ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ pawiki https://pa.wikipedia.org/wiki/%E0%A8%AE%E0%A9%81%E0%A9%B1%E0%A8%96_%E0%A8%B8%E0%A8%AB%E0%A8%BC%E0%A8%BE MediaWiki 1.47.0-wmf.1 first-letter ਮੀਡੀਆ ਖ਼ਾਸ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਤਸਵੀਰ ਤਸਵੀਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਮੀਡੀਆਵਿਕੀ ਮੀਡੀਆਵਿਕੀ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਫਰਮਾ ਫਰਮਾ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਮਦਦ ਮਦਦ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਫਾਟਕ ਫਾਟਕ ਗੱਲ-ਬਾਤ TimedText TimedText talk ਮੌਡਿਊਲ ਮੌਡਿਊਲ ਗੱਲ-ਬਾਤ Event Event talk Topic 0 5201 838768 754252 2026-05-06T15:55:02Z Harchand Bhinder 3793 838768 wikitext text/x-wiki '''ਸਿੰਘ''', ਮਤੱਲਬ ਸ਼ੇਰ, ਜੋਤਿਸ਼ ਵਿੱਦਿਆ ਦੇ ਮੁਤਾਬਕ ਇੱਕ ਰਾਸ਼ੀ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ। ਦਰਅਸਲ ਇਹ ਸਿੰਘ ਤਾਰਾਮੰਡਲ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਸ਼ੇਰ ਵਰਗੀ ਹੈ। ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਦੀ ਆਕਾਸ਼ੀ ਯਾਤਰਾ ਇਹਨਾਂ ਤਾਰਾਮੰਡਲ ਰਾਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 12 ਰਾਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਿੰਘ 5 ਨੰਬਰ 'ਤੇ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਇਸ ਰਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ 14 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਦਾਖਿਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭਾਵ ਭਾਦੋਂ ਦੀ ਸੰਗਰਾਂਦ 14 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਹਿੰਦੂ ਜੋਤਿਸ਼}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੂਜੋਤਿਸ਼]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਨਾਮ]] 0s8bscatdr157zgd0boq0isngv1knmf 838769 838768 2026-05-06T16:05:39Z Harchand Bhinder 3793 838769 wikitext text/x-wiki '''ਸਿੰਘ''', ਮਤੱਲਬ ਸ਼ੇਰ, ਜੋਤਿਸ਼ ਵਿੱਦਿਆ ਦੇ ਮੁਤਾਬਕ ਇੱਕ ਰਾਸ਼ੀ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ। ਦਰਅਸਲ ਇਹ ਸਿੰਘ ਤਾਰਾਮੰਡਲ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਸ਼ੇਰ ਵਰਗੀ ਹੈ। ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਦੀ ਆਕਾਸ਼ੀ ਯਾਤਰਾ ਇਹਨਾਂ ਤਾਰਾਮੰਡਲ ਰਾਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 12 ਰਾਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਿੰਘ 5 ਨੰਬਰ 'ਤੇ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਇਸ ਰਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਦੇਸੀ ਮਹੀਨੇ ਭਾਦੋਂ ਦੀ ਸੰਗਰਾਂਦ ਨੂੰ ਦਾਖਿਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭਾਦੋਂ ਦੀ ਸੰਗਰਾਂਦ ਅਗਸਤ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਹਿੰਦੂ ਜੋਤਿਸ਼}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੂਜੋਤਿਸ਼]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਨਾਮ]] mh6h2q3nvb4xkjzhomagq1wlryax2je 0 6959 838749 591657 2026-05-06T13:02:48Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838749 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | name = ਗੌਨ ਵਿਦ ਦ ਵਿੰਡ | image = [[File:Gone with the Wind cover.jpg|200px]] | caption = ਪਹਿਲੇ ਅਡੀਸ਼ਨ ਦਾ ਕਵਰ | author = [[ਮਾਰਗ੍ਰੈਟ ਮਿਛੈਲ]] | country = [[ਅਮਰੀਕੀ ਸਾਹਿਤ|ਅਮਰੀਕਾ]] | language = ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ | cover_artist = | genre = [[ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਗਲਪ]] | publisher = [[Macmillan Publishers]] | release_date = 10 ਜੂਨ 1936<ref name=author>About the Author</ref> | media_type = ਪ੍ਰਿੰਟ (hardback & paperback) | pages = 1037 ([[first edition]])<br />1024 ([[Warner Books]] paperback) | isbn =।SBN 978-0-446-36538-3 (Warner) | oclc = 28491920 | preceded_by = | followed_by = [[Scarlett (Ripley novel)|Scarlett]]<br>[[Rhett Butler's People]] }} '''ਗੌਨ ਵਿਦ ਦ ਵਿੰਡ''' (Gone with the Wind; ਅਨੁਵਾਦ: ਪੌਣਾ ਲਏ ਉਡਾਇ) ਮਾਰਗ੍ਰੈਟ ਮਿਛੈਲ ਦਾ ਲਿਖਿਆ ਇੱਕ [[ਅੰਗਰੇਜੀ]] ਨਾਵਲ ਹੈ ਜੋ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 1936 ਵਿੱਚ ਛਪਿਆ<ref>{{cite web | url=http://www.georgiaencyclopedia.org/nge/Article.jsp?id=h-2427 | title=ਨੀਊ ਜਾਰਜੀਆ ਗਿਆਨਕੋਸ਼ | access-date=2012-12-10 | archive-date=2013-02-01 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130201014448/http://www.georgiaencyclopedia.org/nge/Article.jsp?id=h-2427 | dead-url=yes }}</ref> ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ 1937 ਵਿੱਚ ਪੁਲਿਤਜਰ ਇਨਾਮ ਮਿਲਿਆ।<ref>{{cite web | url=http://www.pulitzer.org/awards/1937 | title=Pulitzer.org | access-date=2012-12-10 | archive-date=2015-12-24 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151224023251/http://www.pulitzer.org/awards/1937 | url-status=dead }}</ref> ਇਸਦੀ ਕਹਾਣੀ ਕਲੇਟਨ ਕਾਊਂਟੀ, ਜਾਰਜੀਆ ਅਤੇ ਅਟਲਾਂਟਾ ਵਿੱਚ ਅਮਰੀਕੀ ਖਾਨਾ ਜੰਗੀ ਅਤੇ ਪੁਨਰਨਿਰਮਾਣ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਵਾਪਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਾਲਦਾਰ ਬਾਗ਼ਾਨ ਮਾਲਕ ਦੀ ਵਿਗੜੀ ਹੋਈ ਧੀ ਸਕਾਰਲੈੱਟ ਓਹਾਰਾ (Scarlett OHara) ਦੇ ਤਜਰਬਿਆਂ ਨੂੰ ਵਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ '''ਸ਼ੇਰਮੇਨ ਦੇ ਸਾਗਰ ਲਈ ਮਾਰਚ''' ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਰਪਾ ਗ਼ਰੀਬੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆਉਣ ਲਈ ਹਰ ਹਰਬਾ ਵਰਤਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਇਸੇ ਹੀ ਨਾਮ ਦੀ ਫ਼ਿਲਮ (1939) ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੈ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਅਧਾਰ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਨਾਵਲ]] 5zmz0spwmh68sa473krno885arltsbs 0 11954 838770 838626 2026-05-06T16:09:35Z Harchand Bhinder 3793 /* 12 ਰਾਸ਼ੀਆਂ */ 838770 wikitext text/x-wiki [[Image:Beit alfa01.jpg|thumb|[[ਇਜ਼ਰਾਇਲ]] ਦੇ ਬੇਤ ਐਲਫਾ ਕਸਬੇ ਵਲੋਂ ਮਿਲਿਆ ਇੱਕ ੬ਵੀ ਸਦੀ ਦੀ ਯੂਨਾਨੀ ਲਹਿਜੇ ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਸੜਕ ਦੀ ਇੱਕ ਟਾਇਲ ਜਿਸਪਰ ਰਾਸ਼ਿਚਕਰ ਬਣਾ ਹੋਇਆ ਹੈ - ਹਰ ਰਾਸ਼ੀ ਦਾ ਇੱਕ ਖਾਨਾ ਹੈ]] '''ਰਾਸ਼ੀ ਚੱਕਰ''' ਉਹ [[ਤਾਰਾਮੰਡਲ]] ਦਾ ਚੱਕਰ ਹੈ ਜੋ ਕਰਾਂਤੀਵ੍ਰੱਤ ( ਏਕਲਿਪਟਿਕ ) ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਯਾਨੀ ਜੋਤਿਸ਼ ਮੁਤਾਬਕ ਉਹ ਰਸਤਾ ਜਿਸ ਉੱਪਰ ਚੱਲਦਿਆਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਇਕ ਸਾਲ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਤਹਿ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ [[ਸੂਰਜ]] ਇੱਕ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਖਗੋਲੀ ਗੋਲੇ ਵਿੱਚ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੋਤਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਇਸ ਰਸਤੇ ਨੂੰ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਬਰਾਬਰ ਦੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ੀਆਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਰਾਸ਼ੀ ਦਾ ਨਾਮ ਉਸ ਤਾਰਾਮੰਡਲ ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਉਸ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਹਰ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਇਸ ਬਾਰਾਂ ਰਾਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਦੌਰਾ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਸ਼ੁਰੂ ਪਹਿਲੀ ਰਾਸ਼ੀ ਮੇਖ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦਾ ਹੈ । ਬੈਬਿਲੋਨ ਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਰਾਸ਼ੀ ਚੱਕਰ ਨੂੰ 12 ਰਾਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਭਕਤ ਕੀਤਾ ਸੀ । ਚੰਦਰਮਾ ਦੀ ਦੈਨਿਕ ਰਫ਼ਤਾਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਚੀਨੀਆਂ ਨੇ ਰਾਸ਼ਿਚਕਰ ਨੂੰ 28 ਰਾਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਭਕਤ ਕੀਤਾ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਚੰਦਰਪਥ 27 ਨਛੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਭਕਤ ਹੈ। ਇਹ ਜਾਨਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਉਪਰੋਕਤ ਸਭ ਵਿਭਾਜਨ ਚਾਂਦਰ ਰਾਸ਼ਿਚਕਰ ਦੇ ਹਨ । ==12 ਰਾਸ਼ੀਆਂ== ਆਧੁਨਿਕ ਰਾਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਇਹ ਬਾਰਾਹ ਰਾਸ਼ੀਆਂ ਹਨ , ਜੋ ਪੱਛਮ ਵਾਲਾ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੀ ਹਨ - # [[ਮੇਖ]]<ref>{{Citation |title=ਮੇਖ |date=2015-05-23 |url=https://pa.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A8%AE%E0%A9%87%E0%A8%96&oldid=243784 |work=ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ, ਇਕ ਅਜ਼ਾਦ ਵਿਸ਼ਵਗਿਆਨਕੋਸ਼ |language=pa |access-date=2026-05-02}}</ref> (ਏਰੀਜ Aries) # [[ਵ੍ਰਸ਼]] (ਟੌਰਸ Taurus) # [[ਮਿਥੁਨ]] (ਜਮਿਨਾਇ Gemini) # [[ਕਰਕ]] (ਕੈਂਸਰ Cancer) # [[ਸਿੰਘ (ਰਾਸ਼ੀ)]] (ਲੀਓ Leo) # [[ਕੰਨਿਆ]] (ਵਰਗਾਂ Virgo) # [[ਤੱਕੜੀ]] (ਲਿਬਰਾ Libra) # [[ਵ੍ਰਸਚਿਕ]] (ਸਕੋਰਪਯੋ Scorpio) # [[ਧਨੁ]] (ਸੈਜੀਟੇਰਿਅਸ Sagittarius) # [[ਮਕਰ]] (ਕੈਪ੍ਰਿਕਾਰਨ Capricorn) # [[ਕੁੰਭ]] (ਅਕਵੇਰਿਅਸ Aquarius) # [[ਮੀਨ]] (ਪਾਇਸੀਜ Pisces) auw28m9lii6lkdsjviqm9o0rbvickta 838772 838770 2026-05-06T16:10:49Z Harchand Bhinder 3793 /* 12 ਰਾਸ਼ੀਆਂ */ 838772 wikitext text/x-wiki [[Image:Beit alfa01.jpg|thumb|[[ਇਜ਼ਰਾਇਲ]] ਦੇ ਬੇਤ ਐਲਫਾ ਕਸਬੇ ਵਲੋਂ ਮਿਲਿਆ ਇੱਕ ੬ਵੀ ਸਦੀ ਦੀ ਯੂਨਾਨੀ ਲਹਿਜੇ ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਸੜਕ ਦੀ ਇੱਕ ਟਾਇਲ ਜਿਸਪਰ ਰਾਸ਼ਿਚਕਰ ਬਣਾ ਹੋਇਆ ਹੈ - ਹਰ ਰਾਸ਼ੀ ਦਾ ਇੱਕ ਖਾਨਾ ਹੈ]] '''ਰਾਸ਼ੀ ਚੱਕਰ''' ਉਹ [[ਤਾਰਾਮੰਡਲ]] ਦਾ ਚੱਕਰ ਹੈ ਜੋ ਕਰਾਂਤੀਵ੍ਰੱਤ ( ਏਕਲਿਪਟਿਕ ) ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਯਾਨੀ ਜੋਤਿਸ਼ ਮੁਤਾਬਕ ਉਹ ਰਸਤਾ ਜਿਸ ਉੱਪਰ ਚੱਲਦਿਆਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਇਕ ਸਾਲ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਤਹਿ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ [[ਸੂਰਜ]] ਇੱਕ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਖਗੋਲੀ ਗੋਲੇ ਵਿੱਚ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੋਤਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਇਸ ਰਸਤੇ ਨੂੰ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਬਰਾਬਰ ਦੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ੀਆਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਰਾਸ਼ੀ ਦਾ ਨਾਮ ਉਸ ਤਾਰਾਮੰਡਲ ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਉਸ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਹਰ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਇਸ ਬਾਰਾਂ ਰਾਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਦੌਰਾ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਸ਼ੁਰੂ ਪਹਿਲੀ ਰਾਸ਼ੀ ਮੇਖ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦਾ ਹੈ । ਬੈਬਿਲੋਨ ਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਰਾਸ਼ੀ ਚੱਕਰ ਨੂੰ 12 ਰਾਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਭਕਤ ਕੀਤਾ ਸੀ । ਚੰਦਰਮਾ ਦੀ ਦੈਨਿਕ ਰਫ਼ਤਾਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਚੀਨੀਆਂ ਨੇ ਰਾਸ਼ਿਚਕਰ ਨੂੰ 28 ਰਾਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਭਕਤ ਕੀਤਾ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਚੰਦਰਪਥ 27 ਨਛੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਭਕਤ ਹੈ। ਇਹ ਜਾਨਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਉਪਰੋਕਤ ਸਭ ਵਿਭਾਜਨ ਚਾਂਦਰ ਰਾਸ਼ਿਚਕਰ ਦੇ ਹਨ । ==12 ਰਾਸ਼ੀਆਂ== ਆਧੁਨਿਕ ਰਾਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਇਹ ਬਾਰਾਹ ਰਾਸ਼ੀਆਂ ਹਨ , ਜੋ ਪੱਛਮ ਵਾਲਾ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੀ ਹਨ - # [[ਮੇਖ]]<ref>{{Citation |title=ਮੇਖ |date=2015-05-23 |url=https://pa.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A8%AE%E0%A9%87%E0%A8%96&oldid=243784 |work=ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ, ਇਕ ਅਜ਼ਾਦ ਵਿਸ਼ਵਗਿਆਨਕੋਸ਼ |language=pa |access-date=2026-05-02}}</ref> (ਏਰੀਜ Aries) # [[ਵ੍ਰਸ਼]] (ਟੌਰਸ Taurus) # [[ਮਿਥੁਨ]] (ਜਮਿਨਾਇ Gemini) # [[ਕਰਕ]] (ਕੈਂਸਰ Cancer) # [[ਸਿੰਘ(ਰਾਸ਼ੀ)]] (ਲੀਓ Leo) # [[ਕੰਨਿਆ]] (ਵਰਗਾਂ Virgo) # [[ਤੱਕੜੀ]] (ਲਿਬਰਾ Libra) # [[ਵ੍ਰਸਚਿਕ]] (ਸਕੋਰਪਯੋ Scorpio) # [[ਧਨੁ]] (ਸੈਜੀਟੇਰਿਅਸ Sagittarius) # [[ਮਕਰ]] (ਕੈਪ੍ਰਿਕਾਰਨ Capricorn) # [[ਕੁੰਭ]] (ਅਕਵੇਰਿਅਸ Aquarius) # [[ਮੀਨ]] (ਪਾਇਸੀਜ Pisces) 21ptqh32zi4y12ahhn21ych3678319d 0 13043 838742 464237 2026-05-06T12:18:35Z Sonia Atwal 49604 838742 wikitext text/x-wiki '''ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਨਾਵਲ''' ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਮਹਾਨ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਗ ਹੈ। ਫੀਲਡਿੰਗ, ਜੇਨ ਆਸਟਿਨ, ਜਾਰਜ ਇਲਿਅਟ, ਮੇਰੇਡਿਥ, ਟਾਮਸ ਹਾਰਡੀ, ਹੇਨਰੀ ਜੇਮਸ, ਜਾਨ ਗਾਲਸਵਰਦੀ ਅਤੇ ਜੇਮਸ ਜਵਾਇਸ ਦੇ ਸਮਾਨ ਉੱਤਮ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਅਮੀਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਨਾਵਲ ਜੀਵਨ ਉੱਤੇ ਮਰਮਭੇਦੀ ਨਜ਼ਰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਸਦੀ ਸਮੁਚਿਤ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸਾਮਾਜਕ ਅਨਾਚਾਰਾਂ ਉੱਤੇ ਕਠੋਰ ਠੋਕਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਮਰਮ ਨੂੰ ਕਬੂਲ ਕਰਨ ਦਾ ਅਪ੍ਰਤੀਮ ਯਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਨਾਵਲ ਨੇ ਅਮਰ ਪਾਤਰਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਲੰਮੀ ਕਤਾਰ ਵੀ ਸੰਸਾਰ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਉਹ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਸਾਮਾਜਕ ਇਤਹਾਸ ਦੀ ਇੱਕ ਅਨੋਖੀ ਝਾਕੀ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। '''ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਨਾਵਲ''' ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦੇ ਸਰੋਤ ਮੱਧਕਾਲੀਨ ਐਂਗਲੋ - ਸੈਕਸਨ ਰੁਮਾਂਸ ਸਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਅਨੋਖੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਕਥਾਵਾਂ ਨੇ ਪਰਵਰਤੀ ਕਥਾਕਾਰਾਂ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਨੂੰ ਉੱਡਣ ਲਈ ਖੰਭ ਦਿੱਤੇ। ਇਹ ਰੁਮਾਂਸ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਵਾਸਤਵਿਕਤਾਵਾਂ ਦੇ ਅਤੀਰੰਜਿਤ ਚਿੱਤਰ ਸਨ ਅਤੇ ਅਲੇਕਸਾਂਦਰ ਅਤੇ ਟਰਾਏ ਆਦਿ ਦੇ ਯੁੱਧਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਅਜਿਹੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰੁਮਾਂਸ ਅੱਗੇ ਚਲਕੇ ਗਦ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪੇਸ਼ ਹੋਏ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰ ਟਾਮਸ ਮੈਲਰੀ ਦਾ ‘ਮੌਰਤ ਦ ਆਰਥਰ’ (1484) ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਉਲੇਖਣੀ ਹੈ। ਗਦ ਵਿੱਚ ਕਥਾ ਕਹਿਣ ਦਾ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪਹਿਲਾ ਯਤਨ ਸੀ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਨਾਵਲ ਦੇ ਇਤਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਸਰ [[ਟਾਮਸ ਮੋਰ]] ਦੀ ‘[[ਯੂਟੋਪੀਆ]]’ (1516) ਅਤੇ [[ਸਰ ਫਿਲਿਪ ਸਿਡਨੀ]] ਦੀ ‘ਆਰਕੇਡੀਆ’ (1590) ਸੀ। [[File:Samuel Richardson by Joseph Highmore (2).jpg|thumb|left|220px| ਸੈਮੂਅਲ ਰਿਚਰਡਸਨ ਦਾ ਪੋਰਟਰੇਟ, [[ਨੈਸ਼ਨਲ ਪੋਰਟਰੇਟ ਗੈਲਰੀ, ਲੰਦਨ|ਨੈਸ਼ਨਲ ਪੋਰਟਰੇਟ ਗੈਲਰੀ]]]] ==ਪਹਿਲਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਨਾਵਲ== ਕੁੱਝ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ [[ਜਾਨ ਲਿਲੀ]] (1554 - 1606) ਦੇ ਨਾਵਲ ‘ਯੂਫੁਇਸ’ (1580) ਨੂੰ ਪਹਿਲਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਨਾਵਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਕਿਸ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਨਾਵਲ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇ, ਇਸ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਮੱਤਭੇਦ ਸੰਭਵ ਹੈ, ਪਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਨਾਵਲ ਦੇ ਇਤਹਾਸ ਵਿੱਚ ਯੁਫੁਇਸ ਦਾ ਚਰਚਾ ਜਰੂਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਵਲ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਬੇਹੱਦ ਬਣਾਵਟੀ ਅਤੇ ਆਲੰਕਾਰਿਕ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਗ੍ਰੇਜੀ ਗਦ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਉੱਤੇ ਇਸ ਸ਼ੈਲੀ ਦਾ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਆ ਸੀ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦਰਬਾਰੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਇਸ ਨਾਵਲ ਵਿੱਚ ਸਜੀਵ ਅਤੇ ਯਥਾਰਥ ਚਿਤਰਣ ਹੈ। ਅਲਿਜਾਬੈਥ ਦੇ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ [[ਵਿਲੀਅਮ ਸ਼ੈਕਸਪੀਅਰ|ਸ਼ੈਕਸਪੀਅਰ]] ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਅਨੇਕ ਨਾਵਲ ਲਿਖੇ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੁੱਝ ਨੇ ਸ਼ੈਕਸਪੀਅਰ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਟਕਾਂ ਲਈ ਕਥਾਨਕ ਵੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੇ। ਅਜਿਹੀ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਬਰਟ ਗਰੀਨ (1562 - 92) ਦਾ ‘ਪੈਡੋਸਟੋ’ਅਤੇ ਟਾਮਸ ਸ਼ਰਮ (1558 - 1625) ਦੀ ‘ਰੋਜੇਲਿੰਡ’ ਉਲੇਖਣੀ ਹੈ। [[ਟਾਮਸ ਨੈਸ਼]] (1567 - 1601) ਪਹਿਲਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਕਥਾਕਾਰ ਸਨ ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ ਯਥਾਰਥਵਾਦ ਅਤੇ ਵਿਅੰਗ ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਵਲ ‘ਦ ਅਨਫਾਰਚੁਨੇਟ ਟਰੈਵੇਲਰ ਆਰ ਦ ਲਾਇਫ ਆਫ਼ ਜੈਕ ਵਿਲਟਨ’ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਦੇ ਬਹੁਰੂਪੀ ਚਿੱਤਰ ਹਨ। ਕਥਾ ਦਾ ਨਾਇਕ ਵਿਲਟਨ ਦੇਸ਼ - ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦਾ - ਫਿਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਥਾਨਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੇ ਵਚਿੱਤਰ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਗੁੱਝਾ ਹੈ। ਅਲਿਜਾਬੈਥ ਯੁਗੀਨ ਲੇਖਕਾਂ ਵਿੱਚ ਟਾਮਸ ਡੇਲਾਨੀ (1543 - 1600) ਨੂੰ ਵੀ ਨਾਵਲਕਾਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਵਲ ‘ਜੈਕ ਆਵ ਨਿਊਵਰੀ’ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਜੁਲਾਹੇ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਸਵਾਮੀ ਦੀ ਵਿਧਵਾ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਕੇ ਅਮੀਰ ਜੀਵਨ ਗੁਜ਼ਾਰਦਾ ਹੈ। 17ਵੀਂ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਵਿੱਚ ਰੁਮਾਂਸ ਦਾ ਪੁਨਰੋਥਾਨ ਹੋਇਆ, ਅਜਿਹੀ ਕਥਾਵਾਂ ਦਾ ਜਿਹਨਾਂ ਦਾ ਉਪਹਾਸ ‘ਡਾਨ ਕਵਿਗਜੋਟ’ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਨਾਵਲ ਦੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹੱਤਵ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਨਾਵਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਦਮ ਜਾਨ ਬੰਨਿਨ (1628 - 1688) ਦਾ ਨਾਵਲ ‘ਦਿ ਪਿਲਗਰਿੰਸ ਪ੍ਰੋਗਰੇਸ’ਸੀ। ਇਹ ਕਥਾ ਰੂਪਕ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਥਾ ਨਾਇਕ ਈਸਾਈ ਅਨੇਕ ਬਾਧਾਵਾਂ ਦਾ ਸਾਮਣਾ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਆਪਣੇ ਲਕਸ਼ ਤੱਕ ਪੁੱਜਦਾ ਹੈ। ਡਿਫੋ (1661 - 1731) ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਨਾਵਲ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਯਥਾਰਥਵਾਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ, ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਦੀ ਭਾਂਤੀ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਵਲਾਂ ਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਨਾਵਲ ‘ਰਾਬਿਨਸਨ ਕਰੂਸੋ’ ਅਤਿਅੰਤ ਹਰਮਨਪਿਆਰਾ ਹੋਇਆ।,<ref>"Defoe", ''The Oxford Companion to English Literature'', ed. Margaret Drabble. (Oxford: Oxforsd University Press,1996), p.265.</ref> ਇਸਦੇ ਇਲਾਵਾ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਅਨੇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕੀਤੀ। ਸਵਿਫਟ (1667 - 1745) ਆਪਣੇ ਨਾਵਲ ‘[[ਗੁਲੀਵਰ'ਜ ਟਰੈਵਲਜ]]’ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਜਾਤੀ ਉੱਤੇ ਕਠੋਰ ਵਿਅੰਗ ਚੋਟ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸ ਵਿਅੰਗ ਨੂੰ ਅਣਡਿੱਠਾ ਕਰਕੇ ਅਨੇਕ ਪੀੜੀਆਂ ਦੇ ਪਾਠਕਾਂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕਥਾਵਾਂ ਦਾ ਰਸ ਲਿਆ ਹੈ। 18ਵੀਂ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਵਿੱਚ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਨਾਵਲਕਾਰਾਂ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਨਾਵਲ ਨੂੰ ਤਰੱਕੀ ਦਾ ਮਾਰਗ ਵਖਾਇਆ। ਰਿਚਰਡਸਨ (1689 - 1761) ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਾਵਲਾਂ ਨਾਲ ਮੱਧ ਵਰਗ ਦੇ ਨਵੇਂ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਰਜੇਵਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਨਾਵਲਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ - ‘ਪੈਮੇਲਾ’, ‘ਕਲੈਰਿਸਾ ਹਾਲਾਂ’ਅਤੇ ‘ਸਰ ਚਾਰਲਸ ਗਰਾਂਡੀਸਨ’। ਰਿਚਰਡਸਨ ਦੀ ਰਚਨਾਵਾਂ ਭਾਵੁਕਤਾ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਨੈਤਿਕਤਾ ਸ਼ੱਕੀ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਰੁਟੀਆਂ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਲਈ ਫੀਲਡਿੰਗ (1707 - 1754) ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਾਵਲ, ‘ਜੋਜੇਫ ਐਂਡਰਿਊਜ’, ‘ਟਾਮ ਜੋਨਸ’, ‘ਏਮਿਲਿਆ’ਅਤੇ ‘ਜੋਨੇਥਨ ਵਾਇਲਡ’ਲਿਖੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਨਾਵਲ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ ਧਰਾਤਲ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਠੋਸ ਪਰੰਪਰਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ। 18ਵੀਂ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਵਿੱਚ ਜਿਹਨਾਂ ਚਾਰ ਨਾਵਲਕਾਰਾਂ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਨਾਵਲ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਮੀਰ ਕੀਤਾ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਦੋ ਹੋਰ ਨਾਮ ਸਮਾਲੇਟ (1721 - 1771) ਅਤੇ ਸਟਰਨ (1713 - 1768) ਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਦਾ ਇੱਕ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨਾਵਲ ਸੀ ਗੋਲਡਸਮਿਥ (1728 - 1774) ਦਾ ‘ਦਿ ਵਿਕਾਰ ਆਵ ਵੇਕਫੀਲਡ’। ਸਰ ਵਾਲਟਰ ਸਕਾਟ (1771 - 1832) ਅਤੇ ਜੇਨ ਮਾਸਟਿਨ (1775 - 1817) ਦੀ ਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਨਾਵਲ ਦੀ ਨਿਧੀ ਹਨ। ਸਕਾਟ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਇਤਹਾਸ ਦਾ ਕਲਪਨਾਰੰਜਿਤ ਅਤੇ ਰੋਮਾਨੀ ਚਿਤਰਣ ਆਪਣੇ ਨਾਵਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ। ਸਕਾਟਲੈਂਡ ਦੇ ਜਨਜੀਵਨ ਦਾ ਅਨੂਪਮ ਅੰਕਨ ਵੀ ਸਾਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਸਕਾਟ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਸਫਲ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਨਾਵਲਕਾਰ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਆਇਵਨਹੋ’, ‘ਕੇਨਿਥਵਰਥ’ਅਤੇ ‘ਦਿ ਟੈਲਿਸਮਾਨ’ਦੀ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿਧੀ ਹੈ। ਜੇਨ ਆਸਟਿਨ ਮਧਵਰਗੀ ਨਾਰੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਕੁਸ਼ਲ ਕਲਾਕਾਰ ਹਨ। ਉਹ ਵਿਅੰਗ ਅਤੇ ਨਿਰਮਮਤਾ ਨਾਲ ਪਾਤਰਾਂ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਬਾਹਰਲੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਇੰਨਾ ਸਜੀਵ ਅੰਕਨ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਅਨੋਖਾ ਹੈ। ਜੇਨ ਆਸਟਿਨ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਪ੍ਰਾਇਡ ਐਂਡ ਪ੍ਰੇਜੁਡਿਸ’, ‘ਏਮਾ’ਅਤੇ ‘ਪਰਸੁਏਸ਼ਨ’ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਸਿਧੀ ਹੈ। 19ਵੀਂ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਨਾਵਲ ਤਰੱਕੀ ਦੇ ਸਿਖਰ ਉੱਤੇ ਅੱਪੜਿਆ। ਇਹ ਡਿਫੇਂਸ (1812 - 1870) ਅਤੇ ਥੈਕਰੇ (1811 - 1863) ਦਾ ਯੁੱਗ ਹੈ। ਇਸ ਯੁੱਗ ਦੇ ਹੋਰ ਮਹਾਨ ਨਾਵਲਕਾਰ ਜਾਰਜ ਇਲਿਅਟ, ਜਾਰਜ ਮੇਰੇਡਿਕ, ਟਰੋਲੋਪ, ਹੇਨਰੀ ਜੇਮਸ ਆਦਿ ਹੈ। ਡਿਕੇਂਸ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਸਭਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਹਰਮਨਪਿਆਰਾ ਨਾਵਲਕਾਰ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪਿਕਵਿਕ ਦੇ ਸਮਾਨ ਅਮਰ ਪਾਤਰਾਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਦੀ ਜੋ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ ਪਾਠਕਾਂ ਦੀ ਸਿਮਰਤੀ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਘਰ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਡਿਕੇਂਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਾਲ ਦੀਆਂ ਕੁਰੀਤੀਆਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਕਠੋਰ ਚੋਟ ਕੀਤਾ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਬੱਚੀਆਂ ਦੀ ਵੇਦਨਾ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਵਿਕ ਪਰਕਾਸ਼ਨ ਦਿੱਤੀ। ਕਨੂੰਨ ਦੀਆਂ ਉਲਝਨਾਂ, ਸਰਕਾਰੀ ਦਫਤਰਾਂ ਕੇਚਕਰ, ਫੈਕਟਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮਜਦੂਰਾਂ ਦੇ ਕਸ਼ਟ ਆਦਿ ਮਜ਼ਮੂਨਾਂ ਦਾ ਵੀ ਡਿਕੇਂਸ ਦੀਆਂ ਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਸ਼ਕਤ ਅੰਕਨ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਵਲਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਪਿਕਨਿਕ ਪੇਪਰਸ’, ‘ਆਲਿਵਰ ਟਵਿਸਟ’, ‘ਓਲਡ ਕਿਊਰਿਆਸਿਟੀ ਸਰਾਪ’, ‘ਡੇਵਿਡ ਕਾਪਰਫੀਲਡ’, ‘ਏ ਟੇਲ ਆਵ ਟੂ ਸਿਟੀਜ’, ‘ਗਰੇਟ ਏਕਸਪੇਕਟੇਸ਼ੰਸ’, ਆਦਿ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਡਿਕੇਂਸ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀ ਥੈਕਰੇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਯੁੱਗ ਦੇ ਉਮੰਗੀ ਅਤੇ ਪਖੰਡੀ ਲੋਕਾਂ ਉੱਤੇ ਆਪਣੀ ਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕਠੋਰ ਚੋਟ ਕੀਤੇ। ਥੈਕਰੇ ਦਾ ਸਾਹਿਤ ਮਾਪ ਵਿੱਚ ਟਾਕਰੇ ਤੇ ਘੱਟ ਹੈ, ਪਰ ਅੱਧੇ ਦਰਜਨ ਸਮਰਣੀਏ ਨਾਵਲਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਬੇਕੀ ਸ਼ਾਰਪ ਅਤੇ ਬਿਟਰਿਕਸ ਜਿਵੇਂ ਪਾਤਰਾਂ ਦੀ ਅਸਫਲਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਕ ਅੰਕਨ ਕੀਤਾ। ਥੈੈਕਰੇ ਦੇ ਨਾਵਲਾਂ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘਾ ਵੇਦਨਾ ਲੁਕੀ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂਨੂੰ ਇੱਕ ਵਿਰਾਟ ਮੇਲਾ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਵਲਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਵੈਨਿਟੀ ਫੇਇਰ’, ‘ਹੇਨਰੀ ਏਸਮੰਡ’, ‘ਪੇਂਡੇਨਿਸ’ ਅਤੇ ‘ਦਿ ਨਿਊਕੰਸ’ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਦੇ ਹਨ। ਵਿਕਟੋਰਿਆ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਨਾਵਲ ਨੂੰ ਅਮੀਰ ਕੀਤਾ। ਡਿਜਰੇਲੀ (1804 - 1881) ਨੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਨਾਵਲ ਲਿਖੇ, ਬੁਲਬਰ ਲਿਟਨ (1803 - 1873) ਨੇ ‘ਦਿ ਲਾਸਟ ਡੇਜ ਆਵ ਪਾਂਪੇਈ’ ਦੇ ਵਲੋਂ ਸਫਲ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਨਾਵਲ ਲਿਖੇ। ਚਾਰਲਸ ਕਿੰਗਸਲੀ (1891 - 1875) ਨੇ ‘ਵੇਸਟਵਰਡ’ ਹੋ ਅਤੇ ‘ਹਿਪੈਸ਼ਿਆ’ਦੇ ਵਲੋਂ ਉੱਤਮ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਨਾਵਲ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਚਾਰਲਸ ਰੋਡ (1814 - 1884), ਚਾਰਲੇਟ ਬਰੌਂਟੇ (1816 - 1855), ਐਮਿਲੀ ਬਰੌਂਟੇ (1818 - 1848), ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਗੈਸਕੇਲ (1810 - 1865), ਵਿਲਕੀ ਕਾਲਿੰਸ (1824 - 1889) ਆਦਿ ਦੇ ਨਾਮ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਨਾਵਲ ਦੇ ਇਤਹਾਸ ਵਿੱਚ ਸਮਰਣੀਏ ਹੈ। ਜਾਰਜ ਇਲਿਅਟ (1819 - 1880) ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਮਹਾਨ ਨਾਵਲਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਕਾਲ ਦੇ ਪਰਵਾਹ ਨੇ ਅੱਜ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕਲਾ ਦਾ ਮੁੱਲ ਘੱਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਫਲ ਨਾਵਲਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਸਾਇਲਸ ਮਾਰਨਰ’, ‘ਐਡਮ ਬੀਡ’, ‘ਦਿ ਮਿਲ ਆਨ ਦਿ ਫਲਾਸ’ਅਤੇ ‘ਰਾਮੋਲਾ’ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ। ਐਂਟਨੀਟਰੌਲੌਪ (1815 - 82) ਨੇ ਬਾਰਸੇਟ ਨਾਮ ਦੇ ਖੇਤਰ ਦਾ ਅੰਤਰੰਗ ਚਿਤਰਣ ਆਪਣੇ ਨਾਵਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਮਕਾਮੀ ਰੰਗ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਨਾਵਲ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਇੱਜ਼ਤ ਵਾਲਾ ਕੀਤਾ। ਮੇਰੇਡਿਥ (1828 - 1909) ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਾਤਰਾਂ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਉਲਝਨਾਂ ਦੀ ਮਨਭਾਉਂਦਾ ਵਿਆਖਿਆ ਆਪਣੇ ਨਾਵਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਇਗੋਇਸਟ’ ਦੀ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿਧੀ ਹੋਈ। ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਗੁੱਥੀਆਂ ਨੂੰ ਸੁਲਝਾਣ ਦੀ ਯਤਨ ਹੇਨਰੀ ਜੇਮਸ (1843 - 1916) ਦੀ ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਨਾਵਲ ਨੂੰ ਅੰਤਰਮੁਖੀ ਰੂਪ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਟਾਮਸ ਹਾਰਡੀ (1840 - 1928) ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਵਿਧਾਨ ਉੱਤੇ ਕਠੋਰ ਠੋਕਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੇ ਕਮਜੋਰ ਸ਼ਿਕਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹਾਰਡੀ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਨਾਵਲ ਨੂੰ ਭਲੀ ਭਾਂਤ ਖੇਤਰੀ ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਵੀ ਰੰਗਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਵਲਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਦਿ ਰਿਟਰਨ ਆਵ ਦਿ ਨੇਟਿਵ’, ‘ਦਿ ਮੇਅਰ ਆਵ ਕੈਸਟਰਬਰਿਜ’, ‘ਟੇਸ’, ਅਤੇ ‘ਜਿਊਡ ਦਿ ਆਬਸਕਯੋਰ’ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਆਧੁਨਿਕ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤਰਫ ਤਾਂ ਮਨੋਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣਵਾਦ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਵਧਾ ਜਿਸਦੇ ਕਾਰਨ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਨਾਵਲ ਵਿੱਚ ‘ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ’ਨਾਮ ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਦਾ ਉਦਏ ਹੋਇਆ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸੂਖਮ ਪਰ ਵਿਆਪਕ ਰੂਪ ਨੂੰ ਸੱਮਝਣ ਦੀ ਯਤਨ, ਦਾ ਵੀ ਵਿਕਾਸ ਹੋਇਆ। ਜੇਮਸ ਜਵਾਇਸ (1882 - 1942) ਰਚਿਤ ‘ਯੂਲਿਸੀਜ’ ਨਾਵਲ ਮਨ ਦੇ ਸੂਖਮ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਵਪਾਰਾਂ ਦਾ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਵਰਜੀਨਿਆ ਵੁਲਫ (1882 - 1941) ਅਤੇ ਡਾਰੋਥੀ ਰਿਚਰਡਸਨ ਵੀ ‘ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ’ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਅਪਨਾਤੀ ਹੈ। ਏਚ . ਜੀ . ਵੇਲਸ (1866 - 1946), ਆਰਨਲਡ ਬੈਨੇਟ (1867 - 1931) ਅਤੇ ਜਾਨ ਗਾਲਸਵਰਦੀ (1867 - 1933) ਦੀ ਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਨਾਵਲ ਦੀ ਆਧੁਨਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਕਰਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਵੇਲਸ ਸਾਮਾਜਕ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨੀ ਸਮਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਚੁੱਕਦੇ ਹਨ। ਆਰਨਲਡ ਬੈਨੇਟ ਯਥਾਰਥਵਾਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਲੋਂ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ‘ਪੰਜ ਨਗਰ’ ਸਿਰਲੇਖ ਖੇਤਰ ਦਾ ਸੂਖਮ ਚਿਤਰਣ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਗਾਲਸਵਰਦੀ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਉੱਚ ਮਧਵਰਗੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਵਿਆਪਕ ਝਾਂਕੀ ਫੋਰਸਾਇਟ ਨਾਮ ਦੇ ਪਰਵਾਰ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਵਲੋਂ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਡੀ . ਏਚ . ਲਾਰੇਂਸ (1885 - 1930) ਅਤੇ ਆਲਡਸ ਹਕਸਲੇ (1894 - 1963) ਅਜੋਕੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਨਾਵਲਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਲੇਖਣੀ ਹਨ। ਇਸ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਈ . ਏਮ . ਫਾਰਸਟਰ (1879 - 1970), ਹਿਊ ਵਾਲਪੋਲ (1884 - 1941), ਜੇ . ਬੀ . ਪ੍ਰੀਸਟਲੇ (1894) ਅਤੇ ਸਾਮਰਸੇਟ ਮਾਮ (1874 - 1958) ਵੀ ਹਨ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਨਾਵਲ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਕਿਤਾਬਾਂ]] ln2ian6kp35ws3ovkj7h6g3cvhsnry2 0 13309 838753 592786 2026-05-06T13:15:04Z Sonia Atwal 49604 838753 wikitext text/x-wiki {{ਗਿਆਨਸੰਦੂਕ ਮਨੁੱਖ | ਨਾਮ = ਮੈਕਸਿਮ ਗੋਰਕੀ | ਤਸਵੀਰ =Maxim Gorky authographed portrait 1.jpg | ਤਸਵੀਰ_ਅਕਾਰ = 220px | ਤਸਵੀਰ_ਸਿਰਲੇਖ = | ਉਪਨਾਮ = | ਜਨਮ_ਤਾਰੀਖ = 28 ਮਾਰਚ 1868 | ਜਨਮ_ਥਾਂ = ਨਿਜ੍ਹਨੀ ਨੋਵਗੋਰੋਦ, ਰੂਸ (ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਗੋਰਕੀ) | ਮੌਤ_ਤਾਰੀਖ = {{death date and age|df=yes|1936|6|18|1868|3|28}} | ਮੌਤ_ਥਾਂ = [[ਮਾਸਕੋ]] | ਕਾਰਜ_ਖੇਤਰ = ਸਾਹਿਤ ਰਚਨਾ | ਰਾਸ਼ਟਰੀਅਤਾ = [[ਰੂਸ|ਰੂਸੀ]] | ਭਾਸ਼ਾ = [[ਰੂਸੀ|ਰੂਸੀ ਭਾਸ਼ਾ]] | ਕਿੱਤਾ = ਲਿਖਾਰੀ | ਕਾਲ = ਆਧੁਨਿਕ | ਧਰਮ = ਨਾਸਤਿਕ | ਵਿਸ਼ਾ = | ਮੁੱਖ ਕੰਮ = [[ਮਾਂ (ਨਾਵਲ)]] | ਅੰਦੋਲਨ = [[ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਯਥਾਰਥਵਾਦ]] | ਇਨਾਮ = | ਪ੍ਰਭਾਵ = <!--ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਕਿਸਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਇਆ--> | ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ = <!--ਇਸ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਕਿਸਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ--> | ਦਸਤਖਤ = MaximGorkySignature.svg | ਜਾਲ_ਪੰਨਾ = | ਟੀਕਾ-ਟਿੱਪਣੀ = }} '''ਮੈਕਸਿਮ ਗੋਰਕੀ''' (ਰੂਸੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ - Алексе́й Макси́мович Пе́шков or Пешко́в<ref>His own pronunciation, according to his autobiography ''Detstvo'' (''Childhood''), was {{lang|ru|Пешко́в}}, but most Russians say {{lang|ru|Пе́шков}}, which is therefore found in reference books.</ref>; [[28 ਮਾਰਚ]] [[1868]]- [[18 ਜੂਨ]] [[1936]]) ਰੂਸ / [[ਸੋਵੀਅਤ ਸੰਘ]] ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਕਾਰਕੁਨ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਸਲੀ ਨਾਮ '''ਅਲੇਕਸੀ ਮੈਕਸਿਮੋਵਿਚ ਪੇਸ਼ਕੋਵ''' ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ [[ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਯਥਾਰਥਵਾਦ]] (socialist realism) ਨਾਮਕ ਸਾਹਿਤਕ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਸੀ।<ref name="kirjasto">{{cite web |url=http://www.kirjasto.sci.fi/gorki.htm |title=Maksim Gorki |publisher=ਕਾਸਨਕੋਸਕੀ ਸਿਟੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ, ਫਿਨਲੈਂਡ |accessdate=੨੧ ਜੁਲਾਈ ੨੦੦੯ |archive-date=2009-07-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090706084924/http://www.kirjasto.sci.fi/gorki.htm |dead-url=yes }}</ref> [[1906]] ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ [[1913]] ਤੱਕ ਅਤੇ ਫਿਰ [[1921]] ਤੋਂ [[1929]] ਤੱਕ ਉਹ [[ਰੂਸ]] ਤੋਂ ਬਾਹਰ (ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ, [[ਇਟਲੀ]] ਦੇ '''ਕੈਪਰੀ''' (Capri) ਵਿੱਚ) ਰਹੇ। [[ਸੋਵੀਅਤ ਸੰਘ]] ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸਾਂਸਕ੍ਰਿਤਕ ਨੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਪਰ ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਜਾਣ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਨਹੀ ਸੀ। ==ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ== ਮੈਕਸਿਮ ਗੋਰਕੀ ਦਾ ਜਨਮ ਨਿਜ੍ਹਨੀ ਨੋਵਗੋਰੋਦ (ਆਧੁਨਿਕ ਗੋਰਕੀ) ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਗੋਰਕੀ ਦੇ ਪਿਤਾ ਤਰਖਾਣ ਸਨ। 11 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਸੀ ਜਦੋਂ ਗੋਰਕੀ ਯਤੀਮ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਨਾਨੀ ਨੇ ਸੰਭਾਲਿਆ।<ref name="kirjasto"/> [[1884]] ਵਿੱਚ ਗੋਰਕੀ ਦੀ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀਆਂ ਨਾਲ ਜਾਣ ਪਛਾਣ ਹੋਈ। 1888 ਵਿੱਚ ਉਹ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਗਿਰਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਦਸੰਬਰ, 1887 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਅਤ੍ਮਘਾਤ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਪੰਜ ਸਾਲ ਉਸਨੇ [[ਰੂਸੀ ਸਲਤਨਤ]] ਦਾ ਪੈਦਲ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ, ਤਰ੍ਹਾਂ-ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਾਪੜ ਵੇਲੇ ਅਤੇ ਬਹੁਪੱਖੀ ਅਨੁਭਵ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ ਜੋ ਬਾਅਦ ਨੂੰ ਉਹਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਆਇਆ।<ref name="kirjasto"/> ਪੱਤਰਕਾਰ ਵਜੋਂ, ਉਸਨੇ ਜੇਹੁਦੀਲ ਖਲੇਮਿਦਾ {{lang|ru|Иегудиил Хламида}} ਨਾਮ ਹੇਠ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਜਿਸਦਾ ਭਾਵ "ਚੋਗਾ-ਅਤੇ-ਛੁਰਾ" ਹੈ - ਯੂਨਾਨੀ ''ਕਲੇਮਿਸ'', "ਚੋਗਾ" ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ।<ref name="librarything"> {{cite web |url=http://www.librarything.com/author/gorkymaxim |title=Maxim Gorky |work=Library Thing |accessdate=21 July 2009 }} </ref> 1892 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਤਖ਼ੱਲਸ ਗੋਰਕੀ (ਯਾਨੀ "ਤਲਖ਼") ਵਰਤਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਦੋਂ ਉਹ '''ਤਿਫ਼ਲਿਸ''' ਵਿੱਚ ''Кавказ'' (''ਕਾਕੇਸਸ'') ਅਖ਼ਬਾਰ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ।<ref name="referatbank"> {{cite web |url=http://www.referatbank.ru/biography-165.html |title=Горький Максим :: Биографии :: РефератБанк :: Рефераты, курсовые и дипломные работы, доклады, сочинения. Скачать бесплатно. |language=Russian }} </ref> ਇਸ ਨਾਮ ਵਿੱਚੋਂ ਰੂਸੀ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਉਸ ਅੰਦਰ ਖੌਲਦੀ ਕੁੜੱਤਣ ਅਤੇ ਕੌੜਾ ਸੱਚ ਕਹਿਣ ਦੀ ਮਨਸ਼ਾ ਝਲਕਦੀ ਹੈ। ਗੋਰਕੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਕਿਤਾਬ ''Очерки и рассказы'' (''ਲੇਖ ਤੇ ਕਹਾਣੀਆਂ'') (1898) ਨੂੰ ਸਨਸਨੀਖੇਜ਼ ਕਾਮਯਾਬੀ ਹਾਸਲ ਹੋਈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਲੇਖਕ ਵਜੋਂ ਉਸਦਾ ਜੀਵਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸਨੇ ਲਗਾਤਾਰ ਲਿਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। [[ਸਾਹਿਤ]] ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਉਹ ਸੁਹਜਾਤਮਿਕ ਅਮਲ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਬਦਲ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਨੈਤਿਕ ਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਕਾਰਵਾਈ ਸਮਝਦਾ ਸੀ (ਭਾਵੇਂ ਉਹਨੇ ਸ਼ੈਲੀ ਅਤੇ ਰੂਪ ਲਈ ਸਖ਼ਤ ਮਿਹਨਤ ਕੀਤੀ)। ਉਸਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਹੇਠਲੇ ਤਬਕੇ ਦੇ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਹਾਸੀਏ ਤੇ ਰਹਿੰਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਚਿਤਰਿਆ। ਉਸਨੇ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਔਕੜਾਂ, ਅਪਮਾਨਾਂਅਤੇ ਵਹਿਸੀਕਰਨ ਦੀ ਹੀ, ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮਘਦੀ ਮਾਨਵਤਾ ਦੀ ਚੰਗਿਆੜੀ ਦੀ ਵੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ।<ref name="kirjasto"/> 1892 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਕਹਾਣੀ ‘[[ਮਕਰ ਚੁਦਰਾ]]’ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅਰੰਭਕ ਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ [[ਰੋਮਾਂਸਵਾਦ]] ਅਤੇ [[ਯਥਾਰਥਵਾਦ]] ਦਾ ਮੇਲ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। [[ਬਾਜ਼ ਦਾ ਗੀਤ]] (1895), [[ਤੂਫਾਨ ਦਾ ਗੀਤ]] (1895) ਅਤੇ [[ਬੁੱਢੀ ਇਜ਼ਰਗੀਲ]] (1901) ਨਾਮਕ ਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਾਂਤੀਵਾਦੀ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਜ਼ਾਹਰ ਹੋ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਦੋ ਨਾਵਲਾਂ, [[ਫੋਮਾ ਗੋਰਦੇਏਵ]] (1899) ਅਤੇ [[ਤਿੰਨ ਜਣੇ]] (1901) ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਅਮੀਰ ਅਤੇ ਗ਼ਰੀਬ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। [[1899|1899-]] [[1900]] ਵਿੱਚ ਗੋਰਕੀ ਦੀ ਜਾਣ ਪਛਾਣ ਚੈਖਵ ਅਤੇ [[ਲਿਉ ਤਾਲਸਤਾਏ]] ਨਾਲ ਹੋਈ। ਉਸੀ ਸਮੇਂ ਵਲੋਂ ਉਹ ਕ੍ਰਾਂਤੀਵਾਦੀ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲੈਣ ਲੱਗੇ। [[1901]] ਵਿੱਚ ਉਹ ਫਿਰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਹੋਏ ਅਤੇ ਕੈਦ ਭੁਗਤੀ। [[1902]] ਵਿੱਚ ਵਿਗਿਆਨ ਅਕਾਦਮੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਨਰੇਰੀ ਮੈਂਬਰ ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਦਿੱਤੀ, ਪਰ ਰੂਸੀ ਜਾਰ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ==ਰਚਨਾਵਾਂ== ===ਨਾਵਲ=== * ''ਪਵੇਲ ਯਤੀਮ'' (Горемыка Павел, 1894) * ''ਫੋਮਾ ਗੋਰਦੇਏਵ'' (Фома Гордеев, 1899) * ''[[ਤਿੰਨ ਜਣੇ]]'' (Трое, 1900) * ''[[ਮਾਂ (ਨਾਵਲ)|ਮਾਂ]]'' (1906) * ''ਨਿਕੰਮੇ ਬੰਦੇ ਦੀ ਕਹਾਣੀ''/''ਜਾਸੂਸ'' (1907) * ''ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਇਕਬਾਲ'' (1908) * ''ਓਕੂਰੋਵ ਸਿਟੀ'' (Городок Окуров, 1908) * ''ਮਤਵੇਈ ਕੋਜੇਮਿਆਕਿਨ ਦਾ ਜੀਵਨ'' (Жизнь Матвея Кожемякина, 1910) * ''ਅਰਤਾਮਾਨੋਵ ਬਿਜਨੈੱਸ'' (1925) * ''ਕਲਿਮ ਸਾਮਗਿਨ ਦਾ ਜੀਵਨ'' * ''ਚੁੰਬਕ'' (1928) * ''ਪ੍ਰੇਤ'' (1936) ===ਨਾਟਕ=== * ''ਪੈਟੀ ਬੁਰਜੁਆ'' (Мещане, 1901) * ''[[ਤਹਿਖਾਨਾ (ਰੂਸੀ ਨਾਟਕ)]]'' (На дне, 1902) * ''[[ਸਮਰਫੋਕ]]'' (Дачники, 1904) * ''[[ਸੂਰਜ ਦੇ ਬੱਚੇ (ਨਾਟਕ)|ਸੂਰਜ ਦੇ ਬੱਚੇ]]'' (Дети солнца, 1905) * ''ਬਰਬਰ'' (Варвары, 1905) * ''ਦੁਸ਼ਮਣ'' (Враги, 1906) * ''ਆਖਰੀ ਲੋਕ'' (1908) * ''ਰੀਸੈਪਸ਼ਨ'' (1910) * ''ਅਜੀਬ ਲੋਕ'' (1910) * ''ਵਾਸਾ ਜ਼ੇਲੇਜਨੋਵਾ'' (1910) * ''ਜ਼ੂਕੋਵ'' (1913) * ''ਜਾਅਲੀ ਧਨ'' (1913) * ''ਬੁਢਾ ਆਦਮੀ''/''ਜੱਜ''/''ਸਤਾਰਿਕ'' (1915, ਸੋਧਿਆ 1922, 1924) * ''ਕਾਮਾ ਸਲੋਵੋਤੇਕੋਵ '' (1920) * ''ਸੋਮੋਵ ਅਤੇ ਹੋਰ'' (1930) * ''ਯੇਗੋਰ ਬੁਲੀਚੇਵ'' (1932) * ''ਦੋਸਤੀਗਾਏਵ ਆਦਿ'' (1933) ਇਹ ਬੁਰਜੁਆ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ‘ਨਵਾਂ ਜੀਵਨ’ ਬੋਲਸ਼ੇਵਿਕ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। [[1905 ]]ਵਿੱਚ ਗੋਰਕੀ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ [[ਲੈਨਿਨ]] ਨੂੰ ਮਿਲੇ। [[1906]] ਵਿੱਚ ਉਹ ਵਿਦੇਸ਼ ਗਏ, ਉਥੇ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ [[ਅਮਰੀਕਾ]] ਵਿੱਚ '''ਪੀਲੇ ਦੈਂਤ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ''' ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਰਚਨਾ ਲਿਖੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਮਰੀਕੀ ਬੁਰਜੁਆ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਪਤਨ ਦਾ ਵਿਅੰਗਾਤਮਕ ਚਿੱਤਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਡਰਾਮਾ 'ਦੁਸ਼ਮਣ' (1906) ਅਤੇ [[ਮਾਂ (ਨਾਵਲ)|ਮਾਂ]] (1906) ਵਿੱਚ ਗੋਰਕੀ ਨੇ ਬੁਰਜੁਆ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦਾ ਵਣਰਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਸ਼ਵ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਦਾ ਉਦਾਹਰਣ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਗੋਰਕੀ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਮਜ਼ਦੂਰ ਦਾ ਚਿੱਤਰ ਦਿੱਤਾ। ਲੈਨਿਨ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ। [[1905]] ਦੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੀ ਹਾਰ ਦੇ ਬਾਅਦ ਗੋਰਕੀ ਨੇ ਇੱਕ ਲਘੂ ਨਾਵਲ - ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਇਕ਼ਬਾਲ (ਇਸਪਾਵੇਦ) ਲਿਖਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਈ ਅਧਿਆਤਮਵਾਦੀ ਭੁੱਲਾਂ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲਈ ਲੈਨਿਨ ਨੇ ਇਸਦੀ ਸਖ਼ਤ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ। ''ਆਖ਼ਰੀ ਲੋਕ'' ਅਤੇ ''ਨਿਕੰਮੇ ਬੰਦੇ ਦੀ ਕਹਾਣੀ'' (1911) ਵਿੱਚ ਸਾਮਾਜਕ ਕੁਰੀਤੀਆਂ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਹੈ। ''ਅਜੀਬ ਲੋਕ'' ਡਰਾਮੇ (1910) ਵਿੱਚ ਬੁਰਜੁਆ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀਆਂ ਦਾ ਵਿਅੰਗਾਤਮਕ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਗੋਰਕੀ ਨੇ ਬਾਲਸ਼ੇਵਿਕ ਸਮਾਚਾਰ ਪੱਤਰਾਂ ਜਵੇਜਦਾ ਅਤੇ [[ਪ੍ਰਾਵਦਾ]] ਲਈ ਅਨੇਕ ਲੇਖ ਵੀ ਲਿਖੇ। [[1911]][[1913|-13]] ਵਿੱਚ ਗੋਰਕੀ ਨੇ [[ਇਟਲੀ]] ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਲਿਖੀਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਆਜ਼ਾਦੀ, ਮਨੁੱਖਤਾ, ਜਨਤਾ ਅਤੇ ਮਿਹਨਤ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। [[1912]][[1916|-16]]ਵਿੱਚ ਰੂਸ ਵਿੱਚ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਤਕਾਲੀਨ ਰੂਸੀ ਮਿਹਨਤਕਸ਼ਾਂ ਦੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਜਿੰਦਗੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ===ਸਵੈ ਜੀਵਨੀਮੂਲਕ ਤਿੱਕੜੀ=== [[File:1900 yasnaya polyana-gorky and tolstoy.jpg|right|thumb|ਗੋਰਕੀ [[ਯਾਸਨਾਇਆ ਪੋਲਿਆਨਾ]] ਵਿੱਚ [[ਲਿਓ ਤਾਲਸਤਾਏ]] ਨਾਲ, 1900]] * ਮੇਰਾ ਬਚਪਨ(1912-13) * ਮੇਰੇ ਸਾਗਿਰਦੀ ਦੇ ਦਿਨ (1914) * ਮੇਰੇ ਵਿਸ਼ਵਵਿਦਿਆਲੇ (1923) ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜੀਵਨ ਕਹਾਣੀ ਦਰਜ਼ ਕੀਤੀ। [[1917 ]]ਦੀ [[ਅਕਤੂਬਰ ਕ੍ਰਾਂਤੀ]] ਦੇ ਬਾਅਦ ਗੋਰਕੀ ਵੱਡੇ ਪੈਮਾਨੇ ਉੱਤੇ ਸਾਮਾਜਕ ਕਾਰਜ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਿਸ਼ਵ ਸਾਹਿਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਘਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। [[1921]] ਵਿੱਚ ਰੋਗ ਦੇ ਕਾਰਨ ਗੋਰਕੀ ਇਲਾਜ ਲਈ ਵਿਦੇਸ਼ ਗਏ। [1924]] ਤੋਂ ਉਹ ਇਟਲੀ ਵਿੱਚ ਰਹੇ। ''ਅਰਤਾਮਾਨੋਵ ਬਿਜਨੈੱਸ'' ਨਾਵਲ ਵਿੱਚ [[1925|(1925)]] ਰੂਸੀ ਪੂੰਜੀਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੀ ਤਿੰਨ ਪੀੜੀਆਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ। [[1931]] ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਪਰਤ ਆਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਨੇਕ ਪੱਤਰਕਾਵਾਂ ਅਤੇ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦਾ ਸੰਪਾਦਨ ਕੀਤਾ। ਸੱਚੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਜੀਵਨੀ ਅਤੇ ਕਵੀ ਦੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਨਾਮਕ ਪੁਸਤਕਮਾਲਾਵਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰੋਤਸਾਹਨ ਦਿੱਤਾ। ''ਯੇਗੋਰ ਬੁਲੀਚੇਵ'' ਆਦਿ [[1932|(1932)]] ਅਤੇ ''ਦੋਸਤੀਗਾਏਵ ਆਦਿ'' [[1933|(1933)]] ਨਾਟਕਾਂ ਵਿੱਚ ਗੋਰਕੀ ਨੇ ਰੂਸੀ ਪੂੰਜੀਦਾਰਾਂ ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਦੇ ਲਾਜ਼ਮੀ ਕਾਰਨਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ। ਗੋਰਕੀ ਦੀ ਅੰਤਮ ਰਚਨਾ - ਕਲਿਮ ਸਾਮਗਿਨ ਦੀ ਜੀਵਨੀ [[1925|(1925-]] [[1936|1936)]] ਅਪੂਰਨ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ [[1880]] [[1917|-1917]] ਦੇ ਰੂਸ ਦੇ ਮਾਹੌਲ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰਪੂਰਣ ਚਿਤਰਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਗੋਰਕੀ ਸੋਵੀਅਤ ਲੇਖਕ ਸੰਘ ਦੇ ਸਭਾਪਤੀ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਮਾਧੀ ਮਾਸਕੋ ਦੇ ਕਰੈਮਲਿਨ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੈ। [[ਮਾਸਕੋ]] ਵਿੱਚ ਗੋਰਕੀ ਅਜਾਇਬ-ਘਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਨਿਜ੍ਹਨੀ ਨਾਵਗੋਰੋਦ ਨਗਰ ਨੂੰ ਗੋਰਕੀ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਗੋਰਕੀ ਦੀਆਂ ਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਦਾ ਸੋਵੀਅਤ ਸੰਘ ਦੇ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਸਾਹਿਤ ਉੱਤੇ ਗਹਿਰਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਆ। ਗੋਰਕੀ ਦੀ ਅਨੇਕ ਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਮਹਾਨ [[ਹਿੰਦੀ]] ਲੇਖਕ [[ਪ੍ਰੇਮਚੰਦ]] ਗੋਰਕੀ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰ ਸਨ। ===ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ=== ਅਸਮਰਥ ਯੁੱਗ ਦੇ ਸਮਰਥ ਲੇਖਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੈਕਸਿਮ ਗੋਰਕੀ ਨੂੰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸਨਮਾਨ, ਕੀਰਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਮਿਲੀ, ਓਨੀ ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਲੇਖਕ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਮਿਲੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਉਹ ਕ੍ਰਾਂਤੀਦ੍ਰਸ਼ਟਾ ਅਤੇ ਯੁਗਦ੍ਰਸ਼ਟਾ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਸਨ। ਜਨਮ ਦੇ ਸਮੇਂ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਚੀਖ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਆਪ ਗੋਰਕੀ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ:- ਮੈਨੂੰ ਪੂਰਾ ਭਰੋਸਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਨਫ਼ਰਤ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧ ਦੀ ਚੀਖ ਰਹੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਇਸ ਪਹਿਲੀ ਚੀਖ ਦੀ ਘਟਨਾ [[1868]] ਦੀ [[28 ਮਾਰਚ]] ਦੀ 2 ਵਜੇ ਰਾਤ ਦੀ ਹੈ ਲੇਕਿਨ ਨਫ਼ਰਤ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧ ਦੀ ਇਹ ਚੀਖ ਅੱਜ ਇੰਨੇ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਵੀ ਸੁਣਾਈ ਦੇ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਅਜੋਕਾ ਕੌੜਾ ਸੱਚ ਹੈ ਅਤੇ ਗੋਰਕੀ ਦਾ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ਹੋਰ ਕੌੜਾ ਹੈ। ਨਿਜ੍ਹਨੀ ਨੋਵੋਗਰੋਦ ਹੀ ਨਹੀਂ, [[ਸੰਸਾਰ]] ਦਾ ਹਰ ਇੱਕ ਨਗਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਸ ਚੀਖ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਲਯੋਸ਼ਾ ਮੈਕਸਿਮੇਵਿਚ ਪੇਸ਼ਕੋਫ ਮੈਕਸਿਮ ਗੋਰਕੀ ਪੀੜਾ ਅਤੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਲੈ ਕੇ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਲੱਕੜੀ]ਦੇ [[ਸੰਦੂਕ]] ਬਣਾਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਮਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ [[ਵਿਆਹ]] ਕੀਤਾ ਸੀ, ਪਰ ਮੈਕਸਿਮ ਗੋਰਕੀ ਸੱਤ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਯਤੀਮ ਹੋ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ''ਚੇਲਕਾਸ਼'' ਅਤੇ ਹੋਰ ਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ [[ਵੋਲਗਾ]] ਦਾ ਜੋ ਸੰਜੀਵ ਚਿਤਰਣ ਹੈ, ਉਸਦਾ ਕਾਰਨ ਇਹੀ ਹੈ ਕਿ ਮਾਂ ਦੀ ਮਮਤਾ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਤੋਂ ਵੰਚਿਤ ਗੋਰਕੀ [[ਵੋਲਗਾ]] ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਉੱਤੇ ਹੀ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਸੰਰਕਸ਼ਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ==ਸਮਾਜਵਾਦ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ== ਸਾਮਵਾਦ ਅਤੇ ਆਦਰਸ਼ਮੂਲਕ ਯਥਾਰਥਵਾਦ ਦੇ ਪ੍ਰਸਤੁਤਕਰਤਾ ਮੈਕਸਿਮ ਗੋਰਕੀ ਤਿਆਗ, ਸਾਹਸ ਅਤੇ ਸਿਰਜਣ ਸਮਰੱਥਾ ਦੇ ਜੀਵੰਤ ਪ੍ਰਤੀਕ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦ੍ਰਿੜ ਮਾਨਤਾ ਸੀ, ਕਿ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਉਤਪਾਦਨ ਸਮਰੱਥਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਰੋਜ਼ੀ ਕਮਾਉਣ ਲਈ ਮਿਹਨਤ ਦੇ ਮੌਕੇ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸਦੀਆਂ ਕੁੱਲ ਪਰਵਾਰਿਕ ਜਰੂਰਤਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਤਨਖ਼ਾਹ ਜਾਂ ਵਸਤਾਂ ਮਿਲਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਇਹੀ ਤਥ ਸਮਾਜਵਾਦ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਬਣ ਗਿਆ। ਗੋਰਕੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਵਰਗਹੀਨ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਉਦੇਸ਼-ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਉਹ ਰਕਤਮਈ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਨੂੰ ਵੀ ਉਚਿਤ ਸਮਝਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਯਥਾਰਥਵਾਦੀ ਸੁਨੇਹਾ ਕੇਵਲ ਰੂਸ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਚਨਾ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਵਿਸ਼ਵ ਭਰ ਵਿੱਚ ਹਰਮਨ ਪਿਆਰੀਆਂ ਹੋਣੀਆਂ ਅਰੰਭ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਨਾਵਲ ''[[ਮਾਂ (ਨਾਵਲ)|"ਮਾਂ"]]'' ਜਿਸਨੂੰ ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਨਾ ਅਪਰਾਧ ਸੀ, ਯਥਾਰਥਵਾਦੀ ਅੰਦੋਲਨ ਦਾ ਸਜੀਵ ਘੋਸ਼ਣਾ-ਪੱਤਰ ਹੈ। ਮਾਂ ਦਾ ਨਾਇਕ ਹੈ '''ਪਾਵੇਲ ਬਲਾਸੇਵ''', ਜੋ ਇੱਕ ਸਧਾਰਣ ਅਤੇ ਦਰਿਦਰ 'ਮਿੱਲ ਮਜ਼ਦੂਰ' ਹੈ। ਪਾਤਰ ਦੇ ਚਰਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਸਬਲਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਦੁਰਬਲਤਾਵਾਂ, ਅੱਛਾਈਆਂ ਅਤੇ ਬੁਰਾਈਆਂ, ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਸਾਰਾ ਕੁੱਝ ਹੈ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਪਾਵੇਲ ਬਲਾਸੇਵ ਦਾ ਚਰਿੱਤਰ ਸਾਨੂੰ ਬਹੁਤ ਡੂੰਘਾਈ ਤੱਕ ਛੂਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੋਰਕੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਚਰਿਤਰ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਨਾਲ ਤਤਕਾਲੀਨ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਕਠਿਨਾਈਆਂ ਦਾ ਸਮਰਥ ਬਿੰਬ ਸਿਰਜਣ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਮੇਰਾ ਬਚਪਨ ਇਸ ਸੱਚਾਈ ਦਾ ਜਵਲੰਤ ਉਦਾਹਰਣ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਅੰਤਮ ਨਾਵਲ ‘[[ਦ ਲਾਇਫ ਆਫ ਕਲਿਮ ਸਾਮਗਿਨ]]’ ਵਿੱਚ ਲੇਖਕ ਨੇ ਪੂੰਜੀਵਾਦ, ਉਸਦੇ ਉੱਨਤੀ ਅਤੇ ਪਤਨ ਦਾ ਲੇਖਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਕਾਰਨ ਰੂਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾਂ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਰਾਜ ਸਥਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਲੇਖਕ ਨੇ ਇਸ ਨਾਵਲ ਨੂੰ [[1927] ਵਿੱਚ ਅਰੰਭ ਕੀਤਾ ਅਤੇ [[1936]] ਵਿੱਚ ਖ਼ਤਮ ਕੀਤਾ। ਗੋਰਕੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਜਨਤਾ ਨੂੰ [[ਫਾਸ਼ੀਵਾਦ]] ਦੀ ਅਸਲੀਅਤ ਤੋਂ ਵਾਕਫ਼ ਕਰਾਇਆ ਸੀ। ਗੋਰਕੀ ਅੱਜ ਸਾਡੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ ਸਾਡੇ ਵਿੱਚ ਜਿੰਦਾ ਹਨ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰੂਸੀ ਲੇਖਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੈਕਸਿਮ ਗੋਰਕੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1868]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1936]] 1gsz7srx88sbj3r8rujeqs0zsjhkauk 0 14699 838744 832997 2026-05-06T12:30:18Z Sonia Atwal 49604 838744 wikitext text/x-wiki {{ਗਿਆਨਸੰਦੂਕ ਲੇਖਕ | ਨਾਮ = ਲਿਉ ਟਾਲਸਟਾਏ | ਤਸਵੀਰ = L.N.Tolstoy Prokudin-Gorsky.jpg | ਤਸਵੀਰ_ਅਕਾਰ = 220px | ਤਸਵੀਰ_ਸਿਰਲੇਖ = ਟਾਲਸਤਾਏ ਦੀ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਰੰਗੀਨ ਫੋਟੋ ਜੋ ਉਸਦੀ ਯਾਸਨਾਇਆ ਪੋਲੀਆਨਾ ਜਾਗੀਰ ਵਿਖੇ 1908 ਵਿੱਚ ਗੋਰਸਕੀ ਨੇ ਉਤਾਰੀ | ਉਪਨਾਮ = | ਜਨਮ_ਤਾਰੀਖ = {{birth date|1828|9|9|df=y}} | ਜਨਮ_ਥਾਂ =[[ਯਾਸਨਾਇਆ ਪੋਲੀਆਨਾ]] | ਮੌਤ_ਤਾਰੀਖ = {{death date and age|1910|11|20|1828|8|28|df=y}} | ਮੌਤ_ਥਾਂ = ਐਸਟਾਪੋਵੋ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ | ਕਾਰਜ_ਖੇਤਰ = ਨਾਵਲਕਾਰ, ਕਹਾਣੀਕਾਰ, ਵਾਰਤਕਕਾਰ | ਰਾਸ਼ਟਰੀਅਤਾ = ਰੂਸੀ | ਭਾਸ਼ਾ = ਰੂਸੀ ਅਤੇ [[ਫਰਾਂਸਿਸੀ]] | ਕਾਲ = 1852–1910 | ਵਿਧਾ = ਨਾਵਲ, ਕਹਾਣੀ, ਵਾਰਤਕ | ਵਿਸ਼ਾ = ਜੀਵਨ ਦਰਸ਼ਨ | ਲਹਿਰ = ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਯਥਾਰਥਵਾਦ | ਮੁੱਖ_ਰਚਨਾ= [[ਜੰਗ ਤੇ ਅਮਨ]]<br>[[ਅੰਨਾ ਕਰੇਨਿਨਾ]] |ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ = |ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਣ ਵਾਲੇ = [[ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ]] | ਦਸਤਖਤ = Leo Tolstoy signature.svg | ਜਾਲ_ਪੰਨਾ = | ਟੀਕਾ-ਟਿੱਪਣੀ = | ਮੁੱਖ_ਕੰਮ = }} '''ਲਿਓ ਤਾਲਸਤਾਏ''' (ਰੂਸੀ: Лев Никола́евич Толсто́й;{{OldStyleDate|9 ਸਤੰਬਰ |1828|28 ਅਗਸਤ}} – {{OldStyleDate|20 ਨਵੰਬਰ|1910|7 ਨਵੰਬਰ}})<ref>[[Old Style and New Style dates|Old Style date]] August 28, 1828 &ndash; November 7, 1910.</ref> ਉਨੀਂਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ [[ਰੂਸੀ ਲੇਖਕ]] ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਆਮ ਕਰਕੇ [[ਨਾਵਲ]] ਅਤੇ [[ਕਹਾਣੀਆ]] ਲਿਖੀਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ [[ਰੂਸ|ਰੂਸੀ]] ਫ਼ੌਜ ਵਿੱਚ ਭਰਤੀ ਹੋਕੇ ਕਰੀਮਿਆਈ ਲੜਾਈ (1855) ਵਿੱਚ ਵੀ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਪਰ ਅਗਲੇ ਹੀ ਸਾਲ ਫ਼ੌਜ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ। ਓਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਵਲ [[ਜੰਗ ਤੇ ਅਮਨ]] (1865-69) ਅਤੇ [[ਅੰਨਾ ਕਰੇਨਿਨਾ]] (1875-77) ਸਾਹਿਤਕ ਜਗਤ ਵਿੱਚ [[ਕਲਾਸਿਕ]] ਰਚਨਾਵਾਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਧਨ-ਦੌਲਤ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਓਹ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਤਰਸਦੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਓੜਕ ੧੮੯੦ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜਾਇਦਾਦ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੀ। ਆਪਣੇ ਪਰਵਾਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਉਹ ਰੱਬ ਅਤੇ ਗ਼ਰੀਬਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਨਿਕਲ ਪਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਹਤ ਨੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਥ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਆਖ਼ਰਕਾਰ 20 ਨਵੰਬਰ, 1910 ਨੂੰ ਅਸਤਾਪਵਾ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਉੱਤੇ ਓਹਨਾਂ ਇੱਕ ਗ਼ਰੀਬ, ਨਿਰਾਸ਼ਰੇ ਅਤੇ ਬਿਮਾਰ ਬਜ਼ੁਰਗ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਕਬੂਲ ਕਰ ਲਈ। == ਜੀਵਨ ਚਰਿੱਤਰ == [[ਤਸਵੀਰ:Lev Nikolayevich Tolstoy 1848.jpg|thumb|left|'''ਟਾਲਸਤਾਏ 20 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, 1848''']] ਤਾਲਸਤਾਏ ਦਾ ਜਨਮ ਮਾਸਕੋ ਤੋਂ ਲੱਗਭੱਗ 100 ਮੀਲ ਦੱਖਣ ਪਰਵਾਰਿਕ ਰਿਆਸਤ [[ਯਾਸਨਾਇਆ ਪੋਲੀਆਨਾ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਤਾ ਪਿਤਾ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਾਚੀ ਤਤਿਆਨਾ ਨੇ ਕੀਤਾ। ਉੱਚ ਵਰਗੀ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰਾਂ ਦੀ ਭਾਂਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ ਨਿਪੁੰਨ ਵਿਦਵਾਨ ਨਿਯੁਕਤ ਸਨ। ਘੁੜਸਵਾਰੀ, ਸ਼ਿਕਾਰ, ਨਾਚ - ਗਾਨ, ਤਾਸ਼ ਦੇ ਖੇਲ ਆਦਿ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਕਲਾਵਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਿਲ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਚਾਚੀ ਤਾਤਿਆਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਦਰਸ਼ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ, ਤਤਕਾਲੀਨ ਸੰਭਰਾਤ ਸਮਾਜ ਦੀ ਕਿਸੇ ਔਰਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਮਪਾਤਰੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਉਸਕਾਇਆ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਯੁਵਾਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਤਾਲਸਤਾਏ ਉੱਤੇ ਇਸਦਾ ਅਨੁਕੂਲ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੀ ਪਿਆ। ਪਰ ਤਾਲਸਤਾਏ ਦਾ ਅੰਤਹਕਰਨ ਇਸਨੂੰ ਉਚਿਤ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ ਸੀ। ਆਪਣੀ ਡਾਇਰੀ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸਦੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਨਿਖੇਧੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। 1844 ਵਿੱਚ ਤਾਲਸਤਾਏ [[ਕਜਾਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਏ ਅਤੇ 1847 ਤੱਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੂਰਬੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ (ਕਾਨੂੰਨ) ਦਾ ਅਧਿਅਨ ਕੀਤਾ। ਰਿਆਸਤ ਦੀ ਵੰਡ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਖੜਾ ਹੋ ਜਾਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਡਿਗਰੀ ਲਏ ਬਿਨਾਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਪਿਆ। ਰਿਆਸਤ ਵਿੱਚ ਆਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਕਿਸਾਨ ਅਸਾਮੀਆਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰਨ ਦੇ ਜਤਨ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਸੁਵਿਧਾਪੂਰਵਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਜਾਦ ਭੂਸਵਾਮੀ ਹੋ ਜਾਣ ਲਈ ਕੁਝ ਸ਼ਰਤਾਂ ਰੱਖੀਆਂ, ਪਰ ਅਸਾਮੀਆਂ ਵਰਗ ਅਜਾਦੀ ਤੁਰਤ ਮਿਲਣ ਦੀਆਂ ਅਫਵਾਹਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤਾਲਸਤਾਏ ਦੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਠੁਕਰਾ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਪਰ ਇਹ ਅਫਵਾਹ ਅਫਵਾਹ ਹੀ ਰਹੀ ਅਤੇ ਅੰਤ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪਸ਼ਚਾਤਾਪ ਹੀ ਹੱਥ ਲੱਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ‘ਏ ਲੈਂਡ ਔਨਰਸ ਮੋਰਨਿੰਗ’ (1856) ਇਸ ਘਟਨਾ ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਹੈ। === ਫੌਜ ਵਿੱਚ === 1851 ਵਿੱਚ ਤਾਲਸਤਾਏ ਕੁੱਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਵੀ ਭਰਤੀ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ [[ਕਾਕੇਸ਼ਸ]] ਵਿੱਚ ਪਹਾੜੀ ਕਬੀਲਿਆਂ ਨਾਲ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਦੀਰਘਕਾਲੀਨ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਜਿੱਥੇ ਛੁੱਟੀ ਦਾ ਸਮਾਂ ਉਹ ਲਿਖਣ ਪੜ੍ਹਨ ਵਿੱਚ ਲਗਾਉਂਦੇ ਰਹੇ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲਾਂ ਰਚਨਾ [[ਚਾਇਲਡਹੁਡ]] 1852 ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਜੋ ਐਲ ਟੀ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਕੰਟੇਂਪੋਰੇਰੀ ਨਾਮਕ ਪੱਤਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈ। ਉਸ ਰੋਮੈਂਟਿਕ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਸ ਨੀਰਸ ਯਥਾਰਥਵਾਦੀ ਢੰਗ ਦੀ ਰਚਨਾ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਰਚਨਾਕਾਰ ਦੇ ਨਾਮ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਤਤਕਾਲੀਨ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਤਰ੍ਹਾਂ-ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਟਕਲ ਲਗਾਉਣ ਲੱਗੇ ਸਨ। 1854 ਵਿੱਚ ਤਾਲਸਤਾਏ [[ਡੈਨਿਊਬ]] ਦੇ ਮੋਰਚੇ ਉੱਤੇ ਭੇਜੇ ਗਏ; ਉੱਥੇ ਵਲੋਂ ਆਪਣੀ ਬਦਲੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ [[ਸੇਬਾਸਤੋਪੋਲ]] ਵਿੱਚ ਕਰਾ ਲਈ ਜੋ ਕਰੀਮਿਅਨ ਲੜਾਈ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਤਕੜਾ ਮੋਰਚਾ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੜਾਈ ਅਤੇ ਲੜਾਈ ਦੇ ਸੰਚਾਲਕਾਂ ਨੂੰ ਨਜ਼ਦੀਕ ਤੋਂ ਦੇਖਣ ਪਰਖਣ ਦਾ ਸਮਰੱਥ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ। ਇਸ ਮੋਰਚੇ ਉੱਤੇ ਉਹ ਅੰਤ ਤੱਕ ਰਹੇ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਕਰਾਰੀਆਂ ਮੁੱਠਭੇੜਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਇਸ ਦੇ ਪਰਿਣਾਮ ਸਰੂਪ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਸੇਬਾਸਟੋਪੋਲ ਸਕੇਚੇਜ (1855 - 56) ਨਿਰਮਿਤ ਹੋਈ। ਲੜਾਈ ਦੀ ਉਪਯੋਗਿਤਾ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਉੱਤੇ ਉਸਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਜ਼ਦੀਕ ਤੋਂ ਦੇਖਣ ਸਮਝਣ ਦੇ ਬਥੇਰੇ ਮੌਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਮਿਲੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਚਿੱਤ ਵਰਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਅਨੇਕ ਪਰਵਰਤੀ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ। === ਪੀਟਰਸਬਰਗ === 1855 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੀਟਰਸਬਰਗ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ ਜਿੱਥੋਂ ਦੇ ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸਨਮਾਨ ਕੀਤਾ। 1857 ਵੱਲ 1860 - 61 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੱਛਮੀ ਯੂਰਪ ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸੈਰ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਸੈਰ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਸਿਖਿਆ ਪਧਤੀਆਂ ਅਤੇ ਦਾਨੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਸੰਗਠਨ ਅਤੇ ਕੰਮਕਾਰ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਇਸ ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਪਦਿਕ ਰੋਗ (ਟੀਬੀ) ਤੋਂ ਪੀੜਤ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਦੀ ਮੌਤ 20 ਸਤੰਬਰ, 1860 ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲੀ।<ref>http://www.gradesaver.com/author/leo-tolstoy/{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਫ਼ਰਵਰੀ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਘੋਰ ਯਾਤਨਾਵਾਂ ਸਹਿੰਦਿਆਂ ਭਰਾ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਤਾਲਸਤਾਏ ਉੱਤੇ ਮਾਰਮਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਆ। 'ਵਾਰ ਐਂਡ ਪੀਸ', 'ਅੰਨਾ ਕੈਰੇਨਿਨਾ' ਅਤੇ [['ਦ ਡੈੱਥ ਆਫ਼ ਇਵਾਨ ਇਲੀਅਚ]]' ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਦੇ ਜੋ ਅਤਿਅੰਤ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਚਿਤਰਣ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਉਪਰੋਕਤ ਘਟਨਾ ਹੀ ਰਹੀ ਹੈ। === ਯਾਸਨਾਇਆ ਪੋਲਿਆਨਾ ਸਕੂਲ === [[File:Tula YasnayaPolyana asv2019-09 img11 LNTolstoy House.jpg|thumb|'''ਯਾਸਨਾਇਆ ਪੋਲਿਆਨਾ ਵਿੱਚ ਟਾਲਸਤਾਏ ਦਾ ਘਰ, ਹੁਣ ਇੱਕ ਗਿਰਜਾਘਰ''']] ਯਾਤਰਾ ਵਲੋਂ ਪਰਤ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਯਾਸਨਾਇਆ ਪੋਲਿਆਨਾ ਵਿੱਚ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਸਕੂਲ ਖੋਲਿਆ। ਇਸ ਪਾਠਸ਼ਾਲਾ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪੱਧਤੀ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਸੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਵਰਤਮਾਨ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਪਾਸ ਫੇਲ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖੀ ਗਈ ਸੀ। ਪਾਠਸ਼ਾਲਾ ਬਹੁਤ ਸਫਲ ਰਹੀ ਜਿਸਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਤਾਲਸਤਾਏ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਹਾਰਦਿਕ ਲਗਨ ਸੀ। ਪਾਠਸ਼ਾਲਾ ਵਲੋਂ, ਪਿੰਡ ਦੇ ਹੀ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਯਾਸਨਾਇਆ ਪੋਲਿਆਨਾ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਪਤ੍ਰਿਕਾ ਵੀ ਨਿਕਲਦੀ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਤਾਲਸਤਾਏ ਦੇ ਲੇਖਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਠਸ਼ਾਲਾ ਦੇ ਉਸਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖ ਵੱਖ ਸਮਸਿਆਵਾਂ ਉੱਤੇ ਵੱਡੇ ਹੀ ਸਾਰਗਰਭਿਤ ਵਿਚਾਰ ਵਿਅਕਤ ਹੋਏ ਹਨ। === ਵਿਆਹ === [[ਤਸਵੀਰ:Ge Sophia Tolstaya.jpg|thumb|'''ਟਾਲਸਤਾਏ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੋਫੀਆ ਤੇ ਬੇਟੀ ਅਲੈਜਾਂਦਰਾ''']] 1862 ਵਿੱਚ ਤਾਲਸਤਾਏ ਦਾ ਵਿਆਹ ਸੋਫੀਆ ਐਂਦਰੀਏਵਨਾ ਬੇਹਰਸ ਨਾਮਕ ਉੱਚਵਰਗੀ ਕੁਲੀਨ ਔਰਤ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਵਾਹਿਕ ਜੀਵਨ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਹਿੱਸਾ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਸੁਖਦ ਰਿਹਾ ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਾਲਾ ਹਿੱਸਾ ਕੁੜੱਤਣ ਭਰਿਆ ਗੁਜ਼ਰਿਆ। ਤਾਲਸਤਾਏ ਦੇ ਵਿਵਾਹਿਕ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਹਿਣੀ ਦਾ ਆਦਰਸ਼ ਪੂਰਣ ਤੌਰ ਤੇ ਭਾਰਤੀ ਗ੍ਰਹਿਣੀ ਜਿਹਾ ਸੀ ਪਰ ਤਤਕਾਲੀਨ ਰੂਸੀ ਕੁਲੀਨ ਸਮਾਜ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਬਿਲਕੁੱਲ ਭਿੰਨ ਸਨ। === ਰਚਨਾਵਾਂ === 1863 ਵਲੋਂ 1869 ਤੱਕ ਤਾਲਸਤਾਏ ਦਾ ਸਮਾਂ 'ਵਾਰ ਐਂਡ ਪੀਸ' ਦੀ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਅਤੇ 1873 ਵਲੋਂ 76 ਤੱਕ ਦਾ ਸਮਾਂ 'ਅੰਨਾ ਕੈਰੇਨਿਨਾ' ਦੀ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਗੁਜ਼ਰਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਨਾਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੇ ਤਾਲਸਤਾਏ ਦੀ ਸਾਹਿਤਕ ਖਿਆਤੀ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਉੱਚਾ ਉਠਾਇਆ। ਉਹ ਮਨੁਖੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਰਹੱਸ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਤੱਤ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਜਾਗਰੂਕ ਸਨ। 1875 ਵਲੋਂ 1879 ਤੱਕ ਦਾ ਸਮਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲਈ ਬਹੁਤ ਨਿਰਾਸ਼ਜਨਕ ਸੀ - ਰੱਬ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਧਾ ਤੱਕ ਉਠ ਚੁੱਕੀ ਸੀ ਅਤੇ ਆਤਮਹੱਤਿਆ ਤੱਕ ਕਰਨ ਉੱਤੇ ਉਹ ਉਤਾਰੂ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਪਰ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਉੱਤੇ ਫਤਹਿ ਪਾਈ। 1878 - 79 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਨਫੇਸ਼ਨ ਨਾਮਕ ਆਪਣੀ ਵਿਵਾਦਪੂਰਣ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਇਸਦੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰ ਅਜਿਹੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਰੂਸ ਵਿੱਚ ਇਸਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ ਅਤੇ ਕਿਤਾਬ ਸਵਿਟਲਰਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਕਈ ਰਚਨਾਵਾਂ ਇਸ ਕੋਟੀ ਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ [[ਸਵਿਟਜਰਲੈਂਡ]] ਵਿੱਚ ਛਪੀਆਂ। 1878 ਵਲੋਂ ਲੈ ਕੇ 1885 ਤੱਕ ਦੀ ਮਿਆਦ ਵਿੱਚ ਫਲਾਤਮਕ ਸਾਹਿਤ ਸਿਰਜਣਾ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਤੋਂ ਤਾਲਸਤਾਏ ਅਕਰਮਕ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅੰਤਰ ਬਿਰਤੀ ਮਨੁੱਖ ਜੀਵਨ ਦੇ ਰਹੱਸ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਉਲਝੀ ਰਹੀ। ਹੁਣ ਤਕ ਦੀਆਂ ਕੁਲ ਰਚਨਾਵਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਅਰਥ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੋਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਪਰ 1886 ਵਿੱਚ ਉਹ ਫਿਰ ਉੱਚਕੋਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਬੀਨ ਨਾਵਲ ਲੇਖਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ ਅਤੇ ਇਸ ਸਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹਾਨ ਨਾਵਲੀ ਰਚਨਾ ‘ਦ ਡੇਥ ਆਫ਼ ਇਵਾਨ ਈਲਿਅਚ’ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈ। === ਜਗਤ ਪ੍ਰਸਿਧੀ === ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਚਾਰ ਸਬੰਧੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਹੁਣ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਹੋ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਯਾਸਨਾਇਆ ਪੋਲਿਆਨਾ ਗਰਾਮ ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਉੱਤਮ ਤੀਰਥਸਥਾਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਗਤ ਪ੍ਰਸਿਧ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਸਾਡੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਿਤਾ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਇਸ ਸਮੇਂ ਜਵਾਨ ਸਨ। ਉਨ੍ਹੀਂ ਦਿਨੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤਾਲਸਤਾਏ ਦੀ ਰਚਨਾਵਾਂ ਰੁਚਿਪੂਰਵਕ ਪੜ੍ਹੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੱਲ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਹੋਏ ਸਨ। 19ਵੀਂ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਦਾ ਅੰਤ ਹੁੰਦੇ ਹੁੰਦੇ ਦਰਿਦਰਾਂ ਅਤੇ ਨਿਤਾਣਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਤਾਲਸਤਾਏ ਦੀ ਸੇਵਾਭਾਵਨਾ ਇੱਥੇ ਤੱਕ ਵਧੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਰੂਸ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਅਪਣੀ ਕੁਲ ਕਮਾਈ ਦਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਓਨਾ ਅੰਸ਼ ਲੈਣ ਦੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਪਰਵਾਰ ਦੇ ਭਰ ਪੋਸਣਾ ਲਈ ਲਾਜ਼ਮੀ ਸੀ। ਰਿਸਰੇਕਸ਼ਨ (1899) ਨਾਮਕ ਆਪਣੇ ਨਾਵਲ ਦੀ ਕੁਲ ਕਮਾਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰੂਸ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀਵਾਦੀ ਜਾਤੀ ਦੁਖੇਬੋਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਰੂਸ ਛੱਡ ਕੇ ਕੈਨਾਡਾ ਵਿੱਚ ਜਾ ਵਸਣ ਲਈ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। === ਦੇਹਾਂਤ === 1910 ਵਿੱਚ ਅਚਾਨਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੈਤਰਿਕ ਗਰਾਮ ਯਾਸਨਾਇਆ ਪੋਲਿਆਨਾ ਨੂੰ ਸਦਾ ਲਈ ਛੱਡ ਦੇਣ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਾ ਕੀਤਾ। 10 ਨਵੰਬਰ, 1910 ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪੁਤਰੀ ਐਲੇਕਲੇਂਡਰਾ ਦੇ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕੀਤਾ, ਉੱਤੇ 22 ਨਵਬੰਰ, 1910 ਨੂੰ ਰਸਤੇ ਦੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਐਸਟਾਪੋਵੋ ਵਿੱਚ ਅਕਸਮਾਤ ਫੇਫੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਨਫੈਕਸ਼ਨ ਹੋਣ ਨਾਲ ਉਥੇ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ।<ref>''Leo Tolstoy''. EJ Simmons – 1946 – Little, Brown and Company</ref> == ਵਿਚਾਰ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਨ == ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਧਰਮ ਭਾਵਨਾ ਵੱਡੀ ਸਾਊ ਅਤੇ ਵਿਆਪਕ ਸੀ। ਤਤਕਾਲੀਨ ਈਸਾਈ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ ਤੇ ਵਿਰੋਧੀ ਭਾਵਨਾ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਪੱਖੋਂ ਉਹ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਸਰਵਦੇਵਵਾਦੀ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਹਰ ਇੱਕ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਉਪਯੋਗਿਤਾ ਦੇ ਪੈਮਾਨੇ ਤੋਂ ਆਂਕਨਾ ਉਹ ਉਚਿਤ ਸਮਝਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਇਸ ਕਾਰਨ ਜੀਵਨ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਉਹ ਸਦਾ ਜਿਗਿਆਸੁ ਬਣੇ ਰਹੇ। ਮਨੋਰਥਹੀਨ, ਵਿਚਾਰਹੀਨ ਅਤੇ ਆਤਮਕੇਂਦਰਿਤ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਉਹ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਪਾਪ ਮੰਨਦੇ ਸਨ; ਇੱਥੇ ਤੱਕ ਕਿ ਸੰਭੋਗ ਨੂੰ ਉਹ ਕੇਵਲ ਸੰਤਾਨ ਉਤਪੱਤੀ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਹੀ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਉਚਿਤ ਮੰਨਦੇ ਸਨ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰੂਸੀ ਲੇਖਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰੂਸੀ ਨਾਵਲਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਰੂਸੀ ਲੇਖਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1828]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1910]] 8hpot4tefi9domk44mh1rmdmutngr5g 0 16565 838790 838617 2026-05-06T18:27:48Z Nitesh Gill 8973 838790 wikitext text/x-wiki [[File:Sri Guru Granth Sahib Nishan.jpg|right|thumb|ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ, ਪਟਨਾ ਵਿਖੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਪੱਤਰੇ ਉੱਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਦੀ ਲਿਖਾਈ ਵਿੱਚ ਮੂਲ-ਮੰਤਰ]] [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]] ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ:]] '''Guru Granth Sahib'''), [[ਸਿੱਖੀ|ਸਿੱਖਾਂ]] ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ ਅਤੇ [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] ਦੇ ਪ੍ਰਗਟ ਅਤੇ ਸਦੀਵੀ ਕਾਲ ਗੁਰੂ ਹਨ।<ref name="ke">{{Cite book|title=Online Worksheets|last=Keene|first=Michael|publisher=Nelson Thornes|year=2003|isbn=0-7487-7159-X|page=38}}</ref> [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ|ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ]] ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਮਹਾਨ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਸੰਕਲਨ ਸੰਨ 1601 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 2 ਅਗਸਤ 1604 ਨੂੰ ਸੰਪੰਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ 1430 ਅੰਗ (ਪੰਨੇ) ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ 36 ਸੰਤਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ (6 ਗੁਰੂ), ਭਗਤ (15 ਭਗਤ), ਭੱਟ (11 ਭੱਟ) ਅਤੇ ਗੁਰਸਿੱਖ (4 ਗੁਰਸਿੱਖ) ​​ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਇਕੋ ਇਕ ਧਾਰਮਿਕ ਲਿਪੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੂਜੇ ਧਰਮਾਂ, ਜਾਤੀਆਂ ਅਤੇ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਾਤੀ-ਪਿਛੋਕੜਾਂ ਦੇ ਲੇਖਕਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ [[ਸ਼ੂਦਰ]] ਅਤੇ ਅਛੂਤ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref name="Gill 2015">{{cite book|last=Jodhka|first=Surinder Singh|url=https://books.google.com/books?id=EcW3eLUr4IoC|title=Punjab Society: Perspectives and Challenges|date=|publisher=Concept Publishing Company|year=2003|isbn=9788180690389|editor-last=Gill|editor-first=Manmohan Singh|pages=28|chapter=2: The Scheduled Castes in Contemporary Punjab|accessdate=10 February 2026}}</ref> ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਪਹਿਲਾਂ ਸੰਸਕਰਣ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਅਤੇ ਦੂਸਰਾ ਸੰਸਕਰਣ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਮਹਾਨ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਲੇਖਣੀ ਦਾ ਕਾਰਜ [[ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ]] ਜੀ ਨੇ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਪੰਜ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦਰਜ ਸੀ; ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਇਸ ਵਿੱਚ 1705 ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੀ। == ਲੇਖਕਾਂ ਦਾ ਵਰਗੀਕਰਨ == [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ|ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ]] ਦੇ ਲੇਖਕਾਂ ਨੂੰ ਚਾਰ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ:<ref name=":4">{{Cite book|last1=Nayar|first1=Kamala Elizabeth|title=The Sikh View on Happiness: Guru Arjan's Sukhmani|last2=Sandhu|first2=Jaswinder Singh|publisher=Bloomsbury Publishing|year=2020|isbn=9781350139893|pages=219|chapter=Notes|quote=16 The fifteen bhagats (devotional poets), whose verses have been incorporated in the Guru Granth Sahib, are Kabir, Ravidas, Sheikh Farid, Ramanand, Beni, Namdev, Sadhana, Sheikh Bhikhan, Parmanand, Sain Nayee, Dhanna, Pipa, Surdas, Jaidev and Trilochan. The bhagats belonged to the Hindu (Vaishnava) Bhakti, nirgun Bhakti or Sufi traditions, and either predated or lived during the Guru Nanak period.<br><br>17 The eleven bhatts (Hindu court bards), whose verses have been incorporated in the Guru Granth Sahib, are Kalashar, Balh, Bhalh, Bhika, Gayand, Harbans, Jalap, Kirat, Mathura, Nalh and Salh. Bhai Baldeep Singh, 'What Is Kirtan?: Observations, Interventions and Personal Reflections', Sikh Formations 7, no. 3 (2011), 282 n. 13. While the Brahmin ballad singers were connected with the divine courts (darbar sahib) of the later Sikh Gurus, their verses praise the first five Sikh Gurus. The bhatt verses are collectively referred to as Bhatt Bani, which is included in the concluding section of the Guru Granth Sahib (pp. 1389-1406).<br><br>18 Bhai Mardana (GGS, 553) was a Muslim rebab (bowed string instrument) musician, who accompanied Guru Nanak on his travels. Bhai Rai Balwand was a Muslim rebab musician and Satta was a Muslim drummer during the time of Guru Angad up to the time of Guru Arjan; they both sang gurbani-kirtan and composed a Ramkali var that was included in the Guru Granth Sahib (pp. 966-8). Baba Sundar was the great grandson of Guru Amar Das and grandson of Mohri, who wrote Sadu (Call of Death) (GGS, 923-4).}}</ref><ref name=":5">{{Cite book |last=Singh |first=Prithi Pal |title=The History of Sikh Gurus |publisher=Lotus Press |year=2006 |isbn=978-81-8382-075-2 |location=New Delhi |pages=170–171}}</ref> * [[ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ]] * [[ਭਗਤ]] * [[ਭਾਟੜੇ ਸਿੱਖ|ਭੱਟ]] * [[ਗੁਰਸਿੱਖ]] === ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ === {{main|ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ}} ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਸਿੱਖ, ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਪਾਬੰਦ ਹਨ, ਭਾਵ ਜੋ ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਪਰ ਆਮ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਨੇ ਸਦੀਆਂ ਦੌਰਾਨ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਜਿਸਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸਾਲ 1469 ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਥੇ ਛੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ:{{Columns-list|* [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ]] * [[ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ]] * [[ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ]] * [[ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ | ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ]] * [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ]] * [[ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ]]}}ਜਦੋਂ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਛੇ ਗੁਰੂਆਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਲਈ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕੁਝ ਅਜਿਹੇ ਵੀ ਹਨ ਜੋ ਦਲੀਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ|ਗੁਰੂ]] [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ|ਹਰਿਰਾਏ]] ਅਤੇ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref name=":0">{{Cite book|last=Singh|first=Sardar Harjeet|url=https://books.google.com/books?id=fleka3YEE8sC&q=a+couplet+attributed+to+Guru+Har+Rai&pg=PA100|title=Faith & Philosophy of Sikhism|date=2009|publisher=Gyan Publishing House|isbn=978-81-7835-721-8|pages=103–104|language=en}}</ref><ref name=":1">{{Cite book|title=Sikh art and literature|url=https://archive.org/details/sikhartliteratur0000unse|date=1999|publisher=Routledge|others=Kerry, August 17- Brown|isbn=0-415-20288-4|location=London|page=[https://archive.org/details/sikhartliteratur0000unse/page/198 198]|oclc=39765536}}</ref><ref name=":2" /><ref name=":3" /> ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਸਲੋਕ ਮਹੱਲਾ ਸੱਤਵਾਂ (7) ਅਤੇ ਦੋਹਰਾ ਮਹੱਲਾ ਦਸਵਾਂ (10) ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸੱਤਵੇਂ ਅਤੇ ਦਸਵੇਂ ਗੁਰੂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name=":02" /><ref name=":12" /><ref name=":22" /><ref name=":32" /> === ਭਗਤ/ ਹੋਰ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ === ਉਪਰੋਕਤ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ, "ਭਗਤ" ਵੱਖ ਵੱਖ ਸੰਪਰਦਾਵਾਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਆਦਮੀ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ "ਬਾਣੀ ਭਗਤਾ ਕੀ" ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਹੈ। ਸ਼ਬਦ "ਭਗਤ" ਦਾ ਅਰਥ ਸਮਰਪਣ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸ਼ਬਦ ਭਕਤੀ ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਪਿਆਰ। ਭਗਤਾਂ ਨੇ ਇਕ ਰੱਬ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ [[ਕਬੀਰ|ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ]] ਨੇ ਮਹਾਨ ਹਿੰਦੂ ਭਕਤੀਆਂ ਅਤੇ ਸੂਫੀ ਸੰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕੀਤੀ। ਉਪਰੋਕਤ ਵਿੱਚੋਂ, ਹੇਠਾਂ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਹੈ:<ref>{{Cite web |title=Bhagat |url=http://www.markfoster.net/dcf/bhagata.pdf}}</ref> {{Columns-list|* [[ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ|ਗੁਰੂ ਕਬੀਰ]] * [[ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ|ਗੁਰੂ ਰਵਿਦਾਸ]] * [[ਬਾਬਾ ਫਰੀਦ]] * [[ਭਗਤ ਰਾਮਾਨੰਦ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਬੈਣੀ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਸਧਨਾ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਭੀਖਨ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਪਰਮਾਨੰਦ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਸੈਣ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਧੰਨਾ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਪੀਪਾ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਸੂਰਦਾਸ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਜੈਦੇਵ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ਜੀ]]}} === ਭੱਟ === ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹਿੰਦੂ ਸਰਸਵਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜੋ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ, ਉਹ ਭੱਟਾਂ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਇੱਥੇ 11 ਸਿੱਖ ਭੱਟ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: {{Columns-list| * [[ਭੱਟ ਕਲ ਸਹਾਰ]] * [[ਭੱਟ ਬਲ੍ਹ]] * [[ਭੱਟ ਭਲ੍ਹ]] * [[ਭੱਟ ਭੀਖਾ]] * [[ਭੱਟ ਗਯੰਦ]] * [[ਭੱਟ ਹਰਬੰਸ]] * [[ਭੱਟ ਜਾਲਪ]] * [[ਭੱਟ ਕੀਰਤ]] * [[ਭੱਟ ਮਥੁਰਾ]] * [[ਭੱਟ ਨਲ੍ਹ]] * [[ਭੱਟ ਸਲ੍ਹ]] }} === ਗੁਰਸਿੱਖ === ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ 4 ਗੁਰੂ ਘਰ ਦੇ ਸਿੱਖ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਵੀ ਦਰਜ ਹਨ:<ref name=":4" /><ref>{{Cite book |last=Bak̲h̲ashī |first=Locana Siṅgha |title=Saint-poets of Guru Granth Sahib: history and heritage |date=2000 |publisher=National Book Shop |isbn=978-81-7116-248-2 |editor-last=Buxi |editor-first=Lochan Singh |location=Delhi |pages=171}}</ref><ref name=":5" /><ref name=":6" /> * [[ਬਾਬਾ ਸੁੰਦਰ|ਭਾਈ ਸੁੰਦਰ]] * [[ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ]] * [[ਭਾਈ ਸੱਤਾ ਡੂਮ]] * [[ਬਲਵੰਡ ਰਾਏ|ਭਾਈ ਬਲਵੰਡ ਰਾਏ]] == ਬਾਣੀਕਾਰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ == {| class="wikitable sortable" |+'''Background Details and No. of Hymns''' |- ! Name || Timeline || No. of Hymns |- ! colspan="3" |Gurus |- | style="background: #ffc500;" | '''[[Guru Nanak]]''' || 15th Century || 974<ref name="ShackleMandair2013xviii">{{cite book|author1=Christopher Shackle|author2=Arvind Mandair|title=Teachings of the Sikh Gurus: Selections from the Sikh Scriptures |url=https://books.google.com/books?id=ftdcvmviy_8C |year=2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-45108-9|pages=xviii–xix}}</ref><ref name=":5" /> |- | style="background: #ffc500;" | '''[[Guru Angad]]''' || 16th Century || 62<ref name="ShackleMandair2013xviii" /><ref name=":5" /> |- | style="background: #ffc500;" | '''[[Guru Amar Das]]''' || 16th Century || 907<ref name="ShackleMandair2013xviii" /><ref name=":5" /> |- | style="background: #ffc500;" | '''[[Guru Ram Das]]''' || 16th Century || 679<ref name="ShackleMandair2013xviii" /><ref name=":5" /> |- | style="background: #ffc500;" | '''[[Guru Arjan]]''' || 16th Century || 2218<ref name="ShackleMandair2013xviii" /><ref name=":5" /> |- | style="background: #ffc500;" | '''[[Guru Tegh Bahadur]]''' || 17th Century || 116<ref name="ShackleMandair2013xviii" /><ref name=":5" /> |- ! colspan="3" |[[Bhagat Bani|Bhagats]] |- | [[Jayadeva|Bhagat Jaidev]]|| 13th Century<ref name="brown114">{{cite book|author=Kerry Brown|title=Sikh Art and Literature|url=https://books.google.com/books?id=ddgO-DldmSwC&pg=PA114|year=2002|publisher=Routledge|isbn=978-1-134-63136-0|pages=114–115, 120 (Appendix II)}}</ref> || 2<ref name=":5" /> |- | [[Fariduddin Ganjshakar|Bhagat Farid]] || 13th Century || 134<ref name="kapoor" />{{refn|group=note|including 130<ref name="kapoor"/><ref name=brown114/><ref name=cole217>{{cite book|author1=William Owen Cole|author2=Piara Singh Sambhi|title=The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices |url=https://books.google.com/books?id=zIC_MgJ5RMUC |year=1995|publisher=Sussex Academic Press|isbn=978-1-898723-13-4|page=217}}</ref> ''[[salok]]''s, or short verses}}{{refn|group=note|Some of these may be by his successors, or by the Bhagat Farid of the 15th century, rather than Farid's own compositions.<ref name=cole217/>}} |- | [[Bhagat Ramanand]] || 14th Century || 1<ref name=":5" /> |- | [[Namdev|Bhagat Namdev]] || 14th Century || 62<ref name=":5" /> |- | [[Bhagat Trilochan]] || 14th Century || 5<ref name=":5" /> |- | [[Bhagat Parmanand]] || 14th Century || 1<ref name=":5" /> |- | [[Dhanna Bhagat|Bhagat Dhanna]] || 14th Century || 4<ref name=":5" /> |- | [[Bhagat Bhikhan]] || 14th Century || 2<ref name=":5" /> |- | [[Bhagat Beni]] || 14th Century || 3<ref name=":5" /> |- | [[Bhagat Pipa]] || 14th Century || 1<ref name=":5" /> |- | [[Bhagat Sain]] || 14th Century || 1<ref name=":5" /> |- | [[Bhagat Surdas]] || 14th Century || 2<ref name=":5" /> |- | [[Bhagat Sadhana]] || 14th Century || 1<ref name=":5" /> |- | [[Bhagat Ravidas]] || 15th Century || 41<ref name=":5" /> |- | [[Kabir|Bhagat Kabir]]|| 15th Century|| 541<ref name="ShackleMandair2013xviii" /><ref name=":5" />{{refn|group=note|243<ref name="kapoor">{{cite book |last1=Sukhbir Singh |first1=Kapoor |last2=Mohinder Kaur |first2=Kapoor |title=Guru Granth Sahib: an Advance Study |date=2002 |publisher=Hemkunt Press |location=New Delhi |isbn=9788170103219 |pages=24, 72, 219, 291, 344 |url=https://books.google.com/books?id=emCLb8xjVqYC&q=compositions |access-date=18 March 2020}}</ref> of Kabir's hymns are ''salok''s, or short verses.<ref name="ShackleMandair2013xviii"/> One hymn formerly believed to as that of Kabir was later attributed by Guru Arjan to Namdev.<ref>{{cite book|author1=William Owen Cole|author2=Piara Singh Sambhi|title=The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices |url=https://books.google.com/books?id=zIC_MgJ5RMUC |year=1995|publisher=Sussex Academic Press|isbn=978-1-898723-13-4|pages=48–49}}</ref>}} |- ! colspan="3" | [[Bhattan De Savaiye|Bhatts]] |- | [[Bhatt Kalshar]] || 15th Century || 54<ref name=":5" /> |- | [[Bhatt Balh]] || 15th Century || <ref name=":5" />5 |- | [[Bhatt Bhalh]] || 15th Century || 1<ref name=":5" /> |- | [[Bhatt Bhika]] || 15th Century || 2<ref name=":5" /> |- | [[Bhatt Gayand]] || 15th Century || 13<ref name=":5" /> |- | [[Bhatt Harbans]] || 15th Century || 2<ref name=":5" /> |- | [[Bhatt Jalap]] || 15th Century || 5<ref name=":5" /> |- | [[Bhatt Kirat]]|| 15th Century || 8<ref name=":5" /> |- | [[Bhatt Mathura]] || 15th Century || 14<ref name=":5" /> |- | [[Bhatt Nalh]]|| 15th Century || 16<ref name=":5" /> |- | [[Bhatt Salh]] || 15th Century || 3<ref name=":5" /> |- ! colspan="3" |Gursikhs |- |[[Bhai Mardana]] |15th century |2<ref name=":6" /> |- |[[Baba Sunder|Baba Sundar]] |15th Century |6<ref name=":5" /> |- |[[Satta Doom]] |15th Century |1 var<ref name="brown114" /><ref name=":5" /> |- |[[Balvand Rai]] |15th Century |1 var<ref name="brown114" /><ref name=":5" /> |} == ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ == *1. '''ਜਪੁ''' : 38 ਪਉੜੀਆਂ, 2 ਸਲੋਕ, 1 ਮੂਲ ਮੰਤਰ = 41 *2. '''ਸਿਰੀ ਰਾਗੁ''': 33 ਪਦੇ (ਤ੍ਰਿਪਦੇ 2, ਚਉਪਦੇ 28, ਪੰਚਨਦੇ 31), 18 ਪਦੀਆਂ (ਸਪਤਪਦੀ 1, ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ 14, ਨੌਪਦੀ 1, ਦਸਪਦੀ 1, ਚਉਬੀਸਪਦੀ 1), 2 ਪਾਰੇ (ਚਉਪਦਾ 1, ਪੰਚਪਦਾ 1) 7 ਸਲੋਕ= 74 *3. '''ਮਾਝ ਰਾਗੁ''': 1 ਅਸ਼ਟਪਦੀ, 24 ਪਉੜੀਆ, 46 ਸਲੋਕ = 74 *4. '''ਗਉੜੀ ਰਾਗੁ''': 20 ਪਦੇ (ਤ੍ਰਿਪਦੇ 2, ਚਉਪਦੇ 15, ਪੰਚਪਦਾ 1, ਛੇ ਪਦੇ 12) 18ਪਦੀਆਂ (ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ 12, ਨੌਪਦੀਆਂ 5, ਬਾਰਹਪਦੀ 1), 2 ਛੰਤ= 40 *5. '''ਆਸਾ ਰਾਗੁ''': 1 ਸੋਦਰੁ, 39 ਪਦੇ (ਚੁਪਦੇ 2, ਤ੍ਰਿਪਦਾ 1, ਚਉਪਦੇ 30, ਪੰਚਪਦੇ 5, ਛਿਪਦਾ 1) 22 ਪਦੀਆਂ (ਸਪਤਪਦੀਆਂ 2, ਅਸ਼ਅਪਦੀਆਂ 16, ਨੌਪਦੀਆ 2,ਚਸਪਦੀਆਂ 2) 5 ਛੰਤ, 24 ਪਉੜੀਆਂ ਅਤੇ 45 ਸਲੋਕ=171. *6. '''ਗੂਜਰੀ ਰਾਗੁ''': 2 ਚਉਪਦੇ, 5 ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ = 7 *7. '''ਬਿਹਾਗੜਾ ਰਾਗੁ''': 2 ਸਲੋਕ = 2 *8. '''ਵਡਹੰਸ ਰਾਗੁ''': 3 ਪਦੇ (ਇਕਪਦਾ 1, ਚਉਪਦੇ 2) 2 ਛੰਤ, 5 ਅਣਾਹੁਣੀਆ, 3 ਸਲੋਕ= 13. *9. '''ਸੋਰਠਿ ਰਾਗੁ''': 12 ਪਦੇ (ਚਉਪਦੇ 9, ਪੰਚਪਦੇ 3, 4 ਪਦੀਆਂ,) (ਅਸ਼ਟੀਪਦੀਆਂ 3, ਦਸਪਦੀ 1), 2 ਸਲੋਕ=18 *10. '''ਧਨਾਸਰੀ ਰਾਗੁ''': 9 ਪਦੇ (ਚਉਪਦਾ 7, ਪੰਚਪਦੇ 2) 2 ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ, 3 ਛੰਤ (ਚਉਪਦਾ 1,ਪੰਚਪਦਾ 2=14. *11. '''ਤਿਲੰਗ ਰਾਗੁ''': 5 ਪਦੇ (ਚੁਪਦਾ 1, ਤ੍ਰਿਪਦਾ 1, ਚਉਪਦੇ 3), 1 ਪਦੀ = 6 *12. '''ਸੂਹੀ ਰਾਗੁ''': 9 ਪਦੇ (ਇਕਪਦਾ 1, ਚਉਪਦੇ 6, ਪੰਚਪਦਾ 1, ਛਿਪਦਾ 1), 5 ਅਸ਼ਟਪਦੀਆ 2 ਕੁਚਜੀ-ਸੁਚਜੀ, 5 ਛੰਤ 21 ਸਲੋਕ =42 *13. '''ਬਿਲਾਵਲ ਰਾਗੁ''': 4 ਚਉਪਦੇ, 2 ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ, 20 ਪਦ, 2 ਛੰਤ, 2 ਸਲੋਕ =30 *14. '''ਰਾਮਕਲੀ ਰਾਗੁ''': 11 ਪਦੇ (ਤ੍ਰਿਪਦਾ 1, ਬਾਹਰਪਦੀ 1, 4 ਚੀਸਪਦੀ 1), 54 ਪਦ (ਓ ਅੰਕਾਰ ਦੇ), 73 ਪਦ ([[ਸਿਧ ਗੋਸਟਿ]] ਦੇ), 19 ਸਲੋਕ = 166. *15. '''ਮਾਰੂ ਰਾਗੂ''': 12 ਪਦੇ (ਤ੍ਰਿਪਦਾ 1, ਚਉਪਦੇ 7, ਪੰਚਪਦੇ-3, ਤ੍ਰਿਪਦਾ 1) 11ਪਦੀਆਂ (ਸਪਤਪਦੀ 1, ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ 8, ਨੌਪਦੀ 1, ਬਾਰਹਪਦੀ 1), 22 ਸੋਲਹੇ, 18 ਸਲੋਕ=63। *16. '''ਤੁਖਾਰੀ ਰਾਗੁ''': 5 ਛੰਤ (ਚਉਪਦੇ ਤ, ਪੰਚਪਦੇ 2) 17 ਪਦ ਬਾਰਹਮਾਹ= 22. *17. '''ਭੈਰਉ ਰਾਗੁ''': 8 ਪਦੇ (ਚਉੁਪਦੇ 7, ਪੰਚਪਦਾ 1), 1 ਪਦੀ =3 *18. '''ਬਸੰਤ ਰਾਗੁ''': 10 ਪਦੇ (ਤ੍ਰਿਪਦਾ 1, ਚਉਪਦੇ 9), 8 ਪਦੀਆਂ (ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ 7, ਦਸਪਦੀ 1) = 18। *19. '''ਮਲ੍ਹਾਰ ਰਾਗੁ''': 9 ਪਦੇ (ਚਉਪਦੇ 8, ਪੰਚਪਦਾ 1) 5 ਪਦੀਆਂ (ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ 3, ਨੌਪਦੀ ਦਸਪਦੀ 1), 27 ਪਉੜੀਆਂ ਤੇ 24 ਸਲੋਕ=65. *20. '''ਪਰਭਾਤੀ ਰਾਗੁ''': 17 ਪਦੇ (ਚਉਪਦੇ 13, ਪੰਚਪਦੇ 4), 7 ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ =24 *21. '''ਸਾਰੰਗ ਰਾਗੁ''': 3 ਚਉਪਦੇ, 2 ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ, 35 ਸਲੋਕ=38. *22. '''ਸਲੋਕ ਸਹਸਕ੍ਰਿਤੀ''': 3 ਸਲੋਕ *23. '''ਸਲੋਕ ਵਾਰਾਂ ਤੇ ਵਧੀਕ''': 32 ਸਲੋਕ ==ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ== [[ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ]] ਨੇ 63 ਸਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਜੋ ਕਿਸੇ ਰਾਗੁ ਅਧੀਨ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ ਬਲ ਕਿ ਹੋਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਅੰਕਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ==ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ== *1. '''ਸਿਰੀ ਰਾਗੁ''': 31 ਪਦੇ, 8 ਬਹੁਪਦੀਆਂ, 33 ਸਲੋਕ *2. '''ਮਾਝੁ ਰਾਗੁ''': 32 ਬਹੁਪਦੀਆਂ ਤੇ 3 ਸਲੋਕ *3. '''ਗਉੜੀ ਰਾਗੁ''': 18 ਪਦੇ, 9 ਬਹੁਪਦੀਆਂ, 5 ਛੰਤ ਅਤੇ 7 ਸਲੋਕ *4. '''ਆਸਾ ਰਾਗੁ''': 12 ਪਦੇ, 15 ਬਹੁਤਪਦੀਆਂ, 2 ਛੰਤ, 1 ਕਾਫੀ, 1 ਪੱਟੀ (18 ਪਉੜੀਆਂ) *5. '''ਗੂਜਰੀ ਰਾਗੁ''': 7 ਪਦੇ, 1 ਬਹੁਪਦੀ, 43 ਸਲੋਕ, 22 ਪਉੜੀਆਂ। *6. '''ਬਿਹਾਗੜਾ ਰਾਗੁ''': 33 ਸਲੋਕ *7. '''ਵਡਹੰਸ ਰਾਗੁ''': 9 ਪਦੇ, 2 ਬਹੁਪਦੀਆਂ, 6 ਛੰਤ, 4 ਅਲਾਹੁਣੀਆਂ, 40 ਸਲੋਕ *8. '''ਸੋਰਠਿ ਰਾਗੁ''': 12 ਪਦੇ, 3 ਬਹੁਪਦੀਆਂ, 48 ਸਲੋਕ *9. '''ਧਨਾਸਰੀ ਰਾਗੁ''': 9 ਪਦੇ। *10. '''ਸੂਹੀ ਰਾਗੁ''': 4 ਬਹੁਪਦੀਆਂ, 7 ਛੰਤ, 15 ਸਲੋਕ, 20 ਪਉੜੀਆਂ, *11. '''ਬਿਲਾਵਲੁ ਰਾਗੁ''': 6 ਪਦੇ, 1 ਬਹੁਪਦੀ, 1 ਸਤਵਾਰਾ, 24 ਸਲੋਕ *12. '''ਰਾਮਕਲੀ ਰਾਗੁ''': 6 ਪਦੇ, 1 ਬਹੁਪਦੀ, 1ਸਤਵਾਰਾ, 24 ਸਲੋਕ 21 ਪਾਉੜੀਆਂ *13. '''ਮਾਰੂ ਰਾਗੁ''': 5 ਪਦੇ, 1 ਬਹੁਪਦੀ, 24 ਸੋਲਹੇ, 23 ਸਲੋਕ, 22 ਪਾਉੜੀਆਂ। *14. '''ਭੈਰਉ ਰਾਗੁ''': 21 ਪਦੇ, 2 ਬਹੁਪਦੀਆਂ *15. '''ਬਸੰਤੁ ਰਾਗੁ''': 20 ਪਦੇ। *16. '''ਸਾਰੰਗ ਰਾਗੁ''': 3 ਬਹੁਪਦੀਆਂ, 23 ਸਲੋਕ *17. '''ਮਲ੍ਹਾਰ ਰਾਗੁ''': 13 ਪਦੇ, 3 ਬਹੁਪਦੀਆਂ, 27 ਸਲੋਕ, *18. '''ਪ੍ਰਭਾਤੀ ਰਾਗੁ''': 7 ਪਦੇ, 2 ਬਹੁਪਦੀਆਂ, *19. '''ਸਲੋਕ ਵਾਰਾਂ ਤੋਂ ਵਧੀਕ''': 67 *20. '''[[ਅਨੰਦ ਸਾਹਿਬ]]''' *21. '''ਵਾਰ ਕਵਿ''' ਗੂਜਰੀ ਕੀ ਵਾਰ (22 ਪਉੜੀਆਂ) ਸੂਹੀ ਕੀ ਵਾਰ (20 ਪਉੜੀਆਂ) ਰਾਮਕਲੀ ਕੀ ਵਾਰ ਮਹਲਾ 3 (21 ਪਉੜੀਆਂ) ਮਾਰੂ ਕੀ ਵਾਰ (22 ਪਉੜੀਆਂ) *22. '''ਪੱਟੀ''': (18 ਪਦਿਆਂ ਚ) *23. ਅਲਾਹੁਣੀਆਂ *24. ਸਲੋਕ ਵਾਰਾ ਤੇ ਵਧੀਕ: ਮਹਲਾ 3 ==ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ== [[ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ]] ਨੇ 30 ਰਾਗਾਂ ਚ ਬਾਣੀ ਦੀ ਰਚਨਾਂ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਆਪ ਨੇ 678 ਸ਼ਬਦਾ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਆਪ ਨੇ ਕੁੱਲ 264 ਸ਼ਬਦਾਂ, 58 ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ, 38 ਛੰਤਾਂ, 183 ਪਉੜੀਆਂ, ਤੇ ਵਾਰਾਂ ਨਾਲ ਅੰਕਿਤ 105 ਸਲੋਕਾਂ ਤੇ ਵਾਰਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ- *1. ਸਿਰੀਰਾਗ ਕੀ ਵਾਰ (ਮਹੱਲਾ ਚੌਥਾ) *2. ਗਉੜੀ ਕੀ ਵਾਰ (ਮਹੱਲਾ ਚੌਥਾ) *3. ਬਿਹਰਾੜੇ ਕੀ ਵਾਰ *4. ਵਡਹੰਸ ਕੀ ਵਾਰ *5. ਸੋਰਠਿ ਕੀ ਵਾਰ *6. ਸਾਰੰਗ ਕੀ ਵਾਰ *7. ਬਿਲਾਵਲ ਕੀ ਵਾਰ *8. ਕਾਨੜੇ ਕੀ ਵਾਰ (15 ਪਉੜੀਆਂ) ਕੁੱਝ ਹੋਰ ਲੋਕ ਕਾਵਿ ਰੂਪ: *(ੳ) ਛੰਤ: (ਸਿਰੀਰਾਗੁ ਮਹੱਲਾ 4, ਪੰਨਾ (78) *(ਅ) ਕਰਹਲੇ:- (ਰਾਗ ਗਾਉੜੀ ਪੂਰਬੀ ਮਹੱਲਾ 4, ਪੰਨਾ (234) *(ੲ) ਘੋੜੀਆਂ *(ਸ) ਪਹਿਰੇ ==ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ== ਕੁੱਲ ਸ਼ਬਦ 2218 ਸੰਕਲਿਤ ਕੀਤੇ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ 30 ਰਾਗਾਂ ਚ ਬਾਣੀ ਰਚੀ। 31 ਵਾਂ ਰਾਗ, (ਜੈਜਾਵੰਤੀ) ਬਾਅਦ ਚ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਅੰਗ ਬਣਿਆ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦਮਦਮੀ ਬੀੜ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਹਿਬ `ਚ ਦਰਜ ਸ਼ਬਦ = 1322, ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ= 45, ਛੰਤ= 63, ਵਾਰਾਂ (ਛੇ)= 117 ਪਉੜੀਆਂ ਰਾਂ ਵਿੱਚਲੇ ਸਲੋਕ= 252 ਭਾਗਤ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ= 3 ਸਲੋਕ ਸਹਸਕ੍ਰਿਤੀ = 67 ਗਾਥਾ ਮਹੱਲਾ ਪੰਜਵਾਂ = 24 ਫੁਨਹੇ ਮਹੱਲਾ ਪੰਜਵਾਂ= 23 ਸਲੋਕ ਵਾਰਾਂ ਤੇ ਵਧੀਕ= 22 ਮੁੰਦਾਵਣੀ ਤੇ ਅੰਤਿਮ ਸਲੋਕ= 2 1. '''ਬਾਰਹਮਾਹਾ ਮਾਝ''': (14 ਪਦੇ) 2. '''ਬਾਵਨ ਅੱਖਰੀ''': 52 ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ‘ਵਰਣਮਾਲਾ` ਨੂੰ ਬਾਵਨ ਅੱਖਰੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 3. '''ਸੁਖਮਨੀ''': ਸਿਰਲੇਖ-ਗਉੜੀ ਸੁਖਮਨੀ ਮਹੱਲਾ ਪੰਜਵਾਂ (24 ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ) 4. '''ਥਿਤੀ ਗਉੜੀ ਮਹੱਲਾ ਪੰਜਵਾਂ (17 ਪਉੜੀਆਂ)''' 5. '''ਛੇ ਵਾਰਾਂ''': *ੳ) ਗਉੜੀ ਕੀ ਵਾਰ *ਅ) ਗੂਜਰੀ ਕੀ ਵਾਰ *ੲ) ਜੈਤਸਰੀ ਕੀ ਵਾਰ *ਸ) ਰਾਮਕਲੀ ਕੀ ਵਾਰ *ਹ) ਮਾਰੂ ਵਾਰ ਮਹੱਲਾ ਪੰਜਵਾਂ ਛਖਣੇ ਮਹੱਲਾ ਪੰਜਵਾ *ਕ) ਬਸੰਤ ਕੀ ਵਾਰ ਮਹੱਲਾਂ ਪੰਜਵਾਂ 6. '''ਮੁੰਦਾਵਣੀ ਮਹਲਾ ਪੰਜਵਾਂ''' ==ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ== [[ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ]] ਨੇ 15 ਰਾਗਾਂ, 59 ਸ਼ਬਦਾ, 57 ਸਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ 1706 ਚ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਲੇਖਣ ਕਰਵਾਇਆ। 1. '''ਰਾਗੁ ਗਉੜੀ'''- 9 ਸ਼ਬਦ 2. '''ਰਾਗੁ ਆਸਾ'''- 1 ਸ਼ਬਦ 3. '''ਰਾਗੁ ਦੇਵਗੰਧਾਰੀ'''- 3 ਸ਼ਬਦ 4. '''ਰਾਗੁ ਬਿਹਾਰਾੜਾ'''- 1 ਸ਼ਬਦ 5. '''ਰਾਗੁ ਸੋਰਠਿ'''- 12 ਸ਼ਬਦ 6. '''ਰਾਗੁ ਧਨਾਸਰੀ''' - 4 ਸ਼ਬਦ 7. '''ਰਾਗੁ ਜੈਤਸਰੀ''' - 3 ਸ਼ਬਦ 8. '''ਰਾਗੁ ਟੋਡੀ'''- 1 ਸ਼ਬਦ 9. '''ਰਾਗੁ ਤਿਲੰਗ (ਕਾਫੀ)''' - 3 ਸ਼ਬਦ 10. '''ਰਾਗੁ ਬਿਲਾਵਲ''' - 3 ਸ਼ਬਦ 11. '''ਰਾਗੁ ਰਾਮਕਲੀ''' - 3 ਸ਼ਬਦ 12. '''ਰਾਗੁ ਮਾਰੂ'''- 3 ਸ਼ਬਦ 13. '''ਰਾਗੁ ਬਸੰਤ''' - 5 ਸ਼ਬਦ 14. '''ਰਾਗੁ ਸਾਰੰਗ'''- 4 ਸ਼ਬਦ 15 '''ਰਾਗੁ ਜੈਜਾਵੰਤੀ'''- 4 ਸ਼ਬਦ 16 '''ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ ਸ਼ਬਦ''' - 59 17 '''ਰਾਗਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੁੱਲ ਸਲੋਕ''' - 57 ==ਭਗਤ, ਗੁਰੂ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ:== ===ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ=== 16 ਰਾਗ, 532 ਸ਼ਬਦ ਤੇ ਸਲੋਕ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹਨ। === ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ === 18 ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ 40 ਸ਼ਬਦ ===ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ=== 18 ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ 61 ਸ਼ਬਦ ===ਭਗਤ ਸੇਖ਼ ਫ਼ਰੀਦ ਸ਼ਕਰਗੰਜ ਜੀ=== ਰਾਗ ਸੂਹੀ, ਰਾਗ ਆਸਾ ਵਿੱਚ ਦੋ ਦੋ ਸ਼ਬਦ, ਸਲੋਕ ਫਰੀਦ ਜੀ ਕੇ ਸਿਰਲੇਖ ਅਧੀਨ ਦਰਜ਼ ਸਲੋਕ 130 ਦਰਜ਼ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸ਼ੇਖ਼ ਫਰੀਦ ਜੀ ਦੇ 112 ਸਲੋਕ ਹਨ ਅਤੇ ਬਾਕੀ 18 ਸਲੋਕ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨਾਂ ਦੇ ਹਨ। ===ਭਗਤ ਧੰਨਾ ਜੀ=== 2 ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ 3 ਸ਼ਬਦ ===ਭਗਤ ਬੇਣੀ ਜੀ=== ਤਿੰਨ ਸ਼ਬਦ, ਸ੍ਰੀ ਰਾਗੁ (ਪੰਨਾ 93) ਰਾਮਕਲੀ ਰਾਗੁ (ਪੰਨਾ 974), ਪ੍ਰਭਾਤੀ ਪੰਨਾ (1351) ===ਭਗਤ ਭੀਖਨ ਜੀ=== ਦੋ ਸ਼ਬਦ, ਰਾਗ ਸੋਰਠਿ (ਪੰਨਾ 659 ਅਤੇ 660) ===ਭਗਤ ਸਧਨਾ ਜੀ=== ਬਿਲਾਵਲ ਰਾਗੁ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਪੰਨਾ (858) ===ਭਗਤ ਪੀਪਾ ਜੀ=== ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ (ਪੰਨਾ 695) ਹੋਰ ਰਚਨਾ-ਬਾਣੀ ਸ੍ਰੀ ਪੀਪਾ ਜੀ, ਸਰਬ ਗੁੱਟਕਾ ===ਭਗਤ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ਜੀ=== ਚਾਰ ਸ਼ਬਦ ਇੱਕ ਸਿਰੀ ਰਾਗ ਵਿੱਚ, ਦੋ ਸ਼ਬਦ ਗੂਜਰੀ ਰਾਗੁ ਅਤੇ ਇੱਕ ਧਨਾਸਰੀ ਰਾਗੁ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ। ===ਭਗਤ ਰਾਮਾਨੰਦ ਜੀ=== ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ (ਪੰਨਾ 1195) ਰਾਗੁ ਬਸੰਤ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਬਾਣੀ। ===ਭਗਤ ਜੈਦੇਵ ਜੀ=== ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਗੂਜਰੀ ਵਿੱਚ (ਪੰਨਾ 526) ਦੂਜਾ ਰਾਗੁ ਮਾਰੂ ਵਿੱਚ (ਪੰਨਾ 1106) ===ਭਗਤ ਪਰਮਾਨੰਦ ਜੀ=== ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਸਾਰੰਗ ਰਾਗੁ ਵਿੱਚ (ਪੰਨਾ 1153) ===ਭਗਤ ਸੂਰਦਾਸ ਜੀ=== ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਪੰਕਤੀ (ਪੰਨਾ 1253) ===ਭਗਤ ਸੈਣ ਜੀ=== ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ==ਭੱਟ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ== ===ਭੱਟ ਕਲਸਹਾਰ ਜੀ=== ਪੰਜ ਗੁਰੂ ਸਹਿਬਾਨਾਂ ਦੀ ਉਸਤਤਿ ਵਿੱਚ 54 ਸਵੱਯੇ ===ਭੱਟ ਜਾਲਪ ਜੀ=== 5 ਸਵੱਯੇ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਦੀ ਉਸਤਤਿ ਵਿੱਚ ===ਭੱਟ ਕੀਰਤ ਜੀ=== ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਤੇ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਉਸਤਤਿ ਵਿੱਚ 4 ਸਵੱਈਏ ===ਭੱਟ ਭਿਖਾ ਜੀ=== ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਉਸਤਤਿ ਵਿੱਚ 2 ਸਵੱਈਏ ===ਭੱਟ ਸਲ੍ਹ ਜੀ=== ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਲਈ 1 ਤੇ ਰਾਮਦਾਸ ਲਈ 2 ਸਵੱਈਏ ===ਭੱਟ ਭਲ੍ਹ ਜੀ=== ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਲਈ 1 ਸਵੱਈਏ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ===ਭੱਟ ਨਲ੍ਹ ਜੀ=== ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਲਈ 16 ਸਵੱਈਏ ===ਭੱਟ ਗਯੰਦ ਜੀ=== ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਲਈ 13 ਸਵੱਈਏ ===ਭੱਟ ਮਥਰਾ ਜੀ=== ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ -7 ਸਵੱਈਏ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਲਈ 7 ਸਵੱਈਏ ===ਭੱਟ ਬਲ੍ਹ ਜੀ=== ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਲਈ 5 ਸਵੱਈਏ ===ਭੱਟ ਹਰਿਬੰਸ ਜੀ=== ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਲਈ 2 ਸਵੱਈਏ ==ਗੁਰੂ ਘਰ ਦੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ== ===ਬਾਬਾ ਸੁੰਦਰ ਜੀ=== ਰਚਿਤ ‘ਸਦੁ` ਸ਼ਬਦ ਰਾਗੁ ਰਾਮਕਲੀ ਚ ਅੰਕਿਤ ਹੈ, ਇਸ ਦੇ ਛੇ ਪਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਲੋਕ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਉਚਾਰਣ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਸਿਰਲੇਖ "ਮਰਦਾਨਾ ਮਹਲਾ ਪਹਿਲਾ " ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਿਸ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਨੋਟ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਦੀ ਕੋਈ ਵੀ ਰਚਨਾ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ। ===ਸੱਤਾ ਤੇ ਬਲਵੰਡ ਜੀ=== ਰਾਇ ਬਲਵੰਡ ਤਥਾ ਸਤੈ ਡੂਮਿ ਕੀ ਵਾਰ ਗੁਰਸਿੱਖ: ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ, ਭਾਈ ਸੁੰਦਰ, ਭਾਈ ਸਤਾ ਤੇ ਭਾਈ ਬਲਵੰਡ ਜਿਹੇ ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਜੋ ਗੁਰੂ ਘਰ ਦੇ ਨਿਕਟਵਰਤੀ ਸਨ. == ਵਿਵਾਦਪੂਰਨ ਲੇਖਕ: ਮਰਦਾਨਾ ਅਤੇ ਟੱਲ == ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਦੋ ਹੋਰ ਲੇਖਕ ਹਨ ਜੋ ਵੱਖ ਵੱਖ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹਿਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹਨ: ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਅਤੇ ਭੱਟ ਟੱਲ। ਵੱਖ ਵੱਖ ਵਿਦਵਾਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ: * ਉੱਥੇ ਮਰਦਾਨਾ 1 ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਦੋ ਭਜਨ ਹਨ<ref>Page 553, Adi Granth, Translation of Sant Singh Khalsa</ref> [[ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ]] ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੈ, ਪਰ ਬਾਕੀ ਦਾਅਵੇ ਨੂੰ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਫ਼ਲ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਲਮ ਦਾ ਨਾਮ [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ|ਨਾਨਕ]] ਨੇ ਗੀਤ ਅੰਦਰ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ <ref>''ਇਸ ਸਲੋਕ ਮੈਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਮਰਦਾਨੇ ਕੇ ਪੂਛਨੇ ਸੇ ਤਿਸ ਕੇ ਪ੍ਰਤਿ ਗੁਰਮੁਖਤਾ ਅਰੁ ਮਨਮੁਖਤਾ ਕੀ ਮਦਰਾ ਕਾ ਰੂਪੁ ਬਰਨਨ ਕਰਤੇ ਹੈਂ ਔਰੁ ਦੋ ਪਰਕਾਰ ਕੀ ਮਦਿਰਾ ਮਨਮੁਖੋਂ ਕੀ ਔਰੁ ਗੁਰਮੁਖੋਂ ਕੀ ਕਹੀ ਹੈ॥ ਪ੍ਰਥਮ ਮਨਮੁਖੋਂ ਕੀ ਮਦਿਰਾ ਕਹਤੇ ਹੈਂ॥'': Fareedkoti Teeka, Adi Granth</ref> ਅਤੇ ਮਰਦਾਨਾ ਸਲੋਕ ਦੀ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਹੈ। * ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭੱਟ ਟੱਲ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਇੱਕ ਸਵਈਆ ਹੈ, <ref>''ਟਲ' ਜੀ ਕਹਤੇ ਹੈਂ ਹੇ ਭਾਈ ਐਸੇ ਸਤਿਗੁਰੋਂ ਕੋ ਸਹਜ ਸੁਭਾਵਕ ਨਿਰੰਤਰ ਹੀ ਸੇਵੀਐ ਹੇ ਭਾਈ ਸਤਿਗੁਰੋਂ ਕੇ ਦਰਸਨ ਕਰਨੇ ਤੇ ਜਨਮ ਮਰਨ ਦੁਖ ਜਾਤਾ ਰਹਿਤਾ ਹੈ॥੧੦॥'': Page 1392, Teeka Fareedkoti, Adi Granth</ref> ਜੋ ਕਿ ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ [[ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ|ਗੁਰਮੁਖੀ]] ਟਾਈਪੋ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਕਲ ਭਾਵ ਭੱਟ ਕਲ੍ਹਸ਼ਾਰ ਹੈ।<ref>''Page 1392: ਟਲ = ਹੇ ਟੱਲ! ਹੇ ਕਲ੍ਯ੍ਯ! ਹੇ ਕਲ੍ਯ੍ਯਸਹਾਰ!'': Teeka by Professor Sahib Singh, Adi Granth</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਧਰਮਗ੍ਰੰਥ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਲੇਖਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ]] 1yeveps2uvofsflwtlbd4bxykehldih 838791 838790 2026-05-06T18:36:29Z Nitesh Gill 8973 838791 wikitext text/x-wiki [[File:Sri Guru Granth Sahib Nishan.jpg|right|thumb|ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ, ਪਟਨਾ ਵਿਖੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਪੱਤਰੇ ਉੱਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਦੀ ਲਿਖਾਈ ਵਿੱਚ ਮੂਲ-ਮੰਤਰ]] [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]] ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ:]] '''Guru Granth Sahib'''), [[ਸਿੱਖੀ|ਸਿੱਖਾਂ]] ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ ਅਤੇ [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] ਦੇ ਪ੍ਰਗਟ ਅਤੇ ਸਦੀਵੀ ਕਾਲ ਗੁਰੂ ਹਨ।<ref name="ke">{{Cite book|title=Online Worksheets|last=Keene|first=Michael|publisher=Nelson Thornes|year=2003|isbn=0-7487-7159-X|page=38}}</ref> [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ|ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ]] ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਮਹਾਨ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਸੰਕਲਨ ਸੰਨ 1601 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 2 ਅਗਸਤ 1604 ਨੂੰ ਸੰਪੰਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ 1430 ਅੰਗ (ਪੰਨੇ) ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ 36 ਸੰਤਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ (6 ਗੁਰੂ), ਭਗਤ (15 ਭਗਤ), ਭੱਟ (11 ਭੱਟ) ਅਤੇ ਗੁਰਸਿੱਖ (4 ਗੁਰਸਿੱਖ) ​​ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਇਕੋ ਇਕ ਧਾਰਮਿਕ ਲਿਪੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੂਜੇ ਧਰਮਾਂ, ਜਾਤੀਆਂ ਅਤੇ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਾਤੀ-ਪਿਛੋਕੜਾਂ ਦੇ ਲੇਖਕਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ [[ਸ਼ੂਦਰ]] ਅਤੇ ਅਛੂਤ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref name="Gill 2015">{{cite book|last=Jodhka|first=Surinder Singh|url=https://books.google.com/books?id=EcW3eLUr4IoC|title=Punjab Society: Perspectives and Challenges|date=|publisher=Concept Publishing Company|year=2003|isbn=9788180690389|editor-last=Gill|editor-first=Manmohan Singh|pages=28|chapter=2: The Scheduled Castes in Contemporary Punjab|accessdate=10 February 2026}}</ref> ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਪਹਿਲਾਂ ਸੰਸਕਰਣ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਅਤੇ ਦੂਸਰਾ ਸੰਸਕਰਣ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਮਹਾਨ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਲੇਖਣੀ ਦਾ ਕਾਰਜ [[ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ]] ਜੀ ਨੇ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਪੰਜ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦਰਜ ਸੀ; ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਇਸ ਵਿੱਚ 1705 ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੀ। == ਲੇਖਕਾਂ ਦਾ ਵਰਗੀਕਰਨ == [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ|ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ]] ਦੇ ਲੇਖਕਾਂ ਨੂੰ ਚਾਰ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ:<ref name=":4">{{Cite book|last1=Nayar|first1=Kamala Elizabeth|title=The Sikh View on Happiness: Guru Arjan's Sukhmani|last2=Sandhu|first2=Jaswinder Singh|publisher=Bloomsbury Publishing|year=2020|isbn=9781350139893|pages=219|chapter=Notes|quote=16 The fifteen bhagats (devotional poets), whose verses have been incorporated in the Guru Granth Sahib, are Kabir, Ravidas, Sheikh Farid, Ramanand, Beni, Namdev, Sadhana, Sheikh Bhikhan, Parmanand, Sain Nayee, Dhanna, Pipa, Surdas, Jaidev and Trilochan. The bhagats belonged to the Hindu (Vaishnava) Bhakti, nirgun Bhakti or Sufi traditions, and either predated or lived during the Guru Nanak period.<br><br>17 The eleven bhatts (Hindu court bards), whose verses have been incorporated in the Guru Granth Sahib, are Kalashar, Balh, Bhalh, Bhika, Gayand, Harbans, Jalap, Kirat, Mathura, Nalh and Salh. Bhai Baldeep Singh, 'What Is Kirtan?: Observations, Interventions and Personal Reflections', Sikh Formations 7, no. 3 (2011), 282 n. 13. While the Brahmin ballad singers were connected with the divine courts (darbar sahib) of the later Sikh Gurus, their verses praise the first five Sikh Gurus. The bhatt verses are collectively referred to as Bhatt Bani, which is included in the concluding section of the Guru Granth Sahib (pp. 1389-1406).<br><br>18 Bhai Mardana (GGS, 553) was a Muslim rebab (bowed string instrument) musician, who accompanied Guru Nanak on his travels. Bhai Rai Balwand was a Muslim rebab musician and Satta was a Muslim drummer during the time of Guru Angad up to the time of Guru Arjan; they both sang gurbani-kirtan and composed a Ramkali var that was included in the Guru Granth Sahib (pp. 966-8). Baba Sundar was the great grandson of Guru Amar Das and grandson of Mohri, who wrote Sadu (Call of Death) (GGS, 923-4).}}</ref><ref name=":5">{{Cite book |last=Singh |first=Prithi Pal |title=The History of Sikh Gurus |publisher=Lotus Press |year=2006 |isbn=978-81-8382-075-2 |location=New Delhi |pages=170–171}}</ref> * [[ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ]] * [[ਭਗਤ]] * [[ਭਾਟੜੇ ਸਿੱਖ|ਭੱਟ]] * [[ਗੁਰਸਿੱਖ]] === ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ === {{main|ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ}} ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਸਿੱਖ, ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਪਾਬੰਦ ਹਨ, ਭਾਵ ਜੋ ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਪਰ ਆਮ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਨੇ ਸਦੀਆਂ ਦੌਰਾਨ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਜਿਸਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸਾਲ 1469 ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਥੇ ਛੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ:{{Columns-list|* [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ]] * [[ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ]] * [[ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ]] * [[ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ | ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ]] * [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ]] * [[ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ]]}}ਜਦੋਂ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਛੇ ਗੁਰੂਆਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਲਈ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕੁਝ ਅਜਿਹੇ ਵੀ ਹਨ ਜੋ ਦਲੀਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ|ਗੁਰੂ]] [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ|ਹਰਿਰਾਏ]] ਅਤੇ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref name=":0">{{Cite book|last=Singh|first=Sardar Harjeet|url=https://books.google.com/books?id=fleka3YEE8sC&q=a+couplet+attributed+to+Guru+Har+Rai&pg=PA100|title=Faith & Philosophy of Sikhism|date=2009|publisher=Gyan Publishing House|isbn=978-81-7835-721-8|pages=103–104|language=en}}</ref><ref name=":1">{{Cite book|title=Sikh art and literature|url=https://archive.org/details/sikhartliteratur0000unse|date=1999|publisher=Routledge|others=Kerry, August 17- Brown|isbn=0-415-20288-4|location=London|page=[https://archive.org/details/sikhartliteratur0000unse/page/198 198]|oclc=39765536}}</ref><ref name=":2" /><ref name=":3" /> ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਸਲੋਕ ਮਹੱਲਾ ਸੱਤਵਾਂ (7) ਅਤੇ ਦੋਹਰਾ ਮਹੱਲਾ ਦਸਵਾਂ (10) ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸੱਤਵੇਂ ਅਤੇ ਦਸਵੇਂ ਗੁਰੂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name=":02" /><ref name=":12" /><ref name=":22" /><ref name=":32" /> === ਭਗਤ/ ਹੋਰ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ === ਉਪਰੋਕਤ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ, "ਭਗਤ" ਵੱਖ ਵੱਖ ਸੰਪਰਦਾਵਾਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਆਦਮੀ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ "ਬਾਣੀ ਭਗਤਾ ਕੀ" ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਹੈ। ਸ਼ਬਦ "ਭਗਤ" ਦਾ ਅਰਥ ਸਮਰਪਣ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸ਼ਬਦ ਭਕਤੀ ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਪਿਆਰ। ਭਗਤਾਂ ਨੇ ਇਕ ਰੱਬ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ [[ਕਬੀਰ|ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ]] ਨੇ ਮਹਾਨ ਹਿੰਦੂ ਭਕਤੀਆਂ ਅਤੇ ਸੂਫੀ ਸੰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕੀਤੀ। ਉਪਰੋਕਤ ਵਿੱਚੋਂ, ਹੇਠਾਂ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਹੈ:<ref>{{Cite web |title=Bhagat |url=http://www.markfoster.net/dcf/bhagata.pdf}}</ref> {{Columns-list|* [[ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ|ਗੁਰੂ ਕਬੀਰ]] * [[ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ|ਗੁਰੂ ਰਵਿਦਾਸ]] * [[ਬਾਬਾ ਫਰੀਦ]] * [[ਭਗਤ ਰਾਮਾਨੰਦ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਬੈਣੀ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਸਧਨਾ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਭੀਖਨ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਪਰਮਾਨੰਦ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਸੈਣ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਧੰਨਾ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਪੀਪਾ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਸੂਰਦਾਸ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਜੈਦੇਵ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ਜੀ]]}} === ਭੱਟ === ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹਿੰਦੂ ਸਰਸਵਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜੋ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ, ਉਹ ਭੱਟਾਂ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਇੱਥੇ 11 ਸਿੱਖ ਭੱਟ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: {{Columns-list| * [[ਭੱਟ ਕਲ ਸਹਾਰ]] * [[ਭੱਟ ਬਲ੍ਹ]] * [[ਭੱਟ ਭਲ੍ਹ]] * [[ਭੱਟ ਭੀਖਾ]] * [[ਭੱਟ ਗਯੰਦ]] * [[ਭੱਟ ਹਰਬੰਸ]] * [[ਭੱਟ ਜਾਲਪ]] * [[ਭੱਟ ਕੀਰਤ]] * [[ਭੱਟ ਮਥੁਰਾ]] * [[ਭੱਟ ਨਲ੍ਹ]] * [[ਭੱਟ ਸਲ੍ਹ]] }} === ਗੁਰਸਿੱਖ === ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ 4 ਗੁਰੂ ਘਰ ਦੇ ਸਿੱਖ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਵੀ ਦਰਜ ਹਨ:<ref name=":4" /><ref>{{Cite book |last=Bak̲h̲ashī |first=Locana Siṅgha |title=Saint-poets of Guru Granth Sahib: history and heritage |date=2000 |publisher=National Book Shop |isbn=978-81-7116-248-2 |editor-last=Buxi |editor-first=Lochan Singh |location=Delhi |pages=171}}</ref><ref name=":5" /><ref name=":6" /> * [[ਬਾਬਾ ਸੁੰਦਰ|ਭਾਈ ਸੁੰਦਰ]] * [[ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ]] * [[ਭਾਈ ਸੱਤਾ ਡੂਮ]] * [[ਬਲਵੰਡ ਰਾਏ|ਭਾਈ ਬਲਵੰਡ ਰਾਏ]] == ਬਾਣੀਕਾਰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ == {| class="wikitable sortable" |+'''Background Details and No. of Hymns''' |- ! ਨਾਂ || ਸਮਾਂ || ਭਜਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ |- ! colspan="3" |ਗੁਰੂ |- | style="background: #ffc500;" | '''[[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ]]''' || 15ਵੀਂ ਸਦੀ || 974<ref name="ShackleMandair2013xviii">{{cite book|author1=Christopher Shackle|author2=Arvind Mandair|title=Teachings of the Sikh Gurus: Selections from the Sikh Scriptures |url=https://books.google.com/books?id=ftdcvmviy_8C |year=2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-45108-9|pages=xviii–xix}}</ref><ref name=":5" /> |- | style="background: #ffc500;" | '''[[ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ]]''' || 16ਵੀਂ ਸਦੀ || 62<ref name="ShackleMandair2013xviii" /><ref name=":5" /> |- | style="background: #ffc500;" | '''[[ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ]]''' || 16ਵੀਂ ਸਦੀ || 907<ref name="ShackleMandair2013xviii" /><ref name=":5" /> |- | style="background: #ffc500;" | '''[[ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ]]''' || 16ਵੀਂ ਸਦੀ || 679<ref name="ShackleMandair2013xviii" /><ref name=":5" /> |- | style="background: #ffc500;" | '''[[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ]]''' || 16ਵੀਂ ਸਦੀ || 2218<ref name="ShackleMandair2013xviii" /><ref name=":5" /> |- | style="background: #ffc500;" | '''[[ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ]]''' || 17ਵੀਂ ਸਦੀ || 116<ref name="ShackleMandair2013xviii" /><ref name=":5" /> |- ! colspan="3" |[[ਭਗਤ ਬਾਣੀ|ਭਗਤ]] |- | [[ਜੈਦੇਵ|ਭਗਤ ਜੈਦੇਵ]]|| 13ਵੀਂ ਸਦੀ<ref name="brown114">{{cite book|author=Kerry Brown|title=Sikh Art and Literature|url=https://books.google.com/books?id=ddgO-DldmSwC&pg=PA114|year=2002|publisher=Routledge|isbn=978-1-134-63136-0|pages=114–115, 120 (Appendix II)}}</ref> || 2<ref name=":5" /> |- | [[ਫਰੀਦੁਦੀਨ ਗੰਜਸ਼ਕਰ|ਭਗਤ ਫਰੀਦ]] || 13ਵੀਂ ਸਦੀ || 134<ref name="kapoor" />{{refn|group=note|including 130<ref name="kapoor"/><ref name=brown114/><ref name=cole217>{{cite book|author1=William Owen Cole|author2=Piara Singh Sambhi|title=The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices |url=https://books.google.com/books?id=zIC_MgJ5RMUC |year=1995|publisher=Sussex Academic Press|isbn=978-1-898723-13-4|page=217}}</ref> ''[[salok]]''s, or short verses}}{{refn|group=note|Some of these may be by his successors, or by the Bhagat Farid of the 15th century, rather than Farid's own compositions.<ref name=cole217/>}} |- | [[ਭਗਤ ਰਾਮਾਨੰਦ]] || 14ਵੀਂ ਸਦੀ || 1<ref name=":5" /> |- | [[ਨਾਮਦੇਵ|ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ]] || 14ਵੀਂ ਸਦੀ || 62<ref name=":5" /> |- | [[ਭਗਤ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ]] || 14ਵੀਂ ਸਦੀ || 5<ref name=":5" /> |- | [[ਭਗਤ ਪਰਮਾਨੰਦ]] || 14ਵੀਂ ਸਦੀ || 1<ref name=":5" /> |- | [[ਧੰਨਾ ਭਗਤ|ਭਗਤ ਧੰਨਾ]] || 14ਵੀਂ ਸਦੀ || 4<ref name=":5" /> |- | [[ਭਗਤ ਭੀਖਣ]] || 14ਵੀਂ ਸਦੀ || 2<ref name=":5" /> |- | [[ਭਗਤ ਬੇਨੀ]] || 14ਵੀਂ ਸਦੀ || 3<ref name=":5" /> |- | [[ਭਗਤ ਪੀਪਾ]] || 14ਵੀਂ ਸਦੀ || 1<ref name=":5" /> |- | [[ਭਗਤ ਸੈਨ]] || 14ਵੀਂ ਸਦੀ || 1<ref name=":5" /> |- | [[ਭਗਤ ਸੂਰਦਾਸ]] || 14ਵੀਂ ਸਦੀ || 2<ref name=":5" /> |- | [[ਭਗਤ ਸਧਨਾ]] || 14ਵੀਂ ਸਦੀ || 1<ref name=":5" /> |- | [[ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ]] || 15ਵੀਂ ਸਦੀ || 41<ref name=":5" /> |- | [[ਕਬੀਰ|ਭਗਤ ਕਬੀਰ]]|| 15ਵੀਂ ਸਦੀ|| 541<ref name="ShackleMandair2013xviii" /><ref name=":5" />{{refn|group=note|243<ref name="kapoor">{{cite book |last1=Sukhbir Singh |first1=Kapoor |last2=Mohinder Kaur |first2=Kapoor |title=Guru Granth Sahib: an Advance Study |date=2002 |publisher=Hemkunt Press |location=New Delhi |isbn=9788170103219 |pages=24, 72, 219, 291, 344 |url=https://books.google.com/books?id=emCLb8xjVqYC&q=compositions |access-date=18 March 2020}}</ref> of Kabir's hymns are ''salok''s, or short verses.<ref name="ShackleMandair2013xviii"/> One hymn formerly believed to as that of Kabir was later attributed by Guru Arjan to Namdev.<ref>{{cite book|author1=William Owen Cole|author2=Piara Singh Sambhi|title=The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices |url=https://books.google.com/books?id=zIC_MgJ5RMUC |year=1995|publisher=Sussex Academic Press|isbn=978-1-898723-13-4|pages=48–49}}</ref>}} |- ! colspan="3" | [[ਭੱਟਾਂ ਦੇ ਸਵੱਈਏ|ਭੱਟ]] |- | [[Bhatt Kalshar]] || 15th Century || 54<ref name=":5" /> |- | [[Bhatt Balh]] || 15th Century || <ref name=":5" />5 |- | [[Bhatt Bhalh]] || 15th Century || 1<ref name=":5" /> |- | [[Bhatt Bhika]] || 15th Century || 2<ref name=":5" /> |- | [[Bhatt Gayand]] || 15th Century || 13<ref name=":5" /> |- | [[Bhatt Harbans]] || 15th Century || 2<ref name=":5" /> |- | [[Bhatt Jalap]] || 15th Century || 5<ref name=":5" /> |- | [[Bhatt Kirat]]|| 15th Century || 8<ref name=":5" /> |- | [[Bhatt Mathura]] || 15th Century || 14<ref name=":5" /> |- | [[Bhatt Nalh]]|| 15th Century || 16<ref name=":5" /> |- | [[Bhatt Salh]] || 15th Century || 3<ref name=":5" /> |- ! colspan="3" |Gursikhs |- |[[Bhai Mardana]] |15th century |2<ref name=":6" /> |- |[[Baba Sunder|Baba Sundar]] |15th Century |6<ref name=":5" /> |- |[[Satta Doom]] |15th Century |1 var<ref name="brown114" /><ref name=":5" /> |- |[[Balvand Rai]] |15th Century |1 var<ref name="brown114" /><ref name=":5" /> |} == ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ == *1. '''ਜਪੁ''' : 38 ਪਉੜੀਆਂ, 2 ਸਲੋਕ, 1 ਮੂਲ ਮੰਤਰ = 41 *2. '''ਸਿਰੀ ਰਾਗੁ''': 33 ਪਦੇ (ਤ੍ਰਿਪਦੇ 2, ਚਉਪਦੇ 28, ਪੰਚਨਦੇ 31), 18 ਪਦੀਆਂ (ਸਪਤਪਦੀ 1, ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ 14, ਨੌਪਦੀ 1, ਦਸਪਦੀ 1, ਚਉਬੀਸਪਦੀ 1), 2 ਪਾਰੇ (ਚਉਪਦਾ 1, ਪੰਚਪਦਾ 1) 7 ਸਲੋਕ= 74 *3. '''ਮਾਝ ਰਾਗੁ''': 1 ਅਸ਼ਟਪਦੀ, 24 ਪਉੜੀਆ, 46 ਸਲੋਕ = 74 *4. '''ਗਉੜੀ ਰਾਗੁ''': 20 ਪਦੇ (ਤ੍ਰਿਪਦੇ 2, ਚਉਪਦੇ 15, ਪੰਚਪਦਾ 1, ਛੇ ਪਦੇ 12) 18ਪਦੀਆਂ (ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ 12, ਨੌਪਦੀਆਂ 5, ਬਾਰਹਪਦੀ 1), 2 ਛੰਤ= 40 *5. '''ਆਸਾ ਰਾਗੁ''': 1 ਸੋਦਰੁ, 39 ਪਦੇ (ਚੁਪਦੇ 2, ਤ੍ਰਿਪਦਾ 1, ਚਉਪਦੇ 30, ਪੰਚਪਦੇ 5, ਛਿਪਦਾ 1) 22 ਪਦੀਆਂ (ਸਪਤਪਦੀਆਂ 2, ਅਸ਼ਅਪਦੀਆਂ 16, ਨੌਪਦੀਆ 2,ਚਸਪਦੀਆਂ 2) 5 ਛੰਤ, 24 ਪਉੜੀਆਂ ਅਤੇ 45 ਸਲੋਕ=171. *6. '''ਗੂਜਰੀ ਰਾਗੁ''': 2 ਚਉਪਦੇ, 5 ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ = 7 *7. '''ਬਿਹਾਗੜਾ ਰਾਗੁ''': 2 ਸਲੋਕ = 2 *8. '''ਵਡਹੰਸ ਰਾਗੁ''': 3 ਪਦੇ (ਇਕਪਦਾ 1, ਚਉਪਦੇ 2) 2 ਛੰਤ, 5 ਅਣਾਹੁਣੀਆ, 3 ਸਲੋਕ= 13. *9. '''ਸੋਰਠਿ ਰਾਗੁ''': 12 ਪਦੇ (ਚਉਪਦੇ 9, ਪੰਚਪਦੇ 3, 4 ਪਦੀਆਂ,) (ਅਸ਼ਟੀਪਦੀਆਂ 3, ਦਸਪਦੀ 1), 2 ਸਲੋਕ=18 *10. '''ਧਨਾਸਰੀ ਰਾਗੁ''': 9 ਪਦੇ (ਚਉਪਦਾ 7, ਪੰਚਪਦੇ 2) 2 ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ, 3 ਛੰਤ (ਚਉਪਦਾ 1,ਪੰਚਪਦਾ 2=14. *11. '''ਤਿਲੰਗ ਰਾਗੁ''': 5 ਪਦੇ (ਚੁਪਦਾ 1, ਤ੍ਰਿਪਦਾ 1, ਚਉਪਦੇ 3), 1 ਪਦੀ = 6 *12. '''ਸੂਹੀ ਰਾਗੁ''': 9 ਪਦੇ (ਇਕਪਦਾ 1, ਚਉਪਦੇ 6, ਪੰਚਪਦਾ 1, ਛਿਪਦਾ 1), 5 ਅਸ਼ਟਪਦੀਆ 2 ਕੁਚਜੀ-ਸੁਚਜੀ, 5 ਛੰਤ 21 ਸਲੋਕ =42 *13. '''ਬਿਲਾਵਲ ਰਾਗੁ''': 4 ਚਉਪਦੇ, 2 ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ, 20 ਪਦ, 2 ਛੰਤ, 2 ਸਲੋਕ =30 *14. '''ਰਾਮਕਲੀ ਰਾਗੁ''': 11 ਪਦੇ (ਤ੍ਰਿਪਦਾ 1, ਬਾਹਰਪਦੀ 1, 4 ਚੀਸਪਦੀ 1), 54 ਪਦ (ਓ ਅੰਕਾਰ ਦੇ), 73 ਪਦ ([[ਸਿਧ ਗੋਸਟਿ]] ਦੇ), 19 ਸਲੋਕ = 166. *15. '''ਮਾਰੂ ਰਾਗੂ''': 12 ਪਦੇ (ਤ੍ਰਿਪਦਾ 1, ਚਉਪਦੇ 7, ਪੰਚਪਦੇ-3, ਤ੍ਰਿਪਦਾ 1) 11ਪਦੀਆਂ (ਸਪਤਪਦੀ 1, ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ 8, ਨੌਪਦੀ 1, ਬਾਰਹਪਦੀ 1), 22 ਸੋਲਹੇ, 18 ਸਲੋਕ=63। *16. '''ਤੁਖਾਰੀ ਰਾਗੁ''': 5 ਛੰਤ (ਚਉਪਦੇ ਤ, ਪੰਚਪਦੇ 2) 17 ਪਦ ਬਾਰਹਮਾਹ= 22. *17. '''ਭੈਰਉ ਰਾਗੁ''': 8 ਪਦੇ (ਚਉੁਪਦੇ 7, ਪੰਚਪਦਾ 1), 1 ਪਦੀ =3 *18. '''ਬਸੰਤ ਰਾਗੁ''': 10 ਪਦੇ (ਤ੍ਰਿਪਦਾ 1, ਚਉਪਦੇ 9), 8 ਪਦੀਆਂ (ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ 7, ਦਸਪਦੀ 1) = 18। *19. '''ਮਲ੍ਹਾਰ ਰਾਗੁ''': 9 ਪਦੇ (ਚਉਪਦੇ 8, ਪੰਚਪਦਾ 1) 5 ਪਦੀਆਂ (ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ 3, ਨੌਪਦੀ ਦਸਪਦੀ 1), 27 ਪਉੜੀਆਂ ਤੇ 24 ਸਲੋਕ=65. *20. '''ਪਰਭਾਤੀ ਰਾਗੁ''': 17 ਪਦੇ (ਚਉਪਦੇ 13, ਪੰਚਪਦੇ 4), 7 ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ =24 *21. '''ਸਾਰੰਗ ਰਾਗੁ''': 3 ਚਉਪਦੇ, 2 ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ, 35 ਸਲੋਕ=38. *22. '''ਸਲੋਕ ਸਹਸਕ੍ਰਿਤੀ''': 3 ਸਲੋਕ *23. '''ਸਲੋਕ ਵਾਰਾਂ ਤੇ ਵਧੀਕ''': 32 ਸਲੋਕ ==ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ== [[ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ]] ਨੇ 63 ਸਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਜੋ ਕਿਸੇ ਰਾਗੁ ਅਧੀਨ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ ਬਲ ਕਿ ਹੋਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਅੰਕਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ==ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ== *1. '''ਸਿਰੀ ਰਾਗੁ''': 31 ਪਦੇ, 8 ਬਹੁਪਦੀਆਂ, 33 ਸਲੋਕ *2. '''ਮਾਝੁ ਰਾਗੁ''': 32 ਬਹੁਪਦੀਆਂ ਤੇ 3 ਸਲੋਕ *3. '''ਗਉੜੀ ਰਾਗੁ''': 18 ਪਦੇ, 9 ਬਹੁਪਦੀਆਂ, 5 ਛੰਤ ਅਤੇ 7 ਸਲੋਕ *4. '''ਆਸਾ ਰਾਗੁ''': 12 ਪਦੇ, 15 ਬਹੁਤਪਦੀਆਂ, 2 ਛੰਤ, 1 ਕਾਫੀ, 1 ਪੱਟੀ (18 ਪਉੜੀਆਂ) *5. '''ਗੂਜਰੀ ਰਾਗੁ''': 7 ਪਦੇ, 1 ਬਹੁਪਦੀ, 43 ਸਲੋਕ, 22 ਪਉੜੀਆਂ। *6. '''ਬਿਹਾਗੜਾ ਰਾਗੁ''': 33 ਸਲੋਕ *7. '''ਵਡਹੰਸ ਰਾਗੁ''': 9 ਪਦੇ, 2 ਬਹੁਪਦੀਆਂ, 6 ਛੰਤ, 4 ਅਲਾਹੁਣੀਆਂ, 40 ਸਲੋਕ *8. '''ਸੋਰਠਿ ਰਾਗੁ''': 12 ਪਦੇ, 3 ਬਹੁਪਦੀਆਂ, 48 ਸਲੋਕ *9. '''ਧਨਾਸਰੀ ਰਾਗੁ''': 9 ਪਦੇ। *10. '''ਸੂਹੀ ਰਾਗੁ''': 4 ਬਹੁਪਦੀਆਂ, 7 ਛੰਤ, 15 ਸਲੋਕ, 20 ਪਉੜੀਆਂ, *11. '''ਬਿਲਾਵਲੁ ਰਾਗੁ''': 6 ਪਦੇ, 1 ਬਹੁਪਦੀ, 1 ਸਤਵਾਰਾ, 24 ਸਲੋਕ *12. '''ਰਾਮਕਲੀ ਰਾਗੁ''': 6 ਪਦੇ, 1 ਬਹੁਪਦੀ, 1ਸਤਵਾਰਾ, 24 ਸਲੋਕ 21 ਪਾਉੜੀਆਂ *13. '''ਮਾਰੂ ਰਾਗੁ''': 5 ਪਦੇ, 1 ਬਹੁਪਦੀ, 24 ਸੋਲਹੇ, 23 ਸਲੋਕ, 22 ਪਾਉੜੀਆਂ। *14. '''ਭੈਰਉ ਰਾਗੁ''': 21 ਪਦੇ, 2 ਬਹੁਪਦੀਆਂ *15. '''ਬਸੰਤੁ ਰਾਗੁ''': 20 ਪਦੇ। *16. '''ਸਾਰੰਗ ਰਾਗੁ''': 3 ਬਹੁਪਦੀਆਂ, 23 ਸਲੋਕ *17. '''ਮਲ੍ਹਾਰ ਰਾਗੁ''': 13 ਪਦੇ, 3 ਬਹੁਪਦੀਆਂ, 27 ਸਲੋਕ, *18. '''ਪ੍ਰਭਾਤੀ ਰਾਗੁ''': 7 ਪਦੇ, 2 ਬਹੁਪਦੀਆਂ, *19. '''ਸਲੋਕ ਵਾਰਾਂ ਤੋਂ ਵਧੀਕ''': 67 *20. '''[[ਅਨੰਦ ਸਾਹਿਬ]]''' *21. '''ਵਾਰ ਕਵਿ''' ਗੂਜਰੀ ਕੀ ਵਾਰ (22 ਪਉੜੀਆਂ) ਸੂਹੀ ਕੀ ਵਾਰ (20 ਪਉੜੀਆਂ) ਰਾਮਕਲੀ ਕੀ ਵਾਰ ਮਹਲਾ 3 (21 ਪਉੜੀਆਂ) ਮਾਰੂ ਕੀ ਵਾਰ (22 ਪਉੜੀਆਂ) *22. '''ਪੱਟੀ''': (18 ਪਦਿਆਂ ਚ) *23. ਅਲਾਹੁਣੀਆਂ *24. ਸਲੋਕ ਵਾਰਾ ਤੇ ਵਧੀਕ: ਮਹਲਾ 3 ==ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ== [[ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ]] ਨੇ 30 ਰਾਗਾਂ ਚ ਬਾਣੀ ਦੀ ਰਚਨਾਂ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਆਪ ਨੇ 678 ਸ਼ਬਦਾ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਆਪ ਨੇ ਕੁੱਲ 264 ਸ਼ਬਦਾਂ, 58 ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ, 38 ਛੰਤਾਂ, 183 ਪਉੜੀਆਂ, ਤੇ ਵਾਰਾਂ ਨਾਲ ਅੰਕਿਤ 105 ਸਲੋਕਾਂ ਤੇ ਵਾਰਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ- *1. ਸਿਰੀਰਾਗ ਕੀ ਵਾਰ (ਮਹੱਲਾ ਚੌਥਾ) *2. ਗਉੜੀ ਕੀ ਵਾਰ (ਮਹੱਲਾ ਚੌਥਾ) *3. ਬਿਹਰਾੜੇ ਕੀ ਵਾਰ *4. ਵਡਹੰਸ ਕੀ ਵਾਰ *5. ਸੋਰਠਿ ਕੀ ਵਾਰ *6. ਸਾਰੰਗ ਕੀ ਵਾਰ *7. ਬਿਲਾਵਲ ਕੀ ਵਾਰ *8. ਕਾਨੜੇ ਕੀ ਵਾਰ (15 ਪਉੜੀਆਂ) ਕੁੱਝ ਹੋਰ ਲੋਕ ਕਾਵਿ ਰੂਪ: *(ੳ) ਛੰਤ: (ਸਿਰੀਰਾਗੁ ਮਹੱਲਾ 4, ਪੰਨਾ (78) *(ਅ) ਕਰਹਲੇ:- (ਰਾਗ ਗਾਉੜੀ ਪੂਰਬੀ ਮਹੱਲਾ 4, ਪੰਨਾ (234) *(ੲ) ਘੋੜੀਆਂ *(ਸ) ਪਹਿਰੇ ==ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ== ਕੁੱਲ ਸ਼ਬਦ 2218 ਸੰਕਲਿਤ ਕੀਤੇ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ 30 ਰਾਗਾਂ ਚ ਬਾਣੀ ਰਚੀ। 31 ਵਾਂ ਰਾਗ, (ਜੈਜਾਵੰਤੀ) ਬਾਅਦ ਚ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਅੰਗ ਬਣਿਆ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦਮਦਮੀ ਬੀੜ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਹਿਬ `ਚ ਦਰਜ ਸ਼ਬਦ = 1322, ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ= 45, ਛੰਤ= 63, ਵਾਰਾਂ (ਛੇ)= 117 ਪਉੜੀਆਂ ਰਾਂ ਵਿੱਚਲੇ ਸਲੋਕ= 252 ਭਾਗਤ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ= 3 ਸਲੋਕ ਸਹਸਕ੍ਰਿਤੀ = 67 ਗਾਥਾ ਮਹੱਲਾ ਪੰਜਵਾਂ = 24 ਫੁਨਹੇ ਮਹੱਲਾ ਪੰਜਵਾਂ= 23 ਸਲੋਕ ਵਾਰਾਂ ਤੇ ਵਧੀਕ= 22 ਮੁੰਦਾਵਣੀ ਤੇ ਅੰਤਿਮ ਸਲੋਕ= 2 1. '''ਬਾਰਹਮਾਹਾ ਮਾਝ''': (14 ਪਦੇ) 2. '''ਬਾਵਨ ਅੱਖਰੀ''': 52 ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ‘ਵਰਣਮਾਲਾ` ਨੂੰ ਬਾਵਨ ਅੱਖਰੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 3. '''ਸੁਖਮਨੀ''': ਸਿਰਲੇਖ-ਗਉੜੀ ਸੁਖਮਨੀ ਮਹੱਲਾ ਪੰਜਵਾਂ (24 ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ) 4. '''ਥਿਤੀ ਗਉੜੀ ਮਹੱਲਾ ਪੰਜਵਾਂ (17 ਪਉੜੀਆਂ)''' 5. '''ਛੇ ਵਾਰਾਂ''': *ੳ) ਗਉੜੀ ਕੀ ਵਾਰ *ਅ) ਗੂਜਰੀ ਕੀ ਵਾਰ *ੲ) ਜੈਤਸਰੀ ਕੀ ਵਾਰ *ਸ) ਰਾਮਕਲੀ ਕੀ ਵਾਰ *ਹ) ਮਾਰੂ ਵਾਰ ਮਹੱਲਾ ਪੰਜਵਾਂ ਛਖਣੇ ਮਹੱਲਾ ਪੰਜਵਾ *ਕ) ਬਸੰਤ ਕੀ ਵਾਰ ਮਹੱਲਾਂ ਪੰਜਵਾਂ 6. '''ਮੁੰਦਾਵਣੀ ਮਹਲਾ ਪੰਜਵਾਂ''' ==ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ== [[ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ]] ਨੇ 15 ਰਾਗਾਂ, 59 ਸ਼ਬਦਾ, 57 ਸਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ 1706 ਚ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਲੇਖਣ ਕਰਵਾਇਆ। 1. '''ਰਾਗੁ ਗਉੜੀ'''- 9 ਸ਼ਬਦ 2. '''ਰਾਗੁ ਆਸਾ'''- 1 ਸ਼ਬਦ 3. '''ਰਾਗੁ ਦੇਵਗੰਧਾਰੀ'''- 3 ਸ਼ਬਦ 4. '''ਰਾਗੁ ਬਿਹਾਰਾੜਾ'''- 1 ਸ਼ਬਦ 5. '''ਰਾਗੁ ਸੋਰਠਿ'''- 12 ਸ਼ਬਦ 6. '''ਰਾਗੁ ਧਨਾਸਰੀ''' - 4 ਸ਼ਬਦ 7. '''ਰਾਗੁ ਜੈਤਸਰੀ''' - 3 ਸ਼ਬਦ 8. '''ਰਾਗੁ ਟੋਡੀ'''- 1 ਸ਼ਬਦ 9. '''ਰਾਗੁ ਤਿਲੰਗ (ਕਾਫੀ)''' - 3 ਸ਼ਬਦ 10. '''ਰਾਗੁ ਬਿਲਾਵਲ''' - 3 ਸ਼ਬਦ 11. '''ਰਾਗੁ ਰਾਮਕਲੀ''' - 3 ਸ਼ਬਦ 12. '''ਰਾਗੁ ਮਾਰੂ'''- 3 ਸ਼ਬਦ 13. '''ਰਾਗੁ ਬਸੰਤ''' - 5 ਸ਼ਬਦ 14. '''ਰਾਗੁ ਸਾਰੰਗ'''- 4 ਸ਼ਬਦ 15 '''ਰਾਗੁ ਜੈਜਾਵੰਤੀ'''- 4 ਸ਼ਬਦ 16 '''ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ ਸ਼ਬਦ''' - 59 17 '''ਰਾਗਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੁੱਲ ਸਲੋਕ''' - 57 ==ਭਗਤ, ਗੁਰੂ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ:== ===ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ=== 16 ਰਾਗ, 532 ਸ਼ਬਦ ਤੇ ਸਲੋਕ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹਨ। === ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ === 18 ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ 40 ਸ਼ਬਦ ===ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ=== 18 ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ 61 ਸ਼ਬਦ ===ਭਗਤ ਸੇਖ਼ ਫ਼ਰੀਦ ਸ਼ਕਰਗੰਜ ਜੀ=== ਰਾਗ ਸੂਹੀ, ਰਾਗ ਆਸਾ ਵਿੱਚ ਦੋ ਦੋ ਸ਼ਬਦ, ਸਲੋਕ ਫਰੀਦ ਜੀ ਕੇ ਸਿਰਲੇਖ ਅਧੀਨ ਦਰਜ਼ ਸਲੋਕ 130 ਦਰਜ਼ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸ਼ੇਖ਼ ਫਰੀਦ ਜੀ ਦੇ 112 ਸਲੋਕ ਹਨ ਅਤੇ ਬਾਕੀ 18 ਸਲੋਕ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨਾਂ ਦੇ ਹਨ। ===ਭਗਤ ਧੰਨਾ ਜੀ=== 2 ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ 3 ਸ਼ਬਦ ===ਭਗਤ ਬੇਣੀ ਜੀ=== ਤਿੰਨ ਸ਼ਬਦ, ਸ੍ਰੀ ਰਾਗੁ (ਪੰਨਾ 93) ਰਾਮਕਲੀ ਰਾਗੁ (ਪੰਨਾ 974), ਪ੍ਰਭਾਤੀ ਪੰਨਾ (1351) ===ਭਗਤ ਭੀਖਨ ਜੀ=== ਦੋ ਸ਼ਬਦ, ਰਾਗ ਸੋਰਠਿ (ਪੰਨਾ 659 ਅਤੇ 660) ===ਭਗਤ ਸਧਨਾ ਜੀ=== ਬਿਲਾਵਲ ਰਾਗੁ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਪੰਨਾ (858) ===ਭਗਤ ਪੀਪਾ ਜੀ=== ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ (ਪੰਨਾ 695) ਹੋਰ ਰਚਨਾ-ਬਾਣੀ ਸ੍ਰੀ ਪੀਪਾ ਜੀ, ਸਰਬ ਗੁੱਟਕਾ ===ਭਗਤ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ਜੀ=== ਚਾਰ ਸ਼ਬਦ ਇੱਕ ਸਿਰੀ ਰਾਗ ਵਿੱਚ, ਦੋ ਸ਼ਬਦ ਗੂਜਰੀ ਰਾਗੁ ਅਤੇ ਇੱਕ ਧਨਾਸਰੀ ਰਾਗੁ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ। ===ਭਗਤ ਰਾਮਾਨੰਦ ਜੀ=== ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ (ਪੰਨਾ 1195) ਰਾਗੁ ਬਸੰਤ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਬਾਣੀ। ===ਭਗਤ ਜੈਦੇਵ ਜੀ=== ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਗੂਜਰੀ ਵਿੱਚ (ਪੰਨਾ 526) ਦੂਜਾ ਰਾਗੁ ਮਾਰੂ ਵਿੱਚ (ਪੰਨਾ 1106) ===ਭਗਤ ਪਰਮਾਨੰਦ ਜੀ=== ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਸਾਰੰਗ ਰਾਗੁ ਵਿੱਚ (ਪੰਨਾ 1153) ===ਭਗਤ ਸੂਰਦਾਸ ਜੀ=== ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਪੰਕਤੀ (ਪੰਨਾ 1253) ===ਭਗਤ ਸੈਣ ਜੀ=== ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ==ਭੱਟ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ== ===ਭੱਟ ਕਲਸਹਾਰ ਜੀ=== ਪੰਜ ਗੁਰੂ ਸਹਿਬਾਨਾਂ ਦੀ ਉਸਤਤਿ ਵਿੱਚ 54 ਸਵੱਯੇ ===ਭੱਟ ਜਾਲਪ ਜੀ=== 5 ਸਵੱਯੇ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਦੀ ਉਸਤਤਿ ਵਿੱਚ ===ਭੱਟ ਕੀਰਤ ਜੀ=== ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਤੇ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਉਸਤਤਿ ਵਿੱਚ 4 ਸਵੱਈਏ ===ਭੱਟ ਭਿਖਾ ਜੀ=== ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਉਸਤਤਿ ਵਿੱਚ 2 ਸਵੱਈਏ ===ਭੱਟ ਸਲ੍ਹ ਜੀ=== ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਲਈ 1 ਤੇ ਰਾਮਦਾਸ ਲਈ 2 ਸਵੱਈਏ ===ਭੱਟ ਭਲ੍ਹ ਜੀ=== ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਲਈ 1 ਸਵੱਈਏ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ===ਭੱਟ ਨਲ੍ਹ ਜੀ=== ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਲਈ 16 ਸਵੱਈਏ ===ਭੱਟ ਗਯੰਦ ਜੀ=== ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਲਈ 13 ਸਵੱਈਏ ===ਭੱਟ ਮਥਰਾ ਜੀ=== ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ -7 ਸਵੱਈਏ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਲਈ 7 ਸਵੱਈਏ ===ਭੱਟ ਬਲ੍ਹ ਜੀ=== ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਲਈ 5 ਸਵੱਈਏ ===ਭੱਟ ਹਰਿਬੰਸ ਜੀ=== ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਲਈ 2 ਸਵੱਈਏ ==ਗੁਰੂ ਘਰ ਦੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ== ===ਬਾਬਾ ਸੁੰਦਰ ਜੀ=== ਰਚਿਤ ‘ਸਦੁ` ਸ਼ਬਦ ਰਾਗੁ ਰਾਮਕਲੀ ਚ ਅੰਕਿਤ ਹੈ, ਇਸ ਦੇ ਛੇ ਪਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਲੋਕ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਉਚਾਰਣ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਸਿਰਲੇਖ "ਮਰਦਾਨਾ ਮਹਲਾ ਪਹਿਲਾ " ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਿਸ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਨੋਟ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਦੀ ਕੋਈ ਵੀ ਰਚਨਾ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ। ===ਸੱਤਾ ਤੇ ਬਲਵੰਡ ਜੀ=== ਰਾਇ ਬਲਵੰਡ ਤਥਾ ਸਤੈ ਡੂਮਿ ਕੀ ਵਾਰ ਗੁਰਸਿੱਖ: ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ, ਭਾਈ ਸੁੰਦਰ, ਭਾਈ ਸਤਾ ਤੇ ਭਾਈ ਬਲਵੰਡ ਜਿਹੇ ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਜੋ ਗੁਰੂ ਘਰ ਦੇ ਨਿਕਟਵਰਤੀ ਸਨ. == ਵਿਵਾਦਪੂਰਨ ਲੇਖਕ: ਮਰਦਾਨਾ ਅਤੇ ਟੱਲ == ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਦੋ ਹੋਰ ਲੇਖਕ ਹਨ ਜੋ ਵੱਖ ਵੱਖ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹਿਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹਨ: ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਅਤੇ ਭੱਟ ਟੱਲ। ਵੱਖ ਵੱਖ ਵਿਦਵਾਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ: * ਉੱਥੇ ਮਰਦਾਨਾ 1 ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਦੋ ਭਜਨ ਹਨ<ref>Page 553, Adi Granth, Translation of Sant Singh Khalsa</ref> [[ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ]] ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੈ, ਪਰ ਬਾਕੀ ਦਾਅਵੇ ਨੂੰ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਫ਼ਲ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਲਮ ਦਾ ਨਾਮ [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ|ਨਾਨਕ]] ਨੇ ਗੀਤ ਅੰਦਰ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ <ref>''ਇਸ ਸਲੋਕ ਮੈਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਮਰਦਾਨੇ ਕੇ ਪੂਛਨੇ ਸੇ ਤਿਸ ਕੇ ਪ੍ਰਤਿ ਗੁਰਮੁਖਤਾ ਅਰੁ ਮਨਮੁਖਤਾ ਕੀ ਮਦਰਾ ਕਾ ਰੂਪੁ ਬਰਨਨ ਕਰਤੇ ਹੈਂ ਔਰੁ ਦੋ ਪਰਕਾਰ ਕੀ ਮਦਿਰਾ ਮਨਮੁਖੋਂ ਕੀ ਔਰੁ ਗੁਰਮੁਖੋਂ ਕੀ ਕਹੀ ਹੈ॥ ਪ੍ਰਥਮ ਮਨਮੁਖੋਂ ਕੀ ਮਦਿਰਾ ਕਹਤੇ ਹੈਂ॥'': Fareedkoti Teeka, Adi Granth</ref> ਅਤੇ ਮਰਦਾਨਾ ਸਲੋਕ ਦੀ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਹੈ। * ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭੱਟ ਟੱਲ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਇੱਕ ਸਵਈਆ ਹੈ, <ref>''ਟਲ' ਜੀ ਕਹਤੇ ਹੈਂ ਹੇ ਭਾਈ ਐਸੇ ਸਤਿਗੁਰੋਂ ਕੋ ਸਹਜ ਸੁਭਾਵਕ ਨਿਰੰਤਰ ਹੀ ਸੇਵੀਐ ਹੇ ਭਾਈ ਸਤਿਗੁਰੋਂ ਕੇ ਦਰਸਨ ਕਰਨੇ ਤੇ ਜਨਮ ਮਰਨ ਦੁਖ ਜਾਤਾ ਰਹਿਤਾ ਹੈ॥੧੦॥'': Page 1392, Teeka Fareedkoti, Adi Granth</ref> ਜੋ ਕਿ ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ [[ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ|ਗੁਰਮੁਖੀ]] ਟਾਈਪੋ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਕਲ ਭਾਵ ਭੱਟ ਕਲ੍ਹਸ਼ਾਰ ਹੈ।<ref>''Page 1392: ਟਲ = ਹੇ ਟੱਲ! ਹੇ ਕਲ੍ਯ੍ਯ! ਹੇ ਕਲ੍ਯ੍ਯਸਹਾਰ!'': Teeka by Professor Sahib Singh, Adi Granth</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਧਰਮਗ੍ਰੰਥ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਲੇਖਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ]] 77bm8cq5jjoa7ohqtudbktwgd7u5h2x 838792 838791 2026-05-06T18:43:57Z Nitesh Gill 8973 /* ਬਾਣੀਕਾਰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ */ 838792 wikitext text/x-wiki [[File:Sri Guru Granth Sahib Nishan.jpg|right|thumb|ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ, ਪਟਨਾ ਵਿਖੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਪੱਤਰੇ ਉੱਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਦੀ ਲਿਖਾਈ ਵਿੱਚ ਮੂਲ-ਮੰਤਰ]] [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]] ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ:]] '''Guru Granth Sahib'''), [[ਸਿੱਖੀ|ਸਿੱਖਾਂ]] ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ ਅਤੇ [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] ਦੇ ਪ੍ਰਗਟ ਅਤੇ ਸਦੀਵੀ ਕਾਲ ਗੁਰੂ ਹਨ।<ref name="ke">{{Cite book|title=Online Worksheets|last=Keene|first=Michael|publisher=Nelson Thornes|year=2003|isbn=0-7487-7159-X|page=38}}</ref> [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ|ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ]] ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਮਹਾਨ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਸੰਕਲਨ ਸੰਨ 1601 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 2 ਅਗਸਤ 1604 ਨੂੰ ਸੰਪੰਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ 1430 ਅੰਗ (ਪੰਨੇ) ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ 36 ਸੰਤਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ (6 ਗੁਰੂ), ਭਗਤ (15 ਭਗਤ), ਭੱਟ (11 ਭੱਟ) ਅਤੇ ਗੁਰਸਿੱਖ (4 ਗੁਰਸਿੱਖ) ​​ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਇਕੋ ਇਕ ਧਾਰਮਿਕ ਲਿਪੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੂਜੇ ਧਰਮਾਂ, ਜਾਤੀਆਂ ਅਤੇ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਾਤੀ-ਪਿਛੋਕੜਾਂ ਦੇ ਲੇਖਕਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ [[ਸ਼ੂਦਰ]] ਅਤੇ ਅਛੂਤ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref name="Gill 2015">{{cite book|last=Jodhka|first=Surinder Singh|url=https://books.google.com/books?id=EcW3eLUr4IoC|title=Punjab Society: Perspectives and Challenges|date=|publisher=Concept Publishing Company|year=2003|isbn=9788180690389|editor-last=Gill|editor-first=Manmohan Singh|pages=28|chapter=2: The Scheduled Castes in Contemporary Punjab|accessdate=10 February 2026}}</ref> ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਪਹਿਲਾਂ ਸੰਸਕਰਣ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਅਤੇ ਦੂਸਰਾ ਸੰਸਕਰਣ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਮਹਾਨ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਲੇਖਣੀ ਦਾ ਕਾਰਜ [[ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ]] ਜੀ ਨੇ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਪੰਜ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦਰਜ ਸੀ; ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਇਸ ਵਿੱਚ 1705 ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੀ। == ਲੇਖਕਾਂ ਦਾ ਵਰਗੀਕਰਨ == [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ|ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ]] ਦੇ ਲੇਖਕਾਂ ਨੂੰ ਚਾਰ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ:<ref name=":4">{{Cite book|last1=Nayar|first1=Kamala Elizabeth|title=The Sikh View on Happiness: Guru Arjan's Sukhmani|last2=Sandhu|first2=Jaswinder Singh|publisher=Bloomsbury Publishing|year=2020|isbn=9781350139893|pages=219|chapter=Notes|quote=16 The fifteen bhagats (devotional poets), whose verses have been incorporated in the Guru Granth Sahib, are Kabir, Ravidas, Sheikh Farid, Ramanand, Beni, Namdev, Sadhana, Sheikh Bhikhan, Parmanand, Sain Nayee, Dhanna, Pipa, Surdas, Jaidev and Trilochan. The bhagats belonged to the Hindu (Vaishnava) Bhakti, nirgun Bhakti or Sufi traditions, and either predated or lived during the Guru Nanak period.<br><br>17 The eleven bhatts (Hindu court bards), whose verses have been incorporated in the Guru Granth Sahib, are Kalashar, Balh, Bhalh, Bhika, Gayand, Harbans, Jalap, Kirat, Mathura, Nalh and Salh. Bhai Baldeep Singh, 'What Is Kirtan?: Observations, Interventions and Personal Reflections', Sikh Formations 7, no. 3 (2011), 282 n. 13. While the Brahmin ballad singers were connected with the divine courts (darbar sahib) of the later Sikh Gurus, their verses praise the first five Sikh Gurus. The bhatt verses are collectively referred to as Bhatt Bani, which is included in the concluding section of the Guru Granth Sahib (pp. 1389-1406).<br><br>18 Bhai Mardana (GGS, 553) was a Muslim rebab (bowed string instrument) musician, who accompanied Guru Nanak on his travels. Bhai Rai Balwand was a Muslim rebab musician and Satta was a Muslim drummer during the time of Guru Angad up to the time of Guru Arjan; they both sang gurbani-kirtan and composed a Ramkali var that was included in the Guru Granth Sahib (pp. 966-8). Baba Sundar was the great grandson of Guru Amar Das and grandson of Mohri, who wrote Sadu (Call of Death) (GGS, 923-4).}}</ref><ref name=":5">{{Cite book |last=Singh |first=Prithi Pal |title=The History of Sikh Gurus |publisher=Lotus Press |year=2006 |isbn=978-81-8382-075-2 |location=New Delhi |pages=170–171}}</ref> * [[ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ]] * [[ਭਗਤ]] * [[ਭਾਟੜੇ ਸਿੱਖ|ਭੱਟ]] * [[ਗੁਰਸਿੱਖ]] === ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ === {{main|ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ}} ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਸਿੱਖ, ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਪਾਬੰਦ ਹਨ, ਭਾਵ ਜੋ ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਪਰ ਆਮ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਨੇ ਸਦੀਆਂ ਦੌਰਾਨ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਜਿਸਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸਾਲ 1469 ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਥੇ ਛੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ:{{Columns-list|* [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ]] * [[ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ]] * [[ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ]] * [[ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ | ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ]] * [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ]] * [[ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ]]}}ਜਦੋਂ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਛੇ ਗੁਰੂਆਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਲਈ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕੁਝ ਅਜਿਹੇ ਵੀ ਹਨ ਜੋ ਦਲੀਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ|ਗੁਰੂ]] [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ|ਹਰਿਰਾਏ]] ਅਤੇ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref name=":0">{{Cite book|last=Singh|first=Sardar Harjeet|url=https://books.google.com/books?id=fleka3YEE8sC&q=a+couplet+attributed+to+Guru+Har+Rai&pg=PA100|title=Faith & Philosophy of Sikhism|date=2009|publisher=Gyan Publishing House|isbn=978-81-7835-721-8|pages=103–104|language=en}}</ref><ref name=":1">{{Cite book|title=Sikh art and literature|url=https://archive.org/details/sikhartliteratur0000unse|date=1999|publisher=Routledge|others=Kerry, August 17- Brown|isbn=0-415-20288-4|location=London|page=[https://archive.org/details/sikhartliteratur0000unse/page/198 198]|oclc=39765536}}</ref><ref name=":2" /><ref name=":3" /> ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਸਲੋਕ ਮਹੱਲਾ ਸੱਤਵਾਂ (7) ਅਤੇ ਦੋਹਰਾ ਮਹੱਲਾ ਦਸਵਾਂ (10) ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸੱਤਵੇਂ ਅਤੇ ਦਸਵੇਂ ਗੁਰੂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name=":02" /><ref name=":12" /><ref name=":22" /><ref name=":32" /> === ਭਗਤ/ ਹੋਰ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ === ਉਪਰੋਕਤ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ, "ਭਗਤ" ਵੱਖ ਵੱਖ ਸੰਪਰਦਾਵਾਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਆਦਮੀ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ "ਬਾਣੀ ਭਗਤਾ ਕੀ" ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਹੈ। ਸ਼ਬਦ "ਭਗਤ" ਦਾ ਅਰਥ ਸਮਰਪਣ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸ਼ਬਦ ਭਕਤੀ ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਪਿਆਰ। ਭਗਤਾਂ ਨੇ ਇਕ ਰੱਬ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ [[ਕਬੀਰ|ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ]] ਨੇ ਮਹਾਨ ਹਿੰਦੂ ਭਕਤੀਆਂ ਅਤੇ ਸੂਫੀ ਸੰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕੀਤੀ। ਉਪਰੋਕਤ ਵਿੱਚੋਂ, ਹੇਠਾਂ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਹੈ:<ref>{{Cite web |title=Bhagat |url=http://www.markfoster.net/dcf/bhagata.pdf}}</ref> {{Columns-list|* [[ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ|ਗੁਰੂ ਕਬੀਰ]] * [[ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ|ਗੁਰੂ ਰਵਿਦਾਸ]] * [[ਬਾਬਾ ਫਰੀਦ]] * [[ਭਗਤ ਰਾਮਾਨੰਦ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਬੈਣੀ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਸਧਨਾ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਭੀਖਨ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਪਰਮਾਨੰਦ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਸੈਣ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਧੰਨਾ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਪੀਪਾ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਸੂਰਦਾਸ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਜੈਦੇਵ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ਜੀ]]}} === ਭੱਟ === ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹਿੰਦੂ ਸਰਸਵਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜੋ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ, ਉਹ ਭੱਟਾਂ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਇੱਥੇ 11 ਸਿੱਖ ਭੱਟ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: {{Columns-list| * [[ਭੱਟ ਕਲ ਸਹਾਰ]] * [[ਭੱਟ ਬਲ੍ਹ]] * [[ਭੱਟ ਭਲ੍ਹ]] * [[ਭੱਟ ਭੀਖਾ]] * [[ਭੱਟ ਗਯੰਦ]] * [[ਭੱਟ ਹਰਬੰਸ]] * [[ਭੱਟ ਜਾਲਪ]] * [[ਭੱਟ ਕੀਰਤ]] * [[ਭੱਟ ਮਥੁਰਾ]] * [[ਭੱਟ ਨਲ੍ਹ]] * [[ਭੱਟ ਸਲ੍ਹ]] }} === ਗੁਰਸਿੱਖ === ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ 4 ਗੁਰੂ ਘਰ ਦੇ ਸਿੱਖ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਵੀ ਦਰਜ ਹਨ:<ref name=":4" /><ref>{{Cite book |last=Bak̲h̲ashī |first=Locana Siṅgha |title=Saint-poets of Guru Granth Sahib: history and heritage |date=2000 |publisher=National Book Shop |isbn=978-81-7116-248-2 |editor-last=Buxi |editor-first=Lochan Singh |location=Delhi |pages=171}}</ref><ref name=":5" /><ref name=":6" /> * [[ਬਾਬਾ ਸੁੰਦਰ|ਭਾਈ ਸੁੰਦਰ]] * [[ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ]] * [[ਭਾਈ ਸੱਤਾ ਡੂਮ]] * [[ਬਲਵੰਡ ਰਾਏ|ਭਾਈ ਬਲਵੰਡ ਰਾਏ]] == ਬਾਣੀਕਾਰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ == {| class="wikitable sortable" |+'''Background Details and No. of Hymns''' |- ! ਨਾਂ || ਸਮਾਂ || ਭਜਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ |- ! colspan="3" |ਗੁਰੂ |- | style="background: #ffc500;" | '''[[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ]]''' || 15ਵੀਂ ਸਦੀ || 974<ref name="ShackleMandair2013xviii">{{cite book|author1=Christopher Shackle|author2=Arvind Mandair|title=Teachings of the Sikh Gurus: Selections from the Sikh Scriptures |url=https://books.google.com/books?id=ftdcvmviy_8C |year=2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-45108-9|pages=xviii–xix}}</ref><ref name=":5" /> |- | style="background: #ffc500;" | '''[[ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ]]''' || 16ਵੀਂ ਸਦੀ || 62<ref name="ShackleMandair2013xviii" /><ref name=":5" /> |- | style="background: #ffc500;" | '''[[ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ]]''' || 16ਵੀਂ ਸਦੀ || 907<ref name="ShackleMandair2013xviii" /><ref name=":5" /> |- | style="background: #ffc500;" | '''[[ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ]]''' || 16ਵੀਂ ਸਦੀ || 679<ref name="ShackleMandair2013xviii" /><ref name=":5" /> |- | style="background: #ffc500;" | '''[[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ]]''' || 16ਵੀਂ ਸਦੀ || 2218<ref name="ShackleMandair2013xviii" /><ref name=":5" /> |- | style="background: #ffc500;" | '''[[ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ]]''' || 17ਵੀਂ ਸਦੀ || 116<ref name="ShackleMandair2013xviii" /><ref name=":5" /> |- ! colspan="3" |[[ਭਗਤ ਬਾਣੀ|ਭਗਤ]] |- | [[ਜੈਦੇਵ|ਭਗਤ ਜੈਦੇਵ]]|| 13ਵੀਂ ਸਦੀ<ref name="brown114">{{cite book|author=Kerry Brown|title=Sikh Art and Literature|url=https://books.google.com/books?id=ddgO-DldmSwC&pg=PA114|year=2002|publisher=Routledge|isbn=978-1-134-63136-0|pages=114–115, 120 (Appendix II)}}</ref> || 2<ref name=":5" /> |- | [[ਫਰੀਦੁਦੀਨ ਗੰਜਸ਼ਕਰ|ਭਗਤ ਫਰੀਦ]] || 13ਵੀਂ ਸਦੀ || 134<ref name="kapoor" />{{refn|group=note|including 130<ref name="kapoor"/><ref name=brown114/><ref name=cole217>{{cite book|author1=William Owen Cole|author2=Piara Singh Sambhi|title=The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices |url=https://books.google.com/books?id=zIC_MgJ5RMUC |year=1995|publisher=Sussex Academic Press|isbn=978-1-898723-13-4|page=217}}</ref> ''[[salok]]''s, or short verses}}{{refn|group=note|Some of these may be by his successors, or by the Bhagat Farid of the 15th century, rather than Farid's own compositions.<ref name=cole217/>}} |- | [[ਭਗਤ ਰਾਮਾਨੰਦ]] || 14ਵੀਂ ਸਦੀ || 1<ref name=":5" /> |- | [[ਨਾਮਦੇਵ|ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ]] || 14ਵੀਂ ਸਦੀ || 62<ref name=":5" /> |- | [[ਭਗਤ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ]] || 14ਵੀਂ ਸਦੀ || 5<ref name=":5" /> |- | [[ਭਗਤ ਪਰਮਾਨੰਦ]] || 14ਵੀਂ ਸਦੀ || 1<ref name=":5" /> |- | [[ਧੰਨਾ ਭਗਤ|ਭਗਤ ਧੰਨਾ]] || 14ਵੀਂ ਸਦੀ || 4<ref name=":5" /> |- | [[ਭਗਤ ਭੀਖਣ]] || 14ਵੀਂ ਸਦੀ || 2<ref name=":5" /> |- | [[ਭਗਤ ਬੇਨੀ]] || 14ਵੀਂ ਸਦੀ || 3<ref name=":5" /> |- | [[ਭਗਤ ਪੀਪਾ]] || 14ਵੀਂ ਸਦੀ || 1<ref name=":5" /> |- | [[ਭਗਤ ਸੈਨ]] || 14ਵੀਂ ਸਦੀ || 1<ref name=":5" /> |- | [[ਭਗਤ ਸੂਰਦਾਸ]] || 14ਵੀਂ ਸਦੀ || 2<ref name=":5" /> |- | [[ਭਗਤ ਸਧਨਾ]] || 14ਵੀਂ ਸਦੀ || 1<ref name=":5" /> |- | [[ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ]] || 15ਵੀਂ ਸਦੀ || 41<ref name=":5" /> |- | [[ਕਬੀਰ|ਭਗਤ ਕਬੀਰ]]|| 15ਵੀਂ ਸਦੀ|| 541<ref name="ShackleMandair2013xviii" /><ref name=":5" />{{refn|group=note|243<ref name="kapoor">{{cite book |last1=Sukhbir Singh |first1=Kapoor |last2=Mohinder Kaur |first2=Kapoor |title=Guru Granth Sahib: an Advance Study |date=2002 |publisher=Hemkunt Press |location=New Delhi |isbn=9788170103219 |pages=24, 72, 219, 291, 344 |url=https://books.google.com/books?id=emCLb8xjVqYC&q=compositions |access-date=18 March 2020}}</ref> of Kabir's hymns are ''salok''s, or short verses.<ref name="ShackleMandair2013xviii"/> One hymn formerly believed to as that of Kabir was later attributed by Guru Arjan to Namdev.<ref>{{cite book|author1=William Owen Cole|author2=Piara Singh Sambhi|title=The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices |url=https://books.google.com/books?id=zIC_MgJ5RMUC |year=1995|publisher=Sussex Academic Press|isbn=978-1-898723-13-4|pages=48–49}}</ref>}} |- ! colspan="3" | [[ਭੱਟਾਂ ਦੇ ਸਵੱਈਏ|ਭੱਟ]] |- | [[ਭੱਟ ਕਲ ਸਹਾਰ]] || 15ਵੀਂ ਸਦੀ || 54<ref name=":5" /> |- | [[ਭੱਟ ਬਲ੍ਹ]] || 15ਵੀਂ ਸਦੀ || <ref name=":5" />5 |- | [[ਭੱਟ ਭਲ੍ਹ]] || 15ਵੀਂ ਸਦੀ || 1<ref name=":5" /> |- | [[ਭੱਟ ਭੀਖਾ]] || 15ਵੀਂ ਸਦੀ || 2<ref name=":5" /> |- | [[ਭੱਟ ਗਯੰਦ]] || 15ਵੀਂ ਸਦੀ || 13<ref name=":5" /> |- | [[ਭੱਟ ਹਰਬੰਸ]] || 15ਵੀਂ ਸਦੀ || 2<ref name=":5" /> |- | [[ਭੱਟ ਜਾਲਪ]] || 15ਵੀਂ ਸਦੀ || 5<ref name=":5" /> |- | [[ਭੱਟ ਕੀਰਤ]]|| 15ਵੀਂ ਸਦੀ || 8<ref name=":5" /> |- | [[ਭੱਟ ਮਥੁਰਾ]] || 15ਵੀਂ ਸਦੀ || 14<ref name=":5" /> |- | [[ਭੱਟ ਨਲ੍ਹ]]|| 15ਵੀਂ ਸਦੀ || 16<ref name=":5" /> |- | [[ਭੱਟ ਸਲ੍ਹ]] || 15ਵੀਂ ਸਦੀ || 3<ref name=":5" /> |- ! colspan="3" |ਗੁਰਸਿੱਖ |- |[[ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ]] |15ਵੀਂ ਸਦੀ |2<ref name=":6" /> |- |[[ਬਾਬਾ ਸੁੰਦਰ|ਬਾਬਾ ਸੂਦ੍ਰ]] |15ਵੀਂ ਸਦੀ |6<ref name=":5" /> |- |[[ਸੱਤਾ ਡੂਮ]] |15ਵੀਂ ਸਦੀ |1 ਵਾਰ<ref name="brown114" /><ref name=":5" /> |- |[[ਬਲਵੰਡ ਰਾਏ]] |15ਵੀਂ ਸਦੀ |1 ਵਾਰ<ref name="brown114" /><ref name=":5" /> |} == ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ == *1. '''ਜਪੁ''' : 38 ਪਉੜੀਆਂ, 2 ਸਲੋਕ, 1 ਮੂਲ ਮੰਤਰ = 41 *2. '''ਸਿਰੀ ਰਾਗੁ''': 33 ਪਦੇ (ਤ੍ਰਿਪਦੇ 2, ਚਉਪਦੇ 28, ਪੰਚਨਦੇ 31), 18 ਪਦੀਆਂ (ਸਪਤਪਦੀ 1, ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ 14, ਨੌਪਦੀ 1, ਦਸਪਦੀ 1, ਚਉਬੀਸਪਦੀ 1), 2 ਪਾਰੇ (ਚਉਪਦਾ 1, ਪੰਚਪਦਾ 1) 7 ਸਲੋਕ= 74 *3. '''ਮਾਝ ਰਾਗੁ''': 1 ਅਸ਼ਟਪਦੀ, 24 ਪਉੜੀਆ, 46 ਸਲੋਕ = 74 *4. '''ਗਉੜੀ ਰਾਗੁ''': 20 ਪਦੇ (ਤ੍ਰਿਪਦੇ 2, ਚਉਪਦੇ 15, ਪੰਚਪਦਾ 1, ਛੇ ਪਦੇ 12) 18ਪਦੀਆਂ (ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ 12, ਨੌਪਦੀਆਂ 5, ਬਾਰਹਪਦੀ 1), 2 ਛੰਤ= 40 *5. '''ਆਸਾ ਰਾਗੁ''': 1 ਸੋਦਰੁ, 39 ਪਦੇ (ਚੁਪਦੇ 2, ਤ੍ਰਿਪਦਾ 1, ਚਉਪਦੇ 30, ਪੰਚਪਦੇ 5, ਛਿਪਦਾ 1) 22 ਪਦੀਆਂ (ਸਪਤਪਦੀਆਂ 2, ਅਸ਼ਅਪਦੀਆਂ 16, ਨੌਪਦੀਆ 2,ਚਸਪਦੀਆਂ 2) 5 ਛੰਤ, 24 ਪਉੜੀਆਂ ਅਤੇ 45 ਸਲੋਕ=171. *6. '''ਗੂਜਰੀ ਰਾਗੁ''': 2 ਚਉਪਦੇ, 5 ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ = 7 *7. '''ਬਿਹਾਗੜਾ ਰਾਗੁ''': 2 ਸਲੋਕ = 2 *8. '''ਵਡਹੰਸ ਰਾਗੁ''': 3 ਪਦੇ (ਇਕਪਦਾ 1, ਚਉਪਦੇ 2) 2 ਛੰਤ, 5 ਅਣਾਹੁਣੀਆ, 3 ਸਲੋਕ= 13. *9. '''ਸੋਰਠਿ ਰਾਗੁ''': 12 ਪਦੇ (ਚਉਪਦੇ 9, ਪੰਚਪਦੇ 3, 4 ਪਦੀਆਂ,) (ਅਸ਼ਟੀਪਦੀਆਂ 3, ਦਸਪਦੀ 1), 2 ਸਲੋਕ=18 *10. '''ਧਨਾਸਰੀ ਰਾਗੁ''': 9 ਪਦੇ (ਚਉਪਦਾ 7, ਪੰਚਪਦੇ 2) 2 ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ, 3 ਛੰਤ (ਚਉਪਦਾ 1,ਪੰਚਪਦਾ 2=14. *11. '''ਤਿਲੰਗ ਰਾਗੁ''': 5 ਪਦੇ (ਚੁਪਦਾ 1, ਤ੍ਰਿਪਦਾ 1, ਚਉਪਦੇ 3), 1 ਪਦੀ = 6 *12. '''ਸੂਹੀ ਰਾਗੁ''': 9 ਪਦੇ (ਇਕਪਦਾ 1, ਚਉਪਦੇ 6, ਪੰਚਪਦਾ 1, ਛਿਪਦਾ 1), 5 ਅਸ਼ਟਪਦੀਆ 2 ਕੁਚਜੀ-ਸੁਚਜੀ, 5 ਛੰਤ 21 ਸਲੋਕ =42 *13. '''ਬਿਲਾਵਲ ਰਾਗੁ''': 4 ਚਉਪਦੇ, 2 ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ, 20 ਪਦ, 2 ਛੰਤ, 2 ਸਲੋਕ =30 *14. '''ਰਾਮਕਲੀ ਰਾਗੁ''': 11 ਪਦੇ (ਤ੍ਰਿਪਦਾ 1, ਬਾਹਰਪਦੀ 1, 4 ਚੀਸਪਦੀ 1), 54 ਪਦ (ਓ ਅੰਕਾਰ ਦੇ), 73 ਪਦ ([[ਸਿਧ ਗੋਸਟਿ]] ਦੇ), 19 ਸਲੋਕ = 166. *15. '''ਮਾਰੂ ਰਾਗੂ''': 12 ਪਦੇ (ਤ੍ਰਿਪਦਾ 1, ਚਉਪਦੇ 7, ਪੰਚਪਦੇ-3, ਤ੍ਰਿਪਦਾ 1) 11ਪਦੀਆਂ (ਸਪਤਪਦੀ 1, ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ 8, ਨੌਪਦੀ 1, ਬਾਰਹਪਦੀ 1), 22 ਸੋਲਹੇ, 18 ਸਲੋਕ=63। *16. '''ਤੁਖਾਰੀ ਰਾਗੁ''': 5 ਛੰਤ (ਚਉਪਦੇ ਤ, ਪੰਚਪਦੇ 2) 17 ਪਦ ਬਾਰਹਮਾਹ= 22. *17. '''ਭੈਰਉ ਰਾਗੁ''': 8 ਪਦੇ (ਚਉੁਪਦੇ 7, ਪੰਚਪਦਾ 1), 1 ਪਦੀ =3 *18. '''ਬਸੰਤ ਰਾਗੁ''': 10 ਪਦੇ (ਤ੍ਰਿਪਦਾ 1, ਚਉਪਦੇ 9), 8 ਪਦੀਆਂ (ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ 7, ਦਸਪਦੀ 1) = 18। *19. '''ਮਲ੍ਹਾਰ ਰਾਗੁ''': 9 ਪਦੇ (ਚਉਪਦੇ 8, ਪੰਚਪਦਾ 1) 5 ਪਦੀਆਂ (ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ 3, ਨੌਪਦੀ ਦਸਪਦੀ 1), 27 ਪਉੜੀਆਂ ਤੇ 24 ਸਲੋਕ=65. *20. '''ਪਰਭਾਤੀ ਰਾਗੁ''': 17 ਪਦੇ (ਚਉਪਦੇ 13, ਪੰਚਪਦੇ 4), 7 ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ =24 *21. '''ਸਾਰੰਗ ਰਾਗੁ''': 3 ਚਉਪਦੇ, 2 ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ, 35 ਸਲੋਕ=38. *22. '''ਸਲੋਕ ਸਹਸਕ੍ਰਿਤੀ''': 3 ਸਲੋਕ *23. '''ਸਲੋਕ ਵਾਰਾਂ ਤੇ ਵਧੀਕ''': 32 ਸਲੋਕ ==ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ== [[ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ]] ਨੇ 63 ਸਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਜੋ ਕਿਸੇ ਰਾਗੁ ਅਧੀਨ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ ਬਲ ਕਿ ਹੋਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਅੰਕਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ==ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ== *1. '''ਸਿਰੀ ਰਾਗੁ''': 31 ਪਦੇ, 8 ਬਹੁਪਦੀਆਂ, 33 ਸਲੋਕ *2. '''ਮਾਝੁ ਰਾਗੁ''': 32 ਬਹੁਪਦੀਆਂ ਤੇ 3 ਸਲੋਕ *3. '''ਗਉੜੀ ਰਾਗੁ''': 18 ਪਦੇ, 9 ਬਹੁਪਦੀਆਂ, 5 ਛੰਤ ਅਤੇ 7 ਸਲੋਕ *4. '''ਆਸਾ ਰਾਗੁ''': 12 ਪਦੇ, 15 ਬਹੁਤਪਦੀਆਂ, 2 ਛੰਤ, 1 ਕਾਫੀ, 1 ਪੱਟੀ (18 ਪਉੜੀਆਂ) *5. '''ਗੂਜਰੀ ਰਾਗੁ''': 7 ਪਦੇ, 1 ਬਹੁਪਦੀ, 43 ਸਲੋਕ, 22 ਪਉੜੀਆਂ। *6. '''ਬਿਹਾਗੜਾ ਰਾਗੁ''': 33 ਸਲੋਕ *7. '''ਵਡਹੰਸ ਰਾਗੁ''': 9 ਪਦੇ, 2 ਬਹੁਪਦੀਆਂ, 6 ਛੰਤ, 4 ਅਲਾਹੁਣੀਆਂ, 40 ਸਲੋਕ *8. '''ਸੋਰਠਿ ਰਾਗੁ''': 12 ਪਦੇ, 3 ਬਹੁਪਦੀਆਂ, 48 ਸਲੋਕ *9. '''ਧਨਾਸਰੀ ਰਾਗੁ''': 9 ਪਦੇ। *10. '''ਸੂਹੀ ਰਾਗੁ''': 4 ਬਹੁਪਦੀਆਂ, 7 ਛੰਤ, 15 ਸਲੋਕ, 20 ਪਉੜੀਆਂ, *11. '''ਬਿਲਾਵਲੁ ਰਾਗੁ''': 6 ਪਦੇ, 1 ਬਹੁਪਦੀ, 1 ਸਤਵਾਰਾ, 24 ਸਲੋਕ *12. '''ਰਾਮਕਲੀ ਰਾਗੁ''': 6 ਪਦੇ, 1 ਬਹੁਪਦੀ, 1ਸਤਵਾਰਾ, 24 ਸਲੋਕ 21 ਪਾਉੜੀਆਂ *13. '''ਮਾਰੂ ਰਾਗੁ''': 5 ਪਦੇ, 1 ਬਹੁਪਦੀ, 24 ਸੋਲਹੇ, 23 ਸਲੋਕ, 22 ਪਾਉੜੀਆਂ। *14. '''ਭੈਰਉ ਰਾਗੁ''': 21 ਪਦੇ, 2 ਬਹੁਪਦੀਆਂ *15. '''ਬਸੰਤੁ ਰਾਗੁ''': 20 ਪਦੇ। *16. '''ਸਾਰੰਗ ਰਾਗੁ''': 3 ਬਹੁਪਦੀਆਂ, 23 ਸਲੋਕ *17. '''ਮਲ੍ਹਾਰ ਰਾਗੁ''': 13 ਪਦੇ, 3 ਬਹੁਪਦੀਆਂ, 27 ਸਲੋਕ, *18. '''ਪ੍ਰਭਾਤੀ ਰਾਗੁ''': 7 ਪਦੇ, 2 ਬਹੁਪਦੀਆਂ, *19. '''ਸਲੋਕ ਵਾਰਾਂ ਤੋਂ ਵਧੀਕ''': 67 *20. '''[[ਅਨੰਦ ਸਾਹਿਬ]]''' *21. '''ਵਾਰ ਕਵਿ''' ਗੂਜਰੀ ਕੀ ਵਾਰ (22 ਪਉੜੀਆਂ) ਸੂਹੀ ਕੀ ਵਾਰ (20 ਪਉੜੀਆਂ) ਰਾਮਕਲੀ ਕੀ ਵਾਰ ਮਹਲਾ 3 (21 ਪਉੜੀਆਂ) ਮਾਰੂ ਕੀ ਵਾਰ (22 ਪਉੜੀਆਂ) *22. '''ਪੱਟੀ''': (18 ਪਦਿਆਂ ਚ) *23. ਅਲਾਹੁਣੀਆਂ *24. ਸਲੋਕ ਵਾਰਾ ਤੇ ਵਧੀਕ: ਮਹਲਾ 3 ==ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ== [[ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ]] ਨੇ 30 ਰਾਗਾਂ ਚ ਬਾਣੀ ਦੀ ਰਚਨਾਂ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਆਪ ਨੇ 678 ਸ਼ਬਦਾ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਆਪ ਨੇ ਕੁੱਲ 264 ਸ਼ਬਦਾਂ, 58 ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ, 38 ਛੰਤਾਂ, 183 ਪਉੜੀਆਂ, ਤੇ ਵਾਰਾਂ ਨਾਲ ਅੰਕਿਤ 105 ਸਲੋਕਾਂ ਤੇ ਵਾਰਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ- *1. ਸਿਰੀਰਾਗ ਕੀ ਵਾਰ (ਮਹੱਲਾ ਚੌਥਾ) *2. ਗਉੜੀ ਕੀ ਵਾਰ (ਮਹੱਲਾ ਚੌਥਾ) *3. ਬਿਹਰਾੜੇ ਕੀ ਵਾਰ *4. ਵਡਹੰਸ ਕੀ ਵਾਰ *5. ਸੋਰਠਿ ਕੀ ਵਾਰ *6. ਸਾਰੰਗ ਕੀ ਵਾਰ *7. ਬਿਲਾਵਲ ਕੀ ਵਾਰ *8. ਕਾਨੜੇ ਕੀ ਵਾਰ (15 ਪਉੜੀਆਂ) ਕੁੱਝ ਹੋਰ ਲੋਕ ਕਾਵਿ ਰੂਪ: *(ੳ) ਛੰਤ: (ਸਿਰੀਰਾਗੁ ਮਹੱਲਾ 4, ਪੰਨਾ (78) *(ਅ) ਕਰਹਲੇ:- (ਰਾਗ ਗਾਉੜੀ ਪੂਰਬੀ ਮਹੱਲਾ 4, ਪੰਨਾ (234) *(ੲ) ਘੋੜੀਆਂ *(ਸ) ਪਹਿਰੇ ==ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ== ਕੁੱਲ ਸ਼ਬਦ 2218 ਸੰਕਲਿਤ ਕੀਤੇ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ 30 ਰਾਗਾਂ ਚ ਬਾਣੀ ਰਚੀ। 31 ਵਾਂ ਰਾਗ, (ਜੈਜਾਵੰਤੀ) ਬਾਅਦ ਚ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਅੰਗ ਬਣਿਆ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦਮਦਮੀ ਬੀੜ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਹਿਬ `ਚ ਦਰਜ ਸ਼ਬਦ = 1322, ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ= 45, ਛੰਤ= 63, ਵਾਰਾਂ (ਛੇ)= 117 ਪਉੜੀਆਂ ਰਾਂ ਵਿੱਚਲੇ ਸਲੋਕ= 252 ਭਾਗਤ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ= 3 ਸਲੋਕ ਸਹਸਕ੍ਰਿਤੀ = 67 ਗਾਥਾ ਮਹੱਲਾ ਪੰਜਵਾਂ = 24 ਫੁਨਹੇ ਮਹੱਲਾ ਪੰਜਵਾਂ= 23 ਸਲੋਕ ਵਾਰਾਂ ਤੇ ਵਧੀਕ= 22 ਮੁੰਦਾਵਣੀ ਤੇ ਅੰਤਿਮ ਸਲੋਕ= 2 1. '''ਬਾਰਹਮਾਹਾ ਮਾਝ''': (14 ਪਦੇ) 2. '''ਬਾਵਨ ਅੱਖਰੀ''': 52 ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ‘ਵਰਣਮਾਲਾ` ਨੂੰ ਬਾਵਨ ਅੱਖਰੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 3. '''ਸੁਖਮਨੀ''': ਸਿਰਲੇਖ-ਗਉੜੀ ਸੁਖਮਨੀ ਮਹੱਲਾ ਪੰਜਵਾਂ (24 ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ) 4. '''ਥਿਤੀ ਗਉੜੀ ਮਹੱਲਾ ਪੰਜਵਾਂ (17 ਪਉੜੀਆਂ)''' 5. '''ਛੇ ਵਾਰਾਂ''': *ੳ) ਗਉੜੀ ਕੀ ਵਾਰ *ਅ) ਗੂਜਰੀ ਕੀ ਵਾਰ *ੲ) ਜੈਤਸਰੀ ਕੀ ਵਾਰ *ਸ) ਰਾਮਕਲੀ ਕੀ ਵਾਰ *ਹ) ਮਾਰੂ ਵਾਰ ਮਹੱਲਾ ਪੰਜਵਾਂ ਛਖਣੇ ਮਹੱਲਾ ਪੰਜਵਾ *ਕ) ਬਸੰਤ ਕੀ ਵਾਰ ਮਹੱਲਾਂ ਪੰਜਵਾਂ 6. '''ਮੁੰਦਾਵਣੀ ਮਹਲਾ ਪੰਜਵਾਂ''' ==ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ== [[ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ]] ਨੇ 15 ਰਾਗਾਂ, 59 ਸ਼ਬਦਾ, 57 ਸਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ 1706 ਚ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਲੇਖਣ ਕਰਵਾਇਆ। 1. '''ਰਾਗੁ ਗਉੜੀ'''- 9 ਸ਼ਬਦ 2. '''ਰਾਗੁ ਆਸਾ'''- 1 ਸ਼ਬਦ 3. '''ਰਾਗੁ ਦੇਵਗੰਧਾਰੀ'''- 3 ਸ਼ਬਦ 4. '''ਰਾਗੁ ਬਿਹਾਰਾੜਾ'''- 1 ਸ਼ਬਦ 5. '''ਰਾਗੁ ਸੋਰਠਿ'''- 12 ਸ਼ਬਦ 6. '''ਰਾਗੁ ਧਨਾਸਰੀ''' - 4 ਸ਼ਬਦ 7. '''ਰਾਗੁ ਜੈਤਸਰੀ''' - 3 ਸ਼ਬਦ 8. '''ਰਾਗੁ ਟੋਡੀ'''- 1 ਸ਼ਬਦ 9. '''ਰਾਗੁ ਤਿਲੰਗ (ਕਾਫੀ)''' - 3 ਸ਼ਬਦ 10. '''ਰਾਗੁ ਬਿਲਾਵਲ''' - 3 ਸ਼ਬਦ 11. '''ਰਾਗੁ ਰਾਮਕਲੀ''' - 3 ਸ਼ਬਦ 12. '''ਰਾਗੁ ਮਾਰੂ'''- 3 ਸ਼ਬਦ 13. '''ਰਾਗੁ ਬਸੰਤ''' - 5 ਸ਼ਬਦ 14. '''ਰਾਗੁ ਸਾਰੰਗ'''- 4 ਸ਼ਬਦ 15 '''ਰਾਗੁ ਜੈਜਾਵੰਤੀ'''- 4 ਸ਼ਬਦ 16 '''ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ ਸ਼ਬਦ''' - 59 17 '''ਰਾਗਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੁੱਲ ਸਲੋਕ''' - 57 ==ਭਗਤ, ਗੁਰੂ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ:== ===ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ=== 16 ਰਾਗ, 532 ਸ਼ਬਦ ਤੇ ਸਲੋਕ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹਨ। === ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ === 18 ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ 40 ਸ਼ਬਦ ===ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ=== 18 ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ 61 ਸ਼ਬਦ ===ਭਗਤ ਸੇਖ਼ ਫ਼ਰੀਦ ਸ਼ਕਰਗੰਜ ਜੀ=== ਰਾਗ ਸੂਹੀ, ਰਾਗ ਆਸਾ ਵਿੱਚ ਦੋ ਦੋ ਸ਼ਬਦ, ਸਲੋਕ ਫਰੀਦ ਜੀ ਕੇ ਸਿਰਲੇਖ ਅਧੀਨ ਦਰਜ਼ ਸਲੋਕ 130 ਦਰਜ਼ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸ਼ੇਖ਼ ਫਰੀਦ ਜੀ ਦੇ 112 ਸਲੋਕ ਹਨ ਅਤੇ ਬਾਕੀ 18 ਸਲੋਕ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨਾਂ ਦੇ ਹਨ। ===ਭਗਤ ਧੰਨਾ ਜੀ=== 2 ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ 3 ਸ਼ਬਦ ===ਭਗਤ ਬੇਣੀ ਜੀ=== ਤਿੰਨ ਸ਼ਬਦ, ਸ੍ਰੀ ਰਾਗੁ (ਪੰਨਾ 93) ਰਾਮਕਲੀ ਰਾਗੁ (ਪੰਨਾ 974), ਪ੍ਰਭਾਤੀ ਪੰਨਾ (1351) ===ਭਗਤ ਭੀਖਨ ਜੀ=== ਦੋ ਸ਼ਬਦ, ਰਾਗ ਸੋਰਠਿ (ਪੰਨਾ 659 ਅਤੇ 660) ===ਭਗਤ ਸਧਨਾ ਜੀ=== ਬਿਲਾਵਲ ਰਾਗੁ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਪੰਨਾ (858) ===ਭਗਤ ਪੀਪਾ ਜੀ=== ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ (ਪੰਨਾ 695) ਹੋਰ ਰਚਨਾ-ਬਾਣੀ ਸ੍ਰੀ ਪੀਪਾ ਜੀ, ਸਰਬ ਗੁੱਟਕਾ ===ਭਗਤ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ਜੀ=== ਚਾਰ ਸ਼ਬਦ ਇੱਕ ਸਿਰੀ ਰਾਗ ਵਿੱਚ, ਦੋ ਸ਼ਬਦ ਗੂਜਰੀ ਰਾਗੁ ਅਤੇ ਇੱਕ ਧਨਾਸਰੀ ਰਾਗੁ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ। ===ਭਗਤ ਰਾਮਾਨੰਦ ਜੀ=== ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ (ਪੰਨਾ 1195) ਰਾਗੁ ਬਸੰਤ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਬਾਣੀ। ===ਭਗਤ ਜੈਦੇਵ ਜੀ=== ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਗੂਜਰੀ ਵਿੱਚ (ਪੰਨਾ 526) ਦੂਜਾ ਰਾਗੁ ਮਾਰੂ ਵਿੱਚ (ਪੰਨਾ 1106) ===ਭਗਤ ਪਰਮਾਨੰਦ ਜੀ=== ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਸਾਰੰਗ ਰਾਗੁ ਵਿੱਚ (ਪੰਨਾ 1153) ===ਭਗਤ ਸੂਰਦਾਸ ਜੀ=== ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਪੰਕਤੀ (ਪੰਨਾ 1253) ===ਭਗਤ ਸੈਣ ਜੀ=== ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ==ਭੱਟ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ== ===ਭੱਟ ਕਲਸਹਾਰ ਜੀ=== ਪੰਜ ਗੁਰੂ ਸਹਿਬਾਨਾਂ ਦੀ ਉਸਤਤਿ ਵਿੱਚ 54 ਸਵੱਯੇ ===ਭੱਟ ਜਾਲਪ ਜੀ=== 5 ਸਵੱਯੇ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਦੀ ਉਸਤਤਿ ਵਿੱਚ ===ਭੱਟ ਕੀਰਤ ਜੀ=== ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਤੇ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਉਸਤਤਿ ਵਿੱਚ 4 ਸਵੱਈਏ ===ਭੱਟ ਭਿਖਾ ਜੀ=== ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਉਸਤਤਿ ਵਿੱਚ 2 ਸਵੱਈਏ ===ਭੱਟ ਸਲ੍ਹ ਜੀ=== ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਲਈ 1 ਤੇ ਰਾਮਦਾਸ ਲਈ 2 ਸਵੱਈਏ ===ਭੱਟ ਭਲ੍ਹ ਜੀ=== ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਲਈ 1 ਸਵੱਈਏ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ===ਭੱਟ ਨਲ੍ਹ ਜੀ=== ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਲਈ 16 ਸਵੱਈਏ ===ਭੱਟ ਗਯੰਦ ਜੀ=== ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਲਈ 13 ਸਵੱਈਏ ===ਭੱਟ ਮਥਰਾ ਜੀ=== ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ -7 ਸਵੱਈਏ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਲਈ 7 ਸਵੱਈਏ ===ਭੱਟ ਬਲ੍ਹ ਜੀ=== ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਲਈ 5 ਸਵੱਈਏ ===ਭੱਟ ਹਰਿਬੰਸ ਜੀ=== ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਲਈ 2 ਸਵੱਈਏ ==ਗੁਰੂ ਘਰ ਦੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ== ===ਬਾਬਾ ਸੁੰਦਰ ਜੀ=== ਰਚਿਤ ‘ਸਦੁ` ਸ਼ਬਦ ਰਾਗੁ ਰਾਮਕਲੀ ਚ ਅੰਕਿਤ ਹੈ, ਇਸ ਦੇ ਛੇ ਪਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਲੋਕ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਉਚਾਰਣ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਸਿਰਲੇਖ "ਮਰਦਾਨਾ ਮਹਲਾ ਪਹਿਲਾ " ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਿਸ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਨੋਟ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਦੀ ਕੋਈ ਵੀ ਰਚਨਾ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ। ===ਸੱਤਾ ਤੇ ਬਲਵੰਡ ਜੀ=== ਰਾਇ ਬਲਵੰਡ ਤਥਾ ਸਤੈ ਡੂਮਿ ਕੀ ਵਾਰ ਗੁਰਸਿੱਖ: ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ, ਭਾਈ ਸੁੰਦਰ, ਭਾਈ ਸਤਾ ਤੇ ਭਾਈ ਬਲਵੰਡ ਜਿਹੇ ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਜੋ ਗੁਰੂ ਘਰ ਦੇ ਨਿਕਟਵਰਤੀ ਸਨ. == ਵਿਵਾਦਪੂਰਨ ਲੇਖਕ: ਮਰਦਾਨਾ ਅਤੇ ਟੱਲ == ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਦੋ ਹੋਰ ਲੇਖਕ ਹਨ ਜੋ ਵੱਖ ਵੱਖ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹਿਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹਨ: ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਅਤੇ ਭੱਟ ਟੱਲ। ਵੱਖ ਵੱਖ ਵਿਦਵਾਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ: * ਉੱਥੇ ਮਰਦਾਨਾ 1 ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਦੋ ਭਜਨ ਹਨ<ref>Page 553, Adi Granth, Translation of Sant Singh Khalsa</ref> [[ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ]] ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੈ, ਪਰ ਬਾਕੀ ਦਾਅਵੇ ਨੂੰ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਫ਼ਲ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਲਮ ਦਾ ਨਾਮ [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ|ਨਾਨਕ]] ਨੇ ਗੀਤ ਅੰਦਰ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ <ref>''ਇਸ ਸਲੋਕ ਮੈਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਮਰਦਾਨੇ ਕੇ ਪੂਛਨੇ ਸੇ ਤਿਸ ਕੇ ਪ੍ਰਤਿ ਗੁਰਮੁਖਤਾ ਅਰੁ ਮਨਮੁਖਤਾ ਕੀ ਮਦਰਾ ਕਾ ਰੂਪੁ ਬਰਨਨ ਕਰਤੇ ਹੈਂ ਔਰੁ ਦੋ ਪਰਕਾਰ ਕੀ ਮਦਿਰਾ ਮਨਮੁਖੋਂ ਕੀ ਔਰੁ ਗੁਰਮੁਖੋਂ ਕੀ ਕਹੀ ਹੈ॥ ਪ੍ਰਥਮ ਮਨਮੁਖੋਂ ਕੀ ਮਦਿਰਾ ਕਹਤੇ ਹੈਂ॥'': Fareedkoti Teeka, Adi Granth</ref> ਅਤੇ ਮਰਦਾਨਾ ਸਲੋਕ ਦੀ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਹੈ। * ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭੱਟ ਟੱਲ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਇੱਕ ਸਵਈਆ ਹੈ, <ref>''ਟਲ' ਜੀ ਕਹਤੇ ਹੈਂ ਹੇ ਭਾਈ ਐਸੇ ਸਤਿਗੁਰੋਂ ਕੋ ਸਹਜ ਸੁਭਾਵਕ ਨਿਰੰਤਰ ਹੀ ਸੇਵੀਐ ਹੇ ਭਾਈ ਸਤਿਗੁਰੋਂ ਕੇ ਦਰਸਨ ਕਰਨੇ ਤੇ ਜਨਮ ਮਰਨ ਦੁਖ ਜਾਤਾ ਰਹਿਤਾ ਹੈ॥੧੦॥'': Page 1392, Teeka Fareedkoti, Adi Granth</ref> ਜੋ ਕਿ ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ [[ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ|ਗੁਰਮੁਖੀ]] ਟਾਈਪੋ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਕਲ ਭਾਵ ਭੱਟ ਕਲ੍ਹਸ਼ਾਰ ਹੈ।<ref>''Page 1392: ਟਲ = ਹੇ ਟੱਲ! ਹੇ ਕਲ੍ਯ੍ਯ! ਹੇ ਕਲ੍ਯ੍ਯਸਹਾਰ!'': Teeka by Professor Sahib Singh, Adi Granth</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਧਰਮਗ੍ਰੰਥ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਲੇਖਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ]] bb8jmu45ayiqrmpoemn8s993rumft33 838793 838792 2026-05-06T18:45:38Z Nitesh Gill 8973 /* ਬਾਣੀਕਾਰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ */ 838793 wikitext text/x-wiki [[File:Sri Guru Granth Sahib Nishan.jpg|right|thumb|ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ, ਪਟਨਾ ਵਿਖੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਪੱਤਰੇ ਉੱਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਦੀ ਲਿਖਾਈ ਵਿੱਚ ਮੂਲ-ਮੰਤਰ]] [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]] ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ:]] '''Guru Granth Sahib'''), [[ਸਿੱਖੀ|ਸਿੱਖਾਂ]] ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ ਅਤੇ [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] ਦੇ ਪ੍ਰਗਟ ਅਤੇ ਸਦੀਵੀ ਕਾਲ ਗੁਰੂ ਹਨ।<ref name="ke">{{Cite book|title=Online Worksheets|last=Keene|first=Michael|publisher=Nelson Thornes|year=2003|isbn=0-7487-7159-X|page=38}}</ref> [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ|ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ]] ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਮਹਾਨ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਸੰਕਲਨ ਸੰਨ 1601 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 2 ਅਗਸਤ 1604 ਨੂੰ ਸੰਪੰਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ 1430 ਅੰਗ (ਪੰਨੇ) ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ 36 ਸੰਤਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ (6 ਗੁਰੂ), ਭਗਤ (15 ਭਗਤ), ਭੱਟ (11 ਭੱਟ) ਅਤੇ ਗੁਰਸਿੱਖ (4 ਗੁਰਸਿੱਖ) ​​ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਇਕੋ ਇਕ ਧਾਰਮਿਕ ਲਿਪੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੂਜੇ ਧਰਮਾਂ, ਜਾਤੀਆਂ ਅਤੇ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਾਤੀ-ਪਿਛੋਕੜਾਂ ਦੇ ਲੇਖਕਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ [[ਸ਼ੂਦਰ]] ਅਤੇ ਅਛੂਤ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref name="Gill 2015">{{cite book|last=Jodhka|first=Surinder Singh|url=https://books.google.com/books?id=EcW3eLUr4IoC|title=Punjab Society: Perspectives and Challenges|date=|publisher=Concept Publishing Company|year=2003|isbn=9788180690389|editor-last=Gill|editor-first=Manmohan Singh|pages=28|chapter=2: The Scheduled Castes in Contemporary Punjab|accessdate=10 February 2026}}</ref> ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਪਹਿਲਾਂ ਸੰਸਕਰਣ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਅਤੇ ਦੂਸਰਾ ਸੰਸਕਰਣ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਮਹਾਨ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਲੇਖਣੀ ਦਾ ਕਾਰਜ [[ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ]] ਜੀ ਨੇ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਪੰਜ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦਰਜ ਸੀ; ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਇਸ ਵਿੱਚ 1705 ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੀ। == ਲੇਖਕਾਂ ਦਾ ਵਰਗੀਕਰਨ == [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ|ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ]] ਦੇ ਲੇਖਕਾਂ ਨੂੰ ਚਾਰ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ:<ref name=":4">{{Cite book|last1=Nayar|first1=Kamala Elizabeth|title=The Sikh View on Happiness: Guru Arjan's Sukhmani|last2=Sandhu|first2=Jaswinder Singh|publisher=Bloomsbury Publishing|year=2020|isbn=9781350139893|pages=219|chapter=Notes|quote=16 The fifteen bhagats (devotional poets), whose verses have been incorporated in the Guru Granth Sahib, are Kabir, Ravidas, Sheikh Farid, Ramanand, Beni, Namdev, Sadhana, Sheikh Bhikhan, Parmanand, Sain Nayee, Dhanna, Pipa, Surdas, Jaidev and Trilochan. The bhagats belonged to the Hindu (Vaishnava) Bhakti, nirgun Bhakti or Sufi traditions, and either predated or lived during the Guru Nanak period.<br><br>17 The eleven bhatts (Hindu court bards), whose verses have been incorporated in the Guru Granth Sahib, are Kalashar, Balh, Bhalh, Bhika, Gayand, Harbans, Jalap, Kirat, Mathura, Nalh and Salh. Bhai Baldeep Singh, 'What Is Kirtan?: Observations, Interventions and Personal Reflections', Sikh Formations 7, no. 3 (2011), 282 n. 13. While the Brahmin ballad singers were connected with the divine courts (darbar sahib) of the later Sikh Gurus, their verses praise the first five Sikh Gurus. The bhatt verses are collectively referred to as Bhatt Bani, which is included in the concluding section of the Guru Granth Sahib (pp. 1389-1406).<br><br>18 Bhai Mardana (GGS, 553) was a Muslim rebab (bowed string instrument) musician, who accompanied Guru Nanak on his travels. Bhai Rai Balwand was a Muslim rebab musician and Satta was a Muslim drummer during the time of Guru Angad up to the time of Guru Arjan; they both sang gurbani-kirtan and composed a Ramkali var that was included in the Guru Granth Sahib (pp. 966-8). Baba Sundar was the great grandson of Guru Amar Das and grandson of Mohri, who wrote Sadu (Call of Death) (GGS, 923-4).}}</ref><ref name=":5">{{Cite book |last=Singh |first=Prithi Pal |title=The History of Sikh Gurus |publisher=Lotus Press |year=2006 |isbn=978-81-8382-075-2 |location=New Delhi |pages=170–171}}</ref> * [[ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ]] * [[ਭਗਤ]] * [[ਭਾਟੜੇ ਸਿੱਖ|ਭੱਟ]] * [[ਗੁਰਸਿੱਖ]] === ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ === {{main|ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ}} ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਸਿੱਖ, ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਪਾਬੰਦ ਹਨ, ਭਾਵ ਜੋ ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਪਰ ਆਮ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਨੇ ਸਦੀਆਂ ਦੌਰਾਨ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਜਿਸਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸਾਲ 1469 ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਥੇ ਛੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ:{{Columns-list|* [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ]] * [[ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ]] * [[ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ]] * [[ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ | ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ]] * [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ]] * [[ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ]]}}ਜਦੋਂ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਛੇ ਗੁਰੂਆਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਲਈ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕੁਝ ਅਜਿਹੇ ਵੀ ਹਨ ਜੋ ਦਲੀਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ|ਗੁਰੂ]] [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ|ਹਰਿਰਾਏ]] ਅਤੇ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref name=":0">{{Cite book|last=Singh|first=Sardar Harjeet|url=https://books.google.com/books?id=fleka3YEE8sC&q=a+couplet+attributed+to+Guru+Har+Rai&pg=PA100|title=Faith & Philosophy of Sikhism|date=2009|publisher=Gyan Publishing House|isbn=978-81-7835-721-8|pages=103–104|language=en}}</ref><ref name=":1">{{Cite book|title=Sikh art and literature|url=https://archive.org/details/sikhartliteratur0000unse|date=1999|publisher=Routledge|others=Kerry, August 17- Brown|isbn=0-415-20288-4|location=London|page=[https://archive.org/details/sikhartliteratur0000unse/page/198 198]|oclc=39765536}}</ref><ref name=":2" /><ref name=":3" /> ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਸਲੋਕ ਮਹੱਲਾ ਸੱਤਵਾਂ (7) ਅਤੇ ਦੋਹਰਾ ਮਹੱਲਾ ਦਸਵਾਂ (10) ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸੱਤਵੇਂ ਅਤੇ ਦਸਵੇਂ ਗੁਰੂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name=":02" /><ref name=":12" /><ref name=":22" /><ref name=":32" /> === ਭਗਤ/ ਹੋਰ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ === ਉਪਰੋਕਤ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ, "ਭਗਤ" ਵੱਖ ਵੱਖ ਸੰਪਰਦਾਵਾਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਆਦਮੀ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ "ਬਾਣੀ ਭਗਤਾ ਕੀ" ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਹੈ। ਸ਼ਬਦ "ਭਗਤ" ਦਾ ਅਰਥ ਸਮਰਪਣ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸ਼ਬਦ ਭਕਤੀ ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਪਿਆਰ। ਭਗਤਾਂ ਨੇ ਇਕ ਰੱਬ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ [[ਕਬੀਰ|ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ]] ਨੇ ਮਹਾਨ ਹਿੰਦੂ ਭਕਤੀਆਂ ਅਤੇ ਸੂਫੀ ਸੰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕੀਤੀ। ਉਪਰੋਕਤ ਵਿੱਚੋਂ, ਹੇਠਾਂ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਹੈ:<ref>{{Cite web |title=Bhagat |url=http://www.markfoster.net/dcf/bhagata.pdf}}</ref> {{Columns-list|* [[ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ|ਗੁਰੂ ਕਬੀਰ]] * [[ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ|ਗੁਰੂ ਰਵਿਦਾਸ]] * [[ਬਾਬਾ ਫਰੀਦ]] * [[ਭਗਤ ਰਾਮਾਨੰਦ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਬੈਣੀ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਸਧਨਾ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਭੀਖਨ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਪਰਮਾਨੰਦ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਸੈਣ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਧੰਨਾ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਪੀਪਾ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਸੂਰਦਾਸ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਜੈਦੇਵ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ਜੀ]]}} === ਭੱਟ === ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹਿੰਦੂ ਸਰਸਵਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜੋ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ, ਉਹ ਭੱਟਾਂ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਇੱਥੇ 11 ਸਿੱਖ ਭੱਟ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: {{Columns-list| * [[ਭੱਟ ਕਲ ਸਹਾਰ]] * [[ਭੱਟ ਬਲ੍ਹ]] * [[ਭੱਟ ਭਲ੍ਹ]] * [[ਭੱਟ ਭੀਖਾ]] * [[ਭੱਟ ਗਯੰਦ]] * [[ਭੱਟ ਹਰਬੰਸ]] * [[ਭੱਟ ਜਾਲਪ]] * [[ਭੱਟ ਕੀਰਤ]] * [[ਭੱਟ ਮਥੁਰਾ]] * [[ਭੱਟ ਨਲ੍ਹ]] * [[ਭੱਟ ਸਲ੍ਹ]] }} === ਗੁਰਸਿੱਖ === ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ 4 ਗੁਰੂ ਘਰ ਦੇ ਸਿੱਖ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਵੀ ਦਰਜ ਹਨ:<ref name=":4" /><ref>{{Cite book |last=Bak̲h̲ashī |first=Locana Siṅgha |title=Saint-poets of Guru Granth Sahib: history and heritage |date=2000 |publisher=National Book Shop |isbn=978-81-7116-248-2 |editor-last=Buxi |editor-first=Lochan Singh |location=Delhi |pages=171}}</ref><ref name=":5" /><ref name=":6" /> * [[ਬਾਬਾ ਸੁੰਦਰ|ਭਾਈ ਸੁੰਦਰ]] * [[ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ]] * [[ਭਾਈ ਸੱਤਾ ਡੂਮ]] * [[ਬਲਵੰਡ ਰਾਏ|ਭਾਈ ਬਲਵੰਡ ਰਾਏ]] == ਬਾਣੀਕਾਰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ == {| class="wikitable sortable" |+'''Background Details and No. of Hymns''' |- ! ਨਾਂ || ਸਮਾਂ || ਭਜਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ |- ! colspan="3" |ਗੁਰੂ |- | style="background: #ffc500;" | '''[[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ]]''' || 15ਵੀਂ ਸਦੀ || 974<ref name="ShackleMandair2013xviii">{{cite book|author1=Christopher Shackle|author2=Arvind Mandair|title=Teachings of the Sikh Gurus: Selections from the Sikh Scriptures |url=https://books.google.com/books?id=ftdcvmviy_8C |year=2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-45108-9|pages=xviii–xix}}</ref><ref name=":5" /> |- | style="background: #ffc500;" | '''[[ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ]]''' || 16ਵੀਂ ਸਦੀ || 62<ref name="ShackleMandair2013xviii" /><ref name=":5" /> |- | style="background: #ffc500;" | '''[[ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ]]''' || 16ਵੀਂ ਸਦੀ || 907<ref name="ShackleMandair2013xviii" /><ref name=":5" /> |- | style="background: #ffc500;" | '''[[ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ]]''' || 16ਵੀਂ ਸਦੀ || 679<ref name="ShackleMandair2013xviii" /><ref name=":5" /> |- | style="background: #ffc500;" | '''[[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ]]''' || 16ਵੀਂ ਸਦੀ || 2218<ref name="ShackleMandair2013xviii" /><ref name=":5" /> |- | style="background: #ffc500;" | '''[[ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ]]''' || 17ਵੀਂ ਸਦੀ || 116<ref name="ShackleMandair2013xviii" /><ref name=":5" /> |- ! colspan="3" |[[ਭਗਤ ਬਾਣੀ|ਭਗਤ]] |- | [[ਜੈਦੇਵ|ਭਗਤ ਜੈਦੇਵ]]|| 13ਵੀਂ ਸਦੀ<ref name="brown114">{{cite book|author=Kerry Brown|title=Sikh Art and Literature|url=https://books.google.com/books?id=ddgO-DldmSwC&pg=PA114|year=2002|publisher=Routledge|isbn=978-1-134-63136-0|pages=114–115, 120 (Appendix II)}}</ref> || 2<ref name=":5" /> |- | [[ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ]] || 13ਵੀਂ ਸਦੀ || 134<ref name="kapoor" />{{refn|group=note|including 130<ref name="kapoor"/><ref name=brown114/><ref name=cole217>{{cite book|author1=William Owen Cole|author2=Piara Singh Sambhi|title=The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices |url=https://books.google.com/books?id=zIC_MgJ5RMUC |year=1995|publisher=Sussex Academic Press|isbn=978-1-898723-13-4|page=217}}</ref> ''[[salok]]''s, or short verses}}{{refn|group=note|Some of these may be by his successors, or by the Bhagat Farid of the 15th century, rather than Farid's own compositions.<ref name=cole217/>}} |- | [[ਭਗਤ ਰਾਮਾਨੰਦ]] || 14ਵੀਂ ਸਦੀ || 1<ref name=":5" /> |- | [[ਨਾਮਦੇਵ|ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ]] || 14ਵੀਂ ਸਦੀ || 62<ref name=":5" /> |- | [[ਭਗਤ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ]] || 14ਵੀਂ ਸਦੀ || 5<ref name=":5" /> |- | [[ਭਗਤ ਪਰਮਾਨੰਦ]] || 14ਵੀਂ ਸਦੀ || 1<ref name=":5" /> |- | [[ਧੰਨਾ ਭਗਤ|ਭਗਤ ਧੰਨਾ]] || 14ਵੀਂ ਸਦੀ || 4<ref name=":5" /> |- | [[ਭਗਤ ਭੀਖਣ]] || 14ਵੀਂ ਸਦੀ || 2<ref name=":5" /> |- | [[ਭਗਤ ਬੇਨੀ]] || 14ਵੀਂ ਸਦੀ || 3<ref name=":5" /> |- | [[ਭਗਤ ਪੀਪਾ]] || 14ਵੀਂ ਸਦੀ || 1<ref name=":5" /> |- | [[ਭਗਤ ਸੈਨ]] || 14ਵੀਂ ਸਦੀ || 1<ref name=":5" /> |- | [[ਭਗਤ ਸੂਰਦਾਸ]] || 14ਵੀਂ ਸਦੀ || 2<ref name=":5" /> |- | [[ਭਗਤ ਸਧਨਾ]] || 14ਵੀਂ ਸਦੀ || 1<ref name=":5" /> |- | [[ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ]] || 15ਵੀਂ ਸਦੀ || 41<ref name=":5" /> |- | [[ਕਬੀਰ|ਭਗਤ ਕਬੀਰ]]|| 15ਵੀਂ ਸਦੀ|| 541<ref name="ShackleMandair2013xviii" /><ref name=":5" />{{refn|group=note|243<ref name="kapoor">{{cite book |last1=Sukhbir Singh |first1=Kapoor |last2=Mohinder Kaur |first2=Kapoor |title=Guru Granth Sahib: an Advance Study |date=2002 |publisher=Hemkunt Press |location=New Delhi |isbn=9788170103219 |pages=24, 72, 219, 291, 344 |url=https://books.google.com/books?id=emCLb8xjVqYC&q=compositions |access-date=18 March 2020}}</ref> of Kabir's hymns are ''salok''s, or short verses.<ref name="ShackleMandair2013xviii"/> One hymn formerly believed to as that of Kabir was later attributed by Guru Arjan to Namdev.<ref>{{cite book|author1=William Owen Cole|author2=Piara Singh Sambhi|title=The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices |url=https://books.google.com/books?id=zIC_MgJ5RMUC |year=1995|publisher=Sussex Academic Press|isbn=978-1-898723-13-4|pages=48–49}}</ref>}} |- ! colspan="3" | [[ਭੱਟਾਂ ਦੇ ਸਵੱਈਏ|ਭੱਟ]] |- | [[ਭੱਟ ਕਲ ਸਹਾਰ]] || 15ਵੀਂ ਸਦੀ || 54<ref name=":5" /> |- | [[ਭੱਟ ਬਲ੍ਹ]] || 15ਵੀਂ ਸਦੀ || <ref name=":5" />5 |- | [[ਭੱਟ ਭਲ੍ਹ]] || 15ਵੀਂ ਸਦੀ || 1<ref name=":5" /> |- | [[ਭੱਟ ਭੀਖਾ]] || 15ਵੀਂ ਸਦੀ || 2<ref name=":5" /> |- | [[ਭੱਟ ਗਯੰਦ]] || 15ਵੀਂ ਸਦੀ || 13<ref name=":5" /> |- | [[ਭੱਟ ਹਰਬੰਸ]] || 15ਵੀਂ ਸਦੀ || 2<ref name=":5" /> |- | [[ਭੱਟ ਜਾਲਪ]] || 15ਵੀਂ ਸਦੀ || 5<ref name=":5" /> |- | [[ਭੱਟ ਕੀਰਤ]]|| 15ਵੀਂ ਸਦੀ || 8<ref name=":5" /> |- | [[ਭੱਟ ਮਥੁਰਾ]] || 15ਵੀਂ ਸਦੀ || 14<ref name=":5" /> |- | [[ਭੱਟ ਨਲ੍ਹ]]|| 15ਵੀਂ ਸਦੀ || 16<ref name=":5" /> |- | [[ਭੱਟ ਸਲ੍ਹ]] || 15ਵੀਂ ਸਦੀ || 3<ref name=":5" /> |- ! colspan="3" |ਗੁਰਸਿੱਖ |- |[[ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ]] |15ਵੀਂ ਸਦੀ |2<ref name=":6" /> |- |[[ਬਾਬਾ ਸੁੰਦਰ|ਬਾਬਾ ਸੂਦ੍ਰ]] |15ਵੀਂ ਸਦੀ |6<ref name=":5" /> |- |[[ਸੱਤਾ ਡੂਮ]] |15ਵੀਂ ਸਦੀ |1 ਵਾਰ<ref name="brown114" /><ref name=":5" /> |- |[[ਬਲਵੰਡ ਰਾਏ]] |15ਵੀਂ ਸਦੀ |1 ਵਾਰ<ref name="brown114" /><ref name=":5" /> |} == ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ == *1. '''ਜਪੁ''' : 38 ਪਉੜੀਆਂ, 2 ਸਲੋਕ, 1 ਮੂਲ ਮੰਤਰ = 41 *2. '''ਸਿਰੀ ਰਾਗੁ''': 33 ਪਦੇ (ਤ੍ਰਿਪਦੇ 2, ਚਉਪਦੇ 28, ਪੰਚਨਦੇ 31), 18 ਪਦੀਆਂ (ਸਪਤਪਦੀ 1, ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ 14, ਨੌਪਦੀ 1, ਦਸਪਦੀ 1, ਚਉਬੀਸਪਦੀ 1), 2 ਪਾਰੇ (ਚਉਪਦਾ 1, ਪੰਚਪਦਾ 1) 7 ਸਲੋਕ= 74 *3. '''ਮਾਝ ਰਾਗੁ''': 1 ਅਸ਼ਟਪਦੀ, 24 ਪਉੜੀਆ, 46 ਸਲੋਕ = 74 *4. '''ਗਉੜੀ ਰਾਗੁ''': 20 ਪਦੇ (ਤ੍ਰਿਪਦੇ 2, ਚਉਪਦੇ 15, ਪੰਚਪਦਾ 1, ਛੇ ਪਦੇ 12) 18ਪਦੀਆਂ (ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ 12, ਨੌਪਦੀਆਂ 5, ਬਾਰਹਪਦੀ 1), 2 ਛੰਤ= 40 *5. '''ਆਸਾ ਰਾਗੁ''': 1 ਸੋਦਰੁ, 39 ਪਦੇ (ਚੁਪਦੇ 2, ਤ੍ਰਿਪਦਾ 1, ਚਉਪਦੇ 30, ਪੰਚਪਦੇ 5, ਛਿਪਦਾ 1) 22 ਪਦੀਆਂ (ਸਪਤਪਦੀਆਂ 2, ਅਸ਼ਅਪਦੀਆਂ 16, ਨੌਪਦੀਆ 2,ਚਸਪਦੀਆਂ 2) 5 ਛੰਤ, 24 ਪਉੜੀਆਂ ਅਤੇ 45 ਸਲੋਕ=171. *6. '''ਗੂਜਰੀ ਰਾਗੁ''': 2 ਚਉਪਦੇ, 5 ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ = 7 *7. '''ਬਿਹਾਗੜਾ ਰਾਗੁ''': 2 ਸਲੋਕ = 2 *8. '''ਵਡਹੰਸ ਰਾਗੁ''': 3 ਪਦੇ (ਇਕਪਦਾ 1, ਚਉਪਦੇ 2) 2 ਛੰਤ, 5 ਅਣਾਹੁਣੀਆ, 3 ਸਲੋਕ= 13. *9. '''ਸੋਰਠਿ ਰਾਗੁ''': 12 ਪਦੇ (ਚਉਪਦੇ 9, ਪੰਚਪਦੇ 3, 4 ਪਦੀਆਂ,) (ਅਸ਼ਟੀਪਦੀਆਂ 3, ਦਸਪਦੀ 1), 2 ਸਲੋਕ=18 *10. '''ਧਨਾਸਰੀ ਰਾਗੁ''': 9 ਪਦੇ (ਚਉਪਦਾ 7, ਪੰਚਪਦੇ 2) 2 ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ, 3 ਛੰਤ (ਚਉਪਦਾ 1,ਪੰਚਪਦਾ 2=14. *11. '''ਤਿਲੰਗ ਰਾਗੁ''': 5 ਪਦੇ (ਚੁਪਦਾ 1, ਤ੍ਰਿਪਦਾ 1, ਚਉਪਦੇ 3), 1 ਪਦੀ = 6 *12. '''ਸੂਹੀ ਰਾਗੁ''': 9 ਪਦੇ (ਇਕਪਦਾ 1, ਚਉਪਦੇ 6, ਪੰਚਪਦਾ 1, ਛਿਪਦਾ 1), 5 ਅਸ਼ਟਪਦੀਆ 2 ਕੁਚਜੀ-ਸੁਚਜੀ, 5 ਛੰਤ 21 ਸਲੋਕ =42 *13. '''ਬਿਲਾਵਲ ਰਾਗੁ''': 4 ਚਉਪਦੇ, 2 ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ, 20 ਪਦ, 2 ਛੰਤ, 2 ਸਲੋਕ =30 *14. '''ਰਾਮਕਲੀ ਰਾਗੁ''': 11 ਪਦੇ (ਤ੍ਰਿਪਦਾ 1, ਬਾਹਰਪਦੀ 1, 4 ਚੀਸਪਦੀ 1), 54 ਪਦ (ਓ ਅੰਕਾਰ ਦੇ), 73 ਪਦ ([[ਸਿਧ ਗੋਸਟਿ]] ਦੇ), 19 ਸਲੋਕ = 166. *15. '''ਮਾਰੂ ਰਾਗੂ''': 12 ਪਦੇ (ਤ੍ਰਿਪਦਾ 1, ਚਉਪਦੇ 7, ਪੰਚਪਦੇ-3, ਤ੍ਰਿਪਦਾ 1) 11ਪਦੀਆਂ (ਸਪਤਪਦੀ 1, ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ 8, ਨੌਪਦੀ 1, ਬਾਰਹਪਦੀ 1), 22 ਸੋਲਹੇ, 18 ਸਲੋਕ=63। *16. '''ਤੁਖਾਰੀ ਰਾਗੁ''': 5 ਛੰਤ (ਚਉਪਦੇ ਤ, ਪੰਚਪਦੇ 2) 17 ਪਦ ਬਾਰਹਮਾਹ= 22. *17. '''ਭੈਰਉ ਰਾਗੁ''': 8 ਪਦੇ (ਚਉੁਪਦੇ 7, ਪੰਚਪਦਾ 1), 1 ਪਦੀ =3 *18. '''ਬਸੰਤ ਰਾਗੁ''': 10 ਪਦੇ (ਤ੍ਰਿਪਦਾ 1, ਚਉਪਦੇ 9), 8 ਪਦੀਆਂ (ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ 7, ਦਸਪਦੀ 1) = 18। *19. '''ਮਲ੍ਹਾਰ ਰਾਗੁ''': 9 ਪਦੇ (ਚਉਪਦੇ 8, ਪੰਚਪਦਾ 1) 5 ਪਦੀਆਂ (ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ 3, ਨੌਪਦੀ ਦਸਪਦੀ 1), 27 ਪਉੜੀਆਂ ਤੇ 24 ਸਲੋਕ=65. *20. '''ਪਰਭਾਤੀ ਰਾਗੁ''': 17 ਪਦੇ (ਚਉਪਦੇ 13, ਪੰਚਪਦੇ 4), 7 ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ =24 *21. '''ਸਾਰੰਗ ਰਾਗੁ''': 3 ਚਉਪਦੇ, 2 ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ, 35 ਸਲੋਕ=38. *22. '''ਸਲੋਕ ਸਹਸਕ੍ਰਿਤੀ''': 3 ਸਲੋਕ *23. '''ਸਲੋਕ ਵਾਰਾਂ ਤੇ ਵਧੀਕ''': 32 ਸਲੋਕ ==ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ== [[ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ]] ਨੇ 63 ਸਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਜੋ ਕਿਸੇ ਰਾਗੁ ਅਧੀਨ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ ਬਲ ਕਿ ਹੋਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਅੰਕਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ==ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ== *1. '''ਸਿਰੀ ਰਾਗੁ''': 31 ਪਦੇ, 8 ਬਹੁਪਦੀਆਂ, 33 ਸਲੋਕ *2. '''ਮਾਝੁ ਰਾਗੁ''': 32 ਬਹੁਪਦੀਆਂ ਤੇ 3 ਸਲੋਕ *3. '''ਗਉੜੀ ਰਾਗੁ''': 18 ਪਦੇ, 9 ਬਹੁਪਦੀਆਂ, 5 ਛੰਤ ਅਤੇ 7 ਸਲੋਕ *4. '''ਆਸਾ ਰਾਗੁ''': 12 ਪਦੇ, 15 ਬਹੁਤਪਦੀਆਂ, 2 ਛੰਤ, 1 ਕਾਫੀ, 1 ਪੱਟੀ (18 ਪਉੜੀਆਂ) *5. '''ਗੂਜਰੀ ਰਾਗੁ''': 7 ਪਦੇ, 1 ਬਹੁਪਦੀ, 43 ਸਲੋਕ, 22 ਪਉੜੀਆਂ। *6. '''ਬਿਹਾਗੜਾ ਰਾਗੁ''': 33 ਸਲੋਕ *7. '''ਵਡਹੰਸ ਰਾਗੁ''': 9 ਪਦੇ, 2 ਬਹੁਪਦੀਆਂ, 6 ਛੰਤ, 4 ਅਲਾਹੁਣੀਆਂ, 40 ਸਲੋਕ *8. '''ਸੋਰਠਿ ਰਾਗੁ''': 12 ਪਦੇ, 3 ਬਹੁਪਦੀਆਂ, 48 ਸਲੋਕ *9. '''ਧਨਾਸਰੀ ਰਾਗੁ''': 9 ਪਦੇ। *10. '''ਸੂਹੀ ਰਾਗੁ''': 4 ਬਹੁਪਦੀਆਂ, 7 ਛੰਤ, 15 ਸਲੋਕ, 20 ਪਉੜੀਆਂ, *11. '''ਬਿਲਾਵਲੁ ਰਾਗੁ''': 6 ਪਦੇ, 1 ਬਹੁਪਦੀ, 1 ਸਤਵਾਰਾ, 24 ਸਲੋਕ *12. '''ਰਾਮਕਲੀ ਰਾਗੁ''': 6 ਪਦੇ, 1 ਬਹੁਪਦੀ, 1ਸਤਵਾਰਾ, 24 ਸਲੋਕ 21 ਪਾਉੜੀਆਂ *13. '''ਮਾਰੂ ਰਾਗੁ''': 5 ਪਦੇ, 1 ਬਹੁਪਦੀ, 24 ਸੋਲਹੇ, 23 ਸਲੋਕ, 22 ਪਾਉੜੀਆਂ। *14. '''ਭੈਰਉ ਰਾਗੁ''': 21 ਪਦੇ, 2 ਬਹੁਪਦੀਆਂ *15. '''ਬਸੰਤੁ ਰਾਗੁ''': 20 ਪਦੇ। *16. '''ਸਾਰੰਗ ਰਾਗੁ''': 3 ਬਹੁਪਦੀਆਂ, 23 ਸਲੋਕ *17. '''ਮਲ੍ਹਾਰ ਰਾਗੁ''': 13 ਪਦੇ, 3 ਬਹੁਪਦੀਆਂ, 27 ਸਲੋਕ, *18. '''ਪ੍ਰਭਾਤੀ ਰਾਗੁ''': 7 ਪਦੇ, 2 ਬਹੁਪਦੀਆਂ, *19. '''ਸਲੋਕ ਵਾਰਾਂ ਤੋਂ ਵਧੀਕ''': 67 *20. '''[[ਅਨੰਦ ਸਾਹਿਬ]]''' *21. '''ਵਾਰ ਕਵਿ''' ਗੂਜਰੀ ਕੀ ਵਾਰ (22 ਪਉੜੀਆਂ) ਸੂਹੀ ਕੀ ਵਾਰ (20 ਪਉੜੀਆਂ) ਰਾਮਕਲੀ ਕੀ ਵਾਰ ਮਹਲਾ 3 (21 ਪਉੜੀਆਂ) ਮਾਰੂ ਕੀ ਵਾਰ (22 ਪਉੜੀਆਂ) *22. '''ਪੱਟੀ''': (18 ਪਦਿਆਂ ਚ) *23. ਅਲਾਹੁਣੀਆਂ *24. ਸਲੋਕ ਵਾਰਾ ਤੇ ਵਧੀਕ: ਮਹਲਾ 3 ==ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ== [[ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ]] ਨੇ 30 ਰਾਗਾਂ ਚ ਬਾਣੀ ਦੀ ਰਚਨਾਂ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਆਪ ਨੇ 678 ਸ਼ਬਦਾ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਆਪ ਨੇ ਕੁੱਲ 264 ਸ਼ਬਦਾਂ, 58 ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ, 38 ਛੰਤਾਂ, 183 ਪਉੜੀਆਂ, ਤੇ ਵਾਰਾਂ ਨਾਲ ਅੰਕਿਤ 105 ਸਲੋਕਾਂ ਤੇ ਵਾਰਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ- *1. ਸਿਰੀਰਾਗ ਕੀ ਵਾਰ (ਮਹੱਲਾ ਚੌਥਾ) *2. ਗਉੜੀ ਕੀ ਵਾਰ (ਮਹੱਲਾ ਚੌਥਾ) *3. ਬਿਹਰਾੜੇ ਕੀ ਵਾਰ *4. ਵਡਹੰਸ ਕੀ ਵਾਰ *5. ਸੋਰਠਿ ਕੀ ਵਾਰ *6. ਸਾਰੰਗ ਕੀ ਵਾਰ *7. ਬਿਲਾਵਲ ਕੀ ਵਾਰ *8. ਕਾਨੜੇ ਕੀ ਵਾਰ (15 ਪਉੜੀਆਂ) ਕੁੱਝ ਹੋਰ ਲੋਕ ਕਾਵਿ ਰੂਪ: *(ੳ) ਛੰਤ: (ਸਿਰੀਰਾਗੁ ਮਹੱਲਾ 4, ਪੰਨਾ (78) *(ਅ) ਕਰਹਲੇ:- (ਰਾਗ ਗਾਉੜੀ ਪੂਰਬੀ ਮਹੱਲਾ 4, ਪੰਨਾ (234) *(ੲ) ਘੋੜੀਆਂ *(ਸ) ਪਹਿਰੇ ==ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ== ਕੁੱਲ ਸ਼ਬਦ 2218 ਸੰਕਲਿਤ ਕੀਤੇ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ 30 ਰਾਗਾਂ ਚ ਬਾਣੀ ਰਚੀ। 31 ਵਾਂ ਰਾਗ, (ਜੈਜਾਵੰਤੀ) ਬਾਅਦ ਚ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਅੰਗ ਬਣਿਆ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦਮਦਮੀ ਬੀੜ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਹਿਬ `ਚ ਦਰਜ ਸ਼ਬਦ = 1322, ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ= 45, ਛੰਤ= 63, ਵਾਰਾਂ (ਛੇ)= 117 ਪਉੜੀਆਂ ਰਾਂ ਵਿੱਚਲੇ ਸਲੋਕ= 252 ਭਾਗਤ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ= 3 ਸਲੋਕ ਸਹਸਕ੍ਰਿਤੀ = 67 ਗਾਥਾ ਮਹੱਲਾ ਪੰਜਵਾਂ = 24 ਫੁਨਹੇ ਮਹੱਲਾ ਪੰਜਵਾਂ= 23 ਸਲੋਕ ਵਾਰਾਂ ਤੇ ਵਧੀਕ= 22 ਮੁੰਦਾਵਣੀ ਤੇ ਅੰਤਿਮ ਸਲੋਕ= 2 1. '''ਬਾਰਹਮਾਹਾ ਮਾਝ''': (14 ਪਦੇ) 2. '''ਬਾਵਨ ਅੱਖਰੀ''': 52 ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ‘ਵਰਣਮਾਲਾ` ਨੂੰ ਬਾਵਨ ਅੱਖਰੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 3. '''ਸੁਖਮਨੀ''': ਸਿਰਲੇਖ-ਗਉੜੀ ਸੁਖਮਨੀ ਮਹੱਲਾ ਪੰਜਵਾਂ (24 ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ) 4. '''ਥਿਤੀ ਗਉੜੀ ਮਹੱਲਾ ਪੰਜਵਾਂ (17 ਪਉੜੀਆਂ)''' 5. '''ਛੇ ਵਾਰਾਂ''': *ੳ) ਗਉੜੀ ਕੀ ਵਾਰ *ਅ) ਗੂਜਰੀ ਕੀ ਵਾਰ *ੲ) ਜੈਤਸਰੀ ਕੀ ਵਾਰ *ਸ) ਰਾਮਕਲੀ ਕੀ ਵਾਰ *ਹ) ਮਾਰੂ ਵਾਰ ਮਹੱਲਾ ਪੰਜਵਾਂ ਛਖਣੇ ਮਹੱਲਾ ਪੰਜਵਾ *ਕ) ਬਸੰਤ ਕੀ ਵਾਰ ਮਹੱਲਾਂ ਪੰਜਵਾਂ 6. '''ਮੁੰਦਾਵਣੀ ਮਹਲਾ ਪੰਜਵਾਂ''' ==ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ== [[ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ]] ਨੇ 15 ਰਾਗਾਂ, 59 ਸ਼ਬਦਾ, 57 ਸਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ 1706 ਚ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਲੇਖਣ ਕਰਵਾਇਆ। 1. '''ਰਾਗੁ ਗਉੜੀ'''- 9 ਸ਼ਬਦ 2. '''ਰਾਗੁ ਆਸਾ'''- 1 ਸ਼ਬਦ 3. '''ਰਾਗੁ ਦੇਵਗੰਧਾਰੀ'''- 3 ਸ਼ਬਦ 4. '''ਰਾਗੁ ਬਿਹਾਰਾੜਾ'''- 1 ਸ਼ਬਦ 5. '''ਰਾਗੁ ਸੋਰਠਿ'''- 12 ਸ਼ਬਦ 6. '''ਰਾਗੁ ਧਨਾਸਰੀ''' - 4 ਸ਼ਬਦ 7. '''ਰਾਗੁ ਜੈਤਸਰੀ''' - 3 ਸ਼ਬਦ 8. '''ਰਾਗੁ ਟੋਡੀ'''- 1 ਸ਼ਬਦ 9. '''ਰਾਗੁ ਤਿਲੰਗ (ਕਾਫੀ)''' - 3 ਸ਼ਬਦ 10. '''ਰਾਗੁ ਬਿਲਾਵਲ''' - 3 ਸ਼ਬਦ 11. '''ਰਾਗੁ ਰਾਮਕਲੀ''' - 3 ਸ਼ਬਦ 12. '''ਰਾਗੁ ਮਾਰੂ'''- 3 ਸ਼ਬਦ 13. '''ਰਾਗੁ ਬਸੰਤ''' - 5 ਸ਼ਬਦ 14. '''ਰਾਗੁ ਸਾਰੰਗ'''- 4 ਸ਼ਬਦ 15 '''ਰਾਗੁ ਜੈਜਾਵੰਤੀ'''- 4 ਸ਼ਬਦ 16 '''ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ ਸ਼ਬਦ''' - 59 17 '''ਰਾਗਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੁੱਲ ਸਲੋਕ''' - 57 ==ਭਗਤ, ਗੁਰੂ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ:== ===ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ=== 16 ਰਾਗ, 532 ਸ਼ਬਦ ਤੇ ਸਲੋਕ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹਨ। === ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ === 18 ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ 40 ਸ਼ਬਦ ===ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ=== 18 ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ 61 ਸ਼ਬਦ ===ਭਗਤ ਸੇਖ਼ ਫ਼ਰੀਦ ਸ਼ਕਰਗੰਜ ਜੀ=== ਰਾਗ ਸੂਹੀ, ਰਾਗ ਆਸਾ ਵਿੱਚ ਦੋ ਦੋ ਸ਼ਬਦ, ਸਲੋਕ ਫਰੀਦ ਜੀ ਕੇ ਸਿਰਲੇਖ ਅਧੀਨ ਦਰਜ਼ ਸਲੋਕ 130 ਦਰਜ਼ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸ਼ੇਖ਼ ਫਰੀਦ ਜੀ ਦੇ 112 ਸਲੋਕ ਹਨ ਅਤੇ ਬਾਕੀ 18 ਸਲੋਕ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨਾਂ ਦੇ ਹਨ। ===ਭਗਤ ਧੰਨਾ ਜੀ=== 2 ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ 3 ਸ਼ਬਦ ===ਭਗਤ ਬੇਣੀ ਜੀ=== ਤਿੰਨ ਸ਼ਬਦ, ਸ੍ਰੀ ਰਾਗੁ (ਪੰਨਾ 93) ਰਾਮਕਲੀ ਰਾਗੁ (ਪੰਨਾ 974), ਪ੍ਰਭਾਤੀ ਪੰਨਾ (1351) ===ਭਗਤ ਭੀਖਨ ਜੀ=== ਦੋ ਸ਼ਬਦ, ਰਾਗ ਸੋਰਠਿ (ਪੰਨਾ 659 ਅਤੇ 660) ===ਭਗਤ ਸਧਨਾ ਜੀ=== ਬਿਲਾਵਲ ਰਾਗੁ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਪੰਨਾ (858) ===ਭਗਤ ਪੀਪਾ ਜੀ=== ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ (ਪੰਨਾ 695) ਹੋਰ ਰਚਨਾ-ਬਾਣੀ ਸ੍ਰੀ ਪੀਪਾ ਜੀ, ਸਰਬ ਗੁੱਟਕਾ ===ਭਗਤ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ਜੀ=== ਚਾਰ ਸ਼ਬਦ ਇੱਕ ਸਿਰੀ ਰਾਗ ਵਿੱਚ, ਦੋ ਸ਼ਬਦ ਗੂਜਰੀ ਰਾਗੁ ਅਤੇ ਇੱਕ ਧਨਾਸਰੀ ਰਾਗੁ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ। ===ਭਗਤ ਰਾਮਾਨੰਦ ਜੀ=== ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ (ਪੰਨਾ 1195) ਰਾਗੁ ਬਸੰਤ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਬਾਣੀ। ===ਭਗਤ ਜੈਦੇਵ ਜੀ=== ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਗੂਜਰੀ ਵਿੱਚ (ਪੰਨਾ 526) ਦੂਜਾ ਰਾਗੁ ਮਾਰੂ ਵਿੱਚ (ਪੰਨਾ 1106) ===ਭਗਤ ਪਰਮਾਨੰਦ ਜੀ=== ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਸਾਰੰਗ ਰਾਗੁ ਵਿੱਚ (ਪੰਨਾ 1153) ===ਭਗਤ ਸੂਰਦਾਸ ਜੀ=== ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਪੰਕਤੀ (ਪੰਨਾ 1253) ===ਭਗਤ ਸੈਣ ਜੀ=== ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ==ਭੱਟ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ== ===ਭੱਟ ਕਲਸਹਾਰ ਜੀ=== ਪੰਜ ਗੁਰੂ ਸਹਿਬਾਨਾਂ ਦੀ ਉਸਤਤਿ ਵਿੱਚ 54 ਸਵੱਯੇ ===ਭੱਟ ਜਾਲਪ ਜੀ=== 5 ਸਵੱਯੇ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਦੀ ਉਸਤਤਿ ਵਿੱਚ ===ਭੱਟ ਕੀਰਤ ਜੀ=== ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਤੇ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਉਸਤਤਿ ਵਿੱਚ 4 ਸਵੱਈਏ ===ਭੱਟ ਭਿਖਾ ਜੀ=== ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਉਸਤਤਿ ਵਿੱਚ 2 ਸਵੱਈਏ ===ਭੱਟ ਸਲ੍ਹ ਜੀ=== ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਲਈ 1 ਤੇ ਰਾਮਦਾਸ ਲਈ 2 ਸਵੱਈਏ ===ਭੱਟ ਭਲ੍ਹ ਜੀ=== ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਲਈ 1 ਸਵੱਈਏ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ===ਭੱਟ ਨਲ੍ਹ ਜੀ=== ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਲਈ 16 ਸਵੱਈਏ ===ਭੱਟ ਗਯੰਦ ਜੀ=== ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਲਈ 13 ਸਵੱਈਏ ===ਭੱਟ ਮਥਰਾ ਜੀ=== ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ -7 ਸਵੱਈਏ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਲਈ 7 ਸਵੱਈਏ ===ਭੱਟ ਬਲ੍ਹ ਜੀ=== ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਲਈ 5 ਸਵੱਈਏ ===ਭੱਟ ਹਰਿਬੰਸ ਜੀ=== ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਲਈ 2 ਸਵੱਈਏ ==ਗੁਰੂ ਘਰ ਦੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ== ===ਬਾਬਾ ਸੁੰਦਰ ਜੀ=== ਰਚਿਤ ‘ਸਦੁ` ਸ਼ਬਦ ਰਾਗੁ ਰਾਮਕਲੀ ਚ ਅੰਕਿਤ ਹੈ, ਇਸ ਦੇ ਛੇ ਪਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਲੋਕ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਉਚਾਰਣ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਸਿਰਲੇਖ "ਮਰਦਾਨਾ ਮਹਲਾ ਪਹਿਲਾ " ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਿਸ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਨੋਟ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਦੀ ਕੋਈ ਵੀ ਰਚਨਾ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ। ===ਸੱਤਾ ਤੇ ਬਲਵੰਡ ਜੀ=== ਰਾਇ ਬਲਵੰਡ ਤਥਾ ਸਤੈ ਡੂਮਿ ਕੀ ਵਾਰ ਗੁਰਸਿੱਖ: ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ, ਭਾਈ ਸੁੰਦਰ, ਭਾਈ ਸਤਾ ਤੇ ਭਾਈ ਬਲਵੰਡ ਜਿਹੇ ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਜੋ ਗੁਰੂ ਘਰ ਦੇ ਨਿਕਟਵਰਤੀ ਸਨ. == ਵਿਵਾਦਪੂਰਨ ਲੇਖਕ: ਮਰਦਾਨਾ ਅਤੇ ਟੱਲ == ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਦੋ ਹੋਰ ਲੇਖਕ ਹਨ ਜੋ ਵੱਖ ਵੱਖ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹਿਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹਨ: ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਅਤੇ ਭੱਟ ਟੱਲ। ਵੱਖ ਵੱਖ ਵਿਦਵਾਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ: * ਉੱਥੇ ਮਰਦਾਨਾ 1 ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਦੋ ਭਜਨ ਹਨ<ref>Page 553, Adi Granth, Translation of Sant Singh Khalsa</ref> [[ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ]] ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੈ, ਪਰ ਬਾਕੀ ਦਾਅਵੇ ਨੂੰ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਫ਼ਲ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਲਮ ਦਾ ਨਾਮ [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ|ਨਾਨਕ]] ਨੇ ਗੀਤ ਅੰਦਰ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ <ref>''ਇਸ ਸਲੋਕ ਮੈਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਮਰਦਾਨੇ ਕੇ ਪੂਛਨੇ ਸੇ ਤਿਸ ਕੇ ਪ੍ਰਤਿ ਗੁਰਮੁਖਤਾ ਅਰੁ ਮਨਮੁਖਤਾ ਕੀ ਮਦਰਾ ਕਾ ਰੂਪੁ ਬਰਨਨ ਕਰਤੇ ਹੈਂ ਔਰੁ ਦੋ ਪਰਕਾਰ ਕੀ ਮਦਿਰਾ ਮਨਮੁਖੋਂ ਕੀ ਔਰੁ ਗੁਰਮੁਖੋਂ ਕੀ ਕਹੀ ਹੈ॥ ਪ੍ਰਥਮ ਮਨਮੁਖੋਂ ਕੀ ਮਦਿਰਾ ਕਹਤੇ ਹੈਂ॥'': Fareedkoti Teeka, Adi Granth</ref> ਅਤੇ ਮਰਦਾਨਾ ਸਲੋਕ ਦੀ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਹੈ। * ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭੱਟ ਟੱਲ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਇੱਕ ਸਵਈਆ ਹੈ, <ref>''ਟਲ' ਜੀ ਕਹਤੇ ਹੈਂ ਹੇ ਭਾਈ ਐਸੇ ਸਤਿਗੁਰੋਂ ਕੋ ਸਹਜ ਸੁਭਾਵਕ ਨਿਰੰਤਰ ਹੀ ਸੇਵੀਐ ਹੇ ਭਾਈ ਸਤਿਗੁਰੋਂ ਕੇ ਦਰਸਨ ਕਰਨੇ ਤੇ ਜਨਮ ਮਰਨ ਦੁਖ ਜਾਤਾ ਰਹਿਤਾ ਹੈ॥੧੦॥'': Page 1392, Teeka Fareedkoti, Adi Granth</ref> ਜੋ ਕਿ ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ [[ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ|ਗੁਰਮੁਖੀ]] ਟਾਈਪੋ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਕਲ ਭਾਵ ਭੱਟ ਕਲ੍ਹਸ਼ਾਰ ਹੈ।<ref>''Page 1392: ਟਲ = ਹੇ ਟੱਲ! ਹੇ ਕਲ੍ਯ੍ਯ! ਹੇ ਕਲ੍ਯ੍ਯਸਹਾਰ!'': Teeka by Professor Sahib Singh, Adi Granth</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਧਰਮਗ੍ਰੰਥ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਲੇਖਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ]] db6f0a73xrvgh9clcpo4giikte362ur 838794 838793 2026-05-06T18:48:00Z Nitesh Gill 8973 /* ਬਾਣੀਕਾਰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ */ 838794 wikitext text/x-wiki [[File:Sri Guru Granth Sahib Nishan.jpg|right|thumb|ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ, ਪਟਨਾ ਵਿਖੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਪੱਤਰੇ ਉੱਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਦੀ ਲਿਖਾਈ ਵਿੱਚ ਮੂਲ-ਮੰਤਰ]] [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]] ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ:]] '''Guru Granth Sahib'''), [[ਸਿੱਖੀ|ਸਿੱਖਾਂ]] ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ ਅਤੇ [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] ਦੇ ਪ੍ਰਗਟ ਅਤੇ ਸਦੀਵੀ ਕਾਲ ਗੁਰੂ ਹਨ।<ref name="ke">{{Cite book|title=Online Worksheets|last=Keene|first=Michael|publisher=Nelson Thornes|year=2003|isbn=0-7487-7159-X|page=38}}</ref> [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ|ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ]] ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਮਹਾਨ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਸੰਕਲਨ ਸੰਨ 1601 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 2 ਅਗਸਤ 1604 ਨੂੰ ਸੰਪੰਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ 1430 ਅੰਗ (ਪੰਨੇ) ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ 36 ਸੰਤਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ (6 ਗੁਰੂ), ਭਗਤ (15 ਭਗਤ), ਭੱਟ (11 ਭੱਟ) ਅਤੇ ਗੁਰਸਿੱਖ (4 ਗੁਰਸਿੱਖ) ​​ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਇਕੋ ਇਕ ਧਾਰਮਿਕ ਲਿਪੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੂਜੇ ਧਰਮਾਂ, ਜਾਤੀਆਂ ਅਤੇ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਾਤੀ-ਪਿਛੋਕੜਾਂ ਦੇ ਲੇਖਕਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ [[ਸ਼ੂਦਰ]] ਅਤੇ ਅਛੂਤ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref name="Gill 2015">{{cite book|last=Jodhka|first=Surinder Singh|url=https://books.google.com/books?id=EcW3eLUr4IoC|title=Punjab Society: Perspectives and Challenges|date=|publisher=Concept Publishing Company|year=2003|isbn=9788180690389|editor-last=Gill|editor-first=Manmohan Singh|pages=28|chapter=2: The Scheduled Castes in Contemporary Punjab|accessdate=10 February 2026}}</ref> ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਪਹਿਲਾਂ ਸੰਸਕਰਣ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਅਤੇ ਦੂਸਰਾ ਸੰਸਕਰਣ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਮਹਾਨ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਲੇਖਣੀ ਦਾ ਕਾਰਜ [[ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ]] ਜੀ ਨੇ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਪੰਜ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦਰਜ ਸੀ; ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਇਸ ਵਿੱਚ 1705 ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੀ। == ਲੇਖਕਾਂ ਦਾ ਵਰਗੀਕਰਨ == [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ|ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ]] ਦੇ ਲੇਖਕਾਂ ਨੂੰ ਚਾਰ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ:<ref name=":4">{{Cite book|last1=Nayar|first1=Kamala Elizabeth|title=The Sikh View on Happiness: Guru Arjan's Sukhmani|last2=Sandhu|first2=Jaswinder Singh|publisher=Bloomsbury Publishing|year=2020|isbn=9781350139893|pages=219|chapter=Notes|quote=16 The fifteen bhagats (devotional poets), whose verses have been incorporated in the Guru Granth Sahib, are Kabir, Ravidas, Sheikh Farid, Ramanand, Beni, Namdev, Sadhana, Sheikh Bhikhan, Parmanand, Sain Nayee, Dhanna, Pipa, Surdas, Jaidev and Trilochan. The bhagats belonged to the Hindu (Vaishnava) Bhakti, nirgun Bhakti or Sufi traditions, and either predated or lived during the Guru Nanak period.<br><br>17 The eleven bhatts (Hindu court bards), whose verses have been incorporated in the Guru Granth Sahib, are Kalashar, Balh, Bhalh, Bhika, Gayand, Harbans, Jalap, Kirat, Mathura, Nalh and Salh. Bhai Baldeep Singh, 'What Is Kirtan?: Observations, Interventions and Personal Reflections', Sikh Formations 7, no. 3 (2011), 282 n. 13. While the Brahmin ballad singers were connected with the divine courts (darbar sahib) of the later Sikh Gurus, their verses praise the first five Sikh Gurus. The bhatt verses are collectively referred to as Bhatt Bani, which is included in the concluding section of the Guru Granth Sahib (pp. 1389-1406).<br><br>18 Bhai Mardana (GGS, 553) was a Muslim rebab (bowed string instrument) musician, who accompanied Guru Nanak on his travels. Bhai Rai Balwand was a Muslim rebab musician and Satta was a Muslim drummer during the time of Guru Angad up to the time of Guru Arjan; they both sang gurbani-kirtan and composed a Ramkali var that was included in the Guru Granth Sahib (pp. 966-8). Baba Sundar was the great grandson of Guru Amar Das and grandson of Mohri, who wrote Sadu (Call of Death) (GGS, 923-4).}}</ref><ref name=":5">{{Cite book |last=Singh |first=Prithi Pal |title=The History of Sikh Gurus |publisher=Lotus Press |year=2006 |isbn=978-81-8382-075-2 |location=New Delhi |pages=170–171}}</ref> * [[ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ]] * [[ਭਗਤ]] * [[ਭਾਟੜੇ ਸਿੱਖ|ਭੱਟ]] * [[ਗੁਰਸਿੱਖ]] === ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ === {{main|ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ}} ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਸਿੱਖ, ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਪਾਬੰਦ ਹਨ, ਭਾਵ ਜੋ ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਪਰ ਆਮ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਨੇ ਸਦੀਆਂ ਦੌਰਾਨ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਜਿਸਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸਾਲ 1469 ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਥੇ ਛੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ:{{Columns-list|* [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ]] * [[ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ]] * [[ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ]] * [[ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ | ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ]] * [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ]] * [[ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ]]}}ਜਦੋਂ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਛੇ ਗੁਰੂਆਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਲਈ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕੁਝ ਅਜਿਹੇ ਵੀ ਹਨ ਜੋ ਦਲੀਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ|ਗੁਰੂ]] [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ|ਹਰਿਰਾਏ]] ਅਤੇ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref name=":0">{{Cite book|last=Singh|first=Sardar Harjeet|url=https://books.google.com/books?id=fleka3YEE8sC&q=a+couplet+attributed+to+Guru+Har+Rai&pg=PA100|title=Faith & Philosophy of Sikhism|date=2009|publisher=Gyan Publishing House|isbn=978-81-7835-721-8|pages=103–104|language=en}}</ref><ref name=":1">{{Cite book|title=Sikh art and literature|url=https://archive.org/details/sikhartliteratur0000unse|date=1999|publisher=Routledge|others=Kerry, August 17- Brown|isbn=0-415-20288-4|location=London|page=[https://archive.org/details/sikhartliteratur0000unse/page/198 198]|oclc=39765536}}</ref><ref name=":2" /><ref name=":3" /> ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਸਲੋਕ ਮਹੱਲਾ ਸੱਤਵਾਂ (7) ਅਤੇ ਦੋਹਰਾ ਮਹੱਲਾ ਦਸਵਾਂ (10) ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸੱਤਵੇਂ ਅਤੇ ਦਸਵੇਂ ਗੁਰੂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name=":02" /><ref name=":12" /><ref name=":22" /><ref name=":32" /> === ਭਗਤ/ ਹੋਰ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ === ਉਪਰੋਕਤ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ, "ਭਗਤ" ਵੱਖ ਵੱਖ ਸੰਪਰਦਾਵਾਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਆਦਮੀ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ "ਬਾਣੀ ਭਗਤਾ ਕੀ" ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਹੈ। ਸ਼ਬਦ "ਭਗਤ" ਦਾ ਅਰਥ ਸਮਰਪਣ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸ਼ਬਦ ਭਕਤੀ ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਪਿਆਰ। ਭਗਤਾਂ ਨੇ ਇਕ ਰੱਬ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ [[ਕਬੀਰ|ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ]] ਨੇ ਮਹਾਨ ਹਿੰਦੂ ਭਕਤੀਆਂ ਅਤੇ ਸੂਫੀ ਸੰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕੀਤੀ। ਉਪਰੋਕਤ ਵਿੱਚੋਂ, ਹੇਠਾਂ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਹੈ:<ref>{{Cite web |title=Bhagat |url=http://www.markfoster.net/dcf/bhagata.pdf}}</ref> {{Columns-list|* [[ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ|ਗੁਰੂ ਕਬੀਰ]] * [[ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ|ਗੁਰੂ ਰਵਿਦਾਸ]] * [[ਬਾਬਾ ਫਰੀਦ]] * [[ਭਗਤ ਰਾਮਾਨੰਦ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਬੈਣੀ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਸਧਨਾ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਭੀਖਨ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਪਰਮਾਨੰਦ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਸੈਣ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਧੰਨਾ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਪੀਪਾ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਸੂਰਦਾਸ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਜੈਦੇਵ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ਜੀ]]}} === ਭੱਟ === ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹਿੰਦੂ ਸਰਸਵਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜੋ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ, ਉਹ ਭੱਟਾਂ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਇੱਥੇ 11 ਸਿੱਖ ਭੱਟ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: {{Columns-list| * [[ਭੱਟ ਕਲ ਸਹਾਰ]] * [[ਭੱਟ ਬਲ੍ਹ]] * [[ਭੱਟ ਭਲ੍ਹ]] * [[ਭੱਟ ਭੀਖਾ]] * [[ਭੱਟ ਗਯੰਦ]] * [[ਭੱਟ ਹਰਬੰਸ]] * [[ਭੱਟ ਜਾਲਪ]] * [[ਭੱਟ ਕੀਰਤ]] * [[ਭੱਟ ਮਥੁਰਾ]] * [[ਭੱਟ ਨਲ੍ਹ]] * [[ਭੱਟ ਸਲ੍ਹ]] }} === ਗੁਰਸਿੱਖ === ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ 4 ਗੁਰੂ ਘਰ ਦੇ ਸਿੱਖ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਵੀ ਦਰਜ ਹਨ:<ref name=":4" /><ref>{{Cite book |last=Bak̲h̲ashī |first=Locana Siṅgha |title=Saint-poets of Guru Granth Sahib: history and heritage |date=2000 |publisher=National Book Shop |isbn=978-81-7116-248-2 |editor-last=Buxi |editor-first=Lochan Singh |location=Delhi |pages=171}}</ref><ref name=":5" /><ref name=":6" /> * [[ਬਾਬਾ ਸੁੰਦਰ|ਭਾਈ ਸੁੰਦਰ]] * [[ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ]] * [[ਭਾਈ ਸੱਤਾ ਡੂਮ]] * [[ਬਲਵੰਡ ਰਾਏ|ਭਾਈ ਬਲਵੰਡ ਰਾਏ]] == ਬਾਣੀਕਾਰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ == {| class="wikitable sortable" |+'''Background Details and No. of Hymns''' |- ! ਨਾਂ || ਸਮਾਂ || ਭਜਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ |- ! colspan="3" |ਗੁਰੂ |- | style="background: #ffc500;" | '''[[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ]]''' || 15ਵੀਂ ਸਦੀ || 974<ref name="ShackleMandair2013xviii">{{cite book|author1=Christopher Shackle|author2=Arvind Mandair|title=Teachings of the Sikh Gurus: Selections from the Sikh Scriptures |url=https://books.google.com/books?id=ftdcvmviy_8C |year=2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-45108-9|pages=xviii–xix}}</ref><ref name=":5" /> |- | style="background: #ffc500;" | '''[[ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ]]''' || 16ਵੀਂ ਸਦੀ || 62<ref name="ShackleMandair2013xviii" /><ref name=":5" /> |- | style="background: #ffc500;" | '''[[ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ]]''' || 16ਵੀਂ ਸਦੀ || 907<ref name="ShackleMandair2013xviii" /><ref name=":5" /> |- | style="background: #ffc500;" | '''[[ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ]]''' || 16ਵੀਂ ਸਦੀ || 679<ref name="ShackleMandair2013xviii" /><ref name=":5" /> |- | style="background: #ffc500;" | '''[[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ]]''' || 16ਵੀਂ ਸਦੀ || 2218<ref name="ShackleMandair2013xviii" /><ref name=":5" /> |- | style="background: #ffc500;" | '''[[ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ]]''' || 17ਵੀਂ ਸਦੀ || 116<ref name="ShackleMandair2013xviii" /><ref name=":5" /> |- ! colspan="3" |[[ਭਗਤ ਬਾਣੀ|ਭਗਤ]] |- | [[ਜੈਦੇਵ|ਭਗਤ ਜੈਦੇਵ]]|| 13ਵੀਂ ਸਦੀ<ref name="brown114">{{cite book|author=Kerry Brown|title=Sikh Art and Literature|url=https://books.google.com/books?id=ddgO-DldmSwC&pg=PA114|year=2002|publisher=Routledge|isbn=978-1-134-63136-0|pages=114–115, 120 (Appendix II)}}</ref> || 2<ref name=":5" /> |- | [[ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ|ਭਗਤ ਫ਼ਰੀਦ]] || 13ਵੀਂ ਸਦੀ || 134<ref name="kapoor" />{{refn|group=note|including 130<ref name="kapoor"/><ref name=brown114/><ref name=cole217>{{cite book|author1=William Owen Cole|author2=Piara Singh Sambhi|title=The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices |url=https://books.google.com/books?id=zIC_MgJ5RMUC |year=1995|publisher=Sussex Academic Press|isbn=978-1-898723-13-4|page=217}}</ref> ''[[salok]]''s, or short verses}}{{refn|group=note|Some of these may be by his successors, or by the Bhagat Farid of the 15th century, rather than Farid's own compositions.<ref name=cole217/>}} |- | [[ਭਗਤ ਰਾਮਾਨੰਦ]] || 14ਵੀਂ ਸਦੀ || 1<ref name=":5" /> |- | [[ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ]] || 14ਵੀਂ ਸਦੀ || 62<ref name=":5" /> |- | [[ਭਗਤ ਤਿਰਲੋਚਨ]] || 14ਵੀਂ ਸਦੀ || 5<ref name=":5" /> |- | [[ਭਗਤ ਪਰਮਾਨੰਦ]] || 14ਵੀਂ ਸਦੀ || 1<ref name=":5" /> |- | [[ਧੰਨਾ ਭਗਤ|ਭਗਤ ਧੰਨਾ]] || 14ਵੀਂ ਸਦੀ || 4<ref name=":5" /> |- | [[ਭਗਤ ਭੀਖਣ]] || 14ਵੀਂ ਸਦੀ || 2<ref name=":5" /> |- | [[ਭਗਤ ਬੇਨੀ]] || 14ਵੀਂ ਸਦੀ || 3<ref name=":5" /> |- | [[ਭਗਤ ਪੀਪਾ]] || 14ਵੀਂ ਸਦੀ || 1<ref name=":5" /> |- | [[ਭਗਤ ਸੈਨ]] || 14ਵੀਂ ਸਦੀ || 1<ref name=":5" /> |- | [[ਭਗਤ ਸੂਰਦਾਸ]] || 14ਵੀਂ ਸਦੀ || 2<ref name=":5" /> |- | [[ਭਗਤ ਸਧਨਾ]] || 14ਵੀਂ ਸਦੀ || 1<ref name=":5" /> |- | [[ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ]] || 15ਵੀਂ ਸਦੀ || 41<ref name=":5" /> |- | [[ਕਬੀਰ|ਭਗਤ ਕਬੀਰ]]|| 15ਵੀਂ ਸਦੀ|| 541<ref name="ShackleMandair2013xviii" /><ref name=":5" />{{refn|group=note|243<ref name="kapoor">{{cite book |last1=Sukhbir Singh |first1=Kapoor |last2=Mohinder Kaur |first2=Kapoor |title=Guru Granth Sahib: an Advance Study |date=2002 |publisher=Hemkunt Press |location=New Delhi |isbn=9788170103219 |pages=24, 72, 219, 291, 344 |url=https://books.google.com/books?id=emCLb8xjVqYC&q=compositions |access-date=18 March 2020}}</ref> of Kabir's hymns are ''salok''s, or short verses.<ref name="ShackleMandair2013xviii"/> One hymn formerly believed to as that of Kabir was later attributed by Guru Arjan to Namdev.<ref>{{cite book|author1=William Owen Cole|author2=Piara Singh Sambhi|title=The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices |url=https://books.google.com/books?id=zIC_MgJ5RMUC |year=1995|publisher=Sussex Academic Press|isbn=978-1-898723-13-4|pages=48–49}}</ref>}} |- ! colspan="3" | [[ਭੱਟਾਂ ਦੇ ਸਵੱਈਏ|ਭੱਟ]] |- | [[ਭੱਟ ਕਲ ਸਹਾਰ]] || 15ਵੀਂ ਸਦੀ || 54<ref name=":5" /> |- | [[ਭੱਟ ਬਲ੍ਹ]] || 15ਵੀਂ ਸਦੀ || <ref name=":5" />5 |- | [[ਭੱਟ ਭਲ੍ਹ]] || 15ਵੀਂ ਸਦੀ || 1<ref name=":5" /> |- | [[ਭੱਟ ਭੀਖਾ]] || 15ਵੀਂ ਸਦੀ || 2<ref name=":5" /> |- | [[ਭੱਟ ਗਯੰਦ]] || 15ਵੀਂ ਸਦੀ || 13<ref name=":5" /> |- | [[ਭੱਟ ਹਰਬੰਸ]] || 15ਵੀਂ ਸਦੀ || 2<ref name=":5" /> |- | [[ਭੱਟ ਜਾਲਪ]] || 15ਵੀਂ ਸਦੀ || 5<ref name=":5" /> |- | [[ਭੱਟ ਕੀਰਤ]]|| 15ਵੀਂ ਸਦੀ || 8<ref name=":5" /> |- | [[ਭੱਟ ਮਥੁਰਾ]] || 15ਵੀਂ ਸਦੀ || 14<ref name=":5" /> |- | [[ਭੱਟ ਨਲ੍ਹ]]|| 15ਵੀਂ ਸਦੀ || 16<ref name=":5" /> |- | [[ਭੱਟ ਸਲ੍ਹ]] || 15ਵੀਂ ਸਦੀ || 3<ref name=":5" /> |- ! colspan="3" |ਗੁਰਸਿੱਖ |- |[[ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ]] |15ਵੀਂ ਸਦੀ |2<ref name=":6" /> |- |[[ਬਾਬਾ ਸੁੰਦਰ|ਬਾਬਾ ਸੂਦ੍ਰ]] |15ਵੀਂ ਸਦੀ |6<ref name=":5" /> |- |[[ਸੱਤਾ ਡੂਮ]] |15ਵੀਂ ਸਦੀ |1 ਵਾਰ<ref name="brown114" /><ref name=":5" /> |- |[[ਬਲਵੰਡ ਰਾਏ]] |15ਵੀਂ ਸਦੀ |1 ਵਾਰ<ref name="brown114" /><ref name=":5" /> |} == ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ == *1. '''ਜਪੁ''' : 38 ਪਉੜੀਆਂ, 2 ਸਲੋਕ, 1 ਮੂਲ ਮੰਤਰ = 41 *2. '''ਸਿਰੀ ਰਾਗੁ''': 33 ਪਦੇ (ਤ੍ਰਿਪਦੇ 2, ਚਉਪਦੇ 28, ਪੰਚਨਦੇ 31), 18 ਪਦੀਆਂ (ਸਪਤਪਦੀ 1, ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ 14, ਨੌਪਦੀ 1, ਦਸਪਦੀ 1, ਚਉਬੀਸਪਦੀ 1), 2 ਪਾਰੇ (ਚਉਪਦਾ 1, ਪੰਚਪਦਾ 1) 7 ਸਲੋਕ= 74 *3. '''ਮਾਝ ਰਾਗੁ''': 1 ਅਸ਼ਟਪਦੀ, 24 ਪਉੜੀਆ, 46 ਸਲੋਕ = 74 *4. '''ਗਉੜੀ ਰਾਗੁ''': 20 ਪਦੇ (ਤ੍ਰਿਪਦੇ 2, ਚਉਪਦੇ 15, ਪੰਚਪਦਾ 1, ਛੇ ਪਦੇ 12) 18ਪਦੀਆਂ (ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ 12, ਨੌਪਦੀਆਂ 5, ਬਾਰਹਪਦੀ 1), 2 ਛੰਤ= 40 *5. '''ਆਸਾ ਰਾਗੁ''': 1 ਸੋਦਰੁ, 39 ਪਦੇ (ਚੁਪਦੇ 2, ਤ੍ਰਿਪਦਾ 1, ਚਉਪਦੇ 30, ਪੰਚਪਦੇ 5, ਛਿਪਦਾ 1) 22 ਪਦੀਆਂ (ਸਪਤਪਦੀਆਂ 2, ਅਸ਼ਅਪਦੀਆਂ 16, ਨੌਪਦੀਆ 2,ਚਸਪਦੀਆਂ 2) 5 ਛੰਤ, 24 ਪਉੜੀਆਂ ਅਤੇ 45 ਸਲੋਕ=171. *6. '''ਗੂਜਰੀ ਰਾਗੁ''': 2 ਚਉਪਦੇ, 5 ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ = 7 *7. '''ਬਿਹਾਗੜਾ ਰਾਗੁ''': 2 ਸਲੋਕ = 2 *8. '''ਵਡਹੰਸ ਰਾਗੁ''': 3 ਪਦੇ (ਇਕਪਦਾ 1, ਚਉਪਦੇ 2) 2 ਛੰਤ, 5 ਅਣਾਹੁਣੀਆ, 3 ਸਲੋਕ= 13. *9. '''ਸੋਰਠਿ ਰਾਗੁ''': 12 ਪਦੇ (ਚਉਪਦੇ 9, ਪੰਚਪਦੇ 3, 4 ਪਦੀਆਂ,) (ਅਸ਼ਟੀਪਦੀਆਂ 3, ਦਸਪਦੀ 1), 2 ਸਲੋਕ=18 *10. '''ਧਨਾਸਰੀ ਰਾਗੁ''': 9 ਪਦੇ (ਚਉਪਦਾ 7, ਪੰਚਪਦੇ 2) 2 ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ, 3 ਛੰਤ (ਚਉਪਦਾ 1,ਪੰਚਪਦਾ 2=14. *11. '''ਤਿਲੰਗ ਰਾਗੁ''': 5 ਪਦੇ (ਚੁਪਦਾ 1, ਤ੍ਰਿਪਦਾ 1, ਚਉਪਦੇ 3), 1 ਪਦੀ = 6 *12. '''ਸੂਹੀ ਰਾਗੁ''': 9 ਪਦੇ (ਇਕਪਦਾ 1, ਚਉਪਦੇ 6, ਪੰਚਪਦਾ 1, ਛਿਪਦਾ 1), 5 ਅਸ਼ਟਪਦੀਆ 2 ਕੁਚਜੀ-ਸੁਚਜੀ, 5 ਛੰਤ 21 ਸਲੋਕ =42 *13. '''ਬਿਲਾਵਲ ਰਾਗੁ''': 4 ਚਉਪਦੇ, 2 ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ, 20 ਪਦ, 2 ਛੰਤ, 2 ਸਲੋਕ =30 *14. '''ਰਾਮਕਲੀ ਰਾਗੁ''': 11 ਪਦੇ (ਤ੍ਰਿਪਦਾ 1, ਬਾਹਰਪਦੀ 1, 4 ਚੀਸਪਦੀ 1), 54 ਪਦ (ਓ ਅੰਕਾਰ ਦੇ), 73 ਪਦ ([[ਸਿਧ ਗੋਸਟਿ]] ਦੇ), 19 ਸਲੋਕ = 166. *15. '''ਮਾਰੂ ਰਾਗੂ''': 12 ਪਦੇ (ਤ੍ਰਿਪਦਾ 1, ਚਉਪਦੇ 7, ਪੰਚਪਦੇ-3, ਤ੍ਰਿਪਦਾ 1) 11ਪਦੀਆਂ (ਸਪਤਪਦੀ 1, ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ 8, ਨੌਪਦੀ 1, ਬਾਰਹਪਦੀ 1), 22 ਸੋਲਹੇ, 18 ਸਲੋਕ=63। *16. '''ਤੁਖਾਰੀ ਰਾਗੁ''': 5 ਛੰਤ (ਚਉਪਦੇ ਤ, ਪੰਚਪਦੇ 2) 17 ਪਦ ਬਾਰਹਮਾਹ= 22. *17. '''ਭੈਰਉ ਰਾਗੁ''': 8 ਪਦੇ (ਚਉੁਪਦੇ 7, ਪੰਚਪਦਾ 1), 1 ਪਦੀ =3 *18. '''ਬਸੰਤ ਰਾਗੁ''': 10 ਪਦੇ (ਤ੍ਰਿਪਦਾ 1, ਚਉਪਦੇ 9), 8 ਪਦੀਆਂ (ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ 7, ਦਸਪਦੀ 1) = 18। *19. '''ਮਲ੍ਹਾਰ ਰਾਗੁ''': 9 ਪਦੇ (ਚਉਪਦੇ 8, ਪੰਚਪਦਾ 1) 5 ਪਦੀਆਂ (ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ 3, ਨੌਪਦੀ ਦਸਪਦੀ 1), 27 ਪਉੜੀਆਂ ਤੇ 24 ਸਲੋਕ=65. *20. '''ਪਰਭਾਤੀ ਰਾਗੁ''': 17 ਪਦੇ (ਚਉਪਦੇ 13, ਪੰਚਪਦੇ 4), 7 ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ =24 *21. '''ਸਾਰੰਗ ਰਾਗੁ''': 3 ਚਉਪਦੇ, 2 ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ, 35 ਸਲੋਕ=38. *22. '''ਸਲੋਕ ਸਹਸਕ੍ਰਿਤੀ''': 3 ਸਲੋਕ *23. '''ਸਲੋਕ ਵਾਰਾਂ ਤੇ ਵਧੀਕ''': 32 ਸਲੋਕ ==ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ== [[ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ]] ਨੇ 63 ਸਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਜੋ ਕਿਸੇ ਰਾਗੁ ਅਧੀਨ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ ਬਲ ਕਿ ਹੋਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਅੰਕਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ==ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ== *1. '''ਸਿਰੀ ਰਾਗੁ''': 31 ਪਦੇ, 8 ਬਹੁਪਦੀਆਂ, 33 ਸਲੋਕ *2. '''ਮਾਝੁ ਰਾਗੁ''': 32 ਬਹੁਪਦੀਆਂ ਤੇ 3 ਸਲੋਕ *3. '''ਗਉੜੀ ਰਾਗੁ''': 18 ਪਦੇ, 9 ਬਹੁਪਦੀਆਂ, 5 ਛੰਤ ਅਤੇ 7 ਸਲੋਕ *4. '''ਆਸਾ ਰਾਗੁ''': 12 ਪਦੇ, 15 ਬਹੁਤਪਦੀਆਂ, 2 ਛੰਤ, 1 ਕਾਫੀ, 1 ਪੱਟੀ (18 ਪਉੜੀਆਂ) *5. '''ਗੂਜਰੀ ਰਾਗੁ''': 7 ਪਦੇ, 1 ਬਹੁਪਦੀ, 43 ਸਲੋਕ, 22 ਪਉੜੀਆਂ। *6. '''ਬਿਹਾਗੜਾ ਰਾਗੁ''': 33 ਸਲੋਕ *7. '''ਵਡਹੰਸ ਰਾਗੁ''': 9 ਪਦੇ, 2 ਬਹੁਪਦੀਆਂ, 6 ਛੰਤ, 4 ਅਲਾਹੁਣੀਆਂ, 40 ਸਲੋਕ *8. '''ਸੋਰਠਿ ਰਾਗੁ''': 12 ਪਦੇ, 3 ਬਹੁਪਦੀਆਂ, 48 ਸਲੋਕ *9. '''ਧਨਾਸਰੀ ਰਾਗੁ''': 9 ਪਦੇ। *10. '''ਸੂਹੀ ਰਾਗੁ''': 4 ਬਹੁਪਦੀਆਂ, 7 ਛੰਤ, 15 ਸਲੋਕ, 20 ਪਉੜੀਆਂ, *11. '''ਬਿਲਾਵਲੁ ਰਾਗੁ''': 6 ਪਦੇ, 1 ਬਹੁਪਦੀ, 1 ਸਤਵਾਰਾ, 24 ਸਲੋਕ *12. '''ਰਾਮਕਲੀ ਰਾਗੁ''': 6 ਪਦੇ, 1 ਬਹੁਪਦੀ, 1ਸਤਵਾਰਾ, 24 ਸਲੋਕ 21 ਪਾਉੜੀਆਂ *13. '''ਮਾਰੂ ਰਾਗੁ''': 5 ਪਦੇ, 1 ਬਹੁਪਦੀ, 24 ਸੋਲਹੇ, 23 ਸਲੋਕ, 22 ਪਾਉੜੀਆਂ। *14. '''ਭੈਰਉ ਰਾਗੁ''': 21 ਪਦੇ, 2 ਬਹੁਪਦੀਆਂ *15. '''ਬਸੰਤੁ ਰਾਗੁ''': 20 ਪਦੇ। *16. '''ਸਾਰੰਗ ਰਾਗੁ''': 3 ਬਹੁਪਦੀਆਂ, 23 ਸਲੋਕ *17. '''ਮਲ੍ਹਾਰ ਰਾਗੁ''': 13 ਪਦੇ, 3 ਬਹੁਪਦੀਆਂ, 27 ਸਲੋਕ, *18. '''ਪ੍ਰਭਾਤੀ ਰਾਗੁ''': 7 ਪਦੇ, 2 ਬਹੁਪਦੀਆਂ, *19. '''ਸਲੋਕ ਵਾਰਾਂ ਤੋਂ ਵਧੀਕ''': 67 *20. '''[[ਅਨੰਦ ਸਾਹਿਬ]]''' *21. '''ਵਾਰ ਕਵਿ''' ਗੂਜਰੀ ਕੀ ਵਾਰ (22 ਪਉੜੀਆਂ) ਸੂਹੀ ਕੀ ਵਾਰ (20 ਪਉੜੀਆਂ) ਰਾਮਕਲੀ ਕੀ ਵਾਰ ਮਹਲਾ 3 (21 ਪਉੜੀਆਂ) ਮਾਰੂ ਕੀ ਵਾਰ (22 ਪਉੜੀਆਂ) *22. '''ਪੱਟੀ''': (18 ਪਦਿਆਂ ਚ) *23. ਅਲਾਹੁਣੀਆਂ *24. ਸਲੋਕ ਵਾਰਾ ਤੇ ਵਧੀਕ: ਮਹਲਾ 3 ==ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ== [[ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ]] ਨੇ 30 ਰਾਗਾਂ ਚ ਬਾਣੀ ਦੀ ਰਚਨਾਂ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਆਪ ਨੇ 678 ਸ਼ਬਦਾ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਆਪ ਨੇ ਕੁੱਲ 264 ਸ਼ਬਦਾਂ, 58 ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ, 38 ਛੰਤਾਂ, 183 ਪਉੜੀਆਂ, ਤੇ ਵਾਰਾਂ ਨਾਲ ਅੰਕਿਤ 105 ਸਲੋਕਾਂ ਤੇ ਵਾਰਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ- *1. ਸਿਰੀਰਾਗ ਕੀ ਵਾਰ (ਮਹੱਲਾ ਚੌਥਾ) *2. ਗਉੜੀ ਕੀ ਵਾਰ (ਮਹੱਲਾ ਚੌਥਾ) *3. ਬਿਹਰਾੜੇ ਕੀ ਵਾਰ *4. ਵਡਹੰਸ ਕੀ ਵਾਰ *5. ਸੋਰਠਿ ਕੀ ਵਾਰ *6. ਸਾਰੰਗ ਕੀ ਵਾਰ *7. ਬਿਲਾਵਲ ਕੀ ਵਾਰ *8. ਕਾਨੜੇ ਕੀ ਵਾਰ (15 ਪਉੜੀਆਂ) ਕੁੱਝ ਹੋਰ ਲੋਕ ਕਾਵਿ ਰੂਪ: *(ੳ) ਛੰਤ: (ਸਿਰੀਰਾਗੁ ਮਹੱਲਾ 4, ਪੰਨਾ (78) *(ਅ) ਕਰਹਲੇ:- (ਰਾਗ ਗਾਉੜੀ ਪੂਰਬੀ ਮਹੱਲਾ 4, ਪੰਨਾ (234) *(ੲ) ਘੋੜੀਆਂ *(ਸ) ਪਹਿਰੇ ==ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ== ਕੁੱਲ ਸ਼ਬਦ 2218 ਸੰਕਲਿਤ ਕੀਤੇ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ 30 ਰਾਗਾਂ ਚ ਬਾਣੀ ਰਚੀ। 31 ਵਾਂ ਰਾਗ, (ਜੈਜਾਵੰਤੀ) ਬਾਅਦ ਚ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਅੰਗ ਬਣਿਆ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦਮਦਮੀ ਬੀੜ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਹਿਬ `ਚ ਦਰਜ ਸ਼ਬਦ = 1322, ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ= 45, ਛੰਤ= 63, ਵਾਰਾਂ (ਛੇ)= 117 ਪਉੜੀਆਂ ਰਾਂ ਵਿੱਚਲੇ ਸਲੋਕ= 252 ਭਾਗਤ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ= 3 ਸਲੋਕ ਸਹਸਕ੍ਰਿਤੀ = 67 ਗਾਥਾ ਮਹੱਲਾ ਪੰਜਵਾਂ = 24 ਫੁਨਹੇ ਮਹੱਲਾ ਪੰਜਵਾਂ= 23 ਸਲੋਕ ਵਾਰਾਂ ਤੇ ਵਧੀਕ= 22 ਮੁੰਦਾਵਣੀ ਤੇ ਅੰਤਿਮ ਸਲੋਕ= 2 1. '''ਬਾਰਹਮਾਹਾ ਮਾਝ''': (14 ਪਦੇ) 2. '''ਬਾਵਨ ਅੱਖਰੀ''': 52 ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ‘ਵਰਣਮਾਲਾ` ਨੂੰ ਬਾਵਨ ਅੱਖਰੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 3. '''ਸੁਖਮਨੀ''': ਸਿਰਲੇਖ-ਗਉੜੀ ਸੁਖਮਨੀ ਮਹੱਲਾ ਪੰਜਵਾਂ (24 ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ) 4. '''ਥਿਤੀ ਗਉੜੀ ਮਹੱਲਾ ਪੰਜਵਾਂ (17 ਪਉੜੀਆਂ)''' 5. '''ਛੇ ਵਾਰਾਂ''': *ੳ) ਗਉੜੀ ਕੀ ਵਾਰ *ਅ) ਗੂਜਰੀ ਕੀ ਵਾਰ *ੲ) ਜੈਤਸਰੀ ਕੀ ਵਾਰ *ਸ) ਰਾਮਕਲੀ ਕੀ ਵਾਰ *ਹ) ਮਾਰੂ ਵਾਰ ਮਹੱਲਾ ਪੰਜਵਾਂ ਛਖਣੇ ਮਹੱਲਾ ਪੰਜਵਾ *ਕ) ਬਸੰਤ ਕੀ ਵਾਰ ਮਹੱਲਾਂ ਪੰਜਵਾਂ 6. '''ਮੁੰਦਾਵਣੀ ਮਹਲਾ ਪੰਜਵਾਂ''' ==ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ== [[ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ]] ਨੇ 15 ਰਾਗਾਂ, 59 ਸ਼ਬਦਾ, 57 ਸਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ 1706 ਚ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਲੇਖਣ ਕਰਵਾਇਆ। 1. '''ਰਾਗੁ ਗਉੜੀ'''- 9 ਸ਼ਬਦ 2. '''ਰਾਗੁ ਆਸਾ'''- 1 ਸ਼ਬਦ 3. '''ਰਾਗੁ ਦੇਵਗੰਧਾਰੀ'''- 3 ਸ਼ਬਦ 4. '''ਰਾਗੁ ਬਿਹਾਰਾੜਾ'''- 1 ਸ਼ਬਦ 5. '''ਰਾਗੁ ਸੋਰਠਿ'''- 12 ਸ਼ਬਦ 6. '''ਰਾਗੁ ਧਨਾਸਰੀ''' - 4 ਸ਼ਬਦ 7. '''ਰਾਗੁ ਜੈਤਸਰੀ''' - 3 ਸ਼ਬਦ 8. '''ਰਾਗੁ ਟੋਡੀ'''- 1 ਸ਼ਬਦ 9. '''ਰਾਗੁ ਤਿਲੰਗ (ਕਾਫੀ)''' - 3 ਸ਼ਬਦ 10. '''ਰਾਗੁ ਬਿਲਾਵਲ''' - 3 ਸ਼ਬਦ 11. '''ਰਾਗੁ ਰਾਮਕਲੀ''' - 3 ਸ਼ਬਦ 12. '''ਰਾਗੁ ਮਾਰੂ'''- 3 ਸ਼ਬਦ 13. '''ਰਾਗੁ ਬਸੰਤ''' - 5 ਸ਼ਬਦ 14. '''ਰਾਗੁ ਸਾਰੰਗ'''- 4 ਸ਼ਬਦ 15 '''ਰਾਗੁ ਜੈਜਾਵੰਤੀ'''- 4 ਸ਼ਬਦ 16 '''ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ ਸ਼ਬਦ''' - 59 17 '''ਰਾਗਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੁੱਲ ਸਲੋਕ''' - 57 ==ਭਗਤ, ਗੁਰੂ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ:== ===ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ=== 16 ਰਾਗ, 532 ਸ਼ਬਦ ਤੇ ਸਲੋਕ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹਨ। === ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ === 18 ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ 40 ਸ਼ਬਦ ===ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ=== 18 ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ 61 ਸ਼ਬਦ ===ਭਗਤ ਸੇਖ਼ ਫ਼ਰੀਦ ਸ਼ਕਰਗੰਜ ਜੀ=== ਰਾਗ ਸੂਹੀ, ਰਾਗ ਆਸਾ ਵਿੱਚ ਦੋ ਦੋ ਸ਼ਬਦ, ਸਲੋਕ ਫਰੀਦ ਜੀ ਕੇ ਸਿਰਲੇਖ ਅਧੀਨ ਦਰਜ਼ ਸਲੋਕ 130 ਦਰਜ਼ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸ਼ੇਖ਼ ਫਰੀਦ ਜੀ ਦੇ 112 ਸਲੋਕ ਹਨ ਅਤੇ ਬਾਕੀ 18 ਸਲੋਕ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨਾਂ ਦੇ ਹਨ। ===ਭਗਤ ਧੰਨਾ ਜੀ=== 2 ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ 3 ਸ਼ਬਦ ===ਭਗਤ ਬੇਣੀ ਜੀ=== ਤਿੰਨ ਸ਼ਬਦ, ਸ੍ਰੀ ਰਾਗੁ (ਪੰਨਾ 93) ਰਾਮਕਲੀ ਰਾਗੁ (ਪੰਨਾ 974), ਪ੍ਰਭਾਤੀ ਪੰਨਾ (1351) ===ਭਗਤ ਭੀਖਨ ਜੀ=== ਦੋ ਸ਼ਬਦ, ਰਾਗ ਸੋਰਠਿ (ਪੰਨਾ 659 ਅਤੇ 660) ===ਭਗਤ ਸਧਨਾ ਜੀ=== ਬਿਲਾਵਲ ਰਾਗੁ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਪੰਨਾ (858) ===ਭਗਤ ਪੀਪਾ ਜੀ=== ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ (ਪੰਨਾ 695) ਹੋਰ ਰਚਨਾ-ਬਾਣੀ ਸ੍ਰੀ ਪੀਪਾ ਜੀ, ਸਰਬ ਗੁੱਟਕਾ ===ਭਗਤ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ਜੀ=== ਚਾਰ ਸ਼ਬਦ ਇੱਕ ਸਿਰੀ ਰਾਗ ਵਿੱਚ, ਦੋ ਸ਼ਬਦ ਗੂਜਰੀ ਰਾਗੁ ਅਤੇ ਇੱਕ ਧਨਾਸਰੀ ਰਾਗੁ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ। ===ਭਗਤ ਰਾਮਾਨੰਦ ਜੀ=== ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ (ਪੰਨਾ 1195) ਰਾਗੁ ਬਸੰਤ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਬਾਣੀ। ===ਭਗਤ ਜੈਦੇਵ ਜੀ=== ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਗੂਜਰੀ ਵਿੱਚ (ਪੰਨਾ 526) ਦੂਜਾ ਰਾਗੁ ਮਾਰੂ ਵਿੱਚ (ਪੰਨਾ 1106) ===ਭਗਤ ਪਰਮਾਨੰਦ ਜੀ=== ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਸਾਰੰਗ ਰਾਗੁ ਵਿੱਚ (ਪੰਨਾ 1153) ===ਭਗਤ ਸੂਰਦਾਸ ਜੀ=== ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਪੰਕਤੀ (ਪੰਨਾ 1253) ===ਭਗਤ ਸੈਣ ਜੀ=== ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ==ਭੱਟ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ== ===ਭੱਟ ਕਲਸਹਾਰ ਜੀ=== ਪੰਜ ਗੁਰੂ ਸਹਿਬਾਨਾਂ ਦੀ ਉਸਤਤਿ ਵਿੱਚ 54 ਸਵੱਯੇ ===ਭੱਟ ਜਾਲਪ ਜੀ=== 5 ਸਵੱਯੇ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਦੀ ਉਸਤਤਿ ਵਿੱਚ ===ਭੱਟ ਕੀਰਤ ਜੀ=== ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਤੇ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਉਸਤਤਿ ਵਿੱਚ 4 ਸਵੱਈਏ ===ਭੱਟ ਭਿਖਾ ਜੀ=== ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਉਸਤਤਿ ਵਿੱਚ 2 ਸਵੱਈਏ ===ਭੱਟ ਸਲ੍ਹ ਜੀ=== ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਲਈ 1 ਤੇ ਰਾਮਦਾਸ ਲਈ 2 ਸਵੱਈਏ ===ਭੱਟ ਭਲ੍ਹ ਜੀ=== ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਲਈ 1 ਸਵੱਈਏ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ===ਭੱਟ ਨਲ੍ਹ ਜੀ=== ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਲਈ 16 ਸਵੱਈਏ ===ਭੱਟ ਗਯੰਦ ਜੀ=== ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਲਈ 13 ਸਵੱਈਏ ===ਭੱਟ ਮਥਰਾ ਜੀ=== ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ -7 ਸਵੱਈਏ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਲਈ 7 ਸਵੱਈਏ ===ਭੱਟ ਬਲ੍ਹ ਜੀ=== ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਲਈ 5 ਸਵੱਈਏ ===ਭੱਟ ਹਰਿਬੰਸ ਜੀ=== ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਲਈ 2 ਸਵੱਈਏ ==ਗੁਰੂ ਘਰ ਦੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ== ===ਬਾਬਾ ਸੁੰਦਰ ਜੀ=== ਰਚਿਤ ‘ਸਦੁ` ਸ਼ਬਦ ਰਾਗੁ ਰਾਮਕਲੀ ਚ ਅੰਕਿਤ ਹੈ, ਇਸ ਦੇ ਛੇ ਪਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਲੋਕ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਉਚਾਰਣ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਸਿਰਲੇਖ "ਮਰਦਾਨਾ ਮਹਲਾ ਪਹਿਲਾ " ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਿਸ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਨੋਟ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਦੀ ਕੋਈ ਵੀ ਰਚਨਾ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ। ===ਸੱਤਾ ਤੇ ਬਲਵੰਡ ਜੀ=== ਰਾਇ ਬਲਵੰਡ ਤਥਾ ਸਤੈ ਡੂਮਿ ਕੀ ਵਾਰ ਗੁਰਸਿੱਖ: ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ, ਭਾਈ ਸੁੰਦਰ, ਭਾਈ ਸਤਾ ਤੇ ਭਾਈ ਬਲਵੰਡ ਜਿਹੇ ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਜੋ ਗੁਰੂ ਘਰ ਦੇ ਨਿਕਟਵਰਤੀ ਸਨ. == ਵਿਵਾਦਪੂਰਨ ਲੇਖਕ: ਮਰਦਾਨਾ ਅਤੇ ਟੱਲ == ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਦੋ ਹੋਰ ਲੇਖਕ ਹਨ ਜੋ ਵੱਖ ਵੱਖ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹਿਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹਨ: ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਅਤੇ ਭੱਟ ਟੱਲ। ਵੱਖ ਵੱਖ ਵਿਦਵਾਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ: * ਉੱਥੇ ਮਰਦਾਨਾ 1 ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਦੋ ਭਜਨ ਹਨ<ref>Page 553, Adi Granth, Translation of Sant Singh Khalsa</ref> [[ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ]] ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੈ, ਪਰ ਬਾਕੀ ਦਾਅਵੇ ਨੂੰ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਫ਼ਲ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਲਮ ਦਾ ਨਾਮ [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ|ਨਾਨਕ]] ਨੇ ਗੀਤ ਅੰਦਰ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ <ref>''ਇਸ ਸਲੋਕ ਮੈਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਮਰਦਾਨੇ ਕੇ ਪੂਛਨੇ ਸੇ ਤਿਸ ਕੇ ਪ੍ਰਤਿ ਗੁਰਮੁਖਤਾ ਅਰੁ ਮਨਮੁਖਤਾ ਕੀ ਮਦਰਾ ਕਾ ਰੂਪੁ ਬਰਨਨ ਕਰਤੇ ਹੈਂ ਔਰੁ ਦੋ ਪਰਕਾਰ ਕੀ ਮਦਿਰਾ ਮਨਮੁਖੋਂ ਕੀ ਔਰੁ ਗੁਰਮੁਖੋਂ ਕੀ ਕਹੀ ਹੈ॥ ਪ੍ਰਥਮ ਮਨਮੁਖੋਂ ਕੀ ਮਦਿਰਾ ਕਹਤੇ ਹੈਂ॥'': Fareedkoti Teeka, Adi Granth</ref> ਅਤੇ ਮਰਦਾਨਾ ਸਲੋਕ ਦੀ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਹੈ। * ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭੱਟ ਟੱਲ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਇੱਕ ਸਵਈਆ ਹੈ, <ref>''ਟਲ' ਜੀ ਕਹਤੇ ਹੈਂ ਹੇ ਭਾਈ ਐਸੇ ਸਤਿਗੁਰੋਂ ਕੋ ਸਹਜ ਸੁਭਾਵਕ ਨਿਰੰਤਰ ਹੀ ਸੇਵੀਐ ਹੇ ਭਾਈ ਸਤਿਗੁਰੋਂ ਕੇ ਦਰਸਨ ਕਰਨੇ ਤੇ ਜਨਮ ਮਰਨ ਦੁਖ ਜਾਤਾ ਰਹਿਤਾ ਹੈ॥੧੦॥'': Page 1392, Teeka Fareedkoti, Adi Granth</ref> ਜੋ ਕਿ ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ [[ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ|ਗੁਰਮੁਖੀ]] ਟਾਈਪੋ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਕਲ ਭਾਵ ਭੱਟ ਕਲ੍ਹਸ਼ਾਰ ਹੈ।<ref>''Page 1392: ਟਲ = ਹੇ ਟੱਲ! ਹੇ ਕਲ੍ਯ੍ਯ! ਹੇ ਕਲ੍ਯ੍ਯਸਹਾਰ!'': Teeka by Professor Sahib Singh, Adi Granth</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਧਰਮਗ੍ਰੰਥ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਲੇਖਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ]] rqft79wnq28lmpzhokcjy5pu2yynesv 838795 838794 2026-05-06T18:49:37Z Nitesh Gill 8973 /* ਬਾਣੀਕਾਰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ */ 838795 wikitext text/x-wiki [[File:Sri Guru Granth Sahib Nishan.jpg|right|thumb|ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ, ਪਟਨਾ ਵਿਖੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਪੱਤਰੇ ਉੱਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਦੀ ਲਿਖਾਈ ਵਿੱਚ ਮੂਲ-ਮੰਤਰ]] [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]] ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ:]] '''Guru Granth Sahib'''), [[ਸਿੱਖੀ|ਸਿੱਖਾਂ]] ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ ਅਤੇ [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] ਦੇ ਪ੍ਰਗਟ ਅਤੇ ਸਦੀਵੀ ਕਾਲ ਗੁਰੂ ਹਨ।<ref name="ke">{{Cite book|title=Online Worksheets|last=Keene|first=Michael|publisher=Nelson Thornes|year=2003|isbn=0-7487-7159-X|page=38}}</ref> [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ|ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ]] ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਮਹਾਨ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਸੰਕਲਨ ਸੰਨ 1601 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 2 ਅਗਸਤ 1604 ਨੂੰ ਸੰਪੰਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ 1430 ਅੰਗ (ਪੰਨੇ) ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ 36 ਸੰਤਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ (6 ਗੁਰੂ), ਭਗਤ (15 ਭਗਤ), ਭੱਟ (11 ਭੱਟ) ਅਤੇ ਗੁਰਸਿੱਖ (4 ਗੁਰਸਿੱਖ) ​​ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਇਕੋ ਇਕ ਧਾਰਮਿਕ ਲਿਪੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੂਜੇ ਧਰਮਾਂ, ਜਾਤੀਆਂ ਅਤੇ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਾਤੀ-ਪਿਛੋਕੜਾਂ ਦੇ ਲੇਖਕਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ [[ਸ਼ੂਦਰ]] ਅਤੇ ਅਛੂਤ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref name="Gill 2015">{{cite book|last=Jodhka|first=Surinder Singh|url=https://books.google.com/books?id=EcW3eLUr4IoC|title=Punjab Society: Perspectives and Challenges|date=|publisher=Concept Publishing Company|year=2003|isbn=9788180690389|editor-last=Gill|editor-first=Manmohan Singh|pages=28|chapter=2: The Scheduled Castes in Contemporary Punjab|accessdate=10 February 2026}}</ref> ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਪਹਿਲਾਂ ਸੰਸਕਰਣ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਅਤੇ ਦੂਸਰਾ ਸੰਸਕਰਣ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਮਹਾਨ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਲੇਖਣੀ ਦਾ ਕਾਰਜ [[ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ]] ਜੀ ਨੇ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਪੰਜ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦਰਜ ਸੀ; ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਇਸ ਵਿੱਚ 1705 ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੀ। == ਲੇਖਕਾਂ ਦਾ ਵਰਗੀਕਰਨ == [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ|ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ]] ਦੇ ਲੇਖਕਾਂ ਨੂੰ ਚਾਰ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ:<ref name=":4">{{Cite book|last1=Nayar|first1=Kamala Elizabeth|title=The Sikh View on Happiness: Guru Arjan's Sukhmani|last2=Sandhu|first2=Jaswinder Singh|publisher=Bloomsbury Publishing|year=2020|isbn=9781350139893|pages=219|chapter=Notes|quote=16 The fifteen bhagats (devotional poets), whose verses have been incorporated in the Guru Granth Sahib, are Kabir, Ravidas, Sheikh Farid, Ramanand, Beni, Namdev, Sadhana, Sheikh Bhikhan, Parmanand, Sain Nayee, Dhanna, Pipa, Surdas, Jaidev and Trilochan. The bhagats belonged to the Hindu (Vaishnava) Bhakti, nirgun Bhakti or Sufi traditions, and either predated or lived during the Guru Nanak period.<br><br>17 The eleven bhatts (Hindu court bards), whose verses have been incorporated in the Guru Granth Sahib, are Kalashar, Balh, Bhalh, Bhika, Gayand, Harbans, Jalap, Kirat, Mathura, Nalh and Salh. Bhai Baldeep Singh, 'What Is Kirtan?: Observations, Interventions and Personal Reflections', Sikh Formations 7, no. 3 (2011), 282 n. 13. While the Brahmin ballad singers were connected with the divine courts (darbar sahib) of the later Sikh Gurus, their verses praise the first five Sikh Gurus. The bhatt verses are collectively referred to as Bhatt Bani, which is included in the concluding section of the Guru Granth Sahib (pp. 1389-1406).<br><br>18 Bhai Mardana (GGS, 553) was a Muslim rebab (bowed string instrument) musician, who accompanied Guru Nanak on his travels. Bhai Rai Balwand was a Muslim rebab musician and Satta was a Muslim drummer during the time of Guru Angad up to the time of Guru Arjan; they both sang gurbani-kirtan and composed a Ramkali var that was included in the Guru Granth Sahib (pp. 966-8). Baba Sundar was the great grandson of Guru Amar Das and grandson of Mohri, who wrote Sadu (Call of Death) (GGS, 923-4).}}</ref><ref name=":5">{{Cite book |last=Singh |first=Prithi Pal |title=The History of Sikh Gurus |publisher=Lotus Press |year=2006 |isbn=978-81-8382-075-2 |location=New Delhi |pages=170–171}}</ref> * [[ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ]] * [[ਭਗਤ]] * [[ਭਾਟੜੇ ਸਿੱਖ|ਭੱਟ]] * [[ਗੁਰਸਿੱਖ]] === ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ === {{main|ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ}} ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਸਿੱਖ, ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਪਾਬੰਦ ਹਨ, ਭਾਵ ਜੋ ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਪਰ ਆਮ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਨੇ ਸਦੀਆਂ ਦੌਰਾਨ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਜਿਸਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸਾਲ 1469 ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਥੇ ਛੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ:{{Columns-list|* [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ]] * [[ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ]] * [[ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ]] * [[ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ | ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ]] * [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ]] * [[ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ]]}}ਜਦੋਂ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਛੇ ਗੁਰੂਆਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਲਈ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕੁਝ ਅਜਿਹੇ ਵੀ ਹਨ ਜੋ ਦਲੀਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ|ਗੁਰੂ]] [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ|ਹਰਿਰਾਏ]] ਅਤੇ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref name=":0">{{Cite book|last=Singh|first=Sardar Harjeet|url=https://books.google.com/books?id=fleka3YEE8sC&q=a+couplet+attributed+to+Guru+Har+Rai&pg=PA100|title=Faith & Philosophy of Sikhism|date=2009|publisher=Gyan Publishing House|isbn=978-81-7835-721-8|pages=103–104|language=en}}</ref><ref name=":1">{{Cite book|title=Sikh art and literature|url=https://archive.org/details/sikhartliteratur0000unse|date=1999|publisher=Routledge|others=Kerry, August 17- Brown|isbn=0-415-20288-4|location=London|page=[https://archive.org/details/sikhartliteratur0000unse/page/198 198]|oclc=39765536}}</ref><ref name=":2" /><ref name=":3" /> ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਸਲੋਕ ਮਹੱਲਾ ਸੱਤਵਾਂ (7) ਅਤੇ ਦੋਹਰਾ ਮਹੱਲਾ ਦਸਵਾਂ (10) ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸੱਤਵੇਂ ਅਤੇ ਦਸਵੇਂ ਗੁਰੂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name=":02" /><ref name=":12" /><ref name=":22" /><ref name=":32" /> === ਭਗਤ/ ਹੋਰ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ === ਉਪਰੋਕਤ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ, "ਭਗਤ" ਵੱਖ ਵੱਖ ਸੰਪਰਦਾਵਾਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਆਦਮੀ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ "ਬਾਣੀ ਭਗਤਾ ਕੀ" ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਹੈ। ਸ਼ਬਦ "ਭਗਤ" ਦਾ ਅਰਥ ਸਮਰਪਣ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸ਼ਬਦ ਭਕਤੀ ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਪਿਆਰ। ਭਗਤਾਂ ਨੇ ਇਕ ਰੱਬ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ [[ਕਬੀਰ|ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ]] ਨੇ ਮਹਾਨ ਹਿੰਦੂ ਭਕਤੀਆਂ ਅਤੇ ਸੂਫੀ ਸੰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕੀਤੀ। ਉਪਰੋਕਤ ਵਿੱਚੋਂ, ਹੇਠਾਂ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਹੈ:<ref>{{Cite web |title=Bhagat |url=http://www.markfoster.net/dcf/bhagata.pdf}}</ref> {{Columns-list|* [[ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ|ਗੁਰੂ ਕਬੀਰ]] * [[ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ|ਗੁਰੂ ਰਵਿਦਾਸ]] * [[ਬਾਬਾ ਫਰੀਦ]] * [[ਭਗਤ ਰਾਮਾਨੰਦ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਬੈਣੀ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਸਧਨਾ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਭੀਖਨ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਪਰਮਾਨੰਦ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਸੈਣ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਧੰਨਾ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਪੀਪਾ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਸੂਰਦਾਸ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਜੈਦੇਵ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ਜੀ]]}} === ਭੱਟ === ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹਿੰਦੂ ਸਰਸਵਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜੋ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ, ਉਹ ਭੱਟਾਂ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਇੱਥੇ 11 ਸਿੱਖ ਭੱਟ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: {{Columns-list| * [[ਭੱਟ ਕਲ ਸਹਾਰ]] * [[ਭੱਟ ਬਲ੍ਹ]] * [[ਭੱਟ ਭਲ੍ਹ]] * [[ਭੱਟ ਭੀਖਾ]] * [[ਭੱਟ ਗਯੰਦ]] * [[ਭੱਟ ਹਰਬੰਸ]] * [[ਭੱਟ ਜਾਲਪ]] * [[ਭੱਟ ਕੀਰਤ]] * [[ਭੱਟ ਮਥੁਰਾ]] * [[ਭੱਟ ਨਲ੍ਹ]] * [[ਭੱਟ ਸਲ੍ਹ]] }} === ਗੁਰਸਿੱਖ === ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ 4 ਗੁਰੂ ਘਰ ਦੇ ਸਿੱਖ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਵੀ ਦਰਜ ਹਨ:<ref name=":4" /><ref>{{Cite book |last=Bak̲h̲ashī |first=Locana Siṅgha |title=Saint-poets of Guru Granth Sahib: history and heritage |date=2000 |publisher=National Book Shop |isbn=978-81-7116-248-2 |editor-last=Buxi |editor-first=Lochan Singh |location=Delhi |pages=171}}</ref><ref name=":5" /><ref name=":6" /> * [[ਬਾਬਾ ਸੁੰਦਰ|ਭਾਈ ਸੁੰਦਰ]] * [[ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ]] * [[ਭਾਈ ਸੱਤਾ ਡੂਮ]] * [[ਬਲਵੰਡ ਰਾਏ|ਭਾਈ ਬਲਵੰਡ ਰਾਏ]] == ਬਾਣੀਕਾਰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ == {| class="wikitable sortable" |+'''Background Details and No. of Hymns''' |- ! ਨਾਂ || ਸਮਾਂ || ਭਜਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ |- ! colspan="3" |ਗੁਰੂ |- | style="background: #ffc500;" | '''[[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ]]''' || 15ਵੀਂ ਸਦੀ || 974<ref name="ShackleMandair2013xviii">{{cite book|author1=Christopher Shackle|author2=Arvind Mandair|title=Teachings of the Sikh Gurus: Selections from the Sikh Scriptures |url=https://books.google.com/books?id=ftdcvmviy_8C |year=2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-45108-9|pages=xviii–xix}}</ref><ref name=":5" /> |- | style="background: #ffc500;" | '''[[ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ]]''' || 16ਵੀਂ ਸਦੀ || 62<ref name="ShackleMandair2013xviii" /><ref name=":5" /> |- | style="background: #ffc500;" | '''[[ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ]]''' || 16ਵੀਂ ਸਦੀ || 907<ref name="ShackleMandair2013xviii" /><ref name=":5" /> |- | style="background: #ffc500;" | '''[[ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ]]''' || 16ਵੀਂ ਸਦੀ || 679<ref name="ShackleMandair2013xviii" /><ref name=":5" /> |- | style="background: #ffc500;" | '''[[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ]]''' || 16ਵੀਂ ਸਦੀ || 2218<ref name="ShackleMandair2013xviii" /><ref name=":5" /> |- | style="background: #ffc500;" | '''[[ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ]]''' || 17ਵੀਂ ਸਦੀ || 116<ref name="ShackleMandair2013xviii" /><ref name=":5" /> |- ! colspan="3" |[[ਭਗਤ ਬਾਣੀ|ਭਗਤ]] |- | [[ਜੈਦੇਵ|ਭਗਤ ਜੈਦੇਵ]]|| 13ਵੀਂ ਸਦੀ<ref name="brown114">{{cite book|author=Kerry Brown|title=Sikh Art and Literature|url=https://books.google.com/books?id=ddgO-DldmSwC&pg=PA114|year=2002|publisher=Routledge|isbn=978-1-134-63136-0|pages=114–115, 120 (Appendix II)}}</ref> || 2<ref name=":5" /> |- | [[ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ|ਭਗਤ ਫ਼ਰੀਦ]] || 13ਵੀਂ ਸਦੀ || 134<ref name="kapoor" />{{refn|group=note|including 130<ref name="kapoor"/><ref name=brown114/><ref name=cole217>{{cite book|author1=William Owen Cole|author2=Piara Singh Sambhi|title=The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices |url=https://books.google.com/books?id=zIC_MgJ5RMUC |year=1995|publisher=Sussex Academic Press|isbn=978-1-898723-13-4|page=217}}</ref> ''[[salok]]''s, or short verses}}{{refn|group=note|Some of these may be by his successors, or by the Bhagat Farid of the 15th century, rather than Farid's own compositions.<ref name=cole217/>}} |- | [[ਭਗਤ ਰਾਮਾਨੰਦ]] || 14ਵੀਂ ਸਦੀ || 1<ref name=":5" /> |- | [[ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ]] || 14ਵੀਂ ਸਦੀ || 62<ref name=":5" /> |- | [[ਭਗਤ ਤਿਰਲੋਚਨ]] || 14ਵੀਂ ਸਦੀ || 5<ref name=":5" /> |- | [[ਭਗਤ ਪਰਮਾਨੰਦ]] || 14ਵੀਂ ਸਦੀ || 1<ref name=":5" /> |- | [[ਭਗਤ ਧੰਨਾ ਜੀ|ਭਗਤ ਧੰਨਾ]] || 14ਵੀਂ ਸਦੀ || 4<ref name=":5" /> |- | [[ਭਗਤ ਭੀਖਨ ਜੀ|ਭਗਤ ਭੀਖਨ]] || 14ਵੀਂ ਸਦੀ || 2<ref name=":5" /> |- | [[ਭਗਤ ਬੇਨੀ]] || 14ਵੀਂ ਸਦੀ || 3<ref name=":5" /> |- | [[ਭਗਤ ਪੀਪਾ]] || 14ਵੀਂ ਸਦੀ || 1<ref name=":5" /> |- | [[ਭਗਤ ਸੈਨ]] || 14ਵੀਂ ਸਦੀ || 1<ref name=":5" /> |- | [[ਭਗਤ ਸੂਰਦਾਸ]] || 14ਵੀਂ ਸਦੀ || 2<ref name=":5" /> |- | [[ਭਗਤ ਸਧਨਾ]] || 14ਵੀਂ ਸਦੀ || 1<ref name=":5" /> |- | [[ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ]] || 15ਵੀਂ ਸਦੀ || 41<ref name=":5" /> |- | [[ਕਬੀਰ|ਭਗਤ ਕਬੀਰ]]|| 15ਵੀਂ ਸਦੀ|| 541<ref name="ShackleMandair2013xviii" /><ref name=":5" />{{refn|group=note|243<ref name="kapoor">{{cite book |last1=Sukhbir Singh |first1=Kapoor |last2=Mohinder Kaur |first2=Kapoor |title=Guru Granth Sahib: an Advance Study |date=2002 |publisher=Hemkunt Press |location=New Delhi |isbn=9788170103219 |pages=24, 72, 219, 291, 344 |url=https://books.google.com/books?id=emCLb8xjVqYC&q=compositions |access-date=18 March 2020}}</ref> of Kabir's hymns are ''salok''s, or short verses.<ref name="ShackleMandair2013xviii"/> One hymn formerly believed to as that of Kabir was later attributed by Guru Arjan to Namdev.<ref>{{cite book|author1=William Owen Cole|author2=Piara Singh Sambhi|title=The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices |url=https://books.google.com/books?id=zIC_MgJ5RMUC |year=1995|publisher=Sussex Academic Press|isbn=978-1-898723-13-4|pages=48–49}}</ref>}} |- ! colspan="3" | [[ਭੱਟਾਂ ਦੇ ਸਵੱਈਏ|ਭੱਟ]] |- | [[ਭੱਟ ਕਲ ਸਹਾਰ]] || 15ਵੀਂ ਸਦੀ || 54<ref name=":5" /> |- | [[ਭੱਟ ਬਲ੍ਹ]] || 15ਵੀਂ ਸਦੀ || <ref name=":5" />5 |- | [[ਭੱਟ ਭਲ੍ਹ]] || 15ਵੀਂ ਸਦੀ || 1<ref name=":5" /> |- | [[ਭੱਟ ਭੀਖਾ]] || 15ਵੀਂ ਸਦੀ || 2<ref name=":5" /> |- | [[ਭੱਟ ਗਯੰਦ]] || 15ਵੀਂ ਸਦੀ || 13<ref name=":5" /> |- | [[ਭੱਟ ਹਰਬੰਸ]] || 15ਵੀਂ ਸਦੀ || 2<ref name=":5" /> |- | [[ਭੱਟ ਜਾਲਪ]] || 15ਵੀਂ ਸਦੀ || 5<ref name=":5" /> |- | [[ਭੱਟ ਕੀਰਤ]]|| 15ਵੀਂ ਸਦੀ || 8<ref name=":5" /> |- | [[ਭੱਟ ਮਥੁਰਾ]] || 15ਵੀਂ ਸਦੀ || 14<ref name=":5" /> |- | [[ਭੱਟ ਨਲ੍ਹ]]|| 15ਵੀਂ ਸਦੀ || 16<ref name=":5" /> |- | [[ਭੱਟ ਸਲ੍ਹ]] || 15ਵੀਂ ਸਦੀ || 3<ref name=":5" /> |- ! colspan="3" |ਗੁਰਸਿੱਖ |- |[[ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ]] |15ਵੀਂ ਸਦੀ |2<ref name=":6" /> |- |[[ਬਾਬਾ ਸੁੰਦਰ|ਬਾਬਾ ਸੂਦ੍ਰ]] |15ਵੀਂ ਸਦੀ |6<ref name=":5" /> |- |[[ਸੱਤਾ ਡੂਮ]] |15ਵੀਂ ਸਦੀ |1 ਵਾਰ<ref name="brown114" /><ref name=":5" /> |- |[[ਬਲਵੰਡ ਰਾਏ]] |15ਵੀਂ ਸਦੀ |1 ਵਾਰ<ref name="brown114" /><ref name=":5" /> |} == ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ == *1. '''ਜਪੁ''' : 38 ਪਉੜੀਆਂ, 2 ਸਲੋਕ, 1 ਮੂਲ ਮੰਤਰ = 41 *2. '''ਸਿਰੀ ਰਾਗੁ''': 33 ਪਦੇ (ਤ੍ਰਿਪਦੇ 2, ਚਉਪਦੇ 28, ਪੰਚਨਦੇ 31), 18 ਪਦੀਆਂ (ਸਪਤਪਦੀ 1, ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ 14, ਨੌਪਦੀ 1, ਦਸਪਦੀ 1, ਚਉਬੀਸਪਦੀ 1), 2 ਪਾਰੇ (ਚਉਪਦਾ 1, ਪੰਚਪਦਾ 1) 7 ਸਲੋਕ= 74 *3. '''ਮਾਝ ਰਾਗੁ''': 1 ਅਸ਼ਟਪਦੀ, 24 ਪਉੜੀਆ, 46 ਸਲੋਕ = 74 *4. '''ਗਉੜੀ ਰਾਗੁ''': 20 ਪਦੇ (ਤ੍ਰਿਪਦੇ 2, ਚਉਪਦੇ 15, ਪੰਚਪਦਾ 1, ਛੇ ਪਦੇ 12) 18ਪਦੀਆਂ (ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ 12, ਨੌਪਦੀਆਂ 5, ਬਾਰਹਪਦੀ 1), 2 ਛੰਤ= 40 *5. '''ਆਸਾ ਰਾਗੁ''': 1 ਸੋਦਰੁ, 39 ਪਦੇ (ਚੁਪਦੇ 2, ਤ੍ਰਿਪਦਾ 1, ਚਉਪਦੇ 30, ਪੰਚਪਦੇ 5, ਛਿਪਦਾ 1) 22 ਪਦੀਆਂ (ਸਪਤਪਦੀਆਂ 2, ਅਸ਼ਅਪਦੀਆਂ 16, ਨੌਪਦੀਆ 2,ਚਸਪਦੀਆਂ 2) 5 ਛੰਤ, 24 ਪਉੜੀਆਂ ਅਤੇ 45 ਸਲੋਕ=171. *6. '''ਗੂਜਰੀ ਰਾਗੁ''': 2 ਚਉਪਦੇ, 5 ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ = 7 *7. '''ਬਿਹਾਗੜਾ ਰਾਗੁ''': 2 ਸਲੋਕ = 2 *8. '''ਵਡਹੰਸ ਰਾਗੁ''': 3 ਪਦੇ (ਇਕਪਦਾ 1, ਚਉਪਦੇ 2) 2 ਛੰਤ, 5 ਅਣਾਹੁਣੀਆ, 3 ਸਲੋਕ= 13. *9. '''ਸੋਰਠਿ ਰਾਗੁ''': 12 ਪਦੇ (ਚਉਪਦੇ 9, ਪੰਚਪਦੇ 3, 4 ਪਦੀਆਂ,) (ਅਸ਼ਟੀਪਦੀਆਂ 3, ਦਸਪਦੀ 1), 2 ਸਲੋਕ=18 *10. '''ਧਨਾਸਰੀ ਰਾਗੁ''': 9 ਪਦੇ (ਚਉਪਦਾ 7, ਪੰਚਪਦੇ 2) 2 ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ, 3 ਛੰਤ (ਚਉਪਦਾ 1,ਪੰਚਪਦਾ 2=14. *11. '''ਤਿਲੰਗ ਰਾਗੁ''': 5 ਪਦੇ (ਚੁਪਦਾ 1, ਤ੍ਰਿਪਦਾ 1, ਚਉਪਦੇ 3), 1 ਪਦੀ = 6 *12. '''ਸੂਹੀ ਰਾਗੁ''': 9 ਪਦੇ (ਇਕਪਦਾ 1, ਚਉਪਦੇ 6, ਪੰਚਪਦਾ 1, ਛਿਪਦਾ 1), 5 ਅਸ਼ਟਪਦੀਆ 2 ਕੁਚਜੀ-ਸੁਚਜੀ, 5 ਛੰਤ 21 ਸਲੋਕ =42 *13. '''ਬਿਲਾਵਲ ਰਾਗੁ''': 4 ਚਉਪਦੇ, 2 ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ, 20 ਪਦ, 2 ਛੰਤ, 2 ਸਲੋਕ =30 *14. '''ਰਾਮਕਲੀ ਰਾਗੁ''': 11 ਪਦੇ (ਤ੍ਰਿਪਦਾ 1, ਬਾਹਰਪਦੀ 1, 4 ਚੀਸਪਦੀ 1), 54 ਪਦ (ਓ ਅੰਕਾਰ ਦੇ), 73 ਪਦ ([[ਸਿਧ ਗੋਸਟਿ]] ਦੇ), 19 ਸਲੋਕ = 166. *15. '''ਮਾਰੂ ਰਾਗੂ''': 12 ਪਦੇ (ਤ੍ਰਿਪਦਾ 1, ਚਉਪਦੇ 7, ਪੰਚਪਦੇ-3, ਤ੍ਰਿਪਦਾ 1) 11ਪਦੀਆਂ (ਸਪਤਪਦੀ 1, ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ 8, ਨੌਪਦੀ 1, ਬਾਰਹਪਦੀ 1), 22 ਸੋਲਹੇ, 18 ਸਲੋਕ=63। *16. '''ਤੁਖਾਰੀ ਰਾਗੁ''': 5 ਛੰਤ (ਚਉਪਦੇ ਤ, ਪੰਚਪਦੇ 2) 17 ਪਦ ਬਾਰਹਮਾਹ= 22. *17. '''ਭੈਰਉ ਰਾਗੁ''': 8 ਪਦੇ (ਚਉੁਪਦੇ 7, ਪੰਚਪਦਾ 1), 1 ਪਦੀ =3 *18. '''ਬਸੰਤ ਰਾਗੁ''': 10 ਪਦੇ (ਤ੍ਰਿਪਦਾ 1, ਚਉਪਦੇ 9), 8 ਪਦੀਆਂ (ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ 7, ਦਸਪਦੀ 1) = 18। *19. '''ਮਲ੍ਹਾਰ ਰਾਗੁ''': 9 ਪਦੇ (ਚਉਪਦੇ 8, ਪੰਚਪਦਾ 1) 5 ਪਦੀਆਂ (ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ 3, ਨੌਪਦੀ ਦਸਪਦੀ 1), 27 ਪਉੜੀਆਂ ਤੇ 24 ਸਲੋਕ=65. *20. '''ਪਰਭਾਤੀ ਰਾਗੁ''': 17 ਪਦੇ (ਚਉਪਦੇ 13, ਪੰਚਪਦੇ 4), 7 ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ =24 *21. '''ਸਾਰੰਗ ਰਾਗੁ''': 3 ਚਉਪਦੇ, 2 ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ, 35 ਸਲੋਕ=38. *22. '''ਸਲੋਕ ਸਹਸਕ੍ਰਿਤੀ''': 3 ਸਲੋਕ *23. '''ਸਲੋਕ ਵਾਰਾਂ ਤੇ ਵਧੀਕ''': 32 ਸਲੋਕ ==ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ== [[ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ]] ਨੇ 63 ਸਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਜੋ ਕਿਸੇ ਰਾਗੁ ਅਧੀਨ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ ਬਲ ਕਿ ਹੋਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਅੰਕਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ==ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ== *1. '''ਸਿਰੀ ਰਾਗੁ''': 31 ਪਦੇ, 8 ਬਹੁਪਦੀਆਂ, 33 ਸਲੋਕ *2. '''ਮਾਝੁ ਰਾਗੁ''': 32 ਬਹੁਪਦੀਆਂ ਤੇ 3 ਸਲੋਕ *3. '''ਗਉੜੀ ਰਾਗੁ''': 18 ਪਦੇ, 9 ਬਹੁਪਦੀਆਂ, 5 ਛੰਤ ਅਤੇ 7 ਸਲੋਕ *4. '''ਆਸਾ ਰਾਗੁ''': 12 ਪਦੇ, 15 ਬਹੁਤਪਦੀਆਂ, 2 ਛੰਤ, 1 ਕਾਫੀ, 1 ਪੱਟੀ (18 ਪਉੜੀਆਂ) *5. '''ਗੂਜਰੀ ਰਾਗੁ''': 7 ਪਦੇ, 1 ਬਹੁਪਦੀ, 43 ਸਲੋਕ, 22 ਪਉੜੀਆਂ। *6. '''ਬਿਹਾਗੜਾ ਰਾਗੁ''': 33 ਸਲੋਕ *7. '''ਵਡਹੰਸ ਰਾਗੁ''': 9 ਪਦੇ, 2 ਬਹੁਪਦੀਆਂ, 6 ਛੰਤ, 4 ਅਲਾਹੁਣੀਆਂ, 40 ਸਲੋਕ *8. '''ਸੋਰਠਿ ਰਾਗੁ''': 12 ਪਦੇ, 3 ਬਹੁਪਦੀਆਂ, 48 ਸਲੋਕ *9. '''ਧਨਾਸਰੀ ਰਾਗੁ''': 9 ਪਦੇ। *10. '''ਸੂਹੀ ਰਾਗੁ''': 4 ਬਹੁਪਦੀਆਂ, 7 ਛੰਤ, 15 ਸਲੋਕ, 20 ਪਉੜੀਆਂ, *11. '''ਬਿਲਾਵਲੁ ਰਾਗੁ''': 6 ਪਦੇ, 1 ਬਹੁਪਦੀ, 1 ਸਤਵਾਰਾ, 24 ਸਲੋਕ *12. '''ਰਾਮਕਲੀ ਰਾਗੁ''': 6 ਪਦੇ, 1 ਬਹੁਪਦੀ, 1ਸਤਵਾਰਾ, 24 ਸਲੋਕ 21 ਪਾਉੜੀਆਂ *13. '''ਮਾਰੂ ਰਾਗੁ''': 5 ਪਦੇ, 1 ਬਹੁਪਦੀ, 24 ਸੋਲਹੇ, 23 ਸਲੋਕ, 22 ਪਾਉੜੀਆਂ। *14. '''ਭੈਰਉ ਰਾਗੁ''': 21 ਪਦੇ, 2 ਬਹੁਪਦੀਆਂ *15. '''ਬਸੰਤੁ ਰਾਗੁ''': 20 ਪਦੇ। *16. '''ਸਾਰੰਗ ਰਾਗੁ''': 3 ਬਹੁਪਦੀਆਂ, 23 ਸਲੋਕ *17. '''ਮਲ੍ਹਾਰ ਰਾਗੁ''': 13 ਪਦੇ, 3 ਬਹੁਪਦੀਆਂ, 27 ਸਲੋਕ, *18. '''ਪ੍ਰਭਾਤੀ ਰਾਗੁ''': 7 ਪਦੇ, 2 ਬਹੁਪਦੀਆਂ, *19. '''ਸਲੋਕ ਵਾਰਾਂ ਤੋਂ ਵਧੀਕ''': 67 *20. '''[[ਅਨੰਦ ਸਾਹਿਬ]]''' *21. '''ਵਾਰ ਕਵਿ''' ਗੂਜਰੀ ਕੀ ਵਾਰ (22 ਪਉੜੀਆਂ) ਸੂਹੀ ਕੀ ਵਾਰ (20 ਪਉੜੀਆਂ) ਰਾਮਕਲੀ ਕੀ ਵਾਰ ਮਹਲਾ 3 (21 ਪਉੜੀਆਂ) ਮਾਰੂ ਕੀ ਵਾਰ (22 ਪਉੜੀਆਂ) *22. '''ਪੱਟੀ''': (18 ਪਦਿਆਂ ਚ) *23. ਅਲਾਹੁਣੀਆਂ *24. ਸਲੋਕ ਵਾਰਾ ਤੇ ਵਧੀਕ: ਮਹਲਾ 3 ==ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ== [[ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ]] ਨੇ 30 ਰਾਗਾਂ ਚ ਬਾਣੀ ਦੀ ਰਚਨਾਂ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਆਪ ਨੇ 678 ਸ਼ਬਦਾ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਆਪ ਨੇ ਕੁੱਲ 264 ਸ਼ਬਦਾਂ, 58 ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ, 38 ਛੰਤਾਂ, 183 ਪਉੜੀਆਂ, ਤੇ ਵਾਰਾਂ ਨਾਲ ਅੰਕਿਤ 105 ਸਲੋਕਾਂ ਤੇ ਵਾਰਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ- *1. ਸਿਰੀਰਾਗ ਕੀ ਵਾਰ (ਮਹੱਲਾ ਚੌਥਾ) *2. ਗਉੜੀ ਕੀ ਵਾਰ (ਮਹੱਲਾ ਚੌਥਾ) *3. ਬਿਹਰਾੜੇ ਕੀ ਵਾਰ *4. ਵਡਹੰਸ ਕੀ ਵਾਰ *5. ਸੋਰਠਿ ਕੀ ਵਾਰ *6. ਸਾਰੰਗ ਕੀ ਵਾਰ *7. ਬਿਲਾਵਲ ਕੀ ਵਾਰ *8. ਕਾਨੜੇ ਕੀ ਵਾਰ (15 ਪਉੜੀਆਂ) ਕੁੱਝ ਹੋਰ ਲੋਕ ਕਾਵਿ ਰੂਪ: *(ੳ) ਛੰਤ: (ਸਿਰੀਰਾਗੁ ਮਹੱਲਾ 4, ਪੰਨਾ (78) *(ਅ) ਕਰਹਲੇ:- (ਰਾਗ ਗਾਉੜੀ ਪੂਰਬੀ ਮਹੱਲਾ 4, ਪੰਨਾ (234) *(ੲ) ਘੋੜੀਆਂ *(ਸ) ਪਹਿਰੇ ==ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ== ਕੁੱਲ ਸ਼ਬਦ 2218 ਸੰਕਲਿਤ ਕੀਤੇ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ 30 ਰਾਗਾਂ ਚ ਬਾਣੀ ਰਚੀ। 31 ਵਾਂ ਰਾਗ, (ਜੈਜਾਵੰਤੀ) ਬਾਅਦ ਚ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਅੰਗ ਬਣਿਆ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦਮਦਮੀ ਬੀੜ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਹਿਬ `ਚ ਦਰਜ ਸ਼ਬਦ = 1322, ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ= 45, ਛੰਤ= 63, ਵਾਰਾਂ (ਛੇ)= 117 ਪਉੜੀਆਂ ਰਾਂ ਵਿੱਚਲੇ ਸਲੋਕ= 252 ਭਾਗਤ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ= 3 ਸਲੋਕ ਸਹਸਕ੍ਰਿਤੀ = 67 ਗਾਥਾ ਮਹੱਲਾ ਪੰਜਵਾਂ = 24 ਫੁਨਹੇ ਮਹੱਲਾ ਪੰਜਵਾਂ= 23 ਸਲੋਕ ਵਾਰਾਂ ਤੇ ਵਧੀਕ= 22 ਮੁੰਦਾਵਣੀ ਤੇ ਅੰਤਿਮ ਸਲੋਕ= 2 1. '''ਬਾਰਹਮਾਹਾ ਮਾਝ''': (14 ਪਦੇ) 2. '''ਬਾਵਨ ਅੱਖਰੀ''': 52 ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ‘ਵਰਣਮਾਲਾ` ਨੂੰ ਬਾਵਨ ਅੱਖਰੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 3. '''ਸੁਖਮਨੀ''': ਸਿਰਲੇਖ-ਗਉੜੀ ਸੁਖਮਨੀ ਮਹੱਲਾ ਪੰਜਵਾਂ (24 ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ) 4. '''ਥਿਤੀ ਗਉੜੀ ਮਹੱਲਾ ਪੰਜਵਾਂ (17 ਪਉੜੀਆਂ)''' 5. '''ਛੇ ਵਾਰਾਂ''': *ੳ) ਗਉੜੀ ਕੀ ਵਾਰ *ਅ) ਗੂਜਰੀ ਕੀ ਵਾਰ *ੲ) ਜੈਤਸਰੀ ਕੀ ਵਾਰ *ਸ) ਰਾਮਕਲੀ ਕੀ ਵਾਰ *ਹ) ਮਾਰੂ ਵਾਰ ਮਹੱਲਾ ਪੰਜਵਾਂ ਛਖਣੇ ਮਹੱਲਾ ਪੰਜਵਾ *ਕ) ਬਸੰਤ ਕੀ ਵਾਰ ਮਹੱਲਾਂ ਪੰਜਵਾਂ 6. '''ਮੁੰਦਾਵਣੀ ਮਹਲਾ ਪੰਜਵਾਂ''' ==ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ== [[ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ]] ਨੇ 15 ਰਾਗਾਂ, 59 ਸ਼ਬਦਾ, 57 ਸਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ 1706 ਚ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਲੇਖਣ ਕਰਵਾਇਆ। 1. '''ਰਾਗੁ ਗਉੜੀ'''- 9 ਸ਼ਬਦ 2. '''ਰਾਗੁ ਆਸਾ'''- 1 ਸ਼ਬਦ 3. '''ਰਾਗੁ ਦੇਵਗੰਧਾਰੀ'''- 3 ਸ਼ਬਦ 4. '''ਰਾਗੁ ਬਿਹਾਰਾੜਾ'''- 1 ਸ਼ਬਦ 5. '''ਰਾਗੁ ਸੋਰਠਿ'''- 12 ਸ਼ਬਦ 6. '''ਰਾਗੁ ਧਨਾਸਰੀ''' - 4 ਸ਼ਬਦ 7. '''ਰਾਗੁ ਜੈਤਸਰੀ''' - 3 ਸ਼ਬਦ 8. '''ਰਾਗੁ ਟੋਡੀ'''- 1 ਸ਼ਬਦ 9. '''ਰਾਗੁ ਤਿਲੰਗ (ਕਾਫੀ)''' - 3 ਸ਼ਬਦ 10. '''ਰਾਗੁ ਬਿਲਾਵਲ''' - 3 ਸ਼ਬਦ 11. '''ਰਾਗੁ ਰਾਮਕਲੀ''' - 3 ਸ਼ਬਦ 12. '''ਰਾਗੁ ਮਾਰੂ'''- 3 ਸ਼ਬਦ 13. '''ਰਾਗੁ ਬਸੰਤ''' - 5 ਸ਼ਬਦ 14. '''ਰਾਗੁ ਸਾਰੰਗ'''- 4 ਸ਼ਬਦ 15 '''ਰਾਗੁ ਜੈਜਾਵੰਤੀ'''- 4 ਸ਼ਬਦ 16 '''ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ ਸ਼ਬਦ''' - 59 17 '''ਰਾਗਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੁੱਲ ਸਲੋਕ''' - 57 ==ਭਗਤ, ਗੁਰੂ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ:== ===ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ=== 16 ਰਾਗ, 532 ਸ਼ਬਦ ਤੇ ਸਲੋਕ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹਨ। === ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ === 18 ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ 40 ਸ਼ਬਦ ===ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ=== 18 ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ 61 ਸ਼ਬਦ ===ਭਗਤ ਸੇਖ਼ ਫ਼ਰੀਦ ਸ਼ਕਰਗੰਜ ਜੀ=== ਰਾਗ ਸੂਹੀ, ਰਾਗ ਆਸਾ ਵਿੱਚ ਦੋ ਦੋ ਸ਼ਬਦ, ਸਲੋਕ ਫਰੀਦ ਜੀ ਕੇ ਸਿਰਲੇਖ ਅਧੀਨ ਦਰਜ਼ ਸਲੋਕ 130 ਦਰਜ਼ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸ਼ੇਖ਼ ਫਰੀਦ ਜੀ ਦੇ 112 ਸਲੋਕ ਹਨ ਅਤੇ ਬਾਕੀ 18 ਸਲੋਕ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨਾਂ ਦੇ ਹਨ। ===ਭਗਤ ਧੰਨਾ ਜੀ=== 2 ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ 3 ਸ਼ਬਦ ===ਭਗਤ ਬੇਣੀ ਜੀ=== ਤਿੰਨ ਸ਼ਬਦ, ਸ੍ਰੀ ਰਾਗੁ (ਪੰਨਾ 93) ਰਾਮਕਲੀ ਰਾਗੁ (ਪੰਨਾ 974), ਪ੍ਰਭਾਤੀ ਪੰਨਾ (1351) ===ਭਗਤ ਭੀਖਨ ਜੀ=== ਦੋ ਸ਼ਬਦ, ਰਾਗ ਸੋਰਠਿ (ਪੰਨਾ 659 ਅਤੇ 660) ===ਭਗਤ ਸਧਨਾ ਜੀ=== ਬਿਲਾਵਲ ਰਾਗੁ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਪੰਨਾ (858) ===ਭਗਤ ਪੀਪਾ ਜੀ=== ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ (ਪੰਨਾ 695) ਹੋਰ ਰਚਨਾ-ਬਾਣੀ ਸ੍ਰੀ ਪੀਪਾ ਜੀ, ਸਰਬ ਗੁੱਟਕਾ ===ਭਗਤ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ਜੀ=== ਚਾਰ ਸ਼ਬਦ ਇੱਕ ਸਿਰੀ ਰਾਗ ਵਿੱਚ, ਦੋ ਸ਼ਬਦ ਗੂਜਰੀ ਰਾਗੁ ਅਤੇ ਇੱਕ ਧਨਾਸਰੀ ਰਾਗੁ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ। ===ਭਗਤ ਰਾਮਾਨੰਦ ਜੀ=== ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ (ਪੰਨਾ 1195) ਰਾਗੁ ਬਸੰਤ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਬਾਣੀ। ===ਭਗਤ ਜੈਦੇਵ ਜੀ=== ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਗੂਜਰੀ ਵਿੱਚ (ਪੰਨਾ 526) ਦੂਜਾ ਰਾਗੁ ਮਾਰੂ ਵਿੱਚ (ਪੰਨਾ 1106) ===ਭਗਤ ਪਰਮਾਨੰਦ ਜੀ=== ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਸਾਰੰਗ ਰਾਗੁ ਵਿੱਚ (ਪੰਨਾ 1153) ===ਭਗਤ ਸੂਰਦਾਸ ਜੀ=== ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਪੰਕਤੀ (ਪੰਨਾ 1253) ===ਭਗਤ ਸੈਣ ਜੀ=== ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ==ਭੱਟ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ== ===ਭੱਟ ਕਲਸਹਾਰ ਜੀ=== ਪੰਜ ਗੁਰੂ ਸਹਿਬਾਨਾਂ ਦੀ ਉਸਤਤਿ ਵਿੱਚ 54 ਸਵੱਯੇ ===ਭੱਟ ਜਾਲਪ ਜੀ=== 5 ਸਵੱਯੇ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਦੀ ਉਸਤਤਿ ਵਿੱਚ ===ਭੱਟ ਕੀਰਤ ਜੀ=== ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਤੇ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਉਸਤਤਿ ਵਿੱਚ 4 ਸਵੱਈਏ ===ਭੱਟ ਭਿਖਾ ਜੀ=== ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਉਸਤਤਿ ਵਿੱਚ 2 ਸਵੱਈਏ ===ਭੱਟ ਸਲ੍ਹ ਜੀ=== ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਲਈ 1 ਤੇ ਰਾਮਦਾਸ ਲਈ 2 ਸਵੱਈਏ ===ਭੱਟ ਭਲ੍ਹ ਜੀ=== ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਲਈ 1 ਸਵੱਈਏ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ===ਭੱਟ ਨਲ੍ਹ ਜੀ=== ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਲਈ 16 ਸਵੱਈਏ ===ਭੱਟ ਗਯੰਦ ਜੀ=== ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਲਈ 13 ਸਵੱਈਏ ===ਭੱਟ ਮਥਰਾ ਜੀ=== ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ -7 ਸਵੱਈਏ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਲਈ 7 ਸਵੱਈਏ ===ਭੱਟ ਬਲ੍ਹ ਜੀ=== ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਲਈ 5 ਸਵੱਈਏ ===ਭੱਟ ਹਰਿਬੰਸ ਜੀ=== ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਲਈ 2 ਸਵੱਈਏ ==ਗੁਰੂ ਘਰ ਦੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ== ===ਬਾਬਾ ਸੁੰਦਰ ਜੀ=== ਰਚਿਤ ‘ਸਦੁ` ਸ਼ਬਦ ਰਾਗੁ ਰਾਮਕਲੀ ਚ ਅੰਕਿਤ ਹੈ, ਇਸ ਦੇ ਛੇ ਪਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਲੋਕ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਉਚਾਰਣ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਸਿਰਲੇਖ "ਮਰਦਾਨਾ ਮਹਲਾ ਪਹਿਲਾ " ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਿਸ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਨੋਟ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਦੀ ਕੋਈ ਵੀ ਰਚਨਾ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ। ===ਸੱਤਾ ਤੇ ਬਲਵੰਡ ਜੀ=== ਰਾਇ ਬਲਵੰਡ ਤਥਾ ਸਤੈ ਡੂਮਿ ਕੀ ਵਾਰ ਗੁਰਸਿੱਖ: ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ, ਭਾਈ ਸੁੰਦਰ, ਭਾਈ ਸਤਾ ਤੇ ਭਾਈ ਬਲਵੰਡ ਜਿਹੇ ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਜੋ ਗੁਰੂ ਘਰ ਦੇ ਨਿਕਟਵਰਤੀ ਸਨ. == ਵਿਵਾਦਪੂਰਨ ਲੇਖਕ: ਮਰਦਾਨਾ ਅਤੇ ਟੱਲ == ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਦੋ ਹੋਰ ਲੇਖਕ ਹਨ ਜੋ ਵੱਖ ਵੱਖ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹਿਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹਨ: ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਅਤੇ ਭੱਟ ਟੱਲ। ਵੱਖ ਵੱਖ ਵਿਦਵਾਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ: * ਉੱਥੇ ਮਰਦਾਨਾ 1 ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਦੋ ਭਜਨ ਹਨ<ref>Page 553, Adi Granth, Translation of Sant Singh Khalsa</ref> [[ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ]] ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੈ, ਪਰ ਬਾਕੀ ਦਾਅਵੇ ਨੂੰ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਫ਼ਲ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਲਮ ਦਾ ਨਾਮ [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ|ਨਾਨਕ]] ਨੇ ਗੀਤ ਅੰਦਰ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ <ref>''ਇਸ ਸਲੋਕ ਮੈਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਮਰਦਾਨੇ ਕੇ ਪੂਛਨੇ ਸੇ ਤਿਸ ਕੇ ਪ੍ਰਤਿ ਗੁਰਮੁਖਤਾ ਅਰੁ ਮਨਮੁਖਤਾ ਕੀ ਮਦਰਾ ਕਾ ਰੂਪੁ ਬਰਨਨ ਕਰਤੇ ਹੈਂ ਔਰੁ ਦੋ ਪਰਕਾਰ ਕੀ ਮਦਿਰਾ ਮਨਮੁਖੋਂ ਕੀ ਔਰੁ ਗੁਰਮੁਖੋਂ ਕੀ ਕਹੀ ਹੈ॥ ਪ੍ਰਥਮ ਮਨਮੁਖੋਂ ਕੀ ਮਦਿਰਾ ਕਹਤੇ ਹੈਂ॥'': Fareedkoti Teeka, Adi Granth</ref> ਅਤੇ ਮਰਦਾਨਾ ਸਲੋਕ ਦੀ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਹੈ। * ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭੱਟ ਟੱਲ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਇੱਕ ਸਵਈਆ ਹੈ, <ref>''ਟਲ' ਜੀ ਕਹਤੇ ਹੈਂ ਹੇ ਭਾਈ ਐਸੇ ਸਤਿਗੁਰੋਂ ਕੋ ਸਹਜ ਸੁਭਾਵਕ ਨਿਰੰਤਰ ਹੀ ਸੇਵੀਐ ਹੇ ਭਾਈ ਸਤਿਗੁਰੋਂ ਕੇ ਦਰਸਨ ਕਰਨੇ ਤੇ ਜਨਮ ਮਰਨ ਦੁਖ ਜਾਤਾ ਰਹਿਤਾ ਹੈ॥੧੦॥'': Page 1392, Teeka Fareedkoti, Adi Granth</ref> ਜੋ ਕਿ ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ [[ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ|ਗੁਰਮੁਖੀ]] ਟਾਈਪੋ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਕਲ ਭਾਵ ਭੱਟ ਕਲ੍ਹਸ਼ਾਰ ਹੈ।<ref>''Page 1392: ਟਲ = ਹੇ ਟੱਲ! ਹੇ ਕਲ੍ਯ੍ਯ! ਹੇ ਕਲ੍ਯ੍ਯਸਹਾਰ!'': Teeka by Professor Sahib Singh, Adi Granth</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਧਰਮਗ੍ਰੰਥ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਲੇਖਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ]] 7daso064fjg50civ97eaz4qyznhr8am 838797 838795 2026-05-06T18:50:47Z Nitesh Gill 8973 /* ਬਾਣੀਕਾਰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ */ 838797 wikitext text/x-wiki [[File:Sri Guru Granth Sahib Nishan.jpg|right|thumb|ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ, ਪਟਨਾ ਵਿਖੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਪੱਤਰੇ ਉੱਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਦੀ ਲਿਖਾਈ ਵਿੱਚ ਮੂਲ-ਮੰਤਰ]] [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]] ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ:]] '''Guru Granth Sahib'''), [[ਸਿੱਖੀ|ਸਿੱਖਾਂ]] ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ ਅਤੇ [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] ਦੇ ਪ੍ਰਗਟ ਅਤੇ ਸਦੀਵੀ ਕਾਲ ਗੁਰੂ ਹਨ।<ref name="ke">{{Cite book|title=Online Worksheets|last=Keene|first=Michael|publisher=Nelson Thornes|year=2003|isbn=0-7487-7159-X|page=38}}</ref> [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ|ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ]] ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਮਹਾਨ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਸੰਕਲਨ ਸੰਨ 1601 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 2 ਅਗਸਤ 1604 ਨੂੰ ਸੰਪੰਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ 1430 ਅੰਗ (ਪੰਨੇ) ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ 36 ਸੰਤਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ (6 ਗੁਰੂ), ਭਗਤ (15 ਭਗਤ), ਭੱਟ (11 ਭੱਟ) ਅਤੇ ਗੁਰਸਿੱਖ (4 ਗੁਰਸਿੱਖ) ​​ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਇਕੋ ਇਕ ਧਾਰਮਿਕ ਲਿਪੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੂਜੇ ਧਰਮਾਂ, ਜਾਤੀਆਂ ਅਤੇ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਾਤੀ-ਪਿਛੋਕੜਾਂ ਦੇ ਲੇਖਕਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ [[ਸ਼ੂਦਰ]] ਅਤੇ ਅਛੂਤ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref name="Gill 2015">{{cite book|last=Jodhka|first=Surinder Singh|url=https://books.google.com/books?id=EcW3eLUr4IoC|title=Punjab Society: Perspectives and Challenges|date=|publisher=Concept Publishing Company|year=2003|isbn=9788180690389|editor-last=Gill|editor-first=Manmohan Singh|pages=28|chapter=2: The Scheduled Castes in Contemporary Punjab|accessdate=10 February 2026}}</ref> ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਪਹਿਲਾਂ ਸੰਸਕਰਣ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਅਤੇ ਦੂਸਰਾ ਸੰਸਕਰਣ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਮਹਾਨ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਲੇਖਣੀ ਦਾ ਕਾਰਜ [[ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ]] ਜੀ ਨੇ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਪੰਜ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦਰਜ ਸੀ; ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਇਸ ਵਿੱਚ 1705 ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੀ। == ਲੇਖਕਾਂ ਦਾ ਵਰਗੀਕਰਨ == [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ|ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ]] ਦੇ ਲੇਖਕਾਂ ਨੂੰ ਚਾਰ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ:<ref name=":4">{{Cite book|last1=Nayar|first1=Kamala Elizabeth|title=The Sikh View on Happiness: Guru Arjan's Sukhmani|last2=Sandhu|first2=Jaswinder Singh|publisher=Bloomsbury Publishing|year=2020|isbn=9781350139893|pages=219|chapter=Notes|quote=16 The fifteen bhagats (devotional poets), whose verses have been incorporated in the Guru Granth Sahib, are Kabir, Ravidas, Sheikh Farid, Ramanand, Beni, Namdev, Sadhana, Sheikh Bhikhan, Parmanand, Sain Nayee, Dhanna, Pipa, Surdas, Jaidev and Trilochan. The bhagats belonged to the Hindu (Vaishnava) Bhakti, nirgun Bhakti or Sufi traditions, and either predated or lived during the Guru Nanak period.<br><br>17 The eleven bhatts (Hindu court bards), whose verses have been incorporated in the Guru Granth Sahib, are Kalashar, Balh, Bhalh, Bhika, Gayand, Harbans, Jalap, Kirat, Mathura, Nalh and Salh. Bhai Baldeep Singh, 'What Is Kirtan?: Observations, Interventions and Personal Reflections', Sikh Formations 7, no. 3 (2011), 282 n. 13. While the Brahmin ballad singers were connected with the divine courts (darbar sahib) of the later Sikh Gurus, their verses praise the first five Sikh Gurus. The bhatt verses are collectively referred to as Bhatt Bani, which is included in the concluding section of the Guru Granth Sahib (pp. 1389-1406).<br><br>18 Bhai Mardana (GGS, 553) was a Muslim rebab (bowed string instrument) musician, who accompanied Guru Nanak on his travels. Bhai Rai Balwand was a Muslim rebab musician and Satta was a Muslim drummer during the time of Guru Angad up to the time of Guru Arjan; they both sang gurbani-kirtan and composed a Ramkali var that was included in the Guru Granth Sahib (pp. 966-8). Baba Sundar was the great grandson of Guru Amar Das and grandson of Mohri, who wrote Sadu (Call of Death) (GGS, 923-4).}}</ref><ref name=":5">{{Cite book |last=Singh |first=Prithi Pal |title=The History of Sikh Gurus |publisher=Lotus Press |year=2006 |isbn=978-81-8382-075-2 |location=New Delhi |pages=170–171}}</ref> * [[ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ]] * [[ਭਗਤ]] * [[ਭਾਟੜੇ ਸਿੱਖ|ਭੱਟ]] * [[ਗੁਰਸਿੱਖ]] === ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ === {{main|ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ}} ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਸਿੱਖ, ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਪਾਬੰਦ ਹਨ, ਭਾਵ ਜੋ ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਪਰ ਆਮ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਨੇ ਸਦੀਆਂ ਦੌਰਾਨ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਜਿਸਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸਾਲ 1469 ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਥੇ ਛੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ:{{Columns-list|* [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ]] * [[ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ]] * [[ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ]] * [[ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ | ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ]] * [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ]] * [[ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ]]}}ਜਦੋਂ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਛੇ ਗੁਰੂਆਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਲਈ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕੁਝ ਅਜਿਹੇ ਵੀ ਹਨ ਜੋ ਦਲੀਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ|ਗੁਰੂ]] [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ|ਹਰਿਰਾਏ]] ਅਤੇ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref name=":0">{{Cite book|last=Singh|first=Sardar Harjeet|url=https://books.google.com/books?id=fleka3YEE8sC&q=a+couplet+attributed+to+Guru+Har+Rai&pg=PA100|title=Faith & Philosophy of Sikhism|date=2009|publisher=Gyan Publishing House|isbn=978-81-7835-721-8|pages=103–104|language=en}}</ref><ref name=":1">{{Cite book|title=Sikh art and literature|url=https://archive.org/details/sikhartliteratur0000unse|date=1999|publisher=Routledge|others=Kerry, August 17- Brown|isbn=0-415-20288-4|location=London|page=[https://archive.org/details/sikhartliteratur0000unse/page/198 198]|oclc=39765536}}</ref><ref name=":2" /><ref name=":3" /> ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਸਲੋਕ ਮਹੱਲਾ ਸੱਤਵਾਂ (7) ਅਤੇ ਦੋਹਰਾ ਮਹੱਲਾ ਦਸਵਾਂ (10) ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸੱਤਵੇਂ ਅਤੇ ਦਸਵੇਂ ਗੁਰੂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name=":02" /><ref name=":12" /><ref name=":22" /><ref name=":32" /> === ਭਗਤ/ ਹੋਰ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ === ਉਪਰੋਕਤ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ, "ਭਗਤ" ਵੱਖ ਵੱਖ ਸੰਪਰਦਾਵਾਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਆਦਮੀ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ "ਬਾਣੀ ਭਗਤਾ ਕੀ" ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਹੈ। ਸ਼ਬਦ "ਭਗਤ" ਦਾ ਅਰਥ ਸਮਰਪਣ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸ਼ਬਦ ਭਕਤੀ ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਪਿਆਰ। ਭਗਤਾਂ ਨੇ ਇਕ ਰੱਬ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ [[ਕਬੀਰ|ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ]] ਨੇ ਮਹਾਨ ਹਿੰਦੂ ਭਕਤੀਆਂ ਅਤੇ ਸੂਫੀ ਸੰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕੀਤੀ। ਉਪਰੋਕਤ ਵਿੱਚੋਂ, ਹੇਠਾਂ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਹੈ:<ref>{{Cite web |title=Bhagat |url=http://www.markfoster.net/dcf/bhagata.pdf}}</ref> {{Columns-list|* [[ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ|ਗੁਰੂ ਕਬੀਰ]] * [[ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ|ਗੁਰੂ ਰਵਿਦਾਸ]] * [[ਬਾਬਾ ਫਰੀਦ]] * [[ਭਗਤ ਰਾਮਾਨੰਦ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਬੈਣੀ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਸਧਨਾ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਭੀਖਨ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਪਰਮਾਨੰਦ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਸੈਣ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਧੰਨਾ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਪੀਪਾ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਸੂਰਦਾਸ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਜੈਦੇਵ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ਜੀ]]}} === ਭੱਟ === ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹਿੰਦੂ ਸਰਸਵਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜੋ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ, ਉਹ ਭੱਟਾਂ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਇੱਥੇ 11 ਸਿੱਖ ਭੱਟ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: {{Columns-list| * [[ਭੱਟ ਕਲ ਸਹਾਰ]] * [[ਭੱਟ ਬਲ੍ਹ]] * [[ਭੱਟ ਭਲ੍ਹ]] * [[ਭੱਟ ਭੀਖਾ]] * [[ਭੱਟ ਗਯੰਦ]] * [[ਭੱਟ ਹਰਬੰਸ]] * [[ਭੱਟ ਜਾਲਪ]] * [[ਭੱਟ ਕੀਰਤ]] * [[ਭੱਟ ਮਥੁਰਾ]] * [[ਭੱਟ ਨਲ੍ਹ]] * [[ਭੱਟ ਸਲ੍ਹ]] }} === ਗੁਰਸਿੱਖ === ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ 4 ਗੁਰੂ ਘਰ ਦੇ ਸਿੱਖ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਵੀ ਦਰਜ ਹਨ:<ref name=":4" /><ref>{{Cite book |last=Bak̲h̲ashī |first=Locana Siṅgha |title=Saint-poets of Guru Granth Sahib: history and heritage |date=2000 |publisher=National Book Shop |isbn=978-81-7116-248-2 |editor-last=Buxi |editor-first=Lochan Singh |location=Delhi |pages=171}}</ref><ref name=":5" /><ref name=":6" /> * [[ਬਾਬਾ ਸੁੰਦਰ|ਭਾਈ ਸੁੰਦਰ]] * [[ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ]] * [[ਭਾਈ ਸੱਤਾ ਡੂਮ]] * [[ਬਲਵੰਡ ਰਾਏ|ਭਾਈ ਬਲਵੰਡ ਰਾਏ]] == ਬਾਣੀਕਾਰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ == {| class="wikitable sortable" |+'''Background Details and No. of Hymns''' |- ! ਨਾਂ || ਸਮਾਂ || ਭਜਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ |- ! colspan="3" |ਗੁਰੂ |- | style="background: #ffc500;" | '''[[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ]]''' || 15ਵੀਂ ਸਦੀ || 974<ref name="ShackleMandair2013xviii">{{cite book|author1=Christopher Shackle|author2=Arvind Mandair|title=Teachings of the Sikh Gurus: Selections from the Sikh Scriptures |url=https://books.google.com/books?id=ftdcvmviy_8C |year=2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-45108-9|pages=xviii–xix}}</ref><ref name=":5" /> |- | style="background: #ffc500;" | '''[[ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ]]''' || 16ਵੀਂ ਸਦੀ || 62<ref name="ShackleMandair2013xviii" /><ref name=":5" /> |- | style="background: #ffc500;" | '''[[ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ]]''' || 16ਵੀਂ ਸਦੀ || 907<ref name="ShackleMandair2013xviii" /><ref name=":5" /> |- | style="background: #ffc500;" | '''[[ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ]]''' || 16ਵੀਂ ਸਦੀ || 679<ref name="ShackleMandair2013xviii" /><ref name=":5" /> |- | style="background: #ffc500;" | '''[[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ]]''' || 16ਵੀਂ ਸਦੀ || 2218<ref name="ShackleMandair2013xviii" /><ref name=":5" /> |- | style="background: #ffc500;" | '''[[ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ]]''' || 17ਵੀਂ ਸਦੀ || 116<ref name="ShackleMandair2013xviii" /><ref name=":5" /> |- ! colspan="3" |[[ਭਗਤ ਬਾਣੀ|ਭਗਤ]] |- | [[ਜੈਦੇਵ|ਭਗਤ ਜੈਦੇਵ]]|| 13ਵੀਂ ਸਦੀ<ref name="brown114">{{cite book|author=Kerry Brown|title=Sikh Art and Literature|url=https://books.google.com/books?id=ddgO-DldmSwC&pg=PA114|year=2002|publisher=Routledge|isbn=978-1-134-63136-0|pages=114–115, 120 (Appendix II)}}</ref> || 2<ref name=":5" /> |- | [[ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ|ਭਗਤ ਫ਼ਰੀਦ]] || 13ਵੀਂ ਸਦੀ || 134<ref name="kapoor" />{{refn|group=note|including 130<ref name="kapoor"/><ref name=brown114/><ref name=cole217>{{cite book|author1=William Owen Cole|author2=Piara Singh Sambhi|title=The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices |url=https://books.google.com/books?id=zIC_MgJ5RMUC |year=1995|publisher=Sussex Academic Press|isbn=978-1-898723-13-4|page=217}}</ref> ''[[salok]]''s, or short verses}}{{refn|group=note|Some of these may be by his successors, or by the Bhagat Farid of the 15th century, rather than Farid's own compositions.<ref name=cole217/>}} |- | [[ਭਗਤ ਰਾਮਾਨੰਦ]] || 14ਵੀਂ ਸਦੀ || 1<ref name=":5" /> |- | [[ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ]] || 14ਵੀਂ ਸਦੀ || 62<ref name=":5" /> |- | [[ਭਗਤ ਤਿਰਲੋਚਨ]] || 14ਵੀਂ ਸਦੀ || 5<ref name=":5" /> |- | [[ਭਗਤ ਪਰਮਾਨੰਦ]] || 14ਵੀਂ ਸਦੀ || 1<ref name=":5" /> |- | [[ਭਗਤ ਧੰਨਾ ਜੀ|ਭਗਤ ਧੰਨਾ]] || 14ਵੀਂ ਸਦੀ || 4<ref name=":5" /> |- | [[ਭਗਤ ਭੀਖਨ ਜੀ|ਭਗਤ ਭੀਖਨ]] || 14ਵੀਂ ਸਦੀ || 2<ref name=":5" /> |- | [[ਭਗਤ ਬੇਣੀ]] || 14ਵੀਂ ਸਦੀ || 3<ref name=":5" /> |- | [[ਭਗਤ ਪੀਪਾ]] || 14ਵੀਂ ਸਦੀ || 1<ref name=":5" /> |- | [[ਭਗਤ ਸੈਣ ਜੀ|ਭਗਤ ਸੈਣ]] || 14ਵੀਂ ਸਦੀ || 1<ref name=":5" /> |- | [[ਭਗਤ ਸੂਰਦਾਸ]] || 14ਵੀਂ ਸਦੀ || 2<ref name=":5" /> |- | [[ਭਗਤ ਸਧਨਾ]] || 14ਵੀਂ ਸਦੀ || 1<ref name=":5" /> |- | [[ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ]] || 15ਵੀਂ ਸਦੀ || 41<ref name=":5" /> |- | [[ਕਬੀਰ|ਭਗਤ ਕਬੀਰ]]|| 15ਵੀਂ ਸਦੀ|| 541<ref name="ShackleMandair2013xviii" /><ref name=":5" />{{refn|group=note|243<ref name="kapoor">{{cite book |last1=Sukhbir Singh |first1=Kapoor |last2=Mohinder Kaur |first2=Kapoor |title=Guru Granth Sahib: an Advance Study |date=2002 |publisher=Hemkunt Press |location=New Delhi |isbn=9788170103219 |pages=24, 72, 219, 291, 344 |url=https://books.google.com/books?id=emCLb8xjVqYC&q=compositions |access-date=18 March 2020}}</ref> of Kabir's hymns are ''salok''s, or short verses.<ref name="ShackleMandair2013xviii"/> One hymn formerly believed to as that of Kabir was later attributed by Guru Arjan to Namdev.<ref>{{cite book|author1=William Owen Cole|author2=Piara Singh Sambhi|title=The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices |url=https://books.google.com/books?id=zIC_MgJ5RMUC |year=1995|publisher=Sussex Academic Press|isbn=978-1-898723-13-4|pages=48–49}}</ref>}} |- ! colspan="3" | [[ਭੱਟਾਂ ਦੇ ਸਵੱਈਏ|ਭੱਟ]] |- | [[ਭੱਟ ਕਲ ਸਹਾਰ]] || 15ਵੀਂ ਸਦੀ || 54<ref name=":5" /> |- | [[ਭੱਟ ਬਲ੍ਹ]] || 15ਵੀਂ ਸਦੀ || <ref name=":5" />5 |- | [[ਭੱਟ ਭਲ੍ਹ]] || 15ਵੀਂ ਸਦੀ || 1<ref name=":5" /> |- | [[ਭੱਟ ਭੀਖਾ]] || 15ਵੀਂ ਸਦੀ || 2<ref name=":5" /> |- | [[ਭੱਟ ਗਯੰਦ]] || 15ਵੀਂ ਸਦੀ || 13<ref name=":5" /> |- | [[ਭੱਟ ਹਰਬੰਸ]] || 15ਵੀਂ ਸਦੀ || 2<ref name=":5" /> |- | [[ਭੱਟ ਜਾਲਪ]] || 15ਵੀਂ ਸਦੀ || 5<ref name=":5" /> |- | [[ਭੱਟ ਕੀਰਤ]]|| 15ਵੀਂ ਸਦੀ || 8<ref name=":5" /> |- | [[ਭੱਟ ਮਥੁਰਾ]] || 15ਵੀਂ ਸਦੀ || 14<ref name=":5" /> |- | [[ਭੱਟ ਨਲ੍ਹ]]|| 15ਵੀਂ ਸਦੀ || 16<ref name=":5" /> |- | [[ਭੱਟ ਸਲ੍ਹ]] || 15ਵੀਂ ਸਦੀ || 3<ref name=":5" /> |- ! colspan="3" |ਗੁਰਸਿੱਖ |- |[[ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ]] |15ਵੀਂ ਸਦੀ |2<ref name=":6" /> |- |[[ਬਾਬਾ ਸੁੰਦਰ|ਬਾਬਾ ਸੂਦ੍ਰ]] |15ਵੀਂ ਸਦੀ |6<ref name=":5" /> |- |[[ਸੱਤਾ ਡੂਮ]] |15ਵੀਂ ਸਦੀ |1 ਵਾਰ<ref name="brown114" /><ref name=":5" /> |- |[[ਬਲਵੰਡ ਰਾਏ]] |15ਵੀਂ ਸਦੀ |1 ਵਾਰ<ref name="brown114" /><ref name=":5" /> |} == ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ == *1. '''ਜਪੁ''' : 38 ਪਉੜੀਆਂ, 2 ਸਲੋਕ, 1 ਮੂਲ ਮੰਤਰ = 41 *2. '''ਸਿਰੀ ਰਾਗੁ''': 33 ਪਦੇ (ਤ੍ਰਿਪਦੇ 2, ਚਉਪਦੇ 28, ਪੰਚਨਦੇ 31), 18 ਪਦੀਆਂ (ਸਪਤਪਦੀ 1, ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ 14, ਨੌਪਦੀ 1, ਦਸਪਦੀ 1, ਚਉਬੀਸਪਦੀ 1), 2 ਪਾਰੇ (ਚਉਪਦਾ 1, ਪੰਚਪਦਾ 1) 7 ਸਲੋਕ= 74 *3. '''ਮਾਝ ਰਾਗੁ''': 1 ਅਸ਼ਟਪਦੀ, 24 ਪਉੜੀਆ, 46 ਸਲੋਕ = 74 *4. '''ਗਉੜੀ ਰਾਗੁ''': 20 ਪਦੇ (ਤ੍ਰਿਪਦੇ 2, ਚਉਪਦੇ 15, ਪੰਚਪਦਾ 1, ਛੇ ਪਦੇ 12) 18ਪਦੀਆਂ (ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ 12, ਨੌਪਦੀਆਂ 5, ਬਾਰਹਪਦੀ 1), 2 ਛੰਤ= 40 *5. '''ਆਸਾ ਰਾਗੁ''': 1 ਸੋਦਰੁ, 39 ਪਦੇ (ਚੁਪਦੇ 2, ਤ੍ਰਿਪਦਾ 1, ਚਉਪਦੇ 30, ਪੰਚਪਦੇ 5, ਛਿਪਦਾ 1) 22 ਪਦੀਆਂ (ਸਪਤਪਦੀਆਂ 2, ਅਸ਼ਅਪਦੀਆਂ 16, ਨੌਪਦੀਆ 2,ਚਸਪਦੀਆਂ 2) 5 ਛੰਤ, 24 ਪਉੜੀਆਂ ਅਤੇ 45 ਸਲੋਕ=171. *6. '''ਗੂਜਰੀ ਰਾਗੁ''': 2 ਚਉਪਦੇ, 5 ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ = 7 *7. '''ਬਿਹਾਗੜਾ ਰਾਗੁ''': 2 ਸਲੋਕ = 2 *8. '''ਵਡਹੰਸ ਰਾਗੁ''': 3 ਪਦੇ (ਇਕਪਦਾ 1, ਚਉਪਦੇ 2) 2 ਛੰਤ, 5 ਅਣਾਹੁਣੀਆ, 3 ਸਲੋਕ= 13. *9. '''ਸੋਰਠਿ ਰਾਗੁ''': 12 ਪਦੇ (ਚਉਪਦੇ 9, ਪੰਚਪਦੇ 3, 4 ਪਦੀਆਂ,) (ਅਸ਼ਟੀਪਦੀਆਂ 3, ਦਸਪਦੀ 1), 2 ਸਲੋਕ=18 *10. '''ਧਨਾਸਰੀ ਰਾਗੁ''': 9 ਪਦੇ (ਚਉਪਦਾ 7, ਪੰਚਪਦੇ 2) 2 ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ, 3 ਛੰਤ (ਚਉਪਦਾ 1,ਪੰਚਪਦਾ 2=14. *11. '''ਤਿਲੰਗ ਰਾਗੁ''': 5 ਪਦੇ (ਚੁਪਦਾ 1, ਤ੍ਰਿਪਦਾ 1, ਚਉਪਦੇ 3), 1 ਪਦੀ = 6 *12. '''ਸੂਹੀ ਰਾਗੁ''': 9 ਪਦੇ (ਇਕਪਦਾ 1, ਚਉਪਦੇ 6, ਪੰਚਪਦਾ 1, ਛਿਪਦਾ 1), 5 ਅਸ਼ਟਪਦੀਆ 2 ਕੁਚਜੀ-ਸੁਚਜੀ, 5 ਛੰਤ 21 ਸਲੋਕ =42 *13. '''ਬਿਲਾਵਲ ਰਾਗੁ''': 4 ਚਉਪਦੇ, 2 ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ, 20 ਪਦ, 2 ਛੰਤ, 2 ਸਲੋਕ =30 *14. '''ਰਾਮਕਲੀ ਰਾਗੁ''': 11 ਪਦੇ (ਤ੍ਰਿਪਦਾ 1, ਬਾਹਰਪਦੀ 1, 4 ਚੀਸਪਦੀ 1), 54 ਪਦ (ਓ ਅੰਕਾਰ ਦੇ), 73 ਪਦ ([[ਸਿਧ ਗੋਸਟਿ]] ਦੇ), 19 ਸਲੋਕ = 166. *15. '''ਮਾਰੂ ਰਾਗੂ''': 12 ਪਦੇ (ਤ੍ਰਿਪਦਾ 1, ਚਉਪਦੇ 7, ਪੰਚਪਦੇ-3, ਤ੍ਰਿਪਦਾ 1) 11ਪਦੀਆਂ (ਸਪਤਪਦੀ 1, ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ 8, ਨੌਪਦੀ 1, ਬਾਰਹਪਦੀ 1), 22 ਸੋਲਹੇ, 18 ਸਲੋਕ=63। *16. '''ਤੁਖਾਰੀ ਰਾਗੁ''': 5 ਛੰਤ (ਚਉਪਦੇ ਤ, ਪੰਚਪਦੇ 2) 17 ਪਦ ਬਾਰਹਮਾਹ= 22. *17. '''ਭੈਰਉ ਰਾਗੁ''': 8 ਪਦੇ (ਚਉੁਪਦੇ 7, ਪੰਚਪਦਾ 1), 1 ਪਦੀ =3 *18. '''ਬਸੰਤ ਰਾਗੁ''': 10 ਪਦੇ (ਤ੍ਰਿਪਦਾ 1, ਚਉਪਦੇ 9), 8 ਪਦੀਆਂ (ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ 7, ਦਸਪਦੀ 1) = 18। *19. '''ਮਲ੍ਹਾਰ ਰਾਗੁ''': 9 ਪਦੇ (ਚਉਪਦੇ 8, ਪੰਚਪਦਾ 1) 5 ਪਦੀਆਂ (ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ 3, ਨੌਪਦੀ ਦਸਪਦੀ 1), 27 ਪਉੜੀਆਂ ਤੇ 24 ਸਲੋਕ=65. *20. '''ਪਰਭਾਤੀ ਰਾਗੁ''': 17 ਪਦੇ (ਚਉਪਦੇ 13, ਪੰਚਪਦੇ 4), 7 ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ =24 *21. '''ਸਾਰੰਗ ਰਾਗੁ''': 3 ਚਉਪਦੇ, 2 ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ, 35 ਸਲੋਕ=38. *22. '''ਸਲੋਕ ਸਹਸਕ੍ਰਿਤੀ''': 3 ਸਲੋਕ *23. '''ਸਲੋਕ ਵਾਰਾਂ ਤੇ ਵਧੀਕ''': 32 ਸਲੋਕ ==ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ== [[ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ]] ਨੇ 63 ਸਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਜੋ ਕਿਸੇ ਰਾਗੁ ਅਧੀਨ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ ਬਲ ਕਿ ਹੋਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਅੰਕਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ==ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ== *1. '''ਸਿਰੀ ਰਾਗੁ''': 31 ਪਦੇ, 8 ਬਹੁਪਦੀਆਂ, 33 ਸਲੋਕ *2. '''ਮਾਝੁ ਰਾਗੁ''': 32 ਬਹੁਪਦੀਆਂ ਤੇ 3 ਸਲੋਕ *3. '''ਗਉੜੀ ਰਾਗੁ''': 18 ਪਦੇ, 9 ਬਹੁਪਦੀਆਂ, 5 ਛੰਤ ਅਤੇ 7 ਸਲੋਕ *4. '''ਆਸਾ ਰਾਗੁ''': 12 ਪਦੇ, 15 ਬਹੁਤਪਦੀਆਂ, 2 ਛੰਤ, 1 ਕਾਫੀ, 1 ਪੱਟੀ (18 ਪਉੜੀਆਂ) *5. '''ਗੂਜਰੀ ਰਾਗੁ''': 7 ਪਦੇ, 1 ਬਹੁਪਦੀ, 43 ਸਲੋਕ, 22 ਪਉੜੀਆਂ। *6. '''ਬਿਹਾਗੜਾ ਰਾਗੁ''': 33 ਸਲੋਕ *7. '''ਵਡਹੰਸ ਰਾਗੁ''': 9 ਪਦੇ, 2 ਬਹੁਪਦੀਆਂ, 6 ਛੰਤ, 4 ਅਲਾਹੁਣੀਆਂ, 40 ਸਲੋਕ *8. '''ਸੋਰਠਿ ਰਾਗੁ''': 12 ਪਦੇ, 3 ਬਹੁਪਦੀਆਂ, 48 ਸਲੋਕ *9. '''ਧਨਾਸਰੀ ਰਾਗੁ''': 9 ਪਦੇ। *10. '''ਸੂਹੀ ਰਾਗੁ''': 4 ਬਹੁਪਦੀਆਂ, 7 ਛੰਤ, 15 ਸਲੋਕ, 20 ਪਉੜੀਆਂ, *11. '''ਬਿਲਾਵਲੁ ਰਾਗੁ''': 6 ਪਦੇ, 1 ਬਹੁਪਦੀ, 1 ਸਤਵਾਰਾ, 24 ਸਲੋਕ *12. '''ਰਾਮਕਲੀ ਰਾਗੁ''': 6 ਪਦੇ, 1 ਬਹੁਪਦੀ, 1ਸਤਵਾਰਾ, 24 ਸਲੋਕ 21 ਪਾਉੜੀਆਂ *13. '''ਮਾਰੂ ਰਾਗੁ''': 5 ਪਦੇ, 1 ਬਹੁਪਦੀ, 24 ਸੋਲਹੇ, 23 ਸਲੋਕ, 22 ਪਾਉੜੀਆਂ। *14. '''ਭੈਰਉ ਰਾਗੁ''': 21 ਪਦੇ, 2 ਬਹੁਪਦੀਆਂ *15. '''ਬਸੰਤੁ ਰਾਗੁ''': 20 ਪਦੇ। *16. '''ਸਾਰੰਗ ਰਾਗੁ''': 3 ਬਹੁਪਦੀਆਂ, 23 ਸਲੋਕ *17. '''ਮਲ੍ਹਾਰ ਰਾਗੁ''': 13 ਪਦੇ, 3 ਬਹੁਪਦੀਆਂ, 27 ਸਲੋਕ, *18. '''ਪ੍ਰਭਾਤੀ ਰਾਗੁ''': 7 ਪਦੇ, 2 ਬਹੁਪਦੀਆਂ, *19. '''ਸਲੋਕ ਵਾਰਾਂ ਤੋਂ ਵਧੀਕ''': 67 *20. '''[[ਅਨੰਦ ਸਾਹਿਬ]]''' *21. '''ਵਾਰ ਕਵਿ''' ਗੂਜਰੀ ਕੀ ਵਾਰ (22 ਪਉੜੀਆਂ) ਸੂਹੀ ਕੀ ਵਾਰ (20 ਪਉੜੀਆਂ) ਰਾਮਕਲੀ ਕੀ ਵਾਰ ਮਹਲਾ 3 (21 ਪਉੜੀਆਂ) ਮਾਰੂ ਕੀ ਵਾਰ (22 ਪਉੜੀਆਂ) *22. '''ਪੱਟੀ''': (18 ਪਦਿਆਂ ਚ) *23. ਅਲਾਹੁਣੀਆਂ *24. ਸਲੋਕ ਵਾਰਾ ਤੇ ਵਧੀਕ: ਮਹਲਾ 3 ==ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ== [[ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ]] ਨੇ 30 ਰਾਗਾਂ ਚ ਬਾਣੀ ਦੀ ਰਚਨਾਂ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਆਪ ਨੇ 678 ਸ਼ਬਦਾ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਆਪ ਨੇ ਕੁੱਲ 264 ਸ਼ਬਦਾਂ, 58 ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ, 38 ਛੰਤਾਂ, 183 ਪਉੜੀਆਂ, ਤੇ ਵਾਰਾਂ ਨਾਲ ਅੰਕਿਤ 105 ਸਲੋਕਾਂ ਤੇ ਵਾਰਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ- *1. ਸਿਰੀਰਾਗ ਕੀ ਵਾਰ (ਮਹੱਲਾ ਚੌਥਾ) *2. ਗਉੜੀ ਕੀ ਵਾਰ (ਮਹੱਲਾ ਚੌਥਾ) *3. ਬਿਹਰਾੜੇ ਕੀ ਵਾਰ *4. ਵਡਹੰਸ ਕੀ ਵਾਰ *5. ਸੋਰਠਿ ਕੀ ਵਾਰ *6. ਸਾਰੰਗ ਕੀ ਵਾਰ *7. ਬਿਲਾਵਲ ਕੀ ਵਾਰ *8. ਕਾਨੜੇ ਕੀ ਵਾਰ (15 ਪਉੜੀਆਂ) ਕੁੱਝ ਹੋਰ ਲੋਕ ਕਾਵਿ ਰੂਪ: *(ੳ) ਛੰਤ: (ਸਿਰੀਰਾਗੁ ਮਹੱਲਾ 4, ਪੰਨਾ (78) *(ਅ) ਕਰਹਲੇ:- (ਰਾਗ ਗਾਉੜੀ ਪੂਰਬੀ ਮਹੱਲਾ 4, ਪੰਨਾ (234) *(ੲ) ਘੋੜੀਆਂ *(ਸ) ਪਹਿਰੇ ==ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ== ਕੁੱਲ ਸ਼ਬਦ 2218 ਸੰਕਲਿਤ ਕੀਤੇ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ 30 ਰਾਗਾਂ ਚ ਬਾਣੀ ਰਚੀ। 31 ਵਾਂ ਰਾਗ, (ਜੈਜਾਵੰਤੀ) ਬਾਅਦ ਚ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਅੰਗ ਬਣਿਆ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦਮਦਮੀ ਬੀੜ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਹਿਬ `ਚ ਦਰਜ ਸ਼ਬਦ = 1322, ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ= 45, ਛੰਤ= 63, ਵਾਰਾਂ (ਛੇ)= 117 ਪਉੜੀਆਂ ਰਾਂ ਵਿੱਚਲੇ ਸਲੋਕ= 252 ਭਾਗਤ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ= 3 ਸਲੋਕ ਸਹਸਕ੍ਰਿਤੀ = 67 ਗਾਥਾ ਮਹੱਲਾ ਪੰਜਵਾਂ = 24 ਫੁਨਹੇ ਮਹੱਲਾ ਪੰਜਵਾਂ= 23 ਸਲੋਕ ਵਾਰਾਂ ਤੇ ਵਧੀਕ= 22 ਮੁੰਦਾਵਣੀ ਤੇ ਅੰਤਿਮ ਸਲੋਕ= 2 1. '''ਬਾਰਹਮਾਹਾ ਮਾਝ''': (14 ਪਦੇ) 2. '''ਬਾਵਨ ਅੱਖਰੀ''': 52 ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ‘ਵਰਣਮਾਲਾ` ਨੂੰ ਬਾਵਨ ਅੱਖਰੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 3. '''ਸੁਖਮਨੀ''': ਸਿਰਲੇਖ-ਗਉੜੀ ਸੁਖਮਨੀ ਮਹੱਲਾ ਪੰਜਵਾਂ (24 ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ) 4. '''ਥਿਤੀ ਗਉੜੀ ਮਹੱਲਾ ਪੰਜਵਾਂ (17 ਪਉੜੀਆਂ)''' 5. '''ਛੇ ਵਾਰਾਂ''': *ੳ) ਗਉੜੀ ਕੀ ਵਾਰ *ਅ) ਗੂਜਰੀ ਕੀ ਵਾਰ *ੲ) ਜੈਤਸਰੀ ਕੀ ਵਾਰ *ਸ) ਰਾਮਕਲੀ ਕੀ ਵਾਰ *ਹ) ਮਾਰੂ ਵਾਰ ਮਹੱਲਾ ਪੰਜਵਾਂ ਛਖਣੇ ਮਹੱਲਾ ਪੰਜਵਾ *ਕ) ਬਸੰਤ ਕੀ ਵਾਰ ਮਹੱਲਾਂ ਪੰਜਵਾਂ 6. '''ਮੁੰਦਾਵਣੀ ਮਹਲਾ ਪੰਜਵਾਂ''' ==ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ== [[ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ]] ਨੇ 15 ਰਾਗਾਂ, 59 ਸ਼ਬਦਾ, 57 ਸਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ 1706 ਚ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਲੇਖਣ ਕਰਵਾਇਆ। 1. '''ਰਾਗੁ ਗਉੜੀ'''- 9 ਸ਼ਬਦ 2. '''ਰਾਗੁ ਆਸਾ'''- 1 ਸ਼ਬਦ 3. '''ਰਾਗੁ ਦੇਵਗੰਧਾਰੀ'''- 3 ਸ਼ਬਦ 4. '''ਰਾਗੁ ਬਿਹਾਰਾੜਾ'''- 1 ਸ਼ਬਦ 5. '''ਰਾਗੁ ਸੋਰਠਿ'''- 12 ਸ਼ਬਦ 6. '''ਰਾਗੁ ਧਨਾਸਰੀ''' - 4 ਸ਼ਬਦ 7. '''ਰਾਗੁ ਜੈਤਸਰੀ''' - 3 ਸ਼ਬਦ 8. '''ਰਾਗੁ ਟੋਡੀ'''- 1 ਸ਼ਬਦ 9. '''ਰਾਗੁ ਤਿਲੰਗ (ਕਾਫੀ)''' - 3 ਸ਼ਬਦ 10. '''ਰਾਗੁ ਬਿਲਾਵਲ''' - 3 ਸ਼ਬਦ 11. '''ਰਾਗੁ ਰਾਮਕਲੀ''' - 3 ਸ਼ਬਦ 12. '''ਰਾਗੁ ਮਾਰੂ'''- 3 ਸ਼ਬਦ 13. '''ਰਾਗੁ ਬਸੰਤ''' - 5 ਸ਼ਬਦ 14. '''ਰਾਗੁ ਸਾਰੰਗ'''- 4 ਸ਼ਬਦ 15 '''ਰਾਗੁ ਜੈਜਾਵੰਤੀ'''- 4 ਸ਼ਬਦ 16 '''ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ ਸ਼ਬਦ''' - 59 17 '''ਰਾਗਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੁੱਲ ਸਲੋਕ''' - 57 ==ਭਗਤ, ਗੁਰੂ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ:== ===ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ=== 16 ਰਾਗ, 532 ਸ਼ਬਦ ਤੇ ਸਲੋਕ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹਨ। === ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ === 18 ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ 40 ਸ਼ਬਦ ===ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ=== 18 ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ 61 ਸ਼ਬਦ ===ਭਗਤ ਸੇਖ਼ ਫ਼ਰੀਦ ਸ਼ਕਰਗੰਜ ਜੀ=== ਰਾਗ ਸੂਹੀ, ਰਾਗ ਆਸਾ ਵਿੱਚ ਦੋ ਦੋ ਸ਼ਬਦ, ਸਲੋਕ ਫਰੀਦ ਜੀ ਕੇ ਸਿਰਲੇਖ ਅਧੀਨ ਦਰਜ਼ ਸਲੋਕ 130 ਦਰਜ਼ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸ਼ੇਖ਼ ਫਰੀਦ ਜੀ ਦੇ 112 ਸਲੋਕ ਹਨ ਅਤੇ ਬਾਕੀ 18 ਸਲੋਕ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨਾਂ ਦੇ ਹਨ। ===ਭਗਤ ਧੰਨਾ ਜੀ=== 2 ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ 3 ਸ਼ਬਦ ===ਭਗਤ ਬੇਣੀ ਜੀ=== ਤਿੰਨ ਸ਼ਬਦ, ਸ੍ਰੀ ਰਾਗੁ (ਪੰਨਾ 93) ਰਾਮਕਲੀ ਰਾਗੁ (ਪੰਨਾ 974), ਪ੍ਰਭਾਤੀ ਪੰਨਾ (1351) ===ਭਗਤ ਭੀਖਨ ਜੀ=== ਦੋ ਸ਼ਬਦ, ਰਾਗ ਸੋਰਠਿ (ਪੰਨਾ 659 ਅਤੇ 660) ===ਭਗਤ ਸਧਨਾ ਜੀ=== ਬਿਲਾਵਲ ਰਾਗੁ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਪੰਨਾ (858) ===ਭਗਤ ਪੀਪਾ ਜੀ=== ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ (ਪੰਨਾ 695) ਹੋਰ ਰਚਨਾ-ਬਾਣੀ ਸ੍ਰੀ ਪੀਪਾ ਜੀ, ਸਰਬ ਗੁੱਟਕਾ ===ਭਗਤ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ਜੀ=== ਚਾਰ ਸ਼ਬਦ ਇੱਕ ਸਿਰੀ ਰਾਗ ਵਿੱਚ, ਦੋ ਸ਼ਬਦ ਗੂਜਰੀ ਰਾਗੁ ਅਤੇ ਇੱਕ ਧਨਾਸਰੀ ਰਾਗੁ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ। ===ਭਗਤ ਰਾਮਾਨੰਦ ਜੀ=== ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ (ਪੰਨਾ 1195) ਰਾਗੁ ਬਸੰਤ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਬਾਣੀ। ===ਭਗਤ ਜੈਦੇਵ ਜੀ=== ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਗੂਜਰੀ ਵਿੱਚ (ਪੰਨਾ 526) ਦੂਜਾ ਰਾਗੁ ਮਾਰੂ ਵਿੱਚ (ਪੰਨਾ 1106) ===ਭਗਤ ਪਰਮਾਨੰਦ ਜੀ=== ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਸਾਰੰਗ ਰਾਗੁ ਵਿੱਚ (ਪੰਨਾ 1153) ===ਭਗਤ ਸੂਰਦਾਸ ਜੀ=== ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਪੰਕਤੀ (ਪੰਨਾ 1253) ===ਭਗਤ ਸੈਣ ਜੀ=== ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ==ਭੱਟ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ== ===ਭੱਟ ਕਲਸਹਾਰ ਜੀ=== ਪੰਜ ਗੁਰੂ ਸਹਿਬਾਨਾਂ ਦੀ ਉਸਤਤਿ ਵਿੱਚ 54 ਸਵੱਯੇ ===ਭੱਟ ਜਾਲਪ ਜੀ=== 5 ਸਵੱਯੇ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਦੀ ਉਸਤਤਿ ਵਿੱਚ ===ਭੱਟ ਕੀਰਤ ਜੀ=== ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਤੇ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਉਸਤਤਿ ਵਿੱਚ 4 ਸਵੱਈਏ ===ਭੱਟ ਭਿਖਾ ਜੀ=== ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਉਸਤਤਿ ਵਿੱਚ 2 ਸਵੱਈਏ ===ਭੱਟ ਸਲ੍ਹ ਜੀ=== ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਲਈ 1 ਤੇ ਰਾਮਦਾਸ ਲਈ 2 ਸਵੱਈਏ ===ਭੱਟ ਭਲ੍ਹ ਜੀ=== ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਲਈ 1 ਸਵੱਈਏ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ===ਭੱਟ ਨਲ੍ਹ ਜੀ=== ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਲਈ 16 ਸਵੱਈਏ ===ਭੱਟ ਗਯੰਦ ਜੀ=== ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਲਈ 13 ਸਵੱਈਏ ===ਭੱਟ ਮਥਰਾ ਜੀ=== ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ -7 ਸਵੱਈਏ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਲਈ 7 ਸਵੱਈਏ ===ਭੱਟ ਬਲ੍ਹ ਜੀ=== ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਲਈ 5 ਸਵੱਈਏ ===ਭੱਟ ਹਰਿਬੰਸ ਜੀ=== ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਲਈ 2 ਸਵੱਈਏ ==ਗੁਰੂ ਘਰ ਦੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ== ===ਬਾਬਾ ਸੁੰਦਰ ਜੀ=== ਰਚਿਤ ‘ਸਦੁ` ਸ਼ਬਦ ਰਾਗੁ ਰਾਮਕਲੀ ਚ ਅੰਕਿਤ ਹੈ, ਇਸ ਦੇ ਛੇ ਪਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਲੋਕ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਉਚਾਰਣ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਸਿਰਲੇਖ "ਮਰਦਾਨਾ ਮਹਲਾ ਪਹਿਲਾ " ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਿਸ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਨੋਟ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਦੀ ਕੋਈ ਵੀ ਰਚਨਾ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ। ===ਸੱਤਾ ਤੇ ਬਲਵੰਡ ਜੀ=== ਰਾਇ ਬਲਵੰਡ ਤਥਾ ਸਤੈ ਡੂਮਿ ਕੀ ਵਾਰ ਗੁਰਸਿੱਖ: ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ, ਭਾਈ ਸੁੰਦਰ, ਭਾਈ ਸਤਾ ਤੇ ਭਾਈ ਬਲਵੰਡ ਜਿਹੇ ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਜੋ ਗੁਰੂ ਘਰ ਦੇ ਨਿਕਟਵਰਤੀ ਸਨ. == ਵਿਵਾਦਪੂਰਨ ਲੇਖਕ: ਮਰਦਾਨਾ ਅਤੇ ਟੱਲ == ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਦੋ ਹੋਰ ਲੇਖਕ ਹਨ ਜੋ ਵੱਖ ਵੱਖ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹਿਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹਨ: ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਅਤੇ ਭੱਟ ਟੱਲ। ਵੱਖ ਵੱਖ ਵਿਦਵਾਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ: * ਉੱਥੇ ਮਰਦਾਨਾ 1 ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਦੋ ਭਜਨ ਹਨ<ref>Page 553, Adi Granth, Translation of Sant Singh Khalsa</ref> [[ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ]] ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੈ, ਪਰ ਬਾਕੀ ਦਾਅਵੇ ਨੂੰ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਫ਼ਲ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਲਮ ਦਾ ਨਾਮ [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ|ਨਾਨਕ]] ਨੇ ਗੀਤ ਅੰਦਰ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ <ref>''ਇਸ ਸਲੋਕ ਮੈਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਮਰਦਾਨੇ ਕੇ ਪੂਛਨੇ ਸੇ ਤਿਸ ਕੇ ਪ੍ਰਤਿ ਗੁਰਮੁਖਤਾ ਅਰੁ ਮਨਮੁਖਤਾ ਕੀ ਮਦਰਾ ਕਾ ਰੂਪੁ ਬਰਨਨ ਕਰਤੇ ਹੈਂ ਔਰੁ ਦੋ ਪਰਕਾਰ ਕੀ ਮਦਿਰਾ ਮਨਮੁਖੋਂ ਕੀ ਔਰੁ ਗੁਰਮੁਖੋਂ ਕੀ ਕਹੀ ਹੈ॥ ਪ੍ਰਥਮ ਮਨਮੁਖੋਂ ਕੀ ਮਦਿਰਾ ਕਹਤੇ ਹੈਂ॥'': Fareedkoti Teeka, Adi Granth</ref> ਅਤੇ ਮਰਦਾਨਾ ਸਲੋਕ ਦੀ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਹੈ। * ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭੱਟ ਟੱਲ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਇੱਕ ਸਵਈਆ ਹੈ, <ref>''ਟਲ' ਜੀ ਕਹਤੇ ਹੈਂ ਹੇ ਭਾਈ ਐਸੇ ਸਤਿਗੁਰੋਂ ਕੋ ਸਹਜ ਸੁਭਾਵਕ ਨਿਰੰਤਰ ਹੀ ਸੇਵੀਐ ਹੇ ਭਾਈ ਸਤਿਗੁਰੋਂ ਕੇ ਦਰਸਨ ਕਰਨੇ ਤੇ ਜਨਮ ਮਰਨ ਦੁਖ ਜਾਤਾ ਰਹਿਤਾ ਹੈ॥੧੦॥'': Page 1392, Teeka Fareedkoti, Adi Granth</ref> ਜੋ ਕਿ ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ [[ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ|ਗੁਰਮੁਖੀ]] ਟਾਈਪੋ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਕਲ ਭਾਵ ਭੱਟ ਕਲ੍ਹਸ਼ਾਰ ਹੈ।<ref>''Page 1392: ਟਲ = ਹੇ ਟੱਲ! ਹੇ ਕਲ੍ਯ੍ਯ! ਹੇ ਕਲ੍ਯ੍ਯਸਹਾਰ!'': Teeka by Professor Sahib Singh, Adi Granth</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਧਰਮਗ੍ਰੰਥ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਲੇਖਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ]] kidc09atb3osm8ep9flwm34mk9u8ijr 838798 838797 2026-05-06T18:52:10Z Nitesh Gill 8973 /* ਬਾਣੀਕਾਰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ */ 838798 wikitext text/x-wiki [[File:Sri Guru Granth Sahib Nishan.jpg|right|thumb|ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ, ਪਟਨਾ ਵਿਖੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਪੱਤਰੇ ਉੱਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਦੀ ਲਿਖਾਈ ਵਿੱਚ ਮੂਲ-ਮੰਤਰ]] [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]] ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ:]] '''Guru Granth Sahib'''), [[ਸਿੱਖੀ|ਸਿੱਖਾਂ]] ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ ਅਤੇ [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] ਦੇ ਪ੍ਰਗਟ ਅਤੇ ਸਦੀਵੀ ਕਾਲ ਗੁਰੂ ਹਨ।<ref name="ke">{{Cite book|title=Online Worksheets|last=Keene|first=Michael|publisher=Nelson Thornes|year=2003|isbn=0-7487-7159-X|page=38}}</ref> [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ|ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ]] ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਮਹਾਨ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਸੰਕਲਨ ਸੰਨ 1601 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 2 ਅਗਸਤ 1604 ਨੂੰ ਸੰਪੰਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ 1430 ਅੰਗ (ਪੰਨੇ) ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ 36 ਸੰਤਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ (6 ਗੁਰੂ), ਭਗਤ (15 ਭਗਤ), ਭੱਟ (11 ਭੱਟ) ਅਤੇ ਗੁਰਸਿੱਖ (4 ਗੁਰਸਿੱਖ) ​​ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਇਕੋ ਇਕ ਧਾਰਮਿਕ ਲਿਪੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੂਜੇ ਧਰਮਾਂ, ਜਾਤੀਆਂ ਅਤੇ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਾਤੀ-ਪਿਛੋਕੜਾਂ ਦੇ ਲੇਖਕਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ [[ਸ਼ੂਦਰ]] ਅਤੇ ਅਛੂਤ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref name="Gill 2015">{{cite book|last=Jodhka|first=Surinder Singh|url=https://books.google.com/books?id=EcW3eLUr4IoC|title=Punjab Society: Perspectives and Challenges|date=|publisher=Concept Publishing Company|year=2003|isbn=9788180690389|editor-last=Gill|editor-first=Manmohan Singh|pages=28|chapter=2: The Scheduled Castes in Contemporary Punjab|accessdate=10 February 2026}}</ref> ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਪਹਿਲਾਂ ਸੰਸਕਰਣ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਅਤੇ ਦੂਸਰਾ ਸੰਸਕਰਣ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਮਹਾਨ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਲੇਖਣੀ ਦਾ ਕਾਰਜ [[ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ]] ਜੀ ਨੇ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਪੰਜ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦਰਜ ਸੀ; ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਇਸ ਵਿੱਚ 1705 ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੀ। == ਲੇਖਕਾਂ ਦਾ ਵਰਗੀਕਰਨ == [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ|ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ]] ਦੇ ਲੇਖਕਾਂ ਨੂੰ ਚਾਰ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ:<ref name=":4">{{Cite book|last1=Nayar|first1=Kamala Elizabeth|title=The Sikh View on Happiness: Guru Arjan's Sukhmani|last2=Sandhu|first2=Jaswinder Singh|publisher=Bloomsbury Publishing|year=2020|isbn=9781350139893|pages=219|chapter=Notes|quote=16 The fifteen bhagats (devotional poets), whose verses have been incorporated in the Guru Granth Sahib, are Kabir, Ravidas, Sheikh Farid, Ramanand, Beni, Namdev, Sadhana, Sheikh Bhikhan, Parmanand, Sain Nayee, Dhanna, Pipa, Surdas, Jaidev and Trilochan. The bhagats belonged to the Hindu (Vaishnava) Bhakti, nirgun Bhakti or Sufi traditions, and either predated or lived during the Guru Nanak period.<br><br>17 The eleven bhatts (Hindu court bards), whose verses have been incorporated in the Guru Granth Sahib, are Kalashar, Balh, Bhalh, Bhika, Gayand, Harbans, Jalap, Kirat, Mathura, Nalh and Salh. Bhai Baldeep Singh, 'What Is Kirtan?: Observations, Interventions and Personal Reflections', Sikh Formations 7, no. 3 (2011), 282 n. 13. While the Brahmin ballad singers were connected with the divine courts (darbar sahib) of the later Sikh Gurus, their verses praise the first five Sikh Gurus. The bhatt verses are collectively referred to as Bhatt Bani, which is included in the concluding section of the Guru Granth Sahib (pp. 1389-1406).<br><br>18 Bhai Mardana (GGS, 553) was a Muslim rebab (bowed string instrument) musician, who accompanied Guru Nanak on his travels. Bhai Rai Balwand was a Muslim rebab musician and Satta was a Muslim drummer during the time of Guru Angad up to the time of Guru Arjan; they both sang gurbani-kirtan and composed a Ramkali var that was included in the Guru Granth Sahib (pp. 966-8). Baba Sundar was the great grandson of Guru Amar Das and grandson of Mohri, who wrote Sadu (Call of Death) (GGS, 923-4).}}</ref><ref name=":5">{{Cite book |last=Singh |first=Prithi Pal |title=The History of Sikh Gurus |publisher=Lotus Press |year=2006 |isbn=978-81-8382-075-2 |location=New Delhi |pages=170–171}}</ref> * [[ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ]] * [[ਭਗਤ]] * [[ਭਾਟੜੇ ਸਿੱਖ|ਭੱਟ]] * [[ਗੁਰਸਿੱਖ]] === ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ === {{main|ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ}} ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਸਿੱਖ, ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਪਾਬੰਦ ਹਨ, ਭਾਵ ਜੋ ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਪਰ ਆਮ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਨੇ ਸਦੀਆਂ ਦੌਰਾਨ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਜਿਸਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸਾਲ 1469 ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਥੇ ਛੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ:{{Columns-list|* [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ]] * [[ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ]] * [[ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ]] * [[ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ | ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ]] * [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ]] * [[ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ]]}}ਜਦੋਂ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਛੇ ਗੁਰੂਆਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਲਈ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕੁਝ ਅਜਿਹੇ ਵੀ ਹਨ ਜੋ ਦਲੀਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ|ਗੁਰੂ]] [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ|ਹਰਿਰਾਏ]] ਅਤੇ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref name=":0">{{Cite book|last=Singh|first=Sardar Harjeet|url=https://books.google.com/books?id=fleka3YEE8sC&q=a+couplet+attributed+to+Guru+Har+Rai&pg=PA100|title=Faith & Philosophy of Sikhism|date=2009|publisher=Gyan Publishing House|isbn=978-81-7835-721-8|pages=103–104|language=en}}</ref><ref name=":1">{{Cite book|title=Sikh art and literature|url=https://archive.org/details/sikhartliteratur0000unse|date=1999|publisher=Routledge|others=Kerry, August 17- Brown|isbn=0-415-20288-4|location=London|page=[https://archive.org/details/sikhartliteratur0000unse/page/198 198]|oclc=39765536}}</ref><ref name=":2" /><ref name=":3" /> ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਸਲੋਕ ਮਹੱਲਾ ਸੱਤਵਾਂ (7) ਅਤੇ ਦੋਹਰਾ ਮਹੱਲਾ ਦਸਵਾਂ (10) ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸੱਤਵੇਂ ਅਤੇ ਦਸਵੇਂ ਗੁਰੂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name=":02" /><ref name=":12" /><ref name=":22" /><ref name=":32" /> === ਭਗਤ/ ਹੋਰ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ === ਉਪਰੋਕਤ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ, "ਭਗਤ" ਵੱਖ ਵੱਖ ਸੰਪਰਦਾਵਾਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਆਦਮੀ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ "ਬਾਣੀ ਭਗਤਾ ਕੀ" ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਹੈ। ਸ਼ਬਦ "ਭਗਤ" ਦਾ ਅਰਥ ਸਮਰਪਣ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸ਼ਬਦ ਭਕਤੀ ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਪਿਆਰ। ਭਗਤਾਂ ਨੇ ਇਕ ਰੱਬ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ [[ਕਬੀਰ|ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ]] ਨੇ ਮਹਾਨ ਹਿੰਦੂ ਭਕਤੀਆਂ ਅਤੇ ਸੂਫੀ ਸੰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕੀਤੀ। ਉਪਰੋਕਤ ਵਿੱਚੋਂ, ਹੇਠਾਂ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਹੈ:<ref>{{Cite web |title=Bhagat |url=http://www.markfoster.net/dcf/bhagata.pdf}}</ref> {{Columns-list|* [[ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ|ਗੁਰੂ ਕਬੀਰ]] * [[ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ|ਗੁਰੂ ਰਵਿਦਾਸ]] * [[ਬਾਬਾ ਫਰੀਦ]] * [[ਭਗਤ ਰਾਮਾਨੰਦ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਬੈਣੀ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਸਧਨਾ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਭੀਖਨ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਪਰਮਾਨੰਦ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਸੈਣ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਧੰਨਾ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਪੀਪਾ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਸੂਰਦਾਸ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਜੈਦੇਵ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ਜੀ]]}} === ਭੱਟ === ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹਿੰਦੂ ਸਰਸਵਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜੋ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ, ਉਹ ਭੱਟਾਂ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਇੱਥੇ 11 ਸਿੱਖ ਭੱਟ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: {{Columns-list| * [[ਭੱਟ ਕਲ ਸਹਾਰ]] * [[ਭੱਟ ਬਲ੍ਹ]] * [[ਭੱਟ ਭਲ੍ਹ]] * [[ਭੱਟ ਭੀਖਾ]] * [[ਭੱਟ ਗਯੰਦ]] * [[ਭੱਟ ਹਰਬੰਸ]] * [[ਭੱਟ ਜਾਲਪ]] * [[ਭੱਟ ਕੀਰਤ]] * [[ਭੱਟ ਮਥੁਰਾ]] * [[ਭੱਟ ਨਲ੍ਹ]] * [[ਭੱਟ ਸਲ੍ਹ]] }} === ਗੁਰਸਿੱਖ === ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ 4 ਗੁਰੂ ਘਰ ਦੇ ਸਿੱਖ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਵੀ ਦਰਜ ਹਨ:<ref name=":4" /><ref>{{Cite book |last=Bak̲h̲ashī |first=Locana Siṅgha |title=Saint-poets of Guru Granth Sahib: history and heritage |date=2000 |publisher=National Book Shop |isbn=978-81-7116-248-2 |editor-last=Buxi |editor-first=Lochan Singh |location=Delhi |pages=171}}</ref><ref name=":5" /><ref name=":6" /> * [[ਬਾਬਾ ਸੁੰਦਰ|ਭਾਈ ਸੁੰਦਰ]] * [[ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ]] * [[ਭਾਈ ਸੱਤਾ ਡੂਮ]] * [[ਬਲਵੰਡ ਰਾਏ|ਭਾਈ ਬਲਵੰਡ ਰਾਏ]] == ਬਾਣੀਕਾਰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ == {| class="wikitable sortable" |+'''Background Details and No. of Hymns''' |- ! ਨਾਂ || ਸਮਾਂ || ਭਜਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ |- ! colspan="3" |ਗੁਰੂ |- | style="background: #ffc500;" | '''[[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ]]''' || 15ਵੀਂ ਸਦੀ || 974<ref name="ShackleMandair2013xviii">{{cite book|author1=Christopher Shackle|author2=Arvind Mandair|title=Teachings of the Sikh Gurus: Selections from the Sikh Scriptures |url=https://books.google.com/books?id=ftdcvmviy_8C |year=2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-45108-9|pages=xviii–xix}}</ref><ref name=":5" /> |- | style="background: #ffc500;" | '''[[ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ]]''' || 16ਵੀਂ ਸਦੀ || 62<ref name="ShackleMandair2013xviii" /><ref name=":5" /> |- | style="background: #ffc500;" | '''[[ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ]]''' || 16ਵੀਂ ਸਦੀ || 907<ref name="ShackleMandair2013xviii" /><ref name=":5" /> |- | style="background: #ffc500;" | '''[[ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ]]''' || 16ਵੀਂ ਸਦੀ || 679<ref name="ShackleMandair2013xviii" /><ref name=":5" /> |- | style="background: #ffc500;" | '''[[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ]]''' || 16ਵੀਂ ਸਦੀ || 2218<ref name="ShackleMandair2013xviii" /><ref name=":5" /> |- | style="background: #ffc500;" | '''[[ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ]]''' || 17ਵੀਂ ਸਦੀ || 116<ref name="ShackleMandair2013xviii" /><ref name=":5" /> |- ! colspan="3" |[[ਭਗਤ ਬਾਣੀ|ਭਗਤ]] |- | [[ਜੈਦੇਵ|ਭਗਤ ਜੈਦੇਵ]]|| 13ਵੀਂ ਸਦੀ<ref name="brown114">{{cite book|author=Kerry Brown|title=Sikh Art and Literature|url=https://books.google.com/books?id=ddgO-DldmSwC&pg=PA114|year=2002|publisher=Routledge|isbn=978-1-134-63136-0|pages=114–115, 120 (Appendix II)}}</ref> || 2<ref name=":5" /> |- | [[ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ|ਭਗਤ ਫ਼ਰੀਦ]] || 13ਵੀਂ ਸਦੀ || 134<ref name="kapoor" />{{refn|group=note|including 130<ref name="kapoor"/><ref name=brown114/><ref name=cole217>{{cite book|author1=William Owen Cole|author2=Piara Singh Sambhi|title=The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices |url=https://books.google.com/books?id=zIC_MgJ5RMUC |year=1995|publisher=Sussex Academic Press|isbn=978-1-898723-13-4|page=217}}</ref> ''[[salok]]''s, or short verses}}{{refn|group=note|Some of these may be by his successors, or by the Bhagat Farid of the 15th century, rather than Farid's own compositions.<ref name=cole217/>}} |- | [[ਭਗਤ ਰਾਮਾਨੰਦ]] || 14ਵੀਂ ਸਦੀ || 1<ref name=":5" /> |- | [[ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ]] || 14ਵੀਂ ਸਦੀ || 62<ref name=":5" /> |- | [[ਭਗਤ ਤਿਰਲੋਚਨ]] || 14ਵੀਂ ਸਦੀ || 5<ref name=":5" /> |- | [[ਭਗਤ ਪਰਮਾਨੰਦ]] || 14ਵੀਂ ਸਦੀ || 1<ref name=":5" /> |- | [[ਭਗਤ ਧੰਨਾ ਜੀ|ਭਗਤ ਧੰਨਾ]] || 14ਵੀਂ ਸਦੀ || 4<ref name=":5" /> |- | [[ਭਗਤ ਭੀਖਨ ਜੀ|ਭਗਤ ਭੀਖਨ]] || 14ਵੀਂ ਸਦੀ || 2<ref name=":5" /> |- | [[ਭਗਤ ਬੇਣੀ]] || 14ਵੀਂ ਸਦੀ || 3<ref name=":5" /> |- | [[ਭਗਤ ਪੀਪਾ]] || 14ਵੀਂ ਸਦੀ || 1<ref name=":5" /> |- | [[ਭਗਤ ਸੈਣ ਜੀ|ਭਗਤ ਸੈਣ]] || 14ਵੀਂ ਸਦੀ || 1<ref name=":5" /> |- | [[ਭਗਤ ਸੂਰਦਾਸ]] || 14ਵੀਂ ਸਦੀ || 2<ref name=":5" /> |- | [[ਭਗਤ ਸਧਨਾ]] || 14ਵੀਂ ਸਦੀ || 1<ref name=":5" /> |- | [[ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ]] || 15ਵੀਂ ਸਦੀ || 41<ref name=":5" /> |- | [[ਕਬੀਰ|ਭਗਤ ਕਬੀਰ]]|| 15ਵੀਂ ਸਦੀ|| 541<ref name="ShackleMandair2013xviii" /><ref name=":5" />{{refn|group=note|243<ref name="kapoor">{{cite book |last1=Sukhbir Singh |first1=Kapoor |last2=Mohinder Kaur |first2=Kapoor |title=Guru Granth Sahib: an Advance Study |date=2002 |publisher=Hemkunt Press |location=New Delhi |isbn=9788170103219 |pages=24, 72, 219, 291, 344 |url=https://books.google.com/books?id=emCLb8xjVqYC&q=compositions |access-date=18 March 2020}}</ref> of Kabir's hymns are ''salok''s, or short verses.<ref name="ShackleMandair2013xviii"/> One hymn formerly believed to as that of Kabir was later attributed by Guru Arjan to Namdev.<ref>{{cite book|author1=William Owen Cole|author2=Piara Singh Sambhi|title=The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices |url=https://books.google.com/books?id=zIC_MgJ5RMUC |year=1995|publisher=Sussex Academic Press|isbn=978-1-898723-13-4|pages=48–49}}</ref>}} |- ! colspan="3" | [[ਭੱਟਾਂ ਦੇ ਸਵੱਈਏ|ਭੱਟ]] |- | [[ਭੱਟ ਕਲ ਸਹਾਰ]] || 15ਵੀਂ ਸਦੀ || 54<ref name=":5" /> |- | [[ਭੱਟ ਬਲ੍ਹ]] || 15ਵੀਂ ਸਦੀ || <ref name=":5" />5 |- | [[ਭੱਟ ਭਲ੍ਹ]] || 15ਵੀਂ ਸਦੀ || 1<ref name=":5" /> |- | [[ਭੱਟ ਭੀਖਾ]] || 15ਵੀਂ ਸਦੀ || 2<ref name=":5" /> |- | [[ਭੱਟ ਗਯੰਦ]] || 15ਵੀਂ ਸਦੀ || 13<ref name=":5" /> |- | [[ਭੱਟ ਹਰਬੰਸ]] || 15ਵੀਂ ਸਦੀ || 2<ref name=":5" /> |- | [[ਭੱਟ ਜਾਲਪ]] || 15ਵੀਂ ਸਦੀ || 5<ref name=":5" /> |- | [[ਭੱਟ ਕੀਰਤ]]|| 15ਵੀਂ ਸਦੀ || 8<ref name=":5" /> |- | [[ਭੱਟ ਮਥੁਰਾ]] || 15ਵੀਂ ਸਦੀ || 14<ref name=":5" /> |- | [[ਭੱਟ ਨਲ੍ਹ]]|| 15ਵੀਂ ਸਦੀ || 16<ref name=":5" /> |- | [[ਭੱਟ ਸਲ੍ਹ]] || 15ਵੀਂ ਸਦੀ || 3<ref name=":5" /> |- ! colspan="3" |ਗੁਰਸਿੱਖ |- |[[ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ]] |15ਵੀਂ ਸਦੀ |2<ref name=":6" /> |- |[[ਬਾਬਾ ਸੁੰਦਰ|ਬਾਬਾ ਸੂਦ੍ਰ]] |15ਵੀਂ ਸਦੀ |6<ref name=":5" /> |- |[[ਭਾਈ ਸੱਤਾ ਡੂਮ]] |15ਵੀਂ ਸਦੀ |1 ਵਾਰ<ref name="brown114" /><ref name=":5" /> |- |[[ਬਲਵੰਡ ਰਾਏ]] |15ਵੀਂ ਸਦੀ |1 ਵਾਰ<ref name="brown114" /><ref name=":5" /> |} == ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ == *1. '''ਜਪੁ''' : 38 ਪਉੜੀਆਂ, 2 ਸਲੋਕ, 1 ਮੂਲ ਮੰਤਰ = 41 *2. '''ਸਿਰੀ ਰਾਗੁ''': 33 ਪਦੇ (ਤ੍ਰਿਪਦੇ 2, ਚਉਪਦੇ 28, ਪੰਚਨਦੇ 31), 18 ਪਦੀਆਂ (ਸਪਤਪਦੀ 1, ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ 14, ਨੌਪਦੀ 1, ਦਸਪਦੀ 1, ਚਉਬੀਸਪਦੀ 1), 2 ਪਾਰੇ (ਚਉਪਦਾ 1, ਪੰਚਪਦਾ 1) 7 ਸਲੋਕ= 74 *3. '''ਮਾਝ ਰਾਗੁ''': 1 ਅਸ਼ਟਪਦੀ, 24 ਪਉੜੀਆ, 46 ਸਲੋਕ = 74 *4. '''ਗਉੜੀ ਰਾਗੁ''': 20 ਪਦੇ (ਤ੍ਰਿਪਦੇ 2, ਚਉਪਦੇ 15, ਪੰਚਪਦਾ 1, ਛੇ ਪਦੇ 12) 18ਪਦੀਆਂ (ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ 12, ਨੌਪਦੀਆਂ 5, ਬਾਰਹਪਦੀ 1), 2 ਛੰਤ= 40 *5. '''ਆਸਾ ਰਾਗੁ''': 1 ਸੋਦਰੁ, 39 ਪਦੇ (ਚੁਪਦੇ 2, ਤ੍ਰਿਪਦਾ 1, ਚਉਪਦੇ 30, ਪੰਚਪਦੇ 5, ਛਿਪਦਾ 1) 22 ਪਦੀਆਂ (ਸਪਤਪਦੀਆਂ 2, ਅਸ਼ਅਪਦੀਆਂ 16, ਨੌਪਦੀਆ 2,ਚਸਪਦੀਆਂ 2) 5 ਛੰਤ, 24 ਪਉੜੀਆਂ ਅਤੇ 45 ਸਲੋਕ=171. *6. '''ਗੂਜਰੀ ਰਾਗੁ''': 2 ਚਉਪਦੇ, 5 ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ = 7 *7. '''ਬਿਹਾਗੜਾ ਰਾਗੁ''': 2 ਸਲੋਕ = 2 *8. '''ਵਡਹੰਸ ਰਾਗੁ''': 3 ਪਦੇ (ਇਕਪਦਾ 1, ਚਉਪਦੇ 2) 2 ਛੰਤ, 5 ਅਣਾਹੁਣੀਆ, 3 ਸਲੋਕ= 13. *9. '''ਸੋਰਠਿ ਰਾਗੁ''': 12 ਪਦੇ (ਚਉਪਦੇ 9, ਪੰਚਪਦੇ 3, 4 ਪਦੀਆਂ,) (ਅਸ਼ਟੀਪਦੀਆਂ 3, ਦਸਪਦੀ 1), 2 ਸਲੋਕ=18 *10. '''ਧਨਾਸਰੀ ਰਾਗੁ''': 9 ਪਦੇ (ਚਉਪਦਾ 7, ਪੰਚਪਦੇ 2) 2 ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ, 3 ਛੰਤ (ਚਉਪਦਾ 1,ਪੰਚਪਦਾ 2=14. *11. '''ਤਿਲੰਗ ਰਾਗੁ''': 5 ਪਦੇ (ਚੁਪਦਾ 1, ਤ੍ਰਿਪਦਾ 1, ਚਉਪਦੇ 3), 1 ਪਦੀ = 6 *12. '''ਸੂਹੀ ਰਾਗੁ''': 9 ਪਦੇ (ਇਕਪਦਾ 1, ਚਉਪਦੇ 6, ਪੰਚਪਦਾ 1, ਛਿਪਦਾ 1), 5 ਅਸ਼ਟਪਦੀਆ 2 ਕੁਚਜੀ-ਸੁਚਜੀ, 5 ਛੰਤ 21 ਸਲੋਕ =42 *13. '''ਬਿਲਾਵਲ ਰਾਗੁ''': 4 ਚਉਪਦੇ, 2 ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ, 20 ਪਦ, 2 ਛੰਤ, 2 ਸਲੋਕ =30 *14. '''ਰਾਮਕਲੀ ਰਾਗੁ''': 11 ਪਦੇ (ਤ੍ਰਿਪਦਾ 1, ਬਾਹਰਪਦੀ 1, 4 ਚੀਸਪਦੀ 1), 54 ਪਦ (ਓ ਅੰਕਾਰ ਦੇ), 73 ਪਦ ([[ਸਿਧ ਗੋਸਟਿ]] ਦੇ), 19 ਸਲੋਕ = 166. *15. '''ਮਾਰੂ ਰਾਗੂ''': 12 ਪਦੇ (ਤ੍ਰਿਪਦਾ 1, ਚਉਪਦੇ 7, ਪੰਚਪਦੇ-3, ਤ੍ਰਿਪਦਾ 1) 11ਪਦੀਆਂ (ਸਪਤਪਦੀ 1, ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ 8, ਨੌਪਦੀ 1, ਬਾਰਹਪਦੀ 1), 22 ਸੋਲਹੇ, 18 ਸਲੋਕ=63। *16. '''ਤੁਖਾਰੀ ਰਾਗੁ''': 5 ਛੰਤ (ਚਉਪਦੇ ਤ, ਪੰਚਪਦੇ 2) 17 ਪਦ ਬਾਰਹਮਾਹ= 22. *17. '''ਭੈਰਉ ਰਾਗੁ''': 8 ਪਦੇ (ਚਉੁਪਦੇ 7, ਪੰਚਪਦਾ 1), 1 ਪਦੀ =3 *18. '''ਬਸੰਤ ਰਾਗੁ''': 10 ਪਦੇ (ਤ੍ਰਿਪਦਾ 1, ਚਉਪਦੇ 9), 8 ਪਦੀਆਂ (ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ 7, ਦਸਪਦੀ 1) = 18। *19. '''ਮਲ੍ਹਾਰ ਰਾਗੁ''': 9 ਪਦੇ (ਚਉਪਦੇ 8, ਪੰਚਪਦਾ 1) 5 ਪਦੀਆਂ (ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ 3, ਨੌਪਦੀ ਦਸਪਦੀ 1), 27 ਪਉੜੀਆਂ ਤੇ 24 ਸਲੋਕ=65. *20. '''ਪਰਭਾਤੀ ਰਾਗੁ''': 17 ਪਦੇ (ਚਉਪਦੇ 13, ਪੰਚਪਦੇ 4), 7 ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ =24 *21. '''ਸਾਰੰਗ ਰਾਗੁ''': 3 ਚਉਪਦੇ, 2 ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ, 35 ਸਲੋਕ=38. *22. '''ਸਲੋਕ ਸਹਸਕ੍ਰਿਤੀ''': 3 ਸਲੋਕ *23. '''ਸਲੋਕ ਵਾਰਾਂ ਤੇ ਵਧੀਕ''': 32 ਸਲੋਕ ==ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ== [[ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ]] ਨੇ 63 ਸਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਜੋ ਕਿਸੇ ਰਾਗੁ ਅਧੀਨ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ ਬਲ ਕਿ ਹੋਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਅੰਕਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ==ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ== *1. '''ਸਿਰੀ ਰਾਗੁ''': 31 ਪਦੇ, 8 ਬਹੁਪਦੀਆਂ, 33 ਸਲੋਕ *2. '''ਮਾਝੁ ਰਾਗੁ''': 32 ਬਹੁਪਦੀਆਂ ਤੇ 3 ਸਲੋਕ *3. '''ਗਉੜੀ ਰਾਗੁ''': 18 ਪਦੇ, 9 ਬਹੁਪਦੀਆਂ, 5 ਛੰਤ ਅਤੇ 7 ਸਲੋਕ *4. '''ਆਸਾ ਰਾਗੁ''': 12 ਪਦੇ, 15 ਬਹੁਤਪਦੀਆਂ, 2 ਛੰਤ, 1 ਕਾਫੀ, 1 ਪੱਟੀ (18 ਪਉੜੀਆਂ) *5. '''ਗੂਜਰੀ ਰਾਗੁ''': 7 ਪਦੇ, 1 ਬਹੁਪਦੀ, 43 ਸਲੋਕ, 22 ਪਉੜੀਆਂ। *6. '''ਬਿਹਾਗੜਾ ਰਾਗੁ''': 33 ਸਲੋਕ *7. '''ਵਡਹੰਸ ਰਾਗੁ''': 9 ਪਦੇ, 2 ਬਹੁਪਦੀਆਂ, 6 ਛੰਤ, 4 ਅਲਾਹੁਣੀਆਂ, 40 ਸਲੋਕ *8. '''ਸੋਰਠਿ ਰਾਗੁ''': 12 ਪਦੇ, 3 ਬਹੁਪਦੀਆਂ, 48 ਸਲੋਕ *9. '''ਧਨਾਸਰੀ ਰਾਗੁ''': 9 ਪਦੇ। *10. '''ਸੂਹੀ ਰਾਗੁ''': 4 ਬਹੁਪਦੀਆਂ, 7 ਛੰਤ, 15 ਸਲੋਕ, 20 ਪਉੜੀਆਂ, *11. '''ਬਿਲਾਵਲੁ ਰਾਗੁ''': 6 ਪਦੇ, 1 ਬਹੁਪਦੀ, 1 ਸਤਵਾਰਾ, 24 ਸਲੋਕ *12. '''ਰਾਮਕਲੀ ਰਾਗੁ''': 6 ਪਦੇ, 1 ਬਹੁਪਦੀ, 1ਸਤਵਾਰਾ, 24 ਸਲੋਕ 21 ਪਾਉੜੀਆਂ *13. '''ਮਾਰੂ ਰਾਗੁ''': 5 ਪਦੇ, 1 ਬਹੁਪਦੀ, 24 ਸੋਲਹੇ, 23 ਸਲੋਕ, 22 ਪਾਉੜੀਆਂ। *14. '''ਭੈਰਉ ਰਾਗੁ''': 21 ਪਦੇ, 2 ਬਹੁਪਦੀਆਂ *15. '''ਬਸੰਤੁ ਰਾਗੁ''': 20 ਪਦੇ। *16. '''ਸਾਰੰਗ ਰਾਗੁ''': 3 ਬਹੁਪਦੀਆਂ, 23 ਸਲੋਕ *17. '''ਮਲ੍ਹਾਰ ਰਾਗੁ''': 13 ਪਦੇ, 3 ਬਹੁਪਦੀਆਂ, 27 ਸਲੋਕ, *18. '''ਪ੍ਰਭਾਤੀ ਰਾਗੁ''': 7 ਪਦੇ, 2 ਬਹੁਪਦੀਆਂ, *19. '''ਸਲੋਕ ਵਾਰਾਂ ਤੋਂ ਵਧੀਕ''': 67 *20. '''[[ਅਨੰਦ ਸਾਹਿਬ]]''' *21. '''ਵਾਰ ਕਵਿ''' ਗੂਜਰੀ ਕੀ ਵਾਰ (22 ਪਉੜੀਆਂ) ਸੂਹੀ ਕੀ ਵਾਰ (20 ਪਉੜੀਆਂ) ਰਾਮਕਲੀ ਕੀ ਵਾਰ ਮਹਲਾ 3 (21 ਪਉੜੀਆਂ) ਮਾਰੂ ਕੀ ਵਾਰ (22 ਪਉੜੀਆਂ) *22. '''ਪੱਟੀ''': (18 ਪਦਿਆਂ ਚ) *23. ਅਲਾਹੁਣੀਆਂ *24. ਸਲੋਕ ਵਾਰਾ ਤੇ ਵਧੀਕ: ਮਹਲਾ 3 ==ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ== [[ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ]] ਨੇ 30 ਰਾਗਾਂ ਚ ਬਾਣੀ ਦੀ ਰਚਨਾਂ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਆਪ ਨੇ 678 ਸ਼ਬਦਾ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਆਪ ਨੇ ਕੁੱਲ 264 ਸ਼ਬਦਾਂ, 58 ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ, 38 ਛੰਤਾਂ, 183 ਪਉੜੀਆਂ, ਤੇ ਵਾਰਾਂ ਨਾਲ ਅੰਕਿਤ 105 ਸਲੋਕਾਂ ਤੇ ਵਾਰਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ- *1. ਸਿਰੀਰਾਗ ਕੀ ਵਾਰ (ਮਹੱਲਾ ਚੌਥਾ) *2. ਗਉੜੀ ਕੀ ਵਾਰ (ਮਹੱਲਾ ਚੌਥਾ) *3. ਬਿਹਰਾੜੇ ਕੀ ਵਾਰ *4. ਵਡਹੰਸ ਕੀ ਵਾਰ *5. ਸੋਰਠਿ ਕੀ ਵਾਰ *6. ਸਾਰੰਗ ਕੀ ਵਾਰ *7. ਬਿਲਾਵਲ ਕੀ ਵਾਰ *8. ਕਾਨੜੇ ਕੀ ਵਾਰ (15 ਪਉੜੀਆਂ) ਕੁੱਝ ਹੋਰ ਲੋਕ ਕਾਵਿ ਰੂਪ: *(ੳ) ਛੰਤ: (ਸਿਰੀਰਾਗੁ ਮਹੱਲਾ 4, ਪੰਨਾ (78) *(ਅ) ਕਰਹਲੇ:- (ਰਾਗ ਗਾਉੜੀ ਪੂਰਬੀ ਮਹੱਲਾ 4, ਪੰਨਾ (234) *(ੲ) ਘੋੜੀਆਂ *(ਸ) ਪਹਿਰੇ ==ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ== ਕੁੱਲ ਸ਼ਬਦ 2218 ਸੰਕਲਿਤ ਕੀਤੇ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ 30 ਰਾਗਾਂ ਚ ਬਾਣੀ ਰਚੀ। 31 ਵਾਂ ਰਾਗ, (ਜੈਜਾਵੰਤੀ) ਬਾਅਦ ਚ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਅੰਗ ਬਣਿਆ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦਮਦਮੀ ਬੀੜ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਹਿਬ `ਚ ਦਰਜ ਸ਼ਬਦ = 1322, ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ= 45, ਛੰਤ= 63, ਵਾਰਾਂ (ਛੇ)= 117 ਪਉੜੀਆਂ ਰਾਂ ਵਿੱਚਲੇ ਸਲੋਕ= 252 ਭਾਗਤ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ= 3 ਸਲੋਕ ਸਹਸਕ੍ਰਿਤੀ = 67 ਗਾਥਾ ਮਹੱਲਾ ਪੰਜਵਾਂ = 24 ਫੁਨਹੇ ਮਹੱਲਾ ਪੰਜਵਾਂ= 23 ਸਲੋਕ ਵਾਰਾਂ ਤੇ ਵਧੀਕ= 22 ਮੁੰਦਾਵਣੀ ਤੇ ਅੰਤਿਮ ਸਲੋਕ= 2 1. '''ਬਾਰਹਮਾਹਾ ਮਾਝ''': (14 ਪਦੇ) 2. '''ਬਾਵਨ ਅੱਖਰੀ''': 52 ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ‘ਵਰਣਮਾਲਾ` ਨੂੰ ਬਾਵਨ ਅੱਖਰੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 3. '''ਸੁਖਮਨੀ''': ਸਿਰਲੇਖ-ਗਉੜੀ ਸੁਖਮਨੀ ਮਹੱਲਾ ਪੰਜਵਾਂ (24 ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ) 4. '''ਥਿਤੀ ਗਉੜੀ ਮਹੱਲਾ ਪੰਜਵਾਂ (17 ਪਉੜੀਆਂ)''' 5. '''ਛੇ ਵਾਰਾਂ''': *ੳ) ਗਉੜੀ ਕੀ ਵਾਰ *ਅ) ਗੂਜਰੀ ਕੀ ਵਾਰ *ੲ) ਜੈਤਸਰੀ ਕੀ ਵਾਰ *ਸ) ਰਾਮਕਲੀ ਕੀ ਵਾਰ *ਹ) ਮਾਰੂ ਵਾਰ ਮਹੱਲਾ ਪੰਜਵਾਂ ਛਖਣੇ ਮਹੱਲਾ ਪੰਜਵਾ *ਕ) ਬਸੰਤ ਕੀ ਵਾਰ ਮਹੱਲਾਂ ਪੰਜਵਾਂ 6. '''ਮੁੰਦਾਵਣੀ ਮਹਲਾ ਪੰਜਵਾਂ''' ==ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ== [[ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ]] ਨੇ 15 ਰਾਗਾਂ, 59 ਸ਼ਬਦਾ, 57 ਸਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ 1706 ਚ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਲੇਖਣ ਕਰਵਾਇਆ। 1. '''ਰਾਗੁ ਗਉੜੀ'''- 9 ਸ਼ਬਦ 2. '''ਰਾਗੁ ਆਸਾ'''- 1 ਸ਼ਬਦ 3. '''ਰਾਗੁ ਦੇਵਗੰਧਾਰੀ'''- 3 ਸ਼ਬਦ 4. '''ਰਾਗੁ ਬਿਹਾਰਾੜਾ'''- 1 ਸ਼ਬਦ 5. '''ਰਾਗੁ ਸੋਰਠਿ'''- 12 ਸ਼ਬਦ 6. '''ਰਾਗੁ ਧਨਾਸਰੀ''' - 4 ਸ਼ਬਦ 7. '''ਰਾਗੁ ਜੈਤਸਰੀ''' - 3 ਸ਼ਬਦ 8. '''ਰਾਗੁ ਟੋਡੀ'''- 1 ਸ਼ਬਦ 9. '''ਰਾਗੁ ਤਿਲੰਗ (ਕਾਫੀ)''' - 3 ਸ਼ਬਦ 10. '''ਰਾਗੁ ਬਿਲਾਵਲ''' - 3 ਸ਼ਬਦ 11. '''ਰਾਗੁ ਰਾਮਕਲੀ''' - 3 ਸ਼ਬਦ 12. '''ਰਾਗੁ ਮਾਰੂ'''- 3 ਸ਼ਬਦ 13. '''ਰਾਗੁ ਬਸੰਤ''' - 5 ਸ਼ਬਦ 14. '''ਰਾਗੁ ਸਾਰੰਗ'''- 4 ਸ਼ਬਦ 15 '''ਰਾਗੁ ਜੈਜਾਵੰਤੀ'''- 4 ਸ਼ਬਦ 16 '''ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ ਸ਼ਬਦ''' - 59 17 '''ਰਾਗਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੁੱਲ ਸਲੋਕ''' - 57 ==ਭਗਤ, ਗੁਰੂ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ:== ===ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ=== 16 ਰਾਗ, 532 ਸ਼ਬਦ ਤੇ ਸਲੋਕ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹਨ। === ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ === 18 ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ 40 ਸ਼ਬਦ ===ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ=== 18 ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ 61 ਸ਼ਬਦ ===ਭਗਤ ਸੇਖ਼ ਫ਼ਰੀਦ ਸ਼ਕਰਗੰਜ ਜੀ=== ਰਾਗ ਸੂਹੀ, ਰਾਗ ਆਸਾ ਵਿੱਚ ਦੋ ਦੋ ਸ਼ਬਦ, ਸਲੋਕ ਫਰੀਦ ਜੀ ਕੇ ਸਿਰਲੇਖ ਅਧੀਨ ਦਰਜ਼ ਸਲੋਕ 130 ਦਰਜ਼ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸ਼ੇਖ਼ ਫਰੀਦ ਜੀ ਦੇ 112 ਸਲੋਕ ਹਨ ਅਤੇ ਬਾਕੀ 18 ਸਲੋਕ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨਾਂ ਦੇ ਹਨ। ===ਭਗਤ ਧੰਨਾ ਜੀ=== 2 ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ 3 ਸ਼ਬਦ ===ਭਗਤ ਬੇਣੀ ਜੀ=== ਤਿੰਨ ਸ਼ਬਦ, ਸ੍ਰੀ ਰਾਗੁ (ਪੰਨਾ 93) ਰਾਮਕਲੀ ਰਾਗੁ (ਪੰਨਾ 974), ਪ੍ਰਭਾਤੀ ਪੰਨਾ (1351) ===ਭਗਤ ਭੀਖਨ ਜੀ=== ਦੋ ਸ਼ਬਦ, ਰਾਗ ਸੋਰਠਿ (ਪੰਨਾ 659 ਅਤੇ 660) ===ਭਗਤ ਸਧਨਾ ਜੀ=== ਬਿਲਾਵਲ ਰਾਗੁ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਪੰਨਾ (858) ===ਭਗਤ ਪੀਪਾ ਜੀ=== ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ (ਪੰਨਾ 695) ਹੋਰ ਰਚਨਾ-ਬਾਣੀ ਸ੍ਰੀ ਪੀਪਾ ਜੀ, ਸਰਬ ਗੁੱਟਕਾ ===ਭਗਤ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ਜੀ=== ਚਾਰ ਸ਼ਬਦ ਇੱਕ ਸਿਰੀ ਰਾਗ ਵਿੱਚ, ਦੋ ਸ਼ਬਦ ਗੂਜਰੀ ਰਾਗੁ ਅਤੇ ਇੱਕ ਧਨਾਸਰੀ ਰਾਗੁ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ। ===ਭਗਤ ਰਾਮਾਨੰਦ ਜੀ=== ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ (ਪੰਨਾ 1195) ਰਾਗੁ ਬਸੰਤ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਬਾਣੀ। ===ਭਗਤ ਜੈਦੇਵ ਜੀ=== ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਗੂਜਰੀ ਵਿੱਚ (ਪੰਨਾ 526) ਦੂਜਾ ਰਾਗੁ ਮਾਰੂ ਵਿੱਚ (ਪੰਨਾ 1106) ===ਭਗਤ ਪਰਮਾਨੰਦ ਜੀ=== ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਸਾਰੰਗ ਰਾਗੁ ਵਿੱਚ (ਪੰਨਾ 1153) ===ਭਗਤ ਸੂਰਦਾਸ ਜੀ=== ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਪੰਕਤੀ (ਪੰਨਾ 1253) ===ਭਗਤ ਸੈਣ ਜੀ=== ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ==ਭੱਟ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ== ===ਭੱਟ ਕਲਸਹਾਰ ਜੀ=== ਪੰਜ ਗੁਰੂ ਸਹਿਬਾਨਾਂ ਦੀ ਉਸਤਤਿ ਵਿੱਚ 54 ਸਵੱਯੇ ===ਭੱਟ ਜਾਲਪ ਜੀ=== 5 ਸਵੱਯੇ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਦੀ ਉਸਤਤਿ ਵਿੱਚ ===ਭੱਟ ਕੀਰਤ ਜੀ=== ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਤੇ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਉਸਤਤਿ ਵਿੱਚ 4 ਸਵੱਈਏ ===ਭੱਟ ਭਿਖਾ ਜੀ=== ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਉਸਤਤਿ ਵਿੱਚ 2 ਸਵੱਈਏ ===ਭੱਟ ਸਲ੍ਹ ਜੀ=== ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਲਈ 1 ਤੇ ਰਾਮਦਾਸ ਲਈ 2 ਸਵੱਈਏ ===ਭੱਟ ਭਲ੍ਹ ਜੀ=== ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਲਈ 1 ਸਵੱਈਏ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ===ਭੱਟ ਨਲ੍ਹ ਜੀ=== ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਲਈ 16 ਸਵੱਈਏ ===ਭੱਟ ਗਯੰਦ ਜੀ=== ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਲਈ 13 ਸਵੱਈਏ ===ਭੱਟ ਮਥਰਾ ਜੀ=== ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ -7 ਸਵੱਈਏ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਲਈ 7 ਸਵੱਈਏ ===ਭੱਟ ਬਲ੍ਹ ਜੀ=== ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਲਈ 5 ਸਵੱਈਏ ===ਭੱਟ ਹਰਿਬੰਸ ਜੀ=== ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਲਈ 2 ਸਵੱਈਏ ==ਗੁਰੂ ਘਰ ਦੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ== ===ਬਾਬਾ ਸੁੰਦਰ ਜੀ=== ਰਚਿਤ ‘ਸਦੁ` ਸ਼ਬਦ ਰਾਗੁ ਰਾਮਕਲੀ ਚ ਅੰਕਿਤ ਹੈ, ਇਸ ਦੇ ਛੇ ਪਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਲੋਕ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਉਚਾਰਣ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਸਿਰਲੇਖ "ਮਰਦਾਨਾ ਮਹਲਾ ਪਹਿਲਾ " ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਿਸ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਨੋਟ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਦੀ ਕੋਈ ਵੀ ਰਚਨਾ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ। ===ਸੱਤਾ ਤੇ ਬਲਵੰਡ ਜੀ=== ਰਾਇ ਬਲਵੰਡ ਤਥਾ ਸਤੈ ਡੂਮਿ ਕੀ ਵਾਰ ਗੁਰਸਿੱਖ: ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ, ਭਾਈ ਸੁੰਦਰ, ਭਾਈ ਸਤਾ ਤੇ ਭਾਈ ਬਲਵੰਡ ਜਿਹੇ ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਜੋ ਗੁਰੂ ਘਰ ਦੇ ਨਿਕਟਵਰਤੀ ਸਨ. == ਵਿਵਾਦਪੂਰਨ ਲੇਖਕ: ਮਰਦਾਨਾ ਅਤੇ ਟੱਲ == ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਦੋ ਹੋਰ ਲੇਖਕ ਹਨ ਜੋ ਵੱਖ ਵੱਖ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹਿਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹਨ: ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਅਤੇ ਭੱਟ ਟੱਲ। ਵੱਖ ਵੱਖ ਵਿਦਵਾਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ: * ਉੱਥੇ ਮਰਦਾਨਾ 1 ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਦੋ ਭਜਨ ਹਨ<ref>Page 553, Adi Granth, Translation of Sant Singh Khalsa</ref> [[ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ]] ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੈ, ਪਰ ਬਾਕੀ ਦਾਅਵੇ ਨੂੰ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਫ਼ਲ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਲਮ ਦਾ ਨਾਮ [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ|ਨਾਨਕ]] ਨੇ ਗੀਤ ਅੰਦਰ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ <ref>''ਇਸ ਸਲੋਕ ਮੈਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਮਰਦਾਨੇ ਕੇ ਪੂਛਨੇ ਸੇ ਤਿਸ ਕੇ ਪ੍ਰਤਿ ਗੁਰਮੁਖਤਾ ਅਰੁ ਮਨਮੁਖਤਾ ਕੀ ਮਦਰਾ ਕਾ ਰੂਪੁ ਬਰਨਨ ਕਰਤੇ ਹੈਂ ਔਰੁ ਦੋ ਪਰਕਾਰ ਕੀ ਮਦਿਰਾ ਮਨਮੁਖੋਂ ਕੀ ਔਰੁ ਗੁਰਮੁਖੋਂ ਕੀ ਕਹੀ ਹੈ॥ ਪ੍ਰਥਮ ਮਨਮੁਖੋਂ ਕੀ ਮਦਿਰਾ ਕਹਤੇ ਹੈਂ॥'': Fareedkoti Teeka, Adi Granth</ref> ਅਤੇ ਮਰਦਾਨਾ ਸਲੋਕ ਦੀ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਹੈ। * ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭੱਟ ਟੱਲ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਇੱਕ ਸਵਈਆ ਹੈ, <ref>''ਟਲ' ਜੀ ਕਹਤੇ ਹੈਂ ਹੇ ਭਾਈ ਐਸੇ ਸਤਿਗੁਰੋਂ ਕੋ ਸਹਜ ਸੁਭਾਵਕ ਨਿਰੰਤਰ ਹੀ ਸੇਵੀਐ ਹੇ ਭਾਈ ਸਤਿਗੁਰੋਂ ਕੇ ਦਰਸਨ ਕਰਨੇ ਤੇ ਜਨਮ ਮਰਨ ਦੁਖ ਜਾਤਾ ਰਹਿਤਾ ਹੈ॥੧੦॥'': Page 1392, Teeka Fareedkoti, Adi Granth</ref> ਜੋ ਕਿ ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ [[ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ|ਗੁਰਮੁਖੀ]] ਟਾਈਪੋ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਕਲ ਭਾਵ ਭੱਟ ਕਲ੍ਹਸ਼ਾਰ ਹੈ।<ref>''Page 1392: ਟਲ = ਹੇ ਟੱਲ! ਹੇ ਕਲ੍ਯ੍ਯ! ਹੇ ਕਲ੍ਯ੍ਯਸਹਾਰ!'': Teeka by Professor Sahib Singh, Adi Granth</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਧਰਮਗ੍ਰੰਥ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਲੇਖਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ]] hvkh87vt7qzg8zjc090z0zlo50pj56n 838861 838798 2026-05-07T11:52:41Z Nitesh Gill 8973 838861 wikitext text/x-wiki [[File:Sri Guru Granth Sahib Nishan.jpg|right|thumb|ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ, ਪਟਨਾ ਵਿਖੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਪੱਤਰੇ ਉੱਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਦੀ ਲਿਖਾਈ ਵਿੱਚ ਮੂਲ-ਮੰਤਰ]] [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]] ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ:]] '''Guru Granth Sahib'''), [[ਸਿੱਖੀ|ਸਿੱਖਾਂ]] ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ ਅਤੇ [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] ਦੇ ਪ੍ਰਗਟ ਅਤੇ ਸਦੀਵੀ ਕਾਲ ਗੁਰੂ ਹਨ।<ref name="ke">{{Cite book|title=Online Worksheets|last=Keene|first=Michael|publisher=Nelson Thornes|year=2003|isbn=0-7487-7159-X|page=38}}</ref> [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ|ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ]] ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਮਹਾਨ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਸੰਕਲਨ ਸੰਨ 1601 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 2 ਅਗਸਤ 1604 ਨੂੰ ਸੰਪੰਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ 1430 ਅੰਗ (ਪੰਨੇ) ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ 36 ਸੰਤਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ (6 ਗੁਰੂ), ਭਗਤ (15 ਭਗਤ), ਭੱਟ (11 ਭੱਟ) ਅਤੇ ਗੁਰਸਿੱਖ (4 ਗੁਰਸਿੱਖ) ​​ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਇਕੋ ਇਕ ਧਾਰਮਿਕ ਲਿਪੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੂਜੇ ਧਰਮਾਂ, ਜਾਤੀਆਂ ਅਤੇ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਾਤੀ-ਪਿਛੋਕੜਾਂ ਦੇ ਲੇਖਕਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ [[ਸ਼ੂਦਰ]] ਅਤੇ ਅਛੂਤ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref name="Gill 2015">{{cite book|last=Jodhka|first=Surinder Singh|url=https://books.google.com/books?id=EcW3eLUr4IoC|title=Punjab Society: Perspectives and Challenges|date=|publisher=Concept Publishing Company|year=2003|isbn=9788180690389|editor-last=Gill|editor-first=Manmohan Singh|pages=28|chapter=2: The Scheduled Castes in Contemporary Punjab|accessdate=10 February 2026}}</ref> ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਪਹਿਲਾਂ ਸੰਸਕਰਣ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਅਤੇ ਦੂਸਰਾ ਸੰਸਕਰਣ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਮਹਾਨ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਲੇਖਣੀ ਦਾ ਕਾਰਜ [[ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ]] ਜੀ ਨੇ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਪੰਜ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦਰਜ ਸੀ; ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਇਸ ਵਿੱਚ 1705 ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੀ। == ਲੇਖਕਾਂ ਦਾ ਵਰਗੀਕਰਨ == [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ|ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ]] ਦੇ ਲੇਖਕਾਂ ਨੂੰ ਚਾਰ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ:<ref name=":4">{{Cite book|last1=Nayar|first1=Kamala Elizabeth|title=The Sikh View on Happiness: Guru Arjan's Sukhmani|last2=Sandhu|first2=Jaswinder Singh|publisher=Bloomsbury Publishing|year=2020|isbn=9781350139893|pages=219|chapter=Notes|quote=16 The fifteen bhagats (devotional poets), whose verses have been incorporated in the Guru Granth Sahib, are Kabir, Ravidas, Sheikh Farid, Ramanand, Beni, Namdev, Sadhana, Sheikh Bhikhan, Parmanand, Sain Nayee, Dhanna, Pipa, Surdas, Jaidev and Trilochan. The bhagats belonged to the Hindu (Vaishnava) Bhakti, nirgun Bhakti or Sufi traditions, and either predated or lived during the Guru Nanak period.<br><br>17 The eleven bhatts (Hindu court bards), whose verses have been incorporated in the Guru Granth Sahib, are Kalashar, Balh, Bhalh, Bhika, Gayand, Harbans, Jalap, Kirat, Mathura, Nalh and Salh. Bhai Baldeep Singh, 'What Is Kirtan?: Observations, Interventions and Personal Reflections', Sikh Formations 7, no. 3 (2011), 282 n. 13. While the Brahmin ballad singers were connected with the divine courts (darbar sahib) of the later Sikh Gurus, their verses praise the first five Sikh Gurus. The bhatt verses are collectively referred to as Bhatt Bani, which is included in the concluding section of the Guru Granth Sahib (pp. 1389-1406).<br><br>18 Bhai Mardana (GGS, 553) was a Muslim rebab (bowed string instrument) musician, who accompanied Guru Nanak on his travels. Bhai Rai Balwand was a Muslim rebab musician and Satta was a Muslim drummer during the time of Guru Angad up to the time of Guru Arjan; they both sang gurbani-kirtan and composed a Ramkali var that was included in the Guru Granth Sahib (pp. 966-8). Baba Sundar was the great grandson of Guru Amar Das and grandson of Mohri, who wrote Sadu (Call of Death) (GGS, 923-4).}}</ref><ref name=":5">{{Cite book |last=Singh |first=Prithi Pal |title=The History of Sikh Gurus |publisher=Lotus Press |year=2006 |isbn=978-81-8382-075-2 |location=New Delhi |pages=170–171}}</ref> * [[ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ]] * [[ਭਗਤ]] * [[ਭਾਟੜੇ ਸਿੱਖ|ਭੱਟ]] * [[ਗੁਰਸਿੱਖ]] === ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ === {{main|ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ}} ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਸਿੱਖ, ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਪਾਬੰਦ ਹਨ, ਭਾਵ ਜੋ ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਪਰ ਆਮ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਨੇ ਸਦੀਆਂ ਦੌਰਾਨ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਜਿਸਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸਾਲ 1469 ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਥੇ ਛੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ:{{Columns-list|* [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ]] * [[ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ]] * [[ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ]] * [[ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ | ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ]] * [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ]] * [[ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ]]}}ਜਦੋਂ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਛੇ ਗੁਰੂਆਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਲਈ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕੁਝ ਅਜਿਹੇ ਵੀ ਹਨ ਜੋ ਦਲੀਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ|ਗੁਰੂ]] [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ|ਹਰਿਰਾਏ]] ਅਤੇ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref name=":0">{{Cite book|last=Singh|first=Sardar Harjeet|url=https://books.google.com/books?id=fleka3YEE8sC&q=a+couplet+attributed+to+Guru+Har+Rai&pg=PA100|title=Faith & Philosophy of Sikhism|date=2009|publisher=Gyan Publishing House|isbn=978-81-7835-721-8|pages=103–104|language=en}}</ref><ref name=":1">{{Cite book|title=Sikh art and literature|url=https://archive.org/details/sikhartliteratur0000unse|date=1999|publisher=Routledge|others=Kerry, August 17- Brown|isbn=0-415-20288-4|location=London|page=[https://archive.org/details/sikhartliteratur0000unse/page/198 198]|oclc=39765536}}</ref><ref name=":2" /><ref name=":3" /> ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਸਲੋਕ ਮਹੱਲਾ ਸੱਤਵਾਂ (7) ਅਤੇ ਦੋਹਰਾ ਮਹੱਲਾ ਦਸਵਾਂ (10) ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸੱਤਵੇਂ ਅਤੇ ਦਸਵੇਂ ਗੁਰੂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name=":02" /><ref name=":12" /><ref name=":22" /><ref name=":32" /> === ਭਗਤ/ ਹੋਰ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ === ਉਪਰੋਕਤ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ, "ਭਗਤ" ਵੱਖ ਵੱਖ ਸੰਪਰਦਾਵਾਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਆਦਮੀ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ "ਬਾਣੀ ਭਗਤਾ ਕੀ" ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਹੈ। ਸ਼ਬਦ "ਭਗਤ" ਦਾ ਅਰਥ ਸਮਰਪਣ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸ਼ਬਦ ਭਕਤੀ ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਪਿਆਰ। ਭਗਤਾਂ ਨੇ ਇਕ ਰੱਬ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ [[ਕਬੀਰ|ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ]] ਨੇ ਮਹਾਨ ਹਿੰਦੂ ਭਕਤੀਆਂ ਅਤੇ ਸੂਫੀ ਸੰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕੀਤੀ। ਉਪਰੋਕਤ ਵਿੱਚੋਂ, ਹੇਠਾਂ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਹੈ:<ref>{{Cite web |title=Bhagat |url=http://www.markfoster.net/dcf/bhagata.pdf}}</ref> {{Columns-list|* [[ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ|ਗੁਰੂ ਕਬੀਰ]] * [[ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ|ਗੁਰੂ ਰਵਿਦਾਸ]] * [[ਬਾਬਾ ਫਰੀਦ]] * [[ਭਗਤ ਰਾਮਾਨੰਦ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਬੈਣੀ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਸਧਨਾ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਭੀਖਨ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਪਰਮਾਨੰਦ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਸੈਣ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਧੰਨਾ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਪੀਪਾ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਸੂਰਦਾਸ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਜੈਦੇਵ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ਜੀ]]}} === ਭੱਟ === ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹਿੰਦੂ ਸਰਸਵਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜੋ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ, ਉਹ ਭੱਟਾਂ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਇੱਥੇ 11 ਸਿੱਖ ਭੱਟ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: {{Columns-list| * [[ਭੱਟ ਕਲ ਸਹਾਰ]] * [[ਭੱਟ ਬਲ੍ਹ]] * [[ਭੱਟ ਭਲ੍ਹ]] * [[ਭੱਟ ਭੀਖਾ]] * [[ਭੱਟ ਗਯੰਦ]] * [[ਭੱਟ ਹਰਬੰਸ]] * [[ਭੱਟ ਜਾਲਪ]] * [[ਭੱਟ ਕੀਰਤ]] * [[ਭੱਟ ਮਥੁਰਾ]] * [[ਭੱਟ ਨਲ੍ਹ]] * [[ਭੱਟ ਸਲ੍ਹ]] }} === ਗੁਰਸਿੱਖ === ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ 4 ਗੁਰੂ ਘਰ ਦੇ ਸਿੱਖ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਵੀ ਦਰਜ ਹਨ:<ref name=":4" /><ref>{{Cite book |last=Bak̲h̲ashī |first=Locana Siṅgha |title=Saint-poets of Guru Granth Sahib: history and heritage |date=2000 |publisher=National Book Shop |isbn=978-81-7116-248-2 |editor-last=Buxi |editor-first=Lochan Singh |location=Delhi |pages=171}}</ref><ref name=":5" /><ref name=":6" /> * [[ਬਾਬਾ ਸੁੰਦਰ|ਭਾਈ ਸੁੰਦਰ]] * [[ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ]] * [[ਭਾਈ ਸੱਤਾ ਡੂਮ]] * [[ਬਲਵੰਡ ਰਾਏ|ਭਾਈ ਬਲਵੰਡ ਰਾਏ]] == ਬਾਣੀਕਾਰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ == {| class="wikitable sortable" |+'''Background Details and No. of Hymns''' |- ! ਨਾਂ || ਸਮਾਂ || ਭਜਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ |- ! colspan="3" |ਗੁਰੂ |- | style="background: #ffc500;" | '''[[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ]]''' || 15ਵੀਂ ਸਦੀ || 974<ref name="ShackleMandair2013xviii">{{cite book|author1=Christopher Shackle|author2=Arvind Mandair|title=Teachings of the Sikh Gurus: Selections from the Sikh Scriptures |url=https://books.google.com/books?id=ftdcvmviy_8C |year=2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-45108-9|pages=xviii–xix}}</ref><ref name=":5" /> |- | style="background: #ffc500;" | '''[[ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ]]''' || 16ਵੀਂ ਸਦੀ || 62<ref name="ShackleMandair2013xviii" /><ref name=":5" /> |- | style="background: #ffc500;" | '''[[ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ]]''' || 16ਵੀਂ ਸਦੀ || 907<ref name="ShackleMandair2013xviii" /><ref name=":5" /> |- | style="background: #ffc500;" | '''[[ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ]]''' || 16ਵੀਂ ਸਦੀ || 679<ref name="ShackleMandair2013xviii" /><ref name=":5" /> |- | style="background: #ffc500;" | '''[[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ]]''' || 16ਵੀਂ ਸਦੀ || 2218<ref name="ShackleMandair2013xviii" /><ref name=":5" /> |- | style="background: #ffc500;" | '''[[ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ]]''' || 17ਵੀਂ ਸਦੀ || 116<ref name="ShackleMandair2013xviii" /><ref name=":5" /> |- ! colspan="3" |[[ਭਗਤ ਬਾਣੀ|ਭਗਤ]] |- | [[ਜੈਦੇਵ|ਭਗਤ ਜੈਦੇਵ]]|| 13ਵੀਂ ਸਦੀ<ref name="brown114">{{cite book|author=Kerry Brown|title=Sikh Art and Literature|url=https://books.google.com/books?id=ddgO-DldmSwC&pg=PA114|year=2002|publisher=Routledge|isbn=978-1-134-63136-0|pages=114–115, 120 (Appendix II)}}</ref> || 2<ref name=":5" /> |- | [[ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ|ਭਗਤ ਫ਼ਰੀਦ]] || 13ਵੀਂ ਸਦੀ || 134<ref name="kapoor" />{{refn|group=note|including 130<ref name="kapoor"/><ref name=brown114/><ref name=cole217>{{cite book|author1=William Owen Cole|author2=Piara Singh Sambhi|title=The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices |url=https://books.google.com/books?id=zIC_MgJ5RMUC |year=1995|publisher=Sussex Academic Press|isbn=978-1-898723-13-4|page=217}}</ref> ''[[salok]]''s, or short verses}}{{refn|group=note|Some of these may be by his successors, or by the Bhagat Farid of the 15th century, rather than Farid's own compositions.<ref name=cole217/>}} |- | [[ਭਗਤ ਰਾਮਾਨੰਦ]] || 14ਵੀਂ ਸਦੀ || 1<ref name=":5" /> |- | [[ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ]] || 14ਵੀਂ ਸਦੀ || 62<ref name=":5" /> |- | [[ਭਗਤ ਤਿਰਲੋਚਨ]] || 14ਵੀਂ ਸਦੀ || 5<ref name=":5" /> |- | [[ਭਗਤ ਪਰਮਾਨੰਦ]] || 14ਵੀਂ ਸਦੀ || 1<ref name=":5" /> |- | [[ਭਗਤ ਧੰਨਾ ਜੀ|ਭਗਤ ਧੰਨਾ]] || 14ਵੀਂ ਸਦੀ || 4<ref name=":5" /> |- | [[ਭਗਤ ਭੀਖਨ ਜੀ|ਭਗਤ ਭੀਖਨ]] || 14ਵੀਂ ਸਦੀ || 2<ref name=":5" /> |- | [[ਭਗਤ ਬੇਣੀ]] || 14ਵੀਂ ਸਦੀ || 3<ref name=":5" /> |- | [[ਭਗਤ ਪੀਪਾ]] || 14ਵੀਂ ਸਦੀ || 1<ref name=":5" /> |- | [[ਭਗਤ ਸੈਣ ਜੀ|ਭਗਤ ਸੈਣ]] || 14ਵੀਂ ਸਦੀ || 1<ref name=":5" /> |- | [[ਭਗਤ ਸੂਰਦਾਸ]] || 14ਵੀਂ ਸਦੀ || 2<ref name=":5" /> |- | [[ਭਗਤ ਸਧਨਾ]] || 14ਵੀਂ ਸਦੀ || 1<ref name=":5" /> |- | [[ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ]] || 15ਵੀਂ ਸਦੀ || 41<ref name=":5" /> |- | [[ਕਬੀਰ|ਭਗਤ ਕਬੀਰ]]|| 15ਵੀਂ ਸਦੀ|| 541<ref name="ShackleMandair2013xviii" /><ref name=":5" />{{refn|group=note|243<ref name="kapoor">{{cite book |last1=Sukhbir Singh |first1=Kapoor |last2=Mohinder Kaur |first2=Kapoor |title=Guru Granth Sahib: an Advance Study |date=2002 |publisher=Hemkunt Press |location=New Delhi |isbn=9788170103219 |pages=24, 72, 219, 291, 344 |url=https://books.google.com/books?id=emCLb8xjVqYC&q=compositions |access-date=18 March 2020}}</ref> of Kabir's hymns are ''salok''s, or short verses.<ref name="ShackleMandair2013xviii"/> One hymn formerly believed to as that of Kabir was later attributed by Guru Arjan to Namdev.<ref>{{cite book|author1=William Owen Cole|author2=Piara Singh Sambhi|title=The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices |url=https://books.google.com/books?id=zIC_MgJ5RMUC |year=1995|publisher=Sussex Academic Press|isbn=978-1-898723-13-4|pages=48–49}}</ref>}} |- ! colspan="3" | [[ਭੱਟਾਂ ਦੇ ਸਵੱਈਏ|ਭੱਟ]] |- | [[ਭੱਟ ਕਲ ਸਹਾਰ]] || 15ਵੀਂ ਸਦੀ || 54<ref name=":5" /> |- | [[ਭੱਟ ਬਲ੍ਹ]] || 15ਵੀਂ ਸਦੀ || <ref name=":5" />5 |- | [[ਭੱਟ ਭਲ੍ਹ]] || 15ਵੀਂ ਸਦੀ || 1<ref name=":5" /> |- | [[ਭੱਟ ਭੀਖਾ]] || 15ਵੀਂ ਸਦੀ || 2<ref name=":5" /> |- | [[ਭੱਟ ਗਯੰਦ]] || 15ਵੀਂ ਸਦੀ || 13<ref name=":5" /> |- | [[ਭੱਟ ਹਰਬੰਸ]] || 15ਵੀਂ ਸਦੀ || 2<ref name=":5" /> |- | [[ਭੱਟ ਜਾਲਪ]] || 15ਵੀਂ ਸਦੀ || 5<ref name=":5" /> |- | [[ਭੱਟ ਕੀਰਤ]]|| 15ਵੀਂ ਸਦੀ || 8<ref name=":5" /> |- | [[ਭੱਟ ਮਥੁਰਾ]] || 15ਵੀਂ ਸਦੀ || 14<ref name=":5" /> |- | [[ਭੱਟ ਨਲ੍ਹ]]|| 15ਵੀਂ ਸਦੀ || 16<ref name=":5" /> |- | [[ਭੱਟ ਸਲ੍ਹ]] || 15ਵੀਂ ਸਦੀ || 3<ref name=":5" /> |- ! colspan="3" |ਗੁਰਸਿੱਖ |- |[[ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ]] |15ਵੀਂ ਸਦੀ |2<ref name=":6" /> |- |[[ਬਾਬਾ ਸੁੰਦਰ|ਬਾਬਾ ਸੂਦ੍ਰ]] |15ਵੀਂ ਸਦੀ |6<ref name=":5" /> |- |[[ਭਾਈ ਸੱਤਾ ਡੂਮ]] |15ਵੀਂ ਸਦੀ |1 ਵਾਰ<ref name="brown114" /><ref name=":5" /> |- |[[ਬਲਵੰਡ ਰਾਏ]] |15ਵੀਂ ਸਦੀ |1 ਵਾਰ<ref name="brown114" /><ref name=":5" /> |} == ਵਿਵਾਦਪੂਰਨ ਲੇਖਕ == === ਮਰਦਾਨਾ ਅਤੇ ਟਾਲ === ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਸੰਸਕਰਣ ਦੇ ਦੋ ਹੋਰ ਲੇਖਕ ਵਿਦਵਾਨਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਅਤੇ ਭੱਟ ਟਾਲ, ਵਿੱਚ ਬਹਿਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹਨ।<ref name=":6" /> ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ: * ਮਰਦਾਨਾ 1<ref>Page 553, Adi Granth, Translation of Sant Singh Khalsa</ref> ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਦੋ ਭਜਨ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਕਹੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਹਾਲਾਂਕਿ, ਦੂਸਰੇ ਇਸ ਦਾਅਵੇ ਦਾ ਖੰਡਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਭਜਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਨਾਨਕ ਦਾ ਕਲਮੀ ਨਾਮ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ,<ref>''ਇਸ ਸਲੋਕ ਮੈਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਮਰਦਾਨੇ ਕੇ ਪੂਛਨੇ ਸੇ ਤਿਸ ਕੇ ਪ੍ਰਤਿ ਗੁਰਮੁਖਤਾ ਅਰੁ ਮਨਮੁਖਤਾ ਕੀ ਮਦਰਾ ਕਾ ਰੂਪੁ ਬਰਨਨ ਕਰਤੇ ਹੈਂ ਔਰੁ ਦੋ ਪਰਕਾਰ ਕੀ ਮਦਿਰਾ ਮਨਮੁਖੋਂ ਕੀ ਔਰੁ ਗੁਰਮੁਖੋਂ ਕੀ ਕਹੀ ਹੈ॥ ਪ੍ਰਥਮ ਮਨਮੁਖੋਂ ਕੀ ਮਦਿਰਾ ਕਹਤੇ ਹੈਂ॥'': Fareedkoti Teeka, Adi Granth</ref> ਅਤੇ ਕਿਉਂਕਿ ਮਰਦਾਨਾ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦਾ ਸ਼ਲੋਕ ਹੈ। * ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭੱਟ ਟਾਲ ਦੇ ਨਾਮ ਹੇਠ ਇੱਕ ਸੱਵਈਆ (ਕਾਵਿਕ ਛੰਦ) ਹੈ,<ref>''ਟਲ' ਜੀ ਕਹਤੇ ਹੈਂ ਹੇ ਭਾਈ ਐਸੇ ਸਤਿਗੁਰੋਂ ਕੋ ਸਹਜ ਸੁਭਾਵਕ ਨਿਰੰਤਰ ਹੀ ਸੇਵੀਐ ਹੇ ਭਾਈ ਸਤਿਗੁਰੋਂ ਕੇ ਦਰਸਨ ਕਰਨੇ ਤੇ ਜਨਮ ਮਰਨ ਦੁਖ ਜਾਤਾ ਰਹਿਤਾ ਹੈ॥੧੦॥'': Page 1392, Teeka Fareedkoti, Adi Granth</ref> ਜੋ ਕਿ ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕਲ ਭਾਵ ਭੱਟ ਕਲ ਸਹਾਰ ਲਈ ਗੁਰਮੁਖੀ ਨਕਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੀ ਗਲਤੀ ਹੈ।<ref>''Page 1392: ਟਲ = ਹੇ ਟੱਲ! ਹੇ ਕਲ੍ਯ੍ਯ! ਹੇ ਕਲ੍ਯ੍ਯਸਹਾਰ!'': Teeka by Professor Sahib Singh, Adi Granth</ref> === ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ === [[File:Mural from Gurdwara Ramsar Sahib of Sri Chand meeting Guru Arjan and Bhai Gurdas at Amritsar. Probably a depiction of the tale of him contributing a verse during the composition of the Sukhmani Sahib.jpg|thumb|ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰਾਮਸਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਅਤੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਦਾ ਮੂਰਾਲ। ਇਹ ਸ਼ਾਇਦ ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦੌਰਾਨ ਇੱਕ ਛੰਦ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਣ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਚਿੱਤਰਣ ਹੈ।]] ਇੱਕ ਸਾਖੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਨੇ ਗੌਰੀ ਸੁਖਮਨੀ ਰਚਨਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੀਆਂ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ (ਕੰਟੋ) ਰਚੀਆਂ ਸਨ, ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਆਏ। ਇਸ ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ, ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਅਤੇ ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਤਾਰ੍ਹਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ। ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਨੇ ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਮੂਲ ਮੰਤਰ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਪਉੜੀ ਦਾ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਪਾਠ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਸਤਾਰ੍ਹਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਬਣ ਗਿਆ।<ref>{{Cite book |title=The encyclopaedia of Sikhism |date=1992–1998 |publisher=Punjabi University |others=Harbans Singh |isbn=0-8364-2883-8 |volume=4 |location=Patiala |pages=265–65 |oclc=29703420 |quote=It is said that Baba Sri Chand, elder son of Guru Nanak and founder of the Udasi order, came to Amritsar to meet Guru Arjan, then engaged in composing the poem. The Guru who had by that time completed sixteen astpadis, or cantos, requested him to continue the composition. Baba Sri Chand, out of humility, only recited the Sloka of Guru Nanak following the Mul Mantra in the Japu- "adi sachu jugadi sachu hai bhi sach Nanak hosi bhi sachu"- In the beginning, in the primal time was He the Eternal Reality; in the present is He the Eternal Reality. To eternity shall He the Reality abide (GG, 285). This sloka was thereupon repeated by Guru Arjan at the head of the seventeenth astpadi.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Nayar |first=Kamala Elizabeth |title=The Sikh View on Happiness : Guru Arjan's Sukhmani. |date=2020 |publisher=Bloomsbury Publishing Plc |others=Jaswinder Singh Sandhu |isbn=978-1-350-13988-6 |location=London |pages=38–40 |chapter=Guru Arjan's Life, Work, and Martyrdom |oclc=1140790571}}</ref> == ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਵਲੋਂ ਰੱਦ ਕੀਤੇ ਲੇਖਕ == ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਚਾਰ ਸ਼ਖਸੀਅਤਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪੀਲੂ, ਕਾਹਨਾ ਭਗਤ, ਛੱਜੂ ਭਗਤ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹ ਹੁਸੈਨ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਗਏ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਉਹ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਸੰਕਲਿਤ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਦਾ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਸਕੇ।<ref name=":52">{{Cite book |last=Dhillon|first=Balwant Singh|url=https://gurmatveechar.com/books/English_Books/Guru.Granth.Sahib.Among.the.Scriptures.of.the.World.by.Darshan.Singh.(GurmatVeechar.com).pdf|title=Guru Granth Sahib Among Scriptures of the World|publisher=Punjabi University|year=2004|isbn=817380-9283|editor-last=Singh|editor-first=Darshan|location=Patiala|pages=42–43|chapter=Formation of Guru Granth Sahib}}</ref><ref>{{Cite news |last=Soofi|first=Mushtaq|date=2 January 2023|title=Punjab Notes: Silence and what comes out of it|url=https://www.dawn.com/news/1729389|access-date=18 April 2026|work=Dawn}}</ref> ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਨੇ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ ਪਰ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਗੁਰੂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਅਤੇ ਨਿਰਣੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸਿੱਖ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਨਹੀਂ ਸਨ।<ref name=":52" /> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਿਰਾਸ਼ਾਵਾਦੀ ਪਹੁੰਚ ਰੱਖਣ ਅਤੇ ਦੁਨਿਆਵੀ ਤਿਆਗ/ਨਿੰਦਾ ਅਤੇ ਭੱਜਣ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਕਾਰਨ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।<ref>{{Cite book |last=Narang |first=C. L. |title=History of Punjabi Literature, 850-1850 A.D. |publisher=National Book Shop |year=1987 |pages=103}}</ref> == ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ == *1. '''ਜਪੁ''' : 38 ਪਉੜੀਆਂ, 2 ਸਲੋਕ, 1 ਮੂਲ ਮੰਤਰ = 41 *2. '''ਸਿਰੀ ਰਾਗੁ''': 33 ਪਦੇ (ਤ੍ਰਿਪਦੇ 2, ਚਉਪਦੇ 28, ਪੰਚਨਦੇ 31), 18 ਪਦੀਆਂ (ਸਪਤਪਦੀ 1, ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ 14, ਨੌਪਦੀ 1, ਦਸਪਦੀ 1, ਚਉਬੀਸਪਦੀ 1), 2 ਪਾਰੇ (ਚਉਪਦਾ 1, ਪੰਚਪਦਾ 1) 7 ਸਲੋਕ= 74 *3. '''ਮਾਝ ਰਾਗੁ''': 1 ਅਸ਼ਟਪਦੀ, 24 ਪਉੜੀਆ, 46 ਸਲੋਕ = 74 *4. '''ਗਉੜੀ ਰਾਗੁ''': 20 ਪਦੇ (ਤ੍ਰਿਪਦੇ 2, ਚਉਪਦੇ 15, ਪੰਚਪਦਾ 1, ਛੇ ਪਦੇ 12) 18ਪਦੀਆਂ (ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ 12, ਨੌਪਦੀਆਂ 5, ਬਾਰਹਪਦੀ 1), 2 ਛੰਤ= 40 *5. '''ਆਸਾ ਰਾਗੁ''': 1 ਸੋਦਰੁ, 39 ਪਦੇ (ਚੁਪਦੇ 2, ਤ੍ਰਿਪਦਾ 1, ਚਉਪਦੇ 30, ਪੰਚਪਦੇ 5, ਛਿਪਦਾ 1) 22 ਪਦੀਆਂ (ਸਪਤਪਦੀਆਂ 2, ਅਸ਼ਅਪਦੀਆਂ 16, ਨੌਪਦੀਆ 2,ਚਸਪਦੀਆਂ 2) 5 ਛੰਤ, 24 ਪਉੜੀਆਂ ਅਤੇ 45 ਸਲੋਕ=171. *6. '''ਗੂਜਰੀ ਰਾਗੁ''': 2 ਚਉਪਦੇ, 5 ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ = 7 *7. '''ਬਿਹਾਗੜਾ ਰਾਗੁ''': 2 ਸਲੋਕ = 2 *8. '''ਵਡਹੰਸ ਰਾਗੁ''': 3 ਪਦੇ (ਇਕਪਦਾ 1, ਚਉਪਦੇ 2) 2 ਛੰਤ, 5 ਅਣਾਹੁਣੀਆ, 3 ਸਲੋਕ= 13. *9. '''ਸੋਰਠਿ ਰਾਗੁ''': 12 ਪਦੇ (ਚਉਪਦੇ 9, ਪੰਚਪਦੇ 3, 4 ਪਦੀਆਂ,) (ਅਸ਼ਟੀਪਦੀਆਂ 3, ਦਸਪਦੀ 1), 2 ਸਲੋਕ=18 *10. '''ਧਨਾਸਰੀ ਰਾਗੁ''': 9 ਪਦੇ (ਚਉਪਦਾ 7, ਪੰਚਪਦੇ 2) 2 ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ, 3 ਛੰਤ (ਚਉਪਦਾ 1,ਪੰਚਪਦਾ 2=14. *11. '''ਤਿਲੰਗ ਰਾਗੁ''': 5 ਪਦੇ (ਚੁਪਦਾ 1, ਤ੍ਰਿਪਦਾ 1, ਚਉਪਦੇ 3), 1 ਪਦੀ = 6 *12. '''ਸੂਹੀ ਰਾਗੁ''': 9 ਪਦੇ (ਇਕਪਦਾ 1, ਚਉਪਦੇ 6, ਪੰਚਪਦਾ 1, ਛਿਪਦਾ 1), 5 ਅਸ਼ਟਪਦੀਆ 2 ਕੁਚਜੀ-ਸੁਚਜੀ, 5 ਛੰਤ 21 ਸਲੋਕ =42 *13. '''ਬਿਲਾਵਲ ਰਾਗੁ''': 4 ਚਉਪਦੇ, 2 ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ, 20 ਪਦ, 2 ਛੰਤ, 2 ਸਲੋਕ =30 *14. '''ਰਾਮਕਲੀ ਰਾਗੁ''': 11 ਪਦੇ (ਤ੍ਰਿਪਦਾ 1, ਬਾਹਰਪਦੀ 1, 4 ਚੀਸਪਦੀ 1), 54 ਪਦ (ਓ ਅੰਕਾਰ ਦੇ), 73 ਪਦ ([[ਸਿਧ ਗੋਸਟਿ]] ਦੇ), 19 ਸਲੋਕ = 166. *15. '''ਮਾਰੂ ਰਾਗੂ''': 12 ਪਦੇ (ਤ੍ਰਿਪਦਾ 1, ਚਉਪਦੇ 7, ਪੰਚਪਦੇ-3, ਤ੍ਰਿਪਦਾ 1) 11ਪਦੀਆਂ (ਸਪਤਪਦੀ 1, ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ 8, ਨੌਪਦੀ 1, ਬਾਰਹਪਦੀ 1), 22 ਸੋਲਹੇ, 18 ਸਲੋਕ=63। *16. '''ਤੁਖਾਰੀ ਰਾਗੁ''': 5 ਛੰਤ (ਚਉਪਦੇ ਤ, ਪੰਚਪਦੇ 2) 17 ਪਦ ਬਾਰਹਮਾਹ= 22. *17. '''ਭੈਰਉ ਰਾਗੁ''': 8 ਪਦੇ (ਚਉੁਪਦੇ 7, ਪੰਚਪਦਾ 1), 1 ਪਦੀ =3 *18. '''ਬਸੰਤ ਰਾਗੁ''': 10 ਪਦੇ (ਤ੍ਰਿਪਦਾ 1, ਚਉਪਦੇ 9), 8 ਪਦੀਆਂ (ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ 7, ਦਸਪਦੀ 1) = 18। *19. '''ਮਲ੍ਹਾਰ ਰਾਗੁ''': 9 ਪਦੇ (ਚਉਪਦੇ 8, ਪੰਚਪਦਾ 1) 5 ਪਦੀਆਂ (ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ 3, ਨੌਪਦੀ ਦਸਪਦੀ 1), 27 ਪਉੜੀਆਂ ਤੇ 24 ਸਲੋਕ=65. *20. '''ਪਰਭਾਤੀ ਰਾਗੁ''': 17 ਪਦੇ (ਚਉਪਦੇ 13, ਪੰਚਪਦੇ 4), 7 ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ =24 *21. '''ਸਾਰੰਗ ਰਾਗੁ''': 3 ਚਉਪਦੇ, 2 ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ, 35 ਸਲੋਕ=38. *22. '''ਸਲੋਕ ਸਹਸਕ੍ਰਿਤੀ''': 3 ਸਲੋਕ *23. '''ਸਲੋਕ ਵਾਰਾਂ ਤੇ ਵਧੀਕ''': 32 ਸਲੋਕ ==ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ== [[ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ]] ਨੇ 63 ਸਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਜੋ ਕਿਸੇ ਰਾਗੁ ਅਧੀਨ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ ਬਲ ਕਿ ਹੋਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਅੰਕਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ==ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ== *1. '''ਸਿਰੀ ਰਾਗੁ''': 31 ਪਦੇ, 8 ਬਹੁਪਦੀਆਂ, 33 ਸਲੋਕ *2. '''ਮਾਝੁ ਰਾਗੁ''': 32 ਬਹੁਪਦੀਆਂ ਤੇ 3 ਸਲੋਕ *3. '''ਗਉੜੀ ਰਾਗੁ''': 18 ਪਦੇ, 9 ਬਹੁਪਦੀਆਂ, 5 ਛੰਤ ਅਤੇ 7 ਸਲੋਕ *4. '''ਆਸਾ ਰਾਗੁ''': 12 ਪਦੇ, 15 ਬਹੁਤਪਦੀਆਂ, 2 ਛੰਤ, 1 ਕਾਫੀ, 1 ਪੱਟੀ (18 ਪਉੜੀਆਂ) *5. '''ਗੂਜਰੀ ਰਾਗੁ''': 7 ਪਦੇ, 1 ਬਹੁਪਦੀ, 43 ਸਲੋਕ, 22 ਪਉੜੀਆਂ। *6. '''ਬਿਹਾਗੜਾ ਰਾਗੁ''': 33 ਸਲੋਕ *7. '''ਵਡਹੰਸ ਰਾਗੁ''': 9 ਪਦੇ, 2 ਬਹੁਪਦੀਆਂ, 6 ਛੰਤ, 4 ਅਲਾਹੁਣੀਆਂ, 40 ਸਲੋਕ *8. '''ਸੋਰਠਿ ਰਾਗੁ''': 12 ਪਦੇ, 3 ਬਹੁਪਦੀਆਂ, 48 ਸਲੋਕ *9. '''ਧਨਾਸਰੀ ਰਾਗੁ''': 9 ਪਦੇ। *10. '''ਸੂਹੀ ਰਾਗੁ''': 4 ਬਹੁਪਦੀਆਂ, 7 ਛੰਤ, 15 ਸਲੋਕ, 20 ਪਉੜੀਆਂ, *11. '''ਬਿਲਾਵਲੁ ਰਾਗੁ''': 6 ਪਦੇ, 1 ਬਹੁਪਦੀ, 1 ਸਤਵਾਰਾ, 24 ਸਲੋਕ *12. '''ਰਾਮਕਲੀ ਰਾਗੁ''': 6 ਪਦੇ, 1 ਬਹੁਪਦੀ, 1ਸਤਵਾਰਾ, 24 ਸਲੋਕ 21 ਪਾਉੜੀਆਂ *13. '''ਮਾਰੂ ਰਾਗੁ''': 5 ਪਦੇ, 1 ਬਹੁਪਦੀ, 24 ਸੋਲਹੇ, 23 ਸਲੋਕ, 22 ਪਾਉੜੀਆਂ। *14. '''ਭੈਰਉ ਰਾਗੁ''': 21 ਪਦੇ, 2 ਬਹੁਪਦੀਆਂ *15. '''ਬਸੰਤੁ ਰਾਗੁ''': 20 ਪਦੇ। *16. '''ਸਾਰੰਗ ਰਾਗੁ''': 3 ਬਹੁਪਦੀਆਂ, 23 ਸਲੋਕ *17. '''ਮਲ੍ਹਾਰ ਰਾਗੁ''': 13 ਪਦੇ, 3 ਬਹੁਪਦੀਆਂ, 27 ਸਲੋਕ, *18. '''ਪ੍ਰਭਾਤੀ ਰਾਗੁ''': 7 ਪਦੇ, 2 ਬਹੁਪਦੀਆਂ, *19. '''ਸਲੋਕ ਵਾਰਾਂ ਤੋਂ ਵਧੀਕ''': 67 *20. '''[[ਅਨੰਦ ਸਾਹਿਬ]]''' *21. '''ਵਾਰ ਕਵਿ''' ਗੂਜਰੀ ਕੀ ਵਾਰ (22 ਪਉੜੀਆਂ) ਸੂਹੀ ਕੀ ਵਾਰ (20 ਪਉੜੀਆਂ) ਰਾਮਕਲੀ ਕੀ ਵਾਰ ਮਹਲਾ 3 (21 ਪਉੜੀਆਂ) ਮਾਰੂ ਕੀ ਵਾਰ (22 ਪਉੜੀਆਂ) *22. '''ਪੱਟੀ''': (18 ਪਦਿਆਂ ਚ) *23. ਅਲਾਹੁਣੀਆਂ *24. ਸਲੋਕ ਵਾਰਾ ਤੇ ਵਧੀਕ: ਮਹਲਾ 3 ==ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ== [[ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ]] ਨੇ 30 ਰਾਗਾਂ ਚ ਬਾਣੀ ਦੀ ਰਚਨਾਂ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਆਪ ਨੇ 678 ਸ਼ਬਦਾ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਆਪ ਨੇ ਕੁੱਲ 264 ਸ਼ਬਦਾਂ, 58 ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ, 38 ਛੰਤਾਂ, 183 ਪਉੜੀਆਂ, ਤੇ ਵਾਰਾਂ ਨਾਲ ਅੰਕਿਤ 105 ਸਲੋਕਾਂ ਤੇ ਵਾਰਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ- *1. ਸਿਰੀਰਾਗ ਕੀ ਵਾਰ (ਮਹੱਲਾ ਚੌਥਾ) *2. ਗਉੜੀ ਕੀ ਵਾਰ (ਮਹੱਲਾ ਚੌਥਾ) *3. ਬਿਹਰਾੜੇ ਕੀ ਵਾਰ *4. ਵਡਹੰਸ ਕੀ ਵਾਰ *5. ਸੋਰਠਿ ਕੀ ਵਾਰ *6. ਸਾਰੰਗ ਕੀ ਵਾਰ *7. ਬਿਲਾਵਲ ਕੀ ਵਾਰ *8. ਕਾਨੜੇ ਕੀ ਵਾਰ (15 ਪਉੜੀਆਂ) ਕੁੱਝ ਹੋਰ ਲੋਕ ਕਾਵਿ ਰੂਪ: *(ੳ) ਛੰਤ: (ਸਿਰੀਰਾਗੁ ਮਹੱਲਾ 4, ਪੰਨਾ (78) *(ਅ) ਕਰਹਲੇ:- (ਰਾਗ ਗਾਉੜੀ ਪੂਰਬੀ ਮਹੱਲਾ 4, ਪੰਨਾ (234) *(ੲ) ਘੋੜੀਆਂ *(ਸ) ਪਹਿਰੇ ==ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ== ਕੁੱਲ ਸ਼ਬਦ 2218 ਸੰਕਲਿਤ ਕੀਤੇ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ 30 ਰਾਗਾਂ ਚ ਬਾਣੀ ਰਚੀ। 31 ਵਾਂ ਰਾਗ, (ਜੈਜਾਵੰਤੀ) ਬਾਅਦ ਚ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਅੰਗ ਬਣਿਆ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦਮਦਮੀ ਬੀੜ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਹਿਬ `ਚ ਦਰਜ ਸ਼ਬਦ = 1322, ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ= 45, ਛੰਤ= 63, ਵਾਰਾਂ (ਛੇ)= 117 ਪਉੜੀਆਂ ਰਾਂ ਵਿੱਚਲੇ ਸਲੋਕ= 252 ਭਾਗਤ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ= 3 ਸਲੋਕ ਸਹਸਕ੍ਰਿਤੀ = 67 ਗਾਥਾ ਮਹੱਲਾ ਪੰਜਵਾਂ = 24 ਫੁਨਹੇ ਮਹੱਲਾ ਪੰਜਵਾਂ= 23 ਸਲੋਕ ਵਾਰਾਂ ਤੇ ਵਧੀਕ= 22 ਮੁੰਦਾਵਣੀ ਤੇ ਅੰਤਿਮ ਸਲੋਕ= 2 1. '''ਬਾਰਹਮਾਹਾ ਮਾਝ''': (14 ਪਦੇ) 2. '''ਬਾਵਨ ਅੱਖਰੀ''': 52 ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ‘ਵਰਣਮਾਲਾ` ਨੂੰ ਬਾਵਨ ਅੱਖਰੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 3. '''ਸੁਖਮਨੀ''': ਸਿਰਲੇਖ-ਗਉੜੀ ਸੁਖਮਨੀ ਮਹੱਲਾ ਪੰਜਵਾਂ (24 ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ) 4. '''ਥਿਤੀ ਗਉੜੀ ਮਹੱਲਾ ਪੰਜਵਾਂ (17 ਪਉੜੀਆਂ)''' 5. '''ਛੇ ਵਾਰਾਂ''': *ੳ) ਗਉੜੀ ਕੀ ਵਾਰ *ਅ) ਗੂਜਰੀ ਕੀ ਵਾਰ *ੲ) ਜੈਤਸਰੀ ਕੀ ਵਾਰ *ਸ) ਰਾਮਕਲੀ ਕੀ ਵਾਰ *ਹ) ਮਾਰੂ ਵਾਰ ਮਹੱਲਾ ਪੰਜਵਾਂ ਛਖਣੇ ਮਹੱਲਾ ਪੰਜਵਾ *ਕ) ਬਸੰਤ ਕੀ ਵਾਰ ਮਹੱਲਾਂ ਪੰਜਵਾਂ 6. '''ਮੁੰਦਾਵਣੀ ਮਹਲਾ ਪੰਜਵਾਂ''' ==ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ== [[ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ]] ਨੇ 15 ਰਾਗਾਂ, 59 ਸ਼ਬਦਾ, 57 ਸਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ 1706 ਚ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਲੇਖਣ ਕਰਵਾਇਆ। 1. '''ਰਾਗੁ ਗਉੜੀ'''- 9 ਸ਼ਬਦ 2. '''ਰਾਗੁ ਆਸਾ'''- 1 ਸ਼ਬਦ 3. '''ਰਾਗੁ ਦੇਵਗੰਧਾਰੀ'''- 3 ਸ਼ਬਦ 4. '''ਰਾਗੁ ਬਿਹਾਰਾੜਾ'''- 1 ਸ਼ਬਦ 5. '''ਰਾਗੁ ਸੋਰਠਿ'''- 12 ਸ਼ਬਦ 6. '''ਰਾਗੁ ਧਨਾਸਰੀ''' - 4 ਸ਼ਬਦ 7. '''ਰਾਗੁ ਜੈਤਸਰੀ''' - 3 ਸ਼ਬਦ 8. '''ਰਾਗੁ ਟੋਡੀ'''- 1 ਸ਼ਬਦ 9. '''ਰਾਗੁ ਤਿਲੰਗ (ਕਾਫੀ)''' - 3 ਸ਼ਬਦ 10. '''ਰਾਗੁ ਬਿਲਾਵਲ''' - 3 ਸ਼ਬਦ 11. '''ਰਾਗੁ ਰਾਮਕਲੀ''' - 3 ਸ਼ਬਦ 12. '''ਰਾਗੁ ਮਾਰੂ'''- 3 ਸ਼ਬਦ 13. '''ਰਾਗੁ ਬਸੰਤ''' - 5 ਸ਼ਬਦ 14. '''ਰਾਗੁ ਸਾਰੰਗ'''- 4 ਸ਼ਬਦ 15 '''ਰਾਗੁ ਜੈਜਾਵੰਤੀ'''- 4 ਸ਼ਬਦ 16 '''ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ ਸ਼ਬਦ''' - 59 17 '''ਰਾਗਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੁੱਲ ਸਲੋਕ''' - 57 ==ਭਗਤ, ਗੁਰੂ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ:== ===ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ=== 16 ਰਾਗ, 532 ਸ਼ਬਦ ਤੇ ਸਲੋਕ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹਨ। === ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ === 18 ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ 40 ਸ਼ਬਦ ===ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ=== 18 ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ 61 ਸ਼ਬਦ ===ਭਗਤ ਸੇਖ਼ ਫ਼ਰੀਦ ਸ਼ਕਰਗੰਜ ਜੀ=== ਰਾਗ ਸੂਹੀ, ਰਾਗ ਆਸਾ ਵਿੱਚ ਦੋ ਦੋ ਸ਼ਬਦ, ਸਲੋਕ ਫਰੀਦ ਜੀ ਕੇ ਸਿਰਲੇਖ ਅਧੀਨ ਦਰਜ਼ ਸਲੋਕ 130 ਦਰਜ਼ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸ਼ੇਖ਼ ਫਰੀਦ ਜੀ ਦੇ 112 ਸਲੋਕ ਹਨ ਅਤੇ ਬਾਕੀ 18 ਸਲੋਕ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨਾਂ ਦੇ ਹਨ। ===ਭਗਤ ਧੰਨਾ ਜੀ=== 2 ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ 3 ਸ਼ਬਦ ===ਭਗਤ ਬੇਣੀ ਜੀ=== ਤਿੰਨ ਸ਼ਬਦ, ਸ੍ਰੀ ਰਾਗੁ (ਪੰਨਾ 93) ਰਾਮਕਲੀ ਰਾਗੁ (ਪੰਨਾ 974), ਪ੍ਰਭਾਤੀ ਪੰਨਾ (1351) ===ਭਗਤ ਭੀਖਨ ਜੀ=== ਦੋ ਸ਼ਬਦ, ਰਾਗ ਸੋਰਠਿ (ਪੰਨਾ 659 ਅਤੇ 660) ===ਭਗਤ ਸਧਨਾ ਜੀ=== ਬਿਲਾਵਲ ਰਾਗੁ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਪੰਨਾ (858) ===ਭਗਤ ਪੀਪਾ ਜੀ=== ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ (ਪੰਨਾ 695) ਹੋਰ ਰਚਨਾ-ਬਾਣੀ ਸ੍ਰੀ ਪੀਪਾ ਜੀ, ਸਰਬ ਗੁੱਟਕਾ ===ਭਗਤ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ਜੀ=== ਚਾਰ ਸ਼ਬਦ ਇੱਕ ਸਿਰੀ ਰਾਗ ਵਿੱਚ, ਦੋ ਸ਼ਬਦ ਗੂਜਰੀ ਰਾਗੁ ਅਤੇ ਇੱਕ ਧਨਾਸਰੀ ਰਾਗੁ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ। ===ਭਗਤ ਰਾਮਾਨੰਦ ਜੀ=== ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ (ਪੰਨਾ 1195) ਰਾਗੁ ਬਸੰਤ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਬਾਣੀ। ===ਭਗਤ ਜੈਦੇਵ ਜੀ=== ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਗੂਜਰੀ ਵਿੱਚ (ਪੰਨਾ 526) ਦੂਜਾ ਰਾਗੁ ਮਾਰੂ ਵਿੱਚ (ਪੰਨਾ 1106) ===ਭਗਤ ਪਰਮਾਨੰਦ ਜੀ=== ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਸਾਰੰਗ ਰਾਗੁ ਵਿੱਚ (ਪੰਨਾ 1153) ===ਭਗਤ ਸੂਰਦਾਸ ਜੀ=== ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਪੰਕਤੀ (ਪੰਨਾ 1253) ===ਭਗਤ ਸੈਣ ਜੀ=== ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ==ਭੱਟ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ== ===ਭੱਟ ਕਲਸਹਾਰ ਜੀ=== ਪੰਜ ਗੁਰੂ ਸਹਿਬਾਨਾਂ ਦੀ ਉਸਤਤਿ ਵਿੱਚ 54 ਸਵੱਯੇ ===ਭੱਟ ਜਾਲਪ ਜੀ=== 5 ਸਵੱਯੇ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਦੀ ਉਸਤਤਿ ਵਿੱਚ ===ਭੱਟ ਕੀਰਤ ਜੀ=== ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਤੇ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਉਸਤਤਿ ਵਿੱਚ 4 ਸਵੱਈਏ ===ਭੱਟ ਭਿਖਾ ਜੀ=== ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਉਸਤਤਿ ਵਿੱਚ 2 ਸਵੱਈਏ ===ਭੱਟ ਸਲ੍ਹ ਜੀ=== ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਲਈ 1 ਤੇ ਰਾਮਦਾਸ ਲਈ 2 ਸਵੱਈਏ ===ਭੱਟ ਭਲ੍ਹ ਜੀ=== ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਲਈ 1 ਸਵੱਈਏ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ===ਭੱਟ ਨਲ੍ਹ ਜੀ=== ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਲਈ 16 ਸਵੱਈਏ ===ਭੱਟ ਗਯੰਦ ਜੀ=== ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਲਈ 13 ਸਵੱਈਏ ===ਭੱਟ ਮਥਰਾ ਜੀ=== ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ -7 ਸਵੱਈਏ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਲਈ 7 ਸਵੱਈਏ ===ਭੱਟ ਬਲ੍ਹ ਜੀ=== ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਲਈ 5 ਸਵੱਈਏ ===ਭੱਟ ਹਰਿਬੰਸ ਜੀ=== ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਲਈ 2 ਸਵੱਈਏ ==ਗੁਰੂ ਘਰ ਦੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ== ===ਬਾਬਾ ਸੁੰਦਰ ਜੀ=== ਰਚਿਤ ‘ਸਦੁ` ਸ਼ਬਦ ਰਾਗੁ ਰਾਮਕਲੀ ਚ ਅੰਕਿਤ ਹੈ, ਇਸ ਦੇ ਛੇ ਪਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਲੋਕ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਉਚਾਰਣ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਸਿਰਲੇਖ "ਮਰਦਾਨਾ ਮਹਲਾ ਪਹਿਲਾ " ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਿਸ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਨੋਟ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਦੀ ਕੋਈ ਵੀ ਰਚਨਾ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ। ===ਸੱਤਾ ਤੇ ਬਲਵੰਡ ਜੀ=== ਰਾਇ ਬਲਵੰਡ ਤਥਾ ਸਤੈ ਡੂਮਿ ਕੀ ਵਾਰ ਗੁਰਸਿੱਖ: ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ, ਭਾਈ ਸੁੰਦਰ, ਭਾਈ ਸਤਾ ਤੇ ਭਾਈ ਬਲਵੰਡ ਜਿਹੇ ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਜੋ ਗੁਰੂ ਘਰ ਦੇ ਨਿਕਟਵਰਤੀ ਸਨ. == ਵਿਵਾਦਪੂਰਨ ਲੇਖਕ: ਮਰਦਾਨਾ ਅਤੇ ਟੱਲ == ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਦੋ ਹੋਰ ਲੇਖਕ ਹਨ ਜੋ ਵੱਖ ਵੱਖ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹਿਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹਨ: ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਅਤੇ ਭੱਟ ਟੱਲ। ਵੱਖ ਵੱਖ ਵਿਦਵਾਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ: * ਉੱਥੇ ਮਰਦਾਨਾ 1 ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਦੋ ਭਜਨ ਹਨ<ref>Page 553, Adi Granth, Translation of Sant Singh Khalsa</ref> [[ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ]] ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੈ, ਪਰ ਬਾਕੀ ਦਾਅਵੇ ਨੂੰ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਫ਼ਲ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਲਮ ਦਾ ਨਾਮ [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ|ਨਾਨਕ]] ਨੇ ਗੀਤ ਅੰਦਰ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ <ref>''ਇਸ ਸਲੋਕ ਮੈਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਮਰਦਾਨੇ ਕੇ ਪੂਛਨੇ ਸੇ ਤਿਸ ਕੇ ਪ੍ਰਤਿ ਗੁਰਮੁਖਤਾ ਅਰੁ ਮਨਮੁਖਤਾ ਕੀ ਮਦਰਾ ਕਾ ਰੂਪੁ ਬਰਨਨ ਕਰਤੇ ਹੈਂ ਔਰੁ ਦੋ ਪਰਕਾਰ ਕੀ ਮਦਿਰਾ ਮਨਮੁਖੋਂ ਕੀ ਔਰੁ ਗੁਰਮੁਖੋਂ ਕੀ ਕਹੀ ਹੈ॥ ਪ੍ਰਥਮ ਮਨਮੁਖੋਂ ਕੀ ਮਦਿਰਾ ਕਹਤੇ ਹੈਂ॥'': Fareedkoti Teeka, Adi Granth</ref> ਅਤੇ ਮਰਦਾਨਾ ਸਲੋਕ ਦੀ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਹੈ। * ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭੱਟ ਟੱਲ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਇੱਕ ਸਵਈਆ ਹੈ, <ref>''ਟਲ' ਜੀ ਕਹਤੇ ਹੈਂ ਹੇ ਭਾਈ ਐਸੇ ਸਤਿਗੁਰੋਂ ਕੋ ਸਹਜ ਸੁਭਾਵਕ ਨਿਰੰਤਰ ਹੀ ਸੇਵੀਐ ਹੇ ਭਾਈ ਸਤਿਗੁਰੋਂ ਕੇ ਦਰਸਨ ਕਰਨੇ ਤੇ ਜਨਮ ਮਰਨ ਦੁਖ ਜਾਤਾ ਰਹਿਤਾ ਹੈ॥੧੦॥'': Page 1392, Teeka Fareedkoti, Adi Granth</ref> ਜੋ ਕਿ ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ [[ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ|ਗੁਰਮੁਖੀ]] ਟਾਈਪੋ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਕਲ ਭਾਵ ਭੱਟ ਕਲ੍ਹਸ਼ਾਰ ਹੈ।<ref>''Page 1392: ਟਲ = ਹੇ ਟੱਲ! ਹੇ ਕਲ੍ਯ੍ਯ! ਹੇ ਕਲ੍ਯ੍ਯਸਹਾਰ!'': Teeka by Professor Sahib Singh, Adi Granth</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਧਰਮਗ੍ਰੰਥ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਲੇਖਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ]] sp090zqf7py81fgsblw50k8uzewtth9 0 21273 838762 751827 2026-05-06T15:22:49Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838762 wikitext text/x-wiki {{Infobox professional wrestler |name = ਜਾਨ ਸੀਨਾ |birthname = ਜਾਨ ਫੈਲਿਕਸ ਐਨਥਨੀ ਸੀਨਾ |names ='''ਜਾਨ ਸੀਨਾ'''<br>ਜੁਆਨ ਸੀਨਾ<ref name="OWOW">{{Cite web|url=http://www.onlineworldofwrestling.com/bios/j/john-cena/|title=OWOW Profile|accessdate=December 24, 2012|publisher=Online World of Wrestling}}</ref><br>Mr. P<br>The Prototype |image=John Cena 2012.jpg |caption= 2012 ਵਿੱਚ ਜਾਨ ਸੀਨਾ |height ={{height|feet=6|inch=1}}<ref name="WWEProfile">{{cite web|url=http://www.wwe.com/superstars/raw/johncena/|title=John Cena|accessdate=December 14, 2010|publisher=WWE}}</ref> |weight ={{convert|251|lb|kg|abbr=on}}<!-- Please do not change height or weight. These are the measures as officially stated and they should not be changed. --><ref name="WWEProfile" /> |birth_date ={{Birth date|1977|04|23|df=y}} |birth_place =[[ਮੈਸਾਕਿਊਸੈਟਸ]]<ref name="WWEProfile"/> |resides =[[ਤਾਮਪਾ, ਫਲੋਰੀਡਾ]]<ref>{{cite news|url=http://www.usatoday.com/life/movies/news/2006-10-08-cena-carlson_x.htm|title=A new action star/femme fatale pairing?|accessdate=March 27, 2007|last=Keck|first=William|work=USA Today|quote=At his Tampa home, Cena maintains a humidor that holds more than 300 cigars.| date=October 8, 2006}}</ref> |billed ="[[Classified information|Classified]]" (UPW)<ref name="UPW">{{cite web|url=http://www.upw.com/superstars/prototype.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080417201115/http://www.upw.com/superstars/prototype.htm|archivedate=ਅਪ੍ਰੈਲ 17, 2008|title=UPW: John "Prototype" Cena|accessdate=March 13, 2008|publisher=UPW|dead-url=no}}</ref><br />[[West Newbury, Massachusetts]] (WWE)<ref name="WWEProfile"/><br>"[[West Newbury, Massachusetts|West Newbarnia]], [[Mexico]]" (as Juan Cena)<ref name=PWManiaJuanCena>{{cite web|title=Details On John Cena’s New Character; Juan Cena|url=http://www.pwmania.com/details-on-john-cenas-new-character-juan-cena#.Uo40FtJ4pMU|publisher=PWMania|accessdate=21 November 2013|archive-date=3 ਦਸੰਬਰ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131203013226/http://www.pwmania.com/details-on-john-cenas-new-character-juan-cena#.Uo40FtJ4pMU|url-status=dead}}</ref> |trainer =Ultimate Pro Wrestling<ref name="UPW"/><br />[[Ohio Valley Wrestling]]<ref name=OWOW/> |debut =5 ਨਵੰਬਰ 1999<ref>{{Cite web |url=http://www.cagematch.net/?id=2&nr=691 |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2014-01-23 |archive-date=2019-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190509111910/https://www.cagematch.net//?id=2&nr=691 |url-status=dead }}</ref> }} '''ਜਾਨ ਫੇਲਿਕਸ ਐਂਥੋਨੀ ਸੀਨਾ'''<ref>{{cite web|url=http://www.abcmedianet.com/web/showpage/showpage.aspx?program_id=002257&type=performers|title=Fast Cars & Superstars - Gillette Young Guns Celebrity Race Driver Bios|accessdate=2007-06-11|publisher=ABC Media Net|archive-date=2014-10-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006142144/http://www.abcmedianet.com/web/showpage/showpage.aspx?program_id=002257&type=performers|dead-url=yes}}</ref> (ਜਨਮ 23 ਅਪਰੈਲ, 1977) ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ [[ਅਭਿਨੇਤਾ]], ਬਾਡੀ ਬਿਲਡਰ, [[ਸੰਗੀਤਕਾਰ]], [[ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਪਹਿਲਵਾਨ]] ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਇੱਕ ਗਿਆਨਵਾਨ ਅਤੇ ਜਿੰਮੇਵਾਰ ਨਾਗਰਿਕ ਵੀ ਹਨ, ਜੋ [[ਵਰਲਡ ਰੇਸਲਿੰਗ ਇੰਟਰਟੇਨਮੇਂਟ]] ਦੁਆਰਾ ਉਸ ਦੇ ਰਾਅ ਬ੍ਰਾਂਡ ’ਤੇ ਨਿਯੋਜਿਤ ਹਨ। ===ਜਨਮ ਅਤੇ ਬਚਪਨ=== ਜਾਨ ਸੀਨਾ ਦਾ ਜਨਮ 23 ਅਪ੍ਰੈਲ 1977 ਨੂੰ [[ਅਮਰੀਕਾ]] ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਮੈਸਾਕਿਊਸੈਟਸ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਹ ਡੈਨ, ਮੈਟ, ਸਟੀਵ ਅਤੇ ਸ਼ਾਨ ਪੰਜ ਭਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੂਜੇ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਸੀ।<ref>{{cite web|url=http://sports.ign.com/articles/607/607819p2.html|title=John Cena: The Champ is Here|accessdate=2007-05-05|publisher=[[IGN]]|archive-date=2012-02-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20120204143838/http://sports.ign.com/articles/607/607819p2.html|dead-url=yes}}</ref> ਜਾਨ ਸੀਨਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਡ਼੍ਹਾਈ ਸਿਪ੍ਰੰਗਫੀਲਡ, ਮੈਸਾਚਿਊਸੈਟਸ ਦੇ ਸਿਪ੍ਰੰਗਫੀਲਡ ਕਾਲਜ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਉਹ ਫੁੱਟਬਾਲ ਟੀਮ ਦਾ ਵੀ ਹਿੱਸਾ ਸੀ।<ref name="Cushing">{{cite web|url= http://www.spfldcol.edu/homepage/athletics.nsf/2404afe7dd4d7ef545256bf4002a67e2/57db02504b5554ff45256c150026822c|title= 1998 Football Roster|accessdate= 2007-05-05|publisher= Springfield College|archive-date= 2014-02-03|archive-url= https://web.archive.org/web/20140203090754/http://www.spfldcol.edu/homepage/athletics.nsf/2404afe7dd4d7ef545256bf4002a67e2/57db02504b5554ff45256c150026822c/|dead-url= yes}}</ref> ਸੀਨਾ [[ਫੁੱਟਬਾਲ]] ਸਮੇਂ 54 ਨੰਬਰ ਵਾਲੀ ਜਰਸੀ ਪਹਿਨਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਹ ਨੰਬਰ ਹੁਣ ਵੀ ਉਸਦੇ ਕੁਝ ਰੈਸਲਿੰਗ ਸਮਾਨ ਉੱਪਰ ਲਿਖਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite web|url=http://shopping.yahoo.com/p:John%20Cena:1927836016:page=biography|title=John Cena: biography|accessdate=2007-05-11|publisher=[[Yahoo!]]|archive-date=2007-05-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20070510001053/http://shopping.yahoo.com/p:John+Cena:1927836016:page=biography|dead-url=yes}}</ref><ref>{{cite web|url=http://shopzone.wwe.com/Product_detail.asp?cat=cat-johncena&productId=01-08596|title=John Cena Bulldog Basketball Jersey|accessdate=2007-05-06|publisher=WWE|archive-date=2008-01-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20080111024651/http://shopzone.wwe.com/Product_detail.asp?cat=cat-johncena&productId=01-08596|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://shopzone.wwe.com/Product_detail.asp?cat=cat-johncena&productId=01-09163|title=John Cena Personalized Beware of Dog Football Jersey|accessdate=2008-01-03|publisher=WWE|archive-date=2007-12-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20071225163937/http://shopzone.wwe.com/Product_detail.asp?cat=cat-johncena&productId=01-09163|url-status=dead}}</ref> ਜਾਨ ਸੀਨਾ ਨੇ ਲਿਮੋਸਿਨ ਕੰਪਨੀ ਲਈ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref>{{cite web|url=http://www.wwe.com/inside/news/archive/062606newmagazine|title=Inside WWE's New Magazine|accessdate=2007-05-05|publisher= WWE|quote=Who would have guessed John Cena was once a limo driver}}</ref> ਪਹਿਲਾਂ ਜਾਨ ਸੀਨਾ ਆਪਣੀ ਆਮਦਨ ਲਈ ਇੱਕ ਜਿੰਮ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਿਆ ਕਰਦਾ ਸੀ<ref>{{cite web| url=http://www.tribute.ca/people/John+Cena/17152|title=John Cena star bio|accessdate=2007-05-05|publisher=Tribute.ca}}</ref> ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਸੁਪਨਾ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਵ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਹਿਲਵਾਨ ਬਣਨਾ ਸੀ। ==ਕੁਸ਼ਤੀ ਜੀਵਨ== ਸੀਨਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਕੁਸ਼ਤੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸੰਨ 2000 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋ-ਰੈਸਲਿੰਗ ਲਈ ਕੁਸ਼ਤੀ ਲਡ਼ਦੇ ਹੋਏ ਹੈਵੀਵੇਟ ਖਿਤਾਬ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਕਰਦਿਆਂ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਸਾਲ 2001 ਵਿੱਚ, ਸੀਨਾ ਨੇ ਡਬਲਿਊ ਡਬਲਿਊ ਐੱਫ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸੰਧੀ 'ਤੇ ਹਸਤਾਖ਼ਰ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਉਸੇ ਦਿਨ ਤੋਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਰੈਸਲਿੰਗ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਖੇਤਰ ਲਈ ਲੋਡ਼ੀਂਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਲੈਣ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ।<br /> ਸੀਨਾ ਨੇ ਕੁਸ਼ਤੀਆਂ ਦੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਪ੍ਰਸਾਰਨ ਭਾਵ ਕਿ ਮੁੱਖ ਕੁਸ਼ਤੀਆਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 27 ਜੂਨ 2002 ਨੂੰ ਉਲੰਪਿਕ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਸੋਨ ਤਗਮਾ ਜੇਤੂ ਪਹਿਲਵਾਨ [[ਕਰਟ ਐਂਗਲ]] ਦੀ ਇੱਕ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਚੁਣੌਤੀ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਅਜਿਹਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰੈਸਲਿੰਗ ਪ੍ਰਧਾਨ [[ਵਿੰਸ ਮਿਕਮੈਨ]] ਨੇ ਇੱਕ ਭਾਸ਼ਣ ਰਾਹੀਂ ਮਹਾਨ ਪਹਿਲਵਾਨਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੁਸ਼ਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨ ਹਾਸਿਲ ਕਰਨ ਲਈ ਸਾਰੇ ਨਵੇਂ ਪਹਿਲਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ===ਕੁਸ਼ਤੀ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ=== ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਕੁਸ਼ਤੀ ਵਿੱਚ ਸੀਨਾ ਅਪ੍ਰੈਲ 2016 ਤੱਕ 24 ਖਿਤਾਬ ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਕਰ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ 12 ਵਾਰ 'ਡਬਲਿਊ.ਡਬਲਿਊ.ਈ. ਚੈਂਪੀਅਨ', 3 ਵਾਰ 'ਵਰਲਡ ਹੈਵੀਵੇਟ ਚੈਂਪੀਅਨ' ਅਤੇ 5 ਵਾਰ 'ਯੂਨਾਈਟਡ ਸਟੇਟਸ ਚੈਂਪੀਅਨ' ਰਹਿ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸੀਨਾ 2008 ਅਤੇ 2013 ਵਿੱਚ ਕੁਸ਼ਤੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਦਿਲਚਸਪ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਹੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਤੀਹ ਪਹਿਲਵਾਨਾਂ ਦੇ ਘੋਲ ਭਾਵ ਕਿ 'ਰਾਇਲ ਰੰਬਲ' ਵਿੱਚ ਵੀ ਦੋ ਵਾਰ ਜੇਤੂ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜੋਡ਼ੀਦਾਰ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸੀਨਾ 4 ਵਾਰ 'ਟੈਗ ਟੀਮ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ' (ਦੋ ਵਾਰ ਸ਼ਾਨ ਮਾਈਕਲ ਅਤੇ ਬਤਿਸਤਾ ਨਾਲ) ਦਾ ਖਿਤਾਬ ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਜਾਨ ਸੀਨਾ 2012 ਵਿੱਚ ਹੋਏ 'ਮਨੀ ਇਨ ਦ ਬੈਂਕ' ਵਿੱਚ ਪੌਡ਼ੀਆਂ ਵਾਲੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜੇਤੂ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕਈ ਵਾਰ ਸੀਨਾ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਖਿਤਾਬ ਮਿਲੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਬਿਹਤਰੀਨ ਮੈਚ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। == ਹੋਰ == === ਫ਼ਿਲਮਾਂ === ਵਰਲਡ ਰੈਸਲਿੰਗ ਇੰਟਰਟੇਨਮੈਂਟ ਦੀ ਇਕਲੌਤੀ ਸਟੂਡੀਓ, ਜੋ ਕਿ ਮੋਸ਼ਨ ਪਿਕਚਰਜ਼ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਨੇ ਜਾਨ ਸੀਨਾ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਫ਼ਿਲਮ- ''[[ਦ ਮਰੀਨ]]'' ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ, ਜਿਸਨੂੰ ਕਿ 13 ਅਕਤੂਬਰ 2006 ਨੂੰ ਥਿਏਟਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਫ਼ਿਲਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਹਿਲੇ ਹਫਤੇ ਵਿੱਚ, [[ਅਮਰੀਕੀ]] ਬਾਕਸ ਆਫਿਸ ਤੇ ਲਗਭਗ $7 ਮਿਲੀਅਨ ਕਮਾਏ।<ref name="boxoffice">{{cite web|url=http://www.rottentomatoes.com/m/marine/numbers.php|title=The Marine: Box Office Summary| publisher=RottenTomatoes.com|accessdate=2007-07-04}}</ref> ਸਿਨੇਮਾ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦਸ ਮਹੀਨੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਫ਼ਿਲਮ ਨੇ $18.7 ਮਿਲੀਅਨ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ।<ref name="boxoffice" /> ਡੀਵੀਡੀ ਉੱਪਰ ਫ਼ਿਲਮ ਦੇ ਜਾਰੀ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇਸਨੇ ਬਿਹਤਰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪਹਿਲੇ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ $30 ਮਿਲੀਅਨ ਦੀ ਕਮਾਈ ਕੀਤੀ।<ref name="boxoffice" /> ਜਾਨ ਸੀਨਾ ਦੀ ਦੂਸਰੀ ਫ਼ਿਲਮ ਡਬਲਿਊ.ਡਬਲਿਊ.ਈ. ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਨਿਰਮਾਣਿਤ, ''[[12 ਰਾਊਂਡਸ]]'' ਸੀ।<ref name="mf">{{cite news|url= http://www.mensfitness.com/lifestyle/entertainment/236|title=John Cena on Acting|last=Millado|first=Nate|date=मार्च 2009|work=[[Men's Fitness]]|accessdate=2009-03-16}}</ref> 25 ਫਰਵਰੀ 2008 ਨੂੰ ਨਿਯੂ ਆਰਲਿਯੰਸ ਵਿੱਚ ਇਸਦਾ ਫ਼ਿਲਮਾਂਕਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ।<ref name="mf" /><ref name="NOLA">{{cite web|url=http://blog.nola.com/business_of_film/2007/12/state_film_office_announces_20.html|title=State Film Office announces 2007 statistics|first=Roberta|last=Carrow-Jackson|publisher=NOLA.com|date=2007-12-07|accessdate=2008-01-11|archive-date=2008-01-28|archive-url=https://archive.today/20080128194854/http://blog.nola.com/business_of_film/2007/12/state_film_office_announces_20.html|dead-url=yes}}</ref> ਇਹ ਫ਼ਿਲਮ 27 ਮਾਰਚ 2009 ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ।<ref name="mf" /> === ਸੰਗੀਤਕਾਰ === ਕੁਸ਼ਤੀ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਜਾਨ ਸੀਨਾ ਇੱਕ ਬਿਹਤਰ [[ਸੰਗੀਤਕਾਰ]] ਅਤੇ ਰੈਪਰ ਵੀ ਹੈ। ਸੀਨਾ ਨੇ ਆਪਣਾ ਰੈਪ ਸੰਗੀਤ ਐਲਬਮ 'ਯੂ ਕੈਂਟ ਸੀ ਮੀ' ਖੁਦ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਅਮਰੀਕੀ ਸੰਗੀਤ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਨੰਬਰ ਇੱਕ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਸੀ। === ਸਮਾਜ ਸੇਵਕ ਵਜੋਂ ਜਾਨ ਸੀਨਾ === ਕੁਸ਼ਤੀਆਂ ਦੇ ਇਲਾਵਾ, ਸੀਨਾ ਨੇ ਸਮਾਜ ਭਲਾਈ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਭਰਪੂਰ ਹਮਾਇਤ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਸੰਨ 2009 ਵਿੱਚ ਸੀਨਾ ਨੇ 'ਬੀ-ਏ ਸੁਪਰਸਟਾਰ' ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਮੁਹਿੰਮ ਵਿੱਚ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਚੰਗੀਆਂ ਆਦਤਾਂ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ, ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਪ੍ਰਤੀ ਸਦਭਾਵਨਾ ਰੱਖਣ, ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਸੇਵਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਚੰਗੀ ਖੁਰਾਕ ਅਤੇ ਆਗਿਆਕਾਰੀ ਬਣਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਆ। ਇਸਦੇ ਇਲਾਵਾ ਜਾਨ ਸੀਨਾ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ [[ਅਮਰੀਕਾ]] ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਅਤੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਤਾਇਨਾਤ ਫੌਜੀਆਂ ਨਾਲ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰਾਬਤਾ ਬਣਾ ਕੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਹਰ ਜਿੱਤ ਨੂੰ ਉਹ ਫੌਜੀਆਂ ਦੇ ਨਾਂਅ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸੀਨਾ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਸਕ ਵਰਗ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਗਿਣਤੀ ਛੋਟੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਹੈ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1977]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਦਾਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਗੀਤਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਪੁਰਸ਼ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਪਹਿਲਵਾਨ]] cnxcnnpv7rfqqmaiqsri8m44ko4ihj8 0 21403 838844 761252 2026-05-07T05:41:37Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838844 wikitext text/x-wiki {{ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬਾ ਬਸਤੀ |ਨਾਂ = ਬਰਿਸਟਲ |ਦੇਸੀ_ਨਾਂ = Bristol |other_name = |native_name = |nickname = |ਬਸਤੀ_ਕਿਸਮ = ਇਕਾਤਮਕ ਪ੍ਰਭੁਤਾ, ਸ਼ਹਿਰ, ਰਸਮੀ ਕਾਊਂਟੀ |ਮਾਟੋ = "Virtute et Industria" <small>''"ਸਦਾਚਾਰ ਅਤੇ ਮਿਹਨਤ ਸਦਕਾ"''</small> |ਚਿੱਤਰ_ਦਿੱਸਹੱਦਾ = Bristol.png |ਚਿੱਤਰ_ਸਿਰਲੇਖ = ਬਰਿਸਟਲ ਦਾ ਚਿੱਤਰ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ |image_alt = A view from above of office blocks and church spires adjacent to a river which is crossed by a road bridge. In the right foreground a city park and a ruined church. A small boat is moving on the river and a larger barge is moored against a wooded quay. In the distance on the right wooded hills and on the left a mass of predominantly red brick housing. |image_flag = |flag_size = |image_seal = |seal_size = |image_shield = |shield_size = |ਚਿੱਤਰ_ਖ਼ਾਲੀ_ਚਿੰਨ੍ਹ =Bristol city coa.png |ਖ਼ਾਲੀ_ਚਿੰਨ੍ਹ_ਕਿਸਮ =Coat of Arms of the City Council | blank_emblem_alt =A coat of arms, with a shield showing a sailing ship and a castle with maned lions on either side, surmounted by the helmet from a suit of arms and two hands holding a snake and scales of justice. The motto at the bottom is "Virtute et Industria" |blank_emblem_size = |ਚਿੱਤਰ_ਨਕਸ਼ਾ = Bristol UK locator map 2010.svg |mapsize = |map_alt = A map showing the location of Bristol in England. |map_caption = |coordinates_ਖੇਤਰ = GB |ਉਪਵਿਭਾਗ_ਕਿਸਮ = ਖ਼ੁਦਮੁਖ਼ਤਿਆਰ ਮੁਲਕ |ਉਪਵਿਭਾਗ_ਨਾਂ = {{ਝੰਡਾ|ਸੰਯੁਕਤ ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ}} |ਉਪਵਿਭਾਗ_ਕਿਸਮ1 = {{nowrap|ਸੰਘਟਕ ਦੇਸ਼}} |ਉਪਵਿਭਾਗ_ਨਾਂ1 = [[ਇੰਗਲੈਂਡ]] |ਉਪਵਿਭਾਗ_ਕਿਸਮ2 = ਖੇਤਰ |ਉਪਵਿਭਾਗ_ਨਾਂ2 = ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮੀ ਇੰਗਲੈਂਡ |ਉਪਵਿਭਾਗ_ਕਿਸਮ3 = ਰਸਮੀ ਕਾਊਂਟੀ |ਉਪਵਿਭਾਗ_ਨਾਂ3 = ਬਰਿਸਟਲ |government_footnotes = |ਸਰਕਾਰ_ਕਿਸਮ= ਇਕਾਤਮਕ ਪ੍ਰਭੁਤਾ, ਸ਼ਹਿਰ |ਮੁਖੀ_ਸਿਰਲੇਖ1 =ਮੇਅਰ |ਮੁਖੀ_ਨਾਂ2=ਜਾਰਜ ਫ਼ਰਗੂਸਨ |ਸਥਾਪਨਾ_ਸਿਰਲੇਖ = ਸ਼ਾਹੀ ਸਨਦ |ਸਥਾਪਨਾ_ਮਿਤੀ = 1155 |ਸਥਾਪਨਾ_ਸਿਰਲੇਖ2 = ਕਾਊਂਟੀ ਦਰਜਾ |ਸਥਾਪਨਾ_ਮਿਤੀ2=1373 |area_magnitude = 1 E8 |unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> |area_footnotes = |ਖੇਤਰਫਲ_ਕੁੱਲ_ਕਿਮੀ2 = 110 |ਅਬਾਦੀ_ਤੱਕ = 2011 |population_footnotes = |population_note = |ਅਬਾਦੀ_ਕੁੱਲ = 428110 |ਅਬਾਦੀ_ਘਣਤਾ_ਕਿਮੀ2 =3892 |population_density_sq_mi = |ਅਬਾਦੀ_ਮੁੱਖ-ਨਗਰ =1006600 |population_density_metro_km2 = |population_density_metro_sq_mi = |ਅਬਾਦੀ_ਸ਼ਹਿਰੀ =587400 |population_density_urban_km2 = |population_density_urban_sq_mi = |ਅਬਾਦੀ_ਖ਼ਾਲੀ1_ਸਿਰਲੇਖ =ਜਾਤੀ ਸਮੂਹ<ref>{{cite web |url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/2011-census/key-statistics-for-local-authorities-in-england-and-wales/rft-table-ks202ew.xls |title=2011 Census: Ethnicgroup, local authorities in England and Wales |work=Census 2011 |publisher=[[Office for National Statistics]] |accessdate=12 December 2012 |archive-date=26 ਦਸੰਬਰ 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226040443/https://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20160105160709/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/2011-census/key-statistics-for-local-authorities-in-england-and-wales/rft-table-ks202ew.xls%20 |url-status=dead }}</ref> |population_blank1 =84.0% ਗੋਰੇ (77.9% ਗੋਰੇ ਬਰਤਾਨਵੀ)<br /> 5.5% ਏਸ਼ੀਆਈ<br /> 6.0% ਕਾਲੇ<br />3.6% ਮਿਸ਼ਰਤ ਨਸਲ<br />0.3% ਅਰਬ<br />0.6% ਹੋਰ |population_density_blank1_km2 = |population_density_blank1_sq_mi = <!-- General information ---------------> |ਸਮਾਂ_ਜੋਨ = GMT |utc_offset = 0 |timezone_DST = |utc_offset_DST = |latd=51 |latm=27 |latNS=N |longd=2 |longm=35 |longEW=W |elevation_footnotes =<ref name=Weatherbase>{{cite web|url=http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=062730&refer=|title=Historical Weather for Bristol, England, United Kingdom|work=Weatherbase|publisher=Canty & Associates|accessdate=3 August 2007|date=June 2011|archive-date=25 ਦਸੰਬਰ 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225035349/http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=062730&refer=|url-status=dead}}</ref> |elevation_m = |ਉੱਚਾਈ_ਫੁੱਟ =36 |ਵੈੱਬਸਾਈਟ = [http://www.bristol.gov.uk/ bristol.gov.uk/] |footnotes = }} '''ਬਰਿਸਟਲ''' {{IPAc-en|audio=en-uk-Bristol.ogg|ˈ|b|r|ɪ|s|t|əl}} ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮੀ [[ਇੰਗਲੈਂਡ]] ਵਿਚਲਾ ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ, ਇਕਾਤਮਕ ਪ੍ਰਭੁਤਾ ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਰਸਮੀ ਕਾਊਂਟੀ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਇਕਾਤਮਕ ਪ੍ਰਭੁਤਾ ਦੀ ਅਬਾਦੀ 2009 ਵਿੱਚ ਅਬਾਦੀ 433,100 ਸੀ<ref name=ons-pop>{{cite web |url=http://www.statistics.gov.uk/downloads/theme_population/mid-09-uk-eng-wales-scot-northern-ireland-24-06-10.zip |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110629181350/http://www.statistics.gov.uk/downloads/theme_population/mid-09-uk-eng-wales-scot-northern-ireland-24-06-10.zip |archivedate=29 ਜੂਨ 2011 |format=ZIP |title=Population estimates for UK, England and Wales, Scotland and Northern Ireland – current datasets |work=National Statistics Online |publisher=[[Office for National Statistics]] |accessdate=27 June 2010 |dead-url=yes }}</ref> ਅਤੇ ਲਾਗਲੇ ਵਡੇਰੀ ਸ਼ਹਿਰੀ ਜੋਨ ਦੀ ਅਬਾਦੀ 2007 ਵਿੱਚ 1,070,000 ਸੀ।<ref name=eu-urbanaudit> {{cite web |url=http://epp.eurostat.ec.europa.eu/portal/page/portal/region_cities/city_urban/data_cities/tables_sub1 |title=Population and living conditions in Urban Audit cities, larger urban zone (LUZ) (tgs00080) |publisher=European Commission | work= Eurostat |accessdate=18 June 2011 }} </ref> ਇਹ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦਾ ਛੇਵਾਂ, ਸੰਯੁਕਤ ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ ਦਾ ਅੱਠਵਾਂ ਅਤੇ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮੀ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਬਾਦੀ ਵਾਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ<ref>{{cite web|title=Bristol Facts|url=http://www1.uwe.ac.uk/whyuwe/unbeatablebristol/aboutbristol/bristolfacts.aspx|publisher=University of the West of England|accessdate=12 June 2011}}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਯੁਕਤ ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ]] l8zj3sjlts0hlgd32jgwaigdiqq2wv5 0 25580 838851 819235 2026-05-07T08:40:56Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838851 wikitext text/x-wiki '''ਭਾਰਤ ਦਾ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ''' ਜਾਂ '''ਭਾਰਤ ਦਾ ਅਜ਼ਾਦੀ ਅੰਦੋਲਨ''' ਜਾਂ '''[[ਭਾਰਤ]] ਦੀ ਕੌਮੀ ਮੁਕਤੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ''' 19ਵੀਂ ਅਤੇ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੌਰਾਨ ਵਾਪਰੇ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਅਹਿਮ ਇਨਕਲਾਬਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ 15 ਅਗਸਤ, 1947 ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚੋਂ ਬਰਤਾਨਵੀ ਰਾਜ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ [[ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ|ਪੰਡਿਤ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ]] ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਵਲੋਂ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਵਾਗਡੋਰ ਸੰਭਾਲਣ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋਈ। ਭਾਰਤ ਦਾ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅੰਦੋਲਨ ਦੱਖਣ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚੋਂ (ਪਹਿਲਾਂ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਫਿਰ ਬਰਤਾਨਵੀ ਇੰਪੀਰੀਅਲ ਅਥਾਰਟੀ ਵਜੋਂ) ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਦਾ ਅੰਤ ਕਰਨ ਲਈ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਤੇ ਖੇਤਰੀ ਪੱਧਰ ਤੇ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਉਠੀਆਂ ਬਗਾਵਤਾਂ, ਅੰਦੋਲਨਾਂ ਅਤੇ ਸਖਸ਼ੀ ਉੱਪਰਾਲਿਆਂ ਦਾ, ਜਾਗਰਤੀ ਅਤੇ ਪੁਨਰ-ਜਾਗਰਤੀ ਲਹਿਰਾਂ ਦਾ, ਆਪਮੁਹਾਰੇ ਅਤੇ ਸੰਗਠਿਤ ਤੌਰ ਤੇ, ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਅਹਿੰਸਾਵਾਦੀ ਅਤੇ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਅੰਦੋਲਨ ਸੀ। ਭਾਰਤ ਦਾ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ ਰਾਜਨੀਤਕ ਸੰਗਠਨਾਂ, ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਸੰਪਰਦਾਵਾਂ ਅਤੇ ਅੰਦੋਲਨਾਂ ਵਰਗੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਨੇਕ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਵਾਲੀ ਧਾਰਨਾ ਹੈ। ਜਿਹਨਾਂ ਦਾ ਸਾਂਝਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪਹਿਲੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਕੰਪਨੀ (ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ) ਹਕੂਮਤ, ਅਤੇ ਮਗਰਲੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਰਾਜ]] ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਬੜੇ ਸਾਰੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਤੇ ਖੇਤਰੀ, ਸੰਗਠਿਤ ਅਤੇ ਆਪਮੁਹਾਰਾ, ਪੁਰਅਮਨ ਅਤੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਅੰਦੋਲਨ, ਝੜਪਾਂ ਅਤੇ ਉੱਪਰਾਲੇ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਜਨਤਕ ਅੰਦੋਲਨ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅਣਗਿਣਤ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਹੋਣੀ ਦੇ ਆਪ ਨਿਰਮਾਤਾ ਬਣਨ ਲਈ ਇਸ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ।<ref>https://www.google.co.in/search?q=indian+struggle+for+independence&ie=utf-8&oe=utf-8&rls=org.mozilla:en-US:official&client=firefox-a&gws_rd=cr</ref> ==ਪਹਿਲੇ ਵਿਦਰੋਹ== ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬਸਤੀਕਰਨ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਪਹਿਲੇ ਵਿਦਰੋਹ ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਦਿਵਾਸੀ ਕਬੀਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਉਭਰੇ। 1763 ਤੋਂ 1856 ਤੱਕ ਸੈਂਕੜੇ ਨਿੱਕੀਆਂ-ਨਿੱਕੀਆਂ ਬਗਾਵਤਾਂ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਚਾਲੀ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵੱਡੀਆਂ ਬਗਾਵਤਾਂ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆ ਸਨ।<ref>India's Struggle for Independence by Bipan Chandra, page 43.</ref> ਸੰਥਾਲ ਨਾਇਕ ਬਾਬਾ ਤਿਲਕਾ ਮਾਂਝੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੇ 1789 ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਹਥਿਆਰ ਚੁੱਕ ਲਏ ਸਨ ਅਤੇ ਕਈ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਤੱਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸੀ ਵੜਨ ਦਿੱਤਾ।<ref>http://wesanthals.tripod.com/id50.html{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਪਹਿਲੇ ਸੰਗਠਿਤ [[ਉਗਰਵਾਦੀ ਅੰਦੋਲਨ]] ਬੰਗਾਲ ਵਿੱਚ ਸਨ, ਲੇਕਿਨ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਨਵਗਠਿਤ [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]] (ਆਈ ਐਨ ਸੀ) ਵਿੱਚ ਮੁੱਖਧਾਰਾ ਦੇ ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰਾਜਨੀਤਕ ਰੰਗ ਮੰਚ ਉੱਤੇ ਨਿੱਤਰ ਆਏ। ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਉਦਾਰਵਾਦੀ ਨੇਤਾ ਕੇਵਲ ਆਪਣੇ ਲਈ ਭਾਰਤੀ ਨਾਗਰਿਕ ਸੇਵਾ ਪਰੀਖਿਆ ਵਿੱਚ ਬੈਠਣ ਦੇ ਮੂਲ ਅਧਿਕਾਰ ਦੀ ਮੰਗ ਲਈ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਹੋਰ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਆਰਥਿਕ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਲਈ ਆਵਾਜ਼ ਬੁਲੰਦ ਕਰਦੇ ਸਨ। 20 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਰੰਭਕ ਭਾਗ ਵਿੱਚ [[ਲਾਲ, ਬਾਲ, ਪਾਲ, ਅਰਵਿੰਦ ਘੋਸ਼]] ਅਤੇ [[ਵੀ. ਓ. ਚਿਦੰਬਰਮ ਪਿੱਲੇ]] ਵਰਗੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਰਾਜਨੀਤਕ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਧੇਰੇ ਰੈਡੀਕਲ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਆਇਆ। == 1857 ਦਾ ਵਿਦਰੋਹ == {{Main|ਭਾਰਤ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ}} 1857 ਦਾ ਭਾਰਤੀ ਵਿਦਰੋਹ [[ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ]] ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਉੱਤਰੀ ਅਤੇ ਮੱਧ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਵਿਦਰੋਹ ਸੀ। ਇਸਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸੰਗਰਾਮ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੀਆਂ ਘੱਟ ਤਨਖਾਹਾਂ, ਫੌਜ ਦੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ, ਧਰਮ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦੀਆਂ ਅਫ਼ਵਾਹਾਂ , ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਉੱਚ ਜਾਤੀ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ, ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਅਵਧ ਤੇ ਕਬਜ਼ੇ, [[ਲੈਪਸ ਦੀ ਨੀਤੀ]], ਨਸਲੀ ਵਿਤਕਰੇ ਆਦਿ ਕਾਰਨਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰੋਸ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਰੋਸ ਓਦੋਂ ਹੋਰ ਵੀ ਤੂਲ ਫੜ੍ਹ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ 1853 ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜਾਂ ਵੱਲੋਂ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਦੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਗਾਂ ਅਤੇ ਸੂਰ ਦੀ ਚਰਬੀ ਵਾਲੇ ਕਾਰਤੂਸ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਇਸ ਨਾਲ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੀਆਂ ਧਾਰਮਿਕ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਠੇਸ ਪੁੱਜੀ।<ref>{{Cite book|title=Chandra, Bipan; Mukherjee, Mridula; Mukherjee, Aditya; Mahajan, Sucheta; Panikkar, K. N. (1989). India's Struggle for Independence. New Delhi: Penguin Books. p. 600. ISBN 978-0-14-010781-4.}}</ref> [[ਮੰਗਲ ਪਾਂਡੇ]] ਨੇ ਵਿਦਰੋਹ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਦੀਆਂ ਘਟਾਨਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਉੱਚ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਉਸਦੀ ਅਵੱਗਿਆ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਫਾਂਸੀ ਨੇ 1857 ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਵਿਦਰੋਹ ਦੀ ਅੱਗ ਨੂੰ ਭੜਕਾਇਆ। 10 ਮਈ, 1857 ਨੂੰ, [[ਮੇਰਠ]] ਵਿਖੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੇ ਰੈਂਕ ਤੋੜ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਕਮਾਂਡਿੰਗ ਅਫਸਰਾਂ ਨੂੰ ਮੋੜ ਦਿੱਤਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ 11 ਮਈ ਨੂੰ [[ਦਿੱਲੀ]] ਪਹੁੰਚੇ, ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਟੋਲ ਹਾਊਸ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ, ਅਤੇ [[ਲਾਲ ਕਿਲਾ|ਲਾਲ ਕਿਲ੍ਹੇ]] ਵੱਲ ਮਾਰਚ ਕੀਤਾ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ [[ਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਹ ਜ਼ਫ਼ਰ|ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਜ਼ਫ਼ਰ]] ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਨੇਤਾ ਬਣਨ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਗੱਦੀ 'ਤੇ ਦੁਬਾਰਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਆਖਰਕਾਰ ਸਹਿਮਤ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬਾਗੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਉਸਨੂੰ ਸ਼ਹਿਨਸ਼ਾਹ-ਏ-ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਬਾਗੀਆਂ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਯੂਰਪੀਅਨ, ਯੂਰੇਸ਼ੀਅਨ ਅਤੇ ਈਸਾਈ ਆਬਾਦੀ ਦਾ ਵੀ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਅਵਧ ਅਤੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ ਦੇ ਹੋਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬਗ਼ਾਵਤ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ। ਜਿੱਥੇ ਵਿਦਰੋਹ ਦੇ ਬਾਅਦ ਸਿਵਲ ਬਗ਼ਾਵਤ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਲੋਕ ਵਿਦਰੋਹ ਹੋਏ।<ref>{{Cite book|title=Chandra, Bipan; Mukherjee, Mridula; Mukherjee, Aditya; Mahajan, Sucheta; Panikkar, K. N. (1989). India's Struggle for Independence. New Delhi: Penguin Books. p. 600. ISBN 978-0-14-010781-4.|pages=35}}</ref> ਪਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਫੌਜੀ ਉੱਤਮਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਵਿਦਰੋਹੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸੰਗਠਨ ਦੀ ਘਾਟ ਨੇ ਵਿਦਰੋਹ ਦਾ ਅੰਤ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite book|title=Chandra, Bipan; Mukherjee, Mridula; Mukherjee, Aditya; Mahajan, Sucheta; Panikkar, K. N. (1989). India's Struggle for Independence. New Delhi: Penguin Books. p. 600. ISBN 978-0-14-010781-4.|pages=38-39}}</ref> ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਬਾਗੀਆਂ ਦੀ ਮੁੱਖ ਫੌਜ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਕੀਤੀ, ਲੰਬੀ ਲੜਾਈ ਅਤੇ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ ਅਤੇ 20 ਸਤੰਬਰ, 1857 ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਰ ਉੱਤੇ ਮੁੜ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ।<ref>{{Cite book|title=Chandra, Bipan; Mukherjee, Mridula; Mukherjee, Aditya; Mahajan, Sucheta; Panikkar, K. N. (1989). India's Struggle for Independence. New Delhi: Penguin Books. p. 600. ISBN 978-0-14-010781-4.|pages=39}}</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੋਰ ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਬਗਾਵਤਾਂ ਨੂੰ ਕੁਚਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਆਖਰੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਲੜਾਈ 17 ਜੂਨ, 1858 ਨੂੰ [[ਗਵਾਲੀਅਰ]] ਵਿੱਚ ਲੜੀ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੌਰਾਨ [[ਰਾਣੀ ਲਕਸ਼ਮੀਬਾਈ]] ਮਾਰੀ ਗਈ ਸੀ। [[ਤਾਤਿਆ ਟੋਪੇ]] ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਛਿਪਦੀ ਲੜਾਈ ਅਤੇ ਗੁਰੀਲਾ ਯੁੱਧ, ਬਸੰਤ 1859 ਤੱਕ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ, ਪਰ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਵਿਦਰੋਹੀਆਂ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। 1857 ਦਾ ਭਾਰਤੀ ਵਿਦਰੋਹ, ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਸੰਗਰਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ ਸੀ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਫੌਜੀ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਇਸਨੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤਬਦੀਲੀ ਲਿਆ ਦਿੱਤੀ।<ref>{{Cite book|title=Heehs, Peter (1998). India's Freedom Struggle: A Short History. Delhi: Oxford University Press. p. 199. ISBN 978-0-19-562798-5.|pages=32}}</ref> [[ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਐਕਟ 1858]] ਦੇ ਤਹਿਤ, ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਖੇਤਰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਨਵੀਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਸਿਖਰ 'ਤੇ ਇਕ ਕੈਬਨਿਟ ਮੰਤਰੀ, ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਜ ਸਕੱਤਰ ਸੀ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਗਵਰਨਰ-ਜਨਰਲ (ਵਾਇਸਰਾਏ) ਨੂੰ ਉਸ ਪ੍ਰਤੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਹ ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਪ੍ਰਤੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਸੀ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਕੀਤੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਹੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਵਿੱਚ, ਮਹਾਰਾਣੀ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਨੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਤਹਿਤ ਜਨਤਕ ਸੇਵਾ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਮੌਕੇ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਮੂਲ ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕਰਨ ਦਾ ਵੀ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite book|title=Heehs, Peter (1998). India's Freedom Struggle: A Short History. Delhi: Oxford University Press. p. 199. ISBN 978-0-19-562798-5.|pages=48}}</ref> ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਤੋਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਖੋਹਣ ਦੀ ਨੀਤੀ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀ, ਧਾਰਮਿਕ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਿਵਲ ਸੇਵਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲਾ ਦੇਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੂਲ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਾਧਾ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਸਿਰਫ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੂੰ ਤੋਪਖਾਨੇ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ। ਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ [[ਰੰਗੂਨ]] ਵਿੱਚ ਜਲਾਵਤਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ 1862 ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 1876 ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਬੈਂਜਾਮਿਨ ਡਿਸਰਾਏਲੀ ਨੇ [[ਮਹਾਰਾਣੀ ਵਿਕਟੋਰੀਆ]] ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਮਹਾਰਾਣੀ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=0DyWAwAAQBAJ&pg=PT443&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|title=Disraeli: The Romance of Politics|last=O'Kell|first=Robert P.|date=2014-01-23|publisher=University of Toronto Press|isbn=978-1-4426-6104-2|language=en}}</ref> == ਸੰਗਠਿਤ ਅੰਦੋਲਨਾਂ ਦਾ ਉਭਾਰ == ਬਗਾਵਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਧ ਰਹੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਜਾਗਰੂਕਤਾ, ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ ਰਾਏ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਤੇ ਸੂਬਾਈ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਭਾਰਤੀ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਦੇ ਉਭਾਰ ਦਾ ਦੌਰ ਸੀ। [[ਦਾਦਾ ਭਾਈ ਨਾਰੋਜੀ]] ਨੇ 1867 ਵਿੱਚ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਬਣਾਈ ਅਤੇ [[ਸਰਿੰਦਰਨਾਥ ਬੈਨਰਜੀ|ਸੁਰਿੰਦਰਨਾਥ ਬੈਨਰਜੀ]] ਨੇ 1876 ਵਿੱਚ ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। 1885 ਵਿੱਚ [[ਏ ਓ ਹਿਊਮ|ਏ.ਓ. ਹਿਊਮ]] ਦੁਆਰਾ ਬੰਬਈ ਵਿੱਚ [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ|ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ]] ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=S2EXN8JTwAEC&pg=PAPA179&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|title=The Cambridge Illustrated History of the British Empire|last=Marshall|first=P. J.|date=2001-08-02|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-00254-7|language=en}}</ref> ਇਸ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਉੱਚ ਵਰਗ ਦੇ ਲੋਕ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸਨ, ਜੋ ਕਾਨੂੰਨ, ਅਧਿਆਪਨ, ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਆਦਿ ਪੇਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਨ। ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸ ਕੋਲ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤ ਘਾਟ ਸੀ। ਇਹ ਸੰਗਠਨ ਇੱਕ ਬਹਿਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਮਾਜ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਜੋ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਹਕੂਮਤ ਪ੍ਰਤੀ ਆਪਣੀ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਲਈ ਸਾਲਾਨਾ ਮੀਟਿੰਗ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਘੱਟ ਵਿਵਾਦ ਪੂਰਨ ਮੁੱਦਿਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਨਾਗਰਿਕ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਜਾਂ ਸਰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਮੌਕਿਆਂ (ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਸਿਵਲ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ) 'ਤੇ ਕਈ ਮਤੇ ਪਾਸ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਾਂਗਰਸ [[ਗਰਮ ਦਲ]] ਅਤੇ [[ਨਰਮਦਾ ਦਰਿਆ|ਨਰਮ ਦਲ]] ਦੋ ਧੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੀ ਗਈ। ਗਰਮ ਦਲ ਦੀ ਤ੍ਰਿਮੂਰਤੀ ਨੂੰ ਲਾਲ ਬਾਲ ਪਾਲ ([[ਬਾਲ ਗੰਗਾਧਰ ਤਿਲਕ]], ਬਿਪਿਨ ਚੰਦਰ ਪਾਲ, [[ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ]]) ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨਾਲ ਹੀ ਵੀ. ਓ. ਚਿਦੰਬਰਮ ਪਿੱਲਈ, ਸ੍ਰੀ ਅਰਬਿੰਦੋ, ਸੁਰਿੰਦਰਨਾਥ ਬੈਨਰਜੀ, ਅਤੇ [[ਰਬਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ]] 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਅੰਦੋਲਨਾਂ ਦੇ ਕੁਝ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਆਗੂ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਵੇਲਿਆਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਸਫ਼ਲ ਅੰਦੋਲਨ [[ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਅੰਦੋਲਨ]] ਰਿਹਾ। ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਨ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਸਮੂਹਾਂ ਨੇ ਵੀ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ [[ਆਰੀਆ ਸਮਾਜ]], ਬ੍ਰਹਮੋ ਸਮਾਜ, ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ [[ਕੂਕਾ ਲਹਿਰ|ਨਾਮਧਾਰੀ]] (ਜਾਂ ਕੂਕਾ) ਸੰਪਰਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਨ। [[ਸਵਾਮੀ ਵਿਵੇਕਾਨੰਦ]], [[ਰਾਮਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪਰਮਹੰਸ|ਰਾਮਕ੍ਰਿਸ਼ਨ]], [[ਸ਼੍ਰੀ ਅਰਬਿੰਦੋ]], ਵੀ.ਓ. ਚਿਦੰਬਰਮ ਪਿੱਲਈ, ਸੁਬਰਮਣਿਅਮ ਭਾਰਤੀ, ਬੰਕਿਮ ਚੰਦਰ ਚੈਟਰਜੀ, [[ਰਬਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ]] ਅਤੇ ਦਾਦਾ ਭਾਈ ਨਾਰੋਜੀ ਵਰਗੇ ਆਗੂਆਂ ਨੇ ਪੁਨਰ-ਸੁਰਜੀਤੀ ਅਤੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਜਨੂੰਨ ਨੂੰ ਫੈਲਾਇਆ। ਕਈ ਯੂਰਪੀ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਮੁੜ ਖੋਜ ਨੇ ਵੀ ਭਾਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚ [[ਕੌਮਪ੍ਰਸਤੀ|ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ]] ਦੇ ਉਭਾਰ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਗਦਰ ਲਹਿਰ ਨੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ ਦਾ ਜਜ਼ਬਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ। [[ਲਾਰਡ ਕਰਜਨ|ਲਾਰਡ ਕਰਜ਼ਨ]] ਵੱਲੋਂ 1905 ਵਿੱਚ [[ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਵੰਡ (1905)|ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਵੰਡ]] ਦਾ ਐਲਾਨ ਦਾ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਭਾਰੀ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਇਸ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰਨਾ ਸੀ।<ref>{{Cite book|title=John R. McLane, "The Decision to Partition Bengal in 1905" Indian Economic and Social History Review, July 1965, pp 221-237}}</ref> ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਪਾੜੋ ਅਤੇ ਰਾਜ ਕਰੋ ਦੀ ਇਹ ਨੀਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਬੁਝਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਸੀ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ, ਸ਼੍ਰੀ ਅਰਬਿੰਦੋ, ਭੂਪੇਂਦਰਨਾਥ ਦੱਤਾ, ਅਤੇ ਬਿਪਿਨ ਚੰਦਰ ਪਾਲ ਵਰਗੇ ਬੰਗਾਲੀ ਹਿੰਦੂ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀਆਂ ਨੇ ਜੁਗਾਂਤਰ ਅਤੇ ਸੰਧਿਆ ਵਰਗੀਆਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸ਼ਾਸਨ ਦੀ ਜਾਇਜ਼ਤਾ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਅਖਬਾਰੀ ਲੇਖ ਲਿਖਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਦੇਸ਼ਧ੍ਰੋਹ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਦਾ ਪ੍ਰੈਸ ਮੁਹਿੰਮ ਰਾਹੀਂ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਜਿਸਨੇ ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਕਈ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਜਨਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਕੱਪੜਿਆਂ ਨੂੰ ਸਾੜਿਆ ਗਿਆ। ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਕੱਪੜਾ ਵੇਚਣ ਵਾਲੀਆਂ ਦੁਕਾਨਾਂ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਸੂਤੀ ਟੈਕਸਟਾਈਲ ਉਦਯੋਗ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਉਦਯੋਗ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਟੈਕਸਟਾਈਲ ਮਿੱਲਾਂ ਦਾ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ। ਹਰ ਪਾਸੇ ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਕਾਰਖਾਨੇ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਏ। ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਵੰਡ ਨੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਵੀਨਤਮ ਉਗਰ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਵਧਦੀ ਸਰਗਰਮੀ ਨੂੰ ਵੀ ਤੇਜ਼ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਕਿ 1800 ਦੇ ਅਖੀਰਲੇ ਦਹਾਕੇ ਤੋਂ ਬੰਗਾਲ ਅਤੇ ਮਹਾਂਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿੱਚ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਤਾਕਤ ਫੜ੍ਹ ਰਹੀ ਸੀ। ਬੰਗਾਲ ਵਿੱਚ, ਦੋ ਭਰਾਵਾਂ ਅਰਬਿੰਦੋ ਘੋਸ਼ ਅਤੇ ਬਾਰੀਨ ਘੋਸ਼ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਤੇ ਹਮਲਿਆਂ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ ਗਈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਜਾਂ ਫੜੇ ਗਏ ਅਤੇ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ। [[ਖ਼ੁਦੀ ਰਾਮ ਬੋਸ|ਖੁਦੀਰਾਮ ਬੋਸ]], ਪ੍ਰਫੁੱਲ ਚਾਕੀ, ਕਨੈਲਾਲ ਦੱਤ ਵਰਗੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਾਂ ਤਾਂ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜਾਂ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/khudiramboserevo00hite|title=Khudiram Bose: Revolutionary Extraordinaire|last=Public Resource|date=2008|publisher=Publications Division, Ministry of Information and Broadcasting, Govt. of India}}</ref> ਸੁਰਿੰਦਰਨਾਥ ਬੈਨਰਜੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਅੰਦੋਲਨ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਘਰੇਲੂ ਜੀਵਨ ਦੀ ਪੂਰੀ ਬਣਤਰ ਨੂੰ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ। ਰਬਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ, ਰਜਨੀਕਾਂਤਾ ਸੇਨ ਅਤੇ ਸਈਅਦ ਅਬੂ ਮੁਹੰਮਦ ਦੁਆਰਾ ਰਚੇ ਗਏ ਗੀਤ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜੋਸ਼ ਭਰਨ ਦਾ ਜ਼ਰੀਆ ਬਣ ਗਏ। ਇਹ ਅੰਦੋਲਨ ਜਲਦੀ ਹੀ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਬਾਕੀ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਵੰਡ ਨੂੰ 1 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1912 ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲੈਣਾ ਪਿਆ। == ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ == [[ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ]] ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਮੁਹੰਮਦਨ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨਲ ਕਾਨਫਰੰਸ ਦੁਆਰਾ [[ਢਾਕਾ]] ਵਿਖੇ 1906 ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ਹਿੱਤਾਂ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਸਿਆਸੀ ਪਾਰਟੀ ਹੋਣ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ ਨੇ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਵਿੱਚ ਨਿਰਣਾਇਕ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=D63KMRN1SJ8C&pg=PA4|title=The Sole Spokesman: Jinnah, the Muslim League and the Demand for Pakistan|last=Jalal|first=Ayesha|date=1994|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-45850-4|language=en}}</ref> 1916 ਵਿੱਚ, [[ਮੁਹੰਮਦ ਅਲੀ ਜਿੰਨਾਹ]] ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ, ਜੋ ਕਿ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਨੀਤਕ ਸੰਸਥਾ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਕਾਂਗਰਸਾਂ ਵਾਂਗ, ਜਿਨਾਹ ਨੇ ਸਿੱਖਿਆ, ਕਾਨੂੰਨ, ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗ 'ਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ ਸਮਝਦੇ ਹੋਏ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਵੈ-ਸ਼ਾਸਨ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਜਿਨਾਹ ਸੱਠ ਮੈਂਬਰੀ ਇੰਪੀਰੀਅਲ ਲੈਜਿਸਲੇਟਿਵ ਕੌਂਸਲ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਬਣ ਗਿਆ। ਕੌਂਸਲ ਕੋਲ ਕੋਈ ਅਸਲ ਸ਼ਕਤੀ ਜਾਂ ਅਧਿਕਾਰ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਅਣ-ਚੁਣੇ ਰਾਜ-ਪੱਖੀ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਅਤੇ ਯੂਰਪੀਅਨ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਫਿਰ ਵੀ, ਜਿਨਾਹ ਨੇ ਬਾਲ ਵਿਆਹ ਰੋਕੂ ਕਾਨੂੰਨ, ਮੁਸਲਿਮ ਵਕਫ਼ (ਧਾਰਮਿਕ ਬੰਦੋਬਸਤ) ਨੂੰ ਜਾਇਜ਼ ਠਹਿਰਾਉਣ ਵਿਚ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ। ਜਿਨਾਹ ਨੂੰ ਸੈਂਡਹਰਸਟ ਕਮੇਟੀ ਵਿਚ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ [[ਦੇਹਰਾਦੂਨ]] ਵਿਖੇ ਭਾਰਤੀ ਮਿਲਟਰੀ ਅਕੈਡਮੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਵਿਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=2006-01-27 |title=THE STATESMAN..... |url=http://www.pakistan.gov.pk/Quaid/politician7.htm |access-date=2023-05-15 |website=web.archive.org |archive-date=2006-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060127234847/http://www.pakistan.gov.pk/Quaid/politician7.htm |url-status=bot: unknown }}</ref> ਜਿਨਾਹ ਨੇ ਨਰਮ ਦਲ ਵੱਲੋਂ ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨ ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਦਾ ਵੀ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ। == ਗਦਰ ਲਹਿਰ == [[File:Ghadr_Party_heroes_poster,1916.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Ghadr_Party_heroes_poster,1916.jpg|thumb|300x300px|ਗਦਰ ਲਹਿਰ ਦੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ,1916]] ''ਮੁੱਖ ਸਫ਼ਾ - [[ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ|ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ]]'' ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 1913 ਵਿੱਚ [[ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਭਕਨਾ]] ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਲਹਿਰ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਾਮਰਾਜ ਸਾਹਮਣੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸਿਆਸੀ ਬਦਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਗ਼ਦਰ ਵਿਦਰੋਹ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਫਰਵਰੀ, 1915 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਬਗਾਵਤ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਦੀ ਸੀ। ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ, ਜਰਮਨੀ ਵਿੱਚ ਬਰਲਿਨ ਕਮੇਟੀ, ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਭੂਮੀਗਤ ਭਾਰਤੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਅਤੇ ਸਾਨ ਫਰਾਂਸਿਸਕੋ ਵਿੱਚ ਕੌਂਸਲੇਟ ਦੁਆਰਾ ਜਰਮਨ ਵਿਦੇਸ਼ ਦਫਤਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵੇਲੇ ਇਸ ਯੋਜਨਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋਈ।<ref>{{Cite book|title=Plowman, Matthew (Autumn 2003). "Irish Republicans and the Indo-German Conspiracy of World War I". New Hibernia Review. 7 (3): 81–105.}}</ref> <ref>{{Cite book|title=Hoover, Karl (May 1985). "The Hindu Conspiracy in California, 1913–1918". German Studies Review. 8 (2): 245–261. doi:10.2307/1428642. JSTOR 1428642.}}</ref>ਬਗਾਵਤ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਬੰਗਾਲ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੀਆਂ ਸੈਨਿਕ ਟੁਕੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਦਰੋਹ ਨੂੰ ਫੈਲਾਉਣ ਦੀ ਸੀ। ਪਰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸੂਹੀਆ ਤੰਤਰ ਵੱਲੋਂ ਕੈਨੇਡਾ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਗਦਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਦਮੀ ਭੇਜੇ ਗਏ, ਉਹਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੂਹ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਆਖਰੀ ਪਲਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜਾਂ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਯੋਜਨਾ ਨੂੰ ਫੇਲ੍ਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਚਲਾਏ ਗਏ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤਿਆਂ ਨੂੰ ਉਮਰ ਕੈਦ, ਕਾਲੇਪਾਣੀ ਅਤੇ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ। ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਪਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ [[ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ]] ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਦਾ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ ਮਹਿਜ਼ 17 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। == ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦਾ ਭਾਰਤ ਆਉਣਾ == [[ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ]] 9 ਜਨਵਰੀ, 1915 ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਾਪਸ ਆਏ। ਗਾਂਧੀ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਉਦਯੋਗਿਕ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਵਿੱਦਿਅਕ ਵਿਕਾਸ ਜੋ ਯੂਰਪੀਅਨਾਂ ਨੇ ਲਿਆਂਦਾ ਸੀ, ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਕਈ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਲੋੜੀਂਦਾ ਸੀ। [[ਗੋਪਾਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਗੋਖਲੇ]], ਇੱਕ ਅਨੁਭਵੀ ਕਾਂਗਰਸੀ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਨੇਤਾ, ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਸਲਾਹਕਾਰ ਬਣੇ। ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਅਤੇ ਅਹਿੰਸਕ ਸਿਵਲ ਨਾ-ਫ਼ਰਮਾਨੀ ਦੀਆਂ ਰਣਨੀਤੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਭਾਰਤੀਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਾਂਗਰਸੀ ਨੇਤਾਵਾਂ ਲਈ ਅਵਿਵਹਾਰਕ ਲੱਗੀਆਂ। ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ, "ਸਿਵਲ ਨਾ ਫੁਰਮਾਨੀ ਅਨੈਤਿਕ ਵਿਧਾਨਕ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਦੀ ਨੈਤਿਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਉਲੰਘਣਾ ਹੈ।" [[ਰੌਲਟ ਐਕਟ|ਰੋਲਟ ਐਕਟ]] ਦੁਆਰਾ 1919 ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਦੇ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਰੋਲਟ ਕਮੇਟੀ ਦੁਆਰਾ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਇੰਪੀਰੀਅਲ ਲੈਜਿਸਲੇਟਿਵ ਕੌਂਸਲ ਨੂੰ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਸੰਗਠਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਯੁੱਧ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ਾਂ ਦੀ ਘੋਖ ਕਰਨ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਸਮੱਸਿਆ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਲਈ ਉਪਾਵਾਂ ਦੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਰੋਲਟ ਨੇ ਡਿਫੈਂਸ ਆਫ ਇੰਡੀਆ ਐਕਟ ਦੀਆਂ ਯੁੱਧ-ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਵਧਾਉਣ ਦੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ। ਜੰਗ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਐਕਟ ਨੇ ਵਾਇਸਰਾਏ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰੈਸ ਨੂੰ ਚੁੱਪ ਕਰਾਉਣ, ਸਿਆਸੀ ਕਾਰਕੁਨਾਂ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਮੁਕੱਦਮੇ ਦੇ ਨਜ਼ਰਬੰਦ ਕਰਨ, ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਵਾਰੰਟ ਦੇ ਦੇਸ਼ਧ੍ਰੋਹ ਜਾਂ ਦੇਸ਼ਧ੍ਰੋਹ ਦੇ ਸ਼ੱਕੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰਕੇ ਦੇਸ਼ਧ੍ਰੋਹ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਅਸਧਾਰਨ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ। ਵਿਆਪਕ ਅਤੇ ਅੰਨ੍ਹੇਵਾਹ ਵਰਤੋਂ ਕਾਰਨ ਭਾਰਤ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇਸ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। [[ਐਨੀ ਬੇਸੈਂਟ]] ਅਤੇ ਅਲੀ ਭਰਾਵਾਂ ਸਮੇਤ ਕਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿਚ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਰੋਲਟ ਐਕਟ, ਇਸ ਲਈ, ਵਾਇਸਰਾਏ ਦੀ ਕੌਂਸਲ ਵਿੱਚ (ਗੈਰ-ਸਰਕਾਰੀ) ਭਾਰਤੀ ਮੈਂਬਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਵਿਰੋਧ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਐਕਟ ਦੇ ਵਿਸਥਾਰ ਦਾ ਵਿਆਪਕ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਵਿਰੋਧ ਹੋਇਆ। ਇੱਕ ਦੇਸ਼ ਵਿਆਪੀ ਕੰਮ ਬੰਦ (ਹੜਤਾਲ) ਬੁਲਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਸੀ। == ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ ਹੱਤਿਆਕਾਂਡ == [[ਤਸਵੀਰ:Jallianwallah.jpg|thumb|ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ, ਕਤਲੇਆਮ ਦੇ ਕੁੱਝ ਮਹੀਨਿਆਂ ਬਾਅਦ ,1919]] ''ਮੁੱਖ ਸਫ਼ਾ - [[ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ ਹੱਤਿਆਕਾਂਡ]]'' ਐਕਟਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ ਗਏ ਅੰਦੋਲਨ ਨੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਦਮਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ, ਜਿਸਦਾ ਸਿੱਟਾ 13 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1919 ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਜਲਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ ਸਾਕੇ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਿਗੇਡੀਅਰ-ਜਨਰਲ [[ਜਨਰਲ ਡਾਇਰ|ਰੇਜੀਨਾਲਡ ਡਾਇਰ]] ਨੇ ਮੁੱਖ ਦਰਵਾਜੇ ਨੂੰ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਕਮਾਂਡ ਅਧੀਨ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਲਗਭਗ 15,000 ਮਰਦਾਂ, ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਨਿਹੱਥੀ ਭੀੜ ਉੱਤੇ ਗੋਲੀ ਚਲਾਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਜੋ ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ, ਇੱਕ ਚਾਰਦੀਵਾਰੀ ਵਾਲੇ ਵਿਹੜੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤੀਪੂਰਵਕ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਪਰ ਡਾਇਰ ਸਾਰੀਆਂ ਮੀਟਿੰਗਾਂ 'ਤੇ ਲਗਾਈ ਪਾਬੰਦੀ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸਖ਼ਤ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਬਕ ਸਿਖਾਉਣ ਦੀ ਤਜਵੀਜ਼ ਰੱਖਦਾ ਸੀ।<ref>{{Cite book|title=Collett, Nigel (2005). The Butcher of Amritsar: General Reginald Dyer. Hambledon Continuum. ISBN 978-1-85285-457-7.}}</ref> ਕੁੱਲ 1,651 ਰਾਉਂਡ ਫਾਇਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਧਿਕਾਰਤ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ 379 ਲੋਕ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਪਰ ਭਾਰਤੀ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਅੰਦਾਜ਼ੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕਤਲੇਆਮ ਵਿੱਚ 1,499 ਅਤੇ 1,137 ਜਖ਼ਮੀ ਹੋਏ ਸਨ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=Z6X3AgAAQBAJ&pg=PA181&redir_esc=y|title=The Amritsar Massacre: The Untold Story of One Fateful Day|last=Lloyd|first=Nick|date=2011-09-30|publisher=I.B.Tauris|isbn=978-0-85773-077-0|language=en}}</ref> ਡਾਇਰ ਨੂੰ ਰਿਟਾਇਰ ਹੋਣ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਲਾਘਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਕਾਂਡ ਨੇ ਘਰੇਲੂ ਰਾਜ ਅਤੇ ਸਦਭਾਵਨਾ ਦੀਆਂ ਯੁੱਧ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਉਮੀਦਾਂ ਨੂੰ ਭੰਗ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਦਰਾਰ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੱਤੀ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੰਪੂਰਨ ਸਵੈ-ਸ਼ਾਸ਼ਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਨਹੀਂ ਭਰਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ।<ref>{{Cite book|title=Dennis Judd, "The Amritsar Massacre of 1919: Gandhi, the Raj and the Growth of Indian Nationalism, 1915–39," in Judd, Empire: The British Imperial Experience from 1765 to the Present (1996) pp 258- 72}}</ref> == ਪਹਿਲਾ ਅਸਹਿਯੋਗ ਅੰਦੋਲਨ == 1920 ਵਿੱਚ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਅਸਹਿਯੋਗ ਅੰਦੋਲਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਸਤੰਬਰ, 1920 ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਕੋਲਕਾਤਾ ਇਜਲਾਸ ਵਿੱਚ, ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਦੂਜੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਖਿਲਾਫ਼ਤ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਡੋਮੀਨੀਅਨ ਸਟੇਟਸ ਲਈ [[ਅਸਹਿਯੋਗ ਅੰਦੋਲਨ]] ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਬਾਰੇ ਯਕੀਨ ਦਿਵਾਇਆ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਰਤਾਨੀਆ ਤੋਂ ਭੇਜੀਆਂ ਗਈਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਬਦਲ ਵਜੋਂ ਖਾਦੀ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਸਮੱਗਰੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਦੀ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ। ਇਸਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਵਿਦਿਅਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨ ਅਦਾਲਤਾਂ ਦਾ ਬਾਈਕਾਟ ਕਰਨ, ਸਰਕਾਰੀ ਨੌਕਰੀ ਤੋਂ ਅਸਤੀਫਾ ਦੇਣ, ਟੈਕਸ ਦੇਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਨਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗਣ ਦੀ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ। ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਵਿਆਪਕ ਲੋਕ ਸਮਰਥਨ ਮਿਲਿਆ, ਅਤੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਵਿਗਾੜ ਦੀ ਬੇਮਿਸਾਲ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਨੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸ਼ਾਸਨ ਲਈ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਚੁਣੌਤੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਗਾਂਧੀ ਨੇ 1922 ਵਿੱਚ ਚੌਰਾ ਚੌਰੀ ਪੁਲਿਸ ਸਟੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਭੀੜ ਹੱਥੋਂ 22 ਪੁਲਿਸ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਰਾਜਕਤਾ ਫੈਲਣ ਦੇ ਡਰੋਂ ਅੰਦੋਲਨ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ 1922 ਵਿਚ ਛੇ ਸਾਲ ਦੀ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ ਸੀ, ਪਰ ਦੋ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਰਿਹਾਅ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਜੇਲ੍ਹ ਤੋਂ ਰਿਹਾਅ ਹੋਣ 'ਤੇ [[ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ]] ਵਿੱਚ [[ਸਾਬਰਮਤੀ ਆਸ਼ਰਮ]] ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਸਾਬਰਮਤੀ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ 'ਤੇ ਗਾਂਧੀ ਨੇ [[ਅਖਬਾਰ ਯੰਗ ਇੰਡੀਆ]] ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਪੇਂਡੂ ਗਰੀਬਾਂ ਅਤੇ ਅਛੂਤਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਮਾਜਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਛੜੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਸੁਧਾਰਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਨਾ ਸੀ।<ref>{{Cite book|title=Sanjay Paswan and Pramanshi Jaideva, Encyclopaedia of Dalits in India (2003) p. 43}}</ref>ਇਸ ਯੁੱਗ ਨੇ ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਭਾਰਤੀਆਂ ਦੀ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੇ ਉਭਾਰ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਮੌਲਾਨਾ ਅਬੁਲ ਕਲਾਮ ਆਜ਼ਾਦ|ਮੌਲਾਨਾ ਆਜ਼ਾਦ]], [[ਸੀ. ਰਾਜਾਗੋਪਾਲਚਾਰੀ|ਸੀ. ਰਾਜਗੋਪਾਲਾਚਾਰੀ]], [[ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ]], [[ਵੱਲਭਭਾਈ ਪਟੇਲ|ਵੱਲਭ ਭਾਈ ਪਟੇਲ]], [[ਸੁਭਾਸ਼ ਚੰਦਰ ਬੋਸ]] ਅਤੇ ਹੋਰ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। 1920 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ [[ਸਵਰਾਜ ਪਾਰਟੀ]], ਹਿੰਦੂ ਮਹਾਸਭਾ, [[ਭਾਰਤੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ]] ਅਤੇ [[ਰਾਸ਼ਟਰੀਆ ਸਵੈਮ ਸੇਵਕ ਸੰਘ|ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਵੈਮ ਸੇਵਕ]] ਸੰਘ ਵਰਗੀਆਂ ਪਾਰਟੀਆਂ ਦੇ ਉਭਾਰ ਦੁਆਰਾ ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸੀ ਸਪੈਕਟ੍ਰਮ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਖੇਤਰੀ ਸਿਆਸੀ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਵੀ [[ਮਦਰਾਸ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀ|ਮਦਰਾਸ]] ਵਿੱਚ ਗੈਰ-ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ, ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਂ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਹਿੱਤਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਕਰਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ। ਕਸਤੂਰਬਾ ਗਾਂਧੀ (ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਪਤਨੀ), [[ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਕੌਰ|ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਕੌਰ]], ਮੁਥੂਲਕਸ਼ਮੀ ਰੈੱਡੀ, [[ਅਰੁਣਾ ਆਸਿਫ਼ ਅਲੀ|ਅਰੁਣਾ ਆਸਫ ਅਲੀ]], ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। == ਪੂਰਨ ਸਵਰਾਜ == ਕਾਂਗਰਸ ਨੇਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਵੀ [[ਹਸਰਤ ਮੋਹਾਨੀ]] ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਨੇਤਾ ਸਵਾਮੀ ਕੁਮਾਰਾਨੰਦ ਪਹਿਲੇ ਕਾਰਕੁਨ ਸਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਕਾਂਗਰਸ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ ਸੈਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਆਲ-ਇੰਡੀਆ ਕਾਂਗਰਸ ਫੋਰਮ ਤੋਂ 1921 ਦੇ ਮਤੇ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਪੂਰਨ ਆਜ਼ਾਦੀ (ਪੂਰਨ ਸਵਰਾਜ) ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kochi/thiruvananthapuram-communists-first-to-demand-poorna-swaraj-says-sitaram-yechury/articleshow/78729733.cms?from=mdr|title=Thiruvananthapuram: Communists first to demand Poorna Swaraj, says Sitaram Yechury|date=2020-10-18|work=The Times of India|access-date=2023-05-15|issn=0971-8257}}</ref> ਮਗਫੂਰ ਅਹਿਮਦ ਅਜਾਜ਼ੀ ਨੇ ਹਸਰਤ ਮੋਹਾਨੀ ਦੁਆਰਾ ਮੰਗੇ ਗਏ 'ਪੂਰਨ ਸਵਰਾਜ' ਮਤੇ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ। [[ਸਾਈਮਨ ਕਮਿਸ਼ਨ]] ਦੇ ਅਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮਈ 1928 ਵਿਚ ਮੁੰਬਈ ਵਿਖੇ ਇਕ ਸਰਬ-ਪਾਰਟੀ ਕਾਨਫਰੰਸ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਤਾਂ ਜੋ ਆਪਸੀ ਸਾਂਝ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕੇ। ਕਾਨਫਰੰਸ ਨੇ ਭਾਰਤ ਲਈ ਸੰਵਿਧਾਨ ਬਣਾਉਣ ਲਈ [[ਮੋਤੀਲਾਲ ਨਹਿਰੂ|ਮੋਤੀ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ]] ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਇੱਕ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਗਠਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਕੋਲਕਾਤਾ ਸੈਸ਼ਨ ਨੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਦਸੰਬਰ 1929 ਤੱਕ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਰਾਜ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦੇਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਵਧ ਰਹੀ ਅਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਵਧਦੀ ਹਿੰਸਕ ਖੇਤਰੀ ਅੰਦੋਲਨਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਪੂਰਨ ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਅੰਤ ਦੀ ਮੰਗ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਸਮਰਥਨ ਮਿਲਿਆ। ਦਸੰਬਰ, 1929 ਵਿਚ ਲਾਹੌਰ ਸੈਸ਼ਨ ਵਿਚ, ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਪੂਰਨ ਸਵੈ-ਸ਼ਾਸਨ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਅਪਣਾਇਆ। ਇਸ ਨੇ ਵਰਕਿੰਗ ਕਮੇਟੀ ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ [[ਲੂਣ ਸੱਤਿਆਗ੍ਰਹਿ|ਸਿਵਲ ਨਾ-ਫ਼ਰਮਾਨੀ ਅੰਦੋਲਨ]] ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿ 26 ਜਨਵਰੀ, 1930 ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ [[ਪੂਰਨ ਸਵਰਾਜ]] (ਸੰਪੂਰਨ ਸਵੈ-ਸ਼ਾਸਨ) ਦਿਵਸ ਵਜੋਂ ਮਨਾਇਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। [[ਗਾਂਧੀ-ਇਰਵਿਨ ਪੈਕਟ|ਗਾਂਧੀ-ਇਰਵਿਨ ਸਮਝੌਤੇ]] 'ਤੇ ਮਾਰਚ 1931 ਵਿੱਚ ਦਸਤਖਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਕੈਦੀਆਂ ਨੂੰ ਰਿਹਾਅ ਕਰਨ ਲਈ ਸਹਿਮਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਇਸ ਸਮਝੌਤੇ ਦੇ ਤਹਿਤ 90,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਕੈਦੀਆਂ ਨੂੰ ਰਿਹਾਅ ਕਰਵਾਇਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ [[ਭਗਤ ਸਿੰਘ]] ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਦੋ ਸਾਥੀਆਂ ਦੀ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਲਈ ਸੀ। ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰਨ ਦੇ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਦਾਅਵੇ ਨੂੰ ਵਿਵਾਦਿਤ ਕਰਾਰ ਕੀਤਾ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਸਾਰੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਵਾਜ਼ ਦੇਣ ਦੇ ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ ਦੇ ਦਾਅਵੇ ਨੂੰ ਵਿਵਾਦਿਤ ਠਹਿਰਾਇਆ। ਸਿਵਲ ਨਾਫ਼ਰਮਾਨੀ ਅੰਦੋਲਨ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਅਧਿਆਏ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਪਰ ਇਸਨੇ ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ। ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਸਵੈ-ਸ਼ਾਸਨ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਗੱਲਬਾਤ ਦਾ ਬਿੰਦੂ ਬਣ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਲਈ ਹੋਰ ਭਾਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਭਰਤੀ ਕੀਤਾ। ਅੰਦੋਲਨ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੂੰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਕਰਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਅੰਦੋਲਨ ਨੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ। ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਿਵਲ ਨਾਫ਼ਰਮਾਨੀ ਅੰਦੋਲਨ ਭਾਰਤੀ ਸਵੈ-ਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਡਮੁੱਲੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਸੀ।<ref>{{Cite book|title=Greenough, Paul R. (1999). "Political mobilization and the Underground Literature of the Quit Indian Movement, 1942-44". Social Scientist. 27 (7/8): 11–47.|doi=10.2307/3518012|jstor=3518012}}</ref> == ਲਾਹੌਰ ਮਤਾ == 1939 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ [[ਵਾਇਸਰਾਏ ਲਿਨਲਿਥਗੋ]] ਨੇ ਸੂਬਾਈ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ [[ਦੂਜੀ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ|ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ]] ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਦਾਖਲੇ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਨੁਮਾਇੰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰ ਤੋਂ ਅਸਤੀਫ਼ੇ ਦੇਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਆਲ-ਇੰਡੀਆ ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ [[ਮੁਹੰਮਦ ਅਲੀ ਜਿਨਾਹ|ਮੁਹੰਮਦ ਅਲੀ ਜਿੰਨਾਹ]] ਨੇ 1940 ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ ਦੇ ਸਾਲਾਨਾ ਇਜਲਾਸ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਦੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ ਸੰਪੰਨ ਰਾਜਾਂ (ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ) ਵਿੱਚ ਵੰਡਣ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਇੱਕ ਮਤਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਜਿਸਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਮਤੇ (Two Nation Theory) ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਦੀ ਮੰਗ ਦਾ ਵਿਚਾਰ 1930 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਇਸਨੂੰ ਖਾਸ ਤਵੱਜੋ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਲਾਹੌਰ ਮਤੇ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ, ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਆਜ਼ਾਦ ਮੁਸਲਿਮ ਕਾਨਫ਼ਰੰਸ ਅਪ੍ਰੈਲ, 1940 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੰਯੁਕਤ ਭਾਰਤ ਲਈ ਆਪਣੇ ਸਮਰਥਨ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਦੇਣ ਲਈ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੀ ਹੋਈ।<ref>{{Cite book|title=Qasmi, Ali Usman; Robb, Megan Eaton (2017). Muslims against the Muslim League: Critiques of the Idea of Pakistan. Cambridge University Press. p. 2. ISBN 9781108621236.}}</ref> ਇਸਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕਈ ਇਸਲਾਮੀ ਸੰਗਠਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ 1400 ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਮੁਸਲਿਮ ਡੈਲੀਗੇਟ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਆਲ-ਇੰਡੀਆ ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਧਮਕਾ ਕੇ ਜਾਂ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਨਾਲ ਚੁੱਪ ਕਰਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਜੋ ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸਨ।<ref name=":0">{{Cite web |title=Partition of India and Patriotism of Indian Muslims |url=https://www.milligazette.com/news/7-analysis/15756-partition-of-india-and-patriotism-of-indian-muslims/ |access-date=2023-05-15 |website=The Milli Gazette — Indian Muslims Leading News Source |language=en}}</ref> ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਆਜ਼ਾਦ ਮੁਸਲਿਮ ਕਾਨਫ਼ਰੰਸ ਦੇ ਆਗੂ ਅੱਲ੍ਹਾ ਬਖਸ਼ ਸੂਮਰੋ ਦੇ ਕਤਲ ਨੇ ਆਲ-ਇੰਡੀਆ ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ ਲਈ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਮੰਗ ਆਸਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।<ref name=":0" /> == ਇਨਕਲਾਬੀ ਲਹਿਰ == 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦਾ ਉਭਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਬੰਗਾਲ, ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ, ਉੜੀਸਾ, ਬਿਹਾਰ, ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਪੰਜਾਬ, ਅਤੇ ਮਦਰਾਸ ਸਮੇਤ ਕਈ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਸੰਗਠਨ ਕਾਇਮ ਹੋਏ। ਬੰਗਾਲ ਵਿੱਚ 1905 ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ 1907 ਵਿੱਚ ਇਨਕਲਾਬੀ ਲਹਿਰ ਦਾ ਆਗਮਨ ਹੋਇਆ। ਬੰਗਾਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਰੀ ਮੱਧਵਰਗੀ, ਪੜ੍ਹੇ ਲਿਖੇ ਲੋਕ ਇਸਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸਨ। ਜਦਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਆਮ ਪੇਂਡੂ ਲੋਕ ਇਸ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਮੋਹਰੀ ਰਹੇ।<ref>{{Cite book|title=Fraser, Thomas G. (April 1977). "Germany and Indian Revolution, 1914-18". Journal of Contemporary History. 12 (2): 255–272.}}</ref> 1902 ਵਿੱਚ ਕੁਸ਼ਤੀ ਅਖਾੜਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਬੰਗਾਲ ਅਨੁਸ਼ੀਲਨ ਸਮਿਤੀ ਦਾ ਗਠਨ ਹੋਇਆ। ਇਸਦੀਆਂ ਦੋ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਸਨ, ਢਾਕਾ ਵਿਖੇ [[ਅਨੁਸ਼ੀਲਨ ਸਮਿਤੀ|ਅਨੁਸ਼ੀਲਨ ਸਮਿਤੀ]] ਅਤੇ ਕਲਕੱਤਾ ਵਿੱਚ [[ਜੁਗਾਂਤਰ|ਜੁਗਾਂਤਰ ਗਰੁੱਪ]]। ਇਹ ਸਮਿਤੀ ਆਪਣੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਹਿੱਤਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਘੋਸ਼ ਭਰਾਵਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਦੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਇਸੇ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਮਹਾਂਰਾਸ਼ਟਰ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਮੇਟੀਆਂ ਦਾ ਗਠਨ ਹੋਇਆ। 1907 ਵਿੱਚ ਭੀਕਾਜੀ ਕਾਮਾ ਦੇ ਰੂਸ ਵਿਚਲੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਬੰਗਾਲੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸੰਗਠਨ ਅਤੇ ਇੰਡੀਆ ਹਾਊਸ ਦੇ [[ਵਿਨਾਇਕ ਦਮੋਦਰ ਸਾਵਰਕਰ|ਵੀਰ ਸਾਵਰਕਰ]] ਬੰਬ ਬਣਾਉਣ ਸੰਬੰਧੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋਏ।<ref>{{Cite book|title=Hopkirk, Peter (1994). On Secret Service East of Constantinope. John Murray. ISBN 978-0-7195-5017-1.}}</ref> <ref>{{Cite book|title=Majumdar, Bimanbehari (1966). Militant nationalism in India and its socio-religious background (1897-1917). General Printers & Publishers.}}</ref>ਇੰਡੀਆ ਹਾਊਸ ਹਥਿਆਰਾਂ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਧ੍ਰੋਹੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਇੱਕ ਸਰੋਤ ਵੀ ਸੀ, ਜੋ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੱਤਿਆਵਾਂ ਸਮੇਤ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਹਿੰਸਾ ਦੀਆਂ ਕਈ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇੰਡੀਆ ਹਾਊਸ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨੂੰ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਬੰਬਈ ਵਿੱਚ ਮੁਕੱਦਮੇ ਦੌਰਾਨ ਸਾਵਰਕਰ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਦੋ ਦੋਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ [[ਨਾਸਿਕ ਅੰਗੂਰ|ਨਾਸਿਕ]] ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮੈਜਿਸਟਰੇਟ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਲਈ ਉਕਸਾਉਣ ਦਾ ਸੀ।<ref>{{Cite book|title=Yadav, B.D. (1992). M.P.T. Acharya: Reminiscences of an Indian Revolutionary. New Delhi: Anmol. ISBN 81-7041-470-9.}}</ref> ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀਆਂ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਨੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਇੰਡੀਅਨ ਆਰਮੀ ਦੀਆਂ ਕਈ ਮੂਲ ਰੈਜੀਮੈਂਟਾਂ ਦੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=GuvRWlN_cQkC&pg=PA129&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|title=Indians in Britain: Anglo-Indian Encounters, Race and Identity, 1880-1930|last=Lahiri|first=Shompa|date=2000|publisher=Psychology Press|isbn=978-0-7146-4986-3|language=en}}</ref> [[ਮਦਨ ਲਾਲ ਢੀਂਗਰਾ]] ਹੱਥੋਂ ਕਰਜ਼ਨ ਵਾਇਲੀ ਦੀ ਹੱਤਿਆ<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=sI_I-jk8YWsC&pg=PT161&redir_esc=y|title=Jawaharlal Nehru on Communalism|last=Gupta|first=Nand Lal|date=2006|publisher=Hope India Publications|isbn=978-81-7871-117-1|language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Dhingra, Madan Lal (1883–1909), Indian nationalist and political assassin |url=https://www.oxforddnb.com/display/10.1093/ref:odnb/9780198614128.001.0001/odnb-9780198614128-e-71628 |access-date=2023-05-15 |website=Oxford Dictionary of National Biography |language=en |doi=10.1093/ref:odnb/9780198614128.001.0001/odnb-9780198614128-e-71628}}</ref> ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਹਕੂਮਤ ਇਹਨਾਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਡੂੰਘੀ ਅੱਖ ਰੱਖਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ [[ਰਾਸ ਬਿਹਾਰੀ ਬੋਸ]], ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਭਕਨਾ ਅਤੇ [[ਲਾਲਾ ਹਰਦਿਆਲ]] ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ [[ਗਦਰ ਲਹਿਰ]] ਦਾ ਗਠਨ ਹੋਇਆ। 1922 ਵਿੱਚ ਗਾਂਧੀਵਾਦੀ ਅਸਹਿਯੋਗ ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਢਹਿ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਨਕਲਾਬੀ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਨੇ ਇੱਕ ਪੁਨਰ-ਉਭਾਰ ਦੇਖਿਆ। ਬੰਗਾਲ ਵਿੱਚ, ਇਸਨੇ ਸੂਰਿਆ ਸੇਨ ਅਤੇ ਹੇਮ ਚੰਦਰ ਕਾਨੂੰਗੋ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਸਮਿਤੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸਮੂਹਾਂ ਦਾ ਪੁਨਰ ਗਠਨ ਦੇਖਿਆ।<gallery mode="nolines"> ਤਸਵੀਰ:Bhagat Singh.png|ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਤਸਵੀਰ:Sukh dev.jpg|ਸੁਖਦੇਵ ਥਾਪਰ ਤਸਵੀਰ:Martyr Shivram Rajguru.jpg|ਸ਼ਿਵਰਾਮ ਰਾਜਗੁਰੂ ਤਸਵੀਰ:Dhingra.jpg|ਮਦਨ ਲਾਲ ਢੀਂਗਰਾ ਤਸਵੀਰ:Chandrashekar azad.jpg|ਚੰਦਰਸ਼ੇਖਰ ਆਜ਼ਾਦ </gallery>ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ, ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਬੰਗਾਲੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਸੰਗਠਨ ਪੁਨਰਗਠਿਤ ਹੋਏ, ਖਾਸ ਤੌਰ ਤੇ [[ਸਚਿੰਦਰਨਾਥ ਸਾਨਿਆਲ]] ਦੇ ਅਧੀਨ, ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ [[ਚੰਦਰ ਸ਼ੇਖਰ ਆਜ਼ਾਦ|ਚੰਦਰਸ਼ੇਖਰ ਆਜ਼ਾਦ]] ਦੇ ਨਾਲ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਰਿਪਬਲਿਕਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। HSRA ਉੱਤੇ [[ਖੱਬੇ-ਪੱਖੀ ਰਾਜਨੀਤੀ|ਖੱਬੇ ਪੱਖੀ]] ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਵਾਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸੀ। ਚੰਦਰਸ਼ੇਖਰ ਆਜ਼ਾਦ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ [[ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਰਿਪਬਲੀਕਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ|ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਰਿਪਬਲਿਕਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ]] (ਐਚ.ਐਸ.ਆਰ.ਏ.) ਦਾ ਗਠਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। [[ਕਾਕੋਰੀ ਕਾਂਡ|ਕਾਕੋਰੀ ਰੇਲ ਡਕੈਤੀ]] ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ HSRA ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ ਅੰਜਾਮ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਾਂਗਰਸੀ ਨੇਤਾਵਾਂ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਸੁਭਾਸ਼ ਚੰਦਰ ਬੋਸ]] 'ਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਸੰਗਠਨਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਰੱਖਣ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਦੇਣ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਚਿੰਦਰ ਨਾਥ ਸਾਨਿਆਲ ਨੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਰਿਪਬਲਿਕਨ ਆਰਮੀ (HSRA) ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਬੰਬ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਸਮੇਤ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਭਗਤ ਸਿੰਘ]] ਅਤੇ [[ਜਤਿੰਦਰ ਨਾਥ ਦਾਸ]] ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੇ [[ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ]] ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਬਦਲਾ ਅੰਗਰੇਜ ਅਫ਼ਸਰ ਸਾਂਡਰਸ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਲਿਆ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ [[ਬਟੁਕੇਸ਼ਵਰ ਦੱਤ]] ਨੇ 8 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1929 ਨੂੰ[[ਇਨਕਲਾਬ ਜ਼ਿੰਦਾਬਾਦ|"ਇਨਕਲਾਬ ਜ਼ਿੰਦਾਬਾਦ]]" ਦੇ ਨਾਅਰੇ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਪਬਲਿਕ ਸੇਫਟੀ ਬਿਲ ਅਤੇ ਟ੍ਰੇਡ ਡਿਸਪਿਊਟਸ ਬਿਲ ਦੇ ਪਾਸ ਹੋਣ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਬੰਬ ਸੁੱਟਿਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਬੰਬ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ ਮਾਰਿਆ ਜਾਂ ਜ਼ਖਮੀ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਘਟਨਾ ਬੰਬ ਕਾਂਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਤਮ ਸਮਰਪਣ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ। ਬੰਬ ਧਮਾਕੇ ਦੀ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤਲਾਸ਼ੀ ਮੁਹਿੰਮ ਦੌਰਾਨ [[ਸੁਖਦੇਵ ਥਾਪਰ|ਸੁਖਦੇਵ]] ਅਤੇ [[ਸ਼ਿਵਰਾਮ ਰਾਜਗੁਰੂ|ਰਾਜਗੁਰੂ]] ਨੂੰ ਵੀ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਮੁਕੱਦਮੇ (ਕੇਂਦਰੀ ਅਸੈਂਬਲੀ ਬੰਬ ਕੇਸ) ਦੇ ਬਾਅਦ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਸੁਖਦੇਵ ਅਤੇ ਰਾਜਗੁਰੂ ਨੂੰ 1931 ਵਿੱਚ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਅੱਲਾਮਾ ਮਾਸ਼ਰੀਕੀ ਨੇ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸਵੈ-ਸ਼ਾਸਨ ਅੰਦੋਲਨ ਵੱਲ ਸੇਧਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਖਾਕਸਰ ਤਹਿਰੀਕ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਸੀ।<ref>{{Cite book|title=Khaksar Tehrik Ki Jiddo Juhad Volume 1. Author Khaksar Sher Zaman}}</ref> ਇਸ ਦੇ ਕੁਝ ਮੈਂਬਰ [[ਸੁਭਾਸ਼ ਚੰਦਰ ਬੋਸ]] ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਏ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਬਾਕੀ ਕਮਿਊਨਿਜ਼ਮ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ। ਜੁਗਾਂਤਰ ਸ਼ਾਖਾ ਰਸਮੀ ਤੌਰ 'ਤੇ 1938 ਵਿਚ ਭੰਗ ਹੋ ਗਈ। 13 ਮਾਰਚ, 1940 ਨੂੰ [[ਊਧਮ ਸਿੰਘ]] ਨੇ ਲੰਡਨ ਵਿਚ ਮਾਈਕਲ ਓ'ਡਵਾਇਰ ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਕਤਲੇਆਮ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਨਕਲਾਬੀ ਲਹਿਰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਗਾਂਧੀਵਾਦੀ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਗਈ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ 1930 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਬਦਲਿਆ - ਮੁੱਖ ਧਾਰਾ ਦੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਕਈ ਵਿਕਲਪਾਂ 'ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੇ ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਦੇ ਨਾਲ - ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਘਟੀਆਂ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪੁਰਾਣੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਕਾਂਗਰਸ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪਾਰਟੀਆਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਕੇ ਮੁੱਖ ਧਾਰਾ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਾਰਕੁਨਾਂ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। == ਭਾਰਤ ਛੱਡੋ ਅੰਦੋਲਨ == [[ਭਾਰਤ ਛੱਡੋ ਅੰਦੋਲਨ]] ਜਾਂ ਅਗਸਤ ਅੰਦੋਲਨ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਿਵਲ ਨਾਫ਼ਰਮਾਨੀ ਅੰਦੋਲਨ ਸੀ। ਜੋ 8 ਅਗਸਤ, 1942 ਨੂੰ ਭਾਰਤੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਤੁਰੰਤ ਸਵੈ-ਸ਼ਾਸਨ ਲਈ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਭੇਜਣ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਸੱਦੇ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਸਾਰੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਕੂਲ ਛੱਡਣ ਲਈ ਕਿਹਾ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਭਾਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ-ਆਪਣੀਆਂ ਨੌਕਰੀਆਂ ਛੱਡ ਕੇ ਇਸ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸੇ ਦੁਆਰਾ ਉਸਦੀ ਬੇਨਤੀ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਛੱਡਣ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਇਕ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਤਬਦੀਲ ਕਰਨ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਨ ਲਈ ਭਾਰਤ ਛੱਡੋ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਅੰਦੋਲਨ ਦੌਰਾਨ, ਗਾਂਧੀ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ [[ਅਹਿੰਸਾ]] ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਇਹ ਅੰਦੋਲਨ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ, "ਕਰੋ ਜਾਂ ਮਰੋ!", ਅਤੇ ਇਹ ਸੰਦੇਸ਼ ਭਾਰਤੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਇਸ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿਚ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ "ਭਾਰਤੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਸਿਪਾਹੀਆਂ" ਵਜੋਂ ਸੰਬੋਧਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। == ਕ੍ਰਿਪਸ ਮਿਸ਼ਨ == ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸਟੈਫੋਰਡ ਕ੍ਰਿਪਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਫ਼ਦ ਭਾਰਤ ਭੇਜਿਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ [[ਕ੍ਰਿਪਸ ਮਿਸ਼ਨ]] ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਿਸ਼ਨ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਵੰਡ ਅਤੇ ਤਾਜ ਅਤੇ ਵਾਇਸਰਾਏ ਤੋਂ ਚੁਣੀ ਗਈ ਭਾਰਤੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਨੂੰ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਵੰਡ ਦੇ ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ ਯੁੱਧ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਪੂਰਨ ਸਹਿਯੋਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਗੱਲਬਾਤ ਅਸਫਲ ਰਹੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਾਂਗਰਸ ਸਿਰਫ਼ ਪੂਰਨ ਸਵਰਾਜ ਅਤੇ ਸਵੈ-ਸਾਸ਼ਨ ਦੇ ਮੁੱਦੇ ਤੇ ਅੜ ਗਈ ਸੀ। ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਛੱਡੋ ਅੰਦੋਲਨ ਦੌਰਾਨ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਕਈ ਹਿੰਸਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵੀ ਵਾਪਰੀਆਂ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ 1945 ਤੱਕ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਇਹ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਵਾਲ ਇਹ ਬਣ ਗਿਆ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣਾ ਹੈ। == ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ == ਦੂਜਾ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਭਾਰਤੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਕਰਨ ਅਤੇ ਕਈ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕਲੋਨੀਆਂ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਾਰਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। 1945-1965 ਦੀ ਮਿਆਦ ਵਿੱਚ, ਉਪਨਿਵੇਸ਼ੀਕਰਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਤਿੰਨ ਦਰਜਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web |title=Milestones: 1945–1952 - Office of the Historian |url=https://history.state.gov/milestones/1945-1952/asia-and-africa |access-date=2023-05-15 |website=history.state.gov}}</ref> ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਪਤਨ ਵਿੱਚ ਕਈ ਕਾਰਕਾਂ ਨੇ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਜਦੋਂ [[ਇੰਗਲੈਂਡ]] ਨੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਮੰਗਣ ਲਈ [[ਅਮਰੀਕਾ]] ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਅਮਰੀਕਾ ਨੇ ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਨੂੰ ਉਪਨਿਵੇਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਸਹਾਇਤਾ ਦਲ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਇਹ ਸਮਝੌਤਾ ਐਟਲਾਂਟਿਕ ਚਾਰਟਰ ਵਿੱਚ ਕੋਡਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇੰਗਲੈਂਡ (ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ) ਦੇ ਉਪਨਿਵੇਸ਼ੀਕਰਨ ਦਾ ਇਹ ਵੀ ਮਤਲਬ ਸੀ ਕਿ ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਕੋਲ ਉਹਨਾਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਵੇਚਣ ਲਈ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸਨ - ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਉਦੋਂ ਪਹੁੰਚਯੋਗ ਨਹੀਂ ਸਨ।<ref>{{Cite book|title=William Roger Louis, Imperialism at Bay: The United States and the Decolonization of the British Empire, 1941–1945 (1978).}}</ref> ਜੰਗ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਭਾਰਤੀ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਕੀਤਾ, ਕਿ ਜੇਕਰ ਉਹ ਜੰਗ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਭਾਰਤ ਕੋਲ ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=BBC - History - British History in depth: Britain, the Commonwealth and the End of Empire |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/modern/endofempire_overview_01.shtml |access-date=2023-05-15 |website=www.bbc.co.uk |language=en-GB}}</ref> ਨਾਲ ਹੀ, ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇੰਗਲੈਂਡ ਲਈ ਆਪਣੀਆਂ ਕਲੋਨੀਆਂ ਰੱਖਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੂੰਜੀ ਇਕੱਠੀ ਕਰਨਾ ਅਸਮਰੱਥ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਮਰੀਕਾ 'ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਸੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਮਾਰਸ਼ਲ ਪਲਾਨ ਰਾਹੀਂ ਅਜਿਹਾ ਕੀਤਾ। == ਆਜ਼ਾਦੀ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ == [[File:Rare_photograph_of_Hindustan_Times_Newspaper_when_India_got_its_Independence_from_Britishers..!!.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Rare_photograph_of_Hindustan_Times_Newspaper_when_India_got_its_Independence_from_Britishers..!!.jpg|thumb|ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਬਾਰੇ 'ਦ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਟਾਈਮਜ਼' ਦੀ ਖ਼ਬਰ, 15 ਅਗਸਤ 1947]] 3 ਜੂਨ, 1947 ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਗਵਰਨਰ-ਜਨਰਲ, ਵਿਸਕਾਉਂਟ ਲੁਈਸ ਮਾਊਂਟਬੈਟਨ ਨੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਵੰਡਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ। ਭਾਰਤੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਐਕਟ 1947 ਦੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪਾਸ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ, 14 ਅਗਸਤ, 1947 ਨੂੰ 11:57 'ਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਦੇਸ਼ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਫਿਰ 15 ਅਗਸਤ 1947 ਨੂੰ ਦੁਪਹਿਰ 12:02 ਵਜੇ ਭਾਰਤ ਇੱਕ ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ ਸੰਪੰਨ ਅਤੇ ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਦੇਸ਼ ਬਣ ਗਿਆ। ਆਖਰਕਾਰ, 15 ਅਗਸਤ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ ਦੇ ਅੰਤ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਭਾਰਤ ਲਈ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦਿਵਸ ਬਣ ਗਿਆ। 15 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਹੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕਾਮਨਵੈਲਥ ਵਿੱਚ ਬਣੇ ਰਹਿਣ ਜਾਂ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਹਟਾਉਣ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਸੀ। ਪਰ 1949 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਨੇ ਰਾਸ਼ਟਰਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਬਣੇ ਰਹਿਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਲਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹਿੰਦੂਆਂ, ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਹਿੰਸਕ ਝੜਪਾਂ ਹੋਈਆਂ। ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਪੰਡਿਤ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਅਤੇ ਉਪ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ [[ਸਰਦਾਰ ਵੱਲਭ ਭਾਈ ਪਟੇਲ]] ਨੇ ਤਬਦੀਲੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਮਾਊਂਟਬੈਟਨ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ ਵਜੋਂ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਲਈ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਜੂਨ 1948 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਥਾਂ [[ਚੱਕਰਵਰਤੀ ਰਾਜਗੋਪਾਲਾਚਾਰੀ]] ਨੇ ਲਈ ਸੀ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦਾ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਅੰਦੋਲਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇਨਕਲਾਬ]] l0glocb42ilpfpsw0vg9wxk3b6hrrk0 0 27490 838765 583200 2026-05-06T15:32:07Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838765 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | bgcolour = red | name = ਜਿਆ ਖਾਨ | other_names = ਨਫੀਸਾ ਖਾਨ | image = Jiah Khan walks the ramp for Cotton Council show (9).jpg | caption = | birth_name = ਨਫੀਸਾ ਖਾਨ | birth_date = {{birth date|df=yes|1988|2|20}} | death_date = {{Death date and age|df=yes|2013|6|3|1988|2|20}} | birth_place = [[ਨਿਊਯਾਰਕ ਸ਼ਹਿਰ]], ਅਮਰੀਕਾ | death_place = [[ਜੁਹੂ ਬੀਚ|ਜੁਹੂ]], [[ਮੁੰਬਈ]] | occupation = ਅਦਾਕਾਰ | citizenship = ਬ੍ਰਿਟਿਸ, ਜਾਂ ਬਰਤਾਨਵੀ<ref>[http://www.mirror.co.uk/news/uk-news/nafisa-jiah-khan-dead-british-1931040 ਮਿਰਰ ਨਿਊਜ਼]</ref> | years_active = 2007–2013 | religion = ਮੁਸਲਮਾਨ, ਜਾਂ ਫਿਰ [[ਇਸਲਾਮ]]<ref>{{cite web |last=Jha |first=Subhash K |url=http://www.mid-day.com/entertainment/2008/dec/081208-B-Town-Muslims-Bakri-Id-Mumbai-Attack-Bollywood-Filmy.htm |title=Bolly Muslims talk about the armband revolution |publisher=Mid-day.com |date=2008-12-08 |accessdate=2013-10-11 }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | notable role = | parents = | website = [http://therealjiahkhan.com/ therealjiahkhan.com] }} '''ਜਿਆ ਖ਼ਾਨ''' ([[ਉਰਦੂ]]: جیا خان ; ਜਨਮ: 20 ਫਰਵਰੀ 1988 - ਮੌਤ: 3 ਜੂਨ 2013) ਜਿਸਦਾ ਅਸਲੀ ਨਾਮ ਨਫੀਸਾ ਖਾਨ ਸੀ ਇੱਕ ਬਰਤਾਨਵੀ ਅਮਰੀਕਨ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਅਦਾਕਾਰ, ਮਾਡਲ ਅਤੇ ਗਾਇਕਾ ਸੀ।<ref>[http://www.hindu.com/thehindu/holnus/009200811261660.htm Jiah Khan all praise for Aamir] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131106140401/http://www.hindu.com/thehindu/holnus/009200811261660.htm |date=2013-11-06 }} The Hindu&nbsp;— Nov 26, 2008</ref> ਉਸ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ 2008 ਦੀ ਫਿਲਮ ''ਗਜਨੀ'' ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰੀ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤੀਸਰੀ ਅਤੇ ਅਖੀਰਲੀ ਫਿਲਮ 2010 ਵਿੱਚ ਰਿਲੀਜ ਫਿਲਮ ਹਾਉਸਫੁੱਲ ਸੀ।<ref>{{cite web|url=http://indiatoday.intoday.in/story/jiah-kahn-new-name-nafisa-khan/1/224642.html |title=Jiah Khan now Nafisa Khan |publisher=India Today |date=2012-10-13 |accessdate=2013-06-03}}</ref> 2012 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਨਾਮ ਵਾਪਸ ਬਦਲਕੇ ਨਫੀਸਾ ਰੱਖ ਲਿਆ। 24 ਮਈ 2013 ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਅਖੀਰਲਾ ਟਵੀਟ ਲਿਖਿਆ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਅਲਵਿਦਾ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਜਿਆ ਨੇ ਟਵਿਟਰ ਅਕਾਉਂਟ ਅਸਲੀ ਨਾਮ ਨਫੀਸਾ ਖਾਨ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਹੀ ਬਣਾਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ 24 ਮਈ ਨੂੰ ਆਖਰੀ ਟਵੀਟ ਕੀਤਾ, ਸਾਰੀ ਮੈਂ ਟਵਿਟਰ ਤੋਂ ਜਾ ਰਹੀ ਹਾਂ ਅਤੇ। ਥੋੜ੍ਹਾ ਬ੍ਰੇਕ ਲੈ ਰਹੀ ਹਾਂ . . . ਕਦੇ - ਕਦੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਆਪਣੀ ਯਾਦਾਂ ਤਾਜ਼ਾ ਕਰਨ ਲਈ ਆਰਾਮ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। 3 ਜੂਨ 2013 ਨੂੰ ਦੇਰ ਰਾਤ ਉਸ ਦੀ ਫ਼ਾਂਸੀ ਲੱਗੀ ਅਰਥੀ ਉਸ ਦੇ ਜੁਹੂ ਸਥਿਤ ਘਰ ਤੋਂ ਬਰਾਮਦ ਹੋਈ। ਇੱਥੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ==ਜੀਵਨ== ਜਿਆ ਖ਼ਾਨ ਦਾ ਅਸਲੀ ਨਾਮ ਨਫੀਸਾ ਖ਼ਾਨ ਸੀ ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਜਨਮ 20 ਫਰਵਰੀ 1988 ਨੂੰ ਨਿਊਯਾਰਕ ਸ਼ਹਿਰ, ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਅਲੀ ਰਿਜ਼ਵੀ ਖ਼ਾਨ ਪਰਵਾਸੀ ਭਾਰਤੀ ਸਨ ਜੋ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਰਾਬੀਆ ਅਮੀਨ ਵੀ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਹੀ ਸੀ ਅਤੇ ਆਗਰਾ ਦੀ ਜੰਮਪਲ ਸੀ। ਜਿਆ ਖ਼ਾਨ ਦਾ ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਣ ਲੰਡਨ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਜਵਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹੀ ਉਹ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਭਵਿੱਖ ਅਜਮਾਉਣ ਲਈ ਭਾਰਤ ਆ ਗਈ। ਜਿਆ ਇੱਕ ਉਪੇਰਾ ਗਾਇਕ ਵੀ ਸੀ। ਸਿਰਫ਼ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ 6 ਪੌਪ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈ ਲਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਨ੍ਰਿਤ ਦੀ ਵੀ ਬਕਾਇਦਾ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਮੈਨਹੱਟਨ ਵਿੱਚ ਲੀ ਸਟਰਸਬਰਗ ਥੀਏਟਰ ਐਂਡ ਫ਼ਿਲਮ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਵਿੱਚ ਹੋਈ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਕਈ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਦੀਆਂ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਹੋਈ, ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਮਨ੍ਹਾਂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਿਆ ਨੇ ਬਾਲ ਕਲਾਕਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਫ਼ਿਲਮ ‘ਦਿਲ ਸੇ’ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਫ਼ਿਲਮ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਮਨੀਸ਼ਾ ਕੋਇਰਾਲਾ ਦੇ ਬਚਪਨ ਦਾ ਰੋਲ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁਕੇਸ਼ ਭੱਟ ਦੀ ਫ਼ਿਲਮ ‘ਤੁਮਸਾ ਨਹੀਂ ਦੇਖਾ’ ਮਿਲੀ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਉਹ ਇਹ ਕਿਰਦਾਰ ਨਾ ਕਰ ਸਕੀ ਤੇ ਫਿਰ ਇਹ ਕਿਰਦਾਰ ਦੀਆ ਮਿਰਜ਼ਾ ਨੇ ਕੀਤਾ। ਸਾਲ 2006 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਫ਼ਿਲਮ ‘ਨਿਸ਼ਬਦ’ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਫ਼ਿਲਮ ਵਿੱਚ ਅਮਿਤਾਬ ਬੱਚਨ ਵੀ ਸਨ। ==ਮੌਤ== ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਵੀ ਕਰਵਾ ਲਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਕੋਈ ਸਬੂਤ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਸ ਦੇ ਸਬੰਧ ਸੂਰਜ ਪੰਚੋਲੀ ਨਾਲ ਵੀ ਸਨ ਤੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਕਿ ਸੂਰਜ ਪੰਚੋਲੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਾਂ ਕਾਰਨ ਹੀ ਉਹ ਤਣਾਓ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਅੰਤ ਸਿਰਫ਼ 25 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ 3 ਜੂਨ 2013 ਨੂੰ ਜੁਹੂ ਸਥਿਤ ਸਾਗਰ ਤਰੰਗ ਅਪਾਰਟਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਫਾਂਸੀ ਦਾ ਫੰਦਾ ਲਾ ਕੇ ਆਤਮ ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਲਈ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਅਦਾਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1988]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2013]] tumcbkd9r1qeyjxddobit0ieuu22885 0 27887 838824 834244 2026-05-06T23:55:41Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838824 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | pre-nominals = ਮਲਿਕਾ-ਏ-ਤਰੰਨਮ | name = ਨੂਰ ਜਹਾਂ | post-nominals = | image = Noor Jehan in Zeenat.jpg | image_size = | caption = 1945 ਵਿੱਚ ਨੂਰ ਜਹਾਂ | native_name = {{unq|نور جہاں}} | birth_name = ਅੱਲਾ ਰਾਖੀ ਵਸਾਈ | alias = ''ਪੂਰਬ ਦੀ ਕੋਇਲ''<ref>{{cite web |title=The Nightingale of The East; Noor Jehan Remembered on Death Anniversary |url=https://pakistan.bolnews.com/entertainment/2020/12/noor-jehan-remembered-on-death-anniversary |website=BOL News |date=23 December 2020 |access-date=25 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220525074737/https://us.bolnews.com/entertainment/2020/12/noor-jehan-remembered-on-death-anniversary |archive-date=25 May 2022 |url-status=live}}</ref> <br /> ''ਕੁਈਨ ਆਫ ਹਾਰਟਸ''<ref>{{cite web |title=Queen of hearts |url=https://www.thenews.com.pk/tns/detail/921377-queen-of-hearts |website=The News International |access-date=14 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220525074833/https://www.thenews.com.pk/tns/detail/921377-queen-of-hearts |archive-date=25 May 2022 |url-status=live}}</ref> <br /> ''Daughter of Nation''<ref>{{cite web |title='Noor Jehan infused a new spirit of patriotism, motivated Armed Forces during the 1965 war' |url=https://dailytimes.com.pk/813005/noor-jehan-infused-a-new-spirit-of-patriotism-motivated-armed-forces-during-the-1965-war |website=Daily Times |date=7 September 2021 |access-date=18 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220525075012/https://dailytimes.com.pk/813005/noor-jehan-infused-a-new-spirit-of-patriotism-motivated-armed-forces-during-the-1965-war/ |archive-date=25 May 2022 |url-status=live}}</ref> <br /> ''ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਕੋਇਲ''<ref>{{cite web|url=https://www.tribuneindia.com/2004/20041219/spectrum/main5.htm|title=Noor Jehan lives on in her songs|website=The Tribune India|date=June 18, 2022}}</ref> | birth_date = {{birth date|df=yes|1926|9|21}} | birth_place = [[ਕਸੂਰ]], [[ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਾਂਤ (ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਇੰਡੀਆ)|ਪੰਜਾਬ]], [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਇੰਡੀਆ ਦੇ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀ ਅਤੇ ਸੂਬੇ|ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਇੰਡੀਆ]] | death_date = {{death date and age|2000|12|23|1926|9|21|df=y}} | death_place = [[ਕਰਾਚੀ]], [[ਸਿੰਧ]], [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] | partner = | resting_place = ਗਿਜ਼ਰੀ ਕਬਰਿਸਤਾਨ, [[ਕਰਾਚੀ]] | nationality = [[ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਲੋਕ|ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ]] {{small|(1947–2000)}} | occupation = {{flatlist| * ਪਲੇਅਬੈਕ ਗਾਇਕ * ਸੰਗੀਤ ਕੰਪੋਜ਼ਰ * ਅਭਿਨੇਤਰੀ * ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ }} | years_active = 1930 - 2000 | notable_works = | style = {{flatlist| * [[ਫ਼ਿਲਮੀ]] * [[ਗ਼ਜ਼ਲ]] * [[ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੰਗੀਤ]] * [[ਕਵਾਲੀ]] }} | title = "ਮਲਿਕਾ-ਏ-ਤਰੰਨਮ" | parents = {{flatlist| * ਇਮਦਾਦ ਅਲੀ (ਪਿਤਾ) * ਫਤਿਹ ਬੀਬੀ (ਮਾਤਾ) }} | spouse = {{plainlist| * {{marriage|ਸ਼ੌਕਤ ਹੁਸੈਨ ਰਿਜ਼ਵੀ|1941|1953|reason=divorce}} * {{marriage|ਏਜਾਜ਼ ਦੁਰਾਨੀ|1959|1971|reason=divorce}} }} | children = 4 | relatives = [[ਸੋਨੀਆ ਜਹਾਂ]] (ਪੋਤੀ) | awards = 15 ਨਾਈਜਰ ਅਵਾਰਡ | honours = {{ubl|ਤਮਘਾ-ਏ-ਇਮਤਿਆਜ਼ (1965)|[[ਸਿਤਾਰਾ-ਏ-ਇਮਤਿਆਜ਼]] (1996)}} }} '''ਨੂਰ ਜਹਾਂ''' (ਜਨਮ '''ਅੱਲ੍ਹਾ ਰਾਖੀ ਵਸਾਈ{{Efn|{{nq|اللہ رکھی وسائی}}}}'''; 21 ਸਤੰਬਰ 1926 – 23 ਦਸੰਬਰ 2000<ref>https://minutemirror.com.pk/remembering-legendary-madam-noor-jehan-on-her-97th-birthday/{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜਨਵਰੀ 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.radio.gov.pk/23-12-2022/death-anniversary-of-malika-e-tarannum-noor-jehan-being-observed-today|title=Death anniversary of Malika-e-Tarannum Noor Jehan observed|website=Radio Pakistan|date=September 6, 2023|access-date=ਦਸੰਬਰ 23, 2023|archive-date=ਸਤੰਬਰ 7, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230907215020/https://www.radio.gov.pk/23-12-2022/death-anniversary-of-malika-e-tarannum-noor-jehan-being-observed-today|url-status=dead}}</ref>),<ref>Firoze Rangoonwalla, ''Indian Filmography'', publisher: J. Udeshi, Bombay, August 1970, ''passim''.</ref><ref name="Paul Willemen 2002, pp. 166">Ashish Rajadhyaksha and Paul Willemen, ''Encyclopaedia of Indian Cinema'', British Film Institute, Oxford University Press, New Delhi, 2002, pp. 166.</ref> '''ਮਲਿਕਾ-ਏ-ਤਰੰਨੁਮ''' (ਮੇਲੋਡੀ ਦੀ ਰਾਣੀ) ਦੁਆਰਾ ਵੀ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇੱਕ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਲੋਕ|ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ]] ਪਲੇਬੈਕ ਗਾਇਕਾ ਅਤੇ ਅਦਾਕਾਰਾ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਪਹਿਲਾਂ [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ|ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਫਿਰ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਸਿਨੇਮਾ|ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸਿਨੇਮਾ]] ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਸਦਾ ਕੈਰੀਅਰ ਛੇ ਦਹਾਕਿਆਂ (1930-1990) ਤੋਂ ਵੱਧ ਦਾ ਹੈ। [[ਭਾਰਤੀ ਉਪਮਹਾਂਦੀਪ|ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ]] ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਗਾਇਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਮਲਿਕਾ-ਏ-ਤਰੰਨੁਮ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Paul Willemen 2002, pp. 166"/> ਉਸ ਕੋਲ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਹੋਰ ਸੰਗੀਤ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਦੀ ਕਮਾਂਡ ਸੀ।<ref name="DailyO 2020">{{cite web |title=Remembering Noor Jehan, Malika-e-Tarannum |website=DailyO |date=22 December 2020 |url=https://www.dailyo.in/arts/noor-jehan-malika-e-tarranum-pakistani-singer-actress/story/1/34014.html |access-date=21 September 2021}}</ref> [[ਅਹਿਮਦ ਰੁਸ਼ਦੀ]] ਦੇ ਨਾਲ, ਉਸਨੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਸਿਨੇਮਾ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਫਿਲਮੀ ਗੀਤਾਂ ਨੂੰ ਆਵਾਜ਼ ਦੇਣ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਬਣਾਇਆ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਉਰਦੂ, ਪੰਜਾਬੀ ਅਤੇ ਸਿੰਧੀ ਸਮੇਤ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 30,000 ਗੀਤ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤੇ।<ref>{{cite web|url=https://dailytimes.com.pk/669198/queen-of-melody-noor-jehan-remembered-on-94th-birth-anniversary/|title='Queen of Melody' Noor Jehan remembered on 94th birth anniversary|website=Daily Times|date=September 1, 2022}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.bolnews.com/entertainment/2021/12/noor-jehan-is-being-remembered-on-her-21st-death-anniversary|title=Noor Jehan is being remembered on her 21st death anniversary|website=BOL News|date=July 25, 2022}}</ref> ਉਸਨੇ ਅੱਧੀ ਸਦੀ ਤੋਂ ਵੱਧ ਚੱਲੇ ਕਰੀਅਰ ਦੌਰਾਨ 1,148 ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ 2,422 ਗੀਤ ਗਾਏ।<ref>{{Cite web |url=https://www.theguardian.com/news/2001/jan/05/guardianobituaries.filmnews |title=Obituary: Noor Jehan |last=Azad |first=Arif |date=5 January 2001 |website=the Guardian |language=en |access-date=8 April 2018}}</ref><ref>and 69 songs in Bollywood films [https://pakmag.net/film/artist/Noorjahan.php Noorjehan Filmography at Pakistan fil database]</ref> ਉਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਮਹਿਲਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Citation |title=Remembering the legend of Noor Jehan |url=https://www.thenews.com.pk/tns/detail/586167-remembering-the-legend-of-noor-jehan |website=The News International |access-date=22 July 2021 }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ== ਨੂਰ ਜਹਾਂ (ਅੱਲਾ ਵਸਾਈ) ਦਾ ਜਨਮ [[ਪੰਜਾਬ ਖੇਤਰ|ਪੰਜਾਬ]], [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ]] ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ [[ਕਸੂਰ]],ਇੱਕ ਮੁਹੱਲੇ ਵਿੱਚ 21 ਸਤੰਬਰ 1926 ਨੂੰ ਫ਼ਤਿਹ ਬੀਬੀ ਅਤੇ ਮਦਦ ਅਲੀ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਹ ਘਰਾਣਾ ਸੰਗੀਤ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਉਸਨੇ 5-6 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਗਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਅੱਲਾ ਵਸਾਈ ਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਸ਼ੌਕ ਵੇਖ ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਗੀਤ ਸਿੱਖਣ ਲਈ ਉਸਤਾਦ ਗੁਲਾਮ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ ਕੋਲ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਜਿਥੇ ਉਸ ਨੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਮਿਊਜ਼ਕ, ਠੁਮਰੀ, ਧਰੁਪਦ ਅਤੇ ਖਿਆਲ ਦੀ ਚੰਗੀ ਸਿੱਖਿਆ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। == ਬਰਤਾਨਵੀ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਕੈਰੀਅਰ == ਨੂਰ ਜਹਾਂ ਨੇ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਗਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਰਵਾਇਤੀ ਲੋਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਥੀਏਟਰ ਸਮੇਤ ਕਈ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਦਿਖਾਈ। ਆਪਣੀ ਗਾਇਕੀ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਸਮਝਦਿਆਂ, ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਉਸਤਾਦ ਬਡੇ ਗੁਲਾਮ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਅਧੀਨ ਕਲਾਸੀਕਲ ਗਾਇਨ ਦੀ ਮੁੱਢਲੀ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਭੇਜਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਪਟਿਆਲੇ ਘਰਾਨਾ ਦੀਆਂ ਰਵਾਇਤਾਂ ਅਤੇ ਥੁਮਰੀ, ਧ੍ਰੂਪਦ ਅਤੇ ਖਿਆਲ ਦੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤੇ। ਨੌਂ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਨੂਰਜਹਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਗੁਲਾਮ ਅਹਿਮਦ ਚਿਸ਼ਤੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਖਿੱਚਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਸਟੇਜ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਇਆ। ਉਸਨੇ ਕੁਝ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਲਈ ਕੁਝ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ, ਨੱਤ ਅਤੇ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਅਦਾਕਾਰੀ ਜਾਂ ਪਲੇਅਬੈਕ ਗਾਇਕੀ ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਦੀ ਵਧੇਰੇ ਚਾਹਵਾਨ ਸੀ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੀ ਕਿੱਤਾਮੁਖੀ ਸਿਖਲਾਈ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਈ, ਤਾਂ ਜਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਦੇ ਨਾਲ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਗਾਉਣ ਦਾ ਕੈਰੀਅਰ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਿਨੇਮਾ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਫਿਲਮਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਲਾਈਵ ਗਾਣੇ ਅਤੇ ਡਾਂਸ ਪ੍ਰਫਾਰਮੈਂਸਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੀ ਰਹੀ। ਥੀਏਟਰ ਦਾ ਮਾਲਕ ਦੀਵਾਨ ਸਰਦਾਰੀ ਲਾਲ 1930ਵਿਆਂ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਛੋਟੀ ਲੜਕੀ ਨੂੰ ਕਲਕੱਤੇ ਲੈ ਗਿਆ ਅਤੇ ਅੱਲ੍ਹਾ ਵਸਾਈ ਅਤੇ ਉਸਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਭੈਣਾਂ ਈਦੇਨ ਬਾਈ ਅਤੇ ਹੈਦਰ ਬੰਦੀ ਦੇ ਫਿਲਮੀ ਕੈਰੀਅਰ ਨੂੰ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨ ਦੀ ਉਮੀਦ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਪਰਿਵਾਰ ਕਲਕੱਤਾ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਮੁਖਤਾਰ ਬੇਗਮ ਨੇ ਭੈਣਾਂ ਨੂੰ ਫਿਲਮੀ ਕੰਪਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ ਵੱਖ ਨਿਰਮਾਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਤੀ, ਆਸ਼ਾ ਹਸ਼ਰ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਨੂੰ ਵੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਕੋਲ ਇੱਕ ਮੈਦਾਨ ਥੀਏਟਰ (ਵੱਡੇ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਠਹਿਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਕਿਰਾਏਦਾਰ ਥੀਏਟਰ) ਸੀ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਵਸਾਏ ਨੂੰ ਸਟੇਜ ਦਾ ਨਾਮ ਬੇਬੀ ਨੂਰਜਹਾਂ ਮਿਲਿਆ। ਉਸਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਭੈਣਾਂ ਨੂੰ ਸੇਠ ਸੁਖ ਕਰਨਨੀ ਦੀ ਇੱਕ ਕੰਪਨੀ ਇੰਦਰਾ ਮੂਵੀਓਟੋਨ ਕੋਲ ਨੌਕਰੀ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਮੇਲ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ। 1935 ਵਿੱਚ ਕੇ.ਡੀ. ਮਹਿਰਾ ਨੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਤ ਕੀਤੀ ਪੰਜਾਬੀ ਫਿਲਮ ਪਿੰਡ ਦੀ ਕੁਰੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨੂਰਜਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਭੈਣਾਂ ਨਾਲ ਅਭਿਨੈ ਕੀਤਾ ਅਤੇ "ਲੰਗ ਆਜਾ ਪਤਨ ਚਾਨਣ ਦਾ ਓ ਯਾਰ" ਦਾ ਗੀਤ ਗਾਇਆ, ਜੋ ਉਸਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਹਿੱਟ ਬਣ ਗਈ। ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਉਸੇ ਕੰਪਨੀ ਦੁਆਰਾ ਮਿਸਰ ਕਾ ਸਿਤਾਰਾ (1936) ਨਾਮ ਦੀ ਇੱਕ ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਦਮੋਦਰ ਸ਼ਰਮਾ ਲਈ ਗਾਇਆ। ਜਹਾਂ ਨੇ ਹੀਰ-ਸਿਆਲ (1937) ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ ਹੀਰ ਦੀ ਬਾਲ ਭੂਮਿਕਾ ਵੀ ਨਿਭਾਈ ਸੀ। ਉਸ ਦੌਰ ਦਾ ਉਸਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗਾਣਾ "ਸ਼ਾਲਾ ਜਵਾਨੀਅਨ ਮਨੇ" ਦਲਸੁਖ ਪੰਚੋਲੀ ਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਫਿਲਮ ਗੁਲ ਬਕੌਲੀ (1939) ਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਪੰਜਾਬੀ ਫਿਲਮਾਂ ਕਲਕੱਤੇ ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਸਨ। ਕਲਕੱਤੇ ਵਿਚ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ, ਜਹਾਨ 1938 ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਵਾਪਸ ਪਰਤਿਆ। 1939 ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਗੁਲਾਮ ਹੈਦਰ ਨੇ ਜਹਾਂ ਲਈ ਗਾਣਿਆਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਉਸ ਦਾ ਮੁੱਢਲਾ ਸਲਾਹਕਾਰ ਬਣ ਗਿਆ। 1942 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਖੰਡਨ (1942) ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਣ ਦੇ ਨਾਲ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਬਾਲਗ ਵਜੋਂ ਇਹ ਉਸਦੀ ਪਹਿਲੀ ਭੂਮਿਕਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਫਿਲਮ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਸਫਲਤਾ ਸੀ। ਖੰਡਨ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਸਯਦ ਸ਼ੌਕਤ ਹੁਸੈਨ ਰਿਜ਼ਵੀ ਨਾਲ ਬੰਬੇ ਵਲ ਲੈ ਗਿਆ। ਉਸਨੇ ਦੁਹਾਈ (1943) ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤਾ ਆਪਟੇ ਨਾਲ ਸੁਰਾਂ ਸਾਂਝੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਇਸ ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ ਹੀ ਜਹਾਨ ਨੇ ਦੂਜੀ ਵਾਰ ਹੁਸਨ ਬਾਨੋ ਨਾਮ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਅਦਾਕਾਰਾ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਦਿੱਤੀ। ਉਸਨੇ ਉਸੇ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਰਿਜਵੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ। 1945 ਤੋਂ 1947 ਤੱਕ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਚਲੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਨੂਰਜਹਾਂ ਭਾਰਤੀ ਫਿਲਮ ਉਦਯੋਗ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਫਿਲਮੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ: ਬੜੀ ਮਾਂ (1945), ਜ਼ੀਨਤ (1945 ਫਿਲਮ), ਗਾਓਂ ਕੀ ਗੋਰੀ (1945), ਅਨਮੋਲ ਘੜੀ (1946), ਅਤੇ ਜੁਗਨੂ (1947 ਫਿਲਮ) 1945 ਤੋਂ 1947 ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀ ਦੀਆਂ ਕਮਾਈਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਸਨ। ==ਦੇਸ਼ਭਗਤੀ ਦੇ ਗੀਤ== 1965 ਦੀ ਭਾਰਤ-ਪਾਕ ਜੰਗ ਦੌਰਾਨ, ਨੂਰ ਜਹਾਂ ਨੇ ਕਈ ਦੇਸ਼ਭਗਤੀ ਦੇ ਗੀਤ ਗਾਏ ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਮਕ਼ਬੂਲ ਹੋਏ: *''ਏ ਵਤਨ ਕੇ ਸਜੀਲੇ ਜਵਾਨੋਂ, ਮੇਰੇ ਨਗਮੇ ਤੁਮਹਾਰੇ ਲੀਏ ਹੈਂ'' *''ਇਹ ਪੁੱਤਰ ਹੱਟਾਂ ਤੇ ਨਹੀਂ ਵਿਕਦੇ, ਤੂੰ ਲਭਨੀ ਏ ਵਿਚੋਂ ਬਜਾਰ ਕੁੜੇ'' (ਗੁਲਾਮ ਮੁਸਤਫ਼ਾ ਤੱਬੁਸਮ ਦਾ ਲਿਖਿਆ) *''ਮੇਰਿਆ ਢੋਲ ਸਿਪਾਹੀਆ, ਤੈਨੂੰ ਰਬ ਦੀਆਂ ਰੱਖਾਂ'' *''ਓ ਮਾਹੀ ਛੈਲ ਛਬੀਲਾ, ਹਾਏ ਨੀੰ ਕਰਨੈਲ ਨੀਂ ਜਰਨੈਲ ਨੀਂ'' *''ਯੇਹ ਹਵਾਓੰ ਕੇ ਮੁਸਾਫ਼ਿਰ, ਯੇਹ ਸਮੁੰਦਰੋਂ ਕੇ ਰਾਹੀ, ਮੇਰੇ ਸਿਰ ਬਾਕਫ਼ ਮੁਜਾਹਿਦ, ਮੇਰੇ ਸਫ਼ ਸ਼ਿਕਨ ਸਿਪਾਹੀ'' *''ਰੰਗ ਲਾਏਗਾ ਸ਼ਹੀਦੋਂ ਕਾ ਲਹੂ, ਯੇਹ ਲਹੂ ਸੁਰਖੀ ਹੈ ਆਜ਼ਾਦੀ ਕੇ ਅਫਸਾਨੇ ਕੀ'' *''ਮੇਰਾ ਸੋਹਣਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ਕਸੂਰ ਨੀਂ, ਹੋਇਆ ਦੁਨਿਆ ਵਿੱਚ ਮਸ਼ਹੂਰ ਨੀਂ'' ==ਫ਼ਿਲਮੀ ਕੈਰੀਅਰ== {| class="sortable" border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="width: 300px; margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse;" |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! ਸਾਲ !! ਫ਼ਿਲਮ |- |rowspan="3"| 1939 || '''ਗੱਲ ਬਿਲਾਵਲੀ''' |- | '''ਈਮਾਨਦਾਰ''' |- |'''ਪਿਆਮ ਹੱਕ''' |- |rowspan="2"| 1940 || '''ਸਜਨੀ''' |- | '''ਯਮਲਾ ਜੱਟ''' |- |rowspan="4"| 1941 || '''ਚੌਧਰੀ ''' |- | '''ਰੇਡ ਸਿਗਨਲ''' |- | '''ਉਮੀਦ''' |- | '''ਸੁਸਰਾਲ''' |- |rowspan="4"| 1942 || '''ਚਾਂਦਨੀ''' |- | '''ਧੀਰਜ''' |- | '''ਫ਼ਰਿਆਦ''' |- | '''ਖ਼ਾਨਦਾਨ''' |- |rowspan="3"| 1943 || '''ਨਾਦਾਨ ''' |- | '''ਦਿਆਈ''' |- | '''ਨੌਕਰ''' |- |rowspan="2"| 1944 || '''ਲਾਲ਼ ਹਵੇਲੀ''' |- | '''ਦੋਸਤ''' |- |rowspan="4"| 1945 || '''ਜ਼ੀਨਤ''' |- | '''ਗਾਵਂ ਕੀ ਗੋਰੀ''' |- |'''ਬੜੀ ਮਾਂ''' |- | '''ਭਾਈ ਜਾਨ''' |- |rowspan="6"| 1946 || '''ਅਨਮੋਲ ਘੜੀ''' |- | '''ਦਿਲ''' |- | '''ਹਮਜੋਲੀ''' |- | '''ਸੁਫ਼ੀਆ''' |- | '''ਜਾਦੂਗਰ''' |- | '''ਮਹਾਰਾਜਾ ਪਰਤਾਬ''' |- |rowspan="4"| 1947|| '''ਮਿਰਜ਼ਾ ਸਾਹਿਬਾਨ''' |- | '''ਜੁਗਨੂੰ''' |- | '''ਆਬਿਦਾ''' |- | '''ਮੇਰਾ ਭਾਈ''' |- |rowspan="1"| 1951 || '''ਚੰਨ ਵੇ''' |- |rowspan="1"| 1952 || '''ਦੁਪੱਟਾ''' |- |rowspan="2"| 1953 || '''ਗੁਲਨਾਰ''' |- | '''ਅਨਾਰਕਲੀ''' |- |rowspan="1"| 1955 || '''ਪਾਟੇ ਖ਼ਾਨ''' |- |rowspan="2"| 1956 || '''ਲਖਤ-ਏ-ਜਿਗਰ''' |- | '''ਇੰਤਜ਼ਾਰ''' |- |rowspan="1"| 1959 || '''ਨੂਰਾਂ''' |- |rowspan="2"| 1958 || '''ਛੂਮੰਤਰ''' |- | '''ਅਨਾਰਕਲੀ''' |- |rowspan="3"| 1959 || '''ਨੀਂਦ''' |- | '''ਪਰਦੇਸਣ''' |- | '''ਕੋਇਲ''' |- |rowspan="1"| 1961 || '''ਮਿਰਜ਼ਾ ਗ਼ਾਲਿਬ''' |} == ਕੈਰੀਅਰ == [[ਤਸਵੀਰ:Yamla_Jatt_(1940_film).jpg|thumb|ਯਮਲਾ ਜੱਟ ਦਾ ਪੋਸਟਰ (1940) ਨੂਰ ਜਹਾਂ, ਐਮ. ਇਸਮਾਈਲ, ਪ੍ਰਾਣ]] === ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੈਰੀਅਰ === ਨੂਰ ਜਹਾਂ ਨੇ ਛੇ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਗਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਰਵਾਇਤੀ ਲੋਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਥੀਏਟਰ ਸਮੇਤ ਕਈ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਦਿਖਾਈ।<ref>{{Citation |title=Noor Jahan's death anniversary observed |date=22 December 2019 |url=https://dailytimes.com.pk/525322/noor-jahans-death-anniversary-observed-daily-times |work=Daily Times |access-date=18 June 2021}}</ref><ref name="DawnNews" /><ref name="MillenniumPost" /> ਉਸ ਦੀ ਗਾਉਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਨੂੰ ਸਮਝਦੇ ਹੋਏ, ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉਸਤਾਦ [[ਗੁਲਾਮ ਮੋਹਮ੍ਮਦ (ਸਂਗੀਤਕਾਰ)|ਗੁਲਾਮ ਮੁਹੰਮਦ]] ਅਤੇ [[ਕਜਨਬਾਈ|ਕੱਜਨਬਾਈ]] ਦੇ ਅਧੀਨ ਕਲਾਸੀਕਲ ਗਾਇਕੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਭੇਜਿਆ।<ref>{{Citation |title=Noor Jehan — the unforgettable |date=22 December 2018 |url=https://dailytimes.com.pk/336321/noor-jehan-the-unforgettable |work=Daily Times |access-date=26 March 2021}}</ref><ref name="DawnNews" /><ref name="MillenniumPost" /> ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਿਖਲਾਈ 11 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ [[ਕੋਲਕਾਤਾ|ਕਲਕੱਤਾ]] ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ, ਜਿੱਥੇ ਇੰਸਟ੍ਰਕਟਰਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀਆਂ ਪਟਿਆਲਾ ਘਰਾਣੇ ਦੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ''[[ਠੁਮਰੀ]]'', ''[[ਧਰੁਪਦ|ਧ੍ਰੁਪਦ]]'' ਅਤੇ ''ਖਿਆਲ'' ਦੇ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ।<ref name="DawnNews">{{Citation |title=Trivia: Things to know about the Melody Queen |date=19 December 2010 |url=https://www.dawn.com/news/592103/trivia-things-to-know-about-the-melody-queen |work=Dawn News |access-date=28 December 2020}}</ref><ref name="MillenniumPost">{{Citation |title=Noor Jehan: The Queen of Melodies |date=29 September 2018 |url=http://www.millenniumpost.in/sundaypost/inland/noor-jehan-the-queen-of-melodies-320908 |work=Millennium Post |access-date=8 July 2021}}</ref> ਨੌ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਨੂਰ ਜਹਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਗੁਲਾਮ ਅਹਿਮਦ ਚਿਸ਼ਤੀ ਦਾ ਧਿ[[ਨਾਅਤ|ਨਾ 'ਤਾ]], ਜਿਸ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ [[ਲਹੌਰ|ਲਾਹੌਰ]] ਵਿੱਚ ਸਟੇਜ ਨਾਲ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਕਰਵਾਈ।<ref name="DawnNews"/> ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਲਈ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਲਈ ਕੁਝ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ, ਨਾਤ ਅਤੇ [[ਲੋਕ ਸੰਗੀਤ|ਲੋਕ ਗੀਤ]] ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਅਦਾਕਾਰੀ ਜਾਂ ਪਲੇਅਬੈਕ ਗਾਇਕੀ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਲਈ ਵਧੇਰੇ ਉਤਸੁਕ ਸੀ।<ref name="DawnNews" /> ਇੱਕ ਵਾਰ ਉਸ ਦੀ ਕਿੱਤਾਮੁਖੀ ਸਿਖਲਾਈ ਖਤਮ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਨੂਰਜਹਾਨ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਦੇ ਨਾਲ ਗਾਉਣ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਕੈਰੀਅਰ ਬਣਾਇਆ, ਅਤੇ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਿਨੇਮਾਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਫਿਲਮਾਂ ਦੀ ਸਕ੍ਰੀਨਿੰਗ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਲਾਈਵ ਗੀਤ ਅਤੇ ਡਾਂਸ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੀ ਸੀ।<ref name="Noor Jehan's Biography">{{Cite web |date=4 June 2008 |title=Noor Jehan's Biography |url=http://freespace.virgin.net/jamal.akbar/noorbiog1.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080604034301/http://freespace.virgin.net/jamal.akbar/noorbiog1.htm |archive-date=4 June 2008 |access-date=25 November 2017}}</ref> ਥੀਏਟਰ ਮਾਲਕ ''ਦੀਵਾਨ ਸਰਦਾਰ ਲਾਲ'' 1930 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਛੋਟੀ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਕਲਕੱਤਾ ਲੈ ਗਿਆ ਅਤੇ ਪੂਰਾ ਪਰਿਵਾਰ ਅੱਲ੍ਹਾ ਵਸਾਈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਭੈਣਾਂ, ਈਦੇਨ ਬਾਈ ਅਤੇ ਹੈਦਰ ਬੰਦੀ ਦੇ ਫਿਲਮੀ ਕਰੀਅਰ ਨੂੰ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨ ਦੀ ਉਮੀਦ ਵਿੱਚ ਕਲਕੱਤਾ ਚਲਾ ਗਿਆ।<ref name="DawnNews"/> [[ਮੁਖਤਾਰ ਬੇਗਮ]] (ਅਭਿਨੇਤਰੀ [[ਸਬੀਹਾ ਖ਼ਾਨੁਮ|ਸਬੀਹਾ ਖਾਨਮ]] ਨਾਲ ਉਲਝਣ ਵਿੱਚ ਨਾ ਪੈਣਾ) ਨੇ ਭੈਣਾਂ ਨੂੰ ਫਿਲਮ ਕੰਪਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਿਰਮਾਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ।<ref name="DawnNews" /> ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ [[ਆਗਾ ਹਸ਼ਰ ਕਸ਼ਮੀਰੀ]] ਨੂੰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਇੱਕ ਮੈਦਾਨ ਥੀਏਟਰ (ਵੱਡੇ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਰੱਖਣ ਲਈ ਇੱਕ ਤੰਬੂ ਥੀਏਟਰ) ਦੇ ਮਾਲਕ ਸਨ।<ref name="DawnNews" /> ਇਹ ਇੱਥੇ ਸੀ ਕਿ ਵਸਾਈ ਨੂੰ ਸਟੇਜ ਦਾ ਨਾਮ ਬੇਬੀ ਨੂਰ ਜਹਾਂ ਮਿਲਿਆ ਸੀ।<ref name="DawnNews" /> ਉਸ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਭੈਣਾਂ ਨੂੰ ਸੇਠ ਸੁਖ ਕਰਨਾਨੀ ਕੰਪਨੀ, ਇੰਦਰਾ ਮੂਵੀਟੋਨ ਵਿੱਚ ਨੌਕਰੀ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ''ਪੰਜਾਬ ਮੇਲ'' ਵਜੋਂ ਜਾਣੀਆਂ ਗਈਆਂ।<ref name="CITEREFNoor1">{{Cite web |title=Noor Jahan Biography |url=http://freespace.virgin.net/jamal.akbar/noorbiog1.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20080604034301/http://freespace.virgin.net/jamal.akbar/noorbiog1.htm |archive-date=4 June 2008 |access-date=29 May 2008}}</ref> 1935 ਵਿੱਚ, ਕੇ. ਡੀ. ਮਹਿਰਾ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਫਿਲਮ ''ਪਿੰਡ ਦੀ ਕੁੜੀ'' ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨੂਰ ਜਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਭੈਣਾਂ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਗੀਤ "ਲੰਘ ਆ ਪਤੰਨ ਚੰਨਾ ਦਾ ਓ ਯਾਰ" ਗਾਇਆ, ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਹਿੱਟ ਫਿਲਮ ਬਣ ਗਈ।<ref name="DawnNews"/> ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਇਸੇ ਕੰਪਨੀ ਦੀ ''ਮਿਸਰ ਕਾ ਸਿਤਾਰਾ'' (1936) ਨਾਮਕ ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਦਾਮੋਦਰ ਸ਼ਰਮਾ ਲਈ ਗਾਇਆ। ਜਹਾਨ ਨੇ 1937 ਦੀ ਫ਼ਿਲਮ ''ਹੀਰ-ਸੱਯਾਲ'' ਵਿੱਚ ਹੀਰ ਦੀ ਬਾਲ ਭੂਮਿਕਾ ਵੀ ਨਿਭਾਈ ਸੀ।<ref name="DawnNews" /> ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, "ਸ਼ਾਲਾ ਜਵਾਨੀਆਂ ਮਾਨੇ" ਦਲਸੁੱਖ ਪੰਚੋਲੀ ਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਫਿਲਮ ''ਗੁਲ ਬਕਾਵਲੀ'' (1939) ਦਾ ਹੈ।<ref name="DawnNews" /> ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਪੰਜਾਬੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਕਲਕੱਤਾ ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਸਨ।<ref name="DawnNews" /> ਕਲਕੱਤਾ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਸਾਲ ਰਹਿਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਨੂਰਜਹਾਨ 1938 ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਵਾਪਸ ਆ ਗਈ । 1939 ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ [[ਗੁਲਾਮ ਹੈਦਰ (ਸੰਗੀਤਕਾਰ)|ਗੁਲਾਮ ਹੈਦਰ]] ਨੇ ਨੂਰ ਜਹਾਨ ਲਈ ਗੀਤ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਜਿਸ ਨਾਲ ਨੂਰ ਜਹਾਨ ਆਪਣੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਉਸ ਦਾ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਲਾਹਕਾਰ ਬਣ ਗਿਆ।<ref name="DawnNews" /> [[ਤਸਵੀਰ:Noor_Jehan_in_Zeenat.jpg|thumb|1945 ਦੀ ਫ਼ਿਲਮ ਜ਼ੀਨਤ ਵਿੱਚ ਨੂਰ ਜਹਾਨ]] ਸੰਨ 1942 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ 'ਖਾਨ' (1942) ਵਿੱਚ [[ਪ੍ਰਾਣ (ਐਕਟਰ)|ਪ੍ਰਾਣ]] ਦੇ ਨਾਲ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।<ref name="DawnNews"/> ਇਹ ਇੱਕ ਬਾਲਗ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਭੂਮਿਕਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਹ ਫਿਲਮ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਸਫਲਤਾ ਸੀ।<ref name="DawnNews" /> 'ਖਾਨਦਾਨ' ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਸਈਦ ਸ਼ੌਕਤ ਹੁਸੈਨ ਰਿਜ਼ਵੀ ਨਾਲ [[ਮੁੰਬਈ|ਬੰਬਈ]] ਚਲੇ ਜਾਣ ਲਈ ਕਿਹਾ।<ref name="DawnNews" /> ਉਸ ਨੇ ''ਦੁਹਾਈ'' (1943) ਵਿੱਚ [[ਸ਼ਾਂਤਾ ਆਪਟੇ]] ਨਾਲ ਧੁਨਾਂ ਸਾਂਝੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ।<ref name="DawnNews" /> ਇਸ ਫ਼ਿਲਮ ਵਿੱਚ ਜਹਾਨ ਨੇ ਦੂਜੀ ਵਾਰ ਹੁਸਨ ਬਾਨੋ ਨਾਮ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਦਿੱਤੀ ਸੀ।<ref name="DawnNews" /> ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਉਸੇ ਸਾਲ ਰਿਜ਼ਵੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ।<ref name="us-noorJahan">{{Cite web |date=21 September 2001 |title=Noor Jahan |url=http://upperstall.com/profile/noor-jehan/ |access-date=16 November 2017 |publisher=Upper Stall}}</ref> 1945 ਤੋਂ 1947 ਤੱਕ ਉਹ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਰਹੀ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਚਲੀ ਗਈ, ਨੂਰ ਜਹਾਨ ਭਾਰਤੀ ਫਿਲਮ ਉਦਯੋਗ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਫਿਲਮ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ।<ref name="DawnNews" /> ਉਸ ਦੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂਃ ਬਡ਼ੀ ਮਾਂ, ਜ਼ੀਨਤ, ਗਾਓਂ ਕੀ ਗੋਰੀ (ਸਾਰੇ 1945) ਅਨਮੋਲ ਘੜੀ (1946) ਮਿਰਜ਼ਾ ਸਾਹਿਬਾਂ (1947) ਅਤੇ ਜੁਗਨੂ (1947) 1945 ਤੋਂ 1947 ਤੱਕ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਮਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਸਨ। ਮਿਰਜ਼ਾ ਸਾਹਿਬਾਂ ਉਸ ਦੀ ਆਖਰੀ ਫਿਲਮ ਸੀ ਜੋ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਈ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ [[ਪ੍ਰਿਥਵੀਰਾਜ ਕਪੂਰ]] ਦੇ ਭਰਾ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਕਪੂਰ ਦੇ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=13 August 2016 |title=The break in the script: How did Partition affect the film industry? |url=https://www.hindustantimes.com/art-and-culture/the-break-in-the-script-how-did-partition-affect-the-film-industry/story-12NhRiWPYwiFKRJyb0ejgN.html |access-date=25 March 2019 |website=Hindustan Times |language=en}}</ref> ਸੁਰਈਆ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਹ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸਟਾਰ ਸੀ।<ref name="Follywood Flashback">{{Cite book|location=New Delhi}}</ref> === ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰੀ ਕੈਰੀਅਰ === 1947 ਵਿੱਚ, ਰਿਜ਼ਵੀ ਅਤੇ ਨੂਰ ਜਹਾਨ ਨੇ [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਰਾਜ|ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤੀ ਸਾਮਰਾਜ]] ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਜਾਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ [[ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ]] ਹੋਈ।<ref name="DawnNews"/> ਉਹ ਬੰਬਈ ਛੱਡ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ [[ਕਰਾਚੀ]] ਵਿੱਚ ਸੈਟਲ ਹੋ ਗਏ।<ref name="DawnNews" /> ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਬਾਅਦ,ਨੂਰ ਜਹਾਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫਿਲਮ ਚੰਨ ''ਵੇ'' (1951) ਵਿੱਚ ਸੰਤੋਸ਼ ਕੁਮਾਰ ਦੇ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਨਾਇਕਾ ਅਤੇ ਪਲੇਅਬੈਕ ਗਾਇਕਾ ਵਜੋਂ ਉਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫਿਲਮ ਵੀ ਸੀ। ਸ਼ੌਕਤ ਹੁਸੈਨ ਰਿਜ਼ਵੀ ਅਤੇ ਨੂਰ ਜਹਾਨ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਇਸ ਫਿਲਮ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਨੂਰ ਜਹਾਨ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮਹਿਲਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਬਣੀ।<ref name="DawnNews"/> ਇਹ ਸੰਨ 1951 ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਮਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਫਿਲਮ ਬਣ ਗਈ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਨੂਰ ਜਹਾਨ ਦੀ ਦੂਜੀ ਫਿਲਮ ''ਦੁਪੱਟਾ'' (1952) ਸੀ ਜਿਸ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਅਸਲਮ ਲੋਧੀ ਨੇ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਸਿਬਤੇਨ ਫਾਜ਼ਲੀ ਨੇ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਏ. ਐਚ. ਰਾਣਾ ਨੇ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ ਮੈਨੇਜਰ ਵਜੋਂ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ ਸੀ।<ref name="DawnNews" /> ਫਿਲਮ 'ਦੁਪੱਟਾ' ਫਿਲਮ 'ਚੰਨ ਵੇ' (1951) ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਫਲ ਸਾਬਤ ਹੋਈ।<ref name="DawnNews" /> 1953 ਅਤੇ 1954 ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਨੂਰ ਜਹਾਨ ਅਤੇ ਰਿਜ਼ਵੀ ਨੂੰ ਕਈ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਮਤਭੇਦਾਂ ਕਾਰਨ ਤਲਾਕ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="DawnNews"/> ਉਸਨੇ ਤਿੰਨ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ।<ref name="DawnNews" /> ਸੰਨ 1959 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਫ਼ਿਲਮ ਅਦਾਕਾਰ, ਏਜਾਜ਼ ਦੁਰਾਨੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ, ਜੋ ਉਸ ਤੋਂ ਨੌਂ ਸਾਲ ਛੋਟਾ ਸੀ।<ref name="us-noorJahan"/> ਦੁਰਾਨੀ ਨੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਅਦਾਕਾਰੀ ਛੱਡਣ ਲਈ ਦਬਾਅ ਪਾਇਆ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਅਭਿਨੇਤਰੀ/ਗਾਇਕਾ ਵਜੋਂ ਉਸ ਦੀ ਆਖਰੀ ਫਿਲਮ ''ਗਾਲਿਬ'' (1961) ਸੀ।<ref name="us-noorJahan" /><ref name="DawnNews" /> ਇਸ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕੱਦ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ।<ref name="DawnNews" /> ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਲਈ ਇੱਕ ਹੋਰ ਦਰਸ਼ਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।<ref name="DawnNews" /> [[ਫ਼ੈਜ਼ ਅਹਿਮਦ ਫ਼ੈਜ਼|ਫੈਜ਼ ਅਹਿਮਦ ਫੈਜ਼]] ਦੀ ''"[[ਮੁਝ ਸੇ ਪਹਿਲੀ ਸੀ ਮੁਹੱਬਤ ਮੇਰੇ ਮਹਿਬੂਬ ਨਾ ਮਾਂਗ|ਮੁਝਸੇ ਪਹਿਲੀ ਸੀ ਮੁਹੱਬਤ ਮੇਰੇ ਮਹਿਬੂਬ ਨਾ ਮਾਂਗ]]"'' ਦੀ ਉਸ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਤਰਨੂਮ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਉਦਾਹਰਣ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫਿਲਮ ''ਕਾਇਦੀ'' (1962) ਵਿੱਚ ਰਸ਼ੀਦ ਅਤ੍ਰੇ ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਗੀਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਪਾਠ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name="DawnNews" /> ਨੂਰ ਜਹਾਨ ਨੇ ਆਖਰੀ ਵਾਰ 1963 ਵਿੱਚ ਬਾਜੀ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸੀ।<ref name="DawnNews" /> ਨੂਰ ਜਹਾਨ ਨੇ 33 ਸਾਲ ਦੇ ਕਰੀਅਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1963 ਵਿੱਚ ਫਿਲਮ ਅਦਾਕਾਰੀ ਨੂੰ ਅਲਵਿਦਾ ਕਿਹਾ।<ref name="DawnNews"/> ਛੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਮਾਂ ਹੋਣ ਦੇ ਦਬਾਅ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਸਾਥੀ ਫਿਲਮ ਅਦਾਕਾਰ ਦੀ ਪਤਨੀ ਬਣਨ ਦੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਕੈਰੀਅਰ ਛੱਡਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।<ref name="DawnNews" /> ਨੂਰ ਜਹਾਨ ਨੇ ਇੱਕ ਫਿਲਮ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ 14 ਫਿਲਮਾਂ, ਉਰਦੂ ਵਿੱਚ 10 ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ 4 ਫਿਲਮਾਂ ਬਣਾਈਆਂ।<ref name="DawnNews" /> === ਪਲੇਅਬੈਕ ਗਾਇਕ ਵਜੋਂ === ਅਦਾਕਾਰੀ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਨੇ ਪਲੇਅਬੈਕ ਗਾਇਕੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ।<ref name="DawnNews"/> ਉਸ ਨੇ 1960 ਵਿੱਚ ਫਿਲਮ ''ਸਲਮਾ'' ਨਾਲ ਇੱਕ ਪਲੇਅਬੈਕ ਗਾਇਕਾ ਵਜੋਂ ਆਪਣੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ।<ref name="DawnNews" /> ਕਿਸੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫ਼ਿਲਮ ਲਈ ਉਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪਲੇਅਬੈਕ ਗਾਇਨ 1951 ਦੀ ਫ਼ਿਲਮ 'ਚੰਨ ਵੇ' ਲਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਲਈ ਉਹ ਖੁਦ ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਸੀ।<ref name="DawnNews" /> ਉਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪੁਰਸਕਾਰ ਮਿਲੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ 1965 ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਾਈਡ ਆਫ਼ ਪਰਫਾਰਮੈਂਸ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।<ref name="DawnNews" /> ਉਸ ਨੇ ਅਹਿਮਦ ਰੁਸ਼ਦੀ, [[ਮਹਿਦੀ ਹਸਨ]], ਮਸੂਦ ਰਾਣਾ, [[ਨੁਸਰਤ ਫ਼ਤਿਹ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ|ਨੁਸਰਤ ਫਤਿਹ ਅਲੀ ਖਾਨ]] ਅਤੇ ਮੁਜੀਬ ਆਲਮ ਨਾਲ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਯੁਗਲ ਗੀਤ ਗਾਏ।<ref name="DawnNews" /> [[ਤਸਵੀਰ:Noor_Jehan_&_Lata_Mangeshkar.jpg|thumb|ਗਾਇਕ [[ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ]] ਨਾਲ ਨੂਰ ਜਹਾਨ <ref name="IWMBUZZ">{{Cite web |date=10 November 2020 |title=I am a fan of Noor Jehan, says Lata Mangeshkar |url=https://www.iwmbuzz.com/music/snippets-music/fan-noor-jehan-says-lata-mangeshkar/2020/03/31 |access-date=30 September 2021 |website=IWMBuzz}}</ref>]] ਉਸ ਦੀ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਗਾਇਕਾਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਅਤੇ ਦੋਸਤੀ ਸੀ, ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ [[ਆਲਮ ਲੋਹਾਰ]] ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ।<ref name="DawnNews"/> ਨੂਰ ਜਹਾਨ ਨੇ "ਮਹਿਫ਼ਿਲਾਂ " (ਉਸਤਾਦ ਸਲਾਮਤ ਅਲੀ ਖਾਨ, ਉਸਤਾਦ ਫਤਿਹ ਅਲੀ ਖਾਨ, ਉਸਤਾਦ [[ਨੁਸਰਤ ਫ਼ਤਿਹ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ|ਨੁਸਰਤ ਫਤਿਹ ਅਲੀ ਖਾਨ]] ਅਤੇ ਰੋਸ਼ਨ ਆਰਾ ਬੇਗਮ ਦੇ ਲਾਈਵ ਸਮਾਰੋਹ) ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਯਤਨ ਕੀਤੇ।<ref name="DawnNews" /> [[ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ]] ਨੇ ਨੂਰ ਜਹਾਨ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਦੀ ਰੇਂਜ 'ਤੇ ਟਿੱਪਣੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਨੂਰ ਜਹਾਨ ਜਿੰਨਾ ਚਾਹੇ ਘੱਟ ਅਤੇ ਉੱਚੀ ਗਾ ਸਕਦੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਹੀ ਰਹੀ।<ref name="DawnNews" /> ਨੂਰ ਜਹਾਨ ਲਈ ਗਾਉਣਾ ਅਸਾਨ ਨਹੀਂ ਸੀ ਬਲਕਿ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਅਤੇ ਸਰੀਰਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਥਕਾਉਣ ਵਾਲਾ ਅਭਿਆਸ ਸੀ।<ref name="fridaytimes">{{Cite news|url=http://www.thefridaytimes.com/beta3/tft/article.php?issue=20121102&page=24|title=Madam Ji - Part I|last=Ally Adnan|work=The Friday Times|access-date=16 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20131029192712/http://www.thefridaytimes.com/beta3/tft/article.php?issue=20121102&page=24|archive-date=29 October 2013|issue=88|volume=XXIV}}</ref> 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ, ਨੂਰ ਜਹਾਨ ਨੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਡੈਬਿਊਟੈਂਟ ਅਭਿਨੇਤਰੀ [[ਨੀਲੀ]] ਅਤੇ [[ਰੀਮਾ ਖ਼ਾਨ|ਰੀਮਾ]] ਲਈ ਵੀ ਗਾਇਆ।<ref name="DawnNews" /> ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਸਬਿਹਾ ਖਾਨਮ ਨੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ''ਸਦਾਬਹਾਰ'' (ਸਦਾ ਹਰੀ) ਕਿਹਾ। ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦਰਮਿਆਨ 1965 ਦੀ ਜੰਗ ਦੌਰਾਨ ਉਸ ਦੇ ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਨਾਲ ਹੋਰ ਵਧਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="DawnNews" /> 1971 ਵਿੱਚ ਮੈਡਮ ਨੂਰ ਜਹਾਨ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਇੱਕ ਨੁਮਾਇੰਦੇ ਵਜੋਂ ਵਿਸ਼ਵ ਗੀਤ ਉਤਸਵ ਲਈ ਟੋਕੀਓ ਗਈ ਸੀ।<ref name="DawnNews"/> ਨੂਰ ਜਹਾਨ ਨੇ 1982 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਬੋਲਟ ਫਿਲਮਾਂ ਦੀ ਗੋਲਡਨ ਜੁਬਲੀ ਮਨਾਉਣ ਲਈ ਭਾਰਤ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ [[ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ]] ਨੂੰ ਮਿਲੀ ਅਤੇ [[ਮੁੰਬਈ|ਬੰਬਈ]] ਵਿੱਚ [[ਦਲੀਪ ਕੁਮਾਰ|ਦਿਲੀਪ ਕੁਮਾਰ]] ਅਤੇ [[ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ]] ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ।<ref name="DawnNews"/> ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਪੁਰਾਣੇ ਨਾਇਕਾਂ ਅਤੇ ਕੋਸਟਾਰਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਰੇਂਦਰ, ਪ੍ਰਾਣ, ਸੁਰਈਆ, ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਨੌਸ਼ਾਦ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।<ref name="DawnNews" /> ਵੈੱਬਸਾਈਟ ਵੂਮੈਨ ਆਨ ਰਿਕਾਰਡ ਨੇ ਕਿਹਾਃ "ਨੂਰ ਜਹਾਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗਾਉਣ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੱਦ ਤੱਕ ਜਨੂੰਨ ਦਾ ਸੰਚਾਰ ਕੀਤਾ ਜੋ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨਾਲ ਬੇਜੋੜ ਸੀ। ਪਰ ਉਹ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਚਲੀ ਗਈ।"<ref name="fridaytimes"/> ਸੰਨ 1991 ਵਿੱਚ, ਵੈਨੇਸਾ ਰੈਡਗਰੇਵ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਰਾਇਲ ਐਲਬਰਟ ਹਾਲ [[ਲੰਡਨ]] ਵਿਖੇ ਆਯੋਜਿਤ ਮੱਧ ਪੂਰਬ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਲਾਭ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਫੰਡ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਦੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਲਈ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ।<ref name="DailyTimes">{{Cite news|url=https://dailytimes.com.pk/120092/remembering-madam-ji-one-more-time/|title=Remembering Madam Ji, one more time|date=24 June 2023|work=Daily Times}}</ref> ਲਿਓਨਲ ਰਿਚੀ, ਬੌਬ ਗੇਲਡੋਫ, [[ਮੇਡੋਨਾ (ਗਾਇਕਾ)|ਮੈਡੋਨਾ]], ਬੁਆਏ ਜਾਰਜ ਅਤੇ ਡੁਰਾਨ ਡੁਰਾਨ ਸਟਾਰ-ਸਟੱਡਡ ਈਵੈਂਟ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਕਲਾਕਾਰ ਸਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਈ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਥੀਸਪਿਅਨ ਜੌਨ ਗਿਲਗੁਡ, ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜੇਤੂ ਨਾਟਕਕਾਰ ਹੈਰੋਲਡ ਪਿੰਟਰ ਅਤੇ ਆਸਕਰ ਜੇਤੂ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਡੈਮ ਪੇਗੀ ਐਸ਼ਕ੍ਰਾਫਟ ਨੇ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਸੀ।<ref name="DailyTimes" /> ਉਸ ਨੇ ਫਿਲਮ 'ਦਮਾ ਦਮ ਮਸਤ ਕਲੰਦਰ/ਆਲਮੀ ਗੁੰਡੇ' ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਲੋਕ ਗਾਇਕ, ਗੀਤਕਾਰ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਅਕਰਮ ਰਾਹੀ ਦਾ ਇੱਕ ਗੀਤ 'ਸਾਇਆਂ ਸਾਡੇ ਨਾਲ' ਵੀ ਗਾਇਆ ਹੈ।[pa] ==ਹਵਾਲੇ== {{reflist|group=lower-alpha}} {{Reflist}} ==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ== * {{IMDb name|id=0420451|name=Noor Jehan Biography}}, Retrieved 16 November 2017 * {{cite news |url=https://www.dawn.com/news/377970/islamabad-rich-tributes-paid-to-noor-jehan |title=ISLAMABAD: Rich tributes paid to Noor Jehan |date=24 December 2004 |newspaper=Dawn |access-date=16 November 2017}} * {{cite news |url=http://www.dawn.com/weekly/images/archive/020210/images6.htm |title=The Melody Queen lives on |date=10 February 2002 |first=Shanaz |last=Ramzi |access-date=16 November 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090212092048/http://www.dawn.com/weekly/images/archive/020210/images6.htm |archive-date=12 February 2009 |newspaper=Dawn |url-status=dead}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1926]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2000]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਔਰਤਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫਿਲਮ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਸੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਲੋਕ]] rvipb2gecrfdn86hqx1ledpbs4elfg3 0 28666 838767 836440 2026-05-06T15:43:37Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838767 wikitext text/x-wiki '''''ਅਮੋਰਫੋਫੈਲਸ ਪਾਇਓਨੀਫੋਲੀਅਸ''''', ਜਿਮੀਕੰਦ ਜਾਂ ਵ੍ਹਾਈਟ-ਸਪਾਟ '''ਜਾਇੰਟ ਅਰਮ''', <ref>{{Cite web|url=http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=AMPA13|title=''Amorphophallus paeoniifolius'' (Dennst.) Nicolson - whitespot giant arum|publisher=Natural Resources Conservation Service, United States Department of Agriculture|access-date=2022-06-18|archive-date=2022-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20221111113839/https://plants.usda.gov/java/profile?symbol=AMPA13|url-status=dead}}</ref> ਇੱਕ ਗਰਮ ਖੰਡੀ ਕੰਦ ਦੀ ਫਸਲ ਹੈ ਜੋ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਫਰੀਕਾ, ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ, ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਗਰਮ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਟਾਪੂਆਂ ਵਿੱਚ ਉਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਉਤਪਾਦਨ ਸਮਰੱਥਾ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਕਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਇਸਨੂੰ ਇੱਕ [[ਕੈਸ਼ ਕਰੌਪ (ਨਕਦੀ ਫ਼ਸਲ)|ਨਕਦ ਫਸਲ]] ਵਜੋਂ ਉਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। == ਮੂਲ == ਜਿਮੀਕੰਦ ਨੂੰ ਟਾਪੂ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ, [[ਮੇਨਲੈਂਡ ਸਾਊਥ ਈਸਟ ਏਸ਼ੀਆ|ਮੇਨਲੈਂਡ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ]], [[ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ]], ਨਿਊ ਗਿਨੀ, ਓਸ਼ੇਨੀਆ ਅਤੇ [[ਮਾਦਾਗਾਸਕਰ|ਮੈਡਾਗਾਸਕਰ]] ਵਿੱਚ ਭੋਜਨ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਮੂਲ ਅਤੇ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਪਹਿਲਾਂ [[ਭਾਰਤ]] ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਭੋਜਨ ਸਰੋਤ ਵਜੋਂ ਇਸਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ 2017 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਜੈਨੇਟਿਕ ਅਧਿਐਨ ਨੇ ਦਿਖਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਜਿਮੀਕੰਦ ਦੀ ਭਾਰਤੀ ਆਬਾਦੀ ਵਿੱਚ ਆਈਲੈਂਡ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਹੁਣ ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਮੀਕੰਦ ਟਾਪੂ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਥਾਈਲੈਂਡ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ। ਟਾਪੂ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ ਤੋਂ, ਉਹ ਹੋਰ ਵੀ ਪੱਛਮ ਵੱਲ [[ਮਾਦਾਗਾਸਕਰ|ਮੈਡਾਗਾਸਕਰ]] ਅਤੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਤੱਟਵਰਤੀ ਨਿਊ ਗਿਨੀ ਅਤੇ ਓਸ਼ੇਨੀਆ ਤੱਕ [[ਆਸਟਰੋਨੇਸ਼ੀਆਈ ਲੋਕ|ਆਸਟ੍ਰੋਨੇਸ਼ੀਅਨ ਪ੍ਰਵਾਸ]] ਦੁਆਰਾ ਫੈਲ ਗਏ ਸਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਮਨੁੱਖੀ ਦਖਲ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ [[ਆਸਟਰੇਲੀਆ|ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ]] ਵਿੱਚ ਦੱਖਣ ਤੱਕ ਫੈਲੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।<ref name="Santosa2017">{{Cite journal|last=Santosa|first=Edi|last2=Lian|first2=Chun Lan|last3=Sugiyama|first3=Nobuo|last4=Misra|first4=Raj Shekhar|last5=Boonkorkaew|first5=Patchareeya|last6=Thanomchit|first6=Kanokwan|last7=Chiang|first7=Tzen-Yuh|date=28 June 2017|title=Population structure of elephant foot yams (Amorphophallus paeoniifolius (Dennst.) Nicolson) in Asia|journal=PLOS ONE|volume=12|issue=6|pages=e0180000|bibcode=2017PLoSO..1280000S|doi=10.1371/journal.pone.0180000|pmc=5489206|pmid=28658282|doi-access=free}}</ref><ref name="McClatchey2012">{{Cite journal|last=McClatchey|first=Will C.|date=2012|title=Wild food plants of Remote Oceania|url=https://pbsociety.org.pl/journals/index.php/asbp/article/viewFile/asbp.2012.034/984|journal=Acta Societatis Botanicorum Poloniae|volume=81|issue=4|pages=371–380|doi=10.5586/asbp.2012.034|doi-access=free|access-date=2022-06-18|archive-date=2019-01-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20190117192553/https://pbsociety.org.pl/journals/index.php/asbp/article/viewFile/asbp.2012.034/984|url-status=dead}}</ref> <ref name="Horrocks2013">{{Cite journal|last=Horrocks|first=M|last2=Nieuwoudt|first2=MK|last3=Kinaston|first3=R|last4=Buckley|first4=H|last5=Bedford|first5=S|date=13 November 2013|title=Microfossil and Fourier Transform InfraRed analyses of Lapita and post-Lapita human dental calculus from Vanuatu, Southwest Pacific|journal=Journal of the Royal Society of New Zealand|volume=44|issue=1|pages=17–33|doi=10.1080/03036758.2013.842177}}</ref> == ਵਰਣਨ == === ਫੁੱਲ ===   24-36 ਘੰਟਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਫੁੱਲ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਖਿੜਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਫੁੱਲ ਦੇ ਮਾਦਾ ਫੁੱਲ ਚਮਕਦਾਰ ਲਾਲ ਫਲਦਾਰ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਫੁੱਲ ਦੇ ਦੂਜੇ ਹਿੱਸੇ ਮੁਰਝਾਉਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬੇਰੀਆਂ ਪੱਕਣ 'ਤੇ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਸਬ- [[wiktionary:subglobose|ਗਲੋਬੋਜ਼]] ਜਾਂ [[wiktionary:ovoid|ਅੰਡਾਕਾਰ]] ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਕਾਫ਼ੀ ਗੋਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ।<ref name="CRC">{{Cite book|title=CRC World Dictionary of Medicinal and Poisonous Plants: Common names, scientific names, eponyms, synonyms, and etymology, Volume 1 A–B|last=Quattrocchi, Umberto|publisher=CRC Press (Taylor & Francis)|year=2012|isbn=978-1-4398-9442-2|location=Boca Raton, Florida|page=[https://books.google.com/books?id=YC_lAgAAQBAJ&pg=PA253 253]}}</ref> ਜਦੋਂ ਫੁੱਲ ਖਿੜਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਹ ਗਰਮੀ ਵੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪੰਜ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਮਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। == ਵਰਤੋਂ == === ਭੋਜਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ === <gallery mode="packed"> ਤਸਵੀਰ:Elephant foot yam thoran.jpg|ਕੇਰਲਾ ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਪਕਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹਾਥੀ ਪੈਰਾਂ ਦਾ ਯਮ ਅਤੇ [[Thoran|ਥੋਰਨ]] ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਤਸਵੀਰ:ചേന.jpg|[[India|ਭਾਰਤ]] ਤੋਂ ਹਾਥੀ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਯਮ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਤਸਵੀਰ:Elephant foot yam.jpg|[[Corm|ਕੋਰਮਸ]] ਤਸਵੀਰ:Elephant Yam flower curry.jpg|ਹਾਥੀ ਯਮ ਦੇ ਫੁੱਲ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਕੀਤੀ ਕਰੀ </gallery>ਭਾਰਤ ਦੇ [[ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ]] ਰਾਜ, [[ਅਸਾਮ]] ਅਤੇ ਗੁਆਂਢੀ ਦੇਸ਼ [[ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼]] ਵਿੱਚ, ਇਸਨੂੰ ''ਓਲ'' (ওল/ওল কচু) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭੁੰਨਿਆ ਜਾਂ ਤਲੇ ਹੋਏ ਜਾਂ ਕਰੀ ਵਿੱਚ ਜੋੜ ਕੇ ਖਾਧਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਚਾਰ ਜਾਂ ''ਓਲ'' ਚਿਪਸ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.fooderific.com/recipe/709019/|title=Ol Bhaate {{!}} Mashed Elephant Foot Yam {{!}} Sooran ka Chokha from seasonalflavours.net|website=www.fooderific.com|access-date=2020-07-31}}</ref> ਕੁਝ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਹਰੇ ਪੱਤੇ ਅਤੇ ਤਣੇ ਨੂੰ ਵੀ ਹਰੀਆਂ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਵਜੋਂ ਪਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://cookpad.com/bd/recipes/14084955-%E0%A6%93%E0%A6%B2-%E0%A6%B8%E0%A6%BE%E0%A6%95-%E0%A6%AC%E0%A6%BE%E0%A6%9F%E0%A6%BE-ol-shaak-bata-recipe-in-bengali|title=ওল সাক বাটা {{!}} Ol Shaak bata recipe in Bengali {{!}}|access-date=2021-01-05}}</ref> [[ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਅਤੇ [[ਗੁਜਰਾਤ]] ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਸੂਰਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। [[ਬਿਹਾਰ]] ਵਿੱਚ, ਇਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਓਲ ਕਰੀ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਐਲੀਫੈਂਟ ਫੁੱਟ ਕਰੀ), ਓਲ ਭਰਤਾ ਜਾਂ ਚੋਖਾ, ਅਚਾਰ ਅਤੇ ਚਟਨੀ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। <ref>{{Cite journal|last=Nedunchezhiyan, M.|last2=Misra, R. S.|year=2008|title=''Amorphophallus'' tubers invaded by ''Cynodon dactylon''|journal=Aroideana|publisher=International Aroid Society|volume=31|issue=1|pages=129–133}}</ref> ਓਲ ਚਟਨੀ ਨੂੰ ''ਬਾਰਬਰ ਚਟਨੀ'' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅੰਬ, ਅਦਰਕ ਅਤੇ ਓਲ ਬਰਾਬਰ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਸਦਾ ਨਾਮ ਬਾਰਬਰ (ਮਤਲਬ "ਬਰਾਬਰ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ") ਹੈ। [[ਛੱਤੀਸਗੜ੍ਹ]] ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ''ਜ਼ਿਮੀਕੰਦਾ'' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕੜ੍ਹੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਖਾਧਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਛੱਤੀਸਗੜ੍ਹ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੁਆਦੀ ਭੋਜਨ ਹੈ। === ਦਵਾਈ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ === ਜਿਮੀਕੰਦ ਭਾਰਤੀ ਦਵਾਈ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤਿੰਨਾਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਭਾਰਤੀ ਚਿਕਿਤਸਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ: [[ਆਯੁਰਵੇਦ]], ਸਿੱਧ ਅਤੇ [[ਯੂਨਾਨੀ ਇਲਾਜ|ਯੂਨਾਨੀ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਉਪਾਅ ਵਜੋਂ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite book|title=Indian Medicinal Plants: An Illustrated Dictionary|url=https://archive.org/details/indianmedicinalp0000unse_z1j3|last=Khare, C. P.|publisher=Springer Verlag|year=2007|isbn=978-0-387-70637-5|location=Berlin}}</ref> ਉਹਨਾਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਲਈ ਕੋਰਮ ਤਜਵੀਜ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬਵਾਸੀਰ ਦੇ ਇਲਾਜ ਵਿਚ ਕੰਦ ਲਾਭਦਾਇਕ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref> Curative effect of Amorphophallus paeoniifolius tuber on experimental hemorrhoids in rats. </ref> == ਹਵਾਲੇ == 6io36wsqkge6dqal61jbec1mnb7l42s 0 41634 838841 293081 2026-05-07T04:57:12Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838841 wikitext text/x-wiki [[File:DunmoresProclamation.jpg|thumb|upright|14 ਨਵੰਬਰ 1775 ਨੂੰ [[ਵਰਜਿਨੀਆ ਦੀ ਵਸੋਂ]] ਵਿੱਚ ਫ਼ੌਜੀ ਕਨੂੰਨ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰਨ ਵਾਲ਼ਾ [[ਡਨਮੋਰ ਦਾ ਐਲਾਨ]]]] '''ਫ਼ੌਜੀ ਕਨੂੰਨ''' ਜਾਂ '''ਮਾਰਸ਼ਲ ਲਾਅ''' ({{Lang-en|Martial law}}) ਮਿੱਥੇ ਹੋਏ ਇਲਾਕਿਆਂ ਉੱਤੇ ਇਤਫ਼ਾਕੀਆ (ਐਮਰਜੈਂਸੀ) ਲੋੜ ਮੁਤਾਬਕ ਥੱਪੀ ਹੋਈ ਫ਼ੌਜੀ ਹਕੂਮਤ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਕਨੂੰਨ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਆਰਜ਼ੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਨਗਰੀ ਸਰਕਾਰ ਜਾਂ ਨਗਰੀ ਅਦਾਰੇ ਸਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੰਮ ਕਰਨੋਂ ਉੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮੁਕੰਮਲ ਪੈਮਾਨੇ ਦੇ ਫ਼ੌਜੀ ਕਨੂੰਨ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਫ਼ੌਜੀ ਅਫ਼ਸਰ ਵਾਗਡੋਰ ਸਾਂਭ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਉਹਨੂੰ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਮੁਖੀ ਜਾਂ ਫ਼ੌਜੀ ਰਾਜਪਾਲ ਵਜੋਂ ਥਾਪ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਵਿਧਾਨਕ, ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਅਤੇ ਕਨੂੰਨੀ ਸ਼ਾਖਾਂ ਤੋਂ ਸਾਰੀ ਤਾਕਤ ਖੋਹ ਲਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref name="Sidlinger">{{cite web | title=Martial Law | url=http://sidlinger.tripod.com/ml.html | publisher=[[Sidlinger]] | accessdate=2010-12-23 }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ੌਜੀ ਕਨੂੰਨ]] 1gqspss7uuq78som7dh59m6t6zu44m4 0 48757 838850 832512 2026-05-07T08:06:49Z Gurtej Chauhan 27423 838850 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ਦਹਿੜੂ | other_name = | nickname = | settlement_type = ਪਿੰਡ | image_skyline =[[File:ਸਮਾਧ.jpg|thumb|ਸਮਾਧ]] | image_alt = | image_caption = | pushpin_map = India Punjab#India | pushpin_label_position = right | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਥਿਤੀ | coordinates = {{coord|30.747012|N|76.151414|E|display=inline,title}} | subdivision_type = ਦੇਸ਼ | subdivision_name = {{flag|ਭਾਰਤ}} | subdivision_type1 = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦੇਸ਼|ਰਾਜ]] | subdivision_name1 = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] | subdivision_type2 = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ|ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] | subdivision_name2 = [[ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਲੁਧਿਆਣਾ]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = 1999 | founder = | named_for = | government_type = | governing_body = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = 200 | population_total = 2.446 | population_as_of = 2011 ਜਨਗਣਨਾ | demographics_type1 = ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ | demographics1_title1 = ਸਰਕਾਰੀ | demographics1_info1 =[[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] | population_rank = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_footnotes = | timezone1 = [[ਭਾਰਤੀ ਮਿਆਰੀ ਸਮਾਂ|ਆਈਐੱਸਟੀ]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[ਪਿੰਨ_ਕੋਡ|ਡਾਕ ਕੋਡ]] | postal_code = 141412 | area_code_type = ਟੈਲੀਫ਼ੋਨ ਕੋਡ | registration_plate = PB26 | area_code = 01628****** | blank1_name_sec1 = ਨੇੜੇ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ | blank1_info_sec1 = [[ਖੰਨਾ]] | official_name = }} '''ਦਹਿੜੂ''' [[ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ [[ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] ਦੇ ਬਲਾਕ [[ਖੰਨਾ]] ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਹ ਪਿੰਡ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਮਾਰਗ ਤੋਂ 2 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਉੱਤਰ ਵੱਲ੍ਹ ਨੂੰ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਲਗਦੇ ਪਿੰਡ ਹਰਬੰਸਪੁਰਾ, ਰੂਪਾ, [[ਗੰਢੂਆਂ ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]], [[ਪੂਰਬਾ]], ਬਗਲੀ ਖੁਰਦ,[[ਬਗਲੀ ਕਲਾਂ]], ਚੱਕ ਮਾਫ਼ੀ, ਕਲਾਲਮਾਜਰਾ ਪਿੰਡ ਹਨ। ਇਸ ਪਿੰਡ ਦੇ ਵਿਚੋਂ ਅੰਬਾਲਾ, ਅਟਾਰੀ, ਰੇਲ ਲਾਈਨ, ਲੰਘਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪਿੰਡ ਵਿਚ [[ਰੇਲ ਫਾਟਕ 159 ਸੀ]] ਹੈ।ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸੀਨੀਅਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ ਹੈ। ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਆਯੁਰਵੈਦਿਕ ਡਿਸਪੈਂਸਰੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਦੂਸਰੀ ਡਿਸਪੈਂਸਰੀ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਡਾਕਘਰ,ਪੰਚਾਇਤ ਘਰ ਵੀ ਹੈ। ==ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ== #ਸੰਗੂ ਪੱਤੀ, #ਬੱਲ੍ਹੜ ਪੱਤੀ, #ਅਭੀਆ ਪੱਤੀ, ==ਇਤਿਹਾਸ== ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਮੁਗ਼ਲ ਰਾਜ ਦੇ ਪਤਨ ਦੇ ਬਾਅਦ,[[ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ]] ਨੇ [[ਸਰਹਿੰਦ]] ਤੋਂ [[ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ]] ਤੱਕ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ।ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਦਹਿੜੂ ਦੇ ਇੱਕ ਜੱਥੇਦਾਰ ਨੇ ਦਹਿੜੂ ਤੋਂ ਨਾਭੇ ਤੱਕ ਦੇ ਸਾਰੇ ਇਲਾਕੇ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਉਸਨੇ [[ਨਾਭੇ]] ਦੇ ਰਾਜੇ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਬੇਟੀ ਦਯਾ ਕੌਰ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਨਵੀਂ ਪਤਨੀ ਵਿੱਚਕਾਰ ਪਰਿਵਾਰਕ ਝਗੜਾ ਹੋਇਆ ਤਾਂ [[ਨਾਭੇ]] ਦੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਪਤਨੀ ਉਸਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਆਪਣੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਕੋਲ ਦਹਿੜੂ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਲਈ ਵਾਪਸ ਆ ਗਈ। ਭਾਰਤੀ ਰਿਵਾਜਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਦਹਿੜੂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰਹਿ ਸਕਦੀ। ਇਸ ਲਈ, ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦਹਿੜੂ ਅਤੇ ਨਾਭਾ ਵਿਚਕਾਰ ਦੇ ਖੇਤਰ ਦਾ ਇੱਕ "ਕਣ", ਜਾਂ "ਛੋਟਾ ਹਿੱਸਾ" ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸਨੂੰ ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ [[ਖੰਨਾ]] ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਨਾਮ ਦੇ ਉਚਾਰਨ ਨੂੰ "ਕਣ" ਤੋਂ [[ਖੰਨਾ]] ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਿਆ<ref>http://pbplanning.gov.in/districts/Khanna.pdf</ref> ==ਸਰਕਾਰੀ ਅਦਾਰੇ== [[File:ਆਯੁਰਵੈਦਿਕ ਡਿਸਪੈਂਸਰੀ.jpg|thumb|ਆਯੁਰਵੈਦਿਕ ਡਿਸਪੈਂਸਰੀ]] [[File:ਡਾਕਘਰ.jpg|thumb|ਡਾਕਘਰ]] [[File:ਪੰਚਾਇਤ ਘਰ.jpg|thumb|ਪੰਚਾਇਤ ਘਰ ਪਿੰਡ ਦਹਿੜੂ]] ==ਰੇਲਵੇ ਫਾਟਕ== [[File:ਦਹਿੜੂ ਫਾਟਕ.jpg|thumb|ਦਹਿੜੂ ਫਾਟਕ]] ==ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨ== ਦਹਿੜੂ ਪਿੰਡ ਵੱਡਾ ਪਿੰਡ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ 5 ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਹਨ। ਦੋ ਕੁਟੀਆ ਬਾਬਾ ਸ਼ੰਕਰਾ ਨੰਦ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਗੰਗਾ ਨੰਦ ਭੂਰੀ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਬਣਾਈਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਭਗਵਾਨ ਮੰਦਰ, ਗੁਰੂ ਬਾਲਮੀਕ ਮੰਦਰ,ਗੁੱਗਾ ਮਾੜੀ, ਮਾਤਾ ਰਾਣੀਆਂ ਆਦਿ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨ ਹਨ। ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਰੇਲਵੇ ਫਾਟਕ 159 ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਨਾਲ਼ ਹਾਥੀ ਵਾਲ਼ੇ ਸੰਤਾਂ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ। [[File:ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਭਗਵਾਨ ਮੰਦਰ ਪਿੰਡ ਦਹਿੜੂ.jpg|thumb|ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਭਗਵਾਨ ਮੰਦਰ ਪਿੰਡ ਦਹਿੜੂ]] [[File:ਕੁਟੀਆ ਪਿੰਡ ਦਹਿੜੂ.jpg|thumb|ਕੁਟੀਆ ਪਿੰਡ ਦਹਿੜੂ]] [[File:ਕੁਟੀਆ ਪਿੰਡ ਦਹਿੜੂ1.jpg|thumb|]] [[File:ਕੁਟੀਆ ਪਿੰਡ ਦਹਿੜੂ 2.jpg|thumb|]] [[File:ਪੁਰਣਾ ਖੂਹ.jpg|thumb|ਪੁਰਣਾ ਖੂਹ]] [[File:ਸਮਾਧ.jpg|thumb|ਸਮਾਧ]] ==ਹਵਾਲੇ== https://www.sikhiwiki.org/index.php/Daheru_Shootout{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਫ਼ਰਵਰੀ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਅਧਾਰ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]] 340ecghw2sssya3u47xapd5q8xo74gr 0 55503 838739 740030 2026-05-06T12:00:33Z Sonia Atwal 49604 838739 wikitext text/x-wiki '''ਇਡ, ਈਗੋ ਅਤੇ ਸੁਪਰ-ਈਗੋ''' ਮਨ ਦੇ ਕਾਰਜ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਵਿਧੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸੰਕਲਪ ਆਸਟਰੀਆਈ ਮਨੋਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਕ [[ਸਿਗਮੰਡ ਫ਼ਰਾਇਡ]] ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਮਾਡਲ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ '''ਇਡ''' ਮਨ ਦੀਆਂ ਕੁਦਰਤੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਹਨ; '''ਸੁਪਰ-ਈਗੋ''' ਆਲੋਚਨਾਤਮਕਤਾ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕਤਾ ਉੱਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੈ; ਅਤੇ '''ਈਗੋ''' ਯਥਾਰਥਕ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ '''ਇਡ''' ਦੀਆਂ ਖਾਹਿਸ਼ਾਂ ਅਤੇ '''ਸੁਪਰ-ਈਗੋ''' ਦੇ ਵਿੱਚ ਰਾਬਤਾ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ।<ref name="Snowden">{{cite book | last = Snowden | first = Ruth | title = Teach Yourself Freud | publisher = [[McGraw-Hill]] | year = 2006 | pages = 105–107 | isbn = 978-0-07-147274-6 }}</ref> '''ਸੁਪਰ-ਈਗੋ''' ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਕੁਝ ਅਜਿਹੇ ਕਾਰਜ ਕਰਨ ਤੋਂ ਰੋਕ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜੋ ਉਸ ਦੀ '''ਇਡ''' ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੋਵੇ।<ref>"The Super-ego of Freud.""http://journals1.scholarsportal.info.myaccess.library.utoronto.ca/tmp/1616109293319725532.pdf{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਾਰਚ 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}"</ref> '''ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਸੁਪਨਸਾਜੀ''' ਉੱਨੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤਲੇ ਅਤੇ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮੁਢਲੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ, ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਨਵੇਕਲ਼ੇ ਯਤਨ ਹੋ ਰਹੇ ਸਨ ਉਸ ਸਮੇਂ ਹੀ ਸਿਗਮੰਡ ਫ਼ਰਾਇਡ ਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸਿਰਜਣਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮਨੋਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਰਾਹੀਂ ਸਮਝਣ ਦੀਆਂ ਗੰਭੀਰ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਯਤਨਾਂ ਦੇ ਚਲਦਿਆਂ ਹੀ ਫਰਾਇਡ ਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਤਕ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਵਿਧੀ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਦੀ ਬਣਤਰ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ’ਚ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਫਰਾਇਡ ਅਪਣੇ ਲੇਖ ‘ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਸੁਪਨਸਾਜੀ’ (creative writer and Day dreaming) ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਤਕ ਕਿਰਤ ਦੀ ਹੋਂਦ ਵਿਧੀ ਦੀ ਅਦਭੁਤ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੇ ਅਮਲ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਮਨੋਕਲਪਿਤ ਕਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਦਿਨ-ਦੀਵੀ ਸੁਪਨਿਆਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਵਿੱਚ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਆਧਾਰ’ਤੇ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਸ ਲੇਖ ਨੂੰ 6 ਦਸੰਬਰ, 1907 ਨੂੰ ਇੱਕ ਲੈਕਚਰ ਰੂਪ ’ਚ 90 ਸਰੋਤਿਆਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ “ਹਿਊਗੋ ਹੇਲਰ” ਨਾਮ ਦੇ ਇੱਕ ਵਿਐਨੀਜ਼ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਅਤੇ ਬੁੱਕ ਸੇਲਰ ਦੇ ਕਮਰੇ’ਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਏਸ ਲੈਕਚਰ ਦਾ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਸਟੀਕ ਸਾਰਾਂਸ਼ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਵਿਐਨੀਜ਼ ਦੈਨਿਕ “ਡੀਟ ਜ਼ਾਰਿਟ” (Daily die zeit) ’ਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਪੂਰਨ ਸੰਸਕਰਨ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 1908 ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ’ ਚ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਸਥਾਪਿਤ ਬਰਲਿਨ ਸਾਹਿਤਿਕ ਪੱਤ੍ਰਿਕਾ (Berlin literary periodical)’ਚ ਛਪਿਆ ਸੀ। I.F Grant Duff ਨਾਮ ਦੇ ਲੇਖਕ ਦੁਆਰਾ 1925 ਵਿੱਚ ਇਸ ਲੇਖ ਦਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਤਰਜ਼ਮਾ ਕੀਤਾ। ਫਰਾਇਡ ਨੇ ਸਾਹਿਤਕ ਕਿਰਤਾਂ ਦੇ ਨਿਕਾਸ,ਇਹਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਆਦਿ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਪਾਠਕਾਂ ਉਪਰ ਪੈਣ ਵਾਲੇ ਤਿੱਖੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਪਿੱਛੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਦੀ ਵੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਇਸ ਸਵਾਲ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਲੇਖਕ ਕਿਹੜ੍ਹੇ ਸਰੋਤਾਂ ਤੋਂ ਅਪਣੀ ਰਚਨਾ-ਵਸਤੂ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਪਾਠਕ ਦੇ ਮਨ ਅੰਦਰ ਉਤੇਜਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੁੱਚੇ ਵਰਤਾਰੇ ਨੂੰ ਸਮਝਦਿਆਂ ਫਰਾਇਡ ਬਚਪਨ ਦੀਆਂ ਖੇਡਾਂ ਤੋਂ ਮਨੋਕਲਪਨਾਵਾਂ ਤੱਕ ਅਤੇ ਮਨੋਕਲਪਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਕਲਾਤਮਕ ਕਿਰਤਾਂ ਤੱਕ ਇੱਕ ਸਾਂਝੇ ਸੂਤਰ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਂਝਾ ਸੂਤਰ ਹੈ ਅਪੂਰਤ, ਅਸੰਤੁਸ਼ਟ, ਮਨੁੱਖੀ ਇੱਛਾਵਾਂ। ਫਰਾਇਡ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਹਿਤਿਕ ਸਿਰਜਣਾ ਦੀ ਬਣਤਰ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ-ਵਸਤੂ ਦਾ ਪ੍ਰੇਰਕ ਆਧਾਰ ਲੇਖਕ ਦੀਆਂ ਅਪੂਰਤ ਮਨੁੱਖੀ ਇੱਛਾਵਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਮਨੋਕਲਪਨਾਵਾਂ ਦੀ ਇਹ ਸਰਗਰਮੀ ਜੇਕਰ ਮਨੁੱਖ ਉੱਤੇ ਭਾਰੂ ਪੈ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਯਥਾਰਥਕ ਜੀਵਨ ਨਾਲੋਂ ਇੰਨ੍ਹਾਂ ਦੂਰ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਨੋਰੋਗੀ ਦੀ ਹਾਲਤ’ਚ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਦਰਭ’ਚ ਲੇਖਕਾਂ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰਦਿਆਂ ਪਲੂਟੋ (Plato) ਨੇ ਲੇਖਕ ਨੂੰ (Mad man) ਭਾਵ ਪਾਗਲ ਵਿਅਕਤੀ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਪਰੰਤੂ ਇਸ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਫਰਾਇਡ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਲੇਖਕ ਨੂੰ ਪਾਗਲ ਜਾਂ ਬੀਮਾਰ ਵਿਅਕਤੀ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ ਬਲਕਿ ਉਹ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲੇਖਕ ਜਾਂ ਕਲਾਕਾਰ ਅਸੰਤੁਸ਼ਟ ਵਿਅਕਤੀ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸਫ਼ਲ ਸੁਪਨਸਾਜ਼ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਫਰਾਇਡ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਨੋਕਲਪਨਾ ਕਰਨ ਸਮੇਂ ਜਾਂ ਸਾਹਿਤਿਕ ਰਚਨਾ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਵਰਤਮਾਨ ਦਾ ਕੋਈ ਅਨੁਭਵ ਵਿਅਕਤੀ/ਲੇਖਕ ਅੰਦਰ ਬਚਪਨ ਦੀ ਕਿਸੇ ਭੁੱਲੀ ਵਿਸਰੀ ਯਾਦ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਸ ਅੰਦਰ ਕੋਈ ਇੱਛਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਅਪਣੀ ਮਨੋਕਲਪਨਾ ਦੀ ਰਚਨਾ ਰਾਹੀਂ ਭਵਿੱਖ ਅੰਦਰ ਇਸ ਇੱਛਾ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਕ ਸਾਹਿਤਕ ਰਚਨਾ ਜਾਂ ਮਨੋਕਲਪਿਤ ਦਿਨ-ਦੀਵੀ ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਰਾਹੀਂ ਵਰਤਮਾਨ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਭੂਤ ਦੀ ਯਾਦ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਸੁਰਜੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਲਾਤਮਕ ਕਿਰਤਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦਿਆਂ ਫਰਾਇਡ ਲੇਖਕ ਦੇ ਬਚਪਨ ਨੂੰ ਫਰੋਲਣ ਤੇ ਵਧੇਰੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਹਿਤਕ ਰਚਨਾਕਾਰੀ ਦੌਰਾਨ ਬਚਪਨ ਦੀਆਂ ਖੇਡਾਂ ਦਾ ਸਾਹਿਤਕ ਰੁਪਾਂਤਰਣ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਚਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਮਨੋਕਲਪਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਰਚਨਾਤਮਕ ਕਥਾਵਾਂ’ਚ ਸਾਂਝ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਿਆਂ ਫਰਾਇਡ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਮਰ, ਅਜਿੱਤ ਨਾਇਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਾਰੀਆਂ ਔਰਤ ਪਾਤਰਾਂ ਪਿਆਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚਲਾ ਨਾਇਕ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਈਗੋ ਦੇ ਹੀ ਇਰਦ ਗਿਰਦ ਘੁੰਮਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਿਰਫ਼ ਸਾਂਝ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕਲਪਨਾਤਮਕ ਉਡਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਰਚਨਾਤਮਕ ਕਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦਿਆਂ ਫਰਾਇਡ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਲਾਤਮਕ ਉਡਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਰਚਨਾਤਮਕ ਉਡਾਰੀਆਂ ਲਗਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੂਸਰਿਆਂ ਤੋੰ ਲੁਕਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਇਹਨਾਂ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਦੇ ਨਸ਼ਰ ਹੋਣ ’ਤੇ ਆਤਮ ਗਿਲਾਨੀ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਉਸਦੀ ਈਗੋ ਨੂੰ ਸੱਟ ਲਗਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਇੱਕ ਸਿਰਦਾਤਮਕ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਇਹਨਾਂ ਮਨੋਕਲਪਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣੀ ਮੈਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਕੇ, ਕਲਾਤਮਕ ਪੁੱਠ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਾਠਕ/ਸਰੋਤਾ/ਦਰਸ਼ਕ ਇਹਨਾਂ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਮਨ ਅੰਦਰੀਆਂ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਦਾ ਕਥਾਰਸਿਜ਼ ਵੀ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਆਤਮ ਗਿਲਾਨੀ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਭਰਪੂਰ ਆਨੰਦ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫਰਾਇਡ ਨੇ ਇਸ ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਮਨੋਕਲਪਿਤ ਕਥਾਵਾਂ,ਦਿਨ-ਦੀਵੀ ਸੁਪਨਿਆਂ ਅਤੇ ਰਚਨਾਤਮਕ ਲੇਖਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ ਵੱਡੇ ਪਾਠਕ ਵਰਗ ਵਿੱਚ ਚਰਚਿਤ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦਿਆਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮੁੱਲਵਾਨ ਅੰਤਰ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ। ਸਮਕਾਲੀ ਸਾਹਿਤ ਸਮੀਖਿਆ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੀਆਂ ਲਿਖ਼ਤਾਂ ਤੋਂ ਸੇਧ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਸਾਹਿਤ ਸਮੀਖਿਆ ਦੀਆਂ ਨਵੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵੱਲ ਵਧਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਫ਼ਰਾਇਡ ਦੇ ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਕਲਪ ਮੌਜੂਦ ਹਨ:- # ਅਮਬੀਸ਼ਨ ਮਰਦਾਂ ਦਾ ਖੇਤਰ ਹੈ। # ਕਾਮੁਕ ਵਿੱਚ ਮਰਦ ਅਤੇ ਔਰਤ ਦੋਵੇਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਮਕਤਾ ਵੱਧ ਹੈ। # ਲੇਖਕ ਬਚਪਨ ਦੀਆਂ ਦਮਿਤ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਾਹਿਰ ਕਰਨ ਲਈ ਲਿਖਦਾ ਹੈ। # ਦਿਨ-ਦੀਵੀ ਸੁਪਨੇ ਵੀ ਰਾਤ ਦੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਵਾਹਿਸ਼ਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। # ਦਿਨ ਵੇਲੇ ਸੁਪਨੇ ਲੈਣਾ ਹੀ ਸਾਹਿਤਕ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਰੁਪਾਂਤਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। # ਇੱਦ (ID) ਅੰਦਰਲੀ ਕਾਮੁਕਤਾ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਤਰਕਹੀਣ ਤੇ ਅਨੈਤਿਕ ਕਿਸਮ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅਚੇਤ ਮਨ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਜਿਨਸੀ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। #Superego ਇਸਨੂੰ ਕੰਟਰੋਲ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸੁਪਰ ਈਗੋ ਨੈਤਿਕ ਪੱਧਰ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ Id ਨੂੰ ਸਭ ਖਵਾਹਿਸ਼ਾਂ ਜ਼ਾਹਿਰ ਨਹੀਂ ਕਰਨ ਦੇਂਦੀ। #ਈਗੋ (EGO) ਯਥਾਰਥ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਤੇ ID ਵਿੱਚਕਾਰ ਸੰਤੁਲਨ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਸਾਰਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪਸਾਰਾ Ego ਦਾ ਪਸਾਰਾ ਹੈ। # ਸਾਹਿਤਕ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਦਬੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸੁਪਨੇ ਉਪਜਦੇ ਹਨ। # Ego ਹੀ ਲੇਖਕ ਦੀਆਂ ਦਬੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਇਸੇ ਨੂੰ ਸਮਾਜਿਕ ਮਾਨਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। # ਸਿਰਜਨਾਤਮਕ ਲੇਖਕ ਦਿਨੇਂ ਸੁਪਨੇ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਲਾਸਕੀ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੀ ਬਜਾਏ ਉਸ ਸਮੇਂ ਲਿਖੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਰੁਮਾਂਟਿਕ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। # ਮਿਥਿਹਾਸ ਅਤੇ ਲੋਕ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੇਖਕ ਸਮੱਗਰੀ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਦੁਬਾਰਾ ਲਿਖਣ ਸਮੇਂ ਸੂਖਮ ਤਬਦੀਲੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। # ਦਿਨ-ਦੀਵੀ ਸੁਪਨੇ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਇਨਸਾਨ ਆਪਣੀਆਂ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਬਾਕੀਆਂ ਤੋਂ ਲੁਕਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਜੇ ਅਪਣੀਆਂ ਫੈਂਤਸੀਆਂ ਬਿਆਨ ਕੀਤੀਆਂ ਤਾਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਓਹ ਨਕਾਰਿਆਂ ਜਾਵੇ। ਪਰ ਜੇਕਰ ਓਹੀ ਫੈਂਤਸੀਆਂ ਲਿਖਤ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਜਾਂ ਪਾਠਕ ਆਨੰਦਮਈ ਹੋ ਕੇ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}}3. “ਆਧੁਨਿਕ ਪੱਛਮੀ ਕਾਵਿ-ਸਿਧਾਂਤ” ਸਿਰਜਨਾਤਮਕ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਸੁਪਨਸਾਜੀ: ਸਿਗਮੰਡ ਫਰਾਇਡ [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਨੋਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ]] 5puoqd59jixea5v93ds60qn4478zeau 0 58168 838827 585953 2026-05-07T00:27:59Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838827 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = Norwich | settlement_type = [[City status in the United Kingdom|City]] & [[Non-metropolitan district]] | image_skyline = {{PH wikidata|image_skyline}} | image_caption = Norwich skyline | image_flag = | image_seal = | image_shield = {{PH wikidata|image_shield}} | motto = {{PH wikidata|motto}} | image_map = {{PH wikidata|image_map}} | map_caption = Shown within the [[United Kingdom]] | coordinates_wikidata = true | coordinates_display = it | coordinates_type = region:GB_source:enwiki-osgb36(TG232085)_type:city | subdivision_type = Country | subdivision_name = United Kingdom | subdivision_type1 = [[Home Nations|Constituent country]] | subdivision_type2 = [[Regions of England|Region]] | subdivision_type3 = [[Ceremonial County|County]] | subdivision_name1 = England | subdivision_name2 = [[East of England]] | subdivision_name3 = [[Norfolk]] | established_title = | established_date = <!-- Smaller parts (e.g. boroughs of a city) and seat of government --> | seat_type = | seat = | government_footnotes = | government_type = [[Non-metropolitan district]] <!-- Politics --------------- --> | leader_title = Local Authority | leader_name = [[Norwich City Council]] | leader_title1 = [[List of MPs elected in the United Kingdom general election, 2015|MPs]] | leader_name1 = [[Clive Lewis (politician)|Clive Lewis]] ([[Labour Party (UK)|L]])<br>[[Chloe Smith]] ([[Conservative Party (UK)|C]]) | total_type = <!-- to set a non-standard label for total area and population rows --> | unit_pref = <!-- Enter: Imperial, to display imperial before metric --> | area_footnotes = | area_urban_km2 = {{PH wikidata|area}} | area_water_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_min_m = | elevation_max_m = <!-- Population --------------------- --> | population_total = {{English district population|GSS = E07000123}} ([[List of English districts by population|Ranked {{English district rank|GSS = E07000123}}]]) | population_as_of = {{English statistics year}} | population_footnotes = | population_density_km2 = auto | population_urban = 213,166 | population_density_urban_km2 = auto | population_metro = 376,500 (Travel to Work Area)<ref name=norwich>{{cite web|url=http://www.norwich.gov.uk |title=Home |publisher=Norwich.gov.uk |date=7 October 2010 |accessdate=13 September 2013}}</ref> | population_density_metro_km2 = | population_blank1_title = Ethnicity <br/><small>(2011 census)<ref name=census2011ethnicities>{{cite web |url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/2011-census/key-statistics-for-local-authorities-in-england-and-wales/rft-table-ks201ew.xls |title=2011 Census: Ethnic group, local authorities in England and Wales |publisher=ONS |accessdate=10 March 2014 |archive-date=5 ਜਨਵਰੀ 2016 |archive-url=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20160105160709/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/2011-census/key-statistics-for-local-authorities-in-england-and-wales/rft-table-ks201ew.xls |url-status=dead }}</ref></small> | population_blank1 = White (90.9%)<br/>Asian (4.5%)<br/>Mixed (2.3%)<br/>Black (1.6%)<br/>Arab (0.5%)<br/>Other (0.4%) | population_demonym = Norvician | population_note = | postal_code_type = [[Postcodes in the United Kingdom|Postcode]] | postal_code = {{PH wikidata|postal_code}} | area_code_type = {{nowrap|[[International direct dialing|IDD]]{{thinsp}}:{{thinsp|[[Telephone numbers in the United Kingdom|area code]]}}}} | area_code = +44{{thinsp|(0){{#property:P473}}}} | website = | footnotes = | timezone = [[Greenwich Mean Time|GMT]] | utc_offset = 0 | timezone_DST = [[British Summer Time|BST]] | utc_offset_DST = +1 | blank_name = [[ONS coding system|ONS code]] | blank_info = 33UK }} '''ਨੌਰਿਜ''' ({{IPAc-en|audio=en-uk-Norwich.ogg|ˈ|n|ɒr|ɪ|dʒ}}, ਜਾਂ '''ਨੌਰਿਚ''' {{IPAc-en|ˈ|n|ɒr|ɪ|tʃ}})<ref>Rhyming with ''porridge''</ref> [[ਇੰਗਲੈਂਡ]] ਵਿੱਚ [[ਵੈੱਨਸਮ ਦਰਿਆ]] ਕੰਢੇ ਵਸਿਆ ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਇਹ [[ਨੌਰਫ਼ਕ]] ਦਾ ਇਲਾਕਾਈ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਕੇਂਦਰ ਅਤੇ ਕਾਊਂਟੀ ਕਸਬਾ ਹੈ। 11ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਇਹ [[ਲੰਡਨ]] ਮਗਰੋਂ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦਾ ਦੂਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸ਼ਹਿਰ ਸੀ ਅਤੇ [[ਸਨਅਤੀ ਇਨਕਲਾਬ]] ਵਾਪਰਣ ਤੱਕ ਇਹ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਸੋਂ ਵਾਲ਼ੀ ਕਾਊਂਟੀ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਸੀ।<ref>{{cite web |url = http://www.theworkfoundation.com/Assets/PDFs/Norwich_KE.pdf |title = Enabling Norwich in the Knowledge Economy |accessdate = 20 August 2007 |last = Williams |first = Laura |authorlink = |author2 = Alexandra Jones |author3 = Neil Lee |author4 = Simon Griffiths |format = PDF |page = 11 |work = The Work Foundation web pages |publisher = The Work Foundation |archiveurl = https://web.archive.org/web/20071005170305/http://www.theworkfoundation.com/Assets/PDFs/Norwich_KE.pdf |archivedate = 5 ਅਕਤੂਬਰ 2007 |dead-url = no }}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} == ਬਾਹਰਲੇ ਜੋੜ == * [http://www.norwich.gov.uk ਨੌਰਿਜ ਸ਼ਹਿਰੀ ਕੌਂਸਲ] * [http://www.literarynorfolk.co.uk/norwich.htm ਨੌਰਿਜ ਅਦਬੀ ਅਤੀਤ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150122212537/http://www.literarynorfolk.co.uk/norwich.htm |date=2015-01-22 }} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨੌਰਿਜ]] plbzwkp3pivt700shmj1awinx6o5nrm 0 60783 838740 530761 2026-05-06T12:10:04Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838740 wikitext text/x-wiki '''ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ''' ਨੇ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਖੇਡ ਨਿਸ਼ਾਨੇਬਾਜ਼ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ [[ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ 2010 ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ [[ਰਾਸ਼ਟਰਮੰਡਲ ਖੇਡਾਂ]] ਸਮੇਂ ਸ਼ੂਟਿੰਗ ਵਿੱਚ ਦੋ ਸੋਨੇ ਦੇ ਤਮਗੇ ਜਿੱਤੇ। 25 ਮੀਟਰ ਰੈਪਿਡ ਫਾਇਰ ਪਿਸਟਲ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵਿਜੇ ਕੁਮਾਰ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਬਣਾ ਕੇ [[7 ਅਕਤੂਬਰ]] [[2010]] ਨੂੰ ਪੈਰਿਸ ਵਿਖੇ ਸੋਨੇ ਦਾ ਤਗਮਾ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ।<ref>[http://www.hindu.com/2010/10/08/stories/2010100855721900.htm The Hindu: Sport:।ndians take air pistol, rapid fire pistol pairs]</ref>[[31 ਮਈ]] [[2015]] ਨੂੰ ਆਈਐਸਐਸਐਫ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਰਾਈਫਲ/ਪਿਸਤੌਲ ਨਾਲ 10 ਮੀਟਰ ਏਅਰ ਪਿਸਟਲ ਵਰਗ ਵਿੱਚ ਚੌਥੇ ਸਥਾਨ ਰਹਿ ਕੇ ਉਹ 2016 ਰਿਓ ਓਲੰਪਿਕ ਲਈ ਕੁਆਲੀਫਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੰਜਵ ਨਿਸ਼ਾਨੇਬਾਜ਼ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>http://www.mid-day.com/articles/shooter-gurpreet-singh-qualifies-for-2016-rio-olympics/16253169{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਖਿਡਾਰੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਓਲੰਪਿਕ ਖਿਡਾਰੀ]] ots4g6wc3teux9s640cgboar45f5hy4 0 65197 838806 578345 2026-05-06T19:25:02Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838806 wikitext text/x-wiki [[File:Umrao_Jaan_movie_poster.jpg|thumb|[[ਰੇਖਾ]] 1981 ਦੀ [[ਉਮਰਾਓ ਜਾਨ (ਫ਼ਿਲਮ)|ਉਮਰਾਓ ਜਾਨ]] ਫ਼ਿਲਮ ਵਿੱਚ [[ਉਮਰਾਓ ਜਾਨ]] ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹੋਏ]] '''ਤਵਾਇਫ਼''' ([[ਉਰਦੂ]]: طوائف) ਜਾਂ '''ਕੰਜਰੀ''' ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਭੱਦਰ ਲੋਕਾਂ ਦਾ, ਖ਼ਾਸਕਰ ਮੁਗਲਾਂ ਦੇ ਜ਼ਮਾਨੇ ਵਿੱਚ ਨਾਚ ਗਾਣੇ ਨਾਲ ਮਨਪਰਚਾਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਔਰਤ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਤਵਾਇਫ਼ਾਂ ਸੰਗੀਤ, ਨਾਚ ([[ਮੁਜਰਾ]]), ਥੀਏਟਰ, ਫ਼ਿਲਮ, ਅਤੇ [[ਉਰਦੂ]] ਸਾਹਿਤਕ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਬੀਨ ਹਸਤੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ।<ref>{{cite news | url=http://www.hindu.com/mp/2004/08/11/stories/2004081101090100.htm | location=Chennai, India | work=The Hindu | title=Mapping cultures | date=2004-08-11 | access-date=2015-09-25 | archive-date=2004-11-27 | archive-url=https://web.archive.org/web/20041127054112/http://www.hindu.com/mp/2004/08/11/stories/2004081101090100.htm | dead-url=yes }}</ref> ਤਵਾਇਫ਼ 16ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੁਗਲ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਕੇਂਦਰੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉੱਤਰ ਭਾਰਤੀ ਸੰਸਥਾ ਸੀ ਅਤੇ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ ਮੁਗਲ ਰਾਜ ਦੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਣ ਨਾਲ ਇਹ ਹੋਰ ਵੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹੋ ਗਈ।<ref>{{cite news|title= Fall of a culture|url= http://www.tribuneindia.com/2009/20090920/spectrum/main2.htm|newspaper= Tribune India|access-date= 22 January 2012|archive-date= 10 ਅਗਸਤ 2011|archive-url= https://web.archive.org/web/20110810062416/http://www.tribuneindia.com/2009/20090920/spectrum/main2.htm|dead-url= yes}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਵਾਇਤੀ ਨਾਚ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ<ref>[https://books.google.com/books?id=lsuhSiITjU8C&pg=PA31&lpg=PA31&dq=faiza+bai+singer&source=bl&ots=U5PzzdU51U&sig=O10HHPFuDSWzBQinyRYGl8Mdilk&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwijpYX-2onUAhUowFQKHW6zBKoQ6AEINzAD#v=onepage&q=faiza%20bai%20singer&f=false Dance in Thumri, Projesh Banerji, Abhinav Publications, 1986, p. 31]</ref> ਅਤੇ ਫਿਰ ਆਧੁਨਿਕ ਭਾਰਤੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। == ਇਤਿਹਾਸ == ਦੁਆਬਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਮੁਗਲ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮੁਗਲ ਦਰਬਾਰ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਅਤੇ 16ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਲਖਨਊ ਦੇ ਕਲਾਤਮਕ ਮਾਹੌਲ ਨੇ ਕਲਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਕਰੀਅਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਿਹਾਰਕ ਸੰਭਾਵਨਾ ਬਣਾਇਆ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਨੂੰ ਛੋਟੀ ਉਮਰੇ ਹੀ ਲੈ ਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਦੋਨੋਂ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਲਾ (ਜਿਵੇਂ ਕੱਥਕ ਅਤੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ) ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸਾਹਿਤ (ਗ਼ਜ਼ਲ, ਥੁਮਰੀ) ਨੂੰ ਉੱਚ-ਪੱਧਰਾਂ ਤੱਕ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।<ref>{{cite news|title= A hundred years of unsung love|url= http://www.mid-day.com/articles/a-hundred-years-of-unsung-love/85029|newspaper= Mid Day|access-date= 22 January 2012}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਇੱਕ ਵਾਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਪਰਿਪੱਕ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਨੱਚਣ ਤੇ ਗਾਉਣ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਆਦੇਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਏ, ਤਾਂ ਉਹ ਇੱਕ ਤਵਾਇਫ਼, ਉੱਚ-ਦਰਜੇ ਦੀ ਤਵਾਇਫ਼ ਬਣ ਗਈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਮੀਰ ਅਤੇ ਨੇਕ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ।<ref>{{cite news |title= The Last Song of Awadh|url= http://www.indianexpress.com/news/the-last-song-of-awadh/502153/0|newspaper=Indian Express |access-date=22 January 2012}}</ref> ਤਵਾਇਫ਼ ਦੀ ਪੇਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਇੱਕ ਜਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਖੌਤੀ ਮਿਸੀ ਰੀਤ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦਿਨ ਦੌਰਾਨ ਉਸ ਦੇ ਦੰਦ ਕਾਲੀ ਹੋਣੇ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।<ref>{{cite web|url=https://oxford.academia.edu/ThomasZumbroich |title=Zumbroich, Thomas J. (2015) 'The missī-stained finger-tip of the fair': A cultural history of teeth and gum blackening in South Asia. eJournal of Indian Medicine 8(1): 1–32|access-date=2015-03-31}}</ref> ਇਹ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨੌਜਵਾਨ ਨਵਾਬਾਂ ਨੂੰ "ਤਮੀਜ਼" ਅਤੇ "ਤਹਿਜ਼ੀਬ" ਸਿੱਖਣ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ "ਤਵਾਇਫ਼ਾਂ" ਕੋਲ ਭੇਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਚੰਗੇ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਵੱਖ ਕਰਨ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਕਦਰ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। ਸ਼ਾਇਦ ਇਸ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਵੀ ਕਰਨਾ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਗ਼ਜ਼ਲ ਦੀ ਕਲਾ, ਲਿਖਣਾ, 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੱਕ, ਉਹ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਨਰਮ ਅਤੇ ਸੁਧਾਰੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਤੱਤ ਬਣ ਗਏ ਸਨ। ਤਵਾਵਿਫ਼ ਨੱਚਦੇ, ਗਾਉਂਦੇ (ਖ਼ਾਸਕਰ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ), ਕਵਿਤਾ ਸੁਣਾਉਂਦੇ (ਸ਼ੈਰੀ) ਸੁਣਦੇ ਅਤੇ ਮਹਿਫ਼ਿਲਾਂ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਸਿਤਾਰਿਆਂ ਦਾ ਮਨੋਰੰਜਨ ਕਰਦੇ। ਜਪਾਨ ਦੀ ਗੀਸ਼ਾ ਪਰੰਪਰਾ ਵਾਂਗ<ref>{{cite news |title= Courtesans resisted male dominance|url= http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2002-12-29/lucknow/27292450_1_male-dominance-oldenburg-lucknow|archive-url= https://web.archive.org/web/20110916050107/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2002-12-29/lucknow/27292450_1_male-dominance-oldenburg-lucknow|url-status= dead|archive-date= 16 September 2011|date= 29 December 2002|newspaper= [[The Times of India]]|access-date=22 January 2012}}</ref>, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਦਾ ਮਨੋਰੰਜਨ ਕਰਨਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਕਿ ਸੈਕਸ ਅਕਸਰ ਇਤਫਾਕਨ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਇਸ ਦਾ ਇਕਰਾਰਨਾਮੇ ਅਨੁਸਾਰ ਭਰੋਸਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉੱਚ-ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਜਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਤਵਾਇਫ਼ ਅਕਸਰ ਆਪਣੇ ਵਧੀਆ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਕ ਨੂੰ ਅਪਣਾ ਅਤੇ ਚੁਣ ਸਕਦੀਆਂ ਸਨ। ਕੁਝ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤਵਾਇਫ਼ [[ਬੇਗਮ ਸਮਰੂ]] (ਜੋ ਪੱਛਮੀ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਰਧਨਾ ਦੀ ਸ਼ਾਸਨ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕਰਨ ਲਈ ਉੱਠੇ), [[ਮੋਰਾਂ ਸਰਕਾਰ]] (ਜੋ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪਤਨੀ ਬਣੀ), [[ਵਜ਼ੀਰਾਂ]] (ਲਖਨਊ ਦੇ ਆਖਰੀ ਨਵਾਬ ਵਾਜਿਦ ਅਲੀ ਸ਼ਾਹ ਦੁਆਰਾ ਸਰਪ੍ਰਸਤ), [[ਬੇਗਮ ਹਜ਼ਰਤ ਮਹਲ]] (ਵਾਜੀਦ ਅਲੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪਤਨੀ ਜਿਸ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਵਿਦਰੋਹ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ), [[ਗੌਹਰ ਜਾਨ]] (ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਲਾਸੀਕਲ ਗਾਇਕ ਜਿਸ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਰਿਕਾਰਡ ਗਾਇਆ) ਅਤੇ [[ਜ਼ੋਹਰਾਬਾਈ ਅਗਰੇਵਾਲੀ]] ਸਨ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੁਰਾਣੇ ਕਿੱਤੇ]] stdagyszvpjt3x2y6i9nw6kuvvd4irh 0 65698 838779 767834 2026-05-06T17:20:36Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838779 wikitext text/x-wiki '''ਟਰੋਜਨ ਹਾਰਸ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]]: Trojan Horse) ਇੱਕ [[ਕੰਪਿਊਟਰ ਵਾਇਰਸ]] ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਤੋਂ ਬਿਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਉਸਦੇ ਕੰਪਿਊਟਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਕੇ ਅੰਦਰੋ-ਅੰਦਰ ਕੰਪਿਊਟਰ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਇਹ ਨਾਂ [[ਪੁਰਾਤਨ ਯੂਨਾਨ]] ਵਿੱਚ ਯੂਨਾਨੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤੇ ਗਏ ਇੱਕ ਲੱਕੜ ਦੇ ਘੋੜੇ ਦੇ ਨਾਂ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਟਰੋਏ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref>{{Cite conference | publisher = DTIC Document | last = Landwehr | first = C. E | author2 = A. R Bull | author3 = J. P McDermott | author4 = W. S Choi | title = A taxonomy of computer program security flaws, with examples | url = http://www.dtic.mil/cgi-bin/GetTRDoc?AD=ADA465587 | year = 1993 | accessdate = 2012-04-05 | conference = | archive-date = 2013-04-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130408133230/http://www.dtic.mil/cgi-bin/GetTRDoc?AD=ADA465587 | dead-url = yes }}</ref><ref>{{Cite web | title = Trojan Horse Definition | accessdate = 2012-04-05 | url = http://www.techterms.com/definition/trojanhorse }}</ref><ref>{{Cite news | title = Trojan horse | work = Webopedia | accessdate = 2012-04-05 | url = http://www.webopedia.com/TERM/T/Trojan_horse.html | archive-date = 2020-06-18 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200618115320/https://www.webopedia.com/TERM/T/Trojan_horse.html | url-status = dead }}</ref><ref>{{Cite web | title = What is Trojan horse? - Definition from Whatis.com | accessdate = 2012-04-05 | url = http://searchsecurity.techtarget.com/definition/Trojan-horse }}</ref><ref>{{Cite web | title = Trojan Horse: [coined By MIT-hacker-turned-NSA-spook Dan Edwards] N. | accessdate = 2012-04-05 | url = http://www.anvari.org/fortune/Miscellaneous_Collections/291162_trojan-horse-coined-by-mit-hacker-turned-nsa-spook-dan-edwards-n.html | archive-date = 2020-05-15 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200515130313/http://www.anvari.org/fortune/Miscellaneous_Collections/291162_trojan-horse-coined-by-mit-hacker-turned-nsa-spook-dan-edwards-n.html | url-status = dead }}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੰਪਿਊਟਰ ਵਾਇਰਸ]] c7fqxmtacqmmmu8wwoz388lh3t6p2fr 0 82322 838855 701887 2026-05-07T10:12:13Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838855 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name =ਮਹਿਤਾਬਗੜ੍ਹ | native_name = | native_name_lang = | settlement_type = Village | pushpin_map = India Punjab | pushpin_map_caption = Location in Punjab, India | latd =30.6967581 |latm = |lats = |latNS = N | longd =75.7998952 |longm = |longs = |longEW = E | coordinates_display = inline,title | subdivision_type = Country | subdivision_name = {{flag|ਭਾਰਤ}} | subdivision_type1 = [[States and territories of India|State]] | subdivision_name1 = [[Punjab, India|ਪੰਜਾਬ]] | subdivision_type2 = [[List of districts of India|District]] | subdivision_name2 = [[Ludhiana district|ਲੁਧਿਆਣਾ]] | subdivision_type3 = [[Tehsil]] | subdivision_name3 = | unit_pref = Metric <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> <!-- for references: use <ref>tags --> | elevation_m = | population_as_of = | population_footnotes = | population_total = | population_density_km2 = auto | population_note = | population_demonym = | demographics_type1 = Languages | demographics1_title1 = Official | demographics1_info1 = [[Punjabi language|ਪੰਜਾਬੀ]] | demographics1_title2 = Other spoken | demographics1_info2 = [[Hindi language|ਹਿੰਦੀ]] | timezone1 = [[Indian Standard Time|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | registration_plate = | iso_code = | blank1_name_sec2 = | blank1_info_sec2 = | website = <!-- {{URL|example.com}} --> | footnotes = }} '''ਮਹਿਤਾਬਗੜ੍''', ਲੁਧਿਆਣਾ ਪੱਛਮੀ ਤਹਿਸੀਲ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ,ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ।<ref><cite class="citation web">[http://www.censusindia.gov.in/pca/SearchDetails.aspx?Id=37302 "Mehtabgarh"]. ''censusindia.gov.in''<span class="reference-accessdate">. </span></cite></ref>ਇਹ ਪਿੰਡ ਲੁਧਿਆਣੇ ਦੇ [[ਪੱਖੋਵਾਲ]]<ref name="Mehtabgarh">{{cite web | url=http://pbpanchayat.tripod.com/D_Ludhiana.pdf | title=Location | accessdate=26 ਜੁਲਾਈ 2016 }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਹਲਕੇ ਦਾ ਪਿੰਡ ਹੈ। {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; hight:50%; !ਜਿਲ੍ਹਾ !ਡਾਕਖਾਨਾ !ਪਿੰਨ ਕੋਡ !ਹਲਕਾ !ਨਜਦੀਕ !ਸਥਿਤੀ |ਥਾਣਾ |- |ਲੁਧਿਆਣਾ |ਘੁੰਗਰਾਣਾ |141204<ref name="ਮਹਿਤਾਬਗੜ੍ਹ">{{cite web | url=http://pincodeno.com/area/417578/mehtabgarh-pincode | title=Pin Code | accessdate=26 ਜੁਲਾਈ 2016 }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |ਪੱਖੋਵਾਲ<ref name="ਮਹਿਤਾਬਗੜ੍">{{cite web | url=http://indiawater.gov.in/IMISWeb/DataEntry/HabitationDirectory/Reports/Rep_DirectoryList.aspx?Condition=P50votMRqBU%3D&id=D8pCu%2Bv6NmtsQHHEX%2FJ0Ag%3D%3D&StateName=GARh%2BUcdEEY%3D&DistrictName=2eKC0GlIsX0DcXtYJYVBvg%3D%3D&level=cMpX3xtH%2BqA%3D&sublevel=a5JzOi%2F3L2g%3D | title=ਹਲਕਾ | accessdate=26 ਜੁਲਾਈ 2016 }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | | | |} == ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ == ਪਿੰਡ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਿਤਾ ਸਰਪੰਚ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪੰਚਾਇਤੀ ਰਾਜ (ਭਾਰਤ) ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੇ ਰੂਪ ਅਨੁਸਾਰ ਪਿੰਡ ਦੇ ਇੱਕ ਚੁਣੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ==ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਅੰਕੜੇ== {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; hight:50%; !ਵਿਸ਼ਾ<ref name="Census India">{{cite web | url=http://www.census2011.co.in/data/village/33551-mehtabgarh-punjab.html | title=ਮਹਿਤਾਬਗੜ੍ ਦੀ ਆਬਾਦੀ | date=2011 | accessdate=26 ਜੁਲਾਈ 2016}}</ref> !ਕੁੱਲ !ਮਰਦ !ਔਰਤਾਂ |- |--bgcolor="#ffcccc" |ਘਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ |27 | | |- |--bgcolor="#ccffcc" |ਆਬਾਦੀ |155 |85 |70 |- |--bgcolor="#ffcccc" |ਬੱਚੇ (0-6) |26 |15 |11 |- |--bgcolor="#ccffcc" |ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਾਤੀ |34 |38 |26 |- |--bgcolor="#ffcccc" |ਪਿਛੜੇ ਕਵੀਲੇ |0 |0 |0 |- |--bgcolor="#ccffcc" |ਸਾਖਰਤਾ |65.89 % |70.00 % |61.02 % |- |--bgcolor="#ffcccc" |ਕੁਲ ਕਾਮੇ |64 |41 |23 |- |--bgcolor="#ccffcc" |ਮੁੱਖ ਕਾਮੇ |47 |0 |0 |- |--bgcolor="#ffcccc" |ਦਰਮਿਆਨੇ ਕਮਕਾਜੀ ਲੋਕ |17 |6 |11 |} ==ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਆਰਥਿਕ ਸਥਿਤੀ== ==ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਥਾਵਾਂ== ===ਧਾਰਮਿਕ ਥਾਵਾਂ=== ===ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਥਾਵਾਂ=== ===ਸਹਿਕਾਰੀ ਥਾਵਾਂ=== ==ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਖੇਡ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ== ==ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਸਮਾਰੋਹ== ==ਪਿੰਡ ਦੀਆ ਮੁੱਖ ਸਖਸ਼ੀਅਤਾਂ== ==ਫੋਟੋ ਗੈਲਰੀ== ==ਪਹੁੰਚ== == ਲੁਧਿਆਣਾ ਪੱਛਮੀ ਤਹਿਸੀਲ ਵਿਚ ਪਿੰਡ == == ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ == * [http://www.census2011.co.in/data/subdistrict/228-ludhiana-west-ludhiana-punjab.html Villages in Ludhiana West Tehsil] == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਅਧਾਰ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] 4njnbycysvau7gy1ctyezppv5zlf1ip 3 85756 838750 457881 2026-05-06T13:05:34Z SHB2000 38278 SHB2000 ਨੇ ਸਫ਼ਾ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:WiFábio]] ਨੂੰ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Difabio]] ’ਤੇ ਭੇਜਿਆ: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/WiFábio|WiFábio]]" to "[[Special:CentralAuth/Difabio|Difabio]]" 360967 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Golongo}} -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 16:01, 13 ਅਕਤੂਬਰ 2016 (UTC) j7ozj49h9efmp0zx0s8cmxqx5jdgxu8 0 88100 838818 535005 2026-05-06T22:03:49Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838818 wikitext text/x-wiki {{ Infobox officeholder | name = ਨਜਮ ਅਜੀਜ ਸੇਠੀ <br/> {{ Nastaliq | نجم عزیز سیٹھی }} | image = | alt = | caption = | order = [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਕ੍ਰਿਕਟ ਬੋਰਡ]] ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ | office = | term_start = 24 ਜੂਨ 2013 | term_end = 21 ਜੁਲਾਈ 2014 | order2 = [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਮੁੱਖਮੰਤਰੀ|ਪੰਜਾਬ ਦੇ 16ਵੇਂ ਮੁੱਖਮੰਤਰੀ]] | office2 = | term_start2 = 27 ਮਾਰਚ 2013 | term_end2 = 6 ਜੂਨ 2013 | alongside = | vicepresident = | viceprimeminister = | deputy = | lieutenant = | monarch = | president = | primeminister = | taoiseach = | chancellor = | governor = | governor - general = | governor_general = | succeeding = | predecessor = [[ਜਾਕਾ ਅਸ਼ਰਫ]] | successor = [[ਸ਼ਹਰਯਾਰ ਖਾਨ]] | predecessor2 = [[ਸ਼ਾਹਬਾਜ ਸ਼ਰੀਫ]] | successor2 = [[ਸ਼ਾਹਬਾਜ ਸ਼ਰੀਫ]] | birth_date = {{ Birth year and age | 1948 }} | birth_place = [[ਕਸੂਰ]], [[ਪੰਜਾਬ]], [[ਪੱਛਮੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] | restingplace = | restingplacecoordinates = | birth_name = ਨਜਮ ਸੇਠੀ | religion = [[ਸੁੰਨੀ ਇਸਲਾਮ]] | nationality = [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] | children = [[ਮੀਰਾ ਸੇਠੀ]] (ਪੁਤਰੀ) <br/> [[ਅਲੀ ਸੇਠੀ]] (ਪੁੱਤ) | party = | otherparty = | spouse = [[ਜੁਗਨੂ ਮੋਹਸਿਨ]] | partner = | relatives = [[ਮੋਨੀ ਮੋਹਸਿਨ]] | residence = [[ਲਾਹੌਰ]] | alma_mater = [[ਗਵਰਨਮੇਂਟ ਕਾਲਜ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਲਾਹੌਰ]]; [[ਕੈਂਬਰਿਜ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] | occupation = | profession = [[ਪੱਤਰਕਾਰ]] <br> [[ਵਪਾਰੀ]] | cabinet = | committees = | portfolio = | signature = | signature_alt = | website = http://www.najamsethi.com/ | footnotes = | blank1 = | data1 = }} '''ਨਜਮ ਸੇਠੀ''' ([[ਉਰਦੂ]]: نجم سیٹھی ਜਨਮ: 1948), ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੱਤਰਕਾਰ ਹੈ। ਉਹ 27 ਮਾਰਚ 2013 ਤੋਂ 7 ਜੂਨ 2013 ਤੱਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਾਂਤ [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ ਪੂਰਵ ਕਾਰਜਵਾਹਕ ਮੁੱਖਮੰਤਰੀ ਵੀ ਸਨ। ਉਹ ਇੱਕ ਕਾਫ਼ੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਅਤੇ ਪੁਰਸਕ੍ਰਿਤ ਪੱਤਰਕਾਰ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਵਿਵਾਦਾਸਪਦ ਹਸਤੀ ਵੀ ਹੈ। ਉਹ ਇੱਕ ਪੱਤਰਕਾਰ, ਸੰਪਾਦਕ, ਸਮੀਖਿਅਕ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪਤਰਕਾਰੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਵੀ ਹੈ। ਉਹ [[ਲਾਹੌਰ]] - ਆਧਾਰਿਤ ਰਾਜਨੀਤਕ ਹਫ਼ਤਾਵਾਰ, [[ਦ ਫਰਾਇਡੇ ਟਾਈਮਸ]] ਦੇ ਮੁੱਖ ਸੰਪਾਦਕ ਹੈ, ਅਤੇ ਡੇਲੀ ਟਾਈਮਸ ਅਤੇ ਡੇਲੀ ਆਜਕਲ੍ਹ ਵਰਗੇ ਅਖਬਾਰਾਂ ਦਾ ਸੰਪਾਦਕ ਵੀ ਰਹਿ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਉਹ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸਮਾਚਾਰ ਚੈਨਲ [[ਜੀਓ ਟੀਵੀ]] ਉੱਤੇ [[ਆਪਸ ਕੀ ਬਾਤ (ਟੀਵੀ ਪਰੋਗਰਾਮ)|ਆਪਸ ਕੀ ਬਾਤ]] ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਸਧਾਰਨ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਟਿੱਪਣੀਕਾਰੀ ਪਰੋਗਰਾਮ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ, ਉਹ [[ਵੈਨਗਾਰਡ ਬੁਕਸ]] ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਅਤੇ ਕਿਤਾਬ ਵਿਕਰੇਤਾ ਚੇਨ ਦੇ ਮਾਲਿਕ ਵੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਉੱਤੇ ਆਪਣੇ ਬੇਬਾਕ ਬੋਲ ਅਤੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਆਲੋਚਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਪਤਰਿਕਾਰਿਤਾ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=cmtribune>{{cite web |url=http://tribune.com.pk/story/526607/caretaker-punjab-chief-minister-to-be-picked-by-ecp |title=Punjab interim CM: Najam Sethi's name approved |date=26 March 2013 |author=Web Desk |publisher=The Express Tribune |accessdate=26 March 2013}}</ref><ref name=cmoath>{{cite web |url=http://www.thenews.com.pk/article-94096-Sethi-takes-oath-as-caretaker-CM-Punjab |title=Najam Sethi takes oath as caretaker CM Punjab |date=27 March 2013 |author=Web Edition |publisher=The News |accessdate=27 March 2013 |archive-date=27 ਮਾਰਚ 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130327121229/http://www.thenews.com.pk/article-94096-Sethi-takes-oath-as-caretaker-CM-Punjab |url-status=dead }}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੱਤਰਕਾਰ]] i3w03ajjktb308bycsdiw76qcds36hq 3 89236 838828 458044 2026-05-07T00:44:57Z Xqbot 927 Fixing double redirect from [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:WiFábio]] to [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Difabio]] 838828 wikitext text/x-wiki #ਰੀਡਾਇਰੈਕਟ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Difabio]] pftpginw0njxu82ystq2vcyb8hjvjkv 0 90914 838745 838727 2026-05-06T12:37:05Z Ziv 53128 add image 838745 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Jasmine Sandlas | native_name = {{lang|pa|ਜੈਸਮੀਨ ਸੈਂਡਲਸ}} | native_name_lang = pa | image = Jasmine Sandlas.jpg | caption = 2016 ਵਿੱਚ ਸੈਂਡਲਾਸ | age = 22 | birth_date = | birth_place = [[ਰੋਪੜ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]], [[ਭਾਰਤ]] | home_town = [[ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ]], [[ਅਮਰੀਕਾ]] | occupation = {{hlist|ਗਾਇਕਾ|ਗੀਤਕਾਰਾ}} | spouse = | partner = | children = | years_active = 2008–ਵਰਤਮਾਨ | net_worth = | website = [http://www.facebook.com/JasmineSandlasMusic/ Official Facebook] | module = {{Infobox musical artist|embed=yes | background = ਸੋਲੋ ਗਾਇਕਾ | instrument = ਵੋਕਲ | Genre = {{ਫਲੈਟਲਿਸਟ| * R&B * ਪੰਜਾਬੀ ਰੈਪ * ਬਾਲੀਵੁੱਡ * ਹਿੰਦੂਸਤਾਨੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੰਗੀਤ * [[ਪੌਪ]] * ਪੰਜਾਬੀ ਫੋਕ}} | label = ਸੋਨੀ ਮਿਊਜ਼ਿਕ ਇੰਡੀਆ<br />ਯੂਨਿਵਰਸਲ ਮਿਊਜ਼ਿਕ ਇੰਡੀਆ<ref name="TOI 2015">{{cite web | title=Jasmine Sandlas released ਤੇਰੇ ਵਾਂਗੂ | website=[[The Times of India]] | date=4 ਦਿਸੰਬਰ 2015 | url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/punjabi/music/Jasmine-Sandlas-released-Tere-Vangu/articleshow/20794292.cms | accessdate=25 May 2016}}</ref> | associated_acts = [[ਗੈਰੀ ਸੰਧੂ]]<br>[[ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਮਾਨ]]<br>[[ਬੋਹੇਮੀਆ]]<br>[[ਹਨੀ ਸਿੰਘ|ਯੋ ਯੋ ਹਨੀ ਸਿੰਘ]] }} }} '''ਜੈਸਮੀਨ ਸੈਂਡਲਸ''' ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਗਾਇਕਾ ਹੈ। ਸੈਂਡਲਸ, [[ਜਲੰਧਰ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਸੀ ਅਤੇ ਸਟਾਕਟਨ, ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਵਿੱਚ ਉਹ ਵੱਡੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਸੈਂਡਲਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਗੀਤ "ਮੁਸਕਾਨ" (2008) ਇੱਕ ਹਿੱਟ ਬਣ ਗਿਆ। 2014 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਫ਼ਿਲਮ 'ਕਿਕ' ਲਈ ਗੀਤ 'ਯਾਰ ਨਾ ਮਿਲੇ' ਦੇ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਪਲੇਬੈਕ ਗਾਉਣ ਦਾ ਕਰੀਅਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਇਸਦੇ ਰਿਲੀਜ਼ ਉੱਤੇ 'ਯਾਰ ਨਾ ਮਿਲੇ' ਵਾਇਰਲ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਚਾਰਟ ਵਿੱਚ ਚੋਟੀ ਤੇ ਗਿਆ। ==ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਪਿਛੋਕੜ == ਜੈਸਮੀਨ ਕੌਰ ਸੈਂਡਲਸ ਦਾ ਜਨਮ ਜਲੰਧਰ, ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਲਬਾਣਾ, ਸਿੱਖ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਹੀ ਉਹ ਹੈ ਜਿਸਨੇ ਉਸਨੂੰ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਗਾਉਣ ਲਈ ਸਟੇਜ 'ਤੇ ਬਿਠਾਇਆ, ਸਕੂਲੀ ਦਿਨਾਂ ਦੌਰਾਨ ਉਸਨੇ ਕਈ ਗੀਤ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਇਹ ਉਹ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਹ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਗਾਇਕਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਈ। 13 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ, ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਆ ਗਈ ਅਤੇ ਵੈਸਟ ਕੋਸਟ ਸੰਗੀਤ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋਈ। ਉਹ ਸਿਰਫ਼ 16 ਸਾਲ ਦੀ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਗੀਤ ਲਿਖਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ। == ਸੰਗੀਤ ਕੈਰੀਅਰ == ਲਾਲੀ ਗਿੱਲ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੀ ਐਲਬਮ 'ਦਿ ਡਾਇਮੰਡ' ਤੋਂ ਉਸਦਾ ਪਹਿਲਾ ਗੀਤ 'ਮੁਸਕਾਨ', ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਕਾਮਯਾਬ ਰਿਹਾ। 2012 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਰੈਪਰ ਬੋਹੇਮੀਆ ਨਾਲ 'ਗੁਲਾਬੀ' ਨਾਮੀ ਇੱਕ ਐਲਬਮ ਕੀਤੀ। "ਗੁਲਾਬੀ" ਐਲਬਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੂੰ ਮੁੱਖ ਧਾਰਾ ਪੰਜਾਬੀ ਸੰਗੀਤ ਉਦਯੋਗ ਤੋਂ ਮਾਨਤਾ ਮਿਲਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ। 2015 ਵਿੱਚ, ਜੈਸਮੀਨ ਸੈਂਡਲਸ ਸਿੰਗਲ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜਵਾਕ ਨਾਲ ਬਾਹਰ ਹੋਈ ਸੀ। ਜੈਸਮੀਨ ਦਾ ਕੈਰੀਅਰ 2008 ਵਿੱਚ ਅੰਡਰਗਰਾਊਂਡ ਐਲਬਮ 'ਦਿ ਡਾਇਮੰਡ' ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਦਾ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਪਲੇਬੈਕ ਗਾਇਕੀ ਕੈਰੀਅਰ ਕਿੱਕ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਲਈ ਉਸਨੇ ਯੋ ਯੋ ਹਨੀ ਸਿੰਘ ਨਾਲ "ਡੈਵਿਲ-ਯਾਰ ਨਾ ਮਿਲੀ" ਗੀਤ ਕੀਤਾ। === 2012:ਗੁਲਾਬੀ === 2012 ਵਿੱਚ, ਗੁਲਾਬੀ ਐਲਬਮ ਸੋਨੀ ਮਿਊਜ਼ਿਕ ਕੰਪਨੀ ਦੁਆਰਾ ਲਾਂਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>https://open.spotify.com/album/0q7fOnRNzE55c198HQj0iz</ref> === 2014:ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਵਿੱਚ ਐਂਟਰੀ === 2014 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਯੋ ਯੋ ਹਨੀ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਲ ਫਿਲਮ ਕਿੱਕ<ref>https://www.youtube.com/watch?v=Zti5s48tc7k</ref> ਵਿੱਚ ਪਲੇਬੈਕ ਗਾਇਕਾ ਵਜੋਂ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਵਿੱਚ ਡੈਬਿਊ ਕੀਤਾ। === 2016 === ਜੈਸਮੀਨ ਨੇ ਵਨ ਨਾਈਟ ਸਟੈਂਡ ਅਤੇ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਫਿਲਮਾਂ ਲਈ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਦੋ ਸਿੰਗਲ "ਇਸ਼ਕ ਦਾ ਸੂਟਾ" <ref>https://www.youtube.com/watch?v=QR_AQW6OYbw</ref>ਅਤੇ "ਰਾਤ ਜਸ਼ਨ ਦੀ"<ref>https://www.youtube.com/watch?v=D--rQj49heE</ref> ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਜੈਸਮੀਨ ਐਮਟੀਵੀ ਇੰਡੀਆ ਦੁਆਰਾ ਏਂਜਲਸ ਆਫ਼ ਰੌਕ, ਨਾਮਕ ਮਹਿਲਾ-ਸਸ਼ਕਤੀਕਰਨ ਉੱਤੇ ਟੀਵੀ ਸੀਰੀਜ਼ ੳਦਾ ਵੀ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਜੈਸਮੀਨ ਦੇ ਨਾਲ ਤਿੰਨ ਹੋਰ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨੇ ਮੁੰਬਈ ਤੋਂ ਵਾਹਗਾ ਬਾਰਡਰ ਤੱਕ ਸਾਈਕਲ ਚਲਾਇਆ (ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਗੁਜਰਾਤ, ਰਾਜਸਥਾਨ, ਯੂਪੀ, ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਕੀਤਾ), ਪੇਂਡੂ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨਾਂ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕੀਤਾ। ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਕੁਝ ਪ੍ਰੇਰਨਾਦਾਇਕ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸਫਲਤਾ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਲਿਖੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਮੁੱਦਿਆਂ ਨੂੰ ਬੋਲਣ ਅਤੇ ਚਰਚਾ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਤੁਰੰਤ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਹਰ ਐਪੀਸੋਡ ਦਾ ਅੰਤ ਵੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗੀਤ ਨਾਲ ਹੋਵੇਗਾ। ਸੀਜ਼ਨ 1 ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਐਪੀਸੋਡ, 31 ਜੁਲਾਈ 2016 ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਹੋਇਆ। === 2020: ਇੱਕ ਨਾਮ ਵਿੱਚ ਕੀ ਹੈ === 2020 ਵਿੱਚ, ਜੈਸਮੀਨ ਸੈਂਡਲਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਯੂਟਿਊਬ ਚੈਨਲ 'ਤੇ ਤੀਜੀ ਐਲਬਮ What's In A Name ਲਾਂਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਐਲਬਮ “What’s In A Name” ਵਿੱਚ 8 ਗੀਤ ਹਨ। ਸੰਗੀਤ ਇੰਟੈਂਸ ਅਤੇ ਹਾਰਕ ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜੈਸਮੀਨ ਸੈਂਡਲਸ ਨੇ ਇਸ ਐਲਬਮ ਦੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਕਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਉਸਦੇ Instagram ਪ੍ਰੋਫਾਈਲ ਦੁਆਰਾ ਐਲਬਮ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਸੀ ਉਸਨੇ ਆਰਟ ਅਤੇ ਐਨੀਮੇਸ਼ਨ ਦੇ ਨਾਲ ਇੰਸਟਾਗ੍ਰਾਮ ਥੀਮ ਬਣਾਈ। ਉਸ ਦੀ ਟੀਮ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਕਾਫੀ ਮਿਹਨਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਦੀਕਸ਼ਾ ਦੁਆਰਾ ਡਿਜ਼ਾਇਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਐਨੀਮੇਸ਼ਨ VFX ਕਲਾਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। == 2026 ਧੁਰੰਦਰ-2 == [[ਧੁਰੰਦਰ 2]] ਦਾ ਮਸ਼ਹੂਰ ਗੀਤ ਜਾਈਏ ਸੱਜਣਾ ਜੈਸਮੀਨ ਸੈਂਡਲਸ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿਧ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਫੀ ਗਾਇਕ [[ਸਤਿੰਦਰ ਸਰਤਾਜ]] ਵੱਲ੍ਹੋਂ ਗਾਏ ਗਏ ਹਨ<ref>https://open.spotify.com/playlist/2NK1gugGMbH25DQSnT5hQN</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਗਾਇਕਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] rfjgxt7kgsc6iyr4bepkwjk8jrg4v3w 0 91668 838808 578373 2026-05-06T19:35:06Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838808 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=ਤਾਰਾ ਮਹਿਮੂਦ <br>|residence=ਕਰਾਚੀ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ<br>|occupation=* ਗਾਇਕ <br> * ਅਦਾਕਾਰਾ <br>|years active=2004 - ਹੁਣ <br>|years_active=2004 - present}}'''ਤਾਰਾ ਮਹਿਮੂਦ''' ਇੱਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਅਦਾਕਾਰਾ ਅਤੇ ਗਾਇਕ ਹੈ।  ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਲਾਹੀਆਂ ਗਈਆਂ  ਫਿਲਮਾਂ, ''ਸੀਡਲਿੰਗਜ'' (2012) ਅਤੇ ''ਗੁਡ ਮਾਰਨਿੰਗ ਕਰਾਚੀ''  (2013) ਵਿੱਚ<span class="cx-segment" data-segmentid="51"> ਸਹਾਇਕ </span>ਰੋਲ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਹ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋਈ। ਡਰਾਮਾ ਧਾਰਾਵਾਹਿਕਾਂ <span class="cx-segment" data-segmentid="51">''ਮੁਹੱਬਤ ਸੁਭਾ ਦਾ ਸਿਤਾਰਾ ਹੈ'' (2014) ਅਤੇ ਦਿਆਰ-ਏ-ਦਿਲ (2015)  </span>ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਰੋਲ ਨੂੰ ਵਿਆਪਕ ਸ਼ਾਬਾਸ਼ੀ ਮਿਲੀ। ਤਾਰਾ ਨੇ <span class="cx-segment" data-segmentid="51"> ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੇ ਅੰਤਰਾਲ ਬਾਅਦ</span> 2014 ਵਿੱਚ ਬੈਂਡ ਰਸ਼ਕ ਵਿੱਚ ਨਾਜ਼ੀਆ ਜੁਬੇਰੀ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਗਾਇਕ  ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਗਈ।<ref>{{cite web|url=http://www.dawn.com/news/1114626|title=The return of Rushk|date=June 23, 2014|publisher=[[Dawn News]]|work=Madeeha Syed|accessdate=October 20, 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://magazine.thenews.com.pk/mag/detail_article.asp?id=8575|title=In ‘Mera Naam’, Rushk sizzles and gives us plenty to think about|date=|publisher=[[The News]]|work=Maheen Sabeeh|accessdate=October 20, 2015|archive-date=ਮਾਰਚ 4, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304122551/http://magazine.thenews.com.pk/mag/detail_article.asp?id=8575|dead-url=yes}}</ref> == ਫ਼ਿਲਮੋਗਰਾਫੀ == === ਫਿਲਮਾਂ === * ''ਸੀਡਲਿੰਗਜ'' (2013) * ''ਗੁਡ ਮਾਰਨਿੰਗ ਕਰਾਚੀ'' ''(2013)<ref>{{cite news|title=Will Good Morning, Karachi make it to our cinema screens|url=http://e.thenews.com.pk/newsmag/mag/detail_article.asp?magId=11&id=4507|accessdate=26 November 2014|work=[[The News]]|publisher=Faiz Rohani}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ === * ''ਮੁਹੱਬਤ ਸੁਭਾ ਦਾ ਸਿਤਾਰਾ ਹੈ'' * ''ਗੋਇਆ ''(2014) * ''ਸੋਤੇਲੀ ''(2014) * ''ਜੈਕਸਨ ਹਾਈਟਸ'' (2015) * ''[[ਦਿਆਰ-ਏ-ਦਿਲ (ਟੀਵੀ ਡਰਾਮਾ)|<span class="cx-segment" data-segmentid="51">ਦਿਆਰ-ਏ-ਦਿਲ</span>]]'' (2015) * ''ਨਜਰ-ਏ-ਬਦ'' (2017) == Discography == === ਸਿੰਗਲਜ਼ === * ''ਮੇਰਾ ਨਾਮ '' * ''ਤੁਝੇ ਪਤਾ ਤੋ ਚਲੇ'' * ''ਬੋਰੀ'' * ''ਐ ਨਾ '' == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਔਰਤ ਮਾਡਲਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਟੈਲੀਵਿਜਨ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] o341xute29sgcyylvg7qh793vx91oig 0 91948 838816 695763 2026-05-06T21:37:11Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838816 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਧਾਮੀ | image = Drashti Dhami at Star One's 'Dill Mill Gayye' party.jpg | caption = ਦਿਲ ਮਿਲ ਗਏ ਦੀ ਪਾਰਟੀ 'ਤੇ ਧਾਮੀ | birth_date = {{birth date and age|df=yes|1985|1|10}}<ref name="IndiaToday DOB"/> | birth_place = [[ਮੁੰਬਈ]], [[ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ]], [[ਭਾਰਤ]] | residence = | nationality = ਭਾਰਤੀ | education = ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਡਿਗਰੀ | occupation = {{hlist|ਅਦਾਕਾਰਾ|ਮਾਡਲ|ਨਚਾਰ}} | years_active = 2007 – ਹੁਣ ਤੱਕ | known_for = | spouse = {{Marriage|ਨੀਰਜ ਖੇਮਕਾ|2015}} }} '''ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਧਾਮੀ''' (ਜਨਮ 10 ਜਨਵਰੀ 1985)<ref name="IndiaToday DOB">{{cite web|url=http://indiatoday.intoday.in/story/drashti-dhami-birthday-twitter-madhubala-ek-ishq-ek-junoon-vivian-dsena/1/335374.html|title=Birthday girl Drashti Dhami's fans make her trend on Twitter|work=India Today|date=10 January 2014|accessdate=24 July 2016}}</ref> ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਦਾਕਾਰਾ, ਮਾਡਲ ਅਤੇ ਡਾਂਸਰ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=http://indianexpress.com/article/entertainment/television/sanaya-irani-drashti-dhami-dance-together-again/|title=Sanaya Irani, Drashti Dhami dance together again|date=2015-09-19|work=The Indian Express|access-date=2018-03-17|language=en-US}}</ref> ਉਹ ''ਦਿਲ ਮਿਲ ਗਏ'', ''ਗੀਤ - ਹੁਈ ਸਬਸੇ ਪਰਾਈ'', ''ਮਧੁ ਬਾਲਾ-ਏਕ ਇਸ਼ਕ ਏਕ ਜਨੂੰਨ'' ਅਤੇ ''ਏਕ ਥਾ ਰਾਜਾ ਏਕ ਥੀ ਰਾਣੀ''<ref name="lead">{{Cite web|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-06-07/tv/32080370_1_hui-sabse-parayi-geet-drashti-dhami|title=I didn’t think I could be lead: Drashti Dhami|date=7 June 2012|publisher=''[[Times of India]]''|access-date=29 June 2012|archive-date=20 ਅਗਸਤ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130820040455/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-06-07/tv/32080370_1_hui-sabse-parayi-geet-drashti-dhami|dead-url=yes}}</ref> ਲੜੀਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਧਾਮੀ ਡਾਂਸ ਸ਼ੋਅ ਝਲਕ ਦਿਖਲਾ ਜਾ ਸੀਜ਼ਨ 6 ਦੀ ਜੇਤੂ ਹੈ। ਜੂਨ 2018 ਤੋਂ, ਉਸਨੇ ਕਲਰਜ਼ ਟੀ.ਵੀ. ਦੇ ਲੜੀਵਾਰ '''ਸਿਲਸਿਲਾ ਬਦਲਤੇ ਰਿਸ਼ਤੋਂ ਕਾ'' ਵਿੱਚ ਨੰਦਨੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾ ਰਹੀ ਹੈ। ==ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ == ਧਾਮੀ ਦਾ ਜਨਮ 10 ਜਨਵਰੀ 1985 ਨੂੰ ਇੱਕ ਗੁਜਰਾਤੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ [[ਮੁੰਬਈ]] ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਜਿਥੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ। ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਨੇ ਮਿੱਠੀ ਬਾਈ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ [[ਸਮਾਜ ਸ਼ਾਸਤਰ]] ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਲਈ।<ref name="facts">{{Cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Drashti-Dhami-Lesser-known-facts/Drashti-Dhami-Lesser-known-facts/photostory/39955054.cms|title=Drashti Dhami: Lesser known facts|date=21 April 2015|website=The Times of India|access-date=15 August 2016}}</ref> ਮਾਡਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਧਾਮੀ ਇੱਕ ਡਾਂਸ ਇੰਸਟ੍ਰਕਟਰ ਸੀ। == ਕਰੀਅਰ == === 2007-2011: ਕਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਅਤੇ ਡੈਬਿਊ ਸ਼ੋਅ === ਧਾਮੀ ਨੇ ਮਨੋਰੰਜਨ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ ਡੈਬਿਊ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਿੰਟ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰਾਂ ਲਈ ਮਾਡਲਿੰਗ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਕਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ "ਸਈਆਂ ਦਿਲ ਮੇਂ ਆਨਾ ਰੇ" ਲਈ ਸੰਗੀਤ ਵੀਡੀਓ ਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ "ਹਮਕੋ ਆਜ ਕਲ ਹੈ", "ਤੇਰੀ ਮੇਰੀ ਨਜ਼ਰ ਕੀ ਡੋਰੀ" ਅਤੇ ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਮਿਊਜ਼ਿਕ ਵੀਡੀਓ "ਨਚਲੋ ਸੋਨਿਓ ਤੂੰ" ਅਤੇ ਸੈਫ ਅਲੀ ਖਾਨ ਦੇ ਨਾਲ ਕੋਲਗੇਟ, ਲਾਇਨ ਹਨੀ, ਪੁਲੀਮੂਟਿਲ ਸਿਲਕਸ, ਵਾਸਨ ਆਈ ਕੇਅਰ, ਆਰ ਕੇ ਐਸ ਗ੍ਰੈਂਡ (ਸ਼ਾਪਿੰਗ ਮਾਲ), ਅਮੂਲ, ਵੀਆਈਪੀ ਬੈਗਸ, ਸ਼ੈਵਰਲੇਟ, ਰਿਲਾਇੰਸ ਮੋਬਾਈਲ ਅਤੇ ਗਹਿਣੇ ਵਰਗੇ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। === 2010 ਵਿੱਚ 'ਦਿਲ ਮਿਲ ਗਏ' ਦੀ ਪਾਰਟੀ ਵਿੱਚ ਧਾਮੀ === ਧਾਮੀ ਨੇ ਸਟਾਰ ਵਨ ਦੇ 'ਦਿਲ ਮਿਲ ਗਏ' ਨਾਲ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ 'ਤੇ ਆਪਣੀ ਅਦਾਕਾਰੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੇ 2007 ਤੋਂ 2009 ਤੱਕ ਡਾ. ਮੁਸਕਾਨ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। 2008 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਏਕਤਾ ਕਪੂਰ ਦੁਆਰਾ 9X ਦੇ ਰਿਲੇਟੀ ਸ਼ੋਅ, 'ਕੌਨ ਜੀਤੇਗਾ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਕਾ ਟਿਕਟ' ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤੀਯੋਗੀ ਵਜੋਂ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। 2010 ਵਿੱਚ, ਉਹ ਗੁਰਮੀਤ ਚੌਧਰੀ ਦੇ ਨਾਲ ਸਟਾਰ ਵਨ ਦੇ 'ਗੀਤ - ਹੂਈ ਸਬਸੇ ਪਰਾਈ' ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ। ਧਾਮੀ ਨੂੰ ਇਸ ਭੂਮਿਕਾ ਨਾਲ ਗੀਤ ਦੇ ਕਿਰਦਾਰ ਨਾਲ ਪਛਾਣ ਮਿਲੀ। ਚੈਨਲ ਦੇ ਬੰਦ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਸੰਬਰ 2011 ਵਿੱਚ ਸਮਾਪਤ ਹੋਣ ਤੱਕ ਇਹ ਸ਼ੋਅ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਸਫਲ ਰਿਹਾ। ਧਾਮੀ ਨੇ 2010 ਵਿੱਚ ਇਮੇਜਿਨ ਟੀਵੀ ਦੇ ਰਿਐਲਿਟੀ ਸ਼ੋਅ 'ਬਿਗ ਮਨੀ: ਛੋਟਾ ਪਰਦਾ ਬੜਾ ਗੇਮ' ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕੀਤੀ। ਉਸੇ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਰੋਜ ਖਾਨ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਹੋਰ ਰਿਐਲਿਟੀ ਸ਼ੋਅ, 'ਨਚਲੇ ਵੇ' ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ। === 2012–ਮੌਜੂਦਾ: ਮਧੂਬਾਲਾ ਅਤੇ ਝਲਕ ਦਿਖਲਾ ਜਾ 6 === [[File:Drashti Dhami at the Launch of TV serial 'Madhubala' (2).jpg|thumb|left|Dhami at the launch of ''[[Madhubala – Ek Ishq Ek Junoon|Madhubala]]'' in 2012]] ਮਈ 2012 ਵਿੱਚ, ਧਾਮੀ ਨੇ ਸ਼ੋਅ 'ਨਾ ਬੋਲੇ ​​ਤੁਮ ਨਾ ਮੈਨੇ ਕੁਝ ਕਹਾ' ਲਈ ਆਪਣੇ ਡਾਂਸ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਧਾਮੀ ਨੇ 2012 ਤੋਂ 2014 ਤੱਕ ਕਲਰਜ਼ ਟੀਵੀ ਸ਼ੋਅ 'ਮਧੂਬਾਲਾ - ਏਕ ਇਸ਼ਕ ਏਕ ਜੂਨਨ' ਵਿੱਚ ਵਿਵਿਅਨ ਦਿਸੇਨਾ ਦੇ ਨਾਲ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਆਈ।<ref>{{cite web|url=http://archive.indianexpress.com/news/drashti-dhami-vivian-dsena-complete-400-episodes-of-madhubala/1182838/|title=Drashti Dhami, Vivian Dsena complete 400 episodes of 'Madhubala'|date=15 October 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.rediff.com/movies/report/madhubala-to-go-off-air-soon-tv/20140710.htm|title=Madhubala to go off air soon?|date=10 July 2014}}</ref> 2013 ਵਿੱਚ, ਧਾਮੀ ਨੇ ਕਲਰਜ਼ ਟੀਵੀ ਦੇ ਡਾਂਸ ਰਿਐਲਿਟੀ ਸ਼ੋਅ, ਝਲਕ ਦਿਖਲਾ ਜਾ 6 ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ।<ref>{{cite web|url=http://archive.indianexpress.com/news/range-of-famous-personalities-to-contest-in-jhalak-dikhla-jaa/1121613/|title=Range of famous personalities to contest in Jhalak Dikhla Jaa|date=28 May 2013}}</ref> ਉਹ ਕੋਰੀਓਗ੍ਰਾਫਰ ਸਲਮਾਨ ਯੂਸਫ ਖਾਨ ਦੇ ਨਾਲ ਜੇਤੂ ਬਣ ਕੇ ਉਭਰੀ।<ref>{{cite web|url=https://www.rediff.com/movies/report/tv-drashti-dhami-wins-jhalak-dikhhla-jaa-6/20130916.htm#:~:text=Television%20actress%20Drashti%20Dhami,choreographer%20partner%20Salman%20Yusuff%20Khan.|title=Drashti Dhami wins Jhalak Dikhhla Jaa 6|date=16 September 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/television/top-stories/story/drashti-dhami-and-her-dance-partner-salman-yusuf-khan-wins-jhalak-dikhhla-jaa-6-211061-2013-09-15|title=Madhubala fame actor Drashti Dhami beats Lauren Gottlieb to win Jhalak Dikhhla Jaa 6|date=16 September 2013}}</ref> ਜੂਨ 2014 ਵਿੱਚ, ਧਾਮੀ ਨੇ ਝਲਕ ਦਿਖਲਾ ਜਾ 7 ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਪਰ ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਥਾਂ ਮਨੀਸ਼ ਪਾਲ ਨੇ ਲੈ ਲਈ ਸੀ।<ref>{{cite web|url=https://photogallery.indiatimes.com/tv/behind-the-scenes/jhalak-dikhhla-jaa-8-on-the-sets/jhalak-dikhhla-jaa-7-on-the-sets/articleshow/36389318.cms|title=Jhalak Dikhhla Jaa 8: On the sets|date=11 June 2014}}</ref> ਦਸੰਬਰ 2014 ਵਿੱਚ, ਧਾਮੀ ਨੇ ਕਰਨ ਟੈਕਰ ਦੀ ਟੀਮ ਮੁੰਬਈ ਵਾਰੀਅਰਜ਼ ਲਈ ਖੇਡਦੇ ਹੋਏ ਸੋਨੀ ਟੀਵੀ ਦੀ ਬਾਕਸ ਕ੍ਰਿਕੇਟ ਲੀਗ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲਿਆ। [[File:Drashti Dhami on Jhalak Dikhhla Jaa.jpg|thumb|Dhami on the sets of ''[[Jhalak Dikhhla Jaa (season 6)|Jhalak Dikhhla Jaa 6]]'']] 2015 ਵਿੱਚ, ਧਾਮੀ ਨੇ ਜ਼ੀ ਟੀਵੀ ਦੇ 'ਏਕ ਥਾ ਰਾਜਾ ਏਕ ਥੀ ਰਾਣੀ' ਵਿੱਚ ਸਿਧਾਂਤ ਕਾਰਨਿਕ ਦੇ ਨਾਲ ਰਾਣੀ ਗਾਇਤਰੀ ਅਤੇ ਸਾਵਿਤਰੀ ਦੀਆਂ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਨਿਭਾਈਆਂ।<ref>{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/television/top-stories/story/watch-promo-of-drashti-dhami-new-serial-ek-tha-raja-ek-thi-rani-zee-tv-siddhant-karnick-258222-2015-06-18|title=Promo: Drashti Dhami in Zee Tv's Ek Tha Raja Ek Thi Rani|date=18 June 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/telly-stars-making-a-comeback-with-interesting-projects/articleshow/48033218.cms|title=Telly stars making a comeback with interesting projects|date=12 June 2015}}</ref> ਗਾਇਤਰੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਧਾਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਮਧੂਬਾਲਾ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੈਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਦਬਾਅ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਰਹੀ ਹਾਂ। ਪਰ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਨਵੇਂ ਸ਼ੋਅ ਲਈ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਕਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਲਈ ਵੀ ਉਤਸੁਕ ਹਾਂ। ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਮੇਰਾ ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਦੋਸਤ ਵੀ ਬਹੁਤ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਹਨ," "ਮੁਸ਼ਕਲ ਸੀ, ਉਸ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਬੋਲਨਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਸਮੇਂ ਲੋਕ ਬੋਲਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਚੁਣੌਤੀਪੂਰਨ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਮੈਨੂੰ ਭੂਮਿਕਾ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸਮੱਸਿਆ ਨਹੀਂ ਸੀ।"<ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/television/marriage-has-been-a-smooth-transition-drashti-dhami/|title=Marriage has been a smooth transition: Drashti Dhami|date=20 July 2015}}</ref>}} ਉਸ ਨੇ ਮਈ 2016 ਵਿੱਚ ਸ਼ੋਅ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ।<ref>{{cite web|url=http://indiatoday.intoday.in/story/siddhant-karnick-and-drashti-dhami-out-of-ek-tha-raja-ek-thi-rani/1/646360.html|title=Siddhant Karnick and Drashti Dhami quits Ek Tha Raja Ek Thi Rani?|access-date=19 April 2016}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.mid-day.com/articles/drashti-dhami-reveals-why-she-quit-ek-tha-raja-ek-thi-rani/17173180|title=Drashti Dhami reveals why she quit 'Ek Tha Raja Ek Thi Rani|newspaper=[[Mid-Day]]|access-date=2022-02-02|archive-date=2017-06-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20170614100957/http://www.mid-day.com/articles/drashti-dhami-reveals-why-she-quit-ek-tha-raja-ek-thi-rani/17173180|url-status=dead}}</ref> ਸ਼ੋਅ 2017 ਵਿੱਚ ਖਤਮ ਹੋਇਆ।<ref>{{cite web|url=https://news.abplive.com/entertainment/television/shocking-ek-tha-raja-ek-thi-rani-to-go-off-air-515021|title=SHOCKING! Ek Tha Raja Ek Thi Rani to go OFF-AIR|date=10 April 2017}}</ref> ਉਸੇ ਸਾਲ, ਕਰਨ ਪਟੇਲ, ਨਕੁਲ ਮਹਿਤਾ, ਕਰਨ ਵਾਹੀ, ਦਿਸ਼ਾ ਪਰਮਾਰ, ਸਨਾਇਆ ਇਰਾਨੀ, ਕ੍ਰਿਤਿਕਾ ਕਾਮਰਾ ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਟੀਵੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਸਤੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ 'ਆਈ ਡੋਂਟ ਵਾਚ ਟੀਵੀ' ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਵੈੱਬ ਸੀਰੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਈ।<ref>{{cite web|url=http://www.timesofindia.com/tv/news/hindi/WATCH-Nakuul-Mehtas-new-web-series-I-Dont-Watch-TV-IDWT/articleshow/50961945.cms|title=Web-series 'I Don't Watch TV' (IDWT)|work=The Times of India|date=12 February 2016}}</ref> ਨਵੰਬਰ 2016 ਵਿੱਚ, ਧਾਮੀ, ਅਰਜੁਨ ਬਿਜਲਾਨੀ ਦੇ ਨਾਲ ਏਕਤਾ ਕਪੂਰ ਦੀ ਬਾਲਾਜੀ ਟੈਲੀਫਿਲਮਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਟਾਰ ਪਲੱਸ ਦੇ 'ਪਰਦੇਸ ਮੇਂ ਹੈ ਮੇਰਾ ਦਿਲ' ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਈ।<ref>{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Arjun-Bijlani-Drashti-Dhami-to-redefine-romance-on-television/articleshow/55260548.cms|title=Arjun Bijlani-Drashti Dhami to redefine romance on television|newspaper=[[The Times of India]]|date=6 November 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/5-reasons-why-Drashti-Dhami-and-Arjun-Bijlanis-Pardes-Mein-Hai-Mera-Dil-looks-promising/photostory/55290965.cms|title=5 reasons why Drashti Dhami and Arjun Bijlani's Pardes Mein Hai Mera Dil looks promising - The Times of India|date=7 November 2016|access-date=29 November 2016}}</ref> ਇਹ ਸ਼ੋਅ ਜੂਨ 2017 ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਹੋ ਗਿਆ।<ref>{{cite web|url=https://news.abplive.com/entertainment/television/shocking-news-pardes-mein-hai-mera-dil-to-go-off-air-516634|title=SHOCKING NEWS! PARDES MEIN HAI MERA DIL to go Off Air|date=14 April 2017}}</ref> ਦਸੰਬਰ 2016 ਵਿੱਚ, ਧਾਮੀ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਫ਼ਿਲਮ 'ਦ ਚੇਂਜ' ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਆਈ।<ref name='film1'>{{cite web|url=https://www.news18.com/news/movies/the-change-trailer-drashti-dhami-starrer-deals-with-demonetisation-1323634.html|title=The Change Trailer: Drashti Dhami-starrer Deals With Demonetisation|date=16 December 2016}}</ref> ਇੱਕ ਇੰਟਰਵਿਊ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਧਾਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਸਕ੍ਰੀਨ 'ਤੇ ਚੁੰਮਣ ਅਤੇ ਬੋਲਡ ਸੀਨ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗੀ, ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਕਾਰਨ ਪੁੱਛਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਇਹ ਉਸ ਦੀ ਨਿੱਜੀ ਪਸੰਦ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਇਸ ਨਾਲ ਸਹਿਜ ਨਹੀਂ ਹੈ।<ref>{{cite web|url=http://www.indiawest.com/entertainment/television/drashti-dhami-i-will-never-kiss-onscreen/article_e41ab03a-a547-11e6-a3e6-777750d75be1.html|title=Drashti Dhami: I Will Never Kiss Onscreen|date=8 November 2016|access-date=2 ਫ਼ਰਵਰੀ 2022|archive-date=2 ਅਗਸਤ 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170802213515/http://www.indiawest.com/entertainment/television/drashti-dhami-i-will-never-kiss-onscreen/article_e41ab03a-a547-11e6-a3e6-777750d75be1.html|dead-url=yes}}</ref><ref name='Interview with ABP News'>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=8KeEgUmPbIY |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211215/8KeEgUmPbIY |archive-date=2021-12-15 |url-status=live|title=SSM team chat with Drashti Dhami|publisher=[[ABP News]] on YouTube|access-date=29 May 2017|date=11 November 2012}}{{cbignore}}</ref> ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸੀਰੀਅਲਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਕੰਮ ਰੋਮਾਂਸ-ਥੀਮ ਵਾਲੇ ਸ਼ੋਆਂ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ ਹੈ।<ref name='dnaint2'>{{cite news|url=http://www.dnaindia.com/television/report-exclusive-here-s-what-drashti-dhami-has-to-say-about-playing-a-naagin-on-screen-2621988|title=Here's what Drashti Dhami has to say about playing a Naagin on-screen|newspaper=[[DNA India]]}}</ref> ਜੂਨ ਤੋਂ ਅਕਤੂਬਰ 2018 ਤੱਕ, ਉਸ ਨੇ [[ਸ਼ਕਤੀ ਅਰੋੜਾ]] ਅਤੇ [[ਅਭਿਨਵ ਸ਼ੁਕਲਾ]] ਦੇ ਨਾਲ, ਕਲਰਜ਼ ਟੀਵੀ ਦੇ 'ਸਿਲਸਿਲਾ ਬਦਲਤੇ ਰਿਸ਼ਤੋ ਕਾ' ਵਿੱਚ ਘਰੇਲੂ ਹਿੰਸਾ ਦੀ ਸ਼ਿਕਾਰ ਨੰਦਨੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗੇ ਦੋਸਤ ਦੇ ਪਤੀ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਵਿੱਚ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੰਡੀਆ ਟੂਡੇ ਦੇ ਇੱਕ ਆਲੋਚਕ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਸ੍ਰਿਤੀ ਝਾਅ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੀ ਚੰਗੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਘਰੇਲੂ ਹਿੰਸਾ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਵੀ ਦਿਖਾਇਆ ਸੀ।<ref>{{cite magazine|url=https://www.indiatoday.in/television/reviews/story/silsila-badalte-rishton-ka-review-drashti-dhami-nails-it-as-the-tormented-wife-a-good-comeback-for-the-actress-1251111-2018-06-05|title=Silsila Badalte Rishton Ka review: Drashti Dhami nails it as the tormented wife; a good comeback for the actress|magazine=[[India Today]]}}</ref><ref name='itp3review'>{{cite magazine|url=https://www.indiatoday.in/amp/television/soaps/story/silsila-badalte-rishton-ka-trailer-review-drashti-dhami-is-the-victim-of-domestic-violence-in-her-new-show-1248113-2018-06-01|title=Silsila Badalte Rishton Ka trailer review: Drashti Dhami is the victim of domestic violence in her new show|magazine=[[India Today]]}}</ref> 'ਸਿਲਸਿਲਾ ਬਦਲਤੇ ਰਿਸ਼ਤੋ ਕਾ' ਅਤੇ 'ਗੀਤ ਹੂਈ ਸਭ ਸੇ ਪਰਾਈ' ਵਿੱਚ, ਧਾਮੀ ਨੇ ਅਭਿਨਵ ਸ਼ੁਕਲਾ ਦੀ ਸਕ੍ਰੀਨ ਪਤਨੀ ਦੀ ਦੋ ਵਾਰ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਉਸ ਨੇ ਨਵੰਬਰ 2018 ਵਿੱਚ ਸਿਲਸਿਲਾ ਬਦਲਤੇ ਰਿਸ਼ਤੋ ਕਾ ਸ਼ੋਅ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ।<ref>{{cite magazine|url=https://www.indiatoday.in/videos/television/video/abhinav-shukla-talks-about-playing-drashti-dhami-s-husband-twice-on-screen-1255428-2018-06-08|title=Abhinav Shukla talks about playing Drashti Dhami's husband twice on screen|magazine=[[India Today]]|access-date=2022-02-02|archive-date=2018-08-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20180822020155/https://www.indiatoday.in/videos/television/video/abhinav-shukla-talks-about-playing-drashti-dhami-s-husband-twice-on-screen-1255428-2018-06-08|dead-url=yes}}</ref> ਸਿਲਸਿਲਾ ਬਦਲਤੇ ਰਿਸ਼ਤੋ ਕਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਕਤੀ ਅਰੋੜਾ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਇੰਟੀਮੇਟ ਸੀਨਜ਼ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ 'ਤੇ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਟ੍ਰੋਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। === ਹੋਰ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ === 2011 ਵਿੱਚ, ਧਾਮੀ (ਆਪਣੇ ਗੀਤ ਸਹਿ-ਅਦਾਕਾਰ, ਗੁਰਮੀਤ ਚੌਧਰੀ ਦੇ ਨਾਲ) ਨੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹੋਲੀ ਐਪੀਸੋਡ ਲਈ ਰੁਬੀਨਾ ਦਿਲਿਕ ਅਤੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ ਸਚਦੇਵ ਦੀ 'ਛੋਟੀ ਬਹੂ - ਸਵਾਰ ਕੇ ਰੰਗ ਰਚੀ' 'ਤੇ ਮਹਿਮਾਨ ਡਾਂਸ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕੀਤੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਜੁਲਾਈ 2011 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ 'ਸਾਜਨ ਰੇ ਝੂਟ ਮੱਤ ਬੋਲੋ' ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਡਾਂਸ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਦਸੰਬਰ 2011 ਵਿੱਚ, ਧਾਮੀ ਨੇ ਫਿਰ 'ਪਿਆਰ ਕੀ ਯੇ ਏਕ ਕਹਾਨੀ' ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਅਭੈ ਤੇ ਪਿਆ ਦੇ ਵਿਆਹ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਆਖਰੀ ਐਪੀਸੋਡ ਵਿੱਚ ਗੁਰਮੀਤ ਚੌਧਰੀ ਦੇ ਨਾਲ ਡਾਂਸ ਕੀਤਾ। ਜੁਲਾਈ 2012 ਵਿੱਚ, ਧਾਮੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ੋਅ ਮਧੂਬਾਲਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮੋਟ ਕਰਨ ਲਈ ਕਲਰਜ਼ ਟੀਵੀ ਦੇ 'ਨਾ ਬੋਲੇ ​​ਤੁਮ ਨਾ ਮੈਨੇ ਕੁਝ ਕਹਾ' ਵਿੱਚ ਮਹਿਮਾਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਮਾਰਚ 2013 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਜੈਸ਼ੀਲ ਧਾਮੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਭਾਬੀ ਸੁਹਾਸੀ ਧਾਮੀ, ਜੋ ਸ਼ੋਅ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀਯੋਗੀ ਸਨ, ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਲਈ ਨੱਚ ਬਲੀਏ 5 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹਿਮਾਨ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।<ref name=":2">{{cite news|url=http://www.timesofindia.com/tv/news/hindi/Drashti-Dhami-finds-a-new-sister-on-Nach-Baliye/articleshow/18255954.cms|title=Drashti Dhami finds a new sister on Nach Baliye|work=The Times of India|date=30 January 2013|access-date=15 September 2016}}</ref> ਜੂਨ 2014 ਵਿੱਚ, ਧਾਮੀ ਨੂੰ ਕਲਰਜ਼ ਟੀਵੀ ਦੇ 'ਮਿਸ਼ਨ ਸਪਨੇ' ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ 'ਕਾਮੇਡੀ ਨਾਈਟਸ ਵਿਦ ਕਪਿਲ' ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੋਰ ਦਿੱਖ ਦਿੱਤੀ। ਸਤੰਬਰ 2015 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਨਾਇਆ ਇਰਾਨੀ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਲਈ 'ਝਲਕ ਦਿਖਲਾ ਜਾ' ਦੇ ਅੱਠਵੇਂ ਸੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹਿਮਾਨ ਪ੍ਰਤੀਯੋਗੀ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। == ਹੋਰ ਕੰਮ == ਧਾਮੀ 'ਸੇਵ ਅਵਰ ਪਲੈਨੇਟ' ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਲਈ ਕੈਨਵਾਇਰਮੈਂਟ ਵੀਕ 2011 ਅਤੇ 2013 ਲਈ ਬ੍ਰਾਂਡ ਅੰਬੈਸਡਰ ਸੀ। 2016 ਵਿੱਚ, ਉਹ ਇੱਕ ਵਾਤਾਵਰਨ ਸਵੱਛ ਭਾਰਤ (ਸਵੱਛ ਭਾਰਤ ਅਭਿਆਨ) ਲਈ ਸਵੱਛ ਸਰਵੇਖਣ 2017 ਪਹਿਲਕਦਮੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ।<ref>{{cite tweet|user=PIB_India|author=PIB India|number=761808453916561408|date=6 August 2016|title=LIVE: Union Minister @MVenkaiahNaidu felicitates various artists for their contribution towards #SwachhBharat}}</ref> ਧਾਮੀ ਟੀਮ 'ਡੀ' ਸੇਲਿਬ੍ਰਿਟੀ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ 2016 ਲਈ ਵੀ ਕਪਤਾਨ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ 78 ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸ਼ਖਸੀਅਤਾਂ ਸਮੇਤ ਛੇ ਟੀਮਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਦੀ ਲੋੜ ਵਾਲੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨ ਲਈ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ 'I HELP A KID.COM' ਸੇਲਿਬ੍ਰਿਟੀ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਤੋਂ ਇੱਕ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।<ref>{{citation |url=http://www.ihelpakid.com/episode---6-finale.html |title=I Help A Kid Celebrity Championship Results |work=ihelpakid.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20160914081529/http://www.ihelpakid.com/episode---6-finale.html |archive-date=14 September 2016 |access-date=14 September 2016 |url-status=dead |archivedate=14 ਸਤੰਬਰ 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160914081529/http://www.ihelpakid.com/episode---6-finale.html }}</ref> 2017 ਵਿੱਚ, ਧਾਮੀ ਬਜਾਜ ਬ੍ਰਹਮੀ ਅਮਲਾ ਆਯੁਰਵੈਦਿਕ ਹੇਅਰ ਆਇਲ ਦਾ ਬ੍ਰਾਂਡ ਅੰਬੈਸਡਰ ਬਣੀ।<ref>{{cite web|url=http://www.thehansindia.com/posts/index/Business/2017-10-16/Bajaj-Corp-re-launches-Brahmi-Amla-Hair-Oil/333581|date=16 October 2017|title=Bajaj Corp re-launches 'Brahmi Amla Hair Oil'|access-date=18 October 2017}}</ref> ==ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ== 21 ਫਰਵਰੀ 2015 ਨੂੰ, ਧਾਮੀ ਨੇ ਨੀਰਜ ਖੇਮਕਾ ਨਾਮ ਦੇ ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ।<ref>{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/tv/Drashti-Dhami-to-tie-the-knot-on-February-21-2015/photostory/46322609.cms|title=Drashti Dhami to tie the knot on February 21, 2015| work=The Times of India|accessdate=24 July 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://ibnlive.in.com/photogallery/17930.html|title=In pics: Inside 'Madhubala' actress Drashti Dhami and Neeraj Khemka's pre-wedding function|work=IBNLive|accessdate=24 July 2016|archive-date=21 ਫ਼ਰਵਰੀ 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150221195513/http://ibnlive.in.com/photogallery/17930.html|dead-url=yes}}</ref> ==ਟੈਲੀਵੀਜ਼ਨ== ===ਲੜੀਵਾਰ=== {| class="wikitable" ! ਸਾਲ!! ਟੀਵੀ ਸ਼ੋਅ !! ਭੂਮਿਕਾ!! ਟੀ ਵੀ ਚੈਨਲ |- |2007–2009 |''ਦਿਲ ਮਿਲ ਗਏ'' |ਡਾਕਟਰ ਮੁਸਕਾਨ ਚੱਡਾ | rowspan="2" |[[ਸਟਾਰ ਵਨ]] |- | 2010-2011 || ''ਗੀਤ-ਹੁਈ ਸਮਸੇ ਪਰਾਈ''|| ਗੀਤ ਹਾਂਡਾ/ਗੀਤ ਮਾਨ ਸਿੰਘ ਖੁਰਾਨਾ |- | 2012-2014 || ''ਮਧੁ ਬਾਲਾ-ਏਕ ਇਸ਼ਕ ਏਕ ਜਨੂੰਨ''|| ਮਧਬਾਲਾ ਰਿਸ਼ੀਭ ਕੁੰਦਰਾ/ ਮਧੂਬਾਲਾ ਰਾਜਾ ਕੁਸ਼ਵਾਹਾ | ਕਲਰਜ਼ ਟੀਵੀ |- |2015-2016 |''ਏਕ ਥਾ ਰਾਜਾ ਏਕ ਥੀ ਰਾਣੀ'' |ਗਾਇਤਰੀ ਸੇਠ / ਰਾਣੀ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਅਤੇ ਦੋਹਰੀ ਭੂਮਿਕਾ ਸਾਵਿਤਰੀ |[[ਜ਼ੀ ਟੀਵੀ]] |- |2016-2017 |''ਪਰਦੇਸ ਮੇਂ ਹੈ ਮੇਰਾ ਦਿਲ'' |ਨੈਨਾ ਬੱਤਰਾ / ਨੈਨਾ ਰਾਘਵ ਮਹਿਰਾ |[[ਸਟਾਰ ਪਲੱਸ]] |- |2018-present |''ਸਿਲਸਿਲਾ ਬਦਲਤੇ ਰਿਸ਼ਤੋਂ ਕਾ'' |ਨੰਦਨੀ ਰਾਜਦੀਪ ਠਾਕੁਰ | ਕਲਰਜ਼ ਟੀਵੀ |- |} == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|2}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [[File:Wikiquote-logo.svg|alt=|16x16px]]{{wikiquote-inline}} * [[File:Commons-logo.svg|alt=|16x16px]]{{commons-inline}} * {{IMDb name|4396059}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1985]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਟੈਲੀਵਿਜਨ ਦੀਆਂ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] 4px0p3h6j53pizqo1io1hlom9e556mq 838817 838816 2026-05-06T21:37:13Z KiranBOT 55200 URL ਤੋਂ AMP ਟਰੈਕਿੰਗ ਹਟਾਈ ਗਈ ([[:m:User:KiranBOT/AMP|ਵੇਰਵੇ]]) ([[User talk:Usernamekiran|ਗਲਤੀ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਕਰੋ]]) v2.2.9s 838817 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਧਾਮੀ | image = Drashti Dhami at Star One's 'Dill Mill Gayye' party.jpg | caption = ਦਿਲ ਮਿਲ ਗਏ ਦੀ ਪਾਰਟੀ 'ਤੇ ਧਾਮੀ | birth_date = {{birth date and age|df=yes|1985|1|10}}<ref name="IndiaToday DOB"/> | birth_place = [[ਮੁੰਬਈ]], [[ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ]], [[ਭਾਰਤ]] | residence = | nationality = ਭਾਰਤੀ | education = ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਡਿਗਰੀ | occupation = {{hlist|ਅਦਾਕਾਰਾ|ਮਾਡਲ|ਨਚਾਰ}} | years_active = 2007 – ਹੁਣ ਤੱਕ | known_for = | spouse = {{Marriage|ਨੀਰਜ ਖੇਮਕਾ|2015}} }} '''ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਧਾਮੀ''' (ਜਨਮ 10 ਜਨਵਰੀ 1985)<ref name="IndiaToday DOB">{{cite web|url=http://indiatoday.intoday.in/story/drashti-dhami-birthday-twitter-madhubala-ek-ishq-ek-junoon-vivian-dsena/1/335374.html|title=Birthday girl Drashti Dhami's fans make her trend on Twitter|work=India Today|date=10 January 2014|accessdate=24 July 2016}}</ref> ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਦਾਕਾਰਾ, ਮਾਡਲ ਅਤੇ ਡਾਂਸਰ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=http://indianexpress.com/article/entertainment/television/sanaya-irani-drashti-dhami-dance-together-again/|title=Sanaya Irani, Drashti Dhami dance together again|date=2015-09-19|work=The Indian Express|access-date=2018-03-17|language=en-US}}</ref> ਉਹ ''ਦਿਲ ਮਿਲ ਗਏ'', ''ਗੀਤ - ਹੁਈ ਸਬਸੇ ਪਰਾਈ'', ''ਮਧੁ ਬਾਲਾ-ਏਕ ਇਸ਼ਕ ਏਕ ਜਨੂੰਨ'' ਅਤੇ ''ਏਕ ਥਾ ਰਾਜਾ ਏਕ ਥੀ ਰਾਣੀ''<ref name="lead">{{Cite web|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-06-07/tv/32080370_1_hui-sabse-parayi-geet-drashti-dhami|title=I didn’t think I could be lead: Drashti Dhami|date=7 June 2012|publisher=''[[Times of India]]''|access-date=29 June 2012|archive-date=20 ਅਗਸਤ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130820040455/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-06-07/tv/32080370_1_hui-sabse-parayi-geet-drashti-dhami|dead-url=yes}}</ref> ਲੜੀਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਧਾਮੀ ਡਾਂਸ ਸ਼ੋਅ ਝਲਕ ਦਿਖਲਾ ਜਾ ਸੀਜ਼ਨ 6 ਦੀ ਜੇਤੂ ਹੈ। ਜੂਨ 2018 ਤੋਂ, ਉਸਨੇ ਕਲਰਜ਼ ਟੀ.ਵੀ. ਦੇ ਲੜੀਵਾਰ '''ਸਿਲਸਿਲਾ ਬਦਲਤੇ ਰਿਸ਼ਤੋਂ ਕਾ'' ਵਿੱਚ ਨੰਦਨੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾ ਰਹੀ ਹੈ। ==ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ == ਧਾਮੀ ਦਾ ਜਨਮ 10 ਜਨਵਰੀ 1985 ਨੂੰ ਇੱਕ ਗੁਜਰਾਤੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ [[ਮੁੰਬਈ]] ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਜਿਥੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ। ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਨੇ ਮਿੱਠੀ ਬਾਈ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ [[ਸਮਾਜ ਸ਼ਾਸਤਰ]] ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਲਈ।<ref name="facts">{{Cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Drashti-Dhami-Lesser-known-facts/Drashti-Dhami-Lesser-known-facts/photostory/39955054.cms|title=Drashti Dhami: Lesser known facts|date=21 April 2015|website=The Times of India|access-date=15 August 2016}}</ref> ਮਾਡਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਧਾਮੀ ਇੱਕ ਡਾਂਸ ਇੰਸਟ੍ਰਕਟਰ ਸੀ। == ਕਰੀਅਰ == === 2007-2011: ਕਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਅਤੇ ਡੈਬਿਊ ਸ਼ੋਅ === ਧਾਮੀ ਨੇ ਮਨੋਰੰਜਨ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ ਡੈਬਿਊ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਿੰਟ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰਾਂ ਲਈ ਮਾਡਲਿੰਗ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਕਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ "ਸਈਆਂ ਦਿਲ ਮੇਂ ਆਨਾ ਰੇ" ਲਈ ਸੰਗੀਤ ਵੀਡੀਓ ਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ "ਹਮਕੋ ਆਜ ਕਲ ਹੈ", "ਤੇਰੀ ਮੇਰੀ ਨਜ਼ਰ ਕੀ ਡੋਰੀ" ਅਤੇ ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਮਿਊਜ਼ਿਕ ਵੀਡੀਓ "ਨਚਲੋ ਸੋਨਿਓ ਤੂੰ" ਅਤੇ ਸੈਫ ਅਲੀ ਖਾਨ ਦੇ ਨਾਲ ਕੋਲਗੇਟ, ਲਾਇਨ ਹਨੀ, ਪੁਲੀਮੂਟਿਲ ਸਿਲਕਸ, ਵਾਸਨ ਆਈ ਕੇਅਰ, ਆਰ ਕੇ ਐਸ ਗ੍ਰੈਂਡ (ਸ਼ਾਪਿੰਗ ਮਾਲ), ਅਮੂਲ, ਵੀਆਈਪੀ ਬੈਗਸ, ਸ਼ੈਵਰਲੇਟ, ਰਿਲਾਇੰਸ ਮੋਬਾਈਲ ਅਤੇ ਗਹਿਣੇ ਵਰਗੇ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। === 2010 ਵਿੱਚ 'ਦਿਲ ਮਿਲ ਗਏ' ਦੀ ਪਾਰਟੀ ਵਿੱਚ ਧਾਮੀ === ਧਾਮੀ ਨੇ ਸਟਾਰ ਵਨ ਦੇ 'ਦਿਲ ਮਿਲ ਗਏ' ਨਾਲ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ 'ਤੇ ਆਪਣੀ ਅਦਾਕਾਰੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੇ 2007 ਤੋਂ 2009 ਤੱਕ ਡਾ. ਮੁਸਕਾਨ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। 2008 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਏਕਤਾ ਕਪੂਰ ਦੁਆਰਾ 9X ਦੇ ਰਿਲੇਟੀ ਸ਼ੋਅ, 'ਕੌਨ ਜੀਤੇਗਾ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਕਾ ਟਿਕਟ' ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤੀਯੋਗੀ ਵਜੋਂ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। 2010 ਵਿੱਚ, ਉਹ ਗੁਰਮੀਤ ਚੌਧਰੀ ਦੇ ਨਾਲ ਸਟਾਰ ਵਨ ਦੇ 'ਗੀਤ - ਹੂਈ ਸਬਸੇ ਪਰਾਈ' ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ। ਧਾਮੀ ਨੂੰ ਇਸ ਭੂਮਿਕਾ ਨਾਲ ਗੀਤ ਦੇ ਕਿਰਦਾਰ ਨਾਲ ਪਛਾਣ ਮਿਲੀ। ਚੈਨਲ ਦੇ ਬੰਦ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਸੰਬਰ 2011 ਵਿੱਚ ਸਮਾਪਤ ਹੋਣ ਤੱਕ ਇਹ ਸ਼ੋਅ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਸਫਲ ਰਿਹਾ। ਧਾਮੀ ਨੇ 2010 ਵਿੱਚ ਇਮੇਜਿਨ ਟੀਵੀ ਦੇ ਰਿਐਲਿਟੀ ਸ਼ੋਅ 'ਬਿਗ ਮਨੀ: ਛੋਟਾ ਪਰਦਾ ਬੜਾ ਗੇਮ' ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕੀਤੀ। ਉਸੇ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਰੋਜ ਖਾਨ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਹੋਰ ਰਿਐਲਿਟੀ ਸ਼ੋਅ, 'ਨਚਲੇ ਵੇ' ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ। === 2012–ਮੌਜੂਦਾ: ਮਧੂਬਾਲਾ ਅਤੇ ਝਲਕ ਦਿਖਲਾ ਜਾ 6 === [[File:Drashti Dhami at the Launch of TV serial 'Madhubala' (2).jpg|thumb|left|Dhami at the launch of ''[[Madhubala – Ek Ishq Ek Junoon|Madhubala]]'' in 2012]] ਮਈ 2012 ਵਿੱਚ, ਧਾਮੀ ਨੇ ਸ਼ੋਅ 'ਨਾ ਬੋਲੇ ​​ਤੁਮ ਨਾ ਮੈਨੇ ਕੁਝ ਕਹਾ' ਲਈ ਆਪਣੇ ਡਾਂਸ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਧਾਮੀ ਨੇ 2012 ਤੋਂ 2014 ਤੱਕ ਕਲਰਜ਼ ਟੀਵੀ ਸ਼ੋਅ 'ਮਧੂਬਾਲਾ - ਏਕ ਇਸ਼ਕ ਏਕ ਜੂਨਨ' ਵਿੱਚ ਵਿਵਿਅਨ ਦਿਸੇਨਾ ਦੇ ਨਾਲ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਆਈ।<ref>{{cite web|url=http://archive.indianexpress.com/news/drashti-dhami-vivian-dsena-complete-400-episodes-of-madhubala/1182838/|title=Drashti Dhami, Vivian Dsena complete 400 episodes of 'Madhubala'|date=15 October 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.rediff.com/movies/report/madhubala-to-go-off-air-soon-tv/20140710.htm|title=Madhubala to go off air soon?|date=10 July 2014}}</ref> 2013 ਵਿੱਚ, ਧਾਮੀ ਨੇ ਕਲਰਜ਼ ਟੀਵੀ ਦੇ ਡਾਂਸ ਰਿਐਲਿਟੀ ਸ਼ੋਅ, ਝਲਕ ਦਿਖਲਾ ਜਾ 6 ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ।<ref>{{cite web|url=http://archive.indianexpress.com/news/range-of-famous-personalities-to-contest-in-jhalak-dikhla-jaa/1121613/|title=Range of famous personalities to contest in Jhalak Dikhla Jaa|date=28 May 2013}}</ref> ਉਹ ਕੋਰੀਓਗ੍ਰਾਫਰ ਸਲਮਾਨ ਯੂਸਫ ਖਾਨ ਦੇ ਨਾਲ ਜੇਤੂ ਬਣ ਕੇ ਉਭਰੀ।<ref>{{cite web|url=https://www.rediff.com/movies/report/tv-drashti-dhami-wins-jhalak-dikhhla-jaa-6/20130916.htm#:~:text=Television%20actress%20Drashti%20Dhami,choreographer%20partner%20Salman%20Yusuff%20Khan.|title=Drashti Dhami wins Jhalak Dikhhla Jaa 6|date=16 September 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/television/top-stories/story/drashti-dhami-and-her-dance-partner-salman-yusuf-khan-wins-jhalak-dikhhla-jaa-6-211061-2013-09-15|title=Madhubala fame actor Drashti Dhami beats Lauren Gottlieb to win Jhalak Dikhhla Jaa 6|date=16 September 2013}}</ref> ਜੂਨ 2014 ਵਿੱਚ, ਧਾਮੀ ਨੇ ਝਲਕ ਦਿਖਲਾ ਜਾ 7 ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਪਰ ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਥਾਂ ਮਨੀਸ਼ ਪਾਲ ਨੇ ਲੈ ਲਈ ਸੀ।<ref>{{cite web|url=https://photogallery.indiatimes.com/tv/behind-the-scenes/jhalak-dikhhla-jaa-8-on-the-sets/jhalak-dikhhla-jaa-7-on-the-sets/articleshow/36389318.cms|title=Jhalak Dikhhla Jaa 8: On the sets|date=11 June 2014}}</ref> ਦਸੰਬਰ 2014 ਵਿੱਚ, ਧਾਮੀ ਨੇ ਕਰਨ ਟੈਕਰ ਦੀ ਟੀਮ ਮੁੰਬਈ ਵਾਰੀਅਰਜ਼ ਲਈ ਖੇਡਦੇ ਹੋਏ ਸੋਨੀ ਟੀਵੀ ਦੀ ਬਾਕਸ ਕ੍ਰਿਕੇਟ ਲੀਗ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲਿਆ। [[File:Drashti Dhami on Jhalak Dikhhla Jaa.jpg|thumb|Dhami on the sets of ''[[Jhalak Dikhhla Jaa (season 6)|Jhalak Dikhhla Jaa 6]]'']] 2015 ਵਿੱਚ, ਧਾਮੀ ਨੇ ਜ਼ੀ ਟੀਵੀ ਦੇ 'ਏਕ ਥਾ ਰਾਜਾ ਏਕ ਥੀ ਰਾਣੀ' ਵਿੱਚ ਸਿਧਾਂਤ ਕਾਰਨਿਕ ਦੇ ਨਾਲ ਰਾਣੀ ਗਾਇਤਰੀ ਅਤੇ ਸਾਵਿਤਰੀ ਦੀਆਂ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਨਿਭਾਈਆਂ।<ref>{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/television/top-stories/story/watch-promo-of-drashti-dhami-new-serial-ek-tha-raja-ek-thi-rani-zee-tv-siddhant-karnick-258222-2015-06-18|title=Promo: Drashti Dhami in Zee Tv's Ek Tha Raja Ek Thi Rani|date=18 June 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/telly-stars-making-a-comeback-with-interesting-projects/articleshow/48033218.cms|title=Telly stars making a comeback with interesting projects|date=12 June 2015}}</ref> ਗਾਇਤਰੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਧਾਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਮਧੂਬਾਲਾ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੈਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਦਬਾਅ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਰਹੀ ਹਾਂ। ਪਰ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਨਵੇਂ ਸ਼ੋਅ ਲਈ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਕਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਲਈ ਵੀ ਉਤਸੁਕ ਹਾਂ। ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਮੇਰਾ ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਦੋਸਤ ਵੀ ਬਹੁਤ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਹਨ," "ਮੁਸ਼ਕਲ ਸੀ, ਉਸ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਬੋਲਨਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਸਮੇਂ ਲੋਕ ਬੋਲਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਚੁਣੌਤੀਪੂਰਨ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਮੈਨੂੰ ਭੂਮਿਕਾ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸਮੱਸਿਆ ਨਹੀਂ ਸੀ।"<ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/television/marriage-has-been-a-smooth-transition-drashti-dhami/|title=Marriage has been a smooth transition: Drashti Dhami|date=20 July 2015}}</ref>}} ਉਸ ਨੇ ਮਈ 2016 ਵਿੱਚ ਸ਼ੋਅ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ।<ref>{{cite web|url=http://indiatoday.intoday.in/story/siddhant-karnick-and-drashti-dhami-out-of-ek-tha-raja-ek-thi-rani/1/646360.html|title=Siddhant Karnick and Drashti Dhami quits Ek Tha Raja Ek Thi Rani?|access-date=19 April 2016}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.mid-day.com/articles/drashti-dhami-reveals-why-she-quit-ek-tha-raja-ek-thi-rani/17173180|title=Drashti Dhami reveals why she quit 'Ek Tha Raja Ek Thi Rani|newspaper=[[Mid-Day]]|access-date=2022-02-02|archive-date=2017-06-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20170614100957/http://www.mid-day.com/articles/drashti-dhami-reveals-why-she-quit-ek-tha-raja-ek-thi-rani/17173180|url-status=dead}}</ref> ਸ਼ੋਅ 2017 ਵਿੱਚ ਖਤਮ ਹੋਇਆ।<ref>{{cite web|url=https://news.abplive.com/entertainment/television/shocking-ek-tha-raja-ek-thi-rani-to-go-off-air-515021|title=SHOCKING! Ek Tha Raja Ek Thi Rani to go OFF-AIR|date=10 April 2017}}</ref> ਉਸੇ ਸਾਲ, ਕਰਨ ਪਟੇਲ, ਨਕੁਲ ਮਹਿਤਾ, ਕਰਨ ਵਾਹੀ, ਦਿਸ਼ਾ ਪਰਮਾਰ, ਸਨਾਇਆ ਇਰਾਨੀ, ਕ੍ਰਿਤਿਕਾ ਕਾਮਰਾ ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਟੀਵੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਸਤੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ 'ਆਈ ਡੋਂਟ ਵਾਚ ਟੀਵੀ' ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਵੈੱਬ ਸੀਰੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਈ।<ref>{{cite web|url=http://www.timesofindia.com/tv/news/hindi/WATCH-Nakuul-Mehtas-new-web-series-I-Dont-Watch-TV-IDWT/articleshow/50961945.cms|title=Web-series 'I Don't Watch TV' (IDWT)|work=The Times of India|date=12 February 2016}}</ref> ਨਵੰਬਰ 2016 ਵਿੱਚ, ਧਾਮੀ, ਅਰਜੁਨ ਬਿਜਲਾਨੀ ਦੇ ਨਾਲ ਏਕਤਾ ਕਪੂਰ ਦੀ ਬਾਲਾਜੀ ਟੈਲੀਫਿਲਮਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਟਾਰ ਪਲੱਸ ਦੇ 'ਪਰਦੇਸ ਮੇਂ ਹੈ ਮੇਰਾ ਦਿਲ' ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਈ।<ref>{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Arjun-Bijlani-Drashti-Dhami-to-redefine-romance-on-television/articleshow/55260548.cms|title=Arjun Bijlani-Drashti Dhami to redefine romance on television|newspaper=[[The Times of India]]|date=6 November 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/5-reasons-why-Drashti-Dhami-and-Arjun-Bijlanis-Pardes-Mein-Hai-Mera-Dil-looks-promising/photostory/55290965.cms|title=5 reasons why Drashti Dhami and Arjun Bijlani's Pardes Mein Hai Mera Dil looks promising - The Times of India|date=7 November 2016|access-date=29 November 2016}}</ref> ਇਹ ਸ਼ੋਅ ਜੂਨ 2017 ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਹੋ ਗਿਆ।<ref>{{cite web|url=https://news.abplive.com/entertainment/television/shocking-news-pardes-mein-hai-mera-dil-to-go-off-air-516634|title=SHOCKING NEWS! PARDES MEIN HAI MERA DIL to go Off Air|date=14 April 2017}}</ref> ਦਸੰਬਰ 2016 ਵਿੱਚ, ਧਾਮੀ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਫ਼ਿਲਮ 'ਦ ਚੇਂਜ' ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਆਈ।<ref name='film1'>{{cite web|url=https://www.news18.com/news/movies/the-change-trailer-drashti-dhami-starrer-deals-with-demonetisation-1323634.html|title=The Change Trailer: Drashti Dhami-starrer Deals With Demonetisation|date=16 December 2016}}</ref> ਇੱਕ ਇੰਟਰਵਿਊ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਧਾਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਸਕ੍ਰੀਨ 'ਤੇ ਚੁੰਮਣ ਅਤੇ ਬੋਲਡ ਸੀਨ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗੀ, ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਕਾਰਨ ਪੁੱਛਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਇਹ ਉਸ ਦੀ ਨਿੱਜੀ ਪਸੰਦ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਇਸ ਨਾਲ ਸਹਿਜ ਨਹੀਂ ਹੈ।<ref>{{cite web|url=http://www.indiawest.com/entertainment/television/drashti-dhami-i-will-never-kiss-onscreen/article_e41ab03a-a547-11e6-a3e6-777750d75be1.html|title=Drashti Dhami: I Will Never Kiss Onscreen|date=8 November 2016|access-date=2 ਫ਼ਰਵਰੀ 2022|archive-date=2 ਅਗਸਤ 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170802213515/http://www.indiawest.com/entertainment/television/drashti-dhami-i-will-never-kiss-onscreen/article_e41ab03a-a547-11e6-a3e6-777750d75be1.html|dead-url=yes}}</ref><ref name='Interview with ABP News'>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=8KeEgUmPbIY |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211215/8KeEgUmPbIY |archive-date=2021-12-15 |url-status=live|title=SSM team chat with Drashti Dhami|publisher=[[ABP News]] on YouTube|access-date=29 May 2017|date=11 November 2012}}{{cbignore}}</ref> ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸੀਰੀਅਲਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਕੰਮ ਰੋਮਾਂਸ-ਥੀਮ ਵਾਲੇ ਸ਼ੋਆਂ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ ਹੈ।<ref name='dnaint2'>{{cite news|url=http://www.dnaindia.com/television/report-exclusive-here-s-what-drashti-dhami-has-to-say-about-playing-a-naagin-on-screen-2621988|title=Here's what Drashti Dhami has to say about playing a Naagin on-screen|newspaper=[[DNA India]]}}</ref> ਜੂਨ ਤੋਂ ਅਕਤੂਬਰ 2018 ਤੱਕ, ਉਸ ਨੇ [[ਸ਼ਕਤੀ ਅਰੋੜਾ]] ਅਤੇ [[ਅਭਿਨਵ ਸ਼ੁਕਲਾ]] ਦੇ ਨਾਲ, ਕਲਰਜ਼ ਟੀਵੀ ਦੇ 'ਸਿਲਸਿਲਾ ਬਦਲਤੇ ਰਿਸ਼ਤੋ ਕਾ' ਵਿੱਚ ਘਰੇਲੂ ਹਿੰਸਾ ਦੀ ਸ਼ਿਕਾਰ ਨੰਦਨੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗੇ ਦੋਸਤ ਦੇ ਪਤੀ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਵਿੱਚ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੰਡੀਆ ਟੂਡੇ ਦੇ ਇੱਕ ਆਲੋਚਕ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਸ੍ਰਿਤੀ ਝਾਅ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੀ ਚੰਗੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਘਰੇਲੂ ਹਿੰਸਾ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਵੀ ਦਿਖਾਇਆ ਸੀ।<ref>{{cite magazine|url=https://www.indiatoday.in/television/reviews/story/silsila-badalte-rishton-ka-review-drashti-dhami-nails-it-as-the-tormented-wife-a-good-comeback-for-the-actress-1251111-2018-06-05|title=Silsila Badalte Rishton Ka review: Drashti Dhami nails it as the tormented wife; a good comeback for the actress|magazine=[[India Today]]}}</ref><ref name='itp3review'>{{cite magazine|url=https://www.indiatoday.in/television/soaps/story/silsila-badalte-rishton-ka-trailer-review-drashti-dhami-is-the-victim-of-domestic-violence-in-her-new-show-1248113-2018-06-01|title=Silsila Badalte Rishton Ka trailer review: Drashti Dhami is the victim of domestic violence in her new show|magazine=[[India Today]]}}</ref> 'ਸਿਲਸਿਲਾ ਬਦਲਤੇ ਰਿਸ਼ਤੋ ਕਾ' ਅਤੇ 'ਗੀਤ ਹੂਈ ਸਭ ਸੇ ਪਰਾਈ' ਵਿੱਚ, ਧਾਮੀ ਨੇ ਅਭਿਨਵ ਸ਼ੁਕਲਾ ਦੀ ਸਕ੍ਰੀਨ ਪਤਨੀ ਦੀ ਦੋ ਵਾਰ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਉਸ ਨੇ ਨਵੰਬਰ 2018 ਵਿੱਚ ਸਿਲਸਿਲਾ ਬਦਲਤੇ ਰਿਸ਼ਤੋ ਕਾ ਸ਼ੋਅ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ।<ref>{{cite magazine|url=https://www.indiatoday.in/videos/television/video/abhinav-shukla-talks-about-playing-drashti-dhami-s-husband-twice-on-screen-1255428-2018-06-08|title=Abhinav Shukla talks about playing Drashti Dhami's husband twice on screen|magazine=[[India Today]]|access-date=2022-02-02|archive-date=2018-08-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20180822020155/https://www.indiatoday.in/videos/television/video/abhinav-shukla-talks-about-playing-drashti-dhami-s-husband-twice-on-screen-1255428-2018-06-08|dead-url=yes}}</ref> ਸਿਲਸਿਲਾ ਬਦਲਤੇ ਰਿਸ਼ਤੋ ਕਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਕਤੀ ਅਰੋੜਾ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਇੰਟੀਮੇਟ ਸੀਨਜ਼ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ 'ਤੇ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਟ੍ਰੋਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। === ਹੋਰ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ === 2011 ਵਿੱਚ, ਧਾਮੀ (ਆਪਣੇ ਗੀਤ ਸਹਿ-ਅਦਾਕਾਰ, ਗੁਰਮੀਤ ਚੌਧਰੀ ਦੇ ਨਾਲ) ਨੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹੋਲੀ ਐਪੀਸੋਡ ਲਈ ਰੁਬੀਨਾ ਦਿਲਿਕ ਅਤੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ ਸਚਦੇਵ ਦੀ 'ਛੋਟੀ ਬਹੂ - ਸਵਾਰ ਕੇ ਰੰਗ ਰਚੀ' 'ਤੇ ਮਹਿਮਾਨ ਡਾਂਸ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕੀਤੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਜੁਲਾਈ 2011 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ 'ਸਾਜਨ ਰੇ ਝੂਟ ਮੱਤ ਬੋਲੋ' ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਡਾਂਸ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਦਸੰਬਰ 2011 ਵਿੱਚ, ਧਾਮੀ ਨੇ ਫਿਰ 'ਪਿਆਰ ਕੀ ਯੇ ਏਕ ਕਹਾਨੀ' ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਅਭੈ ਤੇ ਪਿਆ ਦੇ ਵਿਆਹ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਆਖਰੀ ਐਪੀਸੋਡ ਵਿੱਚ ਗੁਰਮੀਤ ਚੌਧਰੀ ਦੇ ਨਾਲ ਡਾਂਸ ਕੀਤਾ। ਜੁਲਾਈ 2012 ਵਿੱਚ, ਧਾਮੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ੋਅ ਮਧੂਬਾਲਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮੋਟ ਕਰਨ ਲਈ ਕਲਰਜ਼ ਟੀਵੀ ਦੇ 'ਨਾ ਬੋਲੇ ​​ਤੁਮ ਨਾ ਮੈਨੇ ਕੁਝ ਕਹਾ' ਵਿੱਚ ਮਹਿਮਾਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਮਾਰਚ 2013 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਜੈਸ਼ੀਲ ਧਾਮੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਭਾਬੀ ਸੁਹਾਸੀ ਧਾਮੀ, ਜੋ ਸ਼ੋਅ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀਯੋਗੀ ਸਨ, ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਲਈ ਨੱਚ ਬਲੀਏ 5 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹਿਮਾਨ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।<ref name=":2">{{cite news|url=http://www.timesofindia.com/tv/news/hindi/Drashti-Dhami-finds-a-new-sister-on-Nach-Baliye/articleshow/18255954.cms|title=Drashti Dhami finds a new sister on Nach Baliye|work=The Times of India|date=30 January 2013|access-date=15 September 2016}}</ref> ਜੂਨ 2014 ਵਿੱਚ, ਧਾਮੀ ਨੂੰ ਕਲਰਜ਼ ਟੀਵੀ ਦੇ 'ਮਿਸ਼ਨ ਸਪਨੇ' ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ 'ਕਾਮੇਡੀ ਨਾਈਟਸ ਵਿਦ ਕਪਿਲ' ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੋਰ ਦਿੱਖ ਦਿੱਤੀ। ਸਤੰਬਰ 2015 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਨਾਇਆ ਇਰਾਨੀ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਲਈ 'ਝਲਕ ਦਿਖਲਾ ਜਾ' ਦੇ ਅੱਠਵੇਂ ਸੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹਿਮਾਨ ਪ੍ਰਤੀਯੋਗੀ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। == ਹੋਰ ਕੰਮ == ਧਾਮੀ 'ਸੇਵ ਅਵਰ ਪਲੈਨੇਟ' ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਲਈ ਕੈਨਵਾਇਰਮੈਂਟ ਵੀਕ 2011 ਅਤੇ 2013 ਲਈ ਬ੍ਰਾਂਡ ਅੰਬੈਸਡਰ ਸੀ। 2016 ਵਿੱਚ, ਉਹ ਇੱਕ ਵਾਤਾਵਰਨ ਸਵੱਛ ਭਾਰਤ (ਸਵੱਛ ਭਾਰਤ ਅਭਿਆਨ) ਲਈ ਸਵੱਛ ਸਰਵੇਖਣ 2017 ਪਹਿਲਕਦਮੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ।<ref>{{cite tweet|user=PIB_India|author=PIB India|number=761808453916561408|date=6 August 2016|title=LIVE: Union Minister @MVenkaiahNaidu felicitates various artists for their contribution towards #SwachhBharat}}</ref> ਧਾਮੀ ਟੀਮ 'ਡੀ' ਸੇਲਿਬ੍ਰਿਟੀ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ 2016 ਲਈ ਵੀ ਕਪਤਾਨ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ 78 ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸ਼ਖਸੀਅਤਾਂ ਸਮੇਤ ਛੇ ਟੀਮਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਦੀ ਲੋੜ ਵਾਲੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨ ਲਈ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ 'I HELP A KID.COM' ਸੇਲਿਬ੍ਰਿਟੀ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਤੋਂ ਇੱਕ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।<ref>{{citation |url=http://www.ihelpakid.com/episode---6-finale.html |title=I Help A Kid Celebrity Championship Results |work=ihelpakid.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20160914081529/http://www.ihelpakid.com/episode---6-finale.html |archive-date=14 September 2016 |access-date=14 September 2016 |url-status=dead |archivedate=14 ਸਤੰਬਰ 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160914081529/http://www.ihelpakid.com/episode---6-finale.html }}</ref> 2017 ਵਿੱਚ, ਧਾਮੀ ਬਜਾਜ ਬ੍ਰਹਮੀ ਅਮਲਾ ਆਯੁਰਵੈਦਿਕ ਹੇਅਰ ਆਇਲ ਦਾ ਬ੍ਰਾਂਡ ਅੰਬੈਸਡਰ ਬਣੀ।<ref>{{cite web|url=http://www.thehansindia.com/posts/index/Business/2017-10-16/Bajaj-Corp-re-launches-Brahmi-Amla-Hair-Oil/333581|date=16 October 2017|title=Bajaj Corp re-launches 'Brahmi Amla Hair Oil'|access-date=18 October 2017}}</ref> ==ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ== 21 ਫਰਵਰੀ 2015 ਨੂੰ, ਧਾਮੀ ਨੇ ਨੀਰਜ ਖੇਮਕਾ ਨਾਮ ਦੇ ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ।<ref>{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/tv/Drashti-Dhami-to-tie-the-knot-on-February-21-2015/photostory/46322609.cms|title=Drashti Dhami to tie the knot on February 21, 2015| work=The Times of India|accessdate=24 July 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://ibnlive.in.com/photogallery/17930.html|title=In pics: Inside 'Madhubala' actress Drashti Dhami and Neeraj Khemka's pre-wedding function|work=IBNLive|accessdate=24 July 2016|archive-date=21 ਫ਼ਰਵਰੀ 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150221195513/http://ibnlive.in.com/photogallery/17930.html|dead-url=yes}}</ref> ==ਟੈਲੀਵੀਜ਼ਨ== ===ਲੜੀਵਾਰ=== {| class="wikitable" ! ਸਾਲ!! ਟੀਵੀ ਸ਼ੋਅ !! ਭੂਮਿਕਾ!! ਟੀ ਵੀ ਚੈਨਲ |- |2007–2009 |''ਦਿਲ ਮਿਲ ਗਏ'' |ਡਾਕਟਰ ਮੁਸਕਾਨ ਚੱਡਾ | rowspan="2" |[[ਸਟਾਰ ਵਨ]] |- | 2010-2011 || ''ਗੀਤ-ਹੁਈ ਸਮਸੇ ਪਰਾਈ''|| ਗੀਤ ਹਾਂਡਾ/ਗੀਤ ਮਾਨ ਸਿੰਘ ਖੁਰਾਨਾ |- | 2012-2014 || ''ਮਧੁ ਬਾਲਾ-ਏਕ ਇਸ਼ਕ ਏਕ ਜਨੂੰਨ''|| ਮਧਬਾਲਾ ਰਿਸ਼ੀਭ ਕੁੰਦਰਾ/ ਮਧੂਬਾਲਾ ਰਾਜਾ ਕੁਸ਼ਵਾਹਾ | ਕਲਰਜ਼ ਟੀਵੀ |- |2015-2016 |''ਏਕ ਥਾ ਰਾਜਾ ਏਕ ਥੀ ਰਾਣੀ'' |ਗਾਇਤਰੀ ਸੇਠ / ਰਾਣੀ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਅਤੇ ਦੋਹਰੀ ਭੂਮਿਕਾ ਸਾਵਿਤਰੀ |[[ਜ਼ੀ ਟੀਵੀ]] |- |2016-2017 |''ਪਰਦੇਸ ਮੇਂ ਹੈ ਮੇਰਾ ਦਿਲ'' |ਨੈਨਾ ਬੱਤਰਾ / ਨੈਨਾ ਰਾਘਵ ਮਹਿਰਾ |[[ਸਟਾਰ ਪਲੱਸ]] |- |2018-present |''ਸਿਲਸਿਲਾ ਬਦਲਤੇ ਰਿਸ਼ਤੋਂ ਕਾ'' |ਨੰਦਨੀ ਰਾਜਦੀਪ ਠਾਕੁਰ | ਕਲਰਜ਼ ਟੀਵੀ |- |} == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|2}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [[File:Wikiquote-logo.svg|alt=|16x16px]]{{wikiquote-inline}} * [[File:Commons-logo.svg|alt=|16x16px]]{{commons-inline}} * {{IMDb name|4396059}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1985]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਟੈਲੀਵਿਜਨ ਦੀਆਂ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] a7n66zk367scik8immhbmg901a25lzf 0 93018 838833 721535 2026-05-07T02:17:02Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838833 wikitext text/x-wiki {{Infobox pageant titleholder | name = ਪੂਜਾ ਬਤਰਾ | image =Pooja Batra.jpg | birth_date ={{Birth date and age|df=yes|1974|10|27}}<ref>{{cite web|title=Pooja Batra|url=http://www.flixster.com/actor/pooja-batra|publisher=[[Flixter]]|accessdate=22 February 2011}}</ref> | birth_place = [[ਫ਼ੈਜ਼ਾਬਾਦ]], ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਭਾਰਤ | height = {{height|m=1.78}} | occupation = ਅਦਾਕਾਰਾ, ਮਾਡਲ | title = [[ਫੈਮੀਨਾ ਮਿਸ ਇੰਡੀਆ|ਫੈਮਿਨਾ ਮਿਸ ਇੰਡੀਆ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ 1993]] | competitions = [[ਫੈਮਿਨਾ ਮਿਸ ਇੰਡੀਆ]]<br>(ਮਿਸ ਇੰਡੀਆ 3)<br>(Miss India International)<br>[[Miss International 1993]]<br>(ਸੈਮੀ-ਫ਼ਾਈਨਲਿਸਟ)| Ethnicity = Sindhi | spouse = {{Marriage|ਡਾ. ਸੋਨੂੰ ਐਸ. ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ|2002|2011|end=divorced}} }} '''ਪੂਜਾ ਬਤਰਾ''' (ਜਨਮ [[27 ਅਕਤੂਬਰ]], [[1974]]) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰ ਅਤੇ ਮਾਡਲ ਹੈ। ਇਸਨੇ [[1993]] ਵਿੱਚ, ਫੈਮਿਨਾ ਮਿਸ ਇੰਡੀਆ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਖ਼ਿਤਾਬ ਜਿੱਤਿਆ। ==ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ== ਬਤਰਾ ਦਾ ਜਨਮ [[27 ਅਕਤੂਬਰ]], [[1974]] ਨੂੰ [[ਫ਼ੈਜ਼ਾਬਾਦ]], [[ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਇਸਦੇ ਪਿਤਾ ਰਵੀ ਬਤਰਾ, ਇੱਕ ਆਰਮੀ ਕਾਲੋਨਲ ਸੀ<ref>{{cite web|last1=Tiwari|first1=Nimisha|title=What's Pooja Batra doing in Mumbai!|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Whats-Pooja-Batra-doing-in-Mumbai/articleshow/4885067.cms|website=[[The Times of India]]|accessdate=1 May 2016|date=13 August 2009}}</ref>, ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਨੀਲਮ ਬਤਰਾ, [[1971]] ਵਿੱਚ ਮਿਸ ਇੰਡੀਆ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਯੋਗੀ ਸੀ, ਹਨ।.<ref name="rediff">{{cite web|title='I'm not his ex, Akshay Kumar is my ex'|url=http://www.rediff.com/movies/jun/25pooja1.htm|website=[[Rediff]]|accessdate=1 May 2016|date=25 June 1997}}</ref> ਜਦੋਂ ਪੂਜਾ ਜਵਾਨ ਸੀ ਤਾਂ ਇਹ ਆਪਣੇ ਪੂਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ [[ਲੁਧਿਆਣਾ]] ਵਿੱਚ ਵੀ ਰਹੀ।<ref>{{cite web|url=http://www.indiawest.com/entertainment/global/pooja-batra-makes-heads-turn-in-action-thriller-killer-punjabi/article_129e6124-e49e-11e5-9a6a-77a6da943d2e.html|title=Pooja Batra Makes Heads Turn in Action Thriller 'Killer Punjabi': Watch Trailer|first=Divya|last=Vashisht-Kumar|work=[[India-West]]|date=7 March 2016|accessdate=17 July 2016|archive-date=14 ਜੁਲਾਈ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160714041838/http://www.indiawest.com/entertainment/global/pooja-batra-makes-heads-turn-in-action-thriller-killer-punjabi/article_129e6124-e49e-11e5-9a6a-77a6da943d2e.html|dead-url=yes}}</ref> ਸਕੂਲ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਇੱਕ ਐਥਲੀਟ ਸੀ ਜਿਸਨੇ 200 ੧ਤੇ 400 ਮੀਟਰ ਦੌੜ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ। ਇਸਨੇ ਫੇਰਗੁਸਨ ਕਾਲਜ<ref name="rediff"/><ref name="bio">{{cite web|title=Biography|url=http://www.poojabatra.com/biography.html|website=Poojabatra.com|accessdate=1 May 2016}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="Roshni"/>, ਪੂਨਾ ਤੋਂ ਅਰਥ-ਸਾਸ਼ਤਰ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰੈਜੁਏਸ਼ਨ<ref name="Roshni">{{cite web|title="To those interested in entering the entertainment world: believe in yourself, have the chops, and be ready to work hard."—Pooja Batra|url=http://roshnimedia.com/blog/wp-content/uploads/2016/03/Ambassadors_9.pdf|publisher=Roshni Media Group|accessdate=1 May 2016|archive-date=14 ਦਸੰਬਰ 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211214100425/http://roshnimedia.com/blog/wp-content/uploads/2016/03/Ambassadors_9.pdf|url-status=dead}}</ref> ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ [[ਸਿਮਬਿਓਸਿਸ]], [[ਪੂਨੇ|ਪੂਨਾ]] ਤੋਂ ਮਾਰਕਟਿੰਗ ਵਿੱਚ ਐਮਬੀਏ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ। ਪੂਜਾ ਦੇ ਦੋ ਭਰਾ ਹਨ। ਪੂਜਾ ਜਦੋਂ 18 ਸਾਲ ਦੀ ਸੀ ਤਾਂ ਇਹ 1993 ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਸੁਹਪਣ ਮੁਕਾਬਲਾ ਮਿਸ ਏਸ਼ੀਆ ਪੈਸੀਫਿਕ ਵਿੱਚ ਤੀਸਰਾ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ<ref>{{cite web|title=Miss Indias who made it to Bollywood|url=http://photogallery.indiatimes.com/beauty-pageants/miss-india/miss-indias-who-made-it-to-bollywood/50-Years-of-Miss-India-Miss-Indias-who-made-it-to-Bollywood/articleshow/19092168.cms|website=The Times of India|accessdate=1 May 2016}}</ref> । ==ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ== ਬਤਰਾ ਨੇ ਹੱਡੀਆਂ ਦੇ ਸਰਜਨ, ਡਾ. ਸੋਨੂੰ ਐਸ. ਅਹਲੂਵਾਲਿਆ, ਨਾਲ ਲਾਸ ਐਂਜਲਸ, ਕੈਲੀਫ਼ੋਰਨਿਆ ਵਿੱਚ [[2002]] ਵਿੱਚ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਇਆ। ਜਨਵਰੀ 2011 ਵਿੱਚ, ਇਸਨੇ ਤਲਾਕ ਦਾਇਰ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਸਨੇ ਬੇਲੋੜੇ ਅੰਤਰਾਂ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੱਤਾ। ==ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀ== {| class="wikitable sortable plainrowheaders" |+List of acting awards and nominations |- ! width=5%|ਸਾਲ ! width=20%|ਫਿਲਮ ! width=30%|ਅਵਾਰਡ ! width=29%|ਸ਼੍ਰੇਣੀ ! width=15%|ਨਤੀਜਾ |- | 1998 | ''[[ਵਿਰਾਸਤ (1997 ਫ਼ਿਲਮ)|ਵਿਰਾਸਤ]]'' | [[ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਅਵਾਰਡ]] | [[ਫ਼ਿਲਮਫੇਅਰ ਅਵਾਰਡ ਫ਼ਾਰ ਬੇਸਟ ਫ਼ੀਮੇਲ ਡੇਬਿਊ|ਬੇਸਟ ਫ਼ੀਮੇਲ ਡੇਬਿਊ]] | {{ਨਾਮਜ਼ਦ}} |- | 1998 | ''[[ਵਿਰਾਸਤ (1997 ਫ਼ਿਲਮ)|ਵਿਰਾਸਤ]]'' | [[ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਅਵਾਰਡ]] | [[ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਅਵਾਰਡ ਫ਼ਾਰ ਬੇਸਟ ਸਪੋਰਟਿੰਗ ਅਦਾਕਾਰ]] | {{ਨਾਮਜ਼ਦ}} |- | 1998 | ''[[ਵਿਰਾਸਤ (1997 ਫ਼ਿਲਮ)|ਵਿਰਾਸਤ]]'' | [[ਸਕ੍ਰੀਨ ਅਵਾਰਡ]] | [[ਬੇਸਟ ਸਪੋਰਟਿੰਗ ਅਦਾਕਾਰ]] | {{ਜੇਤੂ}} |- | 1998 | ਵਿਰਾਸਤ (1997 ਫ਼ਿਲਮ)|ਵਿਰਾਸਤ | [[ਜ਼ੀ ਸੀਨ ਅਵਾਰਡ]] | ਜ਼ੀ ਸੀਨ ਅਵਾਰਡ ਫ਼ਾਰ ਬੇਸਟ ਫ਼ੀਮੇਲ ਡੇਬਿਊ | {{ਨਾਮਜ਼ਦ}} |- | 1998 | ''ਵਿਰਾਸਤ (1997 ਫ਼ਿਲਮ)|ਵਿਰਾਸਤ'' | [[ਜ਼ੀ ਸੀਨ ਅਵਾਰਡ]] | ਜ਼ੀ ਸੀਨ ਅਵਾਰਡ ਫ਼ਾਰ ਬੇਸਟ ਐਕਟਰ ਇਨ ਸਪੋਰਟਿੰਗ ਰੋਲ-ਫ਼ੀਮੇਲ | {{ਨਾਮਜ਼ਦ}} |- | 2006 | ''[[ਤਾਜ ਮਹਲ: ਇੱਕ ਅਮਰ ਪ੍ਰੇਮ ਕਹਾਣੀ]]'' | [[ਸਕ੍ਰੀਨ ਅਵਾਰਡ]] | [[ਬੇਸਟ ਅਦਾਕਾਰ]] | {{ਨਾਮਜ਼ਦ}} |- |} ==ਹਵਾਲੇ== {{reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1974]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫੈਮਿਨਾ ਮਿਸ ਇੰਡੀਆ ਜੇਤੂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤੇਲਗੂ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤਾਮਿਲ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੁੰਬਈ ਦੇ ਲੋਕ]] 9xa4wqur782d2b79qxczy9m74wsph5q 0 94409 838785 771727 2026-05-06T18:08:14Z Meenukusam 51574 Created by translating the section "Songs with G. M. Durrani" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1349400535|Rajkumari Dubey]]" 838785 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist | name = ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ | image = | caption = | image_size = | background = ਏਕਲ_ਗਾਇਕ | birth_name = ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਦੂਬੇ | alias = | birth_date = 1924 |birth_place = [[ਵਾਰਾਨਸੀ]], ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ | death_date = 2000 |death_place =[[India]] | instrument = Vocalist | genre = [[ਪਲੇਬੈਕ ਗਾਇਕ |ਪਲੇਬੈਕ ਗਾਇਕੀ]] | occupation = ਗਾਇਕ | years_active = 1934–1977 }} '''ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਦੂਬੇ''' (1924–2000), ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਹਿਲੇ ਨਾਂ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਤੋਂ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ  ਹੈ, ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਪਲੇਬੈਕ ਗਾਇਕ  ਸੀ  ਜੋ 1930 ਅਤੇ 1940 ਦੇ ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੀ  ਸੀ। ਉਹ ''ਬਾਵਰੇ ਨੈਨ'' (1950) ਵਿੱਚ ''ਸੁਨ ਬੈਰੀ ਬਾਲਮ ਸੱਚ ਬੋਲ ਰੇ '', ''ਮਹਲ'' (1949) ''ਘਬਰਾ ਕੇ ਜੋ ਹਮ ਸਰ ਕੋ ਟਕਰਾਏਂ'' ਅਤੇ [[ਪਾਕੀਜ਼ਾ]] (1972) ਵਿੱਚ ''ਨਜਰੀਆ ਕੀ ਮਾਰੀ'' ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। == ਜੀਵਨ == ਉਸ ਕੋਲ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਗਾਇਕਾਵਾਂ, [[ਜ਼ੋਹਰਾਬਾਈ ਅੰਬੇਵਾਲੀ]], [[ਅਮੀਰਬਾਈ ਕਰਨਾਟਕੀ]] ਅਤੇ [[ਸ਼ਮਸ਼ਾਦ ਬੇਗਮ]] ਨਾਲੋਂ ਇੱਕ ਤੰਗ ਸੀਮਾ ਦੇ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਨਰਮ ਅਤੇ ਮਿੱਠੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੀ। ਅਗਲੇ ਦੋ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ 100 ਫਿਲਮਾਂ ਲਈ ਗਾਇਆ, 1950 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਤੱਕ, ਜਦੋਂ ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪਲੇਬੈਕ-ਸਿੰਗਿੰਗ ਸੀਨ ਨੂੰ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ।<ref name=Women>{{cite web |title=Zohrabai, Amirbai and Rajkumari profiles |publisher=Women On Record website |url=http://www.womenonrecord.com/music-makers/artists/zohrabai-amirbai-rajkumari |access-date=18 February 2020}}</ref> == ਕਰੀਅਰ == ਉਹ 10 ਸਾਲ ਦੀ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ 1934 ਵਿੱਚ ਐਚਐਮਵੀ ਲਈ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਗੀਤ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਸਟੇਜ ਕਲਾਕਾਰ ਵਜੋਂ ਆਪਣਾ ਕਰੀਅਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪਿਕਚਰਜ਼ ਦੇ ਵਿਜੇ ਭੱਟ ਅਤੇ ਸ਼ੰਕਰ ਭੱਟ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਇੱਕ ਸ਼ੋਅ ਦੌਰਾਨ ਦੇਖਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਪਸੰਦ ਆਈ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਟੇਜ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਬੰਦ ਕਰਨ ਲਈ ਮਨਾ ਲਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਉਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਖਰਾਬ ਕਰ ਦੇਵੇਗਾ (ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਮਾਈਕ੍ਰੋਫੋਨ ਨਹੀਂ ਸਨ ਅਤੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੁਣਨ ਲਈ ਚੀਕਣਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ)। ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਥੀਏਟਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਅਦਾਕਾਰਾ ਅਤੇ ਗਾਇਕਾ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪਿਕਚਰਜ਼ ਦੀ ਕਰਮਚਾਰੀ ਬਣ ਗਈ।<ref name=Women/> ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਦੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਪਹਿਲੀ ਫ਼ਿਲਮ ਇੱਕ ਹਿੰਦੀ-ਗੁਜਰਾਤੀ ਦੁਭਾਸ਼ੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਲੀਲਾ ਨਵੀਂ ਦੁਨੀਆ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ 'ਆਂਖ ਕਾ ਤਾਰਾ' ਅਤੇ 'ਤੁਰਕੀ ਸ਼ੇਰ' (1933) ਵਰਗੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਨਿਭਾਈਆਂ। ਉਹ 'ਭਗਤ ਕੇ ਭਗਵਾਨ' ਅਤੇ 'ਇਨਸਾਫ ਕੀ ਟੋਪੀ' (1934) ਵਿੱਚ ਹੀਰੋਇਨ ਸੀ। ਉਨ੍ਹੀਂ ਦਿਨੀਂ ਉਹ ਅਕਸਰ ਜ਼ਕਰੀਆ ਖਾਨ (ਮਰਹੂਮ ਅਭਿਨੇਤਾ ਅਮਜਦ ਖਾਨ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਕ੍ਰੀਨ ਨਾਮ ਜਯੰਤ ਸੀ) ਦੇ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਉਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਲੱਲੂਭਾਈ ਲਈ ਵੀ ਗਾਉਂਦੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਜੀ ਦੀਆਂ ਅਭਿਨੈ ਵਾਲੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਨਵੀਂ ਦੁਨੀਆ, ਉਰਫ ਸੈਕਰਡ ਸਕੈਂਡਲ (1934) (ਗੁਜਰਾਤੀ ਸੰਸਕਰਣ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰ ਲੀਲਾ), ਲਾਲ ਚਿੱਠੀ, ਉਰਫ਼ ਰੈੱਡ ਲੈਟਰ (1935), ਬਾਂਬੇ ਮੇਲ (1935), ਬੰਬਈ ਕੀ ਸੇਠਾਨੀ (1935) ਅਤੇ ਸ਼ਮਸ਼ੀਰ-ਏ-ਅਰਬ (1935) ਨੂੰ ਸੰਗੀਤ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਫਿਗਰ 'ਤੇ ਨਜ਼ਰ ਰੱਖਣ ਤੋਂ ਤੰਗ ਆ ਗਈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਕਰੀਅਰ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਿਰਫ ਗਾਉਣ 'ਤੇ ਹੀ ਟਿਕੇ ਰਹਿਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪਿਕਚਰਜ਼ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਨੇ ਰਤਨਾਮਾਲਾ, ਸ਼ੋਭਨਾ ਸਮਰਥ ਵਰਗੀਆਂ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ ਲਈ ਪਲੇਬੈਕ ਗਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਜਲਦੀ ਹੀ ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਸਿਨੇਮਾ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮਹਿਲਾ ਪਲੇਬੈਕ ਗਾਇਕਾ ਬਣ ਗਈ। ਉਸ ਨੇ ਕਈ ਗੁਜਰਾਤੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਗੀਤ ਗਾਏ। ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਰਸਮੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗਾਉਣ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਉਸ ਨੂੰ ਸਿਖਾਏ ਗਏ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਚੁੱਕਣ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਚੰਗੀ ਸੀ। ਉਹ ਸੋਚਦੇ ਸਨ ਕਿ ਉਹ ਇੱਕ ਸਿੱਖਿਅਤ ਗਾਇਕ ਸੀ! ਉਹ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਇੱਕ ਕਲਾਸੀਕਲ ਗਾਇਕਾ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਸੀ ਅਤੇ ਠੁਮਰੀ ਅਤੇ ਦਾਦਰਾ ਦੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਰੂਪਾਂ ਦੇ ਢਾਂਚੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਗਾਇਕੀ ਅਤੇ ਆਵਾਜ਼ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਮਸ਼ਾਦ ਬੇਗਮ, ਜ਼ੋਹਰਾਬਾਈ ਅੰਬੇਵਾਲੀ, ਜੂਥਿਕਾ ਰਾਏ, ਜ਼ੀਨਤ ਬੇਗਮ, ਆਦਿ ਸਨ। ਸ਼ਮਸ਼ਾਦ ਅਤੇ ਜ਼ੋਹਰਾਬਾਈ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਉੱਚੀ ਸੀਮਾ ਨਾਲ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਦੀ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਸੀਮਾ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਨਰਮ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਮਿੱਠੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਮੁਕੇਸ਼ ਨਾਲ ਕਾਫੀ ਗੀਤ ਗਾਏ। ਉਸ ਨੂੰ ਮੁਹੰਮਦ ਰਫੀ ਨਾਲ ਗਾਉਣ ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਮੌਕਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ - ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਸ ਲਈ ਕਿਉਂਕਿ ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਇੱਕ ਤੇਜ਼ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਗਾਇਕਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਨੌਕਰ (1943) ਵਿੱਚ ਨੂਰ ਜਹਾਂ ਨਾਲ ਗਾਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਕਦੇ ਕੇ.ਸੀ. ਡੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਗਾਇਆ, ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਭਤੀਜੇ ਮੰਨਾ ਡੇ ਦੁਆਰਾ ਰਚੇ ਗੀਤ ਗਾਏ। == ਬਾਅਦ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ == ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਪਤੀ ਵੀ.ਕੇ. ਦੂਬੇ ਜੋ ਬਨਾਰਸ, (ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼) ਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਸਮਾਂ ਬਿਤਾਇਆ (ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਦੀ ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਦੁਕਾਨ ਸੀ), ਜਦੋਂ ਉਹ ਬੰਬਈ ਵਿੱਚ ਸੈਟਲ ਹੋ ਗਈ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਉਸ ਨਾਲ ਬੰਬਈ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਦੂਬੇ ਦੀ ਮੌਤ 2000 ਵਿੱਚ ਹੋਈ।<ref name=Women/> ਆਪਣੇ ਕਰੀਅਰ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਉਹ ਨੀਲ ਕਮਲ, ਇੱਕ ਰਾਜ ਕਪੂਰ ਅਤੇ ਮਧੂਬਾਲਾ ਸਟਾਰਰ, ਅਤੇ ਹਲਚੁਲ (1951) ਲਈ ਗੀਤ ਗਾਉਂਦੀ ਰਹੀ; ਪਰ ਉਸ ਦੀਆਂ ਦੋ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਫਿਲਮਾਂ ਬਾਵਰੇ ਨੈਨ (1950), ਹੋਣਗੀਆਂ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਗੀਤਾ ਬਾਲੀ "ਸੁਨ ਬੈਰੀ ਬਾਲਮ ਸੱਚ ਬੋਲ ਰੇ" ਅਤੇ ਮਹਿਲ (1949) ਲਈ ਗਾਇਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੇ "ਘਬਰੇਕਰ ਕੇ ਜੋ ਹਮ ਸਰ ਕੋ" ਗਾਇਆ ਜੋ ਟਕਰਾਇਣ ਵਿਜੇਲਕਸ਼ਮੀ 'ਤੇ ਚਿਤਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ "ਚੁਨ ਚੁਨ ਗੁੰਗਰੂਵਾ ਬਾਜੇ ਝੁੰਬਾ", ਜੋਹਰਾਬਾਈ ਅੰਬਾਲਾਵਾਲੀ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਡੁਇਟ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਸ ਸਮੇਂ ਤੱਕ, ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ ਅਤੇ ਆਸ਼ਾ ਭੌਂਸਲੇ ਨੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਹੋਰ ਮਹਿਲਾ ਗਾਇਕਾਂ ਨੂੰ ਪਾਸੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ 1952 ਦੀ ਫ਼ਿਲਮ ਆਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਓ.ਪੀ. ਨਈਅਰ ਲਈ ਆਪਣਾ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਗੀਤ ਗਾਇਆ, ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਫ਼ਿਲਮ; "ਜਬ ਸੇ ਪੀ ਪੀਆ ਆਨ ਅਧਾਰ" ਸੀ। ਕਹਾਣੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਗੀਤ ਲਈ ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ 'ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। (ਫਿਲਮ ਦੇ ਬਾਕੀ ਗੀਤ ਗੀਤਾ ਦੱਤ ਅਤੇ ਸੀ. ਐਚ. ਆਤਮਾ ਦੁਆਰਾ ਗਾਏ ਗਏ ਹਨ)। ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਇਹ ਗੱਲ ਲਤਾ ਨੂੰ ਦੱਸੀ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਅਜਿਹਾ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਲਤਫਹਿਮੀ ਹੋ ਗਈ। ਨਾਰਾਜ਼ ਹੋ ਕੇ, ਓ.ਪੀ. ਨਈਅਰ ਨੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਨੂੰ ਇਹ ਗੀਤ ਗਾਉਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਦੁਹਰਾਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਕਦੇ ਵੀ ਲਤਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਲਈ ਗਾਉਣ ਲਈ ਨਹੀਂ ਵਰਤਿਆ। ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਨੇ ਲੰਬੇ ਸੁੱਕੇ ਸਪੈੱਲ ਨੂੰ ਸਹਿਣ ਕੀਤਾ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਨੌਸ਼ਾਦ ਨੇ ਪਾਕੀਜ਼ਾ (1972) ਲਈ ਉਸਦੇ ਪਿਛੋਕੜ ਵਾਲੇ ਸਕੋਰ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਕੋਰਸ ਵਿੱਚ ਗਾਉਂਦੇ ਦੇਖਿਆ। ਨੌਸ਼ਾਦ ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਈ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਬਹੁਤ ਆਦਰ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਦਿਲ ਟੁੱਟ ਗਿਆ ਕਿ ਉਸਨੇ ਅੰਤ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕੋਰਸ ਵਿੱਚ ਗਾਉਣਾ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਉਸਨੇ ਉਸਨੂੰ ਪਾਕੀਜ਼ਾਹ, ਨਜਰੀਆ ਦੀ ਮਾਰੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੂਰਾ ਗੀਤ ਆਪਣੇ ਲਈ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਦਾ ਆਖਰੀ ਫਿਲਮੀ ਗੀਤ ਆਰ ਡੀ ਬਰਮਨ ਲਈ ਫਿਲਮ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ; "ਹਰਿ ਦੀਨ ਜੋ ਬੀਤਾ"। ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਫਿਰਦੌਸ ਅਲੀ ਅਤੇ ਮਹਿਮੂਦ ਜਮਾਲ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਮਿਤ, ਸਮੰਦਰ ਫਿਲਮਜ਼ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ, ਚੈਨਲ 4 'ਤੇ ਮਹਿਫਿਲ ਨਾਮਕ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਟੀਵੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਫਿਲਮੀ ਗੀਤਾਂ ਅਤੇ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸੈੱਟ ਗਾਇਆ; ਫਿਲਮ ਮਹਿਲ ਦੇ ਇੱਕ ਗੀਤ, "ਯੇ ਰਾਤ ਫਿਰ ਨਾ ਆਏਗੇ" ਦੇ ਕੈਪਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਗੀਤ ਜ਼ੋਹਰਾ (ਨਾ ਕਿ ਮਧੂਬਾਲਾ ਜਾਂ ਵਿਜੇਲਕਸ਼ਮੀ) 'ਤੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ 24 ਮਾਰਚ 1991 ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਦੀ 2000 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਗਰੀਬੀ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। == ਜੀ. ਐਮ. ਦੁਰਾਨੀ ਨਾਲ ਗਾਏ ਗੀਤ == * "ਝੂਮ ਰਹੀ ਬਾਗੋੰ ਮੇਨ ਭੀਗੀ"-ਯਤੀਮ (1945) <ref name="k-anwar" /> * "ਬਰਸਨ ਲਾਗੀ ਬਦਰੀਆ"-''ਨਈ ਦੁਨੀਆ'' (1942) <ref name="cineplot">{{Cite web |date=10 October 2010 |title=Rajkumari &ndash; Profile |url=http://cineplot.com/music/rajkumari-profile/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20101010082541/http://cineplot.com/music/rajkumari-profile/ |archive-date=10 October 2010 |access-date=13 February 2023 |website=Cineplot.com website}}</ref> * "ਦਿਲ ਲੂਟ ਲੀਆ ਜੀ"-''ਨਈ ਦੁਨੀਆ'' (1942) * "ਪ੍ਰੇਮ ਨੇ ਮਨ ਮੇਂ ਆਗ ਲਗਾਈ"-''ਨਈ ਦੁਨੀਆ'' (1942) * "ਓ ਤੁਝਕੋ ਨੈਨੋਂ"-''ਮੇਹਰਬਾਨੀ'' (1950) * "ਉਡ ਜਾਓ ਮੈਂ ਸਾਜਨ ਰੇ"-''ਕਵਿਤਾ'' (1944) * "ਬਰਸ ਗਈ ਰਾਮ ਬਦਰੀਆ ਕਾਰੀ"-''ਸਟੇਸ਼ਨ ਮਾਸਟਰ'' (ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ [[ਨੌਸ਼ਾਦ]]) * "ਧੀਰੇ-ਧੀਰੇ ਬੋਲ ਮੇਰੇ ਰਾਜਾ"-''ਇਸ਼ਾਰਾ'' (1943) (ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ [[ਖਵਾਜਾ ਖੁਰਸ਼ੀਦ ਅਨਵਰ]] (ਗੀਤਕਾਰ-ਡੀ. ਐਨ. ਮਧੋਕ <ref name="k-anwar" /> * "ਗੋਟੇ ਦਾ ਹਾਰ ਵੇ"-''ਕੁੜਮਾਈ'' (ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਫ਼ਿਲਮ) (1941) (ਇਕਬਾਲ ਬੇਗਮ ਨਾਲ) == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1924]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2000]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮੀ ਅਦਾਕਾਰਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਮਹਿਲਾ ਗਾਇਕਾਵਾਂ]] 09jfhzrx0s3s0bvp6obdim90d9cpypf 0 96187 838815 838117 2026-05-06T21:32:59Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838815 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=ਦੇਵਦੱਤ ਪਟਨਾਇਕ<br>|image=Devdutt Pattanaik 01.jpg|caption=ਦੇਵਦੱਤ ਪਟਨਾਇਕ, 2014 ਦੌਰਾਨ <br>|birth_date=11 ਦਸੰਬਰ 1970<span style="display:none">&nbsp;(<span class="dtstart bday">1970-12-11</span>)</span>|birth_place=ਮੁੰਬਈ, [[ਭਾਰਤ]]<br>|death_date=----------------------------<!-- {{Death date and age|df=yes|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (death date then birth date) -->|nationality=ਭਾਰਤੀ<br>|occupation=ਮਿੱਥ-ਵਿਗਿਆਨੀ, ਲੇਖਕ, ਕਾਲਮਨਵੀਸ, ਚਿੱਤਰਕਾਰ<br>|known for=ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਪੌਰਾਣਿਕ ਕਥਾਵਾਂ ਉਪਰ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ|website={{URL|www.devdutt.com|www.Devdutt.com}}|module=[[चित्र:Audio-input-microphone.svg|link=|alt=|center|40x40px]] ਦੇਵਦੱਤ ਪਟਨਾਇਕ ਦੀ ਆਵਾਜ਼<br> <center>[[चित्र:Devdutt Pattanaik Voice Intro (Hi).mp3|180x180px|noicon]]</center> <center> Recorded August 2014 </center> <nowiki> </nowiki><span style="font-size:smaller;">''सञ्चिका सुनने में परेशानी है? [[विकिपीडिया:मीडिया सहायता|मीडिया सहायता]] देखें।''</span>|signature=Devdutt Pattanaik Autograph.png}}'''ਦੇਵਦੱਤ ਪਟਨਇਕ''' ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਲੇਖਕ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://www.dailyo.in/politics/historians-mythology-india-awardwapsi-mahabharata-ramayana-ashoka-brahmi-pali-jainism-buddhism/story/1/7097.html|title=Devdutt Pattanaik on 14 things historians taught him}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.outlookhindi.com/art-and-culture/review/book-extract-of-dr-devdutt-pattanaik-4705|title=भारतीय पौराणिक कथाएं}}</ref> ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਇੱਕ ਪੌਰਾਣਿਕ ਕਥਾਕਾਰ/ਮਿਥ ਵਿਗਿਆਨੀ<ref name="scroll.in">{{Cite web|url=https://scroll.in/article/836511/devdutt-pattanaik-historians-too-should-share-the-blame-for-the-rise-of-religious-radicalism|title=Devdutt Pattanaik: Historians too should share the blame for the rise of religious radicalism}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.mid-day.com/articles/5151-years-of-gita/15033045|title=5151 Years Of Gita|access-date=2018-01-26|archive-date=2017-11-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20171108190821/http://www.mid-day.com/articles/5151-years-of-gita/15033045|url-status=dead}}</ref> ਅਤੇ ਸੰਚਾਰਕ ਵੀ ਹਨ।<ref>{{Cite web|url=https://scroll.in/article/843919/the-mythology-of-one-god-is-what-we-call-religion-devdutt-pattanaik|title=‘The mythology of one god is what we call religion’: Devdutt Pattanaik}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://qz.com/630164/a-mythology-checklist-are-you-left-or-right/ |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2017-08-20 |archive-date=2017-08-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170821174250/https://qz.com/630164/a-mythology-checklist-are-you-left-or-right/ |url-status=dead }}</ref> ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੰਮ [[ਧਰਮ]]<ref>{{Cite web|url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/others/sunday-read/the-jealous-god-of-science/articleshow/61800567.cms?utm_content=buffera7fc2&utm_medium=social&utm_source=twitter.com&utm_campaign=buffer|title=THE JEALOUS GOD OF SCIENCE|access-date=2018-01-26|archive-date=2017-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201042115/https://mumbaimirror.indiatimes.com/others/sunday-read/the-jealous-god-of-science/articleshow/61800567.cms?utm_content=buffera7fc2&utm_medium=social&utm_source=twitter.com&utm_campaign=buffer|url-status=dead}}</ref>, [[ਪੁਰਾਣ|ਪੁਰਾਣ<ref name="Is divorce permitted in Hinduism">{{Cite web|url=https://www.dailyo.in/lifestyle/hindu-marriage-divorce-puranas-dharmashastra-hinduism/story/1/19280.html|title=Is divorce permitted in Hinduism?}}</ref>]][./देवदत्त_पटनायक#cite_note-16 <span class="mw-reflink-text"><nowiki>[16]</nowiki></span>], [[ਮਿਥ]] ਆਦਿ ਉੱਪਰ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੈ।<ref name="scroll.in"/><ref name="Is divorce permitted in Hinduism"/> ਦੇਵਦੱਤ ਪਟਨਾਇਕ ਨੇ ਵਿਵਾਦਿਤ ਫਿਲਮ [[ਪਦਮਾਵਤੀ (ਫ਼ਿਲਮ)]] ਉੱਪਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ [[ਰਾਣੀ ਪਦਮਨੀ]] ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਉੱਪਰ ਆਪੱਤੀ ਜਤਾਈ।<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/devdutt-pattanaik-calls-padmavati-a-valorisation-of-woman-burning-herself-to-honour-macho-clan/articleshow/61701169.cms|title=Devdutt Pattanaik enters Padmavati debate, calls its 'valorisation of woman burning herself for macho clan'}}</ref>   ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਮਿਥ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪੁਸਤਕਾਂ: ਮਿਥ: ਏ ਹੈਂਡ ਬੁੱਕ, ਹਿੰਦੂ ਪੂਰਾਣਿਕ ਕਥਾਏਂ, ਸੀਤਾ, ਸਿਖੰਡੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੇਖ ਲਿਖੇ ਹਨ। ਪਟਨਾਇਕ ਨੇ [[ਮਹਾਂਭਾਰਤ|ਮਹਾਭਾਰਤ]] ਅਤੇ [[ਰਾਮਾਇਣ]] ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੋਤ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪਟਨਾਇਕ ਮਿਡ-ਡੇਅ,[ ਟਾਈਮਜ਼ ਆਫ ਇੰਡੀਆ, ਸੀਐਨ ਟਰੈਵਲਰ ਅਤੇ Scroll.in ਲਈ ਇੱਕ ਕਾਲਮਨਵੀਸ ਹੈ। ਉਹ ਰੇਡੀਓ ਮਿਰਚੀ ਲਈ ਇੱਕ ਰੇਡੀਓ ਸ਼ੋਅ/ਪੋਡਕਾਸਟ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕਰਦਾ ਹੈ,ਜਿਸ ਨੂੰ ਦਿ ਦੇਵਦੱਤ ਪਟਨਾਇਕ ਸ਼ੋਅ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2010/07/04/movies/04mahabhrata.html?pagewanted=1|title=Mythic Past, Resonating in the Present|date=4 July 2010|work=New York Times}}</ref> == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿਖਿਆ == ਪਟਨਾਇਕ ਇੱਕ ਓਡੀਆ ਲੋਕ (ਓਡੀਆ) ਹੈ ਉਸ ਦਾ ਜਨਮ ਅਤੇ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ [[ਮੁੰਬਈ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੈ।<ref name="mi">{{cite news|url=http://www.livemint.com/2010/09/16194217/The-mythologist.html|title=The mythologist|date=16 September 2010|work=[[Mint (newspaper)|Mint]]}}</ref> ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਬਚਪਨ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਜੀਵਨ [[ਚੈਂਬੂਰ]], ਮੁੰਬਈ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਚੈਂਬਰ ਵਿੱਚ ਅਵਰ ਲੇਡੀ ਆਫ ਫਾਰੈਂਟ ਹੈਲਪਰ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। ਪਟਨਾਇਕ ਨੇ ਗ੍ਰਾਂਟ ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜ, [[ਮੁੰਬਈ]] ਤੋਂ ਮੈਡੀਸਨ (ਐਮ.ਬੀ.ਬੀ.ਐਸ.) ਵਿੱਚ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ [[ਮੁੰਬਈ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਤੋਂ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਮਿਥਿਹਾਸ ਦਾ ਕੋਰਸ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite news|url=http://www.financialexpress.com/printer/news/77330/|title=Teaching Old Heads New Tricks|date=25 May 2003|work=Financial Express}}</ref> == ਕੈਰੀਅਰ == ਪਟਨਾਇਕ ਨੇ 14 ਸਾਲ ਫਾਰਮਾਸਿਊਟੀਕਲ ਅਤੇ ਹੈਲਥਕੇਅਰ ਉਦਯੋਗ (ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸਾਨੋਫੀ ਐਵੈਂਟਿਸ ਅਤੇ ਅਪੋਲੋ ਗਰੁੱਪ ਆਫ ਹਾਸਪੀਟਲਜ਼) ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਖਾਲੀ ਸਮਾਂ [[ਮਿੱਥ ਵਿਗਿਆਨ|ਮਿਥਿਹਾਸ]] 'ਤੇ ਲੇਖ ਅਤੇ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖਣ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਇਆ, ਜੋ ਆਖਰਕਾਰ ਉਸਦਾ ਪੂਰੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਪੇਸ਼ਾ ਬਣ ਗਿਆ।<ref>{{Cite web|url=http://www.nasscom.in/devdutt-pattanaik-chief-belief-officer-future-group|title=Archived copy|archive-url=https://web.archive.org/web/20150209143409/http://www.nasscom.in/devdutt-pattanaik-chief-belief-officer-future-group|archive-date=9 February 2015|access-date=9 February 2015|url-status=dead}}</ref> ਉਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਕਿਤਾਬ ਸ਼ਿਵਾ: ਐਨ ਇੰਟਰੋਡਕਸ਼ਨ 1997 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈ ਸੀ। <ref>{{Cite web|url=https://www.dailyo.in/politics/historians-mythology-india-awardwapsi-mahabharata-ramayana-ashoka-brahmi-pali-jainism-buddhism/story/1/7097.html|title=Devdutt Pattanaik on 14 things historians taught him|website=dailyo.in}}</ref> ਪਟਨਾਇਕ ਆਪਣੀਆਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਕਿਤਾਬਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://economictimes.indiatimes.com/blogs/et-commentary/metoo-in-mahabharata-political-needs-were-placed-over-draupadis-security/|title=#MeToo in Mahabharata: Political needs were placed over Draupadi's security|date=17 November 2018|website=Economic Times Blog}}</ref> ਉਸਨੇ ''ਅਰਨਸਟ ਐਂਡ ਯੰਗ'' ਵਿਖੇ ਸਲਾਹਕਾਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਰੀਟੇਲਰ ਵਿਕਰੇਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ''ਫਿਊਚਰ ਗਰੁੱਪ'' ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਧਿਕਾਰੀ ਵਜੋਂ ਵੀ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ। ਉਹ ਨਵੰਬਰ 2009 ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ''ਟੀਈਡੀ ਕਾਨਫਰੰਸ'' ਵਿੱਚ ਸਪੀਕਰ ਸੀ।<ref>{{cite news|url=http://www.hindu.com/fr/2009/04/24/stories/2009042451310400.htm|title=Demystifying mythology: A conversation with Devdutt Pattanaik|date=24 April 2009|work=[[The Hindu]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20090429012100/http://www.hindu.com/fr/2009/04/24/stories/2009042451310400.htm|archive-date=29 April 2009|url-status=dead}}</ref> == ਕਲਾ == [[ਤਸਵੀਰ:Hanuman_with_Ram's_banner.jpg|thumb|ਰਾਮ ਦੇ ਬੈਨਰ ਨਾਲ ਹਨੂਮਾਨ]] ਦੇਵਦੱਤ ਪਟਨਾਇਕ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਸਾਰੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਦੇਵਲੋਕ ਲੜੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਲੇਖਕ ਨੇ ਆਪ ਹੀ ਚਿਤਰਿਆ ਹੈ। ਕਾਲਮਨਵੀਸ ਕੋਰਲ ਦਾਸਗੁਪਤਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, "ਪਟਨਾਇਕ ਦੀ ਕਲਾ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸ਼ੈਲੀ ਦਾ ਅਨੁਸਰਣ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਮਾਹਰ ਰੇਖਾਵਾਂ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪਿੱਛਾ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ ਤੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਅਤੇ ਚਿਤਰਣ ਦਾ ਹੈ ਨਾ ਕਿ ਕਿਸੇ ਫੋਟੋਗਰਾਫ਼ ਦਾ ਵਿਆਕਰਨਿਕ ਵੇਰਵਾ।"<ref>{{Cite web | url=https://www.news18.com/blogs/books/koral-dasgupta/beyond-the-writer-devdutt-pattanaik-14361-1147624.html |title = Beyond the writer: Devdutt Pattanaik - Koral Dasgupta' Blog|date = 7 October 2015}}</ref> == ਵਿਸ਼ੇ == === ਮਿਥ ਅਤੇ ਮਿਥ ਵਿਗਿਆਨ === ਪਟਨਾਇਕ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ "ਮਿੱਥ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਵੀ ਸਮਾਜ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆ ਸਕਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਹੀ ਅਤੇ ਗਲਤ, ਚੰਗੇ ਅਤੇ ਮਾੜੇ, ਸਵਰਗ ਅਤੇ ਨਰਕ, ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਕਰਤੱਵਾਂ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ"।<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/books/no-society-can-exist-without-myth-says-devdutt-pattanaik/story-PG1v4iB17j07dV5Vyv86QN.html|title=No society can exist without myth, says Devdutt Pattanaik|date=4 July 2016|website=Hindustan Times}}</ref> ਉਸ ਲਈ, ਮਿਥਿਹਾਸ "ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ... ਵਿਭਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਮਿਥਿਹਾਸਕ ਕਥਾਵਾਂ ਹੋਣਗੀਆਂ, ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਮਿਥਿਹਾਸਕ ਕਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਵਾਂ ਰੂਪ ਦੇਵੇਗੀ ਜਾਂ ਨਵੀਆਂ ਮਿਥਿਹਾਸਕ ਕਥਾਵਾਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰੇਗੀ।<ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/india/devdutt-pattanaik-modern-people-want-to-feel-liberal-so-they-construct-a-past-thats-conservative-5420504/|title=Modern people want to feel liberal, so they construct a past that's conservative|date=27 October 2018}}</ref> === ਵਿਉਪਾਰ === ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ <nowiki>''</nowiki>ਬਿਜ਼ਨਸ ਸੂਤਰ : ਐਨ ਇੰਡੀਅਨ ਅਪ੍ਰੋਚ ਟੂ ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ<nowiki>''</nowiki> ਵਿੱਚ,ਕੇਂਦਰੀ ਥੀਮ ... ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਨਾਲ ਟਕਰਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਸੰਗਠਨਾਂ ਵਿਚ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ, ਜਦੋਂ ਸੰਸਥਾਗਤ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਇਕਸਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਕਸੁਰਤਾ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਮਾਹੌਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਦੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮੁਆਵਜ਼ੇ ਅਤੇ ਅਖੌਤੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਬੰਧਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸਿਰਫ ਸਰੋਤਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਇਹ ਉਦੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਰਕਟ ਬੋਰਡ ਵਿੱਚ ਸਵਿੱਚਾਂ ਵਾਂਗ ਵਿਵਹਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਤਦ ਹੀ ਵਿਗਾੜ ਉਤਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਵਿਘਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/books/books-reviews/an-indian-view-of-management/article4689764.ece|title=An Indian view of management|last=Devarajan|first=R.|date=6 May 2013|newspaper=The Hindu|via=www.thehindu.com}}</ref> === ਰਾਜਨੀਤੀ === ਪਟਨਾਇਕ ਉਦਾਰਵਾਦੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਧਾਰਮਿਕ ਕੱਟੜਪੰਥੀਆਂ 'ਤੇ "ਚਿੱਟੇ ਮੁਕਤੀਦਾਤਾਵਾਂ"( white saviours) ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਤੋਂ ਸੁਚੇਤ ਹੈ। ਉਹ ਅਮਰੀਕੀ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੇ ਉਸ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਅਤਿ-ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਦੀ ਸਗੋਂ ਨਫ਼ਰਤ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜੋ ਭਾਰਤੀ ਹਕੀਕਤਾਂ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਹਨ।<ref>{{Cite web|url=https://scroll.in/article/824732/from-macaulay-to-frawley-from-doniger-to-elst-why-do-many-indians-need-white-saviours|title=From Macaulay to Frawley, from Doniger to Elst: Why do many Indians need White saviours?|last=Pattanaik|first=Devdutt|website=Scroll.in}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.mid-day.com/articles/devdutt-pattanaik-brahmins-who-rejected-ram/18585174|title=Devdutt Pattanaik: Brahmins who rejected Ram|date=17 September 2017|website=mid-day}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === ਕਾਮੁਕਤਾ === ਪਟਨਾਇਕ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਐਲਜੀਬੀਟੀਕਿਊ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਬਾਰੇ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪਟਨਾਇਕ ਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਉਹ ੧੦ ਵੀਂ ਜਮਾਤ ਵਿੱਚ ਸਮਲਿੰਗੀ ਸੀ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ੩੦ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਕੋਲ ਆਇਆ ਸੀ।<ref name="TOI">{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/books/features/devdutt-pattanaik-comes-out-of-the-closet/articleshow/65872282.cms|title=Devdutt Pattanaik comes out of the closet – Times of India|website=The Times of India}}</ref> 2018 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਮਲਿੰਗਤਾ ਦੇ ਅਪਰਾਧੀਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਪਟਨਾਇਕ ਇੱਕ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਇੰਟਰਵਿਊ ਵਿੱਚ ਸਮਲਿੰਗੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਮਿਥਿਹਾਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕੁਈਰ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ, ਅਤੇ ਕਈ ਮੌਕਿਆਂ 'ਤੇ, ਜਸ਼ਨ ਮਨਾਉਣ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੁਈਰ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਕਿਵੇਂ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਸੰਸਾਰ ਲਈ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਕਦਰ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਹ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਉਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੋਈ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://qz.com/india/1382039/section-377-indias-devdutt-pattanaik-on-gay-rights-and-karma/|title=India's ancient religions are actually very accepting of gay people|last=Pattanaik|first=Devdutt|website=Quartz India}}</ref> == ਪੁਸਤਕ ਸੂਚੀ == === ਮਿਥਹਾਸਕ === # ''ਸ਼ਿਵਾ : ਐਨ ਇੰਨਟ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ (Shiva: An Introduction''.) Vakils, Feffer and Simons Ltd., 1997. {{ISBN|978-81-8462-013-9}}. (Based on [[:en:Shiva|Shiva]]). # ''ਵਿਸ਼ਨੂੰ :ਐਨ ਇੰਨਟ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ (Vishnu: An Introduction''.) Vakils, Feffer and Simons Ltd., 1999. {{ISBN|81-87111-12-7}}. (Based on [[:en:Vishnu|Vishnu]]). # ''ਦੇਵੀ, ਦਿ ਮਦਰ-ਗੌਡਜ਼ :ਐਨ ਇੰਨਟ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ (Devi, The Mother-Goddess: An Introduction)''. Vakils, Feffer, and Simons Ltd., 2000. {{ISBN|978-81-87111-91-7}}. (Based on the concept of [[:en:Devi|Devi]]). # ''ਦਿ ਦੌਡਜ਼ ਇੰਨ ਇੰਡੀਆ (The Goddess in India: The Five Faces of the Eternal Feminine''. Inner Traditions/ Bear & Company, 2000. {{ISBN|978-0-89281-807-5}}. Translations: Hindi. # ''ਹਨੂੰਮਾਨ :ਐਨ ਇੰਨਟ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ (Hanuman: An Introduction''. Vakils, Feffer and Simons Ltd., 2001. {{ISBN|978-81-87111-94-8}}. (Based on [[:en:Hanuman|Hanuman]]). # ''The Man Who Was A Woman and Other Queer Tales from Hindu Lore''. Harrington Park Press, 2002. {{ISBN|1560231815}}. # ''ਹਿੰਦੂ ਇੰਡੀਆ Hindu India''. Brijbasi Art Press, 2003. {{ISBN|8187902078}}. # ''ਇੰਡੀਅਨ ਮਾਇਥਾਲਜੀ : Indian Mythology: Tales, Symbols, and Rituals from the Heart of the Subcontinent''. Inner Traditions/ Bear & Company, 2003. {{ISBN|978-0-89281-870-9}}. # ''ਲਕਸ਼ਮੀ , ਦਿ ਗੋਡਜ਼ ਆਫ ਵੈਲਥ ਐਂਡ ਫਾਰਚੂਨ :ਐਨ ਇੰਨਟ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ (Lakshmi, The Goddess of Wealth and Fortune: An Introduction)''. Vakils, Feffer, and Simons Ltd., 2003. {{ISBN|978-81-8462-019-1}}. (Based on [[:en:Lakshmi|Lakshmi]]). # ''ਮਿਥ= ਮਿਥਿਆ :ਏ ਹੈਂਡਬੁੱਕ ਆਫ ਹਿੰਦੂ ਮਾਇਥੌਲਜੀ Myth=Mithya: A Handbook of Hindu Mythology''. Penguin Books India, 2006. {{ISBN|9780143099703}}. Translations: Hindi, Marathi, Turkish. # ''ਸ਼ਿਵਾ ਟੂ ਸ਼ੰਕਰ (Shiva to Shankara: Decoding the Phallic Symbol''. Indus Source, India. 2006. {{ISBN|81-88569-04-6}}. Translations: Czech, Hindi (Based on [[:en:Shiva|Shiva]]). # ''ਦਿ ਬੁੱਕ ਆਫ ਰਾਮਾ (The Book of Ram''. Penguin Books India, 2009. {{ISBN|9780143065289}}. (Based on [[:en:Rama|Ram]]) - Part of a book series on mythological figures published by Penguin. # ''ਸੈਵਨ ਸੀਕਰੈਟ ਆਫ ਹਿੰਦੂ ਕੈਲੇਂਡਰ ਆਰਟ (7 Secrets from Hindu Calendar Art''. Westland Ltd., 2009. {{ISBN|9788189975678}}. Translations: Gujarati, Hindi (Based on [[:en:Hindu_Cosmology|Hindu Calendar art]]). # ''ਹਨੂੰਮਾਨ'ਸ ਰਾਮਾਇਣ (Hanuman's Ramayan''. ) Tulika Publishers, 2010. {{ISBN|9788181467515}}. (Based on [[:en:Hanuman|Hanuman]]). # ''ਜੈਯਾ : Jaya: An Illustrated Retelling of the Mahabharata''. Penguin Books India, 2010. {{ISBN|9780143104254}}. Translations: Hindi, Kannada, Malayalam, Marathi, Tamil (Based on the [[:en:Mahabharata|Mahabharata]]). # ''ਸੈਵਨ ਸੀਕਰੈਟ ਆਫ ਸ਼ਿਵਾ (7 Secrets of Shiva''.) Westland Ltd., 2011. {{ISBN|9789380658636}}. Translations: Gujarati, Hindi, Kannada, Marathi, Russian, Telugu (Based on [[:en:Shiva|Shiva]]). # ''ਸੈਵਨ ਸੀਕਰੈਟ ਆਫ ਵਿਸ਼ਨੂੰ (7 Secrets of Vishnu''.) Westland Ltd., 2011. {{ISBN|9789380658681}}. Translations: Hindi, Kannada, Marathi, Russian (Based on [[:en:Vishnu|Vishnu]]). # ''99 Thoughts on Ganesha: Stories, Symbols and Rituals of India's Beloved Elephant-headed Deity''. Jaico Publishing House, 2011. {{ISBN|978-81-8495-152-3}}. Translations: Gujarati, Hindi, Malayalam, Marathi, Telugu (Based on [[:en:Ganesha|Ganesha]]). # ''Sita: An Illustrated Retelling of the Ramayana''. Penguin Books India, 2013 {{ISBN|9780143064329}}. Translations: Hindi, Marathi, Tamil (Based on the [[:en:Ramayana|Ramayana]]). # ''ਸ਼ਿਖੰਡੀ : ਐਂਡ ਅਦਰ ਟੇਲਜ਼ (Shikhandi: And Other Tales They Don't Tell You''.) Zubaan Books & Penguin Books India, 2014. {{ISBN|978-9383074846}}. Translations: Hindi, Marathi. # ''ਸੈਵਨ ਸੀਕਰੈਟ ਆਫ ਦਿ ਗੌਡਜ਼ (7 Secrets of the Goddess''.) Westland Ltd., 2014. {{ISBN|9789384030582}}. Translations: Hindi, Italian, Marathi, Russian (Based on the [[:en:Devi|Goddess]]). # ''ਮਾਈ ਗੀਤਾ My Gita''. Rupa Publications India, 2015. {{ISBN|9788129137708}}. Translations: Hindi, Marathi (Based on [[:en:Bhagavad_Gita|The Gita]]). # ''ਦੇਵਲੋਕ ਵਿਦ ਦੇਵਦੱਤ ਪਟਨਾਇਕ Devlok with Devdutt Pattanaik''. Penguin Random House India, 2016. {{ISBN|9780143427421}}. # ''Olympus – An Indian Retelling of Greek Mythology''. Penguin Random House India, 2016. {{ISBN|9780143428299}} (Based on [[:en:Greek_mythology|Greek mythology]]). # ''ਦੇਵਲੋਕ ਵਿਦ ਦੇਵਦੱਤ ਪਟਨਾਇਕ Devlok with Devdutt Pattanaik (Book 2)'' – Publisher: Penguin Random House, 2017 {{ISBN|978-0143428435}} Translations: Hindi {{ISBN|978-0143440468}} # ''ਸ਼ਿਵਾਾ ਟੂ ਸ਼ੰਕਰ : ਗਿਵ ਫਰਾਮ ਦਿ ਫੋਰਮਲੈਸ (Shiva to Shankara: Giving Form to the Formless''. HarperCollins India, Indus Source 2017. {{ISBN|978-9352641956}}. – Based on Older Book / Reprint # ''ਮਾਈ ਹਨੂੰਮਾਨ ਚਾਲੀਸਾ (My Hanuman Chalisa''. Rupa Publications, 2017. {{ISBN|9788129147950}} (Based in the [[:en:Hanuman_Chalisa|Hanuman Chalisa]]). # ''ਦੇਵਲੋਕ ਵਿਥ ਦੇਵਦੱਤ ਪਟਲਾਇਕ (ਭਾਗ -3)Devlok with Devdutt Pattanaik (Book 3)'' – Publisher: Penguin Random House, 2017 {{ISBN|978-0143442790}}. # ''ਸ਼ਿਆਮ : ਐਨ ਇਲੂਸਟਡ ਰੀਲਠਲਿੰਗ ਆਫ ਦੀ ਭਗਵਤਾ (Shyam: An Illustrated Retelling of the Bhagavata.'' Penguin, 2018 {{ISBN|9780670084463}} (Based on the [[:en:Bhagavata_Purana|Bhagavata]]). # ''ਰਾਮਾਇਣਾ ਵਰਸਜ ਮਹਾਭਾਰਤ (Ramayana Versus Mahabharata: My Playful Comparison.'' Rupa Publications India, 2018 {{ISBN|9789353332303}} (Based on the [[:en:Ramayana|Ramayana]] & [[:en:Mahabharata|Mahabharata]]). # ''ਹਿੰਦੂ ਟ੍ਰੀਨਿਟੀ Hindu Trinity: 21 Life-enhancing Secrets Revealed Through Stories and Art''. Westland India 2019. {{ISBN|978-9388754712}}. – Based on Older Books / Reprint # ''Wisdom of the Gods for You and Me: My Gita and My Hanuman Chalisa''. Rupa Publications India 2019. {{ISBN|978-9353335113}}. – Based on Older Books / Reprint # ''Faith: 40 Insights into Hinduism'' – Publisher: Harper Collins, 2019 {{ISBN|978-9353025960}}. # ''Pilgrim Nation: The Making of Bharatvarsh'' - Aleph Book Company, 2020 {{ISBN|978-9389836004}}. # ''Dharma Artha Kama Moksha: 40 Insights into Happiness'' - Harper Collins, India, 2021 {{ISBN|978-9354224447}}. # ''Marriage: 100 Stories Around India's Favourite Ritual'' - Rupa Publications India, 2021 {{ISBN|9353338441}}. # ''Adi Purana: Entire Veda as a Single Story'' - Westland, 2021 {{ASIN|B099ZWDLFH}} - quick read # ''Hope: Wisdom to Survive in a Hopeless World'' - Juggernaut, 2021 {{ISBN|978-9391165529}}. # ''Eden: An Indian Exploration of Jewish, Christian and Islamic Lore'' - Penguin Random House, 2021 {{ISBN|978-0670095407}}. # ''ਦਿ ਸਟੋਰੀ ਵੀ ਟੈਲ : ਮਾਇਥੋਲੋਜ਼ੀ (The Stories We Tell: Mythology to Make Sense of Modern Lives'' - Aleph Book Company, 2022 {{ISBN|978-9391047825}}. === ਗਲਪ === # ''ਦਿ ਪ੍ਰੈਂਗਨੈਂਟ ਕਿੰਗ [[:en:The_Pregnant_King|(The Pregnant King]]''. Penguin Books India, 2008. {{ISBN|9780143063476}}. Translations: Hindi, Marathi # ''ਇਜ ਹੀ ਫਰੈਸ਼ ? (Is He Fresh?: Aka [[:en:Kaula_Hai|Kaula Hai]]''? (Penguin Petit). Penguin UK, 2015. {{ISBN|9789351187585}} == ਹਵਾਲੇ == {{टिप्पणीसूची}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਲੇਖਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਐਲਬੀਜੀਟੀ ਲੇਖਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਐਲਜੀਬੀਟੀ ਲੇਖਕ]] biqht2dw1ews04gc1ztydndrmm15ej4 0 101488 838823 589593 2026-05-06T23:42:57Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838823 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | image = Neeraj Vora.jpg | imagesize = | name = ਨੀਰਜ ਵੋਰਾ | caption = ਜੁਲਾਈ 2012 ਵਿੱਚ ਨੀਰਜ | birth_date = {{birth date|1963|1|22|df=y}} | birth_place = [[ਭੁਜ]], [[ਗੁਜਰਾਤ]], [[ਭਾਰਤ]] | death_date = {{Death date and age|2017|12|14|1963|1|22|df=yes}} | death_place = [[ਮੁੰਬਈ]], [[ਮਹਾਂਰਾਸ਼ਟਰ]], ਭਾਰਤ | occupation = ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਲੇਖਕ, ਅਦਾਕਾਰ, ਨਿਰਮਾਤਾ | years_active = 1984–2016 | parents = ਪੰਡਿਤ ਵਿਨਾਇਕ ਰਾਏ ਵੋਰਾ<br/>ਪ੍ਰੇਮਿਲਾ ਵੋਰਾ }} '''ਨੀਰਜ ਵੋਰਾ''' (22 ਜਨਵਰੀ 1963 – 14 ਦਸੰਬਰ 2017) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਿਲਮੀ ਅਦਾਕਾਰ, ਲੇਖਕ, ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤਸਾਜ਼ ਸੀ। ਉਹ [[ਗੁਜਰਾਤ]] ਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਸੀ।<ref>{{cite web|url=http://www.deccanherald.com/content/12488/short-kut-fun-hare-tortoise.html|title='Short Kut' a fun hare and tortoise story: Neeraj Vora|publisher=Deccan Herald|accessdate=10 September 2010}}</ref> ਉਹ [[ਆਮਿਰ ਖ਼ਾਨ]] ਦੀ ''ਰੰਗੀਲਾ'' ਫ਼ਿਲਮ ਲਿਖਣ ਨਾਲ ਚਰਚਾ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਸੀ। ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਵਜੋਂ ਉਸਦੀ ਪਹਿਲੀ ਫ਼ਿਲਮ ''ਖਿਲਾੜੀ 420'' ਸੀ, ਜੋ ਕਿ 2000 ਵਿੱਚ ਆਈ ਸੀ। 2006 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ''ਫਿਰ ਹੇਰਾ ਫੇਰੀ'' ਫ਼ਿਲਮ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਹ ਫ਼ਿਲਮ ਲਿਖੀ ਵੀ ਉਸਨੇ ਆਪ ਹੀ ਸੀ ਅਕਤੂਬਰ 2016 ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਬ੍ਰੇਨ ਸਟ੍ਰੋਕ ਬਿਮਾਰੀ ਹੋ ਗਈ, ਜੋ ਕਿ ਉਸਦੇ ਕੋਮਾ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਵੀ ਬਣੀ। ਕੋਮਾ 'ਚ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ''ਹੇਰਾ ਫ਼ੇਰੀ 3'' 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਦਸੰਬਰ 2017 ਵਿੱਚ ਹੋਈ।<ref>{{Cite news|url=https://images.dawn.com/news/1178315|title='Hera Pheri 3' on hold as director Neeraj Vora in a coma since 10 months: Indian media|last=Staff|first=Images|date=2017-08-29|work=Images|access-date=2017-09-01|language=en}}</ref> == ਫ਼ਿਲਮੋਗ੍ਰਾਫ਼ੀ == === ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਵਜੋਂ === * ''ਰਨ ਭੋਲਾ ਰਨ'' (2016) * ''ਹੇਰਾ ਫ਼ੇਰੀ 3''<ref>{{Cite news|url=http://www.bollywoodhungama.com/news/4004823/Abhishek-Bachchan-and-John-Abraham-team-up-for-Hera-Pheri-3|title=Abhishek Bachchan and John Abraham team up for Hera Pheri 3 - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2015-01-12|work=Bollywood Hungama|access-date=2017-09-01|language=en-US}}</ref> * ''ਸ਼ੌਰਟਕਟ'' (2009) * ''ਫ਼ੈਮਲੀਵਾਲਾ'' (2009) * ''ਫ਼ਿਰ ਹੇਰਾ ਫ਼ੇਰੀ'' (2006) * ''ਖਿਲਾੜੀ 420'' (2000) ===ਲੇਖਕ ਵਜੋਂ=== *''ਦੌੜ'' (1997) *''ਹੇਰਾ ਫ਼ੇਰੀ'' (2000) *''ਯੇ ਤੇਰਾ ਘਰ ਯੇ ਮੇਰਾ ਘਰ'' (2000) *''ਗੋਲਮਾਲ: ਫਨ ਅਨਲਿਮਿਟਡ'' (2006) === ਅਦਾਕਾਰ ਵਜੋਂ === * ''ਵੈਲਕਮ ਬੈਕ'' (2015) * ''ਬੋਲ ਬੱਚਨ'' (2012) * ''ਕਮਾਲ ਧਮਾਲ ਮਾਲਾਮਾਲ'' (2012) * ''ਡਿਪਾਰਟਮੈਂਟ'' (2012) * ''ਤੇਜ਼'' (2012) * ''ਖੱਟਾ ਮੀਠਾ'' (2010) * ''ਨ ਘਰ ਕੇ ਨ ਘਾਟ ਕੇ'' (2010) * ''ਫ਼ੈਮਲੀਵਾਲਾ'' (2009) * ''ਮੈਨੇ ਦਿਲ ਤੁਝਕੋ ਦੀਆ'' (2002) * ''ਤੁਮਸੇ ਅੱਛਾ ਕੌਣ ਹੈ'' (2002) * ''ਕੰਪਨੀ'' (2002) * ''ਯੇ ਤੇਰਾ ਘਰ ਯੇ ਮੇਰਾ ਘਰ'' (2001) * ''ਧੜਕਣ'' (2000) * ''ਹਰ ਦਿਲ ਜੋ ਪਿਆਰ ਕਰੇਗਾ'' (2000) * ''ਜੰਗ'' (2000) * ''ਪੁਕਾਰ'' (2000) * ''ਮਸਤ'' (1999) * ''ਹੈਲੋ ਬ੍ਰਦਰ'' (1999) * ''ਬਾਦਸ਼ਾਹ'' (1999) * ''ਮਨ'' (1999) * ''ਸਤਯ'' (1998) * ''ਦੌੜ: ਫਨ ਔਨ ਦ ਗਨ'' (1997) * ''ਵਿਰਾਸਤ'' (1997) * ''ਅਕੇਲੇ ਹਮ ਅਕੇਲੇ ਤੁਮ ''(1995) * ''ਰੰਗੀਲਾ'' (1995) * ''ਰਾਜੂ ਬਣ ਗਿਆ ਜੈਂਟਲਮੈਨ'' (1992) * ''ਹੋਲੀ'' (1984) ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} == ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ == *{{IMDb name|0903423}} *[http://www.bollywoodhungama.com/celebrities/filmography/9832/index.html Bollywoodhungama.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111127145039/http://www.bollywoodhungama.com/celebrities/filmography/9832/index.html |date=2011-11-27 }} *[http://www.mid-day.com/entertainment/2009/mar/030309-Neeraj-Vora-Aamir-Khan-Phir-Hera-Pheri-genre-Khan.htm Mid-day.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131127155410/http://www.mid-day.com/entertainment/2009/mar/030309-Neeraj-Vora-Aamir-Khan-Phir-Hera-Pheri-genre-Khan.htm |date=2013-11-27 }} *[http://www.tellychakkar.com/movie/behind-the-lens/rangeela-was-the-turning-point-of-my-life-actor-director-neeraj-vora-150314 TellyChakkar] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1963]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2017]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਿਲਮੀ ਅਦਾਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ]] 86zch2k456enn1tava7iih6uqoiw5fp 0 101674 838856 838635 2026-05-07T10:15:41Z Harchand Bhinder 3793 838856 wikitext text/x-wiki '''ਨਛੱਤਰ''' ( Sanskrit {{lang-sa|नक्षत्रम्|translit=Nakṣatram}} ) ਭਾਰਤੀ ਜੋਤਿਸ਼ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਚੰਦਰਮਾ ਲਈ ਇੱਕ ਪੜਾਅ ਹੈ। ਚੰਦਰਮਾ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ੀ ਪੰਧ ਵਾਸਤੇ ਇੱਕ ਨਛੱਤਰ 27 (ਪਹਿਲੇ ਅਭਿਜੀਤ ਸਮੇਤ 28 ) ਪੜਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਸਬੰਧਤ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਤਾਰੇ ਜਾਂ ਤਾਰਿਆਂ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹਨ। ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ ਵਿੱਚ (ਪੱਛਮੀ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ), ਇੱਕ ਨਛੱਤਰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਤਾਰਾਮੰਡਲ ਹੈ। ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਨਛੱਤਰਾਂ ਦਾ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਬਿੰਦੂ "ਕ੍ਰਿਤਿਕ" (ਜਿਸ ਨੂੰ ਖਿੱਤੀ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਹੈ (ਇਹ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਪਲੇਇਡਸ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸਾਲ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਉਸ ਸਮੇਂ ਕੀਤੀ ਸੀ ਜਦੋਂ ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਸੰਕਲਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਸੰਭਵ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਰਨਲ ਈਕਨੌਕਸ' ਤੇ), ਪਰ, 285 ਈਸਵੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਹੋਈ ਸੋਧ ਮੁਤਾਬਿਕ, ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨਛੱਤਰਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ [[ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾ|ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ]] ਵਿੱਚ ''ਚਿੱਤਰਾ'' ਨਾਮਕ ਤਾਰੇ [[ਚਿਤਰਾ|ਸਪਾਇਕਾ]] ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟ ਆਕਾਸ਼ੀ ਪੱਥ ਉੱਤੇ ਬਿੰਦੂ ਹੈ, ਅਸ਼ਵਿਨੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਆਧੁਨਿਕ ਤਾਰਾਮੰਡਲ ਮੇਖ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਸੰਕਲਨ ਲਗਭਗ 2100 ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਬਦਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬਸੰਤ ਈਕਨੌਕਸ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤਾਰਾਮੰਡਲ ਦੇ ਖੇਤਰ ਦੁਆਰਾ. ਇਸ ਨੂੰ " ਮੇਖ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ " ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref> {{Cite book|title=The Radiant Words of Love & Wisdom|last=Vaid|first=Vashisht|year=2012}} </ref>{{Full citation needed|date=December 2022}} ਕਲਾਸੀਕਲ ਹਿੰਦੂ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ([[ਮਹਾਂਭਾਰਤ|ਮਹਾਭਾਰਤ]], ਹਰਿਵੰਸਾ ) ਵਿੱਚ ਨਛੱਤਰਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ [[ਦਕਸ਼]] ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=5kJDAAAAYAAJ&dq=Daksha+Nakshatra&pg=PA291|title=The Hindu Pantheon|last=Moor|first=Edward|date=1810|publisher=J. Johnson|pages=291|language=en}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਕਸ਼ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ ਅਤੇ ਚੰਦਰ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਚੰਦਰਮਾ ਦੇਵਤਾ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਕਸ਼ ਦੀ ਬੇਨਤੀ 'ਤੇ 26 ਹੋਰ ਨਛੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਝਿਜਕਦੇ ਹੋਏ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਸਿਰਫ ਰੋਹਿਣੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ), ਜਾਂ ਵਿਕਲਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਕਸ਼ਯਪ]] ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ। == ਅਥਰਵਵੇਦ ਵਿਚ == [[ਅਥਰਵ ਵੇਦ|ਅਥਰਵਵੇਦ]] ਵਿੱਚ (ਸ਼ੌਨਕੀਆ ਰੀਸੈਸ਼ਨ, ਭਜਨ&nbsp;19.7) 27 ਦੀ ਸੂਚੀ&nbsp;ਤਾਰੇ ਜਾਂ ਤਾਰੇ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਨਛੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦੇ ਹਨ:<ref name="griffithveda"> {{Cite book|title=Hymns of the Atharva Veda|year=1895|translator-last=Griffith, R.T.H.|translator-link=Ralph T. H. Griffith}} </ref> {{Efn|From [[Ralph T. H. Griffith|Griffith]] (1895) ''Hymns of the Atharva Veda'':<ref name=griffithveda/> <poem> 1 &emsp; citrā́ṇi sākáṃ diví rocanā́ni sarīsr̥pā́ṇi bhúvane javā́ni :: turmíśaṃ sumatím ichámāno áhāni gīrbhíḥ saparyāmi nā́kam 2 &emsp; suhávam agne kŕ̥ttikā róhiṇī cā́stu bhadráṃ mr̥gáśiraḥ śám ārdrā́ :: púnarvasū sūnŕ̥tā cā́ru púṣyo bhānúr āśleṣā́ áyanaṃ maghā́ me 3 &emsp; púṇyaṃ pū́rvā phálgunyau cā́tra hástaś citrā́ śivā́ svātí sukhó me astu :: rā́dhe viśā́khe suhávānurādhā́ jyéṣṭhā sunákṣatram áriṣṭa mū́lam 4 &emsp; ánnaṃ pū́rvā rāsatāṃ me aṣādhā́ ū́rjaṃ devy úttarā ā́ vahantu :: abhijín me rāsatāṃ púṇyam evá śrávaṇaḥ śráviṣṭhāḥ kurvatāṃ supuṣṭím 5 &emsp; ā́ me mahác chatábhiṣag várīya ā́ me dvayā́ próṣṭhapadā suśárma :: ā́ revátī cāśvayújau bhágaṃ ma ā́ me rayíṃ bháraṇya ā́ vahantu<ref name=griffithveda/> &nbsp; </poem>}} *ਨਛੱਤਰਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ {{Columns-list|# ਅਸ਼ਵਨੀ # ਭਾਰਨੀ # ਕ੍ਰਿਤਕਾ (the [[Pleiades]]) # ਰੋਹਣੀ ([[Aldebaran]]) # ਮ੍ਰਿਗਸਿਰਾ # ਆਰਦਰਾ ([[Betelgeuse]]) # ਪੁਨਵਾਸ਼ੁ ([[Castor (star)|Castor]] and [[Pollux (star)|Pollux]]) # ਪੁਸ਼ਾ # ਅਸ਼ਲੇਸ਼ਾ # ਮਘਾ ([[Regulus]]) # ਪੂਰਬ ਫਲਗੁਣੀ # ਉੱਤਰ ਫਲਗੁਣੀ([[Denebola]]) # ਹੱਥ # ਚਿੱਤਰਾ ([[Spica]]) # ਸਵਾਤੀ ([[Arcturus]]) # ਵਿਸਾਖਾ # ਅਨੁਰਾਧਾ #<nowiki> ਜੇਠਾ (nakshatra)|Jyeshthā]]</nowiki> #<nowiki> ਮੂਲਾ (nakshatra)|Mūla]]</nowiki> # ਪੂਰਬ ਅਸ਼ਾੜਾ # ਉੱਤਰ ਅਸ਼ਾੜਾ # ਸ਼ਰਵਣ # ਧਨਿਸ਼ਟਾ # ਸਤਭਿਸ਼ਾ # ਪੂਰਬ ਭਦਰਪਦਾ # ਉੱਤਰ ਭਦਰਪਦਾ # ਰੇਵਤੀ}} ਇਹ 27&nbsp;ਦਿਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ਦਾ ਮਤਲਬ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਇੱਕ ਖਾਸ ਸਮੂਹ ਲਈ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਤਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਚੰਦਰਮਾ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਖਾਸ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਲੰਘਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਨਛੱਤਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਤਾਰੇ ਇੱਕ ਘੜੀ ਦੀਆਂ ਸੰਖਿਆਵਾਂ ਵਰਗੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉਪਰ ਦੀ ਚੰਦਰਮਾ ਤੇ ਸੂਰਜ ਆਦਿ ਲੰਘਦੇ ਹਨ । ਇਸ ਧਾਰਨਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਜੇ. ਮਰਕੇ (2012) ਦੁਆਰਾ ''ਸੂਰਜ ਸਿਧਾਂਤ'' ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name="mercay"> {{Cite book|title=Fundamentals of Mamuni Mayans Vaastu Shastras: Building architecture of Sthapatya Veda and traditional Indian architecture <!-- Mercay, 2006 – 2012 -->|last=Mercay, Jessie|publisher=AUM Science and Technology publishers|year=2012}} </ref> == ਨਛੱਤਰਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ == [[ਤਸਵੀਰ:Nakshatras.jpg|thumb| ਆਕਾਸ਼ੀ ਖੇਤਰ 'ਤੇ ਨਛੱਤਰਾਂ ਦੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ]] ਹਿੰਦੂ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ, 28 ਦੀ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੀ ਪਰੰਪਰਾ ਸੀ&nbsp;ਨਛੱਤਰ ਜੋ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਕਾਸ਼ੀ ਵੰਡ ਵਜੋਂ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਕਾਸ਼ੀ ਪੰਧ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, 27 ਦੀ ਇੱਕ ਵੰਡ&nbsp;ਭਾਗਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਹਰੇਕ ਹਿੱਸੇ (ਭਾਵ ਖੰਡ) ਦੀ ਸਪਸ਼ਟ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ 13° 20′ (12°{{Fraction|51|3|7}} ਦੇ ਥਾਂ 28 ਨਛੱਤਰ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ) ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ, ਨਛੱਤਰ ਅਭਿਜੀਤ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="SS"> {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=jpE7AAAAcAAJ|title=Translation of the Surya Siddhantha, a Textbook of Hindu Astronomy|last=Burgess|first=Ebenezer|publisher=The American Oriental Society|year=1858}} </ref> {{Rp|page=179}}ਹਾਲਾਂਕਿ, ਕਿਸੇ ਸ਼ੁਭ ਘਟਨਾ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਅਭਿਜੀਤ ਨਛੱਤਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਸਿਧਾਂਤ ਸੰਖਿਪਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਤਾਈ ਨਛੱਤਰਾਂ ਦੇ ਧੁਰੇ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref name="SS" /> {{Rp|page=211}} ਇਹ ਉੱਪਰ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ 28 ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਨਾਲ &nbsp; ਨਛੱਤਰ ਹਰੇਕ ਬਰਾਬਰ ਖੰਡ 12.85 ਘਟਾਏਗਾ &nbsp; ਡਿਗਰੀ ਜਾਂ 12°&nbsp;51′. ਪਰ 28&nbsp; ਨਛੱਤਰ ਨੂੰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਜਦੋਂ ਵੈਦਿਕ ਮਹੀਨੇ ਨੂੰ 30 ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ&nbsp;ਦਿਨ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਚੀਨ ਵਿੱਚ ਮੂਲ 28&nbsp; ਚੰਦਰ ਘਰ ਬਰਾਬਰ ਨਹੀਂ ਸਨ। Weixing Nui ਮੂਲ 28 ਦੀ ਸੀਮਾ ਦੀ ਇੱਕ ਸੂਚੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ&nbsp; ਨਛੱਤਰ ''ਮੁਹੂਰਤਾਂ'' ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ (ਇੱਕ ਮੁਹੂਰਤ = 48 ਦੇ ਨਾਲ&nbsp;ਚਾਪ ਦੇ ਮਿੰਟ) ਹਿੰਦੂ ਗ੍ਰੰਥ ਨੋਟ 16 ਸਨ&nbsp;30 ਦੇ ਨਛੱਤਰ&nbsp;ਮੁਹੁਰਤਾਸ, 45 ਵਿੱਚੋਂ 6&nbsp;ਮੁਹੂਰਤਾਂ, 15 ਵਿੱਚੋਂ 5&nbsp;ਮੁਹੂਰਤਾਂ ਅਤੇ 6 ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ&nbsp;ਮੁਹੂਰਤਾਂ। 28ਨਛੱਤਰ&nbsp;360° ਦੇ ਚੰਦਰ ਪੰਧ ਦੇ ਕੁਲ 831 ਦੇ ਭਵਨ&nbsp;ਮੁਹੂਰਤ ਜਾਂ 27.7&nbsp;ਦਿਨ ਇਸ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ 27.3 ਦੇ ਸਾਡੇ ਆਧੁਨਿਕ ਸਾਈਡਰੀਅਲ ਪੀਰੀਅਡ ਦੇ ਗਲਤ ਅੰਦਾਜ਼ੇ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ&nbsp;ਦਿਨ, ਪਰ 30 ਦੇ ਵੈਦਿਕ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤੀ ਕੈਲੰਡਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ&nbsp;ਦਿਨ ਅਤੇ 13 ਦੇ ਚੰਦਰਮਾ ਦੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੀ ਗਤੀ&nbsp;ਡਿਗਰੀ, 831 ਦੇ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਦਾ ਇਹ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਅਹੁਦਾ&nbsp;ਮੁਹੂਰਤ ਜਾਂ 27.7&nbsp;ਦਿਨ ਬਹੁਤ ਸਟੀਕ ਹਨ। {{Efn|The exact figure should be nearer 27.692308&nbsp;days but 27.7 is near enough.}} <ref> {{Cite book|title=Astronomy in the Sutras translated into Chinese|last=Weixing|first=Nui|last2=Xiaoyuan|first2=Jiang}} </ref>{{Full citation needed|date=January 2019}} ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਕੁਝ ਭਾਰਤੀ ਸੰਮਤਾਂ ਨੇ ਭਾਗਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨੂੰ ਘਟਾ ਕੇ 27 ਕਰਨ ਲਈ ਅਭਿਜੀਤ ਨਾਂ ਦਾ ਨਛੱਤਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਪਰ ਚੀਨੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਮੂਲ 28 ਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਿਆ।&nbsp;ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਚਾਰ ਬਰਾਬਰ ਤਿਮਾਹੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਜੋ ਬੁਨਿਆਦੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਿਘਨ ਪੈ ਸਕਦਾ ਸੀ ਜੇਕਰ ਇਹ ਵੰਡਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨੂੰ 27 ਤੱਕ ਘਟਾਉਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਭਾਰਤੀ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਵੈਦਿਕ ਕੈਲੰਡਰ &nbsp;30 ਦਿਨਾਂ ਦੇ 12ਮਹੀਨੇ ਮੁਤਾਬਿਕ ਇਹ ਕੈਲੰਡਰ ਸੀ ਨਾ ਕਿ 365 ਦਾ ਆਧੁਨਿਕ ਕੈਲੰਡਰ&nbsp;ਉਹ ਦਿਨ ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਚੰਦਰਮਾ ਨੂੰ 360° ਦੇ ਇੱਕ ਸਾਈਡਰੀਅਲ ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਲਏ ਗਏ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਲਈ ਖਗੋਲ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਗਣਨਾਵਾਂ ਲਈ ਵਰਤਿਆ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 28 ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ&nbsp;ਆਪਣੇ ਚੰਦਰ ਰਾਸ਼ੀ 'ਤੇ ਨਛੱਤਰ।<ref> {{Cite journal|last=Jones, H.|date=September 2018|title=The Origin of the 28&nbsp;Naksatras in Early Indian Astronomy and Astrology|journal=Indian Journal of History of Science|volume=53|issue=3|pages=317–324|bibcode=2018InJHS..53..317J|doi=10.16943/ijhs/2018/v53i3/49463|doi-access=free}} </ref> ਨਛੱਤਰਾਂ ਦੀ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਸੂਚੀ ਅਸਮਾਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰੀ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਬਾਸ਼ਮ (1954)।<ref> {{Cite book|url=https://archive.org/details/dli.bengal.10689.12501|title=The Wonder that was India|last=Basham|first=Arthur Llewellyn|publisher=Rupa|year=1954|location=Calcutta, IN|page=[https://archive.org/details/dli.bengal.10689.12501/page/n514 490]|chapter=Appendix&nbsp;II: Astronomy}} </ref> ==ਨੋਟ== {{notelist}} == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} lnley41omn0hoscnib7ed30fgslyt97 0 104324 838854 824800 2026-05-07T09:16:33Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838854 wikitext text/x-wiki '''ਭੁਵਨੇਸ਼ਵਰੀ''' ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਮਾਡਲ ਅਤੇ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਹੈ।<ref>{{cite web|url=http://www.indiaglitz.com/tamil-actress-bhuvaneswari-gallery-4937|title=Bhuvaneswari Gallery|work=IndiaGlitz|access-date=2018-03-11|archive-date=2018-06-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20180626164256/https://www.indiaglitz.com/tamil-actress-bhuvaneswari-gallery-4937|url-status=dead}}</ref> ਉਹ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਕੰਮ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ।<ref>{{cite web|url=http://www.imdb.com/name/nm1326402/|title=Bhuvaneswari|work=IMDb}}</ref> ਕਈ ਸਾਓਪ ਓਪੇਰਾ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਰੋਧੀ ਦੀਆਂ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਲਈ ਨਾਜ਼ੁਕ ਮਹਾਂਸਭਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਹੈ।<ref>{{cite web|url=http://www.indiaglitz.com/channels/hindi/article/113449.html|title=Exposed: The Dirty Business Of Flesh Trade In Film Industry|work=indiaglitz.com|access-date=2018-03-11|archive-date=2014-09-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20140907010923/http://www.indiaglitz.com/channels/hindi/article/113449.html|url-status=dead}}</ref> ਉਹ 2003 ਤਾਮਿਲ ਫਿਲਮ, ਲੜਕਿਆਂ ਨਾਲ ਸਟਾਰਡਮ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਰਾਣੀ, ਵੇਸਵਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।<ref>{{cite web|url=http://www.southdreamz.com/portfolio/bhuvaneswari/|title=Tamil & telugu actress Bhuvaneswari profile|author=The Editor|work=South Indian Cinema Magazine}}CS1 maint: Extra text: authors list ([//en.wikipedia.org/wiki/Category:CS1_maint:_Extra_text:_authors_list link]) </ref><ref>{{cite web|url=http://www.cinejosh.com/telugu-andhra-spicy-photos/1520/6/18/bhuvaneswari-spicy-pics.html|title=Bhuvaneswari Spicy Pics|work=cinejosh.com|access-date=2018-03-11|archive-date=2014-12-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20141207060724/http://www.cinejosh.com/telugu-andhra-spicy-photos/1520/6/18/bhuvaneswari-spicy-pics.html|url-status=dead}}</ref> ਉਹ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਫਿਲਮ ਹੈ।<ref>[https://tvaraj.com/2014/09/10/actress-bhuvaneswari-prostitution/ Actress Bhuvaneswari, the Beautiful Voluptuous Siren Caught in Prostitution | Impressions] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190224232230/https://tvaraj.com/2014/09/10/actress-bhuvaneswari-prostitution/ |date=2019-02-24 }}. Tvaraj.com. Retrieved on 2017-01-29.</ref> == ਫਿਲਮੋਗ੍ਰਾਫੀ == {{Columns-list|2|# ''ਮਨਚਲੀ ਆਂਟੀ'' (2014) # ''ਸ੍ਰਵੋਆ'' (2013) # ''ਗਾਲੀ'' (2013) # ''ਅਗਰਥੀ'' (2011) # ''[[ਰੰਗਾਂ ਦੇ ਡੋਂਗਾ]]'' (2010) # ''ਨਗਰਮ'' (2010) # ''[[Anjaneyulu (film)|Anjaneyulu]]'' (2009) # ''ਪੀਚਾ ਮਨਸੁੂ'' (2009) # ''ਕੁਰੁਕੁਰ'' (2008) # ''[[ਥਾਲੈ ਨਗਾਰਾਮ]]'' (2006) # ''[[ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਰਜੁਨ]]'' (2008) # ''ਵਾਲ ਪੋਸਟਰ'' (2008) # ''ਕਿਊਬੂਲੁੂ'' (2008) # ''[[ਸੀਮਾ ਸ਼ਾਸਤਰੀ]]'' (2007) # ''ਹੈਲੋ ਪ੍ਰੇਮੀਸਟਰਾ'' (2007) # ''ਭੁੁਕਿਆਲਾs'' (2007) # ''[[Bhagyalakshmi Bumper Draw]]'' (2006) # ''[[Chakram (2005 film)|Chakram]]'' (2005) # ''[[Kundakka Mandakka]]'' (2005) # ''Nuvvante Nakistam'' (2005) # ''Konchem Touchlo Vunte Cheputanu'' (2005) # ''[[Ennavo Pudichirukku]]'' (2004) # ''[[Gudumba Shankar]]'' (2004) # ''Valliddaru Okkate'' # ''[[Boys (2003 film)|Boys]]'' (2003) as Rani # ''Charminar'' (2003) # ''Gaja(2009) -Item number # ''Donga Ramudu & Party'' (2003) # ''[[Rishi (2001 film)|Rishi]]'' (2001) # ''[[Priyamanavale]]'' (2000) # ''[[Kandha Kadamba Kathirvela]]'' (2000)}} == ਟੈਲੀਵਿਜਨ == {| class="wikitable" style="margin-bottom: 33px;" ! ਸਾਲ ! ਸਿਰਲੇਖ ! ਭੂਮਿਕਾ ! ਚੇਂਨਲ |- | 2015 | '' ਪਾਸਮਲੇਰ'' | ਭੁਵਨੇਸ਼ਵਰੀ | Sun TV |- | 2014–2016 |ਚੰਦਰਲੇਖਾ<br> | ਵਸੁੰਡਰਾ ਦੇਵੀ ਅਸ਼ੋਕ ਕੁਮਾਰ (ਨੈਗੇਟਿਵ ਰੋਲ) | Sun TV (Episode1-633;Replaced by Niharika) |- | 2014-2015 | ''ਓੜੂ ਕਾਈ ਓਸਾਈ'' | ਨੈਗੇਟਿਵ ਰੋਲ | [[ਜ਼ੀ ਤਾਮਿਲ|Zee Tamil]] |- | 2009-2010 | ਥੱਕਤੀ ਪੋਂਨੂ | ਪਉਨ ਥਾਏਈ | Kalaingar TV |- | 2005-2007 | ''ਰਾਜਾ ਰਾਜੇਸ਼ਵਰੀ'' | ਵਾਲੀ / ਰਾਠਾਰੀ ਦੇਵੀ | Sun TV |- | 1999 - 2001 |''ਚਿਠੀ'' | ਸੰਗੀਤਾ ਸ਼੍ਰੀ | Sun TV (India) |} == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:CS1 maint: Extra text: authors list|Category:CS1 maint: Extra text: authors list]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮੀ ਅਦਾਕਾਰਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਟੈਲੀਵਿਜਨ ਦੀਆਂ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੰਨੜ ਸਿਨੇਮਾ ਦੀਆਂ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਲਿਆਲਮ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤਾਮਿਲ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤੇਲਗੂ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] pwnbfmgy106ehffptobe02nctrh4z4f 0 104442 838781 771681 2026-05-06T17:51:23Z Meenukusam 51574 Created by translating the section "Early Life and Education" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1350192718|Neela Bhagwat]]" 838781 wikitext text/x-wiki {{ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬਾ ਸੰਗੀਤ ਕਲਾਕਾਰ|Background=ਸੋਲੋ_ਗਾਇਕ|background=solo_singer|Name=ਨੀਲਾ ਭਗਵਤ|name=Neela Bhagwat|image=File:Neela Bhagwat.jpeg|caption=<div>ਨੀਲਾ ਭਾਗਵਤ ਗੀਤਾਂ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਮੇਲੇ 'ਤੇ</div><div><br /> </div>|Birth_name=ਨੀਲਾ ਭਗਵਤ|birth_name=Neela Bhagwat|birth_place=[[Pune|ਪੁਨੇ]], [[Maharashtra|ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ]], [[India|ਇੰਡੀਆ]]|Origin=ਪੂਨੇ|origin=Pune|Genre=[[Hindustani classical music|ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਮਿਊਜ਼ਕ]]|genre=[[Hindustani classical music]]|Occupation=<div><font color="#0645ad">ਗਾਇਕ</font></div><div><font color="#0645ad">ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ</font></div><div><font color="#0645ad">ਅਨੁਵਾਦਕ</font></div>|occupation=[[singer]]<br/>[[professor]]<br/>[[translator]]}}'''ਨੀਲਾ ਭਾਗਵਤ '''[[ਗਵਾਲੀਅਰ ਘਰਾਨੇ]] ਦੇ ਇੱਕ [[ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ]] ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪੰਡਤ ਸ਼ਰਾਤਚੰਦ੍ਰਾ ਅਰੋਲਕਰ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਰਾਵ ਸ਼ੰਕਰ ਪੰਡਿਤ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹਿਆ ਸੀ। ਨੀਲਾ ਭਾਗਵਤ ਦੇ ਹੋਰ ਅਧਿਆਪਕ ਜਲ ਬਾਲਾਪੋਰੀਆ ਹਨ। <ref name="DhaneshwarHT">{{Cite news|url=http://www.hindustantimes.com/India-news/Mumbai/Your-weekend-fix/Article1-960358.aspx|title=Sufi, so good|last=Dhaneshwar|first=Amarendra|date=17 November 2012|work=Hindustan Times|access-date=8 December 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121119022414/http://www.hindustantimes.com/India-news/Mumbai/Your-weekend-fix/Article1-960358.aspx|archive-date=19 November 2012|dead-url=yes}}</ref> ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ [[ਥੂਮਰਸ]] ਲਿਖਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਲਈ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨਾਂ ਵਿੱਚ [[ਕਬੀਰ]] ਅਤੇ [[ਮੀਰਾ]] ਭਜਨ ਹਨ।<ref name="Perron2007">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=7vJ5fPbf6_kC&pg=PA31|title=Hindi Poetry in a Musical Genre: Ṭhumrī Lyrics|last=Perron|first=Lalita Du|publisher=Taylor & Francis|year=2007|isbn=978-0-415-39446-8|page=31|access-date=8 December 2012}}</ref><ref name="Grimes2008">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=8eoNVmfGBLoC&pg=PA128|title=The Geography of Hindustani Music: The Influence of Region and Regionalism on the North Indian Classical Tradition|last=Jeffrey Michael Grimes|publisher=ProQuest|year=2008|isbn=978-1-109-00342-0|pages=128|access-date=8 December 2012|archive-date=17 ਫ਼ਰਵਰੀ 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170217015144/https://books.google.com/books?id=8eoNVmfGBLoC&pg=PA128|dead-url=yes}}</ref> == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ == ਨੀਲਾ ਭਾਗਵਤ ਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਮੁੰਬਈ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਾਲਜ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸ਼ਹਿਰ ਠਾਣੇ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਹੋਣਾ,ਕੌਸਜੀ ਜਹਾਂਗੀਰ ਹਾਲ ਅਤੇ ਰੰਗ ਭਵਨ ਵਿੱਚ ਕਲ ਕੇ ਕਲਾਕਾਰ ਅਤੇ ਹਰਿਦਾਸ ਸੰਗੀਤ ਸੰਮੇਲਨ ਵਰਗੇ ਸਮਾਰੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣਾ ਅਤੇ [[ਪੰਡਿਤ ਓਮਕਾਰਨਾਥ ਠਾਕੁਰ]] ਅਤੇ ਪੰਡਤ ਬਿਰਜੂ ਮਹਾਰਾਜ ਵਰਗੇ ਦਿੱਗਜਾਂ ਨੂੰ ਰੂਬਰੂ ਦੇਖਣਾ ਬ ਕੁਝ ਯਾਦ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਸਮਾਜ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਐਮ. ਏ. ਕੀਤੀ, ਮਰਾਠੀ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਵੀ ਕੀਤਾ, ਜਦੋਂ ਕਿ [[ਸੱਤਿਆਦੇਵ ਦੂਬੇ]] ਨਾਲ ਥੀਏਟਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ [[ਲੱਛੂ ਮਹਾਰਾਜ]] ਕੋਲੋਂ ਨ੍ਰਿਤ ਸਿੱਖਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਪੰਡਿਤ ਗਣਪਤਰਾਵ ਤਿਲਕ ਦੇ ਅਧੀਨ ਜੈਪੁਰ ਘਰਾਣੇ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਸਿੱਖਿਆ, ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਇਸ ਨਾਲ ਤੱਸਲੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ ਫੇਰ ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈਃ 'ਜੀਵਨ... ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੀ', ਅਤੇ 'ਖੱਬੇਪੱਖੀ ਅੰਦੋਲਨ ਮੇਰੇ ਲਈ ਕੁਝ ਕਰਨ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ'।<ref name=":1" /> ਇਹ ਉਹ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਪੁਣੇ ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੇ ਸਮਾਜਵਾਦੀ [[:mr:युवक_क्रांती_दल|ਯੁਵਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦਲ]], ਜਿਸ ਨੂੰ ਯੁਕ੍ਰਾਂਦ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਦਲਿਤ ਪੈਂਥਰ ਵੀ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਰਾਠੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਲਿਆਂਦੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਅੰਦੋਲਨ, ਇਹ ਸਭ ਉਸ ਦੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕਰਨਗੇ। == ਹਵਾਲੇ == {{reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਮਹਿਲਾ ਗਾਇਕਾਵਾਂ]] f2uo64zwq5t0tqulyzoc0wu73y5lb3l 0 104735 838780 832096 2026-05-06T17:44:55Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838780 wikitext text/x-wiki {{Infobox person |name=ਟ੍ਰਿਪਲ ਐਚ |image=Web Summit 2017 - Centre Stage Day 1 SM5 7202 (38185584066).jpg |caption=ਟ੍ਰਿਪਲ ਐਚ 2017 ਵਿੱਚ |birth_name=ਪਾਲ ਮਾਈਕਲ ਲੇਵਸਕ |birth_date=ਜੁਲਾਈ 27, 1969 (ਉਮਰ 48) |birth_place=ਨਸ਼ੂਆ, ਨਿਊ ਹੈਮਪਸ਼ਰ, ਯੂਐਸ |residence=ਵੈਸਟਨ, ਕਨੇਟੀਕਟ, ਯੂ ਐੱਸ |occupation=ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਕਾਰਜਕਾਰੀ, ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਪਹਿਲਵਾਨ, ਅਭਿਨੇਤਾ |years active=1992–ਮੌਜੂਦ |employer=[[WWE]] |salary=$2.8 million (2016)<ref name="HHH411" /> |title=ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਉਪ ਪ੍ਰਧਾਨ, ਲਾਈਵ ਇਵੈਂਟਸ ਅਤੇ ਕਰੀਏਟਿਵ (2013-ਮੌਜੂਦਾ) |module='''ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਕੁਸ਼ਤੀ ਦੇ ਕਰੀਅਰ''' }} '''ਟ੍ਰਿਪਲ ਐਚ '''(ਜਨਮ ਦਾ ਨਾਮ: ਪਾਲ ਮਾਈਕਲ ਲੇਵਸਕ; ਜਨਮ 27 ਜੁਲਾਈ, 1969), ਰਿੰਗ ਵਿੱਚ ਨਾਂ ਟਰਿਪਲ ਐਚ (ਆਪਣੇ ਮੂਲ ਡਬਲਯੂ.ਡਬਲਯੂ.ਈ. ਦੇ ਨਾਮ ਦਾ ਨਾਮ ਹੰਟਰ ਹੌਰਸਟ ਹੇਮਲਲੀ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਨਾਮ) ਦੁਆਰਾ ਵਧੀਆ ਢੰਗ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਕਾਰਜਕਾਰੀ, ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਪਹਿਲਵਾਨ ਅਤੇ ਅਭਿਨੇਤਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਲ 2013 ਤੋਂ [[ਡਬਲਯੂ.ਡਬਲਯੂ.ਈ.]] ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ, ਲਾਈਵ ਇਵੈਂਟਸ ਅਤੇ ਕਰੀਏਟਿਵ ਦੇ ਐਗਜ਼ੀਕਿਊਟਿਵ ਵਾਈਸ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਨਾਲ NXT ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਅਤੇ ਸੀਨੀਅਰ ਨਿਰਮਾਤਾ ਵੀ ਰਹੇ ਹਨ।  <ref name="WWEProfile">{{Cite web|url=http://us.wwe.com/superstars/raw/tripleh|title=Triple H Bio|publisher=[[World Wrestling Entertainment]]|access-date=April 14, 2009|archive-date=ਨਵੰਬਰ 4, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101104051812/http://us.wwe.com/superstars/raw/tripleh/|dead-url=yes}}</ref><ref name="der" /> === ਵਿਸ਼ਵ ਕੁਸ਼ਤੀ ਸੰਘ / ਮਨੋਰੰਜਨ / ਡਬਲਯੂਡਬਲਯੂਈ (1995 - ਮੌਜੂਦਾ) === ==== ਇੰਟਰਕੋਂਟਿਨੈਂਟਲ ਚੈਂਪੀਅਨ (1995-1997) ==== ਡਬਲਯੂ ਸੀ ਡਬਲਯੂ ਵਿਚਲੀ ਆਪਣੀ ਚਾਲ ਦੀ ਇੱਕ ਸੋਧਿਆ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਲੇਵੇਸਕ ਨੇ "ਡਬਲਿਊ ਡਬਲਿਊ ਡਬਲਿਊ ਡਬਲਿਊ ਡਬਲਿਊ ਡਬਲਿਊ ਡਬਲਿਊ ਡਬਲਿਊ ਡਬਲਿਊ ਡਬਲਯੂ" ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web|url=http://podcastone.com/Talk-Is-Jericho|title=Podcast is Jericho Ep71|publisher=Podcastone}}</ref> ਲੇਵੇਸਕੂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਜੇਜੇ ਡਿਲਿਉਨ ਨੇ ਦਰਅਸਲ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਰੇਗਿਨਾਲਡ ਡੂਪੋਂਟ ਹੇਲਸਨਲੀ ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਪਰ ਲੇਵੇਸਕੇ ਨੇ ਪਹਿਲੇ ਅੱਖਰਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਨਾਲ ਖੇਡਣ ਲਈ ਇੱਕ ਨਾਮ ਮੰਗਣ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਆਖਿਰਕਾਰ ਹੰਟਰ ਹਰੀਸਟ ਹੇਮਲਲੀ ਦੇ ਸੁਝਾਅ ਲਈ ਸਹਿਮਤ ਹੋ ਗਿਆ. ਉਹ ਟੇਪ ਵਿਜੇਟ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਰੌਲਿੰਗ ਚੈਲੰਜ ਦੇ 30 ਅਪ੍ਰੈਲ 1995 ਦੇ ਐਪੀਸੋਡ 'ਤੇ ਆਪਣੀ ਕੁਸ਼ਤੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤਕ, ਸਹੀ ਸ਼ਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ।<ref name="iyh5">{{Cite web|url=http://www.prowrestlinghistory.com/supercards/usa/wwf/iyh.html#5|title=In Your House 5 results|publisher=Pro Wrestling History|access-date=March 21, 2015}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.angelfire.com/wrestling/cawthon777/challenge.htm|title=Wrestling Challenge Results|publisher=The History of WWE|archive-url=https://web.archive.org/web/20070629183751/http://www.angelfire.com/wrestling/cawthon777/challenge.htm|archive-date=June 29, 2007|access-date=July 12, 2007}}</ref><ref name="summerslam95">{{Cite web|url=http://www.wwe.com/shows/summerslam/1995/results|title=SummerSlam 1995 results|publisher=WWE|access-date=March 21, 2015}}</ref><div class="cx-template-editor-source-container" lang="en" dir="ltr" style="display: none;"><div class="cx-template-editor-source"><div class="cx-template-editor-title" title="Formats a citation to a website using the provided information such as URL and title. Used only for sources that are not correctly described by the specific citation templates for books, journals, news sources, etc.">Cite web</div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="url" class="cx-template-editor-param-key">URL</span><span data-key="url" title="The URL of the online location where the text of the publication can be found. Requires schemes of the type &quot;http://...&quot {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170220175602/http://acn.com.ve/ |date=2017-02-20 }}; or maybe even the  protocol relative scheme &quot;//...&quot;" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="url" style="position: relative;"><nowiki>http://www.rxmuscle.com/hmr-radio-show/2424-jefftheproducer-hmr.html</nowiki></div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="title" class="cx-template-editor-param-key">Title</span><span data-key="title" title="The title of the source page on the website; will display with quotation marks added. Usually found at the top of you web browser. Not the name of the website." class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="title" style="position: relative;">Heavy Muscle Radio/Access Bodybuilding: (1–3–11):TRIPLE H! Plus, Dr. Scott Connelly!</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="publisher" class="cx-template-editor-param-key">Publisher</span><span data-key="publisher" title="Name of the publisher; may be wikilinked. Having both 'Publisher' and 'Website' is redundant in most cases. " class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="publisher" style="position: relative;">rxmuscle</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="access-date" class="cx-template-editor-param-key">URL access date</span><span data-key="access-date" title="The full date when the original URL was accessed; do not wikilink" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="access-date" style="position: relative;">January 3, 2011</div></div></div></div><div class="cx-template-editor-source-container" lang="en" dir="ltr" style="display: none;"><div class="cx-template-editor-source"><div class="cx-template-editor-title" title="Formats a citation to a website using the provided information such as URL and title. Used only for sources that are not correctly described by the specific citation templates for books, journals, news sources, etc.">Cite web</div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="url" class="cx-template-editor-param-key">URL</span><span data-key="url" title="The URL of the online location where the text of the publication can be found. Requires schemes of the type &quot;http://...&quot {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170220175602/http://acn.com.ve/ |date=2017-02-20 }}; or maybe even the  protocol relative scheme &quot;//...&quot;" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="url" style="position: relative;"><nowiki>http://thelab.bleacherreport.com/the-great-fall-of-chyna/</nowiki></div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="title" class="cx-template-editor-param-key">Title</span><span data-key="title" title="The title of the source page on the website; will display with quotation marks added. Usually found at the top of you web browser. Not the name of the website." class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="title" style="position: relative;">The Great Fall of Chyna</div></div></div></div> ==== ਰਿਕਾਰਡ ਤੋੜਨ ਵਾਲੇ ਡਬਲਯੂ.ਡਬਲਯੂ.ਈ. ਚੈਂਪੀਅਨ (2007-2009) ==== [[ਤਸਵੀਰ:Triple_H_WWE_Champion_2008.jpg|left|thumb|200x200px|ਨਵੰਬਰ 2008 ਵਿੱਚ ਡਬਲਯੂਡਬਲਯੂਡ ਈ ਚੈਂਪੀਅਨ ਵਜੋਂ ਟ੍ਰਿਪਲ ਐਚ<br /> ]] ਟ੍ਰਿਪਲ ਐੱਚ ਨੇ ਸਮਰਸਲਾਮ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸੀ ਕੀਤੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਕਿੰਗ ਬੁਕਰ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ। ਦੋ ਮਹੀਨਿਆਂ ਬਾਅਦ ਨੋ ਮੋਰਸੀ 'ਤੇ, ਟ੍ਰਿਪਲ ਐਚ ਨੂੰ ਸਿੰਗਲਜ਼ ਮੈਚ' ਚ ਉਮਾਗਾ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=http://www.wwe.com/shows/nomercy/2007/matches/5267288|title=WWE Champion Triple H def. Umaga|date=October 7, 2007|publisher=[[WWE]]|access-date=May 4, 2012}}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ, ਰਾਤ ​​ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੇ, ਟਰੈਪਲ ਐੱਮ ਨੇ ਓਰਟਨ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨਵੇਂ ਨਾਮ ਵਾਲੇ ਡਬਲਯੂਡਬਲਯੂਡ ਚੈਂਪੀਅਨ ਰੇਂਡੀ ਔਰਟਨ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦੇਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ, ਜਿਸਦੀ ਸੱਟ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="No Mercy">{{Cite web|url=http://www.pwwew.net/ppv/wwf/october/2007.htm|title=No Mercy 2007 Results|publisher=PWWEW.net|access-date=October 8, 2007|archive-date=ਅਪ੍ਰੈਲ 13, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413104154/http://www.pwwew.net/ppv/wwf/october/2007.htm|url-status=dead}}</ref> ਟ੍ਰਿਪਲ ਐਚ ਨੇ ਜਿੱਤ ਦਰਜ ਕੀਤੀ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗਿਆਰ੍ਹਵੀਂ ਵਿਸ਼ਵ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਅਤੇ ਛੇਵਾਂ ਡਬਲਯੂਡਬਲਯੂਈ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਜਿੱਤੀ, ਅਤੇ ਮੈਕਮਹੋਨ ਨੇ ਡਬਲਯੂਡਬਲਈਈ ਟਾਈਟਲ ਲਈ ਹੋਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬਾਕਾਇਦਾ ਨਿਸ਼ਚਤ ਮੈਚ ਵਿੱਚ ਉਮਾਗਾ ਖਿਲਾਫ ਆਪਣਾ ਸਿਰਲੇਖ ਦਾ ਬਚਾਅ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web|url=http://www.wwe.com/shows/nowayout/2008/matches/5908216|title=Triple H wins Raw Elimination Chamber|date=February 17, 2008|publisher=[[WWE]]|access-date=May 4, 2012}}</ref> ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੈਕਮੈਨ ਨੇ ਮੁੱਖ ਘਟਨਾ ਵਿੱਚ ਆਖਰੀ ਮਾਨ ਸਟੈਂਡਿੰਗ ਮੈਚ ਵਿੱਚ ਟ੍ਰਸਟਲ ਐਚ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਓਰਟਨ ਨੂੰ ਰੀਮੇਚ ਕਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਾਰਨ ਟੇਬਲ ਤੇ ਇੱਕ ਆਰਕੇ ਓ ਦੇ ਬਾਅਦ ਟ੍ਰਿਪਲ ਐਚ ਦੀ ਹਾਰ ਗਈ। ਡਬਲਯੂਡਬਲਈਈ ਇਤਹਾਸ ਵਿੱਚ ਟ੍ਰੈਪਲ ਐਚ ਦੇ ਟਾਈਟਲ ਦਾ ਅਥਾਰਟੀ ਨੋ ਮੈਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਪੰਜਵਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਰਾਜ ਹੈ, ਸਿਰਫ ਇਵੈਂਟ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਚੱਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਨੋ ਵੇ ਆਊਟ 'ਤੇ ਰਾਅ ਐਲਮੀਨੇਸ਼ਨ ਚੈਂਬਰ ਦੀ ਮੈਚ ਜਿੱਤਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਟਰੈਪਲ ਐੱਚ ਨੂੰ ਪੰਜਾਂ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਡਬਲਯੂਡਬਲਈਡ ਈਡਬਲਿਊ ਈ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਜਿੱਤ ਲਈ, ਜੋ ਆਖਰੀ ਸਮੇਂ ਯੈਸਟ ਹਾਰਡੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਟੀਲ ਕੁਰਸੀ' ਹਾਲਾਂਕਿ, ਰੇਸਲੇਮੈਨਿਆ XXIV 'ਤੇ, ਓਰਟਨ ਨੇ ਟਰੈਪਲ ਐਚ ਨੂੰ ਪਟ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਸੇਨਾ' ਤੇ ਤ੍ਰਿਪੁਅਲ ਐੱਚ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਹੇਠ ਦਿੱਤੇ ਜਾਨ ਸੇਨਾ ਨੂੰ ਪਿੰਨ ਕਰਕੇ ਰੱਖਿਆ। ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ, ਬੈਕਲਸ਼ ਵਿਖੇ, ਟਰੌਪੋਲ ਐੱਚ ਨੇ ਓਰਟਨ, ਸੇਨਾ ਅਤੇ ਜੌਹਨ "ਬ੍ਰੈਡਸ਼ਾਵ" ਲੇਫੀਲਡ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਇੱਕ ਘਾਤਕ ਚਾਰ-ਤਰਫ਼ਾ ਖਤਮ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਮੈਚ ਵਿੱਚ ਖਿਤਾਬ ਜਿੱਤਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰਾਕ ਨਾਲ ਜ਼ਿਆਦਾ ਡਬਲਯੂਡਬਲਈਈ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਰਾਜ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=http://www.wwe.com/inside/titlehistory/wwechampionship/|title=History of the WWE Championship|publisher=WWE|access-date=April 27, 2008}}</ref> ਟ੍ਰਿਪਲ ਐਚ ਨੇ ਇੱਕ ਸਟੀਲ ਪਿੰਜਰੇ ਮੈਚ ਵਿੱਚ ਜੂਜਮੈਂਟ ਡੇਅਨ ਵਿੱਚ ਔਰਟਨ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਖਿਤਾਬ ਅਤੇ ਫਿਰ ਇੱਕ ਨਾਈਟ ਸਟੈਂਡਜ਼ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਆਖਰੀ ਮੈਨ ਸਟੈਂਡਿੰਗ ਮੈਚ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ। ਔਟਟਨ ਨੂੰ ਮੈਚ ਦੌਰਾਨ ਇੱਕ ਠੀਕ collarbone ਦੀ ਸੱਟ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ, ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ prematurely ਲੜਾਈ ਖਤਮ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web|url=http://www.wwe.com/shows/onenightstand/exclusives/ortoncollarinjury|title=Orton suffers broken collarbone|last=Tello|first=Craig|date=June 1, 2008|publisher=[[WWE]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20081216125325/http://www.wwe.com/shows/onenightstand/exclusives/ortoncollarinjury|archive-date=December 16, 2008|access-date=June 2, 2008}}</ref><div class="cx-template-editor-source-container" lang="en" dir="ltr" style="display: none;"><div class="cx-template-editor-source"><div class="cx-template-editor-title" title="This template formats a citation to a news article in print, video, audio or web using the provided source information (e.g. author, publication, date) and various formatting options.">Cite news</div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="url" class="cx-template-editor-param-key">URL</span><span data-key="url" title="The URL of the online location where the text of the publication can be found. Requires schemes of the type &quot;http://...&quot {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170220175602/http://acn.com.ve/ |date=2017-02-20 }}; or maybe even the  protocol relative scheme &quot;//...&quot;" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="url" style="position: relative;"><nowiki>http://www.wwe.com/inside/news/archive/itsagirl</nowiki></div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="title" class="cx-template-editor-param-key">Source title</span><span data-key="title" title="The title of the article as it appears in the source; displays in quotes" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="title" style="position: relative;">It's a girl</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="access-date" class="cx-template-editor-param-key">URL access date</span><span data-key="access-date" title="The full date when the original URL was accessed; do not wikilink" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="access-date" style="position: relative;">July 26, 2006</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="publisher" class="cx-template-editor-param-key">Publisher</span><span data-key="publisher" title="Name of the parent institution or company that publishes the newspaper, magazine, or periodical; displays after name of the publication" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="publisher" style="position: relative;">[[World Wrestling Entertainment]]</div></div></div></div> == ਪਰਉਪਕਾਰ == 2014 ਵਿੱਚ, ਲੇਵੇਂਸਕ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਸਟੈਫਨੀ ਨੇ ਕਨਵਰ "ਕੋਲਚਰ" ਮਿਕੇਲਕ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ "ਕੋਨਰਰ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ" ਕੈਂਸਰ ਫੰਡ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕੀਤੀ, ਇੱਕ ਡਬਲਯੂ.ਡਬਲਯੂ .ਈ ਪੱਖੀ ਪੱਖੇ ਜੋ ਅੱਠ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਕੈਂਸਰ ਦੇ ਕਾਰਨ ਮੌਤ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਗਏ। == ਨਿੱਜੀ ਜਿੰਦਗੀ == [[ਤਸਵੀਰ:Vince_McMahon_and_Paul_"Triple_H"_Levesque_speak_to_Army_Command_Sgt._Maj._John_W._Troxell,_2016.jpg|right|thumb|ਦਸੰਬਰ 2016 ਵਿੱਚ ਲੇਸਸਕ (ਵਿਚਕਾਰਲਾ) ਆਪਣੇ ਸਹੁਰੇ ਵਿੰਸ ਮੈਕਮਾਹਨ (ਖੱਬੇ) ਦੇ ਨਾਲ<br /> ]] 2000 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਔਨ-ਸਕ੍ਰੀਨ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਵਿਆਹ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਲੇਵੇਸਕ ਨੇ ਸਟੈਫਨੀ ਮੈਕਮਾਹਨ ਨਾਲ ਡੇਟਿੰਗ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਹ 25 ਅਕਤੂਬਰ 2003 ਨੂੰ ਵਿਆਹਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ<ref>{{Cite web|url=http://www.onlineworldofwrestling.com/profiles/s/stephanie-mcmahon.html|title=Miscellaneous Wrestler Profiles|website=Online World of Wrestling|access-date=September 14, 2014}}</ref>, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਧੀਆਂ ਹਨ: ਅਰੋਰਾ ਰੋਜ਼ ਲੀਵਸਕ (24 ਜੁਲਾਈ 2006 ਨੂੰ ਜਨਮ), ਮਿਰਫੀ ਕਲੇਅਰ ਲੇਵੇਸਕ (28 ਜੁਲਾਈ 2008 ਨੂੰ ਜਨਮ) ਅਤੇ ਵੌਨ ਐਵਲੀਨ ਲੇਵਸਕ (24 ਅਗਸਤ, 2010 ਨੂੰ ਜਨਮ)।<ref>{{Cite web|url=http://www.rxmuscle.com/hmr-radio-show/2424-jefftheproducer-hmr.html|title=Heavy Muscle Radio/Access Bodybuilding: (1–3–11):TRIPLE H! Plus, Dr. Scott Connelly!|publisher=rxmuscle|access-date=January 3, 2011|archive-date=ਮਾਰਚ 13, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313055050/http://rxmuscle.com/hmr-radio-show/2424-jefftheproducer-hmr.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://morningjournal.com/articles/2008/08/03/sports/19882815.txt|title=Off The Turnbuckle: WWE hires former teen heartthrob Prinze Jr.|last=Gilles|first=Dan|date=August 3, 2008|website=[[The Morning Journal]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20120331163951/http://morningjournal.com/articles/2008/08/03/sports/19882815.txt|archive-date=March 31, 2012|dead-url=yes|access-date=August 27, 2009}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.wwe.com/inside/news/archive/itsagirl|title=It's a girl|access-date=July 26, 2006|publisher=[[World Wrestling Entertainment]]}}</ref> ਲੇਵੈਸੇਕ ਪਹਿਲਾਂ ਪਹਿਲਵਾਨ ਪਹਿਲਵਾਨ ਚੇਨਾ ਨਾਲ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਵਿੱਚ ਸਨ, ਪਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਨਿੱਜੀ ਭੂਤਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬੱਚੇ ਹੋਣ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਨਹੀਂ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=http://thelab.bleacherreport.com/the-great-fall-of-chyna/|title=The Great Fall of Chyna}}</ref> == ਫਿਲਮੋਗਰਾਫੀ == {| class="wikitable sortable" style="margin-bottom: 10px;" autocomplete="off" |+ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ<br /> !ਸਾਲ  !ਟਾਈਟਲ<br /> ! ਰੋਲ ! class="unsortable" | ਨੋਟਸ |- |1998 |''Pacific Blue'' |Triple H |- |1998 |''The Drew Carey Show'' |The Disciplinarian |- |2001 |''MADtv'' |Triple H |- |2005 |''The Bernie Mac Show'' |Triple H<ref name="futon-20050203fox01">{{Cite web|url=http://www.thefutoncritic.com/news.aspx?id=20050203fox01|title=Triple H Brings His Game to 'The Bernie Mac Show' Friday, March 11, on Fox|last=The Futon Critic Staff (TFC)|date=February 3, 2005|publisher=The Futon Critic|access-date=June 4, 2011}}</ref> |- |2009 |''Robot Chicken'' |Triple H / Werewolf |Voice |} {| class="wikitable sortable" style="margin-bottom: 10px;" autocomplete="off" |+ਫਿਲਮ ! ਸਾਲ  ! ਟਾਈਟਲ ! ਰੋਲ  ! class="unsortable" | ਨੋਟਸ |- |2004 |''Blade: Trinity'' |Jarko Grimwood |- |2006 |''Relative Strangers'' |Wrestler<ref>{{Cite web|url=http://www.imdb.com/name/nm0505391/|title=Paul Levesque|publisher=IMDb|access-date=September 8, 2011}}</ref> |Uncredited |- |2011 |''The Chaperone'' |Raymond "Ray Ray" Bradstone |- |2011 |''Inside Out'' |Arlo "AJ" Jayne |- |2014 |''Scooby-Doo! WrestleMania Mystery'' |Himself |Voice |- |2014 |''WWE Power Series'' |Himself |Fitness video |- |2016 |''Scooby-Doo! and WWE: Curse of the Speed Demon'' |Himself |Voice |} == ਕੁਸ਼ਤੀ ਵਿੱਚ == {{Cite web|url=http://thelab.bleacherreport.com/the-great-fall-of-chyna/|title=The Great Fall of Chyna}} * '''ਫਿਨਿਸ਼ਿੰਗ ਚਾਲਾਂ''' ** ''Pedigree''<ref>{{Cite web|url=http://www.pwtorch.com/artman2/publish/PPV_Reports_5/article_26076.shtml#.U_SFhMWSygS|title=CALDWELL'S WWE NIGHT OF CHAMPIONS PPV REPORT 6/29: Ongoing "virtual time" coverage of live PPV|access-date=August 20, 2014}}</ref> (Double underhook facebuster) ** ''Pedigree Pandemonium'' / ''Pedigree Perfection'' (Cutter)<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=URo88s5zDgk|title=Triple H's first ever appearance on Raw|last=[[WWE]]|website=[[YouTube]]|access-date=October 18, 2014}}</ref> – adopted from Diamond Dallas Page<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=j8hp4kNBiMo Diamond Dallas Page DDP shoots on Triple H HHH] </ref> ** Inverted Indian deathlock – WCW;<ref>{{Cite web|url=http://www.triplehunleashed.com/info/archives/meethhh.html|title=Triple H Unleashed Article|publisher=WOW Magazine|archive-url=https://web.archive.org/web/20070630212429/http://www.triplehunleashed.com/info/archives/meethhh.html|archive-date=June 30, 2007|quote=After a successful debut and a string of victories – all courtesy of the inverted Indian deathlock leglock finisher taught to him by Kowalski}}</ref><ref name="OtherArena">{{Cite web|url=http://www.otherarena.com/nCo/finish/finish.html|title=The Official RSP-W Finishing Moves List|last=Desjardins, Curtis|date=February 3, 1999|publisher=[[Usenet|rec.sport.pro-wrestling]]|access-date=September 15, 2012}}</ref> rarely used as regular move in [[ਡਬਲਯੂ.ਡਬਲਯੂ.ਈ.|WWF/E]]<ref name="WWEDeathlock">{{Cite web|url=http://www.wwe.com/classics/classic-lists/15-wrestling-moves-that-really-exist|title=What a maneuver! 15 moves that really exist|last=Linder, Zach|last2=Melok, Bobby|publisher=[[WWE]]|access-date=March 6, 2018|lastauthoramp=yes}}</ref> * '''ਦਸਤਖਤ ਚਾਲਾਂ''' ** Abdominal stretch ** Arm-trap crossface ** Blatant choke ** Chop block<ref>{{Cite web|url=http://www.wrestleview.com/results/raw/raw2006/1162269129.shtml|title=Raw Results – 10/30/06 – Moline, IL (Orton vs HHH, Cena vs ? – more)|last=Golden|first=Hunter|date=October 30, 2006|publisher=WrestleView|access-date=October 28, 2009}}</ref> ** Facebreaker knee smash, often used as a back body drop counter<ref name="observer1">{{Cite web|url=http://www.f4wonline.com/content/view/6562/105/|title=Early Smackdown TV report for August 29|last=Grimaldi|first=Michael C.|date=August 26, 2008|publisher=[[Wrestling Observer Newsletter]]|access-date=September 8, 2008}}</ref><ref name="Trionfo">{{Cite web|url=http://pwinsider.com/ViewArticle.php?id=77686&p=2|title=COMPLETE WWE RAW REPORT: RYBACK HAS NEW WHEELS; THE SHIELD FACE THEIR OPPONENTS FROM SUNDAY; A NEW HEYMAN GUY ... AND HE IS PERFECT IN THE RING; WHEN THE DOCTOR SAYS YOU CANNOT WRESTLE ... YOU LISTEN TO THEM|last=Trionfo|first=Richard|publisher=PWInsider|access-date=May 23, 2013}}</ref> ** Figure four leglock ** Flowing DDT ** High knee ** Jumping knee drop ** Mounted punches ** Running clothesline ** Running neckbreaker ** Short-arm clothesline ** Sleeper hold ** Spinning spinebuster * ਮੈਨੇਜਰ ** Chyna ** The Court Jester ** Hornswoggle<ref name="CageManaged">{{Cite web|url=http://www.cagematch.net/?id=2&nr=496&page=14|title=Entourage « Triple H « Wrestlers Database « CAGEMATCH – The Internet Wrestling Database|access-date=September 14, 2014|archive-date=ਮਾਰਚ 4, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304083851/http://www.cagematch.net/?id=2&nr=496&page=14|url-status=dead}}</ref> ** John Rodeo ** Mr. Majestic ** Mr. Perfect ** Ric Flair ** Rick Rude ** Shawn Michaels ** Stephanie McMahon/Stephanie McMahon-Helmsley ** Vito Carlucci * ਪਹਿਲਵਾਨਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ** Seth Rollins ** Shawn Michaels ** Snitsky * ਉਪਨਾਮ ** "'''The Cerebral Assassin'''" ** "The Connecticut Blue Blood"<ref name="mold">{{Cite news|url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m0FCO/is_3_3/ai_78264738|title=Breaking The Mold|last=Anderson|first=Steve|date=October 2001|access-date=May 8, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20060324184842/http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m0FCO/is_3_3/ai_78264738|archive-date=March 24, 2006|dead-url=yes|publisher=Wrestling Digest}}</ref> ** "'''The Game'''" ** "'''The King of Kings'''" * ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਥੀਮ ** '''[[ਡਬਲਯੂ.ਡਬਲਯੂ.ਈ.|ਵਿਸ਼ਵ ਕੁਸ਼ਤੀ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ / ਮਨੋਰੰਜਨ / ਡਬਲਯੂਡਬਲਯੂਈ]]''' *** "Are You Ready?" by Jim Johnston (as part of D-Generation X)<ref>{{Cite web|url=https://itunes.apple.com/ca/album/wwe-are-you-ready-d-generation-x-single/445877783|title=WWE: Are You Ready? (D-Generation X) – Single|date=June 22, 2011|website=[[iTunes Store]]|publisher=[[Apple Inc.]]|access-date=March 6, 2018}}</ref> *** "Blue Blood" by Jim Johnston<ref>{{Cite web|url=https://itunes.apple.com/us/album/voices-wwe-the-music-vol-9/805079605|title=Voices: WWE The Music, Vol. 9|date=January 26, 2014|website=[[iTunes Store]]|publisher=[[Apple Inc.]]|access-date=March 6, 2018}}</ref> *** "Corporate Player" by Jim Johnston<ref>{{Cite web|url=https://itunes.apple.com/us/album/wwe-uncaged-iv/1314592354|title=WWE: Uncaged IV|date=November 20, 2017|website=[[iTunes Store]]|publisher=[[Apple Inc.]]|access-date=March 6, 2018}}</ref> *** '''"King of Kings"''' by Motörhead<ref>{{Cite web|url=https://itunes.apple.com/us/album/wwe-wreckless-intent/404193254|title=WWE: Wreckless Intent|date=May 23, 2006|website=[[iTunes Store]]|publisher=[[Apple Inc.]]|access-date=March 6, 2018}}</ref> *** "Line in the Sand" by Motörhead (as part of Evolution)<ref>{{Cite web|url=https://itunes.apple.com/us/album/wwe-line-in-the-sand-evolution-single/880350040|title=WWE: Line In the Sand (Evolution) – Single|date=May 19, 2014|website=[[iTunes Store]]|publisher=[[Apple Inc.]]|access-date=March 6, 2018}}</ref> *** "My Time" by Jim Johnston<ref>{{Cite web|url=https://itunes.apple.com/us/album/wwe-the-music-volume-4/548830264|title=WWE: The Music, Volume 4|date=August 13, 2012|website=[[iTunes Store]]|publisher=[[Apple Inc.]]|access-date=March 6, 2018}}</ref> *** "Symphony No. 9" composed by [[ਲੁਡਵਿਗ ਵਾਨ ਬੀਥੋਵਨ|Ludwig van Beethoven]]<ref>{{Cite web|url=http://www.wwe.com/videos/triple-h-comes-out-to-beethovens-symphony-no-9-wrestlemania-13|title=Triple H comes out to Beethoven's Symphony No. 9: WrestleMania 13|publisher=[[WWE]]|access-date=March 6, 2018}}</ref> *** '''"The Game"''' by Motörhead<ref>{{Cite web|url=https://itunes.apple.com/us/album/wwe-raw-greatest-hits-the-music/585439692|title=WWE: Raw Greatest Hits – The Music|date=December 18, 2007|website=[[iTunes Store]]|publisher=[[Apple Inc.]]|access-date=March 6, 2018}}</ref> *** "The Kings" by Run-DMC (as part of D-Generation X)<ref>{{Cite web|url=http://corporate.wwe.com/news/company-news/2000/05-12-2000|title=MTV To Debut WWE Entertainment’s The Kings by Run DMC Monday|date=May 12, 2000|publisher=[[WWE]]|access-date=March 6, 2018}}</ref> == ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ == [[ਤਸਵੀਰ:Triple_H_WWE_Champion_No_Mercy_07.jpg|thumb|ਟ੍ਰਿਪਲ ਐਚ ਡਬਲਯੂ.ਡਬਲਯੂ.ਈ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਦੇ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨੌਂ ਵਾਰੀ ਜਿੱਤ ਲਈ ਹੈ<br /> ]] [[ਤਸਵੀਰ:Triple_H-WorldHeavyweight-Champ@Commons.jpg|thumb|ਟ੍ਰਿਪਲ ਐਚ ਪੰਜ ਵਾਰ ਦੀ ਵਰਲਡ ਹੈਵੀਵੇਟ ਚੈਂਪੀਅਨ ਵੀ ਹੈ- ਕੁੱਲ ਮਿਲਾ ਕੇ 14 ਵਾਰ ਵਿਸ਼ਵ ਚੈਂਪੀਅਨ ਹੋਣ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਡਬਲਯੂ.ਡਬਲਯੂ.ਈ.<br /> ]] * '''ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕੁਸ਼ਤੀ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ''' ** IWF Heavyweight Championship (1 time) ** IWF Tag Team Champions (1 time) – with Perry Saturn * '''''ਪ੍ਰੋ ਕੁਸ਼ਤੀ ਇਲੈਸਟ੍ਰੇਟਿਡ''''' ** Feud of the Year (2000) <small>vs. </small><small>Kurt Angle</small><ref name="PWI Awards">{{Cite web|url=http://www.pwi-online.com/pages/PWIawards.html|title=PWI Awards|website=[[Pro Wrestling Illustrated]]|publisher=[[Kappa Publishing Group]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160121172943/http://www.pwi-online.com/pages/PWIawards.html|archive-date=January 21, 2016|dead-url=no|access-date=March 6, 2018}}</ref> ** Feud of the Year (2004) <small>vs. </small><small>Chris Benoit</small> ** Feud of the Year (2009) <small>vs. </small><small>[[ਰੈਂਡੀ ਓਰਟਨ|Randy Orton]]</small> ** Feud of the Year (2013) <small>vs. </small><small>Daniel Bryan</small> – as a member of The Authority ** Match of the Year (2004) <small>vs. </small><small>Chris Benoit and Shawn Michaels at WrestleMania XX</small><ref>{{Cite web|url=http://100megsfree4.com/wiawrestling/pages/pwi/pwimoty.htm|title=Pro Wrestling Illustrated Award Winners Match of the Year|publisher=Wrestling Information Archive|archive-url=https://web.archive.org/web/20080616063308/http://www.100megsfree4.com/wiawrestling/pages/pwi/pwimoty.htm|archive-date=June 16, 2008|dead-url=yes|access-date=June 28, 2008}}</ref> ** Match of the Year (2012) <small>vs. </small><small>[[ਮਾਰਕ ਵਿਲੀਅਮ ਕਾਲਾਵੇਅ|The Undertaker]] in a Hell in a Cell match at WrestleMania XXVIII</small> ** Most Hated Wrestler of the Decade (2000–2009) ** Most Hated Wrestler of the Year (2003–2005) ** Most Hated Wrestler of the Year (2013) – as a member of The Authority ** Most Hated Wrestler of the Year (2014) – with Stephanie McMahon ** Wrestler of the Decade (2000–2009) ** Wrestler of the Year (2008) ** Ranked No. 1 of the top 500 singles wrestlers in the ''PWI'' 500 in 2000<ref>{{Cite web|url=http://profightdb.com/pwi-500/2000.html|title=Pro Wrestling Illustrated (PWI) 500 for 2000|website=Internet Wrestling Database|access-date=March 6, 2018}}</ref> and 2009<ref>{{Cite news|url=http://weblogs.baltimoresun.com/sports/wrestling/blog/2009/08/the_pwi_500.html|title=The PWI 500|last=Eck|first=Kevin|date=August 2009|work=[[The Baltimore Sun]]|access-date=September 4, 2009|archive-date=ਫ਼ਰਵਰੀ 6, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100206200628/http://weblogs.baltimoresun.com/sports/wrestling/blog/2009/08/the_pwi_500.html|url-status=dead}}</ref> ** Ranked No. 139 of the top 500 singles wrestlers of the ''PWI Years'' in 2003<ref>{{Cite web|url=http://www.100megsfree4.com/wiawrestling/pages/pwi/pwi500yr.htm|title=Pro Wrestling Illustrated Top 500 – PWI Years|publisher=Wrestling Information Archive|archive-url=https://web.archive.org/web/20110707054220/http://www.100megsfree4.com/wiawrestling/pages/pwi/pwi500yr.htm|archive-date=July 7, 2011|access-date=September 6, 2010}}</ref> * '''[[ਡਬਲਯੂ.ਡਬਲਯੂ.ਈ.|World Wrestling Federation/Entertainment/WWE]]''' ** Unified WWE Tag Team Championship (1 time) – with Shawn Michaels<ref>{{Cite web|url=http://www.wwe.com/inside/titlehistory/wwetag/20091213|title=Title History: WWE Tag Team: D-Generation X|publisher=WWE|archive-url=https://web.archive.org/web/20091217082149/http://www.wwe.com/inside/titlehistory/wwetag/20091213|archive-date=December 17, 2009|dead-url=yes|access-date=December 14, 2007}}</ref> ** World Heavyweight Championship (5 times)<ref>{{Cite web|url=http://www.wwe.com/inside/titlehistory/worldheavyweight/|title=Title History: World Heavyweight Championship|publisher=WWE|access-date=October 14, 2007}}</ref> ** WWF/WWE Championship{{Efn|Triple H's fifth reign was as Undisputed WWF Champion. His next three were as simply WWE Champion, while his ninth reign was as WWE World Heavyweight Champion.}} (9 times)<ref name="wwechamp">{{Cite web|url=http://www.wwe.com/inside/titlehistory/wwechampionship/|title=Title History: WWE Championship|publisher=WWE|access-date=October 14, 2007}}</ref> <div class="cx-template-editor-source-container" lang="en" dir="ltr" style="display: none;"><div class="cx-template-editor-source"><div class="cx-template-editor-title">Efn</div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="1" class="cx-template-editor-param-key">1</span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="1" style="position: relative;">Triple H's fifth reign was as Undisputed WWF Champion. His next three were as simply WWE Champion, while his ninth reign was as WWE World Heavyweight Champion.</div></div></div></div> ** WWF/WWE Intercontinental Championship (5 times)<ref>{{Cite web|url=http://www.wwe.com/inside/titlehistory/intercontinental/|title=Title History: Intercontinental|publisher=WWE|access-date=October 14, 2007}}</ref> ** WWF European Championship (2 times)<ref>{{Cite web|url=http://www.wwe.com/inside/titlehistory/euro/|title=Title History: European|publisher=WWE|access-date=October 14, 2007}}</ref> ** WWF Tag Team Championship{{Efn|Triple H's reign with Shawn Michaels was when the title, then known as World Tag Team Championship, was unified with the WWE Tag Team Championship and known as Unified WWE Tag Team Championship.}} (2 times) – with Stone Cold Steve Austin<ref>{{Cite web|url=http://www.wwe.com/inside/titlehistory/worldtagteam/30445413211111112|title=Title History: World Tag Team: Stone Cold & Triple H|publisher=WWE|archive-url=https://web.archive.org/web/20071011033420/http://www.wwe.com/inside/titlehistory/worldtagteam/30445413211111112|archive-date=October 11, 2007|dead-url=yes|access-date=October 14, 2007}}</ref> (1) and Shawn Michaels (1)<ref>{{Cite web|url=http://www.wwe.com/inside/titlehistory/worldtagteam/200912131|title=Title History: World Tag Team: D-Generation X|publisher=WWE|archive-url=https://web.archive.org/web/20091217075511/http://www.wwe.com/inside/titlehistory/worldtagteam/200912131|archive-date=December 17, 2009|dead-url=yes|access-date=December 14, 2007}}</ref> <div class="cx-template-editor-source-container" lang="en" dir="ltr" style="display: none;"><div class="cx-template-editor-source"><div class="cx-template-editor-title">Efn</div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="1" class="cx-template-editor-param-key">1</span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="1" style="position: relative;">Triple H's reign with Shawn Michaels was when the title, then known as World Tag Team Championship, was unified with the WWE Tag Team Championship and known as Unified WWE Tag Team Championship.</div></div></div></div> ** King of the Ring (1997) ** Royal Rumble (2002, 2016) ** Road to Wrestlemania Tournament (2006) ** Seventh Triple Crown Champion ** Second Grand Slam Champion ** Slammy Award (3 times) *** Best Hair (1997) *** Match of the Year (2012) – {{Cite web|url=http://www.100megsfree4.com/wiawrestling/pages/pwi/pwi500yr.htm|title=Pro Wrestling Illustrated Top 500 – PWI Years|publisher=Wrestling Information Archive|archive-url=https://web.archive.org/web/20110707054220/http://www.100megsfree4.com/wiawrestling/pages/pwi/pwi500yr.htm|archive-date=July 7, 2011|access-date=September 6, 2010}}<ref>{{Cite web|url=http://www.wwe.com/shows/raw/2012-12-17/slammy-award-winners|title=2012 WWE Slammy Awards and WWE.com Slammy Awards winners|publisher=[[WWE]]|access-date=March 6, 2018}}</ref> *** OMG Moment of the Year (2011) – {{ਛੋਟਾ|The Undertaker [[Glossary of professional wrestling terms#Kick-out|kicks out]] of a ''[[Piledriver (professional wrestling)#Kneeling reverse piledriver|Tombstone Piledriver]]'' against Triple H at WrestleMania XXVII}}<ref>{{Cite web|url=http://www.wwe.com/shows/raw/2011-12-12/2011-slammy-award-winners|title=2011 Slammy Award winners|publisher=[[WWE]]|access-date=March 6, 2018}}</ref> * '''''Wrestling Observer Newsletter''''' ** Best Booker (2015) <small>with Ryan Ward</small><ref>{{Cite magazine|last=Meltzer|first=Dave|author-link=Dave Meltzer|date=January 25, 2016|title=January 25, 2016 Wrestling Observer Newsletter: 2015 Observer Awards Issue|magazine=[[Wrestling Observer Newsletter]]|location=[[Campbell, California]]|page=45|issn=1083-9593}}</ref> ** Feud of the Year (2000) {{ਛੋਟਾ|vs. [[Mick Foley]]}}<ref name="WON2010">{{Cite magazine|last=Meltzer|first=Dave|author-link=Dave Meltzer|date=January 26, 2011|title=Biggest issue of the year: The 2011 Wrestling Observer Newsletter Awards Issue|magazine=[[Wrestling Observer Newsletter]]|publication-place=Campbell, CA|pages=1–40|issn=1083-9593}}</ref> ** Feud of the Year (2004) {{Cite web|url=http://www.wwe.com/inside/titlehistory/euro/|title=Title History: European|publisher=WWE|access-date=October 14, 2007}} ** Feud of the Year (2005) {{Efn|vs. [[Dave Batista|Batista]]}} ** Wrestler of the Year (2000) ** Most Disgusting Promotional Tactic (2002) {{ਛੋਟਾ|Accusing [[Kane (wrestler)|Kane]] of murder and necrophilia (Katie Vick)}} ** Most Overrated (2002–2004, 2009) ** Readers' Least Favorite Wrestler (2002, 2003) ** Worst Feud of the Year (2002) {{Cite web|url=http://www.wwe.com/shows/raw/2011-12-12/2011-slammy-award-winners|title=2011 Slammy Award winners|publisher=[[WWE]]|access-date=March 6, 2018}} ** Worst Feud of the Year (2006) {{ਛੋਟਾ|with Shawn Michaels vs. [[Vince McMahon]] and [[Shane McMahon]]}} ** Worst Feud of the Year (2011) {{ਛੋਟਾ|vs. [[Kevin Nash]]}}<ref>{{Cite magazine|last=Meltzer|first=Dave|author-link=Dave Meltzer|date=January 30, 2012|title=Jan 30 Wrestling Observer Newsletter: Gigantic year-end awards issue, best and worst in all categories plus UFC on FX 1, death of Savannah Jack, ratings, tons and tons of news|magazine=[[Wrestling Observer Newsletter]]|location=Campbell, CA|issn=1083-9593}}</ref> ** Worst Worked Match of the Year (2003) {{ਛੋਟਾ|vs. [[Scott Steiner]] at [[Royal Rumble (2003)|Royal Rumble]]}} ** Worst Worked Match of the Year (2008) {{ਛੋਟਾ|vs. [[Edge (wrestler)|Edge]] and [[Vladimir Kozlov]] at [[Survivor Series (2008)|Survivor Series]]}} ** Wrestling Observer Newsletter Hall of Fame (class of 2005) == ਹੋਰ ਪੁਰਸਕਾਰ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨ == ** ਮੁੰਡਿਆਂ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਕੁੜੀਆਂ ਦੇ ਕਲੱਬ <br />ਹਾਲ ਆਫ ਫੇਮ (2017)  ** ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸਪੋਰਟਸ ਹਾਲ ਆਫ ਫੇਮ <br />2015 ਦੀ ਕਲਾਸ  ** ਮੈਟਲ ਹੱਮਰ ਮੈਗਜ਼ੀਨ <br />ਮੈਟਲ ਹੈਮਰ ਦੇ ਆਤਮਾ ਦੀ ਲਾਈਮੀ ਅਵਾਰਡ (2016) == ਬੈਟਿੰਗ ਝਗੜੇ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ == {| class="wikitable sortable" style="width: 100%; text-align: center; margin-bottom: 10px;" ! style="background: #e3e3e3;" width="20%" |Winner (wager) ! style="background: #e3e3e3;" width="20%" |Loser (wager) ! style="background: #e3e3e3;" width="20%" |Location ! style="background: #e3e3e3;" width="10%" |Event ! style="background: #e3e3e3;" width="15%" |Date ! style="background: #e3e3e3;" width="15%" |Notes |- |Triple H (championship) | Cactus Jack (career) | Hartford, Connecticut | No Way Out | 000000002000-02-27-0000February 27, 2000 | This was a Hell in a Cell match. |- |Triple H (championship) | Kane (mask) | [[ਸਾਨ ਆਂਤੋਨੀਓ|San Antonio, Texas]] | ''Raw'' | {{ਛੋਟਾ|2003}} |<ref>{{Cite web|url=http://www.onlineworldofwrestling.com/results/raw/030623.html|title=WWE Raw Results – June 23, 2003|publisher=Online World of Wrestling|access-date=May 1, 2016}}</ref> |- |Goldberg (career) | Triple H (championship) | Hershey, Pennsylvania | Unforgiven | 000000002003-09-21-0000September 21, 2003 | |} == ਨੋਟਸ == == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|30em}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1969]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਪੁਰਸ਼ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਪਹਿਲਵਾਨ]] 92czxax5gjhu9xldjkzcc8bulvbcxcb 0 107747 838755 819608 2026-05-06T13:24:28Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838755 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Damascus_Bowie.jpg|alt=Large knife with polished wooden handle, lying next to a leather sheath|thumb|ਪੈਟਰਨ-ਵੇਲਡ ਸਟੀਲ ਦੀ ਬੋਵੀ ਚਾਕੂ<br />]] [[ਤਸਵੀਰ:Messerbank 2 (fcm).jpg|alt=Refer to caption|thumb|ਇੱਕ ਟੇਬਲ ਚਾਕੂ ਇੱਕ ਸਟੈਂਡ ਤੇ ਪਿਆ ਹੈ<br />]] ਇੱਕ '''ਚਾਕੂ''' (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ: '''knife''') ਇੱਕ ਕੱਟਣ ਵਾਲਾ ਜਾਂ [[ਬਲੇਡ]] ਵਾਲਾ ਇੱਕ [[ਸੰਦ]] ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਹੈਂਡਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਫੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਚਾਕੂ ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਬਹੁਤ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਖਾਣਾ|ਖਾਣੇ]] ਦੀ ਮੇਜ਼ ਤੇ ਵਰਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਚਾਕੂ (ਮਿਸਾਲ ਲਈ, ਮੱਖਣ ਦੇ ਚਾਕੂਆਂ ਅਤੇ ਸਟੀਕ ਦੀਆਂ ਚਾਕੂਆਂ) ਅਤੇ [[ਰਸੋਈ]] ਵਿੱਚ ਵਰਤੀਆਂ ਗਏ ਚਾਕੂ (ਮਿਸਾਲ ਲਈ, ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਛਾਤੀ, ਰੋਟੀ ਦੀ ਚਾਕੂ, ਸਮਾਈਕ)। ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਚਾਕੂ ਟੂਲ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਸਿਪਾਹੀ|ਸਿਪਾਹੀਆਂ]] ਦੁਆਰਾ ਵਰਤੇ ਗਏ ਚਾਕੂ, ਚੋਰਾਂ ਅਤੇ ਜੇਬ ਕਤਰਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਚੁੱਕੀਆਂ ਗਈਆਂ ਜੇਬ ਚਾਕੂ ਅਤੇ [[ਸ਼ਿਕਾਰੀ]] ਦੁਆਰਾ ਵਰਤੇ ਗਏ ਚਾਕੂ। ਚਾਕੂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਰਵਾਇਤੀ ਜਾਂ ਧਾਰਮਿਕ ਅਮਲ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕਿਰਪਾਨ ਕੁਝ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀਆਂ ਚਾਕੂਆਂ ਨੂੰ [[ਹਥਿਆਰ]] ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਡੈਂਗਰ ਜਾਂ ਸਵਿਬਲੇਬਲਡ ਕੁਝ ਕਿਸਮ ਦੇ ਚਾਕੂ ਖੇਡਾਂ ਦੇ ਸਾਜੋ-ਸਮਾਨ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। (ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਚਾਕੂ ਸੁੱਟਣੇ) ਖੇਤੀਬਾੜੀ, ਭੋਜਨ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕਚਰੇ, ਕਲੇਕ ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਜੋੜਿਆਂ ਦੀ ਕਟਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਚਾਕੂ। ਪੁਰਾਣੇ ਪਰੂਫਾਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸਾਢੇ ਕਰੀਬ ਡੇਢ ਲੱਖ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਚਾਕੂ-ਵਰਗੇ ਸੰਦ ਵਰਤੇ ਗਏ ਸਨ।<ref>{{Cite news|url=https://www.forbes.com/2005/08/31/technology-tools-knife_cx_de_0831knife.html|title=No. 1 The knife- Forbes.com|date=2005-08-31|access-date=2007-05-07|archive-url=https://archive.today/20120731184748/http://www.forbes.com/2005/08/31/technology-tools-knife_cx_de_0831knife.html|archive-date=2012-07-31|dead-url=yes}}</ref><ref name="palomar.edu">{{cite web|url=http://anthro.palomar.edu/homo/homo_3.htm|title=Early Human Evolution: Early Human Culture|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070512035553/http://anthro.palomar.edu/homo/homo_3.htm|archivedate=2007-05-12|deadurl=yes|accessdate=2007-05-07|df=}}</ref> ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਚੱਟਾਨ, ਹੱਡੀਆਂ, ਚਾਕਰਾਂ, ਅਤੇ ਆਕਸੀਡਿਆ ਤੋਂ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਚਾਕੂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਬਰਾਂਡ ਕਾਂਸੇ, ਪਿੱਤਲ, ਲੋਹੇ, ਸਟੀਲ, ਵਸਰਾਵਿਕਸ ਅਤੇ ਟਾਇਟਿਅਮ ਤੋਂ ਬਣਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਸੱਭਿਆਚਾਰਾਂ ਦਾ ਚਾਕੂ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਰੂਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖਜਾਤੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸੰਦ ਵਜੋਂ ਇਸਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਕੁਝ ਸੱਭਿਆਚਾਰਾਂ ਨੇ ਚਾਕੂ ਨੂੰ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਮਹੱਤਤਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।<ref name="JK">{{Cite book|title=Art of the Knife|last=Kertzman|first=Joe|publisher=Krause Publications|year=2007|isbn=978-0-89689-470-9|location=Iola, WI|pages=3–6}}</ref> ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਆਧੁਨਿਕ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਚਾਕੂ ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਚਤ ਬਲੇਡ ਜਾਂ ਤੰਦ ਬਣਾਉਣਾ ਉਸਾਰੀ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਬਲੇਡ ਦੇ ਪੈਟਰਨ ਅਤੇ ਸਟਾਈਲ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਿਰਮਾਤਾ ਅਤੇ ਮੂਲ ਦੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਿੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਬਦ "''ਕਨਾਇਫ਼''" ਸੰਭਾਵਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਲੇਡ ਲਈ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੇ ਨਾਰਸ ਸ਼ਬਦ ''Knifr'' ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੈ।<ref>{{OEtymD|knife}}</ref> == ਰੀਤੀ ਰਿਵਾਜ ਅਤੇ ਅੰਧਵਿਸ਼ਵਾਸ == ਚਾਕੂ ਰਵਾਇਤੀ ਅਤੇ ਅੰਧਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਕੁਝ ਸੱਭਿਆਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਚਾਕੂ ਮੁੱਢਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਤੋਂ ਬਚਾਅ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸਾਧਨ ਸਨ। ਚਾਕੂ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੱਭਿਆਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪੜਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਪਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਜਨਮ ਦੇਣ ਵੇਲੇ ਛੱਤ ਹੇਠਾਂ ਰੱਖੀ ਗਈ ਚਾਕੂ ਦਰਦ ਨੂੰ ਆਰਾਮ ਦੇਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ, ਇੱਕ ਪੰਘੂੜੇ ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ; ਕੁਝ ਐਂਗਲੋ-ਸੈਕਸੀਨ ਦਫ਼ਨਾਉਣ ਦੀਆਂ ਰਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਚਾਕੂ ਵਰਤੇ ਗਏ ਸਨ, ਤਾਂ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਮਰੇ ਹੋਏ ਬੇਸਹਾਰਾ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ।<ref>{{Cite web|url=http://www.unexplainable.net/artman/publish/article_3408.shtml|title=Bad Luck and Superstition 5|access-date=2007-05-08}}</ref><ref name="askyewolfe.com">{{cite web|url=http://www.askyewolfe.com/HouseholdFolklore.html|title=HouseholdFolklore|accessdate=2007-05-08|archive-date=2007-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20070927191829/http://www.askyewolfe.com/HouseholdFolklore.html|dead-url=yes}}</ref> ਕੁਝ ਪਹਿਲੀਆਂ ਰੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਚਾਕੂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਰਸਮਾਂ ਦੀਆਂ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਸਮੇਤ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਚਾਕੂਆਂ ਨਾਲ ਰੀਤੀ ਰਿਵਾਜ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web|url=http://www.knifeart.com/thekbyedkon.html|title="The Knife Lore of the Anglo-Saxons" – Knife Articles: Custom Knives – Knife|access-date=2007-05-09}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.mun.ca/mst/heroicage/issues/4/Bamburgh.html|title=The Heroic Age: The Anglo-British Cemetery at Bamburgh|archive-url=https://web.archive.org/web/20070417143622/http://www.mun.ca/mst/heroicage/issues/4/Bamburgh.html|archive-date=2007-04-17|dead-url=yes|access-date=2007-05-09}}</ref> ਬੁਸ਼ੋਡੋ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਮੁਰਾਈ ਯੋਧੇ, ਰੀਤ ਜਜ਼ਬਾਤੀ ਆਤਮ ਹੱਤਿਆ ਜਾਂ ਸੇਪਕੂੁ, ਇੱਕ ਟੈਂਟੋ ਦੇ ਨਾਲ, ਇੱਕ ਆਮ ਜਾਪਾਨੀ ਚਾਕੂ।<ref>{{Cite web|url=http://science.howstuffworks.com/samurai6.htm|title=Howstuffworks "How Samurai Work"|access-date=2007-05-08}}</ref> ਇੱਕ ਐਟਹੇਮ, ਇੱਕ ਰਸਮੀ ਚਾਕੂ, ਵਿਕਕਾ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਨੈਪਗਨ ਜਾਦੂਗਰਾਂ ਦੇ ਬਣਾਏ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://www.cs.utk.edu/~mclennan/BA/HMT/|title=Hellenic Magical Ritual|access-date=2007-05-08|archive-date=2007-06-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20070620222642/http://www.cs.utk.edu/~mclennan/BA/HMT/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.esotericarchives.com/solomon/sl3847.htm|title=The Clavicle of Solomon, revealed by Ptolomy the Grecian. (Sloane 3847)|access-date=2007-05-08}}</ref> ਗ੍ਰੀਸ ਵਿਚ, ਸਿਰਹਾਣਾ ਅਧੀਨ ਇੱਕ ਕਾਲੀ-ਚਲਾਕੀ ਚਾਕੂ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੁਖਦਾਈ ਦੂਰ ਰੱਖਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://www.sacred-texts.com/etc/mhs/mhs09.htm|title=The Magic of the Horseshoe: The Magic Of The Horse-shoe: VI.।ron As A Protective Charm|access-date=2007-05-08}}</ref> ਜਿਵੇਂ ਕਿ 1646 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਚਾਕੂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਟੁਕੜੀ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਜਾਦੂ-ਟੂਣਿਆਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਵਜੋਂ ਇੱਕ ਅੰਧਵਿਸ਼ਵਾਸ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://www.highbeam.com/doc/1O72-KNIFElaidacross.html|title=Knife laid across – A Dictionary of Superstitions – HighBeam Research|access-date=2007-05-08|archive-date=2011-06-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20110624033035/http://www.highbeam.com/doc/1O72-KNIFElaidacross.html|dead-url=yes}}</ref> ਇਕ ਆਮ ਧਾਰਨਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਇੱਕ ਚਾਕੂ ਨੂੰ ਤੋਹਫ਼ੇ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਦੇਣਦਾਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਸਿੱਕਾ, ਘੁੱਗੀ ਜਾਂ ਇੱਕ ਕੀਮਤੀ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਤੋਹਫ਼ੇ ਲਈ ਵਟਾਂਦਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ "ਭੁਗਤਾਨ।"<ref name="oldsuperstitions.com">{{cite web|url=http://www.oldsuperstitions.com/|title=OldSuperstitions.com – Superstitions Database|accessdate=2007-05-08|archive-date=2007-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20070515142704/http://www.oldsuperstitions.com/|url-status=dead}}</ref> == ਵਿਧਾਨ == ਚਾਕੂ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਾਨੂੰਨ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਤਿਬੰਧਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਦੇਸ਼ ਜਾਂ ਰਾਜ ਅਤੇ ਕਿਸਮ ਦੀ ਚਾਕੂ ਦੁਆਰਾ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਭਿੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਮਿਸਾਲ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਕੁਝ ਕਾਨੂੰਨ ਜਨਤਾ ਵਿੱਚ ਚਾਕੂ ਚੁੱਕਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਦਕਿ ਦੂਸਰੇ ਕਾਨੂੰਨ ਕੁਝ ਚਾਕੂਆਂ ਦੀ ਨਿੱਜੀ ਮਾਲਕੀ ਨੂੰ ਰੋਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਵਿੱਚਬਲੇਡ। == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|35em}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਚਾਕੂ]] 8khxmqjbwy4vhu2hdlus3umaqt5s3q5 0 108685 838814 822356 2026-05-06T20:51:08Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838814 wikitext text/x-wiki {{ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬਾ ਫ਼ਿਲਮ|name=ਦਾਣਾ ਪਾਣੀ|image=Daana Paani.jpg|caption=ਫ਼ਿਲਮ ਦਾ ਪੋਸਟਰ ਰਿਲੀਜ਼|director=ਤਰਨਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜਗਪਾਲ|producer= ਕੈਮ ਆਰਟਸ ਫ਼ਿਲਮਜ਼|writer=ਜੱਸ ਗਰੇਵਾਲ|narrator=[[ਨਿਰਮਲ ਰਿਸ਼ੀ]]|starring=[[ਜਿੰਮੀ ਸ਼ੇਰਗਿੱਲ]]<br>[[ਸਿਮੀ ਚਾਹਲ]]<br>[[ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਘੁੱਗੀ]] <br> [[ਨਿਰਮਲ ਰਿਸ਼ੀ]] <br> ਕਾਨੀਕਾ ਮਾਨ <br> [[ਤਰਸੇਮ ਜੱਸੜ]]|music=[[ਜੈਦੇਵ ਕੁਮਾਰ]]|released={{Film date|df=yes|2018|5|4|India}}|country=[[ਭਾਰਤ]]|language=[[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ]]}} '''ਦਾਣਾ ਪਾਣੀ,''' ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਫ਼ਿਲਮ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਜਿੰਮੀ ਸ਼ੇਰਗਿੱਲ|ਜਿੰਮੀ ਸ਼ੇਰਗਿਲ]] ਅਤੇ [[ਸਿਮੀ ਚਾਹਲ]] ਹਨ। ਇਹ ਇੱਕ ਪਰਵਾਰਿਕ ਫ਼ਿਲਮ ਹੈ, ਜੋ 4 ਮਈ 2018 ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ,<ref>{{Citation|title=Daana Paani (2018)|url=https://m.imdb.com/title/tt8220706/|language=en|access-date=2018-05-04|accessdate=2018-05-04}}</ref> ਅਤੇ ਇਹ ਤਰਨਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜਗਪਾਲ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਅਤੇ [[ਜਸ ਗਰੇਵਾਲ]] ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੀ ਗਈ ਹੈ। == ਪਲਾਟ == ਇੱਕ ਫੌਜੀ ਅਫਸਰ ਮਹਿਤਾਬ ਸਿੰਘ, ਆਹਲੋਵਾਲ ਪਿੰਡ ਜਾ ਕੇ ਬਸੰਤ ਕੌਰ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਕਹਾਣੀ ਸੰਨ 1962 ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬਸੰਤ ਕੌਰ ਦੀ ਜੀਵਨ ਬਿਰਤਾਂਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੇ ਵੱਖ ਹੋਣ ਸਮੇਤ ਆਪਣੀ ਦਰਦਨਾਕ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਤੈਅ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web|url=http://www.tribuneindia.com/mobi/news/jalandhar/-daana-paani-a-movie-set-to-take-punjabi-cinema-to-new-heights/584042.html|title=Daana Paani taking Punjabi cinema to new heights|website=The Tribune|access-date=2018-06-18|archive-date=2018-08-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20180805203027/https://www.tribuneindia.com/mobi/news/jalandhar/-daana-paani-a-movie-set-to-take-punjabi-cinema-to-new-heights/584042.html|url-status=dead}}</ref> == ਫ਼ਿਲਮ-ਕਾਸਟ == * [[ਜਿੰਮੀ ਸ਼ੇਰਗਿੱਲ|ਜਿੰਮੀ ਸ਼ੇਰਗਿਲ]], ਮਹਿਤਾਬ ਸਿੰਘ ਵਜੋਂ<ref>{{Cite news|url=https://www.newsfolo.com/entertainment/daana-paani-movie-review-jimmy-shergill-is-nuanced-in-an-otherwise-flawed-film/147426/|title=Daana Paani movie review; Jimmy Shergill is nuanced in an otherwise flawed film|work=Newsfolo|access-date=2018-05-04|language=en-US}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * [[ਸਿਮੀ ਚਾਹਲ]] ਨੂੰ ਬਸੰਤ ਕੌਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ  * ਨਿਰਮਲ ਰਿਸ਼ੀ ਬੁੱਢੀ ਬਸੰਤ ਕੌਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ  * ਬਸੰਤ ਕੌਰ ਦਾ ਭਰਾ [[ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਘੁੱਗੀ]]  * ਕਨਿਕਾ ਮਾਨ ਨੂੰ ਮਾਘੀ-ਬਸੰਤ ਦੇ ਚਚੇਰੇ ਭਰਾ/ਭੈਣ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ * [[ਤਰਸੇਮ ਜੱਸੜ]] ਫੌਜ ਦੇ ਅਫਸਰ ਵਜੋਂ  * ਰਾਜ ਧਾਲੀਵਾਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਸੰਤ ਦੀ ਮਾਤਾ  * ਸਿੱਧੀ ਰਾਠੌਰ ਨੂੰ ਛੋਟੀ ਬਸੰਤ ਕੌਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ  * ਗੁਰਮੀਤ ਸਾਜਨ ਭੀਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ (ਸਿਪਾਈ)  * ਮੌਲਵੀਤ ਰਾਉਨੀ ਨੂੰ ਬਸੰਤ ਦੇ ਚਾਚੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ  * ਹਰਬੀ ਸੰਘਾ ਮੋਦਨ ਦੁਕਾਨਦਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ  * ਮਹਾਬੀਰ ਭੁੱਲਰ ਨੂੰ ਨੰਬਰਦਾਰ ਕਸ਼ਮੀਰਾ ਸਿੰਘ ਵਜੋਂ  * ਤਰਸੇਮ ਪਾਲ ਨੂੰ ਬਸੰਤ ਦਾ ਤਾਇਆ  * ਸੀਮਾ ਕੌਸ਼ਲ ਨੂੰ ਪਾਓ-ਬਸੰਤ ਦਾ ਭੁਆ  * ਬਸੰਤ ਦੀ ਮਾਸੀ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਰੂਪਿੰਦਰ ਰੂਪੀ  * ਜਗਦੀਸ਼ ਪਪਰਾ ਨੂੰ ਬਸੰਤ ਦੇ ਮਾਮਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ  * ਬਲਵਿੰਦਰ ਬੇਗੋਵਾਲ ਨੂੰ ਬਸੰਤ ਦੀ ਦਾਦੀ ਵਜੋਂ   * ਅਨੀਤਾ ਮੀਤ ਬਸੰਤ ਦੀ ਮਾਮੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ<br /> == ਹਵਾਲੇ == {{reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:2018 ਦੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ]] 3kz6qaxre54s0zoa5olz3xnjcdebebm 3 115292 838829 457882 2026-05-07T00:45:02Z Xqbot 927 Fixing double redirect from [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:WiFábio]] to [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Difabio]] 838829 wikitext text/x-wiki #ਰੀਡਾਇਰੈਕਟ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Difabio]] pftpginw0njxu82ystq2vcyb8hjvjkv 0 117560 838826 760954 2026-05-07T00:27:22Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838826 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ਨੌਟਿੰਘਮ | official_name = ਨੌਟਿੰਘਮ ਸ਼ਹਿਰ | other_name = | settlement_type = ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ [[ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੀਆਂ ਯੂਨੀਟਰੀ ਅਥਾਰਟੀਆਂ|ਯੂਨੀਟਰੀ ਅਥਾਰਟੀ ਖੇਤਰ]] | image_skyline = Nottingham montage.jpg | imagesize = 300px | image_caption = ਉੱਪਰ ਖੱਬੇ ਪਾਸਿਓਂ: [[ਰੋਬਿਨ ਹੁੱਡ]], [[ਨੌਟਿੰਘਮ ਕੌਂਸਲ ਹਾਊਸ|ਕੌਂਸਲ ਹਾਊਸ]], [[ਨੌਟਿੰਘਮ ਐਕਪ੍ਰੈਸ ਟਰਾਂਸਿਟ|ਨੈੱਟ ਟਰਾਮ]], [[ਕਾਸਲ ਰੌਕ ਬਰਿਊਰੀ]], [[ਟਰੈੱਟ ਬਰਿੱਜ (ਪੁੱਲ)|ਟਰੈਂਟ ਬਰਿੱਜ]], [[ਨੌਟਿੰਘਮ ਕਾਸਲ|ਦ ਕਾਸਲ ਗੇਟ ਹਾਊਸ]], [[ਵੋਲਾਟਨ ਹਾਲ]], ਜੇਰੂਸਲਮ ਓਲਡ ਟਰਿੱਪ ਅਤੇ [[ਸਿਟੀ ਗਰਾਊਂਡ|ਨੌਟਿੰਘਮ ਫਾਰੈਸਟ ਸਿਟੀ ਗਰਾਊਂਡ]] | image_flag = | image_seal = <!-- Commented out because image was deleted: | image_shield = Arms-nottingham.jpg --> | shield_link = | blank_emblem_type = [[ਨੌਟਿੰਘਮ ਸਿਟੀ ਕੌਂਸਲ]] ਦਾ ਕੋਟ ਆਫ਼ ਆਰਮਸ | blank_emblem_link = | nickname = "ਮੱਧ ਭਾਗ ਦੀ ਰਾਣੀ"<ref>{{cite web|title=Nottingham, "The Queen City of the Midlands," The official guide, Sixth Edition (1927)|url=http://www.nottshistory.org.uk/monographs/nottingham1927/nottingham1.htm|publisher=Nottinghamshire History|accessdate=11 April 2015|archive-date=14 ਅਪ੍ਰੈਲ 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150414131646/http://www.nottshistory.org.uk/monographs/nottingham1927/nottingham1.htm|url-status=dead}}</ref> | motto = {{Lang-la|Vivit post funera virtus|translation=Virtue outlives death}}<ref>{{cite web |url=http://atschool.eduweb.co.uk/southwold/project/local/AZnottingham.htm |title=A brief A-Z of Nottingham |publisher=Atschool.eduweb.co.uk |accessdate=13 July 2010 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100116082958/http://atschool.eduweb.co.uk/southwold/project/local/AZnottingham.htm |archivedate=16 January 2010 |df=dmy-all }}</ref> | image_map = Nottingham UK locator map.svg | map_caption = [[ਨੌਟਿੰਘਮਸ਼ਾਇਰ]] ਦੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤੀ | pushpin_map = ਇੰਗਲੈਂਡ#ਯੂਕੇ#ਯੂਰਪ | pushpin_label_position = | pushpin_relief = 1 <!-- Location ------------------> | pushpin_map_caption = Location within England##Location within the United Kingdom##Location in Europe | coordinates = {{coord|52|57|N|1|09|W|region:GB|display=inline,title}} | subdivision_type = [[ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਦੇਸ਼]] | subdivision_name = [[ਯੂਨਾਇਟਡ ਕਿੰਗਡਮ]] | subdivision_type1 = {{nowrap|[[ਯੂਨਾਇਟਡ ਕਿੰਗਡਮ ਦੇ ਦੇਸ਼|ਸੰਵਿਧਾਨਿਕ ਦੇਸ਼]]}} | subdivision_name1 = [[ਇੰਗਲੈਂਡ]] | subdivision_type2 = [[ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਖੇਤਰ|ਖੇਤਰ]] | subdivision_name2 = [[ਪੂਰਬੀ ਮੱਧ ਭਾਗ]] | subdivision_type3 = {{nowrap|ਕਾਊਂਟੀ}} | subdivision_name3 = [[ਨੌਟਿੰਘਮਸ਼ਾਇਰ]] | established_title = ਬਸਤੀ | established_date = 600 | established_title2 = ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਦਰਜਾ | established_date2 = 1897 | seat_type = ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਹੈਡਕੁਆਰਟਰ | seat = [[ਲੌਕਸਲੀ ਹਾਊਸ, ਨੌਟਿੰਘਮ|ਲੌਕਸਲੀ ਹਾਊਸ]] | government_type = [[ਯੂਨੀਟਰੀ ਅਥਾਰਟੀ]] | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਵਿਭਾਗ | leader_name = [[ਨੌਟਿੰਘਮ ਸਿਟੀ ਕੌਂਸਲ]] | leader_title1 = ਕੌਂਸਲ ਲੀਡਰ | leader_name1 = ਜੌਨ ਕੌਲਿੰਸ ([[ਲੇਬਰ ਪਾਰਟੀ (ਯੂਕੇ)]]) | total_type = ਸ਼ਹਿਰ | unit_pref = ਮੈਟਰਿਕ | area_footnotes = | area_total_km2 = 74.61 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = <!-- Population -----------------------> | elevation_footnotes =<ref>{{cite web |url=http://population.mongabay.com/cities/united-kingdom/nottingham.html |title= Population of Nottingham |publisher= Mongabay.com |accessdate=23 March 2017}}</ref> | elevation_m = 46 | population_footnotes = <!-- Area/postal codes & others --------> | population_total = 321500 | population_as_of = 2015 | population_density_km2 = {{English district density|GSS=E06000018}} | population_urban = 915977 | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_sq_mi = | population_metro = 1610000 (ਨੌਟਿੰਘਮ-[[ਡਰਬੀ]])<ref name="espon.eu">{{cite web |url=http://www.espon.eu/export/sites/default/Documents/Projects/ESPON2006Projects/StudiesScientificSupportProjects/UrbanFunctions/fr-1.4.3_April2007-final.pdf#page=119 |title=British Urban Pattern: Population Data (Epson)|website=Espon.eu |accessdate=9 November 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924002318/http://www.espon.eu/export/sites/default/Documents/Projects/ESPON2006Projects/StudiesScientificSupportProjects/UrbanFunctions/fr-1.4.3_April2007-final.pdf#page=119 |archivedate=24 September 2015 |deadurl=yes |df=dmy-all}}</ref> | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_blank2_title = ਨਸਲੀ ਵੰਡ<br /><small>(2011 ਜਨਗਣਨਾ)</small><ref>{{cite web |url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/2011-census/key-statistics-for-local-authorities-in-england-and-wales/rft-table-ks201ew.xls |title=Key Statistics for Local Authorities |website=Ons.gov.uk |accessdate=22 February 2014 |archive-date=5 ਜਨਵਰੀ 2016 |archive-url=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20160105160709/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/2011-census/key-statistics-for-local-authorities-in-england-and-wales/rft-table-ks201ew.xls |url-status=dead }}</ref> | population_blank2 = {{Plainlist| * 71.5% ਗੋਰੇ (65.4% ਗੋਰੇ ਅੰਗਰੇਜ਼) * 13.1% ਏਸ਼ੀਆਈ * 7.3% ਕਾਲੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ * 6.7% ਮਿਸ਼ਰਿਤ * 1.5% ਹੋਰ }} <!-- General information ---------------> | population_note = | postal_code_type = ਪੋਸਟਲ ਕੋਡ | postal_code = [[ਐਨਜੀ ਪੋਸਟਕੋਡ ਖੇਤਰ|ਐਨਜੀ]] | area_code = 0115 | leader_title2 = ਪ੍ਰਬੰਧਕ | website = {{URL|http://www.nottinghamcity.gov.uk/}} | leader_name2 = [[ਲੇਬਰ ਪਾਰਟੀ (ਯੂਕੇ)|ਲੇਬਰ]] | leader_title3 = ਐਮ.ਪੀ. | leader_name3 = {{Plainlist| * [[ਕ੍ਰਿਸ ਲੈਸਲੀ (ਸਿਆਸਤਦਾਨ)|ਕ੍ਰਿਸ ਲੈਸਲੀ]] (ਆਜ਼ਾਦ) * [[ਐਲੈਕਸ ਨੌਰਿਸ]] ([[ਲੇਬਰ ਪਾਰਟੀ (ਯੂਕੇ)|ਲੇਬਰ]]) * [[ਲਿਲੀਅਨ ਗ੍ਰੀਨਵੁੱਡ]] ([[ਲੇਬਰ ਪਾਰਟੀ (ਯੂਕੇ)|ਲੇਬਰ]]) }} | leader_title4 = ਲਾਰਡ ਮੇਅਰ | leader_name4 = ਲਿਆਕਤ ਅਲੀ | timezone = [[ਗ੍ਰੀਨਵਿਚ ਮੱਧ ਸਮਾਂ]] | utc_offset = +0 | timezone_DST = [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਗਰਮੀਆਂ ਦਾ ਸਮਾਂ]] | utc_offset_DST = +1 | blank_name = ਗਰਿੱਡ ਰੈਫ਼ਰੈਂਸ | blank_info = {{gbmappingsmall|SK570400}} | blank1_name = ਓਐਨਐਸ ਕੋਡ | blank1_info = {{Plainlist| * 00FY (ਓਐਨਐਸ) * E06000018 (ਜੀਐਸਐਸ) }} | blank2_name = ਆਈਐਸਓ 3166-2:GB|ਆਈਐਸਓ 3166-2]] | blank2_info = GB-NGM | blank3_name = | blank3_info = }} '''ਨੌਟਿੰਘਮ''' ({{IPAc-en|audio=En-uk-Nottingham.ogg|ˈ|n|ɒ|t|ɪ|ŋ|ə|m}} {{respell|NOT|ing-əm}}) ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿੱਚ [[ਨੌਟਿੰਘਮਸ਼ਾਇਰ]] ਕਾਊਂਟੀ ਦਾ [[ਯੂਨਾਇਟਡ ਕਿੰਗਡਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਦਰਜਾ|ਸ਼ਹਿਰ]] ਹੈ। ਇਹ [[ਲੰਡਨ]] ਤੋਂ 128 ਮੀਲ)206 ਕਿ.ਮੀ. ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ, [[ਬਰਮਿੰਘਮ]] ਤੋਂ 45 ਮੀਲ (72 ਕਿ.ਮੀ) ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਅਤੇ [[ਮਾਨਚੈਸਟਰ]] ਤੋਂ 56 ਮੀਲ (90 ਕਿ.ਮੀ) ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇਹ [[ਪੂਰਬੀ ਮਿਡਲੈਂਡਸ]] ਵਿਚਲੇ ਮੁੱਖ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ]] bh51fhuxjaksat49sjnxgd4033h467a 0 120867 838789 627261 2026-05-06T18:18:08Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838789 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=ਡਿਵਾਇਨ (ਰੈਪਰ)|image=Vivian-Fernandes-Divine.webp|caption=2018 ਵਿੱਚ ਡਿਵਾਇਨ|birth_name=ਵਿਵਿਅਨ ਵਿਲਸਨ ਫਰਨਾਂਡਿਸ|birth_date={{birth date and age|1990|10|2|df=y}}|birth_place=[[ਅੰਧੇਰੀ]], [[ਮੁੰਬਈ]], [[ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ]], ਭਾਰਤ|occupation={{hlist|Rapper|songwriter|actor}}|years_active=2010|module={{infobox musical artist | embed=yes | genre = {{hlist|[[Gully rap]]|[[hip hop music|hip hop]]}} | label = {{flatlist| *Gully Gang Records *[[Sony Music India]] *[[Mass Appeal Records|Mass Appeal Records India]] }} | associated_acts = {{flatlist| *[[KRSNA (ਰੈਪਰ)|KR$NA]] *[[ਬਾਦਸ਼ਾਹ (ਰੈਪਰ)|ਬਾਦਸ਼ਾਹ]] *[[ਦੀਪ ਜੰਡੂ]] *[[ਡਚਵੇਲੀ]] *[[ਜੱਸ ਮਾਣਕ]] *[[ਨਾਸ]] *[[ਨਾਜ਼ੀ]] *[[ਨਿਊਕਲੀਆ]] **[[ਬੀਟ ਉੱਤੇ ਸੇਜ਼]] *[[ਇੱਕ ਚਾਰ]] *[[ਪੁਸ਼ਾ ਟੀ]] *[[ਰਾਜਾ ਕੁਮਾਰੀ]] *[[ਸਿੱਧੂ ਮੂਸੇ ਵਾਲਾ]]}} }}}} '''ਵਿਵੀਅਨ ਫਰਨਾਂਡਿਜ਼''', ਜਿਸਨੂੰ ਉਸਦੇ ਸਟੇਜ ਨਾਮ '''ਡਿਵਾਇਨ''' ਨਾਲ ਵਧੇਰੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ [[ਮੁੰਬਈ]], [[ਭਾਰਤ]] ਤੋਂ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ [[ਰੈਪ ਗਾਇਕੀ|ਰੈਪਰ]] ਹੈ। ਉਹ ਸੇਂਟ ਜੌਹਨ ਈਵੈਂਜਲਿਸਟ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਮਾਰੋਲ ਅਤੇ ਆਰਡੀ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਲਜ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਿਆ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਸਿੰਗਲ ''ਯੇ ਮੇਰਾ ਬੰਬੇ'' ਦੀ ਰਿਲੀਜ਼ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਮੁੰਬਈ ਦੇ ਰੈਪਰ ਨੇਜੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਗਾਣੇ ''ਮੇਰੀ ਗਲੀ ਮੇਂ'' ਦੇ ਰਿਲੀਜ਼ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਫਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ 'ਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ 'ਗਲੀ ਲਾਈਫ' 1 ਜੁਲਾਈ ਨੂੰ ਡਿਸਕਵਰੀ ਨੈੱਟਵਰਕ 'ਤੇ ਰੀਲਿਜ਼ ਹੋਈ ਅਤੇ ਇਸਤੋਂ ਬਾਅਦ ਡਿਜ਼ੀਟਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, [https://www.redbull.com/in-en/events/AP-1ZMRUVP8D2111/live/AP-1Y5EGDCED1W11?utm_source=GoogleSearch&utm_medium=search&utm_campaign=Red_Bull_GullyLife_Divine_Campaign&utm_term=CPC ਰੈਡ ਬੁਲ ਟੀ ਵੀ] ਅਤੇ [https://www.youtube.com/watch?v=hjmqRgIoHP8&t=2s ਯੂਟਿਉਬ] 'ਤੇ 15 ਜੁਲਾਈ ਨੂੰ ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ।<ref>{{Cite web|url=https://scroll.in/reel/928274/a-great-time-to-be-alive-rapper-divine-on-his-music-and-new-documentary-gully-life|title=‘A great time to be alive’: Rapper Divine on his music and new documentary ‘Gully Life’|last=Rao|first=Soumya|website=Scroll.in|language=en-US|access-date=2019-06-28}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.thestatesman.com/entertainment/divine-hip-hop-representing-community-1502770735.html|title=For rapper Divine, hip-hop is all about representing community|date=2019-06-28|website=The Statesman|language=en-US|access-date=2019-06-28}}</ref> == ਕੈਰੀਅਰ == === ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਾਲ === ਡਿਵਾਇਨ ਨੇ ਇੱਕ ਟੀ-ਸ਼ਰਟ ਤੇ ਹਿੱਪ ਹੌਪ ਦੀ ਖੋਜ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 2011 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਭੂਮੀਗਤ ਰੈਪਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਕੈਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਉਸਦੇ ਇੱਕ ਦੋਸਤ ਨੇ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ [[50 ਸੇਂਟ|50 ਸੈਂਟ]] ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਐਲਬਮ ''ਗੈਟ ਰਿਚ ਔਰ ਡਾਈ ਟਰਾਈਨ'' ਦੀ ਕਮੀਜ਼ ਪਾਈ ਸੀ। ਉਸੇ ਦੋਸਤ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਹਿੱਪ ਹੋਪ ਸੰਗੀਤ ਐਮਪੀ 3 ਸੀਡੀ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ ਰੈਪ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ। ਉਹ ''ਮੁੰਬਈ ਦੇ ਫਾਈਨਸਟ'' ਕਹਾਉਣ ਵਾਲੇ ਹਿੱਪ-ਹੋਪ ਚਾਲਕਾਂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ। ਉਹ ਅਕਸਰ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਤਜ਼ਰਬਿਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮੁੰਬਈ ਦੇ ਗਰੀਬ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਸਿੰਗਲ ਮਦਰ ਵੱਲੋਂ ਉਸਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਬਾਰੇ ਰੈਪ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਅਮਰੀਕੀ ਰੈਪਰਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਨੈਸ, [[ਐਮੀਨੈਮ|ਐਮਿਨੇਮ]], ਬਿਗ ਐਲ ਅਤੇ ਰਾਕਿਮ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। === ਸਫਲਤਾ ਵੱਲ ਵਧਣਾ === ਆਪਣੇ ਗਾਣੇ ''ਯੇ ਮੇਰਾ ਬੰਬੇ'' ਦੇ ਰਿਲੀਜ਼ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਡਿਵਾਇਨ ਨੇ ''ਮੁੰਬਈ ਦੇ ਬਲੂ'' ਫਰੌਗ ਫੈਸਟੀਵਲ 2014 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਿਆਂ ਸੋਨੀ ਮਿਊਜ਼ਿਕ ਇੰਡੀਆ ਦਾ<ref>{{Cite web|url=https://qz.com/india/1166165/hard-kaur-divine-prabh-deep-sofia-ashraf-the-year-when-indian-hip-hop-cemented-its-place-on-the-music-charts/|title=2017: The year when Indian hip-hop cemented its place on the music charts|last=Karkare|first=Aakash|website=Quartz India|language=en|access-date=2019-06-28}}</ref> ਧਿਆਨ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਲਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸਮਝੌਤੇ ਤੇ ਦਸਤਖਤ ਕੀਤੇ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਇਹ ਗਾਣਾ ਰੋਲਿੰਗ ਸਟੋਨ ਇੰਡੀਆ ਦੁਆਰਾ ਉਸੇ ਸਾਲ ਦੇ ''ਸਰਬੋਤਮ ਵੀਡੀਓ ਆਫ ਦਿ ਈਅਰ ਦਾ'' ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤਣ ਲਈ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਸਿੰਗਲ ''ਮੇਰੀ ਗਲੀ ਮੇਂ'' ਨੂੰ 16 ਅਪਰੈਲ 2015 ਨੂੰ ਨੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਗਾਣਾ ਵਾਇਰਲ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਦੀਆਂ ਕਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਸਤੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ 'ਤੇ ਸਾਂਝਾ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite journal|title=Will Mumbai rapper Divine become JB Nagar's Slumdog Millionaire?|url=http://www.mid-day.com/articles/will-mumbai-rapper-divine-become-jb-nagars-slumdog-millionaire/17056190|journal=Mid Day|access-date=20 March 2016}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਉਸ ਨੇ ਡੀਜੇ ਨਿਉਕਲਿਆ ਦੀ ਐਲਬਮ ''ਬਾਸ ਰਾਣੀ'' 'ਤੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਜਿਸਨੇ ਉਸਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਿਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ। ਗਾਣੇ ਨੇ 2015 ਵਿੱਚ ਜੀਮਾ ਅਵਾਰਡਜ਼ ਵਿੱਚ''ਸਾਲ ਦਾ ਸਰਬੋਤਮ ਈਡੀਐਮ ਟਰੈਕ'' ਜਿੱਤਿਆ। 24 ਮਾਰਚ 2016 ਨੂੰ, ਉਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਸੋਲੋ ਸਿੰਗਲ ''ਜੰਗਲੀ ਸ਼ੇਰ'' ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇਹ ਆਪਣੇ ਮੁੰਬਈ ਦੇ ਗਰੀਬਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਕੱਚੇ ਚਿੱਤਰਣ ਕਾਰਨ ਚਾਰਟਸ 'ਤੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਉਹ 29 ਅਪ੍ਰੈਲ 2016 ਨੂੰ ਬੀਬੀਸੀ ਏਸ਼ੀਅਨ ਨੈਟਵਰਕ ਲਾਈਵ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗਾਣੇ ਨੂੰ ਬ੍ਰੇਫਾਸਟ ਸ਼ੋਅ ਵਿੱਚ ਲੈ ਗਿਆ। ਉਹ ਚਾਰਲੀ ਸਲੋਥ ਸ਼ੋਅ ਵਿੱਚ ਬੀਬੀਸੀ ਏਸ਼ੀਅਨ ਨੈਟਵਰਕ ਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਸ਼ੋਅ ਵਿੱਚ ਫ੍ਰੀਸਟਾਈਲ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲਾ ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ੀ ਰੈਪਰ ਸੀ ਅਤੇ ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਨਾਮ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਦੇ ਨਾਲ ਰੈਪ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਸੀ। ਉਹ ਬਰੱਪ ਟੀਵੀ 'ਤੇ ਵੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>{{Cite journal|title=This hip-hop artist, who grew up in the slums of Mumbai, is going to London to perform on a BBC Radio show|url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-this-hip-hop-artist-who-grew-up-in-the-slums-of-Mumbai-is-going-to-London-to-perform-on-a-bbc-radio-show-2199538|journal=DNA India|access-date=8 April 2016}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1990]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] cjyx602t3nhl77b0tokc65k480v8eyt 0 121490 838752 743270 2026-05-06T13:08:15Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838752 wikitext text/x-wiki '''ਗ੍ਰੇਟਰ ਮੈਨਚੇਸਟਰ''' ਉੱਤਰ ਪੱਛਮੀ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹਾਨਗਰ ਕਾਉਂਟੀ ਅਤੇ ਸੰਯੁਕਤ ਅਧਿਕਾਰ ਖੇਤਰ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਆਬਾਦੀ 2.8 ਮਿਲੀਅਨ ਹੈ।<ref name="ONS estimate">{{Cite web|url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/populationestimates/bulletins/annualmidyearpopulationestimates/latest|title=Population estimates for UK, England and Wales, Scotland and Northern Ireland|date=28 June 2018|website=www.ons.gov.uk|publisher=[[Office for National Statistics]]|access-date=16 July 2018}}</ref> ਇਹ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਮੈਟਰੋਪੋਲੀਟਨ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਦਸ ਮੈਟਰੋਪੋਲੀਟਨ ਬੋਰਸ ਬੋਲਟਨ, ਬੂਰੀ, ਓਲਡੈਮ, ਰੋਚਡੇਲ, ਸਟਾਕਪੋਰਟ, ਟੈਮੇਸਾਈਡ, ਟ੍ਰੈਫੋਰਡ, ਵਿਗਨ, ਅਤੇ [[ਮਾਨਚੈਸਟਰ|ਮੈਨਚੇਸਟਰ]] ਅਤੇ ਸੈਲਫੋਰਡ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਗ੍ਰੇਟਰ ਮੈਨਚੇਸਟਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 1 ਅਪ੍ਰੈਲ 1974 ਨੂੰ ਲੋਕਲ ਗੌਰਮਿੰਟ ਐਕਟ 1972 ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਅਤੇ 1 ਅਪ੍ਰੈਲ 2011 ਨੂੰ ਇੱਕ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਸ਼ਹਿਰ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਨਾਮਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਗ੍ਰੇਟਰ ਮੈਨਚੇਸਟਰ 493 ਵਰਗ ਮੀਲ (1,277 ਕਿਲੋਮੀਟਰ 2)<ref name="area2">{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/guide-method/geography/products/other/uk-standard-area-measurements--sam-/index.html|title=UK Standard Area Measurements (SAM)|publisher=Office for National Statistics|accessdate=28 September 2012|archive-date=24 ਸਤੰਬਰ 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924095327/http://www.ons.gov.uk/ons/guide-method/geography/products/other/uk-standard-area-measurements--sam-/index.html|url-status=dead}}</ref> ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਗ੍ਰੇਟਰ ਮੈਨਚੇਸਟਰ ਬਿਲਟ-ਅਪ ਏਰੀਆ ਦੇ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਤਕਰੀਬਨ ਕਵਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਯੂਕੇ ਦਾ ਦੂਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲਾ ਸ਼ਹਿਰੀ ਖੇਤਰ ਹੈ। ਇਹ ਲੈਂਡਲਾਕ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਸੀਮਾ ਚੈਸ਼ਾਇਰ (ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ), ਡਰਬੀਸ਼ਾਇਰ (ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ), ਵੈਸਟ ਯੌਰਕਸ਼ਾਯਰ (ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ), ਲੈਨਕਾਸ਼ਾਇਰ (ਉੱਤਰ ਵੱਲ) ਅਤੇ ਮਾਰਸੀਸਾਈਡ (ਪੱਛਮ ਵਿਚ) ਹੈ। ਗ੍ਰੇਟਰ ਮੈਨਚੇਸਟਰ ਵਿੱਚ ਉੱਚ-ਘਣਤਾ ਵਾਲੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਖੇਤਰਾਂ, ਉਪਨਗਰਾਂ, ਅਰਧ-ਪੇਂਡੂ ਅਤੇ ਪੇਂਡੂ ਸਥਾਨਾਂ ਦਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਹੈ, ਪਰ ਜ਼ਮੀਨੀ ਵਰਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸ਼ਹਿਰੀ ਹੈ - ਕੇਂਦਰਤ [[ਸ਼ਹਿਰੀਕਰਨ]] ਅਤੇ ਉਦਯੋਗੀਕਰਣ ਜੋ 19 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਹੋਇਆ ਸੀ ਜਦੋਂ ਇਹ ਖੇਤਰ [[ਕਪਾਹ|ਕਪਾਹ ਉਦਯੋਗ]] ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਕੇਂਦਰ ਵਜੋਂ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੈ ਜੋ ਮੈਨਚੇਸਟਰ ਸਿਟੀ ਸੈਂਟਰ ਅਤੇ ਸੈਲਫੋਰਡ ਅਤੇ ਟ੍ਰੈਫੋਰਡ ਦੇ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਹਿੱਸੇ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਗ੍ਰੇਟਰ ਮੈਨਚੇਸਟਰ ਇੱਕ ਪੌਲੀਸੈਂਟ੍ਰਿਕ ਕਾਉਂਟੀ ਵੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦਸ ਮਹਾਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹਰੇਕ ਵਿੱਚ ਘੱਟੋ ਘੱਟ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਕਸਬਾ ਕੇਂਦਰ ਅਤੇ ਬਾਹਰਲੇ ਉਪਨਗਰ ਹਨ। ਗ੍ਰੇਟਰ ਮੈਨਚੇਸਟਰ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਗ੍ਰੇਟਰ ਮੈਨਚੇਸਟਰ ਕੰਬਾਇਨਡ ਅਥਾਰਟੀ (ਜੀ.ਐੱਮ.ਸੀ.ਏ.) ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦਸ ਮੈਟਰੋਪੋਲੀਟਨ ਬੋਰੋ ਕੌਂਸਲਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹਰੇਕ ਦੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਆਗੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਚੁਣੇ ਗਏ ਮੇਅਰ, ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ, ਪੁਨਰ ਜਨਮ ਅਤੇ ਆਵਾਜਾਈ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਐਂਡੀ ਬਰਨਹੈਮ ਸਾਲ 2017 ਵਿੱਚ ਚੁਣੇ ਗਏ ਗ੍ਰੇਟਰ ਮੈਨਚੇਸਟਰ ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮੇਅਰ ਹੈ। 1974 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ 12 ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਕਾਉਂਟੀ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨਕ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਦੋ-ਪੱਧਰੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਸੀ; ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦਾਂ ਨੇ ਗ੍ਰੇਟਰ ਮੈਨਚੇਸਟਰ ਕਾਉਂਟੀ ਕੌਂਸਲ ਨਾਲ ਸ਼ਕਤੀ ਸਾਂਝੀ ਕੀਤੀ। ਕਾਉਂਟੀ ਕੌਂਸਲ ਨੂੰ 1986 ਵਿੱਚ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ (ਮਹਾਨਗਰ ਬੋਰੋ) ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਇਕਸਾਰ ਅਧਿਕਾਰ ਖੇਤਰ ਬਣ ਗਏ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਮਹਾਨਗਰ ਕਾਉਂਟੀ ਕਨੂੰਨ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਭੂਗੋਲਿਕ ਫਰੇਮ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ,<ref name="geographic frame of reference">{{Cite web|url=http://www.statistics.gov.uk/downloads/ons_geography/Gazetteer_v3.pdf|title=Gazetteer of the old and new geographies of the United Kingdom|last=[[Office for National Statistics]]|publisher=statistics.gov.uk|page=48|archive-url=https://web.archive.org/web/20080308115317/http://www.statistics.gov.uk/downloads/ons_geography/Gazetteer_v3.pdf|archive-date=8 March 2008|access-date=2 March 2014}}<br /><br />{{Cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/guide-method/geography/beginner-s-guide/administrative/england/metropolitan-counties-and-districts/index.html|title=Beginners' Guide to UK Geography: Metropolitan Counties and Districts|last=[[Office for National Statistics]]|date=17 September 2004|publisher=ons.gov.uk|access-date=8 August 2013}}<br /><br />{{Cite web|url=http://www.electoralcommission.org.uk/boundary-reviews/all-reviews/north-west|title=North West|publisher=The Electoral Commission|archive-url=https://web.archive.org/web/20081114220421/http://www.electoralcommission.org.uk/boundary-reviews/all-reviews/north-west|archive-date=14 November 2008|access-date=2 March 2014}}</ref> ਅਤੇ ਇੱਕ ਰਸਮੀ ਕਾਉਂਟੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਲਾਰਡ ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਅਤੇ ਇੱਕ ਉੱਚ ਸ਼ੈਰਿਫ ਹੈ। ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਆਫ ਗ੍ਰੇਟਰ ਮੈਨਚੇਸਟਰ ਅਥਾਰਟੀਜ਼ ਦੁਆਰਾ 1985 ਅਤੇ 2011 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਕਈ ਕਾਉਂਟੀ-ਵਾਈਡ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦਾ ਤਾਲਮੇਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੈਟਰੋਪੋਲੀਟਨ ਕਾਉਂਟੀਆਂ]] kmc77d5n47mj0h5ihdl5azpf38o4ppt 0 121674 838860 739684 2026-05-07T11:09:48Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838860 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Mickie James by Gage Skidmore.jpg|thumb|ਮਿਕੀ ਜੇਮਜ਼]] '''ਮਿੱਕੀ ਲਾਰੀ ਜੇਮਜ਼-ਐਲਡਿਸ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Mickie Laree James-Aldis'''; ਜਨਮ 31 ਅਗਸਤ, 1979)<ref name="billboard-rovi">{{Cite web|url=http://www.billboard.com/artist/1567248/mickie-james/biography|title=Mickie James|last=Leggett|first=Steve|publisher=[[Rovi]]|archive-url=https://www.webcitation.org/6nJrQX69h?url=http://www.billboard.com/artist/1567248/mickie-james/biography|archive-date=January 6, 2017|access-date=January 6, 2016}} Additional January 6, 2017.</ref><ref name="Richmond">{{Cite web|url=http://www.richmondmagazine.com/?articleID=b61ec69b181dd0363de4659ebbbbf6f6&page=1|title=The Ballad of Mickie James|date=December 23, 2010|website=Richmond Magazine|location=Virginia|archive-url=https://web.archive.org/web/20120405055245/http://www.richmondmagazine.com/?articleID=b61ec69b181dd0363de4659ebbbbf6f6&page=1|archive-date=April 5, 2012|access-date=December 24, 2010|quote=Born at Richmond Memorial Hospital in 1979....}}</ref> ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਪਹਿਲਵਾਨ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਗਾਇਕਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਪਹਿਲਵਾਨ ਵਜੋਂ, ਉਹ [[ਡਬਲਯੂ.ਡਬਲਯੂ.ਈ.|ਡਬਲਯੂ ਡਬਲਯੂ ਈ]] ਦੇ ਬ੍ਰਾਂਡ ਮੇਨ ਈਵੈਂਟ ਲਈ ਇੱਕ ਟਿੱਪਣੀਕਾਰ ਹੈ ਅਤੇ ਡਬਲਯੂ ਡਬਲਯੂ ਈ ਦੇ ਸਮੈਕਡਾਉਨ ਬ੍ਰਾਂਡ ਦੇ ਅਧੀਨ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।<ref name="Mike">{{Cite web|url=http://www.pwinsider.com/ViewArticle.php?id=106430|title=EXCLUSIVE MICKIE JAMES-WWE UPDATE (SPOILER)|last=Mike|first=Johnson|date=December 8, 2016|website=PWInsider|access-date=December 9, 2016}}</ref> ਜੇਮਜ਼ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕੁਸ਼ਤੀ ਦੇ ਕੈਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 1999 ਵਿਚ ਸੁਤੰਤਰ ਸਰਕਟ 'ਤੇ ਇਕ ਵਾਲਿਟ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਕੀਤੀ, ਜਿਥੇ ਉਹ ਐਲੇਕਸਿਸ ਲਾਰੀ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।<ref name="slam">{{Cite web|url=http://slam.canoe.ca/Slam/Wrestling/2006/05/25/1598038.html|title=Mickie James quick to dish out credit|last=Oliver|first=Greg|date=May 26, 2006|website=Slam! Wrestling|publisher=[[Canadian Online Explorer]]|access-date=October 18, 2007|archive-date=ਜੁਲਾਈ 19, 2012|archive-url=https://archive.today/20120719213246/http://slam.canoe.ca/Slam/Wrestling/2006/05/25/1598038.html|url-status=dead}}</ref> ਉਸਨੇ NWA ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੀ ਕੁਸ਼ਤੀ ਦੀਆਂ ਯੋਗਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਕਈ ਕੈਂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ: ਕੁੱਲ ਨਾਨਸਟੌਪ ਐਕਸ਼ਨ (ਐਨਡਬਲਯੂਏ: ਟੀਐਨਏ, ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ ਨਾਨਸਟੌਪ ਐਕਸ਼ਨ ਕੁਸ਼ਤੀ) ਜੂਨ 2002 ਵਿੱਚ, ਜਿਥੇ ਉਸਨੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਧਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਸਿਰਫ ਕੁਝ ਪੇਸ਼ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਇੱਕ ਸਥਿਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਈ ਜਿਸ ਨੂੰ 'ਗੈਡਰਿੰਗ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸਮੂਹ ਦੇ ਨਾਲ ਸਟੋਰੀਅਨਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਇਕਲੌਤੀ ਔਰਤ ਹੈ ਜੋ ਪ੍ਰਮੋਸ਼ਨ ਦੇ ਕਲਾਕਵਰਕ ਓਰੇਂਜ ਹਾਊਸ ਆਫ ਫਨ ਮੈਚਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਈ।<ref name="glory">{{Cite web|url=http://www.glorywrestling.com/gg/AlexisLaree/AL.asp|title=Alexis Laree of G.L.O.R.Y. Wrestling|publisher=G.L.O.R.Y. Wrestling|archive-url=https://web.archive.org/web/20071017033156/http://www.glorywrestling.com/gg/AlexisLaree/AL.asp|archive-date=October 17, 2007|access-date=October 24, 2007}}</ref> ਜੇਮਜ਼ ਨੇ ਆਪਣੀ ਵਰਲਡ ਰੈਸਲਿੰਗ ਐਂਟਰਟੇਨਮੈਂਟ (ਡਬਲਯੂ ਡਬਲਯੂ ਈ) ਦੇ ਮੁੱਖ ਰੋਸਟਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਅਕਤੂਬਰ 2005 ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਟ੍ਰਿਸ਼ ਸਟ੍ਰੈਟਸ ਨਾਲ ਇੱਕ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਜੇਮਜ਼ 'ਚਾਲਬਾਜ਼ ਸਟ੍ਰੈਟਸ' ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਕ ਪਗੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸਟਾਲਕਰ ਬਣ ਗਿਆ, ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਕੋਣ ਜੋ ਅੱਠ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਤਕ ਚਲਿਆ।<ref name="slam"/><ref name="listthis">{{Cite web|url=http://www.wwe.com/inside/listthis/ruggedroadstomania/roadstomania9|title=Mickie see, Mickie do|publisher=[[World Wrestling Entertainment]]|access-date=October 31, 2007}}</ref> ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਧੱਕਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਰੈਸਲਮੇਨੀਆ 22 ਵਿਖੇ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਡਬਲਯੂ ਡਬਲਯੂ ਈ ਮਹਿਲਾ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਜਿੱਤੀ, ਇੱਕ ਖ਼ਿਤਾਬ ਜੋ ਉਸਨੇ ਕੁੱਲ ਪੰਜ ਵਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਜੇਮਜ਼ ਨੇ 2009 ਵਿਚ ਨਾਈਟ ਆਫ਼ ਚੈਂਪੀਅਨਜ਼ ਵਿਖੇ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਦਿਵਸ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਵੀ ਜਿੱਤੀ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਦਿਵਸ ਦੋਵਾਂ ਖਿਤਾਬਾਂ ਨੂੰ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪੰਜ ਦਿਵਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਦੂਜਾ ਬਣ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ 22 ਅਪ੍ਰੈਲ, 2010 ਨੂੰ ਕੰਪਨੀ ਤੋਂ ਰਿਹਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਟੋਟਲ ਨਾਨਸਟੌਪ ਐਕਸ਼ਨ ਰੈਸਲਿੰਗ (ਟੀ.ਐਨ.ਏ) ਵਿਚ ਵਾਪਸ ਪਰਤੀ।<ref name="champ">{{Cite web|url=http://www.wwe.com/superstars/raw/mickiejames/titlehistory|title=Mickie James' Title History|publisher=[[World Wrestling Entertainment]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20070409080902/http://www.wwe.com/superstars/raw/mickiejames/titlehistory|archive-date=April 9, 2007|access-date=April 26, 2007}}</ref> ਟੀਐਨਏ ਵਿੱਚ, ਜੇਮਜ਼ ਨੇ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਟੀਐਨਏ ਨਾਕਆoutsਟ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਜਿੱਤੀ ਅਤੇ ਟੀਮ ਯੂਐਸਏ ਨਾਲ 2013 ਟੀਐਨਏ ਵਰਲਡ ਕੱਪ। ਉਸਨੇ ਸਤੰਬਰ 2013 ਵਿੱਚ ਟੀ.ਐਨ.ਏ., ਡਬਲਯੂ ਡਬਲਯੂ ਈ ਅਤੇ ਟੀਐਨਏ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਜੇਮਸ ਇੱਕ ਨੌਂ ਵਾਰ ਦੀ ਚੈਂਪੀਅਨ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਿਕਾਰਡ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਤੀ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਡਬਲਯੂ ਡਬਲਯੂ ਈ ਮਹਿਲਾ, ਡਬਲਯੂ ਡਬਲਯੂ ਈ ਦਿਵਸ, ਅਤੇ ਟੀਐਨਏ ਨਾਕਆਊਟ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪਾਂ ਕਰਵਾਉਣ ਵਾਲੀ ਇਕਲੌਤੀ ਔਰਤ ਹੈ। ਪ੍ਰੋ ਕੁਸ਼ਤੀ ਇਲੈਸਟ੍ਰੇਟਡ (ਪੀਡਬਲਯੂਆਈ) ਨੇ ਜੇਮਜ਼ ਨੂੰ 2009 ਵਿਚ ਨੰਬਰ ਇਕ ਮਹਿਲਾ ਪਹਿਲਵਾਨ ਵਜੋਂ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਦੋ ਵਾਰ ਵੂਮਨ ਆਫ ਦਿ ਯੀਅਰ ਵੀ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ, ਪਹਿਲਾਂ 2009 ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਫੇਰ 2011 ਵਿੱਚ ਪੀ.ਡਬਲਯੂ.ਆਈ. ਦੇ ਪਾਠਕਾਂ ਦੁਆਰਾ।<ref>[http://www.diva-dirt.com/2013/05/24/new-knockouts-champion-crowned/ New Knockouts champion crowned] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131226125028/http://www.diva-dirt.com/2013/05/24/new-knockouts-champion-crowned/|date=December 26, 2013}} diva-dirt.com. May 26, 2013. Retrieved December 26, 2013.</ref> == ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ == * '''ਕੋਵੀ ਪ੍ਰੋਮੋਸ਼ਨ''' ** ਕੋਵੀ ਪ੍ਰੋ ਮਹਿਲਾ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ (1 ਵਾਰ) <ref name="covey">{{Cite web|url=http://www.coveypro.com/results.html|title=Results|website=Covey Promotions|access-date=June 21, 2011}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://coveypro.com/titles.html|title=Covey Pro Women's Championship|publisher=Covey Promotions|access-date=October 12, 2011|archive-date=ਸਤੰਬਰ 7, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110907061028/http://www.coveypro.com/titles.html|url-status=dead}}</ref> ** ਕੋਵੀ ਪ੍ਰੋ ਹਾਲ ਆਫ਼ ਫੇਮ (2014) <ref>[http://www.coveypro.com/hof.html Covey Promotions Hall of Fame] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191031060842/http://www.coveypro.com/hof.html |date=2019-10-31 }} Covey Promotions. Retrieved April 23, 2014.</ref> * '''ਸਾਈਬਰਸਪੇਸ ਕੁਸ਼ਤੀ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ''' ** CSWF ਮਹਿਲਾ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ( 1 ਵਾਰ ) <ref name="TH">{{Cite web|url=http://bodyslamming.com/wwe/mickiejames.html|title=WWE Superstars – Mickie James|publisher=bodyslamming.com|access-date=November 4, 2007}}</ref> * '''ਡਾਇਨਾਮਾਈਟ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਕੁਸ਼ਤੀ''' ** ਡੀਸੀਡਬਲਯੂ ਮਹਿਲਾ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ (1 ਵਾਰ) <ref>[http://www.angelfire.com/de3/dcw/TitleHistory.html Dynamite Championship Wrestling – DCW Women's Title History] angelfire.com.</ref> * '''ਗਰਾਉਂਡ ਜ਼ੀਰੋ ਕੁਸ਼ਤੀ''' ** ਜੀਐਕਸਡਬਲਯੂ ਮਹਿਲਾ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ (1 ਵਾਰ) <ref>{{Cite web|url=https://www.gogxw.com/champions|title=gxw-wrestling|website=gxw-wrestling|access-date=August 15, 2017|archive-date=ਅਗਸਤ 16, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170816022447/https://www.gogxw.com/champions|dead-url=yes}}</ref> * '''ਪ੍ਰਭਾਵ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਕੁਸ਼ਤੀ''' ** ਆਈਸੀਡਬਲਯੂ ਸੁਪਰ ਜੂਨੀਅਰ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ (1 ਵਾਰ) <ref>{{Cite web|url=http://www.onlineworldofwrestling.com/results/other/2003-05.html|title=Independent Wrestling Results – May 2003|publisher=Online World of Wrestling|access-date=July 5, 2008}}</ref> * '''ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪ੍ਰੋ ਕੁਸ਼ਤੀ: ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ''' ** ਆਈਪੀਡਬਲਯੂ: ਯੂਕੇ ਮਹਿਲਾ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ (1 ਵਾਰ) <ref name="IPWUK">{{Cite web|url=http://www.cagematch.net/?id=1&nr=143647|title=IPW:UK UK Super 8 2016 - Day 2|publisher=Cagematch.net|access-date=October 10, 2016}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * '''ਮੈਰੀਲੈਂਡ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਕੁਸ਼ਤੀ''' ** ਐਮਸੀਡਬਲਯੂ ਮਹਿਲਾ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ (1 ਵਾਰ) <ref>{{Cite web|url=http://pwtorch.com/artman2/publish/Arena_Reports_10/article_85767.shtml|title=Show results - 6/19 MCW in Glen Burnie, Md.: Mickie James wins Women's Title, Mick Foley guest host for Ladies Night, more|date=June 20, 2015|website=Pro Wrestling Torch|access-date=June 21, 2015}}</ref> * '''ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਕੁਸ਼ਤੀ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ''' ** ਪੀਡਬਲਯੂਐਫ ਯੂਨੀਵਰਸਲ ਮਹਿਲਾ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ (1 ਵਾਰ) * '''''ਪ੍ਰੋ ਕੁਸ਼ਤੀ ਇਲਸਟਰੇਟਿਡ''''' ** ਵੂਮੈਨ ਆਫ਼ ਦਿ ਈਅਰ (2009, 2011) <ref>{{Cite journal|year=2012|title=2011 Woman of the Year|journal=Pro Wrestling Illustrated|volume=33|issue=3|pages=72–73}}</ref> ** 2009 ਵਿਚ ''ਪੀਡਬਲਯੂਆਈ Femaleਰਤ 50'' ਵਿਚ ਚੋਟੀ ਦੀਆਂ 50 ਮਹਿਲਾ ਪਹਿਲਵਾਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਪਹਿਲੇ ਨੰਬਰ 'ਤੇ ਹੈ <ref>{{Cite web|url=http://profightdb.com/pwi-female-50/2009.html|title=Pro Wrestling Illustrated (PWI) Female 50 for 2009|website=[[Pro Wrestling Illustrated]]|publisher=The Internet Wrestling Database|access-date=March 17, 2015}}</ref> * '''ਦੱਖਣੀ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਕੁਸ਼ਤੀ''' ** ਐਸਸੀਡਬਲਯੂ ਦਿਵਾ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ( 1 ਵਾਰ ) * '''ਕੁੱਲ ਨਾਨਸਟੌਪ ਐਕਸ਼ਨ ਕੁਸ਼ਤੀ''' ** ਟੀ ਐਨ ਏ ਨਾਕਆoutsਟ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ( 3 ਵਾਰ ) <ref name="Lockdown2011">{{Cite web|url=http://pwtorch.com/artman2/publish/tnappvs/article_49368.shtml|title=Caldwell's TNA Lockdown PPV results 4/17: Ongoing "virtual time" coverage of live all-cage match PPV – Sting vs. Anderson vs. RVD, Angle vs. Jarrett|last=Caldwell|first=James|date=April 17, 2011|website=Pro Wrestling Torch|access-date=April 17, 2011}}</ref> <ref name="Impact090111Tapings">{{Cite web|url=http://pwtorch.com/artman2/publish/quicknews/article_52595.shtml|title=TNA Spoiler – title change at Thursday's Impact Wrestling taping|date=August 25, 2011|website=Pro Wrestling Torch|access-date=August 25, 2011}}</ref> <ref name="ThirdReign">{{Cite web|url=http://pwtorch.com/artman2/publish/tnaimpact/article_70811.shtml|title=CALDWELL'S TNA IMPACT RESULTS 5/23: Complete "virtual-time" coverage of live Impact – Hogan returns home, A.J. in Aces & Eights?, final show in current timeslot}}</ref> ** ਟੀਐਨਏ ਵਰਲਡ ਕੱਪ ਰੈਸਲਿੰਗ (2013) - ਕ੍ਰਿਸਟੋਫਰ ਡੈਨੀਅਲ, ਜੇਮਜ਼ ਸਟਰਮ, ਕਾਜਾਰੀਅਨ, ਅਤੇ ਕੇਨੀ ਕਿੰਗ ਨਾਲ * '''ਅਖੀਰ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਕੁਸ਼ਤੀ''' ** UCW ਮਹਿਲਾ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ (1 ਵਾਰ) * '''ਅਖੀਰਲੀ ਕੁਸ਼ਤੀ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ''' ** UWF ਮਹਿਲਾ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ (2 ਵਾਰ) * '''ਕੁਸ਼ਤੀ ਅਬਜ਼ਰਵਰ ਨਿletਜ਼ਲੈਟਰ''' ** ਸਭ ਤੋਂ ਘਿਣਾਉਣੀ ਪ੍ਰਮੋਸ਼ਨਲ ਟੈਟਿਕ (2009) <small>ਪਿਗੀ ਜੇਮਜ਼ ਐਂਗਲ</small> * '''[[ਡਬਲਯੂ.ਡਬਲਯੂ.ਈ.|ਵਿਸ਼ਵ ਕੁਸ਼ਤੀ ਮਨੋਰੰਜਨ]]''' ** ਡਬਲਯੂਡਬਲਯੂਈ ਮਹਿਲਾ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ( 5 ਵਾਰ)<ref name="champ"/> ** ਡਬਲਯੂਡਬਲਯੂਈ ਦਿਵਸ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ( 1 ਵਾਰ ) == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਮਰੀਕੀ ਗਾਇਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਮਹਿਲਾ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਪਹਿਲਵਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1979]] ozvsrlyqmclrs14bte1do96zh97khzo 0 124386 838805 704538 2026-05-06T19:23:43Z Niegodzisie 27836 /* ਬੈਂਡ ਦੇ ਮੈਂਬਰ */ 838805 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:DarkSideOfTheMoon1973.jpg|thumb|400x400px]] '''ਪਿੰਕ ਫਲੋਇਡ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ|ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: Pink Floyd) ਇਕ ਇੰਗਲਿਸ਼ [[ਰੌਕ ਸੰਗੀਤ|ਰਾਕ]] ਬੈਂਡ ਸੀ ਜੋ 1965 ਵਿਚ [[ਲੰਡਨ]] ਵਿਚ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਾਇਕਡੈਲਿਕ ਸਮੂਹ ਦੇ ਬੈਂਡ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਹੇਠਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਿਆਂ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਵਧੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ, ਸੋਨਿਕ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ, ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਗੀਤਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਲਾਈਵ ਸ਼ੋਅ ਲਈ ਵੱਖ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਚੱਟਾਨ ਸ਼ੈਲੀ ਦਾ ਮੋਹਰੀ ਬੈਂਡ ਬਣ ਗਿਆ। ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਗੀਤ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਇੱਕ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਪਾਰਕ ਸਫਲ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸਮੂਹ ਹਨ। ਪਿੰਕ ਫਲੌਇਡ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ [[ਸਿਦ ਬਾਰੇਟ|ਸਿਡ ਬੈਰੇਟ]] (ਗਿਟਾਰ, ਲੀਡ ਵੋਕਲ), ਨਿਕ ਮੈਸਨ (ਢੋਲੀ), [[ਰੋਜਰ ਵਾਟਰਸ]] (ਬਾਸ ਗਿਟਾਰ, ਵੋਕਲ), ਅਤੇ ਰਿਚਰਡ ਰਾਈਟ (ਕੀਬੋਰਡ, ਵੋਕਲ) ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਬੈਰੇਟ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਦੋ ਚਾਰਟਿੰਗ ਸਿੰਗਲ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਫਲ ਡੈਬਿਊ ਐਲਬਮ, ''ਦਿ ਪਾਈਪਰ ਐਟ ਦਾ ਗੇਟਸ ਆਫ਼ ਡਾਨ'' (1967) ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ। ਗਿਟਾਰਿਸਟ ਅਤੇ ਗਾਇਕਾ ਡੇਵਿਡ ਗਿਲਮੌਰ ਦਸੰਬਰ 1967 ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ; ਬੈਰੇਟ ਅਪ੍ਰੈਲ 1968 ਵਿੱਚ ਵਿਗੜਦੀ [[ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ|ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ਦੇ]] ਕਾਰਨ ਛੱਡ ਗਈ। ਵਾਟਰਸ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਗੀਤਕਾਰ ਅਤੇ ਥੀਮੈਟਿਕ ਲੀਡਰ ਬਣ ਗਏ, ਐਲਬਮਾਂ ''ਦੀ ਡਾਰਕ ਸਾਈਡ ਆਫ਼ ਮੂਨ'' (1973), ''ਵਿਸ਼ ਯੂ ਵਰ ਹੇਅਰ'' (1975), ''ਐਨੀਮਲਜ਼'' (1977), ''ਦਿ ਵਾਲ'' (1979), ਅਤੇ ''ਦਿ ਫਾਈਨਲ ਕਟ'' (1983) ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਤਿਆਰ ਕਰਦਿਆਂ, ਬੈਂਡ ਨੇ ਕਈ ਫਿਲਮਾਂ ਦੇ ਸਕੋਰ ਵੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ। ਨਿੱਜੀ ਤਣਾਅ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਰਾਈਟ ਨੇ 1979 ਵਿੱਚ ਪਿੰਕ ਫਲੋਇਡ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ, ਇਸਤੋਂ ਬਾਅਦ 1985 ਵਿੱਚ ਵਾਟਰਸ ਨੇ ਵੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਗਿਲਮੌਰ ਅਤੇ ਮੇਸਨ ਪਿੰਕ ਫਲੋਈਡ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ, ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਰਾਈਟ ਦੁਆਰਾ ਦੁਬਾਰਾ ਮਿਲ ਗਿਆ। ਤਿੰਨਾਂ ਨੇ ਦੋ ਹੋਰ ਐਲਬਮਾਂ - ''ਏ ਮੋਮੈਂਟਰੀ ਲੈਪਸ ਆਫ਼ ਕਾਰਨ'' (1987) ਅਤੇ ''ਦਿ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਬੈੱਲ'' (1994) ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ - ਅਤੇ ਲੰਬੇ ਅਰਸੇ ਦੀ ਸਰਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੋਵੇਂ ਐਲਬਮਾਂ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ। 2005 ਵਿੱਚ, ਬੈਰੇਟ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸਾਰੇ ਗਲੋਬਲ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਈਵੈਂਟ ਲਾਈਵ 8 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਾਸੜ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਇੱਕਠੇ ਹੋ ਗਏ। ਬੈਰੇਟ ਦੀ ਮੌਤ 2006 ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੀ, ਅਤੇ ਰਾਈਟ ਦੀ 2008 ਵਿੱਚ ਹੋ ਗਈ। ਆਖਰੀ ਪਿੰਕ ਫਲੋਇਡ ਸਟੂਡੀਓ ਐਲਬਮ, ਐਂਡਲੈੱਸ ਰਿਵਰ (2014), ''ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਬੈੱਲ'' ਰਿਕਾਰਡਿੰਗ ਸੈਸ਼ਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਅਣਚਾਹੇ ਸਮਗਰੀ ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਸੀ। ਪਿੰਕ ਫਲਾਈਡ ਪਹਿਲੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਾਈਕੈਦੀਆ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਚੱਟਾਨ ਅਤੇ ਅੰਬੀਨਟ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚਾਰ ਐਲਬਮਾਂ ਨੇ ਯੂ.ਐੱਸ ਜਾਂ ਯੂ ਕੇ ਰਿਕਾਰਡ ਚਾਰਟ ਵਿਚ ਸਿਖਰ ਤੇ; "ਦੇਖੋ ਏਮੀਲੀ ਪਲੇ" (1967) ਅਤੇ "ਅਨਦਰ ਬਰਿੱਕ ਇਨ ਦਾ ਵਾਲ, ਭਾਗ 2" (1979) ਦੇ ਗਾਣੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚੋਟੀ ਦੇ 10 ਸਿੰਗਲ ਸਨ। ਬੈਂਡ ਨੂੰ 1996 ਵਿੱਚ ਯੂਐਸ ਰਾਕ ਐਂਡ ਰੋਲ ਹਾਲ ਆਫ ਫੇਮ ਅਤੇ 2005 ਵਿੱਚ ਯੂਕੇ ਮਿਊਜ਼ਿਕ ਹਾਲ ਆਫ ਫੇਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 2013 ਤਕ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿਚ 250 ਮਿਲੀਅਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਰਿਕਾਰਡ ਵੇਚੇ ਸਨ, "''ਦਿ ਡਾਰਕ ਸਾਈਡ ਆਫ ਮੂਨ"'' ਅਤੇ "''ਦਿ ਵਾਲ"'' ਦੋ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿਕਣ ਵਾਲੀ ਐਲਬਮਾਂ ਦੇ ਨਾਲ। == ਬੈਂਡ ਦੇ ਮੈਂਬਰ == * [[ਸਿਦ ਬਾਰੇਟ|ਸਿਡ ਬੈਰੇਟ]] - ਲੀਡ ਅਤੇ ਰਿਦਮ ਗਿਟਾਰ, ਵੋਕਲ (1965–1968) ਨਿਕ ਮੈਸਨ - ਡਰੱਮ, ਪਰਕਸ਼ਨ, ਵੋਕਲ (1965–1995, 2005, 2012–2014) * [[ਰੋਜਰ ਵਾਟਰਸ]] - ਬਾਸ, ਵੋਕਲਸ, ਰਿਦਮ ਗਿਟਾਰ (1965–1985, 2005) * [[ਰਿਚਰਡ ਰਾਈਟ]] - ਕੀਬੋਰਡ, ਪਿਆਨੋ, ਅੰਗ, ਵੋਕਲ (1965–1979, 1990–1995, 2005) (1979–1981 ਅਤੇ 1986–1990 ਦਾ ਟੂਰਿੰਗ / ਸੈਸ਼ਨ ਮੈਂਬਰ) * [[ਡੇਵਿਡ ਗਿਲਮੌਰ]] - ਲੀਡ ਅਤੇ ਰਿਦਮ ਗਿਟਾਰ, ਵੋਕਲ, ਬਾਸ, ਕੀਬੋਰਡ (1967–1995, 2005, 2012–2014) [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗ੍ਰੈਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜੇਤੂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:All articles containing potentially dated statements]] 9z5nnfmbi7suqoiiwz1q2eivdkmlvzi 0 126295 838786 806108 2026-05-06T18:11:52Z Meenukusam 51574 Created by translating the section "Biography" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1337181290|Kalamandalam Kalyanikutty Amma]]" 838786 wikitext text/x-wiki '''ਕਲਮੰਡਲਮ ਕਲਿਆਣੀਕੁੱਟੀ ਅੰਮਾ''' (1915–1999) ਦੱਖਣੀ [[ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ [[ਕੇਰਲਾ]] ਤੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਇੱਕ [[ਮੋਹਿਨੀਅੱਟਮ|ਮਹਾਂਕਾਲੀ]] ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੀ [[ਮੋਹਿਨੀਅੱਟਮ]] ਨ੍ਰਿਤਕ ਸੀ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=kloqAQAAIAAJ&q=Kalamandalam+Kalyanikutty+Amma|title=South Indian theatre|last=Sinha|first=Biswajit|date=2007|publisher=Raj Publications|isbn=9788186208540|language=en}}</ref> ਰਾਜ ਦੇ ਮਲੱਪੁਰਮ ਜ਼ਿਲੇ ਦੇ ਤਿਰੁਣਾਵਿਆ ਦੀ ਵਸਨੀਕ, ਉਹ ਮੋਹਨੀਅੱਟਮ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਿਰਾਸ਼ਾਜਨਕ, ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰੀ ਰਾਜ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਮੁੱਖਧਾਰਾ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਨਾਚ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਜ਼ਿੰਦਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੀ ਸੀ, ਇਸ ਨੂੰ ਰਸਮੀ ਢਾਂਚਾ ਅਤੇ ਸਜਾਵਟ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਸੀ। [[ਤਸਵੀਰ:Kalamandalam-kalyanikutty-amma-24e1f2a1-d4ad-4bd9-b09d-4c4bf00fc46-resize-750.jpg|alt=|thumb|ਕਾਲਾਮੰਡਲਮ-ਕਲਿਆਣਿਕੁਟੀ-ਅੰਮਾ<nowiki><br></nowiki>24e1f2a1-ਡੀ4 ਐਡ -4 ਬੀਡੀ 9-ਬੀ09 ਡੀ -4 ਸੀ 4 ਬੀਐਫ 300 ਐਫਸੀ 46-ਰੀਸਾਈਜ਼ -750]] ਕਲਿਆਣੀਕੁੱਟੀ ਅੰਮਾ, ਕੇਰਲਾ ਕਲਾਮੰਡਲਮ ਦੇ ਮੁਢਲੇ ਸਮੂਹ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਮਰਹੂਮ ਕਥਕਾਲੀ ਮਹਾਰਾਜਾ [[ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ]] ਕਲਾਮੰਡਲਮ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨਾਇਰ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/unsung-legends-who-resurrected-two-dying-arts-of-kerala/article5894374.ece|title=Unsung legends who resurrected two dying arts of Kerala|last=Reporter|first=Staff|date=2014-04-10|work=The Hindu|access-date=2018-06-17|last2=Reporter|first2=Staff|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> ਕਲਿਆਣੀਕੁੱਟੀ ਅੰਮਾ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੀਆਂ ਦੋ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿਚੋਂ, “ਮੋਹਿਨੀਅੱਟਮ - ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਡਾਂਸ ਢਾਂਚਾ” ਨੂੰ ਮੋਹਿਨੀਅੱਟਮ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=https://www.sahapedia.org/traditions-mohiniyattam|title=Traditions in Mohiniyattam|date=2017-02-07|work=Sahapedia|access-date=2018-06-18|language=en}}</ref> ਉਸਦੇ ਚੇਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ ਸ੍ਰੀਦੇਵੀ ਰਾਜਨ ਅਤੇ ਕਾਲਾ ਵਿਜਯਨ ਅਤੇ [[ਮ੍ਰਿਣਾਲਿਨੀ ਸਾਰਾਭਾਈ]] ਅਤੇ [[ਦੀਪਤੀ ਓਮਚੇਰੀ ਭੱਲਾ|ਦੀਪਤੀ ਓਮਚੇਰੀ ਭੱਲਾ ਹਨ]]।<ref name="Sandy">{{Cite web|url=https://mywordsnthoughts.com/myworld/all-about-kerala/kalamandalam-kalyanikutty-amma-mother-of-mohiniyattam-keralas-traditional-dance-form/|title=Kalamandalam Kalyanikutty Amma – ‘Mother of Mohiniyattam’, Kerala’s traditional dance form|last=Sandy|date=2019-03-25|website=My Words & Thoughts|language=en-US|access-date=2020-03-27|archive-date=2020-07-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20200708215132/http://mywordsnthoughts.com/myworld/all-about-kerala/kalamandalam-kalyanikutty-amma-mother-of-mohiniyattam-keralas-traditional-dance-form/|url-status=dead}}</ref> ਕੇਰਲਾ ਸੰਗੀਤਾ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਦੋਵਾਂ ਅਵਾਰਡਾਂ ਦੀ ਜੇਤੂ ਕਲਿਆਣੀਕੁੱਟੀ ਅੰਮਾ ਦੀ ਮੌਤ 12 ਮਈ 1999 ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪੂਨਿਥੁਰਾ (ਜਿੱਥੇ ਜੋੜਾ ਸੈਟਲ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ) ਵਿੱਚ 84 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਬੇਟਾ ਕਲਾਸਲਾ ਬਾਬੂ ਇੱਕ ਸਿਨੇਮਾ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਦਾਕਾਰ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਸਦੀ ਪੋਤੀ [[ਸਮਿਥਾ ਰਾਜਨ|ਸਮਿਥ ਰਾਜਨ]] ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮੋਹਿਨੀਅਟਮ ਕਲਾਕਾਰ ਹੈ।<ref name="Sandy"/> ਉਸ ਨੂੰ ਮਸ਼ਹੂਰ ਕਵੀ ਵਲਾਲਥੋਲ [[ਵਲਾਥੋਲ ਨਾਰਾਇਣ ਮੈਨਨ|ਨਾਰਾਇਣ ਮੈਨਨ ਦਾ]] 'ਕਵੈਯਤਰੀ' (ਕਵਿੱਤਰੀ) ਪੁਰਸਕਾਰ ਮਿਲਿਆ।<ref>{{Cite news|url=https://www.culturalindia.net/indian-dance/classical/mohiniattam.html|title=Mohini Attam – The Traditional Dance of Kerala!|access-date=2018-06-18|language=en-US|archive-date=2019-03-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20190330120506/https://www.culturalindia.net/indian-dance/classical/mohiniattam.html|url-status=dead}}</ref> 1986 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਕੇਰਲਾ ਕਲਾਮੰਡਲਾ ਫੈਲੋਅਸ਼ਿਪ ਮਿਲੀ। ਕਲਿਆਣੀਕੁੱਟੀ ਅੰਮਾ ਨੇ ਮੋਹਿਨੀਅਟਮ ਦੀ ਕਲਾ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਪਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਪਹਿਲੀ ਰੂਸੀ ਡਾਂਸਰ, ਮੋਹਿਨੀੱਅਟਮ, [[:ru:Милана Северская (Мандира)|ਮਿਲੀਨਾ ਸੇਵਰਸਕਾਇਆ ਸੀ]]।<ref>{{Cite web|url=http://www.milana-art.ru/html/common/publicat/eng/ye181096.html|title=YOUTHEXPRESS 18/10/1996|website=www.milana-art.ru|access-date=2018-06-17}}</ref> 1997 ਵਿੱਚ, ਕਲਾਮੰਡਲਮ ਕਲਿਆਣਿਕੁੱਟੀ ਅੰਮਾ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਮੋਹਿਨੀੱਅਟਮ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰਤਾ 'ਤੇ ਅਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੱਤਾ। ਮਿਲਾਨਾ ਸੇਵਰਸਕਾਇਆ ਨੇ [[ਸੇਂਟ ਪੀਟਰਸਬਰਗ]], ਰਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਾ ਬਾਹਰੀ ਭਾਰਤੀ ਸਕੂਲ (ਯਾਨੀ ਭਾਰਤ ਤੋੋਂ ਬਾਹਰ ਪਰ ਭਾਰਤੀ ਕਲਾ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ) ਮੋਹਿਨੀੱਅਟਮ ਸਿਖਣ ਲਈ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਉਸਨੇ ਨ੍ਰਿਤ ਥੀਏਟਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਜਿੱਥੇ ਤੁਸੀਂ ਇੱਕ ਨਾਟਕ ਵਿੱਚ ਕਲਾਮੰਡਲਮ ਕਲਿਆਣਿਕੁੱਟੀ ਅੰਮਾ ਦੀ ਕੋਰਿਓਗ੍ਰਾਫੀ ਵੇਖ ਸਕਦੇ ਹੋ, ਜੋ ਉਸਦੀ ਯਾਦ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ। ਮਿਲਾਊਨਾ ਸਿਵੇਰਸਕੱਈਆ ਨੇ ਗੁਰੂ ਕਲਿਆਣਕੁੱਟੀ ਅੰਮਾ ਦੀ ਯਾਦ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਇੱਕ ਫਿਲਮ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਰ ਕੋਈ ਵੇਖ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਬੁਢਾਪੇ ਵਿੱਚ ਡਾਂਸ ਕਿਵੇਂ ਸਿਖਾਇਆ। == ਜੀਵਨੀ == ਕਲਿਆਣੀਕੁੱਟੀ ਅੰਮਾ ਦਾ ਜਨਮ 1915 ਵਿੱਚ ਅਟਾਵਾਨਾਟੇ ਕਰਿੰਗਮਨਾ ਕਲਿਆਣੀਕੂਟੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਨੰਗਡ ਗੋਵਿੰਦਾ ਮੈਨਨ ਅਤੇ ਕਰਿੰਗਮਾਨਾ ਸ਼੍ਰੀਦੇਵੀ ਅੰਮਾ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name="nirmalapanicker22artreview">{{Cite web |last=Nirmala Panicker |title=The Occult Origins of Mohiniyattam: Part 22 |url=https://indiaartreview.com/stories/the-occult-origins-of-mohiniyattam-part-22/}}</ref><ref name="narthaki">{{Cite web |last=Lalitha Venkat |title=Kalyanikkutty Amma |url=https://narthaki.com/info/profiles/profil17.html |access-date=2021-06-23 |website=narthaki.com}}</ref> ਉਸ ਦਾ ਵਿਆਹ ਮਰਹੂਮ [[ਕਥਕਲੀ]] ਉਸਤਾਦ [[ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ]] ਕਲਾਮੰਡਲਮ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਨ ਨਾਇਰ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/unsung-legends-who-resurrected-two-dying-arts-of-kerala/article5894374.ece|title=Unsung legends who resurrected two dying arts of Kerala|last=Staff Reporter|date=2014-04-10|work=The Hindu|access-date=2018-06-17|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ 12 ਮਈ 1999 ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪੁਨਿਥੁਰਾ (ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਜੋੜਾ 84 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਤੱਕ ਵੱਸਦਾ ਰਿਹਾ ਸੀ) ਵਿੱਚ ਹੋਈ। ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਕਲਾਸਲਾ ਬਾਬੂ ਇੱਕ ਸਿਨੇਮਾ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਦਾਕਾਰ ਸੀ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਬੇਟੀਆਂ ਸ਼੍ਰੀਦੇਵੀ ਰਾਜਨ ਅਤੇ ਕਲਾ ਵਿਜਯਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਸ ਦੀਆਂ ਪੋਤੀਆਂ [[ਸਮਿਥਾ ਰਾਜਨ]] ਅਤੇ ਸੰਧਿਆ ਰਾਜਨ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮੋਹਿਨੀਅੱਟਮ ਕਲਾਕਾਰ ਹਨ।<ref name="nirmalapanicker22artreview" /> == ਹਵਾਲੇ == <references /> == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [http://www.keralatourism.org/event/others/she-gave-rebirth-to-mohiniyattom-95.php ਕਲਾਮੰਡਲਮ ਕਲਿਆਣਿਕੁੱਟੀ ਅੰਮਾ ਬਾਰੇ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120210171234/http://www.keralatourism.org/event/others/she-gave-rebirth-to-mohiniyattom-95.php |date=2012-02-10 }} * [https://web.archive.org/web/20080917033345/http://ignca.nic.in/fdc_body.htm IGNCA ਦਸਤਾਵੇਜ਼] * [http://www.ignca.gov.in/nl_00814.htm IGNCA ਦਸਤਾਵੇਜ਼] * [http://www.narthaki.com/info/profiles/profil17.html Narthaki.com ਪ੍ਰੋਫਾਈਲਾਂ / ਕਲਾਮਲੰਦਲਮ ਕਲਯਾਨਿਕੁੱਟੀ ਅੰਮਾ] * [http://week.manoramaonline.com/cgi-bin/MMonline.dll/portal/ep/contentView.do?articleType=travel&contentId=732917&programId=1073751464&contentType=EDITORIAL&BV_ID=@@@ ਮੋਹਿਨੀਯੱਟੋਮ ਮਨੋਰਮਾ ਆਨਲਾਈਨ ਡਾਟ ਕਾਮ. ਸਭਿਆਚਾਰ ਤੇ ਲੇਖ] == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * ਕਲਾਮੰਡਲਮ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਨ ਨਾਇਰ * [[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਾਚ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਨਾਚ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਰਤਾਂ]] * [[ਸਮਿਥਾ ਰਾਜਨ|ਸਮਿਥ ਰਾਜਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1999]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1915]] 1j8wgx85g3dfn0xgaaj5czmosdgj57m 0 129086 838809 733177 2026-05-06T20:01:11Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838809 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=ਤੋਰਲ ਰਸਪੁੱਤਰਾ| image = Toral Rasputra.jpg|caption = ਤੋਰਲ ਰਸਪੁੱਤਰਾ ਅਨਵੇਲ ਮੈਕਸ ਦੇ ਨਵੇਂ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿਚ |birth_date={{birth date and age|df=yes|1987|12|26}}<ref name="Toral">{{cite web|url=http://dramatize.com/actor/toral-rasputra/bio/|title=Toral Rasputra Biography|access-date=2020-07-23|archive-date=2015-02-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20150210235506/http://dramatize.com/actor/toral-rasputra/bio/|dead-url=yes}}</ref>|birth_place = [[ਮੁੰਬਈ]], [[ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ]], [[ਭਾਰਤ]]|nationality=[[ਭਾਰਤੀ]]|occupation=[[ਅਦਾਕਾਰਾ]]|years_active=2007 - ਹੁਣ}} '''ਤੋਰਲ ਰਸਪੁੱਤਰਾ''' (ਜਨਮ 26 ਦਸੰਬਰ 1987) ਇੱਕ [[ਭਾਰਤ|ਭਾਰਤੀ]] [[ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ]] [[ਅਦਾਕਾਰ|ਅਭਿਨੇਤਰੀ]] ਹੈ। ਰਸਪੁੱਤਰਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਅਮੂਲ ਅਤੇ ਸ਼ਾਪਰਜ਼ ਸਟਾਪ ਸਮੇਤ ਬ੍ਰਾਂਡਾਂ ਦੀਆਂ ਮਸ਼ਹੂਰੀਆਂ ਨਾਲ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਨੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ 'ਤੇ ਧੂਮ ਮਚਾਓ ਧੂਮ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਪ੍ਰਿਅੰਕਾ ਸੇਠੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਅਤੇ ''ਯਹਾਂ ਕੇ ਹਮ ਸਿਕੰਦਰ'' ਵਿੱਚ ਰਾਇਮਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਫਿਰ ਉਸਨੇ ''ਏਕ ਨਈ ਛੋਟਾ ਸੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ'' ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਾ ਦੀ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।<ref name="ENCSZ">{{Cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/9208325.cms|title=Toral Rasputra and Leena Jumani will enter 'Chhoti Si Zindagi' after the leap. - The Times of India|last=|date=|publisher=Timesofindia.indiatimes.com|access-date=2013-10-25}}</ref> ਫਿਰ ਉਸਨੇ ''[[ਬਾਲਿਕਾ ਵਧੂ]]'' ਵਿੱਚ ਅਨੰਦੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ।<ref name="INTODAY">{{Cite web|url=http://indiatoday.intoday.in/story/pratyusha-banerjee-balika-vadhu-toral-rasputra/1/252524.html|title=Toral Rasputra replaces Pratyusha Banerjee in Balika Vadhu|last=|date=2013-03-04|publisher=India Today|access-date=2013-10-25}}</ref><ref name="HTIMES">{{Cite web|url=http://www.hindustantimes.com/Entertainment/Television/Toral-Rasputra-yet-to-find-viewer-acceptance-as-Anandi/Article1-1036282.aspx|title=Toral Rasputra yet to find viewer acceptance as Anandi?|date=2013-04-02|publisher=Hindustan Times|access-date=2013-10-25|archive-date=2014-12-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20141214180019/http://www.hindustantimes.com/entertainment/television/toral-rasputra-yet-to-find-viewer-acceptance-as-anandi/article1-1036282.aspx|dead-url=yes}}</ref><ref name="ONEINDIA">{{Cite web|url=http://entertainment.oneindia.in/television/news/2013/toral-rasputra-anandi-balika-vadhu-pictures-104556.html|title=Toral Rasputra to replace Pratyusha as Anandi in Bali Vadhu:|last=|date=2013-03-04|publisher=Oneindia Entertainment|access-date=2013-10-25|archive-date=2013-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20131029200714/http://entertainment.oneindia.in/television/news/2013/toral-rasputra-anandi-balika-vadhu-pictures-104556.html|dead-url=yes}}</ref> == ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ == {| class="wikitable sortable" |+ ! ਸਾਲ ! ਦਿਖਾਓ ! ਭੂਮਿਕਾ ! ਹਵਾਲਾ |- | 2007-08 | ''ਧੂਮ ਮਚਾਓ ਧੂਮ'' | ਪ੍ਰਿਯੰਕਾ | |- |- | 2007-08 | ''ਯਹਾਂ ਕੇ ਹਮ ਸਿਕੰਦਰ'' | ਰਾਇਮਾ | |- | 2007 | ''ਰਿਸਤੋਂ ਕੀ ਡੋਰ'' | ਸ਼ੈਨਾ | |- | 2009-11 | ''ਕੇਸਰੀਆ ਬਾਲਮ ਆਵੋ ਹਮਰੇ ਦੇਸ'' | ਰਸਾਲ | |- | 2011 | ''ਏਕ ਨਈ ਛੋਟੀ ਸੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ'' | ਈਸ਼ਾ |<ref name="ENCSZ"/><ref>{{Cite web|url=http://forum.punjabijunktion.co.in/f400/toral-rasputra-leena-jumani-enter-chhoti-si-zindagi-post-leap-190938|title=Toral Rasputra and Leena Jumani to enter Chhoti Si Zindagi post leap|last=|date=|publisher=punjabijunktion.co.in|access-date=2013-10-25|archive-date=2014-12-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20141231223532/http://forum.punjabijunktion.co.in/f400/toral-rasputra-leena-jumani-enter-chhoti-si-zindagi-post-leap-190938/|dead-url=yes}}</ref> |- | 2013–2016 | ''[[ਬਾਲਿਕਾ ਵਧੂ]]'' | ਅਨੰਦੀ ਸ਼ਿਵਰਾਜ ਸ਼ੇਖਰ |<ref name="INTODAY"/><ref name="HTIMES"/><ref name="ONEINDIA"/> |- | 2014 | ''ਝਲਕ ਦਖਲਾ ਜਾ'' | ਮਹਿਮਾਨ | |- | 2015 | ''ਕਾਮੇਡੀ ਨਾਈਟਸ ਬਚਾਓ'' | ਮਹਿਮਾਨ | |- | 2016 | ''ਬਾਕਸ ਕ੍ਰਿਕਟ ਲੀਗ - ਸੀਜ਼ਨ 2'' | ਮੁਕਾਬਲੇਬਾਜ਼ | |- | 2016 | ''ਕਾਮੇਡੀ ਨਾਈਟਸ ਲਾਈਵ'' | ਮਹਿਮਾਨ | |- | 2016 | ''[[ਸਸੁਰਾਲ ਸਿਮਰ ਕਾ]]'' | ਮਹਿਮਾਨ (ਅਨੰਦੀ ਸ਼ਿਵਰਾਜ ਸ਼ੇਖਰ) | |- | 2016 | ''ਰੰਗ ਦੇ ਕਲਰਜ਼'' | ਅਨੰਦੀ | |- | 2017 | ''ਮੇਰੇ ਸਾਈ- ਸ਼ਰਧਾ ਔਰ ਸਭੁਰੀ'' | ਬੇਜਾ ਮਾਂ | |- | 2019 | ''ਉਡਾਨ'' | ਚਕੋਰ ਰੰਜਵੰਸ਼ੀ | |- | 2019- ਪੇਸ਼ | ''ਜਗ ਜਨਨੀ ਮਾਂ ਵੈਸ਼ਨੋ ਦੇਵੀ - ਕਹਾਨੀ ਮਾਤਾ ਰਾਣੀ ਕੀ'' | ਮਹਾਰਾਣੀ ਸਮ੍ਰਿਧੀ |<ref name="hotstar">{{Cite web|url=https://www.hotstar.com/in/tv/maa-vaishnodevi/s-2353|title=Jag Janani Maa Vaishno Devi|last=|4=|access-date=2020-07-23|archive-date=2020-07-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20200722180925/https://www.hotstar.com/in/tv/maa-vaishnodevi/s-2353|url-status=dead}}</ref> |} == ਥੀਏਟਰ ਨਾਟਕ == {| class="wikitable sortable" ! ਸਾਲ ! ਨਾਟਕ ! ਭੂਮਿਕਾ |- | 2017 | ''ਆਈ ਲਵ ਯੂ ਟੂ'' | ਮੀਰਾ<ref>{{Cite web|url=http://www.mid-day.com/articles/balika-vadhu-actress-toral-rasputra-debuts-in-theatre-anandi-tv-telly-news/18003189|title='Balika Vadhu' actress Toral Rasputra debuts in theatre|last=|date=|publisher=mid-day.com|access-date=2017-08-24|archive-date=2019-08-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20190819183410/https://www.mid-day.com/articles/balika-vadhu-actress-toral-rasputra-debuts-in-theatre-anandi-tv-telly-news/18003189|url-status=dead}}</ref> |- |} == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ|2}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1987]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੁੰਬਈ ਦੀਆਂ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਰਾਠੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] qcjx3kgws4e0e4d2i1mnyvo0151v13m 0 135458 838774 833799 2026-05-06T16:33:33Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838774 wikitext text/x-wiki {{ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬਾ ਲਿਖਾਰੀ|name=Jenny Bhatt|image=|notable_works=Each of Us Killers; Ratno Dholi: The Best Stories of Dhumketu|occupation=Writer, literary translator, literary critic, podcaster, writing instructor|birth_date={{b-da|September 18, 1972}}|birth_place=[[Rajkot, Gujarat]], India|nationality=United States|spouse=Praveen Ahuja|website={{url|https://jennybhattwriter.com}}}}'''ਜੈਨੀ ਭੱਟ''' ਇੱਕ [[ਭਾਰਤ|ਭਾਰਤੀ]]-[[ਅਮਰੀਕੀ]] ਲੇਖਕ, ਸਾਹਿਤਕ [[ਅਨੁਵਾਦ|ਅਨੁਵਾਦਕ]] ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕ [[ਆਲੋਚਕ]] ਹੈ। ਉਹ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ 'ਈਚ ਆਫ ਅਸ ਕਿੱਲਰਜ' ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਅਨੁਵਾਦ 'ਰਤਨ ਢੋਲੀ: ਦ ਬੇਸਟ ਸਟੋਰੀਜ ਆਫ ਧੂਮਕੇਤੁ' ਦੀ ਲੇਖਿਕਾ ਹੈ। ਉਹ ਦੇਸੀ ਬੁਕਸ ਪੋਡਕਾਸਟ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਈਟਿੰਗ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਡੱਲਾਸ ਵਿਖੇ ਰਚਨਾਤਮਕ ਲਿਖਣ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ-ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਹੈ। == ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ == ਭੱਟ ਦਾ ਜਨਮ ਰਾਜਕੋਟ, [[ਗੁਜਰਾਤ]], [[ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ [[ਮੁੰਬਈ]] ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਦੀ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪੜ੍ਹਾਈ [[ਮਹਾਂਰਾਸ਼ਟਰ|ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ]] ਦੇ ਪੰਚਗਨੀ ਵਿੱਚ ਕਿਮਿੰਸ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ [[ਇੰਗਲੈਂਡ]] ਦੀ ਹਰਟਫੋਰਡਸ਼ਾਇਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਅੰਡਰਗ੍ਰੈਜੁਏਟ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਨੇ 2012 ਤੱਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬਹੁ-ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨਾਂ<ref>{{Cite web|url=https://themillions.com/2018/11/but-let-us-cultivate-our-garden.html|title=But Let Us Cultivate Our Garden|date=2018-11-05|website=The Millions|language=en-US|access-date=2020-08-23}}</ref> ਤਹਿਤ ਜਰਮਨੀ, ਇੰਗਲੈਂਡ, ਸਕਾਟਲੈਂਡ ਅਤੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ<ref>{{Cite web|url=https://rewire.news/article/2020/09/04/what-does-it-mean-to-be-a-black-or-brown-person-at-work/|title=What Does It Mean to Be a Black or Brown Person at Work?|website=Rewire.News|language=en|access-date=2020-09-04}}</ref> ਵਿਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web|url=https://longreads.com/2018/11/28/emerging-as-a-writer-after-40/|title='Emerging' as a Writer — After 40|last=Bhatt|first=Jenny|date=2018-11-28|website=Longreads|language=en|access-date=2020-07-04}}</ref> 2012 ਤੋਂ 2014 ਤੱਕ ਉਸਨੇ ਛੋਟੇ ਕਾਰੋਬਾਰ ਚਲਾ ਰਹੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਨਿੱਜੀ ਵਿੱਤੀ ਸਲਾਹਕਾਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web|url=https://blog.bizsugar.com/2013/01/30/jenny-bhatt-jenny_bhatt-engineers-new-business-opportunities/|title=Jenny Bhatt Engineers New Business Opportunities|last=Stone|first=Heather|date=2013-01-30|website=BizSugar Blog|language=en-US|access-date=2020-07-04|archive-date=2020-07-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20200706170343/https://blog.bizsugar.com/2013/01/30/jenny-bhatt-jenny_bhatt-engineers-new-business-opportunities/|url-status=dead}}</ref> ਉਹ [[ਡਾਲਸ|ਡਲਾਸ]], ਟੈਕਸਾਸ ਖੇਤਰ ਅਧਾਰਤ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.dallasnews.com/arts-entertainment/books/2020/09/29/reading-to-each-other-a-woman-in-mumbai-and-man-in-dallas-turned-their-talks-into-marriage/|title=Reading to each other, a woman in Mumbai and man in Dallas turned their talks into marriage|date=2020-09-29|website=Dallas News|language=en|access-date=2021-04-21}}</ref> == ਲਿਖਤਾਂ == ਸਾਲ 2016 ਤੋਂ ਭੱਟ ਦੀ ਲਘੂ ਗਲਪ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਾਹਿਤਕ ਰਸਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਹੋਈ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://jennybhattwriter.com/publications/|title=Publications|date=2020-01-22|website=Jenny Bhatt, Writer|language=en|access-date=2020-07-04}}</ref> ਉਸਦੀ ਗ਼ੈਰ-ਗਲਪ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਆਲੋਚਨਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਆਉਟਲਟ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਐਨਪੀਆਰ,<ref>{{Cite web|url=https://www.npr.org/2020/11/08/932102119/meena-kandasamy-claims-space-for-herself-in-exquisite-cadavers|title=Meena Kandasamy Claims Space For Herself In 'Exquisite Cadavers'|website=NPR.org|language=en|access-date=2020-12-01}}</ref> [[ਦ ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ ਪੋਸਟ|ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ ਪੋਸਟ]],<ref>{{Cite web|url=https://www.washingtonpost.com/entertainment/books/in-how-to-pronounce-knife-stories-of-lao-immigrants-reveal-everyday-moments-of-racism-classism-power-and-privilege/2020/04/23/ec81e8be-8582-11ea-a3eb-e9fc93160703_story.html|title=Review {{!}} In 'How to Pronounce Knife,' stories of Lao immigrants reveal everyday moments of racism, classism, power and privilege|last=Bhatt|first=Jenny|website=Washington Post|language=en|access-date=2020-07-14}}</ref> ਲਿਟਰੇਰੀ ਹੱਬ<ref>{{Cite web|url=https://lithub.com/20-debut-works-of-fiction-by-women-over-40/|title=20 Debut Works of Fiction by Women Over 40|date=2018-11-08|website=Literary Hub|language=en-US|access-date=2020-07-14}}</ref> ਅਤੇ ਅਟਲਾਂਟਿਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਹੋਈ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.theatlantic.com/notes/2016/10/the-literary-passages-that-guide-your-life/503798/|title=The Literary Passages That Guide Your Life - The Atlantic|last=Smith|first=Rosa Inocencio|website=www.theatlantic.com|language=en|access-date=2020-07-14}}</ref> ਭੱਟ ਨੇ ਇਕ ਮੋਹਰੀ ਗੁਜਰਾਤੀ ਕਵੀ, ਲੇਖਕ, ਸਮਾਜ ਸੁਧਾਰਕ ਅਤੇ ਵੈਕਸਵਿੰਗ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਵਿਚ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਸੰਗਰਾਮੀ ਝਾਵਰਚੰਦ ਮੇਘਾਨੀ ਦਾ ਮਿੰਨੀ ਕਹਾਣੀ ਅਨੁਵਾਦ ਵੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://waxwingmag.org/items/issue21/62_Bhatt-Translators-Note.php|title=Rupali Ba, short story by Jhaverchand Meghani; translated by Jenny Bhatt|website=waxwingmag.org|access-date=2020-07-04}}</ref> == ''ਦੇਸੀ ਬੁੱਕਸ'' ਪੋਡਕਾਸਟ == ਭੱਟ ਨੇ [[ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ|ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆਈ]] ਮੂਲ ਦੇ ਲੇਖਕਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕਰਨ ਲਈ ਅਪ੍ਰੈਲ 2020<ref>{{Cite web|url=http://www.khabar.com/magazine/talk-time/desi-author-and-advocate|title=Khabar : Desi Author and Advocate|website=www.khabar.com|access-date=2021-04-21}}</ref> ਵਿੱਚ ਦੇਸੀ ਬੁੱਕਸ ਪੋਡਕਾਸਟ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=http://voyagedallas.com/interview/meet-jenny-bhatt-desi-books-podcast-north-dallas/|title=Meet Jenny Bhatt of Desi Books Podcast in North Dallas - Voyage Dallas Magazine {{!}} Dallas City Guide|last=Stories|first=Local|website=voyagedallas.com|language=en-US|access-date=2021-04-21|archive-date=2021-04-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20210421232833/http://voyagedallas.com/interview/meet-jenny-bhatt-desi-books-podcast-north-dallas/|url-status=dead}}</ref> [[ਸਾਰਕ|ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਸਾਰਕ]] ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦਾ ਹੈ: ਭਾਰਤ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ, ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼, ਸ੍ਰੀਲੰਕਾ, ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ, ਨੇਪਾਲ, ਭੂਟਾਨ ਅਤੇ ਮਾਲਦੀਵ।<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/xu81B0Ye63E|title=DesiBooks Podcast featured in the Funasia Radio Community Roundup (Sep 6, 2020)|website=www.youtube.com|access-date=2020-09-07}}</ref> ਮਿਡ-ਡੇਅ ਨੇ ਇਸਨੂੰ "ਦ ਬੇਸਟ ਆਫ ਦੇਸੀ ਰੀਡਜ਼" ਦਾ ਸਥਾਨ ਕਿਹਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.mid-day.com/articles/best-of-desi-reads/22744249|title=Best of desi reads|date=2020-04-22|website=mid-day|language=en|access-date=2020-12-01}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਈਸਟਰਨ ਆਈ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ "ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੌਡਕਾਸਟਾਂ ਵਿੱਚ ਅਸਲ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ" ਵਜੋਂ ਦੱਸਿਆ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.easterneye.biz/how-popular-podcasts-are-redefining-real-talk/|title=How popular podcasts are redefining real talk - EasternEye|language=en-GB|access-date=2020-12-01}}</ref> == ਸਿਖਲਾਈ == ਭੱਟ ਰਾਇਟਿੰਗ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਡੱਲਾਸ ਵਿਖੇ ਰਚਨਾਤਮਕ ਲਿਖਾਈ ਸਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ। <ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=DITMj1gboec&feature=youtu.be|title=Jenny Bhatt Writing Workshops Interview|website=www.youtube.com|access-date=2020-08-21}}</ref> == ਹਵਾਲੇ ==   [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1972]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਮਹਿਲਾ ਅਨੁਵਾਦਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਲੇਖਿਕਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਸਾਹਿਤਕ ਆਲੋਚਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਮਰੀਕੀ ਔਰਤ ਨਾਵਲਕਾਰ]] 3ka0pmmp0byyiceozkpejvc8p3ijbb1 0 137995 838777 677251 2026-05-06T16:57:21Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838777 wikitext text/x-wiki '''ਜੌਨ ਬਟਲਰ''' (ਜਨਮ 4 ਜੁਲਾਈ 1972)<ref>{{Cite web|url=http://www.irishexaminer.com/viewpoints/books/beginners-pluck-john-butler-156730.html|title=Beginner's Pluck: John Butler|date=4 June 2011|publisher=[[Irish Examiner]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180113171643/http://www.irishexaminer.com/viewpoints/books/beginners-pluck-john-butler-156730.html|archive-date=13 January 2018|access-date=13 January 2018}}</ref> ਇੱਕ ਆਇਰਿਸ਼ ਆਈ.ਐਫ.ਟੀ.ਏ. ਅਵਾਰਡ-ਨਾਮਜ਼ਦ<ref name="IFTA2014">{{Cite web|url=http://www.independent.ie/woman/celeb-news/awards-season/irish-superstars-lead-this-years-ifta-nominations-30047036.html|title=Irish superstars lead this year's IFTA nominations|last=McBride|first=Caitlin|date=27 February 2014|website=[[Irish Independent]]|access-date=27 February 2014}}</ref>ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਪਟਕਥਾ ਲੇਖਕ ਅਤੇ [[ਨਾਵਲਕਾਰ]] ਹੈ।<ref name="Tenderloin">{{Cite news|url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/books/features/the-tenderloin-by-john-butler-2300243.html|title=The Tenderloin, By John Butler|last=Turner|first=Mark|date=20 June 2011|work=[[The Independent]]}}</ref> ਉਸਦੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸਕੈਚ ਸ਼ੋਅ ''ਯੂਅਰ ਬੈਡ ਸੈਲਫ'' ਅਤੇ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਜਾਰਜ,<ref name="Christmas">{{Cite web|url=http://www.herald.ie/entertainment/tv-radio/domhnall-gleeson-to-star-in-rte-christmas-special-1569093.html|title=Domhnall Gleeson to star in RTÉ Christmas Special|date=10 December 2007|website=[[Evening Herald]]|access-date=30 May 2017|archive-date=13 ਫ਼ਰਵਰੀ 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120213115602/http://www.herald.ie/entertainment/tv-radio/domhnall-gleeson-to-star-in-rte-christmas-special-1569093.html|url-status=dead}}</ref> ''ਸਪੇਸਮੈਨ ਥ੍ਰੀ,'',<ref name="Christmas" /> ''ਦ ਸਟੈਗ''<ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/film/2014/mar/16/the-stag-review-good-hearted-irish-comedy|title=The Stag review – 'good-hearted Irish comedy'|last=Kermode|first=Mark|date=16 March 2014|website=[[The Guardian]]|access-date=30 May 2017}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.arrowfilms.co.uk/the-stag-3/|title=The Stag|year=2014|website=Arrow Films|access-date=30 May 2015}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://twitchfilm.com/2013/09/tiff-2013-review-the-stag-works-its-comedy-formula-to-perfection.html|title=TIFF 2013 Review: THE STAG Works Its Comedy Formula To Perfection|last=Brown|first=Todd|date=13 September 2013|website=Twitch|archive-url=https://web.archive.org/web/20140810231411/http://twitchfilm.com/2013/09/tiff-2013-review-the-stag-works-its-comedy-formula-to-perfection.html|archive-date=10 August 2014|access-date=3 December 2014}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.rte.ie/ten/news/2014/0305/600226-us-premiere-for-irish-comedy-the-stag/|title=US premiere for Irish comedy The Stag|date=5 March 2014|website=RTÉ Ten|access-date=3 December 2014}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.rottentomatoes.com/m/the_bachelor_weekend/|title=The Bachelor Weekend (The Stag)|year=2014|website=Rotten Tomatoes|access-date=3 December 2014}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.thematinee.ca/tiff2013stag/|title=THE STAG plays TIFF 2013|last=McNeil|first=Ryan|date=15 September 2013|website=The Matinee|access-date=3 December 2014}}</ref> ''ਅਤੇ ਹੈਂਡਸਮ ਡੇਵਲ'' ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref name="EntIEHD">{{Cite web|url=https://www.rte.ie/entertainment/video/2017/0420/869078-new-irish-movie-handsome-devil-reaches-cinemas/|title=New Irish movie Handsome Devil reaches cinemas|date=20 April 2017|access-date=30 May 2017}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.shadowlocked.com/201403053294/reviews/review-the-stag.html|title=Review: The Stag|last=Bazley|first=Lewis|date=5 March 2014|website=Shadowlocked|archive-url=https://web.archive.org/web/20140306174326/http://www.shadowlocked.com/201403053294/reviews/review-the-stag.html|archive-date=6 March 2014|access-date=30 May 2017}}</ref><ref name="scannain">{{Cite web|url=http://www.scannain.com/irish/handsome-devil-preview|title=Irish Film Preview: John Butler's Handsome Devil|website=scannain|access-date=23 August 2016}}</ref><ref name="SD">{{Cite web|url=http://www.screendaily.com/festivals/toronto/toronto-unveils-city-to-city-world-cinema-masters-line-ups/5108484.article|title=Toronto unveils City To City, World Cinema, Masters line-ups|website=ScreenDaily|access-date=30 May 2017}}</ref><ref name="ITBlackrock">{{Cite news|url=https://www.irishtimes.com/culture/film/handsome-devil-blackrock-boy-meets-blackrock-boy-the-movie-1.3053100|title=Handsome Devil: Blackrock boy meets Blackrock boy – the movie|last=Clarke|first=Donald|date=20 April 2017|work=[[Irish Times]]|access-date=30 May 2017}}</ref><ref name="Guardian">{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/film/2017/apr/27/handsome-devil-review-john-butler-fionn-oshea-andrew-scott|title=Handsome Devil review – feelgood comedy tackles homophobia|last=Bradshaw|first=Peter|date=27 April 2017|access-date=30 May 2017}}</ref><ref name="HDEx">{{Cite news|url=http://www.irishexaminer.com/lifestyle/artsfilmtv/handsome-devil-is-in-the-detail-for-john-butler-448117.html|title=Handsome Devil is in the detail for John Butler|last=McCarthy|first=Esther|date=19 April 2017|access-date=30 May 2017|publisher=[[Irish Examiner]]}}</ref><ref name="IN">{{Cite news|url=http://www.irishnews.com/arts/2017/03/31/news/back-to-school-director-john-butler-on-bringing-handsome-devil-to-belfast-film-festival-982521/|title=Back to school: Director John Butler on bringing Handsome Devil to Belfast Film Festival|last=Roy|first=David|date=31 March 2017|work=[[Irish News]]|access-date=30 May 2017}}</ref><ref name="DIFF">{{Cite web|url=http://www.diff.ie/news/article/irish-premiere-of-handsome-devil-announced-as-closing-night-gala-at-adiff17|title=Irish premiere of Handsome Devil announced as Closing Night Gala at ADIFF17|date=15 December 2016|access-date=30 May 2017|archive-date=3 ਫ਼ਰਵਰੀ 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170203112108/http://www.diff.ie/news/article/irish-premiere-of-handsome-devil-announced-as-closing-night-gala-at-adiff17|dead-url=yes}}</ref> == ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਕਰੀਅਰ == ਬਟਲਰ ਦਾ ਜਨਮ ਡਬਲਿਨ, [[ਆਇਰਲੈਂਡ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਬਲੈਕਰੌਕ ਕਾਲਜ, ਡਬਲਿਨ ਦੇ ਇੱਕ ਆਲ-ਬੁਆਏ ਕੈਥੋਲਿਕ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਿਆ।<ref>{{Cite web|url=https://www.irishnews.com/arts/2017/03/31/news/back-to-school-director-john-butler-on-bringing-handsome-devil-to-belfast-film-festival-982521/|title=Back to school: Director John Butler on bringing Handsome Devil to Belfast Film Festival|last=Roy|first=David|website=Irish News}}</ref> ਫਿਰ ਉਹ ਯੂਸੀਡੀ (ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਕਾਲਜ ਡਬਲਿਨ) ਗਿਆ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਗ੍ਰੀਕ ਅਤੇ ਰੋਮਨ ਵਿੱਚ ਬੈਚਲਰ ਡਿਗਰੀ ਅਤੇ ਫ਼ਿਲਮ ਸਟੱਡੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਮਾਸਟਰ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web|url=https://www.irishexaminer.com/viewpoints/books/beginners-pluck-john-butler-156730.html|title=BEGINNER'S PLUCK: John Butler|website=Irish Examiner}}</ref> ਬਟਲਰ [[ਗੇਅ]] ਹੈ।<ref name="Joe">{{Cite web|url=https://www.joe.ie/movies-tv/star-director-handsome-devil-chat-man-united-choreography-odriscoll-lgbt-2017-ireland-586005|title=The star & director of Handsome Devil chat choreography with Brian O'Driscoll, LGBT in 2017 Ireland & inverting film stereotypes}}</ref> ਉਹ [[ਲਿਵਰਪੂਲ ਫੁੱਟਬਾਲ ਕਲੱਬ|ਲਿਵਰਪੂਲ ਐਫ.ਸੀ]]. ਦਾ ਸਮਰਥਕ ਹੈ।<ref name="Joe" /> == ਫ਼ਿਲਮੋਗ੍ਰਾਫੀ == === ਫ਼ਿਲਮਾਂ === ==== ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਵਜੋਂ ==== {| class="wikitable sortable plainrowheaders" ! scope="col" |ਸਿਰਲੇਖ ! scope="col" | ਸਾਲ ! class="unsortable" scope="col" | ਨੋਟਸ ! class="unsortable" scope="col" |  |- ! scope="row" | ''ਜਾਰਜ'' | 2005 | [[ਲਘੂ ਫ਼ਿਲਮ|ਲਘੂ ਫਿਲਮ]] ; ਲੇਖਕ ਵੀ | |- ! scope="row" | ''ਦ ਬੈਲਡ ਆਫ ਕਿਡ ਕੰਤੁਰਕ'' | 2009 | ਲਘੂ ਫਿਲਮ | |- ! scope="row" | ''ਦ ਸਟੈਗ'' | 2013 | ਲੇਖਕ ਵੀ | |- ! scope="row" | ਹੈਂਡਸਮ ਡੇਵਲ | 2016 | ਲੇਖਕ ਵੀ | |- ! scope="row" | ''ਪਾਪੀ ਚੂਲੋ'' | 2018 | ਲੇਖਕ ਵੀ | |} === ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ === ==== ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਵਜੋਂ ==== {| class="wikitable sortable plainrowheaders" ! scope="col" |ਸਿਰਲੇਖ ! scope="col" | ਸਾਲ ! class="unsortable" scope="col" | ਨੋਟਸ ! class="unsortable" scope="col" |  |- ! scope="row" | ''ਦ ਮਿਲੀਅਨ ਡਾਲਰ ਡੀਲ'' | 1999 | [[ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਫ਼ਿਲਮ|ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ]] | |- ! scope="row" | ਯੂਅਰ ਬੈਡ ਸੇਲਫ | 2010 | ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਅਤੇ ਲੇਖਕ (6 ਐਪੀਸੋਡ) | |- ! scope="row" | ''ਇਮਮੈਚੋਰਟੀ ਫਾਰ ਚੈਰਿਟੀ'' | 2012 | ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਫ਼ਿਲਮ | |} == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{IMDB name|2899940|name=John Butler}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਐਲਜੀਬੀਟੀ ਨਾਵਲਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1972]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] bb85ykjs06ctnbs0z33pgrm0kmo54bm 0 138244 838773 808788 2026-05-06T16:14:44Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 3 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838773 wikitext text/x-wiki {{Infobox professional wrestler |name=Jake Atlas |birth_name=Kenny Marquez |birth_date={{Birth date and age|1994|10|05}} |birth_place=[[El Monte, California|El Monte]], [[California]], U.S. |names=Jake Atlas |trainer=Santino Bros Wrestling |debut=August 6, 2016 |retired=September 14, 2021 }} '''ਕੇਨੀ ਮਾਰਕੇਜ਼'''<ref>{{Cite web|url=https://www.wwe.com/shows/wwenxt/article/mercedes-martinez-jake-atlas-wwe-performance-center|title=Mercedes Martinez, Jake Atlas and more report to WWE Performance Center|last=Melok|first=Bobby|date=January 14, 2020|website=WWE}}</ref> (ਜਨਮ ਅਕਤੂਬਰ 5, 1994), ਜੋ ਉਸਦੇ ਰਿੰਗ ਨਾਮ '''ਜੇਕ ਐਟਲਸ''' ਦੁਆਰਾ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਪਹਿਲਵਾਨ ਅਤੇ ਸਾਬਕਾ [[ਜਿਮਨਾਸਟਿਕ|ਜਿਮਨਾਸਟ]] ਹੈ, ਜੋ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਨਿਊ ਜਾਪਾਨ ਪ੍ਰੋ-ਰੈਸਲਿੰਗ ਲਈ ਸਾਈਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹ [[ਡਬਲਯੂ.ਡਬਲਯੂ.ਈ.]] ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। == ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਕੁਸ਼ਤੀ ਕਰੀਅਰ == === ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਾਲ (2016-2017) === [[ਲਾਸ ਐਂਜਲਸ|ਲਾਸ ਏਂਜਲਸ]] ਦੇ ਮੂਲ ਨਿਵਾਸੀ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ, ਮਾਰਕੇਜ਼ ਨੇ ਸਥਾਨਕ ਸੈਂਟੀਨੋ ਬ੍ਰੋਸ. ਰੇਸਲਿੰਗ ਅਕੈਡਮੀ ਵਿਚ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ਲੈ ਕੇ ਨੇ 6 ਅਗਸਤ, 2016 ਨੂੰ ਰਿੰਗ ਨਾਮ ਜੈਕ ਐਟਲਸ ਦੇ ਤਹਿਤ ਰੌਬੀ ਫੀਨਿਕਸ ਖਿਲਾਫ਼ ਆਪਣੀ ਇਨ-ਰਿੰਗ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ, ਇੱਕ ਮੈਚ ਜੋ ਉਸਨੇ ਅਯੋਗਤਾ ਦੁਆਰਾ ਜਿੱਤਿਆ। ਉਹ 2016 ਅਤੇ 2017 ਦਰਮਿਆਨ ਕਈ ਹੋਰ ਤਰੱਕੀਆਂ ਵਿੱਚ ਔਰੇਂਜ ਕਾਉਂਟੀ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਕੁਸ਼ਤੀ, ਐਮਪਾਇਰ ਰੈਸਲਿੰਗ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ, ਬਾਜਾ ਸਟਾਰਜ਼ ਯੂ.ਐਸ.ਏ., ਆਲ ਪ੍ਰੋ ਰੈਸਲਿੰਗ, ਗੋਲਡ ਰਸ਼ ਪ੍ਰੋ ਰੈਸਲਿੰਗ ਅਤੇ ਹਾਲੀਵੁੱਡ ਤੋਂ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਕੁਸ਼ਤੀ ਸਮੇਤ ਕਈ [[ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ]] ਦੀਆਂ ਤਰੱਕੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਇਆ। ਕੁਝ ਤਰੱਕੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਕੁਸ਼ਤੀ ਦੀ ਉੱਚ-ਉੱਡਣ ਵਾਲੀ ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਏਰੀਅਲ ਇੰਸਟਿੰਕਟ ਕਹਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਸਾਥੀ ਪਹਿਲਵਾਨ ਲੂਕਾਸ ਰਿਲੇ ਨਾਲ ਟੈਗ ਟੀਮ ਮੈਚਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ। ਆਪਣੇ ਕਰੀਅਰ ਦੌਰਾਨ, ਐਟਲਸ ਨੇ ਸੈਂਟੀਨੋ ਬ੍ਰੋਸ ਸਮੇਤ ਖ਼ਿਤਾਬ ਜਿੱਤੇ। ਕੁਸ਼ਤੀ ਦੀ ਐਸ.ਬੀ.ਡਬਲਯੂ. ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਅਤੇ ਆਲ ਪ੍ਰੋ ਰੈਸਲਿੰਗ ਦੀ ਯੂਨੀਵਰਸਲ ਹੈਵੀਵੇਟ ਅਤੇ ਜੂਨੀਅਰ ਹੈਵੀਵੇਟ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਆਦਿ। === ਡਬਲਯੂ.ਡਬਲਯੂ.ਈ. (2018–2021) === [[ਡਬਲਯੂ.ਡਬਲਯੂ.ਈ.]] ਨਾਲ ਐਟਲਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸਬੰਧ 2018 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਸੇਲਿਬ੍ਰਿਟੀ ਅੰਡਰਕਵਰ ਬੌਸ ਦੇ ਇੱਕ ਐਪੀਸੋਡ ਵਿੱਚ ਸਟੈਫਨੀ ਮੈਕਮਾਹਨ ਨਾਲ ਜਾਹਿਰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਐਟਲਸ ਨੂੰ ਕਥਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਘਰ ਲਈ $25,000 ਡਾਊਨ ਪੇਮੈਂਟ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਡਬਲਯੂ.ਡਬਲਯੂ.ਈ. ਲਈ ਇੱਕ ਰਾਜਦੂਤ ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸੇ ਸਾਲ ਜੁਲਾਈ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਐਟਲਸ ਨੇ ਬੋਸਟਨ, ਮੈਸੇਚਿਉਸੇਟਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ "ਬੀ ਏ ਸਟਾਰ" ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। 23 ਅਕਤੂਬਰ, 2019 ਨੂੰ, ਐਟਲਸ ਨੇ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਡਬਲਯੂ.ਡਬਲਯੂ.ਈ. ਨਾਲ ਹਸਤਾਖਰ ਕੀਤੇ। <ref>{{Cite web|url=http://www.newnownext.com/jake-atlas-openly-gay-wwe-wrestler/10/2019/|title=Out Professional Wrestler Jake Atlas to Sign With WWE|last=Rudolph|first=Christopher|date=2020-10-23|website=LOGO News|access-date=2020-04-02}}</ref> ਐਨ.ਐਕਸ.ਟੀ. ਦੇ 1 ਅਪ੍ਰੈਲ, 2020 ਦੇ ਐਪੀਸੋਡ 'ਤੇ, ਐਟਲਸ ਨੂੰ ਡੈਕਸਟਰ ਲੂਮਿਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਹਰਾਇਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://www.prowrestlingsheet.com/jake-atlas-makes-nxt-tv-debut/|title=Recent NXT Signee Jake Atlas Makes NXT TV Debut|last=Satin|first=Ryan|date=2020-04-02|website=Pro Wrestling Sheet {{!}} Insider Wrestling News and Reports|language=en-US|access-date=2020-04-02}}</ref> 12 ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ, ਐਟਲਸ ਨੂੰ ਅੰਤਰਿਮ ਐਨ.ਐਕਸ.ਟੀ. ਕਰੂਜ਼ਰਵੇਟ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ [[ਰਾਊਂਡ-ਰੌਬਿਨ ਪ੍ਰਤਿਯੋਗਿਤਾ|ਰਾਊਂਡ-ਰੋਬਿਨ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਭਾਗੀਦਾਰ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਐਟਲਸ ਨੇ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਹਿਲੇ ਮੈਚ ਵਿੱਚ ਡਰੇਕ ਮਾਵੇਰਿਕ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਮੈਚ ਵਿੱਚ ਟੋਨੀ ਨੇਸ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ, ਪਰ ਕੁਸ਼ੀਦਾ ਤੋਂ ਹਾਰ ਗਿਆ। ਐਨ.ਐਕਸ.ਟੀ. ਦੇ 20 ਮਈ ਦੇ ਐਪੀਸੋਡ 'ਤੇ ਮਾਵੇਰਿਕ ਨੇ ਕੁਸ਼ੀਦਾ ਨੂੰ ਹਰਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅਗਲੇ ਹਫਤੇ ਲਈ ਮਾਵੇਰਿਕ, ਕੁਸ਼ੀਦਾ ਅਤੇ ਐਟਲਸ ਵਿਚਕਾਰ ਟ੍ਰਿਪਲ ਥ੍ਰੀਟ ਮੈਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਤਿੰਨੋਂ ਪੁਰਸ਼ 2-1 ਨਾਲ ਬਰਾਬਰੀ 'ਤੇ ਸਨ। ਮਾਵੇਰਿਕ ਨੇ ਐਟਲਸ ਨੂੰ ਵਿਵਾਦਪੂਰਨ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪਿੰਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੈਚ ਜਿੱਤ ਲਿਆ। 205 ਲਾਈਵ ਦੇ 19 ਜੂਨ ਦੇ ਐਪੀਸੋਡ 'ਤੇ, ਐਟਲਸ ਨੇ ਜੈਕ ਗੈਲਾਘਰ ਨੂੰ ਹਰਾ ਕੇ ਬ੍ਰਾਂਡ 'ਤੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web|url=https://www.fightful.com/wrestling/results/wwe-205-live-results-live-coverage-61920-oney-lorcan-vs-chase-parker-jake-atlas-debuts|title=WWE 205 Live Results for 6/19/20 Oney Lorcan vs Chase Parker, Jake Atlas Debuts|website=Fightful}}</ref> ਅਕਤੂਬਰ 2020 ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਰੂਜ਼ਰਵੇਟ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਸੈਂਟੋਸ ਐਸਕੋਬਾਰ ਨਾਲ ਝਗੜਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੇਗਾ ਪਰ ਹਰ ਵਾਰ ਉਹ ਹਾਰ ਗਿਆ। ਜਨਵਰੀ 2021 ਵਿੱਚ, ਐਟਲਸ ਨੇ ਡਸਟੀ ਰੋਡਜ਼ ਟੈਗ ਟੀਮ ਕਲਾਸਿਕ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੂੰ ਈਸਾਯਾਹ "ਸਵੇਰਵ" ਸਕਾਟ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ , ਪਰ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਅੰਤਮ ਵਿਜੇਤਾ ਐਮ.ਐਸ.ਕੇ. ( ਨੈਸ਼ ਕਾਰਟਰ ਅਤੇ ਵੇਸ ਲੀ ) ਦੁਆਰਾ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਮੈਚ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਬਹਿਸ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web|url=https://prowrestling.net/site/2021/01/13/1-13-nxt-tv-results-moores-review-of-adam-cole-and-roderick-strong-vs-tyler-breeze-and-fandango-and-grizzled-young-veterans-vs-ever-rise-in-a-dusty-rhodes-tag-team-classic-matches-shotzi-blackh/|title=1/13 NXT TV results: Moore's review of Adam Cole and Roderick Strong vs. Tyler Breeze and Fandango, and Grizzled Young Veterans vs. Ever-Rise in a Dusty Rhodes Tag Team Classic matches, Shotzi Blackheart vs. Candice LeRae, Johnny Gargano vs. Dexter Lumis in a non-title match|last=Moore|first=John|date=January 13, 2021|website=Pro Wrestling Dot Net|access-date=January 14, 2021}}</ref> 6 ਅਗਸਤ, 2021 ਨੂੰ, ਐਟਲਸ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਡਬਲਯੂ.ਡਬਲਯੂ.ਈ. ਇਕਰਾਰਨਾਮੇ ਤੋਂ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://www.fightful.com/wrestling/wwe-releases-bronson-reed-leon-ruff-bobby-fish-mercedes-martinez-and-more|title=WWE Releases Bronson Reed, Leon Ruff, Bobby Fish, Mercedes Martinez, And More|last=Jeremy Lambert|date=6 August 2021|website=Fightful|access-date=7 August 2021}}</ref> === ਸੁਤੰਤਰ ਸਰਕਟ (2021) === ਡਬਲਯੂ.ਡਬਲਯੂ.ਈ. ਤੋਂ ਉਸਦੀ ਰਿਹਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਐਟਲਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਗੇਮ ਚੇਂਜਰ ਰੈਸਲਿੰਗ ਦੇ ''ਐਫੀ ਦੇ ਬਿਗ ਗੇ ਬ੍ਰੰਚ ਸ਼ਿਕਾਗੋ'' ਈਵੈਂਟ ਵਿੱਚ ਹੋਈ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਐਫੀ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ। === ਰਿੰਗ ਆਫ਼ ਆਨਰ (2021) === 3 ਸਤੰਬਰ, 2021 ਨੂੰ, ਇਹ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਕਿ ਐਟਲਸ ਰਿੰਗ ਆਫ਼ ਆਨਰ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਡਿਸਹੋਨਰ ਅਠਾਰਵੇਂ ਦੇ ਸਾਥੀ ਡਬਲਿਊ.ਡਬਲਿਊ.ਈ. ਰਿਲੀਜ਼ ਟੇਲਰ ਰਸਟ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸ਼ੋਅਕੇਸ ਮੈਚ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦੇਵੇਗਾ। ਈਵੈਂਟ ਵਿੱਚ ਐਟਲਸ ਨੂੰ ਰਸਟ ਨੇ ਹਰਾਇਆ। ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ, ਐਟਲਸ ਨੇ ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਕੁਸ਼ਤੀ ਤੋਂ ਸੰਨਿਆਸ ਲੈਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web|url=https://www.wrestlinginc.com/news/2021/09/jake-atlas-announces-that-he-is-stepping-away-from-pro-wrestling/|title=Jake Atlas Announces That He Is Stepping Away From Pro Wrestling}}</ref> == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == ਮਾਰਕੇਜ਼ ਖੁੱਲ੍ਹੇਆਮ [[ਗੇਅ]] ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=https://www.gaystarnews.com/article/pro-wrestler-superstar-jake-atlas-comes-gay/|title=Pro-wrestler "Superstar" Jake Atlas comes out as gay|last=Besanvalle|first=James|date=13 February 2018|access-date=11 June 2020|archive-date=11 ਜੂਨ 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200611214513/https://www.gaystarnews.com/article/pro-wrestler-superstar-jake-atlas-comes-gay/|dead-url=yes}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.outsports.com/2020/4/4/21207420/jake-atlas-debut-wwe-nxt-wrestling-lgbt-gay|title=Jake Atlas debuts on WWE television|last=Bell|first=Brian C.|date=4 April 2020|access-date=June 11, 2020}}</ref> ਉਹ ਜਾਪਾਨੀ ਅਤੇ ਮੈਕਸੀਕਨ ਮੂਲ ਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.one37pm.com/strength/sports/jake-atlas-interview-wrestling-nxt|title=A Rare Interview With One of Wrestling's Rising Stars|last=Shorey|first=Eric|date=November 5, 2019|website=ONE37pm|access-date=November 17, 2020|archive-date=ਜਨਵਰੀ 16, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116210043/https://www.one37pm.com/strength/sports/jake-atlas-interview-wrestling-nxt|url-status=dead}}</ref> == ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ == * '''ਸਾਰੇ ਪ੍ਰੋ ਕੁਸ਼ਤੀ''' ** ਏ.ਪੀ.ਡਬਲਿਊ. ਜੂਨੀਅਰ ਹੈਵੀਵੇਟ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ (1 ਵਾਰ) <ref>{{Cite web|url=https://www.cagematch.net/?id=5&nr=48|title=APW Junior Heavyweight Championship|last=Kreikenbohm|first=Philip|date=June 15, 2019|publisher=Cagematch - The Internet Wrestling Database|access-date=January 17, 2021}}</ref> ** ਏ.ਪੀ.ਡਬਲਿਊ. ਯੂਨੀਵਰਸਲ ਹੈਵੀਵੇਟ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ (1 ਵਾਰ) <ref>{{Cite web|url=https://www.cagematch.net/?id=5&nr=49|title=APW Universal Heavyweight Championship|last=Kreikenbohm|first=Philip|date=August 2, 2019|publisher=Cagematch - The Internet Wrestling Database|access-date=January 17, 2021}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * '''PCW ULTRA''' ** ਪੀ.ਸੀ.ਡਬਲਿਊ. ਅਲਟਰਾ ਲਾਈਟ ਹੈਵੀਵੇਟ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ (1 ਵਾਰ) <ref>{{Cite web|url=https://www.cagematch.net/?id=5&nr=3099|title=PCW ULTRA Light Heavyweight Championship|last=Kreikenbohm|first=Philip|date=January 18, 2019|publisher=Cagematch - The Internet Wrestling Database|access-date=January 17, 2021}}</ref> * '''''ਪ੍ਰੋ ਰੈਸਲਿੰਗ ਇਲਸਟ੍ਰੇਟਿਡ''''' ** 2020 ਵਿੱਚ ''ਪੀ.ਡਬਲਿਊ.ਆਈ.500'' ਵਿੱਚ ਚੋਟੀ ਦੇ 500 ਸਿੰਗਲ ਪਹਿਲਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 169ਵੇਂ ਨੰਬਰ 'ਤੇ <ref>{{Cite web|url=https://www.cagematch.net/?id=97&nr=264#2020|title=Pro Wrestling Illustrated (2020)|last=Kreikenbohm|first=Philip|publisher=Cagematch - The Internet Wrestling Database|access-date=January 17, 2021}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * '''ਸੈਂਟੀਨੋ ਬ੍ਰੋਸ.''' '''ਕੁਸ਼ਤੀ''' ** ਐਸ.ਬੀ.ਡਬਲਿਊ. ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ (1 ਵਾਰ) <ref>{{Cite web|url=https://www.cagematch.net/?id=5&nr=2090|title=SBW Championship|last=Kreikenbohm|first=Philip|date=December 21, 2018|publisher=Cagematch - The Internet Wrestling Database|access-date=January 17, 2021}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{Wwe superstar|jake-atlas}} * {{ਟਵਿਟਰ|JakeAtlas_|Jake Atlas}} * {{Professional wrestling profiles|cagematch=18685|wrestlingdata=32659|iwd=jake-atlas-13868|name=Jake Atlas}} * {{IMDB name|nm10467549|Jake Atlas}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੇਅ ਖਿਡਾਰੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਪੁਰਸ਼ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਪਹਿਲਵਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1994]] areg12it2gn2hca53dzz56z18208j6r 0 142351 838743 835588 2026-05-06T12:30:13Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838743 wikitext text/x-wiki {{ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬਾ ਜੱਥੇਬੰਦੀ|name=ਗੇਅ ਬੰਬੇ|image=Gay Bombay logo.png|size=|alt=|caption=|abbreviation=ਜੀ.ਬੀ.|predecessor=|successor=|formation={{start date and age|1998|09}}|extinction=|type=ਕੁਲੈਕਟਿਵ|status=ਸਰਗਰਮ|purpose=|headquarters=[[ਮੁੰਬਈ]], [[ਭਾਰਤ]]|location=|coords=|region_served=|membership=6,000+ (As of July 2009)<ref>{{cite news |last1=Sheth |first1=Niraj |last2=Bellman |first2=Eric |title=Indian Court Strikes Down Homosexuality Ban |url=https://www.wsj.com/articles/SB124651666709884773 |newspaper=[[The Wall Street Journal]] |date=July 3, 2009}}</ref>|language=|general=|leader_title=ਸੰਸਥਾਪਕ|leader_name=ਉਮੰਗ ਸੇਠ|key_people=|main_organ=|parent_organization=|affiliations=|budget=|num_staff=|num_volunteers=|website={{url|gaybombay.org}}}} '''ਗੇਅ ਬੰਬੇ''' ('''ਜੀ.ਬੀ.''' ਦਾ ਸੰਖੇਪ) [[ਮੁੰਬਈ]], [[ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ [[ਐਲ.ਜੀ.ਬੀ.ਟੀ|ਐਲ.ਜੀ.ਬੀ.ਟੀ.]] ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਸਥਾ ਹੈ, ਜੋ ਐਲ.ਜੀ.ਬੀ.ਟੀ.ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=https://archive.mid-day.com/news/2009/nov/021109-Gay-homosexuals-Tarun-Gupta-Liquid-Lounge-sexologist.htm|title='My son is gay and I'm proud to be his mom'|last=Singh|first=Varun|date=November 2, 2009|work=[[Mid-Day]]}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਇਸਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 1998 ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਹ ਸੰਸਥਾ ਵਰਕਸ਼ਾਪਾਂ, ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਦੀ ਸਕ੍ਰੀਨਿੰਗ ਅਤੇ ਪਾਰਟੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਸਮਲਿੰਗੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/3001126.stm|title=Gay Bombay comes out|last=Ahmed|first=Zubair|date=19 June 2003|work=[[BBC News]]}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://theculturetrip.com/asia/india/articles/a-lgbtq-guide-to-mumbai-india/|title=A Colourful LGBTQ Guide To Mumbai|last=Nambiar|first=Sridevi|date=October 5, 2016|publisher=Theculturetrip.com|access-date=ਜੂਨ 3, 2022|archive-date=ਜੂਨ 3, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220603152317/https://theculturetrip.com/asia/india/articles/a-lgbtq-guide-to-mumbai-india/|url-status=dead}}</ref><ref name="googlebook">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=BjcbAAAAYAAJ&q=Gay+Bombay|title=Humjinsi: A Resource Book on Lesbian, Gay, and Bisexual Rights in India|last=Fernandez|first=Bina|date=February 27, 2000|publisher=India Centre for Human Rights and Law, 2002|pages=191|oclc=ocm60786252}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://in.news.yahoo.com/the-inside-story-speed-dating-with-gay-bombay-083239477.html|title=The Inside Story: Speed Dating With Gay Bombay|date=December 8, 2015|work=[[Yahoo! News]]}}</ref> ਸੰਗਠਨ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਐਲ.ਜੀ.ਬੀ.ਟੀ. ਭਾਈਚਾਰੇ ਲਈ ਇੱਕ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਜਗ੍ਹਾ ਬਣਾਉਣਾ ਹੈ।<ref name="midday">{{Cite news|url=https://www.mid-day.com/articles/mumbai-lgbt-parties-to-go-on-as-tribute-to-orlando-victims/17332174|title=Mumbai LGBT parties to go on as tribute to Orlando victims|last=Singh|first=Varun|date=June 14, 2016|work=[[Mid-Day]]}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite news|url=https://books.google.com/books?id=No8xAQAAIAAJ&q=Gay+Bombay|title=New Statesman|publisher=[[New Statesman]], Limited, 2009|year=2009|issue=4943–4955|volume=138|pages=18}}</ref> == ਇਤਿਹਾਸ == ਗੇਅ ਬੰਬੇ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 1998 ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਹ [[ਮੁੰਬਈ]] ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਚੱਲ ਰਹੇ ਸਮਲਿੰਗੀ ਸਹਾਇਤਾ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ 2000 ਤੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਲੱਬਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਰਟੀਆਂ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=https://www.livemint.com/Leisure/iim5VoD6CBsWLVMGb5I1tJ/The-party-must-go-on.html|title=The party must go on|last=Ratnam|first=Dhamini|date=June 17, 2016|publisher=[[Livemint]]}}</ref><ref name="midday"/><ref name="verve">{{Cite news|url=http://www.vervemagazine.in/arts-and-culture/the-hotspots-of-indias-queer-nightlife|title=THE HOTSPOTS OF INDIA'S QUEER NIGHTLIFE|last=Ladha|first=Shubham|date=November 7, 2018|publisher=[[Verve (Indian magazine)]]}}</ref> == ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ == ਗੇਅ ਬੰਬੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਐਲ.ਜੀ.ਬੀ.ਟੀ. ਸਮਾਗਮਾਂ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਡਾਂਸ ਪਾਰਟੀਆਂ, ਪਿਕਨਿਕ, ਫ਼ਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ, ਫ਼ਿਲਮ ਸਕ੍ਰੀਨਿੰਗ, ਮਾਪਿਆਂ ਦੀ ਮੀਟਿੰਗ, ਟ੍ਰੈਕਿੰਗ, ਕੁਕਿੰਗ, ਸਪੀਡ-ਡੇਟਿੰਗ ਬ੍ਰੰਚ, ਕਾਉਂਸਲਿੰਗ ਸੈਸ਼ਨ, ਮੁਲਾਕਾਤਾਂ, ਇਕੱਠਾਂ ਅਤੇ [[ਏਡਜ਼|ਐਚ.ਆਈ.ਵੀ./ਏਡਜ਼]] ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਵਰਗੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ 'ਤੇ ਚਰਚਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।<ref name="googlebook"/><ref name="gaysi">{{Cite news|url=http://gaysifamily.com/2017/10/05/think-talent-check-2017-gay-bombay-talent-show/|title=So You Think You Have Talent? Check Out The 2017 Gay Bombay Talent Show!|last=Joseph|first=Krupa|date=October 5, 2017|publisher=[[Gaysi|Gaysi Family]]|access-date=ਜੂਨ 3, 2022|archive-date=ਸਤੰਬਰ 26, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210926030432/https://gaysifamily.com/2017/10/05/think-talent-check-2017-gay-bombay-talent-show/|dead-url=yes}}</ref><ref name="verve"/> ਜੁਲਾਈ 2009 ਵਿੱਚ ਗੇਅ ਬੰਬੇ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਮਲਿੰਗੀ ਨੂੰ ਅਪਰਾਧੀਕਰਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਨ ਦੇ ਦਿੱਲੀ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਦਾ ਜਸ਼ਨ ਮਨਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/A-night-of-jalebis-and-rainbow-hats/articleshow/4735948.cms|title=A night of jalebis and rainbow hats|date=July 4, 2009|work=[[The Times of India]]}}</ref> 2008 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਐਲ.ਜੀ.ਬੀ.ਟੀ. ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਮੀਡੀਆ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨ ਦੇਣ ਲਈ ਗੇਅ ਬੰਬਈ ਦੁਆਰਾ ਕੁਈਰ ਮੀਡੀਆ ਕੁਲੈਕਟਿਵ ਅਵਾਰਡ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ।<ref>{{Cite news|url=https://www.livemint.com/Leisure/KyKt1kaQNYfGerLBIUkRKL/The-year-we-really-came-out.html|title=The year we really came out|date=December 29, 2008|publisher=[[Livemint]]}}</ref> ਇਹ ਐਲ.ਜੀ.ਬੀ.ਟੀ. ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਹਰ ਸਾਲ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਸ਼ੋਅ, ਗੇਅ ਬੰਬੇ ਟੇਲੈਂਟ ਸ਼ੋਅ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref name="gaysi"/><ref>{{Cite news|url=https://in.news.yahoo.com/gay-bombay-talent-show-102030717.html|title=The Gay Bombay Talent Show|date=November 9, 2015|work=[[Yahoo! News]]}}</ref> ਮਈ 2017 ਵਿੱਚ ਗੇਅ ਬੰਬੇ ਨੇ ਡੋਮਿਨਿਕ ਡਿਸੂਜ਼ਾ, ਜੋ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ [[ਏਡਜ਼]] ਕਾਰਕੁਨ ਸਨ, ਨੂੰ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਲੋਕਾਂ 'ਤੇ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਫ਼ਿਲਮ ਦਿਖਾ ਕੇ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।<ref>{{Cite news|url=https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/gay-bombay-pays-tribute-to-india-s-first-aids-activist-on-his-25th-death-anniversary/story-Lsnd94d9ZuMAsulk44pw3N.html|title=Gay Bombay pays tribute to India's first AIDS activist on his 25th death anniversary|last=Joshi|first=Premaja|date=May 15, 2017|work=[[Hindustan Times]]}}</ref> == ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ == ਪਰਮੀਸ਼ ਸ਼ਾਹਾਨੀ ਦੀ ਇੱਕ ਕਿਤਾਬ ''ਗੇਅ ਬੰਬੇ: ਗਲੋਬਲਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ, ਲਵ ਐਂਡ (ਬੀ)ਲੋਂਗਿੰਗ ਇਨ ਕੰਟੈਂਪਰੇਰੀ ਇੰਡੀਆ'' (2008),<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=woaHAwAAQBAJ&dq=Gay+Bombay+speed-dating+brunches&pg=PA108|title=Gay Bombay: Globalization, Love and (Be)longing in Contemporary India|last=Shahani|first=Parmesh|date=2008|publisher=[[SAGE Publications]]|isbn=9788132100140}}</ref> ਉਹਨਾਂ ਕਿਰਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸਥਿਤੀਆਂ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੈ, ਜੋ ਗੇਅ ਬੰਬੇ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ, ਇਸ ਨੂੰ ਕਥਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਿੰਟ (ਅਖ਼ਬਾਰ) ਦੁਆਰਾ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref>{{Cite news|url=https://www.livemint.com/Consumer/pt39HPwJ6yhzRzw1AyDI8J/Book-Review-Gay-Bombay.html|title=Book Review: Gay Bombay|last=Kulshrestha|first=Taneesha|date=April 29, 2008|publisher=[[Livemint]]}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.independent.co.uk/life-style/love-sex/gay-bombay-how-has-indias-sexual-landscape-changed-a6833196.html|title=GAY BOMBAY: HOW HAS INDIA'S SEXUAL LANDSCAPE CHANGED?|last=Masani|first=Zareer|date=January 25, 2016|work=[[The Independent]]}}</ref> == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * [[ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਐਲਜੀਬੀਟੀ ਇਤਿਹਾਸ|ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਐਲ.ਜੀ.ਬੀ.ਟੀ. ਇਤਿਹਾਸ]] * [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਐਲਜੀਬੀਟੀ ਸਭਿਆਚਾਰ|ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਐਲ.ਜੀ.ਬੀ.ਟੀ. ਸੱਭਿਆਚਾਰ]] * [[ਐਲਜੀਬੀਟੀ ਅਧਿਕਾਰ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਐਲ.ਜੀ.ਬੀ.ਟੀ. ਅਧਿਕਾਰ ਸੰਗਠਨਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} 19. ਗਾਂਗੁਲੀ, ਦਿਬਯੇਂਦੁ: (18 ਦਸੰਬਰ 2015) ਐਚਆਰ ਮੁਖੀਆਂ ਲਈ, ਐਲਜੀਬੀਟੀ ਨਵੀਂ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਫਰੰਟੀਅਰ ਹੈ, ਦ ਇਕਨਾਮਿਕ ਟਾਈਮਜ਼ [http://epaperbeta.timesofindia.com/Article.aspx?eid=31817&articlexml=For-HR-Chiefs-LGBT-is-the-New-Diversity-18122015008015] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190220181835/http://epaperbeta.timesofindia.com/Article.aspx?eid=31817&articlexml=For-HR-Chiefs-LGBT-is-the-New-Diversity-18122015008015 |date=2019-02-20 }} == ਹੋਰ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ == * {{Cite book|title=Mobile Cultures: New Media in Queer Asia Console-Ing Passions: Television and Cultural Power Console-ing Passions|last=Chris Berry|last2=Lynn Spigel|last3=Fran Martin|last4=Audrey Yue|date=2003|publisher=[[Duke University Press]]|isbn=9780822330875|pages=187, 190, 195}} * {{Cite book|title=Out in Public: Reinventing Lesbian / Gay Anthropology in a Globalizing World|url=https://archive.org/details/outinpublicreinv0000unse|last=Ellen Lewin|last2=William L. Leap|date=2009|publisher=[[John Wiley & Sons]]|isbn=9781444310672}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=CMZcGGc4Ur0C&dq=Gay+Bombay&pg=PT1|title=Social Work Practice and Men Who Have Sex With Men|last=Joseph|first=Sherry|date=2005|publisher=[[SAGE Publications]]|isbn=9780761933519|pages=86}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=rGRaDwAAQBAJ&dq=Gay+Bombay&pg=PA149|title=Growing Up Gay in Urban India: A Critical Psychosocial Perspective|last=Ranade|first=Ketki|date=2018|publisher=[[Springer Science+Business Media]]|isbn=9789811083662|pages=149}} * {{Cite journal|last=Ashok Row Kavi|date=1992|title=Bombay Dost|volume=1|issue=10}} * {{Cite book|title=Rough Guide to South India|url=https://archive.org/details/roughguidetosout0000abra|last=David Abram|date=2007|publisher=[[Rough Guides]]|pages=[https://archive.org/details/roughguidetosout0000abra/page/88 88]|author-link=David Abram}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{ਦਫ਼ਤਰੀ ਵੈੱਬਸਾਈਟ|gaybombay.org}} * [http://www.gaylaxymag.com/exclusive/2015-gaybombay-art-meet-photo-essay/#gs.ND6rgPtO The 2015 Gay Bombay Art Meet – A Photo Essay] * [https://www.firstpost.com/living/out-and-proud-praful-baweja-on-not-holding-back-and-giving-his-all-to-work-love-life-4332857.html Out and Proud] at ''Firstpost'' [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਸਥਾਵਾਂ]] nriq04t0vqtyeyjejdlzumdtuq1wysx 0 143229 838741 813357 2026-05-06T12:16:05Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 3 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838741 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=<!-- defaults to article title when left blank -->ਗੁਰਮੀਤ ਕੌਰ|image=<!-- filename only, no "File:" or "Image:" prefix, and no enclosing [[brackets]] -->|alt=<!-- descriptive text for use by speech synthesis (text-to-speech) software -->|caption=|birth_name=<!-- only use if different from name -->|birth_date=<!-- {{Birth date and age|YYYY|MM|DD}} for living people supply only the year with {{Birth year and age|YYYY}} unless the exact date is already widely published, as per [[WP:DOB]]. For people who have died, use {{Birth date|YYYY|MM|DD}}. -->|birth_place=[[ਕਾਨਪੁਰ]], ਭਾਰਤ|death_date=<!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (DEATH date then BIRTH date) -->|death_place=|nationality=<!-- use only when necessary per [[WP:INFONAT]] -->ਅਮਰੀਕੀ|other_names=|occupation=ਲੇਖਕ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ|years_active=|known_for=|notable_works=}} [[Category:Articles with hCards]] '''ਗੁਰਮੀਤ ਕੌਰ''' ਇੱਕ [[ਪੰਜਾਬੀ ਅਮਰੀਕੀ|ਪੰਜਾਬੀ ਅਮਰੀਕਨ]] ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਹੈ, ਜੋ ''ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਦਿਲਚਸਪ ਲੋਕ ਕਹਾਣੀਆਂ'' ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਅਧੀਨ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://gardencollage.com/inspire/wild-earth/honoring-nature-punjabi-folktales/|title=Honoring Nature With Punjabi Folktales|date=2017-02-24|website=Garden Collage Magazine|language=en-US|access-date=2022-07-06|archive-date=2022-05-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20220527225557/https://gardencollage.com/inspire/wild-earth/honoring-nature-punjabi-folktales/|url-status=dead}}</ref> == ਜੀਵਨੀ == === ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਕਰੀਅਰ === ਗੁਰਮੀਤ ਦਾ ਜਨਮ [[ਕਾਨਪੁਰ]], [[ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਜੱਦੀ ਜੜ੍ਹ ਬੰਨੂ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ (ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਵਿੱਚ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/education/syllables-that-bind-5410108/|title=Syllables that Bind|date=2018-10-20|website=The Indian Express|language=en|access-date=2022-07-06}}</ref> ਉਹ [[ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਦੇ [[ਇੰਦੌਰ]] ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਹੋਈ ਅਤੇ [[1984 ਸਿੱਖ ਵਿਰੋਧੀ ਦੰਗੇ|1984 ਦੇ ਸਿੱਖ ਵਿਰੋਧੀ ਦੰਗਿਆਂ]] ਤੋਂ ਬਚਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ [[ਅਮਰੀਕਾ]] ਚਲੀ ਗਈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.thenews.com.pk/tns/detail/562148-reclaiming-language|title=Reclaiming language {{!}} Literati {{!}} thenews.com.pk|website=www.thenews.com.pk|language=en|access-date=2022-07-06}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਉਹ ਅਟਲਾਂਟਾ, ਜਾਰਜੀਆ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ 25 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਇੱਕ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਾਫਟਵੇਅਰ ਆਰਕੀਟੈਕਟ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਆ ਰਹੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://folktalesofpunjab.com/about-gurmeet-kaur/|title=About Gurmeet Kaur|website=Fascinating Folktales of Punjab|language=en-US|access-date=2022-07-06}}</ref> ਉਸਨੇ 2016 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਨੌਕਰੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ]] ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/punjabi/international-44488237|title=ਸੁਲੇਖ ਮੇਲੇ, ਪੰਜਾਬੀ ਜਲੂਸ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਲੋਕ ਕਹਾਣੀਆਂ|work=BBC News ਪੰਜਾਬੀ|access-date=2022-07-06|language=pa}}</ref> === ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਮਨਮੋਹਕ ਲੋਕ ਕਹਾਣੀਆਂ === ਉਸਨੇ 2012 ਵਿੱਚ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.thenews.com.pk/tns/detail/562148-reclaiming-language|title=Reclaiming language {{!}} Literati {{!}} thenews.com.pk|website=www.thenews.com.pk|language=en|access-date=2022-07-06}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.thenews.com.pk/tns/detail/562148-reclaiming-language "Reclaiming language | Literati | thenews.com.pk"]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. ''www.thenews.com.pk''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2022-07-06</span></span>.</cite></ref> 2012-13 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਤਿੰਨ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸੈੱਟ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ; ''ਚਿੜੀ ਤੇ ਪਿੱਪਲ'', ਚਿੜੀ ਤੇ ''ਕਾਂ'', ਅਤੇ ਲੈਲਾ ਤੇ ''ਢੋਲ'' ਆਦਿ।<ref name=":1" /> 2018 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ''ਅਨਡਿਵਾਇਡਡ'' ''ਪੰਜਾਬ ਐਡੀਸ਼ਨ'' ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲੀ|ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]] ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀਆਂ [[ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ|ਗੁਰਮੁਖੀ]] ਅਤੇ [[ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ ਲਿਪੀ|ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ]] ਲਿਪੀਆਂ ਵਿੱਚ ਚਿੱਤਰ ਅਤੇ ਟੈਕਸਟ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/education/syllables-that-bind-5410108/|title=Syllables that Bind|date=2018-10-20|website=The Indian Express|language=en|access-date=2022-07-06}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://indianexpress.com/article/education/syllables-that-bind-5410108/ "Syllables that Bind"]. ''The Indian Express''. 2018-10-20<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2022-07-06</span></span>.</cite></ref> ਉਹ ਲੋਕ ਕਥਾਵਾਂ ਦੇ ਆਡੀਓ ਸੰਸਕਰਣ ਵੀ ਤਿਆਰ ਕਰਦੀ ਰਹੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://www.khabar.com/magazine/community-newsmakers/gurmeet-kaur-publishes-audio-stories-in-punjabi|title=Khabar: Gurmeet Kaur publishes audio stories in Punjabi|website=www.khabar.com|access-date=2022-07-06}}</ref> === ਦ ਵੈਲੀਐਂਟ - ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਖਾਲੜਾ === 2020 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ [[ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਖਾਲੜਾ]] ਦੀ 25ਵੀਂ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ ਉਹਨਾਂ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਕਿਤਾਬ ਲਿਖੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/cities/chandigarh/forgotten-in-his-homeland-laawaris-laashan-da-waaris-6584845/|title=Forgotten in his homeland: Laawaris Laashan Da Waaris|date=2020-09-06|website=The Indian Express|language=en|access-date=2022-07-06}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://pippal.org/|title=The Valiant Jaswant Singh Khalra - A Book by Gurmeet Kaur|date=2020-07-13|language=en-US|access-date=2022-07-06}}</ref> === ਸਰਗਰਮੀ === ਉਹ [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਕਰਤਾਰਪੁਰ|ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿਖੇ ਵਿਰਾਸਤ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਮੁਹਿੰਮ ਚਲਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ|ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ]] ਨੇ ਆਪਣੇ ਅੰਤਿਮ ਸਾਲ ਬਿਤਾਏ ਸਨ।<ref>{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/1451745|title=HERITAGE: HOW TO PRESERVE THE SANCTITY OF GURU NANAK’S KARTARPUR|last=Kaur|first=Gurmeet|date=2018-12-16|website=DAWN.COM|language=en|access-date=2022-07-06}}</ref> == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == ਉਹ ਸ਼ਾਦੀਸ਼ੁਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੋ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਮਾਂ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਬੇਟੀ ਲਿਵ ਕੌਰ ਨੇ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਉਣ ਦੇ ਸੈਸ਼ਨਾਂ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.tribuneindia.com/news/archive/features/for-the-punjab-that-doesn-t-read-443202|title=For the Punjab that doesn’t read|last=Service|first=Tribune News|website=Tribuneindia News Service|language=en|access-date=2022-07-06}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://sikhri.org/people/gurmeet-kaur|title=Gurmeet Kaur {{!}} SikhRI People|website=sikhri.org|language=en|access-date=2022-07-06}}</ref> == ਕੰਮ == * ''ਚਿੜੀ ਤੇ ਪਿੱਪਲ'' - 2012-13 * ਚਿੜੀ ਤੇ ਕਾਂ - 2012-13 * ''ਲੈਲਾ ਤੇ ਢੋਲ'' - 2012-13 * ਜੱਟ ਤੇ ਘੁੱਗੀ - 2014 * ''ਭੁੱਖੜ ਕੀੜੀ'' - 2014 * ''ਕੁੱਕੜ ਦਾ ਵਿਆਹ'' - 2016 * ''ਬਾਤਾਂ: ਚੂਹੇ ਤੇ ਸੱਪ ਦੀਆਂ''- 2016 * ''ਦੋ ਬਾਤਾਂ: ਤੋਤੇ ਤੇ ਲੀਲ੍ਹਾਂ'' - 2016 * ਫੇਸੀਨੇਟਿੰਗ ਫੋਕਟੇਲਜ ਆਫ ਪੰਜਾਬ(1-5) - ਅਨਡਿਵਾਇਡਡ ਪੰਜਾਬ ਐਡੀਸ਼ਨ - 2018 * ਦ ਵੈਲੀਐਂਟ - ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਖਾਲੜਾ - 2020<ref>{{Cite web|url=https://folktalesofpunjab.com/bookstore/|title=Bookstore|website=Fascinating Folktales of Punjab|language=en-US|access-date=2022-07-06|archive-date=2022-07-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20220718235158/https://folktalesofpunjab.com/bookstore/|url-status=dead}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{ਦਫ਼ਤਰੀ ਵੈੱਬਸਾਈਟ|www.folktalesofpunjab.com}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਅਮਰੀਕੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀ ਲਵਸ ਲਿਟਰੇਚਰ 2022]] ghb6j2apyhayzg67q5hbhsqvbnnw4ov 0 143598 838758 609287 2026-05-06T14:14:21Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838758 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty|title=[[ਮਰਾਠਾ ਸਾਮਰਾਜ]] ਦਾ [[ਛਤਰਪਤੀ]]|image=Copy of Shahu (3).jpg|alt=|succession=[[File:Flag of the Maratha Empire.svg|33x30px]] 5th [[Chhatrapati]] of the [[Maratha Empire]]|reign=12 ਜਨਵਰੀ 1707{{Sfn|Mehta|2005|p=55}} –15 ਦਸੰਬਰ 1749{{Sfn|Mehta|2005|p=314}}<ref>{{cite book|quote=Shahu ruled for about forty-two years from January 12, 1708, to December 15, 1749|title=Mahadji Shinde and the Poona Durbar|author=Rameshwarprasad Ganeshprasad Pandey|publisher=Oriental Publishers & Distributors|year=1980|page=3}}</ref>|coronation=12 ਜਨਵਰੀ 1708, [[ਸਤਾਰਾ (ਸਹਿਰ)|ਸਤਾਰਾ]]<ref>{{cite book|title=Society and Social Disabilities Under the Peshwas|author=Pī. E. Gavaḷī|publisher=National Publishing House|year=1988|page=5|quote=At last Shahu emerged victorious and ascended the throne at Satara on 12th January, 1708.}}</ref>|predecessor=[[ਸ਼ਿਵਾਜੀ]]|successor=[[ਰਾਜਾਰਾਮ II of Satara|Rajaram II]]|birth_date={{birth date|df=y|1682|05|18}}|birth_place=Gangawali village Fort, Mangaon{{Sfn|Mehta|2005|p=51}}|death_date={{death date and age|df=y|1749|12|15|1682|05|18}}{{Sfn|Mehta|2005|p=181}}|death_place=Rangmahal Palace, [[Satara (city)|Satara]]{{Sfn|Mehta|2005|p=181}}|spouse={{plain list| * Savitribai{{Sfn|Mehta|2005|p=177}} * Ambikabai{{Sfn|Mehta|2005|p=177}} * Sakwarbai * Sagunabai }}|issue={{plain list| * Sambhajiraje * Gajrabai * Rajasbai *Fatehsinh I (adopted) *[[Rajaram II of Satara]] (adopted) *[[Parvatibai]] (adopted) }}|father=[[Sambhaji]]|mother=[[Yesubai Bhonsale|Yesubai]]<ref>{{Cite web|url=https://archive.org/stream/rukaatialamgirio00aurarich#page/152/mode/2up|title = Ruka'at-i-Alamgiri; or, Letters of Aurungzebe, with historical and explanatory notes|year = 1908}}</ref>|religion=[[Hinduism]]|reg-type1=ਪੇਸ਼ਵਾ|regent1={{Plain list| *[[Bahiroji Pingale]] *[[Balaji Vishwanath]] *[[Baji Rao I]] *[[Balaji Baji Rao]] }}|royal house=[[Bhosale]]}} '''ਸ਼ਾਹੁ ਭੋਸਲੇ''' '''I''' (1682-1749 ਈਸਵੀ) [[ਮਰਾਠਾ ਸਾਮਰਾਜ]] ਦਾ ਪੰਜਵਾਂ ਛਤਰਪਤੀ ਸੀ ਜਿਸਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਉਸ ਦੇ ਦਾਦਾ, ਸ਼ਿਵਾਜੀ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਉਹ ਭੌਂਸਲੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ, ਉਹ ਸ਼ਿਵਾਜੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ [[ਸੰਭਾਜੀ]] ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ। ਉਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਬੰਦੀ ਬਣਾ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ [[ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ]] ਦੀ ਮੌਤ ਤੱਕ ਮੁਗਲਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬੰਦੀ ਬਣਾ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਉਸ ਨੂੰ ਮਰਾਠਿਆਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਰੱਖਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਵਿੱਚ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਤੋਂ ਰਿਹਾਅ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਸ਼ਾਹੂ ਦੇ ਰਾਜ ਅਧੀਨ, ਮਰਾਠਾ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਭਾਰਤੀ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਸਾਰੇ ਕੋਨਿਆਂ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜੋ ਆਖਰਕਾਰ ਉਸ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ [[ਮਰਾਠਾ ਸਾਮਰਾਜ]] ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਦੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਜਰਨੈਲਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਪੇਸ਼ਵਾ|ਪੇਸ਼ਵਾ,]] [[ਨਾਗਪੁਰ]] ਦੇ ਭੌਂਸਲੇ, ਗਾਇਕਵਾੜ, ਸ਼ਿੰਦੇ ਅਤੇ ਹੋਲਕਰ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਜਾਗੀਰਾਂ ਬਣਾਈਆਂ ਅਤੇ ਸਾਮਰਾਜ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸੰਘ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ। == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ == ਸ਼ਾਹੂ, ਸੱਤ ਸਾਲ ਦੇ ਬੱਚੇ ਵਜੋਂ, 1689 ਵਿੱਚ [[ਰਾਏਗੜ੍ਹ]] ਦੀ ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ [[ਮੁਗ਼ਲ|ਮੁਗਲਾਂ]] ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਕੈਦੀ ਬਣਾ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ [[ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ]], ਫਿਰ ਮਰਾਠਿਆਂ ਨਾਲ ਲੜਦਾ ਹੋਇਆ, ਸ਼ਾਹੂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਿਆਦੇ ਵਜੋਂ ਵਰਤਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਸ਼ਾਹੂ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਨਾਲ ਚੰਗਾ ਵਿਵਹਾਰ ਕਰਦਾ ਸੀ।<ref>https://archive.org/stream/rukaatialamgirio00aurarich#page/152/mode/2up%7C Rukaat-i-Alamgiri page 153</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=jLNhAAAAIAAJ|title=Maharashtra State Gazetteers: Buldhana|publisher=Director of Government Printing, Stationery and Publications, Maharashtra State|year=1976|quote=Shahu, the son of Sambhaji along with his mother Yesubai, was made a prisoner}}</ref> ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਦੌਰਾਨ, ਉਸ ਦਾ ਵਿਆਹ ਮੁਗਲ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਮਰਾਠਾ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਦੋ ਧੀਆਂ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ।ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਅੱਕਲਕੋਟ ਅਤੇ ਖਰਗੋਨ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਅਤੇ ਮਾਲੀਆ ਅਧਿਕਾਰ ਵੀ ਦਿੱਤੇ। 1707 ਵਿੱਚ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਦੇ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ, ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੇ [[ਆਜ਼ਮ ਸ਼ਾਹ]] ਨੇ ਸ਼ਾਹੂ ਨੂੰ ਮਰਾਠਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਅੰਦਰੂਨੀ ਟਕਰਾਅ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਦੀ ਉਮੀਦ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ।<ref>Chatterjee, I. and Guha, S., 1999. "Slave-queen, waif-prince: Slavery and social capital in eighteenth-century India". ''The Indian Economic & Social History Review'', 36(2), pp.165-186.</ref><ref>Chatterjee, I. and Guha, S., 1999. "Slave-queen, waif-prince: Slavery and social capital in eighteenth-century India". ''The Indian Economic & Social History Review'', 36(2), pp.165-186.</ref> ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਸ ਦੀ ਚਾਚੀ ਤਾਰਾਬਾਈ, [[ਰਾਜਾਰਾਮ]] ਦੀ ਵਿਧਵਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ਿਵਾਜੀ ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਮਰਾਠਾ ਰਾਜ 'ਤੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਨੇ ਸ਼ਾਹੂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਜੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਲਈ ਮੁਗਲਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬਦਲਿਆ ਗਿਆ ਇੱਕ ਪਾਖੰਡੀ ਵਜੋਂ ਨਿੰਦਿਆ। ਉਸਨੇ ੧੭੦੮ ਵਿੱਚ ਮਰਾਠਾ ਗੱਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ [[ਤਾਰਾਬਾਈ]] ਨਾਲ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਯੁੱਧ ਵੀ ਲੜਿਆ।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=r-ffeWmj2JUC&pg=PA6|title=Social change among Balijas: majority community of Andhra Pradesh|author=A. Vijaya Kumari|author2=Sepuri Bhaskar|publisher=MD|year=1998|isbn=9788175330726|access-date=2011-06-24}}</ref><ref name="sen2">{{Cite book|title=A Textbook of Medieval Indian History|last=Sen|first=Sailendra|publisher=Primus Books|year=2013|isbn=978-93-80607-34-4|pages=201–202}}</ref> == ਪਰਿਵਾਰ == ਸ਼ਾਹੂ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਪਤਨੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਚਾਰ ਧੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਸ਼ਾਹੂ ਨੇ ਪਾਰਵਤੀਬਾਈ ਨੂੰ ਗੋਦ ਲਿਆ ਜਦੋਂ ਉਹ ੩ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://adoption.com/wiki/Fatehsinh_I_Raje_Sahib_Bhonsle_and_Adoption_(under_India_-_Princely_States:_1)|title=Fatehsinh I Raje Sahib Bhonsle and Adoption (under India - Princely States: 1)|website=adoption.com|access-date=2020-09-19|archive-date=2020-10-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20201027131031/https://adoption.com/wiki/Fatehsinh_I_Raje_Sahib_Bhonsle_and_Adoption_%28under_India_-_Princely_States:_1%29|url-status=dead}}</ref> ਉਹ ਕਲਮ, ਰਾਏਗੜ ਦੇ ਇੱਕ ਮਮਲੇਦਾਰ ਦੀ ਧੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਯੁੱਧ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਵਿਆਹ ਸਦਾਸ਼ਿਵਰਾਓ ਭਾਊ ਨਾਲ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ ਜਦੋਂ ਉਹ ੧੫ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਸੀ। ਭਾਵੇਂ ਉਸ ਦਾ ਪਿਤਾ ਜ਼ਿੰਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਉਸਨੇ ਉਸ ਦਾ ਕੰਨਿਆਦਾਨ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਸਤਾਰਾ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰਾਂ, ਫਤਿਹਸਿੰਘ ਪਹਿਲਾ ਅਤੇ ਰਾਜਾਰਾਮ II ਨੂੰ ਵੀ ਗੋਦ ਲਿਆ (ਜੋ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਤਾਰਾ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਇਆ)। ਰਾਜਾਰਾਮ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਸ਼ਾਹੂ ਦੀ ਚਾਚੀ, ਤਾਰਾਬਾਈ ਨੇ ਉਸ ਕੋਲ ਲਿਆਂਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਨੌਜਵਾਨ ਉਸਦਾ ਪੋਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵਾਜੀ ਦਾ ਵੰਸ਼ਜ ਸੀ, ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਠੱਗ ਵਜੋਂ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸ਼ਾਹੂ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਅਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੇਸ਼ਵਾ ਬਾਲਾਜੀ [[ਬਾਜੀਰਾਓ I|ਬਾਜੀਰਾਓ]] ਨੂੰ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ।{{Sfn|Mehta|2005|p=181}} ਸ਼ਾਹੂ ਨੇ ਰਾਣੋਜੀ ਲੋਖੰਡੇ ਨੂੰ ਵੀ ਗੋਦ ਲਿਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਫਤਿਹਸਿੰਘ ਰਾਜੇ ਸਾਹਿਬ ਭੌਂਸਲੇ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਪਰੂਦ ਦੇ ਪਾਟਿਲ ਮੇਹਰਬਾਨ ਸਯਾਜੀ ਲੋਖੰਡੇ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ। ਫਤਿਹਸਿੰਘ ਸਾਲ 1708 ਦੇ ਲਗਭਗ ਅਕਾਲਕੋਟ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਰਾਜਾ ਬਣਿਆ।[https://adoption.com/wiki/Fatehsinh_I_Raje_Sahib_Bhonsle_and_Adoption_(under_India_-_Princely_States:_1)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201027131031/https://adoption.com/wiki/Fatehsinh_I_Raje_Sahib_Bhonsle_and_Adoption_%28under_India_-_Princely_States:_1%29 |date=2020-10-27 }} ਗੋਦ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਫਤਿਹਸਿੰਘ ਨੂੰ ਅੱਕਲਕੋਟ ਅਤੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਫਤਿਹਸਿੰਘ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜਾਂ ਨੇ ਅੱਕਲਕੋਟ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਭੌਂਸਲੇ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। == ਮੌਤ ਅਤੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰ == ਦਸੰਬਰ 1749 ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਹੂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਸ ਦੀ ਵਿਧਵਾ, [[ਸਕਵਰਬਾਈ]] ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਸਤਾਰਾ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰ ਬਾਰੇ ਤਾਰਾਬਾਈ ਅਤੇ ਪੇਸ਼ਵਾ ਬਾਲਾਜੀ ਬਾਜੀ ਰਾਓ ਦੀਆਂ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸਾਜਿਸ਼ਾਂ ਕਾਰਨ ਸਤੀ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=1YSU9Qp9w0MC|title=Images of Women in Maharashtrian Literature and Religion|last=Feldhaus|first=Anne|date=1996-03-21|publisher=SUNY Press|isbn=9780791428382|pages=181-188|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20180324034030/https://books.google.com/books?id=1YSU9Qp9w0MC|archive-date=2018-03-24|url-status=live}}</ref> ਸਤਾਰਾ ਦਾ ਉਸ ਦਾ ਗੋਦ ਲਿਆ ਪੁੱਤਰ ਰਾਜਾਰਾਮ ਦੂਜਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਤਾਰਾਬਾਈ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪੋਤਾ ਹੋਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਸਤਾਰਾ ਗੱਦੀ 'ਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਪਰ ਅਸਲ ਤਾਕਤ ਹੋਰਾਂ ਕੋਲ ਸੀ : ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਰਾਬਾਈ ਨੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਪੇਸ਼ਵਾ ਬਾਲਾਜੀ ਬਾਜੀ ਰਾਓ ਰਾਜਸੱਤਾ ਤੇ ਕਾਬਜ ਰਹੇ।<ref name="BP_2000">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=S2Yn4LlujqsC&pg=PA30|title=Issues in Modern Indian History|publisher=Popular|year=2000|isbn=978-81-7154-658-9|editor=Biswamoy Pati|page=30}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1682]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਰਾਠਾ ਸਾਮਰਾਜ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਰਾਠੀ ਲੋਕ]] izxgxmpm6zgquv2unq248zwyqpn0v4i 0 144873 838858 615170 2026-05-07T10:45:59Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838858 wikitext text/x-wiki '''ਮਾਗਧੀ''' ਉਸ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ ਜੋ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ [[ਮਗਧ]] (ਦੱਖਣੀ ਬਿਹਾਰ) ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸੀ। ਇਸ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ [[ਭਗਵਾਨ ਮਹਾਵੀਰ|ਮਹਾਵੀਰ]] ਅਤੇ [[ਗੌਤਮ ਬੁੱਧ|ਬੁੱਧ]] ਦੇ ਸਮੇਂ 'ਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਜੈਨ ਅਗੰਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਤੀਰਥੰਕਰ ਮਹਾਵੀਰ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਇਸ ਭਾਸ਼ਾ ਜਾਂ ਇਸੇ ਦੇ ਰੁਪਾਂਤਰ ਅਰਧਮਾਗਧੀ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ। [[ਪਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪਾਲੀ]] [[ਤ੍ਰਿਪਿਟਕ]] ਵਿੱਚ ਵੀ, ਬੁੱਧ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਮਾਗਧੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। == ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ == ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਵਿਆਕਰਣ ਅਨੁਸਾਰ ਮਾਗਧੀ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਸਨ- * (1) '''ਰ''' ਦੀ ਥਾਂ '''ਲ''' ਦਾ ਉਚਾਰਨ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਜਾ > ਲਾਜਾ ਵਿੱਚ, * (2) '''ਸ''', '''ਸ਼''', '''ਛ''' ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਦੀ ਥਾਂ '''ਸ਼''' ਦਾ ਉਚਾਰਣ, ਜਿਵੇਂ '''ਪਰੁਸ਼''' > ਪੁਲਿਸ਼, ਦਾਸੀ > ਦਾਸ਼ੀ, ਯਾਸੀ > ਯਾਸ਼ੀ। * (3) ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਕਰਤਾਕਾਰਕ 'ਏ' ਦੇ ਨਾਮੀ ਇਕਵਚਨ ਨਾਲ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਨਰ > ਨਲੇ। [[ਅਸ਼ੋਕ|ਸਮਰਾਟ ਅਸ਼ੋਕ]] ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਖੇਤਰ ਕਾਲਸੀ ਅਤੇ ਜੌਗੜ੍ਹ ਦੀਆਂ ਲਿਪੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉਪਰੋਕਤ ਤਿੰਨ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪਹਿਲੀ ਅਤੇ ਤੀਜੀ ਬਹੁਤਾਤ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਦੂਜੀ ਨਹੀਂ। ਤੀਸਰੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਜੈਨਾਗਮਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤਾਤ ਵਿੱਚ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਪਹਿਲੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ; ਦੂਜਾ ਰੁਝਾਨ ਇੱਥੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਵਿਦਵਾਨ ਅਸ਼ੋਕ ਦੀਆਂ ਪੂਰਵ ਖੇਤਰੀ ਲਿਪੀਆਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਜੈਨ ਅਗਮਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਅਰਧਮਾਗਧੀ ਮੰਨਣ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਰਾਗੜ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਜੋਗੀਮਾਰਾ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ, ਮਾਗਧੀ ਦੀਆਂ ਉਪਰੋਕਤ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਕਾਫ਼ੀ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ [[ਪਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪਾਲੀ]] [[ਤ੍ਰਿਪਿਟਕ]] ਜਿਸ ਵਿਚ [[ਗੌਤਮ ਬੁੱਧ|ਭਗਵਾਨ ਬੁੱਧ]] ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਮਾਗਧੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿਚ, ਕੁਝ ਅਪਵਾਦਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਮਾਗਧੀ ਦੀਆਂ ਉਪਰੋਕਤ ਤਿੰਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਇਸ ਲਈ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦਾ ਝੁਕਾਅ ਪਾਲੀ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੀ ਮੂਲ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ [[ਸ਼ੌਰਸੇਨੀ]] ਸਮਝਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਮਾਗਧੀ ਮੰਨਣ ਵੱਲ ਹੈ। ਮਾਗਧੀ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੁਤੰਤਰ ਸਾਹਿਤ ਨਹੀਂ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਸਾਨੂੰ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਵਿਆਕਰਣਾਂ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਨਾਟਕਾਂ ਜਿਵੇਂ [[ਅਭਿਗਿਆਨਸ਼ਾਕੁੰਤਲਮ|ਸ਼ਕੁਤਲਾ]], ਮੁਦਰਾਰਕਸ਼ਾ, [[ਮ੍ਰਿੱਛਕਟਿਕਮ|ਮਿਰਛਕਟਿਕਾ]] ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀਆਂ ਖੰਡਿਤ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। [[ਭਰਤਮੁਨੀ|ਭਰਤ]] [[ਨਾਟ-ਸ਼ਾਸਤਰ|ਨਾਟਿਆ ਸ਼ਾਸਤਰ]] ਅਨੁਸਾਰ, ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ [[ਗੰਗਾਸਾਗਰ]] ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਖੇਤਰਾਂ ਅਰਥਾਤ [[ਗੰਗਾ ਦਰਿਆ|ਗੰਗਾ]] ਤੋਂ ਸਮੁੰਦਰ ਤੱਕ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਅੰਤ:ਪੁਰ ਨਿਵਾਸੀ ਮਾਗਧੀ ਬੋਲਦੇ ਸੀ ਅਤੇ ਰਾਜਪੁੱਤਰ ਸੇਠ ਚੇਟ ਅਰਧਮਾਗਧੀ। ਮ੍ਰਿਛਕਟਿਕ, ਸ਼ਕਰ, [[ਮ੍ਰਿੱਛਕਟਿਕਮ|ਵਸੰਤਸੇਨ]] ਅਤੇ ਚਾਰੁਦੱਤ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਚੇਟਕ ਅਤੇ ਛੇ ਅੱਖਰ ਮਾਗਧੀ ਨੂੰ ਸੰਚਾਲਕ, ਸੰਨਿਆਸੀ ਅਤੇ ਚਾਰੂਦੱਤ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੁਆਰਾ ਬੋਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। == ਸਰੋਤ == * ਪਿਸ਼ਾਲ ਕ੍ਰਿਤ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਹਿੰਦੀ ਅਨੁਵਾਦ - ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦਾ ਵਿਆਕਰਣ; * ਦਿਨੇਸ਼ ਚੰਦਰ ਸਰਕਾਰ : ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਵਿਆਕਰਣ; * ਵੂਲਵਰ : ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਦੀ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * [[ਮਾਗਹੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਮਾਗਹੀ]] * ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ * ਅਰਧਮਾਗਧੀ == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080507224532/http://www.rosettaproject.org/archive/mag|date=7 मई 2008}} [http://www.rosettaproject.org/archive/mag ਕੀਤੇ ਰੋਜ਼ੇਟਾ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ] ਵਿਖੇ ਮਾਗਧੀ * [http://www.jainworld.com/literature/jain_agams.asp ਜੈਨ ਅਗਮਸ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150214085724/http://jainworld.com/literature/jain_agams.asp|date=14 फ़रवरी 2015}} * [http://www.archive.org/download/ardhamagadhidict005007mbp/ardhamagadhidict005007mbp.pdf ਇੱਕ ਇਲਸਟ੍ਰੇਟਿਡ ਅਰਧ-ਮਾਗਧੀ ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ] * [http://jainfriends.tripod.com/books/jibljainismliterature.html ਬੋਧੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਜੈਨ ਧਰਮ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140810115344/http://jainfriends.tripod.com/books/jibljainismliterature.html |date=2014-08-10 }} * [http://www.rachanakar.org/2013/06/blog-post_1496.html ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਮਹਾਵੀਰ ਸਰਨ ਜੈਨ ਦੁਆਰਾ ਲੇਖ - ਸਾਹਿਤਕ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤਾਂ (ਸ਼ੌਰਸੇਨੀ, ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰੀ, ਮਾਗਧੀ, ਅਰਧ-ਮਾਗਧੀ, ਪਾਸ਼ਾਚੀ) ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਜੋਂ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਵਿਸ਼ਵਾਸ: ਪੁਨਰ ਵਿਚਾਰ] br2z36h4nzu7f6vzgmmn2kqcbapzmaj 0 145092 838787 828399 2026-05-06T18:14:05Z Meenukusam 51574 Created by translating the section "Notable exponent" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1340062791|Jhumair]]" 838787 wikitext text/x-wiki '''ਝੁਮੈਰ''' ਜਾਂ '''ਝੂਮਰ''' [[ਭਾਰਤੀ ਸੂਬੇ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਸ਼ਾਸ਼ਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼|ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਾਂ]] [[ਝਾਰਖੰਡ]], [[ਓਡੀਸ਼ਾ|ਉੜੀਸਾ]], [[ਛੱਤੀਸਗੜ੍ਹ]], [[ਬਿਹਾਰ]] ਅਤੇ [[ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ]] ਦਾ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ ਨਾਚ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://www.indianculture.gov.in/jhumar-west-bengal-highlands|title=Jhumar of the West Bengal highlands|website=INDIAN CULTURE|language=en|access-date=2022-03-25}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://ignited.in/a/57671|title=Jhumur Song: a Geo – Environmental Analysis - Ignited Minds Journals|website=ignited.in|language=en-us|access-date=2022-03-25|archive-date=2022-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20221007055802/http://ignited.in/a/57671|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://hdl.handle.net/10603/300904|title=Jhumur and Nachni in the Folk Songs of Purulia}}</ref><ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/dli.ministry.15085|title=Jhumar of the West Bengal highlands|last=Sinha|first=Manik Lal|date=1974|publisher=Sangeet Natak Akademi, New Delhi}}</ref> ਇਹ ਸਦਨ ਦਾ ਲੋਕ ਨਾਚ ਹੈ, [[ਛੋਟਾ ਨਾਗਪੁਰ ਪਠਾਰ|ਛੋਟਾਨਾਗਪੁਰ]] ਦੇ ਇੰਡੋ-ਆਰੀਅਨ ਨਸਲੀ ਸਮੂਹ।<ref name="democratic world">{{Cite web|url=http://democraticworld.in/component/k2/item/603-out-of-the-dark|title=Out of the Dark|website=democratic world}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.dailypioneer.com/2018/state-editions/talk-on-nagpuri-folk-music-at-ignca.html|title=talk on nagpuri folk music at ignca|work=daily Pioneer|access-date=2022-10-07|archive-date=2019-03-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20190328042823/https://www.dailypioneer.com/2018/state-editions/talk-on-nagpuri-folk-music-at-ignca.html|url-status=dead}}</ref><ref name="Prabhat Prakashan 2022">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=9S1pEAAAQBAJ&pg=SA2-PA1|title=JHARKHAND GENERAL KNOWLEDGE 2021|last=Manish Ranjan|date=2022|publisher=Prabhat Prakashan|isbn=9789354883002}}</ref> ਇਹ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਾਢੀ ਦੇ ਮੌਸਮ ਦੌਰਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=https://www.prabhatkhabar.com/state/jharkhand/gumla/happy-holi-2021-fag-and-jhumar-dance-are-no-longer-visible-they-are-losing-their-momentum-smj|title=अब नहीं दिखती फाग और झूमर नृत्य, खो रही है अपनी धाक|date=29 March 2021|work=prabhatkhabar|access-date=6 April 2022}}</ref> ਝੂਮਰ ਵਿਚ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸਾਜ਼ ਹਨ ਮੰਦਰ, ਢੋਲ, ਨਗਾਰਾ, [[ਵੰਝਲੀ|ਬੰਸੂਰੀ]] ।<ref name="democratic world" /> [[ਤਸਵੀਰ:Tea_Tribe_Dance_of_Assam.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/51/Tea_Tribe_Dance_of_Assam.jpg/200px-Tea_Tribe_Dance_of_Assam.jpg|right|thumb|200x200px| ਅਸਾਮ ਦੇ ਚਾਹ-ਕਬੀਲਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਝੁਮੈਰ ਨਾਚ]] == ਕਿਸਮਾਂ == ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਝੁਮੈਰ/ਝੁਮਰ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref name="BlumBohlman1993">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=GbbQyA557B0C&pg=PA224|title=Ethnomusicology and Modern Music History|last=Stephen Blum|last2=Philip Vilas Bohlman|last3=Daniel M. Neuman|publisher=University of Illinois Press|year=1993|isbn=978-0-252-06343-5|pages=224–}}</ref><ref name="democratic world"/> ਛੋਟਾਨਾਗਪੁਰ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਝੁਮਰ ਦੀਆਂ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ: * [[ਖੋਰਠਾ ਭਾਸ਼ਾ|ਖੋਰਥਾ]] ਝੁਮਰ<ref>{{Cite news|url=https://www.prabhatkhabar.com/state/jharkhand/bokaro/karma-puja-2021-mla-lambodar-mahto-said-in-karam-festival-language-and-culture-is-the-basic-identity-of-jharkhand-grj|title=करम महोत्सव में बोले विधायक लंबोदर महतो, भाषा व संस्कृति है झारखंड की मूल पहचान|date=17 September 2021|work=prabhatkhabar|access-date=6 April 2022}}</ref> * [[ਕੁਰਮਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਕੁੜਮਲੀ]] ਝੂੰਮਰ<ref>{{Cite news|url=https://lagatar.in/jhummar-sandhya-held-at-devgaon-on-mansa-puja-santosh-and-urmila-tie-the-knot-jhumme-audience/|title=मनसा पूजा पर देवगांव में झूमर संध्या का आयोजन, संतोष व उर्मिला ने समां बांधा, झूमे दर्शक|date=20 September 2021|work=lagatar|access-date=6 April 2022|archive-date=7 ਅਕਤੂਬਰ 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221007062819/https://lagatar.in/jhummar-sandhya-held-at-devgaon-on-mansa-puja-santosh-and-urmila-tie-the-knot-jhumme-audience/|url-status=dead}}</ref> * [[ਕੁਰਮਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਚ ਪਰਗਨੀਆ]] ਝੂਮਰ * ਨਾਗਪੁਰੀ ਝੁਮਰ ** ਮਰਦਾਨੀ ਝੂਮਰ ** ਜਨਨੀ ਝੂੰਮਰ == ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਘਾਤਕ == * [[ਗੋਵਿੰਦ ਸ਼ਰਨ ਲੋਹੜਾ|ਗੋਵਿੰਦ ਸ਼ਰਨ ਲੋਹਰਾ]], ਝਾਰਖੰਡ ਦੇ ਲੋਕ ਕਲਾਕਾਰ * [[ਮੁਕੁੰਦ ਨਾਇਕ]], ਝਾਰਖੰਡ ਦੇ ਲੋਕ ਕਲਾਕਾਰ == ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਘਾਤ ਅੰਕ == * ਗੋਵਿੰਦ ਸ਼ਰਨ ਲੋਹੜਾ, ਝਾਰਖੰਡ ਦੇ ਲੋਕ ਕਲਾਕਾਰ * ਮੁਕੁੰਦ ਨਾਇਕ, ਝਾਰਖੰਡ ਦੇ ਲੋਕ ਕਲਾਕਾਰ == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਨਾਚ]] n4ohdr7cf1rv0xqrgy2tz3b7cp0kpx8 0 146866 838838 703793 2026-05-07T03:37:30Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838838 wikitext text/x-wiki [[ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸੰਚਾਰ]] ਸਮਾਗਮ ਦੌਰਾਨ [[ਪੰਜ ਪਿਆਰੇ|ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ]] ਦੁਆਰਾ ਆਰੰਭ ਕੀਤੇ ਸਿੱਖ ਨੂੰ [[ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ|ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ]] ਅਤੇ [[ਵਾਹਿਗੁਰੂ]] ਪ੍ਰਤੀ ਵਚਨਬੱਧਤਾ ਵਜੋਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ '''ਪੰਜ ਬਾਣੀਆਂ''' (ਗੁਰਮੁਖੀ: ਪੰਜ ਬਾਣੀਆਂ ''ਪਜਾ ਬਾਣੀਆਂ)'' ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ''ਬਾਣੀਆਂ'' ਦਾ ਵੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਪਾਠ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਵੇਰੇ ਤੜਕੇ ( [[ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲਾ]] )। ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ, "ਪੰਜ ਬਾਣੀਆਂ" ਦਾ ਅਰਥ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮੂਹਾਂ ਲਈ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਲਈ ਆਇਆ ਹੈ। == ਸਵੇਰ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਬਾਣੀਆਂ == * [[ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ]] * [[ਜਾਪੁ ਸਾਹਿਬ|ਜਾਪ ਸਾਹਿਬ]] * [[ਤ੍ਵ ਪ੍ਰਸਾਦਿ ਸਵੱਯੇ|ਤਵ-ਪ੍ਰਸਾਦਿ ਸਵੱਯੇ]] * [[ਕਬਿਯੋਬਾਚ ਬੇਨਤੀ ਚੌਪਈ|ਚੌਪਈ ਸਾਹਿਬ]] * [[ਅਨੰਦ ਸਾਹਿਬ|ਆਨੰਦ ਸਾਹਿਬ]] [[ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ]] ਅਨੁਸਾਰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸਵੇਰੇ ਸਵੇਰੇ [[ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ]], [[ਜਾਪੁ ਸਾਹਿਬ]] ਅਤੇ [[ਤ੍ਵ ਪ੍ਰਸਾਦਿ ਸਵੱਯੇ|ਦਸ ਸਵੈਯਾਂ]] ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://old.sgpc.net/rehat_maryada/section_one.html|title=Sikh Reht Maryada, the Definition of Sikh, Sikh Conduct & Conventions, Sikh Religion Living, India}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://old.sgpc.net/rehat_maryada/section_six.html|title=Sikh Reht Maryada, the Definition of Sikh, Sikh Conduct & Conventions, Sikh Religion Living, India|access-date=2022-12-09|archive-date=2022-12-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20221209103321/https://old.sgpc.net/rehat_maryada/section_six.html|url-status=dead}}</ref> ਦਮਦਮੀ ਟਕਸਾਲ ਅਤੇ ਏ.ਕੇ.ਜੇ. ਦੀ ਜੀਵਨਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਿੱਖਾਂ ਸਮੇਤ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਵੇਰ ਦੀ ਅਰਦਾਸ ਵੇਲੇ [[ਕਬਿਯੋਬਾਚ ਬੇਨਤੀ ਚੌਪਈ|ਚੌਪਈ ਸਾਹਿਬ]] ਅਤੇ [[ਅਨੰਦ ਸਾਹਿਬ]] ਦੀ ਵੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਇਸ ਨੂੰ ਪੰਜ ਬਾਣੀਆਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾਵਾਂ ਸਵੇਰੇ 2 - 6 ਵਜੇ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪੜ੍ਹੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸਵੇਰ ਦੀਆਂ ਅਰਦਾਸਾਂ ਅਰਦਾਸਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ [[ਅਰਦਾਸ|ਹੋਣੀਆਂ]] ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ। == ਦਿਨ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਬਾਣੀਆਂ == ਪੰਜ ਬਾਣੀਆਂ [[ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ]], [[ਜਾਪੁ ਸਾਹਿਬ|ਜਾਪ ਸਾਹਿਬ]], ਅਤੇ ਸਵੇਰੇ [[ਤ੍ਵ ਪ੍ਰਸਾਦਿ ਸਵੱਯੇ|ਦਸ]] ਬਾਣੀਆਂ ਦਾ ਵੀ ਹਵਾਲਾ ਦੇ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, [[ਰਹਿਰਾਸ|ਰਹਿਰਾਸ ਸਾਹਿਬ]] ਅਤੇ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ [[ਕੀਰਤਨ ਸੋਹਿਲਾ]] ਦੇ ਨਾਲ, ਜੋ ਕਿ ਅੰਮ੍ਰਿਤਧਾਰੀ [[ਖ਼ਾਲਸਾ|ਖਾਲਸਾ]] [[ਸਿੱਖ]] ਦੁਆਰਾ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਪਾਠ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਪੰਜ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਅਰਦਾਸਾਂ ਹਨ। [[ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ]]<ref>{{Cite web|url=https://www.thesikhencyclopedia.com/philosophy-spirituality-and-ethics/moral-codes-and-sikh-practices/nitnem/|title=NITNEM|date=2000-12-19|website=The Sikh Encyclopedia|language=en-US|access-date=2021-12-28}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://old.sgpc.net/rehat_maryada/section_one.html|title=Sikh Reht Maryada, the Definition of Sikh, Sikh Conduct & Conventions, Sikh Religion Living, India}}</ref> == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * [[ਨਿਤਨੇਮ]] * [[ਗੁਰਬਾਣੀ]] * [[ਸਿਮਰਨ]] * [[ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲਾ]] * [[ਧਿਆਨ]] * [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]] * [[ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ|ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]] == ਹਵਾਲੇ == <references group="" responsive="1"></references> [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਦਸਤੂਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ]] m6xj0uje3k3d91vdrkpqjlhkj4n60li 0 147997 838822 743036 2026-05-06T23:03:53Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838822 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Matukituki_valley.jpg|right|thumb| ਮਾਊਂਟ ਐਸਪਾਇਰਿੰਗ ਨੈਸ਼ਨਲ ਪਾਰਕ ਵਿੱਚ ਕੈਸਕੇਡ ਸੈਡਲ ਤੋਂ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਵੈਸਟ ਮਾਟੂਕਿਟੂਕੀ ਵੈਲੀ ਅਤੇ ਮਾਟੂਕਿਤੁਕੀ ਨਦੀ ।]] '''ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਦੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਖੇਤਰ''' ਉਹ ਖੇਤਰ ਹਨ ਜੋ ਆਪਣੇ ਵਾਤਾਵਰਣਕ, ਵਿਗਿਆਨਕ, ਸੁੰਦਰ, ਇਤਿਹਾਸਕ, ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਜਾਂ ਮਨੋਰੰਜਕ ਮੁੱਲ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਲਈ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹਨ। ਦੇਸ਼ ਦੇ ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਤਿਹਾਈ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲਗਭਗ 10,000 ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਖੇਤਰ ਹਨ। ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਅਤੇ ਉਦੇਸ਼ ਸਰੋਤ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਅਤੇ ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਜਨਤਕ ਜਾਂ ਨਿੱਜੀ ਮਲਕੀਅਤ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref name="molloy">{{Cite web|url=https://teara.govt.nz/en/protected-areas|title=Protected areas|last=Molloy|first=Les|website=[[Te Ara - the Encyclopedia of New Zealand]]|publisher=[[Ministry for Culture and Heritage]]}}</ref> ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਦਾ ਲਗਭਗ 30 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਹਿੱਸਾ ਜਨਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੁਝ ਹੱਦ ਤੱਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇ ਨਾਲ ਮਲਕੀਅਤ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਜ਼ਮੀਨ - ਲਗਭਗ {{Convert|80,000|sqkm}} - ਰੱਖਿਆ ਵਿਭਾਗ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ 13 ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਾਰਕ ਹਨ,<ref name="linznatpark">{{Cite web|url=https://data.linz.govt.nz/layer/53564-protected-areas/data/|title=Data Table - Protected Areas - LINZ Data Service|publisher=[[Land Information New Zealand]]|access-date=2017-10-18}}</ref><ref name="nswarbrick">{{Cite web|url=https://teara.govt.nz/en/national-parks|title=National parks|last=Swarbrick|first=Nancy|website=[[Te Ara - the Encyclopedia of New Zealand]]|publisher=[[Ministry for Culture and Heritage]]}}</ref> ਹਜ਼ਾਰਾਂ [[ਰਿਜ਼ਰਵ ਐਕਟ 1977|ਰਿਜ਼ਰਵ]],<ref name="Conservation Act 1987">{{Cite web|url=https://www.doc.govt.nz/about-us/our-role/legislation/conservation-act/|title=Conservation Act 1987|website=doc.govt.nz|publisher=[[New Zealand Department of Conservation|Department of Conservation]]}}</ref> 54 ਕੰਜ਼ਰਵੇਸ਼ਨ ਪਾਰਕ,<ref name="consparks">[http://legislation.govt.nz/act/public/1987/0065/latest/DLM104682.html?search=ts_act_Conservation+act Section 18] and [http://legislation.govt.nz/act/public/1987/0065/latest/DLM104683.html?search=ts_act_Conservation+act Section 19], Conservation Act 1987, New Zealand Parliament.</ref> ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਸੰਭਾਲ ਖੇਤਰ ਹਨ।<ref name="Conservation Act 1987" /> ਵਿਭਾਗ 44 ਆਫਸ਼ੋਰ ਅਤੇ ਤੱਟਵਰਤੀ ਸਮੁੰਦਰੀ ਭੰਡਾਰਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref name="ghutching">{{Cite web|url=https://teara.govt.nz/en/marine-conservation/page-7|title=Marine conservation - Protected areas|last=Hutching|first=Gerard|website=[[Te Ara - the Encyclopedia of New Zealand]]|publisher=[[Ministry for Culture and Heritage]]}}</ref> ਤੱਟਵਰਤੀ ਸਮੁੰਦਰੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਕਾਸ ਲਈ, ਜੋ ਕਿ ਉੱਚੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਝਰਨੇ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਤੱਕ ਅਤੇ ਇੱਕ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਤੱਕ ਦਰਿਆਵਾਂ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਲਈ ਸਰੋਤ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਐਕਟ ਦੇ ਤਹਿਤ ਇੱਕ ਸਰੋਤ ਦੀ ਸਹਿਮਤੀ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://www.legislation.govt.nz/act/public/1991/0069/latest/DLM231948.html|title=Resource Management Act 1991 No 69 (as at 11 July 2018), Public Act Coastal marine area – New Zealand Legislation|website=www.legislation.govt.nz|language=en-NZ|access-date=2018-07-21}}</ref> == ਇਤਿਹਾਸ == ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਦੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਖੇਤਰਾਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ 1840 ਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਗਵਰਨਰ ਹੌਬਸਨ ਨੂੰ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਕੁਝ ਕ੍ਰਾਊਨ ਲੈਂਡ, "ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਜਨਤਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਰਾਖਵੀਂ ਰੱਖੀ ਜਾਵੇ, ਸਾਰੇ ਟ੍ਰੈਕਟ ਜੋ ਜਨਤਕ ਸਿਹਤ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੇ ਹੋਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ।, ਉਪਯੋਗਤਾ, ਸਹੂਲਤ, ਜਾਂ ਅਨੰਦ।"<ref>{{Cite web|url=http://nzetc.victoria.ac.nz/tm/scholarly/tei-Mac01Comp-t1-g1-t5-g1-t2-g1-t20.html|title=No. 20. — Lord John Russell to Governor Hobson|website=nzetc.victoria.ac.nz|access-date=2019-01-10}}</ref> ਪਬਲਿਕ ਰਿਜ਼ਰਵ ਐਕਟ 1854 ਨੇ ਕ੍ਰਾਊਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਜਨਤਕ ਉਪਯੋਗਤਾ ਭੰਡਾਰ ਦੇਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ। ਪਬਲਿਕ ਡੋਮੇਨ ਐਕਟ 1860 ਨੇ ਆਕਲੈਂਡ ਅਤੇ ਵੈਲਿੰਗਟਨ ਵਿੱਚ ਡੋਮੇਨਾਂ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਗਵਰਨਰ ਨੂੰ ਹੋਰ ਜ਼ਮੀਨ ਖਰੀਦਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ।<ref>{{Cite web|url=http://www.nzlii.org/nz/legis/hist_act/pda186024v1860n32266/|title=Public Domains Act 1860 (24 Victoriae 1860 No 32)|website=www.nzlii.org|access-date=2019-01-10}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਇਹਨਾਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਪਬਲਿਕ ਰਿਜ਼ਰਵ ਐਕਟ 1877, ਪਬਲਿਕ ਰਿਜ਼ਰਵ ਐਕਟ 1881, ਪਬਲਿਕ ਰਿਜ਼ਰਵ ਅਤੇ ਡੋਮੇਨ ਐਕਟ 1908, ਪਬਲਿਕ ਰਿਜ਼ਰਵ, ਡੋਮੇਨ ਅਤੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਪਾਰਕਸ ਐਕਟ 1928, ਅਤੇ ਰਿਜ਼ਰਵ ਐਂਡ ਡੋਮੇਨ ਐਕਟ 1953 ਦੁਆਰਾ ਅੱਗੇ ਵਧਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Reserves Act Guide">{{Cite web|url=https://www.doc.govt.nz/Documents/about-doc/role/legislation/reserves-act-guide.pdf|title=Reserves Act Guide|date=2004|website=Department of Conservation}}</ref> ਇਹਨਾਂ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਨੂੰ ਰਿਜ਼ਰਵ ਐਕਟ 1977 ਦੁਆਰਾ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Reserves Act Guide"/><ref name="Reserves Act 1977">{{Cite web|url=https://www.doc.govt.nz/about-us/our-role/legislation/reserves-act/|title=Reserves Act 1977|website=doc.govt.nz|publisher=[[New Zealand Department of Conservation|Department of Conservation]]}}</ref> 1977 ਐਕਟ, ਸਮੁੰਦਰੀ ਰਿਜ਼ਰਵ ਐਕਟ 1971, ਨੈਸ਼ਨਲ ਪਾਰਕਸ ਐਕਟ 1980 ਅਤੇ ਕੰਜ਼ਰਵੇਸ਼ਨ ਐਕਟ 1987 ਦੇ ਨਾਲ, ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਦੀ ਆਧੁਨਿਕ ਸੰਭਾਲ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ।<ref name="molloy"/><ref name="ghutching"/> == ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਾਰਕ == [[ਤਸਵੀਰ:Nothofagus_NZ.png|right|thumb| ਟੋਂਗਾਰੀਰੋ ਨੈਸ਼ਨਲ ਪਾਰਕ ਵਿੱਚ ਮਾਊਂਟ ਰੁਏਪੇਹੂ ਦੀਆਂ ਢਲਾਣਾਂ 'ਤੇ ਦੱਖਣੀ ਬੀਚ ਜੰਗਲ]] ਨੈਸ਼ਨਲ ਪਾਰਕਸ ਐਕਟ 1980 ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਾਰਕਾਂ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਉੱਚ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref name="National Parks Act 1980">{{Cite web|url=https://www.doc.govt.nz/about-us/our-role/legislation/national-parks-act/|title=National Parks Act 1980|website=doc.govt.nz|publisher=[[New Zealand Department of Conservation|Department of Conservation]]}}</ref> ਇਹ ਖੇਤਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦੁਰਲੱਭ ਪੌਦਿਆਂ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸੈਰ ਕਰਨ, ਪਹਾੜੀ ਚੜ੍ਹਨ, ਬੋਟਿੰਗ, ਬਰਫ ਦੀਆਂ ਖੇਡਾਂ ਅਤੇ ਮਨੋਰੰਜਨ ਦੇ ਹੋਰ ਰੂਪਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਜਗ੍ਹਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref name="nswarbrick"/> ਪਹਿਲਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਾਰਕ, ਟੋਂਗਾਰੀਰੋ ਨੈਸ਼ਨਲ ਪਾਰਕ, 1984 ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ,<ref name="nswarbrick" /> ਅਤੇ ਹੁਣ ਇੱਕ [[ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਰਾਸਤ ਟਿਕਾਣਾ|ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਰਾਸਤ ਸਾਈਟ ਹੈ]]।<ref name="World Heritage List">{{Cite web|url=https://whc.unesco.org/en/list|title=World Heritage List|website=unesco.org|publisher=[[UNESCO]]}}</ref> ਟੇ ਉਰੇਵੇਰਾ ਨੈਸ਼ਨਲ ਪਾਰਕ, ਜੋ 1954 ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਨੂੰ 2014 ਵਿੱਚ ਅਸਥਿਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜਦੋਂ ਟੇ ਉਰੇਵੇਰਾ ਨੂੰ ਟੂਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Ruru2014">{{Cite journal|last=Ruru|first=Jacinta|date=October 2014|title=Tūhoe-Crown settlement – Te Urewera Act 2014|url=http://maorilawreview.co.nz/2014/10/tuhoe-crown-settlement-te-urewera-act-2014/|journal=Māori Law Review|pages=16–21}}</ref><ref name="bbctravel-teurewera">{{Cite news|url=https://www.bbc.com/travel/article/20210928-te-urewera-new-zealands-living-rainforest|title=Te Urewera: New Zealand's 'living' rainforest|date=30 September 2021|publisher=[[BBC]]|issue=[[BBC Travel]]}}</ref> 2015 ਤੱਕ, ਕੁੱਲ {{Convert|25,000|sqkm}} ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ 13 ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਾਰਕ ਹਨ।<ref name="nswarbrick"/><ref name="linznatpark"/> == ਸਮੁੰਦਰੀ ਭੰਡਾਰ == ਸਮੁੰਦਰੀ ਰਿਜ਼ਰਵ ਐਕਟ 1971 ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਕਈ ਸਮੁੰਦਰੀ ਖੇਤਰਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰੀ ਭੰਡਾਰ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="ghutching"/> ਇਨ੍ਹਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੱਛੀਆਂ ਫੜਨ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜੀਵਣ ਨੂੰ ਹਟਾਉਣ ਜਾਂ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰਨ 'ਤੇ ਪੂਰਨ ਪਾਬੰਦੀ ਹੈ।<ref name="DOC Marine Reserves">{{Cite web|url=https://www.doc.govt.nz/nature/habitats/marine/marine-reserves-a-z/|title=Marine reserves|website=doc.govt.nz|publisher=[[Department of Conservation (New Zealand)|Department of Conservation]]}}</ref> ਪਹਿਲਾ ਸਮੁੰਦਰੀ ਰਿਜ਼ਰਵ, ਕੇਪ ਰੌਡਨੀ-ਓਕਾਕਾਰੀ ਪੁਆਇੰਟ ਮਰੀਨ ਰਿਜ਼ਰਵ, 1975 ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="ghutching"/> 2015 ਤੱਕ, ਤੱਟ ਦੇ 12 ਸਮੁੰਦਰੀ ਮੀਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇਸ ਦੇ ਤੱਟਵਰਤੀ ਪਾਣੀਆਂ ਦੇ 9.5 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ 44 ਸਮੁੰਦਰੀ ਭੰਡਾਰ ਹਨ।<ref name="ghutching" /> == ਰਾਖਵਾਂ == ਰਾਖਵਾਂਕਰਨ ਵਿਭਾਗ ਰਿਜ਼ਰਵ ਐਕਟ 1977 ਦੇ ਤਹਿਤ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਾਖਵੇਂਕਰਨ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਦਾ ਹੈ:<ref name="Reserves Act 1977"/> * ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਭੰਡਾਰ ਉਹ ਖੇਤਰ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜਾਂ ਵਾਤਾਵਰਣਕ ਮੁੱਲ ਦੇ ਕਾਰਨ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਹੱਤਵ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਨੋਨੀਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name="Reserves Act 1977"/> * ਮਨੋਰੰਜਨ ਅਤੇ ਖੇਡ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ, ਸਰੀਰਕ ਭਲਾਈ ਅਤੇ ਅਨੰਦ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਮਨੋਰੰਜਨ ਭੰਡਾਰ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।<ref name="Reserves Act 1977" /> * ਇਤਿਹਾਸਕ, ਪੁਰਾਤੱਤਵ, ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ, ਵਿਦਿਅਕ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦਿਲਚਸਪੀ ਵਾਲੀਆਂ ਥਾਵਾਂ, ਵਸਤੂਆਂ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਇਤਿਹਾਸਕ ਭੰਡਾਰਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।<ref name="Reserves Act 1977" /> * ਸੈਨਿਕ ਰਿਜ਼ਰਵ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ, ਸੁੰਦਰਤਾ ਜਾਂ ਕੁਦਰਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਭੰਡਾਰ ਹਨ।<ref name="Reserves Act 1977" /> ਇਹ ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਆਮ ਕਿਸਮ ਦੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਖੇਤਰ ਹਨ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸੜਕਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਬਚੇ ਹੋਏ ਮੂਲ ਜੰਗਲ ਦੇ ਛੋਟੇ ਖੇਤਰ ਹਨ। ਰਿਜ਼ਰਵ ਐਕਟ ਪਾਸ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੀਨਿਕ ਰਿਜ਼ਰਵੇਸ਼ਨ ਐਕਟ 1903 ਦੇ ਤਹਿਤ ਸੀਨਿਕ ਰਿਜ਼ਰਵ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref name="scenic">{{Cite encyclopedia|title=Protected areas – Scenic, historic, recreation and other reserves|url=https://teara.govt.nz/en/protected-areas/page-4}}</ref> * ਕੁਦਰਤ ਭੰਡਾਰ ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਬਨਸਪਤੀ ਜਾਂ ਜੀਵ-ਜੰਤੂਆਂ, ਜਾਂ ਦੁਰਲੱਭ ਜਾਂ ਵਿਗਿਆਨਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕੁਦਰਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਭੰਡਾਰ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਭੰਡਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲਾ ਖਾਸ ਪਰਮਿਟਾਂ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਹੈ।<ref name="Reserves Act 1977" /> * ਵਿਗਿਆਨਕ ਭੰਡਾਰ ਵਿਗਿਆਨਕ ਖੋਜ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ ਖੇਤਰਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਭੰਡਾਰ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਸਾਰੇ ਭੰਡਾਰਾਂ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲਾ ਖਾਸ ਪਰਮਿਟਾਂ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਹੈ।<ref name="Reserves Act 1977" /> * ਸਰਕਾਰੀ ਮੰਤਵਾਂ ਦੇ ਭੰਡਾਰ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਸਰਕਾਰੀ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਰੱਖੇ ਗਏ ਰਾਖਵੇਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਖੇਤਰ।<ref name="Reserves Act 1977" /> * ਸਥਾਨਕ ਉਦੇਸ਼ ਦੇ ਭੰਡਾਰ ਖਾਸ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਰੱਖੇ ਗਏ ਸਥਾਨਕ ਭੰਡਾਰ ਹਨ।<ref name="Reserves Act 1977" /> "ਉਪਯੋਗਤਾ, ਸੜਕ, ਗਲੀ, ਐਕਸੈਸ ਵੇਅ, ਐਸਪਲੇਨੇਡ, ਸਰਵਿਸ ਲੇਨ, ਪਲੇਸੈਂਟਰ, ਕਿੰਡਰਗਾਰਟਨ, ਪਲੰਕੇਟ ਰੂਮ, ਜਾਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੋਰ ਉਦੇਸ਼" ਲਈ ਸਥਾਨਕ ਰਿਜ਼ਰਵ ਬਣਾਏ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ,<ref>[http://www.legislation.govt.nz/act/public/1977/0066/latest/whole.html#DLM444626 Reserves Act 1977 s.16]</ref> ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਰੋਵਰ ਕੈਚਮੈਂਟਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://img.scoop.co.nz/media/pdfs/1109/volume1.pdf|title=Board of Inquiry into the Turitea Wind Farm Proposal|date=September 2011}}</ref> ਖਾਸ ਨਿਯਮ ਐਸਪਲੇਨੇਡ ਭੰਡਾਰਾਂ 'ਤੇ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web|url=http://www.legislation.govt.nz/act/public/1991/0069/latest/DLM237253.html|title=Resource Management Act 1991 No 69 (as at 12 November 2018), Public Act 229 Purposes of esplanade reserves and esplanade strips – New Zealand Legislation|website=www.legislation.govt.nz|access-date=2019-01-10}}</ref> * ਜੰਗਲੀ ਖੇਤਰ ਰਿਜ਼ਰਵ ਜਾਂ ਰਿਜ਼ਰਵ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਇਮਾਰਤਾਂ, ਸੜਕਾਂ, ਮਨੁੱਖੀ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਜਾਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ 'ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਦੇ ਨਾਲ ਕੁਦਰਤੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref name="Reserves Act 1977" /> * ਕੁਦਰਤੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਲਈ ਨਿੱਜੀ, ਤਾਜ ਜਾਂ ਮਾਓਰੀ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਹੋਰ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਾਊਨ ਦੁਆਰਾ ਲੀਜ਼ 'ਤੇ ਵਾਪਸ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref name="Reserves Act 1977" /> == ਸੰਭਾਲ ਖੇਤਰ == [[ਤਸਵੀਰ:Aorangi_Forest_Park,_New_Zealand_(6).JPG|right|thumb| ਔਰੰਗੀ ਫੋਰੈਸਟ ਪਾਰਕ, ਇੱਕ ਸੰਭਾਲ ਪਾਰਕ]] ਕਨਜ਼ਰਵੇਸ਼ਨ ਵਿਭਾਗ 1987 ਦੇ ਕੰਜ਼ਰਵੇਸ਼ਨ ਐਕਟ ਦੇ ਅਧੀਨ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਖੇਤਰਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਕਰਦਾ ਹੈ:<ref name="Conservation Act 1987"/> * ਕੰਜ਼ਰਵੇਸ਼ਨ ਪਾਰਕ {{Convert|2,690,191|ha}} ਦੇ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਰੋਤਾਂ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਸੁਰੱਖਿਅਤ 54 ਖੇਤਰਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਹੈ।<ref name="consparks"/> ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ 36 ਜੰਗਲਾਤ ਪਾਰਕ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਜੋ 1987 ਦੇ ਕਾਨੂੰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਹਨ।<ref name="protectedplanet">{{Cite web|url=https://www.protectedplanet.net/country/NZ|title=New Zealand, Asia & Pacific|website=Protected Planet|publisher=World Database of Protected Areas|access-date=14 September 2020}}</ref> * ਜੰਗਲੀ ਖੇਤਰ ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਕੁਦਰਤੀ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਪ੍ਰਬੰਧਿਤ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਖੇਤਰ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇਮਾਰਤਾਂ, ਮਸ਼ੀਨਰੀ, ਪਸ਼ੂਧਨ, ਵਾਹਨਾਂ, ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ਾਂ, ਸੜਕਾਂ ਅਤੇ ਟਰੈਕਾਂ 'ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਇਹ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਪ੍ਰਬੰਧਨ, ਵਿਗਿਆਨਕ ਜਾਂ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਨਾ ਹੋਵੇ।<ref name="Conservation Act 1987"/> * ਵਾਤਾਵਰਣਿਕ ਖੇਤਰ ਉਸ ਖੇਤਰ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮੁੱਲਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਪ੍ਰਬੰਧਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਖੇਤਰ ਹਨ।<ref name="Conservation Act 1987" /> ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਖੇਤਰ 112 ਖੇਤਰ ਹਨ, ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪੱਛਮੀ ਤੱਟ 'ਤੇ Ōkarito Lagoon ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਗਿੱਲੇ ਖੇਤਰ ਹਨ।<ref>{{Cite web|url=https://newzealandecology.org/nzje/3014.pdf|title=Ecological areas – premier protected natural areas|last=Fred B. Overmars|first=David A. Norton|date=14 November 2011}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.doc.govt.nz/about-us/our-policies-and-plans/statutory-plans/statutory-plan-publications/conservation-management-strategies/west-coast/2-context/2_2-overview-of-conservation-values/|title=2.2 Overview of conservation values|website=www.doc.govt.nz|language=en-nz|access-date=2022-01-17}}</ref> * ਸੈੰਕਚੂਰੀ ਖੇਤਰ ਉਹ ਖੇਤਰ ਹਨ ਜੋ ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਪੌਦਿਆਂ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਮਾਨ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਲਈ ਪ੍ਰਬੰਧਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref name="Conservation Act 1987" /> * ਵਾਟਰਕੋਰਸ ਖੇਤਰ ਕੰਜ਼ਰਵੇਸ਼ਨ ਐਕਟ, ਰਿਜ਼ਰਵ ਐਕਟ ਜਾਂ QEII ਨੈਸ਼ਨਲ ਟਰੱਸਟ ਐਕਟ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਭੂਮੀ ਦੇ ਖੇਤਰ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇ ਅਧੀਨ ਵੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਪਾਣੀਆਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web|url=https://www.doc.govt.nz/about-us/statutory-and-advisory-bodies/nz-conservation-authority/publications/protecting-new-zealands-rivers/03-protecting-rivers-using-conservation-legislation/protection-of-land-alongside-rivers/|title=Protection of land alongside rivers|website=www.doc.govt.nz|language=en-nz|access-date=2022-01-17}}</ref> ਹਰੇਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ, ਜ਼ਮੀਨ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬੇਮਿਸਾਲ ਕੁਦਰਤੀ ਜਾਂ ਮਨੋਰੰਜਨ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਹਨ।<ref name="Conservation Act 1987" /> * ਸੁਵਿਧਾ ਖੇਤਰ ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਕੁਦਰਤੀ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਮਨੋਰੰਜਨ ਲਈ ਪ੍ਰਬੰਧਿਤ ਖੇਤਰ ਹਨ।<ref name="Conservation Act 1987" /> * ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਖੇਤਰ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਸੀ ਕੁਦਰਤੀ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਪ੍ਰਬੰਧਿਤ ਖੇਤਰ ਹਨ।<ref name="Conservation Act 1987" /> ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਮਤਾਤਾ ਲਗੂਨ, ਕਰੇਵਾ / ਗਨੇਟ ਟਾਪੂ, ਅਤੇ ਮੋਟੋਹੋਰਾ ਟਾਪੂ।<ref>{{Cite web|url=https://teara.govt.nz/en/protected-areas/page-5|title=Specially protected areas|last=|first=|date=1 Sep 2015|website=teara.govt.nz|language=en|access-date=2022-01-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.doc.govt.nz/about-us/our-role/managing-conservation/categories-of-conservation-land/|title=Categories of conservation land|website=www.doc.govt.nz|language=en-nz|access-date=2022-01-17}}</ref> * ਹਾਸ਼ੀਏ ਦੀਆਂ ਪੱਟੀਆਂ ਸਮੁੰਦਰ, ਝੀਲਾਂ ਜਾਂ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਲੱਗਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀਆਂ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ, ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ, ਪਾਣੀ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ, ਜਲ-ਜੀਵਨ, ਕੁਦਰਤੀ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ, ਅਤੇ ਜਾਰੀ ਜਨਤਕ ਪਹੁੰਚ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="Conservation Act 1987" /> * ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਖੇਤਰ ਕੁਦਰਤੀ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਪ੍ਰਬੰਧਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਖੇਤਰ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਿਪਟਾਰਾ ਜਨਤਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੇਕਰ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਣ ਨਾਲ "ਭੌਤਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਾਲ ਲੱਗਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਜਾਂ ਮਨੋਰੰਜਕ ਮੁੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ"।<ref name="Conservation Act 1987" /> * ਹੋਰ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਜ਼ਮੀਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਰਾਜ ਜੰਗਲਾਤ ਜ਼ਮੀਨ, ਸੁਰੱਖਿਆ ਮੰਤਰੀ ਦੁਆਰਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਨਿੱਜੀ ਜਾਂ ਮਾਓਰੀ ਜ਼ਮੀਨ, ਅਤੇ ਦਫ਼ਤਰਾਂ ਜਾਂ ਵਿਜ਼ਟਰ ਕੇਂਦਰਾਂ ਲਈ ਸੰਭਾਲ ਵਿਭਾਗ ਦੁਆਰਾ ਰੱਖੀ ਗਈ ਜ਼ਮੀਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।<ref name="Conservation Act 1987" /> == ਵਾਤਾਵਰਣ ਟਾਪੂ == [[ਤਸਵੀਰ:White_Island_2013.jpg|thumb| ਵਕਾਰੀ / ਵ੍ਹਾਈਟ ਆਈਲੈਂਡ, ਇੱਕ ਟਾਪੂ ਰਿਜ਼ਰਵ]] ਡਿਪਾਰਟਮੈਂਟ ਆਫ਼ ਕੰਜ਼ਰਵੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਟਰੱਸਟ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਾਤਾਵਰਣਿਕ ਟਾਪੂਆਂ ਨੂੰ ਸਥਾਨਕ ਅਤੇ ਮੂਲ ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਸਪੀਸੀਜ਼ ਲਈ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨਾਂ ਵਜੋਂ ਸੰਚਾਲਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ: * ਆਈਲੈਂਡ ਰਿਜ਼ਰਵ ਉਹ ਖੇਤਰ ਹਨ ਜੋ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ 220 ਆਫ-ਸ਼ੋਰ ਟਾਪੂਆਂ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref name="docoffshore">{{Cite web|url=https://www.doc.govt.nz/nature/habitats/offshore-islands/|title=Offshore islands|website=doc.govt.nz|publisher=[[Department of Conservation (New Zealand)|Department of Conservation]]}}</ref> * ਮੇਨਲੈਂਡ ਟਾਪੂ ਉੱਤਰੀ ਟਾਪੂ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਟਾਪੂ ਦੇ ਖੇਤਰ ਹਨ ਜੋ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਵੱਖਰੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।<ref name="doc">{{Cite web|url=https://www.doc.govt.nz/our-work/mainland-islands/|title=Mainland islands|website=doc.govt.nz|publisher=[[Department of Conservation (New Zealand)|Department of Conservation]]}}</ref> == ਸਥਾਨਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਖੇਤਰ == ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਖੇਤਰ [[ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨਕ ਸਰਕਾਰ|ਸਥਾਨਕ ਸਰਕਾਰ]] ਦੁਆਰਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: * ਖੇਤਰੀ ਪਾਰਕ ਖੇਤਰੀ ਕੌਂਸਲਾਂ ਅਤੇ ਇਕਸਾਰ ਅਥਾਰਟੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਖੇਤਰ ਹਨ। * [[Local parks of New Zealand|ਸਥਾਨਕ ਪਾਰਕ]] ਖੇਤਰੀ ਅਥਾਰਟੀਆਂ ਅਤੇ ਇਕਸਾਰ ਅਥਾਰਟੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਿਤ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਖੇਤਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। == ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਖੇਤਰ == ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਵਿੱਚ [[ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਕਾਨੂੰਨ|ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਨੂੰਨ]] ਦੁਆਰਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਦਸ ਖੇਤਰ ਹਨ: * [[ਰਾਮਸਰ ਸਮਝੌਤਾ|ਰਾਮਸਰ ਕਨਵੈਨਸ਼ਨ]] ਦੇ ਤਹਿਤ ਰਾਮਸਰ ਸਾਈਟਾਂ ਵਜੋਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਸੱਤ ਵੈਟਲੈਂਡਜ਼ ਹਨ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਿਭਾਗ ਦੁਆਰਾ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਜੋ ਲਗਭਗ {{Convert|56,000|ha}} ਦੇ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref name="docwetlands">{{Cite web|url=http://www.doc.govt.nz/about-doc/role/international/ramsar-convention-on-wetlands/about-the-convention-on-wetlands/|title=DOC's international wetlands role|publisher=Department of Conservation}}</ref><ref name="ramsarlist">{{Cite web|url=https://www.ramsar.org/sites/default/files/documents/library/sitelist.pdf|title=Site list|website=ramsar.org|publisher=[[Ramsar Convention|Ramsar]]}}</ref> ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਹੋਰ ਵੈਟਲੈਂਡ ਰਸਮੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਹਾਲ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ ਜੋ ਬਚੀਆਂ ਹਨ।<ref name="docwetlands" /><ref>{{Cite web|url=http://www.mfe.govt.nz/publications/ser/ser1997/html/chapter7.3.html|title=Chapter 7: Key points|website=State of New Zealand's Environment 1997|publisher=Ministry for the Environment|access-date=2010-05-28|quote=Wetland areas have been reduced by about 85 percent in the last century and a half, from nearly 700,000 hectares to about 100,000 hectares.|archive-date=2011-05-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20110525063425/http://www.mfe.govt.nz/publications/ser/ser1997/html/chapter7.3.html|dead-url=yes}}</ref> * [[ਯੂਨੈਸਕੋ|ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿਦਿਅਕ, ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸੰਗਠਨ (ਯੂਨੈਸਕੋ)]] ਦੁਆਰਾ ਸੰਚਾਲਿਤ ਇੱਕ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਮੇਲਨ ਦੁਆਰਾ ਕਾਨੂੰਨੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਤਿੰਨ [[ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਰਾਸਤ ਟਿਕਾਣਾ|ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਰਾਸਤੀ ਸਥਾਨਾਂ]] ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ, ਇਤਿਹਾਸਕ, ਵਿਗਿਆਨਕ ਜਾਂ ਮਨੁੱਖਤਾ ਲਈ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵ ਹਨ।<ref name="World Heritage Sites">{{Cite web|url=https://whc.unesco.org/en/about/|title=World Heritage Sites|website=unesco.org|publisher=[[UNESCO]]}}</ref> ਇੱਥੇ Te Wahipounamu, Tongariro National Park ਅਤੇ New Zealand Subantarctic Islands ਹਨ।<ref name="World Heritage List"/> == ਹੋਰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਖੇਤਰ == ਹੋਰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: * ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਜਨਤਕ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਮਲਕੀਅਤ ਵਾਲੀਆਂ ਵੈਟਲੈਂਡਜ਼ == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * [[ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਖੇਤਰ]] == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [http://www.doc.govt.nz ਸੰਭਾਲ ਵਿਭਾਗ] * ਲੈਂਡਕੇਅਰ ਰਿਸਰਚ ਵਿਖੇ [http://www.landcareresearch.co.nz/databases/db_category.asp?DB_Coll_Category_ID=9 ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਡੇਟਾਬੇਸ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120719085408/http://www.landcareresearch.co.nz/databases/db_category.asp?DB_Coll_Category_ID=9 |date=2012-07-19 }} nkjk7ph1vjxl4163xpmpz6ahsoy4dzo 0 151501 838819 783142 2026-05-06T22:08:04Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838819 wikitext text/x-wiki '''ਨਤਾਸ਼ਾ''' '''ਪੂਨਾਵਾਲਾ''' (ਜਨਮ 26 ਨਵੰਬਰ 1981) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਔਰਤ, ਵਿਲੂ ਪੂਨਾਵਾਲਾ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਦੀ ਚੇਅਰਪਰਸਨ ਹੈ; [[ਸੀਰਮ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ ਇੰਡੀਆ|ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੀਰਮ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ]] ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਪੈਦਾ ਕੀਤੀਆਂ ਖੁਰਾਕਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਵੈਕਸੀਨ ਨਿਰਮਾਣ ਕੰਪਨੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ; ਨੀਦਰਲੈਂਡਜ਼ ਵਿੱਚ ਪੂਨਾਵਾਲਾ ਸਾਇੰਸ ਪਾਰਕ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ; ਅਤੇ ਵਿਲੂ ਪੂਨਾਵਾਲਾ ਰੇਸਿੰਗ ਐਂਡ ਬ੍ਰੀਡਿੰਗ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਲਿਮਟਿਡ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ<ref>{{Cite web |last=Team |first=ELLE India |title=Natasha Poonawalla is India's first lady of fabulousness |url=http://elle.in/culture/natasha-poonawalla-fabulous-life/ |access-date=2018-12-13 |website=Elle India |language=en-US |archive-date=2018-12-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181215224107/http://elle.in/culture/natasha-poonawalla-fabulous-life/ |url-status=dead }}</ref> ਉਹ ਫੈਸ਼ਨ ਦੀ ਸ਼ੌਕੀਨ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=2017-11-09 |title=Natasha Poonawalla: "Adar and I are very motivated to make a difference" |url=https://www.vogue.in/content/natasha-poonawalla-adar-and-i-are-very-motivated-to-make-a-difference/ |access-date=2018-12-13 |website=VOGUE India |language=en-US |archive-date=2018-07-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180713141716/https://www.vogue.in/content/natasha-poonawalla-adar-and-i-are-very-motivated-to-make-a-difference/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |date=2015-12-24 |title=Best Dressed 2015: Natasha Poonawalla |url=http://www.vervemagazine.in/people/indias-best-dressed-2015-natasha-poonawalla |access-date=2018-12-13 |website=Verve Magazine |language=en-US}}</ref> == ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ == ਉਸਦਾ ਜਨਮ 26 ਨਵੰਬਰ 1981 ਨੂੰ ਪ੍ਰਮੇਸ਼ ਅਰੋੜਾ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਮਿੰਨੀ ਅਰੋੜਾ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਅਮਿਤ ਹੈ। ਉਹ [[ਪੂਨੇ|ਪੁਣੇ]], ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਹੋਈ।<ref name="Bio">{{Cite web |title=Natasha Poonawala: The rich, glamorous life of the 37-year-old fashionista |url=https://www.mid-day.com/photos/natasha-poonawala-the-rich-glamorous-social-life-of-the-fashionista/31424 |access-date=2018-12-13 |website=mid-day |language=en |archive-date=2018-12-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181215222737/https://www.mid-day.com/photos/natasha-poonawala-the-rich-glamorous-social-life-of-the-fashionista/31424 |url-status=dead }}</ref> ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਮੁਢਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਸੇਂਟ ਮੈਰੀ ਸਕੂਲ, ਪੁਣੇ ਤੋਂ ਕੀਤੀ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਾਵਿਤਰੀਬਾਈ ਫੂਲੇ ਪੁਣੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਬੈਚਲਰ ਡਿਗਰੀ ਕੀਤੀ। 2004 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ [[ਲੰਡਨ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਇਕਨਾਮਿਕਸ|ਲੰਡਨ ਸਕੂਲ ਆਫ ਇਕਨਾਮਿਕਸ]] ਤੋਂ ਮਾਸਟਰ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite news|url=https://www.femina.in/trending/achievers/natasha-poonawallas-style-and-humility-176709.html|title=#Fab50: Natasha Poonawalla's Style And Humility Is A Head Turner!|last=Patwardhan|first=Radhika Sathe|date=5 November 2020|work=femina.in|publisher=[[Femina (India)]]|language=en}}</ref> == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == ਨਤਾਸ਼ਾ ਨੇ 2006 ਵਿੱਚ ਅਦਾਰ ਪੂਨਾਵਾਲਾ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ<ref name="m">{{Cite web |date=2016-10-28 |title=Farm fatale: When billionaire Adar Poonawala's glamourous &#91;sic&#93; wife Natasha posed with a horse! |url=https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/farm-fatale-when-billionaire-adar-poonawalas-glamourouswife-natasha-posed-with-a-horse/articleshow/55107485.cms |access-date=2018-12-13 |website=The Economic Times}}</ref><ref>{{Cite web |last=Denise |date=2013-07-18 |title=Indian Billionaire Wives Who Are Famous |url=https://www.boldsky.com/insync/life/2013/indian-billionaire-wives-famous-034269.html |access-date=2018-12-13 |language=en}}</ref> ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਗੋਆ ਵਿੱਚ [[ਵਿਜੇ ਮਾਲਿਆ]] ਦੁਆਰਾ ਆਯੋਜਿਤ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਸਾਲ ਦੀ ਪਾਰਟੀ ਵਿੱਚ ਮਿਲੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਹਨ, ਸਾਈਰਸ ਅਤੇ ਦਾਰਾ।<ref>{{Cite news|url=https://zeenews.india.com/people/meet-natasha-poonawalla-the-wife-of-indias-vaccine-man-adar-poonawalla-in-pics-2334189.html|title=Meet Natasha Poonawalla, the wife of India's vaccine man Adar Poonawalla, in pics|last=Bhandari|first=Ankita|date=4 January 2021|work=Zee News|language=en}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [http://www.vpcf.org ਵਿਲੂ ਪੂਨਾਵਾਲਾ ਚੈਰੀਟੇਬਲ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1981]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] 4mrz3i4h2xer4lnbgg2jf0vs3qz575u 0 152031 838821 717493 2026-05-06T22:53:46Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838821 wikitext text/x-wiki '''ਨਾਰਾਇਣ ਰਾਏਮਾਝੀ''' ( {{Lang-ne|नारायण रायमाझी}} ; ਜਨਮ 25 ਅਪ੍ਰੈਲ 1961) ਇੱਕ ਨੇਪਾਲੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ, ਗੀਤਕਾਰ, ਫੀਚਰ-ਫ਼ਿਲਮ ਸਕ੍ਰਿਪਟ ਲੇਖਕ, ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਅਤੇ ਨਿਰਮਾਤਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |url=http://documentarybox.com/narayan-rayamajhi-nepali-lok-singer-biography-video-songs/ |title=Narayan Rayamajhi |access-date=2023-02-14 |archive-date=2017-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170303201209/http://documentarybox.com/narayan-rayamajhi-nepali-lok-singer-biography-video-songs/ |url-status=dead }}</ref> ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਗਾਇਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਿਰੰਤਰ ਉੱਤਮਤਾ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਨੇਪਾਲੀ ਸੰਗੀਤ ਉਦਯੋਗ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਚੌਦਾਂ ਦਰਜਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕ ਗੀਤ, ਛੇ ਦਰਜਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਧੁਨਿਕ ਗੀਤ, ਦੋ ਦਰਜਨ ਸੋਪ-ਓਪੇਰਾ ਗੀਤ, ਤਿੰਨ ਸੰਗੀਤਕ ਨਾਟਕ, ਦੋ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਫਿਲਮਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਦੋ ਫਿਲਮਾਂ ''ਗੋਰਖਾ ਪਲਟਨ''<ref>{{Cite web |url=http://reelnepal.com/movies/836/gorkha-paltan/crew |title=Narayan Rayamajhi as a Director, Story, Screenplay, Dialogue |access-date=2023-02-14 |archive-date=2017-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170303210306/http://reelnepal.com/movies/836/gorkha-paltan/crew |url-status=dead }}</ref> ਅਤੇ''ਪਰਦੇਸ਼ੀ''<ref>[[iarchive:NewNepaliMoviePardeshiTiharSongByNarayanRayamajhiTikaPunWww.freenepalisong.com|Rayamajhi as a Director, Story, Screenplay, Dialogue Singer.]]</ref> ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। == ਅਰੰਭ ਦਾ ਜੀਵਨ == ਨਰਾਇਣ ਰਾਏਮਾਝੀ ਦਾ ਜਨਮ 25 ਅਪ੍ਰੈਲ 1961 ਨੂੰ ਝਡੇਵਾ -05, ਪਾਲਪਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਨੇਪਾਲ]] ਵਿੱਚ ਸੂਰਯਬਹਾਦੁਰ ਰਾਏਮਾਝੀ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਕੁਮਾਰੀ ਰਾਏਮਾਝੀ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਸੰਗੀਤਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਗਹਿਰੀ ਰੁਚੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਸੰਗੀਤਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਗਲੇ ਲਗਾਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦਮ 'ਤੇ ਸੰਗੀਤਕ ਸਾਜ਼ ਵਜਾਉਣਾ ਸਿੱਖ ਲਿਆ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ 20 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਪਣੇ ਨੇਪਾਲੀ ਸੰਗੀਤ ਕੈਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕਾਠਮੰਡੂ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਤ੍ਰਿਭੁਵਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਆਰਟਸ ਵਿੱਚ ਬੈਚਲਰ (BA) ਅਤੇ ਪ੍ਰਯਾਗ ਸੰਗੀਤ ਸਮਿਤੀ, [[ਅਲਾਹਾਬਾਦ|ਇਲਾਹਾਬਾਦ]] [[ਭਾਰਤ]] ਤੋਂ ਵੋਕਲ ਵਿੱਚ ਡਿਪਲੋਮਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਆਪਣੇ ਸੁਪਨੇ ਨੂੰ ਮਨਾਉਣ ਲਈ ਰਾਏਮਾਝੀ ਦਾ ਵਫ਼ਦ ਆਪਣੇ ਸਵਰਗੀ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਰਾਏਮਾਝੀ ਦੇ ਕਦਮਾਂ 'ਤੇ ਚੱਲਦਾ ਹੈ।<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=lj85XAJuNW8 Biography of Narayan Rayamajhi by Like Nepal]</ref> ਰਾਏਮਾਝੀ ਲਗਭਗ 20 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ''ਸੰਗੀਤ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਨੇਪਾਲ'' ਦੇ ਸਲਾਹਕਾਰ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਫਿਲਮਾਂਕਣ, ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸੰਪਾਦਨ ਦੁਆਰਾ ਕਈ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਦਾ ਨਿਰੰਤਰ ਸਮਰਥਨ ਅਤੇ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ 2012 ਵਿੱਚ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਲੋਕ ਸੰਗੀਤ ਫਿਲਮ ਉਤਸਵ ਦੀ ਜਿਊਰੀ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿੱਚ ਘਿਰੇ ਨੇਪਾਲ ਲੋਕ ਸੰਗੀਤ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਹੈ। == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == ਰਾਏਮਾਝੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਚੰਦਾ ਰਾਏਮਾਝੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਤਿੰਨ ਬੱਚੇ ਹਨ, ਅਲੀਨਾ ਰਾਏਮਾਝੀ, ਸਾਰੂ ਰਾਏਮਾਝੀ ਅਤੇ ਪਾਰਸ ਰਾਏਮਾਝੀ। ਮਰਹੂਮ ਲਕਸ਼ਮਣ ਰਾਏਮਾਝੀ, ਉਸਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਨੇ ਉਸਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਹੈ, ਦੋ ਛੋਟੀਆਂ ਭੈਣਾਂ ਸ਼ਕੁੰਤਲਾ ਰਾਏਮਾਝੀ, ਚਾਦਾਨੀ ਰਾਏਮਾਝੀ, ਉਸਦੇ ਬਾਅਦ ਉਸਦੇ ਦੋ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਜੀਵਨ ਰਾਏਮਾਝੀ ਅਤੇ ਦੁਰਗਾ ਰਾਏਮਾਝੀ ਜੋ ਨੇਪਾਲੀ ਸੰਗੀਤ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਰਗਰਮ ਹਨ। == ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਰਿਕਾਰਡ == # (1985 ਤੋਂ 2007 ਤੱਕ) ਸੰਗੀਤ ਕੋਆਰਡੀਨੇਟਰ ਅਫਸਰ, ਰੇਡੀਓ ਨੇਪਾਲ, ਸੂਚਨਾ ਅਤੇ ਸੰਚਾਰ ਮੰਤਰਾਲਾ # (1987 ਤੋਂ ਹੁਣ ਤੱਕ) ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਰੀਮਾ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗ ਸਟੂਡੀਓ, ਕਾਠਮੰਡੂ ਮੈਟਰੋਪੋਲੀਟਨ ਸਿਟੀ -11, ਥਾਪਾਥਲੀ, ਕਾਠਮੰਡੂ # ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ - ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ- ਹਮਰੋ ਰੀਤੀ ਹਮਰਾਈ ਸਸਕ੍ਰਿਤੀ (ਸਾਡੀ ਰੀਤੀ ਅਤੇ ਸਾਡੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ), ਨੇਪਾਲ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ<ref>{{Cite web |url=https://infim.webs.com/2nd%20film%20festival%20catalogue.pdf |title=Hamro Riti Hamrai Saskriti Tv Program |access-date=2023-02-14 |archive-date=2023-02-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230214092737/https://infim.webs.com/2nd%20film%20festival%20catalogue.pdf |url-status=dead }}</ref> == ਗਾਇਕੀ ਦਾ ਕਰੀਅਰ == ਰਾਏਮਾਝੀ ਦੇ ਗੀਤ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਨੇਪਾਲੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। ਰੇਡੀਓ ਨੇਪਾਲ ਵਿੱਚ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤੇ ਸੱਠ ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਧੁਨਿਕ ਗੀਤਾਂ ਸਮੇਤ ਉਸ ਦੀਆਂ ਦੋ ਆਧੁਨਿਕ ਗੀਤਾਂ ਦੀਆਂ ਐਲਬਮਾਂ ਪ੍ਰਿਆ ਅਤੇ ਪ੍ਰੀਤੀ। ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਐਲਬਮ ''ਲਾਹੌਰੇ ਦੀ ਜਿੰਦਕੀ'', ''ਬਾਲਾ ਜੋਵਾਂ'', ''ਡੋਰੀ ਫੁਰਕੇ'', ''ਭੰਗਾਂ ਦੀ ਸੁਸਲੀ'', ''ਸਾਈਂ'', ''ਮਲਮਲ ਪਚਿਉਰੇ'', ''ਬੇਲੀਜੈ'', ''ਬੈਸਾ ਢਲਕੀਨੈ ਲਾਗਿਓ'', ''ਚੋਰੀ ਕੋ ਜੂਨੀ'' '','' ''ਦੇਉਸੀ ਵਹਿਲੋ'', ''ਧਰੋ ਧਰਮ'', ''ਰਲੇਮਈ'', ''ਜੋਗਬਣ'', ''ਕਰਜਾਬਣ'',<ref>[https://itunes.apple.com/us/album/joban-karja-ma/id348304633 Joban Karja ma in itunes.apple.com]</ref> ਨੇਪਾਲੀ ਲੋਕ ਸੰਗੀਤ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ ''ਬੁੱਟੇ ਚੋਲੀ'', ''ਪੀਰਾਤੀਕੋ ਢੋਕੋ'', ''ਰੋਧੀ ਘਰ ਕੋ ਰਾਮਝਮ'', ''ਸੈਕਈ'', ''ਟੈਕਸੀ ਮੋਟਰ ਕਾਰ'', ''ਤੀਜ ਕੋ ਰਾਮਝਮ'' ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਨੇਪਾਲੀ ਖਾਸ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਗੀਤ ਅਤੇ ਨਾਚ ਸੋਰਠੀਆਂ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰਾ ਅਤੇ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਉਹ ਨੇਪਾਲ ਵਿੱਚ "ਰੀਮਾ ਡਿਜੀਟਲ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗ ਸਟੂਡੀਓ" ਨਾਮ ਦੀ ਇੱਕ ਵਧੀਆ ਸੰਗੀਤ ਕੰਪਨੀ ਵੀ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਨਰਾਇਣ ਰਾਏਮਾਝੀ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਨਾਦਾਇਕ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਨੇਪਾਲੀ ਸੰਗੀਤ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਨਕਸ਼ੇ ਕਦਮਾਂ 'ਤੇ ਚੱਲਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਰਵਾਇਤੀ ਲੋਕ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਮੁਹਾਰਤ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਲੰਮਾ ਸਫ਼ਰ ਤੈਅ ਕੀਤਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |url=https://infim.webs.com/2nd%20film%20festival%20catalogue.pdf |title=Nepali folk singer, with dozens of albums to his name |access-date=2023-02-14 |archive-date=2023-02-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230214092737/https://infim.webs.com/2nd%20film%20festival%20catalogue.pdf |url-status=dead }}</ref> == ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਫਿਲਮਗ੍ਰਾਫੀ == {| class="wikitable" !ਸਾਲ ! ਫਿਲਮ ! ਭੂਮਿਕਾ ! ਕਾਸਟ |- | 2010 | '''ਗੋਰਖਾ ਪਲਟਨ''' | ਡਾਇਰੈਕਟਰ<br /><br /><br /><br /><nowiki></br></nowiki> ਨਿਰਮਾਤਾ<br /><br /><br /><br /><nowiki></br></nowiki> ਸਕ੍ਰਿਪਟ ਲੇਖਕ | ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਤਮਾਂਗ<br /><br /><br /><br /><nowiki></br></nowiki> ਰੰਜੀਤਾ ਗੁਰੰਗ<br /><br /><br /><br /><nowiki></br></nowiki> ਸੋਨੀਆ ਕੇ.ਸੀ<br /><br /><br /><br /><nowiki></br></nowiki> ਵਿਨੈ ਲਾਮਾ<br /><br /><br /><br /><nowiki></br></nowiki> ਗੋਪਾਲ ਭੂਟਾਨੀ<br /><br /><br /><br /><nowiki></br></nowiki> ਗਿਰੀ ਪ੍ਰਸਾਦ ਪੁਨ<br /><br /><br /><br /><nowiki></br></nowiki> ਸੁਨੀਲ ਥਾਪਾ <ref>{{Cite web |url=http://reelnepal.com/movies/836/gorkha-paltan/crew |title=Rayamajhi as a Director, reelnepal.com |access-date=2023-02-14 |archive-date=2017-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170303210306/http://reelnepal.com/movies/836/gorkha-paltan/crew |url-status=dead }}</ref> <ref>[http://xnepali.net/tag/gorkha-paltan/ Gorkha Paltan]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- | 2016 | '''ਪਰਦੇਸੀ''' | ਨਿਰਮਾਤਾ<br /><br /><br /><br /><nowiki></br></nowiki> ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ<br /><br /><br /><br /><nowiki></br></nowiki> ਸਕ੍ਰਿਪਟ ਲੇਖਕ | ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਤਮਾਂਗ<br /><br /><br /><br /><nowiki></br></nowiki> ਰਜਨੀ ਕੇ.ਸੀ<br /><br /><br /><br /><nowiki></br></nowiki> ਕੇਸ਼ਬ ਭੱਟਾਰਾਈ<br /><br /><br /><br /><nowiki></br></nowiki> ਸੁਸ਼ੀਲ ਪੋਖਰਲ<br /><br /><br /><br /><nowiki></br></nowiki> ਗਿਰੀ ਪਨ<br /><br /><br /><br /><nowiki></br></nowiki> ਰਾਮਚੰਦਰ ਕੋਹਰਾਲਾ<br /><br /><br /><br /><nowiki></br></nowiki> ਤਾਰਾ ਸ਼ਰਮਾ |- |} ਉਸਨੇ ਕੁਝ ਸੰਗੀਤਕ ਡਰਾਮਾਂ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਵੀ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਸਫਲਤਾ ਮਿਲੀ। * ''ਕਾਰਗਿਲ'' (ਜੋ ਗੋਰਖਾਲੀ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ) * ''ਆਰਾਧਿਆ ਰੋਧਨ'' (ਔਰਤਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਹਿੰਸਾ) == ਜੱਜ ਵਜੋਂ ਕੰਮ == {| class="wikitable" !ਸਾਲ ! ਟੀਵੀ ਸ਼ੋਅ / ਗੀਤ ਮੁਕਾਬਲੇ ! ਦੁਆਰਾ ਆਯੋਜਿਤ |- | 1997 | ਦੂਜਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਲੋਕ ਸੰਗੀਤ | ਰਿਉਕਾਈ ਨੇਪਾਲ |- | 1998 | ਡੁਏਟ ਗੀਤ ਮੁਕਾਬਲਾ | ਸੋਪਾਲ ਸੋਸਾਇਟੀ ਕਾਠਮੰਡੂ |- | 2001 | ਲੋਕ ਗੀਤ ਸੰਮੇਲਨ | ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਰੇਡੀਓ ਮਾਧਨਪੋਖਰਾ |- | 2002 | ਪੱਛਮੀ ਖੇਤਰੀ ਦੋਹਰਾ ਗੀਤ ਮੁਕਾਬਲਾ | ਰਾਇਲ ਨੇਪਾਲ ਅਕੈਡਮੀ |- | 2002 | ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਡੁਏਟ ਲੋਕ ਗੀਤ ਮੁਕਾਬਲਾ | ਰਾਇਲ ਨੇਪਾਲ ਅਕੈਡਮੀ |- | 2002 | ਦੋਹਰੀ ਰੈਸਟੋਰੈਂਟਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਦੋਹਰੇ ਗੀਤ ਮੁਕਾਬਲੇ | ਨੈਸ਼ਨਲ ਡੁਅਲ ਗੀਤ ਅਕੈਡਮੀ ਨੇਪਾਲ |- | 2003 | ਓਪਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਡੁਏਟ ਗੀਤ ਮੁਕਾਬਲਾ | ਢੋਰਪਟਨ ਸਪੋਰਟਸ ਕਲੱਬ |- | 2005 | ਟੁਬੋਰਗ ਦੋਹਰਾ ਲੋਕ ਗੀਤ ਮੁਕਾਬਲਾ | ਤੁਬੋਰਗ ਨੇਪਾਲ |- | 2007 | ਡੁਏਟ ਗੀਤ ਮੁਕਾਬਲਾ | ਰੇਡੀਓ ਨੇਪਾਲ |- | 2007 | ਦੋਹਰਾ ਲੋਕ ਗੀਤ ਮੁਕਾਬਲਾ | ਰੇਡੀਓ ਨੇਪਾਲ |- | 2010 | ਟੈਲੀ ਅਵਾਰਡ 2010 | ਨੇਪਾਲ ਦਾ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਆਰਟ ਵਰਕਰ ਫੋਰਮ |- | 2012 | ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਗੀਤਕ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ | ਨੇਪਾਲ ਦਾ ਸੰਗੀਤ ਅਜਾਇਬ ਘਰ |- | 2016 | ਦੂਸਰਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅੰਤਰ ਦੋਹੋਰੀ ਸਾਂਝ ਮੁਕਾਬਲਾ | ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਲੋਕ ਤਥਾ ਦੋਹੋਰੀ ਗੀਤ ਪ੍ਰਤੀਸਥਾਨ ਨੇਪਾਲ <ref>{{Cite web |url=http://admin.myrepublica.com/lifestyle/story/39752/folk-artistes-to-compete-in-national-inter-dohori-saanjh-competition.html |title=National Inter Dohori Saanjh Competition |access-date=2023-02-14 |archive-date=2017-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170304193919/http://admin.myrepublica.com/lifestyle/story/39752/folk-artistes-to-compete-in-national-inter-dohori-saanjh-competition.html |url-status=dead }}</ref> |} == ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦਾ ਦੌਰਾ / ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ == # ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ, ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਲੋਕ ਤਿਉਹਾਰ, 2009 ਅਤੇ 2010 # ਜਾਪਾਨ (ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 15 ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ-1993) # [[ਫ਼ਿਨਲੈਂਡ|ਫਿਨਲੈਂਡ]] (ਹੇਲਸਿੰਕੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸੰਗੀਤ ਸ਼ੋਅ-1990) # ਰੂਸ (ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ-1990) # [[ਚੀਨ ਦਾ ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਗਣਰਾਜ|ਚੀਨ]], ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸ਼ੋਅ-1993 ਅਤੇ [[ਹਾਂਗਕਾਂਗ]] ਵਿੱਚ ਫਿਲਮ ਸ਼ੋਅ, 2011 # [[ਕਤਰ]] (ਸੰਗੀਤ ਸ਼ੋਅ-1999) # [[ਥਾਈਲੈਂਡ]] (ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ-2009) # ਫਰਾਂਸ (ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਲੋਕ ਉਤਸਵ-2011) # [[ਇਜ਼ਰਾਇਲ|ਇਜ਼ਰਾਈਲ]] (ਫਿਲਮ ਸ਼ੋਅ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ-2011) # ਸਪੇਨ (ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਲੋਕ ਤਿਉਹਾਰ-2007) # [[ਕੋਰੀਆ]] (ਸੰਗੀਤ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ-2007) # ਸਿੰਗਾਪੁਰ (ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸ਼ੋਅ-2007) # ਇਟਲੀ (ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਲੋਕ ਉਤਸਵ-2011) # ਜਰਮਨੀ (ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਲੋਕ ਉਤਸਵ-2007) # [[ਪੋਲੈਂਡ]] (ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਲੋਕ ਉਤਸਵ-2007 ਅਤੇ 2012) # [[ਬੈਲਜੀਅਮ]] (ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਲੋਕ ਉਤਸਵ ਅਤੇ ਫਿਲਮ ਸ਼ੋਅ-2011) # [[ਨੀਦਰਲੈਂਡਜ਼|ਨੀਦਰਲੈਂਡ]], ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਲੋਕ ਉਤਸਵ-2011) # [[ਤਾਈਵਾਨ]] (ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਲੋਕ ਤਿਉਹਾਰ, 2014 # [[ਸੰਯੁਕਤ ਅਰਬ ਅਮੀਰਾਤ]], ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ, 2016 <ref>[https://www.youtube.com/watch?v=xE7YgTj5ve8 Narayan Rayamajhi and Jamuna Rana Dhamaka in Dubai]</ref> # [[ਉਮਾਨ|ਓਮਾਨ]] (ਫਿਲਮ ਸ਼ੋਅ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ-2016) # [[ਭਾਰਤ]] - ਦੇਸ਼ ਦੇ ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਛੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ # [[ਨੇਪਾਲ]] - ਦੇਸ਼ ਦੇ ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਿੱਸੇ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1963]] pi2tar8njtpmdm63ntdz9a5r6f9eu62 0 154294 838859 643852 2026-05-07T10:50:24Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838859 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਮਾਧਵੀ | image = | image_size = | caption = | other_names = | birth_name = ਕਨਕਾ ਵਿਜੇਲਕਸ਼ਮੀ | birth_date = | birth_place = ਏਲੁਰੂ, [[ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]], ਭਾਰਤ | years_active = 1976–1996 | spouse = ਰਾਲਫ ਸ਼ਰਮਾ | children = }} [[Category:Articles with hCards]] '''ਕਨਕਾ ਵਿਜੇਲਕਸ਼ਮੀ''' (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ: '''Kanaka Vijayalakshmi'''), ਆਪਣੇ ਸਟੇਜ ਨਾਮ '''ਮਾਧਵੀ''' ਦੁਆਰਾ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਹੈ, ਜੋ [[ਮਲਿਆਲਮ]], [[ਤੇਲੁਗੂ ਭਾਸ਼ਾ|ਤੇਲਗੂ]], [[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]], [[ਤਮਿਲ਼ ਭਾਸ਼ਾ|ਤਾਮਿਲ]] ਅਤੇ [[ਕੰਨੜ]] ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਕੰਮਾਂ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਲਗਭਗ 2 ਦਹਾਕਿਆਂ ਦੇ ਕਰੀਅਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਲਗਭਗ 300 ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ 1980 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ [[ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਿਨੇਮਾ|ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤੀ ਸਿਨੇਮਾ]] ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। == ਅਰੰਭ ਦਾ ਜੀਵਨ == ਮਾਧਵੀ ਦਾ ਜਨਮ [[ਹੈਦਰਾਬਾਦ]], ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਸ਼ੀਰੇਖਾ ਅਤੇ ਗੋਵਿੰਦਾਸਵਾਮੀ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=Maadhavi - Personal Page |url=http://maadhavi.com/about.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170815214828/http://maadhavi.com/about.html |archive-date=15 August 2017 |access-date=15 February 2015}}</ref> ਉਹ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਕੀਰਤੀ ਕੁਮਾਰੀ ਅਤੇ ਧਨੰਜੈ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਭੈਣ ਅਤੇ ਇੱਕ ਭਰਾ ਨਾਲ ਵੱਡੀ ਹੋਈ।<ref>{{Cite web |title=Madhavi's Childhood |url=http://maadhavi.com/about_childhood.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130114005440/http://maadhavi.com/about_childhood.html |archive-date=14 January 2013 |access-date=11 September 2016}}</ref> ਉਸਨੇ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਹੀ ਉਮਾ ਮਹੇਸ਼ਵਰੀ ਤੋਂ [[ਭਰਤਨਾਟਿਅਮ|ਭਰਤ ਨਾਟਿਅਮ]] ਅਤੇ ਭੱਟ ਤੋਂ ਲੋਕ ਨਾਚ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਡਾਂਸ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ। ਉਸਨੇ ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਦੇ ਸਟੈਨਲੇ ਗਰਲਜ਼ ਹਾਈ ਸਕੂਲ, ਐਬਿਡਸ ਬ੍ਰਾਂਚ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web |title=Maadhavi |url=http://maadhavi.com/myChildhood.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120525204007/http://maadhavi.com/myChildhood.html |archive-date=25 May 2012 |access-date=9 June 2012 |publisher=Maadhavi}}</ref> == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == 1996 ਵਿੱਚ, ਉਸਦੇ ਹਿੰਦੂ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਗੁਰੂ ਸਵਾਮੀ ਰਾਮ ਨੇ ਉਸਦੇ ਇੱਕ ਅਨੁਯਾਈ, ਰਾਲਫ਼ ਸ਼ਰਮਾ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਫਾਰਮਾਸਿਊਟੀਕਲ ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਨਾਲ ਉਸਦਾ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਇਆ। ਰਾਲਫ਼ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਸਵਾਮੀ ਰਾਮ ਨੂੰ 32 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹਿਮਾਲੀਅਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ ਯੋਗਾ ਸਾਇੰਸ ਐਂਡ ਫਿਲਾਸਫੀ ਵਿੱਚ ਮਿਲਿਆ ਸੀ<ref>[[Himalayan Institute of Yoga Science and Philosophy]]</ref> ਅਤੇ ਮਾਧਵੀ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਉਸ ਨੂੰ 1995 ਵਿੱਚ ਮਿਲੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ 14 ਫਰਵਰੀ 1996 ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |url=http://www.magnamags.com/stardust/features/south-siren-madhavi-back-from-exile/2091 |title=South Siren Madhavi back from exile |access-date=2023-02-27 |archive-date=2014-01-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140126162550/http://www.magnamags.com/stardust/features/south-siren-madhavi-back-from-exile/2091 |url-status=dead }}</ref> ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਧੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ [[ਨਿਊ ਜਰਸੀ|ਨਿਊਜਰਸੀ]] ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।<ref>{{Cite web |date=14 February 1996 |title=Maadhavi |url=http://maadhavi.com/about_marriage.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180131040321/http://maadhavi.com/about_marriage.html |archive-date=31 January 2018 |access-date=9 June 2012 |publisher=Maadhavi}}</ref> == ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨ == {| class="wikitable" !ਸਾਲ ! ਅਵਾਰਡ ! ਅਵਾਰਡ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ! ਕੰਮ ! ਨਤੀਜਾ ! ਹਵਾਲਾ |- |- | 1981 | rowspan="3" | ਕੇਰਲ ਰਾਜ ਫਿਲਮ ਅਵਾਰਡ | ਦੂਜੀ ਸਰਵੋਤਮ ਅਭਿਨੇਤਰੀ | ''ਵਲਾਰਥੁ ਮ੍ਰਿਗੰਗਲ'' ||{{Won}} | |- | 1982 | ਵਧੀਆ ਅਦਾਕਾਰਾ | ''ਓਰਮਾਕੈ''||{{Won}} | <ref name="1981-90">{{Cite web |title=State Film Awards (1981–90) |url=http://www.prd.kerala.gov.in/stateawards2.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303234213/http://www.prd.kerala.gov.in/stateawards2.htm |archive-date=3 March 2016 |access-date=26 September 2015 |publisher=[[Kerala State Chalachitra Academy]]}}</ref> |- | rowspan="2" | 1993 | ਦੂਜੀ ਸਰਵੋਤਮ ਅਭਿਨੇਤਰੀ | rowspan="2" | ''ਆਕਾਸ਼ਦੂਥੁ''||{{Won}} | |- | ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਅਵਾਰਡ ਦੱਖਣ | ਸਰਵੋਤਮ ਅਭਿਨੇਤਰੀ - ਮਲਿਆਲਮ||{{Won}} | <ref>{{Cite web |title=Photo |url=https://archive.org/download/41stAnnualFilmfareKannadaBestMusicFilmMalayalamBestActorActress/41st%20annual%20filmfare%20kannada%20best%20music%20film%20malayalam%20best%20actor%20actress.jpg |website=ia601501.us.archive.org |format=JPG}}</ref> |} == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੰਨੜ ਸਿਨੇਮਾ ਦੀਆਂ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤਾਮਿਲ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਲਿਆਲਮ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤੇਲਗੂ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] 3t8lfug9w0urcf356ev3f8tooh6ph9b 0 154584 838754 743022 2026-05-06T13:19:36Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838754 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Ghantewala_in_Chandni_Chowk,_Delhi.jpg|thumb| ਘੰਟੇਵਾਲਾ [[ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਕ]], ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ]] [[ਦਿੱਲੀ]] ਦੇ [[ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਕ]] ਵਿੱਚ '''ਘੰਟੇਵਾਲਾ ਹਲਵਾਈ''' ਇੱਕ ਦੁਕਾਨ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ 1790 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਇਹ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਹਲਵਾਈ (ਰਵਾਇਤੀ ਮਿਠਾਈ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ) ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ।<ref>''Rediscovering Delhi: The Story of Shahjahanabad'', by Maheshwar Dayal, "Feroze". Published by S. Chand, 1975</ref><ref name="hindu2002">{{Cite news|url=http://www.hinduonnet.com/thehindu/mp/2002/11/07/stories/2002110700040300.htm|title=The royal treat in Chandni Chowk|date=7 November 2002|work=[[The Hindu]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20030301191235/http://www.hinduonnet.com/thehindu/mp/2002/11/07/stories/2002110700040300.htm|archive-date=1 March 2003}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:CS1 maint: unfit URL]]</ref> ਇਸ ਨੇ [[ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ|ਨਹਿਰੂ]] ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਉਸਦੇ ਪੋਤੇ [[ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ]] ਤੱਕ [[ਭਾਰਤ]] ਦੇ [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ|ਮੁਗਲ]] ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ, ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਹੈ।<ref name="hindu2002"/> ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ, ਇਹ ਪੁਰਾਣੀ ਦਿੱਲੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੈਲਾਨੀ ਖਿੱਚ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਵੀ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ''ਸੋਹਨ ਹਲਵੇ'' ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>[http://www.lonelyplanet.com/india/delhi/restaurants/sweets/ghantewala Ghantewala in Delhi] [[Lonely Planet]]</ref> ਜੁਲਾਈ 2015 ਵਿੱਚ, ਵਿਕਰੀ ਵਿੱਚ ਗਿਰਾਵਟ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਕੰਟਰੋਲ ਕਮੇਟੀ ਨਾਲ ਕਾਨੂੰਨੀ ਮੁੱਦਿਆਂ ਕਾਰਨ ਦੁਕਾਨ ਬੰਦ ਹੋ ਗਈ। == ਇਤਿਹਾਸ == [[ਤਸਵੀਰ:Sohan_Halwa_at_Ghantewala_in_Chandni_Chowk,_Delhi.jpg|thumb| ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਕ ਵਿੱਚ ਘੰਟੇਵਾਲਾ ਵਿਖੇ ਸੋਹਨ ਹਲਵਾ (ਚੋਟੀ ਦੀ ਸ਼ੈਲਫ) ਅਤੇ ਹੋਰ ਰਵਾਇਤੀ ਭਾਰਤੀ ਮਿਠਾਈਆਂ]] [[ਤਸਵੀਰ:Shah_Alam_II,_1790s.jpg|left|thumb|217x217px| ਬਾਦਸ਼ਾਹ [[ਸ਼ਾਹ ਆਲਮ ਦੂਜਾ|ਸ਼ਾਹ ਆਲਮ II]], (ਆਰ. 1759 - 1806) ਜਿਸ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਦੌਰਾਨ ਦੁਕਾਨ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਨਾਮ ਪਿਆ ਸੀ।]] ਇਸਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਲਾਲਾ ਸੁੱਖ ਲਾਲ [[ਜੈਨ ਧਰਮ|ਜੈਨ]] ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਜੋ ਸਿੰਧੀਆ ਦੁਆਰਾ [[ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ]] [[ਸ਼ਾਹ ਆਲਮ ਦੂਜਾ|ਸ਼ਾਹ ਆਲਮ II]] (ਆਰ. 1759 - 1806) ਨੂੰ ਬਹਾਲ ਕਰਨ ਤੋਂ ਕੁਝ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਅੰਬਰ, ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਕੰਧ ਵਾਲੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦਿੱਲੀ ਪਹੁੰਚੇ ਸਨ। ਇਹ ਦੁਕਾਨ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਵੰਸ਼ਜ ਦੁਆਰਾ ਸੱਤ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤੱਕ ਚਲਾਈ ਗਈ। ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ "ਘੰਟੇਵਾਲਾ" ਕਿਵੇਂ ਪਿਆ ਇਸ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਸਿਧਾਂਤ ਹਨ।<ref>{{Cite web |date=2000-08-27 |title=The Sunday Tribune - Spectrum - Article |url=http://www.tribuneindia.com/2000/20000827/spectrum/main6.htm |access-date=2012-08-09 |publisher=Tribuneindia.com}}</ref> ਇੱਕ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਸਦਾ ਨਾਮ ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ, [[ਸ਼ਾਹ ਆਲਮ ਦੂਜਾ|ਸ਼ਾਹ ਆਲਮ ਦੂਜੇ]] ਦੁਆਰਾ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ ਆਪਣੇ ਸੇਵਕਾਂ ਨੂੰ ''ਘੰਟੇ ਕੀ ਨੀਚੇ ਵਾਲੀ ਦੁਕਾਨ'' (ਘੰਟੀ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਦੁਕਾਨ) ਦੀ ਦੁਕਾਨ ਤੋਂ ਮਠਿਆਈ ਲੈਣ ਲਈ ਕਿਹਾ, ਜੋ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਘੰਟੇਵਾਲਾ ਵਿੱਚ ਛੋਟਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹੀਂ ਦਿਨੀਂ ਇਲਾਕਾ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲਾ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜੋ [[ਲਾਲ ਕਿਲਾ|ਲਾਲ ਕਿਲ੍ਹੇ]] ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਦੁਕਾਨ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਥਿਤ ਸਕੂਲ ਦੀ ਘੰਟੀ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਸਕਦਾ ਸੀ।<ref name="hindu2002" /><ref>{{Cite news|url=http://www.mid-day.com/lifestyle/2008/sep/280908-Features-Sweets-roza-Chandni-Chowk.htm|title=Chowk and cheese|date=28 September 2008|access-date=1 ਮਾਰਚ 2023|archive-date=17 ਜੂਨ 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110617113008/http://www.mid-day.com/lifestyle/2008/sep/280908-Features-Sweets-roza-Chandni-Chowk.htm|url-status=dead}}</ref><ref name="bistd2010" /> ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ "ਘੰਟੇਵਾਲਾ" ਕਿਵੇਂ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਇਸ ਬਾਰੇ ਇਕ ਹੋਰ ਸਿਧਾਂਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸੰਸਥਾਪਕ, ਲਾਲਾ ਸੁੱਖ ਲਾਲ ਜੈਨ, ਧਿਆਨ ਖਿੱਚਣ ਲਈ ਘੰਟੀ ਵਜਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣੀਆਂ ਮਠਿਆਈਆਂ ਵੇਚਣ ਲਈ ਗਲੀ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਗਲੀ ਵਿਚ ਤੁਰਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਜਿਉਂ-ਜਿਉਂ ਉਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ, ਲੋਕ ਉਸਨੂੰ "ਘੰਟੇਵਾਲਾ" ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ - ਘੰਟੀ-ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਸ਼ਬਦ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਦੁਕਾਨ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਇਸਦਾ ਨਾਮ "ਘੰਟੇਵਾਲਾ" ਰੱਖਿਆ।<ref name="bbc2015" /> ਘੰਟੇਵਾਲਾ ਦੀਆਂ ਮਠਿਆਈਆਂ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ|1857 ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਵਿਦਰੋਹ]] (ਗ਼ਦਰ) ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸਨ।<ref name="Dal">W. Dalrymple, ''[[The Last Mughal]]'', 2006.</ref> 23 ਅਗਸਤ 1857 ਦੇ ‘ਦਿਹਲੀ ਉਰਦੂ ਅਖਬਾਰ’ ਅਖਬਾਰ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਸ਼ਾਹੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਦੇ ਐਸ਼ੋ-ਆਰਾਮ ਦੀ ਖੋਜ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੂਜੇ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਬਾਗੀਆਂ ਦੇ ਨਰਮ ਪੈ ਗਏ ਹਨ:<blockquote>. . ਜਿਸ ਪਲ ਉਹ [[ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਕ|ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਂਕ]] ਦਾ ਚੱਕਰ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹਨ ... ਘੰਟਾਵਾਲਾ ਦੀਆਂ ਮਿਠਾਈਆਂ ਦਾ ਅਨੰਦ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਲੜਨ ਅਤੇ ਮਾਰਨ ਦੀ ਸਾਰੀ ਇੱਛਾ ਗੁਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।<ref name="Dal">W. Dalrymple, ''[[The Last Mughal]]'', 2006.</ref></blockquote>ਲਾਲਾ ਨੇ ਰਾਜਸਥਾਨੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਮਿਸ਼ਰੀ [[ਖੋਇਆ|ਮਾਵਾ]] ਵੇਚ ਕੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। 2015 ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ 40 ਤੋਂ 50 ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀਆਂ ਮਠਿਆਈਆਂ ਸਨ ਜੋ ਕਿ ਉਹ ਸੀਜ਼ਨ ਜਾਂ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਬਦਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਸੁਸ਼ਾਂਤ ਜੈਨ, ਜੋ ਕਿ ਸੱਤਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ ਹਨ, ਅਨੁਸਾਰ।<ref name="bistd2010" /> ਪਰਿਵਾਰ ਕੁਝ ਦਹਾਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵੱਖ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਝਰਨੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇਕ ਹੋਰ ਸ਼ਾਖਾ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ਹੈ। ਇੱਕ ਦੁਕਾਨ ਬੰਦ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਦੂਜੀ ਦੁਕਾਨ ਨੇ ਆਪਣਾ ਨਾਮ ਬਦਲ ਕੇ ਘੰਟੇਵਾਲਾ ਕਨਫੈਕਸ਼ਨਰ ਬਣਾ ਲਿਆ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਨਿਰਮਲ ਜੈਨ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-04-22/special-report/31382302_1_family-business-chandni-chowk-walled-city|title=Why the 200-year-old taste shop won't budge|date=22 April 2012|work=[[The Times of India]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20130603143200/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-04-22/special-report/31382302_1_family-business-chandni-chowk-walled-city|archive-date=3 June 2013}}</ref> ਇਹ ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਗਲੀ ਪਰਾਂਠੇ ਵਾਲੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। == ਉਤਪਾਦ == ਮਾਲਕ ਸੁਸ਼ਾਂਤ ਜੈਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ' ਸੋਹਨ ਹਲਵਾ ' ਖਾੜੀ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਦੇ ਸਰਪ੍ਰਸਤਾਂ ਦਾ ਪਸੰਦੀਦਾ ਸੀ।<ref name="bistd2010" /> [[ਬਰਫੀ|ਪਿਸਤਾ ਬਰਫੀ]] ਅਤੇ ' [[ਲੱਡੂ|ਮੋਤੀਚੂਰ ਦਾ ਲੱਡੂ]] ', ਕਾਲਾਕੰਦ, [[ਕਰਾਚੀ|ਕਰਾਚੀ ਦਾ]] [[ਹਲਵਾ]] ਅਤੇ ''ਮੱਕਨ ਚੂਰਾ'' ਵਰਗੇ ਸਨੈਕਸ ਵਰਗੇ ਸਦੀਵੀ ਮਨਪਸੰਦ ਵੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਨ।<ref>{{Cite web |date=20 December 2007 |title=Supersize me |url=http://indiatoday.intoday.in/story/Supersize+me/1/2725.html |publisher=[[India Today]]}}</ref> ਬੰਦ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਇਹ [[ਹੋਲੀ]] ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਗੁਜੀਆ ਵਰਗੀਆਂ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦੀਆਂ [[ਗੁਜੀਆ|ਮਿਠਾਈਆਂ]] ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਨਮਕੀਨ, [[ਸਮੋਸਾ]], [[ਕਚੋਰੀ]] ਆਦਿ ਵਰਗੇ ਰਵਾਇਤੀ ਭਾਰਤੀ ਸਨੈਕਸ ਵੇਚਦਾ ਸੀ।<ref name="bistd2010" /> == ਬੰਦ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ == ਇਸ ਨੂੰ ਜੁਲਾਈ 2015 ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਬੰਦ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਵਿਆਪਕ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ। ਇੰਡੀਅਨ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਪੁਰਾਣੀ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਭੀੜ-ਭੜੱਕੇ ਵਾਲੇ ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਕ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ 200 ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੁਰਾਣੀ ਮਿਠਾਈ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ਘੰਟੇਵਾਲਾ ਨੇ ਆਖਰਕਾਰ ਆਪਣੇ ਸ਼ਟਰ ਢਾਹ ਦਿੱਤੇ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਖਾਣ ਪੀਣ ਵਾਲਿਆਂ, ਮਿਠਾਈ ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਦਮੇ ਅਤੇ ਘਾਟੇ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਈ।"<ref>[http://indianexpress.com/article/cities/delhi/landmark-200-year-old-sweet-shop-ghantewala-in-old-delhi-shuts-down/ Landmark 200-year-old sweet shop Ghantewala in Old Delhi shuts down, Press Trust of India,2 July 2015]</ref> ਦ ਹਿੰਦੂ ਨੇ ਲਿਖਿਆ: “ਬਾਹਰ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਅਤੇ ਡਿਸਪਲੇ ਯੂਨਿਟਾਂ ਨੂੰ ਸਕ੍ਰੈਪ ਵਜੋਂ ਵੇਚੇ ਜਾਂਦੇ ਦੇਖ ਰਹੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰਿਆਂ 'ਤੇ ਅਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਭਾਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਕੀ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਅੰਤਮ ਸੰਸਕਾਰ ਸੇਵਾ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਸੀ। ਵਿਰਾਸਤੀ ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਦੁਕਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਕਾਂ ਲਈ, ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤੀਕ ਦੀ ਮੌਤ ਸੀ - ਅਤੀਤ ਦੀ ਇੱਕ ਜਿਉਂਦੀ ਜਾਗਦੀ ਯਾਦ ਜੋ ਅਜੇ ਵੀ ਮੌਜੂਦਾ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ।"<ref>[http://www.thehindu.com/news/cities/Delhi/after-225-years-gone-without-a-warning/article7377569.ece After 225 years, Delhi's sweet shop shuts down, Jaideep Deo Bhanj, The Hindu, JULY 2, 2015]</ref> ਇਸਦਾ ਕਾਰਨ ਸਵਾਦ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ (2008 ਅਤੇ 2011 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਚਾਕਲੇਟ ਦੀ ਵਿਕਰੀ ਦੁੱਗਣੀ ਹੋ ਕੇ $857 ਮਿਲੀਅਨ ਹੋ ਗਈ<ref>{{Cite web |title=A 225-Year-Old Sweet Shop Is Closing Because People Want to Eat Candy Bars, Liz Dwyer, 25 July 2015 |url=http://www.takepart.com/article/2015/07/25/oldest-sweet-shop-india |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200117041607/http://www.takepart.com/article/2015/07/25/oldest-sweet-shop-india/ |archive-date=17 January 2020 |access-date=28 April 2017}}</ref>) ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਅਤੇ ਲਾਇਸੈਂਸ ਸੰਬੰਧੀ ਮੁੱਦਿਆਂ ਲਈ।<ref name="bbc2015" /> ਲਾਲਾ ਸੁਖ ਲਾਲ ਜੈਨ ਦੀ ਸੱਤਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੇ 39 ਸਾਲਾ ਸੁਸ਼ਾਂਤ ਜੈਨ ਨੇ ਅਫ਼ਸੋਸ ਜਤਾਇਆ: “ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਮੈਂ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਸਿਸਟਮ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਹਰਾਇਆ ਹੈ। ਮੈਂ ਘੰਟੇਵਾਲਾ ਨੂੰ ਹਵਾ ਦੇਣੀ ਸੀ। ਇਹ ਮੇਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਲਈ ਦਿਲ ਕੰਬਾਊ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਰੋਂਦੇ ਰਹੇ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਘੰਟੇਵਾਲਾ ਦੀ ਫ੍ਰੈਂਚਾਇਜ਼ੀ ਲੈਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਲਈ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਹਾਂ।"<ref>{{Cite news|url=https://www.hindustantimes.com/delhi-news/this-system-has-defeated-me-ghantewala-owner/story-6G2IQqaXOwRMFvmWlQoZXN.html|title=This system has defeated me: Ghantewala owner|last=Pushkarna|first=Neha|date=5 July 2015|work=Hindustan Times|access-date=31 August 2018}}</ref> ਉਸਨੇ ਅੱਗੇ ਦੱਸਿਆ: “ਸਾਡੀ ਦੁਕਾਨ ਨੂੰ 2000 ਵਿੱਚ ਸੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਮੈਂ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਦੋ ਵਾਰ ਅਦਾਲਤੀ ਸੁਣਵਾਈ ਲਈ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। 15 ਸਾਲ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਦਿੱਲੀ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਕੰਟਰੋਲ ਕਮੇਟੀ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜੱਦੀ ਘਰ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਹੋਰ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦੇਈਏ। ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਵਿੱਤੀ ਸਰੋਤ ਜਾਂ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ” ਅਜੋਕੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਉਸ ਬ੍ਰਾਂਡ ਮੁੱਲ ਨੂੰ ਪੂੰਜੀ ਨਹੀਂ ਬਣਾ ਸਕੀ ਜੋ ਔਫਲਾਈਨ ਅਤੇ ਔਨਲਾਈਨ ਦੋਵੇਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਬੀਬੀਸੀ ਨੇ ਦੁਕਾਨ 'ਤੇ ਇੱਕ ਡਾਕੂਮੈਂਟਰੀ ਬਣਾਈ। == ਹਵਾਲੇ == <references /> 9p3oew28k2ya6thlqz161ns7o8p9hhh 0 154941 838835 838152 2026-05-07T02:43:55Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838835 wikitext text/x-wiki {{Infobox YouTube personality | name = ਪ੍ਰਜਾਕਤਾ ਕੋਲੀ / ਮੋਸਟਲੀਸੇਨ | image = Prajakta Koli at Grazia Millennial Awards, 2022 (cropped).jpg | caption = 2022ਵਿਚ ਪ੍ਰਜਾਕਤਾ | birth_date = <!--Birthdate must be attributed to a reliable published source with an established reputation for fact-checking. No blogs. No IMDb. No public records. See WP:BLPPRIVACY--> | birth_place = [[ਥਾਣੇ]], ਭਾਰਤ | website = {{URL|mostlysane.in}} | occupation = {{hlist|ਯੂਟਿਊਬਰ|ਬਲਾਗਰ|ਅਦਾਕਾਰਾ}} | years_active = 2015–ਹੁਣ ਤੱਕ | genre = ਹਾਸਰਸ | channels = [https://www.youtube.com/c/MostlySane MostlySane] | subscribers = 6.77 ਮਿਲੀਅਨ <!-- PLEASE DO NOT CHANGE WITHOUT UPDATING stats_update BELOW --> | views = 1.14 ਬਿਲੀਅਨ <!-- PLEASE DO NOT CHANGE WITHOUT UPDATING stats_update BELOW --> | network = ਵਨ ਡਿਜੀਟਲ ਮਨੋਰੰਜਨ | silver_button = yes | silver_year = 2016 | gold_button = yes | gold_year = 2019 | stats_update = 30 ਅਕਤੂਬਰ 2022 }} '''ਪ੍ਰਜਾਕਤਾ ਕੋਲੀ''', ਆਪਣੇ ਯੂਟਿਊਬ ਚੈਨਲ '''ਮੋਸਟਲੀਸੇਨ''' ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ, ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ [[ਯੂਟਿਊਬਰ]] ਅਤੇ ਅਦਾਕਾਰਾ ਹੈ ਜੋ ਕਾਮੇਡੀ ਵੀਡੀਓ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਵੀਡੀਓਜ਼ ਜਿਆਦਾਤਰ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਅਤੇ ਕਾਮੇਡੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। == ਸ਼ੁਰੁਆਤੀ ਜੀਵਨ == ਪ੍ਰਜਾਕਤਾ ਦਾ ਜਨਮ ਅਤੇ ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਣ [[ਥਾਣੇ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ ਰੇਡੀਓ ਸੁਣਨ ਦਾ ਸ਼ੌਕ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੇ 6ਵੀਂ ਜਮਾਤ ਵਿੱਚ ਰੇਡੀਓ ਜੌਕੀ ਬਣਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web |last=Jaleel |first=Bilal |date=6 February 2019 |title=Offline With an Internet Star: A Day in the Life of MostlySane |url=https://www.thequint.com/neon/day-in-the-life-of-youtuber-prajakta-koli-aka-mostlysane |access-date=25 November 2020 |website=TheQuint |language=en}}</ref> ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਮਨੋਜ ਕੋਲੀ ਇੱਕ ਰੀਅਲ ਅਸਟੇਟ ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਅਰਚਨਾ ਕੋਲੀ ਇੱਕ ਧੁਨੀ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਅਧਿਆਪਕ ਹੈ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=August 2022}} ਸਕੂਲ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਉਸਨੇ ਕਈ ਬਹਿਸਾਂ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਣਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਉਸਨੇ ਥਾਣੇ ਦੇ ਵਸੰਤ ਵਿਹਾਰ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮੁਲੁੰਡ ਵਿੱਚ ਵੀ.ਜੀ. ਵੇਜ਼ ਕਾਲਜ ਆਫ਼ ਆਰਟਸ, ਸਾਇੰਸ ਅਤੇ ਕਾਮਰਸ ਤੋਂ ਮਾਸ ਮੀਡੀਆ ਦੀ ਬੈਚਲਰ ਨਾਲ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ,<ref name="Outlook-Comedienne">{{Cite web |last=Ghosh |first=Debangana |title=Meet the comedienne with the largest YouTube fan-base in India: The "MostlySane" Prajakta Koli |url=https://wow.outlookbusiness.com/prajakta-koli/ |access-date=25 November 2020 |website=Outlook Business WoW |language=en-US |archive-date=22 ਜਨਵਰੀ 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210122062859/https://wow.outlookbusiness.com/prajakta-koli/ |url-status=dead }}</ref> ਜੋ [[ਮੁੰਬਈ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ|ਕਿ ਮੁੰਬਈ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == ਪ੍ਰਾਜਕਤਾ ਕੋਲੀ ਵਰਸ਼ਾਂਕ ਖਨਾਲ ਦੇ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ਤੇ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਜੋ ਪੇਸ਼ੇ ਤੋਂ ਇੱਕ ਵਕੀਲ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=2022-08-04 |title=Prajakta Koli shares pics from Italian vacation with boyfriend Vrishank Khanal; fans call them 'cutest couple' |url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/prajakta-koli-holidays-in-italy-with-boyfriend-vrishank-khanal-shares-pics-101659615378820.html |access-date=2022-08-16 |website=Hindustan Times |language=en}}</ref> == ਕੈਰੀਅਰ == ਪ੍ਰਜਾਕਤਾ ਨੇ ਮੀਡੀਆ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਕਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਮੁੰਬਈ ਵਿੱਚ ਫੀਵਰ 104 ਐਫਐਮ ਰੇਡੀਓ ਸਟੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਇੰਟਰਨ ਕੀਤਾ। ਇੱਕ ਸਾਲ ਇੰਟਰਨਿੰਗ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੂੰ ਉਸਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸ਼ੋਅ, ''ਕਾਲ ਸੈਂਟਰ'' ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਜੋ ਆਖਰਕਾਰ ਫਲਾਪ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਨੌਕਰੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ। ਇੱਕ ਇੰਟਰਨ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਪ੍ਰਜਾਕਤਾ ਨੇ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਵਨ ਡਿਜੀਟਲ ਐਂਟਰਟੇਨਮੈਂਟ ਦੇ ਉਪ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਸੁਦੀਪ ਲਹਿਰੀ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਕਾਮੇਡੀ [[ਯੂਟਿਊਬ]] ਚੈਨਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ। ਪ੍ਰਜਾਕਤਾ ਨੇ ਫਰਵਰੀ 2015 ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਚੈਨਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।<ref name="IndiaToday-Queen-2018">{{Cite web |last=Matra |first=Adila |date=23 May 2018 |title=Queen of content Prajakta Koli takes us inside her life as a popular YouTuber |url=https://www.indiatoday.in/lifestyle/story/queen-of-content-prajakta-koli-takes-us-inside-her-life-as-a-popular-youtuber-1239456-2018-05-23 |access-date=25 November 2020 |website=India Today |language=en}}</ref> ਕੋਲੀ ਨੇ ਮੁੱਖ ਧਾਰਾ ਦੇ [[ਬਾਲੀਵੁੱਡ]] ਅਦਾਕਾਰਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਰਿਤੀਕ ਰੋਸ਼ਨ|ਰਿਤਿਕ ਰੋਸ਼ਨ]], [[ਕਰੀਨਾ ਕਪੂਰ|ਕਰੀਨਾ ਕਪੂਰ ਖਾਨ]], [[ਨਵਾਜ਼ੁਦੀਨ ਸਿਦੀਕੀ|ਨਵਾਜ਼ੂਦੀਨ ਸਿੱਦੀਕੀ]], [[ਵਿੱਕੀ ਕੌਸ਼ਲ]] ਅਤੇ [[ਕਾਜੋਲ]] ਨਾਲ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Responsibility Has Become A Huge Focus For YouTube: Susan Wojcicki |url=http://www.forbesindia.com/article/special/responsibility-has-become-a-huge-focus-for-youtube-susan-wojcicki/53085/1 |access-date=27 February 2020 |website=Forbes India |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=5 October 2019 |title=Kareena Kapoor Khan digs ground; video goes viral |url=https://www.mid-day.com/articles/kareena-kapoor-khan-digs-ground-video-goes-viral/21848178 |access-date=27 February 2020 |website=mid-day |language=en }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.scoopwhoop.com/prajakta-koli-mostly-sane/|title=Meet Prajakta Koli, The Funny Girl From Mumbai The Internet Is Falling In Love With|last=ScoopWhoop|date=30 January 2018|work=ScoopWhoop|access-date=28 March 2018|language=En|archive-date=27 ਮਾਰਚ 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190327090939/https://www.scoopwhoop.com/prajakta-koli-mostly-sane/|url-status=dead}}</ref> ਉਸਨੇ 2018 ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਅਤੇ 2019 ਵਿੱਚ ਮੁੰਬਈ ਵਿੱਚ ਯੂਟਿਊਬ ਫੈਨਫੈਸਟ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web |title=Uber Eats, Vivo, 5 Star do tamasha at YouTube FanFest 2019 |url=https://www.afaqs.com/news/digital/54782_uber-eats-vivo-5-star-do-tamasha-at-youtube-fanfest-2019 |access-date=6 November 2019 |website=afaqs!}}</ref> ਦਸੰਬਰ 2018 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ [[ਵਟਸਐਪ]]<nowiki/>ਲਈ ਇੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਵੀ ਕਮਰਸ਼ੀਅਲ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤਾ ਜੋ ਮੈਸੇਜਿੰਗ ਐਪ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਚਾਰ ਅਤੇ ਜਾਅਲੀ ਖਬਰਾਂ ਫੈਲਾਉਣ ਦੀ ਰੋਕਥਾਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=3 December 2018 |title=WhatsApp's first India-specific TVCs attack fake news |url=https://www.afaqs.com/news/story/54044_WhatsApps-first-India-specific-TVCs-attack-fake-news |access-date=14 December 2018 |website=www.afaqs.com |language=en-US |archive-date=22 ਮਾਰਚ 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190322061344/https://www.afaqs.com/news/story/54044_WhatsApps-first-India-specific-TVCs-attack-fake-news |url-status=dead }}</ref><ref>{{Citation |last=WhatsApp |title=WhatsApp - जन्मदिन बाँटिये, हंसी-मजाक बाँटिये, खुशियाँ बाँटिये, अफवाहें नहीं. |url=https://www.youtube.com/watch?v=qqHrZ5C1poY |access-date=14 December 2018}}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] lml17dgz5osf421u5wnfcuunztvrpgy 0 158597 838782 654232 2026-05-06T17:51:39Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838782 wikitext text/x-wiki {{Infobox district | name = ਠਾਣੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ | settlement_type = [[ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ]] ਦਾ [[ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] | image_skyline = {{Photomontage |size = 250 |photo1a = Durgadi Fort ,Kalyan, Maharashtra - panoramio (1).jpg |photo1b = Titwala, Maharashtra 421605, India - panoramio (9).jpg |photo2a = Ambernath(अंबरनाथ) - panoramio.jpg |photo2b = Hostel Wings and Lawns (1412297028).jpg |photo3a = View from Mrudu Point (6684965667).jpg }} | image_alt = | image_caption = ਉੱਪਰ-ਖੱਬੇ ਤੋਂ ਘੜੀ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ: [[ਕਲਿਆਣ]] ਵਿੱਚ ਦੁਰਗਾੜੀ ਕਿਲ੍ਹਾ, [[ਟਿਟਵਾਲਾ]] ਵਿੱਚ ਮੰਦਰ, [[ਆਈਆਈਟੀ ਬੰਬੇ]], [[ਯੂਰ|ਯੂਰ ਪਹਾੜੀਆਂ]]] ਵਿੱਚ ਮਰਡੂ ਪੁਆਇੰਟ, [[ਅੰਬਰਨਾਥ]] ਦੀ ਸਕਾਈਲਾਈਨ | image_map = Thane in Maharashtra (India).svg | image_map1 = | map_alt = | map_caption = ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤੀ | coordinates = {{coord|19.2|N|72.97|E|display=inline,title}} | subdivision_type = ਦੇਸ਼ | subdivision_name = {{flag|ਭਾਰਤ}} | subdivision_type1 = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦੇਸ਼|ਰਾਜ]] | subdivision_name1 = [[ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = | founder = | named_for = | seat_type = ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ | seat = [[ਠਾਣੇ]] | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = 4214 | elevation_footnotes = | elevation_m = 11 | population_total = 8070032 | population_as_of = 2011 | population_rank = 16ਵਾਂ:ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ | population_density_km2 = auto | population_demonym = ਠਾਣੇਕਰ | population_footnotes = | demographics_type1 = ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ | demographics1_title1 = ਸਰਕਾਰੀ demographics1_info1 Hindi = [[ਮਰਾਠੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਮਰਾਠੀ]] | timezone1 = [[ਭਾਰਤੀ ਮਿਆਰੀ ਸਮਾਂ|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = <!-- [[ਪਿੰਨ ਕੋਡ]] --> PIN CODE | postal_code = 400601 | registration_plate = MH-04, MH-05, MH-43 | website = {{URL|https://thane.nic.in/}} }} '''ਠਾਣੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ''' (ਉਚਾਰਨ: [[Help:IPA/Marathi|[ʈʰaːɳe]]],ਪੁਰਾਣਾ ਨਾਮ '''ਟਾਨਾ''' ਜਾਂ '''ਥਾਣਾ''') [[ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ|ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ, ਭਾਰਤ]] ਦੇ ਕੋਂਕਣ ਡਵੀਜ਼ਨ ਦਾ ਇੱਕ [[ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ|ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] ਹੈ। 2011 ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਵਿੱਚ ਇਹ 11,060,148 ਵਸਨੀਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸੀ;<ref name="districtcensus"/> ਹਾਲਾਂਕਿ, ਅਗਸਤ 2014 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਪਾਲਘਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਨਾਲ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ 2011 ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 8,070,032 ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=https://www.mid-day.com/articles/india-s-most-populous-district-thane-to-be-split-palghar-set-to-be-maharashtra-s-36th-district/15377163|title=India s most populous district Thane to be split Palghar set to be Maharashtra s 36th district|date=2014-06-13|work=mid-day|access-date=2018-12-04|language=en}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.dnaindia.com/india/report-maharashtra-gets-its-36th-district-palghar-carved-out-of-india-s-most-populous-thane-district-2007051|title=Maharashtra gets its 36th district - Palghar; carved out of India's most populous Thane district|date=2014-08-01|work=dna|access-date=2018-12-04|language=en-US}}</ref> ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਮੁੱਖ ਦਫ਼ਤਰ [[ਠਾਣੇ]] ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਹੋਰ ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰ [[ਨਵੀਂ ਮੁੰਬਈ]], ਕਲਿਆਣ-ਡੋਂਬੀਵਲੀ, ਮੀਰਾ-ਭਾਈਂਡਰ, ਭਿਵੰਡੀ, ਉਲਹਾਸਨਗਰ, ਅੰਬਰਨਾਥ, ਬਦਲਾਪੁਰ, ਮੁਰਬਾਦ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹਪੁਰ ਹਨ।<ref>{{Citation|last=Muller|first=Jean-Claude|title=Chapitre VII. Le dilemme des Dìì|url=http://dx.doi.org/10.4000/books.editionsmsh.9654|work=Les chefferies dìì de l'Adamaoua (Nord-Cameroun)|year=2006 |pages=159–177|publisher=Éditions de la Maison des sciences de l’homme|doi=10.4000/books.editionsmsh.9654 |isbn=978-2-7351-1094-0|access-date=2021-01-20|doi-access=free}}</ref> ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ 18°42' ਅਤੇ 20°20' ਉੱਤਰੀ ਅਕਸ਼ਾਂਸ਼ਾਂ ਅਤੇ 72°45' ਅਤੇ 73°48' ਪੂਰਬੀ ਲੰਬਕਾਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਸੋਧਿਆ ਖੇਤਰ 4,214 km2 ਹੈ। ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਉੱਤਰ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਨਾਸਿਕ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ, ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਪੁਣੇ ਅਤੇ [[ਅਹਿਮਦਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਅਹਿਮਦਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਪਾਲਘਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਅਰਬ ਸਾਗਰ ਪੱਛਮੀ ਸੀਮਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਇਹ ਦੱਖਣ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਮੁੰਬਈ ਉਪਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ [[ਰਾਏਗੜ੍ਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ|ਰਾਏਗੜ੍ਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ==ਹਵਾਲੇ== {{Reflist|30em}} ==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ== {{Commons category}} *[https://thane.nic.in/ Thane District website] [[Category:ਠਾਣੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ| ]] [[Category:ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] rzajfidqvqnctj8qm1n6b0l6n9u7blx 0 158740 838764 834448 2026-05-06T15:23:13Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838764 wikitext text/x-wiki '''ਜਾਨ੍ਹਵੀ ਆਚਾਰੇਕਰ''' (ਜਨਮ 1973) ਗਲਪ ਅਤੇ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਲੇਖਕ ਹੈ। ਉਹ ਨਾਵਲ ਵਾਂਡਰਰਜ਼, ਆਲ (2015) ਦੀ ਲੇਖਕ ਹੈ, ਛੋਟੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿੰਡੋ ਸੀਟ: ਰਸ਼-ਆਵਰ ਸਟੋਰੀਜ਼ ਫਰਾਮ ਸਿਟੀ (2009), ਦੋਵੇਂ ਹਾਰਪਰਕੋਲਿਨਜ਼ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਅਤੇ ਇੱਕ ਯਾਤਰਾ ਗਾਈਡ ਮੂਨ ਮੁੰਬਈ ਐਂਡ ਗੋਆ (2009), ਦੁਆਰਾ ਚੰਦਰਮਾ ਹੈਂਡਬੁੱਕ ਦੀ ਵੀ ਲੇਖਕ ਹੈ। == ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ == ਜਾਨ੍ਹਵੀ ਆਚਾਰੇਕਰ [[ਮੁੰਬਈ]] ਅਤੇ [[ਕੋਲਕਾਤਾ]] ਦੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਸੇਂਟ ਜ਼ੇਵੀਅਰ ਕਾਲਜ, ਮੁੰਬਈ ਤੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਉਸਨੇ [[ਮੁੰਬਈ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਤੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਮਾਸਟਰ ਡਿਗਰੀ ਅਤੇ ਜ਼ੇਵੀਅਰ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਕਮਿਊਨੀਕੇਸ਼ਨਜ਼ ਤੋਂ ਜਨ ਸੰਚਾਰ ਵਿੱਚ ਡਿਪਲੋਮਾ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਲਿਖਣ ਦਾ ਕੈਰੀਅਰ ''ਦ ਇੰਡੀਪੈਂਡੈਂਟ'' ਲਈ ਇੱਕ ਫ੍ਰੀਲਾਂਸ ਪੱਤਰਕਾਰ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਜਦੋਂ ਉਹ ਅਜੇ ਵੀ ਸੇਂਟ ਜ਼ੇਵੀਅਰਜ਼ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰਬਾਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਾਪੀਰਾਈਟਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ। == ਕਰੀਅਰ == ਆਚਾਰੇਕਰ ਦਾ ਨਾਵਲ ''ਵਾਂਡਰਰਜ਼, ਆਲ'' ਹਾਰਪਰਕੋਲਿਨਜ਼ ਇੰਡੀਆ<ref name="auto">{{Cite web |title=HarperCollins India |url=http://www.harpercollins.co.in/author.asp?Author_Code=1609 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402184046/http://www.harpercollins.co.in/author.asp?Author_Code=1609 |archive-date=2 April 2015 |publisher=HarperCollins India}}</ref><ref>{{Cite web |last=Kumar |first=Shikha |date=20 April 2015 |title=The present overwhelms the past, says, author, Janhavi Acharekar |url=https://indianexpress.com/article/lifestyle/books/the-present-overwhelms-the-past-says-author-janhavi-acharekar/ |access-date=24 May 2021 |website=The Indian Express}}</ref> 2015 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸਦੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ''ਵਿੰਡੋ ਸੀਟ'' (ਹਾਰਪਰਕੋਲਿਨਜ਼ ਇੰਡੀਆ, 2009)<ref name="auto" /> (3) ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਇੰਡੋ-ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਅਨ ਫੀਅਰ ਫੈਕਟਰ: ਟੈਰਰ ਇਨਕੋਗਨਿਟੋ ਐਂਡ ਓਨਲੀ ਕਨੈਕਟ: ਸ਼ੌਰਟ ਫਿਕਸ਼ਨ ਅਬਾਊਟ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਐਂਡ ਯੂਜ਼ ਵਰਗੀਆਂ ਲਘੂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ ਤੋਂ (5) (6) ਮੀਨਾਕਸ਼ੀ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਸ਼ੈਰਨ ਰੰਡਲ ਦੁਆਰਾ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।<ref>{{Cite web |title=Round Table Writing |url=http://www.roundtablewriting.com/ |publisher=Round Table Writing |access-date=2023-03-23 |archive-date=2023-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230323072201/http://www.roundtablewriting.com/ |url-status=dead }}</ref> ਉਸਦੀ ਕਹਾਣੀ ਏ ਗੁੱਡ ਰਾਇਟ ਨੂੰ 2006 ਵਿੱਚ ਲਿਟਲ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਦੇ ਨਵੇਂ ਲੇਖਣ ਪੁਰਸਕਾਰ<ref>{{Cite web |title=The Little Magazine |url=http://www.littlemag.com/newwriting/ |publisher=Round Table Writing}}</ref> ਲਈ ਸ਼ਾਰਟਲਿਸਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਮੂਨ ਮੁੰਬਈ ਅਤੇ ਗੋਆ (ਐਵਲੋਨ, 2009) (7) ਦੀ ਲੇਖਕ ਹੈ, ਜੋ ਅਮਰੀਕੀ ਯਾਤਰਾ ਪੁਸਤਕ ਲੜੀ ਮੂਨ ਹੈਂਡਬੁੱਕਸ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਪਹਿਲੀ ਭਾਰਤੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਯਾਤਰਾ ਗਾਈਡ ਹੈ<ref>{{Cite web |date=29 June 2017 |title=Moon Travel Guides |url=http://moon.com/ |publisher=Moon Travel Guides }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਇਹ ਫੋਰਵਰਡ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਦੀ ਬੁੱਕ ਆਫ ਦਿ ਈਅਰ ਅਵਾਰਡਜ਼ (BOTYA, USA) ਵਿੱਚ ਯਾਤਰਾ ਗਾਈਡ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਫਾਈਨਲਿਸਟ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=Win A Book Award |url=https://publishers.forewordreviews.com/awards/ |publisher=Win A Book Award |access-date=2023-03-23 |archive-date=2023-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230323072210/https://publishers.forewordreviews.com/awards/ |url-status=dead }}</ref> ਇੱਕ ਸੰਘਣਾ ਸੰਸਕਰਣ, ਮੂਨ ਸਪੌਟਲਾਈਟ ਗੋਆ, 2010 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਆਉਟਲੁੱਕ ਟਰੈਵਲਰ ਦੁਆਰਾ ਭਾਰਤ ਭਰ ਵਿੱਚ ਟ੍ਰੈਵਲ ਗਾਈਡ ਡਰਾਈਵਿੰਗ ਹੋਲੀਡੇਜ਼ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਯੋਗਦਾਨ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=Outlook Traveller |url=http://www.outlooktraveller.com/ |publisher=Outlook Traveller}}</ref> ਆਚਾਰੇਕਰ ਇੱਕ ਸੁਤੰਤਰ ਯਾਤਰਾ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਕਲਾ ਪੱਤਰਕਾਰ ਹੈ। ਉਹ ਕੌਂਡੇ ਨਾਸਟ ਟਰੈਵਲਰ ਇੰਡੀਆ (8) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਣ ਵਾਲੀ ਸੰਪਾਦਕ ਹੈ ਅਤੇ ਦ ਹਿੰਦੂ ਲਈ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੀਆਂ ਸਮੀਖਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਲਿਖਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਲੇਖ ਦ ਸਟੇਟਸਮੈਨ, ਦਿ ਟਾਈਮਜ਼ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ, ਬਿਬਲੀਓ, ਵੈਨਕੂਵਰ ਸਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਛਪੇ ਹਨ। ਉਸਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕਈ ਸਾਹਿਤਕ ਮੇਲਿਆਂ ਦਾ ਸੰਚਾਲਨ ਵੀ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਦੋ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਹਨ<ref>{{Cite web |title=Childrenbooks |url=http://www.janhavistories.com/childrenbooks.html/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150414124417/http://www.janhavistories.com/childrenbooks.html |archive-date=14 April 2015 |publisher=Childrenbooks}}</ref> (9)। ਆਚਾਰੇਕਰ ਨੂੰ 2009 ਵਿੱਚ ਸਟਰਲਿੰਗ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਚਾਰਲਸ ਵੈਲੇਸ ਵਿਜ਼ਿਟਿੰਗ ਰਾਈਟਰਜ਼ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ<ref>{{Cite web |title=Charles Wallace Fellowship |url=http://www.stir.ac.uk/arts-humanities/research/areas/charleswallacefellowship/ |publisher=Charle Wallace Fellowship |access-date=2023-03-23 |archive-date=2017-10-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171014060045/http://www.stir.ac.uk/arts-humanities/research/areas/charleswallacefellowship/ |url-status=dead }}</ref> ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਉਸੇ ਸਾਲ ਏਸ਼ੀਅਨ ਏਜ (10) ਦੁਆਰਾ ਉਸ ਦੀ ਲੇਖਣੀ ਲਈ ਸਾਲ ਦੇ ਨੌਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਮੁੰਬਈ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ ਪਾਂਡੀਚੇਰੀ ਵਿੱਚ ਸੰਗਮ ਹਾਊਸ, ਡੈਨਮਾਰਕ ਵਿੱਚ HALD, ਅਤੇ ਵੈਂਟਸਪਿਲਜ਼, ਲਾਤਵੀਆ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਲੇਖਕਾਂ ਅਤੇ ਅਨੁਵਾਦਕਾਂ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਲਿਖਣ ਲਈ ਵੀ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਾਹਿਤਕ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦੀ ਕਦੇ-ਕਦਾਈਂ ਕਿਊਰੇਟਰ, ਉਸਨੇ ਮੁੰਬਈ ਵਿੱਚ ਕਾਲਾ ਘੋੜਾ, ਕ੍ਰਾਸਵਰਡ ਅਤੇ ਸੈਲੀਬ੍ਰੇਟ ਬਾਂਦਰਾ ਲਿਟਫੇਸਟਾਂ ਨੂੰ ਕਿਉਰੇਟ/ਸਹਿ-ਕਿਊਰੇਟ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਹ ਬੰਗਲੌਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਹੁ-ਅਨੁਸ਼ਾਸਨੀ ਲਿਟਫੈਸਟ Lit.mus ਦੀ ਸੰਸਥਾਪਕ-ਕਿਊਰੇਟਰ ਸੀ। == ਹਵਾਲੇ == <references group="" responsive="1"></references> === ਸਰੋਤ === * [https://archive.today/20150408145910/http://www.harpercollins.co.in/author.asp?Author ਕੋਡ=1609 ਹਾਰਪਰ ਕੋਲਿਨਜ਼ ਇੰਡੀਆ] * [http://www.tribuneindia.com/2009/20090315/spectrum/book5.htm ਮੁੰਬਈ, ਦਿ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮੋਜ਼ੇਕ] * [http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-sundaymagazine/a-mumbai-montage/article661777.ace ਏ ਮੁੰਬਈ ਮੋਂਟੇਜ, ਦ ਹਿੰਦੂ] * [https://web.archive.org/web/20150426084059/http://rupapublications.co.in/books/only-connect-short-fiction-about-technology-and-us-indian-subcontinent-and-australia ਕੇਵਲ ਜੁੜੋ, ਰੂਪਾ] * [http://betweenthelines.in/2014/11/book-review-connect-edited-meenakshi-bharat-sharon-rundle/ ਸਿਰਫ਼ ਕਨੈਕਟ ਕਰੋ, ਲਾਈਨਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150403161510/http://betweenthelines.in/2014/11/book-review-connect-edited-meenakshi-bharat-sharon-rundle/ |date=2015-04-03 }} * [http://archive.outlooktraveller.com/article.aspx?264081/ ਆਉਟਲੁੱਕ ਟਰੈਵਲਰ ਵਿੱਚ ਮੂਨ ਮੁੰਬਈ ਅਤੇ ਗੋਆ]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=January 2020}} * [http://www.cntraveller.in/author/janhavi-acharekar ਕੌਂਡੇ ਨਾਸਟ ਟ੍ਰੈਵਲਰ ਇੰਡੀਆ] * [http://www.janhavistories.com/childrenbooks.html ਬੱਚਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਮਹਿਲਾ ਨਾਵਲਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1973]] o6bjy5b03soq8tvlxf5a0uto4ulek58 0 159715 838840 671705 2026-05-07T04:26:01Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838840 wikitext text/x-wiki '''ਫਰੀਦਾ ਅਹਿਮਦ ਸਿੱਦੀਕੀ''' (ਸੀ. 1937, ਮੇਰਠ - ਅਗਸਤ 2013, [[ਕਰਾਚੀ]]) ਇੱਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਸੈਂਬਲੀ ਦੀ ਮੈਂਬਰ ਸੀ। == ਪਿਛੋਕੜ == ਸਿੱਦੀਕੀ ਦਾ ਜਨਮ [[ਮੇਰਠ]], [[ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=August 2022}} ਉਸਨੇ 1958 ਵਿੱਚ [[ਕਰਾਚੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਤੋਂ ਪੋਸਟ-ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਸ਼ਾਹ ਅਹਿਮਦ ਨੂਰਾਨੀ ਦੀ ਛੋਟੀ ਭੈਣ ਸੀ।<ref name=":0">{{Cite web |last=Newspaper |first=the |date=2013-08-08 |title=Noorani’s sister dies |url=http://www.dawn.com/news/1034806 |access-date=2020-12-07 |website=DAWN.COM |language=en}}</ref> == ਕਰੀਅਰ == ਸਿੱਦੀਕੀ ਮਹਿਲਾ ਇਸਲਾਮਿਕ ਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਸੰਸਥਾਪਕ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ਅੰਜੁਮਨ-ਏ-ਤਬਲੀਗ-ਏ-ਇਸਲਾਮ ਅਤੇ ਇਸਲਾਮਿਕ ਮਿਸ਼ਨ ਵੈਲਫੇਅਰ ਦੀ ਮੈਂਬਰ ਸੀ। ਉਹ ਕਈ ਧਾਰਮਿਕ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੀ ਲੇਖਕ ਸੀ।<ref name=":0" /><ref>{{Cite web |title=Sister of Maulana Noorani dies – Business Recorder |url=https://fp.brecorder.com/2013/08/201308081218954/ |access-date=2020-12-07 |language=en-US}}</ref> ਉਹ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਸੈਂਬਲੀ ਦੀ ਸਾਬਕਾ ਮੈਂਬਰ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸਲਾਮਿਕ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੀ ਕੌਂਸਲ ਵਿਚ ਇਕਲੌਤੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਔਰਤ ਵੀ ਸੀ।<ref name=":1">{{Cite web |title=The Council in question {{!}} Special Report {{!}} thenews.com.pk |url=https://www.thenews.com.pk/tns/detail/555971-council-of-islamic-ideology-cii-question |access-date=2020-12-07 |website=www.thenews.com.pk |language=en }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == ਮੌਤ == ਅਗਸਤ 2013<ref name=":1" /><ref name=":0" /> 76 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਲੰਮੀ ਬਿਮਾਰੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਰਾਚੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਿੱਜੀ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿੱਛੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਬੇਟੀ ਛੱਡ ਗਏ ਹਨ।<ref name=":0" /> == ਹਵਾਲੇ == <references /> [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਰਾਚੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1937]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2013]] 8wi6pcg53xix756glfanh620xetj92d 0 159939 838807 780839 2026-05-06T19:31:38Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838807 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਤਾਨਿਆ ਸ਼ਰਮਾ | image = Tanya Sharma at Holi Invasion party.jpg | caption = ਹੋਲੀ ਇਨਵੈਸ਼ਨ ਪਾਰਟੀ 2018 'ਤੇ ਤਾਨਿਆ ਸ਼ਰਮਾ | birth_date = {{Birth date and age|df=y|1995|9|27}} | birth_place = | occupation = {{hlist|ਅਭਿਨੇਤਰੀ | ਮਾਡਲ}} | years_active = 2011–ਮੌਜੂਦ | known_for = }} [[Category:Articles with hCards]] '''ਤਾਨਿਆ ਸ਼ਰਮਾ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Tanya Sharma;''' ਜਨਮ 27 ਸਤੰਬਰ 1995) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਦਾਕਾਰਾ ਹੈ। ਉਹ ''[[ਸਾਥ ਨਿਭਾਨਾ ਸਾਥੀਆ]]'' ਅਤੇ ''ਸਸੁਰਾਲ ਸਿਮਰ ਕਾ 2'' ਵਿੱਚ ਸਮਾਨੰਤਰ ਮੁੱਖ ਕਿਰਦਾਰਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref name="indiatimes2">{{Cite web |title=nandi-gives-a-glimpse-of-her-25th-birthday-celebrations/articleshow/78387957.cms Saath Nibhana Saathiya's ghanta nandi gives a glimpse of her 25th birthday celebrations |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/saath-nibhana-saathiyas-ghanta}}</ref><ref name="indiatimes3">{{Cite web |date=27 May 2021 |title=Exclusive: Tanya Sharma on bonding with Dipika Kakar and Jayati Bhatia in Sasural Simar Ka 2: They welcomed us with open arms and are extremely understanding |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/exclusive-tanya-sharma-on-bonding-with-dipika-kakar-and-jayati-bhatia-in-sasural-simar-ka-2-they-welcomed-us-with-open-arms-and-are-extremely-understanding/photostory/83004120.cms |access-date=27 May 2021 |website= |publisher=[[The Times of India]]}}</ref> == ਕੈਰੀਅਰ == === ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸੰਘਰਸ਼ (2011-14) === ਸ਼ਰਮਾ ਨੇ ਚੰਚਲ ਰਾਜ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ''ਅਫਸਰ ਬਿਟੀਆ'' (2011-2012) ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੌਰਾਣਿਕ ਨਾਟਕ ''ਦੇਵੋਂ ਕੇ ਦੇਵ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।'' ''.'' ''.'' ''ਮਹਾਦੇਵ'' , ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੂੰ [[ਦੇਵਸੇਨਾ]] ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਾਸਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਐਪੀਸੋਡਿਕ ਦਿੱਖ ਵਿੱਚ ''ਡਰ ਫਾਈਲਾਂ'', ਪਰ ਇਹ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਉਸਦੀ ਵਿਆਪਕ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਹੀਆਂ। === 2015-ਮੌਜੂਦਾ === ਸ਼ਰਮਾ ਨੇ 2015 ਤੋਂ 2017 ਤੱਕ ਰਸ਼ਮੀ ਸ਼ਰਮਾ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਸਫਲ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਚੱਲ ਰਹੇ [[ਸਟਾਰ ਪਲੱਸ|ਸਟਾਰਪਲੱਸ]] ਸੋਪ ਓਪੇਰਾ ''[[ਸਾਥ ਨਿਭਾਨਾ ਸਾਥੀਆ]]'' ਵਿੱਚ ਮੀਰਾ ਮੋਦੀ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਮਾਨੰਤਰ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੀ ਲੀਡ ਵਜੋਂ ਆਪਣੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਵਿਆਪਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਹੋਈ।<ref name="indiatimes4">{{Cite web |last= |first= |date= |title=Saath Nibhana Saathiya's Tanya Sharma enjoys her vacation in Singapore, look at her fun pics |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/saath-nibhana-sathiyas-tanya-sharma-enjoys-her-vacation-in-singapore-look-at-her-fun-pics/articleshow/67754029.cms |archive-url= |archive-date= |access-date= |website=The Times of India |language=en}}</ref> 2018 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ [[ਜ਼ੀ ਟੀਵੀ|ਜ਼ੀ ਟੀਵੀ ਦੇ]] ਸ਼ੋਅ ''ਵੋ ਅਪਨਾ ਸਾ'' ਵਿੱਚ ਬਿੰਨੀ ਜਿੰਦਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੈ ਕੀਤਾ।<ref name="gulfnews1">{{Cite news|url=https://m.gulfnews.com/life-style/celebrity/desi-news/bollywood/tanya-sharma-happy-about-woh-apna-sa-look-1.2205143|title=Tanya Sharma happy about 'Woh Apna Sa' look|work=Gulf News|language=en|access-date=2023-03-27|archive-date=2018-07-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20180729171053/https://m.gulfnews.com/life-style/celebrity/desi-news/bollywood/tanya-sharma-happy-about-woh-apna-sa-look-1.2205143|url-status=dead}}</ref> ਉਸਨੇ &amp;amp;TV ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਨਾਟਕ ''ਲਾਲ ਇਸ਼ਕ'' ਦੇ ਤਿੰਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਟੈਂਡਅਲੋਨ ਐਪੀਸੋਡਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਰਦਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ।<ref name="indiatoday1">{{Cite web |last= |first= |last2= |first2= |last3= |first3= |date= |title=Yeh Hai Mohabbatein's Abhishek Verma to romance Tanya Sharma in his next |url=https://www.indiatoday.in/television/celebrity/story/yeh-hai-mohabbatein-s-abhishek-verma-to-romance-tanya-sharma-in-his-next-1296808-2018-07-26 |archive-url= |archive-date= |access-date= |website=India Today |language=en}}</ref><ref name="mid-day1">{{Cite web |last= |first= |date= |title=Tanya Sharma plays a double role in the next episode of Laal Ishq |url=https://www.mid-day.com/articles/tanya-sharma-plays-a-double-role-in-the-next-episode-of-laal-ishq/20195172 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190217030156/https://www.mid-day.com/articles/tanya-sharma-plays-a-double-role-in-the-next-episode-of-laal-ishq/20195172 |archive-date=2019-02-17 |access-date= |website=Mid-day |language=en |url-status=dead }}</ref> ਫਰਵਰੀ 2019 ਵਿੱਚ, ਸ਼ਰਮਾ ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਦੂਜੀ ਵੱਡੀ ਭੂਮਿਕਾ ਮਿਲੀ ਜਦੋਂ ਉਸਨੂੰ ਕਲਰਜ਼ ਟੀਵੀ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਡਰਾਮੇ ''ਉਡਾਨ'' ਵਿੱਚ ਸਾਂਵੀ "ਅੰਜੋਰ" ਰਾਜਵੰਸ਼ੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਣ ਲਈ ਅੰਤਿਮ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [https://m.imdb.com/name/nm10013141/ ਤਾਨਿਆ ਸ਼ਰਮਾ] [[ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਮੂਵੀ ਡੈਟਾਬੇਸ|ਆਈ.ਐਮ.ਡੀ.ਬੀ]] * {{Instagram|tanyasharma27}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਟੈਲੀਵਿਜਨ ਦੀਆਂ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1995]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] 3c8tsu8h0yfb0it2cmnnfl588cuo0nr 0 160344 838813 771827 2026-05-06T20:43:26Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838813 wikitext text/x-wiki {{Infobox holiday | holiday_name = Dahi Handi | type = Hindu | longtype = Religious | image = Dahi Handi.JPG | caption = ''Govinda''s forming a [[human pyramid]] to reach the ''Dahi Handi'' (earthen pot) in [[Hiranandani Gardens, Mumbai|Hiranandani Gardens]] | official_name = | nickname = Utlotsavam, Sikhyotsavam<ref name=utlotsavam2>{{cite news | url=https://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/170817/tirumala-deities-enjoy-utlotsavam-by-devotees-in-tirumala.html| title=Tirumala: Deities enjoy Utlotsavam by devotees in Tirumala | work=The Hindu | date=17 August 2018 | accessdate=6 September 2018}}</ref> | observedby = [[Hindus]] | begins = | ends = | date = [[Shravan]], [[Krishna Paksha]], [[Navami]] | celebrations = 1 day | observances = Fasting, praying, making a [[human pyramid]] and breaking an earthen pot filled with [[curd]] tied at a convenient/difficult height | relatedto = [[Lord Krishna]] }} [[Category:Infobox holiday with missing field]] [[Category:Infobox holiday (other)]] [[ਤਸਵੀਰ:Baby_thief_Krishna_(bazaar_art,_c.1950's).jpg|left|thumb| ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਵੈਸ਼ਨਵ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੜਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ''ਮੱਖਣ ਚੋਰ'' (ਮੱਖਣ ਚੋਰ)। <ref name="hawley3">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=ncb_AwAAQBAJ|title=Krishna, The Butter Thief|last=John Stratton Hawley|publisher=Princeton University Press|year=2014|isbn=978-1-4008-5540-7|pages=3–8}}</ref>]] [[ਤਸਵੀਰ:Govindashtami.jpg|thumb| ''ਗੋਵਿੰਦਾ ਪਾਠਕ'' ਦਹੀਂ ਹੱਥੀ ਤੋੜਨ ਲਈ ਮਨੁੱਖੀ ਬੁਰਜ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹੋਏ]] [[ਤਸਵੀਰ:A_Dahi_Handi,_tied_up_high_for_Hindu_festival_Janmashtmi_Krishna.jpg|left|thumb| ਇੱਕ ਦਹੀ ਹਾਂਡੀ, ਜਨਮ ਅਸ਼ਟਮੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਹਿੰਦੂ ਤਿਉਹਾਰ ਲਈ ਉੱਚੀ ਬੰਨ੍ਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।]] == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * [[ਗਣੇਸ਼ ਚਤੁਰਥੀ]] * [[ਹੋਲੀ]] * [[ਰੱਖੜੀ|ਰਕਸ਼ਾ ਬੰਧਨ]] * [[ਦਿਵਾਲੀ|ਦੀਵਾਲੀ]] * ਕਾਸਟੈਲ == ਹਵਾਲੇ == <references group="" responsive="0"></references> == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == {{Commons category|Dahi Handi}} * [https://www.bbc.co.uk/news/business-11398799 ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਪਿਰਾਮਿਡ ਬਣਾਉਣਾ] * [http://www.mumbaimirror.com/photos/news/mumbai-celebrates-dahi-handi-festival/mumbaiphotos/22137871.cms ਮੁੰਬਈ ਦਹੀਂ ਹਾਂਡੀ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਮਨਾਉਂਦਾ ਹੈ]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਲੋਕਧਾਰਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਤਿਉਹਾਰ]] sjnejbj9m8swrvuuiwgo2j8ze1vy4bi 0 160529 838830 659822 2026-05-07T01:38:27Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838830 wikitext text/x-wiki {{Infobox badminton player|image=The President, Smt. Pratibha Devisingh Patil presenting the Arjuna Award-2009 to Ms. Parul D. Parmar for Badminton (Para Sports), in a glittering ceremony, at Rashtrapati Bhawan, in New Delhi on August 29, 2009.jpg|caption=ਪਰਮਾਰ ਨੂੰ ਅਗਸਤ 2009 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ [[ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਪਾਟਿਲ]] ਦੁਆਰਾ ਅਰਜੁਨ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।|full_name=ਪਾਰੁਲ ਦਲਸੁਖਭਾਈ ਪਰਮਾਰ|birth_date={{Birth date and age|1973|03|20|df=yes}}|birth_place=ਗਾਂਧੀਨਗਰ, [[ਗੁਜਰਾਤ]], ਭਾਰਤ|height=|weight=|medaltemplates=|highest_ranking=1 (WS 1 ਜਨਵਰੀ 2019)<br/>2 (ਪਲਕ ਕੋਹਲੀ ਨਾਲ- 4 ਜੁਲਾਈ 2022)<br/>4 (ਰਾਜ ਕੁਮਾਰ (ਬੈਡਮਿੰਟਨ) ਨਾਲ - 16 ਮਾਰਚ 2022)|event=ਮਹਿਲਾ ਸਿੰਗਲਜ਼ SL3<br/>ਮਹਿਲਾ ਡਬਲਜ਼ SL3–SU5<br/>ਮਿਕਸਡ ਡਬਲਜ਼ SL3–SU5|current_ranking=|date_of_current_ranking=|coach=ਗੌਰਵ ਖੰਨਾ (ਬੈਡਮਿੰਟਨ)}}'''ਪਾਰੁਲ ਦਲਸੁਖਭਾਈ ਪਰਮਾਰ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Parul Dalsukhbhai Parmar;''' ਜਨਮ 20 ਮਾਰਚ 1973) [[ਗੁਜਰਾਤ]] ਤੋਂ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਪੈਰਾ-ਬੈਡਮਿੰਟਨ ਖਿਡਾਰੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਪੈਰਾ-ਬੈਡਮਿੰਟਨ ਮਹਿਲਾ ਸਿੰਗਲਜ਼ SL3 ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵ ਨੰਬਰ ਇੱਕ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name=":0">{{Cite web |date=2018-07-29 |title=Thailand Para-Badminton International 2018: Parul Parmar wins title; Pramod Bhagat beats Manoj Sarkar in final |url=https://www.sportskeeda.com/badminton/thailand-para-badminton-international-2018-parul-parmar-wins-title-pramod-bhagat-beats-manoj-sarkar-in-final |access-date=2019-02-03 |website=www.sportskeeda.com |language=en}}</ref> == ਅਰੰਭ ਦਾ ਜੀਵਨ == ਪਰਮਾਰ ਦਾ ਜਨਮ [[ਗਾਂਧੀਨਗਰ]], ਗੁਜਰਾਤ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ [[ਪੋਲੀਓ|ਪੋਲੀਓਮਾਈਲਾਈਟਿਸ]] <ref name="ToiA">{{Cite web |title=Parul Parmar's efforts does country proud - Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/badminton/Parul-Parmars-efforts-does-country-proud/articleshow/44981739.cms |access-date=2019-01-02 |website=The Times of India}}</ref> ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਜਦੋਂ ਉਹ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸੇ ਸਾਲ ਉਹ ਖੇਡਦੇ ਹੋਏ ਝੂਲੇ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਗਈ, ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਕਾਲਰ ਦੀ ਹੱਡੀ ਅਤੇ ਸੱਜੀ ਲੱਤ ਟੁੱਟ ਗਈ। ਸੱਟ ਨੂੰ ਠੀਕ ਹੋਣ ਵਿੱਚ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਲੱਗਿਆ। ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਇੱਕ ਰਾਜ ਪੱਧਰੀ ਬੈਡਮਿੰਟਨ ਖਿਡਾਰੀ ਸਨ ਅਤੇ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਸਥਾਨਕ ਬੈਡਮਿੰਟਨ ਕਲੱਬ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਉਸਨੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨਾਲ ਕਲੱਬ ਜਾਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਪੈਦਾ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਉਸਨੇ ਗੁਆਂਢੀ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਬੈਡਮਿੰਟਨ ਵੀ ਖੇਡਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇੱਕ ਸਥਾਨਕ ਕੋਚ, ਸੁਰਿੰਦਰ ਪਾਰੇਖ, ਨੇ ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਹੋਰ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਖੇਡਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ।<ref name=":1">{{Cite news|url=https://www.bbc.com/hindi/sport-55851424|title=पारुल परमार: शारीरिक अक्षमताओं को हराकर बनीं वर्ल्ड पैरा बैडमिंटन की क्वीन|work=BBC News हिंदी|access-date=2021-02-17|language=hi}}</ref> == ਕੈਰੀਅਰ == ਉਸਨੇ 2017 BWF ਪੈਰਾ-ਬੈਡਮਿੰਟਨ ਵਿਸ਼ਵ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ ਮਹਿਲਾ ਸਿੰਗਲਜ਼ ਅਤੇ ਡਬਲਜ਼ ਵਿੱਚ ਸੋਨ ਤਮਗਾ ਜਿੱਤਿਆ। ਉਸਨੇ ਸਿੰਗਲਜ਼ ਦੇ ਫਾਈਨਲ ਵਿੱਚ ਥਾਈਲੈਂਡ ਦੀ ਵਾਂਡੀ ਕਾਮਤਮ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ। ਜਾਪਾਨ ਦੀ ਅਕੀਕੋ ਸੁਗਿਨੋ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਸਨੇ ਡਬਲਜ਼ ਦੇ ਫਾਈਨਲ ਵਿੱਚ ਚੀਨ ਦੀ ਚੇਂਗ ਹੇਫਾਂਗ ਅਤੇ ਮਾ ਹੁਈਹੂਈ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ।<ref>{{Cite web |title=Parul Parmar wins two gold in Para World Championships - Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/badminton/parul-parmar-wins-two-gold-in-para-world-championships/articleshow/61809335.cms |access-date=2019-01-02 |website=The Times of India}}</ref><ref>{{Cite web |last=chitralekha |title=વર્લ્ડ પેરા બેડમિન્ટન ચેમ્પિયનશિપમાં બે ગોલ્ડ જીતી પારૂલ પરમારે ઈતિહાસ સર્જ્યો |url=http://chitralekha.com/news/gujarat/parul-parmar-won-two-gold-in-the-world-para-badminton-championship/ |access-date=2019-01-02 |website=chitralekha |language=gu }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.indiatoday.in/sports/other-sports/story/asian-para-games-india-gold-chess-badminton-deepa-malik-bronze-1366835-2018-10-12|title=Asian Para Games: India strike gold in chess and badminton, Deepa Malik wins bronze|date=2018-10-12|work=India Today|access-date=2019-01-02|agency=Ist|language=en}}</ref> ਉਸਨੇ 2014 ਅਤੇ [[2018 ਏਸ਼ੀਆਈ ਪੈਰਾ ਖੇਡਾਂ|2018 ਏਸ਼ੀਅਨ ਪੈਰਾ ਖੇਡਾਂ]] ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਸਿੰਗਲ SL3 ਵਿੱਚ ਸੋਨ ਤਮਗਾ ਜਿੱਤਿਆ ਹੈ।<ref name="AM1">{{Cite web |date=2018-10-13 |title=Asian gold for Gujarat shuttler Parul Parmar |url=https://ahmedabadmirror.indiatimes.com/sports/others/asian-gold-for-gujarats-parul/articleshow/66187321.cms |access-date=2019-01-02 |website=Ahmedabad Mirror}}</ref> ਉਸਨੇ 2018 ਥਾਈਲੈਂਡ ਪੈਰਾ-ਬੈਡਮਿੰਟਨ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਵਿੱਚ, ਮਹਿਲਾ ਸਿੰਗਲਜ਼ SL3 ਵਰਗ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੋਨ ਤਮਗਾ ਜਿੱਤਿਆ।<ref>{{Cite web |last=Mehta |first=Ojas |date=2015-05-08 |title=Lame excuse |url=https://ahmedabadmirror.indiatimes.com/ahmedabad/cover-story/Lame-excuse/articleshow/47193922.cms |access-date=2019-01-02 |website=Ahmedabad Mirror}}</ref> ਉਸਨੇ ਪਹਿਲਾਂ 2014 ਏਸ਼ੀਅਨ ਪੈਰਾ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਚਾਂਦੀ ਅਤੇ 2010 ਏਸ਼ੀਅਨ ਪੈਰਾ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਂਸੀ ਦਾ ਤਗਮਾ ਜਿੱਤਿਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ 2015 BWF ਪੈਰਾ-ਬੈਡਮਿੰਟਨ ਵਿਸ਼ਵ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਕੁਮਾਰ ਦੇ ਨਾਲ SL3-SU5 ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਮਿਕਸਡ ਡਬਲਜ਼ ਵਿੱਚ ਸੋਨ ਤਮਗਾ ਵੀ ਜਿੱਤਿਆ।<ref>{{Cite web |date=19 August 2017 |title=Para Badminton Champ Denied Arjuna Award, Delhi HC Calls Panel's Decision 'Unsustainable' |url=https://www.news18.com/news/sports/2015-para-badminton-champion-denied-arjuna-award-delhi-hc-calls-selection-committees-decision-unsustainable-1496099.html |access-date=2019-01-02 |website=News18}}</ref> ਉਹ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਦੀ ਵਿਸ਼ਵ ਚੈਂਪੀਅਨ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਨੇ 2014 ਵਿੱਚ ਇੰਚੀਓਨ, ਦੱਖਣੀ ਕੋਰੀਆ ਵਿੱਚ ਏਸ਼ੀਆਈ ਪੈਰਾ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਸੋਨੇ ਅਤੇ ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਤਗਮੇ ਜਿੱਤੇ ਸਨ। ਉਸਨੇ ਮੈਡਲ ਜਿੱਤਣ ਲਈ ਵਾਂਡੀ ਕਾਮਤਮ ਅਤੇ ਪੰਯਾਚੈਮ ਪਰਾਮੀ, ਦੋਵੇਂ ਥਾਈਲੈਂਡ ਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ, ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਖੇਡੀ।<ref>{{Cite web |title=Parul Parmar's efforts does country proud - Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/badminton/Parul-Parmars-efforts-does-country-proud/articleshow/44981739.cms |access-date=2019-10-19 |website=The Times of India}}</ref> ਉਸਨੇ ਮਹਿਲਾ ਸਿੰਗਲਜ਼ ਅਤੇ ਡਬਲਜ਼ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦੋ ਸੋਨ ਤਗ਼ਮੇ ਜਿੱਤੇ। ਉਸਨੇ 2017 ਵਿੱਚ ਉਲਸਾਨ, ਕੋਰੀਆ ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ 2017 BWF ਪੈਰਾ-ਬੈਡਮਿੰਟਨ ਵਿਸ਼ਵ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ ਚੀਨੀ ਜੋੜੀ ਚੇਂਗ ਹੇਫਾਂਗ ਅਤੇ ਮਾ ਹੁਈਹੂਈ ਨੂੰ ਹਰਾਉਣ ਲਈ ਡਬਲਜ਼ ਵਿੱਚ ਜਾਪਾਨ ਦੀ ਅਕੀਕੋ ਸੁਗਿਨੋ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਬਣਾਈ।<ref>{{Cite web |title=Parul Parmar wins two gold in Para World Championships - Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/badminton/parul-parmar-wins-two-gold-in-para-world-championships/articleshow/61809335.cms |access-date=2019-10-19 |website=The Times of India}}</ref> ਉਹ ਸਪੋਰਟਸ ਅਥਾਰਟੀ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ ਨਾਲ ਕੋਚ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ [[ਗਾਂਧੀਨਗਰ]], ਗੁਜਰਾਤ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। == ਅਵਾਰਡ == ਪਰਮਾਰ ਨੂੰ [[ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ]] ਦੁਆਰਾ 2009 ਵਿੱਚ [[ਅਰਜਨ ਅਵਾਰਡ|ਅਰਜੁਨ ਅਵਾਰਡ]] ਅਤੇ ਗੁਜਰਾਤ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਏਕਲਵਯ ਅਵਾਰਡ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=Arjuna Awardee |url=http://www.badmintonindia.org/players/awardees/2- |access-date=2019-01-02 |website=www.badmintonindia.org |language=en}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਔਰਤਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਔਰਤਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1973]] ftkzrtjrt8w9oq6j1sx2tdt4va2pb9w 0 163151 838810 808801 2026-05-06T20:07:33Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838810 wikitext text/x-wiki '''ਤ੍ਰਿਦੀਪ ਸੁਹਰੂਦ''' (ਜਨਮ 19 ਦਸੰਬਰ 1965) [[ਗੁਜਰਾਤ]], ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਲੇਖਕ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸਿਧਾਂਤਕਾਰ, ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਅਤੇ ਅਨੁਵਾਦਕ ਹੈ। <ref name="dna 2010">{{Cite web |date=16 February 2010 |title=Bapu scholar feted by Sahitya Akademi |url=http://www.dnaindia.com/india/report-bapu-scholar-feted-by-sahitya-akademi-1348534 |access-date=15 July 2018 |website=dna}}</ref> == ਜੀਵਨ == ਸੁਹਰੂਦ ਦਾ ਜਨਮ 1965 ਵਿੱਚ [[ਆਣੰਦ, ਗੁਜਰਾਤ|ਆਨੰਦ]], ਗੁਜਰਾਤ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਐਮਏ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਆਸ਼ੀਸ ਨੰਦੀ ਦੇ ਅਧੀਨ ਆਪਣਾ ਪੀਐਚ.ਡੀ. ਥੀਸਿਸ ''Narrations of a Nation: Explorations Through Intellectual Biographys'', ਲਿਖਿਆ। ਇਹ [[ਨਰਮਦ]], [[ਮਨੀਲਾਲ ਦਿਵੇਦੀ]] ਅਤੇ [[ਗੋਵਰਧਨਰਾਮ ਤ੍ਰਿਪਾਠੀ]] ਦੀਆਂ ਲਿਖੀਆਂ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀਆਂ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਗੁਜਰਾਤੀ ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਸਮਾਜਿਕ-ਇਤਿਹਾਸਕ ਲਿਖਤ ਹੈ। <ref>{{Cite web |title=Curriculum Vitae (of Tridip Suhrud) |url=http://links.gujaratvidyapith.org/Departments/Adjunct/(4)%20Curriculum%20Vitae%20of%20Dr.%20Tridip%20Suhyad.pdf |access-date=15 July 2018 |publisher=[[Gujarat Vidyapith]] |format=PDF |archive-date=8 ਮਈ 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180508121710/http://links.gujaratvidyapith.org/Departments/Adjunct/(4)%20Curriculum%20Vitae%20of%20Dr.%20Tridip%20Suhyad.pdf |url-status=dead }}</ref> <ref name="JSTOR1998">{{Cite journal|date=September–October 1998|title=Our Contributors|journal=[[Indian Literature (journal)|Indian Literature]]|volume=42|issue=5|page=224|jstor=23338795}}</ref> ਉਹ ਵਿਵਹਾਰ ਵਿਗਿਆਨ ਕੇਂਦਰ, ਸੇਂਟ ਜ਼ੇਵੀਅਰ ਕਾਲਜ, ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ ਵਿੱਚ ਕੋਆਰਡੀਨੇਟਰ (1989-1992) ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਕਮੇਟੀ ਫਾਰ ਕਲਚਰਲ ਚੁਆਇਸਜ਼ ਐਂਡ ਗਲੋਬਲ ਫਿਊਚਰਜ਼, CSDS, ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਵਿਜਿਟਿੰਗ ਫੈਲੋ (1993-1994) ; ਨੈਸ਼ਨਲ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਡਿਜ਼ਾਈਨ, ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ (1994-2001) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਫੈਕਲਟੀ ਮੈਂਬਰ; ਅਤੇ DAICT, [[ਗਾਂਧੀਨਗਰ]] (2001-2012) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਰਿਹਾ। <ref name="Curriculum Vitae">{{Cite web |title=Curriculum Vitae (of Tridip Suhrud) |url=http://links.gujaratvidyapith.org/Departments/Adjunct/(4)%20Curriculum%20Vitae%20of%20Dr.%20Tridip%20Suhyad.pdf |access-date=15 July 2018 |publisher=[[Gujarat Vidyapith]] |format=PDF |archive-date=8 ਮਈ 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180508121710/http://links.gujaratvidyapith.org/Departments/Adjunct/(4)%20Curriculum%20Vitae%20of%20Dr.%20Tridip%20Suhyad.pdf |url-status=dead }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[http://links.gujaratvidyapith.org/Departments/Adjunct/(4)%20Curriculum%20Vitae%20of%20Dr.%20Tridip%20Suhyad.pdf "Curriculum Vitae (of Tridip Suhrud)"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180508121710/http://links.gujaratvidyapith.org/Departments/Adjunct/(4)%20Curriculum%20Vitae%20of%20Dr.%20Tridip%20Suhyad.pdf |date=2018-05-08 }} <span class="cs1-format">(PDF)</span>. [[ਗੁਜਰਾਤ ਵਿਦਿਆਪੀਠ|Gujarat Vidyapith]]<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">15 July</span> 2018</span>.</cite></ref> [[ਸਾਬਰਮਤੀ ਆਸ਼ਰਮ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਵਜੋਂ ਪੰਜ ਸਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੇ ਅਗਸਤ 2017 ਵਿੱਚ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। <ref name="The Indian Express 2017">{{Cite web |date=30 August 2017 |title=Sabarmati Ashram director Tridip Suhrud resigns |url=http://indianexpress.com/article/india/sabarmati-ashram-director-tridip-suhrud-resigns-4820245/ |access-date=16 July 2018 |website=The Indian Express}}</ref> 2017 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ CEPT ਆਰਕਾਈਵਜ਼ ਦਾ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਅਤੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। <ref name="CEPT 2018">{{Cite web |date=8 July 2018 |title=Dr Tridip Suhrud joins as Director of CEPT Archives – News |url=https://cept.ac.in/news/dr-tridip-suhrud-joins-as-director-of-cept-archives |access-date=15 July 2018 |website=CEPT |archive-date=21 ਅਪ੍ਰੈਲ 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180421191027/http://cept.ac.in/news/dr-tridip-suhrud-joins-as-director-of-cept-archives |url-status=dead }}</ref> ਅਤੇ 2019 ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ CEPT ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਲਈ ਪ੍ਰੋਵੋਸਟ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਗਾਂਧੀ ਵਿਰਾਸਤੀ ਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਮਿਸ਼ਨ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਹੈ। <ref name="MICA">{{Cite web |title=Dr. Tridip Suhrud – Member – Governing Council |url=https://www.mica.ac.in/governing-council/dr-tridip-suhrud-member |access-date=16 July 2018 |website=MICA-The School of Ideas, Strategic Marketing and Communication program in India }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸੀਈਪੀਟੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦਾ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਵੋਸਟ, ਲਾਲਭਾਈ ਦਲਪਤ ਭਾਈ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ ਇੰਡੋਲੋਜੀ ਦਾ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਅਤੇ ਐਮਆਈਸੀਏ ਦੀ ਗਵਰਨਿੰਗ ਕੌਂਸਲ ਦਾ ਚੇਅਰਮੈਨ ਹੈ। ਉਹ ਦਰਸ਼ਕ ਇਤਿਹਾਸ ਨਿਧੀ ਦਾ ਚੇਅਰਮੈਨ ਵੀ ਹੈ। == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1965]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੁਜਰਾਤੀ ਲੇਖਕ]] o6bgot7rylcu4uewdvyxl9rw0sou09t 0 163458 838760 672845 2026-05-06T14:38:21Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838760 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਜਯੋਤੀ ਕਪੂਰ ਦਾਸ | other_names = | nationality = ਭਾਰਤੀ | occupation = ਫਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ<br />ਪਟਕਥਾ ਲੇਖਕ }} [[Category:Articles with hCards]] '''ਜਯੋਤੀ ਕਪੂਰ ਦਾਸ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Jyoti Kapur Das''') ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਅਤੇ ਪਟਕਥਾ ਲੇਖਕ ਹੈ, ਜੋ [[ਬਾਲੀਵੁੱਡ]] ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref name=":0">{{Cite web |title=Jyoti Kapur Das Film 'Plus Minus' to Screen at Ojai Short Film Festival in December |url=https://www.indiawest.com/entertainment/global/jyoti-kapur-das-film-plus-minus-to-screen-at-ojai/article_f8f0c8bc-0fb3-11ea-bd67-fb6a8ea26b23.html |access-date=2020-03-08 |website=India West |language=en |archive-date=2019-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191128200832/https://www.indiawest.com/entertainment/global/jyoti-kapur-das-film-plus-minus-to-screen-at-ojai/article_f8f0c8bc-0fb3-11ea-bd67-fb6a8ea26b23.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |last=Mankad |first=Himesh |author-link=Himesh Mankad |date=5 January 2019 |title=Rinzing Denzongpa's debut film, action-thriller Squad, will be directed by Jyoti Kapur Das |url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/entertainment/bollywood/rinzing-denzongpas-debut-film-action-thriller-squad-will-be-directed-by-jyoti-kapur-das/articleshow/67388503.cms |access-date=2020-03-08 |website=Mumbai Mirror |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Arote |first=Vinay |date=31 March 2019 |title=Winning the Filmfare Award was a magical moment |url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/entertainment/bollywood/winning-the-filmfare-award-was-a-magical-moment-bhuvan-bam/articleshow/68657237.cms |access-date=2020-03-08 |website=Mumbai Mirror |language=en}}</ref> ਦਾਸ ਨੇ ਲਿਖੀਆਂ ਅਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਦੋ ਛੋਟੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਨੇ ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤੇ ਹਨ। == ਕੈਰੀਅਰ == ਦਾਸ ਨੇ [[ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਿਲਮ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ|ਫਿਲਮ ਐਂਡ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ ਇੰਡੀਆ]] (ਐਡੀਟਿੰਗ, 1995) ਤੋਂ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ। 14 ਨਵੰਬਰ 2011 ਤੋਂ, ਉਸਨੇ Viacom18 ਮੋਸ਼ਨ ਪਿਕਚਰਜ਼<ref>{{Cite web |title=Viacom18 Motion Pictures In Conversation With Team Box Office India {{!}} Box Office India |url=https://boxofficeindia.co.in/viacom18-motion-pictures-conversation-team-box-office-india |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200321114129/https://boxofficeindia.co.in/viacom18-motion-pictures-conversation-team-box-office-india |archive-date=2020-03-21 |website=boxofficeindia.co.in}}</ref> ਵਿੱਚ ਕਰੀਏਟਿਵ ਹੈੱਡ ਦਾ ਅਹੁਦਾ ਸੰਭਾਲਿਆ ਅਤੇ [[ਭਾਗ ਮਿਲਖਾ ਭਾਗ]], ਕਵੀਨ (2014 ਫਿਲਮ), [[ਗੈਂਗਸ ਆਫ ਵਾਸੇਪੁਰ]] ਅਤੇ [[ਕਹਾਨੀ|ਕਹਾਣੀ]] ਸਮੇਤ ਕਈ ਫਿਲਮਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਸੀ। 2015- 2018 ਤੋਂ, ਉਹ ਬਿਗ ਸਿਨਰਜੀ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਕਰੀਏਟਿਵ ਹੈੱਡ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਵੈੱਬ ਸੀਰੀਜ਼ ਬੋਸ: ਡੈੱਡ/ਅਲਾਈਵ,<ref>{{Cite web |last= |first= |date=22 December 2017 |title=Bose: Dead/Alive' is worth visiting |url=https://www.thestatesman.com/entertainment/reviews/bose-deadalive-worth-visiting-1502549511.html |url-status=live |archive-url= |archive-date= |access-date=26 January 2021 |website=The Statesman}}</ref><ref>[[Bose: Dead/Alive]]</ref> ਅਭਿਨੀਤ [[ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਰਾਓ]] ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਕ ਨਿਰਮਾਤਾ ਅਤੇ ਰਚਨਾਤਮਕ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਸੀ।<ref>{{Cite web |last=Goyal |first=Divya |date=29 November 2016 |title=Tisca Chopra's Short Film Chutney Has a Chilling End |url=https://www.ndtv.com/entertainment/tisca-chopras-short-film-chutney-has-a-chilling-end-1631546 |access-date=2022-06-13 |publisher=NDTV |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2018-09-07 |title=Youtuber Bhuvan Bam makes short film debut with Divya Dutta |url=https://www.mid-day.com/articles/youtuber-bhuvan-bam-makes-short-film-debut-with-divya-dutta/19781163 |access-date=2020-03-08 |website=mid-day |language=en }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[ਚਟਨੀ (ਫ਼ਿਲਮ)|''ਚਟਨੀ'']], ਦਾਸ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੀ ਅਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਇੱਕ ਲਘੂ ਫ਼ਿਲਮ, 2016 ਵਿੱਚ [[ਯੂਟਿਊਬ|YouTube ']] ਤੇ ਵੱਡੇ ਲਘੂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਚੈਨਲ 'ਤੇ ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਸਨੇ 2017 ਵਿੱਚ [[ਫ਼ਿਲਮਫ਼ੇਅਰ ਪੁਰਸਕਾਰ|ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਅਵਾਰਡਾਂ]] ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਅਦਾਕਾਰਾ ਲਈ ਦਾਸ ਲਈ ਸਰਵੋਤਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਅਤੇ ਸਰਵੋਤਮ ਅਦਾਕਾਰਾ (ਮਹਿਲਾ) ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤਿਆ।<ref name="chutney">Sources which say Chutney is written and directed by Das and won the awards: </ref> 2018 ਵਿੱਚ, ਦਾਸ ਨੇ ਲਘੂ ਫਿਲਮ ''ਪਲੱਸ ਮਾਇਨਸ'' ਲਿਖੀ ਅਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਨਾਲ [[ਯੂਟਿਊਬਰ]] [[ਭੁਵਨ ਬਾਮ]] ਅਤੇ ਫੀਚਰ ਫਿਲਮ ਅਦਾਕਾਰਾ [[ਦਿੱਵਿਆ ਦੱਤਾ|ਦਿਵਿਆ ਦੱਤਾ]] ਨੇ ਆਪਣੀ ਛੋਟੀ ਫਿਲਮ ਅਦਾਕਾਰੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ।<ref name="youtuber">{{Cite web |date=2018-09-25 |title=Plus Minus: Bhuvan Bam and Divya Dutta's short crosses over 13 M views |url=https://www.dnaindia.com/entertainment/report-plus-minus-bhuvan-bam-and-divya-dutta-s-short-crosses-over-13-m-views-2667509 |access-date=2020-03-08 |website=DNA India |language=en}} </ref> 2019 ਵਿੱਚ, ਪਲੱਸ ਮਾਈਨਸ ਨੇ [[ਫ਼ਿਲਮਫ਼ੇਅਰ ਪੁਰਸਕਾਰ|ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਅਵਾਰਡਾਂ]] ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਲਘੂ ਫਿਲਮ ਲਈ ਪੀਪਲਜ਼ ਚੁਆਇਸ ਅਵਾਰਡ ਜਿੱਤਿਆ, ਦਾਸ ਨੇ ਤਿੰਨ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਦੂਜਾ ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਅਵਾਰਡ ਜਿੱਤਿਆ।<ref>{{Cite web |last=Arote |first=Vinay |last2=31 March 2019 |title=Winning the Filmfare Award was a magical moment |url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/entertainment/bollywood/winning-the-filmfare-award-was-a-magical-moment-bhuvan-bam/articleshow/68657237.cms |access-date=2020-03-08 |website=Mumbai Mirror |language=en}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == <references group="" responsive="1"></references> == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਿਲਮਫ਼ੇਅਰ ਪੁਰਸਕਾਰ ਵਿਜੇਤਾ]] f72ifed9yevtrk7im4orslle622v4kj 0 163591 838853 836495 2026-05-07T09:07:19Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838853 wikitext text/x-wiki '''ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਿਵਾਜੀ''' [[ਮੋਹਿਨੀਅੱਟਮ|ਮੋਹਿਨੀਅਟੋਮ]] ਦੀ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਡਾਂਸਰ ਹੈ,<ref name="Heritage Club IIT Roorkee">{{Cite web |date=2015 |title=Heritage Club IIT Roorkee |url=http://www.iitr.ac.in/spicmacay/wincon.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151126225831/http://www.iitr.ac.in/spicmacay/wincon.html |archive-date=2015-11-26 |access-date=26 November 2015 |publisher=Heritage Club IIT Roorkee}}</ref> ਕੋਰੀਓਗ੍ਰਾਫਰ ਅਤੇ ਲੇਖਕ, ਜੋ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ, ਖੋਜ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰ ਦੁਆਰਾ ਕਲਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref name="Mohiniyattam (Bharati Shivaji and Vijayalakshmi)">{{Cite web |date=2015 |title=Mohiniyattam (Bharati Shivaji and Vijayalakshmi) |url=http://www.exoticindiaart.com/book/details/mohiniyattam-bharati-shivaji-and-vijayalakshmi-IDK992/ |access-date=26 November 2015 |publisher=Exotic India Art}}</ref> ਉਹ ''ਸੈਂਟਰ ਫਾਰ ਮੋਹਿਨੀਅੱਟਮ'' ਦੀ ਸੰਸਥਾਪਕ ਹੈ, ਇੱਕ ਡਾਂਸ ਅਕੈਡਮੀ ਜੋ [[ਮੋਹਿਨੀਅੱਟਮ]]<ref name="Classical Dancers of India">{{Cite web |date=2015 |title=Classical Dancers of India |url=http://classicaldancers.weebly.com/bharati-shivaji.html |access-date=26 November 2015 |publisher=Classical dancers}}</ref> ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੋ ਕਿਤਾਬਾਂ ''ਆਰਟ ਆਫ਼ ਮੋਹਿਨੀਅੱਟਮ''<ref name="Art of Mohiniyattam">{{Cite book|title=Art of Mohiniyattam|last=Bharati Shivaji, Avinash Pasricha|publisher=Lancer, India|year=1986|isbn=978-8170620037|pages=107}}</ref> ਅਤੇ ''ਮੋਹਿਨੀਅੱਟਮ'' ਦੀ ਸਹਿ-ਲੇਖਕ ਹੈ।<ref name="Mohiniyattam">{{Cite book|url=https://www.amazon.in/dp/8186685367|title=Mohiniyattam|last=Bharati Shivaji, Vijayalakshmi|publisher=Wisdom Tree|year=2003|isbn=9788186685365}}</ref> ਉਹ [[ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ|ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਅਵਾਰਡ]]<ref name="Sangeet Natak Akademi Puraskar">{{Cite web |date=2015 |title=Sangeet Natak Akademi Puraskar |url=http://sangeetnatak.gov.in/sna/awardeeslist.htm#DanceBharatnatyam |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331060603/http://www.sangeetnatak.gov.in/sna/awardeeslist.htm#DanceBharatnatyam |archive-date=31 March 2016 |access-date=25 November 2015 |publisher=Sangeet Natak Akademi}}</ref> ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਕਲਾ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਸਨਮਾਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ ਹੈ।<ref name="Padmashri Bharati Shivaji">{{Cite web |date=2015 |title=Padmashri Bharati Shivaji |url=http://thiraseela.com/artist/profile.php?perfmrid=176 |access-date=26 November 2015 |publisher=Thiraseela}}</ref> ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ 2004 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਨ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਉਸਨੂੰ [[ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ]] ਦੇ ਚੌਥੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਨਾਗਰਿਕ ਸਨਮਾਨ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ।<ref name="Padma Awards">{{Cite web |date=2015 |title=Padma Awards |url=http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |archive-date=15 October 2015 |access-date=21 July 2015 |publisher=Ministry of Home Affairs, Government of India}}</ref> == ਜੀਵਨੀ ==   ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਿਵਾਜੀ ਦਾ ਜਨਮ 1948 ਵਿੱਚ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜ [[ਤਮਿਲ਼ ਨਾਡੂ|ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ]] ਦੇ ਤੰਜਾਵੁਰ ਜ਼ਿਲੇ ਦੇ ਕੁੰਬਕੋਨਮ ਦੇ ਮੰਦਰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ,<ref name="Performers of Indian dances and music">{{Cite web |date=2015 |title=Performers of Indian dances and music |url=http://www.indianembassy.ru/index.php/ru/media-news/78-cultural-centre/cultural-life/485-performers-of-indian-dances-and-music- |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151127042927/http://www.indianembassy.ru/index.php/ru/media-news/78-cultural-centre/cultural-life/485-performers-of-indian-dances-and-music- |archive-date=27 November 2015 |access-date=26 November 2015 |publisher=Indian Embassy, Russia}}</ref> ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਲਲਿਤਾ ਸ਼ਾਸਤਰੀ<ref name="Bound to Kerala by Mohiniyattam">{{Cite web |date=17 May 2012 |title=Bound to Kerala by Mohiniyattam |url=http://www.thehindu.com/features/metroplus/bound-to-kerala-by-mohiniyattam/article3428965.ece |access-date=26 November 2015}}</ref> ਦੇ ਅਧੀਨ [[ਭਰਤਨਾਟਿਅਮ]] ਅਤੇ ਕੇਲੂਚਰਨ ਮੋਹਪਾਤਰਾ ਦੇ ਅਧੀਨ [[ਉੜੀਸੀ|ਓਡੀਸੀ]] ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਿਖਲਾਈ ਲਈ ਸੀ।<ref name="Time for Samvaad">{{Cite web |date=16 November 2014 |title=Time for Samvaad |url=http://www.thehindu.com/features/metroplus/the-mohiniyattam-collective-by-bharati-shivaji/article6636181.ece |access-date=26 November 2015}}</ref> ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਮਾਜ ਸੁਧਾਰਕ [[ਕਮਲਾਦੇਵੀ ਚੱਟੋਪਾਧਿਆਏ|ਕਮਲਾਦੇਵੀ ਚਟੋਪਾਧਿਆਏ]] ਦੀ ਸਲਾਹ 'ਤੇ, ਉਸਨੇ [[ਕੇਰਲਾ]] ਦੇ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਨਾਚ ਰੂਪ, [[ਮੋਹਿਨੀਅੱਟਮ]] 'ਤੇ ਖੋਜ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ।<ref name="Padmashri Bharati Shivaji" /> [[ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕੈਡਮੀ|ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ]] ਤੋਂ ਖੋਜ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੇ ਕੇਰਲਾ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਕੇਰਲ ਦੇ ਟੈਂਪਲ ਆਰਟਸ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ [[ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕੈਡਮੀ|ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ]] ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਉਪ-ਚੇਅਰਮੈਨ ਕਵਲਮ ਨਰਾਇਣ ਪਾਨਿਕਰ ਦੇ ਅਧੀਨ ਖੋਜ ਕੀਤੀ।<ref name="From law to theatre">{{Cite web |date=31 October 2004 |title=From law to theatre |url=http://www.thehindu.com/thehindu/mag/2004/10/31/stories/2004103100780500.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180226125822/http://www.thehindu.com/thehindu/mag/2004/10/31/stories/2004103100780500.htm |archive-date=26 February 2018 |access-date=26 November 2015}}</ref> ਆਪਣਾ ਧਿਆਨ ਭਰਤਨਾਟਿਅਮ ਅਤੇ ਓਡੀਸੀ ਤੋਂ ਬਦਲਦੇ ਹੋਏ,<ref name="Bound to Kerala by Mohiniyattam" /> ਉਸਨੇ ਰਾਧਾ ਮਾਰਰ ਦੇ ਅਧੀਨ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਕਲਾਮੰਡਲਮ ਸਤਿਆਭਾਮਾ ਦੇ ਅਧੀਨ ਮੋਹਿਨੀਅੱਟਮ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ [[ਕਾਲਾਮੰਡਲਮ ਕਲਿਆਣੀਕੁੱਟੀ ਅੰਮਾ|ਕਲਾਮੰਡਲਮ ਕਲਿਆਣੀਕੁੱਟੀ ਅੰਮਾ]] ਦੇ ਅਧੀਨ ਇੱਕ ਸਿਖਲਾਈ ਦਾ ਕਾਰਜਕਾਲ ਵੀ ਲਿਆ,<ref name="Classical Dancers of India" /> ਜਿਸਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ''ਮੋਹਿਨੀਅੱਟਮ ਦੀ ਮਾਂ'' ਮੰਨਦੇ ਹਨ।<ref name="Kalamandalam Kalyanikutty Amma">{{Cite web |date=2015 |title=Kalamandalam Kalyanikutty Amma |url=http://smitharajan.tripod.com/kalyanikuttyamma.html |access-date=26 November 2015 |publisher=Smith Rajan }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == ਵਿਰਾਸਤ == ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਜਾ ਕੇ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਿਵਾਜੀ ਨੇ ਡਾਂਸ ਅਕੈਡਮੀ, ਸੈਂਟਰ ਫਾਰ ਮੋਹਿਨੀਅੱਟਮ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਜਿਹੜੀ ਕਿ ਡਾਂਸ ਫਾਰਮ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਵਚਨਬੱਧ ਸਹੂਲਤ ਹੈ। ਉਹ ਨ੍ਰਿਤ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਣ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੜ ਹੋ ਚੁਕੇ ਇਸ ਦੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਮੁੜ ਤੋਂ ਚਾਲੂ ਕਰ ਕੇ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਡਾਂਸ ਰੂਪਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਬੈਲੇ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਬਣਾ ਕੇ ਅਪਣੀ ਧੀ ਵਿਜੈਲਕਸ਼ਮੀ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ [[ਪਿਓਤਰ ਇਲੀਚ ਚੈਕੋਵਸਕੀ|ਚੈਕੋਵਸਕੀ]] ਦੀ ਸਵੈਨ ਲੇਕ ਨੂੰ ਮੋਹਿਨੀਅੱਟਮ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਇੱਕ ਕੋਰੀਓਗ੍ਰਾਫ਼ੀ ਰਚੀ ਗਈ ਜਿਹੜੀ ਕਿ ਇੱਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਹੈ।<ref name="Padmashri Bharati Shivaji"/><ref name="Bound to Kerala by Mohiniyattam"/><ref name="The power of grace">{{Cite web |date=2015 |title=The power of grace |url=http://www.theacorn.com/news/2014-06-26/Community/The_power_of_grace.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151127045202/http://www.theacorn.com/news/2014-06-26/Community/The_power_of_grace.html |archive-date=27 November 2015 |access-date=26 November 2015 |publisher=The Acorn}}</ref> ਉਸ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ [[ਰਬਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ]] ਦੇ ''ਭਾਨੁਸਿੰਗਾਰ ਪਦਾਵਲੀ'', ਮਨੀਪ੍ਰਵਲਮ ਦੇ ''ਚੰਦਰੋਤਸਵਮ'', [[ਰਿਗਵੇਦ]] ਤੋਂ ਸੋਮਸਤੂਤੀ ਅਤੇ [[ਅਸਟਪਦੀ|ਅਸ਼ਟਾਪਦੀ]] ਤੋਂ ''ਦੇਵਗੀਤਾ'' ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref name="A seeker’s odyssey">{{Cite web |date=16 April 2015 |title=A seeker's odyssey |url=http://www.thehindu.com/features/friday-review/a-seekers-odyssey/article7109601.ece |access-date=26 November 2015}}</ref><ref name="Classical Dancers of India"/> ਉਸ ਨੂੰ ਕੇਰਲ ਦੇ ਹੋਰ ਰਵਾਇਤੀ ਕਲਾ ਰੂਪਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਓਟਾਮਥੁਲਾਲ, ਕੈਕੋਟਿਕਲੀ, ਥਾਇਮਬਾਕਾ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਨੱਟਮ ਤੋਂ ਮੋਹਿਨੀਅੱਟਮ ਵਿੱਚ ਆਸਣ, ਅੰਦੋਲਨ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਕਵਲਮ ਨਾਰਾਇਣ ਪਨਿਕਰ ਦੇ ਅਧੀਨ ਉਸ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਹੈ।<ref name="Mohiniattam Style">{{Cite web |date=2015 |title=Mohiniattam Style |url=http://en.kuchipudi.ru/mohini_e.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151204232931/http://en.kuchipudi.ru/mohini_e.htm |archive-date=4 December 2015 |access-date=26 November 2015 |publisher=Kuchipudi}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਕਲਾ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1948]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] 03z218m2401zecq3i05elogx3fo8el8 0 164146 838763 806164 2026-05-06T15:22:53Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838763 wikitext text/x-wiki {{Infobox sportsperson | name = ਜਾਨਕੀ ਗੌੜ | image = | image_size = | caption = | headercolor = | full_name = | birth_date = | birth_place = ਜਬਲਪੁਰ, [[ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]], [[ਭਾਰਤ]] | country = {{IND}} | sport = ਜੂਡੋ | medaltemplates = | show-medals = | updated = }} '''ਜਾਨਕੀ ਗੌੜ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Janki Goud''') ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ [[ਜੂਡੋ (ਖੇਡ)|ਜੁਡੋਕਾ]] ਹੈ।<ref name="cnn">{{Cite news|url=https://edition.cnn.com/2018/08/21/health/blind-woman-judoka-india-self-defense/index.html|title=She took a self-defense class for blind women; now she's a judo champion|last=Majendie|first=Matt|date=22 August 2018|publisher=[[CNN]]}}</ref> ਉਸਨੇ [[ਤਾਸ਼ਕੰਤ|ਤਾਸ਼ਕੰਦ]], [[ਉਜ਼ਬੇਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿਖੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਬਲਾਇੰਡ ਸਪੋਰਟਸ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਆਯੋਜਿਤ 2017 ਜੂਡੋ ਏਸ਼ੀਅਨ ਅਤੇ ਓਸ਼ੀਆਨਾ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ ਕਾਂਸੀ ਦਾ ਤਗਮਾ ਜਿੱਤਿਆ।<ref>{{Cite news|url=https://womensenews.org/2018/03/looking-up-to-visually-impaired-girls-in-india-through-judo/|title=Looking Up to Visually-Impaired Girls in India, through Judo|last=Majumdar|first=Swapna|date=14 March 2018|publisher=[[Women's eNews]]}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://health.detik.com/true-story/d-4181984/wanita-india-ini-buktikan-buta-tak-halangi-jadi-atlet-judo-internasional|title=Wanita India Ini Buktikan Buta Tak Halangi Jadi Atlet Judo Internasional|last=Isyana Putri|first=Frieda|date=25 August 2018|publisher=[[detik.com]]|language=Indonesian|access-date=15 ਅਪ੍ਰੈਲ 2023|archive-date=15 ਅਪ੍ਰੈਲ 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230415164434/https://health.detik.com/true-story/d-4181984/wanita-india-ini-buktikan-buta-tak-halangi-jadi-atlet-judo-internasional|url-status=dead}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ [[ਸ਼ਿਵਰਾਜ ਸਿੰਘ ਚੌਹਾਨ]] ਨੇ ਟਵੀਟ ਕਰਕੇ ਵਧਾਈ ਦਿੱਤੀ।<ref>{{Cite news|url=https://www.patrika.com/jabalpur-news/divyang-girl-wins-bronze-medal-in-international-tashkent-1590481/|title=ताशकंद में अंतर्राष्ट्रीय कांस्य पदक विजेता दिव्यांग जानकी का भव्य स्वागत, सीएम ने बधाई के साथ दिया ये संदेश|last=Pandey|first=Baalmeek|date=2018|publisher=[[Rajasthan Patrika|Patrika]]|language=Hindi}}</ref> 2016 ਅਤੇ 2017 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਬਹਿਰੇ ਅਤੇ ਨੇਤਰਹੀਣਾਂ ਲਈ 4ਵੀਂ ਅਤੇ 5ਵੀਂ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਜੂਡੋ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਚਾਂਦੀ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਤਗਮੇ ਜਿੱਤੇ।<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/in-pictures-43226807|title=The blind judo stars of India|date=8 March 2018|publisher=[[BBC News]]}}</ref> ਉਸਨੇ ਫਰਵਰੀ 2018 ਵਿੱਚ [[ਲਖਨਊ]], [[ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ 6ਵੀਂ ਨੈਸ਼ਨਲ ਬਲਾਈਂਡ ਅਤੇ ਡੈਫ ਜੂਡੋ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ ਸੋਨ ਤਗਮਾ ਜਿੱਤਿਆ।<ref>{{Cite news|url=https://www.naidunia.com/madhya-pradesh/jabalpur-jabalpurnews-1544795|title=दिव्यांग जानकी ने जूडो में जीता स्वर्ण पदक|date=7 February 2018|publisher=Naidunia|language=Hindi}}</ref> 5 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਉਹ [[ਖਸਰਾ]] ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪਣੀ ਨਜ਼ਰ ਗੁਆ ਬੈਠੀ। ਅਗਸਤ 2018 ਤੱਕ, ਉਸ ਦੀ ਉਮਰ 23 ਸਾਲ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਜੂਡੋ ਅਤੇ ਸਵੈ-ਰੱਖਿਆ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਸਾਈਟਸੇਵਰਸ, ਇੱਕ ਗੈਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਸਥਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite news|url=https://www.scoopwhoop.com/national-blind-champion-janki-goud/|title=From Learning Judo For Self Defence To Becoming A National Blind Champion, This Is Janki's Story|last=Shukla|first=Ira|date=23 August 2018|publisher=[[ScoopWhoop]]}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * ਭਾਰਤੀ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ * ਅੰਨ੍ਹੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ == ਹਵਾਲੇ == <references group="" responsive="1"></references> [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਔਰਤਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] gpgmh4vi8wmgl12trpo3sm0e4s16q16 0 168736 838803 838656 2026-05-06T19:16:45Z Hundalsu 7527 ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਜੋੜੀ 838803 wikitext text/x-wiki ''ਅਮਰਜੀਤ ਸੂਫ਼ੀ'' ਕੈਨੇਡੀਅਨ [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] ਲੇਖਕ ਸੀ। ਉਹ ਇਕ ਕਵੀ, ਵਾਰਤਕ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਨਾਵਲਕਾਰ ਸੀ। ਮੌਲਿਕ ਲੇਖਣੀ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਅਨੁਵਾਦ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਸੀ। <ref>{{Cite web |last=ਢਾਅ |first=ਸਤਨਾਮ |date=2021-11-22 |title=ਯੂਨੀਅਨਨਿਸਟ ਅਤੇ ਬਹੁਪੱਖੀ ਲੇਖਕ: ਸੂਫ਼ੀ ਅਮਰਜੀਤ-ਸਤਨਾਮ ਸਿੰਘ ਢਾਅ |url=https://likhari.net/%E0%A8%AF%E0%A9%82%E0%A8%A8%E0%A9%80%E0%A8%85%E0%A8%A8%E0%A8%A8%E0%A8%BF%E0%A8%B8%E0%A8%9F-%E0%A8%85%E0%A8%A4%E0%A9%87-%E0%A8%AC%E0%A8%B9%E0%A9%81%E0%A8%AA%E0%A9%B1%E0%A8%96%E0%A9%80-%E0%A8%B2/ |access-date=2026-05-01 |website=ਲਿਖਾਰੀ |language=en-GB}}</ref> == ਮੁਢਲਾ ਜੀਵਨ == ਅਮਰਜੀਤ ਸੂਫੀ ਦਾ ਜਨਮ 7 ਜੁਲਾਈ 1940 ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਜਿ਼ਲ੍ਹਾ ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੇ ਪਿੰਡ ਬੱਸੀਆਂ ਜਿ਼ਲ੍ਹਾ ਲੁਧਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਮੈਟ੍ਰਿਕ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੇ ਜੇ ਬੀ ਟੀ ਦੀ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ਲਈ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਕ ਬਣ ਗਿਆ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਪਨ ਕਾਲ ਸਮੇਂ ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਟੀਚਰਜ਼ ਯੂਨੀਅਨ ਅਤੇ ਸਬੌਰਡੀਨੇਟ ਇੰਪਲਾਈਜ਼ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜਿ਼ਲ੍ਹਾ ਪੱਧਰ ਦੇ ਅਹੁਦਿਆਂ `ਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web |last=ਢਾਅ |first=ਸਤਨਾਮ |date=2021-11-22 |title=ਯੂਨੀਅਨਨਿਸਟ ਅਤੇ ਬਹੁਪੱਖੀ ਲੇਖਕ: ਸੂਫ਼ੀ ਅਮਰਜੀਤ-ਸਤਨਾਮ ਸਿੰਘ ਢਾਅ |url=https://likhari.net/%E0%A8%AF%E0%A9%82%E0%A8%A8%E0%A9%80%E0%A8%85%E0%A8%A8%E0%A8%A8%E0%A8%BF%E0%A8%B8%E0%A8%9F-%E0%A8%85%E0%A8%A4%E0%A9%87-%E0%A8%AC%E0%A8%B9%E0%A9%81%E0%A8%AA%E0%A9%B1%E0%A8%96%E0%A9%80-%E0%A8%B2/ |access-date=2026-05-01 |website=ਲਿਖਾਰੀ |language=en-GB}}</ref> == ਕੈਨੇਡਾ ਅਵਾਸ == ਅਮਰਜੀਤ ਸੂਫੀ ਸੰਨ 1970 ਵਿੱਚ ਕੈਨੇਡਾ ਆ ਗਿਆ। ਇੱਥੇ ਆ ਕੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਕੀਤੇ, ਜਿਵੇਂ ਫਾਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨਾ, ਫੈਕਟਰੀ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨਾ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਰੇਲਵੇ (ਸੀ ਐੱਨ ਆਰ) ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਮਿਲ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਰਿਟਾਇਰਮੈਂਟ ਤੱਕ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web |last=ਢਾਅ |first=ਸਤਨਾਮ |date=2021-11-22 |title=ਯੂਨੀਅਨਨਿਸਟ ਅਤੇ ਬਹੁਪੱਖੀ ਲੇਖਕ: ਸੂਫ਼ੀ ਅਮਰਜੀਤ-ਸਤਨਾਮ ਸਿੰਘ ਢਾਅ |url=https://likhari.net/%E0%A8%AF%E0%A9%82%E0%A8%A8%E0%A9%80%E0%A8%85%E0%A8%A8%E0%A8%A8%E0%A8%BF%E0%A8%B8%E0%A8%9F-%E0%A8%85%E0%A8%A4%E0%A9%87-%E0%A8%AC%E0%A8%B9%E0%A9%81%E0%A8%AA%E0%A9%B1%E0%A8%96%E0%A9%80-%E0%A8%B2/ |access-date=2026-05-02 |website=ਲਿਖਾਰੀ |language=en-GB}}</ref> == ਸਾਹਿਤਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ == ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਸੰਨ 1973 ਵਿੱਚ ਅਮਰਜੀਤ ਸੂਫੀ ਪੰਜਾਬੀ ਲਿਟਰੇਰੀ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ (ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ) ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਬਣ ਗਿਆ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਸ ਸਭਾ ਦਾ ਨਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕ ਮੰਚ ਵੈਨਕੂਵਰ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।। ਇਸ ਸਭਾ ਦੀਆਂ ਰੈਗੂਲਰ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ  ਵੈਨਕੂਵਰ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਲੇਖਕ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਸੰਸਥਾ ਨੇ ਅਮਰਜੀਤ ਸੂਫੀ ਦੇ ਸਾਹਿਤਕ ਸਫਰ ਨੂੰ ਕਾਫੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਅਮਰਜੀਤ ਸੂਫੀ ਨੇ 1993 ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀ ਇਕ ਇੰਟਰਵਿਊ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਹੈ: "ਇਸ ਸੰਸਥਾ ਨੇ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਕੁੱਝ ਬਣਾਇਆ ਜੋ ਕੁੱਝ ਮੈਂ ਅੱਜ ਹਾਂ। ਇਸ ਸੰਸਥਾ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰਨ ਲਈ ਪਰੇਰਣਾ ਦਿੱਤੀ। ਸਮਾਜੀ ਸਮੱਸਿਆ ਸਮਝਣ ਲਈ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਮੈਂ ਮੁੱਢ ਵਿੱਚ ਕਵਿਤਾ ਹੀ ਲਿਖਦਾ ਸਾਂ ਪ੍ਰੰਤੂ ਕਦੀ ਕਦਾਈਂ ਵਾਰਤਕ ਵੀ ਲਿਖਦਾ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਮੈਂ ਆਲੋਚਨਾ, ਕਹਾਣੀ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਰਾਜਨੀਤਕ ਲੇਖ ਲਿਖਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਹੋਇਆ।"<ref>[https://dn721604.ca.archive.org/0/items/sirjanadepanjhi-vareh/sirjanadepanjhi-vareh.pdf ਸਿਰਜਣਾ ਦੇ 25 ਵਰ੍ਹੇ, ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕ ਮੰਚ, ਸਫਾ 22]</ref> ਅਮਰਜੀਤ ਸੂਫੀ ਪੰਜਾਬੀ ਲਿਟਰੇਰੀ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ/ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕ ਮੰਚ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਇਸ ਸੰਸਥਾ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਜਿ਼ੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਨਿਭਾਉਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਉਸ ਨੇ ਕਈ ਵਾਰੀ ਇਸ ਦੇ ਸਕੱਤਰ ਅਤੇ ਕੌਆਰਡੀਨੇਟਰ ਹੋਣ ਦੀ ਜਿ਼ੰਮੇਵਾਰੀ ਨਿਭਾਈ। ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕ ਮੰਚ ਵਲੋਂ ਸੰਨ 1987 ਵਿੱਚ ਵੈਨਕੂਵਰ ਵਿੱਚ ਕੈਨੇਡਾ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤਕ ਕਾਨਫਰੰਸ ਕਰਵਾਉਣ ਵਾਲੀ ਟੀਮ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕ ਮੰਚ ਵਲੋਂ ਮੰਚ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੇ ਸਾਂਝੇ ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ "ਮਨ ਪਰਦੇਸੀ ਜੇ ਥੀਐ" ਨੂੰ ਸੰਪਾਦਕ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਟੀਮ ਦਾ ਵੀ ਮੈਂਬਰ ਸੀ। <ref>ਸਿਰਜਣਾ ਦੇ 25 ਵਰ੍ਹੇ, ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕ ਮੰਚ, ਸਫਾ 52-[https://dn721604.ca.archive.org/0/items/sirjanadepanjhi-vareh/sirjanadepanjhi-vareh.pdf 53]</ref><ref>ਕੈਨੇਡਾ ਦਰਪਣ 28 ਅਗਸਤ, 1987 (ਸਫਾ 9)[https://ia600507.us.archive.org/26/items/canada-darpan-august-28-1987/Canada%20Darpan%20August%2028.PDF]</ref><ref>[https://dn710205.ca.archive.org/0/items/man-pardesi-je-thia/Man%20Pardesi%20Je%20Thia.pdf ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕ ਮੰਚ, ਮਨ ਪਰੇਦਸੀ ਜੇ ਥੀਐ]</ref> == ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਅਤੇ ਟ੍ਰੇਡ ਯੂਨੀਅਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਸਰਗਰਮੀਆਂ == ਅਮਰਜੀਤ ਸੂਫੀ ਈਸਟ ਇੰਡੀਅਨ ਵਰਕਰਜ਼ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਸੀ। ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵੈਨਕੂਵਰ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੇ ਮਸਲਿਆਂ ਨਾਲ ਨਿਪਟਣ ਲਈ ਬਣੀ ਇਸ ਸੰਸਥਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨ 16 ਅਕਤੂਬਰ 1977 ਨੂੰ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਸ ਜਥੇਬੰਦੀ ਦੇ ਅੱਗੇ ਦਿੱਤੇ ਉਦੇਸ਼ ਸਨ: 1. ਭਾਰਤੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਥੇਬੰਦ ਕਰਨਾ 2. ਰੰਗ ਨਸਲ, ਜਾਤ ਜਾਂ ਲਿੰਗ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਵਿਤਕਰੇ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਨਾ ਅਤੇ ਦੂਜੀਆਂ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ, ਸਮਾਜਕ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਮੌਕਿਆਂ ਲਈ ਜਦੋਜਹਿਦ ਕਰਨਾ 3. ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਦੋਸਤੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਇਸ ਮਕਸਦ ਲਈ ਸਾਰੀਆਂ ਅਗਾਂਹਵਧੂ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਨਾਲ ਸਹਿਯੋਗ ਕਰਨਾ 4. ਕੈਨੇਡਾ ਦੀ ਮਜ਼ਦੂਰ ਜਮਾਤ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਬਣਾਉਣਾ 5. ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਲੁੱਟੇ-ਪੁੱਟੇ ਜਾ ਰਹੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕਰਨਾ 6. ਆਪਣੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਅਤੇ ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰ ਰਹੀਆਂ ਸਿਆਸੀ, ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣੂ ਕਰਾਉਣਾ ਤਾਂ ਕਿ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਲੋਕਤੰਤਰਿਕ ਤਾਕਤਾਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋਣ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਮਿਲੇ। ਅਮਰਜੀਤ ਸੂਫੀ ਇਸ ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਆਗੂਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸਰਗਰਮੀ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਸੀ।<ref>[https://dn721808.ca.archive.org/0/items/sangharsh-de-sau-vareh-/sangharsh-de-sau-vareh-.pdf ਸਾਧੂ ਬਿਨਿੰਗ ਅਤੇ ਸੁਖਵੰਤ ਹੁੰਦਲ, ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਸੌ ਵਰ੍ਹੇ: ਕਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਲਹਿਰ, (ਸਫਾ 97-100)]</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਅਮਰਜੀਤ ਸੂਫੀ ਕੈਨੇਡਾ ਦੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਨਾਲ ਵੀ ਜੁੜਿਆ ਰਿਹਾ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਕੰਮ `ਤੇ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਰੇਲਵੇ ਦੇ ਮੁਲਾਜ਼ਮਾਂ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਯੂਨੀਅਨ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਅਤੇ ਅਹੁਦੇਦਾਰ ਰਿਹਾ ਸੀ।<ref>{{Cite web |last=ਢਾਅ |first=ਸਤਨਾਮ |date=2021-11-22 |title=ਯੂਨੀਅਨਨਿਸਟ ਅਤੇ ਬਹੁਪੱਖੀ ਲੇਖਕ: ਸੂਫ਼ੀ ਅਮਰਜੀਤ-ਸਤਨਾਮ ਸਿੰਘ ਢਾਅ |url=https://likhari.net/%E0%A8%AF%E0%A9%82%E0%A8%A8%E0%A9%80%E0%A8%85%E0%A8%A8%E0%A8%A8%E0%A8%BF%E0%A8%B8%E0%A8%9F-%E0%A8%85%E0%A8%A4%E0%A9%87-%E0%A8%AC%E0%A8%B9%E0%A9%81%E0%A8%AA%E0%A9%B1%E0%A8%96%E0%A9%80-%E0%A8%B2/ |access-date=2026-05-05 |website=ਲਿਖਾਰੀ |language=en-GB}}</ref> == ਪੱਤਰਕਾਰੀ == ਅਮਰਜੀਤ ਸੂਫੀ ਈਸਟ ਇੰਡੀਅਨ ਵਰਕਰਜ਼ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਆਫ ਕੈਨੇਡਾ ਵਲੋਂ ਕੱਢੇ ਜਾਂਦੇ ਮਾਸਕ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਲੋਕਤਾ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕੀ ਮੰਡਲ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਸੀ।<ref>[https://ia600705.us.archive.org/9/items/lokta-june-1986/Lokta-June%201986.pdf ਲੋਕਤਾ, ਜੂਨ 1986]</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੈਨੇਡਾ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦੇ ਰਹੇ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਅਖਬਾਰ ਕੈਨੇਡਾ ਦਰਪਣ ਵਿੱਚ ਬਕਾਇਦਗੀ ਨਾਲ ਲਿਖਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਵੈਨਕੂਵਰ ਕੋਅਪ੍ਰੁਟਿਵ ਰੇਡੀਉ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਾਰਤ ਹੁੰਦੇ ਹਫਤਾਵਾਰੀ ਰੇਡੀਉ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ 'ਸਮੇਂ ਦੀ ਅਵਾਜ਼' ਵਿੱਚ ਸਮੇਂ ਸਮੇਂ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਦੇ ਚਲੰਤ ਮਾਮਲਿਆਂ ਬਾਰੇ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਿਆ ਕਰਦਾ ਸੀ।<ref>[https://dn721901.ca.archive.org/0/items/canada-darpan-august-2-1985/Canada%20Darpan-August%202-1985. ਕੈਨੇਡਾ ਦਰਪਣ- 2ਅਗਸਤ-1985, (ਸਫਾ16)]</ref><ref>[https://shows.acast.com/689a0b3c2dbca7f6698a5350/68a522bde2f63983a7711184 ਸਮੇਂ ਦੀ ਅਵਾਜ਼ 23 ਅਪ੍ਰੈਲ 1988]</ref> ==ਰਚਨਾਵਾਂ== * ਹੋਂਦ ਕਥਾ (ਕਵਿਤਾ) * ਪੰਜਾਬ ਸਮੱਸਿਆ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ (ਵਾਰਤਕ), ਲਾਹੌਰ ਬੁੱਕ ਸ਼ਾਪ, ਲੁਧਿਆਣਾ, 1992 * ਪੰਜਾਬੀਅਤ ਦੇ ਨਾਂ 'ਤੇ ਵੱਖਵਾਦ ਦੀ ਵਕਾਲਤ, (ਵਾਰਤਕ), ਅਨੂਪਮ ਪ੍ਰੈਸ, ਜਲੰਧਰ, 1995 * ਹੋ ਚੀ ਮਿੰਨ ਦੀ ਜੀਵਨੀ (ਵਾਰਤਕ), 1996, ਚਿਰਾਗ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ * ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਨਾਸਤਿਕਤਾ (ਵਾਰਤਕ), ਤਰਕ ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਬਰਨਾਲਾ, 2003 * ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ ਕਾਮਰੇਡ ਏ. ਕੇ. ਗੁਪਾਲਨ (ਵਾਰਤਕ: ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਤੋਂ ਅਨੁਵਾਦ), ਦੇਸ਼ ਸੇਵਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਚੰਡੀਗੜ, 2005 * ਸਿੰਮਲ ਰੁਖੁ ਸਰਾਇਰਾ (ਨਾਵਲ), ਲੋਕਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ, 2007 == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਲੇਖਕ]] e8v7p67giiqo1c7t54w6xxd5jrrhdek 838804 838803 2026-05-06T19:22:59Z Hundalsu 7527 /* ਪੱਤਰਕਾਰੀ */ ਹਵਾਲੇ ਦਾ ਲੰਿਕ ਠੀਕ ਕੀਤਾ। 838804 wikitext text/x-wiki ''ਅਮਰਜੀਤ ਸੂਫ਼ੀ'' ਕੈਨੇਡੀਅਨ [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] ਲੇਖਕ ਸੀ। ਉਹ ਇਕ ਕਵੀ, ਵਾਰਤਕ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਨਾਵਲਕਾਰ ਸੀ। ਮੌਲਿਕ ਲੇਖਣੀ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਅਨੁਵਾਦ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਸੀ। <ref>{{Cite web |last=ਢਾਅ |first=ਸਤਨਾਮ |date=2021-11-22 |title=ਯੂਨੀਅਨਨਿਸਟ ਅਤੇ ਬਹੁਪੱਖੀ ਲੇਖਕ: ਸੂਫ਼ੀ ਅਮਰਜੀਤ-ਸਤਨਾਮ ਸਿੰਘ ਢਾਅ |url=https://likhari.net/%E0%A8%AF%E0%A9%82%E0%A8%A8%E0%A9%80%E0%A8%85%E0%A8%A8%E0%A8%A8%E0%A8%BF%E0%A8%B8%E0%A8%9F-%E0%A8%85%E0%A8%A4%E0%A9%87-%E0%A8%AC%E0%A8%B9%E0%A9%81%E0%A8%AA%E0%A9%B1%E0%A8%96%E0%A9%80-%E0%A8%B2/ |access-date=2026-05-01 |website=ਲਿਖਾਰੀ |language=en-GB}}</ref> == ਮੁਢਲਾ ਜੀਵਨ == ਅਮਰਜੀਤ ਸੂਫੀ ਦਾ ਜਨਮ 7 ਜੁਲਾਈ 1940 ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਜਿ਼ਲ੍ਹਾ ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੇ ਪਿੰਡ ਬੱਸੀਆਂ ਜਿ਼ਲ੍ਹਾ ਲੁਧਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਮੈਟ੍ਰਿਕ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੇ ਜੇ ਬੀ ਟੀ ਦੀ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ਲਈ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਕ ਬਣ ਗਿਆ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਪਨ ਕਾਲ ਸਮੇਂ ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਟੀਚਰਜ਼ ਯੂਨੀਅਨ ਅਤੇ ਸਬੌਰਡੀਨੇਟ ਇੰਪਲਾਈਜ਼ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜਿ਼ਲ੍ਹਾ ਪੱਧਰ ਦੇ ਅਹੁਦਿਆਂ `ਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web |last=ਢਾਅ |first=ਸਤਨਾਮ |date=2021-11-22 |title=ਯੂਨੀਅਨਨਿਸਟ ਅਤੇ ਬਹੁਪੱਖੀ ਲੇਖਕ: ਸੂਫ਼ੀ ਅਮਰਜੀਤ-ਸਤਨਾਮ ਸਿੰਘ ਢਾਅ |url=https://likhari.net/%E0%A8%AF%E0%A9%82%E0%A8%A8%E0%A9%80%E0%A8%85%E0%A8%A8%E0%A8%A8%E0%A8%BF%E0%A8%B8%E0%A8%9F-%E0%A8%85%E0%A8%A4%E0%A9%87-%E0%A8%AC%E0%A8%B9%E0%A9%81%E0%A8%AA%E0%A9%B1%E0%A8%96%E0%A9%80-%E0%A8%B2/ |access-date=2026-05-01 |website=ਲਿਖਾਰੀ |language=en-GB}}</ref> == ਕੈਨੇਡਾ ਅਵਾਸ == ਅਮਰਜੀਤ ਸੂਫੀ ਸੰਨ 1970 ਵਿੱਚ ਕੈਨੇਡਾ ਆ ਗਿਆ। ਇੱਥੇ ਆ ਕੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਕੀਤੇ, ਜਿਵੇਂ ਫਾਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨਾ, ਫੈਕਟਰੀ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨਾ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਰੇਲਵੇ (ਸੀ ਐੱਨ ਆਰ) ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਮਿਲ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਰਿਟਾਇਰਮੈਂਟ ਤੱਕ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web |last=ਢਾਅ |first=ਸਤਨਾਮ |date=2021-11-22 |title=ਯੂਨੀਅਨਨਿਸਟ ਅਤੇ ਬਹੁਪੱਖੀ ਲੇਖਕ: ਸੂਫ਼ੀ ਅਮਰਜੀਤ-ਸਤਨਾਮ ਸਿੰਘ ਢਾਅ |url=https://likhari.net/%E0%A8%AF%E0%A9%82%E0%A8%A8%E0%A9%80%E0%A8%85%E0%A8%A8%E0%A8%A8%E0%A8%BF%E0%A8%B8%E0%A8%9F-%E0%A8%85%E0%A8%A4%E0%A9%87-%E0%A8%AC%E0%A8%B9%E0%A9%81%E0%A8%AA%E0%A9%B1%E0%A8%96%E0%A9%80-%E0%A8%B2/ |access-date=2026-05-02 |website=ਲਿਖਾਰੀ |language=en-GB}}</ref> == ਸਾਹਿਤਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ == ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਸੰਨ 1973 ਵਿੱਚ ਅਮਰਜੀਤ ਸੂਫੀ ਪੰਜਾਬੀ ਲਿਟਰੇਰੀ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ (ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ) ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਬਣ ਗਿਆ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਸ ਸਭਾ ਦਾ ਨਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕ ਮੰਚ ਵੈਨਕੂਵਰ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।। ਇਸ ਸਭਾ ਦੀਆਂ ਰੈਗੂਲਰ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ  ਵੈਨਕੂਵਰ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਲੇਖਕ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਸੰਸਥਾ ਨੇ ਅਮਰਜੀਤ ਸੂਫੀ ਦੇ ਸਾਹਿਤਕ ਸਫਰ ਨੂੰ ਕਾਫੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਅਮਰਜੀਤ ਸੂਫੀ ਨੇ 1993 ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀ ਇਕ ਇੰਟਰਵਿਊ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਹੈ: "ਇਸ ਸੰਸਥਾ ਨੇ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਕੁੱਝ ਬਣਾਇਆ ਜੋ ਕੁੱਝ ਮੈਂ ਅੱਜ ਹਾਂ। ਇਸ ਸੰਸਥਾ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰਨ ਲਈ ਪਰੇਰਣਾ ਦਿੱਤੀ। ਸਮਾਜੀ ਸਮੱਸਿਆ ਸਮਝਣ ਲਈ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਮੈਂ ਮੁੱਢ ਵਿੱਚ ਕਵਿਤਾ ਹੀ ਲਿਖਦਾ ਸਾਂ ਪ੍ਰੰਤੂ ਕਦੀ ਕਦਾਈਂ ਵਾਰਤਕ ਵੀ ਲਿਖਦਾ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਮੈਂ ਆਲੋਚਨਾ, ਕਹਾਣੀ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਰਾਜਨੀਤਕ ਲੇਖ ਲਿਖਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਹੋਇਆ।"<ref>[https://dn721604.ca.archive.org/0/items/sirjanadepanjhi-vareh/sirjanadepanjhi-vareh.pdf ਸਿਰਜਣਾ ਦੇ 25 ਵਰ੍ਹੇ, ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕ ਮੰਚ, ਸਫਾ 22]</ref> ਅਮਰਜੀਤ ਸੂਫੀ ਪੰਜਾਬੀ ਲਿਟਰੇਰੀ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ/ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕ ਮੰਚ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਇਸ ਸੰਸਥਾ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਜਿ਼ੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਨਿਭਾਉਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਉਸ ਨੇ ਕਈ ਵਾਰੀ ਇਸ ਦੇ ਸਕੱਤਰ ਅਤੇ ਕੌਆਰਡੀਨੇਟਰ ਹੋਣ ਦੀ ਜਿ਼ੰਮੇਵਾਰੀ ਨਿਭਾਈ। ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕ ਮੰਚ ਵਲੋਂ ਸੰਨ 1987 ਵਿੱਚ ਵੈਨਕੂਵਰ ਵਿੱਚ ਕੈਨੇਡਾ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤਕ ਕਾਨਫਰੰਸ ਕਰਵਾਉਣ ਵਾਲੀ ਟੀਮ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕ ਮੰਚ ਵਲੋਂ ਮੰਚ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੇ ਸਾਂਝੇ ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ "ਮਨ ਪਰਦੇਸੀ ਜੇ ਥੀਐ" ਨੂੰ ਸੰਪਾਦਕ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਟੀਮ ਦਾ ਵੀ ਮੈਂਬਰ ਸੀ। <ref>ਸਿਰਜਣਾ ਦੇ 25 ਵਰ੍ਹੇ, ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕ ਮੰਚ, ਸਫਾ 52-[https://dn721604.ca.archive.org/0/items/sirjanadepanjhi-vareh/sirjanadepanjhi-vareh.pdf 53]</ref><ref>ਕੈਨੇਡਾ ਦਰਪਣ 28 ਅਗਸਤ, 1987 (ਸਫਾ 9)[https://ia600507.us.archive.org/26/items/canada-darpan-august-28-1987/Canada%20Darpan%20August%2028.PDF]</ref><ref>[https://dn710205.ca.archive.org/0/items/man-pardesi-je-thia/Man%20Pardesi%20Je%20Thia.pdf ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕ ਮੰਚ, ਮਨ ਪਰੇਦਸੀ ਜੇ ਥੀਐ]</ref> == ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਅਤੇ ਟ੍ਰੇਡ ਯੂਨੀਅਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਸਰਗਰਮੀਆਂ == ਅਮਰਜੀਤ ਸੂਫੀ ਈਸਟ ਇੰਡੀਅਨ ਵਰਕਰਜ਼ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਸੀ। ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵੈਨਕੂਵਰ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੇ ਮਸਲਿਆਂ ਨਾਲ ਨਿਪਟਣ ਲਈ ਬਣੀ ਇਸ ਸੰਸਥਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨ 16 ਅਕਤੂਬਰ 1977 ਨੂੰ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਸ ਜਥੇਬੰਦੀ ਦੇ ਅੱਗੇ ਦਿੱਤੇ ਉਦੇਸ਼ ਸਨ: 1. ਭਾਰਤੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਥੇਬੰਦ ਕਰਨਾ 2. ਰੰਗ ਨਸਲ, ਜਾਤ ਜਾਂ ਲਿੰਗ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਵਿਤਕਰੇ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਨਾ ਅਤੇ ਦੂਜੀਆਂ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ, ਸਮਾਜਕ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਮੌਕਿਆਂ ਲਈ ਜਦੋਜਹਿਦ ਕਰਨਾ 3. ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਦੋਸਤੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਇਸ ਮਕਸਦ ਲਈ ਸਾਰੀਆਂ ਅਗਾਂਹਵਧੂ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਨਾਲ ਸਹਿਯੋਗ ਕਰਨਾ 4. ਕੈਨੇਡਾ ਦੀ ਮਜ਼ਦੂਰ ਜਮਾਤ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਬਣਾਉਣਾ 5. ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਲੁੱਟੇ-ਪੁੱਟੇ ਜਾ ਰਹੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕਰਨਾ 6. ਆਪਣੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਅਤੇ ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰ ਰਹੀਆਂ ਸਿਆਸੀ, ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣੂ ਕਰਾਉਣਾ ਤਾਂ ਕਿ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਲੋਕਤੰਤਰਿਕ ਤਾਕਤਾਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋਣ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਮਿਲੇ। ਅਮਰਜੀਤ ਸੂਫੀ ਇਸ ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਆਗੂਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸਰਗਰਮੀ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਸੀ।<ref>[https://dn721808.ca.archive.org/0/items/sangharsh-de-sau-vareh-/sangharsh-de-sau-vareh-.pdf ਸਾਧੂ ਬਿਨਿੰਗ ਅਤੇ ਸੁਖਵੰਤ ਹੁੰਦਲ, ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਸੌ ਵਰ੍ਹੇ: ਕਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਲਹਿਰ, (ਸਫਾ 97-100)]</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਅਮਰਜੀਤ ਸੂਫੀ ਕੈਨੇਡਾ ਦੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਨਾਲ ਵੀ ਜੁੜਿਆ ਰਿਹਾ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਕੰਮ `ਤੇ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਰੇਲਵੇ ਦੇ ਮੁਲਾਜ਼ਮਾਂ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਯੂਨੀਅਨ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਅਤੇ ਅਹੁਦੇਦਾਰ ਰਿਹਾ ਸੀ।<ref>{{Cite web |last=ਢਾਅ |first=ਸਤਨਾਮ |date=2021-11-22 |title=ਯੂਨੀਅਨਨਿਸਟ ਅਤੇ ਬਹੁਪੱਖੀ ਲੇਖਕ: ਸੂਫ਼ੀ ਅਮਰਜੀਤ-ਸਤਨਾਮ ਸਿੰਘ ਢਾਅ |url=https://likhari.net/%E0%A8%AF%E0%A9%82%E0%A8%A8%E0%A9%80%E0%A8%85%E0%A8%A8%E0%A8%A8%E0%A8%BF%E0%A8%B8%E0%A8%9F-%E0%A8%85%E0%A8%A4%E0%A9%87-%E0%A8%AC%E0%A8%B9%E0%A9%81%E0%A8%AA%E0%A9%B1%E0%A8%96%E0%A9%80-%E0%A8%B2/ |access-date=2026-05-05 |website=ਲਿਖਾਰੀ |language=en-GB}}</ref> == ਪੱਤਰਕਾਰੀ == ਅਮਰਜੀਤ ਸੂਫੀ ਈਸਟ ਇੰਡੀਅਨ ਵਰਕਰਜ਼ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਆਫ ਕੈਨੇਡਾ ਵਲੋਂ ਕੱਢੇ ਜਾਂਦੇ ਮਾਸਕ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਲੋਕਤਾ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕੀ ਮੰਡਲ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਸੀ।<ref>[https://ia600705.us.archive.org/9/items/lokta-june-1986/Lokta-June%201986.pdf ਲੋਕਤਾ, ਜੂਨ 1986]</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੈਨੇਡਾ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦੇ ਰਹੇ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਅਖਬਾਰ ਕੈਨੇਡਾ ਦਰਪਣ ਵਿੱਚ ਬਕਾਇਦਗੀ ਨਾਲ ਲਿਖਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਵੈਨਕੂਵਰ ਕੋਅਪ੍ਰੁਟਿਵ ਰੇਡੀਉ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਾਰਤ ਹੁੰਦੇ ਹਫਤਾਵਾਰੀ ਰੇਡੀਉ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ 'ਸਮੇਂ ਦੀ ਅਵਾਜ਼' ਵਿੱਚ ਸਮੇਂ ਸਮੇਂ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਦੇ ਚਲੰਤ ਮਾਮਲਿਆਂ ਬਾਰੇ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਿਆ ਕਰਦਾ ਸੀ।<ref>[https://dn721901.ca.archive.org/0/items/canada-darpan-august-2-1985/Canada%20Darpan-August%202-1985.PDF ਕੈਨੇਡਾ ਦਰਪਣ- 2ਅਗਸਤ-1985, (ਸਫਾ16)]</ref><ref>[https://shows.acast.com/689a0b3c2dbca7f6698a5350/68a522bde2f63983a7711184 ਸਮੇਂ ਦੀ ਅਵਾਜ਼ 23 ਅਪ੍ਰੈਲ 1988]</ref> ==ਰਚਨਾਵਾਂ== * ਹੋਂਦ ਕਥਾ (ਕਵਿਤਾ) * ਪੰਜਾਬ ਸਮੱਸਿਆ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ (ਵਾਰਤਕ), ਲਾਹੌਰ ਬੁੱਕ ਸ਼ਾਪ, ਲੁਧਿਆਣਾ, 1992 * ਪੰਜਾਬੀਅਤ ਦੇ ਨਾਂ 'ਤੇ ਵੱਖਵਾਦ ਦੀ ਵਕਾਲਤ, (ਵਾਰਤਕ), ਅਨੂਪਮ ਪ੍ਰੈਸ, ਜਲੰਧਰ, 1995 * ਹੋ ਚੀ ਮਿੰਨ ਦੀ ਜੀਵਨੀ (ਵਾਰਤਕ), 1996, ਚਿਰਾਗ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ * ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਨਾਸਤਿਕਤਾ (ਵਾਰਤਕ), ਤਰਕ ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਬਰਨਾਲਾ, 2003 * ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ ਕਾਮਰੇਡ ਏ. ਕੇ. ਗੁਪਾਲਨ (ਵਾਰਤਕ: ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਤੋਂ ਅਨੁਵਾਦ), ਦੇਸ਼ ਸੇਵਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਚੰਡੀਗੜ, 2005 * ਸਿੰਮਲ ਰੁਖੁ ਸਰਾਇਰਾ (ਨਾਵਲ), ਲੋਕਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ, 2007 == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਲੇਖਕ]] rbg2v9hmds4k253gc1hv34psqe5sxgg 0 170061 838812 830691 2026-05-06T20:32:40Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838812 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | alma_mater = [[ਆਰਟ ਸੈਂਟਰ ਕਾਲਜ ਆਫ ਡਿਜ਼ਾਈਨ]] | occupation = ਆਟੋਮੋਬਾਇਲ ਡਿਜ਼ਾਇਨਰ | known_for = [[ਡੀਸੀ ਅਵੰਤੀ]], [[ਰੇਵਾ ਐਨਐਕਸਆਰ]] ਅਤੇ ਡੀਸੀ ਟੀਸੀਏ | title = | children = 2<ref name=Passion-FP>{{cite news|title=I ate, drank and slept cars as student, Dilip Chhabria explains his passion|url=http://www.firstpost.com/business/i-ate-drank-and-slept-cars-as-a-student-dilip-chhabria-explains-his-passion-2112137.html|work=[[Firstpost]]|date=9 March 2015|accessdate=9 April 2016}}</ref> }} [[Category:Articles with hCards]] '''ਦਿਲੀਪ ਛਾਬੜੀਆ''' ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਕਾਰ ਡਿਜ਼ਾਈਨਰ ਅਤੇ ਡੀਸੀ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਦਾ ਸੰਸਥਾਪਕ ਹੈ। <ref>{{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/motoring/news/2720920/Indias-a-dream-for-design.html|title=India's a dream for design|date=8 February 2003|work=[[The Telegraph (UK)]]|access-date=9 April 2016}}</ref> ਉਸ ਨੇ ਡੀਸੀ ਅਵੰਤੀ ਨੂੰ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਬਣਾਇਆ,<ref>{{Cite news|url=http://auto.economictimes.indiatimes.com/news/passenger-vehicle/cars/dilip-chhabria-launches-countrys-first-sports-car-priced-at-rs-35-93-lakh/49098970|title=Dilip Chhabria launches country's first sports car, priced at Rs 36.30 lakh|date=25 September 2015|work=[[The Economic Times]]|access-date=9 April 2016|archive-date=23 ਅਪ੍ਰੈਲ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160423131700/http://auto.economictimes.indiatimes.com/news/passenger-vehicle/cars/dilip-chhabria-launches-countrys-first-sports-car-priced-at-rs-35-93-lakh/49098970|url-status=dead}}</ref> ਜਿਸ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਸਪੋਰਟਸ ਕਾਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="Avanti-ET">{{Cite news|url=http://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/making-of-an-indian-speedster-i-have-risked-all-on-this-supercar-avanti-says-dilip-chhabria/articleshow/45625092.cms|title=Making of an Indian speedster: I have risked all on this supercar 'Avanti', says Dilip Chhabria|date=24 December 2014|work=[[The Economic Times]]|access-date=9 April 2016}}</ref> 2020 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਕਾਰ ਘੋਟਾਲਾ ਕਰਨ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। == ਜੀਵਨ == ਦਿਲੀਪ ਛਾਬੜੀਆ ਨੇ [[ਕਾਮਰਸ]] ਵਿੱਚ ਬੈਚਲਰ ਡਿਗਰੀ ਨਾਲ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ। 2015 ਦੇ ਇੱਕ ਇੰਟਰਵਿਊ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਕਾਰ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਦੇਖਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਕਾਰ ਡਿਜ਼ਾਈਨਰ ਬਣਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਪਾਸਾਡੇਨਾ, [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ|ਅਮਰੀਕਾ]] ਵਿੱਚ ਆਰਟ ਸੈਂਟਰ ਕਾਲਜ ਆਫ਼ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਨੇ ਜਨਰਲ ਮੋਟਰਜ਼ ਲਈ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਮਾਰੋਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਲਈ ਭਾਰਤ ਪਰਤਿਆ।<ref name="India-TTUK">{{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/motoring/news/2720920/Indias-a-dream-for-design.html|title=India's a dream for design|date=8 February 2003|work=[[The Telegraph (UK)]]|access-date=9 April 2016}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.telegraph.co.uk/motoring/news/2720920/Indias-a-dream-for-design.html "India's a dream for design"]. </cite></ref><ref name="MasterAuto-Rff">{{Cite news|url=http://www.rediff.com/money/2007/apr/10spec2.htm|title=Dilip Chhabria: The master auto designer|date=10 April 2007|work=[[Rediff]]|access-date=12 April 2016}}</ref> ਉਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਉਤਪਾਦ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਪਦਮਿਨੀ ਲਈ ਛੱਲੇ ਦੇ ਆਕਾਰ ਦਾ ਹਾਰਨ ਸੀ। 2002 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸੀਮਿਤ ਐਡੀਸ਼ਨ ਸਕੂਟਰ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਕਰਨ ਲਈ ਕਾਇਨੇਟਿਕ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਲਿਮਟਿਡ ਦੁਆਰਾ ਕਿਰਾਏ 'ਤੇ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Kinetic-BS">{{Cite news|url=http://www.business-standard.com/article/companies/kinetic-motor-joins-hands-with-dilip-chhabria-102011701040_1.html|title=Kinetic Motor Joins Hands With Dilip Chhabria|date=17 January 2002|work=[[Business Standard]]|access-date=12 April 2016}}</ref> 2003 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਐਸਟਨ ਮਾਰਟਿਨ ਵੈਂਟੇਜ ਲਈ ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਟੋਟਾਈਪ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ।<ref>[https://www.businesswireindia.com/dilip-chhabria-built-prototype-of-aston-martin-unveiled-at-the-detroit-international-motor-show-2389.html Dilip Chhabria built prototype of Aston Martin unveiled at the Detroit International Motor Show]</ref> 2004 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਫ਼ਿਲਮ ਟਾਰਜ਼ਨ: ਦ ਵੰਡਰ ਕਾਰ ਲਈ ਇੱਕ ਕਾਰ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਕੀਤੀ। 2006 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਕੰਪਨੀ, ਡੀਸੀਸਟਾਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਈਟੀਏ ਸਟਾਰ ਗਰੁੱਪ ਦੇ ਐਗਜ਼ਿਮ ਸਟਾਰ ਨਾਲ ਸਮਝੌਤਾ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਕਸਟਮ ਕਾਰਾਂ ਬਣਾਉਣ ਲਈ [[ਦੁਬਈ]] ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Eximstar">{{Cite news|url=http://www.thehindubusinessline.com/todays-paper/tp-corporate/article1743655.ece|title=Dilip Chhabria Design ties up with ETA 's Eximstar|date=21 August 2006|work=[[The Hindu Business Line]]|access-date=12 April 2016}}</ref> 2009 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਐਨਰਜੀ ਡਰਿੰਕ ਬਰਨ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕੋਕਾ-ਕੋਲਾ ਕੰਪਨੀ ਲਈ ਇੱਕ ਸੰਕਲਪ ਕਾਰ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਕੀਤੀ।<ref name="Burn-HT">{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/business/coke-drives-in-concept-car-to-promote-burn-drink/article61429.ece|title=Coke drives in concept car to promote 'Burn' drink|date=7 December 2009|work=[[The Hindu]]|access-date=12 April 2016}}</ref> 2011 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਮਹਿੰਦਰਾ ਐਂਡ ਮਹਿੰਦਰਾ ਲਈ REVA NXR ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਕਾਰ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਕੀਤੀ। <ref name="Electric-BSM">{{Cite news|url=http://www.bsmotoring.com/news/mahindra-to-launch-its-first-all-electric-compact-car-next-year/4330|title=Mahindra to launch its first all-electric compact car next year|date=22 December 2011|work=[[Business Standard|Business Standard Motoring]]|access-date=12 April 2016|archive-date=31 ਮਈ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160531070517/http://www.bsmotoring.com/news/mahindra-to-launch-its-first-all-electric-compact-car-next-year/4330|url-status=dead}}</ref> 2012 ਵਿੱਚ, ਏਅਰ ਵਰਕਸ ਇੰਡੀਆ ਨੇ ਛਾਬੜੀਆ ਨਾਲ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਕਰਨ ਲਈ ਸਮਝੌਤਾ ਕੀਤਾ।<ref name="AirWork-BS">{{Cite news|url=http://www.business-standard.com/article/economy-policy/air-works-eyes-rs-300-cr-revenues-next-fiscal-112032000009_1.html|title=Air Works eyes Rs 300 cr revenues next fiscal|date=20 March 2012|work=[[Business Standard]]}}</ref> 2013 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਿੱਧੀ ਵਿਨਾਇਕ ਲੌਜਿਸਟਿਕਸ ਦੁਆਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲਗਜ਼ਰੀ ਬੱਸ ਸੇਵਾ ਲਈ ਬੱਸਾਂ ਨੂੰ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਕਰਨ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Bus-TH">{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/business/Industry/siddhi-vinayak-logistics-to-launch-luxury-bus-service-in-india/article4905612.ece|title=Siddhi Vinayak Logistics to launch luxury bus service in India|date=11 July 2013|work=[[The Hindu]]|access-date=12 April 2016}}</ref> 2014 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਗਿਰਿਕੰਦ ਲੌਜਿਸਟਿਕਸ ਲਈ ਕਸਟਮ ਲਗਜ਼ਰੀ ਬੱਸਾਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀਆਂ।<ref name="Grand-BS">{{Cite news|url=http://www.business-standard.com/article/companies/girikand-targets-luxury-travel-segment-with-grand-chariot-114081100648_1.html|title=Girikand Logistics targets luxury travel segment with 'Grand Chariot'|date=11 August 2014|work=[[Business Standard]]|access-date=12 April 2016}}</ref> 2015 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਡੀਸੀ ਅਵੰਤੀ ਨੂੰ ਲਾਂਚ ਕੀਤਾ।<ref name="Sports-BS">{{Cite news|url=http://www.business-standard.com/article/news-ani/dilip-chhabria-launches-country-s-first-sports-car-115092400918_1.html|title=Dilip Chhabria launches country's first sports car|date=24 September 2015|work=[[Business Standard]]|access-date=12 April 2016}}</ref> 2010 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਡੀਵਾਈ ਪਾਟਿਲ ਸਮੂਹ ਦੇ ਨਾਲ ਆਟੋਮੋਟਿਵ ਰਿਸਰਚ ਐਂਡ ਸਟੱਡੀਜ਼ ਲਈ ਡੀਵਾਈਪੀਡੀਸੀ ਸੈਂਟਰ ਲਾਂਚ ਕੀਤਾ।<ref name="Institute">{{Cite news|url=http://www.autocarindia.com/auto-news/dc-initiates-designing-institute-269546.aspx|title=DC initiates designing institute|date=13 January 2010|work=Auto Car India|access-date=12 April 2016}}</ref> === ਕਾਰ ਘੁਟਾਲਾ === 29 ਦਸੰਬਰ 2020 ਨੂੰ, ਛਾਬੜੀਆ ਨੂੰ ਇੱਕ ਕਾਰ ਘੋਟਾਲਾ ਚਲਾਉਣ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |last=Ali |first=Ahmed |date=December 29, 2020 |title=Mumbai: Car designer Dilip Chhabria held in cheating, forgery case |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/car-designer-dilip-chhabria-held-in-cheating-forgery-case/articleshow/80001644.cms |access-date=2020-12-29 |website=The Times of India |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Vaktania |first=Saurabh |date=December 29, 2020 |title=DC Avanti car scam: Here's why Mumbai Police has arrested famous car designer Dilip Chhabria |url=https://www.indiatoday.in/cities/mumbai/story/dc-avanti-car-scam-here-s-why-mumbai-police-has-arrested-famous-car-designer-dilip-chahabria-1754222-2020-12-29 |access-date=2020-12-29 |website=India Today |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=29 December 2020 |title=Famous Car Designer Dilip Chhabria of DC2 Design Arrested in Cheating Case |url=https://www.motoroids.com/news/famous-car-designer-dilip-chhabria-of-dc2-design-arrested-in-cheating-case/ |access-date=2020-12-29 |website=www.motoroids.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Car designer Dilip Chhabria arrested in Mumbai in forgery case |url=https://www.timesnownews.com/auto/features/article/car-designer-dilip-chhabria-arrested-in-mumbai-in-forgery-case/700452 |access-date=2020-12-29 |website=www.timesnownews.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2020-12-28 |title=India's foremost car designer Dilip Chhabria arrested in forgery case |url=https://www.deccanherald.com/national/west/indias-foremost-car-designer-dilip-chhabria-arrested-in-forgery-case-932637.html |access-date=2020-12-29 |website=Deccan Herald |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2020-12-29 |title=One of the complaints against Dilip Chhabria was from top Bollywood actor: Sources |url=https://www.mid-day.com/articles/top-car-designer-dilip-chhabria-held-in-registration-racket/23167203 |access-date=2020-12-29 |website=mid-day |language=en }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |date=December 28, 2020 |title=Car designer Dilip Chhabria nabbed for cheating |url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/mumbai/crime/car-designer-dilip-chhabria-nabbed-for-cheating/articleshow/79998599.cms |access-date=2020-12-29 |website=Mumbai Mirror |language=en}}</ref> 7 ਜਨਵਰੀ 2021 ਨੂੰ, ਕਾਮੇਡੀਅਨ [[ਕਪਿਲ ਸ਼ਰਮਾ|ਕਪਿਲ ਸ਼ਰਮਾ ਨੇ]] ਛਾਬੜੀਆ ਵਿਰੁੱਧ ਧੋਖਾਧੜੀ ਕਰਨ ਦੇ ਇਮਜ਼ਾਮ ਵਿੱਚ ਐਫਆਈਆਰ ਦਰਜ ਕਰਵਾਈ।<ref>{{Cite web |date=2021-01-13 |title=Comedian Kapil Sharma files FIR against Car Designer Dilip Chhabria: Here's why |url=https://www.cartoq.com/kapil-sharma-fir-against-dilip-chhabria/ |access-date=2021-01-13 |language=en-US |archive-date=2021-01-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210114044108/https://www.cartoq.com/kapil-sharma-fir-against-dilip-chhabria/ |url-status=dead }}</ref> == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * ਡੀਵਾਈਪੀਡੀਸੀ ਸੈਂਟਰ ਫਾਰ ਆਟੋਮੋਟਿਵ ਰਿਸਰਚ ਐਂਡ ਸਟੱਡੀਜ਼ * ਡੀਸੀ ਅਵੰਤੀ == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ == * {{Cite news|url=http://www.firstpost.com/business/i-ate-drank-and-slept-cars-as-a-student-dilip-chhabria-explains-his-passion-2112137.html|title=I ate, drank and slept cars as student, Dilip Chhabria explains his passion|date=9 March 2015|work=[[Firstpost]]}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [https://web.archive.org/web/20181006195345/http://www.dcdesign.co.in/ ਡੀਸੀ ਡਿਜ਼ਾਈਨ] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਡਿਜ਼ਾਈਨਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਆਟੋਮੋਬਾਇਲ ਡਿਜ਼ਾਈਨਰ]] snevtqz08vjysbfarylkfpxb33hikok 3 173181 838845 700261 2026-05-07T06:26:50Z J ansari 15836 J ansari ਨੇ ਸਫ਼ਾ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:SahdOnWikitionary]] ਨੂੰ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Ppeonppeon]] ’ਤੇ ਭੇਜਿਆ: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/SahdOnWikitionary|SahdOnWikitionary]]" to "[[Special:CentralAuth/Ppeonppeon|Ppeonppeon]]" 700261 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=SahdOnWikitionary}} -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 11:05, 7 ਅਗਸਤ 2023 (UTC) 9ipu7mvvapf42p4fhqz0fxtqbej1aay 0 173211 838748 700360 2026-05-06T12:59:03Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838748 wikitext text/x-wiki {{coord|18|57|44.82|N|72|48|34.93|E|display=title}} [[File:People teargassed at Gowalia Tank Maidan.jpg|thumb|ਗੋਵਾਲੀਆ ਟੈਂਕ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਉੱਤੇ ਅੱਥਰੂ ਗੈਸ ਦੇ ਗੋਲੇ ਸੁੱਟੇ ਹੋਏ]] '''ਗੋਵਾਲੀਆ ਟੈਂਕ ਮੈਦਾਨ''', ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ '''ਅਗਸਤ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਮੈਦਾਨ''' ਦਾ ਨਾਮ ਬਦਲਿਆ ਗਿਆ,<ref>{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=qmoiCCN2AK0C&q=gowalia+tank+august+kranti&pg=PA9 | title=Dialogue with Life | publisher=Allied Publishers | author=Dandawate Madhu | author-link=Madhu Dandawate | year=2005 | pages=9 | isbn=9788177648560 |access-date=10 May 2014}}</ref> ਦੱਖਣੀ [[ਮੁੰਬਈ]] ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਾਂਟ ਰੋਡ ਵੈਸਟ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਾਰਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ]] ਨੇ 8 ਅਗਸਤ 1942 ਨੂੰ [[ਭਾਰਤ ਛੱਡੋ ਭਾਸ਼ਣ]] ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਜੇਕਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਤੁਰੰਤ ਭਾਰਤ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦੇ, ਜਨਤਕ ਅੰਦੋਲਨ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ। ==ਇਤਿਹਾਸ== 7 ਅਗਸਤ, 1942 ਨੂੰ, ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਕਾਂਗਰਸ ਕਮੇਟੀ ਨੇ [[ਮੌਲਾਨਾ ਅਬੁਲ ਕਲਾਮ ਆਜ਼ਾਦ]] ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਹੇਠ ਆਪਣਾ ਸੈਸ਼ਨ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਬੀਤੀ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਤੋਂ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਤੱਕ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ। ਸਥਾਨ ਗੋਵਾਲੀਆ ਤਲਾਬ ਮੈਦਾਨ ਸੀ, ਜੋ ਗੋਕੁਲਦਾਸ ਤੇਜਪਾਲ ਹਾਊਸ ਤੋਂ 250 ਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਸੀ, ਉਹ ਸਥਾਨ ਜਿੱਥੇ ਦਸੰਬਰ 1885 ਵਿਚ ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਅਗਲੇ ਦਿਨ (8 ਅਗਸਤ. 1942) "ਭਾਰਤ ਛੱਡੋ ਅੰਦੋਲਨ" ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। "ਕਰੋ ਜਾਂ ਮਰੋ" ਦੇ ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite news |last1=Koppikar |first1=Smruti |title=Bombay's freedom trail: August Kranti and Cows' Maidan |url=https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/bombay-s-freedom-trail-august-kranti-and-cows-maidan/story-gB0UaszfrJfVVDZUU9QzHO.html |access-date=4 March 2020 |publisher=The Hindustan Times |date=3 August 2018}}</ref><ref>{{cite news |last1=Mohamed |first1=Thaver |title=August Kranti Marg named after the ground where Mahatma Gandhi gave Quit India speech in 1942 |url=https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/august-kranti-marg-named-after-the-ground-where-mahatma-gandhi-gave-quit-india-speech-in-1942-5385451/ |access-date=4 March 2020 |publisher=The Indian Express |date=4 October 2018}}</ref><ref>{{cite book |last1=Hutchins |first1=Francis G |title=Gandhi's Battlefield Choice: The Mahatma, The Bhagavad Gita, and World War II |date=2017 |publisher=Routledge, Taylor & Francis Group |isbn=978-1138484795 |pages=215 |url=https://books.google.com/books?id=nNNBDwAAQBAJ&pg=PT56 |access-date=4 March 2020}}</ref> ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ, "ਇਹ ਇੱਕ ਮੰਤਰ ਹੈ, ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ, ਜੋ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਤੁਸੀਂ ਇਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦਿਲਾਂ 'ਤੇ ਛਾਪ ਸਕਦੇ ਹੋ ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਹਰ ਸਾਹ ਨੂੰ ਇਸਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕਰਨ ਦਿਓ। ਮੰਤਰ ਹੈ: "ਕਰੋ ਜਾਂ ਮਰੋ"। ਜਾਂ ਤਾਂ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰੋ ਜਾਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਮਰ ਜਾਓ, ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਗੁਲਾਮੀ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਲਈ ਨਹੀਂ ਜੀਵਾਂਗੇ।"<ref>{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=DY6FEMoIeqsC&q=gowalia+tank&pg=PA9 | title=Criminal Justice India Series, Vol. 4 | publisher=Allied Publishers | pages=9 | isbn=8177643657 |access-date=10 May 2014}}</ref> ਇਸ ਸੱਦੇ ਨੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਿਵਲ ਅਵੱਗਿਆ ਅੰਦੋਲਨ ਲਈ ਲਾਮਬੰਦ ਕੀਤਾ ਕਿਉਂਕਿ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਨੇ [[ਦੂਜੀ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ|ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ]] (1939 ਤੋਂ 1945) ਦੇ ਖਤਮ ਹੋਣ ਤੱਕ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ==ਨਾਮ ਦਾ ਮੂਲ== ਗੋਵਾਲੀਆ ਤਲਾਬ ਪਹਿਲਾਂ ਗਊਆਂ ਨੂੰ ਨਹਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।<ref>{{cite news |last1=Marfatia |first1=Meher |title=What's In A Name? A Whole Lot Across Town |url=https://www.mid-day.com/articles/whats-in-a-name-a-whole-lot-across-town/22613193 |access-date=4 March 2020 |publisher=Mid Day |date=16 February 2020 }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਗੋ - ਵਾਲੀਆ ਮਰਾਠੀ/ਗੁਜਰਾਤੀ ਸ਼ਬਦ ਗਾਏ (ਗਊ) ਵਾਲਾ (ਪਸ਼ੂਆਂ ਦਾ ਮਾਲਕ) ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੈ। ਪਸ਼ੂ ਮਾਲਕ ਗਾਵਾਂ ਨੂੰ ਤਲਾਬ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਲੈ ਕੇ ਆਉਂਦੇ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਉਥੇ ਮੌਜੂਦ ਮੈਦਾਨ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਉੱਪਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਅਜੇ ਵੀ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਗੋਵਾਲੀਆ ਟੈਂਕ ਵੀ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਟਰਾਮ ਟਰਮੀਨਸ ਸੀ। ਟਰਾਮ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਖਤਮ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਆਨਾ (ਛੇ ਪੈਸੇ) ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਿੰਸ ਆਫ ਵੇਲਜ਼ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਤੱਕ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ। ==ਮੌਜੂਦਾ ਵਰਤੋਂ== ਮੈਦਾਨ ਹੁਣ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਖੇਡ ਦਾ ਮੈਦਾਨ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਕਟ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਖੇਡ ਹੈ ਹਾਲਾਂਕਿ ਮਾਨਸੂਨ ਸੀਜ਼ਨ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਫੁੱਟਬਾਲ ਅਤੇ ਵਾਲੀਬਾਲ ਲਈ ਹੈ। ਮੈਦਾਨ ਨੂੰ 5 ਛੋਟੇ ਮੈਦਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਇੱਕ ਖੇਡ ਦਾ ਮੈਦਾਨ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਖੇਡ ਦਾ ਮੈਦਾਨ ਹੈ, ਇੱਕ ਬਗੀਚਾ ਸੈਰ-ਸਪਾਟੇ ਲਈ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੀਨੀਅਰ ਨਾਗਰਿਕ ਅਕਸਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਮੈਦਾਨ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ ਸਕੂਲ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਾਰਕ ਦੇ ਆਖਰੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਮਾਰਕ ਜਾਂ ਸ਼ਹੀਦ ਸਮਾਰਕ ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ ਚਿੱਟੇ ਸੰਗਮਰਮਰ ਦਾ ਟਾਵਰ ਹੈ ਜੋ ਇਸਦੇ ਉੱਪਰ ਇੱਕ ਗੁਲਾਬੀ ਕਮਲ ਨੂੰ ਪਕੜਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਕੇਂਦਰੀ ਸੜਕ ਮੈਦਾਨ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਗਸਤ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਰੋਡ ਨੂੰ ਹਿਊਜ਼ ਰੋਡ ਨਾਲ ਜੋੜਦੀ ਹੈ। ਜ਼ਮੀਨ ਤੇਜਪਾਲ ਰੋਡ ਅਤੇ ਲੈਬਰਨਮ ਰੋਡ, ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰਾ ਰੋਡ ਅਤੇ ਅਗਸਤ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਰੋਡ ਨੂੰ ਜੋੜਦੀ ਹੈ। ਪੱਛਮੀ ਰੇਲਵੇ ਲਾਈਨ 'ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਉਪਨਗਰੀ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਗ੍ਰਾਂਟ ਰੋਡ ਹੈ। ਮੁੰਬਈ ਤੋਂ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਵਾਲੀ ਅਗਸਤ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਐਕਸਪ੍ਰੈੱਸ ਦਾ ਨਾਂ ਇਸ ਮੈਦਾਨ ਦੇ ਨਾਂ 'ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ==ਹਵਾਲੇ== {{reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਛੱਡੋ ਅੰਦੋਲਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮੈਦਾਨ]] jasoo61eb1i84dq24cijb8p5acv39kb 0 174922 838801 813201 2026-05-06T19:05:29Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838801 wikitext text/x-wiki {{Infobox landform | name = ਤਨੂਰ ਬੀਚ | other_name = ਥੁਵਲ ਤੱਟ ਬੀਚ | photo = Tanur beach, Malappuram (1).jpg | photo_width = | photo_alt = | photo_caption = ਤਨੂਰ ਬੀਚ | map = India #Kerala | map_width = | map_caption = | map_alt = | relief = | label = | label_position = | mark = | marker_size = | location = [[ਤਨੂਰ, ਕੇਰਲਾ]] | grid_ref = | grid_ref_UK = | grid_ref_Ireland = | coordinates = {{coord| 11.0206|N| 75.8563|E|display=inline}} | coordinates_ref = | range = | part_of = | water_bodies = | length = 3,700+&nbsp;m | formed_by = | type = ਬੀਚ | free_label_1 = Patrolled by | free_data_1 = | free_label_2 = Hazard rating | free_data_2 = | free_label_3 = Access | free_data_3 = ਬੱਸ ਅੱਡਾ {{rint|bus}} - 2.1&nbsp;m,<br>ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ {{rint|rail}} - 5&nbsp;km | embedded = }} '''ਤਨੂਰ ਬੀਚ, ਜਿਸ''' ਨੂੰ '''ਥੂਵਾਲ ਥੀਰਮ ਬੀਚ'''<ref>{{Cite web |title=Wish to walk on water? Floating sea bridge in Tanur is ready! |url=https://www.onmanorama.com/travel/kerala/2023/04/25/malappuram-ottumpuram-thooval-theeram-beach-floating-bridge.html |website=OnManorama }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਜਾਂ '''ਓਟੂਪੁਰਮ ਬੀਚ''' ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਭਾਰਤ ਦੇ [[ਕੇਰਲ|ਕੇਰਲਾ]] ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਤਨੂਰ, ਮਲੱਪੁਰਮ, ਮਲੱਪੁਰਮ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ [[ਬੀਚ]] ਅਤੇ (ਅਜ਼ਿਮੁਗਮ) ਸੈਲਾਨੀ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਤਨੂਰ ਬੀਚ ਕਈ ਬੀਚਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੈ, ਥੂਵਾਲ ਥੀਰਮ ਬੀਚ, ਓਟੂਪੁਰਮ ਬੀਚ ਅਤੇ ਕੇਤੁੰਗਲ ਬੀਚ ਇਹ ਸਾਰੇ ਇਕੱਠੇ ਤਨੂਰ ਬੀਚ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇਸਲਈ ਇਹ ਸਾਰੇ ਇੱਕੋ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ''ਤਨੂਰ ਬੀਚ।'' ਤਨੂਰ ਕਿਸ਼ਤੀ ਦੁਰਘਟਨਾ<ref>{{Cite web |title=At least 22 dead as tourist boat capsizes in India's Kerala state |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/5/8/many-dead-as-tourist-boat-capsizes-in-indias-kerala-state |website=www.aljazeera.com}}</ref> 2023 ਮਈ 7 ਨੂੰ, ਜਦੋਂ ਮਨੋਰੰਜਨ ਵਾਲੀ ਕਿਸ਼ਤੀ ਐਟਲਾਂਟਿਕ ਦੇ ਤਨੁਰ, ਮਲਪੁਰਮ, ਕੇਰਲਾ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਥੂਵਲ ਥੀਰਾਮ ਬੀਚ ਵਿੱਚ ਪਲਟ ਗਈ, ਘਟਨਾ, 37 ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਜਾ ਰਹੀ ਇੱਕ ਕਿਸ਼ਤੀ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 11 ਬੱਚਿਆਂ ਸਮੇਤ 22 ਮੌਤਾਂ ਅਤੇ 10 ਜ਼ਖਮੀ ਹੋਏ। == ਸਮਾਗਮ ਅਤੇ ਆਕਰਸ਼ਣ == ਫਲੋਟਿੰਗ ਬ੍ਰਿਜ ਨੂੰ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ 100 ਮੀਟਰ ਤੱਕ ਪੈਦਲ ਚੱਲਣ, ਸਮੁੰਦਰੀ ਲਹਿਰਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{Cite web |last=ലേഖകൻ |first=മാധ്യമം |date=22 April 2023 |title=താനൂരിലേക്ക് വരൂ...തിരമാലകൾക്കൊപ്പം ഒഴുകി നടക്കാം &#124; Madhyamam |url=https://www.madhyamam.com/kerala/local-news/malappuram/floating-bridge-tanur-1152596 |website=www.madhyamam.com}}</ref> == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * [[2023 ਤਨੂਰ ਕਿਸ਼ਤੀ ਤਬਾਹੀ]] [[ਤਸਵੀਰ:Tanur_Beach.jpg|alt=Tanur Beach|right|thumb]] == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੇਰਲ ਦੇ ਬੀਚ]] s5sjgc05j80ly44to5cahmemoctqrqq 0 181020 838771 736194 2026-05-06T16:09:52Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838771 wikitext text/x-wiki {{Infobox library | name = | logo = | logo_size = | logo_alt = | image_size = | alt = | caption = | country = [[ਭਾਰਤ]] | type = | established = 1898 | location = | coordinates = {{Coord|18.9345|72.8324|type:landmark|display=inline,title}} | num_branches = 1 | website = <!-- {{URL|http://www.jnpetitinstitute.org/}} --> | references = }} '''ਜੇ.ਐਨ. ਪੇਟਿਟ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ''' (ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ '''ਜੇਐਨ ਪੇਟਿਟ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ''' ) ਫੋਰਟ, ਮੁੰਬਈ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਰਾਸਤੀ ਢਾਂਚੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਦੱਸਤਾ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 1898 ਵਿੱਚ ਐਲਫਿੰਸਟਨ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹ ਰਹੇ [[ਪਾਰਸੀ]] ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/hc-orders-survey-stays-metro-work-outside-petit-bldg/articleshow/60703728.cms|title=HC orders survey, stays Metro work outside Petit building &#124; Mumbai News - Times of India|date=16 September 2017|work=The Times of India}}</ref> ਮੈਂਬਰਸ਼ਿਪ ਮੁੰਬਈ ਦੇ ਵਸਨੀਕਾਂ ਲਈ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਹੈ।<ref>http://www.jnpetitinstitute.org/membership.htm</ref> ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਮੁੰਬਈ ਵਿੱਚ ਗੌਥਿਕ ਇਮਾਰਤ ਕਲਾ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।<ref name="auto1">{{Cite web |date=2 September 2015 |title=Mumbai: Award of Distinction from UNESCO for JN Petit Institute |url=https://www.mid-day.com/articles/mumbai-award-of-distinction-from-unesco-for-jn-petit-institute/16502168 |website=mid-day }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 2014-15 ਵਿੱਚ, ਇਸਨੂੰ ਕੰਜ਼ਰਵੇਸ਼ਨ ਆਰਕੀਟੈਕਟ ਵਿਕਾਸ ਦਿਲਾਵਰੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਟੀਮ ਦੁਆਰਾ ਬਹਾਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਬਹਾਲੀ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਨੇ 2015 ਵਿੱਚ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਰਾਸਤ ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਯੂਨੈਸਕੋ ਏਸ਼ੀਆ-ਪੈਸੀਫਿਕ ਅਵਾਰਡਸ ਦੇ ਤਹਿਤ ਡਿਸਟਿੰਕਸ਼ਨ ਦਾ ਅਵਾਰਡ ਜਿੱਤਿਆ।<ref name="auto1" /> == ਇਤਿਹਾਸ == ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਐਲਫਿੰਸਟਨ ਕਾਲਜ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੁਆਰਾ 1856 ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਜੋ ਕਿ ਫੋਰਟ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਰਹੇ ਸਨ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਇਸਨੂੰ "ਫੋਰਟ ਇੰਪਰੂਵਮੈਂਟ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। 1895 ਵਿੱਚ, [[ਪਾਰਸੀ]] ਪਰਉਪਕਾਰੀ ਬਾਈ ਦਿਨਬਾਈ ਨੁਸਰਵਾਨਜੀ ਪੇਟਿਟ ਨੇ ਇੱਕ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਲਈ {{Indian Rupee}} 250,000 ਦਾਨ ਕੀਤੇ, ਜੋ ਕਿ ਉਸਦੇ ਮ੍ਰਿਤਕ ਪੁੱਤਰ, ਜਮਸੇਤਜੀ ਨੇਸਰਵਾਨਜੀ ਪੇਟਿਟ ਜਾਂ ਜੇਐਨ ਪੇਟਿਟ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਬਣਾਈ ਜਾਵੇਗੀ। ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ 1 ਮਈ 1898 ਨੂੰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="auto2" /> [[ਤਸਵੀਰ:JN_Petit_library,_1898.jpg|left|thumb| 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਦਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਹਿੱਸਾ।]] [[ਤਸਵੀਰ:J_N_Petit_Library.jpg|thumb| ਅੱਜ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ]] ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 150,000 ਕਿਤਾਬਾਂ ਹਨ ਅਤੇ [[ਪਾਰਸੀ ਧਰਮ|ਜੋਰੋਸਟ੍ਰੀਅਨ ਧਰਮ]] ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਸ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ [[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲੀ|ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ]] ਦੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਪਰ ਮਰਾਠੀ, ਹਿੰਦੀ, ਗੁਜਰਾਤੀ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ, ਉਰਦੂ ਅਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਸਮੇਤ ਕੁਝ ਹੋਰ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹਨ।<ref name="auto2">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=g_WxDwAAQBAJ&pg=PA341|title=The Methuen Drama Handbook of Theatre History and Historiography|last=Cochrane|first=Claire|last2=Robinson|first2=Jo|date=31 October 2019|publisher=Bloomsbury Publishing|isbn=9781350034310|via=Google Books}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFCochraneRobinson2019">Cochrane, Claire; Robinson, Jo (31 October 2019). </cite></ref> ਇਸ ਵਿੱਚ [[ਫ਼ਿਰਦੌਸੀ|ਫਿਰਦੌਸੀ]] ਦੁਆਰਾ 11ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ''[[ਸ਼ਾਹਨਾਮਾ|ਸ਼ਾਹਨਾਮ]]'' ਦੀ ਇੱਕ ਦੁਰਲੱਭ ਕਾਪੀ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਸੋਨੇ ਦੇ ਪੱਤੇ ਨਾਲ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। == ਮੈਂਬਰਸ਼ਿਪ == ਮੈਂਬਰਸ਼ਿਪ ਲਈ ਇੱਕ ਟਾਇਰਡ ਸਿਸਟਮ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਲਈ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਹੈ। ਮੌਜੂਦਾ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਲਗਭਗ 2,000 ਹੈ। == ਹਵਾਲੇ == gud7llos0te898wlvqioyh64865klrv 0 181354 838775 805484 2026-05-06T16:37:47Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838775 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਜੈਸਮੀਨ ਕੌਰ ਰਾਏ | image = Jasmine Kaur Roy.jpg | image_size = | caption = | birth_name = | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = }} '''ਜੈਸਮੀਨ ਕੌਰ ਰਾਏ''' ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਦੋ ਵਾਰ ਨੈਸ਼ਨਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜੇਤੂ ਸੁਤੰਤਰ ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਅਵਿਨਾਸ਼ ਰਾਏ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਬੈਨਰ ਵਾਂਡਰਲਸਟ ਫ਼ਿਲਮਜ਼ ਹੇਠ ਲਘੂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਅਤੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਬਣਾ ਰਹੀ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=https://www.thenewsminute.com/article/kamal-haasan-vidya-balan-lend-voice-film-sexual-exploitation-80773|title=Kamal Haasan, Vidya Balan lend voice to film on sexual exploitation|date=2018-05-06|work=The News Minute|access-date=2018-05-27}}</ref> ਉਸਦੀ ਫ਼ਿਲਮ ''ਅਮੋਲੀ'' ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਵਪਾਰਕ ਜਿਨਸੀ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਹੈ। ਫ਼ਿਲਮ ਨੇ ਸਾਲ 2018 ਲਈ ਸਰਵੋਤਮ ਖੋਜੀ ਫ਼ਿਲਮ ਦਾ 66ਵਾਂ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫ਼ਿਲਮ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤਿਆ। == ਸਿੱਖਿਆ == ਜੈਸਮੀਨ ਨੇ ਲੇਡੀ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਕਾਲਜ ਫਾਰ ਵੂਮੈਨ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਰਾਜਨੀਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰ (ਆਨਰਜ਼) ਵਿੱਚ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਫ਼ਿਲਮ ਐਂਡ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ ਇੰਡੀਆ, ਪੁਣੇ ਤੋਂ ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਮੁਹਾਰਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਭਾਗੀਦਾਰ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਵਜੋਂ ਬਰਲਿਨੇਲ ਟੈਲੇਂਟਸ 2015 ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਨ ਲਈ ਵੀ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। == ਕੈਰੀਅਰ == ਜੈਸਮੀਨ ਨੇ ਲਘੂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਅਤੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਬਣਾਈਆਂ ਹਨ। ਉਸਦੀਆਂ ਕੁਝ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਾਂਝ, ਮੀਨਾ ਅਤੇ ਸਕੈਵੇਂਗਿੰਗ ਡ੍ਰੀਮਜ਼ ਨੇ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਈ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫ਼ਿਲਮ ਮੇਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।<ref>{{Cite news|url=https://www.outlookindia.com/magazine/story/ah-light-of-day/228841|title=Ah, Light Of Day|work=Outlook India|access-date=2018-05-27}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.signis.net/nouvelles/aussi-dans-lactualite/31-05-2006/lunesco-sort-une-serie-de-films-sur-le-theme-des-droits-de-lhomme|title=L'UNESCO sort une série de films sur le thème des droits de l'homme|date=2006-05-31|work=SIGNIS|access-date=2018-05-27|language=fr|archive-date=2018-05-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20180511215939/http://www.signis.net/nouvelles/aussi-dans-lactualite/31-05-2006/lunesco-sort-une-serie-de-films-sur-le-theme-des-droits-de-lhomme|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/pune/Scavenging-dreams-to-be-screened-at-Eco-Vision-fest/articleshow/4522321.cms|title='Scavenging dreams' to be screened at Eco-Vision fest - Times of India|work=The Times of India|access-date=2018-05-27}}</ref> ਉਹ ਆਪਣੀ ਲਘੂ ਫ਼ਿਲਮ 'ਸਾਂਝ' ਲਈ 52ਵੇਂ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫ਼ਿਲਮ ਪੁਰਸਕਾਰ (ਪਰਿਵਾਰ ਭਲਾਈ 'ਤੇ ਸਰਬੋਤਮ ਫ਼ਿਲਮ) ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਫ਼ਿਲਮ ਅਮੋਲੀ ਲਈ 66ਵੇਂ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫ਼ਿਲਮ ਪੁਰਸਕਾਰ (ਸਰਬੋਤਮ ਖੋਜੀ ਫ਼ਿਲਮ) ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/pune-times/Lights-camera-action/articleshow/868291.cms|title=Lights, camera, action - Times of India|work=The Times of India|access-date=2018-05-27}}</ref> ਉਸਦੀ ਛੋਟੀ ਫ਼ਿਲਮ ਰਾਵੀ (2022) ਦਾ ਨਿਊਯਾਰਕ ਇੰਡੀਅਨ ਫ਼ਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ 2022 ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਹੋਇਆ ਸੀ। === ਅਮੋਲੀ === ਉਸਦੀ 30-ਮਿੰਟ ਦੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਫ਼ਿਲਮ ਅਮੋਲੀ ਦ ਕਲਚਰ ਮਸ਼ੀਨ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਮਈ 2018 ਵਿੱਚ ਔਨਲਾਈਨ ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=https://www.newindianexpress.com/entertainment/tamil/2018/may/07/kamal-haasan-rajkummar-lend-voice-to-film-on-sexual-exploitation-1811023.html|title=Kamal Haasan, Rajkummar lend voice to film on sexual exploitation|work=The New Indian Express|access-date=2018-05-27}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://silverscreen.in/hindi/news/vidya-balan-rajkummar-rao-kamal-haasan-and-others-lend-voice-to-amoli-a-documentary-on-child-sex-trafficking/|title=Vidya Balan, Rajkummar Rao, Kamal Haasan, And Others Lend Voice To Amoli, A Documentary On Child Sex Trafficking|date=2018-05-08|work=Silverscreen.in|access-date=2018-05-27|language=en-US}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.livemint.com/Leisure/2bAfSSMDPE81wun9oWlfLN/Amoli-The-search-for-Indias-missing-girls.html|title=Amoli: The search for India’s missing girls|last=Kappal|first=Bhanuj|date=2018-05-04|work=Live Mint|access-date=2018-05-27}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.deccanherald.com/entertainment/amoli-fate-kidnapped-children-india-sex-668371.html|title=Amoli: The fate of children kidnapped in India for sex|date=2018-05-05|work=Deccan Herald|access-date=2018-05-27|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://hindi.sakshi.com/videos/2018/05/07/amoli-film-fraternity-voicing-his-support-for-on-child-trafficking|title=अमोली: फिल्मी हस्तियों ने यौन शोषण पर फिल्म के लिए आवाज उठाई|work=Sakshipost Hindi|access-date=2018-05-27|language=en|archive-date=2018-05-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20180511220013/http://hindi.sakshi.com/videos/2018/05/07/amoli-film-fraternity-voicing-his-support-for-on-child-trafficking|url-status=dead}}</ref> ਅਮੋਲੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਵਪਾਰਕ ਜਿਨਸੀ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਫ਼ਿਲਮ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/society/have-you-seen-my-girl/article23936461.ece|title=Have you seen my girl?|last=Sinha|first=Sayoni|date=2018-05-19|work=The Hindu|access-date=2018-05-27|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref><ref>{{Cite web |last=Team |first=ELLE India |title=This documentary exposes India's billion-dollar sex trafficking industry |url=http://elle.in/culture/call-to-action-fight-against-sex-trafficking-in-india/ |access-date=2018-05-27 |website=Elle India |language=en-US }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜਨਵਰੀ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite news|url=https://scroll.in/reel/877371/watch-in-amoli-the-hunt-for-a-missing-girl-unravels-the-horrors-of-child-sex-trafficking|title=Watch: In ‘Amoli’, the hunt for a missing girl unravels the horrors of child sex trafficking|last=Scroll Staff|work=Scroll.in|access-date=2018-05-27|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.mid-day.com/articles/this-new-documentary-shines-light-in-the-life-of-a-girl-child-trafficked-for-sex/19320169|title=This new documentary shines light in the life of a girl child trafficked for sex|date=2018-04-15|work=mid-day|access-date=2018-05-27}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਫ਼ਿਲਮ ਦੀ ਕਹਾਣੀ [[ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਰਾਓ]] (ਹਿੰਦੀ), [[ਵਿਦਿਆ ਬਾਲਨ]] (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ), ਕਮਲ ਹਸਨ (ਤਾਮਿਲ), [[ਪੁਨੀਤ ਰਾਜਕੁਮਾਰ]] (ਕੰਨੜ), ਜਿਸ਼ੂ ਸੇਨਗੁਪਤਾ (ਬੰਗਾਲੀ) ਅਤੇ ਨਾਨੀ (ਅਦਾਕਾਰ) (ਤੇਲਗੂ) ਦੁਆਰਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਤਾਜਦਾਰ ਜੁਨੈਦ ਦੁਆਰਾ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/voicing-his-support/article23844426.ece|title=Voicing his support|last=R|first=Shilpa Sebastian|date=2018-05-11|work=The Hindu|access-date=2018-05-27|last2=R|first2=Shilpa Sebastian|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.tollytrip.com/filmy/reviews/child-trafficking-documentary-amoli/|title=AMOLI -The Silent Crusade Against Child Trafficking And Sex Trade!|date=2018-05-07|work=tollytrip|access-date=2018-05-27|language=en-US|archive-date=2018-05-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20180511220201/https://www.tollytrip.com/filmy/reviews/child-trafficking-documentary-amoli/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.business-standard.com/article/news-ians/kamal-haasan-rajkummar-lend-voice-to-film-on-sexual-exploitation-118050600303_1.html|title=Kamal Haasan, Rajkummar lend voice to film on sexual exploitation|last=IANS|date=2018-05-06|work=Business Standard India|access-date=2018-05-27}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movies/news/kamal-haasan-lends-voice-to-film-on-sexual-exploitation/articleshow/64059283.cms|title=Kamal Haasan lends voice to film on sexual exploitation - Times of India|work=The Times of India|access-date=2018-05-27}}</ref><ref>{{Cite web |title=The Telegraph - Calcutta : Weekend |url=https://www.telegraphindia.com/1051001/asp/weekend/story_5286993.asp |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060829133003/http://www.telegraphindia.com/1051001/asp/weekend/story_5286993.asp |archive-date=29 August 2006 |access-date=2018-05-27 |website=www.telegraphindia.com}}</ref> ਅਮੋਲੀ ਨੇ ਸਾਲ 2018 ਲਈ ਸਰਵੋਤਮ ਖੋਜੀ ਫ਼ਿਲਮ ਦਾ 66ਵਾਂ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫ਼ਿਲਮ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤਿਆ।<ref>{{Cite news|url=https://www.asianage.com/life/more-features/130819/indias-missing-girls.html|title=India's Missing Girls|date=13 August 2019|work=The Asian Age|access-date=13 August 2019}}</ref> == ਫ਼ਿਲਮਗ੍ਰਾਫੀ == * ਰਾਵੀ (ਲਘੂ ਫ਼ਿਲਮ, 2022) * ''ਅਮੋਲੀ'' (2018) * ''ਸਾਂਝ'' (ਲਘੂ ਫ਼ਿਲਮ) * ''ਮੀਨਾ'' == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] gkgf47y3vsal05dt6k4kxmoth5324g5 0 183082 838825 787643 2026-05-07T00:22:15Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838825 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਨੈਲਾ ਜਾਫਰੀ | image = | alt = | caption = | native_name = | native_name_lang = | birth_name = ਨਾਇਲਾ ਅਲੀ ਜਾਫਰੀ | birth_date = {{birth date|1965|1|27|df=y}} | birth_place = ਇਸਲਾਮਾਬਾਦ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ | death_date = {{death date and age|2021|7|17|1965|1|27|df=yes}} | death_place = [[ਕਰਾਚੀ]], [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] | education = ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ | occupation = {{Hlist | ਅਦਾਕਾਰਾ | ਡਾਇਰੈਕਟਰ}} | years_active = 1980s - 2021 | spouse = | children = | parents = | relatives = ਆਤਿਫ ਜਾਫਰੀ (ਭਰਾ) }} '''ਨਾਇਲਾ ਜਾਫਰੀ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Naila Jaffri''') ਇੱਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਅਦਾਕਾਰਾ ਅਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=22 January 2021 |title=Veteran TV actress Naila Jaffri passes away |url=https://www.geo.tv/latest/360544-veteran-tv-actress-naila-jaffri-passes-away |website=Geo News}}</ref> ਉਹ ਨਾਟਕ ''ਵੋਹ'', ''ਏਕ ਕਸਕ ਰਹਿ ਗਈ'', ''ਮੌਸਮ'', ''ਅਨਾਇਆ ਤੁਮਹਾਰੀ ਹੋਈ'' ਅਤੇ ''ਤੇਰਾ ਮੇਰਾ ਰਿਸ਼ਤਾ'' ਵਿੱਚ ਆਪਣੀਆਂ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=28 January 2021 |title=Pakistani actors and royalties: A royal mess |url=https://images.dawn.com/news/1187032 |website=Images.Dawn}}</ref><ref>{{Cite web |date=3 May 2021 |title=Do modern Pakistani TV romances fall short of classics like Dhoop Kinarey? |url=https://www.dawn.com/news/1195486 |website=Dawn News}}</ref> == ਅਰੰਭ ਦਾ ਜੀਵਨ == ਨਾਇਲਾ ਦਾ ਜਨਮ 27 ਜਨਵਰੀ ਨੂੰ [[ਇਸਲਾਮਾਬਾਦ]], [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿੱਚ 1965 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=13 December 2021 |title=Actress Naila Jaffri passes away |url=https://www.dawn.com/news/1635744 |website=Dawn News}}</ref> ਉਸਨੇ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ। == ਕੈਰੀਅਰ == ਜਾਫਰੀ ਨੇ 1980 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਪੀਟੀਵੀ ' ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਥੀਏਟਰ ਵੀ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web |date=26 June 2021 |title=Lahori Roots: Resurgence of theatre in the original hub of arts |url=https://tribune.com.pk/story/603826/lahori-roots-resurgence-of-theatre-in-the-original-hub-of-arts |website=The Express}}</ref><ref>{{Cite web |date=20 February 2021 |title=Veteran actor Naila Jaffri passes away after six-year long battle against cancer |url=https://dailytimes.com.pk/793339/veteran-actor-naila-jaffri-passes-away-after-six-year-long-battle-against-cancer |website=Daily Times}}</ref> ਉਹ ਨਾਟਕ ''ਏਕ ਮੁਹੱਬਤ ਸੌ ਅਫਸਾਨੇ'', ''ਸਨਮ ਗਜ਼ੀਦਾ'', ''ਮੁਝ ਕੋ ਸਤਾਨਾ'', ''ਦੇਸੀ ਗਰਲਜ਼'' ਅਤੇ ''ਥੋਡੀ ਸੀ ਖੁਸ਼ੀਆਂ'' ਵਿੱਚ ਆਪਣੀਆਂ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=24 February 2021 |title=Naila Jaffri's call for help draws public ire |url=https://tribune.com.pk/story/2293533/naila-jafferys-call-for-help-draws-public-ire |website=The Express Tribune}}</ref><ref>{{Cite web |date=8 May 2021 |title=Ayesha Omar & Faysal Quraishi give a crash course on royalties to social media trolls |url=https://www.somethinghaute.com/ayesha-omar-faysal-quraishi-give-a-crash-course-on-royalties-to-social-media-trolls |website=Something Haute |access-date=29 ਮਾਰਚ 2024 |archive-date=21 ਸਤੰਬਰ 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210921020818/https://www.somethinghaute.com/ayesha-omar-faysal-quraishi-give-a-crash-course-on-royalties-to-social-media-trolls |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |date=20 August 2021 |title=Naila Jaffri signified grace and strength on and off screen |url=https://tribune.com.pk/story/2311261/nayla-jaffri-signified-grace-and-strength-on-and-off-screen |website=The Express Tribune}}</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ''ਡਾਂਟ ਈਰਖਾ'', ''ਨੂਰਪੁਰ ਕੀ ਰਾਣੀ'', ''ਲੰਮਾ ਲਮ੍ਹਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ'', ''ਜ਼ੀਨਤ ਬਿੰਤ-ਏ-ਸਕੀਨਾ ਹਾਜ਼ਿਰ ਹੋ'' ਅਤੇ ''ਸਾਂਝਾ'' ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਜ਼ਰ ਆਈ।<ref>{{Cite web |date=21 May 2021 |title=Under Moheyyedin, the masters take the stage for an enthralling evening |url=https://tribune.com.pk/story/480142/under-moheyyedin-the-masters-take-the-stage-for-an-enthralling-evening |website=The Express Tribune}}</ref><ref>{{Cite web |date=14 May 2021 |title=Pakistani celebrities launch 'give royalties to artists' campaign |url=https://www.geo.tv/latest/346008-pakistani-celebrities-launch-give-royalties-to-artists-campaign |website=Geo News}}</ref> ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਉਹ ''ਸੁਰਖ ਜੋਰਾ'', ''ਤੇਰਾ ਮੇਰਾ ਰਿਸ਼ਤਾ'', ''ਅਕਸ'', ''ਅਨਾਇਆ ਤੁਮਹਾਰੀ ਹੁਈ'', ''ਮੌਸਮ'', ''ਘੱਲਟੀ'', ''ਮਰਾਸੀਮ'' ਅਤੇ ''ਏਕ ਕਸਕ ਰਹਿ ਗਈ ਆਦਿ'' ਨਾਟਕਾਂ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਆਈ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=6 July 2021 |title=Curtain raiser: Napa International Festival kicks off in two days |url=https://www.dawn.com/news/1168417 |website=Dawn News}}</ref><ref>{{Cite web |date=14 July 2021 |title=Minal Khan voices support to Naila Jaffri's demand over paying royalties |url=https://www.thenews.com.pk/latest/822750-minal-khan-voices-support-to-naila-jaffrerys-demand-over-paying-royalties |website=The News International}}</ref><ref>{{Cite web |date=22 July 2021 |title=Powerful women glow differently: Yasir Hussain |url=https://tribune.com.pk/story/2293905/powerful-women-glow-differently-yasir-hussain |website=The Express Tribune}}</ref><ref>{{Cite web |date=20 June 2022 |title=ٹی وی ڈراموں کی چند مقبول مائیں |url=https://jang.com.pk/news/740631 |website=Daily Jang News}}</ref> ਉਸਦੀ ਆਖਰੀ ਦਿੱਖ ''ਦੁਸ਼ਮਨ'' ਵਿੱਚ ਦੁਰਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੀ ਜਿਸਦਾ ਪੀਟੀਵੀ ਉੱਤੇ ਮਰਨ ਉਪਰੰਤ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |last=Irfan Ul Haq |date=30 April 2022 |title=PTV's new drama starring the late Naila Jaffri, Nadia Afgan and Saman Ansari looks promising |url=https://images.dawn.com/news/1190020 |website=Dawn Images}}</ref><ref>{{Cite web |date=24 April 2022 |title=Late Naila Jaffri’s last drama serial to release posthumously this year |url=https://minutemirror.com.pk/late-naila-jaffris-last-drama-serial-to-release-posthumously-this-year-40250/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20220928220230/https://minutemirror.com.pk/late-naila-jaffris-last-drama-serial-to-release-posthumously-this-year-40250/ |archive-date=28 September 2022 |access-date=1 June 2023 |website=Minute Mirror}}</ref> == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == ਨਾਇਲਾ ਦਾ ਵਿਆਹ ਹੋਇਆ ਸੀ ਪਰ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਤਲਾਕ ਹੋ ਗਿਆ।<ref>{{Cite web |date=18 August 2021 |title=Peers praise art and philanthropy of Durdana Butt and Naila Jaffri |url=https://www.thenews.com.pk/print/886524-peers-praise-art-and-philanthropy-of-durdana-butt-and-nyla-jaffri |website=The News International}}</ref> == ਬੀਮਾਰੀ ਅਤੇ ਮੌਤ == ਨਾਇਲਾ ਇੱਕ ਕੈਂਸਰ ਸਰਵਾਈਵਰ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਅੰਡਕੋਸ਼ ਦਾ ਕੈਂਸਰ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=18 September 2021 |title=TV actress Naila Jaffri discharged from hospital |url=https://dunyanews.tv/en/Entertainment/381999-TV-actress-Naila-Jaffri-discharged-from-hospital |website=Dunya News}}</ref><ref>{{Cite web |date=12 September 2021 |title=Naila Jaffri passes way after long battle with cancer |url=https://jang.com.pk/en/news/4751-naila-jaffery-passes-way-after-long-battle-with-cancer |website=Daily Jang}}</ref> ਉਸ ਦੀ ਕੈਂਸਰ ਨਾਲ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।<ref>{{Cite web |date=14 September 2021 |title=Veteran actress Naila Jaffri passes away |url=https://www.thenews.com.pk/print/865828-veteran-actress-naila-jaffery-passes-away |website=The News International}}</ref><ref>{{Cite web |date=2 September 2021 |title=Remembering the best |url=https://www.thenews.com.pk/tns/detail/866852-remembering-the-best |website=The News International |access-date=29 ਮਾਰਚ 2024 |archive-date=27 ਨਵੰਬਰ 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241127052448/https://www.thenews.com.pk/tns/detail/866852-remembering-the-best |url-status=dead }}</ref> ਉਸਦੀ ਮੌਤ 17 ਜੁਲਾਈ 2021 ਨੂੰ 56 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੋਈ। ਉਸ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਡੀਐਚਏ ਫੇਜ਼ 2 ਕਰਾਚੀ ਵਿੱਚ ਤੂਬਾ ਮਸਜਿਦ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਲਾਪੁਲ, ਕਰਾਚੀ ਨੇੜੇ ਆਰਮੀ ਕਬਰਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਦਫ਼ਨਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=16 September 2021 |title=Renowned actress Naila Jaffri passes away after protracted illness |url=https://dunyanews.tv/en/Entertainment/611138-Renowned-actress-Naila-Jaffery-passes-away-after-protracted-illness |website=Dunya News}}</ref><ref>{{Cite web |date=26 September 2021 |title=Veteran TV actress Naila Jaffri passes away |url=https://www.thenews.com.pk/print/865809-veteran-tv-actress-naila-jaffri-passes-away |website=The News International}}</ref><ref>{{Cite web |date=21 June 2022 |title=ہماری بہت پیاری فنکارہ "نائلہ جعفری" |url=https://jang.com.pk/news/962206 |website=Daily Jang News}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{IMDb name|6585222}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਟੈਲੀਵਿਜਨ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2021]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫਿਲਮ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਟੈਲੀਵਿਜਨ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1965]] 66wmc8cxgmacpsy0mufniaqu8nj4fo5 0 183096 838842 838182 2026-05-07T05:15:32Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838842 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਫੈਜ਼ਾ ਹਸਨ | image = Faiza Hasan, December 2020.jpg | alt = | caption = 2020 ਵਿੱਚ ਫੈਜ਼ਾ ਹਸਨ | native_name = | native_name_lang = | birth_name = ਫੈਜ਼ਾ ਹਸਨ | birth_date = {{birth date and age|1982|1|5|df=y}} | birth_place = [[ਕਰਾਚੀ]], [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] | education = ਖਾਤੂਨ-ਏ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸਰਕਾਰੀ ਡਿਗਰੀ ਕਾਲਜ ਫਾਰ ਵੂਮੈਨ | occupation = {{Hlist | ਅਦਾਕਾਰਾ | ਨਿਰਮਾਤਾ}} | years_active = 2003 – ਮੌਜੂਦ | children = 2 }} '''ਫੈਜ਼ਾ ਹਸਨ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Faiza Hasan''') ਇੱਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਅਦਾਕਾਰਾ ਅਤੇ ਨਿਰਮਾਤਾ ਹੈ। ਉਸਨੇ [[ਅਮੀਰਾ ਅਹਿਮਦ|ਉਮਰਾ ਅਹਿਮਦ]] ਦੇ ''ਦਰਬਾਰ-ਏ-ਦਿਲ'', ''[[ਅਮੀਰਾ ਅਹਿਮਦ|ਲਾ ਹਾਸਿਲ]]'' ਅਤੇ ''ਵਜੂਦ-ਏ-ਲਾਰਾਇਬ'' ਦੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਰੂਪਾਂਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਨਿਭਾਈਆਂ ਅਤੇ 2020 ਦੇ ਸੋਪ ਓਪੇਰਾ ''ਨੰਦ'' ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਸਿਰਲੇਖ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web |date=17 January 2021 |title=Aijaz Aslam vow the audience with his role in drama Nand |url=https://nation.com.pk/25-Sep-2020/aijaz-aslam-vow-the-audience-with-his-role-in-drama-nand |website=The Nation}}</ref><ref>{{Cite web |date=11 January 2021 |title=Faiza Hassan tells about her character Nand |url=https://nation.com.pk/10-Oct-2020/faiza-hassan-tells-about-her-character-nand |website=The Nation}}</ref> ਉਸਨੇ 2018 ਦੀ ਫਿਲਮ ''ਲੋਡ ਵੈਡਿੰਗ'' ਵਿੱਚ ਵੀ ਫਰਹਾਨਾ ਦੀ ਸਹਾਇਕ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=18 January 2021 |title=Do women have significant representation in Pakistani films? |url=https://www.thenews.com.pk/tns/detail/566357-women-significant-representation-pakistani-films |website=The News International }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == ਅਰੰਭ ਦਾ ਜੀਵਨ == ਫੈਜ਼ਾ ਦਾ ਜਨਮ 1982 ਵਿੱਚ 5 ਜਨਵਰੀ ਨੂੰ ਕਰਾਚੀ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=19 January 2021 |title=Na Maloom Afraad, Actor In Law return to cinemas for 'Women's Day' weekend |url=https://www.thenews.com.pk/magazine/instep-today/441744-na-maloom-afraad-actor-in-law-return-to-cinemas-for-womens-day-weekend |website=The News International}}</ref> ਉਸਨੇ ਖਾਤੂਨ-ਏ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸਰਕਾਰੀ ਡਿਗਰੀ ਕਾਲਜ ਫਾਰ ਵੂਮੈਨ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ, ਉਸਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਬੀਏ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਤੇ ਉਰਦੂ ਸਾਹਿਤ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਸਟਰ ਡਿਗਰੀ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web |date=20 January 2021 |title=Nabeel Qureshi, Fahad Mustafa and Mehwish Hayat weigh in on the anti-dowry bill |url=https://www.thenews.com.pk/magazine/instep-today/452772-nabeel-qureshi-fahad-mustafa-and-mehwish-hayat-weigh-in-on-the-anti-dowry-bill |website=The News International}}</ref><ref>{{Cite web |date=21 January 2021 |title=Load Wedding generates 1 million views in two days on YouTube |url=https://www.thenews.com.pk/magazine/instep-today/439483-load-wedding-generates-1-million-views-in-two-days-on-youtube |website=The News International}}</ref> == ਕੈਰੀਅਰ == 2003 ਵਿੱਚ, ਫੈਜ਼ਾ ਪੀਟੀਵੀ ਉੱਤੇ ਡਰਾਮਾ ਸਾਹਿਲ ਕੀ ਤਮਨਾ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ। <ref>{{Cite web |date=14 January 2021 |title=Music videos of Bin Roye launched |url=https://nation.com.pk/10-Jun-2015/music-videos-of-bin-roye-launched |website=The Nation}}</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਪੀਟੀਵੀ 'ਤੇ ਨਾਟਕਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ''ਤੂਤੇ ਖਵਾਬ'', ''ਮਾਹ ਏ ਨੀਮ ਸ਼ਬ'', ''86 ਲੇਕਿਨ'' ਅਤੇ ''ਦਰਬਾਰ-ਏ-ਦਿਲ'', ''ਵਜੂਦ-ਏ-ਲਰੀਆਬ'' ਵਿੱਚ ਆਪਣੀਆਂ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋਈ।<ref>{{Cite web |date=12 January 2021 |title=First teaser of Load Wedding unveiled |url=https://nation.com.pk/28-Jun-2018/first-teaser-of-load-wedding-unveiled?show=744 |website=The Nation}}</ref> ਉਹ ''ਅੰਮਾ ਔਰ ਗੁਲਨਾਜ਼'', ''[[ਹਮਨਸ਼ੀਂ|ਹਮਨਸ਼ੀਨ]]'' ਅਤੇ ''ਇਜ਼ਨ-ਏ-ਰੁਖਸਤ'' ਨਾਟਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਜ਼ਰ ਆਈ।<ref>{{Cite web |date=13 January 2021 |title=Loads of laughter, love and romance |url=https://nation.com.pk/25-Aug-2018/loads-of-laughter-love-and-romance |website=The Nation}}</ref> ਉਹ ਟੈਲੀਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਜ਼ਰ ਆਈ।<ref>{{Cite web |date=9 January 2021 |title='Load Wedding' nominated at Indian Film Festival |url=https://tribune.com.pk/story/1862078/load-wedding-nominated-indian-film-festival |website=The Express Tribune}}</ref><ref>{{Cite web |date=25 January 2021 |title=Faiza Hasan talks about her return to TV |url=https://www.thenews.com.pk/tns/detail/710493-faiza-hasan-talks-about-her-return-to-tv |website=The News International }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 2018 ਵਿੱਚ ਉਹ ਫਿਲਮ ''ਲੋਡ ਵੈਡਿੰਗ'' ਵਿੱਚ ਫਰਹਾਨਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਆਈ।<ref>{{Cite web |date=8 January 2021 |title=Comparison of local dramas with 'Game of Thrones' is laughable: Shamoon Abbasi |url=https://tribune.com.pk/story/2155293/comparison-local-dramas-game-thrones-laughable-shamoon-abbasi |website=The Express Tribune}}</ref><ref>{{Cite web |date=12 November 2021 |title=5 Pakistani Films That Conquered International Waters |url=https://thebrownidentity.com/5-pakistani-films-that-conquered-international-waters |website=The Brown Identity |access-date=29 ਮਾਰਚ 2024 |archive-date=9 ਦਸੰਬਰ 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231209054014/https://thebrownidentity.com/5-pakistani-films-that-conquered-international-waters/ |url-status=dead }}</ref> 2020 ਵਿੱਚ ਉਹ ਨਾਟਕ ''ਨੰਦ'' ਵਿੱਚ ਗੋਹਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਆਈ।<ref>{{Cite web |date=7 January 2021 |title=Creativity dies when political correctness is prioritised: Faiza Hassan |url=https://tribune.com.pk/story/2276461/creativity-dies-when-political-correctness-is-prioritised-faiza-hassan |website=The Express Tribune}}</ref><ref>{{Cite web |date=26 January 2021 |title=Faiza Hasan opens up about society's regressive stand on body image |url=https://www.thenews.com.pk/magazine/instep-today/376545-faiza-hasan-opens-up-about-societys-regressive-stand-on-body-image |website=The News International}}</ref><ref>{{Cite web |date=27 January 2021 |title='Load Wedding' wins Special Jury Award at Indian film festival |url=https://dailytimes.com.pk/351764/load-wedding-wins-special-jury-award-at-indian-film-festival/ |website=Daily Times}}</ref><ref>{{Cite web |date=28 January 2021 |title=Load Wedding bags nomination at Jaipur International Film Festival 2019 |url=https://images.dawn.com/news/1181418 |website=Images.Dawn}}</ref> == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == ਫੈਜ਼ਾ ਦਾ ਵਿਆਹ ਮੁਬਾਸ਼ੇਰ ਹਮਾਯੂਨ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਦੋਵਾਂ ਨੇ 2007 ਵਿੱਚ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=24 January 2021 |title=Women with a mean streak |url=https://www.thenews.com.pk/tns/detail/734132-women-with-a-mean-streak |website=The News International |access-date=29 ਮਾਰਚ 2024 |archive-date=29 ਅਪ੍ਰੈਲ 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220429203510/https://www.thenews.com.pk/tns/detail/734132-women-with-a-mean-streak |url-status=dead }}</ref> ਉਸਦੇ ਦੋ ਬੱਚੇ ਹਨ - ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਮੁਹੰਮਦ ਸੁਲੇਮਾਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਧੀ ਜਹਾਂ ਆਰਾ।<ref>{{Cite web |date=22 January 2021 |title=Nabeel Qureshi and Fizza Ali Meerza on taking Load Wedding to China |url=https://www.thenews.com.pk/magazine/instep-today/477355-nabeel-qureshi-and-fizza-ali-meerza-on-taking-load-wedding-to-china |website=The News International}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{Facebook|FaizaHasanOfficial}} * {{IMDb name|6747096}} {{Authority control}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫਿਲਮ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਟੈਲੀਵਿਜਨ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1982]] 4dq7jvjj69j03bozzrt52b12pmy6hn8 0 183114 838766 838080 2026-05-06T15:40:59Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838766 wikitext text/x-wiki '''ਜਿਨਾਨ ਹੁਸੈਨ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Jinaan Hussain'''; {{Lang-ur|{{nq|جنان حسین}}}}) ਇੱਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ [[ਅਭਿਨੇਤਰੀ]], ਮਾਡਲ, [[ਗਾਇਕਾ]] ਅਤੇ [[ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ|ਚਿੱਤਰਕਾਰ]] ਹੈ। ਉਸਨੇ ਥੀਏਟਰ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਅਦਾਕਾਰੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਵੱਲ ਵਧਿਆ। ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ 'ਤੇ ਉਸਦੀ ਪਹਿਲੀ ਲੜੀ''ਐਸੈ ਜੀਆ ਜਲੇ'' (2013) [[ਹਮ ਟੀਵੀ|ਹਮ ਟੀਵੀ ']] ਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=12 December 2021 |title=In conversation with Jinaan Hussain |url=https://www.thenews.com.pk/tns/detail/915933-in-conversation-with-jenaan-hussain |website=The News International }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="Jenaan">{{Cite web |title=Pakistani dramas and incredible, underrated actors {{!}} Instep {{!}} thenews.com.pk |url=https://www.thenews.com.pk/tns/detail/582918-incredible-underrated-actors |access-date=2020-07-06 |website=www.thenews.com.pk |language=en }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਉਸਨੇ ''ਬਸ਼ਰ ਮੋਮਿਨ'' ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ''ਬਾਬਾ ਜਾਨੀ'' ਅਤੇ ''ਰੱਬਾ ਮੈਨੂ ਮਾਫ ਕਰੀਨ'' ਅਤੇ ''ਕੋਜੀ'' ਸਮੇਤ ਕਈ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਲੜੀਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਨਿਭਾਈਆਂ।<ref name="ref 8">{{Cite web |date=14 June 2020 |title=Jinaan Hussain |url=https://www.thenews.com.pk/magazine/you/215588-Jenaan-Hussain |publisher=thenews.com.pk}}</ref><ref>{{Cite web |date=22 January 2021 |title=Jinaan Hussain - On strong characterisation, eating disorders and stereotypical notions of beauty |url=https://magtheweekly.com/detail/11150-jenaan-hussain-on-strong-characterisation-eating-disorders-and-stereotypical-notions-of-beauty |website=Mag - The Weekly}}</ref> == ਅਰੰਭ ਦਾ ਜੀਵਨ == ਹੁਸੈਨ ਦਾ ਜਨਮ [[ਐਬਟਾਬਾਦ]], [[ਖ਼ੈਬਰ ਪਖ਼ਤੁਨਖ਼ਵਾ|ਖੈਬਰ ਪਖਤੂਨਖਵਾ]], ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਆਪਣੀ ਸਕੂਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੌਰਾਨ, ਉਸਨੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਮਿਆਰਾਂ ਵਿੱਚ A+ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ [[ਨਾਅਤ|ਨਾਟ]] ਅਤੇ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਦਰਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web |date=2016-07-20 |title=Boys lead the way as SSC results unveiled |url=https://nation.com.pk/21-Jul-2016/boys-lead-the-way-as-ssc-results-unveiled |access-date=2020-07-07 |website=The Nation |language=en}}</ref> ਉਸਨੇ [[ਲਲਿਤ ਕਲਾ|ਫਾਈਨ ਆਰਟ ਦੀ]] ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ [[ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਲਜ, ਲਹੌਰ|ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਲਜ ਆਫ਼ ਆਰਟਸ]] ਤੋਂ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ। ਪੇਂਟਿੰਗ ਉਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ਾ ਸੀ। == ਕੈਰੀਅਰ == ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਹੀ ਉਸਨੇ ਥੀਏਟਰ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਥੀਏਟਰ ਨਾਟਕ ਕਰਨ ਲਈ [[ਕਰਾਚੀ]] ਆ ਗਈ। ਉਹ 2013 ਵਿੱਚ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਈ ਅਤੇ ''ਬਸ਼ਰ ਮੋਮਿਨ'', ''ਬਾਬਾ ਜਾਨੀ'' ਅਤੇ ''ਮੇਰੇ ਮੋਹਸਿਨ'' ਸਮੇਤ ਕਈ ਸੀਰੀਅਲਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਨਿਭਾਈਆਂ। ਉਸਨੇ ਮੈਗਜ਼ੀਨਾਂ, ਇਸ਼ਤਿਹਾਰਾਂ ਅਤੇ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰਾਂ ਲਈ ਮਾਡਲਿੰਗ ਵੀ ਕੀਤੀ। ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਸਿਹਤ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਕਾਰਨ ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਨਾਮ ਸੁੰਦਰਸ ਤਾਰਿਕ ਤੋਂ ਬਦਲ ਕੇ ਜੀਨਾਨ ਹੁਸੈਨ ਰੱਖ ਲਿਆ।<ref>{{Cite web |date=28 December 2021 |title=A music roundup of this year's noteworthy female musicians |url=https://dailytimes.com.pk/857752/a-music-roundup-of-this-years-noteworthy-female-musicians |website=Daily Times}}</ref><ref>{{Cite web |date=27 October 2021 |title=Sounds of Kolachi's heartfelt tribute to AR Rahman at Club 432 |url=https://www.bolnews.com/latest/2021/10/sounds-of-kolachis-heartfelt-tribute-to-ar-rahman-at-club-432 |website=BOL News}}</ref><ref>{{Cite web |last=Shirazi |first=Maria |title=Upcoming TV dramas to look out for |url=https://www.thenews.com.pk/magazine/instep-today/573807-upcoming-tv-dramas-to-look-out-for |access-date=2020-07-07 |website=www.thenews.com.pk |language=en}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{IMDb name|10182944}} (ਜਿਨਾਨ ਹੁਸੈਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ) * {{IMDb name|6358323}} (ਸੁੰਦਸ ਤਾਰਿਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ) * {{Instagram|jenaanhussain}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫਿਲਮ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਟੈਲੀਵਿਜਨ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1989]] r7iucsmggdsvi90xpd3gt2zfo1li9ls 0 183140 838862 744381 2026-05-07T11:57:51Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838862 wikitext text/x-wiki [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਬਰੌਡਕਾਸਟਿੰਗ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ|ਰੇਡੀਓ ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਦੀ '''ਮੁੰਨੀ ਬਾਜੀ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Munni Baji;''' [[ਉਰਦੂ]] : منی باجی) (1929 – 14 ਮਈ 2007) ਇੱਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਕਲਾਕਾਰ ਸੀ, ਜੋ ਲਗਭਗ 45 ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਰੇਡੀਓ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਰਿਹਾ ਅਤੇ 1993 ਵਿੱਚ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਹੋਇਆ, ਪਰ 1998 ਤੱਕ ਠੇਕੇ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਲਈ ਇਲਿਆਸ ਰਸ਼ੀਦੀ ਦਾ ਨਿਗਾਰ ਪੁਰਸਕਾਰ ਮਿਲਿਆ।<ref name="Dawn">{{Cite news|url=https://www.dawn.com/news/246997/karachi-radio-legend-munni-baji-dies|title=KARACHI: Radio legend Munni Baji dies|last=Hasan Mansoor|date=15 May 2007|work=Dawn (newspaper)|access-date=26 October 2021}}</ref><ref name="BR">[https://www.brecorder.com/news/3394068 Munni Baji dies at 75] Business Recorder (newspaper), Published 15 May 2007, Retrieved 26 October 2021</ref> == ਅਰੰਭ ਦਾ ਜੀਵਨ == ਉਸਦਾ ਜਨਮ ''ਪਰਵੀਨ ਅਖਤਰ ਦੇ'' ਘਰ [[ਸ਼ਿਮਲਾ]], [[ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਾਂਤ (ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ)|ਪੰਜਾਬ]], [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਇੰਡੀਆ ਦੇ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਂਤ|ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ 1929 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=January 17, 2022 |title=A nostalgic look back at Radio Pakistan |url=https://www.thenews.com.pk/tns/detail/557028-nostalgic-look-back-radio-pakistan |website=The News International |access-date=ਮਾਰਚ 29, 2024 |archive-date=ਮਾਰਚ 29, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240329081941/https://www.thenews.com.pk/tns/detail/557028-nostalgic-look-back-radio-pakistan |url-status=dead }}</ref> ਇੱਕ ਬਾਲਗ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ 50 ਇੰਚ ਲੰਬਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਬੱਚੇ ਵਰਗੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ 1940 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ [[ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ|ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਰੇਡੀਓ ']] ਤੇ ਇੱਕ ਰੇਡੀਓ ਕਲਾਕਾਰ ਵਜੋਂ [[ਦਿੱਲੀ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਾਮੇਡੀਅਨ ਵਜੋਂ ਆਪਣਾ ਕੈਰੀਅਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। == ਕੈਰੀਅਰ == ਉਹ 1947 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਸਮੇਤ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਚਲੀ ਗਈ। ਮੁੰਨੀ ਬਾਜੀ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸਰਕਾਰ|ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸਰਕਾਰ ਦੇ]] ਮੁੜ ਵਸੇਬਾ ਮੰਤਰਾਲੇ ਰਾਹੀਂ ਗੁਆਚੀ ਜਾਇਦਾਦ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਨ ਲਈ ਪਹਿਲਾਂ [[ਲਹੌਰ|ਲਾਹੌਰ]] ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਬਰੌਡਕਾਸਟਿੰਗ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ|ਰੇਡੀਓ ਪਾਕਿਸਤਾਨ]], ਕਰਾਚੀ ਨਾਲ ਕਵੀ ਬੇਹਜ਼ਾਦ ਲਖਨਵੀ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਪਰਿਵਾਰਕ ਦੋਸਤ ਸੀ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਰੇਡੀਓ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਰਹਿੰਦਿਆਂ, ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਰੇਡੀਓ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਜ਼ਿਆ ਜੁਲੰਦਰੀ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਇੱਕ ਡਰਾਮਾ ਕਲਾਕਾਰ ਵਜੋਂ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਰੇਡੀਓ 'ਤੇ ਦੋ ਸਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web |date=1 August 2006 |title=Munni Baji of Radio Pakistan |url=http://www.getpakistan.com/home/looking_back/MunniBaji.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20070927043816/http://www.getpakistan.com/home/looking_back/MunniBaji.htm |archive-date=27 September 2007 |access-date=26 October 2021 |website=getpakistan.com website}}</ref> 1955 ਵਿੱਚ, ਗੁਆਚੀ ਜਾਇਦਾਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਸਮੇਤ [[ਕਰਾਚੀ|ਕਰਾਚੀ ਦੇ]] ਰਤਨ ਤਾਲਾਓ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਫਟ ਹੋ ਗਈ। ਉਸ ਦੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਰੇਡੀਓ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਪਿੱਛੇ ਸੀ। ਕਰਾਚੀ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਕੋਲ ਅਜਿਹੇ ਲੋਕ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਜਾਣਦੀ ਸੀ। ਅਨੁਭਵੀ ਪ੍ਰਸਾਰਕ [[ਜ਼ੁਲਫਿਕਾਰ ਅਲੀ ਬੁਖਾਰੀ|ਜ਼ੈਡਏ ਬੋਖਾਰੀ]] ਉਸਦੇ ਦਾਦਾ ਜੀ ਦੇ ਦੋਸਤ ਸਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਸਦੀ ਬਹੁਤ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਦਾਦਾ ਜੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰੀ ਦਫ਼ਤਰਾਂ ਵਿਚ ਕੰਟੀਨ ਅਲਾਟ ਹੋਈ ਸੀ, ਨੇ ਕੰਟੀਨ ਉਸ ਦੇ ਭਰਾ ਮਕਸੂਦ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤੀ। ਉਸਨੇ ਕੰਟੀਨ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਰੇਡੀਓ ਦਾ ਕੰਮ ਅਸਥਾਈ ਤੌਰ 'ਤੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹ 1958 ਵਿੱਚ ਰੇਡੀਓ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਆ ਗਈ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਬੱਚੇ ਵਰਗੀ ਆਵਾਜ਼ ਦੇ ਕਾਰਨ ਰੇਡੀਓ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਲਈ ਨਾਟਕਾਂ ਵਿੱਚ ਬਾਲ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤੀਆਂ। ਉਸਨੇ ''ਕਾਇਦ-ਏ-ਹਵਾਸ'' ਅਤੇ ''ਜ਼ੰਜੀਰ ਬੋਲਤੀ ਹੈ'' ਸਮੇਤ ਕਈ ਡਰਾਮਾ ਸੀਰੀਅਲ ਕੀਤੇ। ਉਸਨੇ 30 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਲਈ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ''ਨੌਨੇਹਾਲ'' ਵੀ ਕੀਤਾ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਕੇ ''ਬੱਚੋਂ ਕੀ ਦੁਨੀਆ'' ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।<ref>{{Cite web |date=July 10, 2022 |title=ARTSPEAK: EDUTAINMENT FOR CHILDREN |url=https://www.dawn.com/news/1699023 |website=Dawn Newspaper}}</ref> ਬੱਚੋਂ ਕੀ ਦੁਨੀਆ ਅੱਜ ਵੀ 1970 ਅਤੇ 1980 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=June 23, 2022 |title=Radio Pakistan The Forgotten Jewel of Bunder Road |url=https://magtheweekly.com/detail/697-radio-pakistan-the-forgotten-jewel-of-bunder-road |website=Mag - The Weekly}}</ref> ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ, ਉਸਨੇ ਰੇਡੀਓ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਕਰਾਚੀ ਤੋਂ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਰੇਡੀਓ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ "ਟੋਟ ਬਾਟੋਟ" ਵਿੱਚ ਨਿਯਮਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਵਾਜ਼ ਦਿੱਤੀ। ''ਬਚੋਂ ਕੀ ਦੁਨੀਆ'' ਅਤੇ ''ਟੋਟ ਬਟੋਤ ਨੂੰ'' ਸਈਦਾ ਨਾਜ਼ ਕਾਜ਼ਮੀ (ਰੇਡੀਓ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਕਰਾਚੀ ਵਿਖੇ ਨਿਰਮਾਤਾ) ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=February 12, 2022 |title=The History of Radio in Pakistan |url=https://www.desiblitz.com/content/the-history-of-radio-in-pakistan |website=DESIblitz}}</ref> ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਕੰਪਨੀ ਲਈ ਇੱਕ ਟੀਵੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ''ਬਦੋਂ ਕੇ ਲੀਏ'' ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਮਾੜੀ ਸਿਹਤ ਨੇ ਉਸਨੂੰ 1993 ਵਿੱਚ ਰਿਟਾਇਰ ਹੋਣ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਕੀਤਾ ਪਰ ਉਸਨੇ 1998 ਅਤੇ 2007 ਤੱਕ ਠੇਕੇ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == ਮੁੰਨੀ ਨੇ ਵਿਆਹ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਆਪਣੇ ਦੋ ਭਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਭੈਣਾਂ ਨੂੰ ਪਾਲਣ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਮਕਸੂਦ ਹਸਨ ਵੀ ਇੱਕ ਅਭਿਨੇਤਾ ਸੀ। == ਬੀਮਾਰੀ ਅਤੇ ਮੌਤ == 14 ਮਈ 2007 ਨੂੰ [[ਕਰਾਚੀ]] ਵਿੱਚ ਦਿਲ ਦੀ ਅਸਫਲਤਾ ਕਾਰਨ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਮਿਲਕ ਪਲਾਂਟ ਕਬਰਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਸਸਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। == ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ == ਕਾਜ਼ੀ ਵਾਜਿਦ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਭੈਣ ਅਤੇ ਸਮਰਥਕ ਕਹਿ ਕੇ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਦਿੱਤੀ। ਤਲਤ ਹੁਸੈਨ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਕਲਾਕਾਰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਸਨੇ ਕਈ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਉਸਦੇ ਕੰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਕ ਸਨ। == ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਮਾਨਤਾ == {| class="wikitable" !ਸਾਲ ! ਅਵਾਰਡ ! ਸ਼੍ਰੇਣੀ ! ਨਤੀਜਾ ! ਸਿਰਲੇਖ |- | 1999 | ''ਨਿਗਾਰ ਅਵਾਰਡ'' | ''ਇਲਿਆਸ ਰਸ਼ੀਦੀ ਲਾਈਫਟਾਈਮ ਅਚੀਵਮੈਂਟ ਗੋਲਡ ਮੈਡਲ'' |ਜੇਤੂ | ''ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ'' |} == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਰਾਚੀ ਦੀਆਂ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2007]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੁਹਾਜਿਰ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸ਼ਿਮਲਾ ਦੇ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1929]] s9al3stz1cvtl5lxi9mu845um3t1dt8 0 187999 838746 761837 2026-05-06T12:42:34Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838746 wikitext text/x-wiki '''ਗੋਗਾਮੇੜੀ ਰੇਲਵ ਸਟੇਸ਼ਨ''' [[ਭਾਰਤ]] ਦੇ [[ਰਾਜਸਥਾਨ]] ਰਾਜ ਦੇ ਹਨੂੰਮਾਨਗੜ੍ਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਤੀਰਥ ਅਸਥਾਨ ਗੁੱਗਾਮੇੜੀ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।ਇਸਦਾ ਸਟੇਸ਼ਨ ਕੋਡ: '''GAMI''' ਹੈ।ਇਹ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਉੱਤਰ ਪੱਛਮੀ ਰੇਲਵੇ ਜ਼ੋਨ ਬੀਕਾਨੇਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ 3 ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਰੁਕਣ ਵਾਲੀਆਂ 13 ਰੇਲ ਗੱਡੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਨਾਲ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੁਡ਼ਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ==ਹਵਾਲੇ== #http://64.38.144.116/station/blog/block-hut-b-bhbv/1282{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} #https://erail.in/trains-between-stations/gogameri-GAMI/gogameri-GAMI [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਨੂੰਮਾਨਗੜ੍ਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]] s3u80kevrwhjzj2arqxp3n61gk0irov 0 188835 838796 768777 2026-05-06T18:50:19Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838796 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = ਡੌਟਰਜ਼ ਆਫ਼ ਮਦਰ ਇੰਡੀਆ | image = | alt = | caption = | native_name = <!--(for non-English films: film's name in its native language)--> | director = | writer = <!-- or: |writers = --> | screenplay = | story = | based_on = <!-- {{based on|title of the original work|writer of the original work}} --> | producer = | starring = | narrator = <!-- or: |narrators = --> | cinematography = | editing = ਹੇਮੰਤੀ ਸਰਕਾਰ | music = | studio = <!-- or: |production_companies = --> | distributor = <!-- or: |distributors = --> | released = 2014 | runtime = 45 ਮਿੰਟ | country = ਭਾਰਤ | language = ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ | budget = | gross = <!--(please use condensed and rounded values, e.g. "£11.6 million" not "£11,586,221")--> }} '''ਡੌਟਰਜ਼ ਆਫ਼ ਮਦਰ ਇੰਡੀਆ''' 2014 ਦੀ ਇੱਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਫ਼ਿਲਮ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਨਿਰਮਾਣ [[ਵਿਭਾ ਬਖਸ਼ੀ]] ਨੇ 16 ਦਸੰਬਰ, 2012 ਨੂੰ [[ਦਿੱਲੀ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ 23 ਸਾਲਾ ਮੈਡੀਕਲ ਵਿਦਿਆਰਥਣ [[ਦਿੱਲੀ ਸਮੂਹਿਕ ਬਲਾਤਕਾਰ 2012|ਨਿਰਭਯਾ]] ਦੇ ਬੇਰਹਿਮੀ ਨਾਲ ਸਮੂਹਿਕ ਬਲਾਤਕਾਰ ਅਤੇ ਕਤਲ ਦੇ ਬਾਅਦ ਕੀਤਾ ਸੀ। <ref name=":5">{{Cite web |last=Bangs |first=Molly |date=2015-12-04 |title=Documentary Teaches Indian Police The Reality Of Reporting Rape |url=https://www.huffpost.com/entry/daughters-of-india_n_56449736e4b060377347cbab |access-date=2021-07-08 |website=HuffPost |language=en}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |last=Mohanka |first=Payal |date=2016-04-01 |title='Daughters of Mother India' Breaks the Silence on Gender Violence |url=https://www.thequint.com/voices/women/daughters-of-mother-india-breaks-the-silence-on-gender-violence |access-date=2021-07-01 |website=TheQuint |language=en}}</ref>[[ਦਿੱਲੀ ਪੁਲਿਸ]] ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ, ਵਿਭਾ ਨਿਰਭਯਾ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਦਿੱਲੀ ਪੁਲਸ ਕੰਟਰੋਲ ਅਤੇ ਕਮਾਂਡ ਰੂਮ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਸੀ।<ref name="mid-day_2015-05-03"/><ref name="Beaumont-Thomas"/> ਇਹ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਫ਼ਿਲਮ ਇਸ ਗੱਲ 'ਤੇ ਚਾਨਣਾ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪੁਲਿਸ' ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਤ ਕਰਦਿਆਂ ਔਰਤਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਜਿਨਸੀ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਪ੍ਰਤੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਕਿਵੇਂ ਬਦਲ ਰਹੀ ਹੈ। ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਫ਼ਿਲਮ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਕਈ ਪੁਰਸਕਾਰ ਮਿਲੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ 62ਵੇਂ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫ਼ਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ ਅਵਾਰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਫ਼ਿਲਮ ਸਮਾਜਿਕ ਮੁੱਦੇ ਲਈ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ|ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] ਤੋਂ ਪੁਰਸਕਾਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref name=":5"/><ref name="mid-day_2015-05-032">{{Cite web |date=2015-05-03 |title=The conspiracy of silence has been broken: Vibha Bakshi |url=https://www.mid-day.com/sunday-mid-day/article/The-conspiracy-of-silence-has-been-broken--Vibha-Bakshi-16182159 |access-date=2021-07-08 |website=[[Mid-Day]] |language=en}}</ref>ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਫ਼ਿਲਮ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ 150,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੁਲਿਸ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਲਈ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਤਾਂ ਜੋ ਫੋਰਸ ਨੂੰ ਲਿੰਗ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ।<ref name=":22">{{Cite web |last=Volmers |first=Eric |date=26 January 2017 |title=Documentary Daughters of Mother India tackles horror with hope |url=https://calgaryherald.com/entertainment/movies/documentary-daughters-of-mother-india-tackles-horror-with-hope |access-date=2021-07-01 |website=[[Calgary Herald]] |language=en-CA}}</ref><ref name=":62">{{Cite web |last=Bhushan |first=Nyay |date=2015-12-15 |title=India's Viacom18 to Air Doc on Delhi Gang Rape Case Aftermath |url=https://www.hollywoodreporter.com/tv/tv-news/indias-viacom18-air-doc-delhi-848922/ |access-date=2021-07-08 |website=The Hollywood Reporter |language=en-US}}</ref> == ਪਿਛੋਕੜ == ਇਹ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਫ਼ਿਲਮ [[ਦਿੱਲੀ ਸਮੂਹਿਕ ਬਲਾਤਕਾਰ 2012|ਨਿਰਭਯਾ]] ਦੇ ਜਿਨਸੀ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ ਜੋ 16 ਦਸੰਬਰ 2012 ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ [[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਚਲਦੀ ਬੱਸ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰੀ ਸੀ। 23 ਸਾਲਾ ਫਿਜ਼ੀਓਥੈਰੇਪੀ ਦੀ ਵਿਦਿਆਰਥਣ ਆਪਣੇ ਮਰਦ ਦੋਸਤ ਨਾਲ 'ਲਾਈਫ ਆਫ ਪਾਈ "ਫਿਲਮ ਦੇਖ ਕੇ ਘਰ ਪਰਤ ਰਹੀ ਸੀ। ਇੱਕ ਨਾਬਾਲਗ ਸਮੇਤ ਛੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਨਾਲ ਬੇਰਹਿਮੀ ਨਾਲ ਸਮੂਹਿਕ ਬਲਾਤਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਬਲਾਤਕਾਰ ਹੋਰ ਵੀ ਬੇਰਹਿਮੀ ਨਾਲ ਹੋ ਗਿਆ ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਜੰਗਾਲ ਵਾਲੀ ਰਾਡ ਪਾਈ ਗਈ ਅਤੇ ਇੰਨੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਬਾਹਰ ਕੱਢਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੰਤਡ਼ੀਆਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਗਈਆਂ। ਉਸ ਦੇ ਮਰਦ ਦੋਸਤ ਉੱਤੇ ਸਰੀਰਕ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। <ref name=":7">{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/how-nirbhaya-case-changed-rape-laws-in-india/articleshow/72868366.cms|title=How Nirbhaya case changed rape laws in India {{!}} India News - Times of India|date=19 December 2019|work=The Times of India|access-date=2021-07-08|language=en}}</ref> ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਚਲਦੀ ਬੱਸ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਨਿਰਭਯਾ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਇੱਕ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਗਡ਼ ਗਈ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ ਰਾਹੀਂ [[ਸਿੰਗਾਪੁਰ]] ਦੇ ਇੱਕ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਕਈ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਅਸਫਲਤਾ ਕਾਰਨ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ <ref name="Beaumont-Thomas"/><ref name=":8">{{Cite web |last=Noman |first=Natasha |date=17 December 2015 |title=Two Films Were Made About the Rape and Murder of Delhi Woman Jyoti Singh — One Was Banned |url=https://www.mic.com/articles/129213/two-films-were-made-on-the-delhi-rape-which-happened-3-years-ago-today-one-was-banned |access-date=2021-07-08 |website=Mic |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Viacom18 To Air 'Daughters Of Mother India' Documentary On Aftermath Of Nirbhaya Incident {{!}} समाचार । विश्लेषण। विचार। ख़ास रिपोर्ट |url=https://www.newsworldindia.in/entertainment/viacom18-to-air-daughters-of-mother-india-documentary-on-aftermath-of-nirbhaya-incident/161888/ |access-date=2021-07-08 |website=www.newsworldindia.in |archive-date=2021-07-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210713114651/https://www.newsworldindia.in/entertainment/viacom18-to-air-daughters-of-mother-india-documentary-on-aftermath-of-nirbhaya-incident/161888/ |url-status=dead }}</ref> ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੇ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਵਿਆਪਕ ਰੋਸ ਅਤੇ ਚਿੰਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਨਿਰਭਯਾ ਨਾਲ ਇਕਜੁੱਟਤਾ ਦਿਖਾਉਣ ਅਤੇ ਤੁਰੰਤ ਨਿਆਂ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਨ ਲਈ ਆਮ ਲੋਕ ਕਈ ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਸੰਬਰ ਦੀ ਠੰਡ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪੁਲਿਸ ਵੱਲੋਂ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਭਾਰੀ ਰੋਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਸਰਕਾਰ ਹਰਕਤ ਵਿੱਚ ਆ ਗਈ। 3-ਮੈਂਬਰੀ ਬਲਾਤਕਾਰ ਵਿਰੋਧੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਗਠਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਆਪਣੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਦਿੱਤੀ ਸੀ।<ref name="Beaumont-Thomas">{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/film/2015/mar/26/documentary-daughters-of-mother-india-national-film-award|title=Documentary about gang rape wins Indian national film award|last=Beaumont-Thomas|first=Ben|date=26 March 2015|work=The Guardian|access-date=25 October 2015}}</ref><ref name=":8"/> ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ 2013 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਐਕਟ ਨਿਰਭਯਾ ਐਕਟ ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਜ਼ਬਰ ਜ਼ਨਾਹ|ਬਲਾਤਕਾਰ]], [[ਜਿਨਸੀ ਛੇੜ-ਛਾੜ|ਜਿਨਸੀ ਸ਼ੋਸ਼ਣ]], ਤੇਜ਼ਾਬ ਹਮਲੇ, ਵੋਯੂਰੀਜ਼ਮ ਅਤੇ ਪਿੱਛਾਪਿੱਛਾ ਕਰਨਾ ਵਰਗੇ ਅਪਰਾਧਾਂ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/nirbhaya-case-all-you-want-to-know-about-nirbhaya-fund-and-nirbhaya-act/articleshow/72868473.cms|title=Nirbhaya case: All you want to know about Nirbhaya Fund and Nirbhaya Act {{!}} India News - Times of India|date=18 December 2019|work=The Times of India|access-date=2021-07-08|language=en}}</ref><ref name=":7"/> ਜਨਤਕ ਰੋਸ ਦਾ ਦਬਾਅ ਇੰਨਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੀ ਕਿ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਜੁਵੇਨਾਈਲ ਜਸਟਿਸ ਕਾਨੂੰਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਜਿਸ ਨਾਲ 16 ਤੋਂ 18 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਗੰਭੀਰ ਅਪਰਾਧਾਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਬਾਲਗ ਵਜੋਂ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾਉਣ ਦਾ ਰਾਹ ਪੱਧਰਾ ਹੋਇਆ।<ref>{{Cite web |date=17 February 2021 |title=Cabinet approves amendments to Juvenile Justice Act, empowers DMs to issue adoption orders |url=https://theprint.in/india/governance/cabinet-approves-amendments-to-juvenile-justice-act-empowers-dms-to-issue-adoption-orders/606885/ |website=The Print}}</ref><ref name=":7"/> ਤੇਜ਼ ਅਤੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਔਰਤਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਅਪਰਾਧ ਜਾਰੀ ਹਨ। ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਫ਼ਿਲਮ ਇੱਕ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਅਤੇ ਵਧੇਰੇ ਨਿਆਂਪੂਰਨ ਸਮਾਜ ਲਈ ਲੋਡ਼ੀਂਦੀ ਤਬਦੀਲੀ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਪੁਲਿਸ ਅਤੇ ਨਿਆਂਪਾਲਿਕਾ ਸਮੇਤ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੈ।<ref name=":9">{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/vibha-bakshi-daughters-of-mother-india-is-about-hope/articleshow/50204475.cms|title=Vibha Bakshi: 'Daughters of Mother India' is about hope - Times of India|date=16 December 2015|work=The Times of India|access-date=2021-07-08|language=en}}</ref> == ਇਤਿਹਾਸ == ਇਹ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਫ਼ਿਲਮ 2014 ਵਿੱਚ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਫਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ ਵਿਭਾ ਬਖਸ਼ੀ ਦੀ 16 ਦਸੰਬਰ, 2012 ਦੇ ਸਮੂਹਿਕ ਬਲਾਤਕਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਹੈ।<ref name=":22"/><ref name="Beaumont-Thomas"/> ਵਿਭਾ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ"ਇਹ ਘਟਨਾ ਦੀ ਬੇਰਹਿਮੀ ਅਤੇ ਨਿਆਂ ਲਈ ਜਨਤਕ ਵਿਰੋਧ ਦੀ ਤੀਬਰਤਾ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ। ਧਿਆਨ ਪੁਲਿਸ ਉੱਤੇ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਪੁਲਿਸ ਲਿੰਗ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਾ ਸਿਰਫ ਦੇਰੀ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇਗੀ, ਬਲਕਿ ਇਸ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ।" ਕਿਸੇ ਮੁੱਦੇ ਨੂੰ ਸਨਸਨੀਖੇਜ਼ ਬਣਾਉਣਾ ਆਸਾਨ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਨੂੰ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਬਣਾਉਣਾ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਚੋਣ ਹੈ। ਇੱਕ ਬਲਦੇ ਦੇਸ਼ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਕਰਨਾ ਜਾਂ ਉਮੀਦ ਜਗਾਉਣਾ। ਮੈਂ ਉਮੀਦ ਨਾਲ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਮੀਦ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਲਡ਼ਾਈ ਨਹੀਂ ਜਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਅਤੇ ਲਿੰਗ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਲਡ਼ਾਈ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਲਡ਼ਾਈ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਗੁਆ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। "<ref>{{Citation |title=Vibha Bakshi: College of Communication Undergraduate Convocation Speaker 2018 |url=https://www.youtube.com/watch?v=RzYmPm75T_M |language=en |access-date=2021-07-13}}</ref> ਦਸਤਾ ਵਿੱਚ, ਵਿਭਾ ਨੇ 5 ਸਾਲ ਦੀ ਗੁਡੀਆ ਦੇ ਜਿਨਸੀ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਨੂੰ ਵੀ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਬਾਲ ਜਿਨਸੀ ਸ਼ੋਸ਼ਨ ਵੱਲ ਵੀ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name="mid-day_2015-05-03"/> ਪੁਲਿਸ ਫੋਰਸ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ , ਦਿਲੀ ਦੇ ਪੁਲਿਸ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਨੀਰਜ ਕੁਮਾਰ ਨੇ ਦਿਲੀ ਪੁਲਿਸ ਕੰਟਰੋਲ ਅਤੇ ਕਮਾਂਡ ਰੂਮ ਦੇ ਅੰਦਰ ਫਿਲਮ ਕਰਨ ਦੀ ਦਿਤੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ।<ref name="mid-day_2015-05-03">{{Cite web |date=2015-05-03 |title=The conspiracy of silence has been broken: Vibha Bakshi |url=https://www.mid-day.com/sunday-mid-day/article/The-conspiracy-of-silence-has-been-broken--Vibha-Bakshi-16182159 |access-date=2021-07-08 |website=[[Mid-Day]] |language=en}}</ref> == ਉਤਪਾਦਨ == ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਫ਼ਿਲਮ 'ਡੌਟਰਜ਼ ਆਫ਼ ਮਦਰ ਇੰਡੀਆ "ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਨਿਰਮਾਣ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜੇਤੂ ਫਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ [[ਵਿਭਾ ਬਖਸ਼ੀ]] ਨੇ ਕੀਤਾ ਹੈ। 45 ਮਿੰਟ ਦੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਫ਼ਿਲਮ ਹੈ ਜੋ ਲਿੰਗਕ ਅਨਿਆਂ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਸਮਾਜ ਉੱਤੇ ਬੋਝ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ।<ref name=":1">{{Cite web |last=Arora |first=Shilpy |date=23 March 2016 |title=Award-winning movie 'Daughters of Mother India' screened in Gurgaon {{!}} Gurgaon News - Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/gurgaon/award-winning-movie-daughters-of-mother-india-screened-in-gurgaon/articleshow/51530506.cms |access-date=2021-07-01 |website=[[The Times of India]] |language=en}}</ref> ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, "ਡੌਟਰਜ਼ ਆਫ਼ ਮਦਰ ਇੰਡੀਆ ਮੇਰੀ ਜ਼ਮੀਰ ਦੀ ਪੁਕਾਰ ਹਨ। ਇੱਕ ਧੀ, ਇੱਕ ਭੈਣ, ਇੱਕੋ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਮਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰ ਲੱਭ ਰਹੀ ਹਾਂ।"<ref name="mid-day_2015-05-03"/><ref name="mid-day_2015-05-032"/> ਉਹ ਨਿਰਭਯਾ ਬਲਾਤਕਾਰ ਮਾਮਲੇ ਦੀਆਂ ਗੁੰਝਲਾਂ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਪਰਾਧਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਅਤੇ ਸੰਭਾਵਿਤ ਹੱਲਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਉਹ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਮਾਮਲੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੀ ਕੁਝ ਬਦਲਿਆ ਹੈ? ਟਾਈਮਜ਼ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਇੱਕ ਇੰਟਰਵਿਊ ਵਿੱਚ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, "ਨਿਰਭਯਾ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਵਿੱਚ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਟੁੱਟਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮੈਂ ਭਾਰਤ ਦੀ ਇੱਕ ਮਾਣ ਵਾਲੀ ਧੀ ਵਜੋਂ ਉੱਠੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਲਿੰਗ ਅਪਰਾਧ ਪ੍ਰਤੀ ਭਾਰਤ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।<ref name=":9"/><ref name="mid-day_2015-05-032"/> ਵਿਸ਼ੇ 'ਤੇ ਬਣੀ ਇਕ ਹੋਰ ਫਿਲਮ' ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾਈ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/Delhi-High-Court-refuses-to-lift-ban-on-BBC-documentary-%E2%80%98India%E2%80%99s-Daughter%E2%80%99/article14553250.ece|title=Delhi High Court refuses to lift ban on BBC documentary 'India's Daughter'|date=2016-08-05|work=The Hindu|access-date=2021-07-08|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> === ਫਿਲਮਾਂਕਣ === ਫਿਲਮ ਦੀ ਸ਼ੂਟਿੰਗ 2013 ਅਤੇ 2014 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਵਿਭਾ ਆਪਣੀ ਫਿਲਮ ਲਈ ਬਲਾਤਕਾਰ ਵਿਰੋਧੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਸਮੇਤ ਪੁਲਿਸ, ਨਿਆਂਪਾਲਿਕਾ, ਅਕਾਦਮਿਕ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਿੱਸੇਦਾਰਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਸੀ। ਲਿੰਗ ਅਪਰਾਧਾਂ ਅਤੇ ਲਿੰਗ ਅਨਿਆਂ 'ਤੇ ਚੁੱਪੀ ਦੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਨੂੰ ਤੋਡ਼ਨ ਲਈ ਸਾਰੇ ਹਿੱਸੇਦਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੀ ਹੈ।<ref name=":0"/><ref name="Beaumont-Thomas"/> == ਇੰਟਰਵਿਊ == ਵੀਭਾ ਨੇ ਇਸ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਲਈ ਕਈ ਪਤਵੰਤਿਆਂ ਦੀ ਇੰਟਰਵਿਊ ਲਈ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਲਾਤਕਾਰ ਵਿਰੋਧੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਮੈਂਬਰ ਲੀਲਾ ਸੇਠ, ਐਡੀਸ਼[[ਲੀਲਾ ਸੇਠ|ਲੈਲਾ ਸੇਠ]] ਜਨਰਲ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ [[ਇੰਦਰਾ ਜੈਸਿੰਗ|ਇੰਦਰਾ ਜੈਸਿੰਘ]], ਸਮਾਜ ਵਿਗਿਆਨੀ ਦੀਪਾਂਕਰ ਗੁਪਤਾ, ਦਿੱਲੀ ਪੁਲਿਸ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਨੀਰਜ ਕੁਮਾਰ, ਦਿੱਲ ਪੁਲਿਸ ਯੂਨਿਟ ਫਾਰ ਵੂਮੈਨ ਐਂਡ ਚਿਲਡਰਨ ਦੀ ਮੁਖੀ ਸੁਮਨ ਨਲਵਾ, ਕਾਰਕੁਨ [[ਕਿਰਨ ਬੇਦੀ]], ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲ ਦੀ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ, ਆਭਾ ਸਹਿਗਲ, ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਕ ਮੁਬੀਨ ਜ਼ਹਰ ਅਤੇ ਅਸਮਿਤਾ ਥੀਏਟਰ ਗਰੁੱਪ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਅਰਵਿੰਦ ਗੌਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref name=":22"/> ਬਲਾਤਕਾਰ ਵਿਰੋਧੀ ਪੈਨਲ ਦੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਮੈਂਬਰ ਜਸਟਿਸ ਲੀਲਾ ਸੇਠ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਕੁਝ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ (ਦਿੱਲੀ ਗੈਂਗ ਰੇਪ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਤੇ ਇਸ ਨੇ ਇੱਕ ਕਮੇਟੀ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਵਜੋਂ ਅਸੀਂ ਤਿੰਨ ਨੇ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਸਿਫਾਰਸ਼ਾਂ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਬਾਹਰ ਲੈਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਗਤੀ ਗੁਆ ਦੇਵਾਂਗੇ। ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਦੀ ਵਧੀਕ ਸਾਲਿਸਟਰ ਜਨਰਲ, [[ਇੰਦਰਾ ਜੈਸਿੰਗ|ਇੰਦਰਾ ਜੈਸਿੰਘ]] ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪੀਡ਼ਤ ਦੁਆਰਾ ਕੇਸ ਵਾਪਸ ਲੈਣ, ਮੈਡੀਕਲ ਸਬੂਤ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰੱਥਾ ਅਤੇ ਹੌਲੀ ਨਿਆਂਇਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਫੈਸਲੇ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, "ਔਰਤਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਅਪਰਾਧ ਨੂੰ ਪੁਲਿਸ ਅਤੇ ਨਿਆਂਪਾਲਿਕਾ ਦੋਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਘੱਟ ਤਰਜੀਹ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ।" ਸਮਾਜ ਵਿਗਿਆਨੀ ਦੀਪਾਂਕਰ ਗੁਪਤਾ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਛੋਟੇ ਅਪਰਾਧਾਂ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਵੱਡੇ ਅਪਰਾਧਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, "ਪਿੱਤਰਸੱਤਾ ਅਤੇ ਮਰਦ ਹਿੰਸਾ ਦੀਆਂ ਜਡ਼੍ਹਾਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਿੰਸਾ ਬਹੁਤ ਡੂੰਘੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਜਡ਼੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਕੱਢ ਸਕਦੇ, ਪਰ ਤੁਸੀਂ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ ਜੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਕਾਨੂੰਨ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਹਰ ਇੱਕ ਨੂੰ ਕੱਟ ਦਿਓ।" ਵੀਭਾ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਹੱਲ ਵੀ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ 'ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਕਾਰਕੁਨ [[ਕਿਰਨ ਬੇਦੀ]] ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, "ਤੁਸੀਂ ਭਾਰਤ ਜਾਂ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਕਿਤੇ ਵੀ ਔਰਤਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਅਪਰਾਧ ਨੂੰ 6 ਪੀ ਦੇ ਫਾਰਮੂਲੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੱਲ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ, ਮੇਰੇ ਲਈ 6 ਪੀ ਮਾਪੇ ਜਾਂ ਲੋਕ ਹਨ, ਦੂਜਾ ਪੀ ਪੁਲਿਸ ਹੈ-ਇਹ ਬਿਹਤਰ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੀਜਾ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾਉਣਾ ਹੈ-ਇਸ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਕੰਮਕਾਜ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਸਿਆਸਤਦਾਨ-ਬਿਹਤਰ ਕਾਨੂੰਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਪੰਜਵਾਂ ਹੈ ਜੇਲ੍ਹ-ਇਸ ਨੂੱਕ ਦੂਸ਼ਿਤ ਹੋਣਾ ਬੰਦ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਖਰੀ ਪੀ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰੈਸ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੇ ਇਹ ਪੀ ਇਕੱਠੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਔਰਤਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲਾਭ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।<ref>{{Citation |title=Daughters Of Mother India |url=https://www.youtube.com/watch?v=_VjMRFNribE |language=en |access-date=2021-07-11}}</ref> == ਰਿਲੀਜ਼ == ਇਹ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਫ਼ਿਲਮ 2014 ਵਿੱਚ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਹ ਫ਼ਿਲਮ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਲੇਟਫਾਰਮਾਂ 'ਤੇ ਦਿਖਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਵਾਇਆਕਾਮ 18 ਨੈਟਵਰਕ ਦੇ 10 ਵੱਖ-ਵੱਖ ਚੈਨਲਾਂ ਉੱਤੇ 8 ਵੱਖ ਵੱਖ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name=":4">{{Cite news|url=https://www.hollywoodreporter.com/news/indias-viacom18-air-doc-delhi-848922|title=India's Viacom18 to Air Doc on Delhi Gang Rape Case Aftermath|work=The Hollywood Reporter|access-date=2018-10-03|language=en}}</ref> ਇਸ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਫ਼ਿਲਮ ਦੀ ਪੁਲਿਸ, ਨਿਆਂਪਾਲਿਕਾ ਅਤੇ ਅਕਾਦਮਿਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਵੀ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫਿਲਮ ਜਿਊਰੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ "ਡੌਟਰਜ਼ ਆਫ਼ ਮਦਰ ਇੰਡੀਆ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਬਲਾਤਕਾਰ ਅਤੇ ਲਿੰਗ ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਭਖਵੇਂ ਮੁੱਦੇ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿਡ਼੍ਹਤਾ ਨਾਲ ਅਤੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ।" ਇਸ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਵ ਬਣਾਇਆ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਵਾਪਰੀਆਂ ਸਨ। <ref name=":1"/><ref name=":62"/> ਸਕ੍ਰੀਨਿੰਗ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਭਾਰਤੀ ਪੁਲਿਸ ਬਲ ਦੁਆਰਾ ਲਿੰਗ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਫਿਲਮ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ 150,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੁਲਿਸ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਲਈ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਦਿਖਾਈ ਜਾ ਚੁੱਕੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਫੋਰਸ ਨੂੰ ਲਿੰਗ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਮਦਰ ਦੀਆਂ ਬੇਟੀਆਂ ਵੀ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਦੇ 200 ਸਕੂਲਾਂ ਅਤੇ ਕਾਲਜਾਂ ਦੇ ਪਾਠਕ੍ਰਮ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ।<ref name=":22"/> ਦੇ ਪੁਲਿਸ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਨੀਰਜ ਕੁਮਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਮੈਂ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਹਾਂਗਾ ਕਿ ਪੁਲਿਸ ਫੋਰਸ ਰਾਤੋ ਰਾਤ ਹਮਦਰਦੀ ਵਾਲੀ ਬਣ ਜਾਵੇਗੀ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਮਾਂ ਲੱਗੇਗਾ, ਪਰ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਬਦਲ ਜਾਵੇਗਾ।<ref>{{Cite web |title=Delhi child rape case: 'Willing to resign 1000 times, but that won't help,' says police commissioner Neeraj Kumar |url=https://www.ndtv.com/delhi-news/delhi-child-rape-case-willing-to-resign-1000-times-but-that-wont-help-says-police-commissioner-neera-519878 |access-date=2021-07-08 |website=NDTV.com}}</ref> ਵਿਰੋਧੀ ਦਸਤੇ ਦੇ ਮੁਖੀ ਹਿਮਾਂਸ਼ੂ ਰਾਏ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਇਹ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ ਫਿਲਮ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਇੱਕ ਕੰਮ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਸਾਥੀ ਭਰਾ ਅਤੇ ਭੈਣ ਸਾਥੀ ਅਧਿਕਾਰੀ ਜੋ ਸਮਾਜ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਸੀਂ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਬਣੀਏ ਅਤੇ ਉਹ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਅਪਰਾਧ ਪ੍ਰਤੀ ਜ਼ੀਰੋ-ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਦੀ ਨੀਤੀ ਬਣਾਈਏ।"<ref name=":6">{{Cite web |last=Bhushan |first=Nyay |date=2015-12-15 |title=India's Viacom18 to Air Doc on Delhi Gang Rape Case Aftermath |url=https://www.hollywoodreporter.com/tv/tv-news/indias-viacom18-air-doc-delhi-848922/ |access-date=2021-07-08 |website=The Hollywood Reporter |language=en-US}}</ref><ref>{{Citation |title=I have not seen such a brutal rape in my career: Delhi Police Commissioner |url=https://www.youtube.com/watch?v=oQzUJcgoA7s |language=en |access-date=2021-07-08}}</ref> ਹਫਿੰਗਟਨ ਪੋਸਟ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ "ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਭਾਰਤੀ ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ ਬਲਾਤਕਾਰ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਕਰਨ ਦੀ ਅਸਲੀਅਤ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ।" ਇਸ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਕਿ "ਡੌਟਰਜ਼ ਆਫ਼ ਮਦਰ ਇੰਡੀਆ ਸੰਕਲਪ, ਸਰਗਰਮੀ ਅਤੇ ਉਮੀਦ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ।"<ref>{{Cite news|url=https://www.huffingtonpost.in/entry/daughters-of-india_us_56449736e4b060377347cbab|title=Documentary Teaches Indian Police The Reality Of Reporting Rape|date=2015-12-04|work=HuffPost India|access-date=2018-10-03|language=en-IN}}</ref> ਬਰਾਊਨ ਪੱਤਰਕਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਵਿਭਾ ਨੇ ਵਿਸ਼ਵ ਕਾਨਫਰੰਸ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿੰਗ ਹਿੰਸਾ ਵਿਰੁੱਧ ਇਸ ਨਾਜ਼ੁਕ ਲਡ਼ਾਈ ਵਿੱਚ ਉਮੀਦ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਨੂੰ ਇੱਕ ਬੋਲਚਾਲ ਵਾਲੀ ਆਵਾਜ਼ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=2015-11-18 |title=Gender violence is not just an Indian phenomenon: Tina Brown |url=https://www.hindustantimes.com/india/gender-violence-is-not-just-an-indian-phenomenon-tina-brown/story-wGXOMenrj8NRzZMpFA3TgM.html |access-date=2021-07-08 |website=Hindustan Times |language=en}}</ref> ਏਸ਼ੀਆ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦੇ ਗਲੋਬਲ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਅਤੇ ਸੀ. ਈ. ਓ. ਜੋਸੇਟ ਸ਼੍ਰੀਰਾਮ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਇੱਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਤੋਂ ਵੱਧ ਡੌਟਰਜ਼ ਆਫ਼ ਮਦਰ ਇੰਡੀਆ ਤਬਦੀਲੀ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਅੰਦੋਲਨ ਬਣ ਗਈ ਹੈ"... <ref>{{Cite web |title=Vibha Bakshi's National Award-winning documentary to be screened by Asia Society in New York |url=http://www.indiannewsandtimes.com/2015/11/11/vibha-bakshis-national-award-winning-documentary-to-be-screened-by-asia-society-in-new-york/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210713113706/http://www.indiannewsandtimes.com/2015/11/11/vibha-bakshis-national-award-winning-documentary-to-be-screened-by-asia-society-in-new-york/ |archive-date=13 July 2021 |access-date=2021-07-08 |website=Indian News and Times |language=en-US}}</ref> ਜੇਮਜ਼ ਜੇ ਡੁਡਲੀ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਜਿਮ ਲੂਸੀ, ਜੋ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਸਮਾਜਿਕ ਤਬਦੀਲੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਨੌਜਵਾਨ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਨੇ ਹਫਿੰਗਟਨ ਪੋਸਟ ਵਿੱਚ ਫਿਲਮ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ "ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੰਕਲਪ ਦੀ ਸਰਗਰਮੀ ਅਤੇ ਉਮੀਦ ਦੀ ਕਹਾਣੀ, ਮੇਰੇ ਵਰਗੇ ਮਰਦਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਘਬਰਾਹਟ ਵਾਲੀ ਵੇਕ-ਅਪ ਕਾਲ" <ref>{{Cite web |last=Luce |first=Jim |date=2015-05-26 |title=Indian Award-Winning Documentary 'Daughters of Mother India' -- Jarring Wake-Up Call for Men Like Me |url=https://www.huffpost.com/entry/indian-award-winning-documentary_b_7444440 |access-date=2021-07-08 |website=HuffPost |language=en}}</ref> ਇਹ ਫਿਲਮ ਪੁਲਿਸ ਅਤੇ ਨਿਆਂਇਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰਾਂ ਦੀ ਪਡ਼ਚੋਲ ਕਰਦੀ ਹੈ।"-ਹਾਲੀਵੁੱਡ ਰਿਪੋਰਟਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ <ref name=":4"/> "ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਡੌਟਰਜ਼ ਆਫ਼ ਮਦਰ ਇੰਡੀਆ ਉਮੀਦ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ"-[[ਦ ਹਿੰਦੂ|ਹਿੰਦੂ]] <ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/features/friday-review/finding-hope-amidst-hysteria/article8000831.ece|title=Finding hope amidst hysteria|last=Kumar|first=Anuj|date=2015-12-17|work=The Hindu|access-date=2018-10-03|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> ਦ ਕੁਇੰਟ ਦੀ ਪਾਇਲ ਮੋਹੰਕਾ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ "ਡੌਟਰਜ਼ ਆਫ਼ ਮਦਰ ਇੰਡੀਆ ਦੀ ਗਤੀ ਜਾਰੀ ਹੈ..."-ਦ ਕੁਇੰਟ <ref>{{Cite news|url=https://www.thequint.com/voices/women/daughters-of-mother-india-breaks-the-silence-on-gender-violence|title='Daughters of Mother India' Breaks the Silence on Gender Violence|work=The Quint|access-date=2018-10-03|language=en}}</ref> == ਵਧਾਈਆਂ == {| class="wikitable" !ਸਾਲ. !ਪੁਰਸਕਾਰ !ਸ਼੍ਰੇਣੀ !ਕੰਮ. !ਨਤੀਜਾ !ਰੈਫ (ਐਸ) |- | rowspan="1" |2015 |''62ਵੇਂ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫਿਲਮ ਪੁਰਸਕਾਰ'' |ਸਮਾਜਿਕ ਮੁੱਦਿਆਂ 'ਤੇ ਸਰਵੋਤਮ ਫਿਲਮ | rowspan="11" |''ਡੌਟਰਜ਼ ਆਫ਼ ਮਦਰ ਇੰਡੀਆ''|| {{Won}} |<ref>{{Cite news|url=http://www.navhindtimes.in/cinema-as-an-educative-medium/|title=Cinema as an educative medium|last=Chatte|first=Sachin|date=24 November 2015|work=[[The Navhind Times]]}}</ref> |- | rowspan="7" |2016 |''ਕੈਨਸ ਗਲਾਸ ਲਾਇਨਜ਼ ਅਵਾਰਡ'' |ਮੀਡੀਆ ਵਕਾਲਤ|| {{Nom}} |<ref name="calgaryherald">{{Cite news|url=https://calgaryherald.com/entertainment/movies/documentary-daughters-of-mother-india-tackles-horror-with-hope/|title=Documentary Daughters of Mother India tackles horror with hope|last=Volmers|first=Eric|date=26 January 2017|work=[[Calgary Herald]]}}</ref> |- |''ਨਿਊਯਾਰਕ ਇੰਡੀਅਨ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ'' |ਸਰਬੋਤਮ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ|| {{Won}} |<ref>{{Cite news|url=https://www.mid-day.com/articles/the-conspiracy-of-silence-has-been-broken-vibha-bakshi/16182159|title=The conspiracy of silence has been broken: Vibha Bakshi|last=Maskeri|first=Anju|date=3 May 2015|work=[[Mid-Day]]|language=en}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- |''ਸੀਏਐੱਮ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ'' |ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਫ਼ਿਲਮ ਸ਼੍ਰੇਣੀ|| {{Won}} |<ref>{{Cite news|url=https://www.indiawest.com/entertainment/global/daughters-of-mother-india-wins-first-prize-at-cam-international/article_b86f04ca-9fcc-11e6-a7e1-3fc3a0cde9b4.html|title='Daughters of Mother India' Wins First Prize at CAM International Film Festival|date=1 November 2016|work=India West|access-date=3 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20210713114130/https://www.indiawest.com/entertainment/global/daughters-of-mother-india-wins-first-prize-at-cam-international/article_b86f04ca-9fcc-11e6-a7e1-3fc3a0cde9b4.html|archive-date=13 July 2021|language=en}}</ref> |- |''ਨਵਾਂ ਜ਼ੀ ਇੰਡੀਅਨ ਮਹਿਲਾ ਪੁਰਸਕਾਰ'' |ਮਨੋਰੰਜਨ|| {{Won}} |<ref>{{Cite news|url=https://zeenews.india.com/business/iwa/winners.aspx|title=Indian Women Awards Categories, Zee Women Awards 2016 Categories|work=zeenews.india.com|access-date=13 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20170728224342/http://zeenews.india.com/business/iwa/winners.aspx|archive-date=28 July 2017}}</ref> |- |''ਗੋਲਡ ਸਟੀਵੀ'' |ਸਾਲ ਦੀ ਪੀਆਰ ਮੁਹਿੰਮ|| {{Won}} |<ref>{{Cite news|url=https://stevieawards.com/iba/public-relations-awards-winners|title=Public Relations Awards Winners {{!}} Stevie Awards|work=stevieawards.com}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਗਸਤ 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=January 2024|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> |- |''ਕੈਨਸ ਗਲਾਸ ਲਾਇਨਜ਼ ਅਵਾਰਡ'' |ਸੰਕਟ ਅਤੇ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਪੀਆਰ|| {{Nom}} |<ref>{{Cite news|url=https://brandequity.economictimes.indiatimes.com/news/advertising/cannes-lions-2016-four-indian-entries-vie-for-glory-in-the-glass-lions-shortlist/52817974|title=Cannes Lions 2016: Four Indian entries vie for glory in the Glass Lions shortlist – ET BrandEquity|work=[[The Economic Times]]|language=en}}</ref> |- |''ਸਾਬਰੇ ਅਵਾਰਡ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ'' |ਜਨਤਕ ਮਾਮਲੇ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਬੰਧ|| {{Won}} |<ref>{{Cite news|url=https://www.provokemedia.com/latest/article/daughters-of-mother-india-takes-top-honors-at-2016-south-asia-sabre-awards|title=Daughters Of Mother India Takes Top Honors At 2016 South Asia SABRE Awards|language=en}}</ref> |- | rowspan="3" |2017 |''ਮੁੰਬਰੇਲਾ ਏਸ਼ੀਆ ਅਵਾਰਡ'' |ਬਹਾਦਰੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ|| {{Won}} |<ref>{{Cite news|url=https://www.mumbrella.asia/2017/02/results-mumbrella-asia-awards-winners-2017|title=Mumbrella Asia Awards winners 2017|last=Dickinson|first=Eleanor|date=23 February 2017|work=Mumbrella Asia}}</ref> |- |''ਸਪਾਈਕਸ ਏਸ਼ੀਆ ਅਵਾਰਡ'' |ਸੰਕਟ ਸੰਚਾਰ ਅਤੇ ਮੁੱਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਨ|| {{Won}} |<ref>{{Cite news|url=https://www2.spikes.asia/winners/2016/pr/index.cfm?award=101|title=Spikes Asia Awards|work=Spikes Asia|pages=237–281}}</ref> |} == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{Official website|http://www.daughtersofmotherindia.com/}} * {{IMDb title|3437608}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:2014 ਦੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ]] q5374a9c2cr53afciucdg06m6hblw9w 0 191145 838778 815850 2026-05-06T17:13:48Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838778 wikitext text/x-wiki {{ਅੰਦਾਜ਼}} '''ਰਾਗ ਝਿੰਝੋਟੀ''' ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਖਮਾਜ ਥਾਟ ਦਾ ਇੱਕ ਰਾਗ ਹੈ।<ref name="tanarang1">{{cite web |date= |title=Raag Jhinjhoti - Indian Classical Music |url=http://www.tanarang.com/english/jhinjhoti_eng.htm |accessdate=2022-08-25 |publisher=Tanarang.com }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਇਹ ਬਹੁਤ ਹਲਕਾ ਫੁਲਕਾ ਰਾਗ ਹੈ। {| class="wikitable" |'''ਸੁਰ''' |'''ਨਿਸ਼ਾਦ ਕੋਮਲ ਤੇ ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਸੁਰ ਸ਼ੁੱਧ''' |- |'''ਜਾਤੀ''' |'''ਸੰਪੂਰਣ-ਸੰਪੂਰਣ''' |- |'''ਥਾਟ''' |'''ਖਮਾਜ''' |- |'''ਵਾਦੀ''' |'''ਗੰਧਾਰ''' |- |'''ਸੰਵਾਦੀ''' |'''ਨਿਸ਼ਾਦ''' |- |'''ਸਮਾਂ''' |'''ਰਾਤ ਦਾ ਦੂਜਾ ਪਹਿਰ''' |- |'''ਠੇਹਿਰਾਵ ਦੇ ਸੁਰ''' |'''ਸ; ਪ; ਧ ; - ਸੰ ;,ਪ;,ਗ''' |- |'''ਮੁੱਖ ਅੰਗ''' |'''ਧ(ਮੰਦਰ) ਸ ਰੇ ਮ ਗ; ਰੇ ਗ ਸ ਰੇ <u>ਨੀ</u>(ਮੰਦਰ)ਧ(ਮੰਦਰ)ਪ(ਮੰਦਰ)ਧ(ਮੰਦਰ)ਸ,''' '''ਪ(ਮੰਦਰ)ਧ(ਮੰਦਰ)ਸ ਰੇ ਗ ਮ ਗ ;ਮ ਗ ਰੇ ਸ;ਰੇ(ਮੰਦਰ)<u>ਨੀ</u>(ਮੰਦਰ)ਧ (ਮੰਦਰ)ਸ''' |- |'''ਅਰੋਹ''' |'''ਸ ਰੇ ਗ ਮ ਪ ਧ <u>ਨੀ</u> ਸੰ''' |- |'''ਅਵਰੋਹ''' |'''ਸੰ <u>ਨੀ</u> ਧ ਪ ਮ ਗ ਰੇ ਸ''' |} '''ਰਾਗ ਝਿੰਝੌਟੀ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ -''' * ਰਾਗ ਝਿੰਝੌਟੀ ਚੰਚਲ ਸੁਭਾ ਦਾ ਰਾਗ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਜ਼ਾਂ ਤੇ ਵਜਾਉਣ ਲਈ ਖਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਬਹੁਤ ਠੀਕ ਬੈਠਦਾ ਹੈ * ਰਾਗ ਝਿੰਝੌਟੀ 'ਚ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਰਸ ਦਾ ਵੀ ਅਹਿਸਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। * ਰਾਗ ਝਿੰਝੌਟੀ ਵਿੱਚ ਠੁਮਰੀ ਭਜਨ ਇਤਿਅਦਿ ਵੀ ਗਾਏਂ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। * ਰਾਗ ਝਿੰਝੌਟੀ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਮੰਦਰ ਜਾਂ ਮੱਧ ਸਪਤਕ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। *<u>ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸੁਰ ਸੰਗਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰਾਗ ਝਿੰਝੌਟੀ ਦਾ ਸਰੂਪ ਨਿਖਰਦਾ ਹੈ:-</u> *ਪ(ਮੰਦਰ) ਧ(ਮੰਦਰ) ਸ ਰੇ ਮ ਗ ; *ਮ ਗ ਸ ਰੇ ; *<u>ਨੀ</u>(ਮੰਦਰ)ਧ(ਮੰਦਰ); *ਪ(ਮੰਦਰ)ਧ(ਮੰਦਰ)ਸ *ਰੇ ਮ ਪ ਧ <u>ਨੀ</u> ਧ *ਪ ਧ ਮ ਗ *ਰੇ ਗ ਸ ਰੇ *<u>ਨੀ</u>(ਮੰਦਰ)ਧ(ਮੰਦਰ)ਸ *ਰੇ ਮ ਪ <u>ਨੀ</u> ਧ *ਪ ਧ ਸੰ *ਸੰ ਰੇ <u>ਨੀ</u> ਧ ਪ *ਧ ਪ ਮ ਗ *ਮ ਗ ਰੇ ਸ<ref>{{Cite web |date=2024-01-27 |title=राग झिंझोटी - Tanarang Music |url=https://tanarang.com/%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%97-%E0%A4%9D%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%9D%E0%A5%8B%E0%A4%9F%E0%A5%80/ |access-date=2024-12-13 |language=en-US}}</ref> == ਰਾਗ ਝਿੰਝੌਟੀ ਵਿੱਚ ਕੁੱਝ ਹਿੰਦੀ ਫਿਲਮੀ ਗੀਤ == {| class="wikitable" |+ !ਗੀਤ !ਸੰਗੀਤਕਾਰ/ ਗੀਤਕਾਰ !ਗਾਇਕ/ ਗਾਇਕਾ !ਫਿਲਮ/ ਸਾਲ |- |ਬਦਲੀ ਬਦਲੀ ਦੁਨਿਆ ਹੈ ਮੇਰੀ |ਏਸ.ਏਨ.ਤ੍ਰਿਪਾਠੀ/ ਸ਼ੈਲੇਂਦਰ |ਮਹਿੰਦਰ ਕਪੂਰ/ ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ |ਸੰਗੀਤ ਸਮ੍ਰਾਟ ਤਾਨਸੇਨ/1962 |- |ਛੁਪ ਗਿਆ ਕੋਈ ਰੇ ਦੂਰ ਸੇ ਪੁਕਾਰ ਕੇ |ਹੇਮੰਤ ਕੁਮਾਰ/ਰਾਜੇਂਦਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ |ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ |ਚੰਪਾਕਲੀ/1956 |- |ਘੁੰਘਰੂ ਕਿ ਤਰਹ ਬਜਤਾ ਹੀ ਰਹਾ ਹੁੰ ਮੈਂ |ਰਵਿੰਦਰ ਜੈਨ/ ਰਵਿੰਦਰ ਜੈਨ |ਕਿਸ਼ੋਰ ਕੁਮਾਰ |ਚੋਰ ਮਚਾਏ ਸ਼ੋਰ/ 1974 |- |ਜਾ ਜਾ ਰੇ ਜਾ ਬਾਲਮਵਾ |ਸ਼ੰਕਰ ਜੈਕਿਸ਼ਨ/ ਸ਼ੈਲੇਂਦਰ |ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ |ਬਸੰਤ ਬਹਾਰ/ 1956 |- |ਜਾਉਂ ਕਹਾਂ ਬਤਾ ਏ ਦਿਲ |ਸ਼ੰਕਰ ਜੈਕਿਸ਼ਨ/ ਸ਼ੈਲੇਂਦਰ |ਮੁਕੇਸ਼ |ਛੋਟੀ ਬਹਿਨ/1959 |- |ਕੋਈ ਹਮਦਮ ਨਾ ਰਹਾ ਕੋਈ ਸਹਾਰਾ ਨਾ ਰਹਾ |ਕਿਸ਼ੋਰ ਕੁਮਾਰ/ ਮਜਰੂਹ ਸੁਲਤਾਨ ਪੁਰੀ |ਕਿਸ਼ੋਰ ਕੁਮਾਰ |ਝੁਮਰੂ/1961 |- |ਮੇਰੇ ਮੇਹਬੂਬ ਤੁਝੇ ਮੇਰੀ ਮੁਹੱਬਤ ਕਿ ਕਸਮ |ਨੌਸ਼ਾਦ/ਸ਼ਕੀਲ ਬਦਾਯੂਣੀ |ਮੁੰਹਮਦ ਰਫੀ |ਮੇਰੇ ਮੇਹਬੂਬ/ 1963 |- |ਮੋਸੇ ਛੱਲ ਕੀਓ ਜਾਏ |ਏਸ.ਡੀ.ਬਰਮਨ/ ਸ਼ੈਲੇਂਦਰ |ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ |ਗਾਇਡ/1965 |- |ਸੋ ਜਾ ਰਾਜ ਕੁਮਾਰੀ ਸੋ ਜਾ |ਪੰਕਜ ਮਲਿਕ/ ਕੇਦਾਰ ਸ਼ਰਮਾ |ਕੇ.ਐਲ.ਸੇਹਗਲ |ਜ਼ਿੰਦਗੀ/1940 |- |ਤੇਰੀ ਆਂਖੋਂ ਕੇ ਸਿਵਾ ਦੁਨਿਆ ਮੈ |ਮਦਨ ਮੋਹਨ/ਮਜਰੂਹ ਸੁਲਤਾਨ ਪੁਰੀ |ਮੁੰਹਮਦ ਰਫੀ |ਚਿਰਾਗ/1969 |- |ਤੁਮ ਮੁਝੇ ਯੂੰ ਭੁਲਾ ਨਾ ਪਾਓਗ੍ਰੇ |ਸ਼ੰਕਰ ਜੈਕਿਸ਼ਨ/ਹਸਰਤ ਜੈਪੁਰੀ |ਮੁੰਹਮਦ ਰਫੀ |ਪਗਲਾ ਕਹੀੰ ਕਾ/ 1970 |} == ਰਾਗ ਬਾਰੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸ਼ਲੋਕ == '''"ਕੋਮਲ ਮਨਿ ਝਿੰਝੌਟੀਹੈ,ਚਢਤ ਨ ਲਗੇ ਨਿਸ਼ਾਦ।''' '''ਕਹੂੰ ਕੋਮਲ ਗੰਧਾਰ ਹੈ,ਧ-ਗ ਸੰਵਾਦੀ-ਵਾਦੀ ।।"''' - '''ਰਾਗ ਚੰਦ੍ਰਿਕਾਸਾਰ''' == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਰਾਗ]] == ਰਾਗ ਝਿੰਝੋਟੀ ਵਿੱਚ ਗੀਤ == ਇਸ ਰਾਗ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ [[ਅਬਦੁਲ ਕਰੀਮ ਖਾਨ]] ਦੀ [[ਠੁਮਰੀ]] "ਪਿਆ ਬਿਨ ਨਹੀਂ ਆਵਤ ਚੇਨ" ਹੈ ਜੋ [[ਭੀਮਸੇਨ ਜੋਸ਼ੀ]] ਨੇ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਸੁਣੀ ਸੀ ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਸਥਾਈ ਪ੍ਰਭਾਵ ਛੱਡਿਆ ਸੀ। ''ਗੁਲੋਂ ਮੇਂ ਰੰਗ ਭਰੇ,'' [[ਫ਼ੈਜ਼ ਅਹਿਮਦ ਫ਼ੈਜ਼|ਫੈਜ਼ ਅਹਿਮਦ ਫੈਜ਼]] ਦੀ ਇੱਕ ਗ਼ਜ਼ਲ, ਜਿਸ ਨੂੰ [[ਮਹਿਦੀ ਹਸਨ]] ਨੇ ਗਾਇਆ ਹੈ, ਝਿੰਝੌਟੀ ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। m6yb4ftpe11pq7ecl0pwjspoahmh94a 0 193664 838802 786315 2026-05-06T19:15:21Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838802 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Tarun Khanna | image = Tarun Khanna.jpg | birth_date = <!-- birth_dates require a reliable source --> | birth_place = | nationality = | occupation = {{hlist|Model|actor}} | years_active = 2001–present | spouse = {{marriage|Smriti Mohan|2012}}<ref>{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Smriti-Mohan-and-Tarun-Khanna-tie-the-knot/articleshow/14821950.cms |title=Smriti Mohan and Tarun Khanna tie the knot |website=Times of India |date=2012-07-12 }}</ref> }} '''ਤਰੁਣ ਖੰਨਾ''' ਭਾਰਤੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਤੇ ਫਿਲਮ ਅਦਾਕਾਰ ਹੈ। ਤਰੁਨ [[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]] ਅਤੇ [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। <ref>{{Cite web |title=Tarun, Smriti bash for friends - Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/events/mumbai/Tarun-Smriti-bash-for-friends/articleshow/15557101.cms |access-date=2019-08-25 |website=Times of India |language=en}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Short lived stardom for few television actors - Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Short-lived-stardom-for-few-television-actors/articleshow/16490368.cms |access-date=2019-08-25 |website=Times of India |language=en}}</ref> <ref>{{Cite web |date=22 May 2017 |title=Aarambh actor Tarun Khanna: TV is not being stereotyped nowadays |url=https://indianexpress.com/article/entertainment/television/aarambh-actor-tarun-khanna-tv-is-not-being-stereotyped-nowadays-4668597/ |website=Indian Express}}</ref> == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == ਤਰੁਨ ਖੰਨਾ ਦਾ ਵਿਆਹ ਸਾਥੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਦਾਕਾਰਾ ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਖੰਨਾ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਹੈ। <ref>{{Cite web |title=Real-life couple Tarun and Smriti play Shiv Parvati on different shows - Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Real-life-couple-Tarun-and-Smriti-play-Shiv-Parvati-on-different-shows/articleshow/52416735.cms |access-date=2019-08-25 |website=Times of India |language=en}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Smriti Khanna: I would love to do a family drama now - Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/smriti-khanna-i-would-love-to-do-a-family-drama-now/articleshow/66449210.cms |access-date=2019-08-25 |website=Times of India |language=en}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਜਨਮ 2014 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। === ਮੀਡੀਆ === ਲਗਭਗ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿਥਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਕਲਪਨਾ ਸ਼ੋਆਂ ਵਿੱਚ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਨਿਭਾਉਣ ਵੱਲ ਵਧਦੇ ਹੋਏ 2013 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਇੰਟਰਵਿਊ ਵਿੱਚ ਤਰੁਨ ਖੰਨਾ ਨੇ ਮੰਨਿਆ ਕਿ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਸਾਬਣ "ਮੂਰਖ ਅਤੇ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਿਖੇ" ਹਨ। <ref name=":0">{{Cite web |date=2013-12-24 |title=I hate doing daily soaps: Tarun Khanna |url=https://www.hindustantimes.com/tv/i-hate-doing-daily-soaps-tarun-khanna/story-aGaop2Weupkrelh7S0S9aM.html |access-date=2019-08-25 |website=Hindustan Times |language=en}}</ref> 2015 ਦੀ ਇੱਕ ਇੰਟਰਵਿਊ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਦੁਹਰਾਇਆ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਬਿਹਤਰ ਲਿਖਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। <ref>{{Cite web |date=2015-09-29 |title=Tarun Khanna: TV needs improvement in writing |url=https://www.mid-day.com/articles/tarun-khanna-tv-needs-improvement-in-writing/16569175 |access-date=2019-08-25 |website=mid-day |language=en }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <ref>{{Cite web |date=2015-12-25 |title=TV needs improvement in writing: Tarun Khanna |url=https://indianexpress.com/article/entertainment/television/tv-needs-improvement-in-writing-tarun-khanna/ |access-date=2019-08-25 |website=The Indian Express |language=en-IN}}</ref> == ਫਿਲਮੋਗ੍ਰਾਫੀ == === ਫਿਲਮਾਂ === {| class="wikitable sortable" !ਸਾਲ ! ਸਿਰਲੇਖ ! ਭੂਮਿਕਾ ! ਭਾਸ਼ਾ ! ਨੋਟਸ |- | 2010 | ''ਮਾਰ ਜਵਾਨ ਗੁਰ ਖਾਕੇ'' | ਰੌਕੀ | rowspan="3" | ਪੰਜਾਬੀ | |- | 2012 | ''ਪਤਤ ਨ ਰਬ ਕਹਦਿਆ ਰੰਗਨ ਚ ਰਾਜ਼ੀ'' | ਹਰਮਨ ਸਿੰਘ | |- | 2013 | ''ਪੂਜਾ ਕਿਵੇਨ ਏ.ਏ'' | | |- | 2016 | ''ਡਿਸ਼ੂਮ'' | ਇੰਸਪੈਕਟਰ ਸਈਦ | ਹਿੰਦੀ | | |- | 2017 | ''ਮੁਕੱਦਰਪੁਰ ਕਾ ਮਜਨੂੰ'' | ਗੁਰੂ ਜੇਸੀ ਬਾਬਾ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰੋ | ਹਿੰਦੀ | ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ |- |} == ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ == {| class="wikitable sortable" !Year !Serial !Role !Notes |- |2001–2003 |''Kabhi Aaye Na Judaai'' |Sameer | |- |2003 |''Saara Akaash'' |Sikandar (Blue Fox) / Varun Saxena | |- |2003–2004 |''Kasautii Zindagii Kay'' |Praveen Sengupta | |- |2004 2004 -- 2005 |''Kittie Party''Guns & Roses |Narang |Episode 4 onwards |- | rowspan="2" |2005 |''Kohinoor'' |Rakesh Mehra | |- |''Sarkarr:Rishton Ki Ankahi Kahani'' | | |- |2005–2006 |''Kituu Sabb Jaantii Hai'' |Yuvraaj | |- |2006 |''Pyaar Ke Do Naam: Ek Raadha, Ek Shyaam'' |Ajay Singh Rathore | |- |2006–2007 |''Kuch Apne Kuch Paraye'' |Aditya Raichand | |- | rowspan="6" |2007 |''Aahat'' - Anniversary |Deepesh |Episode 4 |- |''Kulvaddhu'' |Advocate Dhanraj Singhania | |- |''Ssshhhh...Phir Koi Hai'' - Dastakhat |Neeraj |Episode 34 |- |''Ssshhhh...Phir Koi Hai'' - Saaya |Girish Gupta |Episode 41 |- |''Bhabhi'' |Samar Kapoor | |- |''Zaara'' |D.K. | |- |2007–2008 |''Dhak Dhak In Dubai'' |Rasik Sarabhai | |- |2008 |''Ssshhhh...Phir Koi Hai'' - Goh Peeche Mat Dekhna : Part 1 & Part 2 |Kunwar / Ankur |Episodes 74-75 |- | rowspan="2" |2008–2009 |''Mata Ki Chowki'' |Yash Kumar | |- |Jai shri krishna |God [[ਹਨੂੰਮਾਨ|Hanuman]] | |- | rowspan="2" |2009 |''Ssshhhh...Phir Koi Hai'' - Qayamat : Part 1 - Part 8 |SP Arjun Mehra |Episodes 166-173 |- |''Kahaniya Vikram Aur Betaal Ki'' |King [[ਵਿਕਰਮਾਦਿੱਤ|Vikramaditya]] | |- | rowspan="2" |2010 |''Agnipareeksha Jeevan Ki – Gangaa'' |Harshvardhan (Mahantji) | |- |''Jhansi Ki Rani'' |Ali Bahadur | |- | rowspan="2" |2011 |''Adaalat'' - Qatil Boxer |Tejas Yadav / Arjun Yadav |Episode 14 |- |''[[ਚੰਦਰਗੁਪਤ ਮੌਰੀਆ (2011 ਟੀਵੀ ਸੀਰੀਜ਼)|Chandragupta Maurya]]'' |Karvinath | |- |2011–2012 |''Shobha Somnath Ki'' |Dadda Chaulukya | |- |2012 |''Rishton Ke Bhanwar Mein Uljhi Niyati'' |Tarun Khanna | |- |2012–2013 |''C.I.D.'' |Inspector Suraj | |- |2013 |''Devon Ke Dev...Mahadev'' |[[ਰਾਵਣ|Ravana]] | |- |2013–2014 |''Rangrasiya'' |Thakur Param Singh Tejawat | |- | rowspan="3" |2014 |''Mahabharat'' |[[ਬਲਰਾਮ|Balaram]] | |- |''Ishq Kills'' |Randhir |Episode 6 |- |''Savdhaan India'' |Devraj Singh |Episode 664 |- |2014–2015 |''Adaalat'' |Advocate Jog | |- | rowspan="2" |2015 |''Neeli Chatri Waale'' |Bobby's friend | |- |''Bharat Ka Veer Putra – Maharana Pratap'' |Zahir Saaka | |- |2015–2016 |''Police Factory'' |Shamsher Singh Devgan |<ref>{{Cite web |title=Tarun's first comedy role - Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Taruns-first-comedy-role/articleshow/48575132.cms |access-date=2019-08-25 |website=The Times of India |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=ATM mishap in 'Police Factory' - Times of India ► |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/ATM-mishap-in-Police-Factory/articleshow/49195728.cms |access-date=2019-08-25 |website=The Times of India |language=en}}</ref> |- |2015–2017 |''Santoshi Maa'' | rowspan="2" |[[ਸ਼ਿਵ|God Shiva]] | |- |2016–2018 |''Karmaphal Daata Shani'' |<ref>{{Cite web |title=Tarun Khanna to play the angry Rudra in Shani - Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/tarun-khanna-to-play-the-angry-rudra-in-shani/articleshow/57274879.cms |access-date=2019-08-25 |website=The Times of India |language=en}}</ref> |- |2017 |''Aarambh'' |Kayasth |<ref>{{Cite web |date=2017-05-22 |title=Aarambh actor Tarun Khanna: TV is not being stereotyped nowadays |url=https://indianexpress.com/article/entertainment/television/aarambh-actor-tarun-khanna-tv-is-not-being-stereotyped-nowadays-4668597/ |access-date=2019-08-25 |website=The Indian Express |language=en-IN}}</ref><ref>{{Cite web |date=2017-05-22 |title=Baahubali writer doing a TV show proves small screen has bigger reach: Aarambh actor Tarun |url=https://www.hindustantimes.com/tv/baahubali-writer-doing-a-tv-show-proves-small-screen-has-bigger-reach-aarambh-actor-tarun/story-sXkBixSQgB6xbU1awVUtwM.html |access-date=2019-08-25 |website=Hindustan Times |language=en}}</ref> |- | rowspan="3" |2018 |''Paramavatar Shri Krishna'' |God Shiva | |- |''Mere Sai'' |Ratnakar Rao |<ref>{{Cite web |title=Tarun Khanna roped in for 'Mere Sai' - Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/tarun-khanna-roped-in-for-mere-sai/articleshow/63628113.cms |access-date=2019-08-25 |website=The Times of India |language=en}}</ref> |- |''Porus'' | rowspan="2" |[[ਚਾਣਕਿਆ|Chanakya]] |<ref>{{Cite web |title=Tarun Khanna replaces Chetan Pandit to play Chanakya in 'Porus' - Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/tarun-khanna-replaces-chetan-pandit-to-play-chanakya-in-porus/articleshow/65899079.cms |access-date=2019-08-25 |website=The Times of India |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Tarun Khanna to go bald for 'Porus' - Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/tarun-khanna-to-go-bald-for-porus/articleshow/65951334.cms |access-date=2019-08-25 |website=The Times of India |language=en}}</ref> |- |2018–2019 |''Chandragupta Maurya'' |<ref>{{Cite web |title=Tarun Khanna's quick weight loss for TV show - Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/tarun-khannas-quick-weight-loss-for-tv-show/articleshow/69354466.cms |access-date=2019-08-25 |website=The Times of India |language=en}}</ref><ref>{{Cite magazine|date=May 16, 2019|title=Chandragupta Maurya actor Tarun Khanna lost 8 kg in 20 days. Here's how|url=https://www.indiatoday.in/television/celebrity/story/chandragupta-maurya-actor-tarun-khanna-lost-8-kg-in-20-days-here-s-how-1526257-2019-05-16|magazine=India Today|language=en|access-date=2019-08-25}}</ref> |- | rowspan="2" |2018–2023 | rowspan="2" |''RadhaKrishn'' |God Shiva |<ref>{{Cite web |date=2018-12-17 |title=THIS actor to play Lord Shiva for the third time on-screen in 'RadhaKrishn'! |url=https://www.abplive.in/television/radhakrishn-tarun-khanna-to-play-lord-shiva-on-screen-for-the-third-time-878729 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190825203754/https://www.abplive.in/television/radhakrishn-tarun-khanna-to-play-lord-shiva-on-screen-for-the-third-time-878729 |archive-date=25 August 2019 |access-date=2019-08-25 |website=www.abplive.in |language=en-US |agency=ABP News Bureau}}</ref> |- |God Hanuman | |- | rowspan="2" |2019 |''Ram Siya Ke Luv Kush'' |God Shiva / [[ਪਰਸ਼ੂਰਾਮ|Parashurama]] | |- |''Namah'' | rowspan="2" |God Shiva | |- | rowspan="2" |2020 |''Devi Adi Parashakti'' | |- |Tenali Rama |King [[ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇਵ ਰਾਏ|Krishnadevaraya]] | |- |2021 |''[[ਸੋਨੀ ਇੰਟਰਟੇਨਮੈਂਟ ਟੈਲੀਵਿਜਨ (ਭਾਰਤ)|Vighnaharta Ganesha]]'' |[[ਤੁਲਸੀ ਦਾਸ|Tulsidas]] |<ref>{{Cite web |date=2 July 2021 |title='विघ्नहर्ता गणेश' में तुलसीदास का किरदार निभाएंगे तरुण खन्ना, कहा- मैंने इसे चुनौती के रूप में स्वीकार किया |url=https://www.tv9hindi.com/entertainment/television/tarun-khanna-to-play-tulsidas-on-show-vighnaharta-ganesh-after-getting-praises-from-show-tenali-rama-719543.html}}</ref> |- |2021–2022 |''Jai Kanhaiya Lal Ki'' |God Shiva/God Hanuman | |- |2023–2024 |''Shiv Shakti – Tap Tyaag Tandav'' |Devraj [[ਇੰਦਰ|Indra]] | |- |2024–present |''Shrimad Ramayan'' |God Shiva | |} == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|2}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{IMDb name}} * Tarun Khanna on Instagram {{Authority control}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਪੁਰਸ਼ ਅਦਾਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] o0xygzp3tvvpjdildul3qh77okndg7m 0 193665 838800 786333 2026-05-06T19:00:28Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838800 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Tanuj Virwani | image = Tanuj Virwani at LUV U SONIYO event1.jpg | image_size = | alt = A man smiling at the camera | caption = Virwani at an event for ''[[Luv U Soniyo]]'', 2013 | birth_date = {{birth date and age|1986|11|29|df=y}} | birth_place = [[Delhi]], [[India]] | occupation = {{hlist|Actor|model}} | years_active = 2013–present | spouse = {{marriage|Tanya Jacob|2023}}<ref>{{cite news|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/exclusive-tanuj-virwani-speaks-on-wedding-with-tanya-jacob-and-marrying-an-outsider-9083403/lite/|title=Tanuj Virwani-Tanya Jacob wedding: 'Not a conscious effort to marry someone not from Bollywood'|work=The Indian Express|date=26 December 2023|access-date=31 December 2023}}</ref> | mother = [[Rati Agnihotri]] | relatives = }} '''ਤਨੁਜ ਵੀਰਵਾਨੀ''' ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰ ਅਤੇ ਮਾਡਲ ਹੈ, ਜੋ [[ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ|ਬਾਲੀਵੁੱਡ]] ਇੰਡਸਟਰੀ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਹੈ। ਤਨੁਜ 2017 ਅਮੇਜ਼ਨ ਓਰੀਜਨਲ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸੀਰੀਜ਼ <nowiki><i id="mwEg">ਇਨਸਾਈਡ ਐਜ</i></nowiki> ਵਿੱਚ ਵਾਯੂ ਰਾਘਵਨ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੇ [[ਜੈਨੀਫ਼ਰ ਵਿੰਗੇਟ|ਜੈਨੀਫਰ ਵਿੰਗੇਟ]] ਅਤੇ ZEE5 ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਸਫਲ ਸ਼ੋਅ ''ਪੋਇਜ਼ਨ'' ਦੇ ਉਲਟ Alt ਬਾਲਾਜੀ ਦੇ ''ਕੋਡ ਐਮ'' ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਟੁੱਟ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਨਿਭਾਈਆਂ ਹਨ। ਤਨੁਜ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰੇਸੀ ਥ੍ਰਿਲਰ ''ਵਨ ਨਾਈਟ ਸਟੈਂਡ'' ਵਿੱਚ [[ਸਨੀ ਲਿਓਨ|ਸੰਨੀ ਲਿਓਨ]] ਦੇ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਅਭਿਨੇਤਾ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਸਨੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਲਿਖਣ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਦਿਖਾਈ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਸਮਾਜਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਲਘੂ ਫਿਲਮਾਂ ਬਣਾਈਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਮਸ਼ਹੂਰ ਵੈੱਬ ਸੀਰੀਜ਼ ''ਇਲੀਗਲ'' ਆਫ ਵੂਟ ਸਿਲੈਕਟ ਦੇ ਦੂਜੇ ਸੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਆਏ ਸਨ। == ਕਰੀਅਰ == ਤਨੁਜ ਅਦਾਕਾਰਾ [[ਰਤੀ ਅਗਨੀਹੋਤਰੀ]] ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ। <ref>{{Cite web |last=Viyavahere |first=Renuka |date=28 January 2017 |title=Tanuj Virwani: I have had one-night stands in college |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Tanuj-Virwani-I-have-had-one-night-stands-in-college/articleshow/51699959.cms |access-date=22 December 2018 |website=The Times of India}}</ref> ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਕਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 2013 ਵਿੱਚ ਜੋ ਰਾਜਨ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਤ [[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]] ਫਿਲਮ ''ਲਵ ਯੂ ਸੋਨਿਓ'' ਨਾਲ ਕੀਤੀ। ਤਨੁਜ ਅਗਲੀ ਵਾਰ 2014 ਵਿੱਚ ਤਨੁਸ਼੍ਰੀ ਚੈਟਰਜੀ ਬਾਸੂ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਤ ਫਿਲਮ ''ਪੁਰਾਨੀ ਜੀਨਸ'' ਵਿੱਚ ਇਜ਼ਾਬੇਲ ਲੀਤੇ ਅਤੇ ਆਦਿਤਿਆ ਸੀਲ ਦੇ ਨਾਲ ਨਜ਼ਰ ਆਇਆ। ਤਨੁਜ ਅਗਲੀ ਵਾਰ ਜੈਸਮੀਨ ਮੋਸੇਸ ਡਿਸੂਜ਼ਾ ਦੇ ''ਵਨ ਨਾਈਟ ਸਟੈਂਡ'' ਵਿੱਚ [[ਸਨੀ ਲਿਓਨ|ਸੰਨੀ ਲਿਓਨ]] ਦੇ ਨਾਲ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ। ਇਹ ਫਿਲਮ ਮਈ 2016 ਵਿੱਚ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਈ। ਫਿਰ 2017 ਦੀ ਐਮਾਜ਼ਾਨ ਸੀਰੀਜ਼ ''ਇਨਸਾਈਡ ਐਜ ਵਿੱਚ'' <ref>{{Cite web |last=Wadhawan |first=Nikita |date=2017-07-10 |title=Tanuj Virvani: Tashan on the edge |url=http://www.freepressjournal.in/entertainment/tanuj-virvani-tashan-on-the-edge/1099959 |access-date=2017-07-17 |website=[[The Free Press Journal]]}}</ref> ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਸ਼ਹੂਰ ਰਿਐਲਿਟੀ ਟੀਵੀ ਸ਼ੋਅ ''ਬਾਕਸ ਕ੍ਰਿਕੇਟ ਲੀਗ'' ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ। <ref>{{Cite web |date=18 March 2018 |title=I have constantly tried to stay away from the drama of BCL |url=https://www.mid-day.com/articles/tanuj-virwani-i-have-constantly-tried-to-stay-away-from-the-drama-of-bcl/19213159 |access-date=22 December 2018 |website=mid-day |language=en }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਤਨੁਜ ਨੇ 2017 ਵਿੱਚ ਐਮੀ ਨਾਮਜ਼ਦ ਲੜੀ ਇਨਸਾਈਡ ਐਜ ਦੇ ਨਾਲ ਡਿਜੀਟਲ ਮਾਧਿਅਮ ਵਿੱਚ ਕਦਮ ਰੱਖਿਆ। ਫਿਰ ਉਸਨੇ ZEE5 ਅਸਲੀ ਜ਼ਹਿਰ ਦੇ ਨਾਲ ਇਸਦਾ ਅਨੁਸਰਣ ਕੀਤਾ ਜੋ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹਿੱਟ ਸਾਬਤ ਹੋਇਆ। ਉਸਨੇ [[ਜੈਨੀਫ਼ਰ ਵਿੰਗੇਟ|ਜੈਨੀਫਰ ਵਿੰਗੇਟ ਦੇ]] ਉਲਟ ਅਲਟ ਬਾਲਾਜੀ ਦੇ ਕੋਡ ਐਮ 'ਤੇ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ [[ਮੀਰਾ ਚੋਪੜਾ]] ਦੇ ਉਲਟ ਡਿਜ਼ਨੀ + ਹੌਟਸਟਾਰ ਮੂਲ ਦ ਟੈਟੂ ਕਤਲ ਵਿੱਚ ਡੌਨ ਦਾ ਕਿਰਦਾਰ ਵੀ ਨਿਭਾਇਆ। ਤਨੁਜ 2021 ਵਿੱਚ Disney+ Hotstar 'ਤੇ ਇੱਕ ਕਾਮੇਡੀ ਥ੍ਰਿਲਰ ਵੈੱਬ ਸੀਰੀਜ਼ [[ਬਰਖਾ ਸਿੰਘ]] ਦੇ ਨਾਲ ਮਰਡਰ ਮੇਰੀ ਜਾਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਜ਼ਰ ਆਇਆ। ਉਸੇ ਸਾਲ ਉਹ [[ਨਿਵੇਦਿਤਾ ਬਾਸੂ]] ਦੀ ਕ੍ਰਾਈਮ ਥ੍ਰਿਲਰ ਤੰਦੂਰ ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਲ ਸ਼ਰਮਾ ਦੀ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਣ ਲਈ [[ਰਸ਼ਮੀ ਦੇਸਾਈ|ਰਸ਼ਮੀ ਦੇਸਾਈ ਦੇ]] ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ। == ਫਿਲਮੋਗ੍ਰਾਫੀ == === ਫਿਲਮਾਂ === {| class="wikitable sortable plainrowheaders" ! scope="col" |ਸਾਲ ! scope="col" | ਸਿਰਲੇਖ ! scope="col" | ਭੂਮਿਕਾ ! scope="col" | ਨੋਟਸ |- | 2013 | scope="row" | ''ਲਵ ਯੂ ਸੋਨੀਓ'' | ਮਾਰਕ ਬ੍ਰਿਗੇਂਜ਼ਾ | |- | 2014 | scope="row" | ''ਪੁਰਾਨੀ ਜੀਨਸ'' | ਸਿਧਾਰਥ "ਸਿਦ" ਰੇ | |- | 2016 | scope="row" | ''ਵਨ ਨਾਈਟ ਸਟੈਂਡ'' | ਉਰਵਿਲ ਰਾਏਸਿੰਘ | |- | 2024 | scope="row" | ''ਯੋਧਾ'' | ਸਮੀਰ ਖਾਨ | |- | 2025 | scope="row" | ''ਆਓ ਮਿਲੀਏ'' | ਨਿਖਿਲ | |} === ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ === {| class="wikitable" !ਸਾਲ ! ਸਿਰਲੇਖ ! ਭੂਮਿਕਾ ! ਨੋਟਸ ! ਰੈਫ |- | 2018 | ''ਬਾਕਸ ਕ੍ਰਿਕਟ ਲੀਗ'' | ਪ੍ਰਤੀਯੋਗੀ | | |- | 2024 | ''MTV Splitsvilla 15'' | ਮੇਜ਼ਬਾਨ | | |} === ਵੈੱਬ ਸੀਰੀਜ਼ === {| class="wikitable sortable" !Year !Title !Role !Notes !Ref. |- |2017–present |''Inside Edge'' |Vayu Raghavan | | |- | rowspan="4" |2018 |''Jigsaw'' |Ronny |Producer | |- |''Scent of a Women'' |Stranger | | |- |''Riha'' | |Director, producer | |- |''Naash'' | |Director, producer, editor | |- | rowspan="2" |2019 |''Fuh Se Fantasy'' |Tahir | | |- |<nowiki><i id="mwug">Poison</i></nowiki> |Ranveer | |<ref>{{Cite web |date=2019-05-02 |title=Poison actor Tanuj Virwani: Whatever work I am getting is because of Inside Edge |url=https://indianexpress.com/article/entertainment/web-series/tanuj-virwani-poison-inside-edge-5706750/ |access-date=2019-06-18 |website=The Indian Express |language=en-IN}}</ref> |- |2020–2022 |''Code M'' |Angad Sandhu | | |- | rowspan="4" |2020 |''Urban Incarceration'' | | | |- |''Illegal - Justice, Out of Order'' |Raghav | | |- |''Masaba Masaba'' |Manav | | |- |''Lips Don't Lie'' |Karan | | |- | rowspan="4" |2021 |''The Tattoo Murders'' |Prahar Pratap | |<ref>{{Cite magazine|last=Jaideep Shukla|date=March 4, 2021|title=Tanuj Virwani on playing the villain in web series Kamathipura: It's a powerful role|url=https://www.indiatoday.in/binge-watch/story/tanuj-virwani-on-playing-the-villain-in-web-series-kamathipura-it-s-a-powerful-role-1775583-2021-03-04|magazine=India Today|language=en|access-date=2021-03-27}}</ref> |- |''Tandoor'' |Sahil Sharma | |<ref>{{Cite magazine|last=Shweta Keshri|date=March 22, 2021|title=Tanuj Virwani says any actor would kill for the character I play in Tandoor|url=https://www.indiatoday.in/binge-watch/story/tanuj-virwani-says-any-actor-would-kill-for-the-character-i-play-in-tandoor-1782250-2021-03-22|magazine=India Today|language=en|access-date=2021-05-22}}</ref><ref>{{Cite web |last=Service |first=Tribune News |title=First look of Tanuj Virwani in his upcoming series Tandoor |url=https://www.tribuneindia.com/news/lifestyle/first-look-of-tanuj-virwani-in-his-upcoming-series-tandooryoung-ambitious-174385 |access-date=2021-05-22 |website=Tribuneindia News Service |language=en}}</ref> |- |''Murder Meri Jaan'' |Aditya | |<ref>{{Cite web |date=7 May 2021 |title=Murder Meri Jaan: लुटेरी दुल्हन से शादी, फिर मर्डर, तनुज विरवानी ने बताई नई सीरीज की कहानी |url=https://www.aajtak.in/entertainment/news/story/murder-meri-jaan-web-series-tanuj-virwani-exclusive-interview-actress-barkha-singh-tmov-1250853-2021-05-07 |access-date=2021-05-07 |website=Aaj Tak |language=hi}}</ref> |- |<nowiki><i id="mwAQM">Cartel</i></nowiki> |Major Bhau | | |- | rowspan="1" |2024 |''Murshid'' |Kumar Pratap | |<ref>{{Cite magazine|title='Murshid' Trailer: Kay Kay Menon and Tanuj Virwani starrer 'Murshid' Official Trailer|url=https://timesofindia.indiatimes.com/videos/entertainment/web-series/hindi/murshid-trailer-kay-kay-menon-and-tanuj-virwani-starrer-murshid-official-trailer/videoshow/112670632.cms|magazine=TimesofIndia|language=en|access-date=2024-08-22}}</ref> |- |} == ਹਵਾਲੇ == <references /> == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [[imdbname:4858207|ਤਨੁਜ ਵੀਰਵਾਨੀ]] IMDb 'ਤੇ [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਮਰਦ ਅਦਾਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਪੁਰਸ਼ ਅਦਾਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1986]] 0urif9limi1ohp7n4ulmrfpz1ztz14o 0 194675 838747 827427 2026-05-06T12:55:54Z Fotokannan 22125 838747 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਸੂਰਿਆ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਮੂਰਤੀ | image = File:Soory akrishnamoorthy.jpg | alt = | caption = | other_names = ਨਟਰਾਜ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਮੂਰਤੀ | birth_name = | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = | nationality = ਭਾਰਤੀ | occupation = ਕਲਾਕਾਰ, ਪਰਉਪਕਾਰੀ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨੀ | years_active = | known_for = | notable_works = | awards = ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੇ ਸਟੇਜ ਕਰਾਫਟ ਅਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਲਈ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰ }} '''ਸੂਰਿਆ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਮੂਰਥੀ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Soorya Krishnamoorthy''')''',''' ਜਿਸਨੂੰ '''ਨਟਰਾਜ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਮੂਰਤੀ'''<ref>{{Cite web |last=Gopal |first=B. Madhu |date=12 February 2021 |title=Soorya reaches out to budding artistes |url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/soorya-reaches-out-to-budding-artistes/article33816448.ece |website=The Hindu |language=en-IN}}</ref> ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਕਲਾਕਾਰ, ਸਮਾਜ ਸੇਵਕ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=25 February 2009 |title=A modern theatre for performing arts |url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/A-modern-theatre-for-performing-arts/article16341231.ece |website=The Hindu |language=en-IN}}</ref> ਉਹ ਕੇਰਲ ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕੈਡਮੀ<ref>{{Cite web |title=Mathrubhumi English - Heritage Studies for MGS, Sangeetha Nataka academy for Soorya Krishnamoorthy |url=http://www.mathrubhumi.com/english/story.php?id=112187 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110731155418/http://www.mathrubhumi.com/english/story.php?id=112187 |archive-date=31 July 2011 |website=Mathrubhumi}}</ref> ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ ਹਨ ਅਤੇ ਸੂਰਿਆ ਸਟੇਜ ਅਤੇ ਫਿਲਮ ਸੋਸਾਇਟੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=International Film Festival of Kerala: Iranian director Dariush Mehrjui to receive lifetime achievement award |url=https://www.indiatoday.in/movies/regional-cinema/story/international-film-festival-of-kerala-iranian-director-dariush-mehrjui-to-receive-lifetime-achievement-award-275637-2015-12-04 |website=India Today |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Theatre in Kerala on life support |url=http://archive.asianage.com/kochi/theatre-kerala-life-support-620 |website=The Asian Age |language=en |access-date=2025-03-01 |archive-date=2025-05-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250503074054/http://archive.asianage.com/kochi/theatre-kerala-life-support-620 |url-status=dead }}</ref> 1996 ਵਿੱਚ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਮੂਰਤੀ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੇ ਸਟੇਜ ਕਰਾਫਟ ਅਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਲਈ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਕੇਰਲ, ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਅਤੇ ਪੁਡੂਚੇਰੀ ਸਰਕਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਸਨਮਾਨਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=From Nataraja to Soorya |url=https://www.newindianexpress.com/education/edex/2013/jan/07/from-nataraja-to-soorya-440614.html |website=The New Indian Express}}</ref><ref>{{Cite web |title=Soorya Festival Invokes a Powerful Sense of Unity —- Soorya Krishnamoorthy's 'Sangamam' Premiered in Houston May 5 {{!}} Indo American News |url=https://www.indoamerican-news.com/soorya-festival-invokes-a-powerful-sense-of-unity-soorya-krishnamoorthys-sangamam-premiered-in-houston-may-5/ |access-date=2025-03-01 |archive-date=2025-04-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250424094730/https://www.indoamerican-news.com/soorya-festival-invokes-a-powerful-sense-of-unity-soorya-krishnamoorthys-sangamam-premiered-in-houston-may-5/ |url-status=dead }}</ref> 2016 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ ਅਮਜਦ ਅਲੀ ਖਾਨ ਦੁਆਰਾ ਪਦਮ ਪੁਰਸਕਾਰਾਂ ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=List of nominees, 2016 |url=https://www.mha.gov.in/sites/default/files/2023-01/List_%2520PadmaAwards-2016.pdf |website=mha.gov.in}}</ref> 2023 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ [[ਕੇਰਲਾ ਪੁਰਸਕਾਰ|ਕੇਰਲ ਪ੍ਰਭਾ ਪੁਰਸਕਾਰ]] ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜੋ ਕਿ ਕੇਰਲ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਦੂਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਨਮਾਨ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=2023-11-01 |title=2023-ലെ കേരള പുരസ്‌കാരങ്ങൾ പ്രഖ്യാപിച്ചു; ടി. പത്മനാഭന് കേരള ജ്യോതി |url=https://www.mathrubhumi.com/literature/news/kerala-award-2023-announced-tpadmanabhan-bags-kerala-jyothi-award-1.9035186 |access-date=2023-11-01 |website=Mathrubhumi |language=en}}</ref> == ਕਰੀਅਰ == 1972 ਵਿੱਚ ਕੋਲਮ ਦੇ ਟੀਕੇਐਮ ਕਾਲਜ ਆਫ਼ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਤੋਂ ਇਲੈਕਟ੍ਰੀਕਲ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਪੁਲਾੜ ਖੋਜ ਸੰਗਠਨ (ਇਸਰੋ) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਗਿਆਨੀ/ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ<ref name="TH">{{Cite web |last=M |first=Athira |date=26 October 2018 |title='I didn't expect Soorya to become a movement in itself': Soorya Krishnamoorthy |url=https://www.thehindu.com/entertainment/in-conversation-with-soorya-krishnamoorthy/article25331863.ece |website=The Hindu |language=en-IN}}</ref><ref>{{Cite web |title=Unite to preserve Sugathakumari's house: Soorya Krishnamoorthy |url=https://www.newindianexpress.com/cities/kochi/2023/apr/18/unite-to-preserve-sugathakumaris-house-soorya-krishnamoorthy-2566853.html#:~:text=Nataraja%20Krishnamoorthy%20%E2%80%94%20better%20known%20as,cultural%20activist%2C%20and%20stage%20director. |website=The New Indian Express}}</ref> ਅਤੇ 1977 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਸੂਰਿਆ ਫੈਸਟੀਵਲ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਜੋ ਕਿ ਉਸਦੀ ਸੰਸਥਾ ਸੂਰਿਆ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਨਾਚ ਫੈਸਟੀਵਲ ਦੁਆਰਾ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Soorya Festival, Cultural event, Enchanting Kerala, Newsletter, Kerala Tourism |url=https://www.keralatourism.org/kerala-article/2011/soorya-festival/139 |website=Kerala Tourism |language=en}}</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਸਨੇ 2011 ਦੀ ਭਾਰਤੀ ਕੋਰਟਰੂਮ ਡਰਾਮਾ ਫਿਲਮ ਮੇਲਵਿਲਾਸੋਮ ਲਈ ਸਕ੍ਰੀਨਪਲੇ ਵੀ ਲਿਖਿਆ। 2006 ਵਿੱਚ, ਉਹ ਜੌਨ ਅਬ੍ਰਾਹਮ ਅਵਾਰਡਸ ਅਤੇ ਪੀ. ਪਦਮਰਾਜਨ ਅਵਾਰਡਸ ਦੀ ਫਿਲਮ ਅਵਾਰਡਸ ਜਿਊਰੀ ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ ਸਨ। ਉਹ ਦੂਰਦਰਸ਼ਨ ਸਲਾਹਕਾਰ ਕਮੇਟੀ, ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿਭਾਗ, ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਮਾਹਿਰ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਵੀ ਰਹੇ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿਭਾਗ, ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸਟੀਅਰਿੰਗ ਕਮੇਟੀ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਨੀਤੀ ਨੂੰ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨ ਲਈ।<ref>{{Cite web |date=9 November 2012 |title=Kerala: Roping in Gulf Malayalis to revive age-old arts |url=https://www.news18.com/news/india/kerala-roping-in-gulf-malayalis-to-revive-age-old-arts-520933.html |website=News18 |language=en}}</ref> == ਪੁਰਸਕਾਰ == * 1994: ਕੇਰਲ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਰਚਨਾਤਮਕ ਕਲਾਕਾਰ ਲਈ "ਪ੍ਰਤੀਬਾ ਪ੍ਰਣਾਮ" ਪੁਰਸਕਾਰ * 1994: ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਆਫ਼ ਫਿਲਮ ਸੋਸਾਇਟੀਜ਼ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ ਦੁਆਰਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀ ਫਿਲਮ ਸੋਸਾਇਟੀ ਆਫ਼ ਕੰਟਰੀ ਲਈ ਜੌਨ ਅਬ੍ਰਾਹਮ ਪੁਰਸਕਾਰ।<ref>{{Cite web |date=11 September 2012 |title=Emerging Kerala Global Connect Coffee Table Book by MK Menon - Issuu |url=https://issuu.com/dcmedia/docs/full_book |website=issuu.com |language=en |access-date=1 ਮਾਰਚ 2025 |archive-date=3 ਮਈ 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250503075454/https://issuu.com/dcmedia/docs/full_book |url-status=dead }}</ref> * 2001: ਕੇਰਲ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਸਦੀਵੀ ਜੀਵਨ ਦੇ 101 ਵਿਸ਼ਵ-ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕੇਰਲ ਵਾਸੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਜੋਂ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ<ref>{{Cite web |title=From Nataraja to Soorya - The New Indian Express |url=https://www.newindianexpress.com/education/edex/2013/Jan/07/from-nataraja-to-soorya-440614.html |website=www.newindianexpress.com}}</ref> * 2003: ਲਿਮਕਾ ਬੁੱਕ ਆਫ਼ ਰਿਕਾਰਡਜ਼ ਦੁਆਰਾ ਕਲਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪਾਏ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ "ਮੈਨ ਆਫ਼ ਦ ਈਅਰ" * 2004: ਕੇਰਲ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਕਲਾ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਮੁੱਚੇ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ "ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਾਨਤਾ" ਪੁਰਸਕਾਰ * 2006: ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਸਟੇਜ ਕਰਾਫਟ ਅਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਲਈ "ਕਲਾਈਮਾਮਣੀ" ਪੁਰਸਕਾਰ * 2023: ਲਾਈਫਟਾਈਮ ਅਚੀਵਮੈਂਟ ਅਵਾਰਡ<ref>{{Cite web |last=Bureau |first=The Hindu |date=11 June 2023 |title=Award for Soorya Krishnamurthy |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/award-for-soorya-krishnamurthy/article66955146.ece |website=The Hindu |language=en-IN}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਪਰਉਪਕਾਰੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] ryq237xox8hhj6hflgu655xr68jaqyk 0 195189 838811 820989 2026-05-06T20:15:18Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838811 wikitext text/x-wiki {{Reflist}} [[ਤਸਵੀਰ:Thieboudienne.JPG|right|thumb| ਥੀਏਬੌਡਿਏਨ]] [[ਤਸਵੀਰ:White_Thieboudienne.JPG|thumb]] [[ਤਸਵੀਰ:Red_Thieboudienne.JPG|thumb]] ਥੀਏਬੌਡਿਏਨ [[ਸੇਨੇਗਲ]] ਦਾ ਇੱਕ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਪਕਵਾਨ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਇੱਕ ਅਮੂਰਤ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਰਾਸਤ ਹੈ<ref>{{Cite web |title=UNESCO - Ceebu Jën, a culinary art of Senegal |url=https://ich.unesco.org/en/RL/ceebu-jen-a-culinary-art-of-senegal-01748 |access-date=2024-03-29 |website=ich.unesco.org |language=en}}</ref> ਜੋ [[ਮੌਰੀਤਾਨੀਆ]], [[ਗਿਨੀ-ਬਿਸਾਊ]], [[ਗਿਨੀ]], [[ਮਾਲੀ]], [[ਗਾਂਬੀਆ|ਗੈਂਬੀਆ]] ਅਤੇ ਹੋਰ ਪੱਛਮੀ ਅਤੇ ਮੱਧ ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਖਾਧਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੇਨੇਗਲ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਕਵਾਨ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Senegalese Fish and Rice (Thiéboudienne) Recipe |url=http://www.saveur.com/article/Recipes/Senegal-Fish-Rice/ |access-date=2019-12-14 |website=Saveur |language=en}}</ref> ਇੱਕ ਭਾਂਡੇ ਵਿੱਚ ਪਕਾਏ ਗਏ ਮੱਛੀ, ਟੁੱਟੇ ਚੌਲਾਂ ਅਤੇ ਟਮਾਟਰ ਦੀ ਚਟਣੀ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ '''''ਟੇਪ ਯੱਪਾ''''' (ਮਾਸ ਦੇ ਨਾਲ) ਅਤੇ '''''ਟੇਪ ਗਨਾਰ''''' (ਚਿਕਨ ਦੇ ਨਾਲ) ਵੀ ਹਨ। ਵਾਧੂ ਸਮੱਗਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ ਪਿਆਜ਼, ਟਮਾਟਰ, ਗਾਜਰ, ਪੱਤਾ ਗੋਭੀ, ਕਸਾਵਾ, ਗਰਮ ਮਿਰਚ, ਚੂਨਾ ਅਤੇ ਮੂੰਗਫਲੀ ਦਾ ਤੇਲ ਅਤੇ ਸਟਾਕ ਕਿਊਬ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। == ਇਤਿਹਾਸ == ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਟਾਈਪ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹੀਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਸੇਂਟ-ਲੂਈਸ ਸ਼ਹਿਰ<ref>{{Citation |last=N'Diaye Corréard, Geneviève, Daff, Moussa, Mbaye, Alioune, Ndiaye, Modou |first= |title=Les mots du patrimoine : le Sénégal |date=2008-01-01 |url=http://dx.doi.org/10.3917/dbu.bavou.2008.01.0205 |work= |pages= |publisher=De Boeck Supérieur |access-date=2024-03-29}}</ref> ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪਕਵਾਨ ਦਾ ਨਾਮ ਵੋਲੋਫ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ 'ਚਾਵਲ' ( {{Lang|wo|ceeb}} ) ਅਤੇ 'ਮੱਛੀ' ( {{Lang|wo|jën}} ). ਪੁਲਾਰ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ {{Lang|fuc|maaro e liddi}} ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ('ਚੌਲ ਅਤੇ ਮੱਛੀ')। ਇਸਨੂੰ ਵੱਡੀਆਂ ਟ੍ਰੇਆਂ 'ਤੇ ਤਲ 'ਤੇ ਚੌਲਾਂ ਅਤੇ ਮੱਛੀ, ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਚਿੱਟੀ ਗਰੁਪਰ ( ''ਏਪੀਨੇਫੇਲਸ ਏਨੀਅਸ'' ) ਅਤੇ ਸਬਜ਼ੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਨੂੰ ਵਿਚਕਾਰ ਰੱਖ ਕੇ ਪਰੋਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚਿੱਟੇ ਗਰੁੱਪਰ ਮੱਛੀ ਪਾਲਣ ਦੇ ਪਤਨ ਕਾਰਨ ਇਸ ਡਿਸ਼ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਘੱਟ ਗਈ ਹੈ। == ਪਰੋਸਣਾ == ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਸਨੂੰ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਸਾਂਝੇ ਪਕਵਾਨ ਵਿੱਚ ਖਾਧਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੇਨੇਗਲ ਦੀ ''ਟੈਰੰਗਾ'' (ਪਰਾਹੁਣਚਾਰੀ) ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵੀ ਹੈ: ਪਰਿਵਾਰ, ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਦੋਸਤ ਅਤੇ ਮਹਿਮਾਨ ਇੱਕ ਹੀ ਡਿਸ਼ (ਜਿਸਨੂੰ ''ਬੋਲਸ'' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰ ਕੋਈ ਚਮਚਾ ( ''ਕੌਡੌ ਪੁਲਾਰ'' ) ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਖਾਂਦਾ ਹੈ। == ਸੰਬੰਧਿਤ ਪਕਵਾਨ == ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੱਛਮੀ ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਪਕਵਾਨ ਜੋਲੋਫ਼ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਥਿਏਬੌਡੀਅਨ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਪਰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਸਨੂੰ ਮੱਛੀ ਦੀ ਬਜਾਏ ਮਾਸ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਚੌਲਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਸਮੱਗਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="Sloley 2021">{{Cite web |last=Sloley |first=Patti |date=7 June 2021 |title=Jollof Wars: Who does West Africa's iconic rice dish best? |url=https://www.bbc.com/travel/article/20210607-jollof-wars-who-does-west-africas-iconic-rice-dish-best |access-date=16 July 2021 |website=BBC Travel}}</ref> ਗੁੱਲਾ ਡਿਸ਼ ਲਾਲ ਚੌਲ ਥਿਏਬੌਡੀਅਨ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ-ਜੁਲਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਪੱਛਮੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਤੋਂ ਨਵੀਂ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਗ਼ੁਲਾਮ ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਭੋਜਨ ਮਾਰਗਾਂ ਦੇ ਕ੍ਰੀਓਲਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ ਦਾ ਸੁਝਾਅ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਥੀਏਬੌਡਿਏਨ ਵਾਂਗ, ਗੁੱਲਾ/ਗੀਚੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਰਾਸਤ ਕੋਰੀਡੋਰ ਵਿੱਚ ਲਾਲ ਚੌਲਾਂ ਦੀਆਂ ਖੇਤਰੀ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਵਾਨਾ ਲਾਲ ਚੌਲ ਅਤੇ ਚਾਰਲਸਟਨ ਲਾਲ ਚੌਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref name="Harris2011">{{Cite book|deadurl=Jessica B. Harris}} - Registration required</ref> == ਨੁਸਖਾ == ਇਹ ਤਾਜ਼ੀ ਜਾਂ ਸੁੱਕੀਆਂ ਮੱਛੀਆਂ, ਅਤੇ ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ ਚੌਲਾਂ (ਵੋਲੋਫ ਚੌਲ) ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਸਬਜ਼ੀਆਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕਸਾਵਾ, ਕੱਦੂ, ਬੰਦਗੋਭੀ, ਗਾਜਰ, ਸ਼ਲਗਮ, ਜਾਂ ਬੈਂਗਣ), ਪਾਰਸਲੇ, ਟਮਾਟਰ ਪੇਸਟ, ਮਿਰਚਾਂ, ਲਸਣ ਅਤੇ ਪਿਆਜ਼ ਨਾਲ ਪਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |last= |date=2022-06-04 |title=Tiebou dieun |url=https://termcoord.eu/2022/06/i-ate-food-term-of-the-week-tiebou-dieun/ |access-date=2023-09-18 |website=[[European Parliament]] |language=en-GB |archive-date=2023-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231005003153/https://termcoord.eu/2022/06/i-ate-food-term-of-the-week-tiebou-dieun/ |url-status=dead }}</ref> ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੱਛੀ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ, ਇਸਨੂੰ ਬੀਫ ਜਾਂ ਚਿਕਨ ਨਾਲ ਪਰੋਸਿਆ ਜਾਣਾ ਅਸਾਧਾਰਨ ਨਹੀਂ ਹੈ। == ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ == === ਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ === ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੇਨੇਗਲ ਤੋਂ, ਰਵਾਇਤੀ ਵਿਅੰਜਨ ਵਿੱਚ ਮੱਛੀ, ਚੌਲ, ਟਮਾਟਰ ਅਤੇ ਪਿਆਜ਼ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਥੀਏਬੌਡਿਏਨ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਸੇਨੇਗਲ ਵਿੱਚ ਬੇਨੇਚਿਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਵੋਲੋਫ ਵਿੱਚ 'ਇੱਕ ਘੜਾ' ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, [[ਪੱਛਮੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ]] ਦੇ ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਟਾਈਪ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਖਾਧਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੇਸ਼ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ, ਵਿਅੰਜਨ ਅਤੇ ਸਮੱਗਰੀ ਬਦਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ - ਖਾਣਾ ਪਕਾਉਣ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਵੀ ਵੱਖਰਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਮਾਲੀ ਵਿੱਚ, ਟਾਈਪ ਨੂੰ ''ਟਾਈਬ'' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਪਕਵਾਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਚਿਕਨ, ਚੌਲ ਅਤੇ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਟਮਾਟਰ ਅਤੇ ਪਿਆਜ਼ ਦਾ ਅਧਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੋਲੋਫ ਚੌਲ, ਜੋ ਕਿ ਟਾਈਪ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਨਾਈਜੀਰੀਆ ਅਤੇ ਘਾਨਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਕਵਾਨ ਹੈ। ਕੈਮਰੂਨ, ਗਿਨੀ ਅਤੇ ਆਈਵਰੀ ਕੋਸਟ ਵਿੱਚ ਇਸ ਪਕਵਾਨ ਨੂੰ ''ਰਿਜ਼ ਗ੍ਰਾਸ'' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਟਮਾਟਰ, ਚੌਲ ਅਤੇ ਪਿਆਜ਼ ਸਮੇਤ, ਇਸਦੇ ਹਿੱਸੇ ਅਸਲੀ ਵਿਅੰਜਨ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹਨ। === ਨਸਲ ਅਨੁਸਾਰ === ਸੇਨੇਗਲ ਦੇ ਵਿਲੱਖਣ ਨਸਲੀ ਸਮੂਹਾਂ ਦੇ ਪਕਵਾਨਾਂ ਅਤੇ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦੀਆਂ ਆਦਤਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀਆਂ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਹਨ, ਜੋ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਨੇੜਤਾ ਜਾਂ ਖਾਨਾਬਦੋਸ਼ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ ਦੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਦੱਖਣੀ ਸੇਨੇਗਲ ਦੇ ਲੋਕ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੁਝ ਬਿਸਪ ਵੀ ਜੋੜਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਕਿ [[ਡਾਕਾਰ|ਡਕਾਰ]] ਅਤੇ ਸੇਂਟ-ਲੂਈਸ ਦੇ ਲੋਕ ਕੁਝ ''ਸੋਲ'' (ਵੋਲੋਫ) ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨਗੇ। == ਹੋਰ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀਆਂ == ਨਾਮ ਦੇ ਹੋਰ ਰੈਂਡਰਿੰਗਜ਼ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: ''ਸੀਬੂ ਜੇਨ'', ''ਸੀ ਬੂ ਜੇਨ'', ''ਸੀਬ ਯੂ ਜੇਨ'', ''ਥੀਬੌਡੀਏਨ'', ''ਥੀਬੂ'' ਡਿਏਨ, ''ਥੀਬੋ'' ''ਡਿਏਨ'', ''ਥੀਬੋ ਡਿਨੇ'', ਥੀਬੌ ਡਿਯੂਨ, ''ਤੀ ਬਾਇਓ ਡਿਏਨ'', ''ਥੀਬ'' ''-ਓ-'' ਡੀਜਿਏਨ, ਜਾਂ ''ਪੋਜਿਏਨ'' । == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * ਕੂਸਕੁਸ * ਸੇਨੇਗਲ ਦਾ ਪਕਵਾਨ * ਜੋਲੋਫ ਚੌਲ * ਪੈਪਰੀਕਾਰਜ਼ ਸਜ਼ਚੇਸਿੰਸਕੀ * ਸਟੂਅ ਦੀ ਸੂਚੀ * ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਪਕਵਾਨਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ == ਹਵਾਲੇ == == ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ == * [http://www.worldtravelguide.net/senegal: ਸੇਨੇਗਲ ਯਾਤਰਾ ਗਾਈਡ], ਵਿਸ਼ਵ ਯਾਤਰਾ ਗਾਈਡ * [http://apps.fas.usda.gov/gainfiles/200701/146279961.pdf:Senegal ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਸਥਿਤੀ ਦੇਸ਼ ਰਿਪੋਰਟ]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਾਰਚ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, USDA ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਸੇਵਾ, ਮਬਾਲੋ ਨਡਿਆਏ, 2007 * [http://www.our-africa.org/senegal/food-daily-life: ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜੀਵਨ]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, ਸਾਡਾ ਅਫਰੀਕਾ * [http://digitalcollections.sit.edu/isp_collection/669/ ਡਫੀ, ਮੇਗਨ, "ਸੀਬ ਏਕ ਜੇਨ: ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਸੇਨੇਗਲ ਦੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਲੇਟ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ" (2009)।] [http://digitalcollections.sit.edu/isp_collection/669/ ''ਸੁਤੰਤਰ ਅਧਿਐਨ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ (ISP) ਸੰਗ੍ਰਹਿ'' ।] [http://digitalcollections.sit.edu/isp_collection/669/ ਪੇਪਰ 669।] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੱਛੀ ਦੇ ਪਕਵਾਨ]] 89tr4pvvpt4v28rawwyc8lgyw6tmkhb 0 195334 838788 796024 2026-05-06T18:17:53Z Meenukusam 51574 Created by translating the section "Disciples" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1229461699|Sureshbabu Mane]]" 838788 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist | background = solo_singer | name = Sureshbabu Mane | image = | image_size = | landscape = <!-- yes, if wide image, otherwise leave blank --> | alt = | caption = | native_name = | native_name_lang = | birth_name = Abdul Rehman Khan | alias = | birth_date = 1902<!-- {{birth date and age|df=yes|YYYY|MM|DD}} --> | birth_place = [[Bombay]], Bombay Presicdency, British India | origin = | death_date = {{death year and age|1953|1902}} | death_place = [[Pune]], Bombay State | genre = [[Hindustani classical music]] | occupation = singer, actor, music educator | instrument = | years_active = <!-- YYYY–YYYY (or –present) --> | label = | website = <!-- {{URL|example.com}} --> | associated_acts = }} '''ਸੁਰੇਸ਼ ਬਾਬੂ ਮਾਨੇ''' (1902-15 ਫਰਵਰੀ 1953) [[ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ ਕਿਰਾਨਾ ਘਰਾਣੇ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਗਾਇਕ ਸੀ। ਉਹ ਕਿਰਾਨਾ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ, [[ਅਬਦੁਲ ਕਰੀਮ ਖਾਨ|ਉਸਤਾਦ ਅਬਦੁਲ ਕਰੀਮ ਖਾਨ]] ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਪੈਦਾਇਸ਼ੀ ਨਾਮ ਅਬਦੁਲ ਰਹਿਮਾਨ ਸੀ। == ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿਖਲਾਈ == ਸੁਰੇਸ਼ ਬਾਬੂ ਦਾ ਜਨਮ ਕਿਰਾਨਾ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਮਾਸਟਰ [[ਅਬਦੁਲ ਕਰੀਮ ਖਾਨ|ਉਸਤਾਦ ਅਬਦੁਲ ਕਰੀਮ ਖਾਨ]] ਅਤੇ ਤਾਰਾਬਾਈ ਮਾਨੇ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name="par">{{Cite web |title=Sureshbabu Mane |url=http://www.parrikar.org/vpl/?page_id=538 |access-date=2013-08-12 |publisher=Vijaya Parrikar Library of Indian Classical Music}}</ref> ਤਾਰਾਬਾਈ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ [[ਬੜੋਦਾ ਰਿਆਸਤ|ਬਡ਼ੌਦਾ ਰਾਜ]] ਦੀ "ਰਾਜਮਾਤਾ" ਦੇ ਇੱਕ ਭਰਾ ਸਰਦਾਰ ਮਾਰੂਤੀ ਰਾਓ ਮਾਨੇ ਦੀ ਧੀ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਤਾਰਾਬਾਈ ਛੋਟੀ ਸੀ ਤਾਂ [[ਅਬਦੁਲ ਕਰੀਮ ਖਾਨ|ਉਸਤਾਦ ਅਬਦੁਲ ਕਰੀਮ ਖਾਨ]] [[ਵਡੋਦਰਾ|ਬਡ਼ੌਦਾ]] ਵਿੱਚ ਦਰਬਾਰੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਗੀਤ ਸਿਖਾਇਆ। ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਵਿਆਹ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਪਰ ਤਾਰਾਬਾਈ ਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੇ ਇਸ ਗੱਠਜੋੜ ਨੂੰ ਨਾਮਨਜ਼ੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਜੋੜੇ ਨੂੰ ਅਬਦੁਲ ਕਰੀਮ ਦੇ ਭਰਾ ਉਸਤਾਦ ਅਬਦੁਲ ਹੱਕ ਖਾਨ ਨਾਲ ਰਾਜ ਛੱਡਣਾ ਪਿਆ। ਇਹ ਜੋੜਾ [[ਮੁੰਬਈ|ਬੰਬਈ]] ਚਲਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਸੁਰੇਸ਼ ਜਾਂ ਅਬਦੁਲ ਰਹਿਮਾਨ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਧੀਆਂ ਚੰਪਾਕਲੀ, ਗੁਲਾਬ ਅਤੇ ਸਕੀਨਾ ਜਾਂ ਛੋਟੂਤਾਈ ਸਨ। ਆਪਣੇ ਬਾਲਗ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਪੰਜ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸੁਰੇਸ਼ਬਾਬੂ ਮਾਨੇ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਰਾਓ ਮਾਨੇ, [[ਹੀਰਾਬਾਈ ਬਰੋਡੇਕਰ|ਹੀਰਾਬਈ ਬਡੋਡੇਕਰ]], ਕਮਲਾਬਾਈ ਬਡੋਡੇਕਰ ਅਤੇ [[ਸਰਸਵਤੀ ਰਾਣੇ]] ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਣ ਲੱਗੇ। ਸੁਰੇਸ਼ ਬਾਬੂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਿਖਲਾਈ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕਿਰਾਨਾ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ, [[ਅਬਦੁਲ ਵਾਹਿਦ ਖਾਨ|ਉਸਤਾਦ ਅਬਦੁਲ ਵਾਹਿਦ ਖਾਨ]] ਤੋਂ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।<ref name="par">{{Cite web |title=Sureshbabu Mane |url=http://www.parrikar.org/vpl/?page_id=538 |access-date=2013-08-12 |publisher=Vijaya Parrikar Library of Indian Classical Music}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[http://www.parrikar.org/vpl/?page_id=538 "Sureshbabu Mane"]. Vijaya Parrikar Library of Indian Classical Music<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">12 August</span> 2013</span>.</cite></ref> == ਕੈਰੀਅਰ == ਸੰਗੀਤ ਸਮਾਰੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਈ [[ਮਰਾਠੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਮਰਾਠੀ]] ਨਾਟਕਾਂ ਅਤੇ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਇੱਕ ਨਿਪੁੰਨ ਅਦਾਕਾਰ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਛੋਟੀ ਭੈਣ ਹੀਰਾਬਾਈ ਬਰੋਡੇਕਰ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਗਈ ਥੀਏਟਰ ਕੰਪਨੀ ਵਿੱਚ ਸਟੇਜ ਨਾਟਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਅਸ਼ਵਨੀ ਸੇਠ ਅਤੇ ''ਸੁਭਦਰਾ'' ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿੱਚ ਸੰਨਿਆਸਾ-ਕਲੋਲ ਵਰਗੇ ਨਾਟਕਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੇ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ [[ਅਰਜੁਨ]] ਦੀ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਕੁਝ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ''ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਮੰਥਨ'' (1934) ''ਚੰਦਰਸੇਨਾ'' (1935) ''ਰਾਜਪੂਤ ਰਮਾਨੀ'' (1936) ਪ੍ਰਭਾਤ ਫਿਲਮਾਂ ਦੁਆਰਾ ਅਤੇ 'ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ' (1936) ਲਈ ਸੰਗੀਤ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲੀਲਾ ਪੇਂਡਾਰਕਰ ''ਦੇਵਯਾਨੀ'' ਅਤੇ ਸੱਚ ਹੈ (1939) ਸਰਸਵਤੀ ਸਿਨੇਟੋਨ ਦੁਆਰਾ।<ref>{{IMDb name|0541931}}</ref><ref name="de8" /><ref>{{IMDb name|0045088|Suresh Babu}}</ref> ਉਹਨਾਂ ਨੇ [[ਤਬਲਾ]] ਅਤੇ [[ਹਾਰਮੋਨੀਅਮ]] ਵਰਗੇ ਸਾਜ਼ ਵੀ ਵਜਾਏ। ਪੰਡਿਤ [[ਭੀਮਸੇਨ ਜੋਸ਼ੀ]], [[ਵਸੰਤਰਾਓ ਦੇਸ਼ਪਾਂਡੇ]] ਵਰਗੇ ਕਲਾਕਾਰ ਸੁਰੇਸ਼ ਬਾਬੂ ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸਨ। ਸੁਰੇਸ਼ ਬਾਬੂ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗਾਂ ਅੱਜ ਉਪਲਬਧ ਹਨ। == ਗਾਉਣ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ == ਸੁਰੇਸ਼ ਬਾਬੂ ਖ਼ਿਆਲ, [[ਠੁਮਰੀ]], ਮਰਾਠੀ ਨਾਟਯ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਭਜਨ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਮਾਹਰ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਗਾਇਕੀ ਬੁੱਧੀਮਾਨ, ਸੁੰਦਰ, ਸੁਹਜ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਕੋਮਲ ਅਤੇ ਸੰਤੁਲਿਤ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਗਿਰਦ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਗਾਇਕਾ [[ਪ੍ਰਭਾ ਅਤਰੇ|ਪ੍ਰਭਾ ਅਤ੍ਰੇ]] ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ਅਲੌਂਗ ਪਾਥ ਆਫ਼ ਮਿਊਜ਼ਿਕ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਗੀਤ ਸਹਿਜ, ਕਲਪਨਾ ਅਤੇ ਇੱਛਾ ਸ਼ਕਤੀ ਰਾਹੀਂ ਆਇਆ ਸੀ ਨਾ ਕਿ ਸਖ਼ਤ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਧੁਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗਾਉਣ ਦਾ ਜੀਵਨ ਸੀ। ਇੰਜ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਡੂੰਘੇ ਪਰ ਨਾਜ਼ੁਕ ਪੰਖ ਚਮੜੀ ਨੂੰ ਛੂਹ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵਾਕਾਂਸ਼ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੁੰਦਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਖਿੱਚੇ ਗਏ ਕਰਵ ਨਾਲ ਗੋਲ ਹੁੰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ''ਕਣ'' ਅਤੇ ''ਖੱਟਕਾ'' ਰਾਹੀਂ ਸੁਹਜ ਕਢਾਈ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੁੰਦੇ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਗਾਉਣਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਰਲ ਅਤੇ ਅਸਾਨ ਜਾਪਦਾ ਸੀ, ਫਿਰ ਵੀ ਇਸ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਲ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਵਾਕਾਂਸ਼ ਇੰਨੀ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਗਾਏ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੁੰਝਲਤਾ ਨੂੰ ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਕਦੇ ਦੇਖਿਆ ਜਾਵੇ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ ਕਿ "ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਗਾਓ ਕਿ ਸੰਗੀਤ ਸਮਾਰੋਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਤੁਹਾਡਾ ਸੰਗੀਤ ਤੁਹਾਡੇ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਨੂੰ ਗੁਆ ਦੇਵੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਗੀਤ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜੋ ਜਾਰੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।" ਉਹ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ [[ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ]] ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੁਝ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸਨ ਜੋ [[ਠੁਮਰੀ]] ਗਾਇਕੀ ਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸ਼ੈਲੀ ਵੱਲ ਖਿੱਚੇ ਗਏ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਠੁਮਰੀ ਗਾਇਨ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨੇ ਇਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਲਈ ਹੈ। == ਸ਼ਗਿਰਦ == ਦੋ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੰਗੀਤ ਗਾਇਕ ਹਿਰਾਬਈ ਬਡੋਦੇਕਰ ਅਤੇ [[ਪ੍ਰਭਾ ਅਤਰੇ|ਪ੍ਰਭਾ ਅਤ੍ਰੇ]], ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸ਼ਗਿਰਦਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਨ। [[ਵਸੰਤਰਾਓ ਦੇਸ਼ਪਾਂਡੇ]], ਪੰਡਿਤ [[ਭੀਮਸੇਨ ਜੋਸ਼ੀ]], ਮਾਣਿ[[ਮਾਨਿਕ ਵਰਮਾ|ਮਨੀਕ ਵਰਮਾ]], [[ਸਰਸਵਤੀ ਰਾਣੇ]], [[ਵਾਮਨਰਾਓ ਹਰੀ ਦੇਸ਼ਪਾਂਡੇ|ਵਾਮਨਰਾਓ ਦੇਸ਼ਪਾਂਡੇ]] (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀਃ Vamanrao Deshpande), [[ਬਾਸਵਾਰਾਜ ਰਾਜਗੁਰੂ|ਬਾਸਵਰਾਜ ਰਾਜਗੁਰੂ]], ਬਾਲਾਸਾਹਿਬ ਅਤ੍ਰੇ, ਵਿੱਠਲਰਾਓ ਸਰਦੇਸ਼ਮੁਖ ਅਤੇ ਮੇਨਕਾ ਸ਼ਿਰੋਡਕਰ ਨੇ ਵੀ ਸੁਰੇਸ਼ ਬਾਬੂ ਤੋਂ ਸੇਧ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।<ref name="par">{{Cite web |title=Sureshbabu Mane |url=http://www.parrikar.org/vpl/?page_id=538 |access-date=2013-08-12 |publisher=Vijaya Parrikar Library of Indian Classical Music}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[http://www.parrikar.org/vpl/?page_id=538 "Sureshbabu Mane"]. Vijaya Parrikar Library of Indian Classical Music<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">12 August</span> 2013</span>.</cite></ref> == ਸ਼ਾਗਿਰਦ == ਦੋ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੰਗੀਤ ਗਾਇਕ ਹੀਰਾਬਈ ਬਡੋਦੇਕਰ ਅਤੇ [[ਪ੍ਰਭਾ ਅਤਰੇ|ਪ੍ਰਭਾ ਅਤ੍ਰੇ]],ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸ਼ਾਗਿਰਦਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਨ।<ref>{{Cite news|url=https://www.loksatta.com/sampadkiya/vyakhtivedh/profile-prabha-atre-akp-94-2780587/|title=व्यक्तिवेध: प्रभा अत्रे|date=January 29, 2022|work=[[Loksatta]]|access-date=4 February 2022|language=mr}}</ref> [[ਵਸੰਤਰਾਓ ਦੇਸ਼ਪਾਂਡੇ]], ਪੰਡਿਤ [[ਭੀਮਸੇਨ ਜੋਸ਼ੀ]], ਮਾਣਿ[[ਮਾਨਿਕ ਵਰਮਾ|ਮਨੀਕ ਵਰਮਾ]], [[ਸਰਸਵਤੀ ਰਾਣੇ]], [[ਵਾਮਨਰਾਓ ਹਰੀ ਦੇਸ਼ਪਾਂਡੇ|ਵਾਮਨਰਾਓ ਦੇਸ਼ਪਾਂਡੇ]], [[ਬਾਸਵਾਰਾਜ ਰਾਜਗੁਰੂ|ਬਾਸਵਰਾਜ ਰਾਜਗੁਰੂ]], ਬਾਲਾਸਾਹਿਬ ਅਤ੍ਰੇ, ਵਿੱਠਲਰਾਓ ਸਰਦੇਸ਼ਮੁਖ ਅਤੇ ਮੇਨਕਾ ਸ਼ਿਰੋਡਕਰ ਨੇ ਵੀ ਸੁਰੇਸ਼ ਬਾਬੂ ਤੋਂ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।<ref name="par">{{Cite web |title=Sureshbabu Mane |url=http://www.parrikar.org/vpl/?page_id=538 |access-date=2013-08-12 |publisher=Vijaya Parrikar Library of Indian Classical Music}}</ref> == ਵਿਰਾਸਤ == ਸੁਰੇਸ਼ ਬਾਬੂ ਦੀ ਮੌਤ 15 ਫਰਵਰੀ 1953 ਨੂੰ ਪੁਣੇ ਵਿੱਚ ਹੋਈ। 1992 ਤੋਂ ਮੁੰਬਈ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਗਿਰਦ ਪ੍ਰਭਾ ਅਤ੍ਰੇ ਦੁਆਰਾ ''ਸੁਰੇਸ਼ ਬਾਬੂ-ਹੀਰਾਬਾਈ ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਸੰਗੀਤ ਸਮਾਰੋਹ'' ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸਲਾਨਾ ਸੰਗੀਤ ਉਤਸਵ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|2}} == ਪੁਸਤਕ ਸੂਚੀ == *   *   [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਗਾਇਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1953]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1902]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਣ-ਸਮੀਖਿਆ ਅਨੁਵਾਦਾਂ ਵਾਲੇ ਸਫ਼ੇ]] ivfbg27dufxup52nq10hzgihqi8us3d 0 196208 838783 801566 2026-05-06T17:55:40Z Meenukusam 51574 Created by translating the section "Sources" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1336630758|Viji Subramaniam]]" 838783 wikitext text/x-wiki '''ਵਿਜੀ ਸੁਬਰਾਮਨੀਅਮ''', ਜਿਸਨੂੰ '''ਵਿਜੀ ਸ਼ੰਕਰ''' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, (15 ਅਗਸਤ 1952 - 10 ਫਰਵਰੀ 1995) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਗਾਇਕ ਸੀ। ਉਹ ਗਾਇਕਾ [[ਲਕਸ਼ਮੀ ਸ਼ੰਕਰ]] ([[ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ|ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ]] ਗਾਇਕਾ ਜੋ ਇੱਕ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਸੀ) ਅਤੇ ਰਾਜੇਂਦਰ ਸ਼ੰਕਰ (ਸਿਤਾਰਵਾਦਕ [[ਪੰਡਿਤ ਰਵੀ ਸ਼ੰਕਰ|ਰਵੀ ਸ਼ੰਕਰ]] ਦਾ ਵੱਡਾ ਭਰਾ, ਇੱਕ [[ਬੰਗਾਲੀ ਲੋਕ|ਬੰਗਾਲੀ]] ) ਦੀ ਧੀ ਸੀ। ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਅਤੇ ਚਾਚੇ ਵਾਂਗ, ਵਿਜੀ ਇੱਕ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਸੀ ਅਤੇ [[ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ|ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ]] ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸੀ। ਵਿਜੇਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੰਕਰ ਦਾ ਜਨਮ [[ਚੇਨਈ|ਮਦਰਾਸ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਵਿਜੀ [[ਮੁੰਬਈ|ਬੰਬਈ]] ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਹੋਇਆ। ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਹੀ ਇੱਕ ਗਾਇਕਾ, ਉਹ ਨਿਯਮਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸੰਗੀਤ ਸਮਾਰੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਅਕਸਰ [[ਤੰਬੂਰਾ]] ਵੀ ਵਜਾਉਂਦੀ ਸੀ। ਰੇਡੀਓ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ 'ਤੇ ਗਾਇਕਾ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਇਨਾਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਸੁਬਰਾਮਨੀਅਮ ਨੇ 1972 ਵਿੱਚ [[ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ|ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਰੇਡੀਓ]] "ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ" ਦਾ ਤਗਮਾ ਜਿੱਤਿਆ।<ref name="Collaborations p 50">''Collaborations'', p. 50.</ref> 1997 ਦੀ ਆਪਣੀ ਆਤਮਕਥਾ, ''ਰਾਗ ਮਾਲਾ'' ਵਿੱਚ, ਸ਼ੰਕਰ ਨੇ ਉਸਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨੂੰ "ਮਿੱਠਾ ਅਤੇ ਪਿਆਰਾ" ਦੱਸਿਆ। ਲਕਸ਼ਮੀ ਨਾਲ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਉਸਨੇ 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ [[ਤਬਲਾ|ਟੈਬਲਿਸਟ]] [[ਅੱਲਾ ਰੱਖਾ]] ਨਾਲ ਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਕੁਝ ਸਿਤਾਰ ਗਾਇਨਾਂ ਵਿੱਚ ਤੰਬੂਰਾ ਵਜਾਇਆ। 1974 ਵਿੱਚ, ਆਪਣੀ ਮਾਸੀ ਕਮਲਾ ਚੱਕਰਵਰਤੀ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੇ ਨਾਲ, ਵਿੱਜੀ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਉਤਸਵ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਈ, ਜਾਰਜ ਹੈਰੀਸਨ ਦੁਆਰਾ ਸਪਾਂਸਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਇੱਕ ਰਿਵਿਊ ਸੀ।<ref name="Madinger & Easter p 442">Madinger & Easter, p. 442.</ref> ਉਸਨੇ ਸਟੂਡੀਓ ਐਲਬਮ ''ਰਵੀ ਸ਼ੰਕਰ'ਜ਼ ਮਿਊਜ਼ਿਕ ਫੈਸਟੀਵਲ ਫਰਾਮ ਇੰਡੀਆ'' (1976) ਵਿੱਚ ਵੀ ਗਾਇਆ, ਜੋ ਹੈਰੀਸਨ ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਸਟੇਟ, ਫਰੀਅਰ ਪਾਰਕ ਵਿਖੇ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਤੰਬਰ-ਅਕਤੂਬਰ 1974 ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਉਤਸਵ ਦੇ ਯੂਰਪੀਅਨ ਸੰਗੀਤ ਸਮਾਰੋਹਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਵਿੱਜੀ ਉਸ ਸਾਲ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਹੈਰੀਸਨ ਨਾਲ ਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕੀ ਦੌਰੇ 'ਤੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਗਾਇਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। ਸੁਬਰਾਮਨੀਅਮ ਨੇ ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਦ ਆਰਟਸ ਤੋਂ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਮਾਸਟਰ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਤੀ, ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਵਾਇਲਨਵਾਦਕ ਐਲ. ਸੁਬਰਾਮਨੀਅਮ ਨੂੰ 1974 ਵਿੱਚ ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਮਿਲੀ ਜਦੋਂ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਸੰਗੀਤ ਉਤਸਵ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਸ ਜੋੜੇ ਨੇ 1976 ਵਿੱਚ ਬੰਬਈ ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਇੱਕ ਤਿੰਨ-ਦਿਨਾ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿੱਚ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ। ਸੁਬਰਾਮਨੀਅਮ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਵਿਜੀ ਨੇ ਗਲੋਬਲ ਮਿਊਜ਼ਿਕ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤਾ, ਜਿਸਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਪੱਛਮੀ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਦਬਦਬੇ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣਾ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਹੋਰ ਸੰਗੀਤ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ - ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਆਇਰਿਸ਼, ਸਵੀਡਿਸ਼, ਡੈਨਿਸ਼, ਚੀਨੀ, ਅਫਰੀਕੀ, ਜਾਪਾਨੀ ਅਤੇ ਈਰਾਨੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਉਣਾ ਹੈ। ਇਹ 100 ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਾਲੇ ਆਰਕੈਸਟਰਾ ਲਈ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਵਿਜੀ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ [[ਮੀਰਾ ਨਾਇਰ]] ਦੀਆਂ ਦੋ ਫਿਲਮਾਂ: ''[[ਸਲਾਮ ਬੰਬੇ!]]'' ਲਈ ਸਾਉਂਡਟ੍ਰੈਕ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਗਾਇਆ। (1988; [[ਕਾਨ ਫ਼ਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ|ਕਾਨ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ]] ਆਡੀਅੰਸ ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਸਰਬੋਤਮ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਫਿਲਮ ਲਈ [[ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ|ਅਕੈਡਮੀ ਅਵਾਰਡ]] ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਜੇਤੂ) ਅਤੇ ''ਮਿਸੀਸਿਪੀ ਮਸਾਲਾ'' (1991), ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਰਿਤਾ ਚੌਧਰੀ ਅਤੇ ਡੇਂਜ਼ਲ ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ ਨੇ ਅਭਿਨੈ ਕੀਤਾ ਸੀ। 1992 ਵਿੱਚ ਵਿਜੇਸ਼੍ਰੀ ਅਤੇ ਸੁਬਰਾਮਨੀਅਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਹੁਰੇ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਲਕਸ਼ਮੀਨਾਰਾਇਣ ਗਲੋਬਲ ਸੰਗੀਤ ਉਤਸਵ (LGMF) ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਹੁਣ ਇਹ ਇੱਕ ਸਾਲਾਨਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਹੈ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਉੱਘੇ ਭਾਰਤੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਮੰਚ 'ਤੇ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। LGMF ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਯੇਹੂਦੀ ਮੇਨੂਹਿਨ, [[ਬਿਸਮਿੱਲਾਹ ਖ਼ਾਨ|ਬਿਸਮਿੱਲ੍ਹਾ ਖਾਨ]], [[ਏ. ਆਰ. ਰਹਿਮਾਨ|ਅੱਲ੍ਹਾ ਰੱਖਾ]], [[ਕਿਸ਼ਨ ਮਹਾਰਾਜ]], ਅਰਵੇ ਟੈਲੇਫਸੇਨ, ਮਾਲਵਿਕਾ ਸਾਰੂਕਾਈ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਚੀਅਨ ਏਗਨ,<ref name="LGMF/Hindu">Feroze Ahmed, [http://hindu.com/thehindu/thscrip/print.pl?file=2002122302560200.htm&date=2002/12/23/&prd=thlf& "Global Fusion at the Carnatic Citadel"]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਾਰਚ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, ''[[The Hindu]]'', 23 December 2002 (retrieved 12 June 2014).</ref> ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਭਾਰਤ, ਨਾਰਵੇ, ਡੈਨਮਾਰਕ, ਸਵੀਡਨ, ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ, ਚੀਨ, ਜਾਪਾਨ, ਕਿਊਬਾ, ਸੇਨੇਗਲ, ਈਰਾਨ ਅਤੇ ਬਲੋਚਿਸਤਾਨ ਵਰਗੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਹੋਰ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਮਾਂ ਅਤੇ ਪਤਨੀ ਬਣਨ ਲਈ ਆਪਣਾ ਕਰੀਅਰ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਲਾਸ ਏਂਜਲਸ ਚਲੀ ਗਈ। ਕੈਂਸਰ ਤੋਂ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਪੀੜਤ ਰਹਿਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਫਰਵਰੀ 1995 ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਉਸਦੇ ਇੱਕ ਗਾਇਕੀ ਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ''ਵਾਇਲਨ ਫਰਾਮ ਦ ਹਾਰਟ'' ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, 2006 ਵਿੱਚ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਜੀਨ ਹੈਨਰੀ ਮਿਊਨੀਅਰ ਦੁਆਰਾ ਐਲ. ਸੁਬਰਾਮਨੀਅਮ 'ਤੇ ਬਣਾਈ ਗਈ ਇੱਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਫਿਲਮ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿੱਛੇ ਚਾਰ ਬੱਚੇ ਛੱਡ ਗਈ ਹੈ: ਅਦਰਕ ਸ਼ੰਕਰ, ਬਿੰਦੂ ਸੁਬਰਾਮਨੀਅਮ, ਡਾ. ਨਾਰਾਇਣ ਸੁਬਰਾਮਨੀਅਮ ਅਤੇ ਅੰਬੀ ਸੁਬਰਾਮਨੀਅਮ। ਲਾਸ ਏਂਜਲਸ-ਅਧਾਰਤ ਵਾਇਲਨਵਾਦਕ ਅਤੇ ਫਿਲਮ ਸਾਉਂਡਟਰੈਕਾਂ ਦੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ, ਜਿੰਜਰ ਨੇ ਵਿਜੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਿਭਿੰਨ ਸੰਗੀਤਕ ਪਿਛੋਕੜ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਇਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ: "ਅਸੀਂ ਘਰ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਸਮੇਂ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੰਗੀਤ ਸਮਾਰੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਸੀ ਅਤੇ ਰੌਕ ਸੰਗੀਤ ਸੁਣਦੇ ਸੀ। ਉਹ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਾਲੀ ਵਿਅਕਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਕਾਰਨ ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਸੀ।"<ref>Ramya Sarma, [http://www.timescrest.com/society/i-am-a-hybrid-gingger-shankar-5165 "I Am a Hybrid: Gingger Shankar"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110411080805/http://www.timescrest.com/society/i-am-a-hybrid-gingger-shankar-5165|date=11 April 2011}}, [[ਦ ਟਾਈਮਜ਼ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ|timescrest.com]], 9 April 2011 (retrieved 12 June 2014).</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸੰਗੀਤਕਾਰ, ਬਿੰਦੂ ਅਤੇ ਅੰਬੀ ਦਸੰਬਰ 2013 ਅਤੇ ਜਨਵਰੀ 2014 ਵਿੱਚ ਛੇ-ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਦੌਰੇ ਵਜੋਂ ਆਯੋਜਿਤ LGMF ਦੇ 22ਵੇਂ ਸਟੇਜਿੰਗ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸਨ। == ਸਰੋਤ == ਸਹਿਯੋਗ, ਕਿਤਾਬ ਰਵੀ ਸ਼ੰਕਰ-ਜਾਰਜ ਹੈਰੀਸਨ ਸਹਿਯੋਗ ਬਾਕਸ ਸੈੱਟ ਦੇ ਨਾਲ (ਡਾਰਕ ਹਾਰਸ ਰਿਕਾਰਡਸ, 2010; ਓਲੀਵੀਆ ਹੈਰੀਸਨ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਮਿਤ; ਡ੍ਰਿਊ ਲੋਰੀਮਰ ਅਤੇ ਓਲੀਵੀਆ ਹੈਰੀਸਨ ਦੁਆਰਾ ਪੈਕੇਜ ਡਿਜ਼ਾਈਨ)। ਓਲੀਵੀਆ ਹੈਰੀਸਨ, ਜਾਰਜ ਹੈਰੀਸਨ: ਲਿਵਿੰਗ ਇਨ ਦ ਮੈਟੀਰੀਅਲ ਵਰਲਡ, ਅਬਰਾਮਜ਼ (ਨਿਊਯਾਰਕ, ਏਨ ਵਾਈ 2011; ਆਈ ਏਸ ਬੀ ਏਨ 978-1-4197-0220-4)। ਪੀਟਰ ਲਵੇਜ਼ੋਲੀ, ਦ ਡਾਨ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਅਨ ਮਿਊਜ਼ਿਕ ਇਨ ਦ ਵੈਸਟ, ਕੰਟੀਨਿਊਮ (ਨਿਊਯਾਰਕ,ਏਨ ਵਾਈ, 2006; ਆਈ ਏਸ ਬੀ ਏਨ 0-8264-2819-3)। ਚਿੱਪ ਮੈਡਿੰਗਰ ਅਤੇ ਮਾਰਕ ਈਸਟਰ, ਅੱਠ ਹਥਿਆਰ ਟੂ ਹੋਲਡ ਯੂ: ਦ ਸੋਲੋ ਬੀਟਲਸ ਕੰਪੈਂਡੀਅਮ, 44.1 ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ (ਚੈਸਟਰਫੀਲਡ, ਐਮ ਓ , 2000; <nowiki>ISBN 0-615-11724-4</nowiki>)। ਰਵੀ ਸ਼ੰਕਰ, ਰਾਗ ਮਾਲਾ: ਰਵੀ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਆਤਮਕਥਾ, ਵੈਲਕਮ ਰੇਨ (ਨਿਊਯਾਰਕ, ਏਨ ਵਾਈ, 1999; ਆਈ ਏਸ ਬੀ ਏਨ 1-56649-104-5)। == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤਾਮਿਲ ਗਾਇਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1995]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1952]] a63gifqy8jxplm0z51dhy0zgqtbz8cj 0 196256 838759 827406 2026-05-06T14:32:52Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838759 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Dr._Jyotsna_Dhawan.tif|thumb| ਜਯੋਤਸਨਾ ਧਵਨ]] '''ਜਯੋਤਸਨਾ ਧਵਨ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Jyotsna Dhawan''') ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਸੈੱਲ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨੀ, ਸੈਂਟਰ ਫਾਰ ਸੈਲੂਲਰ ਐਂਡ ਮੋਲੀਕਿਊਲਰ ਬਾਇਓਲੋਜੀ<ref name="ccmb">{{Cite web |title=Jyotsna Dhawan |url=https://www.ccmb.res.in/People/Research-Group/Jyotsna-Dhawan |access-date=14 July 2020 |website=CCMB }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="frontiers">{{Cite web |title=Jyotsna Dhawan |url=https://loop.frontiersin.org/people/125221/bio |access-date=14 July 2020 |website=Loop - Frontiers}}</ref> ਵਿੱਚ ਐਮਰੀਟਸ ਵਿਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਸਟੈਮ ਸੈੱਲ ਸਾਇੰਸ ਐਂਡ ਰੀਜਨਰੇਟਿਵ ਮੈਡੀਸਨ (ਇਨਸਟੈਮ) ਲਈ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਵਿੱਚ ਵਿਜ਼ਿਟਿੰਗ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਹੈ।<ref name="ccmb" /><ref name="lab">{{Cite web |title=Prof. Jyotsna Dhawan |url=https://quiescentmusclab.weebly.com/people.html |access-date=14 July 2020 |website=Muscle stem cell Lab}}</ref> ਧਵਨ ਦੀ ਖੋਜ ਬਾਲਗ ਸਟੈਮ ਸੈੱਲ ਫੰਕਸ਼ਨ ਅਤੇ ਪਿੰਜਰ ਮਾਸਪੇਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਪੁਨਰਜਨਮ 'ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਹੈ।<ref name="ccmb" /><ref name="frontiers" /><ref name="lab" /><ref name="tdu">{{Cite web |title=Dr. Jyotsna Dhawan |url=http://tdu.edu.in/governance/jyotsna-dhawan/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200621110210/http://tdu.edu.in/governance/jyotsna-dhawan/ |archive-date=21 June 2020 |access-date=24 July 2020 |website=The University of Trans-Disciplinary Health Sciences and Technology}}</ref> ਧਵਨ ਇੰਡੀਅਨ ਸੋਸਾਇਟੀ ਫਾਰ ਸੈੱਲ ਬਾਇਓਲੋਜੀ<ref name="frontiers" /><ref name="ISCB">{{Cite web |title=Executive Committee Members of the Society |url=http://iscb.org.in/homepage.htm |access-date=24 July 2020 |website=ISCB |archive-date=22 ਜਨਵਰੀ 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200122191652/http://www.iscb.org.in/homepage.htm |url-status=dead }}</ref> ਅਤੇ ਇੰਡੀਅਨ ਸੋਸਾਇਟੀ ਆਫ਼ ਡਿਵੈਲਪਮੈਂਟਲ ਬਾਇਓਲੋਜਿਸਟਸ (2017–2020) ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ (2019-2021) ਪ੍ਰਧਾਨ ਹਨ।<ref name="frontiers" /><ref>{{Cite web |title=Office Bearers |url=http://www.devbioindia.org/index.php?page=office_bearers&lid=130 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200725001658/http://www.devbioindia.org/index.php?page=office_bearers&lid=130 |archive-date=25 July 2020 |access-date=24 July 2020 |website=InSDB: Indian Society for Developmental Biologists}}</ref> ਧਵਨ ਨੂੰ 2019 ਵਿੱਚ ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਸਾਇੰਸ ਅਕੈਡਮੀ ਦੇ ਫੈਲੋ ਵਜੋਂ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="frontiers" /><ref>{{Cite web |title=Indian Fellow |url=http://www.insaindia.res.in/detail/P20-1835 |access-date=24 July 2020 |website=Indian National Science Academy}}</ref> == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ == ਧਵਨ ਦੇ ਪਿਤਾ [[ਸਤੀਸ਼ ਧਵਨ]] [[ਭਾਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ਅਦਾਰਾ|ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਸਾਇੰਸ]]<ref name="family">{{Cite web |last=S |first=Deepika |last2=Ramaswamy |first2=Karthik |title=My Father, Satish Dhawan |url=https://connect.iisc.ac.in/2017/08/father-satish-dhawan/ |access-date=24 July 2020 |website=Connect with IISc}}</ref> ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਫੈਕਲਟੀ ਸਨ ਅਤੇ ਧਵਨ ਦੀ ਮਾਂ ਨਲਿਨੀ, ਇੱਕ ਸਾਇਟੋਜੈਨੇਟਿਕਸਿਸਟ ਸੀ।<ref name="family" /> ਉਸਨੇ 1983 ਵਿੱਚ [[ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਤੋਂ ਬਨਸਪਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮਾਸਟਰ ਡਿਗਰੀ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ।<ref name="interview">{{Cite web |last=Jayaraj |first=Nandita |last2=Dogra |first2=Aashima |date=27 February 2017 |title=Flexing muscle (stem cells) with Jyotsna |url=https://thelifeofscience.com/tm/2017/02/27/flexing-muscle-stem-cells-with-jyotsna/ |website=The Life of Science}}</ref> ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਸਟਰ ਡਿਗਰੀ ਛੱਡਣ ਬਾਰੇ ਸੋਚਿਆ, ਹਾਲਾਂਕਿ, ਟਾਟਾ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਫੰਡਾਮੈਂਟਲ ਰਿਸਰਚ ਵਿੱਚ ਖਮੀਰ ਜੈਨੇਟਿਕਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗਰਮੀਆਂ ਦੀ ਇੰਟਰਨਸ਼ਿਪ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਪੀਐਚਡੀ ਕਰਨ ਲਈ ਮਨਾ ਲਿਆ।<ref name="interview" /> ਉਸਨੇ 1991 ਵਿੱਚ [[ਬੋਸਟਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਪੀਐਚਡੀ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ।<ref name="ccmb" /><ref name="lab" /> ਉਸਨੇ 1995 ਵਿੱਚ [[ਸਟੈਨਫੋਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਤੋਂ ਮਾਸਪੇਸ਼ੀ ਸਟੈਮ ਸੈੱਲਾਂ ਅਤੇ ਜੀਨ ਥੈਰੇਪੀ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣੀ ਪੋਸਟ-ਡਾਕਟੋਰਲ ਸਿਖਲਾਈ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ।<ref name="ccmb" /><ref name="lab" /> == ਕਰੀਅਰ == ਧਵਨ 1996 ਵਿੱਚ ਸੈਂਟਰ ਫਾਰ ਸੈਲੂਲਰ ਐਂਡ ਮੋਲੀਕਿਊਲਰ ਬਾਇਓਲੋਜੀ ਵਿੱਚ ਫੈਕਲਟੀ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਈ ਅਤੇ ਮਾਸਪੇਸ਼ੀ ਸਟੈਮ ਸੈੱਲਾਂ ਅਤੇ ਮਾਸਪੇਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਮੁਰੰਮਤ ਦੇ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੀ ਲੈਬ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। 2009–2014 ਤੱਕ, ਉਸਨੇ ਬੰਗਲੌਰ ਵਿੱਚ ਸਟੈਮ ਸੈੱਲ ਸਾਇੰਸ ਅਤੇ ਰੀਜਨਰੇਟਿਵ ਮੈਡੀਸਨ (ਇਨਸਟੈਮ) ਲਈ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸੀਨੀਅਰ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਅਤੇ ਡੀਨ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ।<ref name="ccmb" /><ref name="lab" /> 2014 ਵਿੱਚ, ਉਹ ਸੈਂਟਰ ਫਾਰ ਸੈਲੂਲਰ ਐਂਡ ਮੋਲੀਕਿਊਲਰ ਬਾਇਓਲੋਜੀ ਵਾਪਸ ਆ ਗਈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵਿਜ਼ਿਟਿੰਗ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਅਤੇ ਸਲਾਹਕਾਰ ਬੋਰਡ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਵਜੋਂ ਇਨਸਟੈਮ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਬਣਾਈ ਰੱਖੇ।<ref name="ccmb" /><ref name="lab" /><ref name="tdu" /> ਧਵਨ ਬਾਇਓਮੈਡੀਕਲ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮੋਹਰੀ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਸਰਗਰਮ ਵਕੀਲ ਰਹੇ ਹਨ।<ref>{{Cite journal|last=Dhawan|first=Jyotsna|last2=Gokhale|first2=Rajesh S.|last3=Verma|first3=Inder M.|date=December 2005|title=Bioscience in India: Times Are Changing|journal=Cell|volume=123|issue=5|pages=743–745|doi=10.1016/j.cell.2005.11.018|pmid=16325565|doi-access=free}}</ref> ਉਹ ਸੈਂਟਰ ਫਾਰ ਸੈਲੂਲਰ ਐਂਡ ਮੋਲੀਕਿਊਲਰ ਬਾਇਓਲੋਜੀ ਦੇ ਆਈਹੱਬ ਦੇ ਸਾਇੰਟਿਸਟ ਇਨਚਾਰਜ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਬਾਇਓਮੈਡੀਕਲ ਸਟਾਰਟਅੱਪਸ ਲਈ ਇੱਕ ਇਨਕਿਊਬੇਸ਼ਨ ਸੈਂਟਰ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਇਨੋਵੇਸ਼ਨ ਸਪੇਸ ਹੈ<ref name="lab" /> ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਤੇ ਸੰਸਥਾਗਤ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਕਈ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਮੀਖਿਆ ਕਮੇਟੀਆਂ, ਵਿਗਿਆਨਕ ਟਾਸਕ ਫੋਰਸਾਂ ਅਤੇ ਸਲਾਹਕਾਰ ਬੋਰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ ਹੈ।<ref name="frontiers" /> ਉਹ ਫਿਜ਼ੀਓਲੋਜੀਕਲ ਜੀਨੋਮਿਕਸ, ਬੀਬੀਆਰਸੀ ਅਤੇ ਫਰੰਟੀਅਰਜ਼ ਇਨ ਸੈੱਲ ਐਂਡ ਡਿਵੈਲਪਮੈਂਟਲ ਬਾਇਓਲੋਜੀ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕੀ ਬੋਰਡ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਵੀ ਰਹੀ ਹੈ।<ref name="frontiers" /> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] g4us0lgvi6e5oy1zzk8odo6vdxapm4v 0 196296 838799 826415 2026-05-06T18:59:02Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838799 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਤਨਾਇਆ ਨਰੇਂਦਰਾ | image = Dr. Tanaya Narendra.jpg | caption = | birth_place = ਪ੍ਰਯਾਗਰਾਜ, [[ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] | nationality = ਭਾਰਤੀ | education = MBBS<br>ਕਲੀਨਿਕਲ ਭਰੂਣ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਮਾਸਟਰਜ਼ | alma_mater = [[ਆਕਸਫੋਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] | occupation = | organization = | known_for = | notable_works = | website = }} '''ਤਨਾਇਆ ਨਰਿੰਦਰਾ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]] ਵਿੱਚ: '''Tanaya Narendra),''' ਜਿਸਨੂੰ ਡਾ. ਕਿਊਟਰਸ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਡਾਕਟਰ, ਭਾਰਤੀ ਜਿਨਸੀ ਸਿਹਤ ਸਿੱਖਿਅਕ, ਭਰੂਣ ਵਿਗਿਆਨੀ, ਅਤੇ [[ਵਿਗਿਆਨੀ]] ਹੈ।<ref name="hindustantimes.com">{{Cite web |date=2022-12-31 |title=HT Brunch Cover Story: Three Like That! |url=https://www.hindustantimes.com/lifestyle/brunch/htbrunch-cover-story-three-like-that-101672433643972.html |access-date= |website=Hindustan Times |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2022-12-20 |title=These sex tips I learned from Dr. Tanaya Narendra's book are life-changing |url=https://www.vogue.in/culture-and-living/content/these-sex-tips-i-learned-from-dr-tanaya-narendras-book-are-life-changing |access-date= |website=Vogue India |language=en-IN}}</ref><ref>{{Cite web |date=2023-03-10 |title=Dr Cuterus: I don't think my book would have happened without my Instagram |url=https://www.cnbctv18.com/lifestyle/dr-cuterus-everything-nobody-tells-you-about-your-body-book-instagram-sex-education-16137311.htm |access-date= |website=cnbctv18.com |language=en}}</ref> ਸਾਲ 2022 ਵਿੱਚ, ਤਨਾਇਆ ਨੂੰ ਜਨਤਕ ਸਿਹਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ, [[ਨੀਤੀ ਕਮਿਸ਼ਨ|ਨੀਤੀ ਆਯੋਗ]] ਅਤੇ ਆਯੁਸ਼ਮਾਨ ਭਾਰਤ ਦੁਆਰਾ ਸਮਰਥਤ, IHW ਕੌਂਸਲ ਤੋਂ ਹੈਲਥ ਇੰਫਲੂਐਂਸਰ ਆਫ਼ ਦ ਈਅਰ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ।<ref name=":1">{{Cite web |last=Team |first=ThePrint |date=2022-12-24 |title='Vajayanti' the vagina to fun trivia, new book offers an inclusive approach to sex education |url=https://theprint.in/softcover/vajayanti-the-vagina-to-fun-trivia-new-book-offers-an-inclusive-approach-to-sex-education/1278851/ |access-date= |website=ThePrint |language=en-US}}</ref> ਉਸਨੂੰ ਜਨਤਕ ਸਿਹਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 2023<ref name=":2">{{Cite web |title=India's Top 100 Digital Stars 2023 by Forbes India-Goat |url=https://www.forbesindia.com/lists/2023-digital-stars/ |access-date=2024-12-26 |website=Forbes India |language=en}}</ref> ਅਤੇ 2024 ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ [[ਫੋਰਬਜ਼|ਫੋਰਬਸ]] ਦੁਆਰਾ ਚੋਟੀ ਦੇ 100 ਡਿਜੀਟਲ ਸਿਤਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸੂਚੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ,<ref name=":3">{{Cite web |title=India's Top 100 Digital Stars 2024 by Forbes India-Goat |url=https://www.forbesindia.com/lists/2024-digital-stars/ |access-date=2024-12-26 |website=Forbes India |language=en}}</ref> ਅਤੇ 2023 ਵਿੱਚ ਐਲੇ ਵੈਲਨੈਸ ਮਾਹਰ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref name=":4">{{Cite web |date=2023-10-13 |title=People Award Winners Of The ELLE Beauty Awards 2023 |url=https://elle.in/all-people-award-winners-of-the-elle-beauty-awards-2023/ |access-date=2024-12-26 |language=en-US}}</ref> == ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਕਰੀਅਰ == ਨਰਿੰਦਰ ਦਾ ਜਨਮ ਜਣਨ ਸ਼ਕਤੀ ਡਾਕਟਰਾਂ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਹੀ ਜਿਨਸੀ ਸਿਹਤ ਬਾਰੇ ਗੱਲਬਾਤ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ।<ref name="hindustantimes.com"/><ref>{{Cite web |date=2021-02-05 |title=Shush No More |url=https://openthemagazine.com/art-culture/shush-no-more/ |access-date= |website=Open The Magazine |language=en-GB}}</ref> ਉਸਨੇ [[ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਡਾਕਟਰੀ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਐਮਬੀਬੀਐਸ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web |date=2022-02-10 |title=Busting sexual health myths with Dr Cuterus |url=https://www.vogue.in/beauty/content/busting-sexual-health-myths-with-dr-cuterus |access-date= |website=Vogue India |language=en-IN}}</ref><ref name="planetbollywood.com">{{Cite web |date=2021-05-12 |title=Tanaya Narendra to Kavea Chavali, 6 Edutainment content creators to follow on Instagram! |url=https://planetbollywood.com/wp/news/tanaya-narendra-to-kavea-chavali-6-edutainment-content-creators-to-follow-on-instagram/ |access-date= |website=Planet Bollywood |language=en-US}}</ref> ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਸਹਾਇਕ ਪ੍ਰਜਨਨ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਲਈ ਯੂਕੇ ਚਲੀ ਗਈ।<ref>{{Cite web |last=Murti |first=Aditi |date=2020-12-12 |title=Tell Me More: Talking Sexual Health Misconceptions With Dr. Tanaya Narendra |url=https://theswaddle.com/tell-me-more-talking-sexual-health-misconceptions-and-the-politics-of-womens-health-with-dr-tanaya-narendra/ |access-date= |website=The Swaddle |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=TEDxPaldi x = independently organized TED event |url=https://www.ted.com/tedx/events/40296 |access-date= |website=www.ted.com}}</ref> ਉਸਨੇ [[ਆਕਸਫ਼ੋਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ|ਆਕਸਫੋਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਵਿੱਚ ਦਾਖਲਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਕਲੀਨਿਕਲ ਭਰੂਣ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਮਾਸਟਰ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web |title=Millennial doctor, Dr Cuterus debunks myths around sex, periods and more, one question at a time |url=https://www.harpersbazaar.in/culture/story/millennial-doctor-dr-cuterus-debunks-myths-around-sex-periods-and-more-one-question-at-a-time-2750 |access-date= |website=Harper Bazar |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Swaddle |first=Murti |last2=Aditi |date=2020-12-12 |title=Tell Me More: Talking Sexual Health Misconceptions With Dr. Tanaya Narendra |url=https://theswaddle.com/tell-me-more-talking-sexual-health-misconceptions-and-the-politics-of-womens-health-with-dr-tanaya-narendra/ |access-date= |website=The Swaddle |language=en-US}}</ref> ਯੂਕੇ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਸਮੇਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ [[ਇੰਗਲੈਂਡ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਡਾਕਟਰ ਵਜੋਂ ਰਜਿਸਟਰ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਵੀ ਦਿੱਤੀ।<ref>{{Cite web |date=2022-02-14 |title="I Talk More About Sexual Health As Opposed To Sex Itself": Dr Cuterus |url=https://www.travelandleisureasia.com/in/people/sexual-wellness-truths-with-millennial-doctor-tanaya-narendra-aka-dr-cuterus/ |access-date= |website=Travel and Leisure Asia {{!}} India |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Puri |first=Ragini |date=2020-12-18 |title=dr_cuterus: Busting Myths, Informing and Normalizing Conversations on Sex and Sexual Health |url=https://stonemill.in/ombc/dr_cuterus-busting-myths-on-sex-and-sexual-health/ |access-date= |website=OMBC Healthy Baking Book Series |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=2021-03-30 |title=Tanaya Narendra aka Cuterus on Important Things You Must Know About Sexual Health |url=https://www.shethepeople.tv/health/cuterus-tanaya-narendra/ |access-date= |language=en-US}}</ref> ਉਸਨੂੰ ਰਾਇਲ ਸੋਸਾਇਟੀ ਫਾਰ ਪਬਲਿਕ ਹੈਲਥ (FRSPH) ਦੀ ਫੈਲੋ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=2021-02-04 |title=Meet. Dr. Cuterus, The Friendly Neighbourhood Doctor Debunking Sex Myths, One Video At A Time |url=https://www.scoopwhoop.com/women/if-there-s-one-doctor-we-all-should-be-listening-to-it-s-dr-tanaya-aka-dr-cuterus/ |access-date= |website=ScoopWhoop |language=en }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 2020 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਇੰਟਰਨੈੱਟ 'ਤੇ ਜਿਨਸੀ ਸਿਹਤ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਗਲਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ''ਡਾ. ਕਿਊਟਰਸ''<ref name="nationalgeographic.co.uk">{{Cite web |date=2022-08-17 |title=These influencers are shaping a new India—one short video at a time |url=https://www.nationalgeographic.co.uk/history-and-civilisation/2022/08/these-influencers-are-shaping-a-new-india-one-short-video-at-a-time |access-date= |website=National Geographic |language=en-gb}}</ref> ਨਾਮ ਦਾ ਆਪਣਾ ਇੰਸਟਾਗ੍ਰਾਮ ਅਕਾਊਂਟ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਜਿਨਸੀ ਸਿਹਤ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਹਿਲੂਆਂ 'ਤੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਭਰਪੂਰ ਸਮੱਗਰੀ ਸਾਂਝੀ ਕਰਦੀ ਹੈ।<ref name="planetbollywood.com"/><ref>{{Cite web |last=Raja |first=Vidya |date=2021-08-11 |title='So Much More Than My Size': Dr. Cuterus on Speaking Up Against Body Shaming Brides |url=https://www.thebetterindia.com/260287/viral-instagram-doctor-cuterus-tanaya-narendra-body-shaming-wedding-clothes/ |access-date= |website=The Better India |language=en-US}}</ref><ref name="nationalgeographic.co.uk" /> ਨਰਿੰਦਰ ਸਰਕਾਰੀ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਗਠਨਾਂ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਲਾਹਕਾਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਅਤੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਜਿਨਸੀ ਸਿਹਤ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁਹਾਰਤ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Tanaya Narendra Creator Stats, Biography {{!}} About Tanaya Narendra - Forbes India Digital Stars 2024 |url=https://www.forbesindia.com/lists/2024-digital-stars/profile/tanaya-narendra/79 |access-date=2024-12-26 |website=Forbes India |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=अवस्थी |first=शिवानी |title=Dr. Tanaya Narendra: डाॅ. क्यूटरस के नाम से मशहूर महिला डॉक्टर तोड़ रही हैं यौन स्वास्थ्य संबंधी मिथक, जानें इनके बारे में |url=https://www.amarujala.com/shakti/meet-dr-tanaya-narendra-women-health-educator-and-scientist-social-media-influencer-dr-cuterus-2024-02-15 |access-date=2024-12-26 |website=Amar Ujala |language=hi}}</ref> ਉਸਨੇ ' ''ਡਾ. ਕਿਊਟਰਸ- ਐਵਰੀਥਿੰਗ ਨੋਬਡੀ ਟੇਲਜ਼ ਯੂ ਅਬਾਊਟ ਯੂਅਰ ਬਾਡੀ'' ' ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਕਿਤਾਬ ਲਿਖੀ ਜੋ ਦਸੰਬਰ 2022 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈ ਸੀ।<ref>{{Cite web |last=NEON |first=Quint |date=2021-08-04 |title='Felt Unwelcome, Shamed': Dr Tanaya on Her Experience at Tarun Tahiliani's Store |url=https://www.thequint.com/neon/social-buzz/influencer-shares-experience-of-body-shaming-at-tarun-tahiliani-store |access-date= |website=TheQuint |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2022-03-27 |title=Exclusive: Internet Sensation Dr Cuterus Shares How A Body Positive Approach Changes Lives |url=https://www.idiva.com/health-wellness/body-confidence/dr-tanaya-narendra-talks-about-the-importance-of-looking-beyond-weight/18031822 |access-date= |website=iDiva |language=en-IN}}</ref><ref>{{Cite web |title=Gynaecologist and sexual health educator Dr Tanaya Narendra on the need to destigmatise sex - Celebrity, Cosmopolitan India |url=https://www.cosmopolitan.in/celebrity/features/a27803/gynaecologist-and-sexual-health-educator-dr-tanaya-narendra-need |access-date= |website=Cosmopolitan India |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2022-12-27 |title=Dr Tanaya Narendra |url=https://theprint.in/author/dr-tanaya-narendra/ |access-date=2023-06-14 |website=ThePrint |language=en-US}}</ref> ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਇੱਕ ਬੈਸਟਸੈਲਰ ਬਣ ਗਈ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਕਈ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 2024 ਵਿੱਚ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਮਰਾਠੀ ਐਡੀਸ਼ਨ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਤਨਾਇਆ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਪਲੇਟਫਾਰਮਾਂ 'ਤੇ HPV ਟੀਕੇ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਕਾਕਰਨ ਪ੍ਰੋਟੋਕੋਲ ਵਿੱਚ ਟੀਕੇ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਪਟੀਸ਼ਨ ਸੌਂਪੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=2024-02-03 |title=Cervical cancer: HPV vaccines available, cost and age groups |url=https://www.indiatoday.in/health/story/poonam-pandey-dies-of-cervical-cancer-hpv-vaccines-available-cost-and-age-groups-2497080-2024-02-03 |access-date=2025-01-29 |website=India Today |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last= |date=2023-08-28 |title=How this millennial doctor demystifies sexual, reproductive health education through Instagram |url=https://rukhmabai.com/how-this-millennial-doctor-demystifies-sexual-reproductive-health-education-through-instagram/ |access-date= |website=Rukhmabai Initiatives |language=en-US}}</ref> == ਪੁਰਸਕਾਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ == * 2020: ਜਿਨਸੀ ਸਿਹਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਡਾਕਟਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ SH24 ਦੁਆਰਾ ਸਾਲ 2020 ਦਾ ਸੈਕਸੁਅਲ ਹੈਲਥ ਇੰਫਲੂਐਂਸਰ।<ref name=":0">{{Cite web |title=Femina and Mamaearth Beautiful Indians 2023 Nominations: Dr Tanaya Narendra |url=https://www.femina.in/mamaearth-beautiful-indians-2023/goodness-stories/dr-tanaya-narendra/1378 |access-date= |website=femina.in |language=en}}</ref> * 2020: ਸਾਲ 2020 ਦਾ ਸੈਕਸੁਅਲ ਹੈਲਥ ਇੰਫਲੂਐਂਸਰ।<ref>{{Cite web |title=Winners |url=https://sexual-health-awards.com/winners/ |access-date=2024-12-26 |website=SHA 2022 |language=en-GB}}</ref> * 2021: 2021 ਲਈ iDiva ਦੀਆਂ 'ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ 50 ਸਭ ਤੋਂ ਸੁੰਦਰ ਔਰਤਾਂ' ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ।<ref>{{Cite web |date=2022-03-27 |title=Exclusive: Internet Sensation Dr. Cuterus Shares How A Body Positive Approach Changes Lives |url=https://www.idiva.com/health-wellness/body-confidence/dr-tanaya-narendra-talks-about-the-importance-of-looking-beyond-weight/18031822 |access-date= |website=iDiva |language=en-IN}}</ref><ref>{{Cite web |title=50 Most Beautiful Women In India |url=https://www.idiva.com/50-most-beautiful-women-in-india |access-date= |website=iDiva |language=en-IN}}</ref> * 2021: ਕੌਸਮੋਪੋਲੀਟਨ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਦੁਆਰਾ ਭਾਰਤ ਦੇ 2021 ਦੇ ਸਿਖਰਲੇ 25 ਵਿਘਨ ਪਾਉਣ ਵਾਲੇ<ref>{{Cite web |date=2022-08-17 |title=Know More About Dr. Tanaya Narendra {{!}} IFP |url=https://ifp.world/creator/dr-tanaya-narendra/ |access-date= |language=en-US |archive-date=2025-05-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250519183953/https://ifp.world/creator/dr-tanaya-narendra/ |url-status=dead }}</ref> * 2022: IHW ਕੌਂਸਲ ਦੁਆਰਾ ਸਾਲ ਦਾ ਸਿਹਤ ਪ੍ਰਭਾਵਕ<ref>{{Cite web |title=Episode 99: Dr. Tanaya Narendra Discusses Medical Content Creation |url=https://www.tuckeredoutwithami.com/episodes/dr-tanaya-narendra-discusses-medical-content-creation |access-date= |website=Tuckered Out With Ami Thakkar |language=en-US}}</ref> * 2023: 2023 ਦੇ ਏਲੇ ਵੈਲਨੈਸ ਐਕਸਪਰਟ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ * 2023 ਅਤੇ 2024: ਤਨਾਇਆ ਨੂੰ 2023 ਅਤੇ 2024 ਵਿੱਚ ਫੋਰਬਸ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਦੇ ਚੋਟੀ ਦੇ 100 ਡਿਜੀਟਲ ਸਿਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। * 2024: ਦੈਨਿਕ ਜਾਗਰਣ ਦੁਆਰਾ 2024 ਵਿੱਚ ਸੈਕਸੁਅਲ ਵੈਲਨੈੱਸ ਐਕਸਪਰਟ ਅਵਾਰਡ।<ref>{{Cite web |title=Jagran Influencer and Creator Awards 2024, 1st Edition - Jagran English |url=https://english.jagran.com/events/influencer-creator-awards |access-date=2024-12-26 |website=English Jagran |language=en |archive-date=2024-06-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240621063412/https://english.jagran.com/events/influencer-creator-awards |url-status=dead }}</ref> * 2024: ਹੈਲਥਕੇਅਰ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਡੀਐਨਏ ਵੂਮੈਨ ਅਚੀਵਰਜ਼ ਅਵਾਰਡ 2024 ਦੀ ਜੇਤੂ।<ref>{{Cite web |last=Sharma |first=Sonali |title=DNA Women Achievers Awards 2024: Tanaya Narendra wins in healthcare category |url=https://www.dnaindia.com/health/report-dna-women-achievers-awards-2024-tanaya-narendra-wins-in-healthcare-category-3080449 |access-date=2024-12-26 |website=DNA India |language=en}}</ref> * 2024: ਬਿਜ਼ਨਸਵਰਲਡ ਹੈਲਥਕੇਅਰ ਵਰਲਡ 40 ਅੰਡਰ 40।<ref>{{Cite web |title=Celebrating BW Healthcare World 40Under40 and BW Pharma World Person of the Year Award 2024 |url=https://bwhealthcareworld.com/article/celebrating-bw-healthcare-world-40under40-and-bw-pharma-world-person-of-the-year-award-2024-531745 |access-date=2024-12-26 |website=BW Health |language=en}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] fs2ne4zgkkeuvjmhy4jazp8oy3g20m7 0 196305 838761 815410 2026-05-06T15:20:25Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838761 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:The Minister of State (Independent Charge) for Information & Broadcasting, Shri Manish Tewari lighting the lamp to inaugurate the Jagran Film Festival, in New Delhi on July 05, 2013.jpg|thumb|ਸੂਚਨਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਰਾਜ ਮੰਤਰੀ (ਸੁਤੰਤਰ ਚਾਰਜ) ਸ਼੍ਰੀ ਮਨੀਸ਼ ਤਿਵਾੜੀ 05 ਜੁਲਾਈ, 2013 ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਜਾਗਰਣ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ ਕਰਨ ਲਈ ਦੀਪ ਜਗਾਉਂਦੇ ਹੋਏ।]] '''ਜਾਗਰਣ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ''' (JFF) ਇੱਕ ਯਾਤਰਾ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ 2010 ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=Naseeruddin Shah inaugurates 7th Jagran Film Festival - Times of India |url=http://timesofindia.indiatimes.com/City/Delhi/Naseeruddin-Shah-inaugurates-7th-Jagran-Film-Festival/articleshow/53013723.cms |website=indiatimes.com}}</ref><ref>{{Cite web |date=25 August 2016 |title=Ashutosh Gowariker: We consulted with archaeologists |url=http://www.mid-day.com/articles/ashutosh-gowariker-we-consulted-with-archaeologists/17558165 |website=mid-day.com |access-date=23 ਮਾਰਚ 2025 |archive-date=13 ਅਪ੍ਰੈਲ 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190413102028/https://www.mid-day.com/articles/ashutosh-gowariker-we-consulted-with-archaeologists/17558165 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=PIX: Neetu Chandra, Tisca Chopra at Jagran Film Festival |url=http://www.rediff.com/movies/report/pix-neetu-chandra-tisca-chopra-at-jagran-film-festival/20161001.htm |website=rediff.com}}</ref><ref>{{Cite web |date=23 June 2016 |title=Jagran Film Festival Announces Indian Competition Section - Box Office India : India's premier film trade magazine |url=http://boxofficeindia.co.in/jagran-film-festival-announces-indian-competition-section/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180802162556/https://boxofficeindia.co.in/jagran-film-festival-announces-indian-competition-section/ |archive-date=2 August 2018 |access-date=31 October 2016 |website=boxofficeindia.co.in}}</ref> ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਜਾਗਰਣ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਸਮੂਹ ਦੀ ਇੱਕ ਪਹਿਲ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਮਹਾਂਨਗਰਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਛੋਟੇ ਕਸਬਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਿਨੇਮੈਟਿਕ ਕਲਾ ਦੀ ਕਦਰ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਭਿੰਨ ਫਿਲਮਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਲਈ ਇੱਕ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਦਾ ਸੱਤਵਾਂ ਐਡੀਸ਼ਨ [[ਦਿੱਲੀ]] ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਅਤੇ [[ਕਾਨਪੁਰ]], [[ਲਖਨਊ]], [[ਪ੍ਰਯਾਗਰਾਜ|ਇਲਾਹਾਬਾਦ]], [[ਵਾਰਾਣਸੀ]], [[ਆਗਰਾ]], [[ਮੇਰਠ]], [[ਦੇਹਰਾਦੂਨ]], [[ਹਿਸਾਰ]], [[ਲੁਧਿਆਣਾ]], [[ਪਟਨਾ]], [[ਰਾਂਚੀ]], [[ਜਮਸ਼ੇਦਪੁਰ]], [[ਰਾਇਪੁਰ|ਰਾਏਪੁਰ]], [[ਇੰਦੌਰ]] ਅਤੇ [[ਭੋਪਾਲ]] ਸਮੇਤ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੀ ਲੰਘਿਆ ਅਤੇ [[ਮੁੰਬਈ]] ਵਿੱਚ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਫੈਸਟੀਵਲ ਦੇ ਅੱਠਵੇਂ ਐਡੀਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀਯੋਗੀ ਫਿਲਮ ਭਾਗ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਜਾਗਰਣ ਸ਼ਾਰਟਸ (ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਲਘੂ ਫਿਲਮਾਂ ਲਈ), ਵਰਲਡ ਪੈਨੋਰਮਾ (ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫੀਚਰ ਫਿਲਮਾਂ ਲਈ), ਇੰਡੀਅਨ ਸ਼ੋਅਕੇਸ (ਭਾਰਤੀ ਫੀਚਰ ਫਿਲਮਾਂ ਲਈ), ਅਤੇ ਸਿਨੇਮਾ ਆਫ਼ ਦ ਸੇਲਰਜ਼ (ਇਸ਼ਤਿਹਾਰਬਾਜ਼ੀ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਸੇਵਾ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰਬਾਜ਼ੀ ਫਿਲਮਾਂ ਲਈ), ਭਾਗੀਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਇਨਾਮੀ ਰਾਸ਼ੀ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। == ਜੇਐਫਐਫ-2019 == 10ਵੇਂ ਜਾਗਰਣ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਸਿਰੀ ਫੋਰਟ ਆਡੀਟੋਰੀਅਮ ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਇੱਕ ਸਮਾਗਮ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਉਦਘਾਟਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੇਂਦਰੀ ਸੂਚਨਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਮੰਤਰੀ [[ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਜਾਵੜੇਕਰ]] ਨੇ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web |title=10th Jagran Film Festival was inaugurated |url=https://currentaffairs.gktoday.in/10th-jagran-film-festival-inaugurated-delhi-07201970998.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190720151001/https://currentaffairs.gktoday.in/10th-jagran-film-festival-inaugurated-delhi-07201970998.html |archive-date=2019-07-20 |access-date=2019-09-11 |website=currentaffairs.gktoday.in}}</ref><ref>{{Cite web |title=10th Jagran Film festival inaugurated in New Delhi |url=http://www.newsonair.com/News?title=10th-Jagran-Film-festival-inaugurated-in-New-Delhi&id=368736 |website=newsonair.com}}</ref> == ਜੇਐਫਐਫ-2018 == ਜਾਗਰਣ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ ਦਾ 9ਵਾਂ ਐਡੀਸ਼ਨ ਜੂਨ ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਮੁੰਬਈ ਵਿੱਚ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।<ref>{{Cite web |title=9th Jagran Film Festival names Varun Dhawan as the Best Actor |url=https://bestmediainfo.com/2018/10/9th-jagran-film-festival-names-varun-dhawan-as-the-best-actor/ |website=bestmediainfo.com}}</ref> == ਜੇਐਫਐਫ-2017 == [[ਤਸਵੀਰ:Otwin_at_Jagran_Film_Festival.jpeg|thumb| ਜਾਗਰਣ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ, 2017 ਵਿੱਚ ਆਸਟ੍ਰੀਆ ਦੇ ਫਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ ਅਤੇ ਅਭਿਨੇਤਾ ਓਟਵਿਨ ਬੀਅਰਨਾਟ]] * ਭਾਈਵਾਲ: ਖ਼ਬਰਾਂ ਦੀਆਂ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਬੈਰੀ ਜੌਨ ਐਕਟਿੰਗ ਸਟੂਡੀਓ (BJAS) ਜਾਗਰਣ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ (JFF) ਦੇ 8ਵੇਂ ਸੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਭਾਈਵਾਲੀ ਕਰਨ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=22 May 2017 |title=Barry John Acting Studio to partner with 8th Jagran Film Festival |url=http://bollywoodwallah.com/2017/05/22/barry-john-acting-studio-to-partner-with-with-8th-jagran-film-festival/ |website=bollywoodwallah.com}}</ref> * ਵੀਡੀਓ ਪਾਰਟਨਰ: ਖ਼ਬਰਾਂ ਦੀਆਂ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, Veblr.com ਜਾਗਰਣ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ (JFF) 2017 ਦੇ 8ਵੇਂ ਸੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਅਧਿਕਾਰਤ ਵੀਡੀਓ ਪਾਰਟਨਰ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Official video channel of 8th Jagran Film Festival |url=https://veblr.com/user/JagranFilmFestival/ |website=veblr.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=8th JFF Official partners List |url=http://jagranfilmfestival.co.in/ |website=jagranfilmfestival.co.in |access-date=2025-03-23 |archive-date=2022-06-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220626162121/http://jagranfilmfestival.co.in/ |url-status=dead }}</ref> == ਜੇਐਫਐਫ-2016 == * ਸਲਾਹਕਾਰ: ਮਯੰਕ ਸ਼ੇਖਰ ਅਤੇ ਮਨੋਜ ਸ਼੍ਰੀਵਾਸਤਵ। * ਫੀਚਰ ਫਿਲਮ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੀ ਜਿਊਰੀ: [[ਸਾਰਿਕਾ]], ਜਾਹਨੂੰ ਬਰੂਆ, ਬੱਲੂ ਸਲੂਜਾ, ਸੰਦੇਸ਼ ਸ਼ਾਂਡਿਲਿਆ, ਸ਼ੇਖਰ ਦਾਸ ਅਤੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ ਅਰੁਣ । * ਲਘੂ ਫਿਲਮਾਂ ਲਈ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੁਕਾਬਲਾ ਜਿਊਰੀ: ਜਾਹਨੂ ਬਰੂਆ (ਚੇਅਰਮੈਨ), ਰਜਿਤ ਕਪੂਰ (ਮੈਂਬਰ), ਏਲੇਨਾ ਫਰਨਾਂਡਿਸ (ਮੈਂਬਰ) ਭਾਈਵਾਲ: ਵਿਸਲਿੰਗ ਵੁੱਡਸ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ, ਮੁੰਬਈ, ਏਸ਼ੀਆ ਪੈਸੀਫਿਕ ਸਕ੍ਰੀਨ ਅਵਾਰਡ == ਜੇਐਫਐਫ 2015 == * ਫੀਚਰ ਫਿਲਮ ਮੁਕਾਬਲਾ ਜਿਊਰੀ : ਹਰੀਹਰਨ, [[ਪੂਜਾ ਭੱਟ]], ਸ੍ਰੀਕਰ ਪ੍ਰਸਾਦ, ਮਹੇਸ਼ ਅਨੇ, [[ਉਦਿਤ ਨਾਰਾਇਣ]] * ਲਘੂ ਫਿਲਮਾਂ ਲਈ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੁਕਾਬਲੇ: ਸ਼ਾਜੀ ਐਨ. ਕਰੁਣ (ਚੇਅਰਮੈਨ), ਮੋਜ਼ਗਨ ਤਰਨੇਹ, ਕੁਨਾਲ ਕਪੂਰ == ਜੇਐਫਐਫ 2014 == * ਫੀਚਰ ਫਿਲਮ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੀ ਜਿਊਰੀ: [[ਅਮੋਲ ਪਾਲੇਕਰ]] (ਚੇਅਰਮੈਨ), ਮਧੂ ਅੰਬੇਟ, [[ਕਵਿਤਾ ਲੰਕੇਸ਼]], ਉਮੇਸ਼ ਗੁਪਤਾ * ਛੋਟੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਲਈ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੁਕਾਬਲਾ: [[ਗੌਤਮ ਘੋਸ਼]] (ਚੇਅਰਮੈਨ), ਫਿਲਿਪ ਚੀਆਹ, ਇਓਕਿਮ ਮਿਲੋਨਾਸ == ਜੇਐਫਐਫ 2013 == * ਫੀਚਰ ਫਿਲਮ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੀ ਜਿਊਰੀ: [[ਬਾਸੂ ਚੈਟਰਜੀ]] (ਚੇਅਰਮੈਨ), ਰਾਮਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਹਲਕੇਰੇ, ਅਦਿਤੀ ਦੇਸ਼ਪਾਂਡੇ, ਸੁਰੇਸ਼ ਪਾਈ * ਲਘੂ ਫਿਲਮਾਂ ਲਈ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੁਕਾਬਲਾ : ਐਨ. ਚੰਦਰਾ, ਡੋਰਥੀ ਬ੍ਰੀਅਰ == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [https://jff.co.in/ ਅਧਿਕਾਰਤ ਵੈੱਬਸਾਈਟ] * [https://jplcorp.in/new/Default.aspx ਜਾਗਰਣ ਗਰੁੱਪ] * [https://www.mid-day.com/entertainment/bollywood-news/article/5th-jagran-film-festival-finale-comes-to-mumbai-15573197 5ਵੇਂ ਜਾਗਰਣ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ ਦਾ ਫਾਈਨਲ ਮੁੰਬਈ ਵਿੱਚ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ] * [http://www.onlyloudest.com/9-jagran-film-festival/ 9ਵਾਂ ਜਾਗਰਣ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ 2018] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਲਾਨਾ ਉਤਸਵ]] gq2aodhmjf66xoos20vm0dwn1r2951v 0 196869 838784 802989 2026-05-06T18:00:11Z Meenukusam 51574 Created by translating the section "Awards" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1346984103|Lalgudi Jayaraman]]" 838784 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist | background = non_vocal_instrumentalist | name = Lalgudi Jayaraman | image = Lalgudi Jayaraman.jpg | caption = | birth_name = | alias = | birth_date = {{birth date|df=yes|1930|9|17}} | birth_place = Edayathumangalam, [[Trichinopoly District]] (now a part of [[Lalgudi taluk]], [[Tiruchirappalli district]]), British India<ref>{{cite web |title=Lalgudi G. Jayaraman |url=https://sangeetnatak.gov.in/sna/citation_popup.php?id=384&at=1 |publisher=[[Sangeet Natak]] |access-date=10 November 2019}}</ref> | death_date = {{Death date and age|df=yes|2013|4|22|1930|9|17}} | death_place = [[Chennai]], [[Tamil Nadu]], India | genre = [[Indian classical music]] | occupation = Violinist, composer, | instrument = Violin, percussion, synthesizers | years_active = 1942–2013 }} '''ਲਾਲਗੁਡੀ ਗੋਪਾਲ ਅਈਅਰ ਜੈਰਾਮਨ''' (ਜਨਮ 17 ਸਤੰਬਰ 1930-ਦੇਹਾਂਤ 22 ਅਪ੍ਰੈਲ 2013) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਕਰਨਾਟਕ ਵਾਇਲਿਨ ਵਾਦਕ, ਗਾਇਕ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਕਰਨਾਟਕੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਵਾਇਲਿਨ ਤ੍ਰਿਮੂਰਤੀ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਐੱਮ. ਐੱਸ. ਗੋਪਾਲਕ੍ਰਿਸ਼ਨਨ ਅਤੇ ਟੀ ਏਨ ਕਰੀਸ਼ਨਨ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਲ 2001 ਵਿੱਚ [[ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ]] ਦੁਆਰਾ [[ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ]] ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸ਼ਗਿਰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦੋ ਬੱਚੇ ਲਾਲਗੁਡੀ ਜੀ. ਜੇ. ਆਰ. ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਨ ਅਤੇ ਲਾਲਗੁਡੀ ਵਿਜੈਲਕਸ਼ਮੀ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਭੈਣ ਲਾਲਗੁਡੀ ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਬ੍ਰਹਮਾਨੰਦਮ, ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਰੇਡੀਓ ਦੇ ''ਵਾਦਿਆ ਵਰਿੰਦਾ'' ਨੈਸ਼ਨਲ ਆਰਕੈਸਟਰਾ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਸੰਗੀਤਕਾਰ-ਕੰਡਕਟਰ ਪੀ. ਪੂਰਨਚੰਦਰ ਰਾਓ, ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਐਸ. ਪੀ. ਰਾਮਹ (ਸ਼੍ਰੀ ਜੀ. ਐਨ. ਦੰਡਪਾਨੀ ਅਈਅਰ, ਹਰਿਕਥਾ ਐਕਸਪੋਨੇਟ [[ਵਿਸ਼ਾਕਾ ਹਰੀ]], ਕਰਨਾਟਕ ਗਾਇਕ ਸਾਕੇਤਾਰਮਨ, ਵਿੱਤਲ ਰਾਮਮੂਰਤੀ ਡਾ. ਐਨ. ਸ਼ਸ਼ੀਧਰਨ, ਫਿਲਮ ਸੰਗੀਤ ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਮਾਤਾ ਗਿਰੀਸ਼ ਜੀ. ਪਦਮ ਸ਼ੰਕਰ ਕੰਚਨ, ਰਘੂਰਾਮ ਹੋਸਹੱਲੀ, ਲੰਡਨ ਦੇ ਵਾਇਲਿਨ ਵਾਦਕ ਸ਼੍ਰੀ ਆਈਡੀ1] ਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸਮੂਰਤੀ, ਪਕਾਲਾ, ਰਾਮਦਾਸ, ਸੰਕਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਨ, ਯਾਮੀਨੀ, ਮੁੰਬਈ ਸ਼ਿਲਪਾ, ਸ਼੍ਰੀਯ ਦੇਵਨਾਥ, ਸਲੇਮ, ਅਤੇ ਜੈਨਾਥ ਸ਼੍ਰੀਕਾਂਤ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। == ਮੁਢਲਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਪਿਛੋਕੜ == ਸੰਗੀਤਕ ਤ੍ਰਿਮੂਰਤੀ (ਮੁਸਤੂਸਵਾਮੀ ਦੀਕਸ਼ਿਤਰ, ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ਿਆਮਾ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਅਤੇ [[ਤਿਆਗਰਾਜ|ਸੇਂਟ ਤਿਆਗਰਾਜ]] ਲਾਲਗੁਡੀ ਜੈਰਾਮਨ) ਦੇ ਇੱਕ ਚੇਲੇ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ, ਲਾਲਗੁਡੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਵੀ. ਆਰ. ਗੋਪਾਲ ਅਈਅਰ ਤੋਂ ਕਰਨਾਟਕੀ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਸਾਰ ਵਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਮਿਲਿਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ। ਗੋਪਾਲ ਅਈਅਰ, ਇੱਕ ਮਾਰਟੀਨੇਟ, ਨੇ ਸਖ਼ਤ ਸਬਕ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਨੌਜਵਾਨ ਜੈਰਾਮਨ ਵਿੱਚ ਤੀਬਰ ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇੱਕ ਕਠੋਰ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਗੁਰੂ, ਗੋਪਾਲ ਅਈਅਰ ਨੇ ਨੌਜਵਾਨ ਜੈਰਾਮਨ ਨੂੰ ਪੈਨਸਿਲਾਂ ਨੂੰ ਤਿੱਖਾ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ, ਇਹ ਮੰਨਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਉਸ ਦੀਆਂ ਕੋਮਲ ਉਂਗਲਾਂ ਬਹੁਤ ਕੀਮਤੀ ਸਨ। == ਕੈਰੀਅਰ == 12 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਏਕਲ ਵਾਦਕ ਵਜੋਂ ਉੱਭਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਰਨਾਟਕੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਵਾਇਲਿਨ ਵਾਦਕ ਵਜੋਂ ਆਪਣੇ ਸੰਗੀਤਕ ਕੈਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web |title=Music |url=http://archives.chennaionline.com/musicseason99/profile/lalgudijayaraman.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303192654/http://archives.chennaionline.com/musicseason99/profile/lalgudijayaraman.html |archive-date=3 March 2016 |access-date=2016-09-07}}</ref><ref>{{Cite web |date=2009-03-16 |title=Tamil Nadu / Chennai News : Lalgudi Jayaraman's varnams for posterity too, thanks to DVD release |url=http://www.hindu.com/2009/03/13/stories/2009031358370200.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090316203200/http://www.hindu.com/2009/03/13/stories/2009031358370200.htm |archive-date=16 March 2009 |access-date=2016-09-07 |website=[[The Hindu]]}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਤਕਨੀਕ ਦੀ ਕਾਢ ਕੱਢ ਕੇ ਵਾਇਲਿਨ ਵਜਾਉਣ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਕੀਤਾ ਜੋ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਬਣਾਈ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ''ਲਾਲਗੁਡ਼ੀ ਬਾਣੀ'' ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਜੈਰਾਮਨ ਨੇ ਕਈ 'ਕ੍ਰਿਤੀਆਂ', 'ਤਿਲਾਨਾ' ਅਤੇ 'ਵਰਨਮ' ਅਤੇ ਨਾਚ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ, ਜੋ [[ਰਾਗ]], ਭਾਵ, ਤਾਲ ਅਤੇ ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਦਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਹਨ। ਲਾਲਗੁਡ਼ੀ ਦੀ ਸਾਜ਼-ਸਾਮਾਨ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਉੱਤਮਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੀ ਸੀ। ਉਹ ਵਾਇਲਿਨ ਵਿੱਚ ਵੋਕਲ ਸ਼ੈਲੀ ਲੈ ਕੇ ਆਏ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੀ ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਦਾ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਲਾਲਗੁਡ਼ੀ ਨੇ ਸਰਗਰਮ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਸਵੈ-ਆਲੋਚਨਾ ਕਰਨੀ ਸਿੱਖੀ ਅਤੇ ਹਰ ਸੰਗੀਤ ਸਮਾਰੋਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਰਤੱਵਪੂਰਨ ਤੌਰ' ਤੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਸਮੀਖਿਆਵਾਂ ਲਿਖੀਆਂ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਦੁਆਰਾ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਏਕਲ ਸੰਗੀਤ ਸਮਾਰੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਟੇਜ 'ਤੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਨ ਤੋਂ ਝਿਜਕਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਲਗਭਗ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਖਰੀ ਵੇਰਵੇ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਸਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇੱਕ ਖਾਸ ਆਲੋਚਕ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਭਾਵਨਾ ਦੀ ਬਜਾਏ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀ ਦੱਸਿਆ, ਪਰ ਲਾਲਗੁਡ਼ੀ ਦੀ ਸਹਿਜਤਾ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਸੰਗੀਤਕ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਅਕਸਰ ਉਦੋਂ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਹ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਗਾਇਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੁੰਦੇ ਸਨ।<ref name="the hindu" /> ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਗਾਇਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਆਉਣ ਦੀ ਬਹੁਤ ਮੰਗ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਰਿਆਕੁਡੀ ਰਾਮਾਨੁਜਾ ਅਯੰਗਰ, ਚੈਂਬਾਈ ਵੈਦਿਆਨਾਥ ਭਾਗਵਤਾਰ, ਐੱਮ. ਡੀ. ਰਾਮਨਾਥਨ, ਸੇਮਨਗੁਡੀ ਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸ ਅਈਅਰ, ਜੀ. ਐੱਨ. ਬਾਲਾਸੁਬਰਾਮਨੀਅਮ, ਮਦੁਰੈ ਮਨੀ ਅਈਅਰ, ਅਲਾਥੁਰ ਭਰਾ, ਵੋਲੇਟੀ ਵੈਂਕਟੇਸ਼ਵਰਲੂ, ਨੇਦੁਨੂਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਮੂਰਤੀ, ਕੇ. ਵੀ. ਨਾਰਾਇਣਸਵਾਮੀ, ਮਹਾਰਾਜਪੁਰਮ ਸੰਥਾਨਮ, ਡੀ. ਕੇ. ਜੈਰਾਮਨ, ਏਮ ਬਾਲਾਮੁਰਲੀਕਰੀਸ਼ਨਨ [1], ਟੀ. ਵੀ. ਸ਼ੰਕਰਨਾਰਾਇਣਨ, ਟੀ. ਐੱਮ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੁਆਰਾ ਮਹਿਲਾ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣ ਤੋਂ ਮਨ੍ਹਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਇੱਕ ਵਾਅਦਾ ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=Lalgudi Days |url=http://www.timescrest.com/culture/lalgudi-days-10233 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141205044933/http://www.timescrest.com/culture/lalgudi-days-10233 |archive-date=5 December 2014 |website=timescrest.com}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ [[ਭਾਰਤ]] ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਸੰਗੀਤ ਸਮਾਰੋਹ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। [[ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ]] ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਫ਼ਦ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਵਜੋਂ ਰੂਸ ਭੇਜਿਆ। ਉਹ ਵਾਇਲਿਨ ਵਜਾਉਣ ਦੀ ਕਰਨਾਟਕੀ ਸ਼ੈਲੀ ਵੱਲ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚਣ ਵਾਲੇ ਪਹਿਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1966 ਵਿੱਚ ਵਾਇਲਿਨ, ਵੀਨੂ (ਬੰਸਰੀ ਅਤੇ [[ਵੀਣਾ|ਵੀਨਾ]]) ਦੇ ਨਾਲ ਸੰਗੀਤਕ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੀ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਧਾਰਨਾ ਵੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ। ਸੰਨ 1965 ਵਿੱਚ ਐਡਿਨਬਰਗ ਫੈਸਟੀਵਲ ਵਿੱਚ ਵਜਾਉਣ ਲਈ ਸੱਦਾ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਾਇਲਿਨ ਵਾਦਕ ਯੇਹੂਦੀ ਮੇਨੁਹਿਨ ਨੇ ਲਾਲਗੁਡ਼ੀ ਦੀ ਤਕਨੀਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਇਤਾਲਵੀ ਵਾਇਲਿਨ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ। ਜਦੋਂ ਮੇਨੁਹਿਨ ਭਾਰਤ ਆਇਆ ਤਾਂ ਲਾਲਗੁਡ਼ੀ ਨੇ ਮੇਨੁਹਿਨ ਨੂੰ ਹਾਥੀ ਦੰਦ ਨਾਲ ਨੱਚਣ ਵਾਲੇ ਨਟਰਾਜ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੰਗਾਪੁਰ, [[ਮਲੇਸ਼ੀਆ]], [[ਮਨੀਲਾ]] ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਯੂਰਪੀਅਨ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਦੁਆਰਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਗੀਤ ਪਰਿਸ਼ਦ, [[ਬਗ਼ਦਾਦ|ਬਗਦਾਦ]], ਏਸ਼ੀਅਨ ਪੈਸੀਫਿਕ ਸੰਗੀਤ ਰੋਸਟਰਮ ਅਤੇ ਇਰਾਕ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਏਜੰਸੀ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗਾਂ ਨੂੰ ਸਰਬੋਤਮ ਐਲਾਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ 1979 ਦੌਰਾਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ 77 ਐਂਟਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸਥਾਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ [[ਕਲਨ|ਕੋਲੋਨ]], [[ਬੈਲਜੀਅਮ]] ਅਤੇ ਫਰਾਂਸ ਵਿੱਚ ਸਮਾਰੋਹ ਦੇਣ ਲਈ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। [[ਭਾਰਤ]] ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯੂ. ਐੱਸ. ਏ., ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਉਤਸਵ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰਨ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲੰਡਨ ਅਤੇ ਜਰਮਨੀ ਅਤੇ ਇਟਲੀ ਵਿੱਚ ਇਕੱਲੇ ਅਤੇ 'ਜੁਗਲਬੰਦੀ' ਸਮਾਰੋਹ ਦਿੱਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਸਮੀਖਿਆ ਮਿਲੀ। ਸ੍ਰੀ ਲਾਲਗੁਡੀ ਸਾਲ 1984 ਵਿੱਚ [[ਉਮਾਨ|ਓਮਾਨ]], [[ਸੰਯੁਕਤ ਅਰਬ ਅਮੀਰਾਤ|ਯੂਏਈ]], [[ਕਤਰ]] ਅਤੇ [[ਬਹਿਰੀਨ]] ਦੇ ਦੌਰੇ ਉੱਤੇ ਗਏ ਸਨ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਸਫਲ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਓਪਰੇਟਿਕ ਬੈਲੇ ''ਜਯਾ ਜਯਾ ਦੇਵੀ'' ਲਈ ਬੋਲ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ 1994 ਵਿੱਚ ਕਲੀਵਲੈਂਡ, ਓਹੀਓ (ਅਮਰੀਕਾ) ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੇ ਕਈ ਹੋਰ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸਦਾ ਮੰਚਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਅਕਤੂਬਰ 1999 ਵਿੱਚ, ਲਾਲਗੁਡ਼ੀ ਨੇ ਯੂ. ਕੇ. ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੂਤੀ ਲਯ ਸੰਘਮ (ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਫਾਈਨ ਆਰਟਸ) ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਹੇਠ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। ਸੰਗੀਤ ਸਮਾਰੋਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਲਾਲਗੁਡ਼ੀ ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਇੱਕ ਡਾਂਸ ਡਰਾਮਾ ''ਪੰਚੇਸ਼ਵਰਮ'' ਦਾ ਮੰਚਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੇਵਨਾਥ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੀ ਗਈ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਜੀਵਨੀ, ਐਨ ਇਨਕਿਊਰੇਬਲ ਰੋਮਾਂਟਿਕ, 2013 ਵਿੱਚ ਮਰਨ ਉਪਰੰਤ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਿਤਾਰਵਾਦਕ ਪੰਡਿਤ [[ਪੰਡਿਤ ਰਵੀ ਸ਼ੰਕਰ|ਰਵੀ ਸ਼ੰਕਰ]] ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ 70 ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਚਾਰਟ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Life of Lalgudi Jayaraman chronicled |url=http://www.newindianexpress.com/cities/chennai/Life-of-Lalgudi-Jayaraman-chronicled/2013/07/20/article1691873.ece |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140112191903/http://www.newindianexpress.com/cities/chennai/Life-of-Lalgudi-Jayaraman-chronicled/2013/07/20/article1691873.ece |archive-date=12 January 2014 |access-date=2016-09-07}}</ref> == ਪੁਰਸਕਾਰ == [[ਤਸਵੀਰ:Pratibha_Devisingh_Patil_presenting_the_Sangeet_Natak_Akademi_Fellowship-2009_to_Shri_Lalgudi_G._Jayaraman_for_his_outstanding_contribution_to_Carnatic_music.jpg|thumb|ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਦੇਵੀ ਸਿੰਘ ਪਾਟਿਲ ਨੇ ਕਰਨਾਟਕ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਸ਼੍ਰੀ ਲਾਲਗੁਡੀ ਜੀ. ਜੈਰਮਨ ਨੂੰ ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ-2009 ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ।]] ਜੈਰਮਨ ਨੇ ਕਈ ਖ਼ਿਤਾਬ ਹਾਸਲ ਕੀਤੇ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ 1963 ਵਿੱਚ ਲਾਲਗੁਡ਼ੀ ਦੀ ਸੰਗੀਤ ਪ੍ਰੇਮੀ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ 'ਨਾਦ ਵਿਦਿਆ ਰਤਨਾਕਰ', 1972 ਵਿੱਚ [[ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ]] ਦੁਆਰਾ '[[ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ]]', ਨਿਊਯਾਰਕ ਵਿੱਚ ਈਸਟ ਵੈਸਟ ਐਕਸਚੇਂਜ ਦੁਆਰਾ 'ਨਾਦ ਵਿਦਿਆ ਰਤਨਾਕਰ', ਭਾਰਤੀ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦੁਆਰਾ 'ਵਾਦਿਆ ਸੰਗੀਤਾ ਕਲਾਰਤਨ', ਨਿਊਯਾਰਕ ਦੁਆਰਾ 'ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਗਣ ਸਭਾ ਦੁਆਰਾ' ਸੰਗੀਤਾ ਚੂਡਾਮਨੀ ', ਚੇਨਈ ਦੁਆਰਾ 1971 ਵਿੱਚ, [[ਤਮਿਲ਼ ਨਾਡੂ|ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ]] ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਦਾ ਰਾਜ ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ 1979 ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤਾ ਨਾਟਕ ਅਕੈਡਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਆਦਿ। ਪਹਿਲਾ ਚੌਦੈਆ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ਦਾ ਪੁਰਸਕਾਰ [[ਕਰਨਾਟਕ]] ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਦੁਆਰਾ ਸ਼੍ਰੀ ਜੈਰਮਨ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ 1994 ਵਿੱਚ [[ਮੈਰੀਲੈਂਡ]], ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਆਨਰੇਰੀ ਨਾਗਰਿਕਤਾ ਅਤੇ 2001 ਵਿੱਚ [[ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ]] ਦੁਆਰਾ [[ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ]] ਵੀ ਮਿਲਿਆ ਸੀ।<ref name="Padma Awards">{{Cite web |date=2015 |title=Padma Awards |url=http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |archive-date=15 October 2015 |access-date=July 21, 2015 |publisher=Ministry of Home Affairs, Government of India}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 2006 ਵਿੱਚ ਫਿਲਮ 'ਸ਼੍ਰੀੰਗਾਰਾਮ "ਲਈ ਸਰਬੋਤਮ ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫਿਲਮ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤਿਆ ਸੀ। 2010 ਵਿੱਚ, ਜੈਰਮਨ ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਦਾ ਇੱਕ ਫੈਲੋ ਬਣੇ। == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == ਲਾਲਗੁਡੀ ਜੈਰਮਨ ਦਾ ਵਿਆਹ ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਰਾਜਲਕਸ਼ਮੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋ ਬੱਚੇ ਸਨ, ਪੁੱਤਰ ਜੀ ਆਰ ਕਰੀਸ਼ਨਨ ਅਤੇ ਧੀ ਲਾਲਗੁਡੀ ਵਿਜੈਲਕਸ਼ਮੀ ਦੋਵੇਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਨਕਸ਼ੇ ਕਦਮਾਂ ਉੱਤੇ ਚਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। ਜੈਰਮਨ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਭੈਣਾਂ ਪਦਮਾਵਤੀ, ਇੱਕ ਵੇਨੀਕਾ, ਰਾਜਲਕਸ਼ਮੀ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਸਨ, ਦੋਵੇਂ ਵਾਇਲਿਨ ਵਾਦਕ ਸਨ। ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਨੇ ਵੀ ਉਸ ਤੋਂ ਵਾਇਲਿਨ ਸਿੱਖੀ। ਪ੍ਰਸਿੱਧ [[ਵੀਣਾ|ਵੀਨਾ]] ਵਾਦਕ [[ਜਯੰਤੀ ਕੁਮਾਰੇਸ਼]] ਉਸ ਦੀ ਭੈਣ ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਰਾਜਲਕਸ਼ਮੀ ਦੀ ਧੀ ਹੈ। ਜੈਰਮਨ ਦੀ 22 ਅਪ੍ਰੈਲ 2013 ਨੂੰ [[ਚੇਨਈ]] ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ ਪੈਣ ਕਾਰਨ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।<ref>{{Cite press release|title=Lalgudi Jayaraman passes away|url=http://www.thehindu.com/features/friday-review/music/lalgudi-jayaraman-passes-away/article4644069.ece|accessdate=22 April 2013}}</ref><ref>{{Cite web |date=22 April 2013 |title=Carnatic violinist-composer Lalgudi G Jayaraman passes away in Chennai |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/Carnatic-violinist-composer-Lalgudi-G-Jayaraman-passes-away-in-Chennai/articleshow/19680628.cms |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130425212526/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-04-22/india/38735494_1_carnatic-music-music-academy-semmangudi-srinivasa-iyer |archive-date=25 April 2013 |access-date=23 April 2013 |website=[[The Times of India]]}}</ref> == ਰਚਨਾਵਾਂ == ਆਪਣੇ ਤਿਲਾਨਾ ਅਤੇ ਵਰਨਾਮ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ, ਸ਼੍ਰੀ ਲਾਲਗੁਡੀ ਜੈਰਮਨ ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਉਸ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਚਾਰ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ (ਤਮਿਲ, [[ਤੇਲੁਗੂ ਭਾਸ਼ਾ|ਤੇਲਗੂ]], [[ਕੰਨੜ|ਕੰਨਡ਼]] ਅਤੇ [[ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾ|ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ]]) ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ [[ਰਾਗ]] ਦੀ ਇੱਕ ਪੂਰੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਫੈਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ ਜੋ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਵਰਣਮ ਜਾਂ ਤਿਲਾਨਾਂ ਲਈ ਨਹੀਂ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੀ ਧੁਨ ਸੂਖਮ ਤਾਲ ਦੀਆਂ ਗੁੰਝਲਾਂ ਨੂੰ ਛੁਪਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ [[ਭਰਤਨਾਟਿਅਮ]] ਨ੍ਰਿਤਕਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਉਹ ਹਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਰਨਾਟਕੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਦੇ ਭੰਡਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਮਿਆਰੀ ਹਾਈਲਾਈਟ ਬਣ ਗਈਆਂ ਹਨ।ਉਸ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨਃ === ਵਰਨਮ === {| class="wikitable" !ਰਚਨਾਵਾਂ !ਰਾਗ !ਭਾਸ਼ਾ |- |- |ਚਲਮੂ ਸੇਯਾਨੇਲਾ |[[ਵਾਲਾਜੀ ਰਾਗ|ਵਾਲਾਜੀ]] |[[ਤੇਲੁਗੂ ਭਾਸ਼ਾ|ਤੇਲਗੂ]] |- |ਪਰਮ ਕਰੂਣਾ |[[ਗਰੁੜਾਧਵਨੀ ਰਾਗਮ|ਗਰੁਡ਼ਧਵਨੀ]] |[[ਤੇਲੁਗੂ ਭਾਸ਼ਾ|ਤੇਲਗੂ]] |- |ਨਵਾਂ ਕੰਮ |ਨਲਿਨਕਾਂਤੀ |[[ਤੇਲੁਗੂ ਭਾਸ਼ਾ|ਤੇਲਗੂ]] |- |ਨੀਵਾਗਾਨੀ |ਮੰਦਰੀ |[[ਤੇਲੁਗੂ ਭਾਸ਼ਾ|ਤੇਲਗੂ]] |- |ਵੱਲਭ ਭਾਈ ਨਾਇਕ |[[ਮੋਹਨਕਲਿਆਣੀ ਰਾਗਮ|ਮੋਹਨਕਲਯਾਨੀ]] |[[ਤਮਿਲ਼ ਭਾਸ਼ਾ|ਤਾਮਿਲ]] |- |ਦੇਵੀ ਇੱਕ ਪਾਦਮੀ |[[ਰਾਗ ਦੇਵਗੰਧਾਰੀ|ਦੇਵਗੰਧਾਰੀ]] |[[ਤਮਿਲ਼ ਭਾਸ਼ਾ|ਤਾਮਿਲ]] |- |ਰਾਮਨਾਈ ਰਘੁਨਾਥਨਾਈ |[[ਅਤਾਨਾ]] |[[ਤਮਿਲ਼ ਭਾਸ਼ਾ|ਤਾਮਿਲ]] |- |ਥਿਰੂਮਲ ਮਾਰੂਗਾ&nbsp;&nbsp; |ਅੰਡੋਲਿਕਾ |[[ਤਮਿਲ਼ ਭਾਸ਼ਾ|ਤਾਮਿਲ]] |- |ਉੱਨਈ ਯੰਦਰੀ |[[ਰਾਗ ਕਲਿਆਨ|ਕਲਿਆਣੀ]] |[[ਤਮਿਲ਼ ਭਾਸ਼ਾ|ਤਾਮਿਲ]] |- |ਪ੍ਰੀਮੈਟੋ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਵੋ |[[ਬਾਹੁਦਰੀ ਰਾਗ|ਬਾਹੁਦਾਰੀ]] |[[ਤੇਲੁਗੂ ਭਾਸ਼ਾ|ਤੇਲਗੂ]] |- |ਤਰੁਣਮ ਐਨ ਤਾਈ |ਸਮਾ |[[ਤਮਿਲ਼ ਭਾਸ਼ਾ|ਤਾਮਿਲ]] |- |ਜਲਜੱਕਸ਼ਾ ਨੀ ਪਦਮ |[[ਅਸਾਵੇਰੀ]] |[[ਤੇਲੁਗੂ ਭਾਸ਼ਾ|ਤੇਲਗੂ]] |- |ਇੰਟਾ ਤਮਾਸਮੇਲਾ |ਕਾਨਹੜਾ |[[ਤੇਲੁਗੂ ਭਾਸ਼ਾ|ਤੇਲਗੂ]] |- |ਅਰੁਣੋਦਯਾਮੇ ਅੰਬਿਨ ਵਾਦਿਵਾਮੇ |[[ਬੌਲੀ ਰਾਗ|ਬੌਲੀ]] |[[ਤਮਿਲ਼ ਭਾਸ਼ਾ|ਤਾਮਿਲ]] |- |ਨਾਮਬੂਮ ਅਨਬਰਕਰੂਲਮ |ਵਰਮੂ |[[ਤਮਿਲ਼ ਭਾਸ਼ਾ|ਤਾਮਿਲ]] |- |ਨਾਦਾਸਵਰੂਪਿਨੀ |ਨੀਲਾਮਬਰੀ |[[ਤੇਲੁਗੂ ਭਾਸ਼ਾ|ਤੇਲਗੂ]] |- |ਇੰਗਮ ਨਿਰਾਈ ਦੈਵਮੇ |ਹਮਸਾਵਿਨੋਦਿਨੀ |[[ਤਮਿਲ਼ ਭਾਸ਼ਾ|ਤਾਮਿਲ]] |} === ਪਦ ਵਰਨਮ === {| class="wikitable" !ਰਚਨਾਵਾਂ !ਰਾਗ !ਭਾਸ਼ਾ |- |ਇਨਨਾਮ ਐਨ ਮਾਨਮ |[[ਚਾਰੁਕੇਸੀ (ਚਾਰੁਕੇਸ਼ੀ)|ਚਾਰੁਕੇਸੀ]] |[[ਤਮਿਲ਼ ਭਾਸ਼ਾ|ਤਾਮਿਲ]] |- |ਸੇਂਥਿਲ ਨਗਰ ਮੇਵਮ |ਨੀਲਾਮਬਰੀ |[[ਤਮਿਲ਼ ਭਾਸ਼ਾ|ਤਾਮਿਲ]] |- |ਦੇਵਰ ਮੁਨੀਵਰ ਤੋਜ਼ੁਮ&nbsp;&nbsp;&nbsp; |[[ਸ਼ੰਮੁਖਪ੍ਰਿਆ ਰਾਗਮ|ਸ਼ੰਮੁਖਪ੍ਰਿਆ]] |[[ਤਮਿਲ਼ ਭਾਸ਼ਾ|ਤਾਮਿਲ]] |- |ਅੰਗਯਾਰਕੰਨੀ ਆਨੰਦਮ ਕੋਂਡਲੇ |ਰਾਗਮਾਲਿਕਾ (ਨਵਾਰਸ ਪਦ ਵਰਨਮ) ਰਾਗਃ [[ਬਿਲਾਹਾਰੀ]], ਹੁਸੈਨੀ, ਵਲਾਜੀ, ਸਾਰੰਗਾ, ਸੁਚਰਿਤਰਾ, ਅਥਨਾ, [[ਰਸਿਕਾਪ੍ਰਿਆ]], ਸਹਾਨਾ, ਨਾਦਾਨਮਾਕਰੀਆ |[[ਤਮਿਲ਼ ਭਾਸ਼ਾ|ਤਾਮਿਲ]] |} === ਥਿਲਾਨਾ ===   ਸ਼੍ਰੀ ਲਾਲਗੁਡੀ ਜੈਰਮਨ ਨੇ ਰਾਗ [[ਰਾਗ ਧਨਾਸਰੀ|ਧਨਾਸ਼੍ਰੀ]] ਵਿੱਚ ਸਵਾਤੀ ਥਿਰੂਨਲ ਤਿਲਾਨਾ 'ਗੀਤੂ ਧੁਨਿਕਾ ਟਾਕਾ ਧੀਮ' ਨੂੰ ਵੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮੌਜੂਦਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋ ਗਿਆ। === ਕ੍ਰਿਤੀਆਂ === {| class="wikitable" !ਕ੍ਰਿਤੀ !ਰਾਗ !ਭਾਸ਼ਾ |- |ਵਿਨਯਾਕੁਨਦੇਵ |[[ਧਰਮਵਤੀ]] |ਤੇਲਗੂ |- |ਕੰਡਨ ਸੇਯਾਲੈਂਡਰੋ |[[ਨੱਟਾਕੁਰਿੰਜੀ|ਨੱਤਾਕੁਰਿੰਜੀ]] |ਤਾਮਿਲ |- |ਦਸ ਮਦੁਰਾਈ ਵਾਜ਼ |ਹਮਸਰੋਪਿਨੀ |ਤਾਮਿਲ |- |ਕੁਮਾਰ ਗੁਰੂਗਾਮ |[[ਸ਼ੰਮੁਖਪ੍ਰਿਆ ਰਾਗਮ|ਸ਼ੰਮੁਖਪਰੀਆ]] |ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ |- |ਨੀ ਦਯਾਈ ਸੇਯਾਵੀਦਿਲ |ਬੇਗਾਡਾ |ਤਾਮਿਲ |- |ਸ੍ਰੀ ਜਗਦੇਸ਼ਵਰੀ ਦੁਰਗਾ <ref>{{Cite web |title=Sri Jagadeeswari Durga |url=https://www.youtube.com/watch?v=_DoqPZz9z0c |url-status=bot: unknown |archive-url=https://web.archive.org/web/20230330093637/https://www.youtube.com/watch?v=_DoqPZz9z0c |archive-date=2023-03-30 |website=[[YouTube]] |access-date=2025-03-29 }}</ref> |ਅਹੀਰ ਭੈਰਵ |ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ |} ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਸ਼੍ਰੀ ਲਾਲਗੁਡ਼ੀ ਜੈਰਾਮਨ ਨੇ ਜਾਤੀਸ਼ਵਰਮ ਅਤੇ ਸਵਰਾਜਤੀਆਂ ਦੀ ਵੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਰਸੀਕਾਪ੍ਰਿਆ ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਜਾਤੀਸ਼ਵਰਮ ਭਰਤਨਾਟਿਅਮ ਨ੍ਰਿਤਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਸਵਰਾਜਤੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵੀ ਕੀਤੀ ਹੈ ਜੋ ਸਿੰਧੂ ਭੈਰਵੀ, ਚੇਂਚੁਰੂਤੀ, [[ਮੋਹਨਕਲਿਆਣੀ ਰਾਗਮ|ਮੋਹਨਕਲਯਾਨੀ]], ਬੇਹਾਗ ਅਤੇ ਤਿਲੰਗ ਰਾਗਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਗ੍ਰਹਿਭੇਦਮ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮੰਗ ਵਾਲਾ ਧੁਨਕਾਰ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਅੰਬੁਜਮ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਕਈ ਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਸਮੇਤ ਕਈ ਗੀਤਾਂ ਅਤੇ ਰਚਨਾਵਾਂ ਲਈ ਧੁਨਾਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀਆਂ। == ਅਵਾਰਡ == [[ਤਸਵੀਰ:Pratibha_Devisingh_Patil_presenting_the_Sangeet_Natak_Akademi_Fellowship-2009_to_Shri_Lalgudi_G._Jayaraman_for_his_outstanding_contribution_to_Carnatic_music.jpg|thumb|ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਦੇਵੀ ਸਿੰਘ ਪਾਟਿਲ ਨੇ ਕਰਨਾਟਕ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਸ਼੍ਰੀ ਲਾਲਗੁਡੀ ਜੀ. ਜੈਰਾਮਨ ਨੂੰ ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ-2009 ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ।]] ਲਾਲਗੁਡੀ ਜੀ. ਜੈਰਾਮਨ ਨੇ ਕਈ ਖ਼ਿਤਾਬ ਹਾਸਲ ਕੀਤੇ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ 1963 ਵਿੱਚ ਲਾਲਗੁਡ਼ੀ ਦੀ ਸੰਗੀਤ ਪ੍ਰੇਮੀ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ 'ਨਾਦਾ ਵਿਦਿਆ ਤਿਲਕ', 1972 ਵਿੱਚ [[ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ]] ਦੁਆਰਾ '[[ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ]]', ਨਿਊਯਾਰਕ ਵਿੱਚ ਈਸਟ ਵੈਸਟ ਐਕਸਚੇਂਜ ਦੁਆਰਾ 'ਨਾਦਾ ਵਿਦਿਆ ਰਤਨਾਕਰਾ', ਭਾਰਤੀ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦੁਆਰਾ 'ਵਾਦਿਆ ਸੰਗੀਤਾ ਕਲਾਰਤਨ', ਨਿਊਯਾਰਕ ਦੁਆਰਾ 'ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਗਣ ਸਭਾ ਦੁਆਰਾ' ਸੰਗੀਤਾ ਚੂੜਾਮਨੀ ', ਚੇਨਈ ਦੁਆਰਾ 1971 ਵਿੱਚ, [[ਤਮਿਲ਼ ਨਾਡੂ|ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ]] ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਦਾ ਰਾਜ ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ 1979 ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕੈਡਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਆਦਿ। ਪਹਿਲਾ ਚੌਦੈਇਹਾ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ਦਾ ਪੁਰਸਕਾਰ [[ਕਰਨਾਟਕ]] ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਦੁਆਰਾ ਸ਼੍ਰੀ ਜੈਰਾਮਨ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ 1994 ਵਿੱਚ [[ਮੈਰੀਲੈਂਡ]], ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਆਨਰੇਰੀ ਨਾਗਰਿਕਤਾ ਅਤੇ 2001 ਵਿੱਚ [[ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ]] ਦੁਆਰਾ [[ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ]] ਵੀ ਮਿਲਿਆ ਸੀ।<ref name="Padma Awards">{{Cite web |date=2015 |title=Padma Awards |url=http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |archive-date=15 October 2015 |access-date=July 21, 2015 |publisher=Ministry of Home Affairs, Government of India}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 2006 ਵਿੱਚ ਫਿਲਮ 'ਸ਼੍ਰੀੰਗਾਰਾਮ "ਲਈ ਸਰਬੋਤਮ ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫਿਲਮ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤਿਆ ਸੀ। 2010 ਵਿੱਚ, ਜੈਰਾਮਨ ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਦਾ ਇੱਕ ਫੈਲੋ ਬਣ ਗਏ। == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|30em}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [https://web.archive.org/web/20090416042221/http://www.lalgudis.com/ ਸ੍ਰੀ ਲਾਲਗੁਡੀ ਜੈਰਾਮਨ ਦੀ ਅਧਿਕਾਰਤ ਸਾਈਟ] * {{IMDb name|3159430}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2013]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1930]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਣ-ਸਮੀਖਿਆ ਅਨੁਵਾਦਾਂ ਵਾਲੇ ਸਫ਼ੇ]] bxdnuytbp3lmqjrh6hpiwjqr9ukz73s 3 200373 838847 818388 2026-05-07T06:28:29Z J ansari 15836 J ansari ਨੇ ਸਫ਼ਾ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Felipe84740]] ਨੂੰ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:F84740]] ’ਤੇ ਭੇਜਿਆ: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Felipe84740|Felipe84740]]" to "[[Special:CentralAuth/F84740|F84740]]" 818388 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Felipe84740}} -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 04:24, 11 ਸਤੰਬਰ 2025 (UTC) cxmsmlb4tnlljsikh8pmg90dhhig8ev 0 201199 838832 829501 2026-05-07T02:02:02Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838832 wikitext text/x-wiki {{Infobox protected area | name = ਪੀਲੀਭੀਤ ਟਾਈਗਰ ਰਿਜ਼ਰਵ | alt_name = | iucn_category = IV | established = {{plainlist| * {{start date and age|1 Jul 1879}} (ਰਾਖਵੇਂ ਜੰਗਲ ਵਜੋਂ)<ref name ="Reserved forest">{{cite web |url=https://mee-tr.wii.gov.in/Home/Geospatial/pilibhit-tiger-reserve#process|title=Pilibhit Tiger Reserve: History - reserved forest}}</ref> * {{start date and age|1 Feb 2014}} (ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਅਸਥਾਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ)<ref name ="Wildlife sanctuary">{{cite web|url=https://mee-tr.wii.gov.in/Home/Geospatial/pilibhit-tiger-reserve#process|title=Pilibhit Tiger Reserve: History-wildlife sanctuary}}</ref> * {{start date and age|9 Jun 2014}} (ਟਾਈਗਰ ਰਿਜ਼ਰਵ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ)<ref name="Tiger reserve creation">{{cite journal|author=Chanchani|year=2015|title=Pilibhit tiger reserve: conservation opportunities and challenges|journal=Economic and Political Weekly |volume=50 |issue=20 |page=19 |url=https://www.epw.in/journal/2015/20/reports-states-web-exclusives/pilibhit-tiger-reserve.html}}</ref> }} | photo = Sultan- largest amongst all the tigers at PTR.png | photo_caption = ''''ਸੁਲਤਾਨ'''' - ਸਾਰੇ ਪੀਟੀਆਰ ਬਾਘਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ | photo_width = 280 | map = India Uttar Pradesh#India | coordinates = {{coord|28|43|7.7196|N|80|4|19.0848|E|region:IN-UP|format=dms|display=inline, title}} | length = {{convert|90|km|mi|sp=us}} | width = {{convert|15|km|mi|sp=us}} | area = {{cvt|730.24|km2}}<ref name ="Total area">{{cite web|url=https://ntca.gov.in/assets/uploads/notification/tigerreserve/Pilibhit.pdf|title=Pilibhit Tiger Reserve: Notification - Total area}}</ref> | elevation = {{convert|172|m|ft|sp=us}} | location = {{plainlist| * [[ਪੀਲੀਭੀਤ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] (97.6%) * [[ਸ਼ਾਹਜਹਾਨਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] (2.4%) * ਦਾ [[ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]], ਭਾਰਤ }} | nearest_city = {{plainlist| * [[ਪੀਲੀਭੀਤ]] {{ਕਨਵਰਟ|39.72|ਕਿਲੋਮੀਟਰ|ਮੀਲ|ਸਪ=ਯੂਐਸ}}, * [[ਬਰੇਲੀ]] {{ਕਨਵਰਟ|89.58|ਕਿਲੋਮੀਟਰ|ਮੀਲ|ਸਪ=ਯੂਐਸ}} }} | website = {{URL|pilibhittigerreserve.in}} | governing_body = [[ਨੈਸ਼ਨਲ ਟਾਈਗਰ ਕੰਜ਼ਰਵੇਸ਼ਨ ਅਥਾਰਟੀ]] | visitation_year = 2024–25 | visitation_num = 54,567{{efn|name=PTR-tourist footfall|ਸੀਜ਼ਨ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਗਏ ਅਧਿਕਾਰਤ ਅੰਕੜਿਆਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਰਿਜ਼ਰਵ ਨੇ ਹੁਣ ਤੱਕ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਦਾ ਦੌਰਾ ਦਰਜ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 56,289 ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ - ਜੋ ਕਿ ਪਿਛਲੇ ਸੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ 54,378 ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ। ਮਾਲੀਏ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ₹1.36 ਕਰੋੜ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ₹1.60 ਕਰੋੜ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵੀ ਦੁੱਗਣੀ ਹੋ ਗਈ, ਜੋ 189 ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੇ 452 ਹੋ ਗਈ।}} | visitation_ref = <ref>{{cite web |title=Pilibhit tiger reserve hosted a record number of footfall. |date=16 June 2024 |work=[[The Times of India]]|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/bareilly/jungle-tourism-session-ends-across-up-ptr-sees-record-footfall/articleshow/121866633.cms}}</ref> | relief = yes }} '''ਪੀਲੀਭੀਤ ਟਾਈਗਰ ਰਿਜ਼ਰਵ''' (ਉਚਾਰਨ [piːliːbhtiːtਲਂˈtaɪγə rɪˈzrːvː]]] ਸਭ ਤੋਂ ਤੰਗ ਪਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਛੱਤਰੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਟਾਈਗਰ ਰਿਜ਼ਰਵ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ, ਜੋ ਘੋਡ਼ੇ ਦੀ ਨਾਲ ਦੇ ਆਕਾਰ ਦੇ ਲੈਂਡਸਕੇਪ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।<ref name="the most narrowly-forested reserve">{{Cite web |title=field experience of Pilibhit tiger reserve |url=https://dfe.gov.in/uploads/documents/pilibhit_tiger_reserve_coimbatore.pdf}}</ref> ਇਸ ਰਿਜ਼ਰਵ ਵਿੱਚ ਬਾਘਾਂ ਦੀ ਘਣਤਾ 10.8 ਪ੍ਰਤੀ 100 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ² ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਹੈ। [ਅ] ਰਿਜ਼ਰਵ ਦਾ ਕੁੱਲ ਖੇਤਰਫਲ 730.² ਕਿਲੋਮੀਟਰ ² ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ 97.6% (ID1) ਕਿਲੋਮੀਟਰ ² ਪੀਲੀਭੀਤ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਅਤੇ 2.. 4% (ID3) ਕਿਲੋਮੀਟਰ 2 ਸ਼ਾਹਜਹਾਂਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚੋਂ ਹੈ, ਦੋਵੇਂ [[ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਦੇ [[ਰੋਹਿਲਖੰਡ]] ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਨ।{{Efn|(ਮੁੱਖ ਖੇਤਰ / ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਵਿੱਚ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤੇ ਬਾਘ)*100|name="Tiger density"}}<ref name="district wise area percentage">{{Cite web |title=district wise area percentage of Pilibhit tiger reserve |url=https://dfe.gov.in/uploads/documents/pilibhit_tiger_reserve_coimbatore.pdf#:~:text=PilibhitTiger%20Reserve%20has%20won%20the%20first%20ever,in%20just%20four%20years%20from%202014%2D18%20period. |publisher=Central Academy for state forest service}}</ref><ref name="Chanchani 2015">{{Cite journal|last=Chanchani, P.|year=2015|title=Pilibhit tiger reserve: conservation opportunities and challenges|url=https://www.epw.in/journal/2015/20/reports-states-web-exclusives/pilibhit-tiger-reserve.html|journal=Economic and Political Weekly|volume=50|issue=20|page=19|archive-url=https://web.archive.org/web/20230818135804/https://www.epw.in/journal/2015/20/reports-states-web-exclusives/pilibhit-tiger-reserve.html|archive-date=18 August 2023|access-date=18 August 2023}}</ref> ਪੀਲੀਭੀਤ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਲਗਭਗ 21% ਕੁੱਲ ਭੂਗੋਲਿਕ ਖੇਤਰ ਰਿਜ਼ਰਵ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਅਧੀਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਜੰਗਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਉੱਪਰਲੇ ਉੱਤਰੀ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ-[[ਨੇਪਾਲ]] ਸਰਹੱਦ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦਾ ਖੇਤਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਲੰਬੇ ਘਾਹ ਦੇ ਮੈਦਾਨਾਂ, [[ਸਾਲ(ਦਰੱਖਤ)|ਸਾਲ]] ਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਅਤੇ ਦਲਦਲ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੁਆਰਾ ਵੱਖ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਬਰਸਾਤੀ ਮੌਸਮ ਦੌਰਾਨ ਨੇਡ਼ਲੇ ਦਰਿਆਵਾਂ, ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਝੀਲਾਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਨਿਯਮਤ ਹਡ਼੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। {{Cvt|22|km}} ਕਿਲੋਮੀਟਰ (14 ਮੀਲ) ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਤੱਕ ਲੰਬਾ ਸ਼ਾਰਦਾ ਸਾਗਰ ਡੈਮ ਰਿਜ਼ਰਵ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ 'ਤੇ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Pilibhit tiger reserve |url=http://projecttiger.nic.in/pilibhit.htm |access-date=29 February 2012 |website=Reserve Guide – Project Tiger Reserves In India |publisher=[[National Tiger Conservation Authority]]}}</ref>&nbsp; ਰਿਜ਼ਰਵ ਦੇ ਮੁੱਖ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਥਣਧਾਰੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀਆਂ 35 ਕਿਸਮਾਂ, 556 ਏਵੀਅਨ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ, ਮੱਛੀਆਂ ਦੀਆਂ 79 ਕਿਸਮਾਂ, ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ [[ਭੁਜੰਗੀ|ਸੱਪ]] ਅਤੇ ਜਲ-ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜਡ਼ੀ-ਬੂਟੀਆਂ, ਮਾਸਾਹਾਰੀ ਅਤੇ ਸਰਬ-ਭਕ੍਷ਕ ਜੀਵ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref name="Mammals">{{Cite web |title=Pilibhit tiger reserve - mammals |url=https://mee-tr.wii.gov.in/Home/Geospatial/pilibhit-tiger-reserve#process}}</ref><ref>{{Cite web |title=556 birds species |url=https://upforest.gov.in/web/forestnew/upfd_PTR.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200124101744/http://upforest.gov.in/web/forestnew/upfd_PTR.aspx |archive-date=24 January 2020 |access-date=8 October 2025 |website=Govt. of Uttar Pradesh}}</ref><ref>{{Cite web |title=Biodiversity |url=https://pilibhittigerreserve.in/biodiversity.php |website=pilibhittigerreserve.in/ |access-date=2025-10-26 |archive-date=2026-01-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260124181929/https://pilibhittigerreserve.in/biodiversity.php |url-status=dead }}</ref><ref name="Fishes">{{Cite web |title=Pilibhit tiger reserve- Fishes' species |url=https://ntca.gov.in/assets/uploads/briefnote/pilibhit.pdf |website=[[National Tiger Conservation Authority]]}}</ref><ref name="ReptileAmphibians">{{Cite web |title=Pilibhit tiger reserve – Reptiles and Amphibians |url=https://ntca.gov.in/assets/uploads/briefnote/pilibhit.pdf |website=[[National Tiger Conservation Authority]]}}</ref> 2020 ਵਿੱਚ, ਟਾਈਗਰ ਰਿਜ਼ਰਵ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਸਮਾਂ ਸੀਮਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਟਾਈਗਰ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨੂੰ ਗੁਣਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਉਦਘਾਟਨੀ TX2 ਗਲੋਬਲ ਅਵਾਰਡ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=Pilibhit tiger reserve Gets Global Award For Doubling Tiger Population |url=https://www.ndtv.com/india-news/pilibhit-tiger-reserve-gets-global-award-tx2-for-doubling-tiger-population-2330242 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201126171048/https://www.ndtv.com/india-news/pilibhit-tiger-reserve-gets-global-award-tx2-for-doubling-tiger-population-2330242 |archive-date=26 November 2020 |access-date=29 November 2020 |website=NDTV.com}}</ref> 2022 ਵਿੱਚ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕਰਵਾਏ ਗਏ ਇੱਕ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸਰਵੇਖਣ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਰਿਜ਼ਰਵ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਦੀਆਂ 22 ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ 99,882 ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਾਨਵਰ ਹਨ।<ref name="Population survey -2022">{{Cite web |date=25 July 2022 |title=UP: 160% surge in wildlife population in Pilibhit Tiger Reserve in 3 years |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/bareilly/up-160-surge-in-wildlife-population-in-pilibhit-tiger-reserve-in-3-years/articleshow/93098900.cms#:~:text=Official%20records%20of%20PTR%20show,number%20from%2036%20to%20101. |website=[[The Times of India]] |publisher=[[The Times of India]]}}</ref> ਰਿਜ਼ਰਵ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਅਗਸਤ 2025 ਵਿੱਚ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਮੁੱਖ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ 79 ਤੋਂ ਵੱਧ ਬਾਲਗ ਬਾਘ ਹਨ। {{Efn|ਇਸ ਵਿੱਚ 14 ਨਰ, 53 ਮਾਦਾ, ਅਤੇ 12 ਅਣਪਛਾਤੇ ਲਿੰਗ ਦੇ ਬਾਘ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਸ ਅੰਕੜੇ ਵਿੱਚ 18 ਵਾਧੂ ਬਾਘ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਾਲ ਤੋਂ ਘੱਟ ਉਮਰ ਦੇ ਬੱਚੇ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਬਾਘ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਜੋ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੋਰ ਜ਼ੋਨ ਤੋਂ ਪਰੇ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਖਿੰਡ ਗਏ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ "ਗੰਨੇ ਦੇ ਬਾਘ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।|name="Tiger counting"}}<ref>{{Cite web |date=15 August 2025 |title=Pilibhit tiger reserve introduces new method to count tigers by gender |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/bareilly/pilibhit-tiger-reserve-introduces-new-method-to-count-tigers-by-gender/articleshow/123317399.cms |website=[[The Times of India]]}}</ref><ref>{{Cite web |date=15 April 2025 |title=Three tigresses with nine cubs spotted at Pilibhit tiger reserve; sign of rise in big cat count |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/bareilly/three-tigresses-with-nine-cubs-spotted-at-pilibhit-tiger-reserve-sign-of-rise-in-big-cat-count/articleshow/120288498.cms |website=[[The Times of India]]}}</ref> == ਇਤਿਹਾਸ == ਪੀਲੀਭੀਤ ਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਾਤਾਵਰਣਕ ਮਹੱਤਵ ਲਈ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਇਹ ਖੇਤਰ ਭਾਰਤੀ ਰਾਇਲਟੀ ਅਤੇ [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਰਾਜ|ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼]] ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਪਸੰਦੀਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਸੀ। [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਸਾਮਰਾਜ|ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਕਾਲ]] ਦੌਰਾਨ, ਪੀਲੀਭੀਤ ਖੇਤਰ ਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੱਕਡ਼ ਕੱਢਣ ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਵਿਗਿਆਨਕ ਜੰਗਲਾਤ ਅਭਿਆਸਾਂ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਰਸਮੀ ਤੌਰ 'ਤੇ 1879 ਵਿੱਚ ਰਾਖਵੇਂ ਜੰਗਲ ਵਜੋਂ ਨੋਟੀਫਾਈ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ 1893 ਵਿੱਚ ਢਾਂਚਾਗਤ ਜੰਗਲ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=Pilibhit Tiger Reserve: History |url=https://mee-tr.wii.gov.in/Home/Geospatial/pilibhit-tiger-reserve#process}}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ, 20 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਤੱਕ, ਮਨੁੱਖੀ ਨਾਜਾਇਜ਼ ਕਬਜ਼ਿਆਂ, ਨਾਜਾਇਜ਼ ਕਬਜ਼ਾਂ ਅਤੇ [[ਜੰਗਲ-ਵਾਢੀ|ਜੰਗਲਾਂ ਦੀ ਕਟਾਈ]] ਵਰਗੇ ਵੱਧ ਰਹੇ ਖ਼ਤਰਿਆਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ਼ ਉਪਾਵਾਂ ਦੀ ਤੁਰੰਤ ਜ਼ਰੂਰਤ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=17 September 2025 |title=Pilibhit Tiger Reserve: A Jewel of the Terai Region |url=https://pilibhittigerreserve.in/about.php}}</ref> ਅਪ੍ਰੈਲ 2008 ਵਿੱਚ, [[ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ]] ਨੂੰ ਪੀਲੀਭੀਤ ਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ [[ਲੋਪ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ|ਖ਼ਤਰੇ ਵਿੱਚ ਪਈਆਂ ਬਿੱਲੀਆਂ]] ਲਈ ਇੱਕ ਸਮਰਪਿਤ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਤੰਬਰ 2008 ਵਿੱਚ, ਇਸ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਨੂੰ ਸਿਧਾਂਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣ ਈਕੋਸਿਸਟਮ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਲੈਂਡਸਕੇਪ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਇੱਕ ਢੁਕਵਾਂ ਸ਼ਿਕਾਰ ਅਧਾਰ ਹੈ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਜੂਨ 2014 ਵਿੱਚ, ਪੀਲੀਭੀਤ ਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ 46ਵੇਂ ਰਿਜ਼ਰਵ ਖੇਤਰ ਵਜੋਂ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਦੋਂ ਤੱਕ, ਪੀਲੀਭੀਤ ਦੇ ਜੰਗਲ ਲੱਕੜ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਰੋਤ ਸਨ। <ref name="Chanchani 2015"/> 2020 ਵਿੱਚ, ਟਾਈਗਰ ਰਿਜ਼ਰਵ ਨੇ 10 ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਟੀਚੇ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਸਿਰਫ਼ ਚਾਰ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਬਾਘਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਮਾਨਤਾ TX2 ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਹੋਰ 13 ਟਾਈਗਰ ਰੇਂਜ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਟਾਈਗਰ ਰਿਜ਼ਰਵ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵੱਕਾਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲਾ ਰਿਜ਼ਰਵ ਸੀ। <ref>{{Cite web |date=24 November 2020 |title=Pilibhit tiger reserve gets the first TX2 award. |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/lucknow/uttar-pradesh-pilibhit-tiger-reserve-gets-the-first-tx2-award/articleshow/79391153.cms |website=[[The Times of India]]}}</ref> == ਭੂਗੋਲ == [[File:Range map of Pilibhit Tiger Reserve.jpg|thumb|left|300px| ਪੀਲੀਭੀਤ ਰਿਜ਼ਰਵ ਖੇਤਰ ਦਾ ਰੇਂਜ ਨਕਸ਼ਾ]] [[File:View of Pilibhit tiger reserve, from space with Sharda river, Gangetic Plain, and the Himalayas.jpg|thumb|right|300px| [[ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੁਲਾੜ ਸਟੇਸ਼ਨ|ISS]] ਤੋਂ, [[ਪੁਲਾੜ ਯਾਤਰੀ]] [[ਡੋਨਾਲਡ ਪੇਟਿਟ|ਡੌਨ ਪੇਟਿਟ]] ਨੇ [[ਸ਼ਾਰਦਾ ਨਦੀ]], [[ਹਿੰਦ-ਗੰਗਾ ਮੈਦਾਨ]], [[ਤਿੱਬਤੀ ਪਠਾਰ]] ਅਤੇ [[ਹਿਮਾਲਿਆ]] ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਏ ਗਏ ''ਘੋੜੇ ਦੀ ਨਾੜ ਦੇ ਆਕਾਰ ਦੇ'' ਪੀਲੀਭੀਤ ਰਿਜ਼ਰਵ (ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ) ਦੀ ਫੋਟੋ ਖਿੱਚੀ।<ref name="Pilibhit reserve area view from the space">{{cite web |title= Pilibhit reserve area view from the space |work=[[NASA]]|url= https://earthobservatory.nasa.gov/images/147980/himalayas-near-and-far/}}</ref>]] ਇਹ ਰਿਜ਼ਰਵ, 50'7.40 "ਉੱਤਰ ਤੋਂ " 43.90 "ਉ ਅਤੇ 79°52' 57.18" ਪੂਰਬ ਤੋਂ 80°23 '10.82 "ਪੂਰਬ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਉੱਤਰੀ ਮੈਦਾਨੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਨਮੀਦਾਰ ਪਤਝਡ਼ ਵਾਲੇ ਜੰਗਲ ਜੀਵ-ਭੂਗੋਲਿਕ ਖੇਤਰ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜ [[ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਦੇ ਬਰੇਲੀ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਪੀਲੀਭੀਤ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਅਧਿਕਾਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।<ref name="latitude and longitude">{{Cite web |title=Pilibhit Tiger Reserve: latitude and longitude |url=https://earthbrigadefoundation.org/wp-content/uploads/2024/11/Report-on-Water-Hole-Utilisation_PILIBHIT-TIGER-RESERVE_compressed.pdf }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਨਵੰਬਰ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਰਿਜ਼ਰਵ ਖੇਤਰ {{Cvt|127.45|km2}} km2 (′ID3] sq mi′ ਦਾ ਇੱਕ ਬਫਰ ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਵਿੱਚ {{Cvt|602.79|km2}} km2 ਦਾ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਖੇਤਰ ਹੈ।<ref name="Reserves' Core and Buffer Area">{{Cite web |title=Pilibhit Tiger Reserve: Notification - Reserves' Core and Buffer Area |url=https://ntca.gov.in/assets/uploads/notification/tigerreserve/Pilibhit.pdf}}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ ਮੁੱਖ ਖੇਤਰ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਬਸਤੀ ਲਈ ਸੀਮਤ ਹੈ, ਪਰ 15 ਪਿੰਡ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਜੇ ਵੀ ਮੁੱਖ ਖੇਤਰਾਂ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹਨ, ਸਡ਼ਕਾਂ' ਤੇ ਮਨੁੰਖੀ ਆਵਾਜਾਈ, ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਚਰਾਉਣ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਖਪਤ ਕਾਰਨ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।<ref name="NTCA">{{Cite web |title=Pilibhit tiger reserve |url=https://ntca.gov.in/assets/uploads/briefnote/pilibhit.pdf |website=[[National Tiger Conservation Authority]]}}</ref> ਟਾਈਗਰ ਰਿਜ਼ਰਵ [[ਜਿਮ ਕੋਰਬੈੱਟ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਾਰਕ|ਜਿਮ ਕਾਰਬੇਟ]], ਕਿਸ਼ਨਪੁਰ, ਦੁਧਵ ਅਤੇ ਸ਼ੁਕਲਾਫੰਤਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਲਾਂਘੇ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref name="WildlifeManagementArea">{{Cite web |title=Wildlife management area near Pilibhit tiger reserve |url=https://ntca.gov.in/assets/uploads/briefnote/pilibhit.pdf |website=[[National Tiger Conservation Authority]]}}</ref> ਉੱਤਰੀ ਸਰਹੱਦ ਪੀਲੀਭੀਤ-ਬਾਂਕਾਟੀ ਰੋਡ ਤੋਂ ਮਹੋਫ ਤੱਕ ਭਾਰਤ-[[ਨੇਪਾਲ]] ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਰਹੱਦ ਦੇ ਨਾਲ [[ਉੱਤਰਾਖੰਡ]] ਦੀ ਸਰਹੱਦ ਤੱਕ ਥੰਮ੍ਹ 17 ਤੱਕ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਥੰਮ੍ਹ 16 ਤੋਂ ਥੰਮ੍ਹ 28 ਤੱਕ।<ref name="Reserves' boundary">{{Cite web |title=Pilibhit Tiger Reserve: Notification - Reserves' boundary |url=https://ntca.gov.in/assets/uploads/notification/tigerreserve/Pilibhit.pdf}}</ref><ref name="Indo-NepalBorder">{{Cite web |title=Indo-NepalBorder-Pilibhit tiger reserve |url=https://ntca.gov.in/assets/uploads/briefnote/pilibhit.pdf |website=[[National Tiger Conservation Authority]]}}</ref> ਪੂਰਬੀ ਸਰਹੱਦ ਭਾਰਤ-ਨੇਪਾਲ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਰਹੱਦੀ ਥੰਮ੍ਹ 28 ਤੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੰਗਲ ਬਲਾਕ, ਬਰਾਹੀ ਜੰਗਲਾਤ ਬਲਾਕ ਅਤੇ ਬਰਾਹੀ ਜੱਗਲਾਤ ਰੇਂਜ ਦੇ ਨਵਾਦਿਆ ਜੰਗਲ ਖੇਤਰ ਦੀ ਸਰਹੱਦ ਦੇ ਨਾਲ ਅਤੇ ਨਵਾਦਿਆ ਵਣ ਬਲਾਕ, ਹਰੀਪੁਰ ਜੰਗਲਾਸ ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਹਰੀਪੁਰ ਰੇਂਜ ਦੇ ਡੱਕਾ ਜੰਗਲਾਂ ਦੀ ਸੀਮਾ ਤੱਕ ਹੈ।<ref name="Bifurcation">{{Cite web |title=Bifurcation-Pilibhit tiger reserve |url=https://ntca.gov.in/assets/uploads/briefnote/pilibhit.pdf |website=[[National Tiger Conservation Authority]]}}</ref><ref name="Reserves' boundary" /> ਦੱਖਣੀ ਸੀਮਾ ਹਰੀਪੁਰ ਰੇਂਜ ਦੀ ਰਿਜ਼ਰਵ ਜੰਗਲ ਦੀ ਸੀਮਾ ਤੋਂ ਬਰਾਹੀ ਰੇਂਜ, ਮਹੋਫ ਰੇਂਜ, ਮਾਲਾ ਰੇਂਜ ਅਤੇ ਡਿਓਰੀਆ ਰੇਂਜ ਦੀ ਰਿਜ਼ਰਵ ਵਣ ਸੀਮਾ ਤੱਕ ਹੈ।<ref name="SouthernBorder">{{Cite web |title=Southern Border – Pilibhit tiger reserve |url=https://ntca.gov.in/assets/uploads/briefnote/pilibhit.pdf |website=[[National Tiger Conservation Authority]]}}</ref><ref name="Reserves' boundary" /> ਪੱਛਮੀ ਸੀਮਾ ਪਾਸਗਾਓਂ ਕੰਪਾਰਟਮੈਂਟ 6 ਅਤੇ ਦਿਓਰੀਆ ਰੇਂਜ ਦੇ ਰਾਮਨਗਰ ਕੰਪਾਰਮੈਂਟ 1 ਦੀ ਰਿਜ਼ਰਵ ਜੰਗਲਾਤ ਸੀਮਾ ਤੋਂ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਬਨਗੰਜ ਕੰਪਾਰਟਮੈਂਟ 5, ਗਡਾ ਕੰਪਾਰਮਟੈਂਟ 130, ਮਾਲਾ ਰੇਂਜ ਦੇ ਘਮੇਲਾ ਕੰਪਾਰਟਮੈਂਟ 119 ਤੋਂ ਬਾਂਕਟੀ ਤੱਕ ਹੈ।<ref name="WesternBorder">{{Cite web |title=Western Border – Pilibhit tiger reserve |url=https://ntca.gov.in/assets/uploads/briefnote/pilibhit.pdf |website=[[National Tiger Conservation Authority]]}}</ref><ref name="Reserves' boundary" /><ref name="Reserves' boundary" /> {| class="wikitable sortable static-row-number static-row-header-text sort-under-center col2center col3center col4center hover-highlight" |+ਰੇਂਜ-ਵਾਰ ਕੋਰ ਅਤੇ ਬਫਰ ਖੇਤਰ <ref>{{Cite web |title=Field experience of Pilibhit tiger reserve |url=https://dfe.gov.in/uploads/documents/pilibhit_tiger_reserve_coimbatore.pdf#:~:text=PilibhitTiger%20Reserve%20has%20won%20the%20first%20ever,in%20just%20four%20years%20from%202014%2D18%20period. |publisher=Central Academy for state forest service}}</ref><ref name="Range-wise area">{{Cite web |title=Pilibhit Tiger Reserve: Notification - Range-wise area |url=https://ntca.gov.in/assets/uploads/notification/tigerreserve/Pilibhit.pdf}}</ref> ! rowspan="2" class="unsortable" |ਰੇਂਜ ਦਾ ਨਾਮ ! colspan="3" |ਖੇਤਰਫਲ (ਕਿਲੋਮੀਟਰ ² ਵਿੱਚ) |- class="static-row-header" !ਕੋਰ !ਬਫ਼ਰ !ਕੁੱਲ |- |ਮਾਲਾ |163.32 |1.40 |164.72 |- |ਮਹੋਫ਼ |143.87 |3.24 |147.12 |- |ਬਰਾਹੀ |106.45 |76.94 |183.39 |- |ਹਰੀਪੁਰ |91.62 |28.33 |119.95 |- |ਦਿਓਰੀਆ |97.51 |0.15 |97.66 |- |ਖੁਤਰ |0.00 |17.36 |17.36 |- !ਕੁੱਲ !602.79 !127.45 !730.24 |} == ਜਲਵਾਯੂ == ਰਿਜ਼ਰਵ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਜਲਵਾਯੂ ਦੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਸਰਦੀਆਂ, ਗਰਮੀਆਂ ਅਤੇ ਮੌਨਸੂਨ ਦੇ ਵੱਖਰੇ ਪਡ਼ਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਹਰ ਇੱਕ ਬਨਸਪਤੀ ਦੇ ਪੈਟਰਨ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਣ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਉੱਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਨਵਰੀ ਦਾ ਮਹੀਨਾ ਸਭ ਤੋਂ ਠੰਡੇ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਤੇ ਘੱਟੋ ਘੱਟ ਤਾਪਮਾਨ 23 ਡਿਗਰੀ ਸੈਲਸੀਅਸ ਅਤੇ 6 ਡਿਗਰੀ ਸੈਲਸੀਿਯਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਤ੍ਰੇਲ ਦਾ ਜਮ੍ਹਾਂ ਹੋਣਾ ਕਾਫ਼ੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਦੁਪਹਿਰ ਤੱਕ ਬਨਸਪਤੀ ਉੱਤੇ ਉੱਚ ਸਤਹ ਨਮੀ ਬਣਾਈ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਫਰੌਸਟ ਦਾ ਗਠਨ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਘਾਹ ਦੇ ਮੈਦਾਨਾਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨਾਂ (ਫੈਂਟਾਸ) ਵਿੱਚ ਨਵੰਬਰ ਦੇ ਅਖੀਰ ਤੋਂ ਮਾਰਚ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਤੱਕ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੌਨਸੂਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦਾ ਗਰਮੀ ਦਾ ਮੌਸਮ, ਅਪ੍ਰੈਲ ਅਤੇ ਜੁਲਾਈ ਦੇ ਅੱਧ ਤੱਕ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਤਾਪਮਾਨ ਸੀਮਾ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਖ ਮੁੱਲ 36 ਡਿਗਰੀ ਸੈਲਸੀਅਸ ਅਤੇ 45 ਡਿਗਰੀ ਸੈਲਸੀਅਸ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਦਿਨ ਦਾ ਉੱਚਾ ਤਾਪਮਾਨ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਗਰਮ ਪੱਛਮੀ ਹਵਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ (ਸਥਾਨਕ ਤੌਰ ਉੱਪਰ ਪਚੂਆ ਜਾਂ ''ਲੂ'' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਜਦੋਂ ਕਿ ਰਾਤ ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ ਮਈ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਤੱਕ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਤੌਰ ਉੱਤਾ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।<ref name="Climatic conditions Of Pilibhit Tiger Reserve">{{Cite web |title=Climatic conditions of Pilibhit tiger reserve |url=https://mee-tr.wii.gov.in/Home/Geospatial/pilibhit-tiger-reserve#state-wise |website=[[National Tiger Conservation Authority]]}}</ref> ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮੀ ਮੌਨਸੂਨ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਜੁਲਾਈ ਦੇ ਅੱਧ ਤੱਕ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਕਤੂਬਰ ਦੇ ਅੱਧੇ ਤੱਕ ਜਾਰੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕੁੱਲ ਸਲਾਨਾ ਵਰਖਾ ਦਾ ਲਗਭਗ 90% ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਜੁਲਾਈ ਅਤੇ ਅਗਸਤ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਅਤੇ ਰਾਤ ਦਾ ਔਸਤ ਤਾਪਮਾਨ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਲਗਭਗ 37 ਡਿਗਰੀ ਸੈਲਸੀਅਸ ਅਤੇ 20 ਡਿਗਰੀ ਸੈਲਸੀਿਯਸ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਸਾਲ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਮੇਂ ਪੱਛਮੀ ਹਵਾਵਾਂ ਦਾ ਦਬਦਬਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਗਰਮੀਆਂ ਦੌਰਾਨ ਇਹ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਗਰਮ, ਸੁੱਕਣ ਵਾਲੀਆਂ ਲੂ ਹਵਾਵਾਂ ਅਪ੍ਰੈਲ ਦੇ ਅੱਧ ਤੋਂ ਮਈ ਦੇ ਅਖੀਰ ਤੱਕ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਈਸਟਰ ਹਵਾਵਾਂ (ਸਥਾਨਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦਸੰਬਰ-ਜਨਵਰੀ ਤੋਂ ''''ਪੂਰਵਾ'''' ਜਾਂ ਪੂਰਵਾ) ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਉੱਤਰੀ ਹਵਾਵਾਂ ਮੌਨਸੂਨ ਦੇ ਅੰਤ ਦੌਰਾਨ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਮੌਨਸੂਨ ਨੂੰ ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੀ ਸੀਮਾ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੀ ਰੇਂਜ ਤੋਂ ਸਰਦੀਆਂ ਦੀ ਠੰਢ ਵੀ ਲਿਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।<ref name="ClimaticVariations">{{Cite web |title=Climatic Variations in Pilibhit tiger reserve |url=https://www.timeanddate.com/weather/india/pilibhit/ext}}</ref><ref name="Climatic conditions Of Pilibhit Tiger Reserve 01">{{Cite web |title=Climatic conditions of Pilibhit tiger reserve 01 |url=https://mee-tr.wii.gov.in/Home/Geospatial/pilibhit-tiger-reserve#state-wise |website=[[National Tiger Conservation Authority]]}}</ref> ਬਰਸਾਤੀ ਮੌਸਮ (1 ਜੁਲਾਈ-31 ਅਕਤੂਬਰ) ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਟਾਈਗਰ ਰਿਜ਼ਰਵ ਸਟੇਅ ਸਾਲ ਭਰ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ ਲਈ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="Annual monsoon break">{{Cite web |title=Pilibhit tiger reserves in Uttar Pradesh will be closed to visitors from June 15 for the annual monsoon break. |url=https://www.news18.com/india/all-tiger-reserves-and-national-parks-in-up-to-be-closed-from-june-15-check-reopening-date-ws-adkl-9379634.html}}</ref>{{Weather box|location=Pilibhit tiger reserve|metric first=Yes|single line=yes|Jan high C=23|Feb high C=26|Mar high C=28|Apr high C=36|May high C=40|Jun high C=45|Jul high C=40|Aug high C=36|Sep high C=34|Oct high C=29|Nov high C=20|Dec high C=11|Jan low C=6|Feb low C=10|Mar low C=13|Apr low C=23|May low C=31|Jun low C=34|Jul low C=32|Aug low C=27|Sep low C=24|Oct low C=20|Nov low C=13|Dec low C=6|Jan rain inch=0.3|Feb rain inch=0.9|Mar rain inch=1.2|Apr rain inch=1.8|May rain inch=3.2|Jun rain inch=4.8|Jul rain inch=5.2|Aug rain inch=5.5|Sep rain inch=4.3|Oct rain inch=1.2|Nov rain inch=0.9|Dec rain inch=0.5|source=Climatic variations<ref name=ClimaticVariations/>}} == ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿਗਿਆਨ == ਕੁੱਲ ਜੰਗਲਾਤ ਕਵਰ ਵਿੱਚੋਂ {{Cvt|730.24|km2}} ਰਿਜ਼ਰਵ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਲਗਭਗ {{Cvt|416.07|km2}} ਨੂੰ ਛੱਤਰੀ ਘਣਤਾ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ''ਬਹੁਤ ਸੰਘਣੇ ਜੰਗਲ'' (VDF) ਵਜੋਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। <ref name="VDF">{{Cite web |date=13 October 2025 |title=Assessment of forest cover -VDF |url=https://fsi.nic.in/isfr-2021/chapter-4.pdf |website=fsi.nic.in |publisher=fsi.nic.in}}</ref> ਅੰਦਾਜ਼ਨ {{Cvt|78.9|km2}} ''ਦਰਮਿਆਨੇ ਸੰਘਣੇ ਜੰਗਲ'' (MDF) ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ {{Cvt|70.23|km2}} ਨੂੰ ''ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਜੰਗਲ'' (OF) ਵਜੋਂ ਮਨੋਨੀਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। <ref name="MDF & OF">{{Cite web |date=13 October 2025 |title=Assessment of forest cover - MDF & OF |url=https://fsi.nic.in/isfr-2021/chapter-4.pdf |website=fsi.nic.in |publisher=fsi.nic.in}}</ref> ਰਿਜ਼ਰਵ ਦੇ ਮੁੱਖ ਖੇਤਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਜੰਗਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਗਰਮ ਖੰਡੀ ਨਮੀ ਵਾਲੇ ਪਤਝੜ ਵਾਲੇ ਜੰਗਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਜੋ ਲਗਭਗ {{Cvt|469.24|km2}} ਕਵਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ; ਗਰਮ ਖੰਡੀ ਸੁੱਕੇ ਪਤਝੜ ਵਾਲੇ ਜੰਗਲ, ਲਗਭਗ {{Cvt|89.78|km2}} ਰਕਬੇ ਵਿੱਚ ਫੈਲੇ ਹੋਏ ਹਨ ; ਸਮੁੰਦਰੀ ਦਲਦਲੀ ਜੰਗਲ, ਲਗਭਗ {{Cvt|0.01|km2}} ਖੇਤਰਫਲ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ; ਅਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਬਾਗਬਾਨੀ ਦੇ ਖੇਤਰ, ਲਗਭਗ {{Cvt|10.4|km2}} ਤੱਕ ਫੈਲੇ ਹੋਏ । <ref name="forest coverage">{{Cite web |date=13 October 2025 |title=Assessment of forest cover - forest type |url=https://fsi.nic.in/isfr-2021/chapter-4.pdf |website=fsi.nic.in |publisher=fsi.nic.in}}</ref> ਹੋਰ ਜੰਗਲੀ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੋਰੀਆ ਰੋਬਸਟਾ, ਨਮੀ ਵਾਲਾ [[ਤਰਾਈ ਖੇਤਰ|ਤਰਾਈ]] -ਭਾਬਰ ਧੁਨ ਸਾਲ, ਨਮੀ ਵਾਲਾ ਮਿਸ਼ਰਤ ਪਤਝੜ ਵਾਲਾ, ਅਤੇ ਜਲੋੜ੍ਹੀ ਸਵਾਨਾ ਜੰਗਲ, ਸੁੱਕੇ ਬਾਂਸ ਦੇ ਬ੍ਰੇਕ, ਸ਼ਿਵਾਲੀਕ ਚਿਰ ਪਾਈਨ ਜੰਗਲ, ਅਤੇ [[ਘਾਹ ਦੇ ਮੈਦਾਨ]] ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। <ref name="FloweringPlants">{{Cite web |title=FloweringPlants – Pilibhit tiger reserve |url=https://ntca.gov.in/assets/uploads/briefnote/pilibhit.pdf |website=[[National Tiger Conservation Authority]]}}</ref> ਕੁੱਲ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਸਾਲ ਅਤੇ ਮਿਸ਼ਰਤ ਜੰਗਲਾਂ ਤੋਂ ਬਣੀ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਬਨਸਪਤੀ, ਘਾਹ ਦੇ ਮੈਦਾਨਾਂ ਅਤੇ ਰਿਪੇਰੀਅਨ ਜ਼ੋਨਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਹੈ। <ref name="FloweringPlants" /> [[ਘਾਹ ਦੇ ਮੈਦਾਨ]] ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਰਿਜ਼ਰਵ ਦੇ ਕੁੱਲ ਖੇਤਰ ਦੇ ਲਗਭਗ 8% ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਲੈਂਡਸਕੇਪ ਮੋਟੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦੋ ਮੁੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੇ ਗਏ ਹਨ - ''ਉੱਚੇ ਫੈਂਟਾ'' ਅਤੇ ''ਨੀਵੇਂ ਫੈਂਟਾ'' । <ref name="Phantas Of Pilibhit Tiger Reserve">{{Cite web |title=Phantas of Pilibhit tiger reserve |url=https://mee-tr.wii.gov.in/Home/Geospatial/pilibhit-tiger-reserve#state-wise |website=[[National Tiger Conservation Authority]]}}</ref> ਘਾਹ ਦੇ ਮੈਦਾਨਾਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਹਿੱਸੇ ਰਿਜ਼ਰਵ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਕਿਨਾਰੇ ਦੇ ਨਾਲ ਸਥਿਤ ਹਨ, ਸ਼ਾਰਦਾ ਅਤੇ ਮਾਲਾ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਕੋਰਸਾਂ ਦੇ ਬਾਅਦ। ਭਾਰੀ ਜੰਗਲੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਘਾਹ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਅਕਸਰ ਦਲਦਲਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਘਾਹ ਵਾਲੇ ਫੈਲਾਅ ਵਿੱਚ, ਸਥਾਨਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ''ਬੋਝੀਆਂ'' ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਛੋਟੇ ਸਮੂਹ ਆਰਾਮ ਜਾਂ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੀ ਭਾਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਛਾਂ ਅਤੇ ਪਨਾਹ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। <ref name="Grasslands Of Pilibhit Tiger Reserve">{{Cite web |title=Grasslands of Pilibhit tiger reserve |url=https://mee-tr.wii.gov.in/Home/Geospatial/pilibhit-tiger-reserve#state-wise |website=[[National Tiger Conservation Authority]]}}</ref> == ਹਾਈਡ੍ਰੋਲੋਜੀ == ਇਸ ਰਿਜ਼ਰਵ ਵਿੱਚ ਨਦੀਆਂ, ਨਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਸਦੀਵੀ ਜਲ ਸਰੋਤਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਨੈੱਟਵਰਕ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ ਜੋ ਇਸਦੇ ਵਿਭਿੰਨ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਾਰਦਾ ਨਦੀ ਰਿਜ਼ਰਵ ਦੀ ਮੁੱਖ ਜਲ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਅਤੇ ਜੀਵਨ-ਰੇਖਾ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਕਈ ਵਿਤਰਕਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਖੇੜੀ ਸ਼ਾਖਾ ਨਹਿਰ, ਹਰਦੋਈ ਸ਼ਾਖਾ ਨਹਿਰ ਅਤੇ ਸ਼ਾਰਦਾ ਸਾਗਰ ਡੈਮ ਦਾ ਫੀਡਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। <ref name="Sharda river System">{{Cite web |title=Sharda river system of Pilibhit tiger reserve |url=https://ntca.gov.in/assets/uploads/briefnote/pilibhit.pdf |website=[[National Tiger Conservation Authority]]}}</ref> ਰਿਜ਼ਰਵ ਦੀ ਉੱਤਰੀ ਸੀਮਾ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਗਦੀ ਹੋਈ, ਸ਼ਾਰਦਾ ਨਦੀ ਖੇਤਰ ਦੀ ਜਲ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਥਿਰਤਾ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣਕ ਅਖੰਡਤਾ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ। [[ਗੋਮਤੀ ਨਦੀ]] ਟਾਈਗਰ ਰਿਜ਼ਰਵ ਦੀ ਸੀਮਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮਾਧੋਟੰਡਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਗੋਮਤ ਤਾਲ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਰਿਜ਼ਰਵ ਦੀ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ [[ਘਾਘਰਾ ਦਰਿਆ|ਘਘਰਾ ਨਦੀ]] (ਜਿਸਨੂੰ ਸਥਾਨਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਖਾਕਰਾ ਨਦੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਮਾਲਾ ਖਨੋਟ, ਕਟਾਣਾ, ਚੂਕਾ ਵਰਗੇ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨੇੜਤਾ ਇਸਨੂੰ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਆਦਰਸ਼ ਸਥਾਨ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। <ref name="RiverSystemPBT">{{Cite web |title=River System of Pilibhit tiger reserve |url=https://ntca.gov.in/assets/uploads/briefnote/pilibhit.pdf |website=[[National Tiger Conservation Authority]]}}</ref> ਰਿਜ਼ਰਵ ਵਿੱਚ 45 [[ਜਲਗਾਹ|ਵੈਟਲੈਂਡ ਖੇਤਰ]] ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਜੋ ਲਗਭਗ 5.9% (44.98) ਹਨ।&nbsp;ਇਸਦੇ ਕੁੱਲ ਖੇਤਰਫਲ ਦਾ ² ਕਿਲੋਮੀਟਰ)। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, 25 ਕੁਦਰਤੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਝੀਲਾਂ ਹਨ ਜੋ ਲਗਭਗ {{Cvt|40.16|km2}} ਖੇਤਰ, ਜਦੋਂ ਕਿ 8 ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਏ ਗਏ ਅੰਦਰੂਨੀ ਜਲਗਾਹਾਂ ਵਜੋਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ ਲਗਭਗ {{Cvt|4.69|km2}} ਕਵਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਖੇਤਰਫਲ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਬਾਕੀ 12 ਵੈਟਲੈਂਡਜ਼ ਦਾ ਖੇਤਰਫਲ {{Cvt|0.02|km2}} ਤੋਂ ਘੱਟ ਹੈ ਹਰੇਕ, ਲਗਭਗ {{Cvt|0.12|km2}} ਦੇ ਕੁੱਲ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਦਾ ਹੈ । <ref name="Wetland coverage">{{Cite web |date=13 October 2025 |title=Assessment of forest cover - Wetland coverage |url=https://fsi.nic.in/isfr-2021/chapter-4.pdf |website=fsi.nic.in |publisher=fsi.nic.in}}</ref> ਰਿਜ਼ਰਵ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਦੀਵੀ ਝੀਲਾਂ ਝੰਡ, ਲਾਗਾ-ਬਾਘਾ, ਸੰਭਰ, ਜਹਾਬਰ, ਸੁਤੀਆ, ਤਿਲਾਨੀਆ ਜੋਰ, ਭੀਮਤਾਲ, ਲਿਡਸਿਆ ਨਾਲਾ, ਅਤੇ ਨਾਰਹੀ ਨਾਲਾ ਹਨ। <ref name="Hydrology Of Pilibhit Tiger Reserve">{{Cite web |title=River System of Pilibhit tiger reserve |url=https://mee-tr.wii.gov.in/Home/Geospatial/pilibhit-tiger-reserve#state-wise |website=[[National Tiger Conservation Authority]]}}</ref> == ਫ਼ਲੋਰਾ == ਰਿਜ਼ਰਵ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 2,100 ਕਿਸਮਾਂ ਦੀਆਂ [[ਫੁੱਲਦਾਰ ਬੂਟਾ|ਐਂਜੀਓਸਪਰਮਜ਼]] ਹਨ।<ref name="FloweringPlants"/> ਸਾਲ 2025 ਵਿੱਚ ਕਰਵਾਏ ਗਏ ਇੱਕ ਸਰਵੇਖਣ ਨੇ ਇਹ ਸਿੱਟਾ ਕੱਢਿਆ ਕਿ ਰਿਜ਼ਰਵ ਵਿੱਚ 58 [[ਜੜ੍ਹੀ-ਬੂਟੀ|ਜਡ਼ੀ-ਬੂਟੀਆਂ]] ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ, 21 ਝਾਡ਼ੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ, 8 ਅੰਅੰਡਰਸਰਬਜ਼ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ, 5 ਚਡ਼੍ਹਨ ਵਾਲੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ, 21 [[ਰੁੱਖ]] ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ, 4 ਸੈਜ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਅਤੇ 6 ਘਾਹ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਵੀ ਹਨ।<ref name="Floral Diversity">{{Cite web |title=Floristic Diversity and Threat Status in Pilibhit Tiger Reserve, Uttar Pradesh |url=https://er.researchfloor.org/wp-content/uploads/2025/09/Floristic-Diversity-and-Threat-Status-in-Pilibhit-Tiger-Reserve-Uttar-Pradesh.pdf}}</ref> ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ ਦੀ ਇੱਕ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਸਾਲ ਅਤੇ ਨਮੀ ਵਾਲੇ ਮਿਸ਼ਰਤ ਪਤਝਡ਼ ਵਾਲੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਖਿੰਡੇ ਹੋਏ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਘਾਹ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਹੈ। ਇਹ ਘਾਹ ਦੇ ਮੈਦਾਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਥਾਨਕ ਤੌਰ 'ਤੇ' ਚੌਰ 'ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਛੱਡੀਆਂ ਗਈਆਂ ਮਨੁੱਖੀ ਬਸਤੀਆਂ ਜਾਂ ਪਿਛਲੇ ਕਲੀਅਰਿੰਗ' ਤੇ ਬਣੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਾਨਵ-ਉਤਪਤੀ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਇਹ ਘਾਹ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਹੁਣ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਸੰਘਣੀ, ਜੰਗਲੀ ਬਨਸਪਤੀ ਦੁਆਰਾ ਪਛਾਡ਼ ਦਿੱਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ।<ref name="FloweringPlants" /> 1960 ਅਤੇ 70 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਕਈ ਪੁਰਾਣੇ ਪੌਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ [[ਸਾਲ(ਦਰੱਖਤ)|ਸਲ]] (ਸ਼ੋਰਾ ਰੋਬਸਟਾ), [[ਅਰਜੁਨ (ਰੁੱਖ)|ਅਰਜੁਨ]] (ਟਰਮੀਨਾਲੀਆ ਅਰਜੁਨ), <ref name="Tigers of the transboundary terai arc landscape">{{Cite web |title=Tigers of the transboundary terai arc landscape |url=https://globaltigerforum.org/wp-content/uploads/2017/05/208_Indo-Nepal-Joint-Monitoring-Report.pdf}}</ref> [[ਸਾਗਵਾਨ|ਟੀਕ]] ( ''ਟੈਕਟੋਨਾ ਗ੍ਰੈਂਡਿਸ'' ), ਮਹਾਰੂਕ ( ''ਏਲੈਂਥਸ ਐਕਸਲਸਾ'' ), [[ਕੱਥਾ|ਖੈਰ]] ( ''ਸੇਨੇਗਾਲੀਆ ਕੈਚੂ'' ), [[ਟਾਹਲੀ|ਸ਼ੀਸ਼ਮ]] ( ''ਡੈਲਬਰਜਿਏਸਿਸ), ਸ਼ੀਸ਼ਾਮ (ਡੈਲਬਰਜਿਏਸਿਸ'' ), [[ਬੇਰੀ|ਮੈਬਰਜਿਏਸਿਸ]] ( ''ਡੈਲਬਰਜਿਏਸਿਸ'' ) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ( ''ਟਰਮੀਨਾਲੀਆ ਅਲਟਾ'' ), ਯੂਕਲਿਪਟਸ ( ''ਯੂਕਲਿਪਟਸ ਗ੍ਰੈਂਡਿਸ'' ), ਅਸਿਧਾ ( ''ਲੈਗਰਸਟ੍ਰੋਮੀਆ ਪਾਰਵੀਫਲੋਰਾ'' ), ਕੁਥਬਰ ( ''ਐਲੋਇਡੈਂਡਰੋਨ ਡਾਇਕੋਟੋਮਮ'' ), [[ਬਿਲ|ਬੇਲ]] ( ''ਏਗਲ ਮਾਰਮੇਲੋਸ'' ), ਖਰਪਟ ( ''ਗਰੂਗਾ ਪਿਨਾਟਾ'' ), ਫਾਲਦੂ ( ''ਮਿਤਰਾਗਿਆਨਾ ਪਰਵੀਫੋਲੀਆ'' '')'', [[ਡੇਕ|ਮੇਕਦਰਯਾਨਜੂਟੇ]] ( ''ਬਕਾਕੰਜੂਏਟ) ਇੰਟੀਗ੍ਰੀਫੋਲੀਆ'' ), ਵਿਜਾ ਸਲ ( ''ਪਟੇਰੋਕਾਰਪਸ ਮਾਰਸੁਪੀਅਮ'' ), ਪੂਲ ( ''ਕੀਡੀਆ ਕੈਲੀਸੀਨਾ'', ਹਲਦੂ ( ''ਅਦੀਨਾ ਕੋਰਡੀਫੋਲਿਆ'' ), [[ਹਰੜ|ਹਰਦ]] ( ''ਟਰਮੀਨਾਲੀਆ ਚੀਬੂਲਾ'' ), ਗਹਮਰ ( ''ਗਮੇਲਨਾ ਆਰਬੋਰੀਆ'' ), ਝਿਗਨ ( ''ਲੈਨੀਆ ਕੋਰੋਮੰਡਲਿਕਾ'' ), [[ਢੱਕ|ਢਾਕ]] ( ''ਬੁਟੀਆ ਮੋਨੋਸਪਰਮਾ'' ), [[ਕੜ੍ਹੀ ਪੱਤੇ ਦਾ ਰੁੱਖ|ਕਾਠ ਨੀਮ]] ( ''ਮੁਰੈਯਾ ਕੋਏਨਿਗੀ'' ), [[ਬਹੇੜਾ|ਬਹੇਦਾ]] ( ''ਟਰਮੀਨਲੀਆ ਬੇਲੀਲੀਰਿਕਾ'' ( ਮਿਮਾਲਿਸਮਬੈਕਸ ), [[ਮੌਲਸਰੀ|ਬਹਿਦਾ]] ( [[ਸਿੰਬਲ ਰੁੱਖ|ਟਰਮੀਨਾਲੀਆ]] ''ਬੇਲੀਲੀਰਿਕਾ'' '')'', ''ਸੀਬਾ'' ), [[ਗੋਟੂ ਕੋਲਾ|ਬ੍ਰਾਹਮੀ]] (ਸੇਂਟੇਲਾ ਏਸ਼ਿਆਟਿਕਾ), <ref name="Brahmi booti">{{Cite web |title=Medicinal Plants of Pilibhit Tiger Reserve |url=https://www.google.co.in/books/edition/Medicinal_Plants_of_Pilibhit_Tiger_Reser/}}</ref> [[ਤੁਲਸੀ]] ( ''ਓਸੀਮਮ ਟੇਨੁਇਫਲੋਰਮ'' ), [[ਅਸ਼ਵਗੰਧਾ]] ( ਵਿਥਾਨੀਆ ''ਸੋਮਨੀਫੇਰਾ'' ), [[ਨਿੰਮ੍ਹ|ਨਿੰਮ]] ( ''ਅਜ਼ਾਦਿਰਾਚਟਾ ਇੰਡੀਕਾ'' ), [[ਅਮਲਤਾਸ]] ( [[ਆਂਵਲਾ|ਕੈਸੀਆ]] ''ਫਿਸਟੁਲਾ'' ), ਕਦਮ ( ''ਨੀਓਲਾਮਾਰਕੀਆ ਕੈਡੰਬਾ'' ), <ref name="Jamun">{{Cite web |title=There were crop fields on the both sides of the road bordered with a row of Syzygium cumini |url=https://www.researchgate.net/publication/261478713_First_record_of_banded_krait_Bungarus_fasciatus_from_Pilibhit_District_Uttar_Pradesh_-_India}}</ref> <ref name="A Botanical Wonderland">{{Cite web |title=The Flora Of Pilibhit Tiger Reserve: A Botanical Wonderland |url=https://wildlense.com/blogs/editorial-desk/the-flora-of-pilibhit-tiger-reserve-a-botanical-wonderland}}</ref> [[ਜਾਮਣ|(]] ''4'' ) ''ਫਿਲੈਂਥਸ ਐਂਬਲਿਕਾ'' ), ਅਤੇ ਵੈਨ ਤੁਲਸੀ ( ''ਗਰੇਵੀਆ)'' ਵਰਗੀਆਂ ਝਾੜੀਆਂ ''ਹਿਰਸੁਟਾ'' ), ਰੋਹਨੀ ( ''ਮੈਲੋਟਸ ਫਿਲਿਪੈਂਸਿਸ'' ), ਘੋਰਬਾਚ ( ''ਐਕੋਰਸ ਕੈਲਾਮਸ'' ), <ref name="Ghorbach">{{Cite web |title=Medicinal Plants of Pilibhit Tiger Reserve (PTR) India |url=https://www.google.co.in/books/edition/Medicinal_Plants_of_Pilibhit_Tiger_Reser/}}</ref> ਟੂਨ ( ''ਟੂਨਾ ਸਿਲੀਏਟਾ'' ), ਡੂਬ ( ''ਸਿਨੋਡੋਨ ਡੈਕਟਾਈਲੋਨ'' ), ਖਸਖਾਸ ( ''ਕ੍ਰਾਈਸੋਪੋਗਨ ਜ਼ੀਜ਼ਾਨੀਓਡਸ'' ) ਅਤੇ ਨਰਕੁਲ ( ''ਫਰੈਗਮਿਟਸ ਕਾਰਕਾ'' )। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਅਜਿਹੇ ਪੌਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਰਿਜ਼ਰਵ ਦੇ ਬਫਰ ਖੇਤਰ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਹਨ। <ref name="Plantations">{{Cite web |title=plantations – Pilibhit tiger reserve |url=https://ntca.gov.in/assets/uploads/briefnote/pilibhit.pdf |website=[[National Tiger Conservation Authority]]}}</ref> <ref name="Major Flora">{{Cite web |title=Major Flora – Pilibhit tiger reserve |url=https://www.dudhwanptr.com/pilibhit-tiger-reserve/ |website=Major Flora}}</ref> ਕਈ ਹਮਲਾਵਰ ਨਦੀਨਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕੈਨਾਬਿਸ ਅਤੇ ਲੈਂਟਾਨਾ ( ''ਲੈਂਟਾਨਾ ਕੈਮਾਰਾ'' ) ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹਨ। <ref name="Lantana camara">{{Cite web |title=Lantana camara |url=https://www.researchgate.net/publication/261478713_First_record_of_banded_krait_Bungarus_fasciatus_from_Pilibhit_District_Uttar_Pradesh_-_India#:~:text=102%20TAPROBANICA%20VOL.,the%20presence%20of%20provocation%20but}}</ref> ਘਾਹ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਜੰਗਲ ਦੇ ਪੈਚਾਂ ਵਿੱਚ ਖਿੰਡੇ ਹੋਏ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਿੱਧੁਰ ( ''ਬੋਥਰੀਓਚਲੋਆ ਕੰਪ੍ਰੇਸਾ'' ), ਭਰਹਮਾਸੀ ( ''ਇਸਚੈਮਮ ਰਗੋਸਮ'' ), ਮਾਰਵਾਲ ( ''ਡਿਚੈਂਥੀਅਮ ਅਰੀਸਟੈਟਮ'' ), ਕਾਂਸ ( ''ਸੈਕਰਮ ਸਪਾਂਟੇਨਿਅਮ'' ), [[ਸਰਕੰਡਾ|ਦੁਰਭਾ]] ( ''ਟ੍ਰਿਕੁਸਥਾਲ ਸਾਈਪਿਡਿਅਮ'' ), ਦੁਰਭਾ ( ''ਟ੍ਰਿਕੁਸਥਾਲ ਸਾਈਂਪੀਡੀਅਮ'' ), ਅਤੇ। ਸੁੱਜੀ ਹੋਈ ਫਿੰਗਰਗ੍ਰਾਸ (ਕਲੋਰਿਸ ਬਾਰਬਾਟਾ)। <ref name="Major grasses">{{Cite web |title=Floristic Diversity and Threat Status in Pilibhit Tiger Reserve - Major grasses |url=https://er.researchfloor.org/wp-content/uploads/2025/09/Floristic-Diversity-and-Threat-Status-in-Pilibhit-Tiger-Reserve-Uttar-Pradesh.pdf}}</ref> == ਜੀਵ-ਜੰਤੂ == ਰਿਜ਼ਰਵ ਖੇਤਰ ਇੱਕ ਜੀਵਵਿਗਿਆਨਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਅਮੀਰ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣਕ ਤੌਰ ਉੱਪਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ ਹੈ ਜੋ ਜੀਵ-ਜੰਤੂਆਂ ਦੇ ਵਿਭਿੰਨ ਸਮੂਹਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਰਿਜ਼ਰਵ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲਾਂ, ਘਾਹ ਦੇ ਮੈਦਾਨਾਂ, ਦਲਦਲ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਨਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਮੋਜ਼ੇਕ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ ਜੋ ਮਿਲ ਕੇ ਥਣਧਾਰੀ, ਪੰਛੀ, [[ਭੁਜੰਗੀ|ਸੱਪ]], ਜਲ-ਥਲ ਅਤੇ ਜਲ-ਜੀਵ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। 2022 ਵਿੱਚ ਰਿਜ਼ਰਵ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕਰਵਾਏ ਗਏ ਇੱਕ ਅਧਿਕਾਰਤ ਸਰਵੇਖਣ ਵਿੱਚ, ਰਿਜ਼ਰਵ ਖੇਤਰ ਦੇ ਅੰਦਰ 22 ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ 99,882 ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦਾ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀਕਰਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Animal Population survey">{{Cite web |date=25 July 2022 |title=Animal Population survey |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/bareilly/up-160-surge-in-wildlife-population-in-pilibhit-tiger-reserve-in-3-years/articleshow/93098900.cms#:~:text=Official%20records%20of%20PTR%20show,number%20from%2036%20to%20101. |website=[[The Times of India]] |publisher=[[The Times of India]]}}</ref> === ਥੀਰੀਓਫੌਨਾ === ਰਿਜ਼ਰਵ ਦੇ ਮੁੱਖ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪਥਰੀ [[ਥਣਧਾਰੀ|ਥਣਧਾਰੀ ਜੀਵਾਂ]] ਦੀਆਂ 35 ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ <ref name="Terrestrial mammals">{{Cite web |title=Pilibhit tiger reserve - Terrestrial mammals |url=https://mee-tr.wii.gov.in/Home/Geospatial/pilibhit-tiger-reserve#process}}</ref> ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ [[ਬੰਗਾਲ ਟਾਈਗਰ]] ( ''ਪੈਂਥੇਰਾ ਟਾਈਗਰਿਸ ਟਾਈਗਰਿਸ'' ), ਭਾਰਤੀ ਚੀਤਾ ( ''ਪੈਂਥੇਰਾ ਪਾਰਡਸ ਫੁਸਕਾ'' ), ਭਾਰਤੀ ਹਾਥੀ ( ''ਐਲੀਫਾਸ ਮੈਕਸਿਮਸ ਇੰਡੀਕਸ'' ), ਇੱਕ-ਸਿੰਗ ਵਾਲਾ ਗੈਂਡਾ ( ''ਰਾਇਨੋਸੋਰਡ'' <ref name="one-horned rhinoceros">{{Cite web |title=Pilibhit tiger reserve - one-horned rhinoceros |url=https://wwfin.awsassets.panda.org/downloads/status_of_tigers_in_pilibhit_forest_division_1.pdf}}</ref> ''ਪ੍ਰਾਇਓਨੈਲੁਰਸ ਬੇਂਗਲੈਂਸਿਸ'' ), ਮੱਛੀ ਫੜਨ ਵਾਲੀ ਬਿੱਲੀ ( ''ਪ੍ਰਿਓਨੈਲੁਰਸ ਵਿਵੇਰੀਨਸ'' ), [[ਮੱਝ|ਜੰਗਲੀ ਮੱਝ]] (ਬੁਬਲਸ ਬੁਬਲਿਸ), <ref name="wild buffalos">{{Cite web |title=wild buffalo |url=https://globaltigerforum.org/wp-content/uploads/2017/05/208_Indo-Nepal-Joint-Monitoring-Report.pdf}}</ref> [[ਰੋਝ|ਨੀਲਾ ਬਲਦ]] ( ''ਬੋਸੇਲਾਫਸ ਟ੍ਰੈਗੋਕੈਮੇਲਸ'' ), ਜੰਗਲੀ ਸੂਰ ( ''ਸੁਸ ਸਕ੍ਰੋਫਾ'' ), ਚਾਰ-ਸਿੰਗਾਂ ਵਾਲਾ ਹਿਰਨ ( ''ਟੈਟਰਾਸੇਰਸ ਕਵਾਡ੍ਰੀਕੋਰਨੀਸ'' ) ( ''ਟੈਟਰਾਸੇਰਸ'' <ref name="Four-horned antelope">{{Cite journal|last=Anwar, M.|last2=Kumar, H.|last3=Vattakavan, J.|year=2011|title=Record of ''Tetracerus quadricornis'' (de Blainville, 1816) in Pilibhit Forest division of Terai Arc Landscape, Uttar Pradesh, India|url=https://www.researchgate.net/publication/261477498|journal=Journal of Threatened Taxa|volume=3|issue=4|pages=1719–1721}}</ref> ), [[ਕਾਲਾ ਹਿਰਨ|ਬਲੈਕ ਬੱਕ]] ( ''ਐਂਟੀਲੋਪ ਸਰਵਿਕੈਪਰਾ'' ), ਚਿਤਲ ( ''ਐਕਸਿਸ ਐਕਸਿਸ'' ), ਹੌਗ ਡੀਅਰ ( ''ਐਕਸਿਸ ਪੋਰਸੀਨਸ'' ), ਸਾਂਬਰ ਹਿਰਨ ( ''ਰੂਸਾ ਯੂਨੀਕਲਰ'' ), ਉੱਤਰੀ ਲਾਲ ਮੁਨਟਜੈਕ ( ''ਮੁਨਟਿਆਕਸ ਯੋਨੀਨਾਲਿਸ'' ), ਸੁਸਤ ਰਿੱਛ ( ''ਮੇਲਰਸਸ ਯੂਰਸੀਨਸ'' ), ਇੰਡੀਅਨ ਪੈਂਗੋਲਿਨ ( ''ਮੈਨਿਸ ਕ੍ਰਾਸਿਕਾਉਡਾਟਾ'' ), ਸੁਨਹਿਰੀ ਗਿੱਦੜ ( ''ਕੈਨਿਸ ਔਰੀਅਸ'' ), ਬੰਗਾਲ ਲੂੰਬੜੀ ( ''ਵਲਪੇਸ ਬੇਂਗਲੈਂਸਿਸ'' ), ਅਤੇ ਧਾਰੀਦਾਰ ਹਾਇਨਾ ( ''ਹਿਆਨਾ ਹਾਇਨਾ'' )। <ref name="Terrestrial Mammals">{{Cite web |title=Terrestrial Mammals - Pilibhit tiger reserve |url=https://ntca.gov.in/assets/uploads/briefnote/pilibhit.pdf |website=National Tiger Conservation Authority}}</ref> ਰਿਜ਼ਰਵ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਛੋਟੇ ਥਣਧਾਰੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਵੀ ਦਰਜ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ [[ਲੁੱਧਰ|ਨਿਰਵਿਘਨ-ਕੋਟੇਡ ਓਟਰ]] ( ''ਲੂਟਰਾ ਪਰਸਪੀਸੀਲਾਟਾ'' ), ਆਮ ਓਟਰ (ਲੂਟਰਾ ਲੂਟਰਾ), ਭਾਰਤੀ ਪੋਰਕੁਪਾਈਨ ( ''ਹਾਇਸਟ੍ਰਿਕਸ ਇੰਡੀਕਸ'' ), <ref name="Hystrix indicus">{{Cite web |title=Hystrix indicus |url=https://wwfin.awsassets.panda.org/downloads/status_of_tigers_in_pilibhit_forest_division_1.pdf |website=[[World Wide Fund for Nature|WWF]]}}</ref> ਛੋਟਾ ਭਾਰਤੀ ਸਿਵੇਟ ( ''ਵਾਈਵਰਿਕੁਲਾ ਇੰਡੀਕਾ'' ), [[ਬਿੱਜੂ|ਸ਼ਹਿਦ ਬੈਜਰ]] ( ''ਮੇਲੀਵੋਰਾ ਕੈਪੈਂਸਿਸ'' ), ਛੋਟਾ ਨੱਕ ਵਾਲਾ ਫਲ ਚਮਗਿੱਦੜ ( ''ਪਟੇਰੋਪਸ ਮਾਰਜਿਨੇਟਸ'' ), ਭਾਰਤੀ ਉੱਡਣ ਵਾਲਾ ਲੂੰਬੜੀ ( ''ਪਟੇਰੋਪਸ ਮੇਡੀਅਸ'' ), ਉੱਤਰੀ ਪੀਲਾ ਚਮਗਿੱਦੜ ( ''ਲੇਸੀਯੂਰਸ ਇੰਟਰਮੀਡੀਅਸ'' ), ਪੇਂਟ ਕੀਤਾ ਚਮਗਿੱਦੜ ( ''ਕੇਰੀਵੌਲਾ ਪਿਕਟਾ'' ), ਘੱਟ ਛੋਟੀ ਨੱਕ ਵਾਲਾ ਫਲ ਚਮਗਿੱਦੜ ( ''ਸਾਈਨੋਪਟਰਸ ਬ੍ਰੈਚਿਓਟਿਸ'' ), ਘੱਟ ਵੱਡੇ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲਾ ਚਮਗਿੱਦੜ ( ''ਮਾਇਓਟਿਸ ਹੈਸੇਲਟੀ'' ), ਰੀਸਸ ਮਕਾਕ ( ''ਮਕਾਕਾ ਮੁਲਾਟਾ'' ), ਉੱਤਰੀ ਮੈਦਾਨੀ ਸਲੇਟੀ ਲੰਗੂਰ ( ''ਸੇਮਨੋਪੀਥੇਕਸ ਐਂਟੇਲਸ'' ), <ref name="Semnopithecus entellus">{{Cite web |title=Semnopithecus entellus |url=https://earthbrigadefoundation.org/wp-content/uploads/2024/11/Report-on-Water-Hole-Utilisation_PILIBHIT-TIGER-RESERVE_compressed.pdf |website=Earth Bbrigade Foundation }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਨਵੰਬਰ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਤਾਰਾਈ ਸਲੇਟੀ ਲੰਗੂਰ ( ''ਸੇਮਨੋਪੀਥੇਕਸ ਹੈਕਟਰ'' ), ਲੰਗੂਰ ( ''ਸਿਮੀਆ ਐਂਟੇਲਸ'' ), <ref name="Small Mammals">{{Cite web |title=Small Mammals - Pilibhit tiger reserve |url=https://ntca.gov.in/assets/uploads/briefnote/pilibhit.pdf |website=[[National Tiger Conservation Authority]]}}</ref> ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਖਰਗੋਸ਼ ( ''ਲੇਪਸ ਨਿਗਰੀਕੋਲਿਸ'' ), ਹਿਸਪਿਡ ਖਰਗੋਸ਼ ( ''ਕੈਪਰੋਲਾਗਸ ਹਿਸਪਿਡਸ'' ), <ref name="Caprolagus hispidus">{{Cite web |title=Caprolagus hispidus |url=https://wwfin.awsassets.panda.org/downloads/status_of_tigers_in_pilibhit_forest_division_1.pdf |website=[[World Wide Fund for Nature|WWF]]}}</ref> ਮਾਸਕਡ ਪਾਮ ਸਿਵੇਟ ( ''ਪੈਗੁਮਾ ਲਾਰਵਾਟਾ'' ), ਆਮ ਪਾਮ ਸਿਵੇਟ ( ''ਪੈਰਾਡੌਕਸੁਰਸ ਹਰਮਾਫ੍ਰੋਡੀਟਸ'' ), ਛੋਟਾ ਭਾਰਤੀ ਸਿਵੇਟ ( ''ਵਿਵੇਰੀਕੁਲਾ ਇੰਡੀਕਾ'' ), ਭਾਰਤੀ ਦੈਂਤ ਫਲਾਇੰਗ ਪੀਟ੍ਰੀਲੀਪੇਨਸਟੈਰੀਪਾਈਡਸਟਾਰੀਪੈਂਸ ( ਫਾਈਵ ਫਲਾਇੰਗ ''ਪੀਟੈਰੀਪਾਈਡਸ'' ) ਪਾਮ ਸਕੁਇਰਲ ( ''ਫੂਨੈਂਬੁਲਸ ਪੈਨਨਟੀ'' ), <ref name="Funambulus pennanti">{{Cite web |title=Order Rodentia and Family Scuridae |url=https://mee-tr.wii.gov.in/Home/Geospatial/pilibhit-tiger-reserve#state-wise |website=[[Wildlife Institute of India]]}}</ref> ਘੱਟ ਛੋਟੀ ਨੱਕ ਵਾਲਾ ਫਲ ਬੈਟ ( ''ਸਾਈਨੋਪਟੇਰਸ ਬ੍ਰੈਚਿਓਟਿਸ'' ), ਵੱਡਾ ਏਸ਼ੀਆਟਿਕ ਪੀਲਾ ਬੱਲਾ ( ''ਸਕੋਟੋਫਿਲਸ ਹੇਥੀ'' ), ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਉੱਡਣ ਵਾਲੀ ਲੂੰਬੜੀ ( ''ਪਟੇਰੋਪਸ ਮੀਡੀਅਸ'' )। <ref name="Civets">{{Cite web |title=Civets |url=https://wwfin.awsassets.panda.org/downloads/status_of_tigers_in_pilibhit_forest_division_1.pdf |website=[[World Wide Fund for Nature|WWF]]}}</ref> ਰਿਜ਼ਰਵ ਦੀ ਮਾਲਾ ਰੇਂਜ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਜੰਗਾਲ-ਧੱਬੇ ਵਾਲੀ ਬਿੱਲੀ ( ''ਪ੍ਰਿਓਨੈਲੁਰਸ ਰੂਬਿਗਿਨੋਸਸ'' ) ਦਾ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀਕਰਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। <ref name="Prionailurus rubiginosus">{{Cite web |title=Rare and threatened rusty-spotted cat seen after 10 years in Uttar Pradesh |url=https://www.hindustantimes.com/it-s-viral/rare-and-threatened-rusty-spotted-cat-seen-after-10-years-in-uttar-pradesh/story-GYDxavu0DNkHG5uSw5rSkK.html |website=[[Hindustan Times]]}}</ref>{{Image array|perrow=3|width=320|height=225|border-width=4|align=center|class=floatcenter|image1=Troop of Langurs (Simia entellus) in Pilibhit tiger reserve.jpg|caption1=ਪੀ.ਟੀ.ਆਰ. ਵਿੱਚ ਲੰਗੂਰਾਂ ਦੀ ਟੁਕੜੀ|image2=A male nilgai (Boselaphus tragocamelus) in Pilibhit tiger reserve.jpg|caption2=ਇੱਕ ਨਰ ਨੀਲਾ ਬਲਦ, ਰਿਜ਼ਰਵ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹਿਰਨ|image3=A herd of Chital deers (Axis axis) along with troop of Rhesus macaque (Macaca mulatta).jpg|caption3=ਸੜਕ 'ਤੇ ਰੀਸਸ ਮੈਕਾਕ ਦੇ ਝੁੰਡ ਦੇ ਨਾਲ ਚਿਤਲਾਂ ਦਾ ਝੁੰਡ|image4=Indian leopard (Panthera pardus fusca) sighting at PTR.jpg|caption4=ਪੀ.ਟੀ.ਆਰ. ਵਿਖੇ ਭਾਰਤੀ ਤੇਂਦੁਏ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼|image5=Sloth bear (Melursus ursinus) on the trails at PTR.jpg|caption5=PTR 'ਤੇ ਟ੍ਰੇਲਾਂ 'ਤੇ ਸੁਸਤ ਭਾਲੂ|image6=Barasingha (Rucervus duvaucelii) near swamp land at PTR.jpg|caption6=ਪੀ.ਟੀ.ਆਰ. ਵਿਖੇ ਦਲਦਲ ਵਾਲੀ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਨੇੜੇ ਦੋ ਬਾਰਾਸਿੰਘਾ}} == ਹਰਪੇਟੋਫੌਨਾ == ਕੋਮੋਡੋ ਡਰੈਗਨ ( ''ਵਾਰਾਨਸ ਕੋਮੋਡੋਏਨਸਿਸ'' ), [[ਗੋਹ|ਮਾਨੀਟਰ ਕਿਰਲੀ]] ( ''ਜੀਨਸ ਵਾਰਾਨਸ'' ), <ref name="Monitor lizards">{{Cite web |title=Monitor lizards |url=https://wwfin.awsassets.panda.org/downloads/status_of_tigers_in_pilibhit_forest_division_1.pdf |website=[[World Wide Fund for Nature|WWF]]}}</ref> ਬੰਗਾਲ ਮਾਨੀਟਰ ( ''ਵਾਰਾਨਸ ਬੇਂਗਲੈਂਸਿਸ'' ), <ref name="Varanus bengalensis">{{Cite web |title=Pilibhit tiger reserve - Varanus bengalensis |url=https://earthbrigadefoundation.org/wp-content/uploads/2024/11/Report-on-Water-Hole-Utilisation_PILIBHIT-TIGER-RESERVE_compressed.pdf }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਨਵੰਬਰ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਆਮ ਬਿੰਦੀ ਵਾਲੇ ਬਾਗ ਸਕਿੰਕ (ਰੀਓਪਾ ਪੰਕਟਾਟਾ), ਪੀਲੇ ਹਾਉਸ ਮੋਨੀਟਰ (ਵਰੇਨਸ ਜੀ) ( ''ਰੀਓਪਾ ਪੰਕਟਾਟਾ'' ), ਕੋਮੋਡੋ ਡ੍ਰੈਗਨ ( ''ਵਾਰਾਨਸ ਕੋਮੋਡੋਏਨਸਿਸ'' ) ਸਮੇਤ ਰਿਜ਼ਰਵ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸੱਪ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਕਿਸਮ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ । ''ਹੇਮੀਡਾਕਟਾਈਲਸ ਫ੍ਰੇਨੇਟਸ'' ), ਇੰਡੀਅਨ ਕੋਬਰਾ ( ''ਨਾਜਾ ਨਾਜਾ'' ), ਮੋਨੋਕਲੇਡ ਕੋਬਰਾ ( ''ਨਾਜਾ ਕਾਉਥੀਆ'' ), ਰਸਲ ਦਾ ਵਾਈਪਰ ( ''ਡਾਬੋਆ ਰੁਸੇਲੀ'' ), [[ਭਾਰਤੀ ਕਰੈਤ|ਆਮ ਕ੍ਰੇਟ]] ( ''ਬੰਗਰਸ ਕੈਰੀਲੀਅਸ'' ), ਚੈਕਰਡ ਕੀਲਬੈਕ ( ''ਫੌਲੀਆ ਪਿਸਕੇਟਰ'' ), ਇੰਡੀਅਨ ਬਘਿਆੜ ਸੱਪ ( ''ਲਾਈਕੋਡੌਨ'' ਬਉਲੀਨਾਫੋਲੀਨਸ '') ਬ੍ਰੈਮਿਨਸ'' ), ਬਫ ਸਟ੍ਰਿਪਡ ਕੀਲਬੈਕ ( ''ਐਮਫੀਸਮਾ ਸਟੋਲੈਟਮ'' ), <ref name="Indian Snake">{{Cite web |title=Pilibhit tiger reserve - Indian Snake |url=https://www.etvbharat.com/hindi/uttar-pradesh/state/pilibhit/rare-species-of-snakes-are-found-in-pilibhit-tiger-reserve/up20210612101409509}}</ref> ਇੰਡੀਅਨ ਪਾਇਥਨ ( ''ਪਾਈਥਨ ਮੋਲੂਰਸ'' ), [[ਕਿੰਗ ਕੋਬਰਾ]] ( ''ਓਫੀਓਫੈਗਸ ਹੰਨਾਹ'' ), ਅਤੇ ਬੈਂਡੇਡ ਕ੍ਰੇਟ ( ''ਬੰਗਰਸ ਫਾਸਸੀਐਟਸ'' )। <ref name="Banded Krait">{{Cite web |title=Banded krait from Pilibhit District |url=https://www.researchgate.net/publication/261478713_First_record_of_banded_krait_Bungarus_fasciatus_from_Pilibhit_District_Uttar_Pradesh_-_India}}</ref> ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ, ਕੋਰਲ ਲਾਲ ਕੁਕਰੀ ਸੱਪ ( ''ਓਲੀਗੋਡੋਨ ਖੇਰੀਐਂਸਿਸ'' ) ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਸੱਪ, ਜੋ ਕਿ 1939 ਵਿੱਚ ਅਲੋਪ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਦੇ ਮਾਹੋਫ ਪੱਟੀ ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਖੋਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। <ref name="Exotic Snake">{{Cite web |title=Pilibhit tiger reserve - ExoticSnake |url=https://www.tribuneindia.com/news/uttar-pradesh/rare-red-coral-kukri-snake-spotted-in-pilibhit-tiger-reserve-after-decades/}}</ref> ਟੈਸਟੁਡੀਨੋੋਲੋਜਿਸਟਸ ਨੇ ਕੱਛੂਕੁੰਮੇ ਦੀਆਂ 13 ਕਿਸਮਾਂ ਦਰਜ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ ਬ੍ਰਾਹਮੀਨੀ ਨਦੀ ਕੱਛੂ (''ਹਾਰਡੇਲਾ ਥੁਰਜੀ'' ਟ੍ਰਾਈਕੈਰਿਨੇਟ ਪਹਾਡ਼ੀ ਕੱਛੂ ਭਾਰਤੀ ਫਲੈਪਸ਼ੇਲ ਕੱਛੂ (ਲਿਸੀਮੀਜ਼ ਪੰਕਟਟਾ ਇੰਡੀਅਨ ਸਾਫਟਸ਼ੇਲ ਕੰਛੂਕ (ਨਿਲਸੋਨੀਆ ਗੈਂਗੇਟਿਕਾ) ਭਾਰਤੀ ਕਾਲਾ ਕੱਛੂ (ਮੇਲਾਨੋਚੇਲੀਜ਼ ਟ੍ਰਾਈਜੁਗਾ ਭਾਰਤ ਦਾ ਗੈਂਪ ਕੱਛੂਕੀ (ਪਾਂਗਸ਼ੁਰਾ ਟੈਂਟੋਰੀਆ ] ਭਾਰਤੀ ਛੱਤ ਵਾਲਾ ਕੱਛੂ (ਪਾਂਗਸ਼ੂਰਾ ਟੈਕਟਾ [2) ਭਾਰਤੀ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਕੱਚੂ (ਮੌਰੇਨੀਆ ਪੀਟਰਸੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਏਸ਼ੀਆਈ ਤਲਾਅ ਕੱਛੂ (''ਹੀਓਸਮਿਸ ਗ੍ਰੈਂਡਿਸ'') ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਕਈ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਮਗਰਮੱਛ (ਮਗਰਮੱਛਾ) ਅਤੇ ਮਗਰਮੱਛੇ (ਟੈਟਰੋਕੋਡੀਮਲ) (ਟੈਟਰੋਸਟੈਟ) <ref name="13 species of turtle">{{Cite web |title=out of the 13 turtle species, that had been identified in Pilibhit in a survey conducted by TSA in 2005, 11 are included as Schedule I species as specified in the recently revised Wildlife Protection Act |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/bareilly/pilibhit-tiger-reserve-tsa-join-hands-for-turtles-and-tortoises-conservation/articleshow/102626476.cms}}</ref><ref name="Turtles reported in Gooler lake in Pilibhit tiger reserve">{{Cite web |title=Turtles reported in Gooler lake in Pilibhit tiger reserve |url=https://www.researchgate.net/profile/Shailendra_Singh102/publication/340846448_An_evaluation_of_distribution_status_and_abundance_of_freshwater_turtles_in_Uttar_Pradesh/}}</ref><ref name="Amphibians">{{Cite web |title=Reptiles are well represented with 5 species of lizards, several species of snakes, fresh water crocodile and gharial. |url=https://ntca.gov.in/assets/uploads/briefnote/pilibhit.pdf}}</ref><ref name="Amphibians" />{{Image array|perrow=3|width=320|height=225|border-width=4|align=center|class=floatcenter|image1=Tricarinate hill turtle (Melanochelys tricarinata) spotted at PTR.jpg|caption1=ਪੀਟੀਆਰ 'ਤੇ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਇੱਕ ਟ੍ਰਾਈਕੈਰੀਨੇਟ ਪਹਾੜੀ ਕੱਛੂ|image2=Checkered keelback (Fowlea piscator), a medium-sized water snake near the swamp area.jpg|caption2=ਦਲਦਲ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਦਰਮਿਆਨੇ ਆਕਾਰ ਦਾ ਪਾਣੀ ਦਾ ਸੱਪ ਚੈਕਰਡ ਕੀਲਬੈਕ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ|image3=Giant asian pond turtle (Heosemys grandis) spotted near Chuka beach.jpg|caption3=ਚੂਕਾ ਬੀਚ ਦੇ ਨੇੜੇ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਵਿਸ਼ਾਲ ਏਸ਼ੀਆਈ ਤਲਾਅ ਵਾਲਾ ਕੱਛੂ|image4=|caption4=ਇੱਕ ਓਲੀਗੋਡੋਨ ਖੇਰੀਅਨਸਿਸ{{!}}ਕੋਰਲ ਲਾਲ ਕੁਕਰੀ ਸੱਪ 1939 ਵਿੱਚ ਅਲੋਪ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਮਹੋਫ ਰੇਂਜ ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਖੋਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।|image5=Mugger crocodile (Crocodylus palustris), enjoying the sun at the banks of Sharda canal.jpg|caption5=ਸ਼ਾਰਦਾ ਨਹਿਰ ਦੇ ਕੰਢੇ ਸੂਰਜ ਦਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਹੋਇਆ ਇੱਕ ਲੁਟੇਰਾ ਮਗਰਮੱਛ|image6=Monitor lizard (genus varanus) the biggest reptile found in the reserve.jpg|caption6=ਰਿਜ਼ਰਵ ਵਿੱਚ ਮਿਲਿਆ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸੱਪ, ਮਾਨੀਟਰ ਕਿਰਲੀ}} == ਅਵੀਫ਼ੋਨਾ == {{Image array|perrow=3|width=320|height=225|border-width=4|align=center|image1=A male Indian peafowl (Pavo cristatus) sitting on hunter's bridge on Sharda canal.jpg|caption1=ਸ਼ਾਰਦਾ ਨਹਿਰ 'ਤੇ ਜਲ-ਨਿਕਾਸੀ 'ਤੇ ਬੈਠਾ ਇੱਕ ਨਰ ਭਾਰਤੀ ਮੋਰ|image2=Oriental darter (Anhinga melanogaster) known for tossing and juggling its prey before swallowing head first.jpg|caption2=ਇੱਕ ਪੂਰਬੀ ਡਾਰਟਰ ਜੋ ਆਪਣੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਨੂੰ ਨਿਗਲਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸਨੂੰ ਉਛਾਲਣ ਅਤੇ ਜਗਲਿੰਗ ਕਰਨ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ|image3=Crested serpent eagle (Spilornis cheela) sitting on a branch.jpg|caption3=ਪੀਟੀਆਰ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਟਾਹਣੀ 'ਤੇ ਬੈਠਾ ਸਿਰੇ ਵਾਲਾ ਸੱਪ ਈਗਲ|image4=A waddling of Lesser Whistling Duck (Dendrocygna Javanica) at a wetlands in PTR.jpg|caption4=ਪੀ.ਟੀ.ਆਰ. ਦੇ ਇੱਕ ਗਿੱਲੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਸੀਟੀ ਮਾਰਨ ਵਾਲੀ ਬੱਤਖ ਦਾ ਘੁੰਮਣਾ|image5=Brown fish owl (Ketupa zeylonensis) preparing to dive into a nearby pond to hunt fish.jpg|caption5=ਇੱਕ ਭੂਰਾ ਮੱਛੀ ਵਾਲਾ ਉੱਲੂ ਮੱਛੀਆਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਨੇੜਲੇ ਤਲਾਅ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।|image6=Lesser spotted eagle (Clanga pomarina) with white V on rump.jpg|caption6=ਇੱਕ ਘੱਟ ਧੱਬੇਦਾਰ ਬਾਜ਼ ਜਿਸਦੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਚਿੱਟੇ V ਹਨ}} == ਨੋਟ == {{notelist}} == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀਡਾਟਾ ਤੇ ਗੁਣਕ ਹਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ]] 50dtqee7qg4apxllkw2qelxsash88r8 0 204321 838820 837490 2026-05-06T22:29:20Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838820 wikitext text/x-wiki {{Infobox station | name = '''ਨਵਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ਦੋਆਬਾ ਜੰਕਸ਼ਨ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ''' | style = Indian Railways | type = [[Indian Railways|Indian Railway]] | image = | caption = | address = ਸਟੇਸ਼ਨ ਰੋਡ, [[ਨਵਾਂ ਸ਼ਹਿਰ]], [[ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] | country = India | coordinates = {{Coord|31.1217|N|76.1089|E|type:railwaystation_region:IN|format=dms|display=inline, title}} | elevation = {{convert|256.3|m|ft}} | owned = [[Indian Railways]] | operator = [[Northern Railway zone|Northern Railway]] | lines = Phagwara–Nawanshahar line <br/> Nawanshahar–Jaijon line <br/> Nawanshahar–Rahon line | platforms = 1 | tracks = {{RailGauge|5ft6in|lk=on}} [[broad gauge]] | structure = Standard on ground | parking = Yes | bicycle = | accessible = | status = ਚਾਲੂ | code = {{Indian railway code | code = NSS | division = {{rwd|Firozpur}} }} | opened = | electrified = ਹਾਂ | former = | passengers = | pass_system = | pass_year = | pass_percent = | map_type = India Punjab | map_dot_label = '''ਨਵਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ਦੋਆਬਾ ਜੰਕਸ਼ਨ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ''' | map_caption = Location in Punjab | map_size = 280 }} '''[[ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ|ਨਵਾਂ ਸ਼ਹਿਰ]] ਦੋਆਬਾ ਜੰਕਸ਼ਨ''' ਭਾਰਤੀ [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] ਰਾਜ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਸਟੇਸ਼ਨ ਕੋਡ NSS ਹੈ।ਅਤੇ ਨਵਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਇਹ ਸਟੇਸ਼ਨ [[ਭਾਰਤੀ ਰੇਲਵੇ]] ਦੇ [[ਉੱਤਰੀ ਰੇਲਵੇ ਖੇਤਰ|ਉੱਤਰੀ ਰੇਲਵੇ ਜ਼ੋਨ]] ਦੇ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਰੇਲਵੇ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Tarn Taran railway station |url=https://indiarailinfo.com/station/map/nawanshahr-doaba-junction-nss/5033 |access-date=4 September 2020 |publisher=indiarailinfo.com}}</ref> == ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ == ਨਵਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ਦੋਆਬਾ ਜੰਕਸ਼ਨ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਇਹ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਜਲੰਧਰ ਸ਼ਹਿਰ ਜੰਕਸ਼ਨ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਨਾਲ ਜੁਡੜਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ 256.3 ਮੀਟਰ (841) ਦੀ ਉਚਾਈ ਉੱਪਰ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਸਟੇਸ਼ਨ ਸਿੰਗਲ ਟਰੈਕ, [5 ਫੁੱਟ 6 ਇੰਚ (1,676 ਮਿਲੀਮੀਟਰ) ਬ੍ਰੌਡ ਗੇਜ, ਫਗਵਾੜਾ-ਨਵਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ਲਾਈਨ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਨਵਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ਦੋਆਬਾ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਦੋ ਹੋਰ ਲਾਈਨਾਂ, ਨਵਾਂ ਸ਼ਹਿਰ-ਜੈਜੋਂ ਲਾਈਨ ਅਤੇ ਨਵਾਂ ਸ਼ਹਿਰ-ਰਾਹੋਂ ਲਾਈਨ, ਸ਼ਾਖਾ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।<ref>{{Cite web |title=How to reach Nawanshahr |url=https://nawanshahr.nic.in/how-to-reach/ |access-date=4 September 2020 |publisher=Shaheed Bhagat Singh Nagar district official website}}</ref><ref>{{Cite web |last= |first= |date= |title=Nawanshahr Doaba Train Station |url=http://www.totaltraininfo.com/station/NSS/ |archive-url= |archive-date= |access-date=4 September 2020 |website=Total Train Info}}</ref><ref>{{Cite web |last= |first= |date= |title=Nawanshahr Doaba Junction Trains Schedule and station information |url=https://www.goibibo.com/trains/nawanshahr-doaba-junction-nss/ |archive-url= |archive-date= |access-date=4 September 2020 |website=[[Ibibo|goibibo]]}}</ref> == ਬਿਜਲੀਕਰਨ == ਨਵਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ਦੋਆਬਾ ਜੰਕਸ਼ਨ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਦੇ ਟਰੈਕ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਿਜਲੀਕਰਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name=":0">{{Cite web |title=Passenger amenities details of Nawanshahr Doaba railway station |url=https://www.raildrishti.in/raildrishti/IRDBStationPDF.jsp?stncode=NSS |access-date=4 September 2020 |publisher=Rail Drishti }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == ਸਹੂਲਤਾਂ == ਨਵਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬੁਕਿੰਗ ਖਿੜਕੀ ਅਤੇ ਪੀਣ ਲਈ ਪਾਣੀ, ਜਨਤਕ ਪਖਾਨੇ, ਢੁਕਵੇਂ ਬੈਠਣ ਵਰਗੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਹੂਲਤਾਂ ਉਪਲੱਬਧ ਹਨ। ਸਟੇਸ਼ਨ 'ਤੇ ਇਕ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਹੈ।<ref name=":0"/> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [https://www.raildrishti.in/raildrishti/raildrishtiv3/initiativeGallery.jsp?initid=48&locid=NSS&locname=NAWASHAR-DOABA%20JN. ਨਵਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ਦੋਆਬਾ ਜੰਕਸ਼ਨ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241130170932/https://www.raildrishti.in/raildrishti/raildrishtiv3/initiativeGallery.jsp?initid=48&locid=NSS&locname=NAWASHAR-DOABA%20JN. |date=2024-11-30 }} {{Railway stations in the Punjab, India}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਰੇਲਵੇ ਡਿਵੀਜ਼ਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀਡਾਟਾ ਤੇ ਗੁਣਕ ਹਨ]] isqlaa1xw9cufbqiydnroekrh6ahixv 0 204404 838756 838703 2026-05-06T14:04:37Z Dr Avtar S Dhindsa 59908 ਹਿੱਜੇ ਸਹੀ ਕੀਤੇ 838756 wikitext text/x-wiki {{Tone|date=ਮਈ 2026}} '''ਧਾਂਦਰਾ''' [[ਧੂਰੀ]] ਤਹਿਸੀਲ ਦਾ ਪਿੰਡ। ਇਹ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜਿਲ੍ਹਾ [[ਸੰਗਰੂਰ]] ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਜਦੀਕ ਦਾ ਪਿੰਡ ਬਰੜਵਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਦੋਵੇ ਪਿੰਡ ਪੁਰਖਿਆਂ ਵਜੋਂ ਵੀ ਸਾਂਝ ਰਖਦੇ ਹਨ। ਪਿੰਡ ਧਾਂਦਰਾ(ਧੂਰੀ) ਪਿੰਡ ਧਾਂਦਰਾ ਤਤਕਾਲੀਨ ਮਾਲਵੇ ਦੀ ਰਿਆਸਤ ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਜਿਲ੍ਹਾ ਬਰਨਾਲੇ ਵਿੱਚ ਸੀ । ਵਰਤਮਾਨ ਸਮੇਂ ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜਿਲ੍ਹਾ ਸੰਗਰੂਰ ਦੀ ਧੂਰੀ ਤਹਿਸੀਲ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦਾ ਹੈ । ਇਹ ਧੂਰੀ ਤੋਂ ਪੰਜ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਉੱਤਰ - ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਧੂਰੀ ਤੋਂ ਅਮਰਗੜ੍ਹ, ਜਾਂ ਧੂਰੀ ਤੋਂ ਬਾਗੜੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਲਿੰਕ ਰੋਡ ਉਪਰ ਸਥਿਤ ਹੈ । ਧੂਰੀ ਤੋਂ ਧਾਂਦਰੇ ਤੱਕ ਇੱਕ ਹੀ ਸੜਕ ਹੈ ਪਰ ਇਥੋਂ ਇੱਕ ਸੜਕ ਅਮਰਗੜ੍ਹ ਕਸਬੇ ਨੂੰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਬਾਗੜੀਆਂ ਵੱਲ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਮੋੜ੍ਹੀ ਗੱਡ - ਇਤਿਹਾਸਕ ਖਿੜਕੀ ਪਿੰਡ ਬੰਨ੍ਹਣ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦਰ ਪੀੜ੍ਹੀ ਜ਼ਬਾਨੀ-ਕਲਾਮੀ ਹੀ ਦੱਸਿਆ ਸੁਣਿਆ ਅਤੇ ਅਗਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ । ਜੋ ਪ੍ਰਚਲਤ ਇਤਿਹਾਸ ਹੈ ਉਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ: ਇਹ ਪਿੰਡ ਸੰਨ 1740-50 ਦੇ ਨੇੜੇ-ਤੇੜੇ ਵਸਿਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਰਾਜਸਥਾਨ, ਸਰਸਾ ਆਦਿ ਥਾਵਾਂ ਉੱਪਰ ਪਾਣੀ ਦੀ ਕਿੱਲਤ ਆਈ ਤਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਬਿਆਸ, ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਮਾਰ ਤੋਂ ਦੂਰ ਪਰ ਮਿੱਠੇ ਪਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਲੱਭਿਆ । ਇਹ ਢੁੱਕਵਾਂ ਇਲਾਕਾ ਮਾਲਵਾ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਸੀ । ਪਿੰਡ ਦੇ ਮੋੜ੍ਹੀ ਗੱਡ ਦਾ ਨਾਮ ' ਸਿਰੋਹਾ ਸਿੰਹੁ' ਕਰਕੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ । ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਪਾਣੀ ਵਹਾਅ ਦੇ ਦੋ ਵਹਿਣਾਂ (ਰਸਤਿਆਂ) ਦੇ ਵਿੱਚਕਾਰ ਇੱਕ ਉੱਚੇ ਟਿੱਲੇ ਨੂੰ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ। ਇਕ ਵਹਾਅ ਅਜੋਕੇ ਪਿੰਡ ਬੰਗਾਵਾਲੀ ਅਤੇ ਰਲਦੂ ਸਿੰਘ ਵਾਲਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰੋਂ ਲੰਘਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਵਹਾਅ ਅਜੋਕੇ ਪਿੰਡ ਸ਼ੇਰਪੁਰ ਸੋਢੀਆਂ ਅਤੇ ਜੱਖਲਾਂ ਦੇ ਛਿਪਦੀ ਵੱਲ ਅਤੇ ਅਜੋਕੇ ਪਿੰਡ ਧਾਂਦਰੇ ਤੋਂ ਪੂਰਬ-ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਸੀ । ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅੱਜ ਕੱਲ ਨਾਲ਼ੇ ਜਾਂ ਡਰੇਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਇਹ ਸਥਾਨ ਅਜੋਕੇ ਪਿੰਡ ਧਾਂਦਰਾ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਉੱਚੇ ਟਿੱਲੇ ਉੱਪਰ, ਜਿਸਨੂੰ ਅੱਜ ਥੇਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਉਪਰ ਗੱਡੀ ਗਈ ਸੀ ਮੋੜ੍ਹੀ । ਹੁਣ ਤਾਂ ਇਹ ਥੇਹ ਵੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਕਿਨਾਰੇ ਹੈ । ਸਿਰੋਹਾ ਸਿੰਘ ਬਜੁਰਗ ਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਇਸ ਨੂੰ 'ਸਿਰੋਹਾ ਛੰਨਾ' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ । ਪਰਿਵਾਰ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਵਸਦਾ ਰਿਹਾ । ਪਾਣੀ ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਲਈ ਖੂਹ ਵੀ ਪੁੱਟਿਆ ਗਿਆ । ਇਹ ਸਥਾਨ ਅਜੋਕੇ ਪਿੰਡ ਧਾਂਦਰਾ ਦੇ ਗੁਰੂ ਘਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪੱਛਮ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਹੈ । ਬਜ਼ੁਰਗ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰ ਸਨ-ਬਾਰਾ, ਧਾਰਾ ਅਤੇ ਸਰਦਾਰਾ । ਬਾਰਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸੀ ਉਸਨੂੰ 'ਬੜਾ' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਸਰਦਾਰਾ ਕੱਦ ਵਿੱਚ ਲੰਮਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਲੰਮਾ ਵੀ ਪੁਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਸਿਰੋਹਾ ਸਿੰਹੁ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤਿੰਨੇ ਭਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਸੀ ਝਗੜਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਦੂਰੋਂ - ਨੇੜੇ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਪਹੁੰਚੀ। ਮੁਖੀ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ, ਫੈਸਲਾ ਹੋਇਆ ਕਿ ਅਲੱਗ ਹੋ ਜਾਵੇ ਪਰ ਸਿਆਣੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਪੰਡਤਾਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕੱਢੀ ਕਿ ਇਹ ਥਾਂ ਤਿੰਨੇ ਭਰਾਵਾਂ ਲਈ ਮਾੜਾ ਅਤੇ ਮਨਹੂਸ ਹੈ। ਸੋ ਤਿੰਨੋਂ ਇਸ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਦੂਰ ਅਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਖੇਤਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਅਨੁਸਾਰ ਅਪਣਾ ਵਾਸਾ ਕਰੋ । ਬਾਰੇ ਅਤੇ ਸਰਦਾਰੇ (ਬੜੇ ਅਤੇ ਲੰਮੇ) ਦੀ ਕੁਝ ਸੁਲਾਹ-ਸਫ਼ਾਈ ਸੀ ਸੋ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪੱਛਮ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਵਹਾਅ (ਨਦੀ) ਦੇ ਆਸੇ ਪਾਸੇ ਅਪਣੇ ਘਰ ਵਸਾ ਲਏ ਅਤੇ ਇਹ ਦੇ ਜੌੜੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਾਂਗ ਬਣ ਗਏ । ਇਹਨਾ ਨੂੰ "ਜੌੜੀਆਂ ਵਾਸੀਆਂ" ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਪਰੰਤੂ ਚੋਰਾਂ, ਡਾਕੂਆਂ ਨੇ ਇਹਨਾਂ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਲੁੱਟ ਖਸੁੱਟ ਕਰ ਕੇ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਜੀਣਾ ਦੁੱਭਰ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ । ਫਿਰ ਇਹਨਾਂ ਦੋਵੇਂ "ਜੌੜੀਆਂ ਵਾਸੀਆਂ" ਨੇ ਬੜੇ ਭਰਾ "ਬਾਰੇ" ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ "ਬੜੇ-ਵਾਲਾ" ਬਰੜਵਾਲ ਪਿੰਡ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਕੇ ਵਸਾਇਆ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਬਰੜਵਾਲ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲੱਗਾ, ਪਰ ਦੋਨਾਂ ਨੇ ਅਪਣੇ-ਅਪਣੇ ਪਾਸਿਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਬੜਾਵਾਸ (ਪਾਸਾ) ਅਤੇ ਲੰਮਾਵਾਸ (ਪਾਸਾ/ਪੱਤੀ) ਵਸਾ ਲਿਆ। ਉਧਰ ਧਾਰੇ ਨੇ ਵੀ ਥੇਹ ਤੋਂ ਪੂਰਬ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਉੱਚੇ ਟਿੱਲੇ ਉਪਰ ਅਪਣਾ ਵਾਸ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ । ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਕਹਾਣੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸਨੂੰ "ਧਾਰੇਆਂ ਦਾ" ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲੱਗਿਆ ਅਤੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਇਹ "ਧਾਂਦਰਾ" ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲੱਗਿਆ । ਇਹ ਵੀ ਵਰਨਣਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਬਰੜਵਾਲ ਪਿੰਡ ਧਾਂਦਰਾ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਰਕਬਾ ਵੀ ਧਾਂਦਰੇ ਤੋਂ ਦੁੱਗਣਾ ਹੈ । ਧਾਂਦਰਾ ਪਿੰਡ ਬਰੜਵਾਲ ਤੋਂ ਤੀਜੇ ਹਿੱਸੇ ਦਾ ਹੈ । ਦੋਵੇਂ ਪਿੰਡਾਂ ਦਾ ਗੋਤ ਢੀਂਡਸਾ ਹੈ। ਢੀਂਡਸੇ ਗੋਤ ਦੇ ਮਾਲਵੇ ਵਿੱਚ ਕਈ ਪਿੰਡ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਅੰਦਾਜਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਰਸਾ, ਗੰਗਾਨਗਰ ਖਿੱਤੇ ਚੋਂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਘਾਟ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਵੀ ਘੱਟ ਉਪਜਾਊ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਲੋਕ ਉਜਾੜੇ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਏ ਹੋਣਗੇ । ਧਾਂਦਰਾ ਪਿੰਡ ਦੇ ਮੋੜ੍ਹੀ ਗੱਡ ਬਾਥਾ ਧਾਰਾ ਸਿਉਂ' ਦੇ ਚਾਰ ਪੁੱਤਰ ਸਨ-ਸਮੀਰ, ਲਖਮੀਰ, ਗ਼ਜਾ ਅਤੇ ਸੱਦਾ । ਇਹਨਾਂ ਚਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਅੱਗੇ ਚਾਰ ਪੱਤੀਆਂ (ਗਲੀਆਂ) ਦਾ ਵਾਸਾ ਹੋਇਆ । ਅੱਜ ਵੀ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਹੀ ਪੱਤੀਆਂ ਮਾਲ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਨੇ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਮੀਰ ਪੱਤੀ ਠੁੱਲਾ, ਲਖਮੀਰ ਪੱਤੀ ਠੁਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ । ਅਜੋਕੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ 'ਕੱਚਾ ਪਾਸਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਸੱਦਾ ਪੱਤੀ ਠੁੱਲਾ ਅਤੇ ਗਜਾ ਪੱਤੀ ਠੁੱਲਾ ਨੂੰ ' ਪੱਕਾ ਪਾਸਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਕਿਉਂਕਿ ਇਧਰ ਛੋਟੀ ਪੱਕੀ ਇੱਟ (ਜਿਸਨੂੰ ਛੀਂਟਾਂਵਾਲੇ ਵਾਲੀ ਇੱਟ ਜਾਂ ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ ਇੱਟ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਦਾ ਮੁੱਖ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ । ਚਾਰੇ ਪੱਤੀਆਂ ਦਾ ਆਪਣਾ-ਆਪਣਾ ਖੂਹ ਸੀ । ਸੱਦਾ ਪੱਤੀ ਦੇ ਖੂਹ ਨੂੰ ' ਬਾਰ ਅਗਲਾ ਖੂਹ', ਗਜਾ ਪੱਤੀ ਦੇ ਖੂਹ ਨੂੰ 'ਚਬੱਚਿਆਂ ਵਾਲਾ ਖੂਹ', ਲਖਮੀਰ ਪੱਤੀ ਦਾ ' ਗੋਰੇ ਵਾਲਾ ਖੂਹ ਅਤੇ ਸਮੀਰ ਪੱਤੀ ਦਾ ' ਜੰਡ ਵਾਲਾ ਖੂਹ' ਕਰਕੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ । ਇਹ ਖੂਹ 1970-71 ਤੱਕ ਚਲਦੇ ਰਹੇ । ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਪਾਣੀ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਡੂੰਘੇ ਉਤਰਨ ਕਰਕੇ ਇਹ ਖੂਹ ਖਤਮ ਹੋ ਗਏ । ਅਜੋਕੇ ਪੱਤੀ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਕਰ ਲਈ ਹੈ । ਇਹ ਖੂਹ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਲਈ ਪਾਣੀ ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਪੂਰੀ ਕਰਦੇ ਰਹੇ । ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਇਹਨਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸਿੰਚਾਈ ਹੁੰਦੀ ਰਹੀ ।ਇਹ ਪਾਣੀ ਬੜੇ ਹੀ ਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਪੀਣ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸੁਆਦ ਸਨ । ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਧਾਂਦਰਾ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਕਿੱਤਿਆਂ ਵਾਲੇ ਕਿਰਤੀ ਲੋਕ ਪਿੰਡ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਹਨ ।ਇਹ ਜ਼ਮੀਨ ਮਾਲਕ ਨਹੀਂ ਸਨ ਪਰੰਤੂ ਮਰਬੇਬੰਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਵੇਂ ਕਾਨੂੰਨ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਕੁਝ ਜਮੀਨ ਉਪਰ ਮਾਲਕੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ ।ਪਿੰਡ ਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਤਮ ਨਿਰਭਰ ਸੀ ।ਜੁੱਤੀ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਕਾਰੀਗਰ, ਹਲ-ਪੰਜਾਲੀ, ਲੋਹੇ-ਫਲ੍ਹੇ ਦੇ ਕਾਰੀਗਰ, ਦੁਕਾਨਦਾਰ, ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਭਾਂਡੇ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਕਾਰੀਗਰ, ਪਿੰਡ ਕੋਲ ਸਭ ਕੁਝ ਸੀ।ਸਾਰਾ ਪਿੰਡ ਆਤਮ ਨਿਰਭਰ, ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ, ਇਕੱਠੇ ਮਿਲਕੇ ਰਹਿੰਦੇ । ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਹੀ ਵੱਡਾ ਧਰਮ ਸੀ। ਪਰ ਅਜੋਕੇ ਬਦਲੇ ਸਿਸਟਮ ਕਾਰਨ ਕਈ ਕਾਰੀਗਰਾਂ ਦੇ ਕੁਝ ਪਰਿਵਾਰ ਸਰਕਾਰੀ ਨੌਕਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਗਏ ਤਾਂ ਇਹ ਅਪਣੇ ਅੱਛੇ ਭਵਿੱਖ ਖਾਤਰ ਸ਼ਹਿਰੀ ਜਾ ਵਸੇ । (ਸਰੋਤ : ਸੂਹੀਆਂ ਸਵੇਰਾਂ ਦਾ ਪੰਧ (ਕਿਤਾਬ): ਲੇਖਕ, ਕਾਮਰੇਡ ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਧਾਂਦਰਾ, ਸੰਪਾਦਕ : ਡਾ. ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਢੀਂਡਸਾ) ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਬੰਧ: ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਦੋ ਸਕੂਲ ਹਨ , ਇਕ ਸਰਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੰਜਵੀਂ ਕਲਾਸ ਤੱਕ ਦੇ ਬੱਚੇ ਸਿੱਖਿਆ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਸਰਕਾਰੀ ਮਿਡਲ ਸਕੂਲ ਹੈ । ਸੋ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਅੱਠਵੀਂ ਕਲਾਸ ਤੱਕ ਪੜਨ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੈ ਪਿੰਡ ਕਿਉਂਕਿ ਧੂਰੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਹੈ ਇਸ ਲਈ ਇਥੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪੋਸਟਾਂ ਭਰੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਕੂਲਾਂ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ : ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਕਿਉਂਕਿ ਸਰਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ ਲਗਭਗ 1954 ਵਿੱਚ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਤ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ ਇਸ ਲਈ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ ਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਉਚ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ। ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਉੱਚ ਡਿਗਰੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਐਮ ਬੀ ਬੀ ਐਸ, ਐਮ ਡੀ, ਪੀ ਐਚਡੀ, ਐਮ ਐਸ ਸੀ, ਐਮ ਏ, ਐਮ ਐਡ, ਬੀ ਐਡ, ਬੀ ਟੈਕ ਵਾਲੇ ਬਹੁਤ ਵਸਨੀਕ ਹਨ ਜਿਨਾਂ ਨੇ ਲੱਗਭੱਗ ਸਾਰੇ ਸਰਕਾਰੀ ਵਿਭਾਗਾਂ ਅਤੇ ਗੈਰ ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਚ ਅਹੁਦਿਆਂ ਉੱਪਰ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਸਾਹਿਤਕ ਸਰਗਰਮੀਆਂ: ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਾਮਰੇਡ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ , ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਫੈਸ਼ਨ ਬਾਰੇ, ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਕਿਤਾਬਚਾ ਲਿਖਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਨਾਲ " ਮੌਜੀ " ਤਖਲਸ ਲਗਾਉਂਦੇ ਸਨ ! ਇਕ ਕਿਤਾਬ "ਸੂਹੀਆਂ ਸਵੇਰਾਂ ਦਾ ਪੰਧ", ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਕਾਮਰੇਡ ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਧਾਂਦਰਾ ਵੱਲੋਂ ਲਿਖੀ ਗਈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਡਾ. ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਢੀਂਡਸਾ ਨੇ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ । ਵਿਗਿਆਨ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਕਿਤਾਬ " ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੇ ਰਹੱਸਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ" ਡਾ. ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਢੀਂਡਸਾ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੀ ਗਈ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਸ਼ਾਇਰ ਪ੍ਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਢੀਂਡਸਾ ( ਦੀਪ ਢੀਂਡਸਾ) ਨੇ "ਕੱਚੇ ਪੱਕੇ ਜਜ਼ਬਾਤ ਮੇਰੇ", ਨਾਮ ਹੇਠ ਕਵਿਤਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਭੇਂਟ ਕੀਤਾ । '''ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ :''' ਪਿੰਡ ਦੀ ਬਹੁਤ ਵਸਨੀਕਾਂ ਨੇ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹਿਤ "ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਵਿੱਚ", ਸੇਵਾਵਾਂ ਨਿਭਾਈਆਂ ਅਤੇ ਨਿਭਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਰੱਖਿਆ ਸੇਵਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਰਨਣਯੋਗ ਸੇਵਾ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਰਦਾਰ ਜੋਗਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸੂਬੇਦਾਰ ਜੀ ਨੇ ਨਿਭਾਈ, ਜਿਹੜੇ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਾਉਣ ਲਈ, ਅੰਗਰੇਜ਼ ਦੀ ਫੌਜ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਨੇਤਾ ਜੀ ਸੁਭਾਸ਼ ਚੰਦਰ ਬੋਸ ਜੀ ਦੀ "ਆਜ਼ਾਦ ਹਿੰਦ ਫੌਜ", ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ ਸਨ । ਇਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਦੇਸ ਪ੍ਰਤੀ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ, ਦੇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਵੱਲੋਂ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ "ਤਾਮਰ ਪੱਤਰ" ਵੀ ਭੇਂਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ "ਆਜ਼ਾਦ ਹਿੰਦ" ਫੌਜ ਵਾਲੀ ਪੈਨਸ਼ਨ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ! ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ 1914 ਵੇਲੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਫੌਜੀ/ਸੈਨਿਕ ਸ. ਫਤਿਹ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਸੀ ! ਧਾਂਦਰਾ <ref>{{Cite web |title=Dhandran Village |url=https://www.onefivenine.com/india/villages/Sangrur/Dhuri/Dhandran |access-date=2026-05-01 |website=www.onefivenine.com}}</ref> ਤੋਂ ਧੂਰੀ ਦੀ ਦੂਰੀ 5 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਹੈ। ਇਸ ਪਿੰਡ ਦਾ ਨੇੜਲਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਵੀ ਧੂਰੀ ਹੈ। 2011 ਦੀ ਜਨਗਣਨਾ<ref>{{Cite web |title=Dhandra Village Population - Dhuri - Sangrur, Punjab |url=https://www.census2011.co.in/data/village/39659-dhandra-punjab.html |access-date=2026-05-01 |website=www.census2011.co.in}}</ref> ਮੁਤਾਬਿਕ ਪਿੰਡ ਦੀ ਜਨਸੰਖਿਆ 1273 ਹੈ। {{Stub}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]] 7hayla83axkuyxx55p8r314h1en296j 838757 838756 2026-05-06T14:06:09Z Dr Avtar S Dhindsa 59908 ਵਿਆਕਰਨ ਸਹੀ ਕੀਤੀ 838757 wikitext text/x-wiki {{Tone|date=ਮਈ 2026}} '''ਧਾਂਦਰਾ''' [[ਧੂਰੀ]] ਤਹਿਸੀਲ ਦਾ ਪਿੰਡ। ਇਹ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜਿਲ੍ਹਾ [[ਸੰਗਰੂਰ]] ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਜਦੀਕ ਦਾ ਪਿੰਡ ਬਰੜਵਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਦੋਵੇ ਪਿੰਡ ਪੁਰਖਿਆਂ ਵਜੋਂ ਵੀ ਸਾਂਝ ਰਖਦੇ ਹਨ। ਪਿੰਡ ਧਾਂਦਰਾ ਤਤਕਾਲੀਨ ਮਾਲਵੇ ਦੀ ਰਿਆਸਤ ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਜਿਲ੍ਹਾ ਬਰਨਾਲੇ ਵਿੱਚ ਸੀ । ਵਰਤਮਾਨ ਸਮੇਂ ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜਿਲ੍ਹਾ ਸੰਗਰੂਰ ਦੀ ਧੂਰੀ ਤਹਿਸੀਲ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦਾ ਹੈ । ਇਹ ਧੂਰੀ ਤੋਂ ਪੰਜ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਉੱਤਰ - ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਧੂਰੀ ਤੋਂ ਅਮਰਗੜ੍ਹ, ਜਾਂ ਧੂਰੀ ਤੋਂ ਬਾਗੜੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਲਿੰਕ ਰੋਡ ਉਪਰ ਸਥਿਤ ਹੈ । ਧੂਰੀ ਤੋਂ ਧਾਂਦਰੇ ਤੱਕ ਇੱਕ ਹੀ ਸੜਕ ਹੈ ਪਰ ਇਥੋਂ ਇੱਕ ਸੜਕ ਅਮਰਗੜ੍ਹ ਕਸਬੇ ਨੂੰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਬਾਗੜੀਆਂ ਵੱਲ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਮੋੜ੍ਹੀ ਗੱਡ - ਇਤਿਹਾਸਕ ਖਿੜਕੀ ਪਿੰਡ ਬੰਨ੍ਹਣ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦਰ ਪੀੜ੍ਹੀ ਜ਼ਬਾਨੀ-ਕਲਾਮੀ ਹੀ ਦੱਸਿਆ ਸੁਣਿਆ ਅਤੇ ਅਗਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ । ਜੋ ਪ੍ਰਚਲਤ ਇਤਿਹਾਸ ਹੈ ਉਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ: ਇਹ ਪਿੰਡ ਸੰਨ 1740-50 ਦੇ ਨੇੜੇ-ਤੇੜੇ ਵਸਿਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਰਾਜਸਥਾਨ, ਸਰਸਾ ਆਦਿ ਥਾਵਾਂ ਉੱਪਰ ਪਾਣੀ ਦੀ ਕਿੱਲਤ ਆਈ ਤਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਬਿਆਸ, ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਮਾਰ ਤੋਂ ਦੂਰ ਪਰ ਮਿੱਠੇ ਪਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਲੱਭਿਆ । ਇਹ ਢੁੱਕਵਾਂ ਇਲਾਕਾ ਮਾਲਵਾ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਸੀ । ਪਿੰਡ ਦੇ ਮੋੜ੍ਹੀ ਗੱਡ ਦਾ ਨਾਮ ' ਸਿਰੋਹਾ ਸਿੰਹੁ' ਕਰਕੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ । ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਪਾਣੀ ਵਹਾਅ ਦੇ ਦੋ ਵਹਿਣਾਂ (ਰਸਤਿਆਂ) ਦੇ ਵਿੱਚਕਾਰ ਇੱਕ ਉੱਚੇ ਟਿੱਲੇ ਨੂੰ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ। ਇਕ ਵਹਾਅ ਅਜੋਕੇ ਪਿੰਡ ਬੰਗਾਵਾਲੀ ਅਤੇ ਰਲਦੂ ਸਿੰਘ ਵਾਲਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰੋਂ ਲੰਘਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਵਹਾਅ ਅਜੋਕੇ ਪਿੰਡ ਸ਼ੇਰਪੁਰ ਸੋਢੀਆਂ ਅਤੇ ਜੱਖਲਾਂ ਦੇ ਛਿਪਦੀ ਵੱਲ ਅਤੇ ਅਜੋਕੇ ਪਿੰਡ ਧਾਂਦਰੇ ਤੋਂ ਪੂਰਬ-ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਸੀ । ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅੱਜ ਕੱਲ ਨਾਲ਼ੇ ਜਾਂ ਡਰੇਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਇਹ ਸਥਾਨ ਅਜੋਕੇ ਪਿੰਡ ਧਾਂਦਰਾ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਉੱਚੇ ਟਿੱਲੇ ਉੱਪਰ, ਜਿਸਨੂੰ ਅੱਜ ਥੇਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਉਪਰ ਗੱਡੀ ਗਈ ਸੀ ਮੋੜ੍ਹੀ । ਹੁਣ ਤਾਂ ਇਹ ਥੇਹ ਵੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਕਿਨਾਰੇ ਹੈ । ਸਿਰੋਹਾ ਸਿੰਘ ਬਜੁਰਗ ਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਇਸ ਨੂੰ 'ਸਿਰੋਹਾ ਛੰਨਾ' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ । ਪਰਿਵਾਰ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਵਸਦਾ ਰਿਹਾ । ਪਾਣੀ ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਲਈ ਖੂਹ ਵੀ ਪੁੱਟਿਆ ਗਿਆ । ਇਹ ਸਥਾਨ ਅਜੋਕੇ ਪਿੰਡ ਧਾਂਦਰਾ ਦੇ ਗੁਰੂ ਘਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪੱਛਮ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਹੈ । ਬਜ਼ੁਰਗ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰ ਸਨ-ਬਾਰਾ, ਧਾਰਾ ਅਤੇ ਸਰਦਾਰਾ । ਬਾਰਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸੀ ਉਸਨੂੰ 'ਬੜਾ' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਸਰਦਾਰਾ ਕੱਦ ਵਿੱਚ ਲੰਮਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਲੰਮਾ ਵੀ ਪੁਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਸਿਰੋਹਾ ਸਿੰਹੁ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤਿੰਨੇ ਭਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਸੀ ਝਗੜਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਦੂਰੋਂ - ਨੇੜੇ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਪਹੁੰਚੀ। ਮੁਖੀ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ, ਫੈਸਲਾ ਹੋਇਆ ਕਿ ਅਲੱਗ ਹੋ ਜਾਵੇ ਪਰ ਸਿਆਣੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਪੰਡਤਾਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕੱਢੀ ਕਿ ਇਹ ਥਾਂ ਤਿੰਨੇ ਭਰਾਵਾਂ ਲਈ ਮਾੜਾ ਅਤੇ ਮਨਹੂਸ ਹੈ। ਸੋ ਤਿੰਨੋਂ ਇਸ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਦੂਰ ਅਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਖੇਤਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਅਨੁਸਾਰ ਅਪਣਾ ਵਾਸਾ ਕਰੋ । ਬਾਰੇ ਅਤੇ ਸਰਦਾਰੇ (ਬੜੇ ਅਤੇ ਲੰਮੇ) ਦੀ ਕੁਝ ਸੁਲਾਹ-ਸਫ਼ਾਈ ਸੀ ਸੋ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪੱਛਮ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਵਹਾਅ (ਨਦੀ) ਦੇ ਆਸੇ ਪਾਸੇ ਅਪਣੇ ਘਰ ਵਸਾ ਲਏ ਅਤੇ ਇਹ ਦੇ ਜੌੜੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਾਂਗ ਬਣ ਗਏ । ਇਹਨਾ ਨੂੰ "ਜੌੜੀਆਂ ਵਾਸੀਆਂ" ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਪਰੰਤੂ ਚੋਰਾਂ, ਡਾਕੂਆਂ ਨੇ ਇਹਨਾਂ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਲੁੱਟ ਖਸੁੱਟ ਕਰ ਕੇ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਜੀਣਾ ਦੁੱਭਰ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ । ਫਿਰ ਇਹਨਾਂ ਦੋਵੇਂ "ਜੌੜੀਆਂ ਵਾਸੀਆਂ" ਨੇ ਬੜੇ ਭਰਾ "ਬਾਰੇ" ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ "ਬੜੇ-ਵਾਲਾ" ਬਰੜਵਾਲ ਪਿੰਡ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਕੇ ਵਸਾਇਆ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਬਰੜਵਾਲ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲੱਗਾ, ਪਰ ਦੋਨਾਂ ਨੇ ਅਪਣੇ-ਅਪਣੇ ਪਾਸਿਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਬੜਾਵਾਸ (ਪਾਸਾ) ਅਤੇ ਲੰਮਾਵਾਸ (ਪਾਸਾ/ਪੱਤੀ) ਵਸਾ ਲਿਆ। ਉਧਰ ਧਾਰੇ ਨੇ ਵੀ ਥੇਹ ਤੋਂ ਪੂਰਬ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਉੱਚੇ ਟਿੱਲੇ ਉਪਰ ਅਪਣਾ ਵਾਸ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ । ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਕਹਾਣੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸਨੂੰ "ਧਾਰੇਆਂ ਦਾ" ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲੱਗਿਆ ਅਤੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਇਹ "ਧਾਂਦਰਾ" ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲੱਗਿਆ । ਇਹ ਵੀ ਵਰਨਣਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਬਰੜਵਾਲ ਪਿੰਡ ਧਾਂਦਰਾ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਰਕਬਾ ਵੀ ਧਾਂਦਰੇ ਤੋਂ ਦੁੱਗਣਾ ਹੈ । ਧਾਂਦਰਾ ਪਿੰਡ ਬਰੜਵਾਲ ਤੋਂ ਤੀਜੇ ਹਿੱਸੇ ਦਾ ਹੈ । ਦੋਵੇਂ ਪਿੰਡਾਂ ਦਾ ਗੋਤ ਢੀਂਡਸਾ ਹੈ। ਢੀਂਡਸੇ ਗੋਤ ਦੇ ਮਾਲਵੇ ਵਿੱਚ ਕਈ ਪਿੰਡ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਅੰਦਾਜਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਰਸਾ, ਗੰਗਾਨਗਰ ਖਿੱਤੇ ਚੋਂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਘਾਟ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਵੀ ਘੱਟ ਉਪਜਾਊ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਲੋਕ ਉਜਾੜੇ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਏ ਹੋਣਗੇ । ਧਾਂਦਰਾ ਪਿੰਡ ਦੇ ਮੋੜ੍ਹੀ ਗੱਡ ਬਾਥਾ ਧਾਰਾ ਸਿਉਂ' ਦੇ ਚਾਰ ਪੁੱਤਰ ਸਨ-ਸਮੀਰ, ਲਖਮੀਰ, ਗ਼ਜਾ ਅਤੇ ਸੱਦਾ । ਇਹਨਾਂ ਚਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਅੱਗੇ ਚਾਰ ਪੱਤੀਆਂ (ਗਲੀਆਂ) ਦਾ ਵਾਸਾ ਹੋਇਆ । ਅੱਜ ਵੀ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਹੀ ਪੱਤੀਆਂ ਮਾਲ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਨੇ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਮੀਰ ਪੱਤੀ ਠੁੱਲਾ, ਲਖਮੀਰ ਪੱਤੀ ਠੁਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ । ਅਜੋਕੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ 'ਕੱਚਾ ਪਾਸਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਸੱਦਾ ਪੱਤੀ ਠੁੱਲਾ ਅਤੇ ਗਜਾ ਪੱਤੀ ਠੁੱਲਾ ਨੂੰ ' ਪੱਕਾ ਪਾਸਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਕਿਉਂਕਿ ਇਧਰ ਛੋਟੀ ਪੱਕੀ ਇੱਟ (ਜਿਸਨੂੰ ਛੀਂਟਾਂਵਾਲੇ ਵਾਲੀ ਇੱਟ ਜਾਂ ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ ਇੱਟ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਦਾ ਮੁੱਖ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ । ਚਾਰੇ ਪੱਤੀਆਂ ਦਾ ਆਪਣਾ-ਆਪਣਾ ਖੂਹ ਸੀ । ਸੱਦਾ ਪੱਤੀ ਦੇ ਖੂਹ ਨੂੰ ' ਬਾਰ ਅਗਲਾ ਖੂਹ', ਗਜਾ ਪੱਤੀ ਦੇ ਖੂਹ ਨੂੰ 'ਚਬੱਚਿਆਂ ਵਾਲਾ ਖੂਹ', ਲਖਮੀਰ ਪੱਤੀ ਦਾ ' ਗੋਰੇ ਵਾਲਾ ਖੂਹ ਅਤੇ ਸਮੀਰ ਪੱਤੀ ਦਾ ' ਜੰਡ ਵਾਲਾ ਖੂਹ' ਕਰਕੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ । ਇਹ ਖੂਹ 1970-71 ਤੱਕ ਚਲਦੇ ਰਹੇ । ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਪਾਣੀ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਡੂੰਘੇ ਉਤਰਨ ਕਰਕੇ ਇਹ ਖੂਹ ਖਤਮ ਹੋ ਗਏ । ਅਜੋਕੇ ਪੱਤੀ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਕਰ ਲਈ ਹੈ । ਇਹ ਖੂਹ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਲਈ ਪਾਣੀ ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਪੂਰੀ ਕਰਦੇ ਰਹੇ । ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਇਹਨਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸਿੰਚਾਈ ਹੁੰਦੀ ਰਹੀ ।ਇਹ ਪਾਣੀ ਬੜੇ ਹੀ ਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਪੀਣ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸੁਆਦ ਸਨ । ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਧਾਂਦਰਾ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਕਿੱਤਿਆਂ ਵਾਲੇ ਕਿਰਤੀ ਲੋਕ ਪਿੰਡ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਹਨ ।ਇਹ ਜ਼ਮੀਨ ਮਾਲਕ ਨਹੀਂ ਸਨ ਪਰੰਤੂ ਮਰਬੇਬੰਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਵੇਂ ਕਾਨੂੰਨ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਕੁਝ ਜਮੀਨ ਉਪਰ ਮਾਲਕੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ ।ਪਿੰਡ ਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਤਮ ਨਿਰਭਰ ਸੀ ।ਜੁੱਤੀ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਕਾਰੀਗਰ, ਹਲ-ਪੰਜਾਲੀ, ਲੋਹੇ-ਫਲ੍ਹੇ ਦੇ ਕਾਰੀਗਰ, ਦੁਕਾਨਦਾਰ, ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਭਾਂਡੇ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਕਾਰੀਗਰ, ਪਿੰਡ ਕੋਲ ਸਭ ਕੁਝ ਸੀ।ਸਾਰਾ ਪਿੰਡ ਆਤਮ ਨਿਰਭਰ, ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ, ਇਕੱਠੇ ਮਿਲਕੇ ਰਹਿੰਦੇ । ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਹੀ ਵੱਡਾ ਧਰਮ ਸੀ। ਪਰ ਅਜੋਕੇ ਬਦਲੇ ਸਿਸਟਮ ਕਾਰਨ ਕਈ ਕਾਰੀਗਰਾਂ ਦੇ ਕੁਝ ਪਰਿਵਾਰ ਸਰਕਾਰੀ ਨੌਕਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਗਏ ਤਾਂ ਇਹ ਅਪਣੇ ਅੱਛੇ ਭਵਿੱਖ ਖਾਤਰ ਸ਼ਹਿਰੀ ਜਾ ਵਸੇ । (ਸਰੋਤ : ਸੂਹੀਆਂ ਸਵੇਰਾਂ ਦਾ ਪੰਧ (ਕਿਤਾਬ): ਲੇਖਕ, ਕਾਮਰੇਡ ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਧਾਂਦਰਾ, ਸੰਪਾਦਕ : ਡਾ. ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਢੀਂਡਸਾ) ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਬੰਧ: ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਦੋ ਸਕੂਲ ਹਨ , ਇਕ ਸਰਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੰਜਵੀਂ ਕਲਾਸ ਤੱਕ ਦੇ ਬੱਚੇ ਸਿੱਖਿਆ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਸਰਕਾਰੀ ਮਿਡਲ ਸਕੂਲ ਹੈ । ਸੋ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਅੱਠਵੀਂ ਕਲਾਸ ਤੱਕ ਪੜਨ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੈ ਪਿੰਡ ਕਿਉਂਕਿ ਧੂਰੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਹੈ ਇਸ ਲਈ ਇਥੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪੋਸਟਾਂ ਭਰੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਕੂਲਾਂ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ : ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਕਿਉਂਕਿ ਸਰਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ ਲਗਭਗ 1954 ਵਿੱਚ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਤ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ ਇਸ ਲਈ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ ਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਉਚ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ। ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਉੱਚ ਡਿਗਰੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਐਮ ਬੀ ਬੀ ਐਸ, ਐਮ ਡੀ, ਪੀ ਐਚਡੀ, ਐਮ ਐਸ ਸੀ, ਐਮ ਏ, ਐਮ ਐਡ, ਬੀ ਐਡ, ਬੀ ਟੈਕ ਵਾਲੇ ਬਹੁਤ ਵਸਨੀਕ ਹਨ ਜਿਨਾਂ ਨੇ ਲੱਗਭੱਗ ਸਾਰੇ ਸਰਕਾਰੀ ਵਿਭਾਗਾਂ ਅਤੇ ਗੈਰ ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਚ ਅਹੁਦਿਆਂ ਉੱਪਰ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਸਾਹਿਤਕ ਸਰਗਰਮੀਆਂ: ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਾਮਰੇਡ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ , ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਫੈਸ਼ਨ ਬਾਰੇ, ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਕਿਤਾਬਚਾ ਲਿਖਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਨਾਲ " ਮੌਜੀ " ਤਖਲਸ ਲਗਾਉਂਦੇ ਸਨ ! ਇਕ ਕਿਤਾਬ "ਸੂਹੀਆਂ ਸਵੇਰਾਂ ਦਾ ਪੰਧ", ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਕਾਮਰੇਡ ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਧਾਂਦਰਾ ਵੱਲੋਂ ਲਿਖੀ ਗਈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਡਾ. ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਢੀਂਡਸਾ ਨੇ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ । ਵਿਗਿਆਨ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਕਿਤਾਬ " ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੇ ਰਹੱਸਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ" ਡਾ. ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਢੀਂਡਸਾ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੀ ਗਈ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਸ਼ਾਇਰ ਪ੍ਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਢੀਂਡਸਾ ( ਦੀਪ ਢੀਂਡਸਾ) ਨੇ "ਕੱਚੇ ਪੱਕੇ ਜਜ਼ਬਾਤ ਮੇਰੇ", ਨਾਮ ਹੇਠ ਕਵਿਤਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਭੇਂਟ ਕੀਤਾ । '''ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ :''' ਪਿੰਡ ਦੀ ਬਹੁਤ ਵਸਨੀਕਾਂ ਨੇ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹਿਤ "ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਵਿੱਚ", ਸੇਵਾਵਾਂ ਨਿਭਾਈਆਂ ਅਤੇ ਨਿਭਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਰੱਖਿਆ ਸੇਵਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਰਨਣਯੋਗ ਸੇਵਾ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਰਦਾਰ ਜੋਗਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸੂਬੇਦਾਰ ਜੀ ਨੇ ਨਿਭਾਈ, ਜਿਹੜੇ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਾਉਣ ਲਈ, ਅੰਗਰੇਜ਼ ਦੀ ਫੌਜ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਨੇਤਾ ਜੀ ਸੁਭਾਸ਼ ਚੰਦਰ ਬੋਸ ਜੀ ਦੀ "ਆਜ਼ਾਦ ਹਿੰਦ ਫੌਜ", ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ ਸਨ । ਇਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਦੇਸ ਪ੍ਰਤੀ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ, ਦੇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਵੱਲੋਂ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ "ਤਾਮਰ ਪੱਤਰ" ਵੀ ਭੇਂਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ "ਆਜ਼ਾਦ ਹਿੰਦ" ਫੌਜ ਵਾਲੀ ਪੈਨਸ਼ਨ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ! ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ 1914 ਵੇਲੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਫੌਜੀ/ਸੈਨਿਕ ਸ. ਫਤਿਹ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਸੀ ! ਧਾਂਦਰਾ <ref>{{Cite web |title=Dhandran Village |url=https://www.onefivenine.com/india/villages/Sangrur/Dhuri/Dhandran |access-date=2026-05-01 |website=www.onefivenine.com}}</ref> ਤੋਂ ਧੂਰੀ ਦੀ ਦੂਰੀ 5 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਹੈ। ਇਸ ਪਿੰਡ ਦਾ ਨੇੜਲਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਵੀ ਧੂਰੀ ਹੈ। 2011 ਦੀ ਜਨਗਣਨਾ<ref>{{Cite web |title=Dhandra Village Population - Dhuri - Sangrur, Punjab |url=https://www.census2011.co.in/data/village/39659-dhandra-punjab.html |access-date=2026-05-01 |website=www.census2011.co.in}}</ref> ਮੁਤਾਬਿਕ ਪਿੰਡ ਦੀ ਜਨਸੰਖਿਆ 1273 ਹੈ। {{Stub}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]] jjux5z36ibpworhs6tvsik24toafmpq 3 204512 838751 2026-05-06T13:05:34Z SHB2000 38278 SHB2000 ਨੇ ਸਫ਼ਾ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:WiFábio]] ਨੂੰ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Difabio]] ’ਤੇ ਭੇਜਿਆ: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/WiFábio|WiFábio]]" to "[[Special:CentralAuth/Difabio|Difabio]]" 838751 wikitext text/x-wiki #ਰੀਡਾਇਰੈਕਟ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Difabio]] pftpginw0njxu82ystq2vcyb8hjvjkv 0 204513 838776 2026-05-06T16:54:54Z Amritpal Aman 49791 "[[:en:Special:Redirect/revision/1349962781|Vindu Dara Singh]]" ਸਫ਼ੇ ਦਾ ਤਰਜਮਾ ਕਰਕੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ 838776 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles>  <templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles>vikhe{{Infobox person | name = | image = Vindu_dara_singh cropped.jpg | birth_name = Virender Singh Randhawa | birth_date = {{birth date and age|1964|05|6|df=y}} | birth_place = [[Mumbai]], [[Maharashtra]], India | occupation = Actor | years_active = 1992–present | height = 1.82 m | spouse = {{Ubl | {{marriage|[[Farah (actress)|Farah Naaz]]|1996|2002| reason=divorce}} | {{marriage|Dina Umarova|2006}} }} | children = 2 | father = [[Dara Singh]] | relatives = See [[List of Hindi film clans#Randhawa family|Randhawa family]] }} '''ਵਿੰਦੂ ਦਾਰਾ ਸਿੰਘ''' ਦਾ ਜਨਮ 6 ਮਈ 1964 ਨੂੰ ਮੁੰਬਈ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰ ਹੈ। ਵਿੰਦੂ ਦਾਰਾ ਸਿੰਘ [[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]] ਅਤੇ [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ''[[ਬਿੱਗ ਬੌਸ]]'' ਦੇ [[ਬਿੱਗ ਬੌਸ (ਹਿੰਦੀ ਟੀਵੀ ਲੜੀ) ਸੀਜ਼ਨ 3|ਤੀਜੇ ਸੀਜ਼ਨ]] ਦਾ ਵਿਜੇਤਾ ਹੈ। ਸਾਲ 1996 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ [[ਸੋਨੀ ਇੰਟਰਟੇਨਮੈਂਟ ਟੈਲੀਵਿਜਨ (ਭਾਰਤ)|ਸੋਨੀ ਟੀਵੀ ']] ਉਤੇ ''ਜੈ ਵੀਰ ਹਨੂੰਮਾਨ'' ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਹਨੂੰਮਾਨ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ। == ਕਰੀਅਰ == ਵਿੰਦੂ ਨੇ 1994 ਦੀ ਹਿੰਦੀ ਫਿਲਮ ''[[Karan (1994 film)|ਕਰਨ'<nowiki/>]]'' ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਅਦਾਕਾਰੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਉਸਨੇ 1996 ਦੀ [[ਪੰਜਾਬੀ ਸਿਨੇਮਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] ਫਿਲਮ "''ਰੱਬ ਦੀਆਂ ਰੱਖਾਂ "'' ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਜਿਸਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾਰਾ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਦੋਂ ਤੋਂ, ਉਸਨੇ ਕਈ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ ਪਰ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਹਾਇਕ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਨਿਭਾਈਆਂ। ਉਸਨੇ ਟੀਵੀ ਸੀਰੀਅਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਟੀਵੀ ਸੀਰੀਅਲ ''ਜੈ ਵੀਰ ਹਨੂੰਮਾਨ'' ਵਿੱਚ [[ਹਨੂੰਮਾਨ]] ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਬਿਲਕੁਲ ਜਿਵੇਂ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਰਾਮਾਇਣ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ [[ਸਟਾਰ ਪਲੱਸ]] ਦੇ ਟੀਵੀ ਸੀਰੀਅਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਪਰਵਿਲੇਨ ਵਜੋਂ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ''ਸਸ਼...'' ''ਕੋਈ ਹੈ'' ( 2003 ) ਵਿੱਚ ਜ਼ਾਲ ਅਤੇ ''ਕਰਮਾ - ਕੋਈ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ ਵਕਤ ਬਦਲਨੇ'' ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਸੌ ਚਾਲੀਸ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਵਿੰਦੂ ਨੇ ਸੀਰੀਅਲ ''ਬਲੈਕ'' ਆਨ 9X ਵਿੱਚ ਵੀ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਅਦਾ ਕੀਤੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਰਾਜੀਵ ਦਾ ਕਿਰਦਾਰ ਨਿਭਾਇਆ, ਇੱਕ ਮਾਧਿਅਮ ਜੋ ਆਤਮਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਸਥਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਵਿੰਦੂ ਦਾਰਾ ਸਿੰਘ ''ਮਾਸਟਰ ਸ਼ੈੱਫ 2'', ''ਜ਼ੋਰ ਕਾ ਝਟਕਾ'', ''ਨੱਚ ਬਲੀਏ'', ''ਕਾਮੇਡੀ ਸਰਕਸ'', ''ਆਲ ਮੋਸਟ ਫੇਮਸ'', ਅਤੇ ''ਮਾਂ ਐਕਸਚੇਂਜ'' ਵਰਗੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸ਼ੋਅ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਸਿੰਘ ਨੇ [[ਰਣਬੀਰ ਕਪੂਰ]] ਨਾਲ ਪੈਪਸੀ ਦੇ ਇੱਕ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਹ 2009 ਵਿੱਚ ਰਿਐਲਿਟੀ ਟੀਵੀ ਸ਼ੋਅ ''[[ਬਿੱਗ ਬੌਸ]]'' ਦੇ ਤੀਜੇ ਸੀਜ਼ਨ ਦਾ ਵਿਜੇਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਸ਼ੈਵਰਲੇਟ ਕਰੂਜ਼ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ ਸਭ ਤੋਂ ਸਟਾਈਲਿਸ਼ ਅਤੇ ਬੋਲਡ ਪ੍ਰਤੀਯੋਗੀ ਵੀ ਐਲਾਨਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਕਾਰਨਾਮਾ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਸਨੇ ਨਕਦ ਇਨਾਮ ਅਤੇ ਕਾਰ ਦੋਵੇਂ ਜਿੱਤੇ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਰਾਣਾ ਅਤੇ [[ਪੂਨਮ ਢਿੱਲੋਂ|ਪੂਨਮ ਢਿੱਲੋਂ ਨੂੰ]] ਹਰਾਇਆ। ਉਸਨੂੰ {{Lang|hi-latn|Bade dil wala}} ਦਾ ਖਿਤਾਬ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ('ਸੁਨਹਿਰੀ ਦਿਲ ਵਾਲਾ ਆਦਮੀ') ਉਸਦੇ ਘਰ ਵਾਲਿਆਂ ਦੁਆਰਾ। ਵਿੰਦੂ ਦਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ''ਗਰਵ'', ''ਮੈਂ ਪਿਆਰ ਕਿਉ ਕਿਆ'', ''ਪਾਰਟਨਰ'', ''ਖੁਸ਼ਬੂ'', ''[[Team - The Force|ਟੀਮ-ਦ ਫੋਰਸ]]'', ''ਕਿੱਸੇ ਪਿਆਰ ਕਰੂੰ'', ''ਕੰਬਖਤ ਇਸ਼ਕ'', ''ਮਾਰੂਤੀ'', ''ਮੁਝਸੇ ਸ਼ਾਦੀ ਕਰੋਗੀ, ਸਨ ਆਫ ਸਰਦਾਰ, [[ਜੱਟ ਜੇਮਸ ਬੌਂਡ|ਜੱਟ ਐੱਲ ਹਾਊਸਫੁੱਲ]], ਜੇਮਸ ਆਫ ਪੰਜਾਬ'' ਅਤੇ ਜੱਟ ਐੱਲ ''ਹਾਊਸਫੁੱਲ'' ਵਰਗੀਆਂ ਕਈ ਸਫਲ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ। ''2 .'' == ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ == [[ਤਸਵੀਰ:Vindu_dara_and_dina.jpg|thumb|ਵਿੰਦੂ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਦੀਨਾ ਉਮਰੋਵਾ]] ਵਿੰਦੂ ਦੇ ਪਿਤਾ [[ਦਾਰਾ ਸਿੰਘ]] ਜੋ ਪਹਿਲਵਾਨ ਤੋਂ ਅਦਾਕਾਰ ਬਣੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਦਾਕਾਰਾ ਫਰਹਾ ਨਾਜ਼ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਜਨਮ 6 ਫਰਵਰੀ 1996 ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਦੋਵਾਂ ਦਾ 2002 ਵਿੱਚ ਤਲਾਕ ਹੋ ਗਿਆ। ਫੇਰ ਵਿੰਦੂ ਨੇ 2006 ਵਿੱਚ ਰੂਸੀ ਮਾਡਲ ਦੀਨਾ ਉਮਰੋਵਾ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਧੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਜਨਮ 18 ਅਪ੍ਰੈਲ 2009 ਨੂੰ ਹੋਇਆ। <ref>{{Cite web |last=IANS |date=27 December 2009 |title='I hope I'm as lucky as Shilpa' |url=http://www.mid-day.com/entertainment/2009/dec/281209-vindu-hopes-good-luck.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130608152017/http://www.mid-day.com/entertainment/2009/dec/281209-vindu-hopes-good-luck.htm |archive-date=8 June 2013 |access-date=13 June 2011 |publisher=mid-day}}</ref> == ਫ਼ਿਲਮੋਗ੍ਰਾਫੀ == === ਫਿਲਮਾਂ === {| class="wikitable" |+ ! ਸਾਲ ! ਫਿਲਮ ! ਭੂਮਿਕਾ ! ਨੋਟਸ |- | 1994 | ''[[Karan (film)|ਕਰਨ]]'' | ਕਰਨ | |- | 1996 | ''ਰਬ ਦੀਨ ਰਾਖਨ'' | | ਪੰਜਾਬੀ ਫ਼ਿਲਮ |- | 2004 | <nowiki><i id="mwjA">ਗਰਵ</i></nowiki> | | |- | 2004 | <nowiki><i id="mwkw">ਮੁਝਸੇ ਸ਼ਾਦੀ ਕਰੋਗੀ</i></nowiki> | ਗੈਂਗ ਮੈਂਬਰ (ਈਗਲ ਗੈਂਗ) | |- | 2005 | <nowiki><i id="mwmg">ਮੈਨੇ ਪਿਆਰ ਕਿਉਂ ਕੀਆ</i></nowiki> | | |- | 2006 | ''ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮਦਾਸੁ'' | [[ਹਨੂੰਮਾਨ]] | ਤੇਲਗੂ ਫ਼ਿਲਮ |- | 2007 | ''ਸਾਥੀ'' | ਸ੍ਰੀ ਚੱਢਾ | |- | 2008 | ''ਖੁਸ਼ਬੂ'' | | |- | 2009 | ''ਟੀਮ - ਦ ਫੋਰਸ'' | | |- | 2009 | ''ਮਾਰੂਤੀ ਮੇਰਾ ਦੋਸਤ'' | [[ਹਨੂੰਮਾਨ]] | |- | 2009 | ''ਕਿੱਸੇ ਪਿਆਰ ਕਰੂੰ'' | ਇੰਸਪੈਕਟਰ ਜਾਧਵ | |- | 2009 | ''ਕਮਬਖਤ ਇਸ਼ਕ'' | ਗੁਲਸ਼ਨ "ਟਾਈਗਰ" ਸ਼ੇਰਗਿੱਲ | |- | 2010 | ''ਹਾਊਸਫੁੱਲ'' | | |- | 2011 | <nowiki><i id="mw2Q">ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸ਼ੇਰ</i></nowiki> | ਇੰਸਪੈਕਟਰ ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ | |- | 2011 | ''ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਰਾਜਮ'' | [[ਹਨੂੰਮਾਨ]] | ਤੇਲਗੂ ਫ਼ਿਲਮ |- | 2012 | ''ਹਾਊਸਫੁੱਲ 2'' | ਸੋਸਾ ਡੀ'ਕੋਸਟਾ | |- | 2012 | <nowiki><i id="mw7w">ਜੋਕਰ</i></nowiki> | ਸੁੰਡੀ | |- | 2012 | ''ਸਰਦਾਰ ਦਾ ਪੁੱਤਰ'' | ਟੀਟੋ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ | |- | 2013 | ''ਲਵ ਯੂ ਸੋਨੀਏ'' | ਬਿੱਲੂ | ਪੰਜਾਬੀ ਫ਼ਿਲਮ |- | 2014 | ''[[ਜੱਟ ਜੇਮਸ ਬੌਂਡ|ਜੱਟ ਜੇਮਜ਼ ਬਾਂਡ]]'' | ਬੈਂਕ ਮੈਨੇਜਰ | ਪੰਜਾਬੀ ਫ਼ਿਲਮ |- | 2022 | ''ਫੋਰੈਂਸਿਕ'' | ਕਾਂਸਟੇਬਲ ਰਾਵਤ | |- | 2025 | ''ਸਰਦਾਰ ਦਾ ਪੁੱਤਰ 2'' | ਟੀਟੂ | |} === ਡੱਬਿੰਗ ਰੋਲ === {| class="wikitable" !ਫ਼ਿਲਮ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ ! ਅਸਲੀ ਆਵਾਜ਼ ! ਪਾਤਰ ! ਡੱਬ ਭਾਸ਼ਾ ! ਮੂਲ ਭਾਸ਼ਾ ! ਮੂਲ ਸਾਲ ਰਿਲੀਜ਼ ! ਡੱਬ ਸਾਲ ਰਿਲੀਜ਼ ! ਨੋਟਸ |- | ''ਦ ਇਨਕ੍ਰਿਡੀਬਲਜ਼'' | [[ਸੈਮਿਊਲ ਐੱਲ. ਜੈਕਸਨ|ਸੈਮੂਅਲ ਐਲ. ਜੈਕਸਨ]] | ਲੂਸੀਅਸ ਬੈਸਟ / ਫ੍ਰੋਜ਼ੋਨ<br /><br /><br /><br /> '''(ਬਰਫਿਲਾ)''' | ਹਿੰਦੀ | ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ | 2004 | 2004 | ਹਿੰਦੀ ਡੱਬ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਇਆ<br /><br /><br /><br /> '''"ਹਮ ਹੈਂ ਲਜਾਵਾਬ"''' ।<br /><br /><br /><br /> ਇਸ ਕਿਰਦਾਰ ਨੂੰ ਸੀਕਵਲ ਵਿੱਚ ਵ੍ਰਜੇਸ਼ ਹਿਰਜੀ ਨੇ ਡੱਬ ਕੀਤਾ ਸੀ। |- |} === ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ === {| class="wikitable sortable" !ਸਾਲ ! ਸੀਰੀਅਲ ! ਭੂਮਿਕਾ ! ਚੈਨਲ ! ਨੋਟਸ |- | 1995–1996 | ''ਜੈ ਵੀਰ ਹਨੂੰਮਾਨ'' | [[ਹਨੂੰਮਾਨ]] | [[ਸੋਨੀ ਇੰਟਰਟੇਨਮੈਂਟ ਟੈਲੀਵਿਜਨ (ਭਾਰਤ)|ਸੋਨੀ ਟੀ.ਵੀ.]] | |- | 1996–1997 | ''ਯੁਗ'' | ਭੀਮ ਡਾਕੂ | rowspan="3" | ਡੀਡੀ ਨੈਸ਼ਨਲ | |- | 1997 | ''ਬੀਤਾਲ ਪਚੀਸੀ'' | ਜ਼ੁਲਮਾਟੋ | |- | 1999 | ''[[Jai Ganesha|ਜੈ ਗਣੇਸ਼]]'' | ਸ਼ਨੀ | [[ਜ਼ੀ ਟੀਵੀ]] | |- | 1999–2000 | ''ਗੁਲ ਸਨੋਬਾਰ'' | ਤੁਰਕੀ | | |- | 2000 | ''[[ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਪੁਰਾਣ]]'' | [[ਹਨੂੰਮਾਨ]] | [[ਜ਼ੀ ਟੀਵੀ]] | |- | 2001 | ''ਦ੍ਰੋਪਦੀ'' | [[ਭੀਮ]] | ਸਹਾਰਾ ਵਨ | |- | 2001–2004 | ''ਸ਼ਸ਼ਸ਼ਸ਼...ਕੋਈ ਹੈ'' | ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ | [[ਸਟਾਰ ਪਲੱਸ]] | |- | 2007 | ''ਚੰਦਰਮੁਖੀ'' | ਭਾਨੂਪ੍ਰਤਾਪ | ਡੀਡੀ ਨੈਸ਼ਨਲ | |- | 2009 | ''ਕਾਲਾ'' | ਰਾਜੀਵ ਸਕਸੈਨਾ | 9X | |- | 2011 | ''ਕਾਲਾ ਸਾਇਆ'' | ਰਾਜੀਵ ਸਕਸੈਨਾ | ਸਹਾਰਾ ਵਨ | <nowiki><i id="mwAaQ">ਬਲੈਕ</i></nowiki> ਦੀ ਬਦਲਾ ਲੜੀ |- | 2011 | ''ਅਦਾਲਤ'' | ਸੰਜੇ ਭਗਤ | [[ਸੋਨੀ ਇੰਟਰਟੇਨਮੈਂਟ ਟੈਲੀਵਿਜਨ (ਭਾਰਤ)|ਸੋਨੀ ਟੀ.ਵੀ.]] | |- | 2011–2012 | ''ਕਹਾਣੀ ਚੰਦਰਕਾਂਤਾ ਕੀ'' | ਅਭਿਮਨਿਊ ਸਿੰਘ | ਸਹਾਰਾ ਵਨ | |- | 2013 | ''ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਕੌਸ਼ਿਕ ਕੀ ਪੰਚ ਬਹੁਈਂ'' | ਭੂਸ਼ਣ (ਮੂਰਖ ਆਦਮੀ) | [[ਜ਼ੀ ਟੀਵੀ]] | |- | 2020 | ''ਅਯੁੱਧਿਆ ਕੀ ਰਾਮਲੀਲਾ'' | [[ਹਨੂੰਮਾਨ]] | | |- | 2020 | ''ਸਾਵਧਾਨ ਇੰਡੀਆ'' | | ਸਟਾਰ ਭਾਰਤ | |- |} === ਰਿਐਲਿਟੀ ਸ਼ੋਅ === {| class="wikitable sortable" !ਸਾਲ ! ਸੀਰੀਅਲ ! ਭੂਮਿਕਾ ! ਚੈਨਲ ! ਨੋਟਸ |- | 2009 | ''[[ਬਿੱਗ ਬੌਸ (ਹਿੰਦੀ ਟੀਵੀ ਲੜੀ) ਸੀਜ਼ਨ 3|ਬਿੱਗ ਬੌਸ 3]]'' | rowspan="5" | ਪ੍ਰਤੀਯੋਗੀ | ਕਲਰਸ ਟੀ.ਵੀ. | ਜੇਤੂ |- | 2011 | ''ਮਾ ਐਕਸਚੇਂਜ'' | [[ਸੋਨੀ ਇੰਟਰਟੇਨਮੈਂਟ ਟੈਲੀਵਿਜਨ (ਭਾਰਤ)|ਸੋਨੀ ਟੀ.ਵੀ.]] | |- | 2011 | ''ਜ਼ੋਰ ਕਾ ਝਟਕਾ: ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਫਾਇਆ'' | ਐਨਡੀਟੀਵੀ ਇਮੇਜਿਨ | |- | 2013 | ''ਜੀ ਆਇਆਂ ਨੂੰ - ਬਾਜ਼ੀ ਮਹਿਮਾਨ-ਨਵਾਜ਼ੀ ਕੀ'' | ਲਾਈਫ ਓਕੇ | |- | 2015 | ''ਪਾਵਰ ਕਪਲ'' | [[ਸੋਨੀ ਇੰਟਰਟੇਨਮੈਂਟ ਟੈਲੀਵਿਜਨ (ਭਾਰਤ)|ਸੋਨੀ ਟੀ.ਵੀ.]] | |- | 2016 | ''ਲਾਫਟਰ ਦਾ ਮਾਸਟਰ ਸੀਜ਼ਨ 2 ਅਤੇ 3'' | rowspan="2" | ਜੱਜ | [[ਪੀਟੀਸੀ ਪੰਜਾਬੀ]] | |- | 2018 | ''ਮਿਸਟਰ ਪੰਜਾਬ'' | [[ਪੀਟੀਸੀ ਪੰਜਾਬੀ]] | |- | 2019 | ''ਨੱਚ ਬਲੀਏ 9'' | ਪ੍ਰਤੀਯੋਗੀ | [[ਸਟਾਰ ਪਲੱਸ]] | |- | 2019 | ''[[ਬਿੱਗ ਬੌਸ (ਹਿੰਦੀ ਟੀਵੀ ਲੜੀ) ਸੀਜ਼ਨ 13|ਬਿੱਗ ਬੌਸ 13]]'' | rowspan="2" | ਮਹਿਮਾਨ | ਕਲਰਸ ਟੀ.ਵੀ. | |- | 2020 | ''[[ਬਿੱਗ ਬੌਸ (ਹਿੰਦੀ ਟੀਵੀ ਲੜੀ) ਸੀਜ਼ਨ 14|ਬਿੱਗ ਬੌਸ 14]]'' | ਕਲਰਸ ਟੀ.ਵੀ. | |- |} == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{IMDb name|2738083|Vindu Dara Singh}} * [http://www.vindudarasingh.net/ Vindu Dara Singh Official Website] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਮਰਦ ਅਦਾਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਪੁਰਸ਼ ਅਦਾਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1964]] lc7pbd0gigifjpuedtghs7buxac3sic 3 204514 838831 2026-05-07T02:00:34Z New user message 10694 Adding [[Template:Welcome|welcome message]] to new user's talk page 838831 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=NoPeanuts}} -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 02:00, 7 ਮਈ 2026 (UTC) ppq7d22wy7s9lkudlwkjjdsk2dxokox 0 204515 838834 2026-05-07T02:20:46Z Amritpal Aman 49791 "[[:en:Special:Redirect/revision/1348832865|Alluri Sitarama Raju]]" ਸਫ਼ੇ ਦਾ ਤਰਜਮਾ ਕਰਕੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ 838834 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles>{{Infobox person | name = Alluri Sitarama Raju | image = Alluri Sita Rama Raju statue.jpg | caption = Statue of Rama Raju in [[Hyderabad]] | birth_date = 4 July 1897 or 1898 | birth_place = [[Pandrangi]], [[Madras Presidency]], [[British Raj]]<br />{{small|(present-day [[Andhra Pradesh]], India)}} | death_date = 7 May 1924 (aged 25 or 26) | death_place = [[Koyyuru]], [[Madras Presidency]], [[British Raj|British India]]<br />{{small|(present-day [[Andhra Pradesh]], India)}} | death_cause = [[Summary execution]] | resting_place = [[Krishnadevipeta]], Madras Presidency, British India<br />{{small|(present-day Andhra Pradesh, India)}} | known_for = [[Rampa Rebellion of 1922]] | title = Manyam Veerudu | mother = Surya Narayanamma | father = Alluri Venkata Rama Raju }} '''ਅਲੂਰੀ ਸੀਤਾਰਾਮ ਰਾਜੂ''' ਦਾ ਜਨਮ 4 ਜੁਲਾਈ 1897 ਜਾਂ 1898 ਨੂੰ [[ਮਦਰਾਸ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀ]] (ਮੌਜੂਦਾ ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼) ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਅਲੂਰੀ ਸੀਤਾਰਾਮ ਰਾਜੂ ਇੱਕ [[ਭਾਰਤੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਅੰਦੋਲਨ|ਭਾਰਤੀ ਇਨਕਲਾਬੀ]] ਸੀ ਜਿਸਨੇ [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਰਾਜ|ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਸ਼ਾਸਨ]] ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਇੱਕ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਬਗਾਵਤ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਮੌਜੂਦਾ ਭਾਰਤ ਦੇ [[ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਅਤੇ [[ਓਡੀਸ਼ਾ]] ਦੇ ਸਰਹੱਦੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਰਤਾਨਵੀ ਫੌਜਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਗੁਰੀਲਾ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਅਤੇ 1922 ਵਿੱਚ ਰਾਮਪਾ ਵਿਦਰੋਹ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੂੰ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ "ਮਨਯਮ ਵੀਰੂਡੂ" (ਜੰਗਲ ਦਾ ਨਾਇਕ) ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। <ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/rajamoulis-cocktail-of-folklore-fantasy-and-now-history/article38028706.ece|title=Rajamouli's cocktail of folklore, fantasy and now, history|last=Dundoo|first=Sangeetha Devi|date=24 December 2021|work=[[The Hindu]]|issn=0971-751X}}</ref> ਉਸਦਾ ਜਨਮ ਇੱਕ ਤੇਲਗੂ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਕੁੜੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਨਾਲ "ਸੀਤਾ" ਜੋੜਿਆ, ਇਸ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਉਹ ਆਪਣੀ ਜਵਾਨੀ ਸਮੇਂ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਸੀ ਪਰ ਉਸਦੀ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਅਚਾਨਕ ਮੌਤ ਕਾਰਨ ਉਸਦਾ ਦਿਲ ਟੁੱਟ ਗਿਆ ਸੀ। ਫੇਰ ਉਸਨੇ 18 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸੰਨਿਆਸ ਅਪਨਾ ਲਿਆ ਅਤੇ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕਬਾਇਲੀ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮੁਖੀ ਬਣ ਗਿਆ। ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ [[ਨਾਮਿਲਵਰਤਨ ਅੰਦੋਲਨ|ਅਸਹਿਯੋਗ ਅੰਦੋਲਨ (1909-22)]] ਦੇ ਪਿਛੋਕੜ ਵਿੱਚ, ਰਾਮਪਾ ਬਗਾਵਤ ਆਦਿਵਾਸੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸ਼ਾਸਨ ਪ੍ਰਤੀ ਵਧਦੀ ਅਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ। ਮਦਰਾਸ ਜੰਗਲਾਤ ਐਕਟ ਨੇ ਜੰਗਲਾਂ ਦੇ ਆਰਥਿਕ ਮੁੱਲ ਦਾ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਦਿਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੰਗਲੀ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਤੰਤਰ ਆਵਾਜਾਈ ਨੂੰ ਸੀਮਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ''ਪੋਡੂ'' ਨਾਮਕ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਆਪਣੇ ਰਵਾਇਤੀ ਰੂਪ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨ ਤੋਂ ਰੋਕਿਆ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਢੰਗ ਨੂੰ ਖਤਰੇ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੱਤਾ। ਰਾਮਾ ਰਾਜੂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਿਕਾਇਤਾਂ ਨੂੰ ਵਰਤਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਆਦਿਵਾਸੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਹਮਦਰਦਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਸੰਯੁਕਤ ਫੋਰਸ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਮੌਜੂਦਾ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਾਂ [[ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਅਤੇ [[ਓਡੀਸ਼ਾ]] ਦੇ ਸਰਹੱਦੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਗੁਰੀਲਾ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ। {{Efn|During the Rampa uprising that took place in 1922–24 by the Gond tribals under the leadership of Alluri Sita Rama Raju across Andhra-Orissa border, Raju used the 'constructive' programme of Gandhi as an effective camouflage to educate and prepare the masses for a showdown with the British and his camouflage was so effective that he caught both the Congress leadership and the British rulers by surprise in August 1922 by openly looting three police stations and declaring a liberation war.{{sfn|De|2022|p=56}}|name=Gudem}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1924]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:Articles with hCards]] t70nias1mh3vm5jisurjt6bsch5v7pp 5 204516 838836 2026-05-07T03:20:20Z The Respins 57408 /* ਅੰਕ ਲਿਖਣ ਲਈ ਗੁਰਮੁਖੀ ਅੰਕ(੧੨੩੪੫੬੭੮੯੦) ਨੂੰ ਵਰਤਣੇ ਚਾਹੀਦੇ? Should Gurmukhi numbers(੧੨੩੪੫੬੭੮੯੦) be used to write numbers? */ ਨਵਾਂ ਭਾਗ 838836 wikitext text/x-wiki == ਅੰਕ ਲਿਖਣ ਲਈ ਗੁਰਮੁਖੀ ਅੰਕ(੧੨੩੪੫੬੭੮੯੦) ਨੂੰ ਵਰਤਣੇ ਚਾਹੀਦੇ? Should Gurmukhi numbers(੧੨੩੪੫੬੭੮੯੦) be used to write numbers? == ਪੰਜਾਬੀ ਸਟਾਇਲ ਗਾਇਡ ਵਿਚ ਕਿਵੇਂ ਦਸੀਣਾ ਚਾਹੀਦਾ? ਮਿੰਂਨੂੰ ਲਗਦਾ ਸਾਨੂੰ ਕੈਹਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਕਿ ਦੋਨੋ ਇੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਤੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਅੰਕ ਠੀਕ ਹਨ, ਪਰ ਜੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਅੰਕ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵਧੀਆ। ਮੈ ਇਵੇ ਕੈੰਨਾ ਕਿਉਂਕਿ ਕਈ ਗੁਰਮੁਖੀ ਕੀਬੋਰਡਾਂ ਵਿਚ ਸਰਫ਼ ਇੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਅੰਕ ਹੈਗੇ ਨੇ ਸੋ ਫੇਰ ਅਡਿਟ(edit) ਕਰਨਾ ਹੋਰ ਅਕਸਸਿਬਲ(accessible) ਹੋਵੇਗਾ। ਪਰ ਵਿਕੀ(wiki) ਤਾਂ ਗੁਰਮੁਖੀ ਪੰਜਬੀ ਵਿਚ ਆ ਸੋ ਓਨੂੰ ਪ੍ਰਫ਼ਰ(prefer) ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। How should we say in the Punjabi(Gurmukhi) style guide? I think we should say that english & Gurmukhi numbers are both fine but it's better if they're in Gurmukhi. I say this because in some Gurmukhi keyboards there's only english numbers so it would be more accessible to edit. But the wiki is in Gurmukhi so it should be preferred. [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:The Respins|The Respins]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:The Respins|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 03:20, 7 ਮਈ 2026 (UTC) 9xrp3tclp6r2w4f0czn3vb5vwiyepuh 838839 838836 2026-05-07T03:38:29Z The Respins 57408 /* ਅੰਕ ਲਿਖਣ ਲਈ ਗੁਰਮੁਖੀ ਅੰਕ(੧੨੩੪੫੬੭੮੯੦) ਨੂੰ ਵਰਤਣੇ ਚਾਹੀਦੇ? Should Gurmukhi numbers(੧੨੩੪੫੬੭੮੯੦) be used to write numbers? */ 838839 wikitext text/x-wiki == ਅੰਕ ਲਿਖਣ ਲਈ ਗੁਰਮੁਖੀ ਅੰਕ(੧੨੩੪੫੬੭੮੯੦) ਨੂੰ ਵਰਤਣੇ ਚਾਹੀਦੇ? Should Gurmukhi numbers(੧੨੩੪੫੬੭੮੯੦) be used to write numbers? == ਪੰਜਾਬੀ ਸਟਾਇਲ ਗਾਇਡ ਵਿਚ ਕਿਵੇਂ ਦਸੀਣਾ ਚਾਹੀਦਾ? ਮਿੰਂਨੂੰ ਲਗਦਾ ਸਾਨੂੰ ਕੈਹਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਕਿ ਦੋਨੋ ਇੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਤੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਅੰਕ ਠੀਕ ਹਨ, ਪਰ ਜੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਅੰਕ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵਧੀਆ। ਮੈ ਇਵੇ ਕੈੰਨਾ ਕਿਉਂਕਿ ਕਈ ਗੁਰਮੁਖੀ ਕੀਬੋਰਡਾਂ ਵਿਚ ਸਰਫ਼ ਇੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਅੰਕ ਹੈਗੇ ਨੇ ਸੋ ਫੇਰ ਅਡਿਟ(edit) ਕਰਨਾ ਹੋਰ ਅਕਸਸਿਬਲ(accessible) ਹੋਵੇਗਾ। ਪਰ ਵਿਕੀ(wiki) ਤਾਂ ਗੁਰਮੁਖੀ ਪੰਜਬੀ ਵਿਚ ਆ ਸੋ ਓਨੂੰ ਪ੍ਰਫ਼ਰ(prefer) ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। How should we say in the Punjabi(Gurmukhi) style guide? I think we should say that english & Gurmukhi numbers are both fine but it's better if they're in Gurmukhi. I say this because in some Gurmukhi keyboards there's only english numbers so it would be more accessible to edit. But the wiki is in Gurmukhi so it should be preferred. [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:The Respins|The Respins]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:The Respins|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 03:20, 7 ਮਈ 2026 (UTC) ਅਡਿਟ: ਮੈ ਪੂਰੇ ਅਤੇ ਸੁਧਾਰਨ ਗਾਿਇਡਾਂ ਦੋਨੋ ਬਾਰੇ ਗਲ ਕਰਦਾਂ, ਉਂਦਾਈ ਮਿਨੂੰ ਪਤਾ ਨਈ ਲੱਗਾ ਕਿ ਸੁਧਾਰਨ ਗਾਇਡ ਵਿਚ ਪੋਸਟ ਹੋਗਿਆ। Edit: I am talking about both the full & simple style guides, I just didn't realise that I posed in the simple one. g40ezcovn6qrceftsq3uaqsyz8xjo9a 3 204517 838837 2026-05-07T03:33:21Z New user message 10694 Adding [[Template:Welcome|welcome message]] to new user's talk page 838837 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Elden-lord474}} -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 03:33, 7 ਮਈ 2026 (UTC) 7qq1a7lm6305aoh2gsdu59apmj7auy8 0 204518 838843 2026-05-07T05:40:36Z ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਿੰਘ ਵਿਰਦੀ 12797 "'''ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਸਿੰਘ ਵਾਲਾ''', ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਦੇ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮੁੱਖ ਦਫਤਰ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਤੋਂ 2 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ,ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਤ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 838843 wikitext text/x-wiki '''ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਸਿੰਘ ਵਾਲਾ''', ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਦੇ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮੁੱਖ ਦਫਤਰ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਤੋਂ 2 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ,ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਤੋਂ 240 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ‘ਤੇ ਹੈ। ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਸਿੰਘ ਵਾਲਾ ਦਾ ਪਿੰਨ ਕੋਡ 152002 ਹੈ ਅਤੇ ਡਾਕਘਰ ਦਾ ਮੁੱਖ ਦਫਤਰ ਸਬਜ਼ੀ ਮੰਡੀ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Khushal Singh Wala Village |url=https://www.onefivenine.com/india/villages/Firozepur/Firozpur/Khushal-Singh-Wala |access-date=2026-05-07 |website=www.onefivenine.com}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਿੰਡ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]] gxmxnqlsi2vczxtmqd6tlbbt3b6c1ob 3 204519 838846 2026-05-07T06:26:50Z J ansari 15836 J ansari ਨੇ ਸਫ਼ਾ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:SahdOnWikitionary]] ਨੂੰ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Ppeonppeon]] ’ਤੇ ਭੇਜਿਆ: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/SahdOnWikitionary|SahdOnWikitionary]]" to "[[Special:CentralAuth/Ppeonppeon|Ppeonppeon]]" 838846 wikitext text/x-wiki #ਰੀਡਾਇਰੈਕਟ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Ppeonppeon]] 3l6pzp70erff96cd89tjhao2mx0q0bo 3 204520 838848 2026-05-07T06:28:29Z J ansari 15836 J ansari ਨੇ ਸਫ਼ਾ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Felipe84740]] ਨੂੰ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:F84740]] ’ਤੇ ਭੇਜਿਆ: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Felipe84740|Felipe84740]]" to "[[Special:CentralAuth/F84740|F84740]]" 838848 wikitext text/x-wiki #ਰੀਡਾਇਰੈਕਟ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:F84740]] 1ego5sjnoc121v8arqzugcicrlz86ji 3 204521 838849 2026-05-07T06:42:18Z New user message 10694 Adding [[Template:Welcome|welcome message]] to new user's talk page 838849 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=AbdulHakim2006}} -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 06:42, 7 ਮਈ 2026 (UTC) 1jq6a5ncu14uyq0tu9cxtfruwgklk6m 3 204522 838852 2026-05-07T08:57:18Z New user message 10694 Adding [[Template:Welcome|welcome message]] to new user's talk page 838852 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Zlatak1782}} -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 08:57, 7 ਮਈ 2026 (UTC) byghoa5e9gr4da1df881urffzt0ionu 3 204523 838857 2026-05-07T10:36:06Z New user message 10694 Adding [[Template:Welcome|welcome message]] to new user's talk page 838857 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=ङघिञ}} -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 10:36, 7 ਮਈ 2026 (UTC) covdpb47uk2fb3js270l5txcd5qwgnj