ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ pawiki https://pa.wikipedia.org/wiki/%E0%A8%AE%E0%A9%81%E0%A9%B1%E0%A8%96_%E0%A8%B8%E0%A8%AB%E0%A8%BC%E0%A8%BE MediaWiki 1.47.0-wmf.1 first-letter ਮੀਡੀਆ ਖ਼ਾਸ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਤਸਵੀਰ ਤਸਵੀਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਮੀਡੀਆਵਿਕੀ ਮੀਡੀਆਵਿਕੀ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਫਰਮਾ ਫਰਮਾ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਮਦਦ ਮਦਦ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਫਾਟਕ ਫਾਟਕ ਗੱਲ-ਬਾਤ TimedText TimedText talk ਮੌਡਿਊਲ ਮੌਡਿਊਲ ਗੱਲ-ਬਾਤ Event Event talk Topic 0 3259 838933 654334 2026-05-08T12:06:49Z Kuldeepburjbhalaike 18176 Kuldeepburjbhalaike ਨੇ ਸਫ਼ਾ [[ਰਾਇਲ ਚੈਲੇਂਜਰਸ ਬੰਗਲੌਰ]] ਨੂੰ [[ਰਾਇਲ ਚੈਲੇਂਜਰਜ਼ ਬੰਗਲੁਰੂ]] ’ਤੇ ਭੇਜਿਆ 654334 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket team | name = ਰਾੲਿਲ ਚੈਲੰਜ਼ਰਜ ਬੰਗਲੌਰ | alt_name = ರಾಯಲ್ ಚಾಲೆಂಜರ್ಸ್ ಬೆಂಗಳೂರು | image = | alt = | nickname = | league = [[ੲਿੰਡੀਅਨ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ]] | captain = <!-- Do not add flagicons here (see MOS:INFOBOXFLAG)-->[[ਵਿਰਾਟ ਕੋਹਲੀ]] | coach = <!-- Do not add flagicons here (see MOS:INFOBOXFLAG)-->[[ਡੇਨੀਅਲ ਵਿਟੋਰੀ]] | city = [[ਬੰਗਲੋਰ]], [[ਕਰਨਾਟਕ]] | colors = [[File:Royal Challengers Bangalore colours.svg|20px|alt=RCB|link=Royal Challengers Bangalore]] (home) [[File:RCB Away Colours.jpg|20px|alt=RCB|link=Royal Challengers Bangalore]] (away) | owner = ਰਾੲਿਲ ਚੈਲੰਜ਼ਰਜ ਸਪੋਰਟਸ ਪ੍ਰਾੲੀਵੇਟ ਲਿਮਿ: | founded = 2008 | dissolved = | ground = ਚਿਨਾਸਵਾਮੀ ਸਟੇਡੀਅਮ<br>(ਸਮਰੱਥਾ: 50,000)<ref>{{Cite web |url=http://www.ksca.cricket/about.html |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2016-05-28 |archive-date=2016-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160326054052/http://www.ksca.cricket/about.html |dead-url=yes }}</ref> | ground2 = | IPLwins = 0 | clt20wins = 0 | website = [http://www.royalchallengers.com/ www.royalchallengers.com] | current = ਰਾੲਿਲ ਚੈਲੰਜ਼ਰਜ ਬੰਗਲੌਰ 2016 }} [[ਤਸਵੀਰ:Bangru.gif|thumb|right|ਰੌਇਲ ਚੈਲੇਂਜਰ ਦਾ ਟੀਮ ਲੋਗੋ]] '''ਰੌਇਲ ਚੈਲੇਂਜਰ ਬੰਗਲੌਰ''' (Royal Challengers Bangalore) [[ਬੰਗਲੋਰ]] ਵਿੱਚ ਆਧਾਰਿਤ ਇੱਕ [[ਕ੍ਰਿਕਟ]] ਦੀ ਟੀਮ ਹੈ, ਜੋ [[ਇੰਡੀਅਨ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ]] ਦੀਆਂ ਅੱਠ ਟੀਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਸ ਟੀਮ ਦਾ ਮੁੱਖ ਖਿਡਾਰੀ ਅਤੇ ਕੈਪਟਨ [[ਵਿਰਾਟ ਕੋਹਲੀ]] ਹੈ। ਟੀਮ ਦਾ ਕੋਚ [[ਡੇਨੀਅਲ ਵਿਟੋਰੀ]] ਹੈ, ਜੋ [[ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ]] ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਖਿਡਾਰੀ ਹੈ। <ref name="rc">{{cite web | url=http://www.royalchallengers.com/about-rcb' | title=Bangalore team named 'Royal Challengers' | accessdate=20 February 2008 | author=G. Krishnan | date=20 February 2008 | work=Hindustan Times | location=India | page=3 }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.thehindubusinessline.com/industry-and-economy/marketing/article2860834.ece |title = Jadeja hits it big in closely fought IPL 5 auction |work=The Hindu Business Line}}</ref> ਟੀਮ ਦਾ ਨਿੱਜੀ ਖੇਡ ਮੈਦਾਨ 'ਚਿਨਾਸਵਾਮੀ ਸਟੇਡੀਅਮ' ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://www.ksca.cricket/about.html|title=Karnataka State Cricket Association|website=www.ksca.cricket|access-date=2016-03-19|archive-date=2016-03-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20160326054052/http://www.ksca.cricket/about.html|dead-url=yes}}</ref> ==ਮੁੱਖ ਕੋਚ== * {{flagicon|NZ}} ਮਾਰਟਿਨ ਕਰੋਵੇ - 2008 * {{flagicon|IND}} ਵੈਂਕਟੇਸ਼ ਪ੍ਰਸਾਦ - 2008 - 2009, 2011 - 2013 * {{flagicon|SA}} ਰੇ ਜੈਂਨਿੰਗਸ - 2009 - 2013 * {{flagicon|NZ}} ਡੈਨੀਅਲ ਵੈਟਟੋਰੀ - 2014– 2018 * {{flagicon|SA}} ਗੈਰੀ ਕਿਰਸਟੇਨ - 2019 * {{flagicon|AUS}} ਸਾਇਮਨ ਕੈਟਜ - 2019–ਮੌਜੂਦਾ == ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ == * [http://www.royalchallengers.com ਰੌਇਲ ਚੈਲੇਂਜਰਜ਼ ਬੰਗਲੋਰ ਦਾ ਮੁੱਖ ਪੰਨਾ] ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਇਨਡੀਅਨ ਪ੍ਰਿਮਿਅਰ ਲੀਗ}} {{Stub}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਾਇਲ ਚੈਲੇਂਜਰਸ ਬੰਗਲੌਰ]] f4f09nikoe95klz2pa5b1dbdcva44mz 0 4376 838997 833538 2026-05-08T23:18:42Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838997 wikitext text/x-wiki '''ਕਿਰਪਾਨ''' (ਉਚਾਰਨ: [kɪɾpaːn]) ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬਖਸ਼ਸ਼ ਅਤੇ ਹਉਮੇ ਤੇ ਹੰਕਾਰ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਵਾਲੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਚਿਨ੍ਹ ਹੈ। ਕਿਰਪਾਨ ਸਦਾ ਗਾਤਰੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣੀ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਹੁਕਮ ਮੰਨ ਕੇ ਸਰੀਰ ਤੇ ਧਾਰਨ ਕਰਨੀ ਹੈ। ਬੁਰਾਈਆਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਭੈੜੇ ਮਨੁੱਖ ਜੁਲਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਅਤੇ ਮਾਨਵਤਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਕਿਰਪਾਨ ਇੱਕ ਤਲਵਾਰ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਖਾਲਸਾ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਧਾਰਮਿਕ ਵਰਦੀ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਪਹਿਨਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>Sikh Rehat Maryada: [https://old.sgpc.net/rehat_maryada/section_six.html Section Six, Chapter XIII, Article XXIV, d.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221209103321/https://old.sgpc.net/rehat_maryada/section_six.html |date=9 December 2022 }}; [https://old.sgpc.net/rehat_maryada/section_six.html Section Six, Chapter XIII, Article XXIV, p.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221209103321/https://old.sgpc.net/rehat_maryada/section_six.html |date=2022-12-09 }}</ref> ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਕਿਰਪਾਨ ਲਗਭਗ 76 ਸੈਂਟੀਮੀਟਰ (30 ਇੰਚ) ਲੰਬੀ ਇੱਕ ਪੂਰੇ ਆਕਾਰ ਦੀ ਤਲਵਾਰ ਸੀ;<ref>{{Cite web |title=Nishan Sahib Khanda Sikh Symbols Sikh Museum History Heritage Sikhs |url=http://www.sikhmuseum.com/nishan/weapons/kirpan.html |access-date=2023-03-19 |website=Sikh Museum (www.sikhmuseum.com) |quote=In earlier times the sacred kirpan carried by Sikhs had traditionally been the full size tulwar sword. By the 20th century the kirpan carried by Sikhs had evolved from the typical 76 cm (30 inch) blade of a tulwar sword to a short blade less than 45 cm (18 inches). The change in blade length of the sacred kirpan from a sword to a knife was a difficult one for Sikhs and a direct result of onerous laws passed by the British in India. Under the Indian Arms Act (XI) of 1878, no person could carry arms except under special exemption or by virtue of a licence; the act was applied to the Sikh kirpan. At the advent of World War I, the British government fearing that the ban would affect Sikh recruitment into the British Army, thought it advisable to relax the enforcement of the provision. |archive-date=4 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230104082231/http://www.sikhmuseum.com/nishan/weapons/kirpan.html |url-status=live }}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ, 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਨੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਨੇ ਤਲਵਾਰ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਘਟਾ ਦਿੱਤੀ,<ref>{{Cite book |last=Singh |first=Harbans |title=The Encyclopaedia of Sikhism |publisher=Patiala Punjabi University |year=1995 |edition=2nd}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/religion/religions/sikhism/customs/fiveks.shtml|title=BBC – Religions – Sikhism: The Five Ks|access-date=8 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170928113912/http://www.bbc.co.uk/religion/religions/sikhism/customs/fiveks.shtml|archive-date=28 September 2017|url-status=live}}</ref> ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਕਿਰਪਾਨ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ 5 ਤੋਂ 12 ਇੰਚ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਖੰਜਰ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, "ਪਹਿਨਣ ਵਾਲੀ ਤਲਵਾਰ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਨਿਰਧਾਰਤ ਨਹੀਂ ਹੈ", ਪਰ ਇਹ ਵਕਰ ਅਤੇ ਇੱਕਧਾਰੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਸ ਦਾ ਅਸਲ ਤਲਵਾਰ ਰੂਪ ਸੀ)।<ref>Sikh Rehat Maryada: [https://old.sgpc.net/rehat_maryada/section_six.html Section Six, Chapter XIII, Article XXIV, d.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221209103321/https://old.sgpc.net/rehat_maryada/section_six.html |date=9 December 2022 }}; [https://old.sgpc.net/rehat_maryada/section_six.html Section Six, Chapter XIII, Article XXIV, p.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221209103321/https://old.sgpc.net/rehat_maryada/section_six.html |date=2022-12-09 }}</ref> ਇਹ 1699 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਹੁਕਮ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਖਾਲਸਾ ਹੁਕਮ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੇ ਪੰਜ ਲੇਖਾਂ (ਪੰਜ ਕ) ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜੋ ਹਰ ਸਮੇਂ ਪਹਿਨੇ ਜਾਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।<ref>{{cite book|last=Singha|first=H.S.|title=The encyclopedia of Sikhism |year=2000 |publisher=Hemkunt Publishers|location=New Delhi |isbn=81-7010-301-0 |url= https://books.google.com/books?id=gqIbJz7vMn0C&q=Kirpan&pg=PA127}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/belief/2010/feb/09/dagger-dilemma-sikhism-kirpan-schools |newspaper=The guardian |title=Mightier than the kirpan – I find it hard to justify knives being allowed in schools |location=London |date=9 February 2010 |access-date=12 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170404034848/https://www.theguardian.com/commentisfree/belief/2010/feb/09/dagger-dilemma-sikhism-kirpan-schools |archive-date=4 April 2017 |url-status=live}}</ref> ਕਿਰਪਾਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹੋਲਸਟਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਗਾਤਰਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸੱਜੇ ਮੋਢੇ ਉੱਤੇ ਅਤੇ ਪੂਰੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਪਹਿਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। == ਵਿਉਂਤਪਤੀ == ਪੰਜਾਬੀ ਸ਼ਬਦ ਕਿਰਪਾਨ, ਦੀ ਇੱਕ ਲੋਕ ਵਿਉਂਤਪਤੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਦੋ ਜੜ੍ਹਾਂ ਹਨ: ਕਿਰਪਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "ਦਇਆ", "ਕਿਰਪਾ", ਜਾਂ "ਦਿਆਲਤਾ"; ਅਤੇ ਆਨ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "ਸਨਮਾਨ", "ਕਿਰਪਾ" ਜਾਂ "ਮਾਣ"। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਕ੍ਰਿਪਾਣ (kṛpāṇa, "ਤਲਵਾਰ, ਖੰਜਰ, ਬਲੀਦਾਨ ਚਾਕੂ") ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜਾਂ ਇਸ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ, ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਟੋ-ਇੰਡੋ-ਯੂਰਪੀਅਨ ਸਟੈਮ *kerp- ਤੋਂ, *(s)ker ਤੋਂ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ "ਕੱਟਣਾ" ਹੈ। == ਉਦੇਸ਼ == ਸਿੱਖਾਂ ਤੋਂ ਉਮੀਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਇੱਕ "ਸੰਤ-ਸਿਪਾਹੀ" ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ, ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਡਰ ਦੇ ਅਤੇ ਹਾਰੇ ਹੋਏ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਵਹਾਰ ਕਰਨ। ਭਗਤ ਅੱਗੇ ਇੱਕ ਸੰਤ ਸਿਪਾਹੀ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਵਿਅਕਤੀ ਵਜੋਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ "ਸੱਚਮੁੱਚ ਬਹਾਦਰ ... ਜੋ ਵਾਂਝਿਆਂ ਲਈ ਲੜਦਾ ਹੈ"।<ref>{{cite web |url=https://www.sikhphilosophy.net/threads/the-sant-sipahi-tradition-flows-from-guru-nanak-himself.36543/ |title=The Sikh War Code, its Spiritual Inspiration and Impact on History |date=2 August 2011 |access-date=4 October 2020 |archive-date=8 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201008203535/https://www.sikhphilosophy.net/threads/the-sant-sipahi-tradition-flows-from-guru-nanak-himself.36543/ |url-status=live }}</ref> ਕਿਰਪਾਨਾਂ ਵਕਰਦਾਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੀ ਕੱਟਣ ਵਾਲੀ ਧਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਤਿੱਖੀ ਜਾਂ ਧੁੰਦਲੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲੇ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।<ref>{{cite web |title=Sikhism and the Sikh Kirpan Fact Sheet |url=https://www.sikhcoalition.org/wp-content/uploads/2016/12/kirpan-factsheet-aug2018.pdf |website=Sihk Coalition |access-date=3 August 2023 |archive-date=20 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230620102934/https://www.sikhcoalition.org/wp-content/uploads/2016/12/kirpan-factsheet-aug2018.pdf |url-status=live }}</ref> ਇਹ ਆਕਾਰ ਵਿੱਚ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਜਿਸ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸੰਸਕਾਰ ਦੀ ਰਸਮ ਨਿਭਾਈ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਕ ਤੋਂ ਵੱਧ ਧਾਰਨ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਕਿਰਪਾਨਾਂ ਸਟੀਲ ਜਾਂ ਲੋਹੇ ਦੀਆਂ ਬਣੀਆਂ ਹੋਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ।<ref>{{cite news |url=http://www.worldsikh.org/what_is_the_kirpan |title=What is the kirpan? |newspaper=World Sikh Organization of Canada |access-date=18 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402114654/http://www.worldsikh.org/what_is_the_kirpan |archive-date=2 April 2015 |url-status=live}}</ref> === ਪ੍ਰਤੀਕਵਾਦ === ਕਿਰਪਾਨ ਭਗੌਤੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ "ਮੁੱਢਲੀ ਬ੍ਰਹਮ ਸ਼ਕਤੀ" ਹੈ।<ref>{{Cite book |last=Singh |first=Sikandar |title=Sikh heritage : ethos & relics |date=2012 |others=Roopinder Singh, Paul Michael Taylor |isbn=978-81-291-1983-4 |location=New Delhi |pages=24 |oclc=828612294 |quote=A sword by a Sikhs side, kirpan, also called bhagauti, represents the primal Divine energy. It is the protector of the oppressed and an emblem of power, dignity and man's sovereignty. Moreover, combined in him is the saintliness of the rishis of old with the sternness and strength of a knight.}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{reflist|}} {{ਸਿੱਖੀ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਵਾਕਾਂਸ਼]] {{Sikhism-stub}} p22r6vgngqrikloq1dj2lgvs7v58phj 0 5025 838998 600634 2026-05-08T23:44:09Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838998 wikitext text/x-wiki {{Infobox U.S. state |Name = ਕੈਲੀਫ਼ੋਰਨੀਆ |Fullname = State of California |StateAnthem = [[ਆਈ ਲਵ ਯੂ, ਕੈਲੀਫ਼ੋਰਨੀਆ]] |Flag = Flag of California.svg |Flaglink = [[ਕੈਲੀਫ਼ੋਰਨੀਆ ਦਾ ਝੰਡਾ|ਝੰਡਾ]] |Seal = Seal of California.svg |Former = ਕੈਲੀਫ਼ੋਰਨੀਆ ਗਣਤੰਤਰ |Map = California in United States.svg |Nickname = The Golden State |Demonym = ਕੈਲੀਫ਼ੋਰਨੀਆ |Motto = [[ਯੂਰੇਕਾ (ਸ਼ਬਦ)|ਯੂਰੇਕਾ]]<ref name="motto-symbols">{{cite web |url=http://www.leginfo.ca.gov/cgi-bin/displaycode?section=gov&group=00001-01000&file=420-429.9 |title=Government Code Section 420-429.8 |publisher=State of California Legislative Council |accessdate=December 24, 2009 |archive-date=ਮਾਰਚ 25, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140325055232/http://www.leginfo.ca.gov/cgi-bin/displaycode?section=gov&group=00001-01000&file=420-429.9 |dead-url=yes }}</ref> |MottoEnglish =। have found it |Capital = [[Sacramento, California|Sacramento]] |OfficialLang = [[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]] |Languages = <small>2007 ਦੇ ਮੁਤਾਬਕ ਮੂਲ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ</small> * [[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]] 57.4%<ref name="Language2007">{{cite web |url=http://www.census.gov/hhes/socdemo/language/data/acs/ACS-12.pdf |title=Language Use in the United States: 2007 |author=Hyon B. Shin |author2=Robert A. Kominski |date=April 2010 |work=United States Census Bureau |publisher=United States Department of Commerce |accessdate=May 27, 2013}}</ref> * [[ਸਪੇਨੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਸਪੇਨੀ]] 28.5%<ref name="Language2007Table">{{cite web |url=http://www.census.gov/hhes/socdemo/language/data/acs/TablesAFig5.xls |title=Appendix Table A for Figures 5A-5H. Percentage Speaking a Language Other Than English at Home by English-Speaking Ability by State: 2007 |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |year=2007 |work=Language Use in the United States: 2007 (ACS-12): Appendix Tables |publisher=United States Census Bureau |accessdate=May 26, 2013}}</ref> * [[ਚੀਨੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਚੀਨੀ]] 2.8%<ref name="Language2007Table"/> * [[ਤਗਾਲੋਗ]] 2.2%<ref name="Language2007Table"/> * [[ਵੀਅਤਨਾਮੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਵੀਅਤਨਾਮੀ]] 1.43%<ref name="Language2007Table"/> |LargestCity = [[Los Angeles]] |LargestMetro = [[Greater Los Angeles Area]] |Governor = [[Gavin Newsom]] ([[Democratic Party (United States)|D]]) |Lieutenant Governor = [[Eleni Kounalakis]] ([[Democratic Party (United States)|D]]) |Legislature = [[California State Legislature]] |Upperhouse = [[California State Senate]] |Lowerhouse = [[California State Assembly]] |Senators = [[Dianne Feinstein]] (D)<br />[[Alex Padilla]] (D) |Representative=38 Democrats, 15 Republicans |PostalAbbreviation = CA |TradAbbreviation = Calif., Cal. |AreaRank = 3rd |TotalArea = 423,970 |TotalAreaUS = 163,696 |LandArea = 403,932 |LandAreaUS = 155,959 |WaterArea = 20,047 |WaterAreaUS = 7,737 |PCWater = 4.7 |PopRank = 1st |2010Pop = 39,144,818 (2015 est) |DensityRank = 11th |2000Density = 95.0 |2000DensityUS = 246 |MedianHouseholdIncome = US$61,021 |IncomeRank = 9th |AdmittanceOrder = 31st |AdmittanceDate = September 9, 1850 |TZDesc = [[Pacific Time Zone]] |TimeZone = [[Pacific Standard Time|PST]] ([[UTC−8]]) |TZ1Where = Standard time |TimeZone2 = [[Pacific Daylight Time|PDT]] ([[UTC−7]]) |TZ2Where = Summer time ([[Daylight saving time|DST]]) |area_code = 209 213 310 323 408 415 510 530 559 562 619 626 650 661 707 714 760 805 818 831 858 909 916 925 949 |Latitude = 32° 32′ N to 42° N |Longitude = 114° 8′ W to 124° 26′ W |Width = 400 |WidthUS = 250 |Length = 1,240 |LengthUS = 770 |HighestPoint = [[Mount Whitney]] |HighestElev = 4,421.0 |HighestElevUS = 14,505 |MeanElev = 880 |MeanElevUS = 2,900 |LowestPoint = [[Badwater Basin]]<ref name=NED>{{cite web|url=https://catalog.data.gov/dataset/usgs-national-elevation-dataset-ned-1-meter-downloadable-data-collection-from-the-national-map-|title=USGS National Elevation Dataset (NED) 1 meter Downloadable Data Collection from The National Map 3D Elevation Program (3DEP) - National Geospatial Data Asset (NGDA) National Elevation Data Set (NED)|publisher=[[United States Geological Survey]]|date=September 21, 2015|accessdate=September 22, 2015|archive-date=ਮਾਰਚ 25, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190325085854/https://catalog.data.gov/dataset/usgs-national-elevation-dataset-ned-1-meter-downloadable-data-collection-from-the-national-map-|dead-url=yes}}</ref> |LowestElev = −85.0 |LowestElevUS = −279 |ISOCode = US-CA |ElectoralVotes = 55 |Website = http://www.ca.gov/ }} {{Infobox U.S. state symbols <!-- before modifying these state symbols please verify your changes against official California Government Code sections 420-429.8, http://www.leginfo.ca.gov/cgi-bin/displaycode?section=gov&group=00001-01000&file=420-429.8 --> |Name = California |Flag = Flag of California.svg |Seal = Seal of California.svg |Nickname = The Golden State |Motto = [[Eureka (word)|Eureka]]<ref name="motto-symbols"/> |Capital = [[Sacramento, California|Sacramento]] |Mammal = [[California grizzly bear]] (State animal)<ref name="motto-symbols"/> |Marine Mammal = [[Gray whale]] |Amphibian = [[California red-legged frog]] |Bird = [[California quail]] |Colors = Blue & gold<ref>{{cite web |url= http://leginfo.legislature.ca.gov/faces/codes_displaySection.xhtml?lawCode=GOV&sectionNum=424 |title=Government Code Section 424 |publisher=State of California Legislative Council |accessdate=July 25, 2014}}</ref> |Dance = [[West Coast Swing]] |Fish = [[Golden trout]] |Flower = [[Eschscholzia californica|California poppy]] |FolkDance = [[Square dance]] |Fossil = [[Smilodon|Sabre-toothed cat]] |Gemstone = [[Benitoite]] |Grass = [[Nassella pulchra|Purple needlegrass]] |Insect = [[Zerene eurydice|California dogface butterfly]] |Marine Fish = [[Garibaldi (fish)|Garibaldi]] |Mineral = [[Gold|Native gold]] |Quarter =2005 CA Proof.png |QuarterReleaseDate =2005 |Reptile = [[Desert tortoise]] |Tree = [[Sequoia sempervirens|California redwood]] |Wildflower = [[California poppy]] |Rock = [[Serpentine group|Serpentine]] |Song = "[[I Love You, California]]" |Soil = [[San Joaquin (soil)|San Joaquin]] |Tartan = [[California State Tartan]] |Route Marker = California 1.svg }} '''ਕੈਲੀਫ਼ੋਰਨੀਆ''' [[ਅਮਰੀਕਾ]] ਦਾ ਇੱਕ ਰਾਜ ਹੈ। ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ 50 ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 8 ਕੈਲੀਫ਼ੋਰਨੀਆ ਵਿੱਚ ਹਨ ਅਤੇ ਲਗਭਗ 163,696 ਵਰਗ ਮੀਲ (423,970 ਕਿਲੋਮੀਟਰ) ਦੇ ਕੁੱਲ ਖੇਤਰਫਲ ਵਿੱਚ 39.6 ਮਿਲੀਅਨ ਵਸਨੀਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਬਾਦੀ ਵਾਲਾ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਰਾਜ ਹੈ ਅਤੇ ਖੇਤਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਤੀਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੈ। ਕੈਲੀਫ਼ੋਰਨੀਆ ਪਹਿਲਾਂ [[ਮੈਕਸੀਕੋ]] ਦੇ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਪਰ [[ਮਕਸੀਕਨ-ਅਮਰੀਕਨ ਲੜਾਈ]] ਦੇ ਬਾਅਦ ਮੈਕਸੀਕੋ ਨੂੰ ਕੈਲੀਫ਼ੋਰਨੀਆ ਅਮਰੀਕਾ ਨੂੰ ਦੇਣਾ ਪਿਆ। ਕੈਲੀਫ਼ੋਰਨੀਆ 9 ਸਤੰਬਰ 1850 ਨੂੰ ਅਮਰੀਕਾ ਦਾ 31ਵਾਂ ਰਾਜ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ [[ਸੈਕਰਾਮੈਂਟੋ, ਕੈਲੀਫ਼ੋਰਨੀਆ|ਸੈਕਰਾਮੈਂਟੋ]] ਹੈ। ਗ੍ਰੇਟਰ ਲਾਸ ਏਂਜਲਸ ਏਰੀਆ ਅਤੇ ਸੈਨ ਫ੍ਰੈਨਸਿਸਕੋ ਬੇ ਏਰੀਆ ਕ੍ਰਮਵਾਰ 18.7 ਮਿਲੀਅਨ ਅਤੇ 9.7 ਮਿਲੀਅਨ ਵਸਨੀਕਾਂ ਨਾਲ ਦੂਸਰਾ ਅਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲਾ ਸ਼ਹਿਰੀ ਖੇਤਰ ਹੈ।<ref>{{cite web |url=https://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml |title=American FactFinder – Results |publisher=U.S. Census Bureau |website=factfinder.census.gov |access-date=October 24, 2017 |archive-date=ਜਨਵਰੀ 24, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180124024658/https://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml |dead-url=yes }}</ref> ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਦਾ [[ਲਾਸ ਐਂਜਲਸ]] ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ [[ਨਿਊ ਯਾਰਕ ਸਿਟੀ]] ਬਾਅਦ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਦੂਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਵਿੱਚ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਬਾਦੀ ਵਾਲੀ ਕਾਉਂਟੀ, ਲਾਸ ਏਂਜਲਸ ਕਾਉਂਟੀ ਅਤੇ ਖੇਤਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕਾਉਂਟੀ, ਸੈਨ ਬਰਨਾਰਡੀਨੋ ਕਾਉਂਟੀ ਹੈ। ਸੈਨ ਫਰਾਂਸਿਸਕੋ ਦਾ ਸਿਟੀ ਅਤੇ ਕਾਉਂਟੀ ਦੋਵੇਂ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਦੂਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਸੰਘਣੀ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲੇ ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨਿਊ ਯਾਰਕ ਸਿਟੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਤੇ ਪੰਜਵੀਂ-ਸੰਘਣੀ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲੀ ਕਾਉਂਟੀ ਹੈ। ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ, ਜਿਸਦਾ ਕੁੱਲ ਰਾਜ ਉਤਪਾਦ $ 3.0 ਟ੍ਰਿਲੀਅਨ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਹੋਰ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੇ ਰਾਜ ਨਾਲੋਂ ਵੱਡਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਉਪ-ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਹੈ।<ref>{{cite web |url=https://www.bea.gov/system/files/2019-04/qgdpstate0519_4.pdf |title=GDP by State {{!}} U.S. Bureau of Economic Analysis (BEA) |website=BEA.gov |access-date=September 19, 2018 |archive-date=ਫ਼ਰਵਰੀ 28, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190228192007/https://www.bea.gov/system/files/2019-02/qgdpstate0219.pdf |url-status=dead }}</ref> ਜੇ ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਦੇਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਪੰਜਵੀਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ([[ਯੂਨਾਈਟਡ ਕਿੰਗਡਮ]], [[ਫਰਾਂਸ]], ਜਾਂ [[ਭਾਰਤ]] ਨਾਲੋਂ ਵੱਡੀ) ਅਤੇ 2017 ਤੱਕ 36 ਵਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ।<ref>{{cite web |url= https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2017/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=47&pr.y=12&sy=2017&ey=2017&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=512,946,914,137,612,546,614,962,311,674,213,676,911,548,193,556,122,678,912,181,313,867,419,682,513,684,316,273,913,868,124,921,339,948,638,943,514,686,218,688,963,518,616,728,223,836,516,558,918,138,748,196,618,278,624,692,522,694,622,142,156,449,626,564,628,565,228,283,924,853,233,288,632,293,636,566,634,964,238,182,662,359,960,453,423,968,935,922,128,714,611,862,321,135,243,716,248,456,469,722,253,942,642,718,643,724,939,576,644,936,819,961,172,813,132,726,646,199,648,733,915,184,134,524,652,361,174,362,328,364,258,732,656,366,654,734,336,144,263,146,268,463,532,528,944,923,176,738,534,578,536,537,429,742,433,866,178,369,436,744,136,186,343,925,158,869,439,746,916,926,664,466,826,112,542,111,967,298,443,927,917,846,544,299,941,582,446,474,666,754,668,698,672&s=NGDPD&grp=0&a=|title=Report for Selected Countries and Subjects |website=Imf.org |access-date=November 29, 2017}}</ref> ਗ੍ਰੇਟਰ ਲਾਸ ਏਂਜਲਸ ਏਰੀਆ ਅਤੇ ਸੈਨ ਫ੍ਰਾਂਸਿਸਕੋ ਬੇ ਏਰੀਆ ਨਿਊ ਯਾਰਕ ਦੇ ਮਹਾਨਗਰ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਦੂਜੀ ਅਤੇ ਤੀਜੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸ਼ਹਿਰੀ ਆਰਥਿਕਤਾ (ਕ੍ਰਮਵਾਰ $1.253&nbsp;ਟ੍ਰਿਲੀਅਨ ਅਤੇ $907&nbsp;ਬਿਲੀਅਨ) ਹਨ।<ref name=":2">{{cite web |url= http://www.bea.gov/data/gdp/gdp-metropolitan-area|title=GDP by Metropolitan Area {{!}} U.S. Bureau of Economic Analysis (BEA)|website=Bea.gov|language=en|access-date=September 19, 2018}}</ref> ਸੈਨ ਫ੍ਰਾਂਸਿਸਕੋ ਬੇ ਏਰੀਆ ਪੀਐਸਏ ਕੋਲ 2017 ਵਿੱਚ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਕੁੱਲ ਘਰੇਲੂ ਉਤਪਾਦ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਅਕਤੀ ($ 94,000) ਵੱਡੇ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਅੰਕੜਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਨ<ref name=":2" /> ਅਤੇ ਮਾਰਕੀਟ ਪੂੰਜੀਕਰਣ ਦੁਆਰਾ ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਦਸ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀਆਂ ਕੰਪਨੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤਿੰਨ<ref>{{cite web |url= https://www.pwc.com/gx/en/services/audit-assurance/publications/global-top-100-companies-2018.html |title=Global Top 100 Companies 2018 |date=|website=PwC Global |access-date=}}</ref> ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਦਸ ਸਭ ਤੋਂ ਅਮੀਰ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਚਾਰ ਦਾ ਘਰ ਹੈ।<ref>{{cite news |url= https://www.bloomberg.com/billionaires |title=Bloomberg Billionaires Index |work=Bloomberg.com |access-date=October 24, 2017}}</ref> ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਸਭਿਆਚਾਰ [[ਪਾਪੂਲਰ ਸਭਿਆਚਾਰ]], [[ਸੰਚਾਰ]], [[ਜਾਣਕਾਰੀ]], [[ਨਵਰੀਤ|ਨਵੀਨਤਾ]], ਵਾਤਾਵਰਣਵਾਦ, [[ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰ]], [[ਸਿਆਸਤ]] ਅਤੇ [[ਮਨੋਰੰਜਨ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗਲੋਬਲ ਟ੍ਰੈਂਡਸੇਟਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਜ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਪਰਵਾਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਭਰ ਦੇ ਹੋਰ ਖੇਤਰਾਂ ਤੋਂ ਭੋਜਨ, ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਏਕੀਕ੍ਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਮਰੀਕੀ ਫਿਲਮ ਉਦਯੋਗ, [[ਹਿੱਪੀ]] ਕਾਊਂਟਰਕਲਚਰ, [[ਫਾਸਟ ਫੂਡ]], [[ਬੀਚ]] ਅਤੇ ਕਾਰ ਸਭਿਆਚਾਰ, [[ਇੰਟਰਨੈਟ]]<ref>{{cite web |url= http://calwatchdog.com/2014/03/13/happy-25th-anniversary-world-wide-web/ |title=Happy 25th anniversary, World Wide Web |publisher=CalWatchdog.com}}</ref> ਅਤੇ [[ਨਿੱਜੀ ਕੰਪਿਊਟਰ]],<ref>{{cite web |url= https://www.businessinsider.com/most-important-invention-from-each-state-2017-6|title=The most important invention from every state|first=Chris|last=Weller|website=Business Insider}}</ref> ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite web |url= https://www.onlyinyourstate.com/southern-california/10-inventions-from-southern-ca/|title=Some People Don't Know These 10 Things Came From Southern California|website=OnlyInYourState}}</ref><ref>{{cite web |url= https://matadornetwork.com/read/15-things-world-needs-thanking-california/|title=15 Things the world needs to be thanking California for|website=Matador Network}}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{Commons|California|ਕੈਲੀਫ਼ੋਰਨੀਆ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਰਾਜ]] kgs8wob3luxzfuizpg7jfrlqqxqng67 0 6096 838956 654258 2026-05-08T13:23:05Z Xqbot 927 Fixing double redirect from [[ਰਾਇਲ ਚੈਲੇਂਜਰਸ ਬੰਗਲੌਰ]] to [[ਰਾਇਲ ਚੈਲੇਂਜਰਜ਼ ਬੰਗਲੁਰੂ]] 838956 wikitext text/x-wiki #ਰੀਡਾਇਰੈਕਟ [[ਰਾਇਲ ਚੈਲੇਂਜਰਜ਼ ਬੰਗਲੁਰੂ]] 3kwgqbrvj6g3r7zyxdbtzrqnupkjjxh 1 7638 838935 654256 2026-05-08T12:06:49Z Kuldeepburjbhalaike 18176 Kuldeepburjbhalaike ਨੇ ਸਫ਼ਾ [[ਗੱਲ-ਬਾਤ:ਰਾਇਲ ਚੈਲੇਂਜਰਸ ਬੰਗਲੌਰ]] ਨੂੰ [[ਗੱਲ-ਬਾਤ:ਰਾਇਲ ਚੈਲੇਂਜਰਜ਼ ਬੰਗਲੁਰੂ]] ’ਤੇ ਭੇਜਿਆ 546638 wikitext text/x-wiki {{talkheader}} == ਸਫ਼ੇ ਦੇ ਗਲਤ ਨਾਮ ਸੰਬੰਧੀ == ਇਸ ਸਫ਼ੇ ਦਾ ਨਾਂ ਗਲਤ ਹੈ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਗੁਜ਼ਾਰਿਸ਼ ਹੈ ਕਿ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਇਸ ਪੰਨੇ ਦਾ ਨਾਂ ਬਦਲ ਕੇ '''ਰਾੱਇਲ ਚੇਲੈਂਜਰਜ਼ ਬੰਗਲੌਰ''' ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। bpca8kj5vgbpw7xxax3xxadqcn2h8ep 0 14054 838995 818259 2026-05-08T23:09:43Z Charan Gill 4603 838995 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer <!-- For more information see [[:Template:Infobox Writer/doc]]. --> | name = ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਦਿਲ <!-- Deleting this line will use the article title as the page name. --> | image = Lal-singh-dil-photo-by-amarjit-chandan 4.jpg | image_size = | alt = ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਦਿਲ | caption = ਸਮਰਾਲਾ, 1993, ਅਮਰਜੀਤ ਚੰਦਨ ਨੇ ਲਾਹੀ | pseudonym = | birth_name = ਲਾਲ ਸਿੰਘ | birth_date = {{Birth date |1943|04|11|df=yes}} | birth_place = ਘੁੰਗਰਾਲੀ ਸਿੱਖਾਂ, ਲਾਗੇ ਸਮਰਾਲਾ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲੁਧਿਆਣਾ, ਪੰਜਾਬ, ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ। | death_date = {{Death date and age|2007|08|14|1943|04|11|df=yes}} | death_place = [[ਲੁਧਿਆਣਾ]], ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ | resting_place = | occupation = ਕਵੀ, ਉਜਰਤੀ ਮਜ਼ਦੂਰ, ਚੌਕੀਦਾਰ, ਖੇਤ ਮਜਦੂਰ, ਰਸੋਈਆ, ਚਾਹ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ਦਾ ਮਾਲਕ | language = ਪੰਜਾਬੀ | nationality = | ethnicity = [[ਚਮਾਰ]], [[ਸਿੱਖੀ]] ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ, ਬਾਅਦ ਨੂੰ [[ਇਸਲਾਮ]] ਆਪਣਾ ਲਿਆ। | citizenship = ਭਾਰਤੀ | education = ਦਸ ਪਾਸ, ਕਾਲਜ ਪੜ੍ਹਿਆ, ਟੀਚਰ ਟਰੇਨਿੰਗ ਕੋਰਸ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ ਅਤੇ [[ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ]] ਦੇ ਆਨਰਜ਼ ਕੋਰਸ ਦਾ ਯਤਨ ਪਰ ਪੂਰਾ ਕੋਈ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। | alma_mater = | period = | genre = | subject = | movement = | notableworks = ''ਸਤਲੁਜ ਦੀ ਹਵਾ'' (1972), ''ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸੂਰਜ'' (1973), ''ਸੱਥਰ'' (1997), ਸਵੈ ਜੀਵਨੀ (''ਦਾਸਤਾਨ'') ਅਤੇ ''ਬਿੱਲਾ ਅੱਜ ਫਿਰ ਆਇਆ'' (ਲੰਮੀ ਬਿਰਤਾਂਤਕ ਕਵਿਤਾ) | spouse = | partner = | children = | relatives = | influences = | influenced = | awards = | signature = | signature_alt = | website = <!-- www.example.com --> | portaldisp = }} '''ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਦਿਲ''' (11 ਅਪ੍ਰੈਲ 1943<ref>{{cite web | url=http://www.penguinbooksindia.com/en/content/lal-singh-dil | title=Poet of the Revolution Lal Singh Dil | author=Nirupama Dutt}}</ref>–14 ਅਗਸਤ 2007)<ref>{{cite web | url=http://pratilipi.in/2010/01/poet-of-the-flaming-sutlej-lal-singh-dil-1943-2007-nirupama-dutt/ | title=Poet of the Flaming Sutlej – Lal Singh Dil | author=Nirupama Dutt | access-date=2013-01-22 | archive-date=2016-03-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160305141053/http://pratilipi.in/2010/01/poet-of-the-flaming-sutlej-lal-singh-dil-1943-2007-nirupama-dutt/ | url-status=dead }}</ref> [[ਨਕਸਲਬਾੜੀ]] ਦੌਰ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵੀ ਸੀ। ==ਜੀਵਨ== ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਦਿਲ ਦਾ ਜਨਮ 11 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1943 <ref>ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਦਿਲ ਸੰਕਲਪ ਤੇ ਸਮੀਖਿਆ , ਡਾ ਐਸ ਤਰਸੇਮ , ਲੋਕਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ,ਚੰੜੀਗੜ , 2006 </ref>ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਚਿੰਤ ਕੌਰ ਤੇ ਪਿਤਾ ਰੌਣਕੀ ਰਾਮ, ਪਿੰਡ [[ਘੁੰਗਰਾਲੀ ਸਿੱਖਾਂ,]] [[ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲੁਧਿਆਣਾ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। [[ਦਲਿਤ]] ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਦਿਲ ਨੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨਿਰਬਾਹ ਕਰਨ ਲਈ ਛੋਟੇ-ਮੋਟੇ ਕੰਮ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਕੁਝ ਦੇਰ ਯੂ.ਪੀ. ਵਿੱਚ ਵੀ ਰਿਹਾ। ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਦਿਲ [[ਨਕਸਲਬਾੜੀ ਕਾਵਿ-ਲਹਿਰ]] ਨਾਲ ਤੂਫਾਨ ਵਾਂਗ ਉੱਠਿਆ [[ਕਵੀ]] ਸੀ। ==ਸਿੱਖਿਆ== ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਦਿਲ ਨੇ 1960-61 ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰੀ ਸਕੂਲ, [[ਸਮਰਾਲਾ]] ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਦੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਪਾਸ ਕੀਤੀ। ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਕਰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਆਪਣੇ ਕਬੀਲੇ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦਸਵੀਂ ਜਮਾਤ ਪਾਸ ਕਰਕੇ ਕਾਲਜ ਜਾਣ ਵਾਲ਼ਾ ਬਣਿਆ।<ref>Dutt 2012, Introduction p.xxxiv</ref> ਉਹ ਖੰਨੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਏਐਸ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਇਆ। ਪਰ ਇਕ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਉਸਨੇ ਕਾਲਜ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਨੇ 1964 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੋਰ ਨੇੜਲੇ ਕਸਬੇ [[ਬਹਿਲੋਲਪੁਰ]] ਦੇ ਐਸਐਚਐਸ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਜੂਨੀਅਰ ਟੀਚਰਸ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ਕੋਰਸ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲਾ ਲਿਆ, ਪਰ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਕੋਰਸ ਪੂਰਾ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਆਨਰਜ਼ ਕੋਰਸ, ਗਿਆਨੀ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਿਤਾਇਆ ,ਪਰ ਕੋਰਸ ਪੂਰਾ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਦਿਲ ਨੇ ਖੇਤ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਕੀਤੀ, ਰਾਜ ਮਿਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨਾਲ ਦਿਹਾੜੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਟਿਊਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਕੇ ਆਪਣਾ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ। ==ਵਿਤਕਰਾ== ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਭੇਦਭਾਵ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ 'ਨੀਵੀਂ ਜਾਤ' ਨਾਲ਼ ਸਬੰਧ ਰੱਖਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਉਹ ਆਪਣੀ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ ''ਦਾਸਤਾਨ'' ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪੈਰੇ ਵਿਚ ਲਿਖਦਾ ਹੈ: 'ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਅਗਨੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਇਕ ਚਮਤਕਾਰ ਹੈ, ਕਿ ਮੈਂ ਇਸ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉੱਠ ਸਕਿਆ ਹਾਂ।'<ref>Dutt 2012, p.3</ref> ਉਹ ਅੱਗ ਕੀ ਸੀ ਉਹ ਉਸੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪੈਰੇ ਦੀਆਂ ਅਗਲੀਆਂ ਕੁਝ ਲਾਈਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਉਦਾਹਰਣ ਦੇ ਨਾਲ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਪੰਜ ਜਾਂ ਛੇ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਮਾਸੂਮ ਸੀ ਤਾਂ ਇੱਕ ਜੱਟ ਕਿਸਾਨ ਦੇ ਖੂਹ 'ਤੇ ਨਹਾਉਣ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਘਸੀਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਕੋਰੜੇ ਮਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੁਆਰਾ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 'ਚਮਿਆਰ' ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉੱਚ ਜਾਤੀ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਖੂਹ 'ਤੇ ਨਹਾਉਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਸਕੂਲ ਵਿਚ, ਕਾਲਜ ਵਿਚ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਇਸ 'ਅੱਗ' ਵਿਚ ਧੱਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਉੱਚ ਜਾਤੀ ਦੀ ਲੜਕੀ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।' ਅਮਰਜੀਤ ਚੰਦਨ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ, "ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਦਿਲ ਚਮਾਰਾਂ ਦੇ ਘਰ ਜੰਮਿਆ। ਇਹ ਗੱਲ ਇਹ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਕਈ ਥਾਈਂ ਆਈ ਹੈ। ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ ਵਿਚ ਇਹ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਹੜੇ, ਸਕੂਲ ਤੇ [[ਨਕਸਲੀ ਪਾਰਟੀ]] ਅਤੇ ਫੇਰ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਜਾਤ ਅਭੀਮਾਨ ਬਾਰੇ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ।"<ref>Chandan 1998, p.6</ref> ===ਮਾਨ ਸਨਮਾਨ=== * ਡਾ.ਰਵੀ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਟ੍ਰਸਟ, ਪਟਿਆਲਾ 1994 * ਨਵਚੇਤਨਾ ਕਲਾ ਮੰਚ ਕੰਗਣਵਾਲ * ਸੰਤ ਰਾਮ ਉਦਾਸੀ ਮਿਲੇਨੀਅਮ ਪੁਰਸਕਾਰ 2000 * ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਅਕੈਡਮੀ ਲੁਧਿਆਣਾ * ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਧਾਲੀਵਾਲ ਪੁਰਸਕਾਰ * ਲੋਕ ਮੰਚ, ਬੰਗਾ 1994 * ਨਵਜੋਤ ਸਾਹਿਤ ਸੰਸਥਾ 1994 * ਪਲਸ ਮੰਚ , ਜਲੰਧਰ 1992 * ਸਾਹਿਤ ਸਭਿਆਚਾਰ ਕੇਂਦਰ, ਰੋਪੜ 1992 * ਪਾਸ਼ ਯਾਦਗਾਰੀ ਸੰਸਥਾ, ਜਲੰਧਰ 1994 * ਰੰਗ ਕਰਮੀ ਸਮਰਾਲਾ,1994 * ਪੰਜਾਬ ਸਭਿਆਚਾਰ ਖੇਡ ਮੇਲਾ, ਮਨੌਲੀ 1995 * ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਮੰਚ, ਖੰਨਾ 1997<ref>ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਦਿਲ ਸੰਕਲਪ ਤੇ ਸਮੀਖਿਆ , ਡਾ ਐਸ ਤਰਸੇਮ , ਲੋਕਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ,ਚੰੜੀਗੜ , 2006 </ref> ==ਰਚਨਾਵਾਂ== ===ਕਾਵਿ-ਪੁਸਤਕਾਂ=== * ਸਤਲੁਜ ਦੀ ਹਵਾ (1972) * ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸੂਰਜ (1973) * ਸੱਥਰ (1997) * ਨਾਗ ਲੋਕ (1998) * ਬਿੱਲਾ ਅੱਜ ਫਿਰ ਆਇਆ (ਲੰਮੀ ਬਿਰਤਾਂਤਕ ਕਵਿਤਾ) ===ਸਵੈ ਜੀਵਨੀ=== * ਦਾਸਤਾਨ (1999) ==ਕਾਵਿ ਕਲਾ== ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਦਿਲ ਨਕਸਲਬਾੜੀ ਦੌਰ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ [[ਕਵੀ]] ਹੈ. ਜੋ ਆਪਣੇ ਵੱਖਰੇ ਅਨੁਭਵ ਅਤੇ [[ਵਿਕਲੋਤਰੀ]] ਕਾਵਿ ਸ਼ੈਲੀ ਕਾਰਨ ਲਹਿਰ ਦੇ ਬਾਕੀ ਕਵੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰੇ ਸੁਹਜ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਇਦ ਦਿਲ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਦਾ ਕਾਰਨ ਉਸ ਦੇ ਜੀਵਨ ਅਨੁਭਵ ਦੀ ਦੇਣ ਹੈ। ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਦਿਲ ਦਲਿਤ ਵਰਗ ਦਾ ਗਰੀਬ ਯੁਵਕ ਸੀ। ਜੋ ਨਕਸਲਬਾੜੀ ਦੌਰ ਦੀ ਰਾਜਸੀ ਸਮਝ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਹੋਣੀ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤੰਗੀਆਂ ਤੁਰਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਹੀਣ ਭਾਵਨਾ ਦੀ ਥਾਂ ਸੰਘਰਸ਼ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।<ref>{{cite web | url=http://www.sunday-guardian.com/bookbeat/for-the-revolutionary-poet-pain-begets-poem-begets-pain | title=For the revolutionary poet, pain begets poem begets pain | publisher=sunday-guardian | date=19 ਜਨਵਰੀ 2013 | author=ਭਾਨੁੱਜ ਕੱਪਲ | access-date=2013-01-22 | archive-date=2013-01-23 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130123131603/http://www.sunday-guardian.com/bookbeat/for-the-revolutionary-poet-pain-begets-poem-begets-pain | dead-url=yes }}</ref> ਉਸ ਦੀ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਗ੍ਰਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਉਸ ਨੂੰ ਬਾਕੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਵਰਗ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਅਸਲੀ ਅਰਥ ਦਲਿਤ ਅਤੇ ਦਮਿਤ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਸਮਝ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜਮਾਤੀ ਦੁਸ਼ਮਣ ਪ੍ਰਤੀ ਪ੍ਰਚੰਡ ਨਫ਼ਰਤ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਬਣਤਰ ਬੜੀ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਕੇਵਲ ਜਮਾਤੀ ਵੰਡ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਜਾਤੀ ਵੰਡ ਵੀ ਹੈ। ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਇਸ ਤੱਥ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦਾ ਸੀ, ਕਿ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਕਿਵੇਂ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਨਪੀੜਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ [[ਕਵਿਤਾ]] ਫਾਲਿਆਂ ਤੋਂ ਤਿੱਖੇ ਦੰਦ ਵਿਚਲਾ [[ਵਿਅੰਗ]] ਬਹੁਤ ਹੀ ਤੀਖਣ ਹੈ। ਨਕਸਲਬਾੜੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਹੋਰ ਕਵੀਆਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਦਿਲ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਹੈ, ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਪਿਆਰ ਨੂੰ ਜਮਾਤੀ ਨਜ਼ਰੀਏ ਦੇ ਨਾਲ- ਨਾਲ ਜਾਤੀ ਨਜ਼ਰੀਏ ਵਜੋਂ ਵੀ ਵੇਖਿਆ: ਮੈਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦੀਏ ਪਰ-ਜਾਤ ਕੁੜੀਏ ਸਾਡੇ ਸਕੇ ਮੁਰਦੇ ਵੀ ਇੱਕ ਥਾਂ ਤੇ ਨਹੀਂ ਜਲਾਉਂਦੇ। [[ਇਤਿਹਾਸ]]/[[ਮਿਥਿਹਾਸ]] ਨੂੰ ਨਵ ਅਰਥ ਦੇਣੇ ਨਕਸਲਬਾੜੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਕਵੀਆਂ ਦਾ ਸਾਂਝਾ ਲੱਛਣ ਹੈ। ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਦਿਲ ਦੀ ਕਾਂਗਲਾ ਤੇਲੀ ਮਿਥਿਹਾਸ ਅਧਾਰਿਤ ਲੰਮੀ [[ਬਿਰਤਾਂਤਕ ਕਵਿਤਾ]] ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਬੀਤੀ ਘਟਨਾ ਦੇ ਜਮਾਤੀ ਅਧਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿੱਥੇ [[ਰਾਜਾ ਭੋਜ]] ਕਿਥੇ ਕਾਂਗਲਾ ਦਾ ਜੁਆਬ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜਮਾਤੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟਾਉਣ ਲਈ [[ਸੰਤ ਰਾਮ ਉਦਾਸੀ]] ਵਾਂਗ ਸਿਆਸੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਸਗੋਂ ਉਹ ਚੁੱਪ ਚੁਪੀਤੇ ਕਵਿਤਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਸਿਆਸੀ ਅਰਥਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਅਰਥ ਨਹੀਂ ਲਏ ਜਾ ਸਕਦੇ। ਦਿਲ ਆਪਣੀਆਂ ਸ਼ਾਮ ਦਾ ਰੰਗ, [[ਕੜੇਲੀ ਪਿੰਡ]] ਦੀਆਂ ਵਾਸਣਾਂ, ਨਾਮਾ ਅਤੇ ਜਜ਼ਬੇ ਦੀ ਖੁਦਕਸ਼ੀ ਵਰਗੀਆਂ ਵਿਲੱਖਣ ਅਨੁਭਵ ਅਤੇ ਪ੍ਰਗਟਾਅ ਸ਼ੈਲੀ ਵਾਲੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਕਾਰਨ ਵੱਖਰਾ ਹੀ ਦਿਸਦਾ ਰਹੇਗਾ। ==ਕਾਵਿ-ਵੰਨਗੀ== <poem> '''''ਅਸੀਂ ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਪਹਿਲਵਾਨ''''' ਅਸੀਂ ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਪਹਿਲਵਾਨ ਸਵੇਰੇ ਹੀ ਕਸ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ ਲੰਗੋਟੇ ਲੜਨ ਲਈ ਭੁਖ ਨੰਗ ਨਾਲ ਜੋੜ ਤੋੜ ਜੋੜ ਤੋੜ ਕਰਦੇ ਰਹਿਣਾ ਸਾਰੀ ਕਸਰਤ ਹੈ। ਦਾਅ ਬਹੁਤ ਡਾਢੇ ਨੇ ਬੋਲਣ ਦੀ ਥਾਂ ਚੁੱਪ ਕਰ ਜਾਣਾ ਪੀਣ ਦੀ ਥਾਂ ਪਿਆਸੇ ਮਰ ਜਾਣਾ ਖਾਣ ਦੀ ਥਾਂ ਕਸਮ ਖਾਣੀ ਲੜਦੇ ਰਹਿਣ ਦੀ। ਪਛਾੜਦੇ ਹਾਂ ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਪਹਿਲਵਾਨ ਗਰਦਣ ਤੇ ਗੋਡਾ ਧਰਕੇ ਖੇਤ ਪਏ ਗਧੇ ਵਾਲੀ ਜੂਨ ਭੁਗਤਦੇ ਹਾਂ ਪਰ ਤਾਂ ਵੀ ਅਸੀਂ ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਪਹਿਲਵਾਨ ਸਵੇਰੇ ਹੀ ਕਸ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ ਲੰਗੋਟੇ।<ref>{{Cite web |url=http://www.despardestimes.com/poems/20184/ |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2013-01-22 |archive-date=2021-06-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210619113452/https://www.despardestimes.com/poems/20184/ |url-status=dead }}</ref> </poem> 14 ਅਗਸਤ, 2007 ਨੂੰ ਉਸਦਾ ਆਂਤੜੀਆਂ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਕਾਰਨ [[ਦਇਆਨੰਦ ਮੈਡੀਕਲ ਹਸਪਤਾਲ]] ਵਿੱਚ ਦਿਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਕਵੀ]] qbkek43mlwansbzyy2y071gfyj5o5fy 838996 838995 2026-05-08T23:12:00Z Charan Gill 4603 838996 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer <!-- For more information see [[:Template:Infobox Writer/doc]]. --> | name = ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਦਿਲ <!-- Deleting this line will use the article title as the page name. --> | image = Lal-singh-dil-photo-by-amarjit-chandan 4.jpg | image_size = | alt = ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਦਿਲ | caption = ਸਮਰਾਲਾ, 1993, ਅਮਰਜੀਤ ਚੰਦਨ ਨੇ ਲਾਹੀ | pseudonym = | birth_name = ਲਾਲ ਸਿੰਘ | birth_date = {{Birth date |1943|04|11|df=yes}} | birth_place = ਘੁੰਗਰਾਲੀ ਸਿੱਖਾਂ, ਲਾਗੇ ਸਮਰਾਲਾ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲੁਧਿਆਣਾ, ਪੰਜਾਬ, ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ। | death_date = {{Death date and age|2007|08|14|1943|04|11|df=yes}} | death_place = [[ਲੁਧਿਆਣਾ]], ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ | resting_place = | occupation = ਕਵੀ, ਉਜਰਤੀ ਮਜ਼ਦੂਰ, ਚੌਕੀਦਾਰ, ਖੇਤ ਮਜਦੂਰ, ਰਸੋਈਆ, ਚਾਹ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ਦਾ ਮਾਲਕ | language = ਪੰਜਾਬੀ | nationality = | ethnicity = [[ਚਮਾਰ]], [[ਸਿੱਖੀ]] ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ, ਬਾਅਦ ਨੂੰ [[ਇਸਲਾਮ]] ਆਪਣਾ ਲਿਆ। | citizenship = ਭਾਰਤੀ | education = ਦਸ ਪਾਸ, ਕਾਲਜ ਪੜ੍ਹਿਆ, ਟੀਚਰ ਟਰੇਨਿੰਗ ਕੋਰਸ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ ਅਤੇ [[ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ]] ਦੇ ਆਨਰਜ਼ ਕੋਰਸ ਦਾ ਯਤਨ ਪਰ ਪੂਰਾ ਕੋਈ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। | alma_mater = | period = | genre = | subject = | movement = | notableworks = ''ਸਤਲੁਜ ਦੀ ਹਵਾ'' (1972), ''ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸੂਰਜ'' (1973), ''ਸੱਥਰ'' (1997), ਸਵੈ ਜੀਵਨੀ (''ਦਾਸਤਾਨ'') ਅਤੇ ''ਬਿੱਲਾ ਅੱਜ ਫਿਰ ਆਇਆ'' (ਲੰਮੀ ਬਿਰਤਾਂਤਕ ਕਵਿਤਾ) | spouse = | partner = | children = | relatives = | influences = | influenced = | awards = | signature = | signature_alt = | website = <!-- www.example.com --> | portaldisp = }} '''ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਦਿਲ''' (11 ਅਪ੍ਰੈਲ 1943<ref>{{cite web | url=http://www.penguinbooksindia.com/en/content/lal-singh-dil | title=Poet of the Revolution Lal Singh Dil | author=Nirupama Dutt}}</ref>–14 ਅਗਸਤ 2007)<ref>{{cite web | url=http://pratilipi.in/2010/01/poet-of-the-flaming-sutlej-lal-singh-dil-1943-2007-nirupama-dutt/ | title=Poet of the Flaming Sutlej – Lal Singh Dil | author=Nirupama Dutt | access-date=2013-01-22 | archive-date=2016-03-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160305141053/http://pratilipi.in/2010/01/poet-of-the-flaming-sutlej-lal-singh-dil-1943-2007-nirupama-dutt/ | url-status=dead }}</ref> [[ਨਕਸਲੀ-ਮਾਓਵਾਦੀ ਬਗਾਵਤ|ਨਕਸਲਬਾੜੀ]] ਦੌਰ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵੀ ਸੀ। ==ਜੀਵਨ== ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਦਿਲ ਦਾ ਜਨਮ 11 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1943 <ref>ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਦਿਲ ਸੰਕਲਪ ਤੇ ਸਮੀਖਿਆ , ਡਾ ਐਸ ਤਰਸੇਮ , ਲੋਕਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ,ਚੰੜੀਗੜ , 2006 </ref>ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਚਿੰਤ ਕੌਰ ਤੇ ਪਿਤਾ ਰੌਣਕੀ ਰਾਮ, ਪਿੰਡ [[ਘੁੰਗਰਾਲੀ ਸਿੱਖਾਂ,]] [[ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲੁਧਿਆਣਾ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। [[ਦਲਿਤ]] ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਦਿਲ ਨੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨਿਰਬਾਹ ਕਰਨ ਲਈ ਛੋਟੇ-ਮੋਟੇ ਕੰਮ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਕੁਝ ਦੇਰ ਯੂ.ਪੀ. ਵਿੱਚ ਵੀ ਰਿਹਾ। ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਦਿਲ [[ਨਕਸਲਬਾੜੀ ਕਾਵਿ-ਲਹਿਰ]] ਨਾਲ ਤੂਫਾਨ ਵਾਂਗ ਉੱਠਿਆ [[ਕਵੀ]] ਸੀ। ==ਸਿੱਖਿਆ== ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਦਿਲ ਨੇ 1960-61 ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰੀ ਸਕੂਲ, [[ਸਮਰਾਲਾ]] ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਦੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਪਾਸ ਕੀਤੀ। ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਕਰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਆਪਣੇ ਕਬੀਲੇ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦਸਵੀਂ ਜਮਾਤ ਪਾਸ ਕਰਕੇ ਕਾਲਜ ਜਾਣ ਵਾਲ਼ਾ ਬਣਿਆ।<ref>Dutt 2012, Introduction p.xxxiv</ref> ਉਹ ਖੰਨੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਏਐਸ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਇਆ। ਪਰ ਇਕ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਉਸਨੇ ਕਾਲਜ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਨੇ 1964 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੋਰ ਨੇੜਲੇ ਕਸਬੇ [[ਬਹਿਲੋਲਪੁਰ]] ਦੇ ਐਸਐਚਐਸ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਜੂਨੀਅਰ ਟੀਚਰਸ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ਕੋਰਸ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲਾ ਲਿਆ, ਪਰ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਕੋਰਸ ਪੂਰਾ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਆਨਰਜ਼ ਕੋਰਸ, ਗਿਆਨੀ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਿਤਾਇਆ ,ਪਰ ਕੋਰਸ ਪੂਰਾ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਦਿਲ ਨੇ ਖੇਤ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਕੀਤੀ, ਰਾਜ ਮਿਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨਾਲ ਦਿਹਾੜੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਟਿਊਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਕੇ ਆਪਣਾ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ। ==ਵਿਤਕਰਾ== ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਭੇਦਭਾਵ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ 'ਨੀਵੀਂ ਜਾਤ' ਨਾਲ਼ ਸਬੰਧ ਰੱਖਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਉਹ ਆਪਣੀ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ ''ਦਾਸਤਾਨ'' ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪੈਰੇ ਵਿਚ ਲਿਖਦਾ ਹੈ: 'ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਅਗਨੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਇਕ ਚਮਤਕਾਰ ਹੈ, ਕਿ ਮੈਂ ਇਸ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉੱਠ ਸਕਿਆ ਹਾਂ।'<ref>Dutt 2012, p.3</ref> ਉਹ ਅੱਗ ਕੀ ਸੀ ਉਹ ਉਸੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪੈਰੇ ਦੀਆਂ ਅਗਲੀਆਂ ਕੁਝ ਲਾਈਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਉਦਾਹਰਣ ਦੇ ਨਾਲ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਪੰਜ ਜਾਂ ਛੇ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਮਾਸੂਮ ਸੀ ਤਾਂ ਇੱਕ ਜੱਟ ਕਿਸਾਨ ਦੇ ਖੂਹ 'ਤੇ ਨਹਾਉਣ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਘਸੀਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਕੋਰੜੇ ਮਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੁਆਰਾ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 'ਚਮਿਆਰ' ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉੱਚ ਜਾਤੀ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਖੂਹ 'ਤੇ ਨਹਾਉਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਸਕੂਲ ਵਿਚ, ਕਾਲਜ ਵਿਚ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਇਸ 'ਅੱਗ' ਵਿਚ ਧੱਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਉੱਚ ਜਾਤੀ ਦੀ ਲੜਕੀ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।' ਅਮਰਜੀਤ ਚੰਦਨ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ, "ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਦਿਲ ਚਮਾਰਾਂ ਦੇ ਘਰ ਜੰਮਿਆ। ਇਹ ਗੱਲ ਇਹ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਕਈ ਥਾਈਂ ਆਈ ਹੈ। ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ ਵਿਚ ਇਹ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਹੜੇ, ਸਕੂਲ ਤੇ [[ਨਕਸਲੀ ਪਾਰਟੀ]] ਅਤੇ ਫੇਰ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਜਾਤ ਅਭੀਮਾਨ ਬਾਰੇ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ।"<ref>Chandan 1998, p.6</ref> ===ਮਾਨ ਸਨਮਾਨ=== * ਡਾ.ਰਵੀ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਟ੍ਰਸਟ, ਪਟਿਆਲਾ 1994 * ਨਵਚੇਤਨਾ ਕਲਾ ਮੰਚ ਕੰਗਣਵਾਲ * ਸੰਤ ਰਾਮ ਉਦਾਸੀ ਮਿਲੇਨੀਅਮ ਪੁਰਸਕਾਰ 2000 * ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਅਕੈਡਮੀ ਲੁਧਿਆਣਾ * ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਧਾਲੀਵਾਲ ਪੁਰਸਕਾਰ * ਲੋਕ ਮੰਚ, ਬੰਗਾ 1994 * ਨਵਜੋਤ ਸਾਹਿਤ ਸੰਸਥਾ 1994 * ਪਲਸ ਮੰਚ , ਜਲੰਧਰ 1992 * ਸਾਹਿਤ ਸਭਿਆਚਾਰ ਕੇਂਦਰ, ਰੋਪੜ 1992 * ਪਾਸ਼ ਯਾਦਗਾਰੀ ਸੰਸਥਾ, ਜਲੰਧਰ 1994 * ਰੰਗ ਕਰਮੀ ਸਮਰਾਲਾ,1994 * ਪੰਜਾਬ ਸਭਿਆਚਾਰ ਖੇਡ ਮੇਲਾ, ਮਨੌਲੀ 1995 * ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਮੰਚ, ਖੰਨਾ 1997<ref>ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਦਿਲ ਸੰਕਲਪ ਤੇ ਸਮੀਖਿਆ , ਡਾ ਐਸ ਤਰਸੇਮ , ਲੋਕਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ,ਚੰੜੀਗੜ , 2006 </ref> ==ਰਚਨਾਵਾਂ== ===ਕਾਵਿ-ਪੁਸਤਕਾਂ=== * ਸਤਲੁਜ ਦੀ ਹਵਾ (1972) * ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸੂਰਜ (1973) * ਸੱਥਰ (1997) * ਨਾਗ ਲੋਕ (1998) * ਬਿੱਲਾ ਅੱਜ ਫਿਰ ਆਇਆ (ਲੰਮੀ ਬਿਰਤਾਂਤਕ ਕਵਿਤਾ) ===ਸਵੈ ਜੀਵਨੀ=== * ਦਾਸਤਾਨ (1999) ==ਕਾਵਿ ਕਲਾ== ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਦਿਲ ਨਕਸਲਬਾੜੀ ਦੌਰ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ [[ਕਵੀ]] ਹੈ. ਜੋ ਆਪਣੇ ਵੱਖਰੇ ਅਨੁਭਵ ਅਤੇ [[ਵਿਕਲੋਤਰੀ]] ਕਾਵਿ ਸ਼ੈਲੀ ਕਾਰਨ ਲਹਿਰ ਦੇ ਬਾਕੀ ਕਵੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰੇ ਸੁਹਜ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਇਦ ਦਿਲ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਦਾ ਕਾਰਨ ਉਸ ਦੇ ਜੀਵਨ ਅਨੁਭਵ ਦੀ ਦੇਣ ਹੈ। ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਦਿਲ ਦਲਿਤ ਵਰਗ ਦਾ ਗਰੀਬ ਯੁਵਕ ਸੀ। ਜੋ ਨਕਸਲਬਾੜੀ ਦੌਰ ਦੀ ਰਾਜਸੀ ਸਮਝ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਹੋਣੀ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤੰਗੀਆਂ ਤੁਰਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਹੀਣ ਭਾਵਨਾ ਦੀ ਥਾਂ ਸੰਘਰਸ਼ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।<ref>{{cite web | url=http://www.sunday-guardian.com/bookbeat/for-the-revolutionary-poet-pain-begets-poem-begets-pain | title=For the revolutionary poet, pain begets poem begets pain | publisher=sunday-guardian | date=19 ਜਨਵਰੀ 2013 | author=ਭਾਨੁੱਜ ਕੱਪਲ | access-date=2013-01-22 | archive-date=2013-01-23 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130123131603/http://www.sunday-guardian.com/bookbeat/for-the-revolutionary-poet-pain-begets-poem-begets-pain | dead-url=yes }}</ref> ਉਸ ਦੀ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਗ੍ਰਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਉਸ ਨੂੰ ਬਾਕੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਵਰਗ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਅਸਲੀ ਅਰਥ ਦਲਿਤ ਅਤੇ ਦਮਿਤ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਸਮਝ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜਮਾਤੀ ਦੁਸ਼ਮਣ ਪ੍ਰਤੀ ਪ੍ਰਚੰਡ ਨਫ਼ਰਤ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਬਣਤਰ ਬੜੀ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਕੇਵਲ ਜਮਾਤੀ ਵੰਡ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਜਾਤੀ ਵੰਡ ਵੀ ਹੈ। ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਇਸ ਤੱਥ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦਾ ਸੀ, ਕਿ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਕਿਵੇਂ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਨਪੀੜਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ [[ਕਵਿਤਾ]] ਫਾਲਿਆਂ ਤੋਂ ਤਿੱਖੇ ਦੰਦ ਵਿਚਲਾ [[ਵਿਅੰਗ]] ਬਹੁਤ ਹੀ ਤੀਖਣ ਹੈ। ਨਕਸਲਬਾੜੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਹੋਰ ਕਵੀਆਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਦਿਲ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਹੈ, ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਪਿਆਰ ਨੂੰ ਜਮਾਤੀ ਨਜ਼ਰੀਏ ਦੇ ਨਾਲ- ਨਾਲ ਜਾਤੀ ਨਜ਼ਰੀਏ ਵਜੋਂ ਵੀ ਵੇਖਿਆ: ਮੈਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦੀਏ ਪਰ-ਜਾਤ ਕੁੜੀਏ ਸਾਡੇ ਸਕੇ ਮੁਰਦੇ ਵੀ ਇੱਕ ਥਾਂ ਤੇ ਨਹੀਂ ਜਲਾਉਂਦੇ। [[ਇਤਿਹਾਸ]]/[[ਮਿਥਿਹਾਸ]] ਨੂੰ ਨਵ ਅਰਥ ਦੇਣੇ ਨਕਸਲਬਾੜੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਕਵੀਆਂ ਦਾ ਸਾਂਝਾ ਲੱਛਣ ਹੈ। ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਦਿਲ ਦੀ ਕਾਂਗਲਾ ਤੇਲੀ ਮਿਥਿਹਾਸ ਅਧਾਰਿਤ ਲੰਮੀ [[ਬਿਰਤਾਂਤਕ ਕਵਿਤਾ]] ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਬੀਤੀ ਘਟਨਾ ਦੇ ਜਮਾਤੀ ਅਧਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿੱਥੇ [[ਰਾਜਾ ਭੋਜ]] ਕਿਥੇ ਕਾਂਗਲਾ ਦਾ ਜੁਆਬ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜਮਾਤੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟਾਉਣ ਲਈ [[ਸੰਤ ਰਾਮ ਉਦਾਸੀ]] ਵਾਂਗ ਸਿਆਸੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਸਗੋਂ ਉਹ ਚੁੱਪ ਚੁਪੀਤੇ ਕਵਿਤਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਸਿਆਸੀ ਅਰਥਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਅਰਥ ਨਹੀਂ ਲਏ ਜਾ ਸਕਦੇ। ਦਿਲ ਆਪਣੀਆਂ ਸ਼ਾਮ ਦਾ ਰੰਗ, [[ਕੜੇਲੀ ਪਿੰਡ]] ਦੀਆਂ ਵਾਸਣਾਂ, ਨਾਮਾ ਅਤੇ ਜਜ਼ਬੇ ਦੀ ਖੁਦਕਸ਼ੀ ਵਰਗੀਆਂ ਵਿਲੱਖਣ ਅਨੁਭਵ ਅਤੇ ਪ੍ਰਗਟਾਅ ਸ਼ੈਲੀ ਵਾਲੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਕਾਰਨ ਵੱਖਰਾ ਹੀ ਦਿਸਦਾ ਰਹੇਗਾ। ==ਕਾਵਿ-ਵੰਨਗੀ== <poem> '''''ਅਸੀਂ ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਪਹਿਲਵਾਨ''''' ਅਸੀਂ ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਪਹਿਲਵਾਨ ਸਵੇਰੇ ਹੀ ਕਸ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ ਲੰਗੋਟੇ ਲੜਨ ਲਈ ਭੁਖ ਨੰਗ ਨਾਲ ਜੋੜ ਤੋੜ ਜੋੜ ਤੋੜ ਕਰਦੇ ਰਹਿਣਾ ਸਾਰੀ ਕਸਰਤ ਹੈ। ਦਾਅ ਬਹੁਤ ਡਾਢੇ ਨੇ ਬੋਲਣ ਦੀ ਥਾਂ ਚੁੱਪ ਕਰ ਜਾਣਾ ਪੀਣ ਦੀ ਥਾਂ ਪਿਆਸੇ ਮਰ ਜਾਣਾ ਖਾਣ ਦੀ ਥਾਂ ਕਸਮ ਖਾਣੀ ਲੜਦੇ ਰਹਿਣ ਦੀ। ਪਛਾੜਦੇ ਹਾਂ ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਪਹਿਲਵਾਨ ਗਰਦਣ ਤੇ ਗੋਡਾ ਧਰਕੇ ਖੇਤ ਪਏ ਗਧੇ ਵਾਲੀ ਜੂਨ ਭੁਗਤਦੇ ਹਾਂ ਪਰ ਤਾਂ ਵੀ ਅਸੀਂ ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਪਹਿਲਵਾਨ ਸਵੇਰੇ ਹੀ ਕਸ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ ਲੰਗੋਟੇ।<ref>{{Cite web |url=http://www.despardestimes.com/poems/20184/ |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2013-01-22 |archive-date=2021-06-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210619113452/https://www.despardestimes.com/poems/20184/ |url-status=dead }}</ref> </poem> 14 ਅਗਸਤ, 2007 ਨੂੰ ਉਸਦਾ ਆਂਤੜੀਆਂ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਕਾਰਨ [[ਦਇਆਨੰਦ ਮੈਡੀਕਲ ਹਸਪਤਾਲ]] ਵਿੱਚ ਦਿਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਕਵੀ]] jjgjw8kfqp8dd72huzzomsyk3pfs2go 0 15598 838958 810131 2026-05-08T13:43:01Z Tamanpreet Kaur 26648 /* ਅਕਰਮਕ ਕਿਰਿਆ */ 838958 wikitext text/x-wiki '''ਕਿਰਿਆ''' ਵਾਕ-ਵਿਉਂਤ ਵਿੱਚ ਕੋਈ [[ਸ਼ਬਦ]] ਜਾਂ ਸ਼ਬਦ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਦੇ ਹੋਣ (ਲਿਆਓ, ਪੜ੍ਹੋ, ਚੱਲੋ, ਦੌੜੋ, ਸਿੱਖੋ), ਕਿਸੇ ਘਟਨਾ (ਵਾਪਰਨਾ, ਬਣਨਾ), ਜਾਂ ਹੋਣ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। (ਹੋਣਾ, ਮੌਜੂਦ ਹੋਣਾ, ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਣਾ) ਦਾ ਲਖਾਇਕ ਹੋਵੇ। ==ਧਾਤੂ== ਕਿਰਿਆ ਦਾ ਮੂਲ ਰੂਪ ਧਾਤੂ ਅਖਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ - ਲਿਖ, ਪੜ੍ਹ, ਜਾ, ਖਾ, ਗਾ, ਰੋ, ਆਦਿ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਧਾਤੂਆਂ ਤੋਂ ਲਿਖਦਾ, ਪੜ੍ਹਦਾ, ਆਦਿ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ। ==ਕਿਰਿਆ ਦੇ ਭੇਦ== ਕਿਰਿਆ ਦੇ ਦੋ ਭੇਦ ਹਨ - * ਅਕਰਮਕ ਕਿਰਿਆ। * ਸਕਰਮਕ ਕਿਰਿਆ। ===ਅਕਰਮਕ ਕਿਰਿਆ=== ਜਿਹਨਾਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਰਤਾ ਉੱਤੇ ਹੀ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਉਹ ਅਕਰਮਕ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਅਕਰਮਕ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਕਰਮ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਅਕਰਮਕ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਉਦਾਹਰਨ ਹਨ- #ਬੱਚਾ ਖੇਡਦਾ ਹੈ #ਬਸ ਚੱਲਦੀ ਹੈ। ਆਦਿ ਜਿਹਨਾਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਰਤਾ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ ਕਰਮ ਉੱਤੇ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਕਰਮਕ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕਰਮ ਦਾ ਹੋਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਦਾਹਰਨ : * ਮੀਰਾ ਫਲ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ। * ਭੌਰਾ ਫੁੱਲਾਂ ਦਾ ਰਸ ਪੀਂਦਾ ਹੈ। ਆਦਿ ==ਪ੍ਰਯੋਗ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਕਿਰਿਆ ਦੇ ਭੇਦ== ਪ੍ਰਯੋਗ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਕਿਰਿਆ ਦੇ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਪੰਜ ਭੇਦ ਹਨ - ===ਆਮ ਕਿਰਿਆ=== ਜਿੱਥੇ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਕਿਰਿਆ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉੱਥੇ ਆਮ ਕਿਰਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ – *ਤੁਸੀਂ ਆਏ। *ਉਹ ਨਹਾਇਆ ਆਦਿ। ===ਸੰਯੁਕਤ ਕਿਰਿਆ=== ਜਿੱਥੇ ਦੋ ਅਤੇ ਜਿਆਦਾ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਨਾਲੋ-ਨਾਲ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਸੰਯੁਕਤ ਕਿਰਿਆ ਕਹਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ – *ਮੀਰਾ ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਪੜ੍ਹਨ ਲੱਗੀ। *ਉਹ ਖਾ ਚੁੱਕਿਆ। ===ਨਾਮ ਧਾਤੂ ਕਿਰਿਆ=== ਨਾਂਵ, ਪੜਨਾਂਵ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਬਣੇ ਕਿਰਿਆ ਪਦ ਨੂੰ ਨਾਮਧਾਤੂ ਕਿਰਿਆ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ - ਹਥਿਆਉਣਾ, ਸ਼ਰਮਾਉਣਾ, ਅਪਨਾਉਣਾ, ਝੁਠਲਾਉਣਾ ਆਦਿ। ===ਪ੍ਰੇਰਣਾਰਥਕ ਕਿਰਿਆ=== ਜਿਸ ਕਿਰਿਆ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗੇ ਕਿ ਕਰਤਾ ਆਪ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਨਾ ਕਰ ਕੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੂੰ ਕਾਰਜ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਪ੍ਰੇਰਣਾਰਥਕ ਕਿਰਿਆ ਕਹਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਦੋ ਕਰਤਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ - *ਪ੍ਰੇਰਕ ਕਰਤਾ - ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਣ ਵਾਲਾ। *ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਤਾ - ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਲੈਣ ਵਾਲਾ। ਜਿਵੇਂ - ਸ਼ਿਆਮ ਰਾਣੋ ਤੋਂ ਪੱਤਰ ਲਿਖਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਪੱਤਰ ਤਾਂ ਰਾਣੋ ਲਿਖਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਹਨੂੰ ਲਿਖਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਸ਼ਿਆਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਲਿਖਵਾਉਣਾ’ ਕਿਰਿਆ ਪ੍ਰੇਰਣਾਰਥਕ ਕਿਰਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਆਮ ਪ੍ਰੇਰਕ ਕਰਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਣੋ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਤਾ। ===ਪੂਰਵਕਾਲਿਕ ਕਿਰਿਆ=== ਕਿਸੇ ਕਿਰਿਆ ਵਤੋਂ ਪੂਰਵ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਦੂਜੀ ਕਿਰਿਆ ਪ੍ਰਯੁਕਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਪੂਰਵਕਾਲਿਕ ਕਿਰਿਆ ਕਹਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ - ਮੈਂ ਹੁਣੇ ਸੌਂ ਕੇ ਉਠਿਆ ਹਾਂ। ਇਸ ਵਿੱਚ ‘ਉੱਠਿਆ ਹਾਂ’ ਕਿਰਿਆ ਤੋਂ ਪੂਰਵ ‘ਸੌਂ ਕੇ’ ਕਿਰਿਆ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ‘ਸੌਂ ਕੇ’ ਪੂਰਵਕਾਲਿਕ ਕਿਰਿਆ ਹੈ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ - ਪੂਰਵਕਾਲਿਕ ਕਿਰਿਆ ਜਾਂ ਤਾਂ ਕਿਰਿਆ ਦੇ ਆਮ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਯੁਕਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਧਾਤੂ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ‘ਕੇ’ ਅਤੇ ‘ਕਰ ਕੇ’ ਲਗਾ ਦੇਣ ਨਾਲ ਪੂਰਵਕਾਲਿਕ ਕਿਰਿਆ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ – *ਰਾਕੇਸ਼ ਦੁੱਧ ਪੀਂਦੇ ਹੀ ਸੌਂ ਗਿਆ। *ਲੜਕੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਪੜ੍ਹਕੇ ਜਾਣਗੀਆਂ। [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਆਕਰਨਿਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ‎]] 0iu7ovn9orh21ksfgkvvih0prckd3gb 0 16059 838969 815403 2026-05-08T16:59:35Z Meenukusam 51574 Created by translating the section "Background and personal life" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1350910087|Vyjayanthimala]]" 838969 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | image = Vyjayanthimala at her tribute concert.jpg | caption = ਵੈਜੰਤੀਮਾਲਾ (2011) | name = ਵੈਜੰਤੀਮਾਲਾ | birth_date = {{birth date and age|1933|08|13|df=y}}<ref name="IMDb name|0904537">{{IMDb name|0904537}}</ref> | birth_name =ਵੈਜੰਤੀਮਾਲਾ ਰਮਨ | birth_place = [[ਤ੍ਰਿਪਲੀਕੇਨ]], [[ਮਦਰਾਸ ਪ੍ਰੈਜੀਡੈਂਸੀ]], [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ ]]<br />(ਹੁਣ [[ਥੀਰੂਵਾਲੀਕੇਨੀ]] | height = | occupation = ਅਦਾਕਾਰ, [[ਭਾਰਤੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਡਾਂਸਰ]], [[ਕਾਰਨਾਟਿਕ ਸੰਗੀਤ]], [[ਰਾਜਨੇਤਾ]] | works = | awards = {{ubl|[[ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ]]|[[ਕਲਈਮਮਨੀ]]|{{nowrap|[[ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕੈਡਮੀ ਸਨਮਾਨ]]}}|([[List of awards and nominations received by Vyjayanthimala|See more]])<ref>{{cite news |title=Many told me that I had gotten the award too late, but I believe I'm just getting started: Bala Kondala Rao - Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/visakhapatnam/many-told-me-that-i-had-gotten-the-award-too-late-but-i-believe-im-just-getting-started-bala-kondala-rao/articleshow/62836065.cms |access-date=1 August 2018 |work=The Times of India}}</ref>}} | years_active = 1949–1970 | homepage = | parents = [[ਵਸੁੰਦਰਾ ਦੇਵੀ]] (ਮਾਤਾ) | spouse = {{marriage|ਚਮਨਲਾਲ ਬਾਲੀ|1968|1986|reason=died}} | children = [[ਸੁਚਿੰਦਰਾ ਬਾਲੀ]]<ref>{{cite news |title=An ageless icon |url=https://www.deccanherald.com/content/641014/an-ageless-icon.html |access-date=1 August 2018 |work=Deccan Herald |date=4 November 2017 |language=en}}</ref> | relatives = | signature = M 215124a.jpg | signature_alt = "Vyjayanthimala Bali" | module = {{Infobox officeholder | embed = yes | office = [[ਲੋਕ ਸਭਾ ਮੈਂਬਰ]] | termstart = 1984 | termend = 1991 | constituency = [[ਚੇਨੱਈ ਦੱਖਣੀ ਲੋਕ ਸਭੀ ਹਲਕਾ]] | predecessor = | successor = | office1 = [[ਰਾਜ ਸਭਾ ਮੈਂਬਰ]] | termstart1 = 27 ਅਗਸਤ 1993 | termend1 = 26 ਅਗਸਤ 1999 | party = [[ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ]] (1999–''ਹੁਣ'') | otherparty = [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]] (1984–1999) }} }} [[File:Vyjayanthibahar.jpg|thumb|250px|alt=ਵੈਜੰਤੀਮਾਲਾ ਫ਼ਿਲਮ ਬਹਾਰ ਵਿਚ|ਫ਼ਿਲਮ ਬਹਾਰ (1951) ਵਿਚੋਂ ਵੈਜੰਤੀਮਾਲਾ ਦਾ ਇੱਕ ਅੰਦਾਜ਼]] '''ਵੈਜੰਤੀਮਾਲਾ''' (ਜਨਮ 13 ਅਗਸਤ 1933) ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ਼ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ '''ਵੈਜੰਤੀਮਾਲਾ ਬਾਲੀ''' ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰਾ, ਭਰਤਨਾਟਿਅਮ ਨਚਾਰ, ਨਾਚ ਹਦਾਇਤਕਾਰਾ, ਕਰਨਾਟਕ ਗਾਇਕਾ ਅਤੇ ਸਾਬਕਾ ਗੋਲਫ਼ ਖਿਡਾਰਨ ਹੈ।<ref name="ht">{{cite web | url=http://www.hindustantimes.com/news/specials/slideshows/60s/60-6.htm | title=Sizzler of sixties | publisher=[[ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਟਾਈਮਜ਼]] | accessdate=ਨਵੰਬਰ 11, 2012 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20120712104018/http://www.hindustantimes.com/news/specials/slideshows/60s/60-6.htm | archivedate=2012-07-12 | dead-url=yes }}</ref> ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਮਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਸੀ। ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਸਿਨੇਮਾ ਦੀ "ਪਹਿਲੀ ਮਹਿਲਾ ਸੁਪਰਸਟਾਰ: ਅਤੇ "ਮੇਗਾਸਟਾਰ: ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸਨੇ 1949 ਵਿੱਚ ਤਾਮਿਲ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਫ਼ਿਲਮ "ਵਾਜਹਕਾਈ" ਅਤੇ 1950 ਵਿੱਚ ਤੇਲਗੂ ਵਿੱਚ ਫ਼ਿਲਮ ਜੀਵਥਮ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤੀ ਸਿਨੇਮਾ ਦੀ ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਬਣ ਗਈ। ਉਸ ਨੂੰ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਦੇ ਸੁਨਹਿਰੀ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਹਰ ਸਮੇਂ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਵੈਜੰਤੀਮਾਲਾ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਸਿਤਾਰਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ ਜੋ ਤਕਰੀਬਨ ਦੋ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੱਕ ਚੱਲੀ। ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਨੱਚਣ ਦੇ ਮਿਆਰ ਅਤੇ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਦਲਣ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਸਟਾਰ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਦੀਆਂ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ ਤੋਂ ਕਲਾਸੀਕਲ ਡਾਂਸ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਹੋਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਉਹ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਸਟਾਰ ਬਣਨ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਸੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ ਲਈ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਲਈ "ਰਾਹ ਪੱਧਰਾ" ਸੀ। ਵੈਜੰਤੀਮਾਲਾ ਇੱਕ ਨਿਪੁੰਨ ਡਾਂਸਰ ਸੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਵਿੱਚ ਸੈਮੀ-ਕਲਾਸੀਕਲ ਨਾਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਨਾਚ ਨੰਬਰਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ "ਟਵਿੰਕਲ ਟੌਸ" ਦਾ ਖਿਤਾਬ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਵੈਜੰਤੀਮਾਲਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਕ੍ਰੀਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 13 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਤਾਮਿਲ ਫ਼ਿਲਮ ਵਾਜਕਾਈ (1949) ਅਤੇ ਤੇਲਗੂ ਫ਼ਿਲਮ ਜੀਵਥਮ ਦੁਆਰਾ 1950 ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਬਹਾਰ ਅਤੇ ਲੜਕੀ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਸੀ। "ਨਾਗਿਨ" ਦੀ ਸਫ਼ਲਤਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਵੈਜਯੰਤੀਮਾਲਾ ਨੇ ਸਫ਼ਲ ਤਾਮਿਲ ਅਤੇ ਤੇਲਗੂ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਸਫ਼ਲਤਾਪੂਰਵਕ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਪਾਰਕ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਵੈਜੰਤੀਮਾਲਾ 1955 ਵਿੱਚ ਦੇਵਦਾਸ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਚੰਦਰਮੁਖੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਜੋ ਫ਼ਿਲਮ ਦੀ ਜਾਨ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਨਾਟਕੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੂੰ ਚੌਥੇ ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਅਵਾਰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਬੋਤਮ ਸਹਿਯੋਗੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਅਵਾਰਡ ਮਿਲਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਅਵਾਰਡ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਵਿਅਕਤੀ ਸੀ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਵੈਜਯੰਤੀਮਾਲਾ ਬਲਾਕਬਸਟਰ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ, ਨਯਾ ਦੌਰ ਅਤੇ ਆਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਆਈ। ਉਹ 1958 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸਫ਼ਲਤਾ ਦੇ ਸਿਖਰ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚੀ, ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਦੋ ਫਿਲਮਾਂ- ਸਾਧਨਾ ਅਤੇ ਮਧੂਮਤੀ - ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਤੇ ਵਪਾਰਕ ਹਿੱਟ ਬਣ ਗਈਆਂ। ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਧਨਾ ਅਤੇ ਮਧੂਮਤੀ ਲਈ ਸਰਬੋਤਮ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਲਈ ਦੋ ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਅਵਾਰਡ ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸਾਬਕਾ ਲਈ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤਿਆ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਵੈਜਯੰਤੀਮਾਲਾ ਨੇ ਤਾਮਿਲ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸੀ ਕੀਤੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਵਣਜੀਕੋੱਟੈ ਵੈਲੀਬਨ, ਇਰੰਬੂ ਥਿਰਾਈ, ਬਗਦਾਦ ਥਿਰੂਦਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਨੀਲਾਵੂ ਨਾਲ ਵਪਾਰਕ ਸਫ਼ਲਤਾ ਦਾ ਸਵਾਦ ਚੱਕਿਆ। ਸੰਨ 1961 ਵਿੱਚ, ਦਿਲੀਪ ਕੁਮਾਰ ਦੀ ਗੰਗਾ ਜੁਮਨਾ ਦੀ ਰਿਲੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਦੇ ਇੱਕ ਬੇਮਿਸਾਲ ਪਾਤਰ, ਧੰਨੇ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੀ ਵੇਖੀ ਗਈ, ਜੋ ਅਵਧੀ ਬੋਲੀ ਬੋਲਦੀ ਹੈ। ਆਲੋਚਕਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਦੀ ਸ਼ਲਾਘਾ ਕੀਤੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਹੁਣ ਤੱਕ ਦੀ ਸਰਵਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਕਰਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਗੰਗਾ ਜੁਮਨਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ ਸਰਬੋਤਮ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਦਾ ਦੂਜਾ ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤਿਆ। 1962 ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦਿਆਂ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਫਿਲਮਾਂ ਨੇ ਬਾਕਸ ਆਫਿਸ 'ਤੇ ਔਸਤਨ ਜਾਂ ਮਾੜੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ। ਹਾਲਾਂਕਿ, 1964 ਵਿੱਚ, ਸੰਗਮ ਦੀ ਸਫ਼ਲਤਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਸ ਦਾ ਕੈਰੀਅਰ ਫਿਰ ਸਿਖਰਾਂ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਇੱਕ ਆਧੁਨਿਕ ਭਾਰਤੀ ਲੜਕੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਣ ਲਈ ਪਹਿਰਾਵਾ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪਹਿਰਾਵਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਸਵੀਮ ਸੂਟ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਸੰਗਮ ਵਿੱਚ ਰਾਧਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ 12ਵੇਂ ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਅਵਾਰਡ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਤੀਜਾ ਸਰਬੋਤਮ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਗਈ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਡਰਾਮੇ "ਆਮਰ-ਪਾਲੀ" ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਅਦਾਕਾਰੀ ਲਈ ਅਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ ਜੋ ਕਿ ਵਿਸ਼ਾਵਾਲੀ, ਸ਼ਾਹੀ ਦਰਬਾਰ, ਆਮਰਪਾਲੀ ਦੇ ਨਾਗਰਵਧੂ ਦੇ ਜੀਵਨ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਸੀ। ਫਿਲਮ ਨੂੰ ਸਰਵਵਿਆਪਕ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਮਿਲੀ, ਪਰ ਇਹ ਬਾਕਸ ਆਫਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਅਸਫਲਤਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਵੈਜਯੰਤੀਮਾਲਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਫ਼ਿਲਮ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਉਮੀਦਾਂ ਸਨ, ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਗਈ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਫਿਲਮਾਂ ਛੱਡਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਆਪਣੇ ਕੈਰੀਅਰ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵੈਜਯੰਤੀਮਾਲਾ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਵਪਾਰਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ ਸਫਲ ਫਿਲਮਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸੂਰਜ, ਜਵੈਲ ਥੀਫ ਅਤੇ ਪ੍ਰਿੰਸ ਅਤੇ ਕੁਝ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਵਾਲੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਜਿਵੇਂ ਹੇਟੀ ਬਾਜ਼ਰੇ ਅਤੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਵੈਜਯੰਤੀਮਾਲਾ ਦੇ ਫ਼ਿਲਮ ਇੰਡਸਟਰੀ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲਾਂਚ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਫਿਲਮਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਵੈਜਯੰਤੀਮਾਲਾ ਦੀ ਮੁੱਖ ਇਕਾਗਰਤਾ ਭਾਰਤ ਕਲਾਤਮਕ ਨਾਚ ਦੀ ਇੱਕ ਕਿਸਮ, ਭਰਤਨਾਟਿਯਮ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਫਿਲਮਾਂ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਵੈਜਯੰਤੀਮਾਲਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਡਾਂਸ ਕੈਰੀਅਰ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਅਵਾਰਡ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜੋ ਅਭਿਆਸ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਸਰਵਉੱਚ ਭਾਰਤੀ ਮਾਨਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਐਵਾਰਡ ਵੈਜਯੰਤੀਮਾਲਾ ਨੂੰ 1982 ਵਿੱਚ ਭਰਤਨਾਟਿਅਮ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਵੈਜਯੰਤੀਮਾਲਾ ਇੱਕ ਸ਼ੌਕੀਨ ਗੋਲਫਰ ਹੈ ਅਤੇ ਚੇਨਈ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ 48ਵੇਂ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫ਼ਿਲਮ ਅਵਾਰਡਾਂ ਦੀ ਚੇਅਰਪਰਸਨ ਵਜੋਂ ਵੀ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨਿਭਾਈਆਂ ਹਨ। == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ == [[File:vyjayanthi child2.jpg|thumb|150px|left|Vyjayanthimala at the age of two]][[File:vyjayanthi child.jpg|thumb|150px|right|Vyjayanthimala during her trip with her family to Europe at the Italian ship Bien Camano in 1939]] ਵੈਜੰਤੀਮਾਲਾ ਤਾਮਿਲ ਅਯੰਗਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਪਰਵਾਰਸਾਰਥੀ ਮੰਦਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਤ੍ਰਿਪਲਾਨ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਸੀ।<ref>https://aajtak.intoday.in/story/birthday-special-vaijayanti-mala-married-to-a-doctor-1-827720.html</ref><ref>https://navbharattimes.indiatimes.com/movie-masti/news-from-bollywood/vyjayanthimala-turns-78-years/articleshow/48452044.cms</ref> ਉਸ ਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਮੰਡਿਅਮ ਧਤੀ ਰਮਨ ਅਤੇ ਵਸੁੰਧਰਾ ਦੇਵੀ ਹਨ।<ref name="mangama">{{cite news |url=http://www.hindu.com/cp/2007/11/23/stories/2007112350421600.htm |title=Blast from the past: Mangamma Sapatham |work=[[The Hindu]] |date=23 November 2007 |author=Randor Guy |accessdate=26 February 2011 |location=Chennai, India |archive-date=1 ਦਸੰਬਰ 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071201090231/http://www.hindu.com/cp/2007/11/23/stories/2007112350421600.htm |dead-url=yes }}</ref> ਉਸ ਦਾ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਦਾਦੀ ਯਦੂਗਿਰੀ ਦੇਵੀ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਪੁਰਖੇ ਮੈਸੂਰ ਦੇ ਸਨ। ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ 1940 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਤਾਮਿਲ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੋਹਰੀ ਅਦਾਕਾਰਾ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਦੀ ਮੰਗਮਾ ਸਬਥਮ ਪਹਿਲੀ ਤਮਿਲ ਫ਼ਿਲਮ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਾਕਸ ਆਫਿਸ ਉੱਤੇ "ਕੋਲੋਸਲ" ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਸੱਤ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਵੈਜਯੰਤੀਮਾਲਾ ਨੂੰ ਪੋਪ ਪਾਇਸ XII ਲਈ ਕਲਾਸੀਕਲ ਭਾਰਤੀ ਨਾਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ 1940 ਵਿੱਚ ਵੈਟੀਕਨ ਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦਰਸ਼ਕ ਸੀ।<ref>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/arts/article586613.ece |title=Sruti Foundation awards presented |work=[[The Hindu]] | date=22 August 2010 |accessdate=20 April 2011 |location=Chennai, Tamil Nadu}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.info2india.com/bollywood/celebrity/vyjayanthimala.html |title=Vyjayanthimala gallery |work=Info2india |access-date=15 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130709013621/http://www.info2india.com/bollywood/celebrity/vyjayanthimala.html |archive-date=9 July 2013 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> ਵੈਜਯੰਤੀ ਨੇ ਸੈਕਰਡ ਹਾਰਟ ਹਾਇਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ, ਪ੍ਰੈਜੇਂਟੇਸ਼ਨ ਕਾਨਵੈਂਟ, ਚਰਚ ਪਾਰਕ, ​​ਚੇਨਈ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ।<ref name="child">{{cite news |url=http://www.hindu.com/2001/04/19/stories/13190782.htm |title=Bali uncensored |work=[[The Hindu]] |date=19 April 2001 |author=Sudha Umashanker |accessdate=6 March 2011 |location=Chennai, India |archive-date=19 ਜੁਲਾਈ 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090719113253/http://www.hindu.com/2001/04/19/stories/13190782.htm |dead-url=yes }}</ref> ਉਸ ਨੇ ਭਰਤਨਾਟਿਯਮ ਗੁਰੂ ਵਝੂਵਰ ਰਮੀਆ ਪਿਲਾਈ ਤੋਂ ਅਤੇ ਕਾਰਨਾਟਿਕ ਸੰਗੀਤ ਮਾਣਕਕੱਲ ਸਿਵਰਾਜਾ ਅਈਅਰ ਤੋਂ ਸਿੱਖਿਆ। ਉਸ ਨੇ 13 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਅਰਗੇਟਰਾਮ ਲਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਦਾ ਮਾਮਾ ਵਾਈ ਜੀ ਪਾਰਥਸਰਥੀ ਹੈ। 1938 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਦੇ ਦਾਦਾ, ਮੰਡਿਅਮ ਧਤੀ ਗੋਪਾਲਾਚਾਰੀਆ ਨੇ, ਨਾਰਾਇਣ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਰੋਡ, ਮੈਸੂਰ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਨਰਸਿੰਗ ਹੋਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। == ਪਿਛੋਕੜ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ == [[ਤਸਵੀਰ:Vyjayanthi_child2.jpg|left|thumb|197x197px|ਵੈਜਯੰਤੀਮਾਲਾ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ 1938 ਵਿੱਚ]] ਵੈਜਯੰਤੀਮਾਲਾ ਦਾ ਜਨਮ ਚੇਨਈਃ ਟ੍ਰਿਪਲੀਕੇਨ ਵਿੱਚ ਪਾਰਥਸਾਰਥੀ ਮੰਦਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ [[ਤਮਿਲ਼ ਲੋਕ|ਤਮਿਲ]] ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਮੰਡਿਆਮ ਧਾਤੀ ਰਮਨ ਅਤੇ [[ਵਸੁੰਦਰਾ ਦੇਵੀ|ਵਸੁੰਧਰਾ ਦੇਵੀ]] ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name="mangama">{{Cite news|url=http://www.hindu.com/cp/2007/11/23/stories/2007112350421600.htm|title=Blast from the past: Mangamma Sapatham|last=Randor Guy|date=23 November 2007|work=[[The Hindu]]|access-date=26 February 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20071201090231/http://www.hindu.com/cp/2007/11/23/stories/2007112350421600.htm|archive-date=1 December 2007|location=Chennai, India}}</ref> ਉਸ ਦਾ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਉਸ ਦੀ ਦਾਦੀ, ਯਾਦੂਗਿਰੀ ਦੇਵੀ ਨੇ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਮਾਤ ਭਾਸ਼ਾ [[ਤਮਿਲ਼ ਭਾਸ਼ਾ|ਤਮਿਲ]] ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ 1940 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਤਮਿਲ ਸਿਨੇਮਾ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ''ਪਹਿਲੀ ਤਮਿਲ ਫਿਲਮ ਮੰਗਾਮਾ ਸਬਥਮ'' ਸੀ ਜਿਹੜੀ ਕਿ ਬਾਕਸ ਆਫਿਸ 'ਤੇ "ਵਿਸ਼ਾਲ" ਹਿੱਟ ਸਾਬਿਤ ਹੋਈ ਸੀ।<ref name="mangama" /> 7 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, 1940 ਵਿੱਚ [[ਵੈਟੀਕਨ ਸ਼ਹਿਰ|ਵੈਟੀਕਨ ਸਿਟੀ]] ਵਿੱਚਸਾਲ ਵੈਜਯੰਤੀਮਾਲਾ ਨੂੰ ਪੋਪ ਪਾਇਸ XII ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇੱਕ ਕਲਾਸੀਕਲ ਭਾਰਤੀ ਨਾਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/arts/article586613.ece|title=Sruti Foundation awards presented|date=22 August 2010|work=[[The Hindu]]|access-date=20 April 2011|location=Chennai, Tamil Nadu}}</ref> ਵੈਜਯੰਤੀਮਾਲਾ ਨੇ ਸੈਕਰਡ ਹਾਰਟ ਹਾਇਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ, ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕਾਨਵੈਂਟ, ਚਰਚ ਪਾਰਕ, ਚੇਨਈ ਵਿੱਚ ਪਡ਼੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ।<ref name="child">{{Cite news|url=http://www.hindu.com/2001/04/19/stories/13190782.htm|title=Bali uncensored|last=Sudha Umashanker|date=19 April 2001|work=[[The Hindu]]|access-date=6 March 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20090719113253/http://www.hindu.com/2001/04/19/stories/13190782.htm|archive-date=19 July 2009|location=Chennai, India}}</ref> ਉਸ ਨੇ ਵਝੂਵੂਰ ਰਮੈਯਾ ਪਿਲਾਈ ਤੋਂ [[ਭਰਤਨਾਟਿਅਮ]] ਅਤੇ ਡੀ. ਕੇ. ਪੱਟਮਾਲ, ਕੇ. ਵੀ. ਨਾਰਾਇਣਸਵਾਮੀ, [[ਐੱਮ. ਐੱਸ. ਸੁੱਬੁਲਕਸ਼ਮੀ|ਐਮ. ਐਸ. ਸੁੱਬੁਲਕਸ਼ਮੀ]], ਕੇ. ਪੀ. ਕਿੱਟੱਪਾ ਪਿਲਾਈ ਅਤੇ ਤੰਜਾਵੁਰ ਕੇ. ਪੀ, ਸ਼ਿਵਾਨੰਦਮ ਅਤੇ ਮਨੱਕਲ ਸ਼ਿਵਰਾਜਾ ਅਈਅਰ ਤੋਂ ਕਰਨਾਟਕ ਸੰਗੀਤ ਸਿੱਖਿਆ।<ref>{{Cite web |last=Charukesi |date=24 March 2016 |title=Vyjayanthimala's ode to her gurus |url=https://www.thehindu.com/features/friday-review/vyjayanthimalas-ode-to-her-gurus/article8393278.ece |access-date=19 April 2025 |website=The Hindu |publisher=The Hindu Group |location=Chennai, India}}</ref> ਉਸ ਨੇ 13 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਅਪਣਾ ਜਨਤਕ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪੂਰੇ [[ਤਮਿਲ਼ ਨਾਡੂ|ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ]] ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।<ref name="child" /> ਉਸ ਦਾ ਮਾਮਾ ਵਾਈ. ਜੀ. ਪਾਰਥਾਸਾਰਥੀ ਹੈ। ਸੰਨ 1938 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਦੇ ਦਾਦਾ, ਮੰਡਿਆਮ ਧਾਤੀ ਗੋਪਾਲਚਾਰੀਆ ਨੇ, ਮੈਸੂਰ ਦੇ ਨਾਰਾਇਣ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਰੋਡ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਨਰਸਿੰਗ ਹੋਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। === ਸਬੰਧਾਂ === ਆਪਣੇ ਸੁਨਹਿਰੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਵੈਜਯੰਤੀਮਾਲਾ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਿਵਾਦਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਰਹੀ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਸਹਿ-ਸਿਤਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਗਲਤ ਸਬੰਧ ਹੋਣ ਲਈ। 1960 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਅਦਾਕਾਰ [[ਰਾਜ ਕਪੂਰ]] ਨੇ ''[[ਸੰਗਮ]]'' ਦੀ ਸ਼ੂਟਿੰਗ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵੈਜਯੰਤੀਮਾਲਾ ਨੇ ਰਾਜੇਂਦਰ ਕੁਮਾਰ ਅਤੇ ਰਾਜ ਕਪੂਰ ਨੇ ਖੁਦ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ। ਇਸ ਫ਼ਿਲਮ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਸਾਲ ਲੱਗੇ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਵੈਜਯੰਤੀਮਾਲਾ ਦੇ ਰਾਜ ਕਪੂਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਮ ਸੰਬੰਧ ਹੋ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਲਗਭਗ ਵਿਆਹ ਵੀ ਕਰਵਾ ਲੈਣਾ ਸੀ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਉਸ ਨਾਲ ਨਾਰਾਜ਼ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਦੂਰੀ 'ਤੇ ਰੱਖਿਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਰਾਜ ਕਪੂਰ ਆਪਣੇ ਰਵੱਈਏ ਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਹਟਿਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਵੈਜਯੰਤੀਮਾਲਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਉਸ ਨੂੰ ਰਾਜ ਕਪੂਰ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਲਈ ਇੱਕ ਪ੍ਰਚਾਰ ਸਟੰਟ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਉਸ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰਾਂ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਵੈਜਯੰਤੀਮਾਲਾ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਇੱਕ [[ਪੰਜਾਬੀ ਹਿੰਦੂ]] ਆਰੀਆ ਸਮਾਜ, ਚਮਨਲਾਲ ਬਾਲੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਸਾਲ1968 ਤੋਂ ਅੰਨਾ ਸਲਾਈ, [[ਚੇਨਈ]] ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਅਦਾਕਾਰੀ ਕੈਰੀਅਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਚੇਨਈ ਚਲੀ ਗਈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, 1968 ਅਤੇ 1970 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਉਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਫਿਲਮਾਂ ਲਈ ਸ਼ੂਟਿੰਗ ਕੀਤੀ ਜੋ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਈਨ ਕੀਤੀਆਂ ਹੋਇਆਂ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ''ਪਿਆਰ ਹੀ ਪਿਆਰ'', ਪ੍ਰਿੰਸ ਅਤੇ ਗੰਵਾਰ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਹੈ, ਸੁਚਿੰਦਰ ਬਾਲੀ ਸੰਨ 2007 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ, 'ਬੌਂਡਿੰਗ' ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਸਹਿ-ਲੇਖਕ ਜਯੋਤੀ ਸਬਰਵਾਲ ਸੀ। === ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਚਾਰ === ਵੈਜਯੰਤੀਮਾਲਾ ਇੱਕ ਸ਼ਰਧਾਲੂ [[ਵੈਸ਼ਨਵਵਾਦ|ਵੈਸ਼ਨਵ]] [[ਹਿੰਦੂ]] ਅਤੇ ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀ ਹੈ।<ref name="statesmen">{{Cite news|url=http://cineplot.com/vyjayanthimala/|title=Vyjayanthimala|date=20 May 2010|access-date=1 October 2011|publisher=Cineplot.com}}</ref> ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਜਾਪ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਗੀਤ ਸੁਣਦਿਆਂ ਵੱਡੀ ਹੋਈ ਸੀ ।<ref name="story">{{Cite news|url=https://books.google.com/books?id=jg0fAQAAMAAJ&q=vyjayanthimala+1936|title=All the city is a stage|last=Kumar|first=Divya|date=25 February 2009|work=The Hindu|access-date=17 June 2011}}</ref> ਉਹ [[ਆਂਡਾਲ|ਅੰਡਾਲ]] ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਕ ਹੈ ਜਿਹੜੇ ਕਿ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੇ 12 ਅਲਵਰ ਸੰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।<ref name=":0">{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/features/friday-review/dance/age-is-just-a-number/article7354076.ece|title=Age is just a number|last=Vedantam|first=Vatsala|date=25 June 2015|work=The Hindu|access-date=14 April 2019|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref><ref name="statesmen" /> ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਜਨਤਕ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ [[ਸਰਸ੍ਵਤੀ ਦੇਵੀ|ਦੇਵੀ ਸਰਸਵਤੀ]] ਨੂੰ ਅਸ਼ੀਰਵਾਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।<ref name="statesmen" /> ਫਰਵਰੀ 2024 ਵਿੱਚ, 90 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਅਯੁੱਧਿਆ ਦੇ [[ਰਾਮ ਮੰਦਰ|ਰਾਮ ਮੰਦਿਰ]] ਵਿਖੇ ''ਰਾਗ ਸੇਵਾ'' ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਭਰਤਨਾਟਿਅਮ ਨਾਚ ਪਾਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਵੀਡੀਓ ਜਲਦੀ ਹੀ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਉੱਤੇ ਵਾਇਰਲ ਹੋ ਗਈ।<ref>{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/108148004.cms?|title=90-year-old actress Vyjayanthimala surprises fans with her her dance performance at Ayodhya's Ram Mandir|date=Mar 2, 2024|work=The Times of India}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/90-year-old-vyjayanthimala-performs-bharatanatyam-in-ayodhya-watch-9191874/|title=90-year-old Vyjayanthimala performs Bharatanatyam in Ayodhya, fans say 'age is just a number'. Watch|date=March 2, 2024|work=Indian Express}}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮੀ ਅਦਾਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1936]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] bnhvoqtebt82ea94t3xhdbhty5kcxdz 0 16565 838990 838861 2026-05-08T20:27:51Z Nitesh Gill 8973 838990 wikitext text/x-wiki [[File:Sri Guru Granth Sahib Nishan.jpg|right|thumb|ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ, ਪਟਨਾ ਵਿਖੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਪੱਤਰੇ ਉੱਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਦੀ ਲਿਖਾਈ ਵਿੱਚ ਮੂਲ-ਮੰਤਰ]] [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]] ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ:]] '''Guru Granth Sahib'''), [[ਸਿੱਖੀ|ਸਿੱਖਾਂ]] ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ ਅਤੇ [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] ਦੇ ਪ੍ਰਗਟ ਅਤੇ ਸਦੀਵੀ ਕਾਲ ਗੁਰੂ ਹੈ।<ref name="ke">{{Cite book|title=Online Worksheets|last=Keene|first=Michael|publisher=Nelson Thornes|year=2003|isbn=0-7487-7159-X|page=38}}</ref> [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ|ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ]] ਨੇ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਸੰਕਲਨ 1601 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 2 ਅਗਸਤ 1604 ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ 1430 ਅੰਗ (ਪੰਨੇ) ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 36 ਸੰਤਾਂ, ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ (6 ਗੁਰੂ), ਭਗਤ (15 ਭਗਤ), ਭੱਟ (11 ਭੱਟ) ਅਤੇ ਗੁਰਸਿੱਖ (4 ਗੁਰਸਿੱਖ), ਦੀ ਬਾਣੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਇਕੋ ਇਕ ਧਾਰਮਿਕ ਲਿਪੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੂਜੇ ਧਰਮਾਂ, ਜਾਤੀਆਂ ਅਤੇ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਵਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਾਤੀ-ਪਿਛੋਕੜਾਂ ਦੇ ਲੇਖਕਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵੀ ਦਰਜ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ [[ਸ਼ੂਦਰ]] ਅਤੇ ਅਛੂਤ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref name="Gill 2015">{{cite book|last=Jodhka|first=Surinder Singh|url=https://books.google.com/books?id=EcW3eLUr4IoC|title=Punjab Society: Perspectives and Challenges|date=|publisher=Concept Publishing Company|year=2003|isbn=9788180690389|editor-last=Gill|editor-first=Manmohan Singh|pages=28|chapter=2: The Scheduled Castes in Contemporary Punjab|accessdate=10 February 2026}}</ref> ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਪਹਿਲਾਂ ਸੰਸਕਰਣ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਅਤੇ ਦੂਸਰਾ ਸੰਸਕਰਣ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਮਹਾਨ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਲੇਖਣੀ ਦਾ ਕਾਰਜ [[ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ]] ਨੇ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਪੰਜ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦਰਜ ਸੀ; ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਵਿੱਚ 1705 ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬਾਣੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੀ। == ਲੇਖਕਾਂ ਦਾ ਵਰਗੀਕਰਨ == [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ|ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ]] ਦੇ ਲੇਖਕਾਂ ਨੂੰ ਚਾਰ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ:<ref name=":4">{{Cite book|last1=Nayar|first1=Kamala Elizabeth|title=The Sikh View on Happiness: Guru Arjan's Sukhmani|last2=Sandhu|first2=Jaswinder Singh|publisher=Bloomsbury Publishing|year=2020|isbn=9781350139893|pages=219|chapter=Notes|quote=16 The fifteen bhagats (devotional poets), whose verses have been incorporated in the Guru Granth Sahib, are Kabir, Ravidas, Sheikh Farid, Ramanand, Beni, Namdev, Sadhana, Sheikh Bhikhan, Parmanand, Sain Nayee, Dhanna, Pipa, Surdas, Jaidev and Trilochan. The bhagats belonged to the Hindu (Vaishnava) Bhakti, nirgun Bhakti or Sufi traditions, and either predated or lived during the Guru Nanak period.<br><br>17 The eleven bhatts (Hindu court bards), whose verses have been incorporated in the Guru Granth Sahib, are Kalashar, Balh, Bhalh, Bhika, Gayand, Harbans, Jalap, Kirat, Mathura, Nalh and Salh. Bhai Baldeep Singh, 'What Is Kirtan?: Observations, Interventions and Personal Reflections', Sikh Formations 7, no. 3 (2011), 282 n. 13. While the Brahmin ballad singers were connected with the divine courts (darbar sahib) of the later Sikh Gurus, their verses praise the first five Sikh Gurus. The bhatt verses are collectively referred to as Bhatt Bani, which is included in the concluding section of the Guru Granth Sahib (pp. 1389-1406).<br><br>18 Bhai Mardana (GGS, 553) was a Muslim rebab (bowed string instrument) musician, who accompanied Guru Nanak on his travels. Bhai Rai Balwand was a Muslim rebab musician and Satta was a Muslim drummer during the time of Guru Angad up to the time of Guru Arjan; they both sang gurbani-kirtan and composed a Ramkali var that was included in the Guru Granth Sahib (pp. 966-8). Baba Sundar was the great grandson of Guru Amar Das and grandson of Mohri, who wrote Sadu (Call of Death) (GGS, 923-4).}}</ref><ref name=":5">{{Cite book |last=Singh |first=Prithi Pal |title=The History of Sikh Gurus |publisher=Lotus Press |year=2006 |isbn=978-81-8382-075-2 |location=New Delhi |pages=170–171}}</ref> * [[ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ]] * [[ਭਗਤ]] * [[ਭਾਟੜੇ ਸਿੱਖ|ਭੱਟ]] * [[ਗੁਰਸਿੱਖ]] === ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ === {{main|ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ}} ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਸਿੱਖ, ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਪਾਬੰਦ ਹਨ, ਭਾਵ ਜੋ ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਪਰ ਆਮ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਨੇ ਸਦੀਆਂ ਦੌਰਾਨ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਜਿਸਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸਾਲ 1469 ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਥੇ ਛੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ:{{Columns-list|* [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ]] * [[ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ]] * [[ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ]] * [[ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ | ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ]] * [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ]] * [[ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ]]}}ਜਦੋਂ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਛੇ ਗੁਰੂਆਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਲਈ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕੁਝ ਅਜਿਹੇ ਵੀ ਹਨ ਜੋ ਦਲੀਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ|ਗੁਰੂ]] [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ|ਹਰਿਰਾਏ]] ਅਤੇ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref name=":0">{{Cite book|last=Singh|first=Sardar Harjeet|url=https://books.google.com/books?id=fleka3YEE8sC&q=a+couplet+attributed+to+Guru+Har+Rai&pg=PA100|title=Faith & Philosophy of Sikhism|date=2009|publisher=Gyan Publishing House|isbn=978-81-7835-721-8|pages=103–104|language=en}}</ref><ref name=":1">{{Cite book|title=Sikh art and literature|url=https://archive.org/details/sikhartliteratur0000unse|date=1999|publisher=Routledge|others=Kerry, August 17- Brown|isbn=0-415-20288-4|location=London|page=[https://archive.org/details/sikhartliteratur0000unse/page/198 198]|oclc=39765536}}</ref><ref name=":2" /><ref name=":3" /> ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਸਲੋਕ ਮਹੱਲਾ ਸੱਤਵਾਂ (7) ਅਤੇ ਦੋਹਰਾ ਮਹੱਲਾ ਦਸਵਾਂ (10) ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸੱਤਵੇਂ ਅਤੇ ਦਸਵੇਂ ਗੁਰੂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name=":02" /><ref name=":12" /><ref name=":22" /><ref name=":32" /> === ਭਗਤ/ ਹੋਰ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ === ਉਪਰੋਕਤ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ, "ਭਗਤ" ਵੱਖ ਵੱਖ ਸੰਪਰਦਾਵਾਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਆਦਮੀ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ "ਬਾਣੀ ਭਗਤਾ ਕੀ" ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਹੈ। ਸ਼ਬਦ "ਭਗਤ" ਦਾ ਅਰਥ ਸਮਰਪਣ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸ਼ਬਦ ਭਕਤੀ ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਪਿਆਰ। ਭਗਤਾਂ ਨੇ ਇਕ ਰੱਬ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ [[ਕਬੀਰ|ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ]] ਨੇ ਮਹਾਨ ਹਿੰਦੂ ਭਕਤੀਆਂ ਅਤੇ ਸੂਫੀ ਸੰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕੀਤੀ। ਉਪਰੋਕਤ ਵਿੱਚੋਂ, ਹੇਠਾਂ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਹੈ:<ref>{{Cite web |title=Bhagat |url=http://www.markfoster.net/dcf/bhagata.pdf}}</ref> {{Columns-list|* [[ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ|ਗੁਰੂ ਕਬੀਰ]] * [[ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ|ਗੁਰੂ ਰਵਿਦਾਸ]] * [[ਬਾਬਾ ਫਰੀਦ]] * [[ਭਗਤ ਰਾਮਾਨੰਦ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਬੈਣੀ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਸਧਨਾ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਭੀਖਨ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਪਰਮਾਨੰਦ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਸੈਣ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਧੰਨਾ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਪੀਪਾ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਸੂਰਦਾਸ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਜੈਦੇਵ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ਜੀ]]}} === ਭੱਟ === ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹਿੰਦੂ ਸਰਸਵਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜੋ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ, ਉਹ ਭੱਟਾਂ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਇੱਥੇ 11 ਸਿੱਖ ਭੱਟ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: {{Columns-list| * [[ਭੱਟ ਕਲ ਸਹਾਰ]] * [[ਭੱਟ ਬਲ੍ਹ]] * [[ਭੱਟ ਭਲ੍ਹ]] * [[ਭੱਟ ਭੀਖਾ]] * [[ਭੱਟ ਗਯੰਦ]] * [[ਭੱਟ ਹਰਬੰਸ]] * [[ਭੱਟ ਜਾਲਪ]] * [[ਭੱਟ ਕੀਰਤ]] * [[ਭੱਟ ਮਥੁਰਾ]] * [[ਭੱਟ ਨਲ੍ਹ]] * [[ਭੱਟ ਸਲ੍ਹ]] }} === ਗੁਰਸਿੱਖ === ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ 4 ਗੁਰੂ ਘਰ ਦੇ ਸਿੱਖ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਵੀ ਦਰਜ ਹਨ:<ref name=":4" /><ref>{{Cite book |last=Bak̲h̲ashī |first=Locana Siṅgha |title=Saint-poets of Guru Granth Sahib: history and heritage |date=2000 |publisher=National Book Shop |isbn=978-81-7116-248-2 |editor-last=Buxi |editor-first=Lochan Singh |location=Delhi |pages=171}}</ref><ref name=":5" /><ref name=":6" /> * [[ਬਾਬਾ ਸੁੰਦਰ|ਭਾਈ ਸੁੰਦਰ]] * [[ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ]] * [[ਭਾਈ ਸੱਤਾ ਡੂਮ]] * [[ਬਲਵੰਡ ਰਾਏ|ਭਾਈ ਬਲਵੰਡ ਰਾਏ]] == ਬਾਣੀਕਾਰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ == {| class="wikitable sortable" |+'''Background Details and No. of Hymns''' |- ! ਨਾਂ || ਸਮਾਂ || ਭਜਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ |- ! colspan="3" |ਗੁਰੂ |- | style="background: #ffc500;" | '''[[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ]]''' || 15ਵੀਂ ਸਦੀ || 974<ref name="ShackleMandair2013xviii">{{cite book|author1=Christopher Shackle|author2=Arvind Mandair|title=Teachings of the Sikh Gurus: Selections from the Sikh Scriptures |url=https://books.google.com/books?id=ftdcvmviy_8C |year=2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-45108-9|pages=xviii–xix}}</ref><ref name=":5" /> |- | style="background: #ffc500;" | '''[[ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ]]''' || 16ਵੀਂ ਸਦੀ || 62<ref name="ShackleMandair2013xviii" /><ref name=":5" /> |- | style="background: #ffc500;" | '''[[ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ]]''' || 16ਵੀਂ ਸਦੀ || 907<ref name="ShackleMandair2013xviii" /><ref name=":5" /> |- | style="background: #ffc500;" | '''[[ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ]]''' || 16ਵੀਂ ਸਦੀ || 679<ref name="ShackleMandair2013xviii" /><ref name=":5" /> |- | style="background: #ffc500;" | '''[[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ]]''' || 16ਵੀਂ ਸਦੀ || 2218<ref name="ShackleMandair2013xviii" /><ref name=":5" /> |- | style="background: #ffc500;" | '''[[ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ]]''' || 17ਵੀਂ ਸਦੀ || 116<ref name="ShackleMandair2013xviii" /><ref name=":5" /> |- ! colspan="3" |[[ਭਗਤ ਬਾਣੀ|ਭਗਤ]] |- | [[ਜੈਦੇਵ|ਭਗਤ ਜੈਦੇਵ]]|| 13ਵੀਂ ਸਦੀ<ref name="brown114">{{cite book|author=Kerry Brown|title=Sikh Art and Literature|url=https://books.google.com/books?id=ddgO-DldmSwC&pg=PA114|year=2002|publisher=Routledge|isbn=978-1-134-63136-0|pages=114–115, 120 (Appendix II)}}</ref> || 2<ref name=":5" /> |- | [[ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ|ਭਗਤ ਫ਼ਰੀਦ]] || 13ਵੀਂ ਸਦੀ || 134<ref name="kapoor" />{{refn|group=note|including 130<ref name="kapoor"/><ref name=brown114/><ref name=cole217>{{cite book|author1=William Owen Cole|author2=Piara Singh Sambhi|title=The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices |url=https://books.google.com/books?id=zIC_MgJ5RMUC |year=1995|publisher=Sussex Academic Press|isbn=978-1-898723-13-4|page=217}}</ref> ''[[salok]]''s, or short verses}}{{refn|group=note|Some of these may be by his successors, or by the Bhagat Farid of the 15th century, rather than Farid's own compositions.<ref name=cole217/>}} |- | [[ਭਗਤ ਰਾਮਾਨੰਦ]] || 14ਵੀਂ ਸਦੀ || 1<ref name=":5" /> |- | [[ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ]] || 14ਵੀਂ ਸਦੀ || 62<ref name=":5" /> |- | [[ਭਗਤ ਤਿਰਲੋਚਨ]] || 14ਵੀਂ ਸਦੀ || 5<ref name=":5" /> |- | [[ਭਗਤ ਪਰਮਾਨੰਦ]] || 14ਵੀਂ ਸਦੀ || 1<ref name=":5" /> |- | [[ਭਗਤ ਧੰਨਾ ਜੀ|ਭਗਤ ਧੰਨਾ]] || 14ਵੀਂ ਸਦੀ || 4<ref name=":5" /> |- | [[ਭਗਤ ਭੀਖਨ ਜੀ|ਭਗਤ ਭੀਖਨ]] || 14ਵੀਂ ਸਦੀ || 2<ref name=":5" /> |- | [[ਭਗਤ ਬੇਣੀ]] || 14ਵੀਂ ਸਦੀ || 3<ref name=":5" /> |- | [[ਭਗਤ ਪੀਪਾ]] || 14ਵੀਂ ਸਦੀ || 1<ref name=":5" /> |- | [[ਭਗਤ ਸੈਣ ਜੀ|ਭਗਤ ਸੈਣ]] || 14ਵੀਂ ਸਦੀ || 1<ref name=":5" /> |- | [[ਭਗਤ ਸੂਰਦਾਸ]] || 14ਵੀਂ ਸਦੀ || 2<ref name=":5" /> |- | [[ਭਗਤ ਸਧਨਾ]] || 14ਵੀਂ ਸਦੀ || 1<ref name=":5" /> |- | [[ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ]] || 15ਵੀਂ ਸਦੀ || 41<ref name=":5" /> |- | [[ਕਬੀਰ|ਭਗਤ ਕਬੀਰ]]|| 15ਵੀਂ ਸਦੀ|| 541<ref name="ShackleMandair2013xviii" /><ref name=":5" />{{refn|group=note|243<ref name="kapoor">{{cite book |last1=Sukhbir Singh |first1=Kapoor |last2=Mohinder Kaur |first2=Kapoor |title=Guru Granth Sahib: an Advance Study |date=2002 |publisher=Hemkunt Press |location=New Delhi |isbn=9788170103219 |pages=24, 72, 219, 291, 344 |url=https://books.google.com/books?id=emCLb8xjVqYC&q=compositions |access-date=18 March 2020}}</ref> of Kabir's hymns are ''salok''s, or short verses.<ref name="ShackleMandair2013xviii"/> One hymn formerly believed to as that of Kabir was later attributed by Guru Arjan to Namdev.<ref>{{cite book|author1=William Owen Cole|author2=Piara Singh Sambhi|title=The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices |url=https://books.google.com/books?id=zIC_MgJ5RMUC |year=1995|publisher=Sussex Academic Press|isbn=978-1-898723-13-4|pages=48–49}}</ref>}} |- ! colspan="3" | [[ਭੱਟਾਂ ਦੇ ਸਵੱਈਏ|ਭੱਟ]] |- | [[ਭੱਟ ਕਲ ਸਹਾਰ]] || 15ਵੀਂ ਸਦੀ || 54<ref name=":5" /> |- | [[ਭੱਟ ਬਲ੍ਹ]] || 15ਵੀਂ ਸਦੀ || <ref name=":5" />5 |- | [[ਭੱਟ ਭਲ੍ਹ]] || 15ਵੀਂ ਸਦੀ || 1<ref name=":5" /> |- | [[ਭੱਟ ਭੀਖਾ]] || 15ਵੀਂ ਸਦੀ || 2<ref name=":5" /> |- | [[ਭੱਟ ਗਯੰਦ]] || 15ਵੀਂ ਸਦੀ || 13<ref name=":5" /> |- | [[ਭੱਟ ਹਰਬੰਸ]] || 15ਵੀਂ ਸਦੀ || 2<ref name=":5" /> |- | [[ਭੱਟ ਜਾਲਪ]] || 15ਵੀਂ ਸਦੀ || 5<ref name=":5" /> |- | [[ਭੱਟ ਕੀਰਤ]]|| 15ਵੀਂ ਸਦੀ || 8<ref name=":5" /> |- | [[ਭੱਟ ਮਥੁਰਾ]] || 15ਵੀਂ ਸਦੀ || 14<ref name=":5" /> |- | [[ਭੱਟ ਨਲ੍ਹ]]|| 15ਵੀਂ ਸਦੀ || 16<ref name=":5" /> |- | [[ਭੱਟ ਸਲ੍ਹ]] || 15ਵੀਂ ਸਦੀ || 3<ref name=":5" /> |- ! colspan="3" |ਗੁਰਸਿੱਖ |- |[[ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ]] |15ਵੀਂ ਸਦੀ |2<ref name=":6" /> |- |[[ਬਾਬਾ ਸੁੰਦਰ|ਬਾਬਾ ਸੂਦ੍ਰ]] |15ਵੀਂ ਸਦੀ |6<ref name=":5" /> |- |[[ਭਾਈ ਸੱਤਾ ਡੂਮ]] |15ਵੀਂ ਸਦੀ |1 ਵਾਰ<ref name="brown114" /><ref name=":5" /> |- |[[ਬਲਵੰਡ ਰਾਏ]] |15ਵੀਂ ਸਦੀ |1 ਵਾਰ<ref name="brown114" /><ref name=":5" /> |} == ਵਿਵਾਦਪੂਰਨ ਲੇਖਕ == === ਮਰਦਾਨਾ ਅਤੇ ਟਾਲ === ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਸੰਸਕਰਣ ਦੇ ਦੋ ਹੋਰ ਲੇਖਕ ਵਿਦਵਾਨਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਅਤੇ ਭੱਟ ਟਾਲ, ਵਿੱਚ ਬਹਿਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹਨ।<ref name=":6" /> ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ: * ਮਰਦਾਨਾ 1<ref>Page 553, Adi Granth, Translation of Sant Singh Khalsa</ref> ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਦੋ ਭਜਨ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਕਹੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਹਾਲਾਂਕਿ, ਦੂਸਰੇ ਇਸ ਦਾਅਵੇ ਦਾ ਖੰਡਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਭਜਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਨਾਨਕ ਦਾ ਕਲਮੀ ਨਾਮ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ,<ref>''ਇਸ ਸਲੋਕ ਮੈਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਮਰਦਾਨੇ ਕੇ ਪੂਛਨੇ ਸੇ ਤਿਸ ਕੇ ਪ੍ਰਤਿ ਗੁਰਮੁਖਤਾ ਅਰੁ ਮਨਮੁਖਤਾ ਕੀ ਮਦਰਾ ਕਾ ਰੂਪੁ ਬਰਨਨ ਕਰਤੇ ਹੈਂ ਔਰੁ ਦੋ ਪਰਕਾਰ ਕੀ ਮਦਿਰਾ ਮਨਮੁਖੋਂ ਕੀ ਔਰੁ ਗੁਰਮੁਖੋਂ ਕੀ ਕਹੀ ਹੈ॥ ਪ੍ਰਥਮ ਮਨਮੁਖੋਂ ਕੀ ਮਦਿਰਾ ਕਹਤੇ ਹੈਂ॥'': Fareedkoti Teeka, Adi Granth</ref> ਅਤੇ ਕਿਉਂਕਿ ਮਰਦਾਨਾ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦਾ ਸ਼ਲੋਕ ਹੈ। * ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭੱਟ ਟਾਲ ਦੇ ਨਾਮ ਹੇਠ ਇੱਕ ਸੱਵਈਆ (ਕਾਵਿਕ ਛੰਦ) ਹੈ,<ref>''ਟਲ' ਜੀ ਕਹਤੇ ਹੈਂ ਹੇ ਭਾਈ ਐਸੇ ਸਤਿਗੁਰੋਂ ਕੋ ਸਹਜ ਸੁਭਾਵਕ ਨਿਰੰਤਰ ਹੀ ਸੇਵੀਐ ਹੇ ਭਾਈ ਸਤਿਗੁਰੋਂ ਕੇ ਦਰਸਨ ਕਰਨੇ ਤੇ ਜਨਮ ਮਰਨ ਦੁਖ ਜਾਤਾ ਰਹਿਤਾ ਹੈ॥੧੦॥'': Page 1392, Teeka Fareedkoti, Adi Granth</ref> ਜੋ ਕਿ ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕਲ ਭਾਵ ਭੱਟ ਕਲ ਸਹਾਰ ਲਈ ਗੁਰਮੁਖੀ ਨਕਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੀ ਗਲਤੀ ਹੈ।<ref>''Page 1392: ਟਲ = ਹੇ ਟੱਲ! ਹੇ ਕਲ੍ਯ੍ਯ! ਹੇ ਕਲ੍ਯ੍ਯਸਹਾਰ!'': Teeka by Professor Sahib Singh, Adi Granth</ref> === ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ === [[File:Mural from Gurdwara Ramsar Sahib of Sri Chand meeting Guru Arjan and Bhai Gurdas at Amritsar. Probably a depiction of the tale of him contributing a verse during the composition of the Sukhmani Sahib.jpg|thumb|ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰਾਮਸਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਅਤੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਦਾ ਮੂਰਾਲ। ਇਹ ਸ਼ਾਇਦ ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦੌਰਾਨ ਇੱਕ ਛੰਦ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਣ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਚਿੱਤਰਣ ਹੈ।]] ਇੱਕ ਸਾਖੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਨੇ ਗੌਰੀ ਸੁਖਮਨੀ ਰਚਨਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੀਆਂ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ (ਕੰਟੋ) ਰਚੀਆਂ ਸਨ, ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਆਏ। ਇਸ ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ, ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਅਤੇ ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਤਾਰ੍ਹਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ। ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਨੇ ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਮੂਲ ਮੰਤਰ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਪਉੜੀ ਦਾ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਪਾਠ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਸਤਾਰ੍ਹਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਬਣ ਗਿਆ।<ref>{{Cite book |title=The encyclopaedia of Sikhism |date=1992–1998 |publisher=Punjabi University |others=Harbans Singh |isbn=0-8364-2883-8 |volume=4 |location=Patiala |pages=265–65 |oclc=29703420 |quote=It is said that Baba Sri Chand, elder son of Guru Nanak and founder of the Udasi order, came to Amritsar to meet Guru Arjan, then engaged in composing the poem. The Guru who had by that time completed sixteen astpadis, or cantos, requested him to continue the composition. Baba Sri Chand, out of humility, only recited the Sloka of Guru Nanak following the Mul Mantra in the Japu- "adi sachu jugadi sachu hai bhi sach Nanak hosi bhi sachu"- In the beginning, in the primal time was He the Eternal Reality; in the present is He the Eternal Reality. To eternity shall He the Reality abide (GG, 285). This sloka was thereupon repeated by Guru Arjan at the head of the seventeenth astpadi.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Nayar |first=Kamala Elizabeth |title=The Sikh View on Happiness : Guru Arjan's Sukhmani. |date=2020 |publisher=Bloomsbury Publishing Plc |others=Jaswinder Singh Sandhu |isbn=978-1-350-13988-6 |location=London |pages=38–40 |chapter=Guru Arjan's Life, Work, and Martyrdom |oclc=1140790571}}</ref> == ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਵਲੋਂ ਰੱਦ ਕੀਤੇ ਲੇਖਕ == ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਚਾਰ ਸ਼ਖਸੀਅਤਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪੀਲੂ, ਕਾਹਨਾ ਭਗਤ, ਛੱਜੂ ਭਗਤ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹ ਹੁਸੈਨ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਗਏ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਉਹ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਸੰਕਲਿਤ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਦਾ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਸਕੇ।<ref name=":52">{{Cite book |last=Dhillon|first=Balwant Singh|url=https://gurmatveechar.com/books/English_Books/Guru.Granth.Sahib.Among.the.Scriptures.of.the.World.by.Darshan.Singh.(GurmatVeechar.com).pdf|title=Guru Granth Sahib Among Scriptures of the World|publisher=Punjabi University|year=2004|isbn=817380-9283|editor-last=Singh|editor-first=Darshan|location=Patiala|pages=42–43|chapter=Formation of Guru Granth Sahib}}</ref><ref>{{Cite news |last=Soofi|first=Mushtaq|date=2 January 2023|title=Punjab Notes: Silence and what comes out of it|url=https://www.dawn.com/news/1729389|access-date=18 April 2026|work=Dawn}}</ref> ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਨੇ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ ਪਰ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਗੁਰੂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਅਤੇ ਨਿਰਣੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸਿੱਖ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਨਹੀਂ ਸਨ।<ref name=":52" /> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਿਰਾਸ਼ਾਵਾਦੀ ਪਹੁੰਚ ਰੱਖਣ ਅਤੇ ਦੁਨਿਆਵੀ ਤਿਆਗ/ਨਿੰਦਾ ਅਤੇ ਭੱਜਣ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਕਾਰਨ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।<ref>{{Cite book |last=Narang |first=C. L. |title=History of Punjabi Literature, 850-1850 A.D. |publisher=National Book Shop |year=1987 |pages=103}}</ref> == ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ == *1. '''ਜਪੁ''' : 38 ਪਉੜੀਆਂ, 2 ਸਲੋਕ, 1 ਮੂਲ ਮੰਤਰ = 41 *2. '''ਸਿਰੀ ਰਾਗੁ''': 33 ਪਦੇ (ਤ੍ਰਿਪਦੇ 2, ਚਉਪਦੇ 28, ਪੰਚਨਦੇ 31), 18 ਪਦੀਆਂ (ਸਪਤਪਦੀ 1, ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ 14, ਨੌਪਦੀ 1, ਦਸਪਦੀ 1, ਚਉਬੀਸਪਦੀ 1), 2 ਪਾਰੇ (ਚਉਪਦਾ 1, ਪੰਚਪਦਾ 1) 7 ਸਲੋਕ= 74 *3. '''ਮਾਝ ਰਾਗੁ''': 1 ਅਸ਼ਟਪਦੀ, 24 ਪਉੜੀਆ, 46 ਸਲੋਕ = 74 *4. '''ਗਉੜੀ ਰਾਗੁ''': 20 ਪਦੇ (ਤ੍ਰਿਪਦੇ 2, ਚਉਪਦੇ 15, ਪੰਚਪਦਾ 1, ਛੇ ਪਦੇ 12) 18ਪਦੀਆਂ (ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ 12, ਨੌਪਦੀਆਂ 5, ਬਾਰਹਪਦੀ 1), 2 ਛੰਤ= 40 *5. '''ਆਸਾ ਰਾਗੁ''': 1 ਸੋਦਰੁ, 39 ਪਦੇ (ਚੁਪਦੇ 2, ਤ੍ਰਿਪਦਾ 1, ਚਉਪਦੇ 30, ਪੰਚਪਦੇ 5, ਛਿਪਦਾ 1) 22 ਪਦੀਆਂ (ਸਪਤਪਦੀਆਂ 2, ਅਸ਼ਅਪਦੀਆਂ 16, ਨੌਪਦੀਆ 2,ਚਸਪਦੀਆਂ 2) 5 ਛੰਤ, 24 ਪਉੜੀਆਂ ਅਤੇ 45 ਸਲੋਕ=171. *6. '''ਗੂਜਰੀ ਰਾਗੁ''': 2 ਚਉਪਦੇ, 5 ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ = 7 *7. '''ਬਿਹਾਗੜਾ ਰਾਗੁ''': 2 ਸਲੋਕ = 2 *8. '''ਵਡਹੰਸ ਰਾਗੁ''': 3 ਪਦੇ (ਇਕਪਦਾ 1, ਚਉਪਦੇ 2) 2 ਛੰਤ, 5 ਅਣਾਹੁਣੀਆ, 3 ਸਲੋਕ= 13. *9. '''ਸੋਰਠਿ ਰਾਗੁ''': 12 ਪਦੇ (ਚਉਪਦੇ 9, ਪੰਚਪਦੇ 3, 4 ਪਦੀਆਂ,) (ਅਸ਼ਟੀਪਦੀਆਂ 3, ਦਸਪਦੀ 1), 2 ਸਲੋਕ=18 *10. '''ਧਨਾਸਰੀ ਰਾਗੁ''': 9 ਪਦੇ (ਚਉਪਦਾ 7, ਪੰਚਪਦੇ 2) 2 ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ, 3 ਛੰਤ (ਚਉਪਦਾ 1,ਪੰਚਪਦਾ 2=14. *11. '''ਤਿਲੰਗ ਰਾਗੁ''': 5 ਪਦੇ (ਚੁਪਦਾ 1, ਤ੍ਰਿਪਦਾ 1, ਚਉਪਦੇ 3), 1 ਪਦੀ = 6 *12. '''ਸੂਹੀ ਰਾਗੁ''': 9 ਪਦੇ (ਇਕਪਦਾ 1, ਚਉਪਦੇ 6, ਪੰਚਪਦਾ 1, ਛਿਪਦਾ 1), 5 ਅਸ਼ਟਪਦੀਆ 2 ਕੁਚਜੀ-ਸੁਚਜੀ, 5 ਛੰਤ 21 ਸਲੋਕ =42 *13. '''ਬਿਲਾਵਲ ਰਾਗੁ''': 4 ਚਉਪਦੇ, 2 ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ, 20 ਪਦ, 2 ਛੰਤ, 2 ਸਲੋਕ =30 *14. '''ਰਾਮਕਲੀ ਰਾਗੁ''': 11 ਪਦੇ (ਤ੍ਰਿਪਦਾ 1, ਬਾਹਰਪਦੀ 1, 4 ਚੀਸਪਦੀ 1), 54 ਪਦ (ਓ ਅੰਕਾਰ ਦੇ), 73 ਪਦ ([[ਸਿਧ ਗੋਸਟਿ]] ਦੇ), 19 ਸਲੋਕ = 166. *15. '''ਮਾਰੂ ਰਾਗੂ''': 12 ਪਦੇ (ਤ੍ਰਿਪਦਾ 1, ਚਉਪਦੇ 7, ਪੰਚਪਦੇ-3, ਤ੍ਰਿਪਦਾ 1) 11ਪਦੀਆਂ (ਸਪਤਪਦੀ 1, ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ 8, ਨੌਪਦੀ 1, ਬਾਰਹਪਦੀ 1), 22 ਸੋਲਹੇ, 18 ਸਲੋਕ=63। *16. '''ਤੁਖਾਰੀ ਰਾਗੁ''': 5 ਛੰਤ (ਚਉਪਦੇ ਤ, ਪੰਚਪਦੇ 2) 17 ਪਦ ਬਾਰਹਮਾਹ= 22. *17. '''ਭੈਰਉ ਰਾਗੁ''': 8 ਪਦੇ (ਚਉੁਪਦੇ 7, ਪੰਚਪਦਾ 1), 1 ਪਦੀ =3 *18. '''ਬਸੰਤ ਰਾਗੁ''': 10 ਪਦੇ (ਤ੍ਰਿਪਦਾ 1, ਚਉਪਦੇ 9), 8 ਪਦੀਆਂ (ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ 7, ਦਸਪਦੀ 1) = 18। *19. '''ਮਲ੍ਹਾਰ ਰਾਗੁ''': 9 ਪਦੇ (ਚਉਪਦੇ 8, ਪੰਚਪਦਾ 1) 5 ਪਦੀਆਂ (ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ 3, ਨੌਪਦੀ ਦਸਪਦੀ 1), 27 ਪਉੜੀਆਂ ਤੇ 24 ਸਲੋਕ=65. *20. '''ਪਰਭਾਤੀ ਰਾਗੁ''': 17 ਪਦੇ (ਚਉਪਦੇ 13, ਪੰਚਪਦੇ 4), 7 ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ =24 *21. '''ਸਾਰੰਗ ਰਾਗੁ''': 3 ਚਉਪਦੇ, 2 ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ, 35 ਸਲੋਕ=38. *22. '''ਸਲੋਕ ਸਹਸਕ੍ਰਿਤੀ''': 3 ਸਲੋਕ *23. '''ਸਲੋਕ ਵਾਰਾਂ ਤੇ ਵਧੀਕ''': 32 ਸਲੋਕ ==ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ== [[ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ]] ਨੇ 63 ਸਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਜੋ ਕਿਸੇ ਰਾਗੁ ਅਧੀਨ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ ਬਲ ਕਿ ਹੋਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਅੰਕਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ==ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ== *1. '''ਸਿਰੀ ਰਾਗੁ''': 31 ਪਦੇ, 8 ਬਹੁਪਦੀਆਂ, 33 ਸਲੋਕ *2. '''ਮਾਝੁ ਰਾਗੁ''': 32 ਬਹੁਪਦੀਆਂ ਤੇ 3 ਸਲੋਕ *3. '''ਗਉੜੀ ਰਾਗੁ''': 18 ਪਦੇ, 9 ਬਹੁਪਦੀਆਂ, 5 ਛੰਤ ਅਤੇ 7 ਸਲੋਕ *4. '''ਆਸਾ ਰਾਗੁ''': 12 ਪਦੇ, 15 ਬਹੁਤਪਦੀਆਂ, 2 ਛੰਤ, 1 ਕਾਫੀ, 1 ਪੱਟੀ (18 ਪਉੜੀਆਂ) *5. '''ਗੂਜਰੀ ਰਾਗੁ''': 7 ਪਦੇ, 1 ਬਹੁਪਦੀ, 43 ਸਲੋਕ, 22 ਪਉੜੀਆਂ। *6. '''ਬਿਹਾਗੜਾ ਰਾਗੁ''': 33 ਸਲੋਕ *7. '''ਵਡਹੰਸ ਰਾਗੁ''': 9 ਪਦੇ, 2 ਬਹੁਪਦੀਆਂ, 6 ਛੰਤ, 4 ਅਲਾਹੁਣੀਆਂ, 40 ਸਲੋਕ *8. '''ਸੋਰਠਿ ਰਾਗੁ''': 12 ਪਦੇ, 3 ਬਹੁਪਦੀਆਂ, 48 ਸਲੋਕ *9. '''ਧਨਾਸਰੀ ਰਾਗੁ''': 9 ਪਦੇ। *10. '''ਸੂਹੀ ਰਾਗੁ''': 4 ਬਹੁਪਦੀਆਂ, 7 ਛੰਤ, 15 ਸਲੋਕ, 20 ਪਉੜੀਆਂ, *11. '''ਬਿਲਾਵਲੁ ਰਾਗੁ''': 6 ਪਦੇ, 1 ਬਹੁਪਦੀ, 1 ਸਤਵਾਰਾ, 24 ਸਲੋਕ *12. '''ਰਾਮਕਲੀ ਰਾਗੁ''': 6 ਪਦੇ, 1 ਬਹੁਪਦੀ, 1ਸਤਵਾਰਾ, 24 ਸਲੋਕ 21 ਪਾਉੜੀਆਂ *13. '''ਮਾਰੂ ਰਾਗੁ''': 5 ਪਦੇ, 1 ਬਹੁਪਦੀ, 24 ਸੋਲਹੇ, 23 ਸਲੋਕ, 22 ਪਾਉੜੀਆਂ। *14. '''ਭੈਰਉ ਰਾਗੁ''': 21 ਪਦੇ, 2 ਬਹੁਪਦੀਆਂ *15. '''ਬਸੰਤੁ ਰਾਗੁ''': 20 ਪਦੇ। *16. '''ਸਾਰੰਗ ਰਾਗੁ''': 3 ਬਹੁਪਦੀਆਂ, 23 ਸਲੋਕ *17. '''ਮਲ੍ਹਾਰ ਰਾਗੁ''': 13 ਪਦੇ, 3 ਬਹੁਪਦੀਆਂ, 27 ਸਲੋਕ, *18. '''ਪ੍ਰਭਾਤੀ ਰਾਗੁ''': 7 ਪਦੇ, 2 ਬਹੁਪਦੀਆਂ, *19. '''ਸਲੋਕ ਵਾਰਾਂ ਤੋਂ ਵਧੀਕ''': 67 *20. '''[[ਅਨੰਦ ਸਾਹਿਬ]]''' *21. '''ਵਾਰ ਕਵਿ''' ਗੂਜਰੀ ਕੀ ਵਾਰ (22 ਪਉੜੀਆਂ) ਸੂਹੀ ਕੀ ਵਾਰ (20 ਪਉੜੀਆਂ) ਰਾਮਕਲੀ ਕੀ ਵਾਰ ਮਹਲਾ 3 (21 ਪਉੜੀਆਂ) ਮਾਰੂ ਕੀ ਵਾਰ (22 ਪਉੜੀਆਂ) *22. '''ਪੱਟੀ''': (18 ਪਦਿਆਂ ਚ) *23. ਅਲਾਹੁਣੀਆਂ *24. ਸਲੋਕ ਵਾਰਾ ਤੇ ਵਧੀਕ: ਮਹਲਾ 3 ==ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ== [[ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ]] ਨੇ 30 ਰਾਗਾਂ ਚ ਬਾਣੀ ਦੀ ਰਚਨਾਂ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਆਪ ਨੇ 678 ਸ਼ਬਦਾ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਆਪ ਨੇ ਕੁੱਲ 264 ਸ਼ਬਦਾਂ, 58 ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ, 38 ਛੰਤਾਂ, 183 ਪਉੜੀਆਂ, ਤੇ ਵਾਰਾਂ ਨਾਲ ਅੰਕਿਤ 105 ਸਲੋਕਾਂ ਤੇ ਵਾਰਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ- *1. ਸਿਰੀਰਾਗ ਕੀ ਵਾਰ (ਮਹੱਲਾ ਚੌਥਾ) *2. ਗਉੜੀ ਕੀ ਵਾਰ (ਮਹੱਲਾ ਚੌਥਾ) *3. ਬਿਹਰਾੜੇ ਕੀ ਵਾਰ *4. ਵਡਹੰਸ ਕੀ ਵਾਰ *5. ਸੋਰਠਿ ਕੀ ਵਾਰ *6. ਸਾਰੰਗ ਕੀ ਵਾਰ *7. ਬਿਲਾਵਲ ਕੀ ਵਾਰ *8. ਕਾਨੜੇ ਕੀ ਵਾਰ (15 ਪਉੜੀਆਂ) ਕੁੱਝ ਹੋਰ ਲੋਕ ਕਾਵਿ ਰੂਪ: *(ੳ) ਛੰਤ: (ਸਿਰੀਰਾਗੁ ਮਹੱਲਾ 4, ਪੰਨਾ (78) *(ਅ) ਕਰਹਲੇ:- (ਰਾਗ ਗਾਉੜੀ ਪੂਰਬੀ ਮਹੱਲਾ 4, ਪੰਨਾ (234) *(ੲ) ਘੋੜੀਆਂ *(ਸ) ਪਹਿਰੇ ==ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ== ਕੁੱਲ ਸ਼ਬਦ 2218 ਸੰਕਲਿਤ ਕੀਤੇ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ 30 ਰਾਗਾਂ ਚ ਬਾਣੀ ਰਚੀ। 31 ਵਾਂ ਰਾਗ, (ਜੈਜਾਵੰਤੀ) ਬਾਅਦ ਚ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਅੰਗ ਬਣਿਆ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦਮਦਮੀ ਬੀੜ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਹਿਬ `ਚ ਦਰਜ ਸ਼ਬਦ = 1322, ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ= 45, ਛੰਤ= 63, ਵਾਰਾਂ (ਛੇ)= 117 ਪਉੜੀਆਂ ਰਾਂ ਵਿੱਚਲੇ ਸਲੋਕ= 252 ਭਾਗਤ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ= 3 ਸਲੋਕ ਸਹਸਕ੍ਰਿਤੀ = 67 ਗਾਥਾ ਮਹੱਲਾ ਪੰਜਵਾਂ = 24 ਫੁਨਹੇ ਮਹੱਲਾ ਪੰਜਵਾਂ= 23 ਸਲੋਕ ਵਾਰਾਂ ਤੇ ਵਧੀਕ= 22 ਮੁੰਦਾਵਣੀ ਤੇ ਅੰਤਿਮ ਸਲੋਕ= 2 1. '''ਬਾਰਹਮਾਹਾ ਮਾਝ''': (14 ਪਦੇ) 2. '''ਬਾਵਨ ਅੱਖਰੀ''': 52 ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ‘ਵਰਣਮਾਲਾ` ਨੂੰ ਬਾਵਨ ਅੱਖਰੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 3. '''ਸੁਖਮਨੀ''': ਸਿਰਲੇਖ-ਗਉੜੀ ਸੁਖਮਨੀ ਮਹੱਲਾ ਪੰਜਵਾਂ (24 ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ) 4. '''ਥਿਤੀ ਗਉੜੀ ਮਹੱਲਾ ਪੰਜਵਾਂ (17 ਪਉੜੀਆਂ)''' 5. '''ਛੇ ਵਾਰਾਂ''': *ੳ) ਗਉੜੀ ਕੀ ਵਾਰ *ਅ) ਗੂਜਰੀ ਕੀ ਵਾਰ *ੲ) ਜੈਤਸਰੀ ਕੀ ਵਾਰ *ਸ) ਰਾਮਕਲੀ ਕੀ ਵਾਰ *ਹ) ਮਾਰੂ ਵਾਰ ਮਹੱਲਾ ਪੰਜਵਾਂ ਛਖਣੇ ਮਹੱਲਾ ਪੰਜਵਾ *ਕ) ਬਸੰਤ ਕੀ ਵਾਰ ਮਹੱਲਾਂ ਪੰਜਵਾਂ 6. '''ਮੁੰਦਾਵਣੀ ਮਹਲਾ ਪੰਜਵਾਂ''' ==ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ== [[ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ]] ਨੇ 15 ਰਾਗਾਂ, 59 ਸ਼ਬਦਾ, 57 ਸਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ 1706 ਚ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਲੇਖਣ ਕਰਵਾਇਆ। 1. '''ਰਾਗੁ ਗਉੜੀ'''- 9 ਸ਼ਬਦ 2. '''ਰਾਗੁ ਆਸਾ'''- 1 ਸ਼ਬਦ 3. '''ਰਾਗੁ ਦੇਵਗੰਧਾਰੀ'''- 3 ਸ਼ਬਦ 4. '''ਰਾਗੁ ਬਿਹਾਰਾੜਾ'''- 1 ਸ਼ਬਦ 5. '''ਰਾਗੁ ਸੋਰਠਿ'''- 12 ਸ਼ਬਦ 6. '''ਰਾਗੁ ਧਨਾਸਰੀ''' - 4 ਸ਼ਬਦ 7. '''ਰਾਗੁ ਜੈਤਸਰੀ''' - 3 ਸ਼ਬਦ 8. '''ਰਾਗੁ ਟੋਡੀ'''- 1 ਸ਼ਬਦ 9. '''ਰਾਗੁ ਤਿਲੰਗ (ਕਾਫੀ)''' - 3 ਸ਼ਬਦ 10. '''ਰਾਗੁ ਬਿਲਾਵਲ''' - 3 ਸ਼ਬਦ 11. '''ਰਾਗੁ ਰਾਮਕਲੀ''' - 3 ਸ਼ਬਦ 12. '''ਰਾਗੁ ਮਾਰੂ'''- 3 ਸ਼ਬਦ 13. '''ਰਾਗੁ ਬਸੰਤ''' - 5 ਸ਼ਬਦ 14. '''ਰਾਗੁ ਸਾਰੰਗ'''- 4 ਸ਼ਬਦ 15 '''ਰਾਗੁ ਜੈਜਾਵੰਤੀ'''- 4 ਸ਼ਬਦ 16 '''ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ ਸ਼ਬਦ''' - 59 17 '''ਰਾਗਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੁੱਲ ਸਲੋਕ''' - 57 ==ਭਗਤ, ਗੁਰੂ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ:== ===ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ=== 16 ਰਾਗ, 532 ਸ਼ਬਦ ਤੇ ਸਲੋਕ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹਨ। === ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ === 18 ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ 40 ਸ਼ਬਦ ===ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ=== 18 ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ 61 ਸ਼ਬਦ ===ਭਗਤ ਸੇਖ਼ ਫ਼ਰੀਦ ਸ਼ਕਰਗੰਜ ਜੀ=== ਰਾਗ ਸੂਹੀ, ਰਾਗ ਆਸਾ ਵਿੱਚ ਦੋ ਦੋ ਸ਼ਬਦ, ਸਲੋਕ ਫਰੀਦ ਜੀ ਕੇ ਸਿਰਲੇਖ ਅਧੀਨ ਦਰਜ਼ ਸਲੋਕ 130 ਦਰਜ਼ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸ਼ੇਖ਼ ਫਰੀਦ ਜੀ ਦੇ 112 ਸਲੋਕ ਹਨ ਅਤੇ ਬਾਕੀ 18 ਸਲੋਕ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨਾਂ ਦੇ ਹਨ। ===ਭਗਤ ਧੰਨਾ ਜੀ=== 2 ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ 3 ਸ਼ਬਦ ===ਭਗਤ ਬੇਣੀ ਜੀ=== ਤਿੰਨ ਸ਼ਬਦ, ਸ੍ਰੀ ਰਾਗੁ (ਪੰਨਾ 93) ਰਾਮਕਲੀ ਰਾਗੁ (ਪੰਨਾ 974), ਪ੍ਰਭਾਤੀ ਪੰਨਾ (1351) ===ਭਗਤ ਭੀਖਨ ਜੀ=== ਦੋ ਸ਼ਬਦ, ਰਾਗ ਸੋਰਠਿ (ਪੰਨਾ 659 ਅਤੇ 660) ===ਭਗਤ ਸਧਨਾ ਜੀ=== ਬਿਲਾਵਲ ਰਾਗੁ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਪੰਨਾ (858) ===ਭਗਤ ਪੀਪਾ ਜੀ=== ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ (ਪੰਨਾ 695) ਹੋਰ ਰਚਨਾ-ਬਾਣੀ ਸ੍ਰੀ ਪੀਪਾ ਜੀ, ਸਰਬ ਗੁੱਟਕਾ ===ਭਗਤ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ਜੀ=== ਚਾਰ ਸ਼ਬਦ ਇੱਕ ਸਿਰੀ ਰਾਗ ਵਿੱਚ, ਦੋ ਸ਼ਬਦ ਗੂਜਰੀ ਰਾਗੁ ਅਤੇ ਇੱਕ ਧਨਾਸਰੀ ਰਾਗੁ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ। ===ਭਗਤ ਰਾਮਾਨੰਦ ਜੀ=== ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ (ਪੰਨਾ 1195) ਰਾਗੁ ਬਸੰਤ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਬਾਣੀ। ===ਭਗਤ ਜੈਦੇਵ ਜੀ=== ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਗੂਜਰੀ ਵਿੱਚ (ਪੰਨਾ 526) ਦੂਜਾ ਰਾਗੁ ਮਾਰੂ ਵਿੱਚ (ਪੰਨਾ 1106) ===ਭਗਤ ਪਰਮਾਨੰਦ ਜੀ=== ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਸਾਰੰਗ ਰਾਗੁ ਵਿੱਚ (ਪੰਨਾ 1153) ===ਭਗਤ ਸੂਰਦਾਸ ਜੀ=== ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਪੰਕਤੀ (ਪੰਨਾ 1253) ===ਭਗਤ ਸੈਣ ਜੀ=== ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ==ਭੱਟ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ== ===ਭੱਟ ਕਲਸਹਾਰ ਜੀ=== ਪੰਜ ਗੁਰੂ ਸਹਿਬਾਨਾਂ ਦੀ ਉਸਤਤਿ ਵਿੱਚ 54 ਸਵੱਯੇ ===ਭੱਟ ਜਾਲਪ ਜੀ=== 5 ਸਵੱਯੇ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਦੀ ਉਸਤਤਿ ਵਿੱਚ ===ਭੱਟ ਕੀਰਤ ਜੀ=== ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਤੇ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਉਸਤਤਿ ਵਿੱਚ 4 ਸਵੱਈਏ ===ਭੱਟ ਭਿਖਾ ਜੀ=== ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਉਸਤਤਿ ਵਿੱਚ 2 ਸਵੱਈਏ ===ਭੱਟ ਸਲ੍ਹ ਜੀ=== ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਲਈ 1 ਤੇ ਰਾਮਦਾਸ ਲਈ 2 ਸਵੱਈਏ ===ਭੱਟ ਭਲ੍ਹ ਜੀ=== ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਲਈ 1 ਸਵੱਈਏ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ===ਭੱਟ ਨਲ੍ਹ ਜੀ=== ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਲਈ 16 ਸਵੱਈਏ ===ਭੱਟ ਗਯੰਦ ਜੀ=== ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਲਈ 13 ਸਵੱਈਏ ===ਭੱਟ ਮਥਰਾ ਜੀ=== ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ -7 ਸਵੱਈਏ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਲਈ 7 ਸਵੱਈਏ ===ਭੱਟ ਬਲ੍ਹ ਜੀ=== ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਲਈ 5 ਸਵੱਈਏ ===ਭੱਟ ਹਰਿਬੰਸ ਜੀ=== ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਲਈ 2 ਸਵੱਈਏ ==ਗੁਰੂ ਘਰ ਦੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ== ===ਬਾਬਾ ਸੁੰਦਰ ਜੀ=== ਰਚਿਤ ‘ਸਦੁ` ਸ਼ਬਦ ਰਾਗੁ ਰਾਮਕਲੀ ਚ ਅੰਕਿਤ ਹੈ, ਇਸ ਦੇ ਛੇ ਪਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਲੋਕ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਉਚਾਰਣ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਸਿਰਲੇਖ "ਮਰਦਾਨਾ ਮਹਲਾ ਪਹਿਲਾ " ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਿਸ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਨੋਟ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਦੀ ਕੋਈ ਵੀ ਰਚਨਾ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ। ===ਸੱਤਾ ਤੇ ਬਲਵੰਡ ਜੀ=== ਰਾਇ ਬਲਵੰਡ ਤਥਾ ਸਤੈ ਡੂਮਿ ਕੀ ਵਾਰ ਗੁਰਸਿੱਖ: ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ, ਭਾਈ ਸੁੰਦਰ, ਭਾਈ ਸਤਾ ਤੇ ਭਾਈ ਬਲਵੰਡ ਜਿਹੇ ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਜੋ ਗੁਰੂ ਘਰ ਦੇ ਨਿਕਟਵਰਤੀ ਸਨ. == ਵਿਵਾਦਪੂਰਨ ਲੇਖਕ: ਮਰਦਾਨਾ ਅਤੇ ਟੱਲ == ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਦੋ ਹੋਰ ਲੇਖਕ ਹਨ ਜੋ ਵੱਖ ਵੱਖ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹਿਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹਨ: ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਅਤੇ ਭੱਟ ਟੱਲ। ਵੱਖ ਵੱਖ ਵਿਦਵਾਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ: * ਉੱਥੇ ਮਰਦਾਨਾ 1 ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਦੋ ਭਜਨ ਹਨ<ref>Page 553, Adi Granth, Translation of Sant Singh Khalsa</ref> [[ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ]] ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੈ, ਪਰ ਬਾਕੀ ਦਾਅਵੇ ਨੂੰ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਫ਼ਲ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਲਮ ਦਾ ਨਾਮ [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ|ਨਾਨਕ]] ਨੇ ਗੀਤ ਅੰਦਰ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ <ref>''ਇਸ ਸਲੋਕ ਮੈਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਮਰਦਾਨੇ ਕੇ ਪੂਛਨੇ ਸੇ ਤਿਸ ਕੇ ਪ੍ਰਤਿ ਗੁਰਮੁਖਤਾ ਅਰੁ ਮਨਮੁਖਤਾ ਕੀ ਮਦਰਾ ਕਾ ਰੂਪੁ ਬਰਨਨ ਕਰਤੇ ਹੈਂ ਔਰੁ ਦੋ ਪਰਕਾਰ ਕੀ ਮਦਿਰਾ ਮਨਮੁਖੋਂ ਕੀ ਔਰੁ ਗੁਰਮੁਖੋਂ ਕੀ ਕਹੀ ਹੈ॥ ਪ੍ਰਥਮ ਮਨਮੁਖੋਂ ਕੀ ਮਦਿਰਾ ਕਹਤੇ ਹੈਂ॥'': Fareedkoti Teeka, Adi Granth</ref> ਅਤੇ ਮਰਦਾਨਾ ਸਲੋਕ ਦੀ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਹੈ। * ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭੱਟ ਟੱਲ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਇੱਕ ਸਵਈਆ ਹੈ, <ref>''ਟਲ' ਜੀ ਕਹਤੇ ਹੈਂ ਹੇ ਭਾਈ ਐਸੇ ਸਤਿਗੁਰੋਂ ਕੋ ਸਹਜ ਸੁਭਾਵਕ ਨਿਰੰਤਰ ਹੀ ਸੇਵੀਐ ਹੇ ਭਾਈ ਸਤਿਗੁਰੋਂ ਕੇ ਦਰਸਨ ਕਰਨੇ ਤੇ ਜਨਮ ਮਰਨ ਦੁਖ ਜਾਤਾ ਰਹਿਤਾ ਹੈ॥੧੦॥'': Page 1392, Teeka Fareedkoti, Adi Granth</ref> ਜੋ ਕਿ ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ [[ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ|ਗੁਰਮੁਖੀ]] ਟਾਈਪੋ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਕਲ ਭਾਵ ਭੱਟ ਕਲ੍ਹਸ਼ਾਰ ਹੈ।<ref>''Page 1392: ਟਲ = ਹੇ ਟੱਲ! ਹੇ ਕਲ੍ਯ੍ਯ! ਹੇ ਕਲ੍ਯ੍ਯਸਹਾਰ!'': Teeka by Professor Sahib Singh, Adi Granth</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਧਰਮਗ੍ਰੰਥ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਲੇਖਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ]] ri4foln8srf41jt9y4kwj2vlc88scvl 838991 838990 2026-05-08T20:29:52Z Nitesh Gill 8973 /* ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ */ 838991 wikitext text/x-wiki [[File:Sri Guru Granth Sahib Nishan.jpg|right|thumb|ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ, ਪਟਨਾ ਵਿਖੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਪੱਤਰੇ ਉੱਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਦੀ ਲਿਖਾਈ ਵਿੱਚ ਮੂਲ-ਮੰਤਰ]] [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]] ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ:]] '''Guru Granth Sahib'''), [[ਸਿੱਖੀ|ਸਿੱਖਾਂ]] ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ ਅਤੇ [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] ਦੇ ਪ੍ਰਗਟ ਅਤੇ ਸਦੀਵੀ ਕਾਲ ਗੁਰੂ ਹੈ।<ref name="ke">{{Cite book|title=Online Worksheets|last=Keene|first=Michael|publisher=Nelson Thornes|year=2003|isbn=0-7487-7159-X|page=38}}</ref> [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ|ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ]] ਨੇ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਸੰਕਲਨ 1601 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 2 ਅਗਸਤ 1604 ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ 1430 ਅੰਗ (ਪੰਨੇ) ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 36 ਸੰਤਾਂ, ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ (6 ਗੁਰੂ), ਭਗਤ (15 ਭਗਤ), ਭੱਟ (11 ਭੱਟ) ਅਤੇ ਗੁਰਸਿੱਖ (4 ਗੁਰਸਿੱਖ), ਦੀ ਬਾਣੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਇਕੋ ਇਕ ਧਾਰਮਿਕ ਲਿਪੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੂਜੇ ਧਰਮਾਂ, ਜਾਤੀਆਂ ਅਤੇ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਵਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਾਤੀ-ਪਿਛੋਕੜਾਂ ਦੇ ਲੇਖਕਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵੀ ਦਰਜ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ [[ਸ਼ੂਦਰ]] ਅਤੇ ਅਛੂਤ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref name="Gill 2015">{{cite book|last=Jodhka|first=Surinder Singh|url=https://books.google.com/books?id=EcW3eLUr4IoC|title=Punjab Society: Perspectives and Challenges|date=|publisher=Concept Publishing Company|year=2003|isbn=9788180690389|editor-last=Gill|editor-first=Manmohan Singh|pages=28|chapter=2: The Scheduled Castes in Contemporary Punjab|accessdate=10 February 2026}}</ref> ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਪਹਿਲਾਂ ਸੰਸਕਰਣ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਅਤੇ ਦੂਸਰਾ ਸੰਸਕਰਣ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਮਹਾਨ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਲੇਖਣੀ ਦਾ ਕਾਰਜ [[ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ]] ਨੇ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਪੰਜ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦਰਜ ਸੀ; ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਵਿੱਚ 1705 ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬਾਣੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੀ। == ਲੇਖਕਾਂ ਦਾ ਵਰਗੀਕਰਨ == [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ|ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ]] ਦੇ ਲੇਖਕਾਂ ਨੂੰ ਚਾਰ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ:<ref name=":4">{{Cite book|last1=Nayar|first1=Kamala Elizabeth|title=The Sikh View on Happiness: Guru Arjan's Sukhmani|last2=Sandhu|first2=Jaswinder Singh|publisher=Bloomsbury Publishing|year=2020|isbn=9781350139893|pages=219|chapter=Notes|quote=16 The fifteen bhagats (devotional poets), whose verses have been incorporated in the Guru Granth Sahib, are Kabir, Ravidas, Sheikh Farid, Ramanand, Beni, Namdev, Sadhana, Sheikh Bhikhan, Parmanand, Sain Nayee, Dhanna, Pipa, Surdas, Jaidev and Trilochan. The bhagats belonged to the Hindu (Vaishnava) Bhakti, nirgun Bhakti or Sufi traditions, and either predated or lived during the Guru Nanak period.<br><br>17 The eleven bhatts (Hindu court bards), whose verses have been incorporated in the Guru Granth Sahib, are Kalashar, Balh, Bhalh, Bhika, Gayand, Harbans, Jalap, Kirat, Mathura, Nalh and Salh. Bhai Baldeep Singh, 'What Is Kirtan?: Observations, Interventions and Personal Reflections', Sikh Formations 7, no. 3 (2011), 282 n. 13. While the Brahmin ballad singers were connected with the divine courts (darbar sahib) of the later Sikh Gurus, their verses praise the first five Sikh Gurus. The bhatt verses are collectively referred to as Bhatt Bani, which is included in the concluding section of the Guru Granth Sahib (pp. 1389-1406).<br><br>18 Bhai Mardana (GGS, 553) was a Muslim rebab (bowed string instrument) musician, who accompanied Guru Nanak on his travels. Bhai Rai Balwand was a Muslim rebab musician and Satta was a Muslim drummer during the time of Guru Angad up to the time of Guru Arjan; they both sang gurbani-kirtan and composed a Ramkali var that was included in the Guru Granth Sahib (pp. 966-8). Baba Sundar was the great grandson of Guru Amar Das and grandson of Mohri, who wrote Sadu (Call of Death) (GGS, 923-4).}}</ref><ref name=":5">{{Cite book |last=Singh |first=Prithi Pal |title=The History of Sikh Gurus |publisher=Lotus Press |year=2006 |isbn=978-81-8382-075-2 |location=New Delhi |pages=170–171}}</ref> * [[ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ]] * [[ਭਗਤ]] * [[ਭਾਟੜੇ ਸਿੱਖ|ਭੱਟ]] * [[ਗੁਰਸਿੱਖ]] === ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ === {{main|ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ}} ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸਿੱਖ, ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਨ ਲਈ ਪਾਬੰਦ ਹਨ, ਭਾਵ ਜੋ ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਪਰ ਆਮ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਨੇ ਸਦੀਆਂ ਦੌਰਾਨ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਜਿਸਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸਾਲ 1469 ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਥੇ ਛੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ:{{Columns-list|* [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ]] * [[ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ]] * [[ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ]] * [[ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ | ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ]] * [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ]] * [[ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ]]}}ਜਦੋਂ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਛੇ ਗੁਰੂਆਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਲਈ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕੁਝ ਅਜਿਹੇ ਵੀ ਹਨ ਜੋ ਦਲੀਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ|ਗੁਰੂ]] [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ|ਹਰਿਰਾਏ]] ਅਤੇ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref name=":0">{{Cite book|last=Singh|first=Sardar Harjeet|url=https://books.google.com/books?id=fleka3YEE8sC&q=a+couplet+attributed+to+Guru+Har+Rai&pg=PA100|title=Faith & Philosophy of Sikhism|date=2009|publisher=Gyan Publishing House|isbn=978-81-7835-721-8|pages=103–104|language=en}}</ref><ref name=":1">{{Cite book|title=Sikh art and literature|url=https://archive.org/details/sikhartliteratur0000unse|date=1999|publisher=Routledge|others=Kerry, August 17- Brown|isbn=0-415-20288-4|location=London|page=[https://archive.org/details/sikhartliteratur0000unse/page/198 198]|oclc=39765536}}</ref><ref name=":2" /><ref name=":3" /> ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਸਲੋਕ ਮਹੱਲਾ ਸੱਤਵਾਂ (7) ਅਤੇ ਦੋਹਰਾ ਮਹੱਲਾ ਦਸਵਾਂ (10) ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸੱਤਵੇਂ ਅਤੇ ਦਸਵੇਂ ਗੁਰੂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name=":02" /><ref name=":12" /><ref name=":22" /><ref name=":32" /> === ਭਗਤ/ ਹੋਰ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ === ਉਪਰੋਕਤ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ, "ਭਗਤ" ਵੱਖ ਵੱਖ ਸੰਪਰਦਾਵਾਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਆਦਮੀ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ "ਬਾਣੀ ਭਗਤਾ ਕੀ" ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਹੈ। ਸ਼ਬਦ "ਭਗਤ" ਦਾ ਅਰਥ ਸਮਰਪਣ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸ਼ਬਦ ਭਕਤੀ ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਪਿਆਰ। ਭਗਤਾਂ ਨੇ ਇਕ ਰੱਬ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ [[ਕਬੀਰ|ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ]] ਨੇ ਮਹਾਨ ਹਿੰਦੂ ਭਕਤੀਆਂ ਅਤੇ ਸੂਫੀ ਸੰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕੀਤੀ। ਉਪਰੋਕਤ ਵਿੱਚੋਂ, ਹੇਠਾਂ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਹੈ:<ref>{{Cite web |title=Bhagat |url=http://www.markfoster.net/dcf/bhagata.pdf}}</ref> {{Columns-list|* [[ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ|ਗੁਰੂ ਕਬੀਰ]] * [[ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ|ਗੁਰੂ ਰਵਿਦਾਸ]] * [[ਬਾਬਾ ਫਰੀਦ]] * [[ਭਗਤ ਰਾਮਾਨੰਦ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਬੈਣੀ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਸਧਨਾ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਭੀਖਨ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਪਰਮਾਨੰਦ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਸੈਣ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਧੰਨਾ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਪੀਪਾ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਸੂਰਦਾਸ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਜੈਦੇਵ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ਜੀ]]}} === ਭੱਟ === ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹਿੰਦੂ ਸਰਸਵਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜੋ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ, ਉਹ ਭੱਟਾਂ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਇੱਥੇ 11 ਸਿੱਖ ਭੱਟ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: {{Columns-list| * [[ਭੱਟ ਕਲ ਸਹਾਰ]] * [[ਭੱਟ ਬਲ੍ਹ]] * [[ਭੱਟ ਭਲ੍ਹ]] * [[ਭੱਟ ਭੀਖਾ]] * [[ਭੱਟ ਗਯੰਦ]] * [[ਭੱਟ ਹਰਬੰਸ]] * [[ਭੱਟ ਜਾਲਪ]] * [[ਭੱਟ ਕੀਰਤ]] * [[ਭੱਟ ਮਥੁਰਾ]] * [[ਭੱਟ ਨਲ੍ਹ]] * [[ਭੱਟ ਸਲ੍ਹ]] }} === ਗੁਰਸਿੱਖ === ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ 4 ਗੁਰੂ ਘਰ ਦੇ ਸਿੱਖ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਵੀ ਦਰਜ ਹਨ:<ref name=":4" /><ref>{{Cite book |last=Bak̲h̲ashī |first=Locana Siṅgha |title=Saint-poets of Guru Granth Sahib: history and heritage |date=2000 |publisher=National Book Shop |isbn=978-81-7116-248-2 |editor-last=Buxi |editor-first=Lochan Singh |location=Delhi |pages=171}}</ref><ref name=":5" /><ref name=":6" /> * [[ਬਾਬਾ ਸੁੰਦਰ|ਭਾਈ ਸੁੰਦਰ]] * [[ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ]] * [[ਭਾਈ ਸੱਤਾ ਡੂਮ]] * [[ਬਲਵੰਡ ਰਾਏ|ਭਾਈ ਬਲਵੰਡ ਰਾਏ]] == ਬਾਣੀਕਾਰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ == {| class="wikitable sortable" |+'''Background Details and No. of Hymns''' |- ! ਨਾਂ || ਸਮਾਂ || ਭਜਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ |- ! colspan="3" |ਗੁਰੂ |- | style="background: #ffc500;" | '''[[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ]]''' || 15ਵੀਂ ਸਦੀ || 974<ref name="ShackleMandair2013xviii">{{cite book|author1=Christopher Shackle|author2=Arvind Mandair|title=Teachings of the Sikh Gurus: Selections from the Sikh Scriptures |url=https://books.google.com/books?id=ftdcvmviy_8C |year=2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-45108-9|pages=xviii–xix}}</ref><ref name=":5" /> |- | style="background: #ffc500;" | '''[[ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ]]''' || 16ਵੀਂ ਸਦੀ || 62<ref name="ShackleMandair2013xviii" /><ref name=":5" /> |- | style="background: #ffc500;" | '''[[ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ]]''' || 16ਵੀਂ ਸਦੀ || 907<ref name="ShackleMandair2013xviii" /><ref name=":5" /> |- | style="background: #ffc500;" | '''[[ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ]]''' || 16ਵੀਂ ਸਦੀ || 679<ref name="ShackleMandair2013xviii" /><ref name=":5" /> |- | style="background: #ffc500;" | '''[[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ]]''' || 16ਵੀਂ ਸਦੀ || 2218<ref name="ShackleMandair2013xviii" /><ref name=":5" /> |- | style="background: #ffc500;" | '''[[ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ]]''' || 17ਵੀਂ ਸਦੀ || 116<ref name="ShackleMandair2013xviii" /><ref name=":5" /> |- ! colspan="3" |[[ਭਗਤ ਬਾਣੀ|ਭਗਤ]] |- | [[ਜੈਦੇਵ|ਭਗਤ ਜੈਦੇਵ]]|| 13ਵੀਂ ਸਦੀ<ref name="brown114">{{cite book|author=Kerry Brown|title=Sikh Art and Literature|url=https://books.google.com/books?id=ddgO-DldmSwC&pg=PA114|year=2002|publisher=Routledge|isbn=978-1-134-63136-0|pages=114–115, 120 (Appendix II)}}</ref> || 2<ref name=":5" /> |- | [[ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ|ਭਗਤ ਫ਼ਰੀਦ]] || 13ਵੀਂ ਸਦੀ || 134<ref name="kapoor" />{{refn|group=note|including 130<ref name="kapoor"/><ref name=brown114/><ref name=cole217>{{cite book|author1=William Owen Cole|author2=Piara Singh Sambhi|title=The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices |url=https://books.google.com/books?id=zIC_MgJ5RMUC |year=1995|publisher=Sussex Academic Press|isbn=978-1-898723-13-4|page=217}}</ref> ''[[salok]]''s, or short verses}}{{refn|group=note|Some of these may be by his successors, or by the Bhagat Farid of the 15th century, rather than Farid's own compositions.<ref name=cole217/>}} |- | [[ਭਗਤ ਰਾਮਾਨੰਦ]] || 14ਵੀਂ ਸਦੀ || 1<ref name=":5" /> |- | [[ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ]] || 14ਵੀਂ ਸਦੀ || 62<ref name=":5" /> |- | [[ਭਗਤ ਤਿਰਲੋਚਨ]] || 14ਵੀਂ ਸਦੀ || 5<ref name=":5" /> |- | [[ਭਗਤ ਪਰਮਾਨੰਦ]] || 14ਵੀਂ ਸਦੀ || 1<ref name=":5" /> |- | [[ਭਗਤ ਧੰਨਾ ਜੀ|ਭਗਤ ਧੰਨਾ]] || 14ਵੀਂ ਸਦੀ || 4<ref name=":5" /> |- | [[ਭਗਤ ਭੀਖਨ ਜੀ|ਭਗਤ ਭੀਖਨ]] || 14ਵੀਂ ਸਦੀ || 2<ref name=":5" /> |- | [[ਭਗਤ ਬੇਣੀ]] || 14ਵੀਂ ਸਦੀ || 3<ref name=":5" /> |- | [[ਭਗਤ ਪੀਪਾ]] || 14ਵੀਂ ਸਦੀ || 1<ref name=":5" /> |- | [[ਭਗਤ ਸੈਣ ਜੀ|ਭਗਤ ਸੈਣ]] || 14ਵੀਂ ਸਦੀ || 1<ref name=":5" /> |- | [[ਭਗਤ ਸੂਰਦਾਸ]] || 14ਵੀਂ ਸਦੀ || 2<ref name=":5" /> |- | [[ਭਗਤ ਸਧਨਾ]] || 14ਵੀਂ ਸਦੀ || 1<ref name=":5" /> |- | [[ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ]] || 15ਵੀਂ ਸਦੀ || 41<ref name=":5" /> |- | [[ਕਬੀਰ|ਭਗਤ ਕਬੀਰ]]|| 15ਵੀਂ ਸਦੀ|| 541<ref name="ShackleMandair2013xviii" /><ref name=":5" />{{refn|group=note|243<ref name="kapoor">{{cite book |last1=Sukhbir Singh |first1=Kapoor |last2=Mohinder Kaur |first2=Kapoor |title=Guru Granth Sahib: an Advance Study |date=2002 |publisher=Hemkunt Press |location=New Delhi |isbn=9788170103219 |pages=24, 72, 219, 291, 344 |url=https://books.google.com/books?id=emCLb8xjVqYC&q=compositions |access-date=18 March 2020}}</ref> of Kabir's hymns are ''salok''s, or short verses.<ref name="ShackleMandair2013xviii"/> One hymn formerly believed to as that of Kabir was later attributed by Guru Arjan to Namdev.<ref>{{cite book|author1=William Owen Cole|author2=Piara Singh Sambhi|title=The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices |url=https://books.google.com/books?id=zIC_MgJ5RMUC |year=1995|publisher=Sussex Academic Press|isbn=978-1-898723-13-4|pages=48–49}}</ref>}} |- ! colspan="3" | [[ਭੱਟਾਂ ਦੇ ਸਵੱਈਏ|ਭੱਟ]] |- | [[ਭੱਟ ਕਲ ਸਹਾਰ]] || 15ਵੀਂ ਸਦੀ || 54<ref name=":5" /> |- | [[ਭੱਟ ਬਲ੍ਹ]] || 15ਵੀਂ ਸਦੀ || <ref name=":5" />5 |- | [[ਭੱਟ ਭਲ੍ਹ]] || 15ਵੀਂ ਸਦੀ || 1<ref name=":5" /> |- | [[ਭੱਟ ਭੀਖਾ]] || 15ਵੀਂ ਸਦੀ || 2<ref name=":5" /> |- | [[ਭੱਟ ਗਯੰਦ]] || 15ਵੀਂ ਸਦੀ || 13<ref name=":5" /> |- | [[ਭੱਟ ਹਰਬੰਸ]] || 15ਵੀਂ ਸਦੀ || 2<ref name=":5" /> |- | [[ਭੱਟ ਜਾਲਪ]] || 15ਵੀਂ ਸਦੀ || 5<ref name=":5" /> |- | [[ਭੱਟ ਕੀਰਤ]]|| 15ਵੀਂ ਸਦੀ || 8<ref name=":5" /> |- | [[ਭੱਟ ਮਥੁਰਾ]] || 15ਵੀਂ ਸਦੀ || 14<ref name=":5" /> |- | [[ਭੱਟ ਨਲ੍ਹ]]|| 15ਵੀਂ ਸਦੀ || 16<ref name=":5" /> |- | [[ਭੱਟ ਸਲ੍ਹ]] || 15ਵੀਂ ਸਦੀ || 3<ref name=":5" /> |- ! colspan="3" |ਗੁਰਸਿੱਖ |- |[[ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ]] |15ਵੀਂ ਸਦੀ |2<ref name=":6" /> |- |[[ਬਾਬਾ ਸੁੰਦਰ|ਬਾਬਾ ਸੂਦ੍ਰ]] |15ਵੀਂ ਸਦੀ |6<ref name=":5" /> |- |[[ਭਾਈ ਸੱਤਾ ਡੂਮ]] |15ਵੀਂ ਸਦੀ |1 ਵਾਰ<ref name="brown114" /><ref name=":5" /> |- |[[ਬਲਵੰਡ ਰਾਏ]] |15ਵੀਂ ਸਦੀ |1 ਵਾਰ<ref name="brown114" /><ref name=":5" /> |} == ਵਿਵਾਦਪੂਰਨ ਲੇਖਕ == === ਮਰਦਾਨਾ ਅਤੇ ਟਾਲ === ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਸੰਸਕਰਣ ਦੇ ਦੋ ਹੋਰ ਲੇਖਕ ਵਿਦਵਾਨਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਅਤੇ ਭੱਟ ਟਾਲ, ਵਿੱਚ ਬਹਿਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹਨ।<ref name=":6" /> ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ: * ਮਰਦਾਨਾ 1<ref>Page 553, Adi Granth, Translation of Sant Singh Khalsa</ref> ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਦੋ ਭਜਨ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਕਹੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਹਾਲਾਂਕਿ, ਦੂਸਰੇ ਇਸ ਦਾਅਵੇ ਦਾ ਖੰਡਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਭਜਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਨਾਨਕ ਦਾ ਕਲਮੀ ਨਾਮ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ,<ref>''ਇਸ ਸਲੋਕ ਮੈਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਮਰਦਾਨੇ ਕੇ ਪੂਛਨੇ ਸੇ ਤਿਸ ਕੇ ਪ੍ਰਤਿ ਗੁਰਮੁਖਤਾ ਅਰੁ ਮਨਮੁਖਤਾ ਕੀ ਮਦਰਾ ਕਾ ਰੂਪੁ ਬਰਨਨ ਕਰਤੇ ਹੈਂ ਔਰੁ ਦੋ ਪਰਕਾਰ ਕੀ ਮਦਿਰਾ ਮਨਮੁਖੋਂ ਕੀ ਔਰੁ ਗੁਰਮੁਖੋਂ ਕੀ ਕਹੀ ਹੈ॥ ਪ੍ਰਥਮ ਮਨਮੁਖੋਂ ਕੀ ਮਦਿਰਾ ਕਹਤੇ ਹੈਂ॥'': Fareedkoti Teeka, Adi Granth</ref> ਅਤੇ ਕਿਉਂਕਿ ਮਰਦਾਨਾ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦਾ ਸ਼ਲੋਕ ਹੈ। * ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭੱਟ ਟਾਲ ਦੇ ਨਾਮ ਹੇਠ ਇੱਕ ਸੱਵਈਆ (ਕਾਵਿਕ ਛੰਦ) ਹੈ,<ref>''ਟਲ' ਜੀ ਕਹਤੇ ਹੈਂ ਹੇ ਭਾਈ ਐਸੇ ਸਤਿਗੁਰੋਂ ਕੋ ਸਹਜ ਸੁਭਾਵਕ ਨਿਰੰਤਰ ਹੀ ਸੇਵੀਐ ਹੇ ਭਾਈ ਸਤਿਗੁਰੋਂ ਕੇ ਦਰਸਨ ਕਰਨੇ ਤੇ ਜਨਮ ਮਰਨ ਦੁਖ ਜਾਤਾ ਰਹਿਤਾ ਹੈ॥੧੦॥'': Page 1392, Teeka Fareedkoti, Adi Granth</ref> ਜੋ ਕਿ ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕਲ ਭਾਵ ਭੱਟ ਕਲ ਸਹਾਰ ਲਈ ਗੁਰਮੁਖੀ ਨਕਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੀ ਗਲਤੀ ਹੈ।<ref>''Page 1392: ਟਲ = ਹੇ ਟੱਲ! ਹੇ ਕਲ੍ਯ੍ਯ! ਹੇ ਕਲ੍ਯ੍ਯਸਹਾਰ!'': Teeka by Professor Sahib Singh, Adi Granth</ref> === ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ === [[File:Mural from Gurdwara Ramsar Sahib of Sri Chand meeting Guru Arjan and Bhai Gurdas at Amritsar. Probably a depiction of the tale of him contributing a verse during the composition of the Sukhmani Sahib.jpg|thumb|ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰਾਮਸਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਅਤੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਦਾ ਮੂਰਾਲ। ਇਹ ਸ਼ਾਇਦ ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦੌਰਾਨ ਇੱਕ ਛੰਦ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਣ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਚਿੱਤਰਣ ਹੈ।]] ਇੱਕ ਸਾਖੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਨੇ ਗੌਰੀ ਸੁਖਮਨੀ ਰਚਨਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੀਆਂ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ (ਕੰਟੋ) ਰਚੀਆਂ ਸਨ, ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਆਏ। ਇਸ ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ, ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਅਤੇ ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਤਾਰ੍ਹਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ। ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਨੇ ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਮੂਲ ਮੰਤਰ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਪਉੜੀ ਦਾ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਪਾਠ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਸਤਾਰ੍ਹਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਬਣ ਗਿਆ।<ref>{{Cite book |title=The encyclopaedia of Sikhism |date=1992–1998 |publisher=Punjabi University |others=Harbans Singh |isbn=0-8364-2883-8 |volume=4 |location=Patiala |pages=265–65 |oclc=29703420 |quote=It is said that Baba Sri Chand, elder son of Guru Nanak and founder of the Udasi order, came to Amritsar to meet Guru Arjan, then engaged in composing the poem. The Guru who had by that time completed sixteen astpadis, or cantos, requested him to continue the composition. Baba Sri Chand, out of humility, only recited the Sloka of Guru Nanak following the Mul Mantra in the Japu- "adi sachu jugadi sachu hai bhi sach Nanak hosi bhi sachu"- In the beginning, in the primal time was He the Eternal Reality; in the present is He the Eternal Reality. To eternity shall He the Reality abide (GG, 285). This sloka was thereupon repeated by Guru Arjan at the head of the seventeenth astpadi.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Nayar |first=Kamala Elizabeth |title=The Sikh View on Happiness : Guru Arjan's Sukhmani. |date=2020 |publisher=Bloomsbury Publishing Plc |others=Jaswinder Singh Sandhu |isbn=978-1-350-13988-6 |location=London |pages=38–40 |chapter=Guru Arjan's Life, Work, and Martyrdom |oclc=1140790571}}</ref> == ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਵਲੋਂ ਰੱਦ ਕੀਤੇ ਲੇਖਕ == ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਚਾਰ ਸ਼ਖਸੀਅਤਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪੀਲੂ, ਕਾਹਨਾ ਭਗਤ, ਛੱਜੂ ਭਗਤ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹ ਹੁਸੈਨ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਗਏ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਉਹ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਸੰਕਲਿਤ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਦਾ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਸਕੇ।<ref name=":52">{{Cite book |last=Dhillon|first=Balwant Singh|url=https://gurmatveechar.com/books/English_Books/Guru.Granth.Sahib.Among.the.Scriptures.of.the.World.by.Darshan.Singh.(GurmatVeechar.com).pdf|title=Guru Granth Sahib Among Scriptures of the World|publisher=Punjabi University|year=2004|isbn=817380-9283|editor-last=Singh|editor-first=Darshan|location=Patiala|pages=42–43|chapter=Formation of Guru Granth Sahib}}</ref><ref>{{Cite news |last=Soofi|first=Mushtaq|date=2 January 2023|title=Punjab Notes: Silence and what comes out of it|url=https://www.dawn.com/news/1729389|access-date=18 April 2026|work=Dawn}}</ref> ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਨੇ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ ਪਰ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਗੁਰੂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਅਤੇ ਨਿਰਣੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸਿੱਖ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਨਹੀਂ ਸਨ।<ref name=":52" /> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਿਰਾਸ਼ਾਵਾਦੀ ਪਹੁੰਚ ਰੱਖਣ ਅਤੇ ਦੁਨਿਆਵੀ ਤਿਆਗ/ਨਿੰਦਾ ਅਤੇ ਭੱਜਣ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਕਾਰਨ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।<ref>{{Cite book |last=Narang |first=C. L. |title=History of Punjabi Literature, 850-1850 A.D. |publisher=National Book Shop |year=1987 |pages=103}}</ref> == ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ == *1. '''ਜਪੁ''' : 38 ਪਉੜੀਆਂ, 2 ਸਲੋਕ, 1 ਮੂਲ ਮੰਤਰ = 41 *2. '''ਸਿਰੀ ਰਾਗੁ''': 33 ਪਦੇ (ਤ੍ਰਿਪਦੇ 2, ਚਉਪਦੇ 28, ਪੰਚਨਦੇ 31), 18 ਪਦੀਆਂ (ਸਪਤਪਦੀ 1, ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ 14, ਨੌਪਦੀ 1, ਦਸਪਦੀ 1, ਚਉਬੀਸਪਦੀ 1), 2 ਪਾਰੇ (ਚਉਪਦਾ 1, ਪੰਚਪਦਾ 1) 7 ਸਲੋਕ= 74 *3. '''ਮਾਝ ਰਾਗੁ''': 1 ਅਸ਼ਟਪਦੀ, 24 ਪਉੜੀਆ, 46 ਸਲੋਕ = 74 *4. '''ਗਉੜੀ ਰਾਗੁ''': 20 ਪਦੇ (ਤ੍ਰਿਪਦੇ 2, ਚਉਪਦੇ 15, ਪੰਚਪਦਾ 1, ਛੇ ਪਦੇ 12) 18ਪਦੀਆਂ (ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ 12, ਨੌਪਦੀਆਂ 5, ਬਾਰਹਪਦੀ 1), 2 ਛੰਤ= 40 *5. '''ਆਸਾ ਰਾਗੁ''': 1 ਸੋਦਰੁ, 39 ਪਦੇ (ਚੁਪਦੇ 2, ਤ੍ਰਿਪਦਾ 1, ਚਉਪਦੇ 30, ਪੰਚਪਦੇ 5, ਛਿਪਦਾ 1) 22 ਪਦੀਆਂ (ਸਪਤਪਦੀਆਂ 2, ਅਸ਼ਅਪਦੀਆਂ 16, ਨੌਪਦੀਆ 2,ਚਸਪਦੀਆਂ 2) 5 ਛੰਤ, 24 ਪਉੜੀਆਂ ਅਤੇ 45 ਸਲੋਕ=171. *6. '''ਗੂਜਰੀ ਰਾਗੁ''': 2 ਚਉਪਦੇ, 5 ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ = 7 *7. '''ਬਿਹਾਗੜਾ ਰਾਗੁ''': 2 ਸਲੋਕ = 2 *8. '''ਵਡਹੰਸ ਰਾਗੁ''': 3 ਪਦੇ (ਇਕਪਦਾ 1, ਚਉਪਦੇ 2) 2 ਛੰਤ, 5 ਅਣਾਹੁਣੀਆ, 3 ਸਲੋਕ= 13. *9. '''ਸੋਰਠਿ ਰਾਗੁ''': 12 ਪਦੇ (ਚਉਪਦੇ 9, ਪੰਚਪਦੇ 3, 4 ਪਦੀਆਂ,) (ਅਸ਼ਟੀਪਦੀਆਂ 3, ਦਸਪਦੀ 1), 2 ਸਲੋਕ=18 *10. '''ਧਨਾਸਰੀ ਰਾਗੁ''': 9 ਪਦੇ (ਚਉਪਦਾ 7, ਪੰਚਪਦੇ 2) 2 ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ, 3 ਛੰਤ (ਚਉਪਦਾ 1,ਪੰਚਪਦਾ 2=14. *11. '''ਤਿਲੰਗ ਰਾਗੁ''': 5 ਪਦੇ (ਚੁਪਦਾ 1, ਤ੍ਰਿਪਦਾ 1, ਚਉਪਦੇ 3), 1 ਪਦੀ = 6 *12. '''ਸੂਹੀ ਰਾਗੁ''': 9 ਪਦੇ (ਇਕਪਦਾ 1, ਚਉਪਦੇ 6, ਪੰਚਪਦਾ 1, ਛਿਪਦਾ 1), 5 ਅਸ਼ਟਪਦੀਆ 2 ਕੁਚਜੀ-ਸੁਚਜੀ, 5 ਛੰਤ 21 ਸਲੋਕ =42 *13. '''ਬਿਲਾਵਲ ਰਾਗੁ''': 4 ਚਉਪਦੇ, 2 ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ, 20 ਪਦ, 2 ਛੰਤ, 2 ਸਲੋਕ =30 *14. '''ਰਾਮਕਲੀ ਰਾਗੁ''': 11 ਪਦੇ (ਤ੍ਰਿਪਦਾ 1, ਬਾਹਰਪਦੀ 1, 4 ਚੀਸਪਦੀ 1), 54 ਪਦ (ਓ ਅੰਕਾਰ ਦੇ), 73 ਪਦ ([[ਸਿਧ ਗੋਸਟਿ]] ਦੇ), 19 ਸਲੋਕ = 166. *15. '''ਮਾਰੂ ਰਾਗੂ''': 12 ਪਦੇ (ਤ੍ਰਿਪਦਾ 1, ਚਉਪਦੇ 7, ਪੰਚਪਦੇ-3, ਤ੍ਰਿਪਦਾ 1) 11ਪਦੀਆਂ (ਸਪਤਪਦੀ 1, ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ 8, ਨੌਪਦੀ 1, ਬਾਰਹਪਦੀ 1), 22 ਸੋਲਹੇ, 18 ਸਲੋਕ=63। *16. '''ਤੁਖਾਰੀ ਰਾਗੁ''': 5 ਛੰਤ (ਚਉਪਦੇ ਤ, ਪੰਚਪਦੇ 2) 17 ਪਦ ਬਾਰਹਮਾਹ= 22. *17. '''ਭੈਰਉ ਰਾਗੁ''': 8 ਪਦੇ (ਚਉੁਪਦੇ 7, ਪੰਚਪਦਾ 1), 1 ਪਦੀ =3 *18. '''ਬਸੰਤ ਰਾਗੁ''': 10 ਪਦੇ (ਤ੍ਰਿਪਦਾ 1, ਚਉਪਦੇ 9), 8 ਪਦੀਆਂ (ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ 7, ਦਸਪਦੀ 1) = 18। *19. '''ਮਲ੍ਹਾਰ ਰਾਗੁ''': 9 ਪਦੇ (ਚਉਪਦੇ 8, ਪੰਚਪਦਾ 1) 5 ਪਦੀਆਂ (ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ 3, ਨੌਪਦੀ ਦਸਪਦੀ 1), 27 ਪਉੜੀਆਂ ਤੇ 24 ਸਲੋਕ=65. *20. '''ਪਰਭਾਤੀ ਰਾਗੁ''': 17 ਪਦੇ (ਚਉਪਦੇ 13, ਪੰਚਪਦੇ 4), 7 ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ =24 *21. '''ਸਾਰੰਗ ਰਾਗੁ''': 3 ਚਉਪਦੇ, 2 ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ, 35 ਸਲੋਕ=38. *22. '''ਸਲੋਕ ਸਹਸਕ੍ਰਿਤੀ''': 3 ਸਲੋਕ *23. '''ਸਲੋਕ ਵਾਰਾਂ ਤੇ ਵਧੀਕ''': 32 ਸਲੋਕ ==ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ== [[ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ]] ਨੇ 63 ਸਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਜੋ ਕਿਸੇ ਰਾਗੁ ਅਧੀਨ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ ਬਲ ਕਿ ਹੋਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਅੰਕਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ==ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ== *1. '''ਸਿਰੀ ਰਾਗੁ''': 31 ਪਦੇ, 8 ਬਹੁਪਦੀਆਂ, 33 ਸਲੋਕ *2. '''ਮਾਝੁ ਰਾਗੁ''': 32 ਬਹੁਪਦੀਆਂ ਤੇ 3 ਸਲੋਕ *3. '''ਗਉੜੀ ਰਾਗੁ''': 18 ਪਦੇ, 9 ਬਹੁਪਦੀਆਂ, 5 ਛੰਤ ਅਤੇ 7 ਸਲੋਕ *4. '''ਆਸਾ ਰਾਗੁ''': 12 ਪਦੇ, 15 ਬਹੁਤਪਦੀਆਂ, 2 ਛੰਤ, 1 ਕਾਫੀ, 1 ਪੱਟੀ (18 ਪਉੜੀਆਂ) *5. '''ਗੂਜਰੀ ਰਾਗੁ''': 7 ਪਦੇ, 1 ਬਹੁਪਦੀ, 43 ਸਲੋਕ, 22 ਪਉੜੀਆਂ। *6. '''ਬਿਹਾਗੜਾ ਰਾਗੁ''': 33 ਸਲੋਕ *7. '''ਵਡਹੰਸ ਰਾਗੁ''': 9 ਪਦੇ, 2 ਬਹੁਪਦੀਆਂ, 6 ਛੰਤ, 4 ਅਲਾਹੁਣੀਆਂ, 40 ਸਲੋਕ *8. '''ਸੋਰਠਿ ਰਾਗੁ''': 12 ਪਦੇ, 3 ਬਹੁਪਦੀਆਂ, 48 ਸਲੋਕ *9. '''ਧਨਾਸਰੀ ਰਾਗੁ''': 9 ਪਦੇ। *10. '''ਸੂਹੀ ਰਾਗੁ''': 4 ਬਹੁਪਦੀਆਂ, 7 ਛੰਤ, 15 ਸਲੋਕ, 20 ਪਉੜੀਆਂ, *11. '''ਬਿਲਾਵਲੁ ਰਾਗੁ''': 6 ਪਦੇ, 1 ਬਹੁਪਦੀ, 1 ਸਤਵਾਰਾ, 24 ਸਲੋਕ *12. '''ਰਾਮਕਲੀ ਰਾਗੁ''': 6 ਪਦੇ, 1 ਬਹੁਪਦੀ, 1ਸਤਵਾਰਾ, 24 ਸਲੋਕ 21 ਪਾਉੜੀਆਂ *13. '''ਮਾਰੂ ਰਾਗੁ''': 5 ਪਦੇ, 1 ਬਹੁਪਦੀ, 24 ਸੋਲਹੇ, 23 ਸਲੋਕ, 22 ਪਾਉੜੀਆਂ। *14. '''ਭੈਰਉ ਰਾਗੁ''': 21 ਪਦੇ, 2 ਬਹੁਪਦੀਆਂ *15. '''ਬਸੰਤੁ ਰਾਗੁ''': 20 ਪਦੇ। *16. '''ਸਾਰੰਗ ਰਾਗੁ''': 3 ਬਹੁਪਦੀਆਂ, 23 ਸਲੋਕ *17. '''ਮਲ੍ਹਾਰ ਰਾਗੁ''': 13 ਪਦੇ, 3 ਬਹੁਪਦੀਆਂ, 27 ਸਲੋਕ, *18. '''ਪ੍ਰਭਾਤੀ ਰਾਗੁ''': 7 ਪਦੇ, 2 ਬਹੁਪਦੀਆਂ, *19. '''ਸਲੋਕ ਵਾਰਾਂ ਤੋਂ ਵਧੀਕ''': 67 *20. '''[[ਅਨੰਦ ਸਾਹਿਬ]]''' *21. '''ਵਾਰ ਕਵਿ''' ਗੂਜਰੀ ਕੀ ਵਾਰ (22 ਪਉੜੀਆਂ) ਸੂਹੀ ਕੀ ਵਾਰ (20 ਪਉੜੀਆਂ) ਰਾਮਕਲੀ ਕੀ ਵਾਰ ਮਹਲਾ 3 (21 ਪਉੜੀਆਂ) ਮਾਰੂ ਕੀ ਵਾਰ (22 ਪਉੜੀਆਂ) *22. '''ਪੱਟੀ''': (18 ਪਦਿਆਂ ਚ) *23. ਅਲਾਹੁਣੀਆਂ *24. ਸਲੋਕ ਵਾਰਾ ਤੇ ਵਧੀਕ: ਮਹਲਾ 3 ==ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ== [[ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ]] ਨੇ 30 ਰਾਗਾਂ ਚ ਬਾਣੀ ਦੀ ਰਚਨਾਂ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਆਪ ਨੇ 678 ਸ਼ਬਦਾ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਆਪ ਨੇ ਕੁੱਲ 264 ਸ਼ਬਦਾਂ, 58 ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ, 38 ਛੰਤਾਂ, 183 ਪਉੜੀਆਂ, ਤੇ ਵਾਰਾਂ ਨਾਲ ਅੰਕਿਤ 105 ਸਲੋਕਾਂ ਤੇ ਵਾਰਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ- *1. ਸਿਰੀਰਾਗ ਕੀ ਵਾਰ (ਮਹੱਲਾ ਚੌਥਾ) *2. ਗਉੜੀ ਕੀ ਵਾਰ (ਮਹੱਲਾ ਚੌਥਾ) *3. ਬਿਹਰਾੜੇ ਕੀ ਵਾਰ *4. ਵਡਹੰਸ ਕੀ ਵਾਰ *5. ਸੋਰਠਿ ਕੀ ਵਾਰ *6. ਸਾਰੰਗ ਕੀ ਵਾਰ *7. ਬਿਲਾਵਲ ਕੀ ਵਾਰ *8. ਕਾਨੜੇ ਕੀ ਵਾਰ (15 ਪਉੜੀਆਂ) ਕੁੱਝ ਹੋਰ ਲੋਕ ਕਾਵਿ ਰੂਪ: *(ੳ) ਛੰਤ: (ਸਿਰੀਰਾਗੁ ਮਹੱਲਾ 4, ਪੰਨਾ (78) *(ਅ) ਕਰਹਲੇ:- (ਰਾਗ ਗਾਉੜੀ ਪੂਰਬੀ ਮਹੱਲਾ 4, ਪੰਨਾ (234) *(ੲ) ਘੋੜੀਆਂ *(ਸ) ਪਹਿਰੇ ==ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ== ਕੁੱਲ ਸ਼ਬਦ 2218 ਸੰਕਲਿਤ ਕੀਤੇ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ 30 ਰਾਗਾਂ ਚ ਬਾਣੀ ਰਚੀ। 31 ਵਾਂ ਰਾਗ, (ਜੈਜਾਵੰਤੀ) ਬਾਅਦ ਚ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਅੰਗ ਬਣਿਆ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦਮਦਮੀ ਬੀੜ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਹਿਬ `ਚ ਦਰਜ ਸ਼ਬਦ = 1322, ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ= 45, ਛੰਤ= 63, ਵਾਰਾਂ (ਛੇ)= 117 ਪਉੜੀਆਂ ਰਾਂ ਵਿੱਚਲੇ ਸਲੋਕ= 252 ਭਾਗਤ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ= 3 ਸਲੋਕ ਸਹਸਕ੍ਰਿਤੀ = 67 ਗਾਥਾ ਮਹੱਲਾ ਪੰਜਵਾਂ = 24 ਫੁਨਹੇ ਮਹੱਲਾ ਪੰਜਵਾਂ= 23 ਸਲੋਕ ਵਾਰਾਂ ਤੇ ਵਧੀਕ= 22 ਮੁੰਦਾਵਣੀ ਤੇ ਅੰਤਿਮ ਸਲੋਕ= 2 1. '''ਬਾਰਹਮਾਹਾ ਮਾਝ''': (14 ਪਦੇ) 2. '''ਬਾਵਨ ਅੱਖਰੀ''': 52 ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ‘ਵਰਣਮਾਲਾ` ਨੂੰ ਬਾਵਨ ਅੱਖਰੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 3. '''ਸੁਖਮਨੀ''': ਸਿਰਲੇਖ-ਗਉੜੀ ਸੁਖਮਨੀ ਮਹੱਲਾ ਪੰਜਵਾਂ (24 ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ) 4. '''ਥਿਤੀ ਗਉੜੀ ਮਹੱਲਾ ਪੰਜਵਾਂ (17 ਪਉੜੀਆਂ)''' 5. '''ਛੇ ਵਾਰਾਂ''': *ੳ) ਗਉੜੀ ਕੀ ਵਾਰ *ਅ) ਗੂਜਰੀ ਕੀ ਵਾਰ *ੲ) ਜੈਤਸਰੀ ਕੀ ਵਾਰ *ਸ) ਰਾਮਕਲੀ ਕੀ ਵਾਰ *ਹ) ਮਾਰੂ ਵਾਰ ਮਹੱਲਾ ਪੰਜਵਾਂ ਛਖਣੇ ਮਹੱਲਾ ਪੰਜਵਾ *ਕ) ਬਸੰਤ ਕੀ ਵਾਰ ਮਹੱਲਾਂ ਪੰਜਵਾਂ 6. '''ਮੁੰਦਾਵਣੀ ਮਹਲਾ ਪੰਜਵਾਂ''' ==ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ== [[ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ]] ਨੇ 15 ਰਾਗਾਂ, 59 ਸ਼ਬਦਾ, 57 ਸਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ 1706 ਚ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਲੇਖਣ ਕਰਵਾਇਆ। 1. '''ਰਾਗੁ ਗਉੜੀ'''- 9 ਸ਼ਬਦ 2. '''ਰਾਗੁ ਆਸਾ'''- 1 ਸ਼ਬਦ 3. '''ਰਾਗੁ ਦੇਵਗੰਧਾਰੀ'''- 3 ਸ਼ਬਦ 4. '''ਰਾਗੁ ਬਿਹਾਰਾੜਾ'''- 1 ਸ਼ਬਦ 5. '''ਰਾਗੁ ਸੋਰਠਿ'''- 12 ਸ਼ਬਦ 6. '''ਰਾਗੁ ਧਨਾਸਰੀ''' - 4 ਸ਼ਬਦ 7. '''ਰਾਗੁ ਜੈਤਸਰੀ''' - 3 ਸ਼ਬਦ 8. '''ਰਾਗੁ ਟੋਡੀ'''- 1 ਸ਼ਬਦ 9. '''ਰਾਗੁ ਤਿਲੰਗ (ਕਾਫੀ)''' - 3 ਸ਼ਬਦ 10. '''ਰਾਗੁ ਬਿਲਾਵਲ''' - 3 ਸ਼ਬਦ 11. '''ਰਾਗੁ ਰਾਮਕਲੀ''' - 3 ਸ਼ਬਦ 12. '''ਰਾਗੁ ਮਾਰੂ'''- 3 ਸ਼ਬਦ 13. '''ਰਾਗੁ ਬਸੰਤ''' - 5 ਸ਼ਬਦ 14. '''ਰਾਗੁ ਸਾਰੰਗ'''- 4 ਸ਼ਬਦ 15 '''ਰਾਗੁ ਜੈਜਾਵੰਤੀ'''- 4 ਸ਼ਬਦ 16 '''ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ ਸ਼ਬਦ''' - 59 17 '''ਰਾਗਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੁੱਲ ਸਲੋਕ''' - 57 ==ਭਗਤ, ਗੁਰੂ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ:== ===ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ=== 16 ਰਾਗ, 532 ਸ਼ਬਦ ਤੇ ਸਲੋਕ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹਨ। === ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ === 18 ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ 40 ਸ਼ਬਦ ===ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ=== 18 ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ 61 ਸ਼ਬਦ ===ਭਗਤ ਸੇਖ਼ ਫ਼ਰੀਦ ਸ਼ਕਰਗੰਜ ਜੀ=== ਰਾਗ ਸੂਹੀ, ਰਾਗ ਆਸਾ ਵਿੱਚ ਦੋ ਦੋ ਸ਼ਬਦ, ਸਲੋਕ ਫਰੀਦ ਜੀ ਕੇ ਸਿਰਲੇਖ ਅਧੀਨ ਦਰਜ਼ ਸਲੋਕ 130 ਦਰਜ਼ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸ਼ੇਖ਼ ਫਰੀਦ ਜੀ ਦੇ 112 ਸਲੋਕ ਹਨ ਅਤੇ ਬਾਕੀ 18 ਸਲੋਕ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨਾਂ ਦੇ ਹਨ। ===ਭਗਤ ਧੰਨਾ ਜੀ=== 2 ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ 3 ਸ਼ਬਦ ===ਭਗਤ ਬੇਣੀ ਜੀ=== ਤਿੰਨ ਸ਼ਬਦ, ਸ੍ਰੀ ਰਾਗੁ (ਪੰਨਾ 93) ਰਾਮਕਲੀ ਰਾਗੁ (ਪੰਨਾ 974), ਪ੍ਰਭਾਤੀ ਪੰਨਾ (1351) ===ਭਗਤ ਭੀਖਨ ਜੀ=== ਦੋ ਸ਼ਬਦ, ਰਾਗ ਸੋਰਠਿ (ਪੰਨਾ 659 ਅਤੇ 660) ===ਭਗਤ ਸਧਨਾ ਜੀ=== ਬਿਲਾਵਲ ਰਾਗੁ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਪੰਨਾ (858) ===ਭਗਤ ਪੀਪਾ ਜੀ=== ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ (ਪੰਨਾ 695) ਹੋਰ ਰਚਨਾ-ਬਾਣੀ ਸ੍ਰੀ ਪੀਪਾ ਜੀ, ਸਰਬ ਗੁੱਟਕਾ ===ਭਗਤ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ਜੀ=== ਚਾਰ ਸ਼ਬਦ ਇੱਕ ਸਿਰੀ ਰਾਗ ਵਿੱਚ, ਦੋ ਸ਼ਬਦ ਗੂਜਰੀ ਰਾਗੁ ਅਤੇ ਇੱਕ ਧਨਾਸਰੀ ਰਾਗੁ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ। ===ਭਗਤ ਰਾਮਾਨੰਦ ਜੀ=== ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ (ਪੰਨਾ 1195) ਰਾਗੁ ਬਸੰਤ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਬਾਣੀ। ===ਭਗਤ ਜੈਦੇਵ ਜੀ=== ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਗੂਜਰੀ ਵਿੱਚ (ਪੰਨਾ 526) ਦੂਜਾ ਰਾਗੁ ਮਾਰੂ ਵਿੱਚ (ਪੰਨਾ 1106) ===ਭਗਤ ਪਰਮਾਨੰਦ ਜੀ=== ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਸਾਰੰਗ ਰਾਗੁ ਵਿੱਚ (ਪੰਨਾ 1153) ===ਭਗਤ ਸੂਰਦਾਸ ਜੀ=== ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਪੰਕਤੀ (ਪੰਨਾ 1253) ===ਭਗਤ ਸੈਣ ਜੀ=== ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ==ਭੱਟ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ== ===ਭੱਟ ਕਲਸਹਾਰ ਜੀ=== ਪੰਜ ਗੁਰੂ ਸਹਿਬਾਨਾਂ ਦੀ ਉਸਤਤਿ ਵਿੱਚ 54 ਸਵੱਯੇ ===ਭੱਟ ਜਾਲਪ ਜੀ=== 5 ਸਵੱਯੇ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਦੀ ਉਸਤਤਿ ਵਿੱਚ ===ਭੱਟ ਕੀਰਤ ਜੀ=== ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਤੇ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਉਸਤਤਿ ਵਿੱਚ 4 ਸਵੱਈਏ ===ਭੱਟ ਭਿਖਾ ਜੀ=== ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਉਸਤਤਿ ਵਿੱਚ 2 ਸਵੱਈਏ ===ਭੱਟ ਸਲ੍ਹ ਜੀ=== ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਲਈ 1 ਤੇ ਰਾਮਦਾਸ ਲਈ 2 ਸਵੱਈਏ ===ਭੱਟ ਭਲ੍ਹ ਜੀ=== ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਲਈ 1 ਸਵੱਈਏ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ===ਭੱਟ ਨਲ੍ਹ ਜੀ=== ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਲਈ 16 ਸਵੱਈਏ ===ਭੱਟ ਗਯੰਦ ਜੀ=== ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਲਈ 13 ਸਵੱਈਏ ===ਭੱਟ ਮਥਰਾ ਜੀ=== ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ -7 ਸਵੱਈਏ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਲਈ 7 ਸਵੱਈਏ ===ਭੱਟ ਬਲ੍ਹ ਜੀ=== ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਲਈ 5 ਸਵੱਈਏ ===ਭੱਟ ਹਰਿਬੰਸ ਜੀ=== ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਲਈ 2 ਸਵੱਈਏ ==ਗੁਰੂ ਘਰ ਦੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ== ===ਬਾਬਾ ਸੁੰਦਰ ਜੀ=== ਰਚਿਤ ‘ਸਦੁ` ਸ਼ਬਦ ਰਾਗੁ ਰਾਮਕਲੀ ਚ ਅੰਕਿਤ ਹੈ, ਇਸ ਦੇ ਛੇ ਪਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਲੋਕ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਉਚਾਰਣ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਸਿਰਲੇਖ "ਮਰਦਾਨਾ ਮਹਲਾ ਪਹਿਲਾ " ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਿਸ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਨੋਟ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਦੀ ਕੋਈ ਵੀ ਰਚਨਾ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ। ===ਸੱਤਾ ਤੇ ਬਲਵੰਡ ਜੀ=== ਰਾਇ ਬਲਵੰਡ ਤਥਾ ਸਤੈ ਡੂਮਿ ਕੀ ਵਾਰ ਗੁਰਸਿੱਖ: ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ, ਭਾਈ ਸੁੰਦਰ, ਭਾਈ ਸਤਾ ਤੇ ਭਾਈ ਬਲਵੰਡ ਜਿਹੇ ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਜੋ ਗੁਰੂ ਘਰ ਦੇ ਨਿਕਟਵਰਤੀ ਸਨ. == ਵਿਵਾਦਪੂਰਨ ਲੇਖਕ: ਮਰਦਾਨਾ ਅਤੇ ਟੱਲ == ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਦੋ ਹੋਰ ਲੇਖਕ ਹਨ ਜੋ ਵੱਖ ਵੱਖ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹਿਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹਨ: ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਅਤੇ ਭੱਟ ਟੱਲ। ਵੱਖ ਵੱਖ ਵਿਦਵਾਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ: * ਉੱਥੇ ਮਰਦਾਨਾ 1 ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਦੋ ਭਜਨ ਹਨ<ref>Page 553, Adi Granth, Translation of Sant Singh Khalsa</ref> [[ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ]] ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੈ, ਪਰ ਬਾਕੀ ਦਾਅਵੇ ਨੂੰ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਫ਼ਲ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਲਮ ਦਾ ਨਾਮ [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ|ਨਾਨਕ]] ਨੇ ਗੀਤ ਅੰਦਰ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ <ref>''ਇਸ ਸਲੋਕ ਮੈਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਮਰਦਾਨੇ ਕੇ ਪੂਛਨੇ ਸੇ ਤਿਸ ਕੇ ਪ੍ਰਤਿ ਗੁਰਮੁਖਤਾ ਅਰੁ ਮਨਮੁਖਤਾ ਕੀ ਮਦਰਾ ਕਾ ਰੂਪੁ ਬਰਨਨ ਕਰਤੇ ਹੈਂ ਔਰੁ ਦੋ ਪਰਕਾਰ ਕੀ ਮਦਿਰਾ ਮਨਮੁਖੋਂ ਕੀ ਔਰੁ ਗੁਰਮੁਖੋਂ ਕੀ ਕਹੀ ਹੈ॥ ਪ੍ਰਥਮ ਮਨਮੁਖੋਂ ਕੀ ਮਦਿਰਾ ਕਹਤੇ ਹੈਂ॥'': Fareedkoti Teeka, Adi Granth</ref> ਅਤੇ ਮਰਦਾਨਾ ਸਲੋਕ ਦੀ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਹੈ। * ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭੱਟ ਟੱਲ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਇੱਕ ਸਵਈਆ ਹੈ, <ref>''ਟਲ' ਜੀ ਕਹਤੇ ਹੈਂ ਹੇ ਭਾਈ ਐਸੇ ਸਤਿਗੁਰੋਂ ਕੋ ਸਹਜ ਸੁਭਾਵਕ ਨਿਰੰਤਰ ਹੀ ਸੇਵੀਐ ਹੇ ਭਾਈ ਸਤਿਗੁਰੋਂ ਕੇ ਦਰਸਨ ਕਰਨੇ ਤੇ ਜਨਮ ਮਰਨ ਦੁਖ ਜਾਤਾ ਰਹਿਤਾ ਹੈ॥੧੦॥'': Page 1392, Teeka Fareedkoti, Adi Granth</ref> ਜੋ ਕਿ ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ [[ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ|ਗੁਰਮੁਖੀ]] ਟਾਈਪੋ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਕਲ ਭਾਵ ਭੱਟ ਕਲ੍ਹਸ਼ਾਰ ਹੈ।<ref>''Page 1392: ਟਲ = ਹੇ ਟੱਲ! ਹੇ ਕਲ੍ਯ੍ਯ! ਹੇ ਕਲ੍ਯ੍ਯਸਹਾਰ!'': Teeka by Professor Sahib Singh, Adi Granth</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਧਰਮਗ੍ਰੰਥ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਲੇਖਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ]] hs2qlh268ocenaym122hmdi02pe2lsi 0 16936 838944 836037 2026-05-08T12:19:51Z Sonia Atwal 49604 838944 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer | name = ਜੇ. ਕੇ. ਰੋਲਿੰਗ | honorific_suffix = | image = J. K. Rowling 2010.jpg | caption = 2010 ਵਿੱਚ [[ਵਾਈਟ ਹਾਊਸ]] ਵਿਖੇ ਰੋਲਿੰਗ | birth_name = ਜੋਏਨ ਰੋਲਿੰਗ | birth_date = {{Birth date and age|df=yes|1965|7|31}} | birth_place = [[ਯੇਟ]], ਗਲੋਸਟਰਸ਼ਾਇਰ, ਇੰਗਲੈਂਡ | pseudonym = {{unbulleted list|ਜੇ. ਕੇ. ਰੋਲਿੰਗ|ਰਾਬਰਟ ਗੈਲਬ੍ਰੈਥ}} | occupation = {{hlist|ਲੇਖਕ|ਪਰਉਪਕਾਰੀ}} | alma_mater = {{ubl|ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ ਐਕਸੀਟਰ|ਮੋਰੇ ਹਾਊਸ{{efn|name=Moray}}}} | period = ਸਮਕਾਲੀ | years_active = 1997–ਵਰਤਮਾਨ | genres = {{hlist|ਕਲਪਨਾ|ਡਰਾਮਾ|ਨੌਜਵਾਨ ਬਾਲਗ ਗਲਪ|ਅਪਰਾਧ ਗਲਪ}} | subject = | movement = | spouse = {{unbulleted list|{{marriage|ਜਾਰਜ ਅਰਾਂਤੇਸ|1992|1995|end=divorced}}|{{marriage|ਨੀਲ ਮਰੇ|26 December 2001}}}} | children = 3 | relatives = | website = {{URL|jkrowling.com}} | signature = }} '''ਜੋਨ "ਜੋ" ਰਾਓਲਿੰਗ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]]: Joanne "Jo" Rowling; ਜਨਮ 31 ਜੁਲਾਈ 1965) ਇੱਕ ਬਰਤਾਨਵੀ [[ਨਾਵਲਕਾਰ|ਨਾਵਲਕਾਰਾ]] ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ [[ਹੈਰੀ ਪੌਟਰ]] ਲੜੀ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 31 ਜੁਲਾਈ, 1965 ਨੂੰ ਜਨਮੀ ਜੇ. ਕੇ. ਰਾਓਲਿੰਗ ਇੱਕ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਨਾਵਲਕਾਰ ਹੈ। ਜੋ ਕਿ 'ਹੈਰੀ ਪੋਟਰ' ਲੜੀ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖਣ ਕਰਕੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ। ਪਤੀ ਨਾਲ ਤਲਾਕ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਇੱਕ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰ ਮਾਂ ਸੀ। ਜਿਸ ਉਪਰ ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸੀ। ਇਸਦੀ ਕਿਤਾਬ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ 12 ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕਾਂ ਨੇ ਠੁਕਰਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਸਦੀ ਕਿਤਾਬ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈ, ਤਾਂ ਕਾਮਯਾਬੀ ਦੇ ਨਵੇਂ ਹੀ ਰਿਕਾਰਡ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਰਾਓਲਿੰਗ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਅਜਿਹੀ ਇਨਸਾਨ ਹੈ ਜੋ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖਣ ਨਾਲ ਅਰਬਪਤੀ ਬਣੀ<ref>https://www.cnbc.com/2015/07/31/the-worlds-first-billionaire-author-is-cashing-in.html|archivedate=31{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} July 2015|</ref> ਅਤੇ ਪਹਿਲੀ ਅਜਿਹੀ ਇਨਸਾਨ ਜੋ ਆਪਣੀ ਕਮਾਈ ਦਾਨ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਅਰਬਪਤੀ ਤੋਂ ਕਰੋੜਪਤੀ ਬਣੀ। ਰਾਓਲਿੰਗ ਦਾ ਜਨਮ ਯੇਟ, ਗਲੋਸਟਰਸ਼ਾਇਰ, [[ਇੰਗਲੈਂਡ]] ਵਿਖੇ 31 ਜੁਲਾਈ, 1965 ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਇੱਕ ਖੋਜਕਾਰ ਅਤੇ ਅਮਨੈਸਟੀ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਦੇ ਦੁਭਾਸ਼ੀ ਸਕੱਤਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ 1990 ਵਿੱਚ ਮੈਨਚੇਸ੍ਟਰ ਤੋਂ ਲੰਡਨ ਦੀ ਰੇਲਗੱਡੀ ਤੇ ਹੈਰੀ ਪੋਟਰ ਬਾਰੇ ਕਲਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਉਸਦਾ ਹੈਰੀ ਪੋਟਰ ਸੀਰੀਜ਼ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਨਾਵਲ, ‘’’ਹੈਰੀ ਪੋਟਰ ਐਂਡ ਦ ਫਿਲਾਸਫ਼ਰ ਸਟੋਨ’’’ 1997 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਸਦੇ ਅੱਗੇ ਛੇ ਭਾਗ ਹਨ। ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਆਖਰੀ ਭਾਗ, ‘’’ਹੈਰੀ ਪੋਟਰ ਐਂਡ ਦ ਡੈਥਲੀ ਹੌਲੋਜ਼’’’ ਨੂੰ 2007 ਵਿੱਚ ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਬਾਲਗ ਪਾਠਕਾਂ ਲਈ ਚਾਰ ਹੋਰ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਹਨ:- • ‘’ਦੀ ਕੈਜ਼ੂਅਲ ਵਕੈਂਸੀ’’ (2012) • ‘’ਦੀ ਕੁਕੂ’ਜ਼ ਕਾਲਿੰਗ’’ (2013) • ‘’ਦੀ ਸਿਲਕਵਰਮ’’ (2014) • ‘’ਕਰੀਅਰ ਆਫ਼ ਈਵਲ’’ (2015)<ref>{{cite news|last=Flood|first=Alison|title=J.K. Rowling to publish second novel as Robert Galbraith|url=https://www.theguardian.com/books/2014/feb/17/jk-rowling-second-novel-robert-galbraith|accessdate=29 April 2014|newspaper=The Guardian|date=17 February 2014|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140612121345/http://www.theguardian.com/books/2014/feb/17/jk-rowling-second-novel-robert-galbraith|archivedate=1 October 2012|df=dmy-all}}</ref> ==ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ== ਰਾਓਲਿੰਗ ਦਾ ਜਨਮ 31 ਜੁਲਾਈ, 1965 ਨੂੰ ਯੇਟ, ਗਲੋਸਟਰਸ਼ਾਇਰ, [[ਇੰਗਲੈਂਡ]] ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਪਿਤਾ ਜੇਮਸ ਰਾਓਲਿੰਗ ਇੱਕ ਰੋਲਸ-ਰੌਇਸ ਹਵਾਈ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਸੀ<ref>https://www.newyorker.com/magazine/2012/10/01/mugglemarch|archivedate=12{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} June 2014|</ref> ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਐਨੇ ਰਾਓਲਿੰਗ ਇੱਕ ਵਿਗਿਆਨ ਤਕਨੀਸ਼ੀਅਨ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਡਿਆਨੇ ਨਾਮ ਦੀ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਭੈਣ ਵੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਰਾਓਲਿੰਗ ਚਾਰ ਸਾਲ ਦੀ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇੜਲੇ ਪਿੰਡ ਵਿੰਟਰਬਰਨ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਗਿਆ ਸੀ। ਰਾਉਲਿੰਗ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਕਿਸ਼ੋਰ ਉਮਰ ਬੜੀ ਨਾਖੁਸ਼ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਮਾਤਾ ਪਿਤਾ ਦੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਸੰਬੰਧ ਚੰਗੇ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਰਾਉਲਿੰਗ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਹਰਮਾਇਨੀ ਗ੍ਰੇਂਜਰ ਦਾ ਚਰਿੱਤਰ ਉਸਦੀ ਖੁਦ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਸੀ। ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ, ਰਾਉਲਿੰਗ ਨੇ ਸੇਂਟ ਮਾਈਕਲ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। ਹੈਰੀ ਪੋਟਰ ਦੇ ਹੈਡਮਾਸਟਰ ਐਲਬਸ ਡੰਬਲਡੋਰ ਦਾ ਚਰਿੱਤਰ,ਸੇਂਟ ਮਾਈਕਲ ਦੇ ਹੈਡਮਾਸਟਰ ਐਲਫਰੈਡ ਡੂਨ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਿੱਖਿਆ '''ਵਿਵੇਡਨ ਸਕੂਲ ਐਂਡ ਕਾਲਜ''' ਵਿੱਚੋਂ ਕੀਤੀ<ref>http://herocomplex.latimes.com/movies/jk-rowling-turns-45-saturday-here-are-10-magical-facts-about-the-harry-potter-author/|archivedate=July 31, 2010|</ref>, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਸੀ। 1982 ਵਿੱਚ, ਰਾਓਲਿੰਗ ਨੇ [[ਆਕਸਫ਼ੋਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਦੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਪਰ ਉਸ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਉਸਨੇ '''ਐਕਸਟਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ''' ਤੋਂ ਫਰੈਂਚ ਅਤੇ ਕਲਾਸਿਕ ਵਿੱਚ [[ਬੀਏ]] ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। 1990 ਵਿੱਚ ਉਹ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਿਖਾਉਣ ਲਈ ਪੁਰਤਗਾਲ ਚਲੀ ਗਈ।<ref>https://www.biography.com/people/jk-rowling-40998|accessdate=May{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} 19, 2018|</ref> ==ਵਿਆਹ ਅਤੇ ਤਲਾਕ== ਪੁਰਤਗਾਲ ਵਿੱਚ ਰਾਓਲਿੰਗ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਪੱਤਰਕਾਰ ਜੋਰਜ ਅਰਾਨਟੇਸ ਨਾਲ ਹੋਈ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ 16 ਅਕਤੂਬਰ, 1992 ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਘਰ ਇੱਕ ਧੀ, ਜੈਸਿਕਾ (1993) ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਰਾਓਲਿੰਗ ਅਤੇ ਜੋਰਜ ਨੇ 17 ਨਵੰਬਰ, 1993 ਨੂੰ ਤਲਾਕ ਲੈ ਲਿਆ। ਤਲਾਕ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰਾਓਲਿੰਗ ਆਪਣੀ ਆਪਣੀ ਬੇਟੀ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੀ ਛੋਟੀ ਭੈਣ ਦੇ ਨੇੜੇ ਐਡਿਨਬਰਗ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਲੱਗੀ। ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਹੋਣ ਤੋਂ ਸੱਤ ਸਾਲ ਬਾਅਦ, ਰਾਉਲਿੰਗ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਸਫਲ ਸਮਝਣ ਲੱਗੀ<ref>https://www.ted.com/talks/jk_rowling_the_fringe_benefits_of_failure|accessdate=June{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} 2008|</ref>, ਉਸ ਦਾ ਵਿਆਹ ਅਸਫਲ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਇੱਕ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰ ਮਾਂ ਸੀ ਜਿਸ 'ਤੇ ਆਪਣੀ ਬੇਟੀ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸੀ ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਆਜ਼ਾਦ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਪਣੀ ਅਸਫਲਤਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਲਿਖਣ ਤੇ ਧਿਆਨ ਦੇ ਪਾਈ। ==ਹੈਰੀ ਪੋਟਰ== 1995 ਵਿੱਚ, ਰਾਉਲਿੰਗ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ‘’’ਹੈਰੀ ਪੋਟਰ ਐਂਡ ਦ ਫਿਲਾਸਫ਼ਰ ਸਟੋਨ’’’ ਨੂੰ ਮੁਕੰਮਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਬਾਰਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਨਕਾਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ<ref>https://www.telegraph.co.uk/culture/books/booknews/9564894/JK-Rowling-10-facts-about-the-writer.html|accessdate=27 Sep 2012|</ref>। ਆਖਿਰ ਜੂਨ 1997 ਵਿੱਚ, ਬਲੂਮਸ਼ਬਰੀ ਪਬਲਿਕੇਸ਼ਨ ਉਸਦੀ ਕਿਤਾਬ ਨੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਬਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਧੜੱਲੇ ਨਾਲ ਵਿਕੀ। ਪੰਜ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ, ਕਿਤਾਬ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ '''ਨੈਸਲੇ ਸਮਾਰਟੀਜ਼ ਬੁੱਕ''' ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤਿਆ। ਫਰਵਰੀ ਵਿੱਚ, ਨਾਵਲ ਨੇ '''ਚਿਲਡਰਨ ਬੁੱਕ ਆਫ਼ ਦ ਈਅਰ''' ਲਈ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਬੁੱਕ ਅਵਾਰਡ ਜਿੱਤਿਆ। 1998 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਨਾਵਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਲਈ ਨਿਲਾਮੀ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਜੋ ਕਿ ਅਤੇ ਸਕੌਸਲਿਕ ਵੱਲੋਂ 1,05,000 ਅਮਰੀਕੀ ਡਾਲਰ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਸਦਾ ਅਗਲਾ ਭਾਗ, '''ਹੈਰੀ ਪੋਟਰ ਐਂਡ ਦਿ ਚੈਂਬਰ ਆਫ਼ ਸੀਕਰੇਟਸ''' ਜੁਲਾਈ 1998 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਰਾਉਲਿੰਗ ਨੇ ਦਾਬਾਰਾ ਸਮਾਰਟੀਜ਼ ਇਨਾਮ ਜਿੱਤਿਆ<ref>https://web.archive.org/web/20130722185020/http://harrypotter.bloomsbury.com/author/awards</ref>। ਦਸੰਬਰ, 1999 ਵਿੱਚ, '''ਹੈਰੀ ਪੋਟਰ ਐਂਡ ਦੀ ਪਰਿਜ਼ਨਰ ਆਫ ਅਜ਼ਕਾਬਨ''' ਲਈ ਫੇਰ ਸਮਾਰਟੀਜ਼ ਇਨਾਮ ਜਿੱਤਿਆ। ਅਤੇ ਰਾਉਲਿੰਗ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਲਗਾਤਾਰ ਇਹ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਇਨਸਾਨ ਬਣੀ। ਚੌਥੀ ਕਿਤਾਬ, '''ਹੈਰੀ ਪੋਟਰ ਐਂਡ ਦ ਗੌਬੇਟ ਆਫ ਫਾਇਰ''' ਨੂੰ 8 ਜੁਲਾਈ, 2000 ਨੂੰ ਯੂਕੇ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਦੋਵਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਨੇ ਵਿਕਰੀ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਤੋੜ ਦਿੱਤੇ। ਯੂ ਕੇ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਦੀਆਂ 372,775 ਕਾਪੀਆਂ ਵਿਕ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ, ਕਿਤਾਬ ਦੀਆਂ ਪਹਿਲੇ 48 ਘੰਟਿਆਂ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਮਿਲੀਅਨ ਕਾਪੀਆਂ ਵਿਕੀਆਂ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਰਿਕਾਰਡ ਤੋੜ ਦਿੱਤੇ। 2000 ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਬੁੱਕ ਅਵਾਰਡ ਵਿੱਚ ਰੋਲਿੰਗ ਨੂੰ '''ਆਥਰ ਆਫ ਦਿ ਈਅਰ''' ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਬਾਅਦ '''ਹੈਰੀ ਪੋਟਰ ਐਂਡ ਦਿ ਆਡਰ ਆਫ ਫੈਨਿਕਸ''' ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਈ ਅਤੇ ਛੇਵੀਂ ਕਿਤਾਬ, '''ਹੈਰੀ ਪੋਟਰ ਐਂਡ ਦ ਹਾਫ-ਬਲੱਡ ਪ੍ਰਿੰਸ''' 16 ਜੁਲਾਈ, 2005 ਨੂੰ ਰਿਲੀਜ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ ਵੀ ਵਿਕਰੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਰਿਕਾਰਡਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਇਸਦੀਆਂ ਪਹਿਲੇ 24 ਘੰਟਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨੌਂ ਮਿਲੀਅਨ ਦੀਆਂ ਕਾਪੀਆਂ ਵਿਕ ਗਈਆਂ। 21 ਜੁਲਾਈ, 2007 ਨੂੰ ਹੈਰੀ ਪੋਟਰ ਲੜੀ ਦੀ ਸੱਤਵੀਂ ਅਤੇ ਆਖਰੀ ਕਿਤਾਬ '''ਹੈਰੀ ਪੋਟਰ ਐਂਡ ਡੈਥਲੀ ਹਾਲੌਜ਼''' ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਈ। ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ ਅਤੇ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਸਟੇਟ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀਆਂ 11 ਮਿਲੀਅਨ ਕਾਪੀਆਂ ਵਿਕੀਆਂ। ਇਹ ਕੁੱਲ ਮਿਲਾ ਕੇ 4,195 ਪੰਨਿਆਂ ਦੀ ਲੜੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦਾ 65 ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। == ਕਰੋੜਪਤੀ == *2004 ਵਿੱਚ ਫੋਰਬਜ਼ ਨੇ ਜੇ. ਕੇ. ਰਾਓਲਿੰਗ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾ ਲੇਖਕ ਕਰੋੜਪਤੀ ਘੋਸਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ<ref>Watson, Julie and Kellner, Tomas. [https://www.forbes.com/maserati/billionaires2004/cx_jw_0226rowlingbill04.html "J.K. Rowling And The Billion-Dollar Empire"]. ''[[Forbes.com]]''. 26 February 2004. Retrieved 19 March 2006.</ref> *ਦੁਜਾ ਅਮੀਰ ਔਰਤ ਅਤੇ 1,062ਵਾਂ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਅਮੀਰ ਮਨੁੱਖ<ref>[https://www.forbes.com/lists/2008/10/billionaires08_Joanne-(JK)-Rowling_CRTT.html #1062 Joanne (JK) Rowling]. [[Forbes.com]]. Retrieved 16 March 2008; [http://www8.contactmusic.com/news.nsf/article/oprah%20is%20richest%20female%20entertainer_1019476 Oprah is Richest Female Entertainer] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070121180914/http://www.contactmusic.com/news.nsf/article/oprah%20is%20richest%20female%20entertainer_1019476|date=2007-01-21}}. Contact Music. Retrieved 20 January 2007.</ref> *ਜੇ. ਕੇ. ਰਾਓਲਿੰਗ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਕਰੋੜਪਤੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਬੇਸ਼ਕ ਉਸ ਕੋਲ ਬਹੁਤ ਪੈਸਾ ਹੈ<ref>[http://www.msnbc.msn.com/id/8599597/page/2/ J.K. Rowling, the author with the magic touch]. MSN. Retrieved 9 August 2007.</ref> *2008 ਵਿੱਚ ਸੰਡੇ ਟਾਈਮਨ ਦੀ ਅਮੀਰਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ 'ਚ ਰਾਓਲਿੰਗ ਦਾ ਬਰਤਾਨੀਆ 'ਚ 144 ਵਾਂ ਸਥਾਨ ਹੈ। == ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ == === ਹੈਰੀ ਪੋਟਰ ਲੜੀਵਾਰ === # ''[[ਹੈਰੀ ਪੋਟਰ ਐਡ ਦੀ ਫਿਲੋਸਫਰਜ਼ ਸਟੋਨ]]'' (26 ਜੂਨ 1997) # ''[[ਹੈਰੀ ਪੋਟਰ ਐਡ ਦੀ ਚੈਬਰ ਆਫ ਸੀਕਰੈਟ]]'' (2 ਜੁਲਾਈ 1998) # ''[[ਹੈਰੀ ਪੋਟਰ ਐਡ ਦੀ ਪ੍ਰਿਜਨਰ ਆਫ ਅਜਕਾਬਨ]]'' (8 ਜੁਲਾਈ 1999) # ''[[ਹੈਰੀ ਪੋਟਰ ਐਡ ਦੀ ਗੋਬਲੈਟ ਆਫ ਫਾਇਰ]]'' (8 ਜੁਲਾਈ 2000) # ''[[ਹੈਰੀ ਪੋਟਰ ਔਡ ਦੀ ਆਰਡਰ ਆਫ ਦੀ ਫਿਨੋਕਸ]]'' (21 ਜੁਲਾਈ 2003) # ''[[ਹੈਰੀ ਪੋਟਰ ਐਡ ਦੀ ਹਾਫ-ਬਲੱਡ ਪ੍ਰਿੰਸ]]'' (16 ਜੁਲਾਈ 2005) # ''[[ਹੈਰੀ ਪੋਟਰ ਐਡ ਦੀ ਡੈਥਲੀ ਹਾਲੋਅਜ਼]]'' (21 ਜੁਲਾਈ 2007) === ਬੱਚਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ === #''[[ਫੈਨਟਾਸਟਿਕ ਬੀਅਸਟ ਐਡ ਵੇਅਰ ਟੂ ਫਾਈਂਡ ਦੈਮ]]'' (1 ਮਾਰਚ 2001) #''[[ਕੁਅਡਿਟਚ ਥਰੋ ਦੀ ਏਜ]]'' (1 ਮਾਰਚ 2001) #''[[ਦੀ ਟੇਲਜ਼ ਆਫ ਬੀਡਲ ਦੀ ਬਾਰਡ]]'' (4 ਦਸੰਬਰ 2008) === ਹੋਰ === * ''ਦੀ ਕੈਜੁਅਲ ਵੈਕਨਸੀ'' (27 ਸਤੰਬਰ 2012) === ਮਿਨੀ ਕਹਾਣੀ === * ''ਹੈਰੀ ਪੋਟਰ ਪ੍ਰੀਕੂਅਲ'' (ਜੁਲਾਈ 2008) {{ਅਧਾਰ}} ==ਨੋਟ== {{notelist|30em}} ==ਹਵਾਲੇ== {{Reflist|30em}} ==ਕੰਮ== '''ਕਿਤਾਬਾਂ''' {{refbegin|30em}} * {{Cite book|editor-last=Anatol|editor-first=Giselle Liza |url=https://archive.org/details/isbn_9780313320675|url-access=registration|title=Reading Harry Potter: Critical Essays|date=2003|publisher=[[Greenwood Publishing Group|Praeger Publishers]]|isbn=978-0-313-32067-5|oclc=50774592}} ** {{harvc|first=Brycchan|last=Carey|author-link=Brycchan Carey|c=Hermione and the house-elves: the literary and historical contexts of J. K. Rowling's antislavery campaign|in=Anatol |url=https://archive.org/details/isbn_9780313320675|url-access=registration|year=2003|nb=yes}} ** {{harvc|first1=Ximena|last1=Gallardo|first2=C. Jason|last2=Smith|c=Cinderfella: J. K. Rowling's wily web of gender|in=Anatol |url=https://archive.org/details/isbn_9780313320675|url-access=registration|year=2003|nb=yes}} ** {{harvc|first=Elaine|last=Ostry|c=Accepting Mudbloods: the ambivalent social vision of J. K. Rowling's fairy tales|in=Anatol |url=https://archive.org/details/isbn_9780313320675|url-access=registration|year=2003|nb=yes}} ** {{harvc|first=Julia|last=Park|c=Class and socioeconomic identity in Harry Potter's England|in=Anatol |url=https://archive.org/details/isbn_9780313320675|url-access=registration|year=2003|nb=yes}} ** {{harvc|first=Veronica L.|last=Schanoes|author-link=Veronica Schanoes|c=Cruel heroes and treacherous texts: educating the reader in moral complexity and critical reading in J. K. Rowling's Harry Potter books|in=Anatol |url=https://archive.org/details/isbn_9780313320675|url-access=registration|year=2003|nb=yes}} * {{Cite book|last=Anelli|first=Melissa|author-link= Melissa Anelli|url=https://archive.org/details/harryhistorytrue0000anel|url-access=registration|title=Harry, a History: The True Story of a Boy Wizard, His Fans, and Life inside the Harry Potter Phenomenon|year=2008|publisher=[[Pocket Books]]|isbn=978-1-4165-5495-0|oclc=209699636}} * {{Cite book|last=Baker|first=Charles Robert|title=British Writers: Supplement XVI|publisher=[[Charles Scribner's Sons]]; [[Gale (publisher)|Gale]]|year=2010|isbn=978-0-684-31710-6|editor-last1=Parini|editor-first1=Jay|editor-link1=Jay Parini|chapter=J. K. Rowling (1965–)|oclc=645653286}} * {{Cite book|last=Barratt|first=Bethany|author-link=Bethany Barratt|title=The Politics of Harry Potter|url=https://archive.org/details/politicsofharryp0000bbar|publisher=[[Palgrave Macmillan]]|year=2012|isbn=978-0-230-60899-3|doi=10.1057/9781137016546}} * {{Cite book|last=Beckett|first=Sandra L.|title=Crossover Fiction: Global and Historical Perspectives|url=https://archive.org/details/crossoverfiction0000beck|date=2008|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-0-203-89313-5|doi=10.4324/9780203893135}} * {{cite book |editor1-last=Bell |editor1-first=Christopher |title=Hermione Granger Saves the World: Essays on the Feminist Heroine of Hogwarts |year=2012 |publisher=[[McFarland & Company]] |isbn=978-0-7864-7137-9}} ** {{harvc|first1=Christopher|last1=Bell|first2=Julie|last2=Alexander|c=Introduction|in=Bell |year=2012|nb=yes}} ** {{harvc |first1=Helen|last1=Berents|c=Hermione Granger goes to war|in=Bell |year=2012|nb=yes}} * {{Cite book|editor-last1=Berberich|editor-first1=Christine|title=The Bloomsbury Introduction to Popular Fiction|publisher=[[Bloomsbury Publishing]]|year=2015|isbn=978-1-4411-5567-2}} * {{Cite book|editor-last1=Berndt|editor-first1=Katrin|editor-last2=Steveker|editor-first2=Lena|title=Heroism in the Harry Potter Series|date=22 April 2016|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-1-317-12211-1|doi=10.4324/9781315586748}} ** {{harvc|first1=Christine|last1=Berberich|c=Harry Potter and the idea of the gentleman as hero|year=2016|in1=Berndt|in2=Steveker|nb=yes}} ** {{harvc|first1=Lisa|last1=Hopkins|c=Harry and his peers: Rowling's web of allusions|year=2016|in1=Berndt|in2=Steveker|nb=yes}} ** {{harvc|first1=Kathleen|last1=McEvoy|c=Heroism at the margins|year=2016|in1=Berndt|in2=Steveker|nb=yes}} ** {{harvc|first1=Maria|last1=Nikolajeva|author-link=Maria Nikolajeva|c=Adult heroism and role models in the Harry Potter novels|year=2016|in1=Berndt|in2=Steveker|nb=yes}} ** {{harvc|first1=Mary|last1=Pharr|c=A paradox: the Harry Potter series as both epic and postmodern|year=2016|in1=Berndt|in2=Steveker|nb=yes}} ** {{harvc|first1=Rita|last1=Singer|c=Harry Potter and the battle for the soul: the revival of the psychomachia in secular fiction|year=2016|in1=Berndt|in2=Steveker|nb=yes}} * {{Cite book|last=Blake|first=Andrew|url=https://archive.org/details/irresistiblerise0000blak|url-access=registration|title=The Irresistible Rise of Harry Potter|publisher=[[Verso Books]]|year=2002|isbn=1-85984-666-1|oclc=49594480}} * {{Cite book|last1=Brummitt|first1=Cassie|last2=Sellars|first2=Kieran|title=Queerbaiting and Fandom: Teasing Fans through Homoerotic Possibilities|date=1 December 2019|publisher=[[University of Iowa Press]]|isbn=978-1-60938-672-6|editor-last1=Brennan|editor-first1=Joseph|chapter='Friends? Always': queerbaiting, ambiguity, and erasure in ''Harry Potter and the Cursed Child''|oclc=1104912811}} * {{Cite encyclopedia|first=Catherine|last=Butler|title=Modern children's fantasy|author-link=Catherine Butler|editor1-last=James|editor1-first=Edward|editor1-link=Edward James (historian)|editor2-last=Mendlesohn|editor2-first=Farah|editor2-link=Farah Mendlesohn|encyclopedia=The Cambridge Companion to Fantasy Literature|publisher=[[Cambridge University Press]]|year=2012|isbn=978-0-521-42959-7|doi=10.1017/CCOL9780521429597}} * {{Cite book|last=Eccleshare|first=Julia|author-link=Julia Eccleshare|url=https://archive.org/details/guidetoharrypott0000eccl/|url-access=registration|title=A Guide to the Harry Potter Novels|year=2002|publisher=[[Continuum International Publishing Group|Continuum]]|isbn=978-1-84714-418-8|oclc=229341237}} * {{cite book|last=Errington|first=Philip W.|date=2017|title=J.K. Rowling: A Bibliography|publisher=[[Bloomsbury Publishing]]|isbn=978-1-4742-9738-7|url=https://books.google.com/books?id=e9AzDwAAQBAJ}} * {{Cite book|last=Falconer|first=Rachel|title=The Crossover Novel: Contemporary Children's Fiction and Its Adult Readership|url=https://archive.org/details/crossovernovelco0000falc|date=21 October 2008|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-0-203-89217-6|doi=10.4324/9780203892176}} * {{Cite book|last=Falconer|first=Rachel|chapter=Young adult fiction and the crossover phenomenon|editor-last=Rudd|editor-first=David|title=The Routledge Companion to Children's Literature|date=2010|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-0-203-88985-5|doi=10.4324/9780203889855}} * {{Cite book|last=Foerstel|first=Herbert N.|title=Banned in the U.S.A.: A Reference Guide to Book Censorship in Schools and Public Libraries|year=2002|publisher=[[Greenwood Publishing Group|Greenwood Press]]|isbn=0-313-00670-9|oclc=51782946|url=https://archive.org/details/bannedinusarefer00foer|url-access=registration}} * {{Cite book|last=Gibson|first=Marion|url=https://archive.org/details/witchcraftmythsi0000gibs|url-access=registration|title=Witchcraft Myths in American Culture|year=2007|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-0-415-97977-1|oclc=76261870|doi=10.4324/9780203941980 }} * {{Cite book|last=Grenby|first=M. O.|title=Popular Children's Literature in Britain|date=5 December 2016|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-1-351-91004-0|editor-last=Briggs|editor-first=Julia|chapter=General introduction|doi=10.4324/9781315246437|editor-last2=Butts|editor-first2=Dennis}} * {{Cite book|last=Groves|first=Beatrice|title=Literary Allusion in Harry Potter|date=14 June 2017|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-1-315-26933-7|doi=10.4324/9781315269337}} * {{Cite book|last=Guanio-Uluru|first=Lykke|title=Ethics and Form in Fantasy Literature|date=2015|publisher=[[Palgrave Macmillan]]|isbn=978-1-349-56000-4|doi=10.1057/9781137469694}} * {{cite book |last=Gunelius |first=Susan |title=Harry Potter: The Story of a Global Business Phenomenon |url=https://archive.org/details/harrypotterstory0000gune |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |year=2008 |isbn=978-0-230-59410-4 |doi=10.1057/9780230594104 }} * {{Cite book|last=Gupta|first=Suman|title=Re-Reading Harry Potter|url=https://archive.org/details/rereadingharrypo0000gupt_r6w9|publisher=[[Palgrave Macmillan]]|year=2009|isbn=978-0-230-21958-8|doi=10.1057/9780230279711|edition=2nd}} * {{Cite book|last=Hahn|first=Daniel|author-link=Daniel Hahn|title=The Oxford Companion to Children's Literature|title-link=The Oxford Companion to Children's Literature|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2015|isbn=978-0-19-174437-2|edition=2nd|oclc=921452204}} * {{Cite book|editor-last=Heilman|editor-first=Elizabeth E.|title=Critical Perspectives on Harry Potter|publisher=[[Routledge]]|date=7 August 2008|isbn=978-1-135-89154-1|edition=2nd|doi=10.4324/9780203892817}} ** {{harvc|first1=Anne Hiebert|last1=Alton|c=Playing the genre game: generic fusions of the Harry Potter series|year=2008|in=Heilman|nb=yes}} ** {{harvc|first1=Peter|last1=Applebaum|c=The great Snape debate|encyclopedia=Critical Perspectives on Harry Potter|year=2008|in=Heilman|nb=yes}} ** {{harvc|first1=Megan L.|last1=Birch|c=Schooling Harry Potter: teachers and learning, power and knowledge|year=2008|in=Heilman|nb=yes}} ** {{harvc|first1=Peter|last1=Ciaccio|c=Harry Potter and Christian theology|encyclopedia=Critical Perspectives on Harry Potter|year=2008|in=Heilman|nb=yes}} ** {{harvc|first1=Peter|last1=Dendle|c=Monsters, creatures, and pets at Hogwarts: animal stewardship in the world of Harry Potter|year=2008|in=Heilman|nb=yes}} ** {{harvc|first1=Elizabeth E.|last1=Heilman|first2=Trevor|last2=Donaldson|c=From sexist to (sort-of) feminist representations of gender in the Harry Potter series|year=2008|in=Heilman|nb=yes}} ** {{harvc|first1=Maria|last1=Nikolajeva|author-link=Maria Nikolajeva|c=Harry Potter and the secrets of children's literature|year=2008|in=Heilman|nb=yes}} ** {{harvc|first1=Deborah J.|last1=Taub|first2=Heather L.|last2=Servaty-Seib|c=Controversial content: is Harry Potter harmful to children?|year=2008|in=Heilman|nb=yes}} * {{cite book | last=Holmes |first=Tim|title= Subediting and Production for Journalists: Print, Digital & Social |publisher= [[Routledge]] |year=2015|isbn=978-0-415-49200-3|doi=10.4324/9780203143544|edition=2nd}} * {{Cite book|last=Jenkins|first=Henry|author-link=Henry Jenkins|url=https://archive.org/details/isbn_9780814742815|url-access=registration|title=Convergence Culture: Where Old and New Media Collide|year=2006|publisher=[[New York University Press]]|isbn=0-8147-4281-5|oclc=64594290}} * {{Cite book|last=Kirk|first=Connie Ann|author-link= Connie Ann Kirk |url=https://archive.org/details/jkrowlingbiograp0000kirk|url-access=registration|title=J.K. Rowling: A Biography|year=2003|publisher=[[Greenwood Publishing Group|Greenwood Press]]|isbn=0-313-32205-8|oclc=49991592}} * {{Cite book|last1=Levy|first1=Michael|author1-link=Michael M. Levy|title=[[Children's Fantasy Literature: An Introduction]]|last2=Mendlesohn|first2=Farah|publisher=[[Cambridge University Press]]|year=2016|isbn=978-1-107-01814-3|author2-link=Farah Mendlesohn|doi=10.1017/CBO9781139087421}} * {{Cite book|editor-last1=Mamary|editor-first1=Anne J. M.|title=The Alchemical Harry Potter: Essays on Transfiguration in J. K. Rowling's Novels|chapter=Introduction|date=22 December 2020|isbn=978-1-4766-8134-4|publisher=[[McFarland & Company]]|oclc=1155570319}} * {{Cite book|last=McAvan|first=Em|chapter=Harry Potter and the origins of the occult|editor-last1=Hallett|editor-first1=Cynthia J.|editor-last2=Huey|editor-first2=Peggy J.|title=J. K. Rowling: Harry Potter|publisher=[[Palgrave Macmillan]]|year=2012|isbn=978-0-333-69345-2}} * {{Cite book|last1=Mendlesohn|first1=Farah|author1-link=Farah Mendlesohn|last2=James|first2=Edward|author2-link=Edward James (historian)|title=A Short History of Fantasy|publisher=Libri Publishing|year=2012|isbn=978-1-907471-66-7|oclc=857653620}} * {{Cite book|last=Nel|first=Philip|author-link=Philip Nel |url=https://archive.org/details/jkrowlingsharryp0000nelp|url-access=registration|title=J.K. Rowling's Harry Potter Novels: A Reader's Guide|year=2001|publisher=[[Continuum International Publishing Group|Continuum]]|isbn=0-8264-5232-9|oclc=47050453}} * {{Cite book|last1=Pember|first1=Don R.|last2=Calvert|first2=Clay|url= https://archive.org/details/massmedialaw0000pemb|title=Mass Media Law|publisher=[[McGraw Hill Education|McGraw-Hill Higher Education]]|year=2007|isbn=978-0-07-312685-2|oclc=70910938|url-access=registration}} * {{Cite book|last=Posner|first=Richard A.|url=https://archive.org/details/littlebookofplag00posn|title=The Little Book of Plagiarism|date=2007|publisher=[[Pantheon Books]]|isbn=978-0-375-42475-5|oclc=70823133|author-link=Richard Posner|url-access=registration}} * {{Cite book|last=Pugh|first=Tison|author-link=Tison Pugh|title=Harry Potter and Beyond: On J. K. Rowling's Fantasies and Other Fictions|publisher=[[University of South Carolina Press]]|year=2020|isbn=978-1-64336-088-1|oclc=1142046769|doi=10.2307/j.ctvs09qwv|s2cid=225791872}} * {{Cite book|last1=Salter|first1=Anastasia|last2=Stanfill|first2=Mel|title=A Portrait of the Auteur as Fanboy: The Construction of Authorship in Transmedia Franchises|date=16 October 2020|isbn=978-1-4968-3051-7|publisher=[[University Press of Mississippi]]|oclc=1178868864}} * {{cite book |first1=Tatiana |last1=Schwirblat|first2=Karen |last2=Freberg |first3=Laura |last3=Freberg |year=2022 |chapter= Chapter 21: Cancel culture: a career vulture amongst influencers on social media |editor1-last=Lipschultz |editor1-first= Jeremy Harris |editor2-last=Freberg |editor2-first= Karen |editor3-last=Luttrell |editor3-first= Regina|title= The Emerald Handbook of Computer-Mediated Communication and Social Media |publisher= [[Emerald Group Publishing|Emerald Publishing Limited]] |doi=10.1108/978-1-80071-597-420221021|isbn=978-1800715981}} * {{Cite book|last=Smith|first=Sean|url=https://archive.org/details/jkrowlingbiograp0000smit_j1n9|url-access=registration|title=J.K. Rowling: A Biography|year=2002|publisher=[[Random House|Arrow Books]]|isbn=0-09-944542-5|oclc=51303518}} * {{Cite book|last=Stableford|first=Brian M.|author-link=Brian Stableford|title=The A to Z of Fantasy Literature|url=https://archive.org/details/atozoffantasylit0000bria|publisher=[[Scarecrow Press]]|year=2009|isbn=978-0-8108-6345-3|oclc=1200815959}} * {{Cite book|last=Striphas|first=Theodore G.|title=The Late Age of Print: Everyday Book Culture from Consumerism to Control|title-link=The Late Age of Print|publisher=[[Columbia University Press]]|year=2009|isbn=978-0-231-14814-6|pages=[[iarchive:lateageofprintev0000stri/page/141/mode/1up|141–174]]|chapter=Harry Potter and the culture of the copy|oclc=256532755|author-link=Ted Striphas}} * {{Cite book|last1=Sunderland|first1=Jane|title=Children's Literacy Practices and Preferences|url=https://archive.org/details/childrensliterac0000demp|last2=Dempster|first2=Steven|last3=Thistlethwaite|first3=Joanne|date=31 March 2016|publisher=[[Routledge]]|doi=10.4324/9781315732350|isbn=978-1317554738}} * {{Cite book|last=Thomas|first=Ebony Elizabeth|title=The Dark Fantastic: Race and the Imagination from Harry Potter to the Hunger Games|url=https://archive.org/details/darkfantasticrac0000thom|publisher=[[New York University Press]]|year=2019|isbn=978-1-4798-0065-0|oclc=1104862747}} * {{Cite book|last=Westman|first=Karin E.|chapter=Rowling, J. K.|chapter-url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195169218.001.0001/acref-9780195169218-e-0409|chapter-url-access=subscription|editor-last=Kastan|editor-first=David Scott|title=The Oxford Encyclopedia of British Literature|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2006|doi=10.1093/acref/9780195169218.001.0001|isbn=978-0-19-516921-8}} * {{Cite book|last=Westman|first=Karin E.|chapter=Blending genres and crossing audiences: and the future of literary fiction|editor-last1=Vallone|editor-first1=Lynne|editor2-last=Mickenberg|editor2-first=Julia|title=The Oxford Handbook of Children's Literature|url=https://archive.org/details/oxfordhandbookof0000unse_u9g1|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2011|doi=10.1093/oxfordhb/9780195379785.013.0005|isbn=978-0-19-537978-5}} * {{Cite book|url=https://archive.org/details/ivorytowerharryp00unse|title=The Ivory Tower and Harry Potter: Perspectives on a Literary Phenomenon|publisher=[[University of Missouri Press]]|year=2002|isbn=978-0-8262-6330-8|editor-last1=Whited|editor-first1=Lana A.|oclc=56424948|url-access=registration}} ** {{harvc|first1=Terri|last1=Doughty|c=Locating Harry Potter in the 'Boys' Book' market|url=https://archive.org/details/ivorytowerharryp00unse|year=2002|in=Whited|url-access=registration|nb=yes}} ** {{harvc|first=Farah|last=Mendlesohn|author-link=Farah Mendlesohn|c=Crowning the king: Harry Potter and the construction of authority|url=https://archive.org/details/ivorytowerharryp00unse|year=2002|in=Whited|url-access=registration|nb=yes}} ** {{harvc|first=Roni|last=Natov|c=Harry Potter and the extraordinariness of the ordinary|url=https://archive.org/details/ivorytowerharryp00unse|year=2002|in=Whited|url-access=registration|nb=yes}} ** {{harvc|first1=Pat|last1=Pinsent|c=The education of a wizard: Harry Potter and his predecessors|url=https://archive.org/details/ivorytowerharryp00unse|year=2002|in=Whited|url-access=registration|nb=yes}} ** {{harvc|first1=Elizabeth|last1=Teare|c=Harry Potter and the technology of magic|url=https://archive.org/details/ivorytowerharryp00unse|year=2002|in=Whited|url-access=registration|nb=yes}} * {{Cite book |chapter=A survey of the critical reception of the Harry Potter series |last=Whited |first=Lana A. |title=Critical Insights: The Harry Potter Series |editor1-last=Grimes |editor1-first=M. Katherine |editor2-last=Whited |editor2-first=Lana A. |date=2015 |publisher=[[Grey House Publishing|Salem Press]] |isbn=978-1-61925-520-3 |id={{EBSCOhost|108515151|dbcode=lkh}}}} * {{Cite book|last=Zipes|first=Jack|url=https://archive.org/details/sticksstonestrou00zipe|title=Sticks and Stones: The Troublesome Success of Children's Literature from Slovenly Peter to Harry Potter|date=15 November 2013|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-0-203-70021-1|doi=10.4324/9780203700211|author-link=Jack Zipes|orig-date=2002|url-access=registration}} {{refend}} '''ਜਰਨਲ ਲੇਖ''' {{refbegin|30em}} * {{cite journal|last1=Birch|first1=Chellyce|year=2016|title=Harry Potter and the Cursed Child|url=https://search.informit.org/doi/pdf/10.3316/informit.146673082180868|journal=Limina|volume=22|issue=1|pages=96–97}} * {{cite journal|last1=Brummitt|first1=Cassie|title=Pottermore: transmedia storytelling and authorship in Harry Potter|journal=[[The Midwest Quarterly]]|volume=58|issue=1|year=2016|id={{ProQuest|1832925509}} }} * {{Cite journal|last=Cockrell|first=Amanda|title=Harry Potter and the witch hunters: a social context for the attacks on Harry Potter|journal=The Journal of American Culture|date=February 2006|doi=10.1111/j.1542-734X.2006.00272.x|volume=29|issue=6|pages=24–30}} * {{Cite journal|last=Duggan|first=Jennifer|date=28 March 2021|title=Transformative readings: Harry Potter fan fiction, trans/queer reader response, and J. K. Rowling|journal=[[Children's Literature in Education]]|volume=53 |issue=2 |pages=147–168 |doi=10.1007/s10583-021-09446-9|pmid=35645426 |pmc=9132366 |s2cid=233661189 }} * {{Cite journal|last=Eberhardt|first=Maeve|title=Gendered representations through speech: The case of the Harry Potter series|journal=[[Language and Literature]]|year=2017|volume=26|issue=3|pages=227–246|doi=10.1177/0963947017701851|s2cid=149129001}} * {{Cite journal|last=Farmer|first=Joy|date=2001|title=The magician's niece: the kinship between J. K. Rowling and C. S. Lewis|url=https://dc.swosu.edu/mythlore/vol23/iss2/6/|journal=[[Mythlore]]|volume=23|issue=2|pages=53–64|jstor=26814627}} * {{Cite journal|last=Horne|first=Jackie C.|title=Harry and the other: answering the race question in J. K. Rowling's Harry Potter|url=https://archive.org/details/sim_lion-and-the-unicorn_2010-01_34_1/page/76|journal=[[The Lion and the Unicorn (journal)|The Lion and the Unicorn]]|volume=34|number=1|year=2010|pages=76–104|doi=10.1353/uni.0.0488|s2cid=143738308|id={{ProQuest|221753179}}}} * {{Cite journal|last=Los|first=Fraser|date=2008|title=Harry Potter and the nature of death|journal=[[A\J: Alternatives Journal|Alternatives Journal]]|volume=34|issue=1|pages= 32–33|jstor=45033580}} * {{cite journal|last1=Molin|first1=Peter C.|year=2015|title=A 'phrase too cute to do our ugliness justice': portraying 'wounded warriors' in contemporary war fiction|url=https://www.wlajournal.com/wlaarchive/27/Molin.pdf|journal=[[War, Literature & the Arts]]|volume=27|id={{ProQuest|1813553141}}|pages=1–21|access-date=14 January 2022|archive-date=5 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220705162815/https://www.wlajournal.com/wlaarchive/27/Molin.pdf|url-status=dead}} * {{Cite journal|last=Nel|first=Philip|author-link=Philip Nel|year=2005|title=Is there a text in this advertising campaign?: literature, marketing, and Harry Potter|url=https://archive.org/details/sim_lion-and-the-unicorn_2005-04_29_2/page/236|journal=[[The Lion and the Unicorn (journal)|The Lion and the Unicorn]]|volume=29|issue=2|pages=236–267|doi=10.1353/uni.2005.0031|s2cid=143828096 |id={{ProQuest|221753999}}}} * {{cite journal |first= Madeleine |last= Pape |author-link= Madeleine Pape |title= Feminism, trans justice, and speech rights: a comparative perspective |journal= [[Law and Contemporary Problems]] |pages= 215–240 |url= https://scholarship.law.duke.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=5037&context=lcp |date= 2022 |volume= 85 |issue= 1 |access-date= 29 March 2022 }} * {{cite journal |first= Sarah |last= Pedersen |title= 'They've got an absolute army of women behind them': the formation of a women's cooperative constellation in contemporary Scotland |journal= [[Scottish Affairs]] |date= 2022 |volume= 31 |issue= 1 |pages= 1–20 |doi= 10.3366/scot.2022.0394 |s2cid= 246762983 |url= https://rgu-repository.worktribe.com/output/1375349 }} * {{Cite journal|last1=Pugh|first1=Tison|author1-link=Tison Pugh|last2=Wallace|first2=David L.|title=Heteronormative heroism and queering the school story in J.K. Rowling's Harry Potter series|journal=[[Children's Literature Association Quarterly]]|volume=31|issue=3|date=Fall 2006|pages=260–281|doi=10.1353/chq.2006.0053|s2cid=143508785 }} * {{cite conference |last=Qiao |first=Leshui |title=Mainland China's TERFs' Misogyny Under JK Rowling's Anti-trans Incident |book-title=Proceedings of the 2022 8th International Conference on Humanities and Social Science Research (ICHSSR 2022) |publisher=Atlantis Press |date=1 June 2022 |pages=1322–1326 |isbn=978-94-6239-580-0 |doi=10.2991/assehr.k.220504.238|doi-access=free }} * {{Cite journal|last=Quealy-Gainer|first=Kate|date=2020|title=''The Ickabog'' by J. K. Rowling (review)|journal=[[The Bulletin of the Center for Children's Books]]|volume=74|issue=5|page=231|doi=10.1353/bcc.2020.0950|s2cid=242633369 |id={{Project MUSE|776213}}}} * {{cite journal|last1=Richards|first1=Kitty|year=2017|title=An expressive theory of tax|url=https://scholarship.law.cornell.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1470&context=cjlpp|journal=[[Cornell Journal of Law and Public Policy]]|volume=27|issue=2|pages=301–355}} * {{cite journal|last1=Schwabach|first1=Aaron|title=The ''Harry Potter Lexicon'' and the world of fandom: fan fiction, outsider works, and copyright|journal=[[University of Pittsburgh Law Review]]|volume=70|issue=3|year=2009|pages=387–434|ssrn=1274293|via=[[HeinOnline]]|url=https://heinonline.org/HOL/P?h=hein.journals/upitt70&i=393|url-access=subscription}} * {{cite journal |last1=Steinfeld |first1=Jemimah|title= Not my turf: Helen Lewis argues that vitriol around the trans debate means only extreme voices are being heard |journal= [[Index on Censorship]] |year=2020 |volume=49 |issue= 1 |pages=34–35 |doi= 10.1177/0306422020917609 |s2cid=216495541 |doi-access=free }} * {{Cite journal|last=Stojilkov|first=Andrea|date=2015|title=Life(and)death in 'Harry Potter': the immortality of love and soul|journal=Mosaic: An Interdisciplinary Critical Journal|volume=48|issue=2|pages=133–148 |doi=10.1353/mos.2015.0027 |jstor=44030425|s2cid=170958953 }} * {{cite journal |first1= Judith |last1= Suissa |first2= Alice |last2= Sullivan |title= The gender wars, academic freedom and education |journal= [[Journal of Philosophy of Education]] |volume= 55 |issue= 1 |date= February 2021 |pages= 55–82 |doi= 10.1111/1467-9752.12549 |s2cid= 233646159 |doi-access= free }} * {{cite journal |last=Tosenberger |first=Catherine |year=2008 |title=Homosexuality at the online Hogwarts: Harry Potter slash fanfiction |journal=[[Children's Literature (journal)|Children's Literature]] |volume=36 |pages=185–207 |doi=10.1353/chl.0.0017|s2cid=143937185 }} {{refend}} '''ਗੈਰ-ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਖ਼ਬਰਾਂ ਦੇ ਲੇਖ''' {{refbegin|30em}} * {{cite news |url=https://elpais.com/cultura/2003/09/10/actualidad/1063144801_850215.html |language=Spanish |title=J.K. Rowling, creadora de Harry Potter, Príncipe de Asturias de la Concordia |trans-title=J.K. Rowling, creator of Harry Potter, Concord Prince of Asturias |date=10 September 2003 |access-date=8 January 2022 |work=[[El País]] |ref=CITEREFAsturias2003 |quote=La escritora británica J.K. Rowling&nbsp;... ha obtenido este año el premio Príncipe de Asturias de la Concordia&nbsp;... La Fundación Príncipe de Asturias ha destacado su labor para que los niños lean y ha alabado su literatura como 'vínculo entre continentes y generaciones'. El acta del jurado&nbsp;... destaca además que sus libros promueven 'la imaginación como fuente de libertad al servicio del bien y la cooperación y la solidaridad entre las personas'. |trans-quote=British writer J.K. Rowling&nbsp;... has won this year's Prince of Asturias Award for Concord&nbsp;... The Prince of Asturias Foundation has highlighted her work towards children's reading and has praised her literature as 'a link between continents and generations'. The jury's record&nbsp; ... also highlights that her books promote 'imagination as a source of freedom at the service of good and cooperation and solidarity between people'. }} * {{cite news|url=http://www.elpais.com/articulo/cultura/Ser/invisible/seria/elpepicul/20080208elpepicul_1/Tes|title='Ser invisible&nbsp;... eso sería lo más'|trans-title=Being invisible&nbsp;... that would be the most|last=Cruz|first=Juan|work=[[El País]]|language=Spanish|date=8 February 2008|access-date=6 January 2021|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20080213020402/http://www.elpais.com/articulo/cultura/Ser/invisible/seria/elpepicul/20080208elpepicul_1/Tes|archive-date=13 February 2008|quote=Y de pronto alguien cercano se muere y entonces cae la bomba. Harry tiene un entendimiento precoz de la muerte, mucho antes de ese capítulo. Y eso tiene un evidente paralelismo con mi vida.&nbsp;... Asuntos como el amor, la pérdida, la separación, la muerte&nbsp;... Y todo eso queda reflejado en el primer libro.&nbsp;... Me siento muy atraída por la religión, pero al mismo tiempo siento mucha incertidumbre. Vivo en un estado de flujo espiritual. Creo en la permanencia del alma. Y eso queda reflejado en el último libro.&nbsp;... Quiero a un demócrata en la Casa Blanca. Y me parece una lástima que Clinton y Obama tengan que ser rivales porque ambos son extraordinarios.|trans-quote=And suddenly someone close [to you] dies and then a bomb drops. Harry has a precocious understanding of death, long before that chapter. And that has obvious parallels with my life.&nbsp;... Issues like love, loss, separation, death&nbsp;... And all of that is reflected in the first book.&nbsp;... I feel very attracted to religion, but at the same time I feel a lot of uncertainty. I live in a state of spiritual flux. I believe in the permanence of the soul. And that is reflected in the last book.&nbsp;... I want a Democrat in the White House. And I think it's a pity that Clinton and Obama have to be rivals because they are both extraordinary.}} * {{cite news |last=Marsick |first=Laurent |date=February 3, 2023 |editor-last=Abelard |editor-first=Agathe |title='Harry Potter': comment J.K. Rowling est-elle passée de l'ombre à la lumière? |trans-title='Harry Potter': how did J.K. Rowling go from the shadows to the light? |url=https://www.rtl.fr/culture/arts-spectacles/harry-potter-comment-j-k-rowling-est-elle-passee-de-l-ombre-a-la-lumiere-7900231706 |publisher=[[RTL (French radio)|RTL]] |access-date=February 15, 2023 |quote=Traduits en 84 langues, les 7 romans d'Harry Potter se sont écoulés à plus de 600 millions d'exemplaires dans le monde. |trans-quote=Translated into 84 languages, the 7 Harry Potter novels have sold more than 600 million copies worldwide. |lang=fr |archive-date=ਫ਼ਰਵਰੀ 15, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230215210419/https://www.rtl.fr/culture/arts-spectacles/harry-potter-comment-j-k-rowling-est-elle-passee-de-l-ombre-a-la-lumiere-7900231706 |url-status=dead }} {{refend}} ==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ== {{Sister project links |d=Q34660 |wikt=no |commons=J. K. Rowling |b=no |n=no |q=J. K. Rowling |s=no |v=no |species=no |display=J. K. Rowling}} * {{Official website}} * {{british council|j-k-rowling}} * {{Isfdb name|6304}} * {{IMDb name|0746830}} * {{OL author}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1965]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] 6drg2ztdqmlhpd0ahzixnno17wh40mu 0 26625 838975 586669 2026-05-08T17:23:38Z Meenukusam 51574 Created by translating the section "Variants" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1317130952|Rebab]]" 838975 wikitext text/x-wiki [[Image:Rebabah.jpg|thumb|[[ਦੂਜੀ ਵਿਸ਼ਵ ਜੰਗ]] ਦੌਰਾਨ ਰਬਾਬ ਵਜਾ ਰਿਹਾ ਇੱਕ ਬੱਦੂ ]] '''''ਰਬਾਬ''''' ([[ਅਰਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅਰਬੀ]]: الربابة - "ਕਮਾਨੀ (ਸਾਜ਼)")<ref>http://www.britannica.com/EBchecked/topic/487848/rabab</ref>, '''''ਰਬਾਪ''''', '''''ਰੇਬਾਬ''''', '''''ਰੇਬੇਬ''''', ਜਾਂ '''''ਅਲ-ਰਬਾਬ''''') ਤੰਤੀ (ਤਾਰਾਂ ਵਾਲਾ) ਸਾਜ਼ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ 8ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਇਸਲਾਮੀ [[ਵਪਾਰਕ ਮਾਰਗ]]ਾਂ ਰਾਹੀਂ [[ਉੱਤਰੀ ਅਫਰੀਕਾ]], [[ਮੱਧ ਪੂਰਬ]], [[ਯੂਰਪ]] ਦੇ ਭਾਗਾਂ, ਅਤੇ [[ਦੂਰ ਪੂਰਬ]] ਤੱਕ ਫੈਲ ਗਿਆ। ਰਬਾਬ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਲੋਕ ਸਾਜ਼ ਹੈ। ==ਬਣਤਰ== ਰਬਾਬ ਲੱਕੜ ਦੀ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਲੱਕੜੀ ਦੇ ਇੱਕ ਖੋਲ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਫਰੇਮ ਜੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਤਾਰਾਂ ਦੇ ਦੋ ਸਮੂਹ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨੂੰ ਤਰਾਪ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉੱਪਰਲੇ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਤੇ ਹੇਠਲੇ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਤਾਰਾਂ ਹੁੰਦੀਆ ਹਨ। ਬੈਂਡ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਤਾਰਾਂ ਵਾਲੇ ਰਬਾਬ ਨੂੰ ਨਿਬੱਧ ਤੇ ਬਿਨਾਂ ਬੈਂਡ ਤਾਰਾਂ ਵਾਲੀ ਰਬਾਬ ਨੂੰ ਅਨਬੰਧ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਲੱਕੜੀ ਦੇ ਤਿਕੋਣੇ ਯੰਤਰ ਨਾਲ ਵਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। [[File:Rubab playing.jpg|thumb|ਰਬਾਬ ਵਜਾਉਂਦੇ ਹੋਏ]] == ਰੂਪ == ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਰਬਾਬ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨਃ ਇੱਕ ਲੰਬੀ ਗਰਦਨ ਵਾਲੀ ਝੁਕਣ ਵਾਲੀ ਕਿਸਮ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਆਰਾਮ ਕਰਨ ਲਈ ਹੇਠਾਂ ਇੱਕ ਸਪਾਈਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ (ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਪਹਿਲੀ ਤਸਵੀਰ ਦੇਖੋ) ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਕੁਝ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ '''ਸਪਾਈਕ ਫਿਡਲ''' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਰੂਪ ਤੋਂ ਵਿਕਸਤ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਕੁਝ ਯੰਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੈਸਟੀਜੀਅਲ ਸਪਾਈਕ ਹਨ। -ਰਬਾਬ ਦੀ ਦੂਜੀ ਕਿਸਮ ਇੱਕ ਛੋਟੀ-ਗਰਦਨ ਵਾਲੀ ਦੋਹਰੀ ਛਾਤੀ ਜਾਂ "ਕਿਸ਼ਤੀ ਦੇ ਆਕਾਰ" ਵਾਲਾ ਰੂਪ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮਾਘਰੇਬ ਰਬਾਬ ਅਤੇ ਕਾਬੁਲੀ ਰਬਾਬ (ਕਈ ਵਾਰ ''ਰੋਬਾਬ'' ਜਾਂ ਰੂਬਾਬ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਸਪਾਈਕ ਫਿਡਲ ਰੂਪ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਇੱਕ ਨਾਸ਼ਪਤੀ ਦੇ ਆਕਾਰ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਰੂਪ, ਜੋ ਕਿ ਬਿਜ਼ੰਤੀਨੀ ਲਾਈਰਾ ਅਤੇ ਕ੍ਰੇਟਨ ਲਾਈਰਾ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਜੁਲਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਇਹ ਬਾਅਦ ਵਾਲਾ ਰੂਪ 11 ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਪੱਛਮੀ ਯੂਰਪ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਰੀਬੈਕ ਬਣ ਗਿਆ।<ref name="britannica">{{Cite web |title=rabab (musical instrument) - Encyclopædia Britannica |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/487848/rabab |access-date=2013-08-17 |publisher=Britannica.com}}</ref> ਇਹ ਰਬਾਬ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਯੂਰਪੀਅਨ ਝੁਕਣ ਵਾਲੇ ਯੰਤਰਾਂ ਦਾ ਪੂਰਵਜ ਮੰਨਿਆਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰਿਬੇਕ ਅਤੇ ਲਾਇਰਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਲਾਈਰ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਝੁਕਣ ਵਾਲੇ ਸਾਜ਼ਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕ੍ਰੌਥ, ਜੌਹਿਕੋ, ਤਲਹਾਰਪਾ ਅਤੇ ਗੂਏ ਨਹੀਂ ਹਨ।<ref>{{Citation |last=Encyclopædia Britannica |title=lira |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/343204/lira |year=2009 |publisher=[[Encyclopædia Britannica Online]] |access-date=2009-02-20}}</ref> ਇਹ ਲੇਖ ਸਿਰਫ ਸਪਾਈਕ-ਫਿਡਲ ਰਬਾਬ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਤ ਕਰੇਗਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਆਮ ਤੌਰ' ਤੇ ਇੱਕ ਛੋਟਾ, ਆਮ ਤੌਰ 'ਉੱਤੇ ਗੋਲ ਸਰੀਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਗਲਾ ਹਿੱਸਾ ਇੱਕ ਝਿੱਲੀ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪਾਰਚਮੈਂਟ ਜਾਂ ਭੇਡ ਦੀ ਚਮੜੀ ਵਿੱਚ ਢੱਕਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਲੰਬੀ ਗਰਦਨ ਜੁੜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਲੰਬੀ ਪਤਲੀ ਗਰਦਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੇਗਬਾਕਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਇਕ, ਦੋ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਤਾਰ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਫਿੰਗਰ ਬੋਰਡ ਦੀ ਵੀ ਘਾਟ ਹੈ। ਸਾਜ਼ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਤਾਂ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਫਰਸ਼ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਮਾਨ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਵਾਇਲਿਨ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਵਕਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਰਬਾਬ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਰਗੀ ਧੁਨ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਹੈ, ਦੀ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੀਮਤ ਸੀਮਾ ਹੈ (ਇੱਕ ਅੱਠਵੇਂ ਤੋਂ ਥੋਡ਼ਾ ਵੱਧ ਅਤੇ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਅਰਬ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਾਇਲਿਨ ਅਤੇ ਕੇਮੇਂਚੇ ਦੁਆਰਾ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਾਜ਼ ਦੇ [[ਇਰਾਕ਼|ਇਰਾਕੀ]] ਸੰਸਕਰਣ (ਜੌਜ਼ਾ ਜਾਂ ''ਜੋਜ਼ਾ'') ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਤਾਰਾਂ ਹਨ। ==ਇਤਿਹਾਸ== ਇਸ ਸਾਜ਼ ਦੀ ਹੋਂਦ [[ਸਿਕੰਦਰ]] ਦੇ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰੀਂ ਆਈ। ਮਹਾਨ [[ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ]] ਨੇ ਇਸ ਸਾਜ਼ ਦੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਹ ਪੰਜ ਮੂਲ ਸਾਜ਼ਾਂ [[ਵੀਣਾ]], [[ਮ੍ਰਿਦੰਗ]], [[ਸ਼ਹਿਨਾਈ]], ਤੇ [[ਸਾਰੰਗੀ]] ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਸਿਰਕੱਢਵਾਂ ਸਾਜ਼ ਹੈ। ==ਸਿੱਖੀ== [[ਤਸਵੀਰ:Bhai mardana with rabab.jpg|thumbnail|ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇ ਸਾਥੀ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਰਬਾਬ ਵਜਾਂਦੇ ਹੋਏ]] ਸ੍ਰੀ [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ]] ਜੀ ਦੇ ਸੰਗੀ [[ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ]] ਜੀ ਨੂੰ ਰਬਾਬੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਰਬਾਬੀ ਇਸ ਕਰ ਕੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਰਬਾਬ ਬੜੀ ਮਧੁਰ ਵਜਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਦਾ ਰੂਪ ਅਲੋਪ ਹੁੰਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਲਗਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਅਜੋਕੀ ਸੰਗੀਤਕ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ==ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ== [[ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਾਜ]] ==ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ== http://www.sikh-heritage.co.uk/arts/rebabiMardana/RebabiMardana.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140323115122/http://www.sikh-heritage.co.uk/arts/rebabiMardana/RebabiMardana.htm |date=2014-03-23 }} ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਸੰਗੀਤ ਯੰਤਰ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਜ਼]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਗੀਤ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸੰਗੀਤ]] g7ph27vn20xkobr17wk8viox4m8w9l6 0 29959 838970 752630 2026-05-08T17:05:17Z Meenukusam 51574 Created by translating the section "Awards and recognition" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1351778963|Bade Fateh Ali Khan]]" 838970 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist | name = ਉਸਤਾਦ ਬੜੇ ਫ਼ਤਿਹ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ | image = | caption = | image_size = | background = ਪਟਿਆਲਾ ਘਰਾਣਾ | birth_name = | alias = | birth_date = 1935 | death_date = | origin = | genre = ਖ਼ਿਆਲ ਗਾਇਕੀ | occupation = ਗਾਇਕੀ | years_active = 1945-ਹਾਲ | label = | website = }} '''ਉਸਤਾਦ ਬੜੇ ਫ਼ਤਿਹ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ''' ([[ਉਰਦੂ]]: استاد بڑے فتح علی خان) ਦਾ ਤਾਅਲੁੱਕ [[ਹਿੰਦ ਉਪਮਹਾਂਦੀਪ]] ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ [[ਪਟਿਆਲਾ ਘਰਾਣਾ|ਪਟਿਆਲਾ ਘਰਾਣੇ]] ਨਾਲ ਹੈ। ਇਸ ਘਰਾਣੇ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਾਦਾ ਅਲੀ ਬਖ਼ਸ਼ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋਸਤ ਫ਼ਤਿਹ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਰੱਖੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫ਼ਨ ਗਾਈਕੀ ਨੂੰ ਦਾਦ ਤਹਸੀਨ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਲਾਰਡ ਐਲਗਨ ਨੇ ਅਲੀ ਬਖ਼ਸ਼ ਨੂੰ ਜਰਨੈਲ ਅਤੇ ਫ਼ਤਿਹ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ ਨੂੰ ਕਰਨੈਲ ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ ਦਿੱਤਾ। ਅਲੀ ਬਖ਼ਸ਼ ਦੇ ਬੇਟੇ ਉਸਤਾਦ ਅਖ਼ਤਰ ਹੁਸੈਨ ਦੇ ਤਿੰਨ ਬੇਟੇ ਹੋਏ ਜੋ ਸੰਗੀਤ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ [[ਉਸਤਾਦ ਅਮਾਨਤ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ]], [[ਉਸਤਾਦ ਫ਼ਤਿਹ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ]] ਅਤੇ ਉਸਤਾਦ ਹਾਮਿਦ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਨ। ਗਵਾਲੀਆਰ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਇੱਕ ਗਾਇਕ ਨੂੰ ਵੀ ਉਸਤਾਦ ਫ਼ਤਿਹ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਲਿਹਾਜ਼ਾ ਸ਼ਨਾਖ਼ਤ ਦੀ ਸਪਸ਼ਟਤਾ ਲਈ ਪਟਿਆਲਾ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਉਸਤਾਦ ਫ਼ਤਿਹ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ ਨੂੰ ਉਸਤਾਦ ਬੜੇ ਫ਼ਤਿਹ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। {{ਆਧਾਰ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1935]] == ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਮਾਨਤਾ == * 1969 ਵਿੱਚ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ|ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਾਈਡ ਆਫ਼ ਪਰਫਾਰਮੈਂਸ ਅਵਾਰਡ ([[ ਉਸਤਾਦ ਅਮਾਨਤ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ|ਅਮਾਨਤ ਅਲੀ ਖਾਨ]] ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ) <ref name="Tribune">{{Cite web |last=Adnan Lodhi |date=5 January 2017 |title=Ustad Fateh Ali Khan dead at 82 |url=https://tribune.com.pk/story/1284869/ustad-fateh-ali-khan-dead-82/ |access-date=27 November 2018 |publisher=The Express Tribune (newspaper)}}</ref><ref name="Dawn1">{{Cite web |last=Peerzada Salman and Shoaib Ahmed |date=5 January 2017 |title=Patiala Gharana loses another famous son (obituary of Bade Fateh Ali Khan) |url=https://www.dawn.com/news/1306544 |access-date=27 November 2018 |publisher=Dawn |location=Pakistan}}</ref> * ਤਮਘਾ-ਏ-ਇਮਤਿਆਜ਼ ([[ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸਰਕਾਰ|ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਦਾ ਤਗਮਾ) ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸਰਕਾਰ]] ਦੁਆਰਾ <ref name="Tribune" /> 1kjd2823t4uu0vb9yu0pulc28p3u3j0 838971 838970 2026-05-08T17:08:04Z Meenukusam 51574 Created by translating the section "Early life" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1351778963|Bade Fateh Ali Khan]]" 838971 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist | name = ਉਸਤਾਦ ਬੜੇ ਫ਼ਤਿਹ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ | image = | caption = | image_size = | background = ਪਟਿਆਲਾ ਘਰਾਣਾ | birth_name = | alias = | birth_date = 1935 | death_date = | origin = | genre = ਖ਼ਿਆਲ ਗਾਇਕੀ | occupation = ਗਾਇਕੀ | years_active = 1945-ਹਾਲ | label = | website = }} '''ਉਸਤਾਦ ਬੜੇ ਫ਼ਤਿਹ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ''' ([[ਉਰਦੂ]]: استاد بڑے فتح علی خان) ਦਾ ਤਾਅਲੁੱਕ [[ਹਿੰਦ ਉਪਮਹਾਂਦੀਪ]] ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ [[ਪਟਿਆਲਾ ਘਰਾਣਾ|ਪਟਿਆਲਾ ਘਰਾਣੇ]] ਨਾਲ ਹੈ। ਇਸ ਘਰਾਣੇ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਾਦਾ ਅਲੀ ਬਖ਼ਸ਼ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋਸਤ ਫ਼ਤਿਹ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਰੱਖੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫ਼ਨ ਗਾਈਕੀ ਨੂੰ ਦਾਦ ਤਹਸੀਨ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਲਾਰਡ ਐਲਗਨ ਨੇ ਅਲੀ ਬਖ਼ਸ਼ ਨੂੰ ਜਰਨੈਲ ਅਤੇ ਫ਼ਤਿਹ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ ਨੂੰ ਕਰਨੈਲ ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ ਦਿੱਤਾ। ਅਲੀ ਬਖ਼ਸ਼ ਦੇ ਬੇਟੇ ਉਸਤਾਦ ਅਖ਼ਤਰ ਹੁਸੈਨ ਦੇ ਤਿੰਨ ਬੇਟੇ ਹੋਏ ਜੋ ਸੰਗੀਤ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ [[ਉਸਤਾਦ ਅਮਾਨਤ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ]], [[ਉਸਤਾਦ ਫ਼ਤਿਹ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ]] ਅਤੇ ਉਸਤਾਦ ਹਾਮਿਦ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਨ। ਗਵਾਲੀਆਰ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਇੱਕ ਗਾਇਕ ਨੂੰ ਵੀ ਉਸਤਾਦ ਫ਼ਤਿਹ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਲਿਹਾਜ਼ਾ ਸ਼ਨਾਖ਼ਤ ਦੀ ਸਪਸ਼ਟਤਾ ਲਈ ਪਟਿਆਲਾ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਉਸਤਾਦ ਫ਼ਤਿਹ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ ਨੂੰ ਉਸਤਾਦ ਬੜੇ ਫ਼ਤਿਹ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। {{ਆਧਾਰ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1935]] == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ == ਫਤਿਹ ਅਲੀ ਦਾ ਜਨਮ 1935 ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ [[ਸ਼ਾਮਚੁਰਾਸੀ|ਸ਼ਾਮਚੌਰਸੀ]] ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name="friday_times">{{Cite web |date=30 May 2014 |title=Ustads Amanat Ali Khan and Fateh Ali Khan |url=http://www.thefridaytimes.com/tft/ustads-amanat-ali-khan-and-fateh-ali-khan/ |access-date=27 November 2018 |publisher=The Friday Times (newspaper)}}</ref><ref name="Tribune">{{Cite web |last=Adnan Lodhi |date=5 January 2017 |title=Ustad Fateh Ali Khan dead at 82 |url=https://tribune.com.pk/story/1284869/ustad-fateh-ali-khan-dead-82/ |access-date=27 November 2018 |publisher=The Express Tribune (newspaper)}}</ref> ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦਾਦਾ [[ਅਲੀ ਬਖਸ਼ ਜਰਨੈਲ]] ਦੇ ਕਰੀਬੀ ਦੋਸਤ ਅਤੇ ਗਾਇਕ ਸਾਥੀ, 'ਕਰਨਲ' ਫਤਿਹ ਅਲੀ ਖਾਨ ਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name=":2">{{Cite web |title=Remembering Ustad Fateh Ali Khan, Patriarch of the Patiala Gharana |url=https://thewire.in/culture/remembering-ustad-fateh-ali-khan-patriarch-patiala-gharana |access-date=2021-10-04 |website=The Wire}}</ref> ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਅਮਾਨਤ ਅਲੀ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ, [[ਅਖ਼ਤਰ ਹੁਸੈਨ (ਸੰਗੀਤਕਾਰ)|ਅਖ਼ਤਰ ਹੁਸੈਨ ਖਾਨ]], ਦੁਆਰਾ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜੋ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ [[ਪਟਿਆਲਾ]] ਦੀ ਰਿਆਸਤ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਉੱਘੇ ਗਾਇਕ ਸਨ।<ref name=":4">{{Cite web |date=2015 |title=Ustad Amanat Ali Khan |url=http://www.emipakistan.com/artist/Ustad-Amanat-Ali-Khan-5 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20220215162841/http://www.emipakistan.com/artist/Ustad-Amanat-Ali-Khan-5 |archive-date=15 February 2022 |access-date=2022-02-15 |website=emipakistan.com}}</ref><ref>{{Cite web |last=Kaur |first=Amarjot |date=August 2, 2014 |title=Lend him your ears |url=https://www.tribuneindia.com/2014/20140802/ttlife1.htm |access-date=2022-02-16 |website=tribuneindia.com}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਾਦਾ ਨੇ ਵੀ ਇਸੇ ਸ਼ਾਹੀ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ 'ਕਰਨਲ' ਫਤਿਹ ਅਲੀ ਖਾਨ ਦੇ ਨਾਲ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ। ਪਟਿਆਲਾ ਘਰਾਣੇ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੱਧ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਉਸ ਦੇ ਪਡੜਦਾਦਾ ਮੀਆਂ ਕੱਲੂ (ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਾਲੂ-ਮੀਆ ਖਾਨ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਦੇ [[ਦਿੱਲੀ ਘਰਾਨਾ|ਦਿੱਲੀ ਘਰਾਣੇ]] ਦੇ ਆਖਰੀ ਮੁਗਲ ਸਮਰਾਟ ਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਹ ਜ਼ਫਰ ਦੇ ਦਰਬਾਰੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਮੀਰ ਕੁਤੁਬ ਬਖਸ਼ [[ਤਾਨਰਸ ਖਾਨ|ਤਨਰੁਸ ਖਾਨ]] ਤੋਂ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੱਗੀਤ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=Search Results for Paṭiālā gharānā - Oxford Reference |url=https://www.oxfordreference.com/search?q=Pa%E1%B9%ADi%C4%81l%C4%81+ghar%C4%81n%C4%81&searchBtn=Search&isQuickSearch=true |access-date=2021-10-04 |website=Oxford Reference |language=en-US}}</ref><ref name="friday_times" /><ref name="Dawn1">{{Cite web |last=Peerzada Salman and Shoaib Ahmed |date=5 January 2017 |title=Patiala Gharana loses another famous son (obituary of Bade Fateh Ali Khan) |url=https://www.dawn.com/news/1306544 |access-date=27 November 2018 |publisher=Dawn |location=Pakistan}}</ref> == ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਮਾਨਤਾ == * 1969 ਵਿੱਚ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ|ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਾਈਡ ਆਫ਼ ਪਰਫਾਰਮੈਂਸ ਅਵਾਰਡ ([[ ਉਸਤਾਦ ਅਮਾਨਤ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ|ਅਮਾਨਤ ਅਲੀ ਖਾਨ]] ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ) <ref name="Tribune">{{Cite web |last=Adnan Lodhi |date=5 January 2017 |title=Ustad Fateh Ali Khan dead at 82 |url=https://tribune.com.pk/story/1284869/ustad-fateh-ali-khan-dead-82/ |access-date=27 November 2018 |publisher=The Express Tribune (newspaper)}}</ref><ref name="Dawn1">{{Cite web |last=Peerzada Salman and Shoaib Ahmed |date=5 January 2017 |title=Patiala Gharana loses another famous son (obituary of Bade Fateh Ali Khan) |url=https://www.dawn.com/news/1306544 |access-date=27 November 2018 |publisher=Dawn |location=Pakistan}}</ref> * ਤਮਘਾ-ਏ-ਇਮਤਿਆਜ਼ ([[ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸਰਕਾਰ|ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਦਾ ਤਗਮਾ) ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸਰਕਾਰ]] ਦੁਆਰਾ <ref name="Tribune" /> l2tqkin348gycbqccqkrn9nagb7mdwb 0 40337 839006 788003 2026-05-09T01:19:55Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 839006 wikitext text/x-wiki '''ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ''' (12 ਜੂਨ 1956 - 9 ਫ਼ਰਵਰੀ 2025) ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇੱਕ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਸੀ। ਉਹ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦਾ ਵਾਸਿੰਦਾ ਸੀ ਪਰ ਬਾਅਦ ਵ ਕੈਨੇਡਾ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਉਥੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਚਿੱਤਰਕਲਾ ਦੀ ਸੁਹਣੀ ਕਦਰ ਪਾਈ। ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਸ. ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਆਰਟਿਸਟ ਐਪਿਕ ਆਰਟਿਸਟ ਸੀ ਪਰ ਉਹ 'ਸਟਿਲ ਲਾਈਫ' ਦਾ।<ref>http://beta.ajitjalandhar.com/fixpage/20140510/60/81.cms{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਚਿਤਰਕਲਾ ਬਾਰੇ ਕਿਸੇ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਰਸਮੀ ਸਿਖਲਾਈ ਨਹੀਂ ਲਈ ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਇਹ ਸਭ ਸਿੱਖਿਆ ਸੀ।<ref>http://punjabitribuneonline.com/2014/02/%E0%A8%B8%E0%A9%B1%E0%A8%9C%E0%A8%B0%E0%A9%87-%E0%A8%B9%E0%A8%B0%E0%A9%9E-8/</ref> ਉਸ ਨੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਵਲੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਲਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣਾਇਆ। ==ਜੀਵਨ== ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਦਾ ਜਨਮ ਜ਼ੀਰਾ, ਜ੍ਹਿਲਾ ਫਿਰੋਜਪੁਰ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ 12 ਜੂਨ 1956 ਨੂੰ ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਤੋਂ ਜਿਸਟਰੀ ਅਤੇ ਇਕਨਾਿਮਕਸ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬੀ ਏ ਕੀਤੀ। ਸੰਨ 2000 ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਕੈਨੇਡਾ ਆ ਗਿਆ। ਇਥੇ ਆ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸ਼ੋਅ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤੇ। [[File:The beauty of Punjab.jpg|thumb|ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ]] ==ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ== ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਇਸ ਕਲਾ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਦਿਲਚਸਪੀ ਸੀ। ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਰਸਮੀ ਸਿਖਲਾਈ ਨਹੀਂ ਲਈ। ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਜੀ, ਸਰਦਾਰ ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ, ਵੀ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਸਨ ਜੋ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਰਵਾਇਤਾਂ ਬਾਰੇ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਦਿਆਂ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗੈਰ ਰਸਮੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਦਾ ਹੁਨਰ ਸਿੱਖਿਆ। ਸੰਨ 1975 ਤੋਂ ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਕਲਾ ਅਕੈਡਮੀ ਵੱਲੋਂ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਲਾਨਾ ਨੁਮਾਇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਲੱਗਾ। ਸੰਨ 1979 ਅਤੇ 1980 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਲਲਿਤ ਅਕੈਡਮੀ ਦੇ ਇਨਾਮ ਜਿੱਤੇ।<ref name="sikh-heritage.co.uk">{{Cite web |url=http://www.sikh-heritage.co.uk/arts/jarnail%20singh/jarnailsingh.htm/ |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2018-01-24 |archive-date=2018-08-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180825045724/http://www.sikh-heritage.co.uk/arts/jarnail%20singh/jarnailsingh.htm |dead-url=yes }}</ref> ਕਲਾ ਆਲੋਚਕ ਐੱਸ ਐੱਸ ਭੱਟੀ ਅਨੁਸਾਰ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਤਿੰਨ ਥੀਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ: ਇਤਿਹਾਸਕ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ, ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਾਰੇ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਅਤੇ ਪੋਰਟ੍ਰੇਟ।<ref name="sikh-heritage.co.uk"/> ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣਾ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਦਾ ਕੰਮ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ। ਕੈਨੇਡਾ ਆ ਕੇ ਕਈ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਅਤੇ ਸ਼ੋਅ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਉਸ ਦੇ ਕੰਮ ਦੀ ਕਾਫੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਹੋਈ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ ਉਸ ਵਲੋਂ ਬਣਾਏ ਪੋਰਟਰੇਟ "ਦਿ ਪੈਟਰੀਆਰਚ" ਨੂੰ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਇੰਸਟੀਿਚਊਟ ਆਫ ਪੋਰਟਰੇਟ ਆਰਟਿਸਟਸ ਵਲੋਂ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤੇ ਇਕ ਕੰਪੀਟੀਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਡੇਨੀਅਲ ਪੀ ਇਜ਼ਰਡ ਦਾ ਮੈਡਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਪਿੱਛੇ ਜਿਹੇ ਉਸ ਦਾ ਬਣਾਇਆ ਡਿਜ਼ਾਇਨ ਪਬਲਿਕ ਬੈਨਰ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ। ਇਹ ਬੈਨਰ ਸਰੀ ਦੇ 10 ਸਾਲ ਮਨਾਉਣ ਲਈ ਸੀ।<ref>{{Cite web |url=http://www.sikhfoundation.org/comprof1103.html/ |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2018-01-24 |archive-date=2010-05-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100525131550/http://sikhfoundation.org/comprof1103.html |dead-url=yes }}</ref> ==ਕਿਤਾਬਾਂ== ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਉਹ ਇਕ ਲੇਖਕ ਵੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਕਿਤਾਬ "ਪੰਜਾਬੀ ਚਿੱਤਰਕਾਰ" ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਚਿੱਤਰਕਾਰਾਂ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। ਸੰਨ 2014 ਵਿੱਚ ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਦੇ ਦੁਖਾਂਤ ਬਾਰੇ ਉਸ ਦੀ (ਅਜਮੇਰ ਰੋਡੇ ਨਾਲ ਸਾਂਝੀ) ਇਕ ਕਿਤਾਬ, "ਏ ਜਰਨੀ ਵਿਦ ਦੀ ਐਂਡਲੈੱਸ ਆਈ: ਸਟੋਰੀਜ਼ ਆਫ ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਇਨਸੀਡੈਂਟ" ਛਪੀ ਹੈ ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਤਸਵੀਰਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{Cite web |url=http://www.ekstasiseditions.com/recenthtml/komagatamaru.htm/ |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2018-01-24 |archive-date=2015-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150627094157/http://www.ekstasiseditions.com/recenthtml/komagatamaru.htm |dead-url=yes }}</ref> ਉਹ ਪਿਛਲੇ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕ ਮੰਚ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰੀ ਇਸ ਦੇ ਕੋਆਰਡੀਨੇਟਰ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਵੀ ਨਿਭਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ==ਇਨਾਮ== :ਪੰਜਾਬ ਲਲਿਤ ਅਖੈਡਮੀ ਅਵਾਰਡ (1979, 1980) :ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਚੈਂਬਰ ਆਫ ਕੌਮਰਸਮ, ਟੋਰਾਂਟੋ ਵਲੋੰ, ਅਚੀਵਰ ਅਵਾਰਡ (2001) :ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ ਪੋਰਟਰੇਟ ਆਰਟਿਸਟਸ ਵਲੋਂ, ਡੇਨੀਅਲ ਪੀ ਇਜ਼ਰਡ ਮੈਡਲ (2002) :ਸਰੀ ਦੇ 10 ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਬੈਨਰ ਿਡਜ਼ਾਿੲਨ (2003) :ਸਰੀ ਵਲੋਂ, "ਸਰੀ ਸਿਵਿਕ ਟ੍ਰੈਜ਼ਰ" ਅਵਾਰਡ (2008) :ਸਰੀ ਵਲੋਂ, "ਲਾਇਫ ਟਾਈਮ ਅਚੀਵਮੰਟ" ਅਵਾਰਡ (2008) ==ਬਾਹਰਲੇ ਲਿੰਕਸ== :https://jarnailarts.wordpress.com/jarnail-singh/ :https://www.saatchiart.com/Jarnailarts :http://www.vancouversun.com/entertainment/Contemporary+Komagata+Maru+with+photos/9719341/story.html:https{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} :http://www.youtube.com/watch?v=c2M0SjjgoWA&feature=relmfu :https://www.youtube.com/watch?v=1h8i4q7vhXY ==ਹਵਾਲੇ== [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਚਿੱਤਰਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਚਿੱਤਰਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਚਿੱਤਰਕਾਰ]] 2rvqb5kzyessn5p3f8o8mnbig74oisp 0 44178 838993 837215 2026-05-08T21:25:46Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838993 wikitext text/x-wiki '''ਇਕਵਾਕ ਸਿੰਘ ਪੱਟੀ''' (ਜਨਮ 29 ਅਗਸਤ 1985) ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ [[ਲੇਖਕ]], ਰੇਡੀਓ ਜੌਕੀ, ਟੀਵੀ ਹੋਸਟ, ਵਾਇਸ ਓਵਰ ਆਰਟਿਸਟ ਅਤੇ ਥੀਏਟਰ ਕਲਾਕਾਰ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਹੁਣ ਤੱਕ 13 ਕਿਤਾਬਾਂ ਛਪੀਆਂ ਹਨ। ==ਜਨਮ ਅਤੇ ਮੁੱਢਲੀ ਵਿੱਦਿਆ== ਉਸ ਦਾ ਜਨਮ ਪੱਟੀ ਕਸਬੇ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] (ਹੁਣ [[ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]]) ਵਿਖੇ 29 ਅੱਗਸਤ 1985 ਨੂੰ ਹੋਇਆ। । ਉਸਨੇ ਮੁੱਢਲੀ ਵਿੱਦਿਆ ਸਰਕਾਰੀ ਸੀਨੀਅਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ, ਕੋਟ ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਦਸਵੀਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਗਸਤ 2001 ਤੋਂ ਜੁਲਾਈ 2004 ਤੱਕ ਸਿੱਖ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਕਾਲਜ, ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਸਾਲਾ ਰੈਗੁਲਰ ਤਬਲਾ ਕੋਰਸ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਲਾ ਕੇਂਦਰ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਤੋਂ ਵੀ ਤਬਲਾ ਡਿਪਲੋਮਾ ਕੀਤਾ। 2011 ਵਿੱਚ ਬੀ.ਏ. ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਿਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਡਾਕ ਰਾਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਸਾਲ 2012 ਵਿੱਚ ਪੋਸਟ ਗ੍ਰੈਜੁਏਟ ਡਿਪਲੋਮਾ ਇਨ ਕੰਪਿਊਟਰ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕੰਪਿਊਟਰ ਦੀ ਮੁਹਾਰਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਸਾਲ 2017-19 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਗੁਰਮਤਿ ਸੰਗੀਤ ਵਿਭਾਗ ਤੋਂ ਐੱਮ.ਏ (ਤਬਲਾ) ਕੀਤੀ। ==ਕਿਤਾਬਾਂ == ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰੋਤਸਾਹਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸਰਗਰਮ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਨ 2009 ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਕਿਤਾਬ 'ਆਉ ਨਾਨਕਵਾਦ ਦੇ ਧਾਰਨੀ!!' ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵੀ ਪਾਠਕਾਂ ਦੀ ਝੋਲੀ ਵਿੱਚ ਪਾਈਆਂ ਗਈਆਂ।<ref>{{cite web|title=posts by ikwak singh patti|url=http://www.quamiekta.com/author/ikwaksinghpatti/|access date=august 25, 2014|access-date=ਅਗਸਤ 25, 2014|archive-date=ਦਸੰਬਰ 25, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225004345/http://www.quamiekta.com/author/ikwaksinghpatti/|dead-url=yes}}</ref> ਜਿਵੇਂ # ਬੇਸਿਕ ਕੰਪਿਊਟਰ ਇੰਟਰੋਡਕਸ਼ਨ (ਅੰਗ੍ਰਜੀ), 2012 ਵਿੱਚ # ਨਸੀਬ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ (ਸੰਪਾਦਿਤ), 2013 ਵਿੱਚ <ref>{{Cite web |url=http://https/ |title=(Naseeb) |access-date=2022-01-11 |archive-date=2013-07-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130711041720/http://https/ |dead-url=yes }}</ref> # ਤਬਲਾ ਸਿਧਾਂਤਕ ਪੱਖ, 2014 ਵਿੱਚ<ref>{{cite web|title=tabla siddhantak pakh lok arpan|url=http://beta.ajitjalandhar.com/news/20131221/13/398770.cms#398770|access_date=25/08/2014}}</ref> # ਕਾਗਜ਼ (ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ), 2014 ਵਿੱਚ<ref>{{cite web|title=kagaz lok arpan|url=http://punjabpost.in/welcome/ਨੌਜਵਾਨ-ਲੇਖਕ-ਇਕਵਾਕ-ਸਿੰਘ-ਪੱ/|access_date=25/08/2014}}</ref> # ਪੁਸਤਕ ਗੁਰ ਮੂਰਤਿ ਗੁਰ ਸਬਦੁ ਹੈ 2011 ਵਿੱਚ <ref>{{cite web|url=https://www.singhsabhacanada.com/?p=11495|title=gur moorat gursabad hai lok arpan|access date=25/08/2014|access-date=2022-03-01|archive-date=2022-03-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20220301050314/https://www.singhsabhacanada.com/?p=11495|url-status=dead}}</ref> # ਜਰੀਦਾ, 2019 ਵਿੱਚ <ref>[http://www.singhbrothers.com/en/jarida (ਜਰੀਦਾ)]</ref> # ਤਾਣਾ-ਬਾਣਾ (ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ), 2021 ਵਿੱਚ <ref>{{Cite web|url=https://www.punjabijagran.com/lifestyle/sahit-and-sabhyachar-a-book-about-the-alienation-of-society-9020938.html|title=Book Review : ਸਮਾਜ ’ਚ ਆਈ ਬੇਗ਼ਾਨਗੀ ਦੀ ਬਾਤ ਪਾਉਂਦੀ ਕਿਤਾਬ ‘ਤਾਣਾ- ਬਾਣਾ’|website=Punjabi Jagran News|language=pa|access-date=2022-03-01}}</ref> # ਬੇ-ਮੰਜ਼ਿਲਾ ਸਫ਼ਰ (ਛੋਟਾ ਨਾਵਲ), 2022 ਵਿੱਚ <ref>{{Cite web|url=https://www.punjabijagran.com/punjab/amritsar-amritsar-news-9014844.html|title=ਇਕਵਾਕ ਸਿੰਘ ਪੱਟੀ ਦਾ ਨਾਵਲ 'ਬੇ-ਮੰਜ਼ਿਲਾਂ ਸਫ਼ਰ' ਲੋਕ ਅਰਪਿਤ|website=Punjabi Jagran News|language=pa|access-date=2022-03-01}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://worldpunjabitimes.com/%e0%a8%aa%e0%a9%b0%e0%a8%9c%e0%a8%be%e0%a8%ac%e0%a9%80-%e0%a8%b8%e0%a8%be%e0%a8%b9%e0%a8%bf%e0%a8%a4-%e0%a8%b8%e0%a8%ad%e0%a8%be-%e0%a8%ac%e0%a8%be%e0%a8%ac%e0%a8%be-%e0%a8%ac%e0%a8%95%e0%a8%be/|title=ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ ਬਾਬਾ ਬਕਾਲਾ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲੋਂ ਕਾਲਮ ਨਵੀਸ ਇਕਵਾਕ ਸਿੰਘ ਪੱਟੀ ਦਾ ਨਾਵਲ “ਬੇ ਮੰਜ਼ਿਲਾ ਸਫ਼ਰ” ਲੋਕ ਅਰਪਣ|date=2022-01-16|website=World Punjabi Times|language=en-US|access-date=2022-03-01|archive-date=2022-03-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20220301050315/https://worldpunjabitimes.com/%E0%A8%AA%E0%A9%B0%E0%A8%9C%E0%A8%BE%E0%A8%AC%E0%A9%80-%E0%A8%B8%E0%A8%BE%E0%A8%B9%E0%A8%BF%E0%A8%A4-%E0%A8%B8%E0%A8%AD%E0%A8%BE-%E0%A8%AC%E0%A8%BE%E0%A8%AC%E0%A8%BE-%E0%A8%AC%E0%A8%95%E0%A8%BE/|url-status=dead}}</ref> # ਨਿੱਕ-ਸੁੱਕ (ਮਿੰਨੀ ਕਹਾਣੀਆਂ),2024 ਵਿੱਚ <ref>{{Cite web |last=USA |first=PUNJAB MAIL |date=2024-03-29 |title=ਇਕਵਾਕ ਸਿੰਘ ਪੱਟੀ ਦੀ ਪੁਸਤਕ 'ਨਿੱਕ-ਸੁੱਕ' ਹੋਈ ਲੋਕ ਅਰਪਣ |url=https://punjabmailusa.com/%E0%A8%87%E0%A8%95%E0%A8%B5%E0%A8%BE%E0%A8%95-%E0%A8%B8%E0%A8%BF%E0%A9%B0%E0%A8%98-%E0%A8%AA%E0%A9%B1%E0%A8%9F%E0%A9%80-%E0%A8%A6%E0%A9%80-%E0%A8%AA%E0%A9%81%E0%A8%B8%E0%A8%A4%E0%A8%95-%E0%A8%A8/ |access-date=2026-02-12 |website=Punjab Mail Usa |language=en-US}}</ref> <ref>{{Cite web |date=2024-11-10 |title=ਇਕਵਾਕ ਸਿੰਘ ਪੱਟੀ ਦੀ 9ਵੀਂ ਪੁਸਤਕ ‘ਨਿੱਕ-ਸੁੱਕ’ਲੋਕ ਅਰਪਣ - Ludhiana, Ikwak singh patti, 9th book |url=https://www.punjabijagran.com/punjab/ludhiana-ludhiana-ikwak-singh-patti-9th-book-9421528.html |access-date=2026-02-12 |website=Punjabi Jagran |language=pa}}</ref> # ਤੂੰ ਹੱਸਦਾ ਸੁਹਣਾ ਲੱਗਦਾ ਏਂ (ਸ਼ਾਇਰੀ), 2024 ਵਿੱਚ <ref>{{Cite web |last=USA |first=PUNJAB MAIL |date=2024-11-28 |title=ਸੰਨ 47 ਦੀ ਵੰਡ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਤ ਉਤਸਵ ਅਤੇ ਪੁਸਤਕ ਮੇਲਾ–2024 ਨਵੀਆਂ ਪੈੜਾਂ ਸਥਾਪਤ ਕਰ ਗਿਆ |url=https://punjabmailusa.com/%E0%A8%B8%E0%A9%B0%E0%A8%A8-47-%E0%A8%A6%E0%A9%80-%E0%A8%B5%E0%A9%B0%E0%A8%A1-%E0%A8%A8%E0%A9%82%E0%A9%B0-%E0%A8%B8%E0%A8%AE%E0%A8%B0%E0%A8%AA%E0%A8%BF%E0%A8%A4-%E0%A8%85%E0%A9%B0%E0%A8%AE%E0%A9%8D/ |access-date=2026-02-12 |website=Punjab Mail Usa |language=en-US}}</ref> # ਵਾਹ ਉਸਤਾਦ ਵਾਹ (ਜੀਵਨੀਆਂ ਤਬਲਾ ਉਸਤਾਦ ਅਤੇ ਵਾਦਕ), 2025 ਵਿੱਚ<ref>{{Cite web |last=USA |first=PUNJAB MAIL |date=2025-11-18 |title=ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਤ ਉਤਸਵ ਦੌਰਾਨ ਇਕਵਾਕ ਸਿੰਘ ਪੱਟੀ ਦੀ ਪੁਸਤਕ 'ਵਾਹ ਉਸਤਾਦ ਵਾਹ' ਹੋਈ ਲੋਕ ਅਰਪਨ |url=https://punjabmailusa.com/%E0%A8%85%E0%A9%B0%E0%A8%AE%E0%A9%8D%E0%A8%B0%E0%A8%BF%E0%A8%A4%E0%A8%B8%E0%A8%B0-%E0%A8%B8%E0%A8%BE%E0%A8%B9%E0%A8%BF%E0%A8%A4-%E0%A8%89%E0%A8%A4%E0%A8%B8%E0%A8%B5-%E0%A8%A6%E0%A9%8C%E0%A8%B0/ |access-date=2026-02-12 |website=Punjab Mail Usa |language=en-US}}</ref> # ਵਡੇ ਭਾਗ ਗੁਰਸਿਖਾ ਕੇ (ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਚੋਣਵੇਂ ਲੈਕਚਰ ਤੇ ਲੇਖ) - ਸੰਪਾਦਿਤ, 2025 ਵਿੱਚ <ref>{{Cite web |title=Vadde Bhag Gursikha Ke |url=https://hook2book.com/product/vadde-bhag-gursikha-ke/ |access-date=2026-02-12 |website=Hook2Book |language=en-US}}</ref> # ਮੈਂ ਮੁੜ ਆਵਾਂਗੀ (ਨਾਵਲ), 2026 ਵਿੱਚ<ref>{{Cite web |title=ਪੱਟੀ ਦਾ ਨਾਵਲ ‘ਮੈਂ ਮੁੜ ਆਵਾਂਗੀ’ ਰਿਲੀਜ਼ |url=https://www.punjabitribuneonline.com/news/doaba/pattis-novel-main-mhar-aavangi-released/ |access-date=2026-04-20 |website=Punjabi Tribune |language=pa}}</ref> ==ਰੇਡੀਉ /ਟੀ.ਵੀ ਆਰਟਿਸਟ== ਸਾਲ 2012 ਤੋਂ ਜੂਨ 2015 ਤੱਕ ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ ਰੇਡੀਉ 'ਵਿਰਾਸਤ ਰੇਡੀਉ' 1430 ਅਤੇ 770 ਏ.ਐੱਮ ਤੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਹੀ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਹੁਕਮਨਾਮੇ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਦੀ ਸੇਵਾ ਆਪ ਵਲੋਂ ਨਿਭਾਈ ਗਈ। ਉੱਥੇ ਹੋਰ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦਿਨ ਤਿੁੳਹਾਰਾਂ ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰੋਗ੍ਰਾਮ ਵੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਰਹੇ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਅਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਦੇ 'ਹਰਮਨ ਰੇਡੀਉ', 'ਰਾਬਤਾ ਰੇਡੀਉ' ਅਤੇ ਸ਼ੇਰੇ-ਏ-ਪੰਜਾਬ' ਰੇਡੀਉ ਤੇ ਵੀ ਆਪ ਜੀ ਵੱਖ ਵੱਖ ਧਾਰਮਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਚਲੰਤ ਮੁੱਦਿਆਂ ਤੇ ਸਰੋਤਿਆਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਪਾਉਂਦੇ ਰਹੇ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪੰਜਾਬੀ ਰੇਡੀਉ ਯੂ.ਐੱਸ.ਏ. ਤੇ ਵੀ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਟਾਕ ਸ਼ੋਅ ਨਾਲ ਧਾਰਮਿਕ ਮੁੱਦਿਆਂ ਤੇ ਗੱਲਬਾਤ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੋਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਭਰਵਾਂ ਹੁੰਗਾਰਾ ਮਿਲਿਆ। ਨਵੰਬਰ 2016 ਤੋਂ ਅਪ੍ਰੈਲ 2017 ਤੱਕ ਯੂ.ਕੇ ਤੋਂ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਅਰਸ਼ ਰੇਡੀਉ ਤੇ ਵੀ ਆਪ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਰੋਤਿਆਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਪਾਈ। ਜਨਵਰੀ 2018 ਅਕਾਸ਼ਬਾਣੀ ਜਲੰਧਰ ਤੋਂ ਵੀ ਪ੍ਰੋਗ੍ਰਾਮ ਗਿਆਨ ਜੋਤ ਵਿੱਚ ਆਪ ਵੱਲੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਚਾਰ ਸਾਂਝੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਅਪ੍ਰੈਲ 2019 ਤੋਂ ਫਰਵਰੀ 2022 ਤੱਕ 'ਰੇਡੀਓ ਚੰਨ ਪ੍ਰਦੇਸੀ' 'ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹਫ਼ਤਾਵਾਰੀ ਪ੍ਰੋਗ੍ਰਾਮ 'ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਲਾਈਵ' ਨਾਂ ਹੇਠ ਹੋਸਟ ਕੀਤਾ। ਸਾਲ 2016 ਤੋਂ ਯੂ.ਕੇ. ਵਿਖੇ ਸਕਾਈ 706 ਨੰਬਰ ਤੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਅਕਾਲ ਚੈਨਲ ਤੇ ਬਤੌਰ ਟੀ.ਵੀ. ਐਂਕਰ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨਿਭਾਅ ਰਹੇ ਹੈ। ਦਸੰਬਰ 2018 ਤੋਂ ਵਿਰਾਸਤ ਰੇਡੀਓ ਕੈਨੇਡਾ ਤੇ ਬਤੌਰ ਹੋਸਟ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹੈ। ==ਪੁਰਸਕਾਰ == ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੀ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚੋਂ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਖਿਲਾਫ ਜੇਹਾਦ ਛੇੜਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਕੇਵਲ 51 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ 72 ਦੇ ਕਰੀਬ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖਣ ਵਾਲੇ, 'ਖਾਲਸਾ' ਅਤੇ 'ਗੁਰਮੁੱਖੀ' ਅਖਬਾਰ ਦੇ ਬਾਨੀ ਤੇ ਸੰਪਾਦਕ ਪੰਥ ਰਤਨ [[ਗਿਆਨੀ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਆਦਾਰਾ ਭਾਈ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਪੱਤ੍ਰਕਾ ਅਤੇ ਗਿਆਨੀ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸੁਸਾਇਟੀ (ਰਜਿ:) ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵੱਲੋਂ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਮਿਤੀ 6 ਸਤੰਬਰ 2016 ਨੂੰ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿਖੇ 'ਫ਼ਖ਼ਰ-ਏ-ਕੌਮ ਗਿਆਨੀ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਐਵਾਰਡ-2016' <ref>{{Cite web |url=http://http/ |title=(Award) |access-date=2022-04-30 |archive-date=2010-02-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100209065204/http://http/ |dead-url=yes }}</ref> ਨਾਮ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਸਿੱਖ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਕਾਲਜ ਰਜਿ: ਲੁਧਿਆਣਾ ਵੱਲੋਂ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ, ਜਿਲ੍ਹਾ ਰੂਪਨਗਰ ਵਿਖੇ ਅਕਤੂਬਰ 2016 ਵਿੱਚ ਕਰਵਾਏ ਗਏ ਸਮਾਗਮ ਦੌਰਾਨ ਆਪ ਜੀ ਦੀਆਂ ਹੁਣ ਤੱਕ ਦੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਬਦਲੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਸਿੱਖ ਮਿਂਸ਼ਰੀ ਕਾਲਜ (ਰਜਿ:) ਲੁਧਿਆਣਾ ਵੱਲੋਂ ਸਲਾਨਾ ਕੇਂਦਰੀ ਸਮਾਗਮ ਅਕਤੂਬਰ 2025 ਦੌਰਾਨ ਆਪ ਨੂੰ 'ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਹਰਿਭਜਨ ਸਿੰਘ ਯਾਦਗਾਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰ- 2025' ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। <ref>{{Cite web |title=ਸਿੱਖ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਕਾਲਜ ਵੱਲੋਂ ਇਕਵਾਕ ਸਿੰਘ ਪੱਟੀ ਦਾ “ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ “ ਯਾਦਗਾਰੀ ਐਵਾਰਡ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨ |url=https://nazranatimes.com/pa/news-3md1afn |access-date=2026-02-12 |website=Nazrana Times |language=en}}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} http://punjabi.jagran.com/news/national-cultural-bood-naseeb-release-8342570.html http://www.punjabiinholland.com/news/21827--.aspx {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160201004127/http://www.punjabiinholland.com/news/21827--.aspx |date=2016-02-01 }} http://www.punjabilekhak.com/maincat.php?id=15 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170722005430/http://www.punjabilekhak.com/maincat.php?id=15 |date=2017-07-22 }} http://www.kesripane.com/vpsearch.php?id=152820{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} http://panjabitoday.com/news/7747115870382603{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} http://beta.ajitjalandhar.com/news/20140107/14/417679.cms#417679{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} http://www.scapepunjab.com/home.php?id==UjM&view==ADO{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} http://beta.ajitjalandhar.com/news/20160908/17/1483706.cms#1483706{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} http://www.singhbrothers.com/en/jarida [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਲੇਖਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1985]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] 1zpfslm2095m4073qa4hydats8gb1il 0 56492 839005 552092 2026-05-09T00:59:00Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 839005 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder |name = ਗੋਲਡਾ ਮਾਇਰ |native_name = גולדה מאיר |image = Golda Meir 03265u.jpg |order = [[ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਚੌਥੇ ਸਥਾਨ ਤੇ]] |office = ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ |president = {{Unbulleted list|[[ਜ਼ਾਲਮਾਨ ਸ਼ਾਜ਼ੀਰ]]|[[ਇਫ਼ਰਾਇਮ ਕਾਤਜ਼ੀਰ]]}} |term_start = 17 ਮਾਰਚ 1969 |term_end = 3 ਜੂਨ 1974 |predecessor = [[ਯੀਗਾਲ ਆਲੋਨ]] <small>(ਐਕਟਿੰਗ)</small> |successor = [[ਯੀਤਜ਼ਾਕ ਰਾਬੀਨ]] |office2 = [[ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੀ ਮੰਤਰੀ|ਅੰਦਰੂਨੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੀ ਮੰਤਰੀ]] |primeminister2 = '''ਆਪ''' |term_start2 = 16 ਜੁਲਾਈ 1970 |term_end2 = 1 ਸਤੰਬਰ 1970 |predecessor2 = [[ਹਾਇਮ-ਮੋਸ਼ੇ ਸ਼ਾਪੀਰਾ]] |successor2 = [[ਯੂਸਫ਼ ਬਰਗ]] |office3 = ਬਦੇਸ਼ ਮੰਤਰੀ |primeminister3 = {{Unbulleted list|[[David Ben-Gurion]]|[[Levi Eshkol]]}} |term_start3 = 18 ਜੂਨ 1956 |term_end3 = 12 ਜਨਵਰੀ 1966 |predecessor3 = [[ਮੋਸ਼ੇ ਸ਼ਾਰੇਤ]] |successor3 = [[ਐਬਾ ਈਬਨ]] |office4 = ਕਿਰਤ ਮੰਤਰੀ |primeminister4 = [[ਡੇਵਿਡ ਬੈਨ-ਗੋਰੀਓਨ]] |term_start4 = 10 ਮਾਰਚ 1949 |term_end4 = 19 ਜੂਨ 1956 |predecessor4 = [[ਮੋਦੇਖ਼ਾਈ ਬੇਨਤੋਵ]] <small>(ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਦੀ ਅੰਤਰਿਮ ਸਰਕਾਰ)</small> |successor4 = [[ਮੋਦੇਖ਼ਾਈ ਨਮੀਰ]] |birthname = ਗੋਲਡੀ ਮਾਬੋਵਿਚ |birth_date = {{birth date|df=yes|1898|5|3}} |birth_place = [[ਕੀਵ]], [[ਰੂਸੀ ਸਾਮਰਾਜ]] |death_date = {{death date and age|df=yes|1978|12|8|1898|5|3}} |death_place = [[ਜੇਰੂਸਲੇਮ]], [[ਇਜ਼ਰਾਈਲ]] |party = [[ਅਲਾਈਨਮੈਂਟ (ਸਿਆਸੀ ਪਾਰਟੀ)]] |otherparty = {{unbulleted list|[[ਮਾਪਾਈ]]|[[ਇਜ਼ਰਾਇਲਈ ਲੇਬਰ ਪਾਰਟੀ]]}} |spouse = ਮੌਰਿਸ ਮਾਇਰਸਨ (ਮੌਤ 1951) |children = 2 |alma_mater = [[ਮੀਲਵਾਕੀ ਸਟੇਟ ਨਾਰਮਲ ਸਕੂਲ]] (ਹੁਣ, [[ਵੀਸਕਾਨਸੀਨ-ਮੀਲਵਾਕੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]]) |signature = Golda Meir Signature.svg |profession = ਅਧਿਆਪਿਕਾ, [[ਰਾਜਦੂਤ]] |nationality = {{flag|ਇਜ਼ਰਾਇਲ}} |ethnicity = [[ਰੂਸੀ ਯਹੂਦੀ]] |religion = ਯਹੂਦੀ ਨਾਸਤਿਕ }} '''ਗੋਲਡਾ ਮਾਇਰ''' ({{lang-he-n|גּוֹלְדָּה מֵאִיר}};<ref>{{cite web|url=https://www.msudenver.edu/golda/goldameir/chronologyofgoldameir/|title=Golda Meir: An Outline of a Unique Life: A Chronological Survey of Golda Meir's Life and Legacy|publisher=The Golda Meir Center for Political Leadership ([[Metropolitan State University of Denver]])|accessdate=February 20, 2014}} Reference on name pronunciation (see "1956").</ref> ਪਹਿਲਾਂ '''ਗੋਲਡੀ ਮਾਇਰਸਨ''', ਜਨਮ ਸਮੇਂ '''ਗੋਲਡੀ ਮਾਬੋਵਿਚ''', Голда Мабович; [[3 ਮਈ]] [[1898]] – [[8 ਦਸੰਬਰ]] [[1978]]) ਇੱਕ [[ਯਹੂਦੀ ਲੋਕ|ਯਹੂਦੀ]] [[ਅਧਿਆਪਿਕ|ਅਧਿਆਪਿਕਾ]], [[ਸਿਆਸਤਦਾਨ]] ਅਤੇ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਦੀ ਚੌਥੇ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਬਣੀ [[ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ]] ਸੀ। ਮਾਇਰ 17 ਮਾਰਚ 1969 ਨੂੰ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਚੁਣੀ ਗਈ ਸੀ। ਉਹ ਚੌਥੀ ਪਰ ਪਹਿਲੀ ਮਹਿਲਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਕਿਰਤ ਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਮੰਤਰੀ ਰਹੀ ਚੁੱਕੀ ਸੀ।<ref>[http://www.historytoday.com/MainArticle.aspx?m=33205&amid=30275124 Golda Meir becomes।sraeli Prime Minister] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090709042633/http://www.historytoday.com/MainArticle.aspx?m=33205&amid=30275124 |date=2009-07-09 }}, History Today</ref> ਉਸ ਨੂੰ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੀ "ਆਈਰਨ ਲੇਡੀ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਟਰਮ ਬਰਤਾਨਵੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ [[ਮਾਰਗਰੈੱਟ ਥੈਚਰ]] ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ [[ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ]] ਦੇ ਬਾਅਦ ਵਰਤੀ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਸਾਬਕਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਡੇਵਿਡ ਬੇਨ-ਗਾਰਿਅਨ ਮੀਰ ਨੂੰ "ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਸਰਬੋਤਮ ਆਦਮੀ" ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ; ਉਸ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਯਹੂਦੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ "ਮਜ਼ਬੂਤ ਇੱਛਾਵਾਨ, ਸਿੱਧੀ ਗੱਲ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਦਾਦੀ" ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਮੀਰ ਨੇ ਯੋਮ ਕਿੱਪੁਰ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਅਗਲੇ ਸਾਲ 1974 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਤੋਂ ਅਸਤੀਫਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ 1978 ਵਿੱਚ ਲਿੰਫੋਮਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੋਈ। ==ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ== ਗੋਲਡੀ ਮਾਬੋ ਵਿੱਚ ({{lang-uk|Ґольда Мабович}}) ਦਾ ਜਨਮ 3 ਮਈ 1898 ਨੂੰ ਰੂਸ ਦੇ (ਹੁਣ ਯੂਕਰੇਨ ਦੇ) ਸ਼ਹਿਰ ਕੀਵ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਮਾਇਰ ਉਸ ਨੂੰ ਅਜੇ ਵੀ ਯਾਦ ਹੈ ਉਸ ਦਾ ਪਿਤਾ [[ਕਤਲੇਆਮ]] ਹੋਣ ਦੇ ਤੁਰਤ ਖਤਰੇ ਦੀਆਂ ਅਫਵਾਹਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਚੜ੍ਹ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਜੀਵਨੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਦੋ ਭੈਣਾਂ ਸਨ; ਸੇਯਨਾ (1972 ਚ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ) ਅਤੇ ਜ਼ਿਪਕੇ (1981 ਚ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ), ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਇਸ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਪੰਜ ਹੋਰ ਭੈਣ-ਭਰਾਵਾਂ ਦੀ ਕੁਪੋਸ਼ਣ ਕਾਰਨ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਉਹ ਸੇਯਨਾ ਦੇ ਖਾਸ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਪਿਤਾ ਮੋਸ਼ੇ ਲੱਕੜ ਦਾ ਕੁਸ਼ਲ ਮਿਸਤਰੀ ਸੀ। ਮੋਸ਼ੇ ਮਬੋਵਿਚ 1903 ਵਿੱਚ ਨਿਊਯਾਰਕ ਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਲੱਭਣ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਏ।<ref>{{Cite web |title=Golda Meir's American Roots |url=http://ajhs.org/scholarship/chapters/chapter.cfm?documentID=272 |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20110426080554/http://ajhs.org/scholarship/chapters/chapter.cfm?documentID=272 |archive-date=April 26, 2011 |access-date=June 27, 2016 |publisher=Ajhs.org}}</ref> ਉਸ ਦੀ ਗੈਰ-ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ, ਬਾਕੀ ਪਰਿਵਾਰ ਪਿੰਸਕ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਚਲੇ ਗਏ। 1905 ਵਿੱਚ, ਮੋਸੇ ਵਧੇਰੇ ਤਨਖਾਹ ਵਾਲੇ ਕੰਮ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿੱਚ ਮਿਲਵਾਕੀ, ਵਿਸਕਾਨਸਿਨ ਚਲੇ ਗਏ, ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਰੇਲਮਾਰਗ ਖੇਤਰ ਦੀਆਂ ਵਰਕਸ਼ਾਪਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਮਿਲਿਆ। ਅਗਲੇ ਸਾਲ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਪੈਸੇ ਦੀ ਬਚਤ ਕੀਤੀ। ਗੋਲਡਾ ਦੀ ਮਾਂ ਬਲਿਮ ਮੈਬੋਵਿਚ ਮਿਲਵਾਕੀ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਇੱਕ ਕਰਿਆਨੇ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ਚਲਾਉਂਦੀ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਅੱਠ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਗੋਲਡਾ ਨੂੰ ਉਸ ਸਟੋਰ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦਾ ਇੰਚਾਰਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਸਪਲਾਈ ਲਈ ਬਜ਼ਾਰ ਗਈ ਸੀ। ਗੋਲਡਾ ਨੇ 1906 ਤੋਂ 1912 ਤੱਕ ਚੌਥਾ ਸਟ੍ਰੀਟ ਗਰੇਡ ਸਕੂਲ (ਹੁਣ ਗੋਲਡਾ ਮੀਰ ਸਕੂਲ) ਪੜ੍ਹਿਆ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨੇਤਾ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜਮਾਤੀ ਦੀਆਂ ਪਾਠ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੀ ਅਦਾਇਗੀ ਲਈ ਇੱਕ ਫੰਡਰੇਜ਼ਰ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ। ਅਮੈਰੀਕਨ ਯੰਗ ਸਿਸਟਰਜ਼ ਸੁਸਾਇਟੀ ਬਣਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਹਾਲ ਕਿਰਾਏ 'ਤੇ ਲਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਸਮਾਗਮ ਲਈ ਇੱਕ ਜਨਤਕ ਮੀਟਿੰਗ ਤਹਿ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਲਾਸ ਦੀ ਵੈਲਡਿਕੋਟੋਰਿਅਨ ਵਜੋਂ ਗ੍ਰੈਜੁਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ। 14 ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਨਾਰਥ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਪਾਰਟ-ਟਾਈਮ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਦੇ ਮਾਲਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੂਸਟਰ ਦਾ ਵਿਭਾਗ ਸਟੋਰ ਅਤੇ ਮਿਲਵਾਕੀ ਪਬਲਿਕ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।<ref>{{Cite news |last=Jim Higgins |date=November 27, 2017 |title=Author recounts Golda Meir's career as a leader, which began as a schoolgirl in Milwaukee |work=[[Milwaukee Journal Sentinel]] |url=https://www.jsonline.com/story/entertainment/books/2017/11/27/author-recounts-golda-meirs-career-leader-which-began-schoolgirl-milwaukee/892209001/ |access-date=November 27, 2017}}</ref><ref name="MPL">{{Cite web |date=March 15, 2017 |title=Goldie Mabowehz (Golda Meir), from the Milwaukee Public Library to Prime Minister of Israel |url=https://mpl.org/blog/now/goldie-mabowehz-golda-meir-from-the-milwaukee-public-library-to-prime-minister-of-israel?fontsize=bigfont |access-date=November 27, 2017 |publisher=[[Milwaukee Public Library]]}}</ref> ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ ਕਿ ਗੋਲਡਾ ਸਕੂਲ ਛੱਡ ਕੇ ਵਿਆਹ ਕਰਾਵੇ, ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਡੇਨਵਰ, ਕੋਲੋਰਾਡੋ ਲਈ ਇੱਕ ਰੇਲ ਟਿਕਟ ਖਰੀਦੀ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ਾਦੀਸ਼ੁਦਾ ਭੈਣ ਸ਼ੀਨਾ ਕੋਰਨਗੋਲਡ ਨਾਲ ਰਹਿਣ ਲਈ ਗਈ। ਕੋਰਨਗੋਲਡਜ਼ ਨੇ ਆਪਣੇ ਘਰ 'ਤੇ ਬੌਧਿਕ ਸ਼ਾਮਾਂ ਰੱਖੀਆਂ, ਜਿਥੇ ਮੀਰ ਨੂੰ ਜ਼ਯੋਨਿਜ਼ਮ, ਸਾਹਿਤ, ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਮਜ਼ਦੂਰੀ, ਟਰੇਡ ਯੂਨੀਅਨਵਾਦ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ 'ਤੇ ਬਹਿਸਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਆਪਣੀ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਲਿਖਿਆ: "ਇਸ ਹੱਦ ਤੱਕ ਕਿ ਮੇਰੇ ਆਪਣੇ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ... ਡੇਨਵਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਭਾਸ਼ਣ-ਭਰੀਆਂ ਰਾਤਾਂ ਨੇ ਕਾਫ਼ੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।" ਡੈੱਨਵਰ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਮੋਰਿਸ ਮੀਅਰਸਨ (ਵੀ "ਮਾਇਰਸਨ"; 17 ਦਸੰਬਰ, 1893, ਸ਼ਿਕਾਗੋ, ਇਲੀਨੋਇਸ, ਯੂਐਸ - 25 ਮਈ, 1951, ਇਜ਼ਰਾਈਲ) ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕੀਤੀ, ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਚਿੱਤਰਕਾਰ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ 24 ਦਸੰਬਰ, 1917 ਨੂੰ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਇਆ।<ref name="MSCD">[https://www.msudenver.edu/golda/goldameir/chronologyofgoldameir/ Golda Meir: An Outline Of A Life] Metropolitan State College of Denver, mscd.edu; accessed November 22, 2015.</ref> == ਮੌਤ == [[File:Golda Meir grave.JPG|thumb|upright|Golda Meir's grave on [[Mount Herzl]]]] 8 ਦਸੰਬਰ, 1978 ਨੂੰ, ਮੇਰ ਦੀ 80 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਯਰੂਸ਼ਲਮ ਵਿੱਚ ਲਿੰਫੈਟਿਕ ਕੈਂਸਰ ਨਾਲ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਮੀਰ ਨੂੰ ਯਰੂਸ਼ਲਮ ਵਿੱਚ ਹਰਜ਼ਲ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਦਫ਼ਨਾਇਆ ਗਿਆ।<ref>[https://books.google.ca/books?id=mtwtDwAAQBAJ&pg=PT856&dq=Mount+Herzl+golda+meir&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjRspnin6flAhVoJzQIHSw-ADMQ6AEIPzAD#v=onepage&q=Mount%20Herzl%20golda%20meir&f=false ''Golda Meir: a political biography'']</ref> == ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨ == 1974 ਵਿੱਚ, ਮੀਰ ਨੂੰ ਅਮਰੀਕੀ ਮਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਮਾਂ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 1974 ਵਿੱਚ, ਮੀਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿੰਸਟਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਅਮੈਰੀਕਨ ਵਿੱਗ-ਕਲਾਇਸੋਫਿਕ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦੁਆਰਾ ਵਿਲੱਖਣ ਪਬਲਿਕ ਸਰਵਿਸ ਲਈ ਜੇਮਜ਼ ਮੈਡੀਸਨ ਅਵਾਰਡ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 1975 ਵਿੱਚ, ਮੀਰ ਨੂੰ ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਯੋਗਦਾਨ ਬਦਲੇ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਇਨਾਮ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 1985 ਵਿੱਚ, ਮੀਰ ਨੂੰ ਕੋਲੋਰਾਡੋ ਵਿਮੈਨ ਹਾਲ ਆਫ ਫੇਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। == ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਾਰਜ == * ''ਦਿਸ ਇਜ਼ ਆਵਰ ਸਟਰੈਂਥ'' (1962) – ਗੋਲਡਾ ਮਾਇਰ'ਸ ਕਲੋਕਟਡ ਪੇਪਰਸ * ''ਮਾਈ ਫਾਦਰ'ਸ ਹਾਊਸ'' (1972) * ''ਮਾਈ ਲਾਈਫ (ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ)'' (1975). ਜੀ.ਪੀ ਪੁਤਨਾਮ'ਸ ਸਨਸ, {{ISBN|0-399-11669-9}}. == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * [[ਇਵੈਨ ਕਾਨਫਰੰਸ]] * [[ਇਜ਼ਰਾਇਲ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} 33zway7sljxtg8l5mrn6osjd5cg6dio 0 63487 839015 805113 2026-05-09T05:39:19Z CommonsDelinker 156 Removing [[:c:File:Baba-moti-ram-mehra-new-1.jpg|Baba-moti-ram-mehra-new-1.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Krd|Krd]] because: No license since 1 May 2026. 839015 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious biography | religion = ਸਿੱਖ | name = ਮੋਤੀ ਰਾਮ ਮਹਿਰਾ | image = | honorific prefix = ਬਾਬਾ | death_date = 1704 | death_place = ਸਰਹਿੰਦ | death_cause = ਪਰਿਵਾਰ ਸਮੇਤ ਕੋਹਲੂ ਵਿਚ ਪੀੜ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ | parents = ਭਾਈ ਹਰਾ ਰਾਮ }} '''ਬਾਬਾ ਮੋਤੀ ਰਾਮ ਮਹਿਰਾ''' [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਦੇ ਇੱਕ ਸਮਰਪਤ ਸੇਵਕ ਸਨ। ਜਿਨ੍ਹਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਖਤਰੇ ਵਿੱਚ ਪਾਕੇ, ਠੰਢੇ ਬੁਰਜ ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰ ਕੌਰ ਜੀ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਰਾਤਾਂ ਦੁੱਧ ਪਿਲਾਉਣ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਹਨਾ ਦਾ ਨਿੱਕਾ ਤੇ ਗਰੀਬ ਜਿਹਾ ਪ੍ਰਵਾਰ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਵਾਬ ਵਜ਼ੀਦ ਖਾਨ ਸੂਬਾ ਸਰਹਿੰਦ ਨੇ ਕੈਦੀਆਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਛੁਕਾਉਣ ਦੀ ਜਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸੌਂਪੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਬਾਬਾ ਮੋਤੀ ਰਾਮ ਮਹਿਰਾ ਜੀ<ref>https://www.pehchaan.in/baba-moti-ram-mehra-history/</ref> ਜਨਮ ਭਾਈ ਹਰਾ ਰਾਮ ਤੇ ਮਾਤਾ ਲੱਧੋ ਜੀ ਦੇ ਘਰ ਸਰਹਿੰਦ ਜਾਂ ਸੰਗਤਪੁਰ ਸੋਢੀਆਂ ਵਿਖੇ 1677 ਈਸਵੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੋਇਆ ਮੰਨਿਆ ਹੈ। ਪੰਜਾਂ ਪਿਆਰਿਆਂ ਵਿੱਚੋ ਭਾਈ ਹਿੰਮਤ ਸਿੰਘ ਬਾਬਾ ਮੋਤੀ ਰਾਮ ਮਹਿਰਾ ਦੇ ਚਾਚਾ ਜੀ ਸਨ। 27 ਦਸੰਬਰ 1704 ਨੂੰ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨੂੰ ਸਵੇਰੇ (ਸਮਾਂ 10 ਤੋਂ 11 ਵਜੇ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ) ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ , ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰ ਕੌਰ ਜੀ ਵੀ ਸੱਚਖੰਡ ਚਲੇ ਗਏ । ਬਾਬਾ ਮੋਤੀ ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਸਕਾਰ ਲਈ ਚੰਨਣ ਦੀ ਲੱਕੜ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਨਵਾਬ ਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਨੌਕਰ ਨੇ ਕੈਦੀਆਂ ਦੀ ਦੁੱਧ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਨਵਾਬ ਨੇ ਬਾਬਾ ਮੋਤੀ ਰਾਮ ਮਹਿਰਾ ਅਤੇ ਉਹਨੇ ਦੇ ਮਾਤਾ, ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕੀਤੇ ਨੂੰ ਛੁਪਾਉਣ ਦਾ ਯਤਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਦਲੇਰੀ ਨਾਲ ਨਵਾਬ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਤੇ ਮਾਤਾ ਜੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨਾ ਉਸ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਡਿਊਟੀ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਬਾਬਾ ਮੋਤੀ ਰਾਮ ਮਹਿਰਾ ਨੂੰ, ਉਹਨਾ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਸਮੇਤ, ਕੋਹਲੂ ਵਿਚ ਪੀੜ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ==ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ== *[[ਸਾਕਾ ਸਰਹਿੰਦ]] *[[ਸ਼ਹੀਦੀ ਜੋੜ ਮੇਲਾ]] == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]] rn1lem36yi2iuqlsrr15wfmmn381ya1 0 65643 839019 838576 2026-05-09T07:01:23Z MathXplore 44565 [[Special:Contributions/Nursassessment2026|Nursassessment2026]] ([[User talk:Nursassessment2026|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) ਦੀਆਂ ਸੋਧਾਂ ਵਾਪਸ ਮੋੜ ਕੇ [[User:Satnam S Virdi|Satnam S Virdi]] ਦਾ ਬਣਾਇਆ ਆਖ਼ਰੀ ਰੀਵਿਜ਼ਨ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ 356498 wikitext text/x-wiki {{ਬੇ-ਹਵਾਲਾ|ਮਿਤੀ=ਦਸੰਬਰ 2016}} '''ਵਿਸ਼ਵ ਮਿੱਟੀ ਦਿਵਸ''' ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਦਿਆਂ [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ]] ਵੱਲੋਂ ਹਰ ਸਾਲ [[5 ਦਸੰਬਰ]] ਨੂੰ ਇਹ ਦਿਨ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਕਿਸਾਨਾ ਅਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਅੰਦਰ ਜਾਗਰੁਕਤਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕੇ। ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ [[ਜਰਖੇਜ਼]] [[ਮਿੱਟੀ]] [[ਬੰਜਰ]] ਬਨਣ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚ ਗਈ ਹੈ।ਜੇਕਰ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਪਵੇਗਾ। [[ਰਸਾਇਣਕ ਖਾਦਾਂ]] ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਅਤੇ ਜ਼ਰੂਰਤ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਭੌਤਿਕੀ, ਰਸਾਇਣਕ ਅਤੇ ਜੈਵਿਕ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਗਿਰਾਵਟ ਆ ਰਹੀ ਹੈ। ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਫਸਲਾ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਮੁਨਾਫੇ ਦੇ ਲਾਲਚ ਕਰ ਕੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਨੇ ਵਾਹ ਖਾਦਾਂ ਅਤੇ ਕੀੜੇਮਾਰ ਜ਼ਹਿਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਾਰਨ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਵਿਸ਼ਵ ਦਿਵਸ}} {{ਅਧਾਰ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਸ਼ਵ ਦਿਵਸ]] os82rm4kzngd3ndz27j40wgty8k4rjp 0 78716 838939 574186 2026-05-08T12:07:48Z Kuldeepburjbhalaike 18176 Kuldeepburjbhalaike ਨੇ ਸਫ਼ਾ [[ਸਨਰਾਈਜ਼ਰਸ ਹੈਦਰਾਬਾਦ]] ਨੂੰ [[ਸਨਰਾਈਜ਼ਰਜ਼ ਹੈਦਰਾਬਾਦ]] ’ਤੇ ਭੇਜਿਆ 574186 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket team | name = ਸਨਰਾਈਜ਼ਰਜ ਹੈਦਰਾਬਾਦ | alt_name = సన్ రైజర్స్ హైదరాబాద్ | image = SunRisers_Hyderabad_Logo.png | alt = | nickname = ''ਸੰਗਤਰੀ ਫੌਜ''<ref>{{cite news| url= http://timesofindia.indiatimes.com/sports/ipl/news/Kevin-Pietersen-to-join-Sunrisers-Hyderabad-on-Friday/articleshow/47267505.cms| title= Kevin Pietersen to join Sunrisers Hyderabad on Friday| publisher = times of india | date=13 May 2015}}</ref><ref>{{cite news| url= http://wn.com/a_sunrisers_twerking_competition?!_Behind_the_scenes_of_a_team_bonding_session| title= A Sunrisers Twerking competition?! Behind the scenes of a team bonding session| publisher = wn.com | date=16 May 2015}}</ref> | captain = [[ਡੇਵਿਡ ਵਾਰਨਰ]] | coach = [[ਟਾਮ ਮੂਡੀ]] | city = [[ਹੈਦਰਾਬਾਦ]], [[ਤੇਲੰਗਾਨਾ]], [[ਭਾਰਤ]] | colours = [[File:Sunrisers Hyderabad colours.jpg|20px|alt=SRH]] | owner = ਕਲਾਨਿਧੀ ਮਾਰਾਂ([[ਸਨ ਨੈੱਟਵਰਕ]]) | founded = 2012 | ground = [[ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਸਟੇਡੀਅਮ]], [[ਹੈਦਰਾਬਾਦ]] | capacity = 55,000 | IPLwins = '''1''' | website = {{URL|www.sunrisershyderabad.in}} | current = [[2016 ਵਿੱਚ ਸਨਰਾਈਜ਼ਰਜ ਹੈਦਰਾਬਾਦ]] }} '''ਸਨਰਾਈਜ਼ਰਜ ਹੈਦਰਾਬਾਦ''' [[ਇਨਡੀਅਨ ਪ੍ਰਿਮਿਅਰ ਲੀਗ|ਇੰਡੀਅਨ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ]] ਵਿੱਚ ਖੇਡਣ ਵਾਲੀ [[ਕ੍ਰਿਕਟ]] ਟੀਮ ਹੈ।<ref name= "DC_To_SRH">{{cite news| url= http://www.wisdenindia.com/cricket-news/sun-risers-represent-hyderabad-ipl/40723| title= Sun Risers to represent Hyderabad in IPL| publisher= Wisden India| date= 18 December 2012| access-date= 19 ਮਈ 2016| archive-date= 25 ਜੂਨ 2017| archive-url= https://web.archive.org/web/20170625164705/http://www.wisdenindia.com/cricket-news/sun-risers-represent-hyderabad-ipl/40723| dead-url= yes}}</ref> ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਦੀ ਟੀਮ ਨੂੰ ਸਨ ਨੈੱਟਵਰਕ ਦੀ ਸੰਚਾਲਕ [[ਕਲਾਨਿਧੀ ਮਾਰਾਂ]] ਚਲਾ ਰਹੀ ਹੈ।<ref>{{cite news| url= http://www.wisdenindia.com/cricket-news/sun-tv-network-win-hyderabad-ipl-franchise/32100| title= Sun TV Network win Hyderabad IPL franchise| publisher= Wisden India| date= 25 October 2012| access-date= 19 ਮਈ 2016| archive-date= 25 ਜੂਨ 2017| archive-url= https://web.archive.org/web/20170625142249/http://www.wisdenindia.com/cricket-news/sun-tv-network-win-hyderabad-ipl-franchise/32100| dead-url= yes}}</ref> [[ਟਾਮ ਮੂਡੀ]] ਇਸ ਟੀਮ ਦੇ ਕੋਚ ਹਨ ਅਤੇ ਸੀਮੋਨ ਹੈਲਮਟ ਟੀਮ ਦੇ ਸਹਿਕਾਰੀ ਕੋਚ ਹਨ। [[ਮੁਥੱਈਆ ਮੁਰਲੀਧਰਨ|ਮੁਰਲੀਧਰਨ]] ਇਸ ਟੀਮ ਦੇ ਗੇਂਦਬਾਜ਼ੀ ਕੋਚ ਹਨ<ref>{{Cite web |url=http://sunrisershyderabad.in/support-staff.php |title=SunRisers Hyderabad IPL 2013 Support Staff |access-date=2016-05-19 |archive-date=2013-12-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131206231307/http://sunrisershyderabad.in/support-staff.php |dead-url=yes }}</ref><ref name=BowlingCoach>{{cite news| url= http://www.iplt20.com/news/2015/more-news/5610/srh-appoint-muralitharan-as-bowling-coach| title= SRH appoint Muralitharan as bowling coach| publisher= www.iplt20.com| date= 20 January 2015| accessdate= 20 January 2015| archive-date= 20 ਜਨਵਰੀ 2015| archive-url= https://web.archive.org/web/20150120154448/http://www.iplt20.com/news/2015/more-news/5610/srh-appoint-muralitharan-as-bowling-coach| dead-url= yes}}</ref> 2016 ਦਾ [[ਇਨਡੀਅਨ ਪ੍ਰਿਮਿਅਰ ਲੀਗ|ਇੰਡੀਅਨ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ]] ਦਾ ਖਿਤਾਬ ਇਸ ਟੀਮ ਨੇ [[ਰੌਇਲ ਚੈਲੇਂਜਰਜ਼ ਬੰਗਲੌਰ]] ਦੀ ਟੀਮ ਨੂੰ ਫਾਈਨਲ ਵਿੱਚ ਹਰਾ ਕੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਜਿੱਤਿਆ ਸੀ। ==ਸੰਚਾਲਕ ਅਤੇ ਸਟਾਫ਼== * ਮੁਖੀ – ਕਲਾਨਿਧੀ ਮਾਰਾਂ (ਸਨ ਨੈੱਟਵਰਕ) * ਮੁੱਖ ਕੋਚ – [[ਟਾਮ ਮੂਡੀ]] * ਸਹਾਇਕ ਕੋਚ – ਸਾਈਮਨ ਹੈਲਮਟ * ਗੇਂਦਬਾਜ਼ੀ ਕੋਚ – [[ਮੁਥੱਈਆ ਮੁਰਲੀਧਰਨ]] * ਟੀਮ ਮੈਂਟਰ – ਵੀ.ਵੀ.ਐੱਸ. ਲਕਸ਼ਮਨ * ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਵਿਥਿਆਕਾਰ - ਸ੍ਰੀਨਿਵਾਸ ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇੰਡੀਅਨ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ ਟੀਮਾਂ]] 7ws2y6lsblxk08oqp0xeds73n3k8d86 0 78726 838957 654259 2026-05-08T13:23:10Z Xqbot 927 Fixing double redirect from [[ਰਾਇਲ ਚੈਲੇਂਜਰਸ ਬੰਗਲੌਰ]] to [[ਰਾਇਲ ਚੈਲੇਂਜਰਜ਼ ਬੰਗਲੁਰੂ]] 838957 wikitext text/x-wiki #ਰੀਡਾਇਰੈਕਟ [[ਰਾਇਲ ਚੈਲੇਂਜਰਜ਼ ਬੰਗਲੁਰੂ]] 3kwgqbrvj6g3r7zyxdbtzrqnupkjjxh 1 78727 838953 654263 2026-05-08T13:22:50Z Xqbot 927 Fixing double redirect from [[ਗੱਲ-ਬਾਤ:ਰਾਇਲ ਚੈਲੇਂਜਰਸ ਬੰਗਲੌਰ]] to [[ਗੱਲ-ਬਾਤ:ਰਾਇਲ ਚੈਲੇਂਜਰਜ਼ ਬੰਗਲੁਰੂ]] 838953 wikitext text/x-wiki #ਰੀਡਾਇਰੈਕਟ [[ਗੱਲ-ਬਾਤ:ਰਾਇਲ ਚੈਲੇਂਜਰਜ਼ ਬੰਗਲੁਰੂ]] arl3dwjzxn2ktazvbjeftnq4hr22q5j 0 78728 839000 654260 2026-05-09T00:41:46Z Xqbot 927 Fixing double redirect from [[ਰਾਇਲ ਚੈਲੇਂਜਰਸ ਬੰਗਲੌਰ]] to [[ਰਾਇਲ ਚੈਲੇਂਜਰਜ਼ ਬੰਗਲੁਰੂ]] 839000 wikitext text/x-wiki #ਰੀਡਾਇਰੈਕਟ [[ਰਾਇਲ ਚੈਲੇਂਜਰਜ਼ ਬੰਗਲੁਰੂ]] 3kwgqbrvj6g3r7zyxdbtzrqnupkjjxh 1 78729 838954 654264 2026-05-08T13:22:55Z Xqbot 927 Fixing double redirect from [[ਗੱਲ-ਬਾਤ:ਰਾਇਲ ਚੈਲੇਂਜਰਸ ਬੰਗਲੌਰ]] to [[ਗੱਲ-ਬਾਤ:ਰਾਇਲ ਚੈਲੇਂਜਰਜ਼ ਬੰਗਲੁਰੂ]] 838954 wikitext text/x-wiki #ਰੀਡਾਇਰੈਕਟ [[ਗੱਲ-ਬਾਤ:ਰਾਇਲ ਚੈਲੇਂਜਰਜ਼ ਬੰਗਲੁਰੂ]] arl3dwjzxn2ktazvbjeftnq4hr22q5j 0 82242 838992 767926 2026-05-08T21:20:09Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838992 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ਆਸੀ ਖੁਰਦ | native_name = | native_name_lang = | settlement_type = ਪਿੰਡ | pushpin_map = India Punjab | pushpin_map_caption = Location in Punjab, India | latd =30.9791341 |latm = |lats = |latNS = N | longd =75.7994775 |longm = |longs = |longEW = E | coordinates_display = | subdivision_type = ਦੇਸ਼ | subdivision_name = {{ਝੰਡਾ|ਭਾਰਤ}} | subdivision_type1 = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਇਲਾਕੇ|ਰਾਜ]] | subdivision_name1 = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] | subdivision_type2 = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਜਿਲ੍ਹਾ]] | subdivision_name2 = [[ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਲੁਧਿਆਣਾ]] | subdivision_type3 = [[ਤਹਿਸੀਲ]] | subdivision_name3 = | unit_pref = Metric <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> <!-- for references: use <ref>tags --> | elevation_m = | population_as_of = | population_footnotes = | population_total = | population_density_km2 = auto | population_note = | population_demonym = | demographics_type1 = ਭਾਸ਼ਾ | demographics1_title1 = ਦਫ਼ਤਰੀ | demographics1_info1 = [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] | demographics1_title2 = ਬੋਲਚਾਲ ਦੀ ਹੋਰ ਭਾਸ਼ਾ | demographics1_info2 = [[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]] | timezone1 = ਭਾਰਤੀ ਮਿਆਰੀ ਟਾਈਮ | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = | postal_code =141203<ref name="Pind code">{{cite web | url=http://pincodeno.com/area/419628/assi-khurd-pincode | title=Assi khurd | accessdate=26 ਜੁਲਾਈ 2016 }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | area_code_type = | area_code = | registration_plate = | iso_code = | blank1_name_sec2 = | blank1_info_sec2 = | website = <!-- {{URL|example.com}} --> | footnotes = }} '''ਆਸੀ ਖੁਰਦ''' [[ਲੁਧਿਆਣਾ]] ਪੱਛਮੀ ਤਹਿਸੀਲ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਇਕ  ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ,ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ।<ref><cite class="citation web">[http://www.census2011.co.in/data/village/33558-assi-khurd-punjab.html "Assi Khurd"]. ''census2011.co.in/''<span class="reference-accessdate">. </span></cite></ref><ref name="Mehtabgarh">{{cite web | url=http://pbpanchayat.tripod.com/D_Ludhiana.pdf | title=Location | accessdate=26 ਜੁਲਾਈ 2016 }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; hight:50%; !ਜਿਲ੍ਹਾ !ਡਾਕਖਾਨਾ !ਪਿੰਨ ਕੋਡ !ਹਲਕਾ !ਨਜਦੀਕ |ਸਥਿਤੀ !ਥਾਣਾ |- |[[ਲੁਧਿਆਣਾ]] |ਆਸੀ ਕਲਾਂ |141203 |ਪੱਖੋਵਾਲ<ref name="ਮਹਿਤਾਬਗੜ੍">{{cite web | url=http://indiawater.gov.in/IMISWeb/DataEntry/HabitationDirectory/Reports/Rep_DirectoryList.aspx?Condition=P50votMRqBU%3D&id=D8pCu%2Bv6NmtsQHHEX%2FJ0Ag%3D%3D&StateName=GARh%2BUcdEEY%3D&DistrictName=2eKC0GlIsX0DcXtYJYVBvg%3D%3D&level=cMpX3xtH%2BqA%3D&sublevel=a5JzOi%2F3L2g%3D | title=ਹਲਕਾ | accessdate=26 ਜੁਲਾਈ 2016 }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |ਰਾਏਕੋਟ<ref name="ਆਸੀ ਖੁਰਦ">{{cite web | url=http://indikosh.com/vill/33875/assi-khurd-307 | title=ਨਜਦੀਕੀ ਪਿੰਡ | accessdate=26 ਜੁਲਾਈ 2016}}</ref> | | | |} == ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ == ਪਿੰਡ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਿਤਾ ਸਰਪੰਚ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪੰਚਾਇਤੀ ਰਾਜ (ਭਾਰਤ) ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੇ ਰੂਪ ਅਨੁਸਾਰ ਪਿੰਡ ਦੇ ਇੱਕ ਚੁਣੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। {| class="wikitable sortable" !ਵਿਸ਼ਾ !ਕੁੱਲ !ਮਰਦ !ਔਰਤਾਂ |- |--bgcolor="#ffcccc" |ਘਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ |133 | | |- |--bgcolor="#ccffcc" | ਆਬਾਦੀ | 604 |314 |290 |- |--bgcolor="#ffcccc" | ਬੱਚੇ(0-6) |37 |23 |14 |- |--bgcolor="#ccffcc" | ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਾਤੀ |206 |99 |107 |- |--bgcolor="#ffcccc" |ਪਿਛੜੇ ਕਵੀਲੇ |0 |0 |0 |- |--bgcolor="#ccffcc" |ਸਾਖਰਤਾ |85.36 % | 90.03 % |80.43 % |- |--bgcolor="#ffcccc" | ਕੁੱਲ ਕਾਮੇ |248 |187 |61 |- |--bgcolor="#ccffcc" | ਮੁੱਖ ਕਾਮੇ | 241 | 0 |0 |- |--bgcolor="#ffcccc" | ਦਰਮਿਆਨੇ ਕਮਕਾਜੀ ਲੋਕ |07 | 02 |05 |} == ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ == * [http://www.censusindia.gov.in/2011census/Listofvillagesandtowns.aspx Villages in Ludhiana West Tehsil] == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} {{ਅਧਾਰ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲੁਧਿਆਣਾ ਪੱਛਮੀ ਤਹਿਸੀਲ ਦੇ ਪਿੰਡ]] 2v3w415l3fc9vjj69snqu7jc5o977x1 1 82970 838941 480493 2026-05-08T12:07:48Z Kuldeepburjbhalaike 18176 Kuldeepburjbhalaike ਨੇ ਸਫ਼ਾ [[ਗੱਲ-ਬਾਤ:ਸਨਰਾਈਜ਼ਰਸ ਹੈਦਰਾਬਾਦ]] ਨੂੰ [[ਗੱਲ-ਬਾਤ:ਸਨਰਾਈਜ਼ਰਜ਼ ਹੈਦਰਾਬਾਦ]] ’ਤੇ ਭੇਜਿਆ 403398 wikitext text/x-wiki {{talkheader}} hcd9aq74588nwd90g7oo8u5m36esld6 0 84808 839009 766058 2026-05-09T02:36:44Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 839009 wikitext text/x-wiki {{Infobox museum | name =ਜੰਗ ਏ ਅਜ਼ਾਦੀ ਯਾਦਗਾਰ | native_name = | native_name_lang = جنگ اے آزادی یادگار | image = Building of Jang E Azadi Memomorial under construction, Jalandhar, Punjab, India.jpg|ਜੰਗ ਏ ਅਜ਼ਾਦੀ ਯਾਦਗਾਰ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਅਧੀਨ ਇਮਾਰਤ | imagesize = | caption = ਜੰਗ ਏ ਅਜ਼ਾਦੀ ਯਾਦਗਾਰ | alt = Jang E Azadi Memorial | map_type = | map_caption = | map_alt = | map_size = | latitude = | longitude = | coordinates_type = | coordinates_region = | coordinates_display = | coordinates_format = | coordinates = | established = {{Start date|df=yes|2014|10|19}} ਨੀਹ ਪੱਥਰ ਰੱਖਣ ਦੀ ਮਿਤੀ (ਉਸਾਰੀ ਅਧੀਨ) | dissolved = | location = [[ਕਰਤਾਰਪੁਰ, ਭਾਰਤ|ਕਰਤਾਰਪੁਰ]], [[ਜਲੰਧਰ]] | type = [[ਅਜਾਇਬਘਰ]] | collection = | director = | president = | curator = | owner = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ|ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ]] | publictransit = | car_park = 5 ਏਕੜ,ਉਸਾਰੀ ਅਧੀਨ | network = | website = |founder = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ|ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ]] }} '''ਜੰਗ ਏ ਅਜ਼ਾਦੀ ਯਾਦਗਾਰ''' ([[ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ ]]: جنگ اے آزادی یادگار) ਭਾਰਤ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਣ ਵਾਲੇ ਅਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗ੍ਰਾਮੀਆਂ, ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਉਸਾਰਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਇੱਕ [[ਅਜਾਇਬਘਰ]] ਹੈ ਜੋ [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ [[ਜਲੰਧਰ]] ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਨੇੜੇ [[ਕਰਤਾਰਪੁਰ (ਭਾਰਤ)|ਕਰਤਾਰਪੁਰ]] ਕਸਬੇ ਵਿਖੇ ਉਸਾਰਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।ਇਸ ਯਾਦਗਾਰ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੇ ਦੇਸ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਵਿੱਚ ਪਾਏ ਯੋਗਦਾਨ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਹ ਅਜਾਇਬਘਰ 25 ਏਕੜ ਰਕਬੇ ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜਿਸਤੇ 200 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਲਾਗਤ ਆਉਣ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਹੈ।<ref>http://www.hindustantimes.com/punjab/construction-of-jung-e-azadi-memorial-makes-tardy-progress/story-aOaGNi7A2yLWhs7ZWXVMsM.html</ref> ਇਸ ਦਾ ਨੀਹ ਪੱਥਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਸ. [[ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਿੰਘ ਬਾਦਲ]] ਨੇ 19 ਅਕਤੂਬਰ 2014 ਨੂੰ ਰੱਖਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |url=http://beta.ajitjalandhar.com/news/20141020/11/722284.cms#722284 |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2016-09-13 |archive-date=2016-12-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161221093533/http://beta.ajitjalandhar.com/news/20141020/11/722284.cms#722284 |url-status=dead }}</ref> ਇਸ ਯਾਦਗਾਰ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਾਉਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਜਨਵਰੀ 2015 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ<ref>http://www.tribuneindia.com/news/punjab/builder-for-jang-e-azadi-memorial-yet-to-be-finalised/27094.html{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਗਸਤ 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਅਤੇ 26 ਮਾਰਚ 2015 ਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ<ref>{{Cite web |url=http://www.yespunjab.com/news-in-pics/item/65014-construction-work-of-jang-e-azadi-memorial-at-kartarpur-begins |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2016-09-13 |archive-date=2015-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150327105817/http://www.yespunjab.com/news-in-pics/item/65014-construction-work-of-jang-e-azadi-memorial-at-kartarpur-begins |dead-url=yes }}</ref>। ਇਸ ਯਾਦਗਾਰ ਦੀ ਰੂਪ ਰੇਖਾ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਬੁਧੀਜੀਵੀਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਮੇਟੀ ਬਣਾਈ ਗਈ ਹੈ। ==ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ }} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਅਜਾਇਬ ਘਰ]] s4dcfvhezd09e5p8zlra18ayy0jaqej 0 87048 839004 530876 2026-05-09T00:52:26Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 839004 wikitext text/x-wiki '''ਗੁਲਾਗ''' ({{IPAc-en|ˈ|g|uː|l|ɑː|g}}, {{small|ਯੂਕੇ ਵੀ}} {{IPAc-en|-|l|æ|g}}; {{Lang-ru|ГУЛаг|GULag}}, {{IPA-ru|ɡʊˈlak||ru-Gulag.ogg}}, '''ਕੈਂਪਾਂ''' ਦੇ '''ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦਾ''' ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ [[ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ|ਸੋਵੀਅਤ]] [[ਵਗਾਰ|ਜ਼ਬਰੀ-ਲੇਬਰ]] ਕੈਂਪ-ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਇੰਚਾਰਜ ਸਰਕਾਰੀ ਏਜੰਸੀ ਸੀ ਜੋ [[ਵਲਾਦੀਮੀਰ ਲੈਨਿਨ]]<ref>[http://victimsofcommunism.org/gulag-an-introduction/ Gulag: An Introduction] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170905220152/http://victimsofcommunism.org/gulag-an-introduction/|date=September 5, 2017}} by Anne Applebaum</ref> ਅਧੀਨ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ 1930 ਵਿਆਂ ਤੋਂ 1950 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਰੰਭ ਤੱਕ [[ਜੋਸਿਫ਼ ਸਟਾਲਿਨ|ਜੋਸਫ਼ ਸਟਾਲਿਨ]] ਦੀ ਹਕੂਮਤ ਸਮੇਂ ਆਪਣੇ ਸਿਖਰ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਈ ਸੀ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਵੀ ''ਗੁਲਾਗ'' ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਜ਼ਬਰੀ-ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਕੈਂਪ ਲਈ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕੈਂਪ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਜੋ ਸਟਾਲਿਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਸਨ।<ref>{{Cite news|url=http://www.newyorker.com/magazine/2003/04/14/seasons-in-hell-4|title=Seasons in Hell|last=Remnick|first=David|date=April 14, 2003|work=The New Yorker|access-date=March 27, 2017}}</ref><ref>Other Soviet penal-labor systems not formally included in the GULag were: (a) camps for [[prisoners of war]] captured by the [[Soviet Union]], administered by [[GUPVI]] (b) filtration camps set up during [[World War II]] for the temporary detention of Soviet [[Ostarbeiter]]s and prisoners of war while the security organs screened them in order to "filter out" the black sheep, (c) "special settlements" for [[Exile|internal exiles]] including "[[kulaks]]" and [[Population transfer in the Soviet Union|deported ethnic minorities]], such as [[Volga Germans]], Poles, Balts, Caucasians, [[Crimean Tatars|Crimean Tartars]], and others. During certain periods of Soviet history, each of these camp systems held millions of people. Many hundreds of thousands were also sentenced to forced labour without imprisonment at their normal place of work. (Applebaum, pages 579–580)</ref> ਕੈਂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਛੋਟੇ ਅਪਰਾਧੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਕੈਦੀ ਤੱਕ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋਸ਼ੀ ਤੂਸੇ ਗਏ ਸਨ। ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਨੂੰ ਐਨਕੇਵੀਡੀ ਟ੍ਰੋਇਕਾਸ ਵਰਗੇ ਜਾਂ ਗੈਰ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਜ਼ਾ ਦੇ ਹੋਰ ਔਜਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਸਧਾਰਨ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਗੁਲਾਗ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਵਿੱਚ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਜਬਰ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਸਾਧਨ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਏਜੰਸੀ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਪਹਿਲਾਂ ਜੀਪੀਯੂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਐਨ ਕੇ ਵੀਡੀ ਦੁਆਰਾ ਅਤੇ ਅੰਤਮ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਦਰੂਨੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੇ ਮੰਤਰਾਲੇ (ਐਮਵੀਡੀ) ਦੁਆਰਾ। ਸੋਲੋਵਕੀ ਜੇਲ੍ਹ ਕੈਂਪ, ਇਨਕਲਾਬ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਾਰਿਆ ਗਿਆ ਪਹਿਲਾ [[ਲੇਬਰ ਕੈਂਪ|ਸੁਧਾਰਕ ਲੇਬਰ ਕੈਂਪ]], 1918 ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ 15 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1919 ਨੂੰ "ਜਬਰੀ-ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਕੈਂਪਾਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ" ਦੇ ਇੱਕ ਫ਼ਰਮਾਨ ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਨੂੰ ਕਾਨੂੰਨੀ ਰੂਪ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇੰਟਰਨਮੈਂਟ ਸਿਸਟਮ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧਿਆ, 1920 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ 100,000 ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਤਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ''ਦਿ ਬਲੈਕ ਬੁੱਕ'' ਆਫ ਕਮਿਊਨਿਜ਼ਮ ਦੇ ਲੇਖਕ ਨਿਕੋਲਸ ਵਰਥ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਸੋਵੀਅਤ ਨਜ਼ਰਬੰਦੀ ਕੈਂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਲਾਨਾ ਮੌਤ ਦਰ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਬਦਲਾਅ ਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ, ਜੋ 5% (1933) ਅਤੇ 20% (1942–1943) ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਚੋਖਾ, (1950 ਵਿਆਂ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪ੍ਰਤੀ ਸਾਲ ਲਗਪਗ 1 ਤੋਂ 3% ਦੀ ਦਰ ਨਾਲ) ਘਟ ਗਿਆ।<ref>{{Cite web|url=http://stanford.edu/dept/france-stanford/Conferences/Terror/Werth.pdf|title=STATE VIOLENCE IN STALIN's REGIME: OUTLINE FOR AN INVENTORY AND CLASSIFICATION|last=Werth|first=Nicolas|date=20 January 2009|publisher=[[Stanford University]]}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.loc.gov/exhibits/archives/gula.html|title=Letter To the Presidium of the Central Executive Committee of the All-Union Communist Party (Bolshevik)|last=G. Zheleznov, Vinogradov, F. Belinskii|date=December 14, 1926|access-date=April 15, 2015}}</ref> ਅਧਿਕਾਰਤ ਪੁਰਾਲੇਖ ਅੰਕੜਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਬਣ ਰਹੀ ਸਹਿਮਤੀ ਅਨੁਸਾਰ 1930 ਤੋਂ 1953 ਤੱਕ ਗੁਲਾਗ ਭੇਜੇ ਗਏ 1.8 ਕਰੋੜ ਵਿੱਚੋਂ ਲਗਪਗ 15 ਤੋਂ 17 ਲੱਖ ਨਜ਼ਰਬੰਦੀ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ।<ref name="Healey">{{Cite journal|last=Healey|first=Dan|author-link=Dan Healey|date=1 June 2018|title=GOLFO ALEXOPOULOS. Illness and Inhumanity in Stalin's Gulag|url=https://www.deepdyve.com/lp/ou_press/golfo-alexopoulos-illness-and-inhumanity-in-stalin-s-gulag-i363rKPYOp|journal=[[The American Historical Review]]|volume=123|issue=3|pages=1049–1051|doi=10.1093/ahr/123.3.1049|quote="New studies using declassified Gulag archives have provisionally established a consensus on mortality and "inhumanity." The tentative consensus says that once secret records of the Gulag administration in Moscow show a lower death toll than expected from memoir sources, generally between 1.5 and 1.7 million (out of 18 million who passed through) for the years from 1930 to 1953."}}</ref><ref name="Wheatcroft1999">{{Cite journal|year=1999|title=Victims of Stalinism and the Soviet Secret Police: The Comparability and Reliability of the Archival Data. Not the Last Word|url=http://sovietinfo.tripod.com/WCR-Secret_Police.pdf|journal=[[Europe-Asia Studies]]|volume=51|issue=2|page=320|doi=10.1080/09668139999056|last=Wheatcroft, Stephen G.|access-date=2019-12-31|archive-date=2019-12-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20191206042326/http://sovietinfo.tripod.com/WCR-Secret_Police.pdf|url-status=dead}}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ, ਕੁਝ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਅਜਿਹੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਦੀ ਭਰੋਸੇਯੋਗਤਾ 'ਤੇ ਸਵਾਲ ਉਠਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸਾਹਿਤਕ ਸਰੋਤਾਂ' ਤੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਭਰੋਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕਿਤੇ ਉੱਚ ਅਨੁਮਾਨਾਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.bbc.com/russian/international/2009/10/091023_figes_int|title=Ученый: при Сталине погибло больше, чем в холокост|last=Figes|first=Orlando|date=2009|website=BBC News|access-date=|quote=Хотя даже по самым консервативным оценкам, от 20 до 25 млн человек стали жертвами репрессий, из которых, возможно, от пяти до шести миллионов погибли в результате пребывания в ГУЛАГе. Translation: The most conservative calculations speak of 20-25 million victims of repression, 5 to 6 million of whom died in the gulag}}</ref> ਪੁਰਾਲੇਖ ਖੋਜਕਰਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਗੁਲਾਗ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਦੀ "ਵਿਨਾਸ਼ ਦੀ ਕੋਈ ਯੋਜਨਾ ਨਹੀਂ" ਮਿਲੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਤ ਇਰਾਦੇ ਦਾ ਕੋਈ ਬਿਆਨ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ, ਅਤੇ ਕੈਦੀ ਰਿਹਾਈ ਗੁਲਾਗ ਵਿੱਚ ਹੋਈਆਂ ਮੌਤਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਸੀ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਅਤੇ ਸੋਵੀਅਤ ਰੂਸ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:Articles with hAudio microformats]] 8ncx68pg6dlkaj7ckm5c3rd0utkubxd 0 94522 839013 768909 2026-05-09T04:03:24Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 839013 wikitext text/x-wiki ਇਸ ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਦਹਾਕੇ ਅਨੁਸਾਰ ਪੌਰਨੋਗ੍ਰਾਫਿਕ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ: ==1950== {{Columns-list|4| * [[ਕੈਂਡੀ ਬਾਰ]]<ref>{{cite web |url=http://business.avn.com/articles/video/Candy-Barr-Dies-47128.html |title=Candy Barr Dies |work=Adult Video News |author=Woodman, David |date=3 January 2006 |accessdate=21 April 2014 |archive-date=25 ਦਸੰਬਰ 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225231527/https://avn.com/business/articles/video/candy-barr-dies-47128.html%20 |url-status=dead }}</ref> }} ==1970== {{Columns-list|4| *[[ਆਂਡਰਿਆ ਟ੍ਰਿਉ]]<ref>{{cite web |url=http://www.dailyfreeman.com/general-news/20111119/disco-singer-andrea-true-68-dies-in-kingston-had-hit-with-more-more-more-with-video-of-song |title=Disco singer Andrea True, 68, dies in Kingston; had hit with 'More, More, More' (with video of song) |work=Daily Freeman |date=19 November 2011 |accessdate=3 August 2014}}</ref><ref>{{cite web |url=http://business.avn.com/articles/video/Andrea-True-70s-era-Porn-Star-Passes-455289.html |title=Andrea True, 70s-era Porn Star, Passes |work=Adult Video News |author=Hymes, Tom |date=22 November 2011 |accessdate=3 August 2014 |archive-date=8 ਅਗਸਤ 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140808045803/http://business.avn.com/articles/video/Andrea-True-70s-era-Porn-Star-Passes-455289.html |url-status=dead }}</ref> *[[ਏਰਿਕਾ ਬੁਆਇਰ]]<ref>{{cite web |url=http://business.avn.com/articles/video/Erica-Boyer-Killed-in-Traffic-Accident-379878.html |title=Erica Boyer Killed in Traffic Accident |work=Adult Video News |author=Kernes, Mark |date=12 January 2010 |accessdate=24 August 2014 |archive-date=5 ਫ਼ਰਵਰੀ 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120205041531/http://business.avn.com/articles/video/Erica-Boyer-Killed-in-Traffic-Accident-379878.html |url-status=dead }}</ref> *[[ਕਾਰੋਲ ਕੋਨੋਰਸ (ਅਦਾਕਾਰਾ)]]<ref>{{cite news |title=Young Gong Show Introducer Carol Connors Rings Bell |newspaper=Ocala Star-Banner |agency=Associated Press |author=Sharbutt, Jay |date=13 February 1978 |page=3B |url=https://news.google.com/newspapers?nid=1356&dat=19780213&id=CLFPAAAAIBAJ&sjid=xAUEAAAAIBAJ&pg=7135,3674037}}</ref> *[[ਕੀ ਪਾਰਕਰ]]<ref>{{cite web |url=http://www.xbiz.com/articles/80070 |title=Where Are They Now? |work=XBIZ |author=Jacobs, Rodger |date=1 August 2005 |accessdate=25 June 2016}}</ref> *[[ਕੈਂਡੀ ਬਾਰਬਰ]]<ref>{{cite web |url=http://business.avn.com/articles/video/Kandi-Barbour-Classic-Adult-Star-Found-Dead-in-San-Francisco-463771.html |title=Kandi Barbour, Classic Adult Star, Found Dead in San Francisco |work=Adult Video News |author=Kernes, Mark |date=3 February 2012 |accessdate=3 August 2014 |archive-date=25 ਦਸੰਬਰ 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225231526/https://avn.com/business/articles/video/kandi-barbour-classic-adult-star-found-dead-in-san-francisco-463771.html%20 |url-status=dead }}</ref> *[[ਜਾਰਜੀਨਾ ਸਪੇਲਵਿਨ]]<ref>{{cite web |url=http://business.avn.com/articles/video/Georgina-Spelvin-Publishes-Autobiography-52703.html |title=Georgina Spelvin Publishes Autobiography |work=Adult Video News |author=Sullivan, David |date=13 May 2008 |accessdate=3 August 2014 |archive-date=25 ਦਸੰਬਰ 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225231400/https://avn.com/business/articles/video/georgina-spelvin-publishes-autobiography-52703.html%20 |url-status=dead }}</ref> *[[ਵਾਨੇਸਾ ਦੇਲ ਰੀਓ]]<ref>{{cite web |url=http://www.huffingtonpost.com/2010/05/05/an-interview-with-vanessa_n_565182.html |title=An Interview With Vanessa del Rio: Legendary Porn Star Talks Changing New York, Subway Perverts, And A Madam In The Governor's Mansion |work=Huffington Post |author=Weiner, David |date=5 July 2010 |accessdate=3 August 2014}}</ref> *[[ਲਿੰਡਾ ਵਾਂਗ (ਅਦਾਕਾਰਾ)]]<ref>{{cite book |title=The hypersexuality of race: performing Asian/American women on screen and scene |author=Shimizu, Celine Parreñas |publisher=Duke University Press |date=30 July 2007 |pages=154–155 |isbn=978-0-822-34012-6 |url=https://books.google.com/books?id=BToxwPEf814C&pg=PA154&dq=%22Linda+Wong%22&lr=&sig=JKFR1RlG9zV7huphsrfMcXq4tjA#v=onepage&q=%22Linda%20Wong%22&f=false}}</ref><ref>{{IAFD name|id=LWong|gender=female|name=Linda Wong}}. Retrieved 26 August 2014.</ref> *[[ਰੇਬਿਕਾ ਬਰੂਕ]] *[[ਸ਼ੈਰਨ ਮਿਸ਼ੇਲ]]<ref>{{cite web |url=http://business.avn.com/articles/video/Introducing-Doctor-Sharon-Mitchell-37641.html |title=Introducing Doctor Sharon Mitchell |work=Adult Video News |date=27 January 2004 |accessdate=4 August 2014 |archive-date=25 ਦਸੰਬਰ 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225231358/https://avn.com/business/articles/video/introducing-doctor-sharon-mitchell-37641.html%20 |url-status=dead }}</ref> }} ==1980== {{Columns-list|4| *[[ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਕੁਈਨ]]<ref>{{cite news |author=Munzenrieder, Kyle |title=A Short History of Underaged Porn Scandals |newspaper=[[Miami New Times]] |date=15 April 2011 |url=http://blogs.miaminewtimes.com/riptide/2011/04/a_short_history_of_underage_po.php |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150103155724/http://blogs.miaminewtimes.com/riptide/2011/04/a_short_history_of_underage_po.php |archivedate=3 January 2015}}</ref> *[[ਸਤੇਸੀ ਡੋਨੋਵਾਨ]]<ref>{{cite web |url=http://articles.latimes.com/1987-04-22/local/me-26_1_performers |title=Actors Testify at Hearing They Were Hired for Sex |work=Los Angeles Times |author=Braxton, Greg |date=22 April 1987 |accessdate=11 February 2017}}</ref> *[[ਹੀਦਰ ਹੰਟਰ]]<ref>{{cite web|url=http://www.vibe.com/news/online_exclusives/2005/10/heather_hunter_sex_star_seeks_sexy_rap_career/ |title=Heather Hunter - Sex Star Seeks Sexy Rap Career |work=[[Vibe (magazine)|Vibe]] |author=Fullwood, Steven |date=6 October 2005 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20051216193830/http://www.vibe.com/news/online_exclusives/2005/10/heather_hunter_sex_star_seeks_sexy_rap_career/ |archivedate=16 December 2005 |deadurl=yes |df= }}</ref> *[[ਕੈਰੇਨ ਸਮਰ]]<ref>{{cite web |url=http://business.avn.com/articles/video/Karen-Summer-s-Back-and-Ready-for-Action-561419.html |title=Karen Summer's Back and Ready for Action |work=Adult Video News |author=Kernes, Mark |date=23 May 2014 |accessdate=26 December 2014 |archive-date=8 ਜੂਨ 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160608091156/http://business.avn.com/articles/video/Karen-Summer-s-Back-and-Ready-for-Action-561419.html |url-status=dead }}</ref> *[[ਜੈਨੀ ਪੇਪਰ]]<ref>{{cite web |url=http://www.thefreelibrary.com/Hardcore+desire%3A+Black+women+laboring+in+porn--is+it+just+another+job%3F-a0140145988 |title=Hardcore desire: Black women laboring in porn--is it just another job? |work=[[ColorLines]] |author=Miller-Young, Mireille |date=1 January 2006 |accessdate=15 August 2015 |via=The Free Library |archive-date=16 ਫ਼ਰਵਰੀ 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180216204517/https://www.thefreelibrary.com/Hardcore+desire%3A+Black+women+laboring+in+porn--is+it+just+another+job%3F-a0140145988 |dead-url=yes }}</ref> *[[ਪੌਰਸ਼ੇ ਲੀਨ]]<ref>{{cite web |url=http://business.avn.com/articles/video/Larry-Flynt-Set-to-Induct-Harry-Mohney-and-Porsche-Lynn-Porn-Walk-of-Fame-36935.html |title=Larry Flynt Set to Induct Harry Mohney and Porsche Lynn Porn Walk of Fame |work=Adult Video News |author=Brown, Trent |date=28 October 2003 |accessdate=3 August 2014 |archive-date=8 ਅਗਸਤ 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140808050041/http://business.avn.com/articles/video/Larry-Flynt-Set-to-Induct-Harry-Mohney-and-Porsche-Lynn-Porn-Walk-of-Fame-36935.html |url-status=dead }}</ref> *[[ਟਰੀਨਿਟੀ ਲਾਰੇਨ]]<ref>{{cite book |title=Obituaries in the Performing Arts |publisher=McFarland & Company |author=Lentz, Harris M. |date=1998 |page=133 |issn=1087-9617}}</ref><ref>{{IMDb name|0520595|Trinity Loren}}. Retrieved 9 August 2014.</ref> *[[ਡੇਬੀ ਡਾਇਮੰਡ]]<ref>{{cite web |url=http://business.avn.com/articles/video/30-Year-Vets-on-30-Years-of-AVN-Awards-Shows-509207.html |title=30-Year Vets on 30 Years of AVN Awards Shows |work=Adult Video News |author=Hunter, Tod |date=18 January 2013 |accessdate=9 September 2014 |archive-date=10 ਸਤੰਬਰ 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140910201353/http://business.avn.com/articles/video/30-Year-Vets-on-30-Years-of-AVN-Awards-Shows-509207.html |url-status=dead }}</ref> }} ==1990== {{Columns-list|4| *[[ਐਨਾ ਮੱਲੇ]]<ref>{{cite web |url=http://business.avn.com/articles/video/Malle-Dies-in-Car-Accident-47525.html |title=Malle Dies in Car Accident |work=Adult Video News |author=Stanton, Thomas J. |date=26 January 2006 |accessdate=4 August 2014 |archive-date=8 ਅਗਸਤ 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140808050238/http://business.avn.com/articles/video/Malle-Dies-in-Car-Accident-47525.html |url-status=dead }}</ref><ref name="AVN Hall of Fame 2013">{{cite web |url=http://business.avn.com/articles/video/AVN-Announces-2013-Hall-of-Fame-Inductees-498347.html |title=AVN Announces 2013 Hall of Fame Inductees |work=Adult Video News |date=21 December 2012 |accessdate=4 August 2014 |archive-date=31 ਮਾਰਚ 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130331194102/http://business.avn.com/articles/video/AVN-Announces-2013-Hall-of-Fame-Inductees-498347.html |url-status=dead }}</ref> *[[ਇਲਾਨਾ ਇਵਾਂਸ]]<ref name="Class of 2015">{{cite web |url=http://business.avn.com/articles/video/Class-of-2015-Meet-the-AVN-Hall-of-Fame-Inductees-583141.html |title=Class of 2015: Meet the AVN Hall of Fame Inductees |work=Adult Video News |date=24 December 2014 |accessdate=26 December 2014 |archive-date=26 ਦਸੰਬਰ 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141226150842/http://business.avn.com/articles/video/Class-of-2015-Meet-the-AVN-Hall-of-Fame-Inductees-583141.html/ |url-status=dead }}</ref> *[[ਸੇਰੇਨਿਟੀ (ਅਦਾਕਾਰਾ)|ਸੇਰੇਨਿਟੀ]]<ref>{{cite web |url=http://business.avn.com/articles/video/Serenity-Makes-It-Official-She-8217-s-Retired-From-Performing-40457.html |title=Serenity Makes It Official: She’s Retired From Performing |work=Adult Video News |date=22 September 2004 |accessdate=26 August 2014 |archive-date=16 ਮਾਰਚ 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160316032134/http://business.avn.com/articles/video/Serenity-Makes-It-Official-She-8217-s-Retired-From-Performing-40457.html |url-status=dead }}</ref> *[[ਹੋਲੀ ਰਾਇਡਰ]]<ref>{{cite news |title=Ex-adult Entertainment Star Starts Project For Runaways |newspaper=Chicago Tribune |agency=Los Angeles Daily News |author=Moody, Lori |date=21 September 1993 |url=http://articles.chicagotribune.com/1993-09-21/features/9309210092_1_abato-adult-entertainment-runaway |accessdate=6 September 2014 |archive-date=7 ਸਤੰਬਰ 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140907081421/http://articles.chicagotribune.com/1993-09-21/features/9309210092_1_abato-adult-entertainment-runaway |url-status=dead }}</ref> *[[ਕੈਤਲਿਨ ਐਸ਼ਲੇ]]<ref>{{cite web |url=http://www.adultvideonews.com/hall/hall0102_01.html |title=Hall of Fame - Kaitlyn Ashley |work=Adult Video News |date=January 2002 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20020409035630/http://www.adultvideonews.com/hall/hall0102_01.html |archivedate=9 April 2002}}</ref> *[[ਚਾਸੀ ਲੈਨ]]<ref>{{cite web |url=https://avn.com/porn-stars/chasey-lain-248526.html |title=Chasey Lain - Biography |publisher=AVN}}</ref> *[[ਚਾਰਮਾਨ ਸਟਾਰ]]<ref>{{cite web |url=http://www.xbiz.com/news/news_piece.php?id=178347&mi=all&q=Charmane+Star |title=Charmane Star Lands Mainstream Role in 'Catch 22' |work=XBIZ |date=25 April 2014 |accessdate=9 January 2015 |archive-date=4 ਮਾਰਚ 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304041531/http://www.xbiz.com/news/news_piece.php?id=178347&mi=all&q=Charmane+Star |dead-url=yes }}</ref> *[[ਜੈਸਮੀਨ ਸੇਂਟ ਕਲਾਇਰ]]<ref>{{cite web |url=http://business.avn.com/articles/video/Jasmin-St-Claire-Shops-Autobiography-53762.html |title=Jasmin St. Claire Shops Autobiography |work=Adult Video News |author=Rutter, Jared |date=17 July 2008 |accessdate=5 September 2014 |archive-date=6 ਸਤੰਬਰ 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140906042349/http://business.avn.com/articles/video/Jasmin-St-Claire-Shops-Autobiography-53762.html |url-status=dead }}</ref> *[[ਤਾਬਾਥਾ ਕੈਸ਼]]<ref name=2014AVNEditor>{{cite web|last1=Staff|title=Hot Video Reveals Cover Girl ... and New Editor|url=http://business.avn.com/articles/video/Hot-Video-Reveals-Cover-Girl-and-New-Editor-570712.html|website=AVN.com|publisher=Adult Video News|accessdate=25 August 2014|archive-date=25 ਅਗਸਤ 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140825133613/http://business.avn.com/articles/video/Hot-Video-Reveals-Cover-Girl-and-New-Editor-570712.html|url-status=dead}}</ref> *[[ਟਾਇਲਰ ਸੇਂਟ ਕਲਾਇਰ]]<ref name="AVN Hall of Fame 2014" /> *[[ਫ੍ਰਾਂਸਿਸਕਾ ਲੀ]]<ref name="AVN Hall of Fame 2005" /> *[[ਬ੍ਰਿਟਨੀ ਐਂਡਰਿਊਜ਼]]<ref>{{cite web |url=http://business.avn.com/articles/video/Brittany-Andrews-Celebrates-Hall-Of-Fame-Induction-25366.html |title=Brittany Andrews Celebrates Hall Of Fame Induction |work=Adult Video News |author=Star, Marc |date=12 January 2008 |accessdate=4 August 2014 |archive-date=8 ਅਗਸਤ 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140808050327/http://business.avn.com/articles/video/Brittany-Andrews-Celebrates-Hall-Of-Fame-Induction-25366.html |url-status=dead }}</ref> *[[ਮੇ ਲਿੰਗ ਸੁ]]<ref>{{cite web|url=http://www.esquiremagazine.ph/women/my-friend-the-porn-star |title=My Friend the Porn Star |work=Esquire Philippines |author=Badoy, Gang |date=14 December 2011 |accessdate=2 October 2015 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121223125738/http://www.esquiremagazine.ph/women/my-friend-the-porn-star |archivedate=23 December 2012 |df= }}</ref> *[[ਮੇਲਿਸਾ ਹੀਲ]]<ref name="AVN Hall of Fame 2014">{{cite web |url=http://business.avn.com/articles/video/AVN-Announces-2014-Hall-of-Fame-Inductees-539515.html |title=AVN Announces 2014 Hall of Fame Inductees |work=Adult Video News |date=26 December 2014 |accessdate=4 August 2014 |archive-date=30 ਦਸੰਬਰ 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131230024951/http://business.avn.com/articles/video/AVN-Announces-2014-Hall-of-Fame-Inductees-539515.html |url-status=dead }}</ref> *[[ਮੀਸੀ (ਅਦਾਕਾਰਾ)]]<ref>{{cite web |url=http://business.avn.com/articles/video/AVN-Hall-of-Fame-Performer-Missy-Reported-Dead-55022.html |title=AVN Hall of Fame Performer Missy Reported Dead |work=Adult Video News |author=Kernes, Mark |date=29 September 2008 |accessdate=4 August 2014 |archive-date=11 ਸਤੰਬਰ 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140911142508/http://business.avn.com/articles/video/AVN-Hall-of-Fame-Performer-Missy-Reported-Dead-55022.html |url-status=dead }}</ref> *[[ਮਿਦੋਰੀ (ਅਦਾਕਾਰਾ)|ਮਿਦੋਰੀ]]<ref>{{cite web |url=http://business.avn.com/articles/video/Legends-of-Erotica-Inducts-Six-Adult-Superstars-25373.html |title=Legends of Erotica Inducts Six Adult Superstars |work=Adult Video News |author=Rutter, Jared |date=12 January 2008 |accessdate=24 August 2014 |archive-date=26 ਅਗਸਤ 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140826114257/http://business.avn.com/articles/video/Legends-of-Erotica-Inducts-Six-Adult-Superstars-25373.html |url-status=dead }}</ref> *[[ਮੈਰੀਲਿਨ ਸਟਾਰ]]<ref>{{cite web |url=http://business.avn.com/articles/video/Canadian-Press-Details-Star-s-Biog-34461.html |title=Canadian Press Details Star's Biog |work=Adult Video News |date=28 December 1999 |accessdate=5 September 2014 |archive-date=6 ਸਤੰਬਰ 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140906064620/http://business.avn.com/articles/video/Canadian-Press-Details-Star-s-Biog-34461.html |url-status=dead }}</ref> *[[ਲੋਲੋ ਫਰਾਰੀ]]<ref>{{cite web |url=https://www.theguardian.com/theguardian/2000/mar/16/features11.g2 |title=Larger than life |work=The Guardian |date=16 March 2000 |accessdate=4 August 2014}}</ref> *[[ਵਾਨੇਸਾ ਬਲੂ]]<ref name="AVN Hall of Fame 2013" /> *[[ਰੇਬੇਕਾ ਲਾਰਡ]]<ref name="AVN Hall of Fame 2013" /> *[[ਰੇਲੇਨੀ (ਅਦਾਕਾਰਾ)]]<ref>{{cite web |url=http://business.avn.com/articles/video/Former-Vivid-Girl-Finds-Home-in-Real-Estate-44376.html |title=Former Vivid Girl Finds Home in Real Estate |work=Adult Video News |date=27 June 2005 |accessdate=3 August 2014 |archive-date=3 ਜੂਨ 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160603001239/http://business.avn.com/articles/video/Former-Vivid-Girl-Finds-Home-in-Real-Estate-44376.html |url-status=dead }}</ref> *[[ਸ਼ੇਨ (ਅਦਾਕਾਰਾ)]] }} ==2000== {{Columns-list|4| *[[ਅਲੇਟਾ ਓਸ਼ੀਅਨ]]<ref>{{cite web |url=https://avn.com/porn-stars/Aletta-Ocean-298820.html | title=Actress profile in avn |work=XBIZ |author=Web |date=25 January 2017 |accessdate=25 January 2017}}</ref> *[[ਆਸਾ ਅਕੀਰਾ]]<ref name="Cahalan, Susannah">{{cite web |url=http://nypost.com/2014/04/26/how-a-manhattan-prep-school-kid-became-a-millionaire-porn-star/ |title=From prep-school kid to millionaire porn star |work=New York Post |author=Cahalan, Susannah |authorlink=Susannah Cahalan |date=26 April 2014 |accessdate=21 August 2014}}</ref> *[[ਐਮੀ ਫ਼ਿਸ਼ਰ]]<ref>{{cite web |url=http://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-2011085/Celebrity-Rehab-star-Amy-Fisher-known-Long-Island-Lolita-says-feels-forced-doing-porn.html |title=Celebrity Rehab star Amy Fisher, formerly known as the Long Island Lolita, says she feels 'forced' into doing porn |work=The Daily Mail |author=Thompson, Jody |date=5 July 2011 |accessdate=24 August 2014}}</ref> *[[ਐਸ਼ਲੇ ਬਲੂ]]<ref name="AVN Hall of Fame 2013" /> *[[ਔਡਰੀ ਹੋਲੈਂਡਰ]]<ref>{{cite web |url=http://business.avn.com/articles/technology/Audrey-Hollander-Launches-Her-Official-Site-561794.html |title=Audrey Hollander Launches Her Official Site |work=Adult Video News |date=28 May 2014 |accessdate=9 September 2014 |archive-date=25 ਦਸੰਬਰ 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225231454/https://avn.com/business/articles/technology/audrey-hollander-launches-her-official-site-561794.html%20 |url-status=dead }}</ref> *[[ਔਰੋਰਾ ਸਨੋਅ]]<ref name="AVN Hall of Fame 2017">{{cite web |url=https://avn.com/business/articles/video/class-of-2017-the-new-inductees-into-the-avn-hall-of-fame-707363.html |title=Class of 2017: The AVN Hall of Fame's Newest Inductees |work=Adult Video News |date=28 December 2016 |accessdate=5 January 2017}}</ref> *[[ਇਦੇਲਵਿਸ (ਅਦਾਕਾਰਾ)]] *[[ਸਨੀ ਲਿਓਨ]]<ref>{{Cite web |url=http://www.sunnyleone.com/en/about |title=sunnyleone.com |access-date=2017-06-13 |archive-date=2018-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225165939/https://www.sunnyleone.com/en/about |url-status=dead }}</ref> *[[ਸਟੋਰਮੀ ਡੇਨਿਅਲਸ]]<ref name="AVN Hall of Fame 2014" /> *[[ਸਿਨ ਸੇਜ]]<ref name="Meet the 2014 Nominees" /> *[[ਹਿਲੇਰੀ ਸਕਾਟ (ਅਦਾਕਾਰਾ)|ਹਿਲੇਰੀ ਸਕਾਟ]]<ref>{{cite web |url=http://business.avn.com/articles/2006-AVN-Award-Winners-Announced-47237.html |title=2006-AVN-Award-Winners-Announced |access-date=2017-08-10 |archive-date=2018-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225231423/https://avn.com/business/articles/2006-avn-award-winners-announced-47237.html%20 |url-status=dead }}</ref> *[[ਕਾਈਲਾਨੀ ਲੇਈ]]<ref name="Class of 2015" /> *[[ਕਲਾਰਾ ਮੋਰਗਨ]]<ref name="HV1">{{fr}} [http://www.hotvideo.fr/component/starporno/clara-morgane Biography] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120114051714/http://www.hotvideo.fr/component/starporno/clara-morgane |date=2012-01-14 }} on [[Hot Vidéo]]</ref> *[[ਕਾਤਸਾ ਕਸੀਨ]]<ref>{{cite web|url=http://www.avnawards.com/2006winners.php |title=2006 AVN Award |deadurl=unfit |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070510092651/http://www.avnawards.com/2006winners.php |archivedate=May 10, 2007 }}</ref> *[[ਕਾਲੀ ਕਾਕਸ]]<ref name="Cahalan, Susannah"/> *[[ਕਲੋ ਜੋਨਸ]]<ref>{{cite web |url=http://business.avn.com/articles/Chloe-Jones-Passes-Away-44058.html |title=Chloe Jones Passes Away |work=Adult Video News |accessdate=18 September 2015 |archive-date=25 ਦਸੰਬਰ 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225231425/https://avn.com/business/articles/chloe-jones-passes-away-44058.html%20 |url-status=dead }}</ref> *[[ਕਿਮਬਰਲੀ ਕੇਨ]]<ref name="AVN Hall of Fame 2016" /> *[[ਕੈਟੀ ਮੌਰਗਨ]]<ref name="AVN Hall of Fame 2013" /> *[[ਗ੍ਰੇਸੀ ਗਲੈਮ]]<ref>{{cite web |url=http://business.avn.com/articles/video/2011-Best-New-Starlet-Gracie-Glam-429007.html |title=Gracie Glam: Interview with 2011's Best New Starlet |work=Adult Video News |author=Javors, Steve |date=24 March 2011 |accessdate=24 August 2014 |archive-date=25 ਦਸੰਬਰ 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225231432/https://avn.com/business/articles/video/2011-best-new-starlet-gracie-glam-429007.html%20 |url-status=dead }}</ref> *[[ਜਿਨਾ ਪ੍ਰੇਸਲੀ]]<ref name=AVN12>{{cite web|url= http://business.avn.com/company-news/Jenna-Presley-Scores-2-Nominations-for-2012-AVN-Awards-457374.html|title= Jenna Presley Scores 2 Nominations for 2012 AVN Awards|accessdate= 17 July 2013|date= 30 December 2011|work= Adult Video News|archive-date= 25 ਦਸੰਬਰ 2018|archive-url= https://web.archive.org/web/20181225231340/https://avn.com/business/press-release/video/jenna-presley-scores-2-nominations-for-2012-avn-awards-457374.html|url-status= dead}}</ref><ref>{{cite web |url=http://business.avn.com/articles/Mia-Rose-Jenna-Presley-Throw-Birthday-Bash-in-Hollywood-30631.html |title=Mia Rose, Jenna Presley Throw Birthday Bash in Hollywood |work=Adult Video News |date=3 April 2007 |accessdate=19 August 2015 |archive-date=25 ਦਸੰਬਰ 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225231331/https://avn.com/business/articles/mia-rose-jenna-presley-throw-birthday-bash-in-hollywood-30631.html%20 |url-status=dead }}</ref> *[[ਟਿਫ਼ਨੀ ਹੋਪਕਿੰਸ]]<ref>[https://web.archive.org/web/20070605061915/http://www.technikart.com/2007/04/30/6830-voila-c-est-fini Tiffany Hopkins: « J'arrête le X »], ''Technikart'', 30 April 2007</ref> *[[ਟੀਗਨ ਪ੍ਰੇਸਲੀ]]<ref name="AVN Hall of Fame 2016" /> *[[ਡਾਨਾ ਡੇਆਰਮੰਡ]]<ref name="AVN Hall of Fame 2016">{{cite web |url=http://business.avn.com/articles/video/Class-of-2016-The-AVN-Hall-of-Fame-Inductees-615710.html |title=Class of 2016: The AVN Hall of Fame Inductees |work=Adult Video News |date=18 December 2015 |accessdate=19 December 2015 |archive-date=10 ਫ਼ਰਵਰੀ 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160210090726/http://business.avn.com/articles/video/Class-of-2016-The-AVN-Hall-of-Fame-Inductees-615710.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://business.avn.com/articles/video/Dana-DeArmond-Nicole-Aniston-To-Host-AVN-Awards-Red-Carpet-539981.html |title=Dana DeArmond, Nicole Aniston To Host AVN Awards Red Carpet |work=Adult Video News |date=6 January 2014 |accessdate=19 December 2015 |archive-date=27 ਸਤੰਬਰ 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150927025710/http://business.avn.com/articles/video/Dana-DeArmond-Nicole-Aniston-To-Host-AVN-Awards-Red-Carpet-539981.html |url-status=dead }}</ref> *[[ਪ੍ਰਿਆ ਰਾਏ]]<ref>{{cite web |url=http://indiatoday.intoday.in/story/indira-kannan-interviews-indian-origin-porn-star-priya-anjali-rai/1/174186.html |title='I have many fans in India' My Indian looks differentiate me from the rest of the porn pack: Priya Anjali Rai |work=India Today |author=Kannan, Indira |date=18 February 2012 |accessdate=5 September 2014}}</ref> *[[ਡੇਜ਼ੀ ਮੈਰੀ]]<ref name="AVN Hall of Fame 2017" /> *[[ਪ੍ਰਿੰਸਿਸ (ਅਦਾਕਾਰਾ)]]<ref name="Meet the 2014 Nominees" /> *[[ਬੇੱਲਾਡੋਨਾ (ਅਦਾਕਾਰਾ)]]<ref name=rog1>{{cite web|url=http://www.rogreviews.com/interviews/Belladonna.asp |title=Interview #1 (January 2002) |publisher=Rogreviews.com |date= |accessdate=2010-04-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100323083747/http://www.rogreviews.com/interviews/Belladonna.asp |archivedate=March 23, 2010 |deadurl=no |df= }}</ref> *[[ਬਰਾਂਡੀ ਲਵ]]<ref>{{cite web |url=http://www.xbiz.com/news/190741 |title=Brandi Love to Finish Career With 12-Scene Deal for Brazzers |work=XBIZ |author=Miller, Dan |date=6 February 2015 |accessdate=25 April 2015}}</ref> *[[ਬ੍ਰੀ ਓਲਸਨ]]<ref>{{cite web |url=http://business.avn.com/articles/video/Bree-Olson-Celebrates-Best-New-Starlet-Victory-25632.html |title=Bree Olson Celebrates Best New Starlet Victory |work=Adult Video News |author=X, Nelson |date=14 January 2008 |accessdate=25 August 2014 |archive-date=25 ਦਸੰਬਰ 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225231414/https://avn.com/business/articles/video/bree-olson-celebrates-best-new-starlet-victory-25632.html%20 |url-status=dead }}</ref> *[[ਨਿੱਕੀ ਬੇਂਜ਼]]<ref>{{cite web |url=http://business.avn.com/articles/video/Nikki-Benz-Takes-Career-to-New-Heights-with-Penthouse-Title-423501.html |title=Nikki Benz Takes Career to New Heights with Penthouse Title |work=Adult Video News |author=Javors, Steve |date=18 January 2011 |accessdate=9 September 2014 |archive-date=25 ਦਸੰਬਰ 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225231342/https://avn.com/business/articles/video/nikki-benz-takes-career-to-new-heights-with-penthouse-title-423501.html%20 |url-status=dead }}</ref> *[[ਨਿਕਿਤਾ ਡੇਨਿਸ]]<ref name="AVN Hall of Fame 2016" /> *[[ਰਿਲੇ ਸਟੀਲ]]<ref>{{cite web |url=http://business.avn.com/articles/Digital-Playground-Signs-Riley-Steele-25083.html |title=Digital Playground Signs Riley Steele |work=Adult Video News |author=Garrett, Wade |date=29 February 2008 |accessdate=26 August 2014 |archive-date=25 ਦਸੰਬਰ 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225231447/https://avn.com/business/articles/digital-playground-signs-riley-steele-25083.html%20 |url-status=dead }}</ref> *[[ਲੂਪੇ ਫੂਏਨਟੇਸ]]<ref>{{cite web |url=http://business.avn.com/articles/video/Teravision-Signs-Lupe-Fuentes-as-Newest-Contract-Girl-342906.html |title=Teravision Signs Lupe Fuentes as Newest Contract Girl |work=Adult Video News |author=Warren, Peter |date=10 July 2009 |accessdate=9 September 2014 |archive-date=25 ਦਸੰਬਰ 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225231456/https://avn.com/business/articles/video/teravision-signs-lupe-fuentes-as-newest-contract-girl-342906.html%20 |url-status=dead }}</ref> *[[ਵਿੱਕੀ ਵੇਟ]]<ref name="AVN Hall of Fame 2016" /><ref>{{cite web |url=http://business.avn.com/articles/video/Hustler-s-Beaver-Hunt-Winner-Vicky-Vette-Isn-t-Just-Another-Pretty-Face-37325.html |title=Hustler's Beaver Hunt Winner Vicky Vette Isn't Just Another Pretty Face |work=Adult Video News |date=15 December 2003 |accessdate=25 August 2014 |archive-date=25 ਦਸੰਬਰ 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225231458/https://avn.com/business/articles/video/hustler-s-beaver-hunt-winner-vicky-vette-isn-t-just-another-pretty-face-37325.html%20 |url-status=dead }}</ref> }} *[[ਸ਼ਾਇਲਾ ਸਟਾਇਲਜ਼]]<ref name="AVN Hall of Fame 2016" /> ==2010== {{Columns-list|4| *[[ਏਡ੍ਰਿਆਨਾ ਲੂਨਾ]]<ref name="Fresh Faces 2012">{{cite web |url=http://business.avn.com/articles/video/Fresh-Faces-2012-This-Year-s-Models-480018.html |title=Fresh Faces 2012: This Year's Models |work=Adult Video News |date=29 June 2012 |accessdate=5 September 2014 |archive-date=27 ਜੁਲਾਈ 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160727230957/http://business.avn.com/articles/video/Fresh-Faces-2012-This-Year-s-Models-480018.html |url-status=dead }}</ref> *[[ਕੇਸੀ ਕਾਲਵਰਟ (ਅਦਾਕਾਰਾ)]]<ref>{{cite web |url=http://business.avn.com/company-news/Casey-Calvert-Nabs-New-Starlet-Nom-From-2014-XRCOs-550200.html |title=Casey Calvert Nabs New Starlet Nom From 2014 XRCOs |work=Adult Video News |date=24 February 2014 |accessdate=12 April 2015 |archive-date=4 ਅਪ੍ਰੈਲ 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150404010850/http://business.avn.com/company-news/Casey-Calvert-Nabs-New-Starlet-Nom-From-2014-XRCOs-550200.html |url-status=dead }}</ref> *[[ਕੇਂਦਰਾ ਲਸਟ]]<ref>{{cite web |url=http://business.avn.com/company-news/Kendra-Lust-Nommed-As-AVN-MILF-Performer-of-the-Year-581053.html |title=Kendra Lust Nommed As AVN MILF Performer of the Year |work=Adult Video News |date=24 November 2014 |accessdate=17 January 2015 }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਨਵੰਬਰ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> *[[ਜੇਸੀ ਐਂਡਰਿਊਜ਼]]<ref>{{cite web |url=http://www.ibtimes.com/jessie-andrews-im-not-porn-star-im-just-someone-who-does-porn-1798158 |title=Jessie Andrews: 'I'm Not A Porn Star, I'm Just Someone Who Does Porn' |work=International Business Times |author=Herman, Barbara |date=28 January 2015 |accessdate= 23 January 2017}}</ref> *[[ਜੇਸੀ ਰੋਜਰਸ]]<ref>{{cite web |url=http://business.avn.com/articles/video/Fresh-Face-Interview-With-Jessie-Rogers-480689.html |title=Fresh Face: Interview With Jessie Rogers |work=Adult Video News |author=Hunter, Tod |date=27 July 2012 |accessdate=5 September 2014 |archive-date=25 ਦਸੰਬਰ 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225231501/https://avn.com/business/articles/video/fresh-face-interview-with-jessie-rogers-480689.html%20 |url-status=dead }}</ref> *[[ਮਿਆ ਖ਼ਲੀਫ਼ਾ]]<ref>{{cite web |url=http://www.mirror.co.uk/3am/celebrity-news/who-mia-khalifa-everything-you-4921882 |title=Who is Mia Khalifa? Everything you need to know about Lebanese beauty who's PornHub's number one porn star |work=Mirror Online |author=Strang,Fay |date=5 January 2015 |accessdate=11 January 2015}}</ref> *[[ਮਿਆ ਮਾਲਕੋਵਾ]]<ref>{{cite web |url=http://business.avn.com/articles/video/Mia-Malkova-Shares-a-Few-Thoughts-on-Best-New-Starlet-Win-553041.html |title=Mia Malkova Shares a Few Thoughts on Best New Starlet Win |work=Adult Video News |author=Warren, Peter |date=25 March 2014 |accessdate=24 August 2014 |archive-date=25 ਦਸੰਬਰ 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225231305/https://avn.com/business/articles/video/mia-malkova-shares-a-few-thoughts-on-best-new-starlet-win-553041.html%20 |url-status=dead }}</ref> *[[ਬਰੁਕਲਿਨ ਲੀ]]<ref>{{cite web |url=http://business.avn.com/articles/video/Brooklyn-Lee-Confirms-Retirement-515904.html |title=Brooklyn Lee Confirms Retirement |work=Adult Video News |date=3 May 2013 |accessdate=24 August 2014 |archive-date=25 ਦਸੰਬਰ 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225231347/https://avn.com/business/articles/video/brooklyn-lee-confirms-retirement-515904.html%20 |url-status=dead }}</ref> *[[ਦਾਨੀ ਡੈਨਲਸ]]<ref>{{cite web |url=http://www.xbiz.com/news/175898 |title=Dani Daniels Named Elegant Angel 'Girl of the Month' |work=XBIZ |author=Sanford, John |date=3 March 2014 |accessdate=5 August 2014}}</ref> *[[ਵੈਲੇਨਟੀਨਾ ਨਾਪੀ]]<ref name=email>{{cite news|last=TD Redazione|title=Valentina Nappi a cuore aperto: la mail a Rocco, il rapporto con mia madre e il futuro da regista|url=http://www.today.it/gossip/valentina-nappi-intervista.html|accessdate=1 October 2013|newspaper=Today.it|date=25 July 2012}}</ref> *[[ਲਿਜ਼ ਟਾਇਲਰ]]<ref>{{cite web |url=http://business.avn.com/articles/video/Fresh-Off-the-Bus-Interview-Lizz-Tayler-405572.html |title=Fresh Off the Bus Interview: Lizz Tayler |work=Adult Video News |author=Javors, Steve |date=13 August 2010 |accessdate=21 August 2014 |archive-date=25 ਦਸੰਬਰ 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225231514/https://avn.com/business/articles/video/fresh-off-the-bus-interview-lizz-tayler-405572.html%20 |url-status=dead }}</ref> *[[ਰਿਲੇ ਰੇਡ]]<ref>{{cite web |url=http://business.avn.com/articles/video/Riley-Reid-s-Porn-Debut-Featured-in-Latest-Brand-New-Faces-469396.html |title=Riley Reid's Porn Debut Featured in Latest 'Brand New Faces' |work=Adult Video News |author=Warren, Peter |date=21 March 2012 |accessdate=24 August 2014 |archive-date=25 ਦਸੰਬਰ 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225231345/https://avn.com/business/articles/video/riley-reid-s-porn-debut-featured-in-latest-brand-new-faces-469396.html%20 |url-status=dead }}</ref> *[[ਰੇਮੀ ਲਾਕ੍ਰੋਇਕਸ]]<ref>{{cite web |url=http://business.avn.com/articles/video/Remy-LaCroix-to-End-Performing-Career-480179.html |title=Remy LaCroix to End Performing Career |work=Adult Video News |date=29 June 2012 |accessdate=24 August 2014 |archive-date=15 ਫ਼ਰਵਰੀ 2013 |archive-url=https://archive.today/20130215134243/http://business.avn.com/articles/video/Remy-LaCroix-to-End-Performing-Career-480179.html |url-status=dead }}</ref> *[[ਸ਼ਾਇਲਾ ਜੈਨਿੰਗਜ਼]]<ref name="Meet the 2014 Nominees" /> }} ==ਹਵਾਲੇ== {{reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੌਰਨੋਗ੍ਰਾਫਿਕ ਫ਼ਿਲਮ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] c3tr1omli5h5wglx60ejq33w76i1jme 0 95700 839011 837684 2026-05-09T02:49:24Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 839011 wikitext text/x-wiki == A == * Abati ([[ਅਰਜਨਟੀਨਾ|Argentina]]) [http://www.zanelloargentina.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091005062125/http://www.zanelloargentina.com/ |date=2009-10-05 }} * ACO 2000 ([[ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ|South Africa]]) * Aebi (Switzerland) [http://www.aebi.com/] * AGCO Corporation (United States) [http://www.agcocorp.com/] ** AGCO (USA) [http://www.agcoiron.com/] ** AGCO Allis (Argentina, formerly USA) [http://www.agcoallis.com.ar/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070704180155/http://www.agcoallis.com.ar/ |date=2007-07-04 }} ** Challenger (USA) [http://www.challenger.agcocorp.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070621060726/http://www.challenger.agcocorp.com/ |date=2007-06-21 }} [http://www.challenger-ag.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090605015848/http://www.challenger-ag.com/ |date=2009-06-05 }} ** Fendt (Germany) [http://www.fendt.com/] ** Massey Ferguson (USA) [http://www.masseyferguson.com] ** Valtra ([[ਫ਼ਿਨਲੈਂਡ|Finland]]) [http://www.valtra.com/] * Agrale ([[ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲ|Brazil]]) [http://www.agrale.com.br/] * Agri King (India) [http://www.agrikingtractors.com/] * Agria (Spain) [http://www.agria.net/] * Agrinar (Argentina) [https://web.archive.org/web/20070103063406/http://www.agrinar.com.ar/] * Agritech (Brazil) [http://www.agritech.ind.br/] ** Yanmar Agritech * Agro Tractors Ltd ([[ਪਾਕਿਸਤਾਨ|Pakistan]]) * [https://www.agroasiatractors.ae/ AGROASIA TRACTORSUAE] ** John Deere/ATL [http://agrotractors.com/] (joint venture in Pakistan) * AGT ([[ਸਲੋਵੇਨੀਆ|Slovenia]]) * AHS ([[ਤੁਰਕੀ|Turkey]]) [http://www.ahs.com.tr/] * Al-Ghazi Tractors (Pakistan) [http://alghazitractors.com/] * Al Jadah ([[ਲੀਬੀਆ|Libya]]) [http://www.libyantractorco.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060829030021/http://www.libyantractorco.com/ |date=2006-08-29 }} (joint venture with Massey Ferguson) * Alfrat ([[ਸੀਰੀਆ|Syria]]) [http://www.alfratco.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070316155037/http://www.alfratco.com/ |date=2007-03-16 }} * Amul (India) * Anglo-Thai New Holland ([[ਥਾਈਲੈਂਡ|Thailand]]) [http://www.anglo-thai.com/] * Antonio Carraro (Italy) [http://www.antoniocarraro.it/] * Apache Solis (Argentina) (joint with International Tractors (Sonalika)) [http://www.apache.com.ar/] * Aratri Biagioli (Italy) [http://www.aratribiagioli.it/] * ARGO SpA (Italy) [http://www.argospa.it/] ** Fort ** Landini [http://www.landini.it/] ** McCormick Tractors [http://www.mccormick-intl.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070429175149/http://www.mccormick-intl.com/us/1809_to_present.htm |date=2007-04-29 }} ** SEP [http://www.sep.it/] ** Valpadana [http://www.valpadana.it/] * ARLAN-YTO (Kazakhstan) (joint with YTO) * ArmaTrac (Turkey) [http://www.armatrac.com/] == B == * Balram (India) * Baltiets (Russia) * Barbieri (Italy) [http://www.barbieri-fb.com/] * Basak Traktor ([[ਤੁਰਕੀ|Turkey]]) [http://www.basaktraktor.com.tr/] * BCS SpA (Italy) [http://www.bcs-ferrari.it/] ** BCS ** Ferrari tractors ** Pasquali * Belarus (Ganja) (Azerbaijan) (licensed Belarus/MTZ) [http://www.ganjaauto.az/] * Bell (South Africa) [http://www.bell.co.za/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070704015420/http://www.bell.co.za/ |date=2007-07-04 }} * BERGmeister (Germany) [http://www.alois-hieble.de/maschinenbau/bergmeister/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180901072823/http://www.alois-hieble.de/maschinenbau/bergmeister/ |date=2018-09-01 }} * Bernardin (Argentina) [https://web.archive.org/web/20090221063254/http://www.bernardin.com.ar/] * BM ([[ਉਰੂਗੁਏ|Uruguay]]) [http://translate.googleusercontent.com/translate_c?hl=en&langpair=es%7Cen&u=http://www.domingobasso.com/tractores&rurl=translate.google.com&client=tmpg&usg=ALkJrhiKhCe9EpUgqz3sjtZLBWv5IH8W5A] * Bobruisk plant of tractor parts and units (Belarus) [http://bztda.com/] * BOMR (China) [http://www.bomrcn.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170708000152/http://www.bomrcn.com/ |date=2017-07-08 }} * BOZOK TRACTOR (KARACABAY GROUP) (Turkey) [http://www.bozoktraktor.com.tr] * BS ([[ਵੀਅਤਨਾਮ|Vietnam]]) [http://www.veam.com.vn/BS/default-e.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930021837/http://www.veam.com.vn/BS/default-e.htm |date=2007-09-30 }} * Budny (Brazil) * Bull Power IMT (Pakistan0 (licensed IMT) [http://omnigroup.com.pk/industry.php?id=55&url=agriculture_tractors] == C == * CAMARTEC (Tanzania) * Captain (India) [http://www.captaintractors.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170805051327/http://www.captaintractors.com/ |date=2017-08-05 }} * Carraro Agritalia (Italy) [http://www.agritalia.it/] * Carrian (China) * CATERPILLAR (United States) [http://www.cat.com] * Ceahlau ([[ਰੋਮਾਨੀਆ|Romania]]) [http://www.ceahlau.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200112154805/http://ceahlau.com/ |date=2020-01-12 }} * Challenger (USA) (part of AGCO concern) [http://www.challenger.agcocorp.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070621060726/http://www.challenger.agcocorp.com/ |date=2007-06-21 }} [http://www.challenger-ag.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090605015848/http://www.challenger-ag.com/ |date=2009-06-05 }} * Changfa (China) [http://www.changfa.com.cn/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170911200009/http://changfa.com.cn/ |date=2017-09-11 }} * Changlin (China) [http://www.changlin.net/] ** SH - Deutz Fahr (China) (joint with Deutz-Fahr) * Changzhou (China) ** Dongfeng [http://www.dfamgc.com/] * Chelyabinsk Tractor Plant (Russia) [http://chtz-uraltrac.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080331175431/http://chtz-uraltrac.com/ |date=2008-03-31 }} ** ChTZ * Chery (China) [http://www.cheryhi.com.cn/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170511093147/http://www.cheryhi.com.cn/ |date=2017-05-11 }} ** Detank * CHETRA (Russia) [http://www.chetra.ru/en/] * China Shangdong (China) [http://sdshifeng.com.cn/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071228050559/http://sdshifeng.com.cn/ |date=2007-12-28 }} ** TaiShan [http://www.tstractor.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170706170143/http://www.tstractor.com/ |date=2017-07-06 }} * Chuanfeng (China) [http://www.msjx.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070713210218/http://www.msjx.com/ |date=2007-07-13 }} * Chuanlong (China) [http://www.clzb.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070614084055/http://www.clzb.com/ |date=2007-06-14 }} * Cirta ([[ਅਲਜੀਰੀਆ|Algeria]]) [http://www.cmt.dz/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070608205803/http://www.cmt.dz/ |date=2007-06-08 }} ** CMT ** PMA * Claas (Germany) [http://www.claas.com/] * CMZ (Argentina) ** Zanello (CMZ) [http://www.zanello.com.ar/] * CNH Global (Italy/USA) [http://www.cnh.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090107031722/http://www.cnh.com/ |date=2009-01-07 }} ** Case IH (USA) [http://www.caseih.com/] ** New Holland (Italy/USA) [http://www.newholland.com/] ** Shanghai New Holland (joint venture) (China) [http://www.snh.com.cn/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070627100140/http://www.snh.com.cn/ |date=2007-06-27 }} ** Steyr (Austria) [http://www.steyr-traktoren.com/] ** UzCaseTractor (Joint Venture) (Uzbekistan) * Cockshutt Plow Company (Canada) * Crossword Agro (India) [http://www.crosswordagro.com/] ** Atmak ** Captain ** Nissan * Crystal (Poland) [http://www.traktor.pl/] * Cub Cadet [http://www.cubcadet.com/] == D == * DaeDong ([[ਦੱਖਣੀ ਕੋਰੀਆ|South Korea]]) [http://www.daedong.co.kr/] ** DaeDong ** Kioti [http://www.kioti.com/] ** Landpower * Deere & Company (USA) [http://www.deere.com/] ** Benye (China) [http://www.benye.com/] {{Webarchive|url=https://archive.today/20130102015935/http://www.benye.com/ |date=2013-01-02 }} (purchased by John Deere in 2007) ** John Deere ** John Deere/ATL (joint venture) (Pakistan) [http://agrotractors.com/] ** John Deere Tiantuo (JDT) (joint venture) (China) [http://www.jdtt.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929012425/http://www.jdtt.com/ |date=2007-09-29 }} *** Apollo *** Iron Bull * Dewan Tractors (Pakistan) ** Dewan Euro Leopard ** Dewan Foton ** Dewan Tumosan * Dexheimer (Germany) [http://www.dexheimer-traktor.de/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190801085910/http://dexheimer-traktor.de/ |date=2019-08-01 }} * Dezzi (South Africa) (Desmond) [http://www.dezzi.co.za/] * Dior (China) [http://www.diorzg.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170920081229/http://diorzg.com/ |date=2017-09-20 }} * Dong Feng (China) Changzhou Agricultural Machinery Group Co., LTD (DFAM) [http://www.df-tractor.com/] * Doppstadt (Germany) [http://www.doppstadt.net/] * DTZ (Ukraine) == E == * Eastman Industries ** Eastman Commercial ** Hover Mower ** Ingersoll Power Equipment * Ekip (Turkey) [http://ekiptraktor.com.tr/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160820044937/http://ekiptraktor.com.tr/ |date=2016-08-20 }} (licensed Massey Ferguson) * Enfly (China) [http://enfly.en.alibaba.com/] * Erkunt (Turkey) [http://www.erkunttarim.com.tr] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080210011314/http://www.erkunttarim.com.tr/ |date=2008-02-10 }} ** ArmaTrac [http://www.armatrac.com/] * Escorts (India) ** Escorts [http://www.escortsagri.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070701050629/http://www.escortsagri.com/ |date=2007-07-01 }} ** Escorts Polmot (Poland) [http://www.escorts.com.pl/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071015115435/http://escorts.com.pl/ |date=2007-10-15 }} ** Farmtrac ** Powertrac * ETRAG (Algeria) [http://www.etrag.dz/] == F == * FarmAll Technology [http://www.farmalltechnology.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210125020927/http://www.farmalltechnology.com/ |date=2021-01-25 }} ** URSUS * Farmcart (India) * Farmer (India) [http://www.farmertractor.in/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150801100119/http://farmertractor.in/ |date=2015-08-01 }} * Farmer (Poland) [http://www.farmersokolka.internetdsl.pl/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180902082316/http://www.farmersokolka.internetdsl.pl/ |date=2018-09-02 }} * Force Motors (formerly Bajaj Tempo Ltd) (India) [http://www.forcemotors.com/] ** Balwan ** Tempo Ox * Forma (Romania) [http://www.forma-romania.ro/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170626181955/http://forma-romania.ro/ |date=2017-06-26 }} * Foton Lovol (China) (sold under many names) [http://www.fotonlovol.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080216203612/http://www.fotonlovol.com/ |date=2008-02-16 }} ** EuroLeopard [http://www.euroleopard.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140517075040/http://euroleopard.com/ |date=2014-05-17 }} ** Eurotrac [http://www.eurotrac.nl/] ** Foton ** Lovol * Fuyang Tractor (China) ** Benniu [http://www.benniu.net/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20021031211255/http://www.benniu.net/ |date=2002-10-31 }} == G == * Ganja Auto Plant ([[ਅਜ਼ਰਬਾਈਜਾਨ|Azerbaijan]]) [http://www.ganjaauto.gov.az/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150511201208/http://ganjaauto.gov.az/ |date=2015-05-11 }} * Gecheng (China) [http://www.shanghaigc.com/] * GEDA (Romania) [http://www.geda.ro/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121114124813/http://www.geda.ro/ |date=2012-11-14 }} [http://www.utbtractors.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120728093232/http://www.utbtractors.com/ |date=2012-07-28 }} * GIAD ([[ਸੁਡਾਨ|Sudan]]) [http://www.giad.com/] * GM Universal (Pakistan) [http://www.agripak.com.pk/] * Goldoni (Italy) [http://www.goldoni.com/] * Greaves (India) * Guapo (Argentina) [http://www.tractorguapo.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170625151635/http://www.tractorguapo.com/ |date=2017-06-25 }} == H == * Haotian (China) [http://www.wfhaotian.com/] * Hattat (Turkey) [http://www.hattat.com.tr/en_hemaurunlertraktor.php] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070517221433/http://www.hattat.com.tr/en_hemaurunlertraktor.php |date=2007-05-17 }} ** Hattat (licensed Valtra) ** Hattat Universal (licensed UTB Universal) ** Valtra (licensed) * Henan Lishen Machinery Co (China) [http://www.hnslsjx.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170817105221/http://www.hnslsjx.com/ |date=2017-08-17 }} ** Henan Lishen ** Hercules ** Foison * Hero Motors Limited (Pakistan) [http://www.hero.com.pk/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170806164304/http://hero.com.pk/ |date=2017-08-06 }} ** Hero Russi ** Hero Russi Belarus (licensed Belarus) * HMT (India) [http://hmttractors.co.in] * Holder (Germany) [http://www.holdertractor.com] (purchased by Uzel in 2006, sold in 2008) * Honda (Japan) [http://www.hondapower.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20000707022421/http://www.hondapower.com/ |date=2000-07-07 }} [http://www.honda.co.jp/agriculture/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304053222/http://www.honda.co.jp/agriculture/ |date=2016-03-04 }} * Hovertrack (Netherlands) [http://www.hovertrack.nl/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170627073210/http://www.hovertrack.nl/ |date=2017-06-27 }} * HOYO (Romania) (build Tai Shan) [http://www.hoyo.ro/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151222090224/http://www.hoyo.ro/ |date=2015-12-22 }} * Husqvarna ** Craftsman ** Dixon ** Murray (built under license in North America from Briggs & Stratton) ** Poulan ** Weed Eater * Hydrema (Denmark) == I == [[ਤਸਵੀਰ:NelsUgland.jpg|right|thumb|ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਹਾਰਵੇਟਰ<br> ]] [[ਤਸਵੀਰ:IMT_533_DeLuxe_Šarani_2.jpg|right|thumb|<center>IMT (ਸਰਬੀਆ)<br> </center>]] * IMK ([[ਸਰਬੀਆ|Serbia]]) [http://www.14-oktobar.co.rs] * IMR (Serbia) [http://www.imr-rakovica.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120627040335/http://www.imr-rakovica.com/ |date=2012-06-27 }} * IMT (Serbia) [http://www.imt.co.rs] * Indo Farm (India) [http://www.indofarm.in] ** Indo Power ** Staunch * International Tractors Limited (India) [http://www.sonalika.com] ** Solis ** Sonalika International * Irum (Romania) (based on Belarus/MTZ) [http://www.irum.ro/] * Iseki (Japan) [http://www.iseki.co.jp] * ITMCo ([[ਈਰਾਨ|Iran]]) [http://www.itm.co.ir] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090221065741/http://www.itm.co.ir/ |date=2009-02-21 }} ** Baskent ([[ਤੁਰਕੀ|Turkey]]) [http://www.baskenttraktor.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090525091925/http://www.baskenttraktor.com/ |date=2009-05-25 }} ** ITM ** ITMCo ** KTMCO (Iran-Kurdistan) (subsidiary of ITMCO) [http://www.ktmcompany.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170911162653/http://ktmcompany.com/ |date=2017-09-11 }} ** Massey Ferguson (under license) ** Motira ([[ਜ਼ਿੰਬਾਬਵੇ|Zimbabwe]]) (joint venture) [http://www.motira.ir/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100901175109/http://www.motira.ir/ |date=2010-09-01 }} ** MTF ** TajIran ([[ਤਾਜਿਕਸਤਾਨ|Tajikistan]]) (joint venture) [http://www.tajiran.ir] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070704071800/http://www.tajiran.ir/ |date=2007-07-04 }} ** UgIran ([[ਯੁਗਾਂਡਾ|Uganda]]) (joint venture) [http://www.ugiran.ir] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090101135850/http://www.ugiran.ir/ |date=2009-01-01 }} ** VenIran ([[ਵੈਨੇਜ਼ੁਐਲਾ|Venezuela]]) (joint venture) [http://www.veniran.com.ve] == J == * Jaya (India) * JCB (England) * JDS (Germany) [http://www.dromson.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929200836/http://www.dromson.com/ |date=2007-09-29 }} ** Eicher *** Valtra Eicher * Jiangsu (China) [http://www.jsqt.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070703235416/http://www.jsqt.com/ |date=2007-07-03 }} * Jindal (India) * JIROFT (Iran) * John Deere (USA) * Juling (China) [http://www.juling.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060615032204/http://www.juling.com/ |date=2006-06-15 }} == K == [[ਤਸਵੀਰ:T_150_K_front.JPG|right|thumb|<center>KhTZ (ਯੂਕਰੇਨ)<br> </center>]] * KamAZ (Russia) [http://www.kamaz.net/] * Kaset Phattana (Thailand) [http://www.thaicombine.com/products/kc01/kc01.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060216213550/http://thaicombine.com/products/kc01/kc01.html |date=2006-02-16 }} * KAT (China) [http://www.reden.com.cn/index.asp] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080224165402/http://www.reden.com.cn/index.asp |date=2008-02-24 }} (by Shanghai Reden Industrial) * KBZ (Russia) [http://www.santalow.narod.ru/tractor.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20020917201117/http://www.santalow.narod.ru/tractor.htm |date=2002-09-17 }} * Kerman (Iran) [http://www.ktmfco.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041130004417/http://ktmfco.com/ |date=2004-11-30 }} * KhTZ (Ukrainian abbreviation for the Kharkiv Tractor Plant) (Ukraine) [http://www.xtz.ua/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090204032824/http://www.xtz.ua/ |date=2009-02-04 }} * Khyber (Iran) * KIOTI (South Korea) [http://www.kioti.com/] * Kirovets (Russia) [http://www.kirovets.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20010124192100/http://www.kirovets.com/ |date=2001-01-24 }} ** Deutz-Fahr Kirovets (joint with Deutz-Fahr) ** Kirovets-Pronar ** Terrion [http://www.terrion.eu/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100202011344/http://www.terrion.eu/ |date=2010-02-02 }} * Kissan Standard (India) [http://standardagricultureworks.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101204015937/http://standardagricultureworks.com/ |date=2010-12-04 }} * KMZ (Russia) [http://www.kmz.ru/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170806012634/http://kmz.ru/ |date=2017-08-06 }} * Koyker * Krieger (Germany) [http://www.krieger-fahrzeugbau.de/] * Krishi Shakti (India) * KTZ (Moldova) * KTZ BOLGAR (Bulgaria) [http://www.tractors-bg.com/index-en.php?page=services&f=s] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130624163056/http://www.tractors-bg.com/index-en.php?page=services&f=s |date=2013-06-24 }} * Kubota (Japan) [http://www.kubota.com] * Kukje (South Korea) * Branson == L == [[ਤਸਵੀਰ:Lamborghini_traktor.jpg|right|thumb|ਲੋਂਬੋਰਗਿਨੀ ਟਰੈਕਟਰ<br> ]] * Lamborghini Trattori S.p.A. (Italy) (part of SDF concern) * Lander (Spain) [http://www.landertrac.com/] * Landini (Italy) (part of ARGO SpA concern) * Landmarshal (India) * Lanz (Germany) * LFKedi (China) [http://www.changlianfa.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161013105223/http://www.changlianfa.com/ |date=2016-10-13 }} * LIMB (LUXS) ([[ਸਲੋਵੇਨੀਆ|Slovenia]]) [http://www.limb.si/] * Lindner (agricultural machinery manufacturer) (Austria) [http://www.lindner-traktoren.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141217170324/http://lindner-traktoren.com/ |date=2014-12-17 }} * Linhai (China) [http://www.atv-linhai.com] * LKT (Slovenia) * Lovson (India) [http://www.lovson.com/] * LS Mtron (formerly LG Cable) (South Korea) [http://www.lstractor.co.kr/]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ** LS * LTZ (Russia) [http://www.ltz.lipetsk.ru/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070607190648/http://www.ltz.lipetsk.ru/ |date=2007-06-07 }} * Luli (China) [http://www.ginding.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170713233826/http://www.ginding.com/ |date=2017-07-13 }} * Lutong (China) [http://www.lylutong.com.cn/] == M == [[ਤਸਵੀਰ:Belarus_1220.4.jpg|right|thumb|<center>MTZ (ਬੇਲਾਰੂਸ)<br> </center>]] * Machinery & Industrial Group N.V. (Russia)[http://tplants.com//] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170730065447/http://www.tplants.com/ |date=2017-07-30 }} * Mahindra & Mahindra (India) [http://www.mahindratractorworld.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090823055557/http://www.mahindratractorworld.com/ |date=2009-08-23 }} ** Jiangling Motors (Mahindra, China) *** FengShou *** Lenar [http://www.lenarusa.com/] ** Jinma (China) (various manufacturers) [http://www.jinma-tractor.com/] [http://www.jm-tractor.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170911192023/http://jm-tractor.com/ |date=2017-09-11 }} ** Mahindra ** Mahindra Tractors ** Mahindra Gujarat [http://www.mahindragujarat.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090221125316/http://www.mahindragujarat.com/ |date=2009-02-21 }} ** Shaktimaan [http://www.mahindragujarat.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090221125316/http://www.mahindragujarat.com/ |date=2009-02-21 }} ** Swaraj (purchased 64.6% in 2007) [http://www.swarajenterprise.com/] * Malyshev Factory (Ukraine) [http://www.malyshevplant.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190718212452/http://malyshevplant.com/ |date=2019-07-18 }} * MAT (Romania) [http://www.matcraiova.ro] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090123035607/http://matcraiova.ro/ |date=2009-01-23 }} * Meraj (India) [http://www.mangaltractors.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100515162842/http://mangaltractors.com/ |date=2010-05-15 }} * Merlo (Italian) [http://www.merlo.it/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170727022545/http://www.merlo.it/ |date=2017-07-27 }} * Metalfor Araus (Argentina) [http://www.metalfor.com.ar/] * Mija (Romania) [http://www.ummija.ro/] * Millat (Pakistan) [http://www.millat.com.pk/] ** Massey Ferguson under license ** MT * Mini (Romania) * Mitsubishi (Japan) [http://www.mam.co.jp/] * MoAZ (Belarus) * Morooka (Japan) - [http://www.morooka1.co.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090213081743/http://morooka1.co.jp/ |date=2009-02-13 }} * MTD (USA) [http://www.mtdproducts.com/] ** Bolens ** Cub Cadet Yanmar [http://www.cubcadetyanmar.com/] ** Gutbrod (Germany) ** Rover (Australia) ** White Outdoor ** Yard Machines ** Yard Man * MTZ ([[ਬੇਲਾਰੂਸ|Belarus]]) [http://www.tractors.com.by/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070427155956/http://www.tractors.com.by/ |date=2007-04-27 }} ** Belarus [http://www.belarus.com/] == N == * NAME (Japan) [http://www.shinnouki.co.jp] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190205091907/http://www.shinnouki.co.jp/ |date=2019-02-05 }} * Neptune (Turkey) (licensed MTZ/Belarus) [http://www.neptuntractor.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160213144030/http://neptuntractor.com/ |date=2016-02-13 }} * New Holland (Italy/USA/India) (part of ARGO SpA concern) [http://aecotractorparts.com/pages/Fiat-New-Holland-Tractors.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141222091742/http://aecotractorparts.com/pages/Fiat-New-Holland-Tractors.html |date=2014-12-22 }} == O == * ORTZ (Russia) [http://www.ortz.ru/] * OSTMCO (Iran) [http://sirjan-tractor.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170722012047/http://sirjan-tractor.com/ |date=2017-07-22 }} (mfg. Goldoni under license) * O.T.M.Co (Iran) [http://www.otm.co.ir/] == P == * Panther (India) * Pauny (Argentina) [http://www.pauny.com.ar/] ** Pauny Rino 3000 ** Zanello * Pierre (Italy) [http://www.pierretra.com/] * Pol-Mot (Poland) [http://www.polmot.pl/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170722050555/http://polmot.pl/ |date=2017-07-22 }} ** Polmot-Foton ** Ursus Pol-Mmot ** Ursus (Poland) [http://www.ursus.com.pl/] * Power-Trac (USA) [http://www.power-trac.com/] * PowerTrac (Argentina) (MarTraj Agrícola S.A.) * Preet (India) [http://www.preettractors.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070821171914/http://www.preettractors.com/ |date=2007-08-21 }} * Progress-ZST (Russia) [http://www.pkprogress.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080310073309/http://www.pkprogress.com/ |date=2008-03-10 }} * Pronar (Poland) [http://www.pronar.pl/] * Proton Primus (Brazil) [http://www.protonprimus.com.br/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061004021522/http://protonprimus.com.br/ |date=2006-10-04 }} == Q == * Qian Liniu (China) [http://www.qljx.com.cn/] * Qingdao Iaoshan Tractor Factory (China) ** Laotuo == R == * Rahi (Pakistan) (joint with Shifeng) [http://www.rahitractors.com.pk/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170817182337/http://www.rahitractors.com.pk/ |date=2017-08-17 }} * Rakovica (IMT) (Serbia) * RAZ (Russia) * Reform (Austria) [http://www.reform-werke.com] ** Metrac ** Mounty * Renault (France) * Royal (India) [http://www.royaltractorpvtltd.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141223061227/http://royaltractorpvtltd.com/ |date=2014-12-23 }} == S == * Saktraktori ([[ਜਾਰਜੀਆ (ਦੇਸ਼)|Georgia]]) [http://web.sanet.ge/mospm/tender/saktractori/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20020917065946/http://web.sanet.ge/mospm/tender/saktractori/ |date=2002-09-17 }} * Samarakoon Tractor Industries ([[ਸ੍ਰੀਲੰਕਾ|Sri Lanka]]) ** Farmwell * SAME Deutz-Fahr (SDF) (Italy) ** Deutz-Fahr (Germany) ** Deutz-Fahr Kirovets (Russia) (joint venture with Kirovets) ** Hürlimann (Switzerland) [http://www.hurlimann.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050517013349/http://www.hurlimann.com/ |date=2005-05-17 }} ** Lamborghini Trattori (Italy) [http://www.lamborghini-tractors.com/] ** SAME (Italy) ** SH - Deutz Fahr (China) (joint with Changlin) * Sauerburger (Germany) [http://www.sauerburger.de/] * Saukville (USA) [http://www.saukvilletractor.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080714125136/http://www.saukvilletractor.com/ |date=2008-07-14 }} * Savatrac (Iran) * Schanzlin (Germany) [http://www.schanzlin.de/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928131004/http://www.schanzlin.de/ |date=2007-09-28 }} * Semeato (Brazil) [http://www.semeato.com.br/] * Shangdong Juli (China) [http://www.chinajuli.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120702101151/http://www.chinajuli.com/ |date=2012-07-02 }} * Shangdong Shifeng (China) [http://www.shifeng.com.cn/] ** SENS ** Shifeng * Shandgong Shuangli (China) [http://www.shuangli.cn/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170913095053/http://shuangli.cn/ |date=2017-09-13 }} ** Shuangli * Shandong Weifang (China) [http://www.lztractor.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090803223255/http://www.lztractor.com/ |date=2009-08-03 }} [http://www.cn-luzhong.com] ** Luzhong (China) [http://www.lztractor.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090803223255/http://www.lztractor.com/ |date=2009-08-03 }} * Shandong Yingsheng Machinery Co (China) [http://www.sdysjx.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170704110034/http://www.sdysjx.com/ |date=2017-07-04 }} ** Weitai * Shanghai (China) (joint venture) ** Shanghai New Holland [http://www.snh.com.cn/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070627100140/http://www.snh.com.cn/ |date=2007-06-27 }} * Shanghai Newyear (China) ** Newyear * Sharthi (India) [http://www.angelfarm.in/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170911164304/http://angelfarm.in/ |date=2017-09-11 }} * ShenNiu (China) [http://www.hbshenniu.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070615155248/http://www.hbshenniu.com/ |date=2007-06-15 }} * Shenyang (China) [http://www.syyituo.com/docc/product.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927212616/http://www.syyituo.com/docc/product.htm |date=2007-09-27 }} * Shenzhen Victor Industrial (China) ** SWT * Shibaura (Japan) [http://www.shibaura.com/] * Silvatec (Denmark) * Sirgroh Ursus ([[ਪਾਕਿਸਤਾਨ|Pakistan]] (Ursus under license) * Smoltra (Russia) [http://www.smoltra.ru/] * Stallion (India) [http://www.stalliontractor.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170610025647/http://www.stalliontractor.com/ |date=2017-06-10 }} * Stara (Brazil) [http://www.stara.com.br/] * STMC (Saudi Arabia) [http://www.eajb.com/stmc.htm]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਨਵੰਬਰ 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Super Star (Turkey) [http://www.motosan.com/prod5.html] == T == * Tractors And Farm Equipment (India) [http://www.tafe.com/] ** Eicher ** Eicher Valtra (under license) ** TAFE * Tai'an Taishan Guotai (China) [http://www.gtvehicle.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130611182529/http://gtvehicle.com/ |date=2013-06-11 }} * Talaythong (Thailand) [http://www.talaythong.co.th/] * Tianjin (China) [http://www.taiec.com.cn/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061205044704/http://taiec.com.cn/ |date=2006-12-05 }} ** JDT (John Deere Tianjin, joint venture) [http://www.jdtt.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929012425/http://www.jdtt.com/ |date=2007-09-29 }} ** Tianjin * TianTong (China) [http://www.chinatiantong.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170709053001/http://www.chinatiantong.com/ |date=2017-07-09 }} * Tikhvinskiy Tractor Plant (Russia) ** Titran * Tolpar (Russia) * Tong Yang Moolsan (South Korea) [http://www.tymm.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170730112338/http://www.tymm.com/ |date=2017-07-30 }} ** Tong Yang ** TYM * Toos (Iran) [http://www.toostractor.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828195625/http://www.toostractor.com/ |date=2008-08-28 }} * Toro ** Wheel Horse (defunct as of 2007) * Trac-Za (Argentina) [http://www.zanello.8k.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304070112/http://www.zanello.8k.com/ |date=2016-03-04 }} * Tracom ([[ਮੋਲਦੋਵਾ|Moldova]]) [http://tradepoint.moldova.md/tracom.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20010708152405/http://tradepoint.moldova.md/tracom.html |date=2001-07-08 }} * Tractomade (Argentina) (licensed by Pauny) [http://www.tractomade.com.ar/]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ** TMZ Zanello (Argentina) ** Zanello (Tractomade) * Tractors Y Maquinarias SRL (Argentina) ** T&M Grossi [http://www.tractoresymaquinarias.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070705091553/http://www.tractoresymaquinarias.com/ |date=2007-07-05 }} * Tractorul UTB (Romania) (in receivership in 2007) [http://www.utb.ro/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20001018144504/http://www.utb.ro/ |date=2000-10-18 }} ** Titan ** Universal UTB * TrakTurk (Turkey) [http://www.trakturk.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161111100246/http://www.trakturk.com/ |date=2016-11-11 }} * Trantor (UK) [http://www.trantortractors.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090921063511/http://www.trantortractors.com/ |date=2009-09-21 }} * Trishul (India) [http://www.trishultractors.com/] * TTZ ([[ਉਜ਼ਬੇਕਿਸਤਾਨ|Uzbekistan]]) [http://www.carthillamc.com/uzselhozmashholding/eng/index.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100827120948/http://www.carthillamc.com/uzselhozmashholding/eng/index.htm |date=2010-08-27 }} * Tümosan (Turkey) [http://www.tumosan.com.tr/] * Türk Traktör (build New Holland, CaseIH and Steyr for CNH Global,37.5% owned by CNH) (Turkey) [http://www.turktraktor.com.tr/] == U == * UAZ (Ukraine) [http://uaz-upi.com/] ** KYI * Uplion (China) [http://www.uplion.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140109044024/http://uplion.com/ |date=2014-01-09 }} * URSUS (Poland; tractor and bus manufacturer founded in 1893) [http://en.ursus.com.pl/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170501214643/http://en.ursus.com.pl/ |date=2017-05-01 }} * USAMA Harris Khan (Pakistan) [http://usamaharris.com/] ** Chaman Ford ** Euro-F * UTB (Uzina de tractoare Brasov / Brasov Tractor Factory) (Romania) * UVZ (Russia) [http://www.uvz.ru/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130317022636/http://uvz.ru/product |date=2013-03-17 }} * UzCaseTractor JV (Uzbekistan) (61% owned by CNH) * Uzel (Turkey) [http://www.uzeltraktor.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110201184030/http://uzeltraktor.com/ |date=2011-02-01 }} == V == * Valpadana (Italy) (part of ARGO SpA concern) * Valtec (Romania) [http://www.valtectractors.com/] * Valtra (Finland) (part of AGCO concern) [http://www.valtra.com/] * Vandel (France) [http://www.vandel.fr/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160820150820/http://www.vandel.fr/ |date=2016-08-20 }} * Varzan (Iran) [http://www.dehghanvarz.co.ir/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170914111832/http://dehghanvarz.co.ir/ |date=2017-09-14 }} * Ventrac (USA) [http://ventrac.com/] * Versatile (Canada) [http://www.versatile-ag.com/] * VST Tillers (India) [http://www.vsttillers.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170727213901/http://www.vsttillers.com/ |date=2017-07-27 }} ** Eurotrac ** Eurotrac-VST ** Mitsubishi-Shakti ** Shakti ** VST Mitsubishi Shakti ** VST-Shakti ** VTL-Vishvas == W == * WeiFang (China) [http://www.weituo.com/] * WeiFang Guanghui Agriculture Mechanism (China) [http://www.ghnj.cn/] ** YiDaneng * Weizhong (China) * Wesseler (Germany) * Whitewagon (India) [http://www.whitewagon.in] ** Utsav ** Vaibhav * Wiefang Aolida (China) [http://www.sdaolida.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210417162548/http://www.sdaolida.com/ |date=2021-04-17 }} ** Agro Master * Wikov (Czech) [http://www.steel-wheels.net/wikov.html]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Wisconsin Engineering (Czech) [http://www.wisconsineng.cz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170802032010/http://www.wisconsineng.cz/ |date=2017-08-02 }} * Wolwa (China) [http://www.wolwa.cn/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170731200228/http://www.wolwa.cn/ |date=2017-07-31 }} * World (China) [http://www.worldgroup.com.cn/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080517061911/http://www.worldgroup.com.cn/ |date=2008-05-17 }} * Wuzheng Auto Group (China) [http://www.chinawuzheng.com/] == X == * Xiamen Xiagong Group (China) [http://www.xiagonggroup.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/19981111190519/http://www.xiagonggroup.com/ |date=1998-11-11 }} ** Sahm ** Xiagong * Xiagong (China) [http://www.xiagonggroup.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/19981111190519/http://www.xiagonggroup.com/ |date=1998-11-11 }} * XiangYangHong (China) [http://www.hnxyhjx.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180825213327/http://www.hnxyhjx.com/ |date=2018-08-25 }} * XinBaiJin (China) [http://xinbaijin.en.ec21.com/GC00603830/CA00603843/tractor.html] * Xing Zhou (China) * XingTai (China) * Xinhu (China) [http://www.sdhljt.com/index2.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20020615070208/http://www.sdhljt.com/index2.htm |date=2002-06-15 }} == Y == * Yagmur (Turkey) [http://www.yagmur.com/] ** Valpadana (licensed) * Yanmar (Japan) [http://www.yanmar.co.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141116161410/http://www.yanmar.co.jp/ |date=2014-11-16 }} * Yarz (Ukraine) [http://yarz-ua.all.biz/] * YTO (China) [http://www.yto.com.cn/] * YuMZ (Ukraine) [http://www.yuzhmash.com/] == Z == * Zanello (Argentina) * Zephyr (Zephyr Engineers) ([[ਪਾਕਿਸਤਾਨ|Pakistan]]) * Zetor (Czech) [http://www.zetor.com/] * Zhengzhou (China) * ZhongLian (China) * Zhongtuo (China) [http://zt-tractor.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171015000352/http://www.zt-tractor.com/ |date=2017-10-15 }} ** Indotrak * Zhongyuan (China) [http://www.xxyt.com.cn/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170913083727/http://xxyt.com.cn/ |date=2017-09-13 }} * Zimidara (India) == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਟ੍ਰੈਕਟਰ - ਭਾਰਤੀ ਟਰੈਕਟਰ ਬਿਲਡਿੰਗ ਇਤਹਾਸ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਂਡਾਂ ਦੇ ਵੇਰਵੇ == ਹਵਾਲੇ == == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [http://www.tractordata.com List of tractor models by manufacturer (tractordata.com)] * [http://www.tractorfan.us/machine/ List of tractor models with pictures and videos (tractorfan.us)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171006235648/http://www.tractorfan.us/machine/ |date=2017-10-06 }}  * [http://www.traktor-power.com Large tractor video archive (traktor-power.com)] * [https://tractorguru.in/tractor-blog/importance-of-tractors-for-farmers-in-india IMPORTANCE OF TRACTOR] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੀ ਮਸ਼ੀਨਰੀ]] bwhiob6cpyrbhhtztzsiwvmh4ww47ry 0 97778 839007 806156 2026-05-09T01:49:14Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 839007 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography | name = ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਢਿੱਲੋਂ | height = | birth_date = {{birth date|1936|2|20|df=yes}} | death_date = {{death date and age|2000|10|13|1936|2|20|df=yes}} | birth_place = [[ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ|ਪਨਾਮ, ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] | death_place = [[ਵੈਨਕੂਵਰ]], [[ਕੈਨੇਡਾ]] | position = [[ਡਿਫੈਂਡਰ (ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਫੁੱਟਬਾਲ)|ਸਟਾਪਰ]] | years1 = 1956-1957 | clubs1 = ਖ਼ਾਲਸਾ ਸਪੋਰਟਿੰਗ ਕਲੱਬ | caps1 = | goals1 = | years2 = 1958-1968 | clubs2 = [[ਮੋਹਨ ਬਾਗ਼ਾਨ ਏ ਸੀ|ਮੋਹਨ ਬਾਗ਼ਾਨ]] | caps2 = | goals2 = | nationalyears1 = | nationalteam1 = [[ਭਾਰਤ ਦੀ ਕੌਮੀ ਫ਼ੁੱਟਬਾਲ ਟੀਮ|ਭਾਰਤ]] | nationalcaps1 = | nationalgoals1 = }} '''ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਢਿੱਲੋਂ''' ਇੱਕ ਸਾਬਕ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੁੱਟਬਾਲ ਖਿਲਾੜੀ ਸੀ, ਜੋ [[ਡਿਫੈਂਡਰ (ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਫੁੱਟਬਾਲ)|ਸਟਾਪਰ]] ਵਜੋਂ ਖੇਲ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ। ਉਹ [[ਭਾਰਤ ਦੀ ਕੌਮੀ ਫ਼ੁੱਟਬਾਲ ਟੀਮ]] ਦਾ 1965 ਤੋਂ 1967 ਤੱਕ ਕਪਤਾਨ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਨੂੰ 1964 ਵਿੱਚ ਫ਼ੁੱਟਬਾਲ ਦੀਆਂ ਕਾਮਯਾਬੀਆਂ ਸਦਕਾ [[ਅਰਜਨ ਅਵਾਰਡ]] ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |url=http://www.iloveindia.com/sports/football/players/jarnailsingh.html |title=Jarnail Singh Profile |access-date=2017-09-27 |archive-date=2016-03-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325073128/http://www.iloveindia.com/sports/football/players/jarnailsingh.html |url-status=dead }}</ref> ==ਮੌਤ== ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਦੀ 64 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਦਮੇ ਦੇ ਸਬੱਬ [[13 ਅਕਤੂਬਰ]] 2000 ਵਿੱਚ [[ਵੈਨਕੂਵਰ]], [[ਕੈਨੇਡਾ]] ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।<ref>[http://techblogbiz.blogspot.in/2013/10/top-ten-indian-football-players.html Top Ten।ndian Football Players]</ref> ==ਕਾਮਯਾਬੀਆਂ== * ਉਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਾਹਦ ਫ਼ੁੱਟਬਾਲ ਖਿਲਾੜੀ ਸੀ ਜਿਸਨੂੰ ''ਕੁੱਲ ਏਸ਼ਿਆਈ ਸਿਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਫ਼ੁੱਟਬਾਲ ਟੀਮ'' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]]:''Asian All Star Football Team'') ਦੇ ਕਪਤਾਨ ਵਜੋਂ 1966 ਵਿੱਚ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। * ਇਸ ਨੂੰ 1964 ਵਿੱਚ [[ਅਰਜਨ ਅਵਾਰਡ]] ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸਦੇ ਇਲਾਵਾ ਏਸ਼ੀਆ ਕੱਪ, ਮਡਰੇਕਾ ਕੱਪ, ਏਸ਼ੀਆ ਖੇਡਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸੋਨ ਤਗਮਾ ਜਿੱਤਣਾ, ਉਲੰਪਿਕ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰ ਇਲੈਵਨ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਚੁਣੇ ਜਾਣਾ, 1970 ਅਤੇ 1974 ਵਿੱਚ ਸੰਤੋਸ਼ ਟਰਾਫੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਝੋਲੀ ਪਾਉਣੀ, ਇਸ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸੀ।<ref>http://beta.ajitjalandhar.com/news/20170207/30/1660290.cms#1660290{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} ==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ== * {{FIFA player|289744|ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ}} {{India squad AFC Asian Cup 1964}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਫੁਟਬਾਲਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫੁਟਬਾਲਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1936]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2000]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਦੇ ਫੁਟਬਾਲਰ]] i70k0pkya4fjtxt2eme0i38vnybg8wf 0 99769 838950 480495 2026-05-08T13:22:35Z Xqbot 927 Fixing double redirect from [[ਸਨਰਾਈਜ਼ਰਸ ਹੈਦਰਾਬਾਦ]] to [[ਸਨਰਾਈਜ਼ਰਜ਼ ਹੈਦਰਾਬਾਦ]] 838950 wikitext text/x-wiki #ਰੀਡਾਇਰੈਕਟ [[ਸਨਰਾਈਜ਼ਰਜ਼ ਹੈਦਰਾਬਾਦ]] 4g1ioc2dtlf0o4j4xdfid3ie2gh4nxl 1 99770 838948 480497 2026-05-08T13:22:25Z Xqbot 927 Fixing double redirect from [[ਗੱਲ-ਬਾਤ:ਸਨਰਾਈਜ਼ਰਸ ਹੈਦਰਾਬਾਦ]] to [[ਗੱਲ-ਬਾਤ:ਸਨਰਾਈਜ਼ਰਜ਼ ਹੈਦਰਾਬਾਦ]] 838948 wikitext text/x-wiki #ਰੀਡਾਇਰੈਕਟ [[ਗੱਲ-ਬਾਤ:ਸਨਰਾਈਜ਼ਰਜ਼ ਹੈਦਰਾਬਾਦ]] dvaq0peg6vvjy0lgz6wmgxd8krdff0o 0 99788 838951 480496 2026-05-08T13:22:40Z Xqbot 927 Fixing double redirect from [[ਸਨਰਾਈਜ਼ਰਸ ਹੈਦਰਾਬਾਦ]] to [[ਸਨਰਾਈਜ਼ਰਜ਼ ਹੈਦਰਾਬਾਦ]] 838951 wikitext text/x-wiki #ਰੀਡਾਇਰੈਕਟ [[ਸਨਰਾਈਜ਼ਰਜ਼ ਹੈਦਰਾਬਾਦ]] 4g1ioc2dtlf0o4j4xdfid3ie2gh4nxl 0 102731 839001 654261 2026-05-09T00:41:51Z Xqbot 927 Fixing double redirect from [[ਰਾਇਲ ਚੈਲੇਂਜਰਸ ਬੰਗਲੌਰ]] to [[ਰਾਇਲ ਚੈਲੇਂਜਰਜ਼ ਬੰਗਲੁਰੂ]] 839001 wikitext text/x-wiki #ਰੀਡਾਇਰੈਕਟ [[ਰਾਇਲ ਚੈਲੇਂਜਰਜ਼ ਬੰਗਲੁਰੂ]] 3kwgqbrvj6g3r7zyxdbtzrqnupkjjxh 0 104382 838946 814045 2026-05-08T12:27:10Z Sonia Atwal 49604 838946 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = ਹੈਰੀ ਪੌਟਰ ਐਂਡ ਦ ਔਰਡਰ ਔਫ਼ ਦ ਫ਼ੀਨਿਕਸ | image = Harry Potter and the Order of the Phoenix poster.jpg | alt = | caption = ਫ਼ਿਲਮ ਦਾ ਪੋਸਟਰ | director = [[ਡੇਵਿਡ ਯੇਟਸ]] | producers = {{Plain list| * [[ਡੇਵਿਡ ਹੇਅਮੈਨ]] * [[ਡੇਵਿਡ ਬੈਰਨ (ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ)|ਡੇਵਿਡ ਬੈਰਨ]] }} | screenplay = [[ਮਾਈਕਲ ਗੋਲਡਨਬਰਗ]] | based on = {{Based on|''[[ਹੈਰੀ ਪੌਟਰ ਐਂਡ ਦ ਔਰਡਰ ਔਫ਼ ਦ ਫ਼ੀਨਿਕਸ]]''|[[ਜੇ. ਕੇ. ਰਾਓਲਿੰਗ]]}} | starring = {{Plain list| * [[ਡੇਨੀਅਲ ਰੈੱਡਕਲਿਫ]] * [[ਰੂਪਰਟ ਗਰਿੰਟ]] * [[ਐਮਾ ਵਾਟਸਨ]] * [[ਹੈਲੇਨਾ ਬੌਨਹੈਮ ਕਾਰਟਰ]] * [[ਰੌਬੀ ਕੌਲਟਰੇਨ]] * [[ਵਾਰਵਿਕ ਡੇਵਿਸ]] * [[ਰਾਲਫ਼ ਫ਼ੀਨੇਸ]] * [[ਮਾਈਕਲ ਗੈਂਬਨ]] * [[ਬਰੈਂਡਨ ਗਲੀਸਨ]] * [[ਰਿਚਰਡ ਗ੍ਰਿਫ਼ਿਥਸ]] * [[ਜੇਸਨ ਇਸਾਕਸ]] * [[ਗੈਰੀ ਓਲਡਮੈਨ]] * [[ਐਲਨ ਰਿਕਮੈਨ]] * [[ਫ਼ਿਓਨਾ ਸ਼ਾਅ]] * [[ਮੈਗੀ ਸਮਿੱਥ]] * [[ਇਮੈਲਡਾ ਸਟੌਂਨਟਨ]] * [[ਡੇਵਿਡ ਥਿਊਲਿਸ]] * [[ਐਮਾ ਥੌਂਮਪਸਨ]] * [[ਜੂਲੀ ਵਾਲਟਰਸ]] }}<!--Per billing block--> | music = {{Plainlist| * [[ਨਿਕੋਲਸ ਹੂਪਰ]] * {{small|(''ਹੈਰੀ ਪੌਟਰ ਦਾ ਥੀਮ [[ਜੌਨ ਵਿਲੀਅਮਜ਼]])}} }} | cinematography = [[ਸਲਾਵੋਮੀਰ ਇਡਜ਼ਿਅਕ]] | editing = [[ਮਾਰਕ ਡੇਅ (ਐਡੀਟਰ)|ਮਾਰਕ ਡੇਅ]] | studio = [[ਹੇਅਡੇਅ ਫ਼ਿਲਮਜ਼]] | distributor = [[ਵਾਰਨਰ ਬ੍ਰਦਰਜ਼|ਵਾਰਨਰ ਬ੍ਰਦਰਜ਼ ਪਿਕਚਰਜ਼]] | released = {{Film date|df=y|2007|06|28|[[ਟੋਕੀਓ]]|2007|07|11|ਅਮਰੀਕਾ|2007|07|12|ਇੰਗਲੈਂਡ}} | runtime = 138 ਮਿੰਟ<!--Theatrical runtime: 138:04--><ref>{{cite web | url=http://bbfc.co.uk/releases/harry-potter-and-order-phoenix-film-0 | title=''Harry Potter and the Order of the Phoenix'' (12A) | work=[[British Board of Film Classification]] | date=24 May 2007 | accessdate=27 December 2015}}</ref> | country = {{Plain list| * ਇੰਗਲੈਂਡ<ref name="BFI">{{cite web |title=Harry Potter and the Order of the Phoenix (2007) |url=http://www.bfi.org.uk/films-tv-people/4ce2b8ace11ac |website=British Film Instirtute|accessdate=October 18, 2017 |language=en}}</ref> * ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ<ref name="BFI"/> }} | language = ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ | budget = $150 ਮਿਲੀਅਨ | gross = $939.9 ਮਿਲੀਅਨ }} '''''ਹੈਰੀ ਪੌਟਰ ਐਂਡ ਦ ਔਰਡਰ ਔਫ਼ ਫ਼ੀਨਿਕਸ''''' (Harry Potter and the Order of the Phoenix) 2007 ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਇੱਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਕਾਲਪਨਿਕ ਫ਼ਿਲਮ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ [[ਡੇਵਿਡ ਯੇਟਸ]] ਨੇ ਕੀਤਾ, ਇਸਨੂੰ ਲਿਖਿਆ ਮਾਈਕਲ ਗੋਲਡਨਬਰਗ ਨੇ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਵੰਡ [[ਵਾਰਨਰ ਬ੍ਰਦਰਜ਼]] ਨੇ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਫ਼ਿਲਮ [[ਜੇ. ਕੇ. ਰਾਓਲਿੰਗ]] ਦੇ ਇਸੇ ਨਾਮ ਦੇ ਨਾਵਲ ਉੱਪਰ ਅਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਇਹ ''ਹੈਰੀ ਪੌਟਰ'' ਫ਼ਿਲਮ ਲੜੀ ਦੀ ਪੰਜਵੀਂ ਫ਼ਿਲਮ ਹੈ। ਇਸ ਲੜੀ ਦੀ ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਇੱਕੋ ਫ਼ਿਲਮ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਕਿ ਸਟੀਵ ਕਲੋਵਸ ਨੇ ਨਹੀਂ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਫ਼ਿਲਮ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਡੇਵਿਡ ਹੇਅਮੈਨ ਅਤੇ ਡੇਵਿਡ ਬੈਰਨ ਨੇ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਫ਼ਿਲਮ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਹੈਰੀ ਪੌਟਰ ਦੇ ਹੌਗਵਰਟਜ਼ ਸਕੂਲ ਦੇ ਵਿੱਚ ਪੰਜਵੇਂ ਸਾਲ ਨੂੰ ਵਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਫ਼ਿਲਮ ਵਿੱਚ ਜਾਦੂ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੁਆਰਾ ਲੌਰਡ ਵੌਲਡੇਮੌਰਟ ਦੀ ਵਾਪਸੀ ਨੂੰ ਖ਼ਾਰਜ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਫ਼ਿਲਮ ਵਿੱਚ ਹੈਰੀ ਪੌਟਰ ਦਾ ਕਿਰਦਾਰ [[ਡੇਨੀਅਲ ਰੈੱਡਕਲਿਫ]] ਦੁਆਰਾ ਨਿਭਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਸਦੇ ਦੋਸਤਾਂ ਵਿੱਚ ਰੌਨ ਵੀਸਲੀ ਅਤੇ ਹਰਮਾਈਨੀ ਗਰੇਂਜਰ ਦਾ ਕਿਰਦਾਰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਰੂਪਰਟ ਗਰਿੰਟ ਅਤੇ [[ਐਮਾ ਵਾਟਸਨ]] ਵੱਲੋਂ ਨਿਭਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਫ਼ਿਲਮ ''ਹੈਰੀ ਪੌਟਰ ਐਂਡ ਦਾ ਗੌਬਲੈਟ ਔਫ਼ ਫ਼ਾਇਰ'' ਤੋਂ ਅਗਲਾ ਭਾਗ ਹੈ ਅਤੇ ''ਹੈਰੀ ਪੌਟਰ ਐਂਡ ਦ ਹਾਫ਼ ਬਲੱਡ ਪਰਿੰਸ'' ਇਸਦਾ ਅਗਲਾ ਭਾਗ ਹੈ। ਇਸ ਫ਼ਿਲਮ ਦੀ ਸ਼ੂਟਿੰਗ ਬਾਹਰਲੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਲਈ [[ਇੰਗਲੈਂਡ]] ਅਤੇ [[ਸਕਾਟਲੈਂਡ]] ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਥਾਵਾਂ ਦਾ ਸ਼ੂਟਿੰਗ ਵਾਰਨਰ ਬ੍ਰਦਰਜ਼ ਸਟੂਡੀਓਜ਼, ਲੀਵਸਡੈਨ ਵਿੱਚ ਫ਼ਰਵਰੀ ਤੋਂ ਨਵੰਬਰ, 2006 ਤੱਕ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਫ਼ਿਲਮ ਦੀ ਪੋਸਟ-ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ ਕਈ ਵਿਜ਼ੂਅਲ ਇਫ਼ੈਕਟਾਂ ਲਈ ਇਸ ਪਿੱਛੋਂ ਕਈ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੱਕ ਚਲਦੀ ਰਹੀ। ਇਸ ਫ਼ਿਲਮ ਦਾ ਬਜਟ 75 ਤੋਂ 100 ਮਿਲੀਅਨ ਯੂਰੋ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name="scotsman-budget">{{cite news|url=http://news.scotsman.com/filmandtvawards/Oscars-signal-boom-except-for.3340535.jp |title=Oscars signal boom (except for Scots) |work=The Scotsman |date=24 January 2007 |accessdate=24 January 2007 |last=Cornwell |first=Tim |location=Edinburgh}}</ref><ref name="fji">{{cite news|url=http://www.filmjournal.com/filmjournal/features/article_display.jsp?vnu_content_id=1003600960&imw=Y |title=Harry the Fifth |first=Harry |last=Haun |publisher=Film Journal International |date=20 June 2007 |accessdate=26 June 2007 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070626042023/http://www.filmjournal.com/filmjournal/features/article_display.jsp?vnu_content_id=1003600960&imw=Y |archivedate=26 June 2007 |df= }}</ref> ਵਾਰਨਰ ਬ੍ਰਦਰਜ਼ ਨੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਇਹ ਫ਼ਿਲਮ 12 ਜੁਲਾਈ, 2007 ਨੂੰ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ 11 ਜੁਲਾਈ, ਨੂੰ ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਹ ਪਹਿਲੀ ਹੈਰੀ ਪੌਟਰ ਫ਼ਿਲਮ ਸੀ ਜਿਸਨੂੰ ਆਈਮੈਕਸ 3ਡੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਦਿਸੰਬਰ 2017 ਤੋਂ, ਇਹ ਫ਼ਿਲਮ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪੈਸਾ ਕਮਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 42ਵੇਂ ਨੰਬਰ ਤੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਆਲੋਚਨਾਮਕ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਮਿਲੀ ਹੈ। ਇਸ ਫ਼ਿਲਮ ਨੇ ਪਹਿਲੇ ਪੰਜ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਓਪਨਿੰਗ ਵਿੱਚ 333 ਮਿਲੀਅਨ ਡਾਲਰ ਕਮਾ ਲਏ ਸਨ ਅਤੇ ਕੁੱਲ ਮਿਲਾ ਕੇ 940 ਮਿਲੀਅਨ ਡਾਲਰ ਕਮਾਏ ਹਨ।<ref>{{cite web|url=http://www.boxofficemojo.com/alltime/world/worldwideopenings.htm |title=Worldwide Openings |accessdate=21 December 2015 |publisher=[[Box Office Mojo]]}}</ref><ref>{{cite web|url=http://boxofficemojo.com/yearly/chart/?view2=worldwide&yr=2007&p=.htm |title=2007 Worldwide Grosses |date=6 March 2008 |publisher=Box Office Mojo}}</ref> ਇਸ ਫ਼ਿਲਮ ਨੂੰ 2008 ਵਿੱਚ ਦੋ ਬਾਫ਼ਟਾ ਫ਼ਿਲਮ ਅਵਾਰਡਾਂ ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ==ਕਥਾਨਕ== [[ਔਰਡਰ ਔਫ਼ ਦ ਫ਼ਿਨਿਕਸ (ਹੈਰੀ ਪੌਟਰ)|ਔਰਡਰ ਔਫ਼ ਦ ਫ਼ਿਨਿਕਸ]], ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਗੁਪਤ ਸੰਸਥਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ [[ਐਲਬਸ ਡੰਬਲਡੋਰ]] ਨੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ, [[ਹੈਰੀ ਪੌਟਰ (ਪਾਤਰ)|ਹੈਰੀ ਪੌਟਰ]] ਨੂੰ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜਾਦੂ ਮੰਤਰਾਲਾ [[ਲੌਰਡ ਵੌਲਡੇਮੌਰਟ]] ਦੀ ਵਾਪਸੀ ਤੋਂ ਬੇਖ਼ਬਰ ਹੈ। ਸੰਸਥਾਂ ਦੇ ਮੁਖਿਆਲੇ ਵਿੱਚ ਹੈਰੀ ਦਾ ਕਰੀਬੀ [[ਸੀਰੀਅਸ ਬਲੈਕ]] ਉਸ ਕੋਲ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਵੌਲਡੇਮੌਰਟ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਪਦਾਰਥ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਪਿਛਲੇ ਹਮਲੇ ਵਿੱਚ ਉਸ ਕੋਲ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਸੀ। [[ਹੌਗਵਰਟਜ਼]] ਵਿੱਚ, ਹੈਰੀ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਕਿ ਜਾਦੂ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੇ ਮੁਖੀ ਕੌਰਨੀਲੀਅਸ ਫ਼ਜ ਨੇ ਕਾਲੇ ਜਾਦੂ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਨਵਾਂ ਅਧਿਆਪਕ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਡੋਲੋਰੇਸ ਅੰਬਰਿਜ ਹੈ। ਹੈਰੀ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਇੱਕ ਤਿੱਖਾ ਸਾਹਮਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਹੈਰੀ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਝੂਠ ਬੋਲਣ ਲਈ ਸਜ਼ਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ਜਾਦੂਈ ਕਲਮ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸੰਦੇਸ਼ ਲਿਖੇ। ਇਹ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੈਰੀ ਦੇ ਹੱਥ ਤੇ ਦਾਗ਼ ਪੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਰੌਨ ਅਤੇ ਹਰਮਾਈਨੀ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹੈਰੀ ਦੇ ਇਹ ਦਾਗ਼ ਵਧ ਰਹੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਡੰਬਲਡੋਰ ਕੋਲ ਜਾਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਹੈਰੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਇਹ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਡੰਬਲਡੋਰ ਪਿਛਲੀਆਂ ਗਰਮੀਆਂ ਤੋਂ ਉਸ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੀ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਅੰਬਰਿਜ ਦਾ ਕਾਬੂ ਸਕੂਲ ਉੱਪਰ ਵਧਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਰੌਨ ਅਤੇ ਹਰਮਾਈਨੀ ਹੈਰੀ ਦੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ ਗੁਪਤ ਸੰਸਥਾ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ ਸਕਣ। ਇਸ ਸੰਸਥਾ ਨੂੰ ਉਹ ''ਡੰਬਲਡੋਰ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ''ਕਹਿ ਕੇ ਬੁਲਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਅੰਬਰਿਜ ਸਲਾਈਥੇਰਿਨ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਸਮੂਹ ਦਾ ਪਰਦਾਫ਼ਾਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਦੌਰਾਨ ਹੈਰੀ ਅਤੇ [[ਚੋ ਚੈਂਗ]] ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆਉਣ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਹੈਰੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਆਦਮੀ [[ਆਰਥਰ ਵੀਸਲੀ]] ਉੱਪਰ ਹਮਲਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਵੌਲਡੇਮੌਰਟ ਹੈਰੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਇਸ ਸਬੰਧ ਨਾਲ ਉਸਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਸੈਵਰਸ ਸਨੇਪ ਨੂੰ ਹੈਰੀ ਨੂੰ ਵੌਲਡੇਮੌਰਟ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਦਿਮਾਗ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਦੇ ਪਾਠ ਦੇਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਹੈਰੀ ਅਤੇ ਵੌਲਡੇਮੌਰਟ ਦੇ ਇਹਨਾਂ ਸਬੰਧਾਂ ਕਰਕੇ ਹੈਰੀ ਆਪਣੇ ਦੋਸਤਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਅਲੱਗ ਹੋਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਦੌਰਾਨ ਬੈਲੇਟ੍ਰਿਕਸ ਲੈਸਰਾਂਜ, ਜਿਹੜੀ ਕਿ ਸੀਰੀਅਸ ਬਲੈਕ ਦੀ ਪਾਗਲ ਪ੍ਰਾਣ ਭਕਸ਼ੀ ਚਚੇਰੀ ਭੈਣ ਹੈ, [[ਅਜ਼ਕਾਬਾਨ]] ਤੋਂ ਹੋਰਾਂ 9 ਪ੍ਰਾਣ ਭਕਸ਼ੀਆਂ ਸਮੇਤ ਭੱਜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੌਗਵਰਟਜ਼ ਵਿਖੇ, ਅੰਬਰਿਜ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਾਥੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਡੰਬਲਡੋਰ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਦਾ ਪਤਾ ਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਫਜ ਡੰਬਲਡੋਰ ਨੂੰ ਗਿਰਫ਼ਤਾਰ ਕਰਨ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਪਰ ਉਹ ਭੱਜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਬਰਿਜ ਸਕੂਲ ਦੀ ਨਵੀਂ ਮੁਖੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੈਰੀ ਅਤੇ ਚੋ ਵਿਚਾਲੇ ਦਰਾਰ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਹੈਰੀ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਚੋ ਨੇ ਉਸਦੀ ਸਮੂਹ ਬਾਰੇ ਅੰਬਰਿਜ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਹੈਰੀ ਨੂੰ ਸਨੇਪ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਉਂ ਸਨੇਪ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਨਫ਼ਰਤ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਹੈਰੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦਿਮਾਗ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੋਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੌਲਡੇਮੌਰਟ ਸੀਰੀਅਸ ਨੂੰ ਤਸੀਹੇ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹੈਰੀ, ਰੌਨ ਅਤੇ ਹਰਮਾਈਨੀ ਅੰਬਰਿਜ ਦੀ ਫ਼ਾਇਰਪਲੇਸ ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਚੁਕੰਨਾ ਕਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਸਦੀ ਫ਼ਾਇਰਪਲੇਸ ਹੀ ਹੈ ਜਿਸ ਉੱਪਰ ਨਿਗ੍ਹਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖੀ ਜਾ ਰਹੀ। ਪਰ ਅੰਬਰਿਜ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਰਨ ਦਿੰਦੀ। ਅੰਬਰਿਜ ਹੈਰੀ ਨੂੰ ਤੰਗ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਹਰਮਾਈਨੀ ਅੰਬਰਿਜ ਨੂੰ ਮਨਾਹੀ ਵਾਲੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਡੰਬਲਡੋਰ ਦੇ ''ਗੁਪਤ ਹਥਿਆਰ'' ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਿੱਛੇ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਅਤੇ ਹੈਰੀ ਉਸਨੂੰ ਹੈਗਰਿਡ ਦੇ ਬਹੁਤ ਵਿਸ਼ਾਲ ਭਰਾ ਗਰਾਪ ਕੋਲ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਅੰਬਰਿਜ ਦੇ ਬੇਇੱਜ਼ਤੀ ਅਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਮਗਰੋਂ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਅਗਵਾਹ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਹੈਰੀ, ਹਰਮਾਈਨੀ, ਰੌਨ, ਲੂਨਾ, ਨੈਵਿਲ ਅਤੇ ਗਿੰਨੀ, ਸੀਰੀਅਸ ਬਲੈਕ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਜਾਦੂ ਮੰਤਰਾਲੇ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਛੇ ਜਣੇ ਰਹੱਸਾਂ ਦੇ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਪਿੱਛੇ ਵੌਲਡੇਮੌਰਟ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਉੱਪਰ ਪ੍ਰਾਣ ਭਕਸ਼ੀ ਹਮਲਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਲੂਸੀਅਸ ਮੈਲਫ਼ੌਏ]] ਅਤੇ [[ਬੈਲਾਟ੍ਰਿਕਸ ਲੈਸਰਾਂਜ]] ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਲੂਸੀਅਸ ਹੈਰੀ ਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਸੁਪਨਾ ਵੇਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸੀਰੀਅਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਤਸੀਹੇ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਵੌਲਡੇਮੌਰਟ ਦੀ ਚਾਲ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਪ੍ਰਾਣ ਭਕਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਵੇ। ਹੈਰੀ ਲੂਸੀਅਸ ਨੂੰ ਉਹ ਭਵੁਿੱਖਬਾਣੀ ਦੇਣ ਤੋਂ ਮਨ੍ਹਾਂ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਪਿੱਛੋਂ ਉਹਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਝੜਪ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਣ ਭਕਸ਼ੀ ਹੈਰੀ ਤੋਂ ਬਿਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਬੰਦੀ ਬਣਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹੈਰੀ ਤੋਂ ਮੰਗ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਦੋਸਤਾਂ ਦੀ ਜਾਨ ਬਦਲੇ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੇ ਦੇਵੇ। ਹੈਰੀ ਮਜ਼ਬੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਚਾਨਕ ਸੀਰੀਅਸ ਅਤੇ [[ਰੇਮਸ ਲਿਊਪਿਨ]] ਸਮੂਹ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਟੌਂਕਸ, ਸ਼ੈਕਲਬੋਲਟ ਅਤੇ ਮੈਡ-ਆਈ ਮੂਡੀ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਆ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਪ੍ਰਾਣ ਭਕਸ਼ੀਆਂ ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਲੂਸੀਅਸ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਸੁੱਟ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਸੀਰੀਅਸ ਲੂਸੀਅਸ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਬੈਲੇਟ੍ਰਿਕਸ ਉਸਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪਿੱਛੋਂ ਵੌਲਡੇਮੌਰਟ ਪਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹੈਰੀ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਅਚਾਨਕ ਡੰਬਲਡੋਰ ਫ਼ਲੂ ਨੈਟਵਰਕ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹੈਰੀ ਨੂੰ ਬਚਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਵੋਲਡੇਮੌਰਟ ਅਤੇ ਡੰਬਲਡੋਰ ਦੇ ਵਿਚਾਲੇ ਤਿੱਖੀ ਜੰਗ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਕਾਫ਼ੀ ਤਬਾਹੀ ਮਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬੈਲੇਟ੍ਰਿਕਸ ਉੱਥੋਂ ਭੱਜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਵੌਲਡੇਮੌਰਟ ਹੈਰੀ ਦੇ ਦਿਮਾਗ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਕੇ ਡੰਬਲਡੋਰ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਹੈਰੀ ਦਾ ਆਪਣੇ ਦੋਸਤਾਂ ਅਤੇ ਸੀਰੀਅਸ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਵੋਲਡੇਮੌਰਟ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦਾ ਹੈ। ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੇ ਮੰਤਰੀ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ ਪਰ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੌਲਡੇਮੌਰਟ ਗ਼ਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਇਹ ਮੰਨਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵੌਲਡੇਮੌਰਟ ਵਾਪਿਸ ਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਉਸਦੇ ਅਹੁਦੇ ਤੋਂ ਲਾਹ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਡੰਬਲਡੋਰ ਹੈਰੀ ਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਨੇ ਉਸ ਤੋਂ ਇਸ ਲਈ ਦੂਰੀ ਬਣਾ ਕੇ ਰੱਖੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਕਿ ਵੌਲਡੇਮੌਰਟ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਬੰਧਾਂ ਤੋਂ ਕੋਈ ਫ਼ਾਇਦਾ ਨਾ ਚੁੱਕ ਸਕੇ। ਹੈਰੀ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਦੀ ਸਤਰ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈ; ''ਕੋਈ ਜ਼ਿੰਦਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਪਰ ਦੂਜੇ ਬਚ ਜਾਣਗੇ।'' ==ਪਾਤਰ== {{further|ਹੈਰੀ ਪੌਟਰ ਦੇ ਪਾਤਰਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ}} *[[ਡੇਨੀਅਲ ਰੈੱਡਕਲਿਫ]], [[ਹੈਰੀ ਪੌਟਰ (ਪਾਤਰ)|ਹੈਰੀ ਪੌਟਰ]] *[[ਰੂਪਰਟ ਗਰਿੰਟ]], ਰੌਨ ਵੀਸਲੀ *[[ਐਮਾ ਵਾਟਸਨ]], [[ਹਰਮਾਈਨੀ ਗਰੇਂਜਰ]] *[[ਹੈਲੇਨਾ ਬੌਨਹੈਮ ਕਾਰਟਰ]], [[ਬੈਲਾਟ੍ਰਿਕਸ ਲੈਸਰਾਂਜ]] *[[ਰੌਬੀ ਕੌਲਟਰੇਨ]], [[ਰੂਬੀਅਸ ਹੈਗਰਿਡ]] *[[ਰਾਲਫ ਫ਼ੀਨੇਸ]], [[ਲੌਰਡ ਵੌਲਡੇਮੌਰਟ]] *[[ਮਾਈਕਲ ਗੈਂਬਨ]], [[ਐਲਬਸ ਡੰਬਲਡੋਰ]] *[[ਬ੍ਰੈਂਡਨ ਗਲੀਸਨ]], [[ਅਲੇਸਟਰ ਮੂਡੀ|ਮੈਡ-ਆਈ ਮੂਡੀ]] *[[ਰਿਚਰਡ ਗ੍ਰਿਫ਼ਿਥਸ]], [[ਵਰਨੌਨ ਡਰਸਲੀ]] *[[ਜੇਸਨ ਇਸਾਕਸ]], [[ਲੂਸੀਅਸ ਮੈਲਫ਼ੌਏ]] *[[ਗੈਰੀ ਓਲਡਮੈਨ]], [[ਸੀਰੀਅਸ ਬਲੈਕ]] *[[ਐਲਨ ਰਿਕਮੈਨ]], [[ਸੈਵੇਰਸ ਸਨੇਪ]] *[[ਫ਼ਿਓਨਾ ਸ਼ਾਅ]], [[ਪੇਟੂਨੀਆ ਡਰਸਲੀ]] *[[ਮੈਗੀ ਸਮਿਥ]], [[ਮਿਨਰਵਾ ਮਕਗੋਨਾਗਲ]] *[[ਇਮੈਲਡਾ ਸਟੌਂਟਨ]], [[ਡੋਲੋਰਿਸ ਅੰਬਰਿਜ]]<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/cbbcnews/hi/newsid_4360000/newsid_4365800/4365880.stm |title=Top actress "will play Umbridge" |publisher=BBC |date=21 October 2005 |accessdate=23 October 2006}}</ref> *[[ਡੇਵਿਡ ਥਿਊਲਿਸ]], [[ਰੇਮਸ ਲਿਊਪਨ]] *[[ਐਮਾ ਥੌਂਮਪਸਨ]], ਸਾਈਬਿਲ ਟ੍ਰੇਨਾਵਲੀ *[[ਜੂਲੀ ਵਾਲਟਰਜ਼]], [[ਮੌਲੀ ਵੀਸਲੀ]] ==ਬਾਹਰਲੇ ਲਿੰਕ== {{Wikiquote}} * {{Official website|http://www.warnerbros.com/harry-potter-and-order-phoenix}} * {{IMDb title|0373889|Harry Potter and the Order of the Phoenix}} * {{Amg movie|289458|Harry Potter and the Order of the Phoenix}} * {{mojo title|harrypotter5|Harry Potter and the Order of the Phoenix}} * {{rotten-tomatoes|harry_potter_and_the_order_of_the_phoenix|Harry Potter and the Order of the Phoenix}} ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹੈਰੀ ਪੌਟਰ ਫ਼ਿਲਮ ਲੜੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਾਲਪਨਿਕ ਫ਼ਿਲਮਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਫ਼ਿਲਮਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਟਾਈਗਰ ਲੇਖ ਲਿਖਣ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੌਰਾਨ ਬਣਾਏ ਜਾਂ ਸੁਧਾਰੇ ਗਏ ਲੇਖ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:2007 ਦੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ]] 0al6rn4wg1hi59ggtux6g6anxv4ouez 0 104619 838947 783365 2026-05-08T12:32:07Z Sonia Atwal 49604 838947 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = ਹੈਰੀ ਪੌਟਰ ਐਂਡ ਦ ਡੈਥਲੀ ਹੈਲੋਜ਼ – ਭਾਗ ਪਹਿਲਾ | image = <!--Replace this poster only with a valid reason-->Harry Potter and the Deathly Hallows – Part 1.jpg | alt = A girl and two boys run through a dark forest, pursued by something.<!-- [[WP:ALT]] image description --> | caption = ਫ਼ਿਲਮ ਦਾ ਪੋਸਟਰ | director = [[ਡੇਵਿਡ ਯੇਟਸ]] | producers = {{Plain list| * [[ਡੇਵਿਡ ਹੇਅਮੈਨ]] * [[ਡੇਵਿਡ ਬੈਰਨ (ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ)|ਡੇਵਿਡ ਬੈਰਨ]] * [[ਜੇ. ਕੇ. ਰਾਓਲਿੰਗ]] }} | screenplay = [[ਸਟੀਵ ਕਲੋਵਸ]] | based on = {{Based on|''[[ਹੈਰੀ ਪੌਟਰ ਐਂਡ ਦ ਡੈਥਲੀ ਹੈਲੋਜ਼]]''|ਜੇ. ਕੇ. ਰਾਓਲਿੰਗ}} | starring = {{Plain list| * [[ਡੇਨੀਅਲ ਰੈੱਡਕਲਿਫ]] * [[ਰੂਪਰਟ ਗਰਿੰਟ]] * [[ਐਮਾ ਵਾਟਸਨ]] * [[ਹੈਲੇਨਾ ਬੌਨਹੈਮ ਕਾਰਟਰ]] * [[ਰੌਬੀ ਕੌਲਟਰੇਨ]] * [[ਵਾਰਵਿਕ ਡੇਵਿਸ]] * [[ਰਾਲਫ ਫ਼ੀਨਸ]] * [[ਮਾਈਕਲ ਗੈਂਬਨ]] * [[ਬ੍ਰੈਂਡਨ ਗਲੀਸਨ]] * [[ਰਿਚਰਡ ਗ੍ਰਿਫ਼ਿਥਸ]] * [[ਜੌਨ ਹਰਟ]] * [[ਜੇਸਨ ਇਸਾਕਸ]] * [[ਐਲਨ ਰਿਕਮੈਨ]] * [[ਫ਼ਿਓਨਾ ਸ਼ਾਅ]] * [[ਟਿਮੋਥੀ ਸਪਾਲ]] * [[ਇਮੈਲਡਾ ਸਟੌਂਟਨ]] * [[ਡੇਵਿਡ ਥਿਊਲਿਸ]] * [[ਜੂਲੀ ਵਾਲਟਰਜ਼]] <!-- Per billing block --> }} | music = {{Plainlist| * [[ਐਲੈਕਸੈਂਡਰ ਡੈਸਪਲਾਟ]] * {{small|(''ਹੈਰੀ ਪੌਟਰ'' ਥੀਮ ਨੂੰ ਬਣਾਇਆ [[ਜੌਨ ਵਿਲੀਅਮਜ਼]])}} }}<!-- Only list composers --> | editing = [[ਮਾਰਕ ਡੇ (ਐਡੀਟਰ)|ਮਾਰਕ ਡੇ]] | cinematography = [[ਐਡੂਆਰਡੋ ਸੇਰਾ]] | studio = [[ਹੇਅਡੇਅ ਫ਼ਿਲਮਜ਼]] | distributor = [[ਵਾਰਨਰ ਬ੍ਰਦਰਜ਼]] | released = {{Film date|df=yes|2010|11|11|[[ਓਡੀਅਨ ਲੀਸੈਸਟਰ ਸਕੇਅਰ]]|2010|11|19|ਇੰਗਲੈਂਡ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ}} | runtime = 146 ਮਿੰਟ | country = {{Plain list| * ਇੰਗਲੈਂਡ * ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ <!-- Do not change this; see http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Talk:Harry_Potter_and_the_Order_of_the_Phoenix_%28film%29&oldid=126871681#What_makes_a_film_from_a_certain_country.3F for consensus. --> }} | language = ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ | budget = $250 ਮਿਲੀਅਨ<br />{{small|(Shared with [[Harry Potter and the Deathly Hallows – Part 2|Part 2]])}}<ref>{{cite news| last=Frankel| first=Daniel| title=Get Ready for the Biggest 'Potter' Opening Yet| publisher=[[TheWrap]]| date=17 November 2010| url=http://www.thewrap.com/movies/article/get-ready-biggest-potter-opening-yet-22607| accessdate=21 November 2010| quote=Warner officials say shooting parts 1 and 2 of "Deathly Hallows" (the second part comes out in July) kept cost below the more than $250 million that was spent on 2009's "Half-Blood Prince."| archive-date=18 ਜੁਲਾਈ 2019| archive-url=https://web.archive.org/web/20190718161656/https://www.boxofficemojo.com/movies/?id=harrypotter72.htm| url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news| last=Lang| first=Brent| title='Harry Potter' Looks to Shatter Box Office Record With $150M+ Debut| publisher=[[TheWrap]]| date=14 July 2011| url=http://www.thewrap.com/movies/article/harry-potter-looks-shatter-box-office-record-150m-plus-debut-29122| accessdate=30 November 2012| quote=Parts 1 and 2 of "Deathly Hallows" were filmed at a cost of roughly $250 million, essentially giving Warner Bros. a license to print money off the profits it will bank over the upcoming weekend.| archive-date=31 ਅਕਤੂਬਰ 2019| archive-url=https://web.archive.org/web/20191031163541/https://www.thewrap.com/movies/article/harry-potter-looks-shatter-box-office-record-150m-plus-debut-29122/| url-status=dead}}</ref> | gross = $960.3 ਮਿਲੀਅਨ<ref name="BOM (HP7)" /> }} '''''ਹੈਰੀ ਪੌਟਰ ਐਂਡ ਦ ਡੈਥਲੀ ਹੈਲੋਜ਼ – ਭਾਗ ਪਹਿਲਾ''''' 2010 ਵਿੱਚ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਈ ਇੱਕ [[ਫ਼ੈਂਟੇਸੀ ਫ਼ਿਲਮ]] ਹੈ। ਜਿਸਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ [[ਡੇਵਿਡ ਯੇਟਸ]] ਨੇ ਅਤੇ ਜਿਸਦੀ ਵੰਡ [[ਵਾਰਨਰ ਬ੍ਰਦਰਜ਼]] ਨੇ ਕੀਤੀ ਹੈ।<ref name="BOM (HP7)" /> ਇਹ [[ਜੇ. ਕੇ. ਰਾਓਲਿੰਗ]] ਦੇ ਨਾਵਲ ''[[ਹੈਰੀ ਪੌਟਰ ਐਂਡ ਦ ਡੈਥਲੀ ਹੈਲੋਜ਼]]'' ਉੱਪਰ ਬਣੀਆਂ ਦੋ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਭਾਗ ਹੈ ਅਤੇ ਦੋਵਾਂ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਕਿਰਦਾਰ ਹਨ। ਇਹ [[ਹੈਰੀ ਪੌਟਰ (ਫ਼ਿਲਮ ਲੜੀ)|''ਹੈਰੀ ਪੌਟਰ'' ਫ਼ਿਲਮ ਲੜੀ]] ਦਾ ਸੱਤਵਾਂ ਭਾਗ ਹੈ।<ref>{{cite press release |url=http://www.businesswire.com/portal/site/google/?ndmViewId=news_view&newsId=20080313005332&newsLang=en |title= Warner Bros. Plans Two-Part Film Adaptation of "Harry Potter and the Deathly Hallows" to Be Directed by David Yates |publisher=[[Warner Bros. Pictures]] |date=13 March 2008 |accessdate=6 September 2012 |quote=...expand the screen adaptation of Harry Potter and the Deathly Hallows and release the film in two parts.}}</ref> ਇਸ ਫ਼ਿਲਮ ਨੂੰ [[ਸਟੀਵ ਕਲੋਵਸ]] ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਨਿਰਮਾਣ [[ਡੇਵਿਡ ਹੇਅਮੈਨ]], [[ਡੇਵਿਡ ਬੈਰਨ (ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ)|ਡੇਵਿਡ ਬੈਰਨ]] ਅਤੇ ਰਾਓਲਿੰਗ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਫ਼ਿਲਮ ਵਿੱਚ ਹੈਰੀ ਪੌਟਰ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ [[ਡੇਨੀਅਲ ਰੈੱਡਕਲਿਫ]] ਦੁਆਰਾ ਨਿਭਾਈ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਗੂੜ੍ਹੇ ਦੋਸਤਾਂ [[ਰੌਨ ਵੀਸਲੀ]] ਅਤੇ [[ਹਰਮਾਈਨੀ ਗਰੇਂਜਰ]] ਦਾ ਰੋਲ ਕ੍ਰਮਵਾਰ [[ਰੂਪਰਟ ਗਰਿੰਟ]] ਅਤੇ [[ਐਮਾ ਵਾਟਸਨ]] ਨੇ ਨਿਭਾਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਫ਼ਿਲਮ ''[[ਹੈਰੀ ਪੌਟਰ ਐਂਡ ਦ ਹਾਫ਼ ਬਲੱਡ ਪਰਿੰਸ (ਫ਼ਿਲਮ)|ਹੈਰੀ ਪੌਟਰ ਐਂਡ ਦ ਹਾਫ਼ ਬਲੱਡ ਪਰਿੰਸ]]'' ਦਾ ਅਗਲਾ ਭਾਗ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਅਗਲਾ ਅਤੇ ਫ਼ਿਲਮ ਲੜੀ ਦਾ ਆਖ਼ਰੀ ਭਾਗ ''[[ਹੈਰੀ ਪੌਟਰ ਐਂਡ ਦ ਡੈਥਲੀ ਹੈਲੋਜ਼ - ਭਾਗ ਦੂਜਾ]]'' ਹੈ। ਇਸ ਫ਼ਿਲਮ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ [[ਹੈਰੀ ਪੌਟਰ (ਪਾਤਰ)|ਹੈਰੀ ਪੌਟਰ]] ਨੂੰ ''ਡੰਬਲਡੋਰ'' ਦੁਆਰਾ [[ਲੌਰਡ ਵੌਲਡੇਮੌਰਟ]] ਦੇ [[ਹੂਕਰਕਸ]] ਲੱਭਣ ਅਤੇ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਲਈ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਜਿਹਨਾਂ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਕਰਕੇ ਵੌਲਡੇਮੌਰਟ ਅਮਰ ਹੈ। ਇਸ ਫ਼ਿਲਮ ਦੀ ਸ਼ੂਟਿੰਗ 19 ਫ਼ਰਵਰੀ, 2009 ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ 12 ਜੂਨ, 2010 ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਹੋਈ ਸੀ।<ref>{{cite web|first=Alison|last=Schwartz|url=http://www.people.com/people/article/0,,20393867,00.html|title=Daniel Radcliffe Calls Wrapping Up Harry Potter Devastating|work=[[People (magazine)|People]]|date=14 June 2010|accessdate=9 February 2011|archive-date=8 ਫ਼ਰਵਰੀ 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110208021622/http://www.people.com/people/article/0%2C%2C20393867%2C00.html|dead-url=yes}}</ref> ਇਹ ਭਾਗ ਵਿਸ਼ਵਭਰ ਵਿੱਚ 2ਡੀ ਸਿਨੇਮਿਆਂ ਅਤੇ [[ਆਈਮੈਕਸ]] ਫ਼ਾਰਮੈਟਾਂ ਵਿੱਚ 19 ਨਵੰਬਰ, 2010 ਨੂੰ ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="comingsoon1">{{cite news|url=http://www.comingsoon.net/news/movienews.php?id=44442|title=Release Date Set for Harry Potter 7: Part I|publisher=[[ComingSoon.net|Coming Soon]]|accessdate=24 May 2008|date=25 April 2008|archive-date=18 ਮਈ 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080518110305/http://www.comingsoon.net/news/movienews.php?id=44442|dead-url=yes}} {{Cite web |url=http://www.comingsoon.net/news/movienews.php?id=44442 |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=22 ਮਾਰਚ 2018 |archive-date=18 ਮਈ 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080518110305/http://www.comingsoon.net/news/movienews.php?id=44442 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.ifco.ie/ifco/ifcoweb.nsf/lookupupcomingreleases/D38E3C466BBA63FE802577C9004394F4?OpenDocument&OpenUp=True&type=graphic |title=IFCO: Irish Film Classification Office – Reviews of Harry Potter and the Deathly Hallows: Part 1 |publisher=Ifco.ie |accessdate=6 December 2010 |archive-date=11 ਜੂਨ 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150611004117/http://www.ifco.ie/ifco/ifcoweb.nsf/lookupupcomingreleases/D38E3C466BBA63FE802577C9004394F4?OpenDocument&OpenUp=True&type=graphic |dead-url=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150611004117/http://www.ifco.ie/ifco/ifcoweb.nsf/lookupupcomingreleases/D38E3C466BBA63FE802577C9004394F4?OpenDocument&OpenUp=True&type=graphic |date=11 ਜੂਨ 2015 }}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.comingsoon.net/news/movienews.php?id=53203 |title=WB Sets Lots of New Release Dates! |publisher=Comingsoon.net |accessdate=25 February 2009 |date=25 February 2009 |archive-date=26 ਫ਼ਰਵਰੀ 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090226203921/http://www.comingsoon.net/news/movienews.php?id=53203 |dead-url=yes }} {{Cite web |url=http://www.comingsoon.net/news/movienews.php?id=53203 |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2018-03-22 |archive-date=2009-02-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090226203921/http://www.comingsoon.net/news/movienews.php?id=53203 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|first=Josh|last=Tyler|url=http://www.cinemablend.com/new/Harry-Potter-And-The-Deathly-Hallows-Will-Not-Be-In-3D-As-Planned-21082.html|title=Part 1 Not in 3D|publisher=Cinema Blend|date=8 October 2010|accessdate=12 November 2010|archive-date=4 ਮਾਰਚ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304112431/http://www.cinemablend.com/new/Harry-Potter-And-The-Deathly-Hallows-Will-Not-Be-In-3D-As-Planned-21082.html|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304112431/http://www.cinemablend.com/new/Harry-Potter-And-The-Deathly-Hallows-Will-Not-Be-In-3D-As-Planned-21082.html |date=4 ਮਾਰਚ 2016 }}</ref> ਵਿਸ਼ਵਭਰ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਹਫ਼ਤੇ ਵਿੱਚ, ਪਹਿਲੇ ਭਾਗ ਨੇ 330 ਮਿਲੀਅਨ ਡਾਲਰਾਂ ਦੀ ਕਮਾਈ ਕਰ ਲਈ ਸੀ, ਜਿਹੜੀ ਇਸ ਲੜੀ ਦੀ ਪਹਿਲੇ ਹਫ਼ਤੇ ਵਿੱਚ ਤੀਜੀ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕਮਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਫ਼ਿਲਮ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਅੱਜ ਤੱਕ ਬਣੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅੱਠਵੀਂ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕਮਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਫ਼ਿਲਮ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਸਨੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ 960 ਮਿਲੀਅਨ ਡਾਲਰਾਂ ਦੀ ਕਮਾਈ ਕੀਤੀ ਹੈ।<ref>{{cite web|url=http://www.boxofficemojo.com/alltime/world/worldwideopenings.htm |title=Worldwide Openings|publisher=[[Box Office Mojo]]|accessdate=19 May 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://boxofficemojo.com/yearly/chart/?view2=worldwide&yr=2010&p=.htm|title=2010 Worldwide Grosse|publisher=Box Office Mojo|accessdate=9 February 2011}}</ref> ਅਕਾਦਮੀ ਅਵਾਰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਫ਼ਿਲਮ ਨੂੰ ਦੋ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀਆਂ ਮਿਲੀਆਂ ਸਨ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ''ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਆਰਟ ਡਾਇਰੈਕਸ਼ਨ'' ਅਤੇ ''ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਵਿਜ਼ੂਅਲ ਇਫ਼ੈਕਟ'' ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ==ਕਥਾਨਕ== ਜਾਦੂ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੀ ਮੰਤਰੀ ''ਰੂਫ਼ਸ ਸਕ੍ਰਮਗਿਓਰ'' ਨੇ ਜਾਦੂ ਮੀਡੀਆ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜਾਦੂ ਮੰਤਰਾਲਾ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਣਿਆ ਰਹੇਗਾ ਭਾਵੇਂ [[ਲੌਰਡ ਵੌਲਡੇਮੌਰਟ]] ਜਿੰਨੀ ਮਰਜ਼ੀ ਤਾਕਤ ਹਾਸਿਲ ਕਰ ਲਵੇ। [[ਪ੍ਰਾਣ ਭਕਸ਼ੀ|ਪ੍ਰਾਣ ਭਕਸ਼ੀਆਂ]] ਨੂੰ ''ਡੰਬਲਡੋਰ'' ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਫ਼ਾਇਦਾ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਮਗਲੂਆਂ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮੰਤਰਾਲੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਘੁਸਪੈਠ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਹੈਰੀ, ਰੌਨ ਅਤੇ ਹਰਮਾਈਨੀ ਡੰਬਲਡੋਰ ਦੁਆਰਾ ਹੈਰੀ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਮਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ [[ਹੂਕਰਕਸ|ਹੂਕਰਕਸਾਂ]] ਨੂੰ ਲੱਭ ਕੇ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਦੌਰਾਨ [[ਸੈਵਰਸ ਸਨੇਪ]] ਲੌਰਡ ਵੌਲਡੇਮੌਰਟ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਭਕਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਖ਼ਬਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਕਿ ਹੈਰੀ ਇਹ ਪ੍ਰਾਇਵੇਟ ਡਰਾਇਵ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਵੌਲਡੇਮੌਰਟ [[ਲੂਸ਼ੀਅਸ ਮੈਲਫ਼ੌਏ]] ਦੀ ਛੜੀ ਮੰਗਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਦੀ ਆਪਣੀ ਜਾਦੂਈ ਛੜੀ ਹੈਰੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਾਰ ਸਕਦੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਇੱਕੋ ਹੀ ਪਦਾਰਥ ਦੀਆਂ ਬਣੀਆਂ ਹਨ। ''ਔਰਡਰ ਔਫ਼ ਦ ਫ਼ੀਨਿਕਸ ਸੰਗਠਨ'' ਇਕੱਠਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹੈਰੀ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਲੁਕੋਣ ਲਈ ਇੱਕ ਕਾੜ੍ਹਾ ਪਿਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਪਿੱਛੋਂ ਆਪਣੀ ਉਡਾਣ ਦੌਰਾਨ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ [[ਪ੍ਰਾਣ ਭਕਸ਼ੀ]] ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ''ਮੈਡ-ਆਈ ਮੂਡੀ'' ਅਤੇ ''ਹੈਡਵਿਗ'' ਮਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ''ਜੌਰਜ ਵੀਸਲੀ'' ਅਤੇ [[ਰੂਬੀਅਸ ਹੈਗਰਿਡ|ਹੈਗਰਿਡ]] ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਥਾਂ ਉੱਪਰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਖ਼ਿਆਲ ਵਿੱਚ ਹੈਰੀ ਨੂੰ ਛੜੀਆਂ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ''ਓਲੀਵੈਂਡਰ'' ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਵੌਲਡੇਮੌਰਟ ਤਸੀਹੇ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਕੁਝ ਪੁੱਛ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅਗਲੇ ਦਿਨ ''ਸਕ੍ਰਿਮਗਿਓਰ'' ਉਹਨਾਂ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਨੂੰ [[ਐਲਬਸ ਡੰਬਲਡੋਰ]] ਦੁਆਰਾ ਵਸੀਅਤ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਤਿੰਨ ਤੋਹਫ਼ੇ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਰੌਨ ਨੂੰ ਡੰਬਲਡੋਰ ਆਪਣਾ ''ਡੀਇਲਿਊਮੀਨੇਟਰ'' (ਬੱਤੀਆਂ ਬੁਝਾਉਣ ਵਾਲ ਯੰਤਰ), ਹਰਮਾਈਨੀ ਨੂੰ ''ਦ ਟੇਲਜ਼ ਔਫ਼ ਬੀਡਲ ਦ ਬਾਰਡ'' ਕਿਤਾਬ ਦੀ ਕਾਪੀ ਅਤੇ ਹੈਰੀ ਨੂੰ ਕੁਈਟਿਚ ਮੈਚ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਫ਼ੜੀ ਗਈ ਗੇਂਦ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਕ੍ਰਿਮਗਿਓਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹੈਰੀ ਨੂੰ ਗਰੁੜਦੁਆਰ ਦੀ ਤਲਵਾਰ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਮੰਤਰੀ ਹੈਰੀ ਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤਲਵਾਰ ਡੰਬਲਡੋਰ ਦੀ ਵਸੀਅਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਹੁਣ ਗੁਆਚੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਣ ਭਕਸ਼ੀ ਸਕ੍ਰਿਮਗਿਓਰ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਬਦਲ ਵੱਜੋਂ ਪਾਇਸ ਥਿਕਨੈਸੇ ਨੂੰ ਮੰਤਰੀ ਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਮੰਤਰਾਲਾਂ ਮਗਲੂ ਜਾਦੂਗਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨਾ ਅਤੇ ਕੈਦ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ''ਬਿਲ ਵੀਸਲੀ'' ਅਤੇ ''ਫ਼ਲੇਅਰ ਡੈਲਾਕੌਰ'' ਦੇ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ''ਹੈਰੀ ਪੌਟਰ'' ਅਤੇ ''ਗਿੰਨੀ ਵੀਸਲੀ'' ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਚੁੰਮਦੇ ਹਨ ਜਦਕਿ ਜੌਰਜ ਉੱਥੇ ਆ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਬਿਲ ਅਤੇ ਫ਼ਲੇਅਰ ਦੇ ਵਿਆਹ ਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਭਕਸ਼ੀ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ''ਕਿੰਗਜ਼ਲੀ ਸ਼ੈਕਲਬੌਲਟ'' ਦਾ ਪਿਤਰ-ਦੇਵ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਹਮਲੇ ਦੀ ਚਿਤਾਵਨੀ ਦੇ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਬਹੁਤੇ ਲੋਕ ਉੱਥੋਂ ਭੱਜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੈਰੀ, ਰੌਨ ਅਤੇ ਹਰਮਾਈਨੀ ਗਾਇਬ ਹੋ ਕੇ [[ਲੰਡਨ]] ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਉੱਪਰ ਪ੍ਰਾਣ ਭਕਸ਼ੀ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਤਿੰਨਾਂ ਨੂੰ ''12 ਗ੍ਰਿਮੌਲਡ ਪਲੇਸ'' ਵਿਖੇ ਸ਼ਰਨ ਲੈਣੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਾਅਲੀ ਹੂਕਰਕਸ ਲੌਕੇਟ [[ਸੀਰੀਅਸ ਬਲੈਕ]] ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਦਾ ਹੈ। ਕਰੀਚਰ ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਉਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਇੱਕ ਐਲਫ਼ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ''ਮੰਡਗਸ ਫ਼ਲੈਚਰ'' ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਆਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਚੁਰਾ ਲਈਆਂ ਸਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਸਲੀ ਲੌਕੇਟ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸੀ। ਕਰੀਚਰ ਅਤੇ ਡੌਬੀ, ਫ਼ਲੈਚਰ ਨੂੰ ਬੰਦੀ ਬਣਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਹੜਾ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸਲੀ ਲੌਕੇਟ [[ਡੋਲੋਰਿਸ ਅੰਬਰਿਜ]] ਕੋਲ ਹੈ। ਕਾੜ੍ਹਾ ਪੀ ਕੇ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਕੋਈ ਵੀ ਰੂਪ ਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਤਿੰਨੇ ਮੰਤਰਾਲੇ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਲੌਕੇਟ ਨੂੂੰ ਅੰਬਰਿਜ ਦੇ ਗਲ ਵਿੱਚ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਕੇ ਉਹ ਲੌਕੇਟ ਉਸ ਤੋਂ ਖੋਹ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉੱਥੋਂ ਭੱਜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਰੌਨ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੋਕਰਕਸ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਅਸਫ਼ਲ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਤਿੰਨੇ ਉਸ ਲੌਕਟ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਨਾਲ ਕਿ ਉਸਦਾ ਅਸਰ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਉੱਪਰ ਨਾ ਪਵੇ। ਹੈਰੀ ਇੱਕ ਖ਼ਿਆਲ ਵਿੱਚ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵੌਲਡੇਮੌਰਟ ਛੜੀਆਂ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ''ਗ੍ਰੇਗੋਰੋਵਿਚ'' ਦੀ ਪੁੱਛ-ਗਿੱਛ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਛੋਟੇ ਬੱਚੇ ਨੇ ਐਲਡਰ ਛੜੀ ਉਸਦੀ ਦੁਕਾਨ ਤੋਂ ਚੁਰਾ ਲਈ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਰੌਨ ਨੇ ਉਹ ਲੌਕੇਟ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਹ ਨਕਾਰਾਤਨਕ ਜਜ਼ਬਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਘਿਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹੈਰੀ ਅਤੇ ਹਰਮਾਈਨੀ ਨਾਲ ਲੜ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਥੋਂ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਰਮਾਈਨੀ ਸਿੱਟਾ ਕੱਢਦੀ ਹੈ ਕਿ ਗਰੁੜਦੁਆਰ ਦੀ ਤਲਵਾਰ ਹੂਕਰਕਸਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਹੈਰੀ ਨਾਲ ''ਗੌਡਰਿਕ ਹੌਲੋ'' ਜਾਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਹੈਰੀ ਦੇ ਮਾਂ-ਪਿਓ ਦੀਆਂ ਕਬਰਾਂ ਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਕਿ ਉਹ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ''ਬਥਿਲਡਾ ਬੈਗਸ਼ੌਟ'' ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਕੋਲ ਉਹ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗਰੁੜਦੁਆਰ ਦੀ ਤਲਵਾਰ ਹੈ। ਬਥਿਲਡਾ ਹੈਰੀ ਅਤੇ ਹਰਮਾਈਨੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਘਰ ਅੰਦਰ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਣ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਗਰੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ''ਨਗੀਨੀ'' ਹੈ, ਜਿਹੜੀ ਕਿ ਵੌਲਡੇਮੌਰਟ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅੰਦਰ ਹੈ। ਹਰਮਾਈਨੀ ਅਤੇ ਹੈਰੀ ਉੱਥੋਂ ਭੱਜ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ ਪਰ ਹਰਮਾਈਨੀ ਨਗੀਨੀ ਨਾਲ ਲੜਦੇ ਵੇਲੇ ਹੈਰੀ ਦੀ ਛੜੀ ਤੋੜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਹਰਮਾਈਨੀ ਉਸ ਪਿੱਛੋਂ ਹੈਰੀ ਦੇ ਖ਼ਿਆਲ ਵਿੱਚ ਆਏ ਰਹੱਸਮਈ ਚੋਰ ਨੂੰ ਪਛਾਣਦੀ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਕਿ ''ਗੈਲੈਰਟ ਗਰਿੰਡਰਵਾਲਡ'' ਹੈ। ਉਸੇ ਸ਼ਾਮ ਹੈਰੀ ਹਿਰਨੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਿਤਰਦੇਵ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਜੰਮੀ ਹੋਈ ਝੀਲ ਕੋਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਰੁੜਦਵਾਰ ਦੀ ਤਲਵਾਰ ਉਸੇ ਝੀਲ ਵਿੱਚ ਬਰਫ਼ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਪਈ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਹੈਰੀ ਝੀਲ ਦੀ ਬਰਫ਼ ਨੂੰ ਤੋੜ ਕੇ ਉਸ ਅੰਦਰ ਛਾਲ ਮਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਲੌਕੇਟ ਉਸਨੂੰ ਜਕੜਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਇੱਕਦਮ ਰੌਨ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਬਚਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪਿੱਛੋਂ ਹੈਰੀ ਲੌਕਟ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰੌਨ ਉਸਨੂੰ ਤਲਵਾਰ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਉਸ ਲੌਕੇਟ ਨੁਮਾ ਹੂਕਰਕਸ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਹਰਮਾਈਨੀ ਅਤੇ ਰੌਨ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਸ ਪਿੱਛੋਂ ਉਹ ਤਿੰਨੇ ਜ਼ੀਨੋਫ਼ਿਲਿਅਸ ਲਵਗੁਡ ਕੋਲ ਜਾਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤਾਂਕਿ ਉਹ ਹਰਮਾਈਨੀ ਨੂੰ ਡੰਬਲਡੋਰ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤੀ ਹੋਈ ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਉੱਪਰ ਬਣੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਦਾ ਰਹੱਸ ਜਾਣ ਸਕਣ। ਲਵਗੁਡ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਤਾਬ ਉੱਪਰ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਚਿੰਨ੍ਹ ''ਡੈਥਲੀ ਹੈਲੋਜ਼ (ਮੌਤ ਦੇ ਤੋਹਫ਼ੇ)'' ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ, ਜਿਹੜੇ ਕਿ ਤਿੰਨ ਜਾਦੂਈ ਪਦਾਰਥ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਨੂੰ ਹਾਸਲ ਕਰਕੇ ਕੋਈ ਵੀ ਜਾਦੂਗਰ ਮੌਤ ਉੱਪਰ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਹਰਮਾਈਨੀ ਤੋਹਫ਼ਿਆਂ ਬਾਰੇ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਕਹਾਣੀ ਪੜ੍ਹਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਪਿੱਛੋਂ ਉਹ ਤਿੰਨੋਂ ਉੱਥੋਂ ਨਿਕਲਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਲਵਗੁਡ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲੂਨਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣ ਭਕਸ਼ੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਅਗਵਾਹ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੈਰੀ, ਰੌਨ ਅਤੇ ਹਰਮਾਈਨੀ ਉੱਥੋਂ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਲਵਗੁਡ ਦੇ ਘਰ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਜਾੜ ਅਣਜਾਣ ਥਾਂ ਤੇ ਵਾਪਸ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਤਿੰਨੋਂ ਇੱਕ ਕੈਂਪ ਲਾ ਲੈਂਦੈ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਕਿ ਲੁਟੇਰੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਲੱਭ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਹਰਮਾਈਨੀ ਹੈਰੀ ਦੀ ਪਛਾਣ ਲੁਕੋਣ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਸਰਾਪ ਦੇ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਲੁਟੇਰੇ ਉਹਨਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ''ਮੈਲਫ਼ੌਏ ਮੇਨਰ'' ਕੋਲ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। [[ਬੈਲੇਟ੍ਰਿਕਸ ਲੈਸਰਾਂਜ]] ਹੈਰੀ ਅਤੇ ਰੌਨ ਨੂੰ [[ਲੂਨਾ ਲਵਗੁਡ|ਲੂਨਾ]] ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਓਲੀਵੈਂਡਰ, ਅਤੇ ਗ੍ਰਿਫੂਕ ਜਿਹੜਾ ਇੱਕ ਗੌਬਲਿਨ ਹੈ, ਵੀ ਕੈਦ ਹਨ। ਉਸ ਪਿੱਛੋਂ ਬੈਲੇਟ੍ਰਿਕਸ ਹਰਮਾਈਨੀ ਤੋਂ ਪੁੱਛਗਿੱਛ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਗਰੁੜਦਵਾਰ ਦੀ ਤਲਵਾਰ ਨੂੰ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੱਭਿਆ। ਹੈਰੀ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਟੁੱਟੇ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਿੱਚੋਂ ਮਦਦ ਦੀ ਪੁਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕਦਮ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਡੌਬੀ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੈਰੀ ਅਤੇ ਰੌਨ, ਹਰਮਾਈਨੀ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਭੱਜਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਪਿੱਛੋਂ ਇੱਕ ਲੜਾਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਡੌਬੀ ਬੈਲੇਟ੍ਰਿਕਸ ਦੇ ਉੱਪਰ ਇੱਕ ਫ਼ਾਨੂਸ ਸੁੱਟਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਸਨੂੰ ਹਰਮਾਈਨੀ ਨੂੰ ਛੱਡਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਡੌਬੀ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ ਉੱਥੋਂ ਗਾਇਬ ਹੋਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਬੈਲੇਟ੍ਰਿਕਸ ਆਪਣਾ ਚਾਕੂ ਉਹਨਾਂ ਵੱਲ ਸੁੱਟਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਉੱਥੋਂ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਇੱਕ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਬੈਲੇਟ੍ਰਿਕਸ ਦਾ ਸੁੱਟਿਆ ਚਾਕੂ ਡੌਬੀ ਦੇ ਵੱਜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੈਰੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕਿਸੇ ਜਾਦੂ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਡੌਬੀ ਨੂੰ ਦਫ਼ਨਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਰੌਨ ਅਤੇ ਹਰਮਾਈਨੀ ਇਹ ਕਰਨ ਲਈ ਸਹਿਮਤ ਹਨ। ਆਖ਼ਰੀ ਸੀਨ ਵਿੱਚ, ਵੌਲਡੇਮੌਰਟ ਡੰਬਲਡੋਰ ਦੀ ਕਬਰ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਐਲਡਰ ਛੜੀ ਨੂੰ ਉਸ ਕੋਲੋਂ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ==ਪਾਤਰ== * [[ਡੇਨੀਅਲ ਰੈੱਡਕਲਿਫ]], [[ਹੈਰੀ ਪੌਟਰ (ਪਾਤਰ)|ਹੈਰੀ ਪੌਟਰ]] * [[ਰੂਪਰਟ ਗਰਿੰਟ]], [[ਰੌਨ ਵੀਸਲੀ]] * [[ਐਮਾ ਵਾਟਸਨ]], [[ਹਰਮਾਈਨੀ ਗਰੇਂਜਰ]] * [[ਹੈਲੇਨਾ ਬੌਨਹੈਮ ਕਾਰਟਰ]], [[ਬੈਲੇਟ੍ਰਿਕਸ ਲੈਸਰਾਂਜ]], ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਣ ਭਕਸ਼ੀ ਜਿਹੜੀ [[ਸੀਰੀਅਸ ਬਲੈਕ]] ਦੀ ਚਚੇਰੀ ਭੈਣ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਕਾਤਲ ਹੈ। * [[ਰੌਬੀ ਕੌਲਟਰੇਨ]], [[ਰੂਬੀਅਸ ਹੈਗਰਿਡ]], ਹੌਗਵਰਟਜ਼ ਦਾ ਗੇਟਕੀਪਰ ਅਤੇ ਹੈਰੀ ਦਾ ਦੋਸਤ। * [[ਵਾਰਵਿਕ ਡੇਵਿਸ]], ''ਗ੍ਰਿਫੂਕ'', ਇੱਕ [[ਗੌਬਲਿਨ (ਹੈਰੀ ਪੌਟਰ)|ਗੌਬਲਿਨ]]। * [[ਟੌਮ ਫ਼ੈਲਟਨ]], [[ਡ੍ਰੇਕੋ ਮੈਲਫ਼ੌਏ]] * [[ਰਾਲਫ ਫ਼ੀਨਸ]], [[ਲੌਰਡ ਵੌਲਡੇਮੌਰਟ]], ਇੱਕ ਸ਼ੈਤਾਨ, ਤਾਕਤ ਦਾ ਭੁੱਖਾ ਜਾਦੂਗਰ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਭਕਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਮੁਖੀ। * [[ਮਾਈਕਲ ਗੈਂਬਨ]], [[ਐਲਬਸ ਡੰਬਲਡੋਰ]], ਹੌਗਵਰਟਜ਼ ਦਾ ਹੈਡ-ਮਾਸਟਰ ਜਿਸਨੂੰ ਸੈਵੇਰਸ ਸਨੇਪ ਦੁਆਰਾ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। * [[ਬ੍ਰੈਂਡਨ ਗਲੀਸਨ]], [[ਮੈਡ ਆਈ ਮੂਡੀ]], ਔਰਡਰ ਔਫ਼ ਦ ਫ਼ੀਨਿਕਸ ਦਾ ਮੈਂਬਰ। * [[ਰਿਚਰਡ ਗ੍ਰਿਫ਼ਿਥਸ]], ''ਵਰਨੌਨ ਡਰਸਲੀ'', ਹੈਰੀ ਦਾ ਮਗਲੂ ਚਾਚਾ। * ਜੌਨ ਹਰਟ, ''ਓਲੀਵੈਂਡਰ'' * ਰ੍ਹਈਨਸ ਇਲਫ਼ਾਂਸ, ''ਜ਼ੀਨੋਫ਼ਿਲਿਅਸ ਲਵਗੁਡ'', [[ਲੂਨਾ ਲਵਗੁਡ]] ਦਾ ਪਿਤਾ। * ਜੇਸਨ ਇਸਾਕਸ, [[ਲੂਸ਼ੀਅਸ ਮੈਲਫੌਏ]], ਡ੍ਰੇਕੋ ਮੈਲਫ਼ੌਏ ਦਾ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਣ ਭਕਸ਼ੀ। * [[ਬਿਲ ਨਾਈ]], ''ਰੂਫ਼ਸ ਸਕ੍ਰਿਮਗਿਓਰ'' * [[ਐਲਨ ਰਿਕਮੈਨ]], [[ਸੈਵੇਰਸ ਸਨੇਪ]], ਪ੍ਰਾਣ ਭਕਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਹੌਗਵਰਟਜ਼ ਦੇ ਹੈਡਮਾਸਟਰ ਦਾ ਦੋਹਰਾ ਏਜੰਟ। * [[ਫ਼ਿਓਨਾ ਸ਼ਾਅ]], ਪਿਟੂਨੀਆ ਡਰਸਲੀ, ਹੈਰੀ ਦੀ ਮਗਲੂ ਚਾਚੀ। * ਟਿਮੋਥੀ ਸਪਾਲ, ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਣ ਭਕਸ਼ੀ, ਜਿਸਨੇ ਹੈਰੀ ਦੇ ਮਾਂ-ਪਿਓ ਨੂੰ ਵੌਲਡੇਮੌਰਟ ਲਈ ਧੋਖਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। * [[ਇਮੈਲਡਾ ਸਟੌਂਟਨ]], [[ਡੋਲੋਰਿਸ ਅੰਬਰਿਜ]]। * ਡੇਵਿਡ ਥਿਓਲਿਸ, ਰੇਮਸ ਲਿਊਪਿਨ। * [[ਜੂਲੀ ਵਾਲਟਰਜ਼]], ''ਮੌਲੀ ਵੀਸਲੀ''। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} ==ਬਾਹਰਲੇ ਲਿੰਕ== {{Commons category|Harry Potter and the Deathly Hallows (film)}} {{Wikiquote|Harry Potter and the Deathly Hallows – Part 1}} * {{Official website|http://harrypotter.warnerbros.com/harrypotterandthedeathlyhallows}} * {{IMDb title|0926084|Harry Potter and the Deathly Hallows – Part 1}} * {{Amg movie|393092|Harry Potter and the Deathly Hallows – Part 1}} * {{Rotten-tomatoes|harry_potter_and_the_deathly_hallows_part_1|title=Harry Potter and the Deathly Hallows – Part 1}} * {{Mojo title|harrypotter7|Harry Potter and the Deathly Hallows – Part 1}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:2010 ਦੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਫ਼ਿਲਮਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹੈਰੀ ਪੌਟਰ ਫ਼ਿਲਮ ਲੜੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਾਲਪਨਿਕ ਫ਼ਿਲਮਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਟਾਈਗਰ ਲੇਖ ਲਿਖਣ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੌਰਾਨ ਬਣਾਏ ਜਾਂ ਸੁਧਾਰੇ ਗਏ ਲੇਖ]] 03q3zh9fjo2wunvuevxq0dg2627qwhs 0 104872 838945 626588 2026-05-08T12:21:20Z Sonia Atwal 49604 838945 wikitext text/x-wiki {{italic title}} {{Infobox book | name = ਹੈਰੀ ਪੌਟਰ ਐਂਡ ਦ ਹਾਫ਼ ਬਲੱਡ ਪ੍ਰਿੰਸ | image = Harry Potter and the Half-Blood Prince.jpg | caption = ਪਹਿਲੇ ਐਡੀਸ਼ਨ ਦਾ ਕਵਰ | author = [[ਜੇ. ਕੇ. ਰਾਓਲਿੰਗ]] | country = ਇੰਗਲੈਂਡ | language = ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ | illustrator = ਜੇਸਨ ਕੌਕਰੋਫ਼ਟ (ਇੰਗਲੈਂਡ)<br />[[ਮੇਰੀ ਗਰੈਂਡਪ੍ਰੀ]] (ਅਮਰੀਕਾ) | series = ''[[ਹੈਰੀ ਪੌਟਰ]]'' | release_number = ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਛੇਵਾਂ | genre = [[ਫ਼ੈਂਟੇਸੀ ਨਾਵਲ|ਫ਼ੈਂਟੇਸੀ]] | publisher = {{ubl |[[ਬਲੂਮਸਬਰੀ ਪਬਲਿਸ਼ਿੰਗ|ਬਲੂਮਸਬਰੀ]] (ਇੰਗਲੈਂਡ) (ਕੈਨੇਡਾ 2010 ਤੋਂ ਹੁਣ ਤੱਕ) |[[ਆਰਥਰ ਏ. ਲੈਵਿਨ ਬੂਕਸ|ਆਰਥਰ ਏ. ਲੈਵਿਨ]]/<br>[[ਸਕੋਲਾਸਟਿਕ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ|ਸਕੋਲਾਸਟਿਕ]] (ਅਮਰੀਕਾ) |[[ਰੇਨਕੋਸਟ ਬੂਕਸ|ਰੇਨਕੋਸਟ]] (ਕੈਨੇਡਾ 1998–2010) }} | pub_date = 16 ਜੁਲਾਈ 2005 | pages = 607 (ਮੂਲ ਇੰਗਲੈਂਡ ਐਡੀਸ਼ਨ)<br />542 (2014 ਇੰਗਲੈਂਡ ਐਡੀਸ਼ਨ)<br />652 (ਅਮਰੀਕੀ ਐਡੀਸ਼ਨ) | dewey = 823.914 | isbn = 0-7475-8108-8 | preceded_by = [[ਹੈਰੀ ਪੌਟਰ ਐਂਡ ਦ ਔਰਡਰ ਆਫ਼ ਫ਼ੀਨਿਕਸ]] | followed_by = [[ਹੈਰੀ ਪੌਟਰ ਐਂਡ ਦ ਡੈਥਲੀ ਹੈਲੋਜ਼]] }} '''ਹੈਰੀ ਪੌਟਰ ਐਂਡ ਦ ਹਾਫ਼ ਬਲੱਡ ਪ੍ਰਿੰਸ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]]: '''''Harry Potter and the Half-Blood Prince''''' ਇੱਕ ਫ਼ੈਂਟੇਸੀ ਨਾਵਲ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਕਿ [[ਜੇ. ਕੇ. ਰਾਓਲਿੰਗ]] ਦੁਆਰਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ [[ਹੈਰੀ ਪੌਟਰ (ਨਾਵਲ)|ਹੈਰੀ ਪੌਟਰ]] ਨਾਵਲ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਛੇਵਾਂ ਨਾਵਲ ਹੈ। ਇਹ ਨਾਵਲ ਹੈਰੀ ਦੇ [[ਹੌਗਵਰਟਜ਼]] ਵਿੱਚ ਛੇਵੇਂ ਸਾਲ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਵਲ ਵਿੱਚ ਹੈਰੀ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਲੌਰਡ ਵੌਲਡੇਮੌਰਟ ਦੇ ਭੂਤ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹੈਰੀ ਦੀ ਵੌਲਡੇਮੌਰਟ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ [[ਡੰਬਲਡੋਰ]] ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਆਖ਼ਰੀ ਜੰਗ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਨੂੰ ਵਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਵਲ ਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਇਸੇ ਨਾਮ ਦੀ ਫ਼ਿਲਮ ਵੀ ਬਣੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਵਲ ਦਾ ਹਿੰਦੀ ਸੰਸਕਰਨ ਉਪਲਬਧ ਹੈ। == ਨਾਵਲ == ਨਾਵਲ ਦੀ ਇਸ ਛੇਵੀਂ ਕੜੀ ਵਿੱਚ ਹੈਰੀ ਨੂੰ [[ਡੰਬਲਡੋਰ]] ਦੀਆਂ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਵੌਲਡੇਮੌਰਟ ([[ਟੌਮ ਰਿਡਲ]])ਦੀ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਕੁਝ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਉਸੇ ਸਾਲ ਇੱਕ ਜਾਦੂ ਮੰਤਰੀ ਬਣਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ [[ਰੂਫ਼ਸ ਸਕ੍ਰਿਮੇਜਰ]] ਹੈ। ਉੱਧਰ ਹੈਰੀ ਨੂੰ [[ਜਾਦੂਈ ਕਾੜ੍ਹਾ|ਜਾਦੂਈ ਕਾੜ੍ਹੇ]] ਦੀ ਜਮਾਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜੀਬ ਅਤੇ ਬੇਨਾਮ ਕਿਤਾਬ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਮਦਦ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਮਾਲਿਕ ਖ਼ੁਦ ਨੂੰ ਹਾਫ਼ ਬਲੱਡ ਪ੍ਰਿੰਸ ਕਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਹੈਰੀ ਅਤੇ ਡੰਬਲਡੋਰ ਅਜਿਹਾ ਮੰਨ ਕੇ ਚਲਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵੌਲਡੇਮੌਰਟ ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਨੂੂੰ ਅਮਰ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਛੇ ਜਾਂ ਸੱਤ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰੇਕ ਨੂੰ ਇੱਕ [[ਹੂਕਰਕਸ]] ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲੁਕੋ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਹੈਰੀ ਅਤੇ ਡੰਬਲਡੋਰ ਇੱਕ ਹੂਕਰਕਸ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਗੁਫ਼ਾ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਲੱਗਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹੂਕਰਕਸ ਨਕਲੀ ਸੀ। ਇਸ ਪਿੱਛੋਂ ਹੈਰੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਾਪਸੰਦੀਦਾ ਅਧਿਆਪਕ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ [[ਸਨੇਪ]] ''ਅਵਾਦਾ ਕੇਦਾਵਰਾ'' ਸਰਾਪ ਨਾਲ ਡੰਬਲਡੋਰ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। == ਫ਼ਿਲਮ == ਇਸੇ ਨਾਵਲ ਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਇਸੇ ਨਾਮ ਦੀ ਫ਼ਿਲਮ [[ਹੈਰੀ ਪੌਟਰ ਐਂਡ ਦ ਹਾਫ਼ ਬਲੱਡ ਪ੍ਰਿੰਸ (ਫ਼ਿਲਮ)|ਹੈਰੀ ਪੌਟਰ ਐਂਡ ਦ ਹਾਫ਼ ਬਲੱਡ ਪ੍ਰਿੰਸ]] ਵੀ ਬਣਾਈ ਗਈ ਹੈ। ===ਪਿਛੋਕੜ=== [[File:J. K. Rowling 2010.jpg|thumb|left|ਹਾਓਲਿੰਗ ਨੇ ਇਸ ਨਾਵਲ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਵਿੱਚ ਕਈ ਸਾਲ ਲਾ ਦਿੱਤੇ ਸਨ।|alt=J. K. Rowling, author of ''Harry Potter and the Half-Blood Prince'', crouches. She is wearing a blue dress under a grey jacket.]] ਰਾਓਲਿੰਗ ਨੇ ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਬਾਰੇ ਇਹ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ''ਹੈਰੀ ਪੌਟਰ ਐਂਡ ਦ ਹਾਫ਼ ਬਲੱਡ ਪ੍ਰਿੰਸ'' ਦੀ ਉਸਨੇ ਕਈ ਸਾਲ ਕਲਪਨਾ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਲਿਖਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸਨੇ ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਤੱਕ ਇਸ ਉੱਪਰ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ ਇਹ ''ਗੌਬਲੈਟ ਔਫ਼ ਫ਼ਾਇਰ'' ਲਿਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਨੂੰ ਉਸ ਨਾਵਲ ਦਾ ਪੂਰਾ ਤੀਜਾ ਹਿੱਸਾ ਦੋਬਾਰਾ ਲਿਖਣਾ ਪਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite web|url=http://harrypotter.bloomsbury.com/author/interviews/individual2|title=World Book Day Webchat, March 2004|publisher=Bloomsbury|date=March 2004|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101210163706/http://harrypotter.bloomsbury.com/author/interviews/individual2|archivedate=10 December 2010|deadurl=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101210163706/http://harrypotter.bloomsbury.com/author/interviews/individual2 |date=10 ਦਸੰਬਰ 2010 }}</ref> ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਦੂਜੇ ਬੱਚੇ ਦੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਨਾਵਲ ਲਿਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਪਰ ਉਸਨੇ ਉਸਦੀ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਨਾਵਲ ਲਿਖਣ ਤੋਂ ਛੁੱਟੀ ਵੀ ਕੀਤੀ ਸੀ।<ref name="progress">{{cite web|first=J.K.|last=Rowling|url=http://www.jkrowling.com/textonly/en/news_view.cfm?id=62|title=Progress on Book Six|publisher=J.K. Rowling Official Site|date=15 March 2004|accessdate=21 March 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101226055520/http://www.jkrowling.com/textonly/en/news_view.cfm?id=62 <!--Added by H3llBot-->|archivedate=26 December 2010}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120107025239/http://www.jkrowling.com/textonly/en/news_view.cfm?id=62 |date=7 ਜਨਵਰੀ 2012 }}</ref> ਪਹਿਲਾ ਅਧਿਆਏ, ਦ ਅਦਰ ਮਿਨਿਸਟਰ ਵਿੱਚ ''ਮਗਲੂ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ'', ਜਾਦੂ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੇ ਮੰਤਰੀ ''ਕੌਰਨੀਲੀਅਸ ਫ਼ਜ'' ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਅਗਲੇ ਮੰਤਰੀ ''ਰੂਫ਼ਸ ਸਕ੍ਰਿਮੇਜਰ'' ਨੂੰ ਇੱਕ ਮੀਟਿੰਗ ਕਰਦੇ ਵਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਯੋਜਨਾ ਇਸ ਮੀਟਿੰਗ ਨੂੰ ''ਫ਼ਿਲੌਸਫ਼ਰਜ਼ ਸਟੋਨ'', ''ਪਰਿਜ਼ਨਰ ਔਫ਼ ਅਜ਼ਕਾਬਾਨ'' ਅਤੇ ''ਔਰਡਰ ਔਫ਼ ਫ਼ੀਨਿਕਸ'' ਵਿੱਚ ਲਿਖਣ ਦੀ ਵੀ ਸੀ, ਪਰ ਇਹ ''ਹਾਫ਼ ਬਲੱਡ ਪ੍ਰਿੰਸ'' ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਆਇਆ।<ref>{{cite web|first=J.K.|last=Rowling|url=http://www.jkrowling.com/textonly/en/extrastuff_view.cfm?id=6|title=The Opening Chapter of Book Six|publisher=J.K. Rowling Official Site|accessdate=21 March 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120204062200/http://www.jkrowling.com/textonly/en/extrastuff_view.cfm?id=6|archivedate=4 February 2012|deadurl=yes|df=dmy-all}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120204062200/http://www.jkrowling.com/textonly/en/extrastuff_view.cfm?id=6 |date=4 ਫ਼ਰਵਰੀ 2012 }}</ref> ਉਸਨੇ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਅਖੀਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਲਿਖਣ ਲੱਗਿਆਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਗੌਬਲੈਟ ਔਫ਼ ਫ਼ਾਇਰ ਨੂੰ ਲਿਖਣਾ ਸਭ ਤੋਂ ਔਖਾ ਸੀ।<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/cbbcnews/hi/newsid_4690000/newsid_4690800/4690885.stm|title=Read the FULL J.K. Rowling interview|publisher=CBBC Newsround|date=18 July 2005|accessdate=8 May 2011}}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਹਿਤ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹੈਰੀ ਪੌਟਰ ਨਾਵਲ]] 7rrquwf8kh5ew8dsy1n573u725tycdq 0 111407 839014 675930 2026-05-09T04:36:11Z Sid95Q 23814 /* */ 839014 wikitext text/x-wiki {{Infobox film|name=ਖਿੱਦੋ ਖੂੰਡੀ|image=|caption=|director=[[ਰੋਹਿਤ ਜੁਗਰਾਜ]]|producer=ਕਵਨਜੀਤ ਹੇਅਰ ਤਲਵਿੰਦਰ ਹੇਅਰ ਉਪਿੰਦਰਜੀਤ ਗਰੇਵਾਲ|writer=[[ਸੁਰਮੀਤ ਮਾਵੀ]]|screenplay=|starring=[[ਰਣਜੀਤ ਬਾਵਾ]], [[ਮਾਨਵ ਵਿੱਜ]], [[ਮੈਂਡੀ ਤੱਖਰ]], [[ਗੁੱਗੂ ਗਿੱਲ]]|music=[[ਜੈਦੇਵ ਕੁਮਾਰ]]|editing=|studio=ਹੇਰੇ ਐਂਟਰਟੇਨਮੈਂਟ|released={{Film date|2018|04|20|df=y}}|runtime=|country=[[ਭਾਰਤ]]<br>[[ਇੰਗਲੈਂਡ]]|language=[[Punjabi language|ਪੰਜਾਬੀ]]<br>[[English language|ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]]|budget=|gross=}}'''ਖਿਦੋ ਖੂੰਡੀ''' ([[2018]]), [[ਹਾਕੀ]] ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਫ਼ਿਲਮ ਹੈ। ਇਹ ਫ਼ਿਲਮ [[ਸੰਸਾਰਪੁਰ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ]] ਤੋਂ ਭਾਰਤੀ ਹਾਕੀ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ।<ref>https://www.hindustantimes.com/other-sports/punjabi-movie-khido-khundi-to-depict-rich-hockey-legacy-of-sansarpur-village/story-upLu3o8z7rCW3IkQs6tVTP.html Punjabi movie ‘Khido Khundi’ to depict rich hockey legacy of Sansarpur village</ref> == ਸੰਖੇਪ == ਖਿੱਦੋ ਖੂੰਡੀ, 2 ਭਰਾਵਾਂ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ' ਚ ਹਾਕੀ ਲਈ ਜਨੂੰਨ ਬਾਰੇ ਹੈ।<ref>{{Citation|title=Khido Khundi (2018)|url=https://www.hindustantimes.com/other-sports/punjabi-movie-khido-khundi-to-depict-rich-hockey-legacy-of-sansarpur-village/story-upLu3o8z7rCW3IkQs6tVTP.html|language=en}}</ref> == ਫ਼ਿਲਮ ਕਾਸਟ == * [[ਰਣਜੀਤ ਬਾਵਾ]] ਫਤੇਹ ਵਜੋਂ  * ਹੈਰੀ ਵਜੋਂ ਮਾਨ ਵਿੱਜ * ਲਾਡੀ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ [[ਮੈਂਡੀ ਤੱਖਰ|ਮੈਂਡੀ ਤੱਖੜ]]  * [[ਗੁੱਗੂ ਗਿੱਲ]] ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਵਜੋਂ  * ਮਹਾਬੀਰ ਭੁੱਲਰ ਪਰਗਟ ਸਿੰਘ ਵਜੋਂ  * ਨਾਨਾ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਅਲਨਾਜ਼ ਨੋਰੂਜ਼ੀ  * ਸੀਮਾ ਕੌਸ਼ਲ  * ਜਤਿੰਦਰ ਕੌਰ ਬੱਚੀ ਵਜੋਂ == ਹਵਾਲੇ == {{reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:2018 ਦੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ]] ncs44cyqfkl2aotgfk4fbrmcxodx04f 0 116304 838999 726500 2026-05-08T23:55:10Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838999 wikitext text/x-wiki {{Infobox recurring event |name = ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਲੇਖਕ ਮੰਚ (ਕਲਮ) |logo = |image = Kaumantari Lekhak Manch (Kalam), literary NGO's annual function 2019 03.jpg| |caption = ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਲੇਖਕ ਮੰਚ ਸਾਲਾਨਾ ਸਨਮਾਨ ਸਮਾਗਮ |location = [[ਫਗਵਾੜਾ]],[[ਜਲੰਧਰ]] ਪੰਜਾਬ |years_active = 2004 ਤੋਂ ਹੁਣ ਤੱਕ ਚਲਦੀ |Patrons = [[ਸੁਖਵਿੰਦਰ ਕੰਬੋਜ ]],[[ਕੁਲਵਿੰਦਰ]] |dates = 2004 ਤੋਂ |genre = ਕਵਿਤਾ |website = }} '''ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਲੇਖਕ ਮੰਚ''' ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ,ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਇੱਕ ਸਵੈ ਸੇਵੀ ਸੰਸਥਾ ਹੈ।ਇਹ ਸੰਸਥਾ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਲੇਖਕ [[ਸੁਖਵਿੰਦਰ ਕੰਬੋਜ]] ਅਤੇ ਨਾਮਵਰ ਗਜ਼ਲਗੋ [[ਕੁਲਵਿੰਦਰ]] ਦੀ ਰਹਿਨੁਮਾਈ ਅਧੀਨ 2004 ਵਿੱਚ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ।ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਸ਼ਾਇਰ ਇਸ ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ਮੀਤ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹਨ ਅਤੇ ਅਜਕਲ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਵਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਸੰਸਥਾ ਦਾ ਕਾਰਜ [[ਫਗਵਾੜਾ]] ਨਿਵਾਸੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸ਼ਾਇਰ [[ਸੁਰਜੀਤ ਜੱਜ]] ਬਤੌਰ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਚਲਾਉਂਦੇ ਹਨ।ਇਸ ਸੰਸਥਾ ਨੇ ਸਾਲ 2019 ਦਾ ਸਮਾਗਮ 9 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ,[[ਕਪੂਰਥਲਾ]] ਵਿਖੇ ਕਰਵਾਇਆ ਜੋ [[ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ]] ਦੇ 550 ਸਾਲਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਉਤਸਵ ਨੂੰ ਸਮਰਔਪਿਤ ਸੀ।<ref>http://beta.ajitjalandhar.com/news/20190311/9/2563291.cms#2563291{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਇਸ ਸੰਸਥਾ ਵੱਲੋਂ ਹਰ ਸਾਲ [[ਬਾਪੂ ਜਗੀਰ ਸਿੰਘ ਕੰਬੋਜ ਯਾਦਗਾਰੀ ਕਲਮ ਪੁਰਸਕਾਰ ]] ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਲਾਕੇ ਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਪਾਠਕਾਂ ਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੇ ਭਾਗ ਲਿਆ | ਇਸ ਮੌਕੇ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਲੇਖਕ ਮੰਚ (ਕਲਮ) ਵਲੋਂ ਬਾਪੂ ਜਗੀਰ ਸਿੰਘ ਕੰਬੋਜ ਯਾਦਗਾਰੀ ਕਲਮ ਪੁਰਸਕਾਰ,ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਕੇਸਰ ਆਲੋਚਨਾ ਪੁਰਸਕਾਰ, ਅਤੇ ਬਲਵਿੰਦਰ ਰਿਸ਼ੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਅਤੇ ਨਵ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਪੁਰਸਕਾਰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। | ਇਸ ਮੌਕੇ [[ਬਾਪੂ ਜਗੀਰ ਸਿੰਘ ਕੰਬੋਜ ਯਾਦਗਾਰੀ ਕਲਮ ਪੁਰਸਕਾਰ ]] ਨਾਲ ਉੱਘੇ ਲੇਖਕ [[ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਕਜਾਕ]] ਨੂੰ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਆਲੋਚਨਾ ਦੇ ਕਲਮ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ [[ਡਾ: ਸੁਰਜੀਤ]] ਨੂੰ [[ਡਾ: ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਕੇਸਰ]] ਦੇ ਨਾਂਅ 'ਤੇ, ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ [[ਮਦਨ ਵੀਰਾ]] ਨੂੰ ਬਲਵਿੰਦਰ ਰਿਸ਼ੀ ਯਾਦਗਾਰੀ ਤੇ ਅਮਰਿੰਦਰ ਸੋਹਲ, [[ਗੁਰਤੇਜ ਕੁਹਾਰਵਾਲਾ]] ਨੂੰ ਨਵਪ੍ਰਤਿਭਾ ਕਲਮ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ।ਇਸ ਮੌਕੇ [[ਅਨੂਪ ਵਿਰਕ]], [[ਦਰਸ਼ਨ ਬੁੱਟਰ]], [[ਕੁਲਵੰਤ ਔਜਲਾ]], [[ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਮੋਹੀ]], [[ਬਲਵਿੰਦਰ ਸੰਧੂ]], ਗੁਰਤੇਜ ਕੁਹਾਰਵਾਲਾ, [[ਹਰਵਿੰਦਰ ਭੰਡਾਲ]], [[ਜਸਵਿੰਦਰ ਯੋਧਾ]], [[ਗੁਰਬਾਜ਼ ਸਿੰਘ ਛੀਨਾ]], [[ਦੇਵ ਰਾਜ ਦਾਦਰ]], [[ਸਵਾਮੀ ਅੰਤਰ ਨੀਰਵ]], [[ਲਕਸ਼ਮੀ ਨਰਾਇਣ ਭੀਖੀ]], ਸਰਦੂਲ ਸਿੰਘ ਔਜਲਾ,[[ਹਰਵਿੰਦਰ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]], [[ਕੁਲਵਿੰਦਰ ਕੰਵਲ]], ਡਾ: ਸਵਰਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵੀ ਕਲਾਮ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ | ==ਤਸਵੀਰਾਂ == ===2019=== <gallery> Kaumantari Lekhak Manch (Kalam), literary NGO's annual function 2019 01.jpg| Audience at Kaumantari Lekhak Manch (Kalam), literary NGO's annual function 2019 02.jpg| </gallery> ===2020=== ====14 ਮਾਰਚ 2020 ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਕਾਲਜ ਬੰਗਾ ==== <gallery> Awarded and other Punjabi Writers at Kalam,literary orgn. festival held on 14th March 2020 at Banga, Punjab 01.jpg|ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਮੰਡਲ ਅਤੇ ਸਨਮਾਣਤ ਸ਼ਖਸ਼ੀਅਤਾਂ Awarded and other Punjabi Writers at Kalam,literary orgn. festival held on 14th March 2020 at Banga, Punjab 02.jpg|ਜਨਾਬ ਖਲੜ ਹੁਸੈਨ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਲੇਖਕ ਮੰਚ ਸਨਮਾਨ 2020 ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ Dr. Karamjit Singh being awarded at Kalam literary orgn function held on 14 Feb 2020 at Banga, Punjab.jpg|ਡਾ. ਕਰਮਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸਨਮਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ Eminent Punjabi writers Surjit Patar,Gurbhajan Gill etc prəsenting critic Dr Yog Raj Angrish 01.jpg|ਡਾ. ਯੋਗਰਾਜ ਸਨਮਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ Ms. Arinder Kaur Kakra being awarded at Kalam literary orgn function held on 14 Feb 2020 at Banga, Punjab.jpg|ਅਰਵਿੰਦਰ ਕੌਰ ਕਾਕੜਾ ਸਨਮਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ Audience at Kalam literary orgn function held on 14 Feb 2020 at Banga, Punjab.jpg|ਸਰੋਤੇ </gallery> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਕਵੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਸ਼ਾਇਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤਕ ਸਮਾਗਮ]] iow4hu2pgxfdtm6nk6j7qhgz8zewyvt 0 117937 838952 480492 2026-05-08T13:22:45Z Xqbot 927 Fixing double redirect from [[ਸਨਰਾਈਜ਼ਰਸ ਹੈਦਰਾਬਾਦ]] to [[ਸਨਰਾਈਜ਼ਰਜ਼ ਹੈਦਰਾਬਾਦ]] 838952 wikitext text/x-wiki #ਰੀਡਾਇਰੈਕਟ [[ਸਨਰਾਈਜ਼ਰਜ਼ ਹੈਦਰਾਬਾਦ]] 4g1ioc2dtlf0o4j4xdfid3ie2gh4nxl 1 117938 838949 480494 2026-05-08T13:22:30Z Xqbot 927 Fixing double redirect from [[ਗੱਲ-ਬਾਤ:ਸਨਰਾਈਜ਼ਰਸ ਹੈਦਰਾਬਾਦ]] to [[ਗੱਲ-ਬਾਤ:ਸਨਰਾਈਜ਼ਰਜ਼ ਹੈਦਰਾਬਾਦ]] 838949 wikitext text/x-wiki #ਰੀਡਾਇਰੈਕਟ [[ਗੱਲ-ਬਾਤ:ਸਨਰਾਈਜ਼ਰਜ਼ ਹੈਦਰਾਬਾਦ]] dvaq0peg6vvjy0lgz6wmgxd8krdff0o 0 118024 839002 654262 2026-05-09T00:41:56Z Xqbot 927 Fixing double redirect from [[ਰਾਇਲ ਚੈਲੇਂਜਰਸ ਬੰਗਲੌਰ]] to [[ਰਾਇਲ ਚੈਲੇਂਜਰਜ਼ ਬੰਗਲੁਰੂ]] 839002 wikitext text/x-wiki #ਰੀਡਾਇਰੈਕਟ [[ਰਾਇਲ ਚੈਲੇਂਜਰਜ਼ ਬੰਗਲੁਰੂ]] 3kwgqbrvj6g3r7zyxdbtzrqnupkjjxh 0 124076 839018 723402 2026-05-09T06:33:03Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 839018 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Padma Shri Prashanti Singh.jpg|thumb|ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤੀ ਸਿੰਘ]] '''ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤੀ ਸਿੰਘ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: Prashanti Singh; ਜਨਮ 5 ਮਈ 1984, [[ਵਾਰਾਣਸੀ]], [[ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]]) ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਹਿਲਾ ਬਾਸਕਟਬਾਲ ਟੀਮ ਦੀ ਸ਼ੂਟਿੰਗ ਗਾਰਡ ਹੈ। ਉਹ ਭਾਰਤ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਬਾਸਕਟਬਾਲ ਖਿਡਾਰੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ 2019 ਵਿਚ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਿਵਲਿਅਨ ਅਵਾਰਡ [[ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ]] ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਤ [[ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ|ਕੀਤਾ]] ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਲ 2017 [[ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ|ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੇ]] ਯੁਵਾ ਮਾਮਲੇ ਅਤੇ ਖੇਡ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੁਆਰਾ [[ਅਰਜਨ ਅਵਾਰਡ|ਅਰਜੁਨ ਪੁਰਸਕਾਰ]] ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਖੇਡਾਂ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਵੱਕਾਰੀ ਰਾਣੀ ਲਕਸ਼ਮੀ ਬਾਈ ਬਹਾਦਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰ 2016-17 ਨਾਲ ਵੀ ਸਨਮਾਨਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤੀ ਨੇ 2006 ਦੀਆਂ ਰਾਸ਼ਟਰਮੰਡਲ ਖੇਡਾਂ, [[2010 ਏਸ਼ੀਆਈ ਖੇਡਾਂ|2010 ਵਿੱਚ ਚੀਨ ਦੇ]] [[2010 ਏਸ਼ੀਆਈ ਖੇਡਾਂ|ਗਵਾਂਗਜ਼ੂ]] [[2010 ਏਸ਼ੀਆਈ ਖੇਡਾਂ|ਵਿੱਚ]] [[2010 ਏਸ਼ੀਆਈ ਖੇਡਾਂ|16 ਵੀਂ ਏਸ਼ੀਆਈ ਖੇਡਾਂ]] ਅਤੇ [[2014 ਏਸ਼ੀਆਈ ਖੇਡਾਂ|ਇੰਚੀਓਨ 2014]] ਵਿੱਚ [[2014 ਏਸ਼ੀਆਈ ਖੇਡਾਂ|17 ਵੀਂ ਏਸ਼ੀਆਈ ਖੇਡਾਂ]] ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਕੀਤੀ ਸੀ।<ref> {{Cite web|url=https://www.sportskeeda.com/basketball/asiad-basketball-indian-women-to-fight-for-fifth-position|title=Asian Games 2014: Indian women basketball team to fight for fifth position|date=29 Sep 2014|publisher=sportskeeda|access-date=22 Aug 2017}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://in.reuters.com/article/idINIndia-58714720110810|title=Singh sisters defy gender bias to excel in basketball|last=Chakraborty|first=Amlan|work=IN|access-date=2018-04-28|language=en-IN|archive-date=2018-04-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20180429025346/https://in.reuters.com/article/idINIndia-58714720110810|url-status=dead}}</ref> ਉਸ ਦੀਆਂ ਭੈਣਾਂ [[ਦਿਵਿਆ ਸਿੰਘ]], ਅਕਾਂਕਸ਼ਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਸਿੰਘ ਵੀ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਹਿਲਾ ਬਾਸਕਟਬਾਲ ਟੀਮ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/Wed-love-to-do-modelling-Basketball-player/articleshow/5058128.cms?|title=We'd love to do modelling: Basketball player - Times of India|work=The Times of India|access-date=2018-04-28}}</ref> ਇਕ ਹੋਰ ਭੈਣ, ਪ੍ਰਿਯੰਕਾ ਸਿੰਘ, [[ਨੈਸ਼ਨਲ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਸਪੋਰਟਸ|ਨੈਸ਼ਨਲ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ ਸਪੋਰਟਸ]] ਬਾਸਕਟਬਾਲ ਕੋਚ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=https://www.sportskeeda.com/basketball/prashanti-singh-on-basketball|title=Prashanti Singh On Basketball|date=2011-08-04|access-date=2018-04-28}}</ref> ਇਕੱਠੇ ਉਹ ''ਸਿੰਘ ਸਿਸਟਰਸ'' ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। == ਖੇਡ ਕੈਰੀਅਰ == ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤੀ 2002 ਵਿਚ ਭਾਰਤੀ ਮਹਿਲਾ ਬਾਸਕਿਟਬਾਲ ਟੀਮ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਈ ਅਤੇ ਜਲਦੀ ਹੀ ਇਸ ਦੀ ਕਪਤਾਨ ਬਣ ਗਈ। ਉਸਨੇ ਤੀਜੀ ਏਸ਼ੀਅਨ ਇਨਡੋਰ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਕਪਤਾਨ ਵਜੋਂ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਜੋ 30 ਅਕਤੂਬਰ - 8 ਨਵੰਬਰ 2009 ਨੂੰ ਵੀਅਤਨਾਮ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਟੀਮ ਨੇ ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਤਗਮਾ ਜਿੱਤਿਆ। ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤੀ ਨੇ [[ਸ੍ਰੀਲੰਕਾ]] ਵਿੱਚ 2011 ਵਿੱਚ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਅਨ ਬੀਚ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਗੋਲਡ ਮੈਡਲ ਜਿੱਤਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=http://indianexpress.com/article/sports/sport-others/list-of-athletes-recommended-for-arjuna-awards-4780670/|title=List of athletes recommended for Arjuna Awards|date=2017-08-03|work=The Indian Express|access-date=2017-08-26|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.sportskeeda.com/basketball/indian-women-basketball-team-secure-silver-at-the-asian-indoor-games|title=Indian women basketball team secure Silver at the Asian Indoor games|date=2009-11-09|access-date=2018-04-28}}</ref> ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤੀ ਸਿੰਘ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਮਾਈ ਵਾਲੀ, ਮਹਿਲਾ ਬਾਸਕਿਟਬਾਲ ਖਿਡਾਰੀ ਹੈ। ਉਹ ਬਾਸਕਟਬਾਲ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਆਫ ਇੰਡੀਆ ਅਤੇ ਆਈ.ਐਮ.ਜੀ.-ਰਿਲਾਇੰਸ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਯੋਜਿਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯੋਜਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਭਾਰਤ ਦੀ ਚੋਟੀ ਦੇ ਏ ਏ ਗਰੇਡ ਦੀ ਖਿਡਾਰੀ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ, ਨੈਸ਼ਨਲ ਖੇਡਾਂ ਅਤੇ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਕੱਪਾਂ ਵਿਚ 23 ਤਗਮੇ ਜਿੱਤੇ ਹਨ। ਉਸ ਨੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਤਗਮੇ ਜਿੱਤਣ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਿਕਾਰਡ ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web|url=https://www.thefreelibrary.com/Delhi+post+third+win+on+the+trot.-a0245708640|title=Delhi post third win on the trot. - Free Online Library|website=www.thefreelibrary.com|access-date=2018-04-28}}</ref> ਉਹ [[ਭਾਰਤ|ਭਾਰਤ ਦੀ]] ਪਹਿਲੀ ਮਹਿਲਾ ਬਾਸਕਿਟਬਾਲ ਖਿਡਾਰੀ ਹੈ ਜਿਸਨੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਇੱਕ 2006 ਰਾਸ਼ਟਰਮੰਡਲ ਖੇਡਾਂ ਅਤੇ ਦੋ [[ਏਸ਼ੀਆਈ ਖੇਡਾਂ]] [[2010 ਏਸ਼ੀਆਈ ਖੇਡਾਂ|2010]], [[2014 ਏਸ਼ੀਆਈ ਖੇਡਾਂ|2014]] ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਏਸ਼ੀਅਨ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ ਫਿਲਮ ਐਂਡ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਦੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਹਿਲਾ ਫਿਲਮ ਫੋਰਮ ਦੀ ਮੈਂਬਰ ਵੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://marwahstudios.com/news10.html|title=Marwah Studios - A Creative Enterprise, Film City|website=marwahstudios.com|access-date=2017-08-26|archive-date=2015-04-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20150426070547/http://marwahstudios.com/news10.html|dead-url=yes}}</ref> ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤੀ ਸਿੰਘ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਤੇ ਇਕੋ ਬਾਸਕੇਟਬਾਲ ਪਲੇਅਰ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ 'ਤੇ ਬੀ. ਕਿਊਬ (ਬਾਸਕੀ ਬਾਸਕੇਟਬਾਲ ਬਨਾਰਸ) ਨਾਮਕ ਇਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਫਿਲਮ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਨਾਮਵਰ ਸੱਤਿਆਜੀਤ ਰੇ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ ਵਿਚ ਚੋਟੀ ਦੇ ਐਕਸਗੈਕਸ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿਚ ਚੁਣੀ ਗਈ ਹੈ। == ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ == ਮਾਰਚ 2019: [[ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ]] ਦੁਆਰਾ [[ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ]] ਅਗਸਤ 2017: [[ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ]] ਦੁਆਰਾ [[ਅਰਜਨ ਅਵਾਰਡ|ਅਰਜੁਨ ਪੁਰਸਕਾਰ]] <ref>{{Cite web|url=http://www.financialexpress.com/sports/national-sports-awards-centre-unveils-list-cricket-sensation-harmanpreet-kaur-to-receive-arjuna-award/819083/|title=National Sports Awards: Centre unveils list, cricket sensation Harmanpreet Kaur to receive Arjuna Award|date=22 August 2017|publisher=Financial Express|access-date=22 August 2017}}</ref> ਦਸੰਬਰ 2016-17: ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਰਾਣੀ ਲਕਸ਼ਮੀ ਬਾਈ ਅਵਾਰਡ (ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਖੇਡ ਵਿਅਕਤੀ) ਦਸੰਬਰ 2015-16: ਪੂਰਵਚਨਲ ਰਤਨ (ਚੋਟੀ ਦੇ ਖੇਡ ਵਿਅਕਤੀ) ਅਕਤੂਬਰ 2015: ਏਪੀਐਨ ਨਿਊਜ਼ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ਕਤੀ ਸਨਮਾਨ ਮਾਰਚ 2015: ''ਯੂਪੀ ਕੇ ਸਰਤਾਜ ਦਾ'' ਸਿਰਲੇਖ ਰੇਡੀਓ ਮਿਰਚੀ 98.3 ਐੱਫ.ਐੱਮ. ਜਨਵਰੀ 2015: ਸੀਨੀਅਰ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਇਕ ਟੀਮ ਲਈ 23 ਤਗਮੇ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਿਕਾਰਡ. ਜੂਨ 2013: ਲਖਨਊ ਵਿੱਚ ਲੋਕਮਤ ਸਨਮਾਨ (ਸਾਲ 2013 ਦਾ ਸਪੋਰਟਸਪਰਸਨ) ਅਕਤੂਬਰ 2012: ਮਹਿੰਦਰਾ ਐਨਬੀਏ ਦੇ ਐਮਵੀਪੀ (ਸਭ ਤੋਂ ਕੀਮਤੀ ਖਿਡਾਰੀ) ਨੇ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਨੈਸ਼ਨਲ ਫਾਈਨਲ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੱਤੀ. ਅਪ੍ਰੈਲ 2011: ਕਪਤਾਨ ਟੀਮ ਵੈਸਟ ਅਤੇ ਮੁੰਬਈ ਵਿਚ ਆਲ ਸਟਾਰ ਗੇਮ ਵਿਚ ਸਰਬੋਤਮ ਖਿਡਾਰੀ ਦਾ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤਿਆ. ਫਰਵਰੀ 2011: ਵੱਕਾਰੀ 25 ਵੇਂ ਆਈਐਮਜੀ-ਰਿਲਾਇੰਸ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਕੱਪ, [[ਰਾਇਪੁਰ|ਰਾਏਪੁਰ]] ਵਿੱਚ 129 ਅੰਕਾਂ (25.8 ਅੰਕ / ਖੇਡ) ਦੇ ਨਾਲ ਚੋਟੀ ਦੇ ਸਕੋਰਰ ਪੁਰਸਕਾਰ 2011: ਉਹ ਟਾਪ ਫੋਰ ਏ ਗਰੇਡ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਬਾਸਕਿਟਬਾਲ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ. 2010: ''ਏਲੇ ਮੈਗਜ਼ੀਨ'' - ਮਈ 2010 ਦੇ ਐਡੀਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ ਪਹਿਲਾ ਬਾਸਕਟਬਾਲ ਖਿਡਾਰੀ ਅਕਤੂਬਰ 2006: ਸੈਂਚੁਰੀ ਸਪੋਰਟਸ ਕਲੱਬ, [[ਵਾਰਾਣਸੀ]] ਦੁਆਰਾ ਸੈਂਚੁਰੀ ਸਪੋਰਟਸ ਅਵਾਰਡ ਅਗਸਤ 2006: ਯੂ ਪੀ ਕਾਲਜ ਓਲਡ ਸਟੂਡੈਂਟਸ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਖਿਡਾਰੀ ਸਨਮਾਨ ਦਸੰਬਰ 2002: ਯੂ ਪੀ ਸਟੇਟ ਸਕੂਲ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ ਸਰਬੋਤਮ ਖਿਡਾਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰ, [[ਗਾਜ਼ੀਆਬਾਦ, ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼|ਗਾਜ਼ੀਆਬਾਦ]] ਵਿਖੇ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ == ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਅਕਾਦਮਿਕਤਾ == ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤੀ ਅਸਲ ਵਿਚ ਵਾਰਾਣਸੀ ਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਕੈਰੀਅਰ ਲਈ ਦਿੱਲੀ ਚਲੀ ਗਈ ਹੈ। ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ, ਉਸਨੇ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਐਮਟੀਐਨਐਲ ਦੀ ਟੀਮ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ।<ref>{{Cite web|url=http://www.indiansportsnews.com/interviews/3978-interview-with-prashanti-singh.html|title=I was inspired by my sisters: Prashanti Singh|last=Jha|first=Rakesh|website=www.indiansportsnews.com|language=en-gb|access-date=2018-04-28}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਉਹ [[ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ|ਦਿੱਲੀ]], ਭਾਰਤ [[ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ|ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਤੋਂ ਆਰਟਸ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਹੈ। == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ|30em}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਔਰਤਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1984]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਖਿਡਾਰੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਖਿਡਾਰੀ]] 0w7iqcfop2jg615y773mqdw1rnvanz7 0 138244 839008 838773 2026-05-09T02:16:29Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 839008 wikitext text/x-wiki {{Infobox professional wrestler |name=Jake Atlas |birth_name=Kenny Marquez |birth_date={{Birth date and age|1994|10|05}} |birth_place=[[El Monte, California|El Monte]], [[California]], U.S. |names=Jake Atlas |trainer=Santino Bros Wrestling |debut=August 6, 2016 |retired=September 14, 2021 }} '''ਕੇਨੀ ਮਾਰਕੇਜ਼'''<ref>{{Cite web|url=https://www.wwe.com/shows/wwenxt/article/mercedes-martinez-jake-atlas-wwe-performance-center|title=Mercedes Martinez, Jake Atlas and more report to WWE Performance Center|last=Melok|first=Bobby|date=January 14, 2020|website=WWE}}</ref> (ਜਨਮ ਅਕਤੂਬਰ 5, 1994), ਜੋ ਉਸਦੇ ਰਿੰਗ ਨਾਮ '''ਜੇਕ ਐਟਲਸ''' ਦੁਆਰਾ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਪਹਿਲਵਾਨ ਅਤੇ ਸਾਬਕਾ [[ਜਿਮਨਾਸਟਿਕ|ਜਿਮਨਾਸਟ]] ਹੈ, ਜੋ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਨਿਊ ਜਾਪਾਨ ਪ੍ਰੋ-ਰੈਸਲਿੰਗ ਲਈ ਸਾਈਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹ [[ਡਬਲਯੂ.ਡਬਲਯੂ.ਈ.]] ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। == ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਕੁਸ਼ਤੀ ਕਰੀਅਰ == === ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਾਲ (2016-2017) === [[ਲਾਸ ਐਂਜਲਸ|ਲਾਸ ਏਂਜਲਸ]] ਦੇ ਮੂਲ ਨਿਵਾਸੀ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ, ਮਾਰਕੇਜ਼ ਨੇ ਸਥਾਨਕ ਸੈਂਟੀਨੋ ਬ੍ਰੋਸ. ਰੇਸਲਿੰਗ ਅਕੈਡਮੀ ਵਿਚ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ਲੈ ਕੇ ਨੇ 6 ਅਗਸਤ, 2016 ਨੂੰ ਰਿੰਗ ਨਾਮ ਜੈਕ ਐਟਲਸ ਦੇ ਤਹਿਤ ਰੌਬੀ ਫੀਨਿਕਸ ਖਿਲਾਫ਼ ਆਪਣੀ ਇਨ-ਰਿੰਗ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ, ਇੱਕ ਮੈਚ ਜੋ ਉਸਨੇ ਅਯੋਗਤਾ ਦੁਆਰਾ ਜਿੱਤਿਆ। ਉਹ 2016 ਅਤੇ 2017 ਦਰਮਿਆਨ ਕਈ ਹੋਰ ਤਰੱਕੀਆਂ ਵਿੱਚ ਔਰੇਂਜ ਕਾਉਂਟੀ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਕੁਸ਼ਤੀ, ਐਮਪਾਇਰ ਰੈਸਲਿੰਗ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ, ਬਾਜਾ ਸਟਾਰਜ਼ ਯੂ.ਐਸ.ਏ., ਆਲ ਪ੍ਰੋ ਰੈਸਲਿੰਗ, ਗੋਲਡ ਰਸ਼ ਪ੍ਰੋ ਰੈਸਲਿੰਗ ਅਤੇ ਹਾਲੀਵੁੱਡ ਤੋਂ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਕੁਸ਼ਤੀ ਸਮੇਤ ਕਈ [[ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ]] ਦੀਆਂ ਤਰੱਕੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਇਆ। ਕੁਝ ਤਰੱਕੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਕੁਸ਼ਤੀ ਦੀ ਉੱਚ-ਉੱਡਣ ਵਾਲੀ ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਏਰੀਅਲ ਇੰਸਟਿੰਕਟ ਕਹਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਸਾਥੀ ਪਹਿਲਵਾਨ ਲੂਕਾਸ ਰਿਲੇ ਨਾਲ ਟੈਗ ਟੀਮ ਮੈਚਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ। ਆਪਣੇ ਕਰੀਅਰ ਦੌਰਾਨ, ਐਟਲਸ ਨੇ ਸੈਂਟੀਨੋ ਬ੍ਰੋਸ ਸਮੇਤ ਖ਼ਿਤਾਬ ਜਿੱਤੇ। ਕੁਸ਼ਤੀ ਦੀ ਐਸ.ਬੀ.ਡਬਲਯੂ. ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਅਤੇ ਆਲ ਪ੍ਰੋ ਰੈਸਲਿੰਗ ਦੀ ਯੂਨੀਵਰਸਲ ਹੈਵੀਵੇਟ ਅਤੇ ਜੂਨੀਅਰ ਹੈਵੀਵੇਟ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਆਦਿ। === ਡਬਲਯੂ.ਡਬਲਯੂ.ਈ. (2018–2021) === [[ਡਬਲਯੂ.ਡਬਲਯੂ.ਈ.]] ਨਾਲ ਐਟਲਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸਬੰਧ 2018 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਸੇਲਿਬ੍ਰਿਟੀ ਅੰਡਰਕਵਰ ਬੌਸ ਦੇ ਇੱਕ ਐਪੀਸੋਡ ਵਿੱਚ ਸਟੈਫਨੀ ਮੈਕਮਾਹਨ ਨਾਲ ਜਾਹਿਰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਐਟਲਸ ਨੂੰ ਕਥਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਘਰ ਲਈ $25,000 ਡਾਊਨ ਪੇਮੈਂਟ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਡਬਲਯੂ.ਡਬਲਯੂ.ਈ. ਲਈ ਇੱਕ ਰਾਜਦੂਤ ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸੇ ਸਾਲ ਜੁਲਾਈ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਐਟਲਸ ਨੇ ਬੋਸਟਨ, ਮੈਸੇਚਿਉਸੇਟਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ "ਬੀ ਏ ਸਟਾਰ" ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। 23 ਅਕਤੂਬਰ, 2019 ਨੂੰ, ਐਟਲਸ ਨੇ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਡਬਲਯੂ.ਡਬਲਯੂ.ਈ. ਨਾਲ ਹਸਤਾਖਰ ਕੀਤੇ। <ref>{{Cite web|url=http://www.newnownext.com/jake-atlas-openly-gay-wwe-wrestler/10/2019/|title=Out Professional Wrestler Jake Atlas to Sign With WWE|last=Rudolph|first=Christopher|date=2020-10-23|website=LOGO News|access-date=2020-04-02}}</ref> ਐਨ.ਐਕਸ.ਟੀ. ਦੇ 1 ਅਪ੍ਰੈਲ, 2020 ਦੇ ਐਪੀਸੋਡ 'ਤੇ, ਐਟਲਸ ਨੂੰ ਡੈਕਸਟਰ ਲੂਮਿਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਹਰਾਇਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://www.prowrestlingsheet.com/jake-atlas-makes-nxt-tv-debut/|title=Recent NXT Signee Jake Atlas Makes NXT TV Debut|last=Satin|first=Ryan|date=2020-04-02|website=Pro Wrestling Sheet {{!}} Insider Wrestling News and Reports|language=en-US|access-date=2020-04-02}}</ref> 12 ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ, ਐਟਲਸ ਨੂੰ ਅੰਤਰਿਮ ਐਨ.ਐਕਸ.ਟੀ. ਕਰੂਜ਼ਰਵੇਟ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ [[ਰਾਊਂਡ-ਰੌਬਿਨ ਪ੍ਰਤਿਯੋਗਿਤਾ|ਰਾਊਂਡ-ਰੋਬਿਨ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਭਾਗੀਦਾਰ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਐਟਲਸ ਨੇ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਹਿਲੇ ਮੈਚ ਵਿੱਚ ਡਰੇਕ ਮਾਵੇਰਿਕ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਮੈਚ ਵਿੱਚ ਟੋਨੀ ਨੇਸ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ, ਪਰ ਕੁਸ਼ੀਦਾ ਤੋਂ ਹਾਰ ਗਿਆ। ਐਨ.ਐਕਸ.ਟੀ. ਦੇ 20 ਮਈ ਦੇ ਐਪੀਸੋਡ 'ਤੇ ਮਾਵੇਰਿਕ ਨੇ ਕੁਸ਼ੀਦਾ ਨੂੰ ਹਰਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅਗਲੇ ਹਫਤੇ ਲਈ ਮਾਵੇਰਿਕ, ਕੁਸ਼ੀਦਾ ਅਤੇ ਐਟਲਸ ਵਿਚਕਾਰ ਟ੍ਰਿਪਲ ਥ੍ਰੀਟ ਮੈਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਤਿੰਨੋਂ ਪੁਰਸ਼ 2-1 ਨਾਲ ਬਰਾਬਰੀ 'ਤੇ ਸਨ। ਮਾਵੇਰਿਕ ਨੇ ਐਟਲਸ ਨੂੰ ਵਿਵਾਦਪੂਰਨ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪਿੰਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੈਚ ਜਿੱਤ ਲਿਆ। 205 ਲਾਈਵ ਦੇ 19 ਜੂਨ ਦੇ ਐਪੀਸੋਡ 'ਤੇ, ਐਟਲਸ ਨੇ ਜੈਕ ਗੈਲਾਘਰ ਨੂੰ ਹਰਾ ਕੇ ਬ੍ਰਾਂਡ 'ਤੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web|url=https://www.fightful.com/wrestling/results/wwe-205-live-results-live-coverage-61920-oney-lorcan-vs-chase-parker-jake-atlas-debuts|title=WWE 205 Live Results for 6/19/20 Oney Lorcan vs Chase Parker, Jake Atlas Debuts|website=Fightful}}</ref> ਅਕਤੂਬਰ 2020 ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਰੂਜ਼ਰਵੇਟ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਸੈਂਟੋਸ ਐਸਕੋਬਾਰ ਨਾਲ ਝਗੜਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੇਗਾ ਪਰ ਹਰ ਵਾਰ ਉਹ ਹਾਰ ਗਿਆ। ਜਨਵਰੀ 2021 ਵਿੱਚ, ਐਟਲਸ ਨੇ ਡਸਟੀ ਰੋਡਜ਼ ਟੈਗ ਟੀਮ ਕਲਾਸਿਕ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੂੰ ਈਸਾਯਾਹ "ਸਵੇਰਵ" ਸਕਾਟ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ , ਪਰ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਅੰਤਮ ਵਿਜੇਤਾ ਐਮ.ਐਸ.ਕੇ. ( ਨੈਸ਼ ਕਾਰਟਰ ਅਤੇ ਵੇਸ ਲੀ ) ਦੁਆਰਾ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਮੈਚ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਬਹਿਸ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web|url=https://prowrestling.net/site/2021/01/13/1-13-nxt-tv-results-moores-review-of-adam-cole-and-roderick-strong-vs-tyler-breeze-and-fandango-and-grizzled-young-veterans-vs-ever-rise-in-a-dusty-rhodes-tag-team-classic-matches-shotzi-blackh/|title=1/13 NXT TV results: Moore's review of Adam Cole and Roderick Strong vs. Tyler Breeze and Fandango, and Grizzled Young Veterans vs. Ever-Rise in a Dusty Rhodes Tag Team Classic matches, Shotzi Blackheart vs. Candice LeRae, Johnny Gargano vs. Dexter Lumis in a non-title match|last=Moore|first=John|date=January 13, 2021|website=Pro Wrestling Dot Net|access-date=January 14, 2021}}</ref> 6 ਅਗਸਤ, 2021 ਨੂੰ, ਐਟਲਸ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਡਬਲਯੂ.ਡਬਲਯੂ.ਈ. ਇਕਰਾਰਨਾਮੇ ਤੋਂ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://www.fightful.com/wrestling/wwe-releases-bronson-reed-leon-ruff-bobby-fish-mercedes-martinez-and-more|title=WWE Releases Bronson Reed, Leon Ruff, Bobby Fish, Mercedes Martinez, And More|last=Jeremy Lambert|date=6 August 2021|website=Fightful|access-date=7 August 2021}}</ref> === ਸੁਤੰਤਰ ਸਰਕਟ (2021) === ਡਬਲਯੂ.ਡਬਲਯੂ.ਈ. ਤੋਂ ਉਸਦੀ ਰਿਹਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਐਟਲਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਗੇਮ ਚੇਂਜਰ ਰੈਸਲਿੰਗ ਦੇ ''ਐਫੀ ਦੇ ਬਿਗ ਗੇ ਬ੍ਰੰਚ ਸ਼ਿਕਾਗੋ'' ਈਵੈਂਟ ਵਿੱਚ ਹੋਈ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਐਫੀ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ। === ਰਿੰਗ ਆਫ਼ ਆਨਰ (2021) === 3 ਸਤੰਬਰ, 2021 ਨੂੰ, ਇਹ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਕਿ ਐਟਲਸ ਰਿੰਗ ਆਫ਼ ਆਨਰ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਡਿਸਹੋਨਰ ਅਠਾਰਵੇਂ ਦੇ ਸਾਥੀ ਡਬਲਿਊ.ਡਬਲਿਊ.ਈ. ਰਿਲੀਜ਼ ਟੇਲਰ ਰਸਟ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸ਼ੋਅਕੇਸ ਮੈਚ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦੇਵੇਗਾ। ਈਵੈਂਟ ਵਿੱਚ ਐਟਲਸ ਨੂੰ ਰਸਟ ਨੇ ਹਰਾਇਆ। ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ, ਐਟਲਸ ਨੇ ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਕੁਸ਼ਤੀ ਤੋਂ ਸੰਨਿਆਸ ਲੈਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web|url=https://www.wrestlinginc.com/news/2021/09/jake-atlas-announces-that-he-is-stepping-away-from-pro-wrestling/|title=Jake Atlas Announces That He Is Stepping Away From Pro Wrestling}}</ref> == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == ਮਾਰਕੇਜ਼ ਖੁੱਲ੍ਹੇਆਮ [[ਗੇਅ]] ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=https://www.gaystarnews.com/article/pro-wrestler-superstar-jake-atlas-comes-gay/|title=Pro-wrestler "Superstar" Jake Atlas comes out as gay|last=Besanvalle|first=James|date=13 February 2018|access-date=11 June 2020|archive-date=11 ਜੂਨ 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200611214513/https://www.gaystarnews.com/article/pro-wrestler-superstar-jake-atlas-comes-gay/|dead-url=yes}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.outsports.com/2020/4/4/21207420/jake-atlas-debut-wwe-nxt-wrestling-lgbt-gay|title=Jake Atlas debuts on WWE television|last=Bell|first=Brian C.|date=4 April 2020|access-date=June 11, 2020}}</ref> ਉਹ ਜਾਪਾਨੀ ਅਤੇ ਮੈਕਸੀਕਨ ਮੂਲ ਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.one37pm.com/strength/sports/jake-atlas-interview-wrestling-nxt|title=A Rare Interview With One of Wrestling's Rising Stars|last=Shorey|first=Eric|date=November 5, 2019|website=ONE37pm|access-date=November 17, 2020|archive-date=ਜਨਵਰੀ 16, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116210043/https://www.one37pm.com/strength/sports/jake-atlas-interview-wrestling-nxt|url-status=dead}}</ref> == ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ == * '''ਸਾਰੇ ਪ੍ਰੋ ਕੁਸ਼ਤੀ''' ** ਏ.ਪੀ.ਡਬਲਿਊ. ਜੂਨੀਅਰ ਹੈਵੀਵੇਟ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ (1 ਵਾਰ) <ref>{{Cite web|url=https://www.cagematch.net/?id=5&nr=48|title=APW Junior Heavyweight Championship|last=Kreikenbohm|first=Philip|date=June 15, 2019|publisher=Cagematch - The Internet Wrestling Database|access-date=January 17, 2021|archive-date=ਮਈ 10, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210510100745/https://www.cagematch.net/?id=5&nr=48|url-status=dead}}</ref> ** ਏ.ਪੀ.ਡਬਲਿਊ. ਯੂਨੀਵਰਸਲ ਹੈਵੀਵੇਟ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ (1 ਵਾਰ) <ref>{{Cite web|url=https://www.cagematch.net/?id=5&nr=49|title=APW Universal Heavyweight Championship|last=Kreikenbohm|first=Philip|date=August 2, 2019|publisher=Cagematch - The Internet Wrestling Database|access-date=January 17, 2021}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * '''PCW ULTRA''' ** ਪੀ.ਸੀ.ਡਬਲਿਊ. ਅਲਟਰਾ ਲਾਈਟ ਹੈਵੀਵੇਟ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ (1 ਵਾਰ) <ref>{{Cite web|url=https://www.cagematch.net/?id=5&nr=3099|title=PCW ULTRA Light Heavyweight Championship|last=Kreikenbohm|first=Philip|date=January 18, 2019|publisher=Cagematch - The Internet Wrestling Database|access-date=January 17, 2021}}</ref> * '''''ਪ੍ਰੋ ਰੈਸਲਿੰਗ ਇਲਸਟ੍ਰੇਟਿਡ''''' ** 2020 ਵਿੱਚ ''ਪੀ.ਡਬਲਿਊ.ਆਈ.500'' ਵਿੱਚ ਚੋਟੀ ਦੇ 500 ਸਿੰਗਲ ਪਹਿਲਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 169ਵੇਂ ਨੰਬਰ 'ਤੇ <ref>{{Cite web|url=https://www.cagematch.net/?id=97&nr=264#2020|title=Pro Wrestling Illustrated (2020)|last=Kreikenbohm|first=Philip|publisher=Cagematch - The Internet Wrestling Database|access-date=January 17, 2021}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * '''ਸੈਂਟੀਨੋ ਬ੍ਰੋਸ.''' '''ਕੁਸ਼ਤੀ''' ** ਐਸ.ਬੀ.ਡਬਲਿਊ. ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ (1 ਵਾਰ) <ref>{{Cite web|url=https://www.cagematch.net/?id=5&nr=2090|title=SBW Championship|last=Kreikenbohm|first=Philip|date=December 21, 2018|publisher=Cagematch - The Internet Wrestling Database|access-date=January 17, 2021}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{Wwe superstar|jake-atlas}} * {{ਟਵਿਟਰ|JakeAtlas_|Jake Atlas}} * {{Professional wrestling profiles|cagematch=18685|wrestlingdata=32659|iwd=jake-atlas-13868|name=Jake Atlas}} * {{IMDB name|nm10467549|Jake Atlas}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੇਅ ਖਿਡਾਰੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਪੁਰਸ਼ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਪਹਿਲਵਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1994]] lhjeokrq56dtadxugq0wnmek5zvcofc 0 140248 838989 610737 2026-05-08T19:48:32Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838989 wikitext text/x-wiki '''ਸਟੂਅਰਟ ਪੈਰੀ''', ਜੋ ਕਿ ਆਪਣੇ ਰਿੰਗ ਨਾਮ '''ਅਮੋਨ''' ਦੁਆਰਾ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਪਹਿਲਵਾਨ ਹੈ, ਜੋ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ|ਅਮਰੀਕੀ]] ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਕੁਸ਼ਤੀ ਪ੍ਰੋਮੋਸ਼ਨ ਓਹੀਓ ਵੈਲੀ ਰੈਸਲਿੰਗ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://www.profightdb.com/wrestlers/amon-9617.html|title=Amon - Profile & Match Listing|website=profightdb.com|access-date=February 24, 2021}}</ref> == ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਕੁਸ਼ਤੀ ਕਰੀਅਰ == === ਓਹੀਓ ਵੈਲੀ ਰੈਸਲਿੰਗ (2013-ਮੌਜੂਦਾ) === ਪੇਰੀ ਨੇ 11 ਮਈ, 2013 ਨੂੰ ਓ.ਵੀ.ਡਬਲਿਊ. ਵਾਰ ਇਜ਼ ਨੀਸੇਸਰੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਕੁਸ਼ਤੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਟੈਗ ਟੀਮ ਮੈਚ ਵਿੱਚ ਜੋਨਾਥਨ ਰਾਮਸਰ ਅਤੇ ਨਿਕ ਡਿਨਸਮੋਰ ਨੂੰ ਹਰਾਉਣ ਲਈ ਰੋਬੀ ਵਾਕਰ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web|url=http://www.wrestlefans.pl/forum/viewtopic.php?f=103&t=35725&view=next|title=Tytuł: OVW War Is Necessary (11 V 2013)|last=Legend|first=Chris|date=May 12, 2013|website=wrestlefans.pl|language=pl|access-date=May 12, 2013}}</ref> ਪੇਰੀ ਓਹੀਓ ਵੈਲੀ ਰੈਸਲਿੰਗ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਪਹਿਲਾ ਗ੍ਰੈਂਡ ਸਲੈਮ ਚੈਂਪੀਅਨ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://ovwrestling.com/roster/amon/#:~:text=Known%20as%20the%20%E2%80%9CDemon%20Marquis,Team%20Championships%20and%20Television%20Championship.|title=AMON - THE FUTURE IS NOW|website=ovwrestling.com|access-date=February 24, 2021|archive-date=ਜਨਵਰੀ 17, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210117163449/https://ovwrestling.com/roster/amon/#:~:text=Known%20as%20the%20%E2%80%9CDemon%20Marquis,Team%20Championships%20and%20Television%20Championship.|dead-url=yes}}</ref> ਉਹ ਇੱਕ ਸਾਬਕਾ ਓ.ਵੀ.ਡਬਲਿਊ. ਹੈਵੀਵੇਟ ਚੈਂਪੀਅਨ,<ref>{{Cite web|url=https://www.cagematch.net/?id=1&nr=202149|title=OVW Saturday Night Special - No Limits - Event @ Davis Arena in Louisville, Kentucky, USA|last=Kreikenbohm|first=Philip|date=July 7, 2018|publisher=Cagematch - The Internet Wrestling Database|access-date=May 29, 2021}}</ref> ਅਰਾਜਕਤਾ ਚੈਂਪੀਅਨ,<ref>{{Cite web|url=https://www.cagematch.net/?id=1&nr=245803|title=OVW TV #1055 - TV-Show @ Davis Arena in Louisville, Kentucky, USA|last=Kreikenbohm|first=Philip|date=December 29, 2019|publisher=Cagematch - The Internet Wrestling Database|access-date=May 29, 2021}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.cagematch.net/?id=1&nr=285339|title=OVW TV #1100 - TV-Show @ The ArenA in Jeffersonville, Indiana, USA|last=Kreikenbohm|first=Philip|date=August 18, 2020|publisher=Cagematch - The Internet Wrestling Database|access-date=May 29, 2021}}</ref> ਓ.ਵੀ.ਡਬਲਿਊ. ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਚੈਂਪੀਅਨ<ref>{{Cite web|url=https://www.cagematch.net/?id=1&nr=167699|title=OVW Saturday Night Special - Nightmare Rumble 2017 - Event @ Davis Arena in Louisville, Kentucky, USA|last=Kreikenbohm|first=Philip|date=March 4, 2017|publisher=Cagematch - The Internet Wrestling Database|access-date=May 29, 2021}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.cagematch.net/?id=1&nr=174864|title=OVW Saturday Night Special - Uprising - Event @ Davis Arena in Louisville, Kentucky, USA|last=Kreikenbohm|first=Philip|date=May 13, 2017|publisher=Cagematch - The Internet Wrestling Database|access-date=May 29, 2021}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.cagematch.net/?id=1&nr=177551|title=OVW TV #930 - TV-Show @ Davis Arena in Louisville, Kentucky, USA|last=Kreikenbohm|first=Philip|date=June 14, 2017|publisher=Cagematch - The Internet Wrestling Database|access-date=May 29, 2021}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.cagematch.net/?id=1&nr=178985|title=OVW Saturday Night Special - Anarchy 2017 - Event @ Davis Arena in Louisville, Kentucky, USA|last=Kreikenbohm|first=Philip|date=July 1, 2017|publisher=Cagematch - The Internet Wrestling Database|access-date=May 29, 2021}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.cagematch.net/?id=1&nr=184055|title=OVW Matt Cappotelli Benefit Show - Event @ Davis Arena in Louisville, Kentucky, USA|last=Kreikenbohm|first=Philip|date=September 23, 2017|publisher=Cagematch - The Internet Wrestling Database|access-date=May 29, 2021}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.cagematch.net/?id=1&nr=184736|title=OVW Saturday Night Special - Event @ Davis Arena in Louisville, Kentucky, USA|last=Kreikenbohm|first=Philip|date=October 7, 2017|publisher=Cagematch - The Internet Wrestling Database|access-date=May 29, 2021}}</ref> ਅਤੇ ਐਡਮ ਰਿਵਾਲਵਰ ਨਾਲ ਟੈਗ ਟੀਮ ਚੈਂਪੀਅਨ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.cagematch.net/?id=1&nr=146788|title=OVW TV #860 - TV-Show @ Davis Arena in Louisville, Kentucky, USA|last=Kreikenbohm|first=Philip|date=February 10, 2016|publisher=Cagematch - The Internet Wrestling Database|access-date=May 29, 2021}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.cagematch.net/?id=1&nr=153579|title=OVW Saturday Night Special No Holds Barred - Event @ Davis Arena in Louisville, Kentucky, USA|last=Kreikenbohm|first=Philip|date=May 14, 2016|publisher=Cagematch - The Internet Wrestling Database|access-date=May 29, 2021}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.cagematch.net/?id=1&nr=156502|title=OVW TV #879 - TV-Show @ Davis Arena in Louisville, Kentucky, USA|last=Kreikenbohm|first=Philip|date=June 22, 2016|publisher=Cagematch - The Internet Wrestling Database|access-date=May 29, 2021}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.cagematch.net/?id=1&nr=158591|title=OVW TV #884 - TV-Show @ Davis Arena in Louisville, Kentucky, USA|last=Kreikenbohm|first=Philip|date=July 27, 2016|publisher=Cagematch - The Internet Wrestling Database|access-date=May 29, 2021}}</ref> ਪੈਰੀ ਨੇ ਬਿਲੀ ਓਸ਼ੀਅਨਜ਼ (ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਿਲੀ ਓ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਨਾਲ ਹੋਲੀ ਵਾਟਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਦ ਵੋਇਡ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੋਣ ਲਈ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਕ ਸਥਿਰ (ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਚਾਂਸ ਡੈਸਟੀਨੀ, ਕ੍ਰੇਜ਼ੀ ਸਟੀਵ, ਡੈਮਿਅਨ, ਜੈਕਬ ਬਲੈਕ, ਹੂਡਿਨੀ, ਨਿਗੇਲ ਵਿੰਟਰਸ ਅਤੇ ਜੇਡ ਡਾਸਨ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ) ਜਿਸ ਨੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਚੀਅਨ ਸਕੂਲੀ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਦੀ ਨਕਲ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਰਿੰਗ ਨਾਮ ਸਟੂ ਪੇਰੀ ਦੇ ਅਧੀਨ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=http://www.southeastoutlook.org/news/features/article_950a6556-7003-11e4-9114-1771c1b3730d.html|title=In the ring for Jesus: High school group leader Stu Perry makes mark, leaves marks|last=Schenk|first=Ruth|date=November 20, 2014|website=southeastoutlook.org|access-date=February 22, 2021|archive-date=ਅਗਸਤ 14, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200814225930/http://www.southeastoutlook.org/news/features/article_950a6556-7003-11e4-9114-1771c1b3730d.html|dead-url=yes}}</ref> ਉਸਨੇ "ਦ ਪਾਦਰੀ ਆਫ਼ ਡਿਜ਼ਾਸਟਰ" ਵਰਗੀਆਂ ਕਈ ਨੌਟੰਕੀਆਂ ਨਾਲ ਕੁਸ਼ਤੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਦ ਕੌਂਗਰੀਗੇਸ਼ਨ ਸਟੈਬਲ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਉਸਨੇ 2015 ਵਿੱਚ ਚਾਲੂ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web|url=https://www.pwinsider.com/article/93553/ovw-tv-taping-live-report.html?p=1|title=OVW Taping Live Report|last=Cannon|first=Brian|date=July 5, 2015|website=pwinsider.com|access-date=July 5, 2015}}</ref> ਉਹ ਮਾਰਕਸ ਐਂਥਨੀ ਵਰਗੀਆਂ ਹੋਰ ਬਦਨਾਮ ਹਸਤੀਆਂ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://eu.courier-journal.com/picture-gallery/entertainment/2016/02/21/gallery--wrestling-as-art-form-at-ohio-valley-wrestling/80404580/|title=Gallery~Wrestling as art form at Ohio Valley Wrestling|last=McDonough|first=Pat|date=February 11, 2016|website=courier-journal.com|access-date=February 21, 2016}}</ref> == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == ਪੈਰੀ ਨੇ ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਤੰਦਰੁਸਤੀ ਦੇ ਮੁੱਦਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ [[ਕਾਲਜ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਪਹਿਲਵਾਨ ਵਜੋਂ ਸਿਖਲਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਸਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਕੁਸ਼ਤੀ ਤਰੱਕੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਓਹੀਓ ਵੈਲੀ ਰੈਸਲਿੰਗ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web|url=https://louisvilleinsight.com/archived-news/the-many-faces-and-facets-of-stu-perry-ohio-valley-wrestlings-first-openly-gay-champ/|title=The many faces and facets of Stu Perry, Ohio Valley Wrestling’s first openly gay champ|last=Keel|first=Eli|date=July 28, 2018|website=louisvilleinsight.com|access-date=July 28, 2018|archive-date=ਸਤੰਬਰ 1, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210901164608/https://louisvilleinsight.com/archived-news/the-many-faces-and-facets-of-stu-perry-ohio-valley-wrestlings-first-openly-gay-champ/|dead-url=yes}}</ref> ਪੈਰੀ ਖੁੱਲ੍ਹੇਆਮ ਗੇਅ ਹੈ। ਉਹ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 15 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ ਸੀ, ਪਰ ਉਸਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ 2018 ਵਿੱਚ [[ਕੁਸ਼ਤੀ]] ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਜਨਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਖ਼ਬਰ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਦੋਸਤਾਂ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।<ref>{{Cite web|url=https://www.leoweekly.com/2018/08/man-fights-gay-wrestlers-story/|title=Man in Fights: a gay wrestler’s story|last=Lilygren|first=Deena|date=August 15, 2018|website=leoweekly.com|access-date=August 15, 2018}}</ref> == ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ == * '''ਓਹੀਓ ਵੈਲੀ ਕੁਸ਼ਤੀ''' ** ਓ.ਵੀ.ਡਬਲਿਊ. ਹੈਵੀਵੇਟ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ( 1 ਵਾਰ ) <ref>{{Cite web|url=https://www.cagematch.net/?id=5&nr=128|title=OVW Heavyweight Championship|last=Kreikenbohm|first=Philip|date=July 7, 2018|publisher=Cagematch - The Internet Wrestling Database|access-date=May 29, 2021}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ** ਓ.ਵੀ.ਡਬਲਿਊ. ਅਰਾਜਕਤਾ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ( 2 ਵਾਰ, ਮੌਜੂਦਾ ) <ref>{{Cite web|url=https://www.cagematch.net/?id=5&nr=3711|title=OVW Anarchy Championship|last=Kreikenbohm|first=Philip|date=December 29, 2019|publisher=Cagematch - The Internet Wrestling Database|access-date=May 29, 2021}}</ref> ** ਓ.ਵੀ.ਡਬਲਿਊ. ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ( 3 ਵਾਰ ) <ref>{{Cite web|url=https://www.cagematch.net/?id=5&nr=247|title=OVW Television Championship|last=Kreikenbohm|first=Philip|date=March 4, 2017|publisher=Cagematch - The Internet Wrestling Database|access-date=May 29, 2021}}</ref> ** ਓ.ਵੀ.ਡਬਲਿਊ. ਦੱਖਣੀ ਟੈਗ ਟੀਮ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ( 2 ਵਾਰ ) - ਐਡਮ ਰਿਵਾਲਵਰ ਨਾਲ <ref>{{Cite web|url=https://www.cagematch.net/?id=5&nr=129|title=OVW Southern Tag Team Championship|last=Kreikenbohm|first=Philip|date=February 10, 2016|publisher=Cagematch - The Internet Wrestling Database|access-date=May 29, 2021}}</ref> ** ਵੀਹ-ਦੂਜਾ ਓ.ਵੀ.ਡਬਲਿਊ. ਟ੍ਰਿਪਲ ਕ੍ਰਾਊਨ ਚੈਂਪੀਅਨ == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{Professional wrestling profiles|cagematch=15973|wrestlingdata=27323|iwd=amon-9617}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਪੁਰਸ਼ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਪਹਿਲਵਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1989]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] h1wkn8ewh5syjddvu93rqijony6zvse 0 149899 839010 838876 2026-05-09T02:38:42Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 839010 wikitext text/x-wiki  '''ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ''' ਦਾ ਸੰਗੀਤ [[ਭਾਰਤ]] -ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਿਤ [[ਕੇਂਦਰੀ ਸ਼ਾਸ਼ਤ ਪ੍ਰਦੇਸ|ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] [[ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ (ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼)|ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ]] ਦੀ ਇੱਕ ਅਮੀਰ ਸੰਗੀਤਕ ਵਿਰਾਸਤ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਦੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਪਰੀ ਜੰਮੂ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਅਤੇ [[ਕਸ਼ਮੀਰ ਘਾਟੀ]] ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। [[ਕਸ਼ਮੀਰ ਘਾਟੀ]] ਦਾ ਸੰਗੀਤ ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆਈ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੈ<ref>{{Cite web|url=http://www.kashmirobserver.net/index.php?option=com_content&view=article&id=2017:common-cultural-links-between-kashmir-a-central-asia&catid=27:heritage&Itemid=56|title=Common Cultural Links Between Kashmir & Central Asia|website=Kashmir Observer|archive-url=https://web.archive.org/web/20101124103405/http://www.kashmirobserver.net/index.php?option=com_content&view=article&id=2017:common-cultural-links-between-kashmir-a-central-asia&catid=27:heritage&Itemid=56|archive-date=2010-11-24}}</ref> ਜਦੋਂ ਕਿ ਜੰਮੂ ਖੇਤਰ ਦਾ ਸੰਗੀਤ [[ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ]] ਦੇ ਹੋਰ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ। == ਕਸ਼ਮੀਰ == === ਚੱਕਰੀ === ਚੱਕਰੀ ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ਵਜਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਰਵਾਇਤੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਚੱਕਰੀ ਸਾਜ਼ਾਂ ਦੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਗੀਤ ਰੂਪ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ [[ਹਾਰਮੋਨੀਅਮ]], ਰੁਬਾਬ, [[ਸਾਰੰਗੀ]], [[Nout|ਨੌਟ]], ਗੇਗਰ, ਤੁੰਬਕਨਰ ਅਤੇ [[Tumbaknaer|ਚਿਮਟਾ]] ਵਰਗੇ ਸਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲ [[ਚਿਮਟਾ|ਵਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ]] ਹੈ। ਇਹ ਲੋਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਮੁਸਲਮਾਨ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਕਸ਼ਮੀਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=ZOlNv8MAXIEC|title=The Garland Encyclopedia of World Music: South Asia : the Indian subcontinent|last=Nettl|first=Bruno|last2=Arnold|first2=Alison|last3=Stone|first3=Ruth M.|last4=Porter|first4=James|last5=Rice|first5=Timothy|last6=Olsen|first6=Dale Alan|last7=Miller|first7=Terry E.|last8=Kaeppler|first8=Adrienne Lois|last9=Sheehy|first9=Daniel Edward|year=1998|isbn=9780824049461}}</ref> ਚੱਕਰੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਪਰੀ ਕਹਾਣੀਆਂ ਜਾਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਪ੍ਰੇਮ ਕਹਾਣੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ''ਯੂਸਫ-ਜ਼ੁਲੈਖਾ'', ''ਲੈਲਾ-ਮਜਨੂ'', ਆਦਿ ਵਰਗੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸੁਣਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਚੱਕਰੀ ਦਾ ਅੰਤ ''ਰਊਫ'' ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ''ਰਊਫ'' ਇੱਕ ਨਾਚ ਰੂਪ ਹੈ ਪਰ ਚੱਕਰੀ ਦੇ ਕੁਝ ਅੰਤ ਵਾਲੇ ਨੋਟ ਜੋ ਵੱਖਰੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਅਤੇ ਤੇਜ਼ ਨੋਟਾਂ 'ਤੇ ਖੇਡੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਨੂੰ ਰਊਫ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="kashmir_music">{{Cite web|url=http://www.kashmironline.net/kashmir_music.asp|title=Kashmir Music Download, Free Kashmir Music, Kashmir mp3 Songs, Kashmiri Songs Free Download, Download Mobile Ringtones, Singtones in kashmir, Latest Kashmir Music Download, Kashmir Songs, Santoor, Chakri, Sufiana|last=Mohammad Saleem Mir (Salsoftin Networks)|date=23 January 2017}}</ref> ਇਹ ਵਿਆਹਾਂ ਦੌਰਾਨ ਹੇਨਾ ਨਾਈਟ (ਮਾਏਂਜ਼ੀ ਰਾਤ) ਦਾ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। === ਹੇਂਜ਼ਾ === ਹੇਂਜ਼ਾ ਗਾਉਣ ਦਾ ਇੱਕ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰੂਪ ਹੈ ਜੋ [[ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਤ|ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਤਾਂ]] ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ 'ਤੇ ਅਭਿਆਸ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਪੁਰਾਤਨ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਜਾਪਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਸੁਝਾਅ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਲੋਕ ਗਾਇਕੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਰੂਪ ਹੈ।<ref>{{Cite web |url=http://www.koausa.org/KoshSam/Henzae.html |title=P.N. Pushp, Henzae: A Folk Genre Viewed Afresh |access-date=2023-02-01 |archive-date=2015-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150415124959/http://www.koausa.org/KoshSam/Henzae.html |url-status=dead }}</ref> === ਰੂਫ ਜਾਂ ਵਾਨਵੁਨ === ਰੌਫ ਇੱਕ ਰਵਾਇਤੀ ਨਾਚ ਹੈ ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਿਆਹ ਅਤੇ ਹੋਰ ਫੰਕਸ਼ਨਾਂ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੁਝ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੌਕਿਆਂ 'ਤੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://www.dancesofindia.co.in/folk-dances-india/kashmir/|title=Folk Dances of Kashmir|archive-url=https://web.archive.org/web/20120513013523/http://www.dancesofindia.co.in/folk-dances-india/kashmir/|archive-date=13 May 2012}} </ref> [[ਤਸਵੀਰ:Rouf_Dance (edited).jpg|thumb| ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਕੁੜੀਆਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਰੌਫ ਡਾਂਸ ਕਰਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ]] === ਲਦੀਸ਼ਾਹ === ਲਦੀਸ਼ਾਹ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਸੰਗੀਤ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਲਾਡੀਸ਼ਾਹ ਗਾਉਣ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਅੰਗਾਤਮਕ ਰੂਪ ਹੈ। ਇਹ ਗੀਤ ਅਜੋਕੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਹਾਲਾਤਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਗਾਏ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਬਿਲਕੁਲ ਹਾਸੋਹੀਣੇ ਹਨ। ਗਾਇਕ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਾਢੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਪਿੰਡ-ਪਿੰਡ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗੀਤ ਉਸ ਪਿੰਡ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਮੁੱਦਿਆਂ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ, ਸਮਾਜਿਕ ਜਾਂ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਹੋਣ, ਮੌਕੇ 'ਤੇ ਹੀ ਰਚੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗੀਤ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਕਈ ਵਾਰ ਗਾਣੇ ਨੂੰ ਹਜ਼ਮ ਕਰਨ ਲਈ ਥੋੜ੍ਹਾ ਔਖਾ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨੋਰੰਜਕ ਹਨ।<ref>{{Cite web|url=http://www.indialine.com/travel/jammukashmir/music-dance.html|title=Famous Kashmiri Music And Dance of Jammu And Kashmir|access-date=2023-02-01|archive-date=2020-02-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20200226014756/http://www.indialine.com/travel/jammukashmir/music-dance.html|dead-url=yes}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.culturenorthindia.com/jk/instruments.htm|title=Music Instruments, Jammu Kashmir, NZCC|archive-url=https://web.archive.org/web/20010221215252/http://www.culturenorthindia.com/jk/instruments.htm|archive-date=21 February 2001|access-date=2009-05-30}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://ikashmir.net/musicofkashmir/preface.html|title=The Traditional Music of Kashmir by Dr. Sunita Dhar}}</ref> === ਸੂਫੀਆਨਾ ਕਲਾਮ (ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਕਲਾਸੀਕਲ) === [[ਸੂਫ਼ੀਵਾਦ|ਸੂਫੀਆਨਾ]] ਕਲਾਮ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦਾ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਖੁਦ ਦੇ ਰਾਗਾਂ (ਮਕਮ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਸਾਜ਼, ਸੇਤਾਰ, ਅਤੇ [[ਤਬਲਾ|ਡੋਕਰਾ]] ਦੇ ਨਾਲ [[ਸੰਤੂਰ]] ਨਾਮਕ ਸੌ-ਤਾਰ ਵਾਲੇ ਸਾਜ਼ ਹਨ। ਇਹ ਨਾਚ [[ਸੂਫ਼ੀਵਾਦ|ਸੂਫ਼ੀਆਨਾਂ]] ਕਲਮ ''ਤੇ'' ਆਧਾਰਿਤ ਨਾਚ ''ਹਾਫਿਜ਼ ਨਗਮਾ'' ਹੈ।<ref name="kashmir_music"/> [[ਤਸਵੀਰ:Pandit_shivkumar_sharma.jpg|right|thumb| [[ਪੰਡਤ ਸ਼ਿਵਕੁਮਾਰ ਸ਼ਰਮਾ|ਸ਼ਿਵਕੁਮਾਰ ਸ਼ਰਮਾ]], [[ਜੰਮੂ (ਸ਼ਹਿਰ)|ਜੰਮੂ]] ਤੋਂ, ਭਾਰਤੀ [[ਸੰਤੂਰ]] ਦਾ ਮਾਸਟਰ]] === ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਕਲਾਸੀਕਲ === ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਯੰਤਰਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਾਲਹਣ ਦੁਆਰਾ [[ਕਲਹਣ|ਨੀਲਮਤਾਪੁਰਾਣ]] ਅਤੇ [[ਰਾਜਤਰੰਗਿਣੀ|ਰਾਜਤਰੰਗਿਨੀ]] ਵਰਗੇ ਪੁਰਾਣੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।  ਇਹ ਇੱਕ [[ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਲੋਕ|ਕਸ਼ਮੀਰੀ]], [[ਅਭਿਨਵਗੁਪਤ]] (ਮਹਾਨ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ) ਸੀ, ਜਿਸਨੇ ਭਰਤ ਦੇ ''ਨਾਟਯਸ਼ਤਰ'' ਉੱਤੇ ਅਭਿਨਵਭਾਰਤੀ ਨਾਮ ਦੀ ਇੱਕ ਟਿੱਪਣੀ ਲਿਖੀ ਸੀ, ਇਹ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਨੂੰ ਕਿੰਨੀ ਮਹੱਤਤਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਇੱਕ ਪਸੰਦੀਦਾ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਸਾਜ਼ [[ਸੰਤੂਰ]] (ਸ਼ਤ-ਤੰਤਰੀ-ਵੀਣਾ) ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਦੇਵੀ [[ਸਰਸਵਤੀ ਦੇਵੀ|ਸ਼ਾਰਦਾ]] (ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ਵਿੱਦਿਆ ਅਤੇ ਕਲਾ ਦੀ ਦੇਵੀ) ਦੁਆਰਾ ਵਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। [[ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ (ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼)|ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ]] ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ [[ਸੰਤੂਰ]] ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜੰਮੂ ਤੋਂ [[ਪੰਡਤ ਸ਼ਿਵਕੁਮਾਰ ਸ਼ਰਮਾ|ਸ਼ਿਵਕੁਮਾਰ ਸ਼ਰਮਾ]] ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਘਾਟੀ ਦੇ ਭਜਨ ਸੋਪੋਰੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।  == ਜੰਮੂ ਖੇਤਰ == ਜੰਮੂ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਡੋਗਰੀ ਭਾਸ਼ਾ]],<ref>{{Cite web|url=http://www.jammulinksnews.com/newsdetail/123186/Jammu-Links-News-The_profound_richness_and_vitality_of_Dogra_culture|title=The profound richness and vitality of Dogra culture|last=Limited|first=InLinks Communication Private|website=Jammu Links News|access-date=2020-07-22|archive-date=2020-07-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20200723031006/http://www.jammulinksnews.com/newsdetail/123186/Jammu-Links-News-The_profound_richness_and_vitality_of_Dogra_culture|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/it-s-viral/kadun-jaana-tu-coroneyaa-siblings-sing-in-dogri-on-coronavirus-people-love-it/story-nfkmJqR6gJXqiXtVdWZH3M.html|title=Kadun Jaana Tu Coroneyaa: Siblings sing in Dogri on coronavirus, people love it|last=Sengupta|first=Trisha|date=2020-05-08|website=Hindustan Times|access-date=2020-07-22}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.dailyexcelsior.com/remembering-a-stalwart-of-dogri/|title=Remembering a stalwart of Dogri|date=2020-07-11|website=Daily Excelsior|access-date=2020-07-22}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/entertainment/music/lockdown-music-videos-go-mobile/article32113398.ece|title=Lockdown music videos go mobile|last=Tagat|first=Anurag|date=2020-07-17|website=The Hindu|access-date=2020-07-22}}</ref><ref>{{Cite magazine|date=2020-05-18|title=Jammu Origin Artist Bhau Brings a Refreshing Twist to Dogri on 'Kelli?' -|url=https://rollingstoneindia.com/jammu-origin-artist-bhau-brings-a-refreshing-twist-to-dogri-on-kelli/|magazine=Rolling Stone|access-date=2020-07-22}}</ref> [[ਗੁਜਾਰੀ|ਗੁਜਰੀ ਭਾਸ਼ਾ]], [[ਪਹਾੜੀ ਭਾਸ਼ਾ]] ਅਤੇ [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ]] ਵਿੱਚ ਹੈ। ਰਵਾਇਤੀ ਡੋਗਰੀ ਲੋਕ ਗੀਤ ''ਭਾਖ'' ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.dailyexcelsior.com/dss-celebrates-dogri-manyata-diwas|title=DSS celebrates 'Dogri Manyata Diwas'|date=2020-07-11|website=Daily Excelsior|access-date=2020-07-22}}</ref> == ਕਸ਼ਮੀਰ == === ਸੂਫ਼ੀਆਨਾ ਕਲਾਮ (ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਕਲਾਸੀਕਲ) === ਸੂਫੀਆਨਾ ਕਲਾਮ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦਾ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਮਕਾਮਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਸੰਗਤ ਲਈ ਰੁਬਾਬ, ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਸਾਜ਼, ਸੰਤੂਰ, ਮਸੂਲ ਅਤੇ ਡੋਕਰਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। [ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ][ ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ] ਸੂਫ਼ੀਆਨਾ ਕਲਾਮ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਨਾਚ ਹਾਫ਼ਿਜ਼ ਨਗਮਾ ਹੈ।[1] === ਚਕਰੀ === ਚਕਰੀ ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ਵਜਾਇਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਰਵਾਇਤੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਿਸਮ ਹੈ। ਚਕਰੀ ਇੱਕ ਜਵਾਬਦੇਹ ਗੀਤ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਜ਼ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ [[ਹਾਰਮੋਨੀਅਮ]], ਰੂਬਾਬ, [[ਸਾਰੰਗੀ]], ਘਾਟਮ ਵਰਗੇ ਸਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਵਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ [[ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਕਸ਼ਮੀਰੀ]] ਵਿੱਚ ਨੋਏਟ , ਗੇਗਰ, ਤੁੰਬਕਨੇਰ ਅਤੇ [[ਚਿਮਟਾ]] ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=16 January 2019 |title=Clay musical instruments of Kashmir |url=https://www.greaterkashmir.com/todays-paper/op-ed/clay-musical-instruments-of-kashmir/}}</ref> ਇਹ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਿਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਲੋਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚਕਰੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਪਰੀ ਕਿੱਸਿਆਂ ਜਾਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਪ੍ਰੇਮ ਕਹਾਣੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ''ਯੂਸਫ਼-ਜ਼ੁਲੈਖਾ'', ''ਲੈਲਾ-ਮਜਨੂੰ'', ਆਦਿ ਵਰਗੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੱਸਣ ਲਈ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਚਕਰੀ ਰੌਫ਼ ਨਾਲ ਖਤਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਰੌਫ਼ ਇੱਕ ਨਾਚ ਰੂਪ ਹੈ ਪਰ ਚਕਰੀ ਦੇ ਕੁਝ ਅੰਤ ਦੇ ਸੁਰ ਜੋ ਵੱਖਰੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਜਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਤੇਜ਼ ਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਰੌਫ਼ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="kashmir_music"/> ਇਹ ਵਿਆਹਾਂ ਦੌਰਾਨ ਹਿਨਾ ਨਾਈਟ (ਮੈਏਂਜ਼ੀ ਰਾਤ) ਦਾ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। === ਹੇੰਜ਼ੇ === ਹੇਂਜ਼ੇ ਗਾਉਣ ਦਾ ਇੱਕ ਰਵਾਇਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰੂਪ ਹੈ ਜੋ [[ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਤ|ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਿਤਾਂ]] ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ 'ਤੇ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਤਨ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਸੁਝਾਅ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਲੋਕ ਗਾਇਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਰੂਪ ਹੈ। === ਰੌਫ ਜਾਂ ਵਾਨਵੂਨ === ਰੌਫ਼ ਇੱਕ ਰਵਾਇਤੀ ਨਾਚ ਹੈ ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਿਆਹ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਾਰਜਾਂ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਰਗੇ ਕੁਝ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੌਕਿਆਂ ਉੱਤੇ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Folk Dances of Kashmir |url=http://www.dancesofindia.co.in/folk-dances-india/kashmir/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120513013523/http://www.dancesofindia.co.in/folk-dances-india/kashmir/ |archive-date=13 May 2012}} </ref> [[ਤਸਵੀਰ:Rouf_Dance.jpg|thumb|ਦਿੱਲੀ 'ਚ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਲੜਕੀਆਂ ਨੇ ਕੀਤਾ ਰੌਫ਼ ਡਾਂਸ]] === ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਸੰਗੀਤ ਯੰਤਰਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ === * ਰੁਬਾਬ: ਰਬਾਬ ਜਾਂ ਰਬਾਬ ਸਾਢੇ ਤਿੰਨ ਫੁੱਟ ਲੰਬਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਤਾਰਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਤੂਤ ਦੀ ਲੱਕੜ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਬੱਕਰੀ ਦੀ ਅੰਤੜੀ ਦੀ ਚਮਡ਼ੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਤਾਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਿਸੇ ਦੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਸਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਰਬਾਬ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਘਾਟੀ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਸੀ। ਇਹ ਸ਼ਾਂਤ ਸੰਗੀਤ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। * [[ਸੰਤੂਰ]] ਸੰਤੋਰ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਲੋਕ ਅਤੇ ਸੂਫ਼ੀਆਨਾ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੰਗੀਤ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਧਨ ਆਕਾਰ ਵਿੱਚ ਟ੍ਰੈਪੇਜ਼ੋਇਡਲ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ 12 ਤਾਰਾਂ ਅਤੇ 12 ਖੂੰਟੀਆਂ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ।. <ref>{{Cite web |date=15 December 2021 |title=List of Famous Traditional Music Instruments of Jammu and Kashmir |url=https://indianationfirst.in/art-culture-jammu-kashmir/famous-traditional-music-instruments-of-jammu-and-kashmir/}}</ref> * ਸਾਜ-ਏ-ਕਸ਼ਮੀਰਃ ਇਹ ਇੱਕ ਤਾਰ ਵਾਲਾ ਸਾਜ਼ ਹੈ, ਆਕਾਰ ਵਿੱਚ ਗੋਲ, ਹਾਥੀ ਦੰਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਸਜਾਏ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਕਮਾਨ ਨਾਲ ਵਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਾਇਲਿਨ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ ਸ਼ਾਂਤ ਆਵਾਜ਼ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਮੂਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੱਡੀਆਂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। [[ਤਸਵੀਰ:Tumbaknaar.jpg|thumb|ਟੰਬਕਨੇਰ]] * ਤੁੰਬਕਨੇਰਃ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦੀ ਘਾੜ [[ਈਰਾਨ|ਇਰਾਨ]] ਜਾਂ [[ਕੇਂਦਰੀ ਏਸ਼ੀਆ|ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ]] ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੀ, ਜਿੱਥੋਂ ਇਹ ਕਸ਼ਮੀਰ ਆਇਆ ਅਤੇ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਿਆ। ਤੁੰਬਕਨੇਰ ਇੱਕ ਢੋਲ ਹੈ ਜੋ ਭੇਡਾਂ ਦੀ ਚਮੜੀ ਤੋਂ ਬਣੇ ਬੇਸ ਨਾਲ ਤਪੀ ਹੋਈ ਮਿੱਟੀ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਜਸ਼ਨਾਂ ਦੌਰਾਨ ਵਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੁਆਰਾ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਮੱਧਯੁੱਗ ਤੋਂ ਹੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। * ''ਨੌਟ'' ਇਹ ਰਵਾਇਤੀ ਸੰਗੀਤ ਸਾਜ਼ ਇੱਕ ਗੋਲ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਘੜਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਨੂੰ ਖੁੱਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸੁਰ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪਿੱਤਲ ਜਾਂ ਤਾਂਬੇ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਵਿਆਹਾਂ ਦੌਰਾਨ ਵਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। * [[ਡਫ਼|ਡਫ]] ਇਹ ਇੱਕ ਸੰਗੀਤਕ ਸਾਜ਼ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗੋਲ ਫਰੇਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਧਾਤ ਦੇ ਜਿੰਗਲ ਜੁੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਲਾਸਟਿਕ ਜਾਂ ਬੱਕਰੀ ਦੀ ਚਮੜੀ ਦਾ ਬਣਿਆ ਇੱਕ ਪਾਰਦਰਸ਼ੀ ਸਿਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈਂ। ਇਹ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਵਿਆਹਾਂ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ [[ਈਰਾਨ|ਈਰਾਨੀ]] ਮੂਲ ਦਾ ਹੈ। * [[ਸਿਤਾਰ]] ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਲੋਕ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਸਿਤਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਲੰਮਾ ਸਰੀਰ ਅਤੇ 7 ਤਾਰਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਹੋਰ ਭਾਰਤੀ ਸਿਤਾਰਾਂ ਨਾਲੋਂ ਆਕਾਰ ਵਿੱਚ ਛੋਟਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Musical Heritage |url=http://brighterkashmir.com/musical-heritage}}</ref> * [[Kashmiri sarang|ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਸਾਰੰਗ]] ਸਾਰੰਗੀ ਦੇ ਸਮਾਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਆਕਾਰ ਵਿੱਚ ਛੋਟਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦਾ ਇਹ ਸੰਗੀਤ ਸਾਜ਼ ਸ਼ਹਿਤੂਤ ਜਾਂ ਸਾਗਬਾਨ ਦਾ ਹੈ, ਅੰਦਰੋਂ ਖੋਖਲਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤ, ਸੁਹਾਵਣਾ ਸੰਗੀਤ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਲੋਕ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। * ਸੁਰਨਾਈਃ ਇਹ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਸੰਗੀਤ ਯੰਤਰ ਲੱਕਡ਼ ਦੀ ਪਾਈਪ ਹੈ ਜੋ ਲੱਗਭੱਗ 18 ਇੰਚ ਲੰਬੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ 7 ਆਊਟਲੈੱਟ ਹੋਲ ਅਤੇ ਇੱਕ ਫੁਆਉਣ ਵਾਲਾ ਹੋਲ ਅਤੇ ਘੰਟੀ ਦੇ ਆਕਾਰ ਦਾ ਆਊਟਲੈੱਡ ਹੈ। ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਬੰਸਰੀਆਂ ਪਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਕ ਅੰਦਰੋਂ ਖੋਖਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 7 ਸੰਗੀਤਕ ਸੁਰਾਂ ਲਈ 7 ਛੇਦ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਦੋ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਵਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਵਿੱਚ ਪਾਈ-ਪਾਈ ਨਾਮਕ ਦੂਜੀ ਕਿਸਮ ਵਿੱਚ 7 ਸਵਰਾਂ ਲਈ 7 ਛੇਕ ਹਨ ਪਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਫੁਆਉਣ ਵਾਲਾ ਛੇਕ ਨਹੀਂ ਹੈ। * [[Geger|ਗੇਗਰ]] ਇਹ ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਹਾਇਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਤਾਲਵਾਦਕ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਪਿੱਤਲ ਜਾਂ ਧਾਤ ਦਾ ਭਾਂਡਾ ਹੈ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਉਂਗਲਾਂ ਜਾਂ ਉਂਗਲਾਂ ਉੱਤੇ ਰਿੰਗਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਅਕਸਰ ਚਕਰੀ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। * [[Dokra|ਡੋਕਰਾ]] ਜਿਸ ਨੂੰ ਵਾਸੁਲ ਜਾਂ ਡੋਲਕੇ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਰਵਾਇਤੀ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਤਾਲਵਾਦਕ ਸਾਜ਼ ਸੀ। ਅੱਜ ਇਸ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਤਬਲੇ ਨੇ ਲੈ ਲਈ ਹੈ। ਤਬਲੇ ਵਿੱਚ ਖੋਖਲੀ ਲੱਕੜ, ਧਾਤ ਜਾਂ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਬਣੇ ਦੋ ਹੱਥ ਦੇ ਢੋਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ ਢੋਲ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਤਿੰਨ ਅਤੇ ਧੁਨੀ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਬਾਸ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। * ਨਾਗਦਾ-ਇਹ ਢੋਲ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਾਜ਼ ਦੁੰਦੁਭੀ ਦਾ ਇੱਕ ਰੂਪ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲੱਕੜ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਨਾਲ ਨਾਗਦੇ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਨਾਲ ਆਵਾਜ਼ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਸੰਗੀਤ ਸਾਜ਼ ਵਿਆਹਾਂ ਅਤੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। * ਸ਼ੰਖ ਇਹ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤੀ ਸਾਜ਼ ਹੈ ਜੋ ਰਸਮਾਂ ਅਤੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਤੱਤ ਜੋੜਨ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ [[ਹਿੰਦੂ]] ਵਿਆਹਾਂ ਅਤੇ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਖ ਵਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਵੇਦਾਂ ਅਤੇ [[ਭਗਵਦ ਗੀਤਾ|ਭਾਗਵਤ ਗੀਤਾ]] ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। * [[Swarnai|ਸਵਰਨਾਈ]] ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਨਾਈ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਨੌ ਛੇਕ ਵਾਲਾ ਲੱਕੜ ਦਾ ਸਾਜ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਮੂੰਹ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਵਰਗ ਰਾਹੀਂ, ਆਵਾਜ਼ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਹਵਾ ਨੂੰ ਉਡਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਵਰਨਾਈ ਦਾ ਸੰਗੀਤ ਮਧੁਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਸੰਗੀਤ ਸਾਜ਼ ਨੂੰ ਵਜਾਉਣਾ ਸ਼ੁਭ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਵਿਆਹਾਂ ਅਤੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਾਜ਼ ਵਜਾਉਂਦੇ ਹਨ। * ਖਾਸਿਆਃ ਧਾਰਮਿਕ ਇਕੱਠਾਂ ਅਤੇ ਵਿਆਹਾਂ ਵਿੱਚ, ਦੋ ਖਾਸਿਆ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਮਾਰ ਕੇ ਵਜਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। * ਥਲੁਜ਼ਃ ਇਹ ਰਵਾਇਤੀ ਸੰਗੀਤ ਯੰਤਰ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਲੋਕ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਕੀਰਤਨਾਂ ਦੌਰਾਨ ਵਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। * ਨਈ ਬੰਸਰੀ <ref>{{Cite web |title=The Traditional Music of Kashmir by Dr. Sunita Dhar |url=http://ikashmir.net/musicofkashmir/3.html}}</ref> <nowiki>:</nowiki> ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ, 'ਨਈ' ਦਾ ਆਮ ਅਰਥ ਬੰਸਰੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ। ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਲੋਕ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ, ਨਈ ਦਾ ਪ੍ਰਚਲਨ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੀ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਵਰਣਨ ਨੀਲਮਾਤਾ ਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। "ਪੁੰਯਾਹਵੇਦ ਸ਼ੱਬਦੀਨ ਵੰਸੀ ਵੇਨੂਰੇਵਨਯਾ ਸੁਤ ਮਗਧ ਸ਼ੱਬਦੇਨ ਤਾਥਾ ਵੰਦੀਸਵੈਨੈਂਕਸ" ਨੀਲਮਾਤਾ ਪੁਰਾਣ ਨੇ ਬੰਸ਼ੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਵੇਨੂ ਦਾ ਵੀ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਕਲਾਕਾਰ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਅਨੰਤਨਾਗ ਦੇ ਕਲਾਕਾਰ, ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਬੰਸਰੀਆਂ ਵਜਾਉਣ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹਨ। 1. ਪਹਿਲੀ ਕਿਸਮ ਦੀ ਬੰਸਰੀ ਅੰਦਰੋਂ ਖਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸੱਤ ਸੰਗੀਤਕ ਸੁਰਾਂ ਲਈ ਸੱਤ ਛੇਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨੂੰ ਵਜਾਉਂਦੇ ਸਮੇਂ ਦੋਵੇਂ ਹੱਥਾਂ ਦੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੀ ਬੰਸਰੀ ਲੋਕ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ। 2. ਦੂਜੀ ਕਿਸਮ ਦੀ ਬੰਸਰੀ ਨੂੰ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ 'ਪਾਈ-ਪਾਈ' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੀ ਬੰਸਰੀ ਅਖਰੋਟ ਦੀ ਲੱਕੜ ਤੋਂ ਬਣੀ ਹੈ। ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਇਸ ਬੰਸਰੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੱਤ ਛੇਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਜਿਸ ਛੇਕ ਤੋਂ ਹਵਾ ਵਗਦੀ ਹੈ ਉਹ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਛੇਕ ਨੂੰ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਪਾ ਕੇ ਉਡਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਾਦਕ ਸੱਤ ਛੇਕ ਸਪਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਾਧਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਸੁਵਿਧਾਜਨਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵਾਦਕ ਜਲਦੀ ਥੱਕਦਾ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੀ ਬੰਸਰੀ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। === ਲਾਦੀਸ਼ਾ === ਲਾਦੀਸ਼ਾ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਸੰਗੀਤ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਲਾਦੀਸ਼ਾ ਗਾਉਣ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਅੰਗਾਤਮਕ ਰੂਪ ਹੈ। ਇਹ ਗੀਤ ਮੌਜੂਦਾ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸਥਿਤੀਆਂ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦੇ ਹੋਏ ਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਾਸੋਹੀਣੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਗਾਇਕ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਵਾਢੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਪਿੰਡ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗਾਣੇ ਉਸ ਪਿੰਡ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਮੁੱਦਿਆਂ 'ਤੇ ਮੌਕੇ' ਤੇ ਹੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ, ਸਮਾਜਿਕ ਜਾਂ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਹੋਵੇ। ਗੀਤ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਕਈ ਵਾਰ ਗਾਣੇ ਨੂੰ ਹਜ਼ਮ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਲ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨੋਰੰਜਕ ਹਨ।<ref>{{Cite web |title=Famous Kashmiri Music And Dance of Jammu And Kashmir |url=http://www.indialine.com/travel/jammukashmir/music-dance.html |access-date=2023-02-01 |archive-date=2020-02-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200226014756/http://www.indialine.com/travel/jammukashmir/music-dance.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=Music Instruments, Jammu Kashmir, NZCC |url=http://www.culturenorthindia.com/jk/instruments.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20010221215252/http://www.culturenorthindia.com/jk/instruments.htm |archive-date=21 February 2001 |access-date=2009-05-30}}</ref><ref>{{Cite web |title=The Traditional Music of Kashmir by Dr. Sunita Dhar |url=http://ikashmir.net/musicofkashmir/preface.html}}</ref> === ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਕਲਾਸੀਕਲ === ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤਕ ਸਾਜ਼ਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਲਹਣ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੇ ਗਏ ਨੀਲਮਾਤਾਪੁਰਾਣ ਅਤੇ ਰਾਜਤਰੰਗਿਨੀ ਵਰਗੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। [ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ] ਇਹ ਤੱਥ ਕਿ ਇਹ ਇੱਕ ਕਸ਼ਮੀਰੀ, ਅਭਿਨਵਗੁਪਤ (ਮਹਾਨ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ) ਸੀ, ਜਿਸਨੇ ਭਰਤ ਦੇ ਨਾਟਯਸ਼ਾਤਰ 'ਤੇ ਅਭਿਨਵਭਾਰਤੀ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਟਿੱਪਣੀ ਲਿਖੀ ਸੀ, ਇਹ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਨੂੰ ਕਿੰਨਾ ਮਹੱਤਵ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇੱਕ ਪਸੰਦੀਦਾ ਰਵਾਇਤੀ ਸਾਜ਼ ਸੰਤੂਰ (ਸ਼ਤ-ਤੰਤਰੀ-ਵੀਣਾ) ਹੈ, ਇੱਕ ਸੌ ਤਾਰਾਂ ਵਾਲਾ ਪਰਕਸ਼ਨ ਸਾਜ਼ ਜੋ ਦੇਵੀ ਸ਼ਾਰਦਾ (ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਕਲਾ ਦੀ ਦੇਵੀ) ਦੁਆਰਾ ਵਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਤੂਰ ਵਾਦਕਾਂ ਵਿੱਚ ਜੰਮੂ ਤੋਂ ਸ਼ਿਵਕੁਮਾਰ ਸ਼ਰਮਾ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਘਾਟੀ</sup> <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">ਦੇ ਭਜਨ ਸੋਪੋਰੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।[ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ]</sup> == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * [[ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ (ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼)]] * [[ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਸਭਿਆਚਾਰ|ਕਸ਼ਮੀਰ ਦਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰ]] == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [https://web.archive.org/web/20090619085545/http://jammukashmir.nic.in/culture/music.htm ਅਧਿਕਾਰਤ ਸਾਈਟ] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦਾ ਸਭਿਆਚਾਰ]] 02087rmgay5omschtlp8ug86g0b8ivn 0 158610 839003 654255 2026-05-09T00:42:01Z Xqbot 927 Fixing double redirect from [[ਰਾਇਲ ਚੈਲੇਂਜਰਸ ਬੰਗਲੌਰ]] to [[ਰਾਇਲ ਚੈਲੇਂਜਰਜ਼ ਬੰਗਲੁਰੂ]] 839003 wikitext text/x-wiki #ਰੀਡਾਇਰੈਕਟ [[ਰਾਇਲ ਚੈਲੇਂਜਰਜ਼ ਬੰਗਲੁਰੂ]] 3kwgqbrvj6g3r7zyxdbtzrqnupkjjxh 1 158611 838955 654257 2026-05-08T13:23:00Z Xqbot 927 Fixing double redirect from [[ਗੱਲ-ਬਾਤ:ਰਾਇਲ ਚੈਲੇਂਜਰਸ ਬੰਗਲੌਰ]] to [[ਗੱਲ-ਬਾਤ:ਰਾਇਲ ਚੈਲੇਂਜਰਜ਼ ਬੰਗਲੁਰੂ]] 838955 wikitext text/x-wiki #ਰੀਡਾਇਰੈਕਟ [[ਗੱਲ-ਬਾਤ:ਰਾਇਲ ਚੈਲੇਂਜਰਜ਼ ਬੰਗਲੁਰੂ]] arl3dwjzxn2ktazvbjeftnq4hr22q5j 0 158642 838937 739211 2026-05-08T12:07:17Z Kuldeepburjbhalaike 18176 Kuldeepburjbhalaike ਨੇ ਸਫ਼ਾ [[ਰਾਇਲ ਚੈਲੇਂਜਰਸ ਬੰਗਲੌਰ (ਡਬਲਿਊਪੀਐੱਲ)]] ਨੂੰ [[ਰਾਇਲ ਚੈਲੇਂਜਰਜ਼ ਬੰਗਲੁਰੂ (ਡਬਲਿਊਪੀਐੱਲ)]] ’ਤੇ ਭੇਜਿਆ 739211 wikitext text/x-wiki {{About|ਮਹਿਲਾ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮ|ਇੰਡੀਅਨ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ ਵਿੱਚ ਪੁਰਸ਼ ਟੀਮ |ਰਾਇਲ ਚੈਲੇਂਜਰਸ ਬੰਗਲੌਰ}} {{Infobox cricket team | name =ਰਾਇਲ ਚੈਲੇਂਜਰਸ ਬੰਗਲੌਰ | image = | league = [[ਮਹਿਲਾ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ (ਕ੍ਰਿਕਟ)|ਮਹਿਲਾ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ]] | city =[[ਬੰਗਲੌਰ]], [[ਕਰਨਾਟਕ]], ਭਾਰਤ | colours = ਲਾਲ ਅਤੇ ਕਾਲਾ<br /> {{color box|#FF0000}} {{color box|#000000}} | coach = | captain = [[ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਮੰਧਾਨਾ]] | owner = ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਸਪਿਰਿਟਸ | established = {{start date and age|2023|1|df=y|p=y}} | title1 = [[ਮਹਿਲਾ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ (ਕ੍ਰਿਕਟ)|ਡਬਲਿਊਪੀਐੱਲ]] | title1wins = 1 ([[2024 ਮਹਿਲਾ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ (ਕ੍ਰਿਕਟ)|2024]]) | website = {{url|https://royalchallengers.com/|ਰਾਇਲ ਚੈਲੇਂਜਰਸ}} | t_pattern_la = _blackborder | t_pattern_b = _rcb22 | t_pattern_ra = _blackborder | t_pattern_pants = | t_leftarm = 000000 | t_body = FF0000 | t_rightarm = 000000 | t_pants = FF0000 | t_title = ਟੀ20 ਕਿੱਟ | first_t20 = {{Start date and age|2023|03|05|df=y|p=y}} }} '''ਰਾਇਲ ਚੈਲੇਂਜਰਜ਼ ਬੰਗਲੌਰ''' ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ [[ਮਹਿਲਾ ਕ੍ਰਿਕਟ]] ਟੀਮ ਹੈ ਜੋ [[ਬੰਗਲੌਰ|ਬੈਂਗਲੁਰੂ]] ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ [[ਮਹਿਲਾ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ (ਕ੍ਰਿਕਟ)|ਮਹਿਲਾ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ]] (WPL) ਵਿੱਚ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਟੀਮ ਦੀ ਮਲਕੀਅਤ ਡਿਏਜੀਓ ਦੀ ਹੈ, ਜੋ [[ਰਾਇਲ ਚੈਲੇਂਜਰਸ ਬੰਗਲੌਰ|ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਟੀਮ]] ਦਾ ਵੀ ਮਾਲਕ ਹੈ। ਰਾਇਲ ਚੈਲੇਂਜਰਸ ਡਬਲਿਊਪੀਐੱਲ ਦੀ ਮੌਜੂਦਾ ਜੇਤੂ ਹੈ। ==ਹਵਾਲੇ== {{reflist}} {{Women's Premier League (cricket)}} [[Category:ਰਾਇਲ ਚੈਲੇਂਜਰਸ ਬੰਗਲੌਰ]] [[Category:ਮਹਿਲਾ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ (ਕ੍ਰਿਕਟ) ਟੀਮਾਂ]] 2lzv3z95cga4dnj1iszof987s8zxjrz 0 160517 839020 777808 2026-05-09T07:14:53Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 839020 wikitext text/x-wiki '''ਫਰਨਾਜ਼ ਸ਼ੈਟੀ''' ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਹੈ ਜੋ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਤੇਲਗੂ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਫਿਲਮ ਇੰਦੂਵਦਨਾ ਵਿੱਚ ਇੰਦੂ ਦਾ ਕਿਰਦਾਰ ਨਿਭਾਉਣ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। == ਅਰੰਭ ਦਾ ਜੀਵਨ == ਸ਼ੈਟੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਹਵਾਬਾਜ਼ੀ ਜਾਂ ਅਦਾਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਕਰੀਅਰ ਬਣਾਏ। ''ਦਿਲ ਕੀ ਨਜ਼ਰ ਸੇ ਖੁਬਸੂਰਤ'' ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਪਹਿਲੀ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ ਇੱਕ ਕੌਫੀ ਸ਼ਾਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਾਸਟਿੰਗ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਦੁਆਰਾ ਉਸਨੂੰ ਸੰਪਰਕ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title="How I became an actress is a filmy story" - Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Veera-Farnaz-Shetty-excited-to-play-Gunjan/articleshow/26846119.cms |access-date=1 September 2019 |website=The Times of India |language=en}}</ref> == ਫਿਲਮਗ੍ਰਾਫੀ == === ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ === {| class="wikitable sortable" !ਸਾਲ ! ਸਿਰਲੇਖ ! ਭੂਮਿਕਾ ! ਨੋਟਸ ! ਹਵਾਲੇ |- | rowspan="2" | 2013 | ''ਦਿਲ ਕੀ ਨਜ਼ਰ ਸੇ ਖੂਬਸੂਰਤ'' | ਤੀਆ | ਟੀਵੀ ਡੈਬਿਊ | |- | ''[[ਬਾਲਿਕਾ ਵਧੂ]]'' | ਕੰਚਨ | | <ref>{{Cite web |title=Farnaz Shetty to enter Balika Vadhu - Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Farnaz-Shetty-to-enter-Balika-Vadhu/articleshow/19618089.cms |access-date=1 September 2019 |website=The Times of India |language=en}}</ref> |- | 2013-2015 | ''[[ਇੱਕ ਵੀਰ ਦੀ ਅਰਦਾਸ....ਵੀਰਾਂ|ਏਕ ਵੀਰ ਕੀ ਅਰਦਾਸ।]]'' ''[[ਇੱਕ ਵੀਰ ਦੀ ਅਰਦਾਸ....ਵੀਰਾਂ|.]]'' ''[[ਇੱਕ ਵੀਰ ਦੀ ਅਰਦਾਸ....ਵੀਰਾਂ|.]]'' ''[[ਇੱਕ ਵੀਰ ਦੀ ਅਰਦਾਸ....ਵੀਰਾਂ|ਵੀਰਾ]]'' | ਗੁੰਜਨ ਕੌਰ ਸਿੰਘ | | <ref>{{Cite web |title=Veera's cast reunites, Sneha Wagh shares pictures of happy reunion - Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/veeras-cast-reunites-sneha-wagh-shares-pictures-of-happy-reunion/articleshow/67258223.cms |access-date=1 September 2019 |website=The Times of India |language=en}}</ref> |- | 2015-2016 | ''ਸੂਰਯਪੁਤ੍ਰ ਕਰਨ'' | ਵਰੁਸ਼ਾਲੀ | | <ref>{{Cite web |date=24 June 2015 |title=Suryaputra Karn: Meet the cast |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi//photostory/47797981.cms |access-date=1 September 2019 |website=The Times of India |language=en}}</ref> |- | rowspan="2" | 2017 | ''ਵਾਰਿਸ'' | ਮਨਪ੍ਰੀਤ "ਮੰਨੂ" ਪਵਨੀਆ ਬਾਜਵਾ/ਪ੍ਰੀਤ | | <ref>{{Cite web |title=Farnaz Shetty to play the grown-up Manu in 'Waaris' - Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.comtv/india/farnaz-shetty-to-play-the-grown-up-manu-in-waaris/articleshow/57097949.cms |access-date=1 September 2019 |website=The Times of India |language=en }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <ref>{{Cite web |date=7 April 2017 |title=Farnaz Shetty suffers burns on Waaris sets, says she is recovering now |url=https://www.hindustantimes.com/tv/farnaz-shetty-suffers-burns-on-waaris-sets-says-she-is-recovering-now/story-bquMfQLv6zcgUV3oFwLfJM.html |access-date=1 September 2019 |website=Hindustan Times |language=en}}</ref> |- | ''ਡਰ ਫਾਈਲਾਂ'' | ਸਿਧੀ | ਸੀਜ਼ਨ 3 | <ref>{{Cite web |title=Farnaz Shetty in Fear Files; the horror show moves from an episodic format to linear storytelling - Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/farnaz-shetty-in-fear-files-the-horror-show-moves-from-an-episodic-format-to-linear-storytelling/articleshow/62088016.cms |access-date=1 September 2019 |website=The Times of India |language=en}}</ref> |- | 2018–2019 | ''ਸਿੱਧੀ ਵਿਨਾਇਕ'' | ਸਿੱਧੀ ਜੋਸ਼ੀ/ਰਿਧੀ ਸੇਨ | | <ref>{{Cite web |last=Correspondent |first=BizAsia |date=21 January 2018 |title=Farnaz Shetty replaces Neha Saxena as lead in 'Siddhi Vinayak' |url=https://www.bizasialive.com/farnaz-shetty-replaces-neha-saxena-lead-siddhi-vinayak/ |access-date=1 September 2019 |website=BizAsia {{!}} Media, Entertainment, Showbiz, Events and Music |language=en-GB}}</ref> |- | rowspan="3" | 2019 | rowspan="2" | ''ਲਾਲ ਇਸ਼ਕ'' | ਪਰੀ | ਕਿੱਸਾ: "ਪ੍ਰੀਤਗੰਜ ਕੀ ਹੋਲੀ" | |- | ਤੁਲਸੀ | ਕਿੱਸਾ: "ਕਤੀਲਾ ਸ਼ੈਤਾਨ" | |- | ''ਕਹਾਂ ਹਮ ਕਹਾਂ ਤੁਮ'' | ਰਾਇਮਾ ਸੇਨਗੁਪਤਾ | | <ref>{{Cite web |title=Farnaz Shetty to play Karan V Grover’s ex in ‘Kahaan Hum Kahaan Tum’ - Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/farnaz-shetty-to-play-karan-v-grovers-ex-in-kahaan-hum-kahaan-tum/articleshow/70933135.cms |access-date=1 September 2019 |website=The Times of India |language=en}}</ref> <ref>{{Cite web |date=6 September 2019 |title=Kahaan Hum Kahaan Tum actor Farnaz Shetty: Raima is thoroughly positive |url=https://indianexpress.com/article/entertainment/television/kahaan-hum-kahaan-tum-actor-farnaz-shetty-raima-star-plus-5972609/ |access-date=8 September 2019 |website=The Indian Express |language=en-IN}}</ref> |- | 2022 | ''ਕਾਸ਼ੀਬਾਈ ਬਾਜੀਰਾਓ ਬੱਲਾਲ'' | ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ [[ਮਸਤਾਨੀ]] ਬੁੰਦੇਲਾ | | |- | 2022 | ''ਜੈ ਹਨੁਮਾਨ - ਸੰਕਟ ਮੋਚਨ ਨਾਮ ਤਿਹਾਰੋ'' | [[ਸੀਤਾ]] | | <ref>{{Cite web |title=Exclusive! Farnaz Shetty to play Sita in Jai Hanuman Sankatmochan Naam Tiharo - Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/exclusive-farnaz-shetty-to-play-sita-in-jai-hanuman-sankatmochan-naam-tiharo/articleshow/95137422.cms |website=The Times of India}}</ref> |- |} === ਫਿਲਮਾਂ === {| class="wikitable sortable" !ਸਾਲ ! ਸਿਰਲੇਖ ! ਭੂਮਿਕਾ ! ਭਾਸ਼ਾ ! ਨੋਟਸ ! ਹਵਾਲੇ |- | 2019 | ''ਬਟਾਲੀਅਨ 609'' | ਬਿਜਲੀ | [[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]] | ਫਿਲਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ | <ref name="Plot of Battalion 609">{{Cite web |year=2018 |title=Battalion 609 a film on India-Pakistan war to clash with Uri The Surgical Strike on 11 January |url=http://punjabnewsexpress.com/national/news/battalion-609-a-film-on-india-pakistan-war-to-clash-with-uri-the-surgical-strike-on-11-january-83320.aspx |access-date=21 December 2018 |publisher=Punjab News Express }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- | 2022 | ''ਇੰਦੁਵਦਨਾ'' | ਇੰਦੂ | [[ਤੇਲੁਗੂ ਭਾਸ਼ਾ|ਤੇਲਗੂ]] | ਤੇਲਗੂ ਡੈਬਿਊ | <ref>{{Cite web |last=Ravi |first=Murali |date=3 May 2021 |title=Induvadana First Look: Shirtless Varun Sandesh hugs Farnaz Shetty |url=https://www.tollywood.net/induvadana-first-look-shirtless-varun-sandesh-hugs-farnaz-setti/ |access-date=4 May 2021 |website=Tollywood |language=en-US |archive-date=26 ਜੁਲਾਈ 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220726230515/https://www.tollywood.net/induvadana-first-look-shirtless-varun-sandesh-hugs-farnaz-setti/ |url-status=dead }}</ref> |} == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਟੈਲੀਵਿਜਨ ਦੀਆਂ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੁੰਬਈ ਦੀਆਂ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] 7oyd0ensyiug9wxapc2cddq4n7c4s24 0 168434 839017 749713 2026-05-09T06:05:45Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 839017 wikitext text/x-wiki {{Infobox body of water | name = ਪੇਯੀ ਝੀਲ | image = File:Paaye Lake.jpg | caption = ਪੇਯੀ ਝੀਲ ਵਿੱਚ ਬਹਾਰ | image_bathymetry = | caption_bathymetry = | location = [[ਸ਼ੋਗਰਾਨ]], [[ਕਾਘਨ ਵੈਲੀ]] | coordinates = {{coord|34.6153|N|73.4867|E|region:PK_type:waterbody|name=Payee Lake |display=title,inline}} | type = Natural | inflow = | outflow = | catchment = | basin_countries = [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] | length = | width = | area = | depth = | max-depth = | volume = | residence_time = | shore = | elevation = {{convert|2895|m}} | islands = | cities = [[ਸ਼ੋਗਰਾਨ]] }} [[Category:Articles using infobox body of water without alt]] [[Category:Articles using infobox body of water without pushpin map alt]] [[Category:Articles using infobox body of water without image bathymetry]] '''ਪਾਯੀ ਝੀਲ''' ( {{lang-ur|{{Nastaliq|پاے جھیل }}}} ) [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਦੇ [[ਖ਼ੈਬਰ ਪਖ਼ਤੁਨਖ਼ਵਾ|ਖੈਬਰ ਪਖਤੂਨਖਵਾ]] ਸੂਬੇ ਦੇ [[ਕਾਗ਼ਾਨ ਘਾਟੀ|ਕਾਗਨ ਘਾਟੀ]] ਵਿੱਚ [[ਸ਼ੋਗਰਾਨ]] ਦੇ ਨੇੜੇ, ਪੇਯੀ ਵਿੱਚ ਘਾਹ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇਹ ਲਗਭਗ {{Convert|2895|m}} ਦੀ ਉਚਾਈ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ ।<ref>[http://pakistanexpress.tripod.com/ Kaghan Valley: There's no place like it] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170215232733/http://pakistanexpress.tripod.com/ |date=2017-02-15 }} Retrieved 28 June 2012</ref> ਇਹ [[ਮਕਰ ਪੀਕ]], [[ਮਲਿਕਾ ਪਰਬਤ]], [[ਮੂਸੇ ਕਾ ਮੁਸਲਾ|ਮੂਸਾ ਕਾ ਮੁਸਾਲਾ]] ਅਤੇ [[ਕਸ਼ਮੀਰ]] ਦੇ ਪਹਾੜਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਝੀਲ ਇੱਕ ਜੀਪ ਟ੍ਰੈਕ ਰਾਹੀਂ [[ਸ਼ੋਗਰਾਨ]] ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦੀ [[ਕਿਵਾਈ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਕੀਵਾਈ]] ਰਾਹੀਂ ਪਹੁੰਚਯੋਗ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Surrounded by Mountains of Kashmir |url=http://northpakistan.com/lakes/payee-lake/ |access-date=28 May 2018 |website=northpakistan.com |archive-date=13 ਅਪ੍ਰੈਲ 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180413165845/http://northpakistan.com/lakes/payee-lake/ |url-status=dead }}</ref> ਉੱਚਾਈ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਉੱਥੇ ਸਾਹ ਲੈਣ ਵਿੱਚ ਦਿੱਕਤ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=May 2018}} ਇਸ ਝੀਲ ਦੇ ਕੰਢੇ 'ਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁੰਦਰ ਬੁਘਿਆਲ ਹਨ ਜੋ ਚਰਵਾਹਿਆਂ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। [[ਤਸਵੀਰ:Siri_Payee_Meadows_and_Makra_Peak.jpg|thumb| ਮੇਡੋਜ਼ ਪੇਯੀ ਝੀਲ, [[ਸ਼ੋਗਰਾਨ|ਸ਼ੋਗਰਾਨ ਦੇ]] ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਹਨ]] == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * [[ਸ਼ੋਗਰਾਨ]] * [[ਸਿਰੀ ਝੀਲ]] * [[ਪਯਾਲਾ ਝੀਲ]] * [[ਕਾਗ਼ਾਨ ਘਾਟੀ|ਕਾਘਨ ਵੈਲੀ]] * [[ਨਾਰਨ ਪਿੰਡ|ਨਾਰਨ]] * [[ਸੈਫ਼ੁਲ ਮਲੂਕ ਝੀਲ|ਸੈਫੁਲ ਮੁਲੁੱਕ ਝੀਲ]] == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਖ਼ੈਬਰ ਪਖ਼ਤੁਨਖ਼ਵਾ ਦੀਆਂ ਝੀਲਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀਆਂ ਝੀਲਾਂ]] exc0drmrouej0r0tqdspktn45bpjn0j 0 169374 838976 837582 2026-05-08T18:51:54Z Typingsuggestions 59810 Created by translating the section "Jhir Sikhs" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1352819349|Jhinwar]]" 838976 wikitext text/x-wiki '''ਝੀਵਰ''' ਇੱਕ [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਰਣ ਵਿਵਸਥਾ|ਜਾਤੀ]] ਹੈ ਜੋ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] ਅਤੇ [[ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲ਼ਦੀ ਹੈ। ਝੀਵਰ ਭਾਈਚਾਰਾ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਮਿਲ਼ਦਾ ਹੈ। <ref>{{Citation |last=Shah |first=Pankaj |title=Political parties eye Lok Sabha polls, bank on |date=6 April 2013 |url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/lucknow/Political-parties-eye-Lok-Sabha-polls-bank-on-boatmen-to-claim-pole-position/articleshow/19409283.cms |work=The Times of India |access-date=14 April 2014}}</ref> <ref>{{Citation |last=Schwartzberg |first=Joseph E. |title=Structure and Change in Indian Society |page=96 |year=2007 |editor-last=Singer |editor-first=Milton B. |chapter=Caste Regions of the North Indian Plain |chapter-url=https://books.google.com/books?id=_g-_r-9Oa_sC&pg=PA96 |edition=Reprinted |publisher=Transaction Publishers |isbn=9780202361383 |editor2-last=Cohn |editor2-first=Bernard S. |editor2-link=Bernard Cohn (anthropologist)}}</ref> <ref>{{Citation |last=Jaffrelot |first=Christophe |title=A History of Pakistan and Its Origins |url=https://books.google.com/books?id=Q9sI_Y2CKAcC&pg=PA211 |page=211 |year=2004 |edition=Reprinted |publisher=Anthem Press |isbn=9781843311492 |author-link=Christophe Jaffrelot}}</ref> ਝੀਵਰ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਲੋਕ ਇਤਹਾਸਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਾਣੀ ਢੋਣ ਵਾਲੇ, ਟੋਕਰੀ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ, ਰਸੋਈਏ, ਖੇਤ ਮਜ਼ਦੂਰ, ਨਦੀ ਦੇ ਮਛੇਰੇ ਅਤੇ ਲੱਕੜਹਾਰੇ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web |last=Jaffrelot |first=Christophe |date=2002 |title=A History of Pakistan and Its Origins |url=https://archive.org/details/historyofpakista0000unse |website=Internet Archive |page=209}}</ref> {{Infobox caste|caste_name=ਝੀਵਰ/ ਝੀਰ|languages=ਪੰਜਾਬੀ, ਹਿੰਦੀ|religions=ਸਿੱਖ, ਹਿੰਦੂ, ਮੁਸਲਿਮ}} ਝੀਵਰ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਿਲੀ-ਜੁਲੀ ਜਾਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਈ ਸਮੂਹ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਮੂਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੇਸ਼ਿਆਂ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਬਦਲ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਪੁਰਾਣੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਧੀਵਰ ਨੂੰ ਵੀ ਝੀਵਰ ਦਾ ਸਮਾਨਾਰਥਕ ਸ਼ਬਦ) ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। '''ਕਹਾਰ''' ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਇਸੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਜਹਿਨਵਰ ਜੋ ਭਾਰ ਢੋਣ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਪਲਕੀ ਢੋਣ ਵਾਲੇ। '''ਸੋਦੀਆ''' ਉਸ ਝੀਵਰ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਅਪਣਾਇਆ ਹੋਵੇ। ਸਿੱਖ ਝੀਵਰ ਕਈ ਵਾਰ ''ਝਟਕਾ'' ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕਤਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਸਾਈਆਂ ਵਜੋਂ ਜਾਂ ਫੌਜੀ ਰੈਜੀਮੈਂਟਾਂ ਵਿੱਚ ਬੇਕਰ (ਰੋਟੀ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ) ਵਜੋਂ ਵੀ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ।<ref name=":0">{{Cite web |last=Rose |first=H.A. |date=1911 |title=Glossary of the tribes and castes of the Punjab and North-West frontier province vol.2 |url=https://archive.org/details/in.gov.ignca.13438/page/383/mode/2up |url-status=live |page=383-384}}</ref> ਸਧਾਰਣ ਤੌਰ ‘ਤੇ, ਝੀਵਰ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਕੱਢਣ ਅਤੇ ਪਲਕੀ ਢੋਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। '''ਪਾਣਿਹਾ''' ਅਤੇ '''ਕਹਾਰ''' ਵਰਗੇ ਸ਼ਬਦ ਅਕਸਰ ਇਸੇ ਜਾਤ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ '''ਸੋਦੀਆ''' ਖਾਸ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸਿੱਖ ਝੀਵਰ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=":0" /> ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਿੱਤੇ ਦੁਆਰਾ ਝੀਵਰ ਜਾਤੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਬਾਥਮ, ਬਿੰਡ, ਭਰ, ਧੇਵਰ, ਧੀਮਾਰ, ਗਰਿਆ, ਗੌਰ, ਗੋਡੀਆ, ਗੋਂਡ, ਗੁਰਿਆ, ਝੀਮਰ, ਝੀਰ, ਝੀਵਰ, ਕਹਾਰ, ਖਰਵਾਰ, ਖੈਰਵਾਰ, ਕੁਮਹਾਰ, ਮਾਝੀ, ਮਾਝਵਾਰ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ, ਰਾਜਭਰ, ਰਿਕਵਾਰ, ਤੁਰਾ, ਤੁਰਾਹ, ਤੁਰਾਹ, ਤੁਰੇਹਾ ਅਤੇ ਤੁਰੈਹਾ।<ref>{{Citation |last=Srivastava |first=Piyush |title=BJP castes a wider UP net, uses Modi's background to attract OBC votes while seeking blessings by feeding Brahmins |date=25 February 2014 |url=http://indiatoday.intoday.in/story/bjp-leads-in-the-caste-game-in-up-2014-lok-sabha-polls/1/345392.html |work=India Today |access-date=14 April 2014}}</ref> == Jhir Sikhs == ਪਾਣੀ-ਵਾਹਕ ਜਾਤੀ ਦੇ ਕਈ ਮੈਂਬਰ, ਜੋ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਰਤਿਤ ਹੋਏ, ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਮਹਿਰਾ ਸਿੱਖ ਜਾਂ ਝੀਰ ਸਿੱਖ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। === ਇਤਿਹਾਸਕ ਅੰਕਡ਼ੇ === ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨਾਲ ਝੀਵਰਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਸਬੰਧ 1664 ਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਚੱਜੂ ਰਾਮ ਝੀਵਰ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਪੰਡਿਤ ਲਾਲ ਚੰਦ ਲਈ ''ਭਗਵਦ ਗੀਤਾ'' ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਸੀ। ਐੱਸ. ਜੀ. ਪੀ. ਸੀ. ਅਨੁਸਾਰ, ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੇ ਹੱਥ ਲਿਖਤ ''[[ਸਰਬੱਤ ਖ਼ਾਲਸਾ|ਹੁਕਮਨਾਮਾ]]'' ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਪਿੰਡ ਲਹਿਲ (ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਪਟਿਆਲਾ) ਦੀ 1672 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਝੀਵਰ ਸਿੱਖ ਚੇਲੇ ਭਾਗ ਰਾਮ ਦੀ ਬੇਨਤੀ 'ਤੇ ਆਉਣ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=History – Gurdwara Dukhniwaran Sahib, Patiala |url=https://dukhniwaransahib.com/history/ |access-date=2026-05-01 |website=Gurudwara Dukhniwaran Sahib, Patiala |publisher=Shiromani Gurudwara Parbandhak Committe, Amritsar |language=en-US |quote=ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਸੈਫਾਬਾਦ (ਬਹਾਦਰਗੜ੍ਹ) ਤੋਂ ਚੱਲ ਕੇ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਨਾਮ-ਬਾਣੀ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਰਾਹੀਂ ਨਿਹਾਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਝਿਊਰ ਸਿੱਖ ਭਾਗ ਰਾਮ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਮੰਨ ਕੇ ਪਿੰਡ ਲਹਿਲ ਵੱਲ ਇੱਕ ਪਾਣੀ ਦੇ ਟੋਬੇ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ‘ਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹੋਏ। ਇਹ ਅਸਥਾਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਬਿ ਜੀ ਦੀ ਚਰਨ ਛੋਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਗੁ:ਸ੍ਰੀ ਦੂਖ ਨਵਾਰਨ ਸਾਹਬਿ ਕਰਕੇ ਜਾਣਆਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਇਸ ਅਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਸੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਬਿ ਜੀ ਦੇ ਕਰ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਲਖਿਆਿ ਹੋਇਆ ਹੁਕਮਨਾਮਾ ਵੀ ਸੁਸ਼ੋਭਤਿ ਹੈ। |trans-quote=Sri Guru Tegh Bahadur Sahib Ji, while moving from Saifabad (Bahadargarh) and delighting the Sangat through the preaching of Naam-Bani, accepted the request of a Jheor Sikh Bhag Ram and sat on the bank of a water tank towards the village of Lehal. This place is known as Guru Sri Dukh Nawaran Sahib, where the lotus feet of Sri Guru Tegh Bahadur Sahib Ji were touched. This place is also adorned with the Hukamnama written with pious hands of Guru Tegh Bahadur Sahib Ji.}}</ref> ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸ਼ਖਸੀਅਤ [[ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ|ਭਾਈ ਕਨ੍ਹਈਆ]] ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਝੀਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। [[ਭਾਈ ਹਿੰਮਤ ਸਿੰਘ]], ਪਹਿਲੇ ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਭਤੀਜਾ [[ਮੋਤੀ ਰਾਮ ਮਹਿਰਾ]] ਝੀਵਰ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਨ। ਸਰਦਾਰ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਮਹਿਰਾ, ਮੁਕੇਰੀਆਂ ਤੋਂ ਇੱਕ ਝੀਰ ਸਿੱਖ, [[ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ|ਮਹਾਰਾਜਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ]] ਦਾ ਦਰਬਾਰੀ ਅਤੇ ਸਲਾਹਕਾਰ ਸੀ। ਸਰਦਾਰ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੰਧਵਾਲੀਆ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। [[ਮਾਸਟਰ ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ|ਮਾਸਟਰ ਮੋਟਾ ਸਿੰਘ]], ਇੱਕ ਝੀਵਰ ਸਿੱਖ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਇੱਕ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸੀ। [[ਤਸਵੀਰ:Bhai_Himmat_Singh,_detail_from_a_hand-coloured_woodblock_print_depicting_Guru_Gobind_Singh_initiating_the_first-five_members_of_the_Khalsa_(Panj_Piare)_in_1699,_Amritsar,_Punjab,_published_by_Bhai_Buta_Singh,_1875_(cropped).jpg|thumb|222x222px|ਭਾਈ ਹਿੰਮਤ ਸਿੰਘ, ਇੱਕ ਹੱਥ-ਰੰਗ ਦੇ ਲੱਕਡ਼ ਦੇ ਟੁਕਡ਼ਿਆਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੂੰ 1875 ਵਿੱਚ ਖਾਲਸਾ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪੰਜ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।]] === ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਇਤਿਹਾਸ === ਜਾਟ ਅਤੇ ਛਿੰਬਾ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਝੀਵਰ ਜਾਤੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪੰਜਾਬੀ ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਨ ਜੋ 1920 ਵਿੱਚ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਕੈਨੇਡਾ ਆ ਗਏ ਸਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਨਿਯਮਿਤ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਪੈਸੇ ਭੇਜਦੇ ਸਨ। 1950 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਖੀਰ ਅਤੇ 1960 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿੱਚ, ਝੀਰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ ਵਿੱਚ ਪਰਵਾਸ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਭਾਈਚਾਰੇ ਲਈ ਇੱਕ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਸਥਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਬਰਤਾਨੀਆ ਵਿੱਚ ਉਹ ਗ਼ੈਰ-ਹੁਨਰਮੰਦ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਕੁਝ ਦੋ ਵਾਰ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਸਨ, ਜੋ ਪੂਰਬੀ ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ ਤੋਂ ਯੂ. ਕੇ. ਆਏ ਸਨ। == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਮਾਜਕ ਸਮੂਹ]] 38zql8gpgg74xgy17i6cqpabxjmuhg8 838977 838976 2026-05-08T18:52:05Z Typingsuggestions 59810 Created by translating the section "Jhir Sikhs" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1352819349|Jhinwar]]" 838977 wikitext text/x-wiki '''ਝੀਵਰ''' ਇੱਕ [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਰਣ ਵਿਵਸਥਾ|ਜਾਤੀ]] ਹੈ ਜੋ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] ਅਤੇ [[ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲ਼ਦੀ ਹੈ। ਝੀਵਰ ਭਾਈਚਾਰਾ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਮਿਲ਼ਦਾ ਹੈ। <ref>{{Citation |last=Shah |first=Pankaj |title=Political parties eye Lok Sabha polls, bank on |date=6 April 2013 |url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/lucknow/Political-parties-eye-Lok-Sabha-polls-bank-on-boatmen-to-claim-pole-position/articleshow/19409283.cms |work=The Times of India |access-date=14 April 2014}}</ref> <ref>{{Citation |last=Schwartzberg |first=Joseph E. |title=Structure and Change in Indian Society |page=96 |year=2007 |editor-last=Singer |editor-first=Milton B. |chapter=Caste Regions of the North Indian Plain |chapter-url=https://books.google.com/books?id=_g-_r-9Oa_sC&pg=PA96 |edition=Reprinted |publisher=Transaction Publishers |isbn=9780202361383 |editor2-last=Cohn |editor2-first=Bernard S. |editor2-link=Bernard Cohn (anthropologist)}}</ref> <ref>{{Citation |last=Jaffrelot |first=Christophe |title=A History of Pakistan and Its Origins |url=https://books.google.com/books?id=Q9sI_Y2CKAcC&pg=PA211 |page=211 |year=2004 |edition=Reprinted |publisher=Anthem Press |isbn=9781843311492 |author-link=Christophe Jaffrelot}}</ref> ਝੀਵਰ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਲੋਕ ਇਤਹਾਸਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਾਣੀ ਢੋਣ ਵਾਲੇ, ਟੋਕਰੀ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ, ਰਸੋਈਏ, ਖੇਤ ਮਜ਼ਦੂਰ, ਨਦੀ ਦੇ ਮਛੇਰੇ ਅਤੇ ਲੱਕੜਹਾਰੇ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web |last=Jaffrelot |first=Christophe |date=2002 |title=A History of Pakistan and Its Origins |url=https://archive.org/details/historyofpakista0000unse |website=Internet Archive |page=209}}</ref> {{Infobox caste|caste_name=ਝੀਵਰ/ ਝੀਰ|languages=ਪੰਜਾਬੀ, ਹਿੰਦੀ|religions=ਸਿੱਖ, ਹਿੰਦੂ, ਮੁਸਲਿਮ}} ਝੀਵਰ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਿਲੀ-ਜੁਲੀ ਜਾਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਈ ਸਮੂਹ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਮੂਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੇਸ਼ਿਆਂ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਬਦਲ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਪੁਰਾਣੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਧੀਵਰ ਨੂੰ ਵੀ ਝੀਵਰ ਦਾ ਸਮਾਨਾਰਥਕ ਸ਼ਬਦ) ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। '''ਕਹਾਰ''' ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਇਸੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਜਹਿਨਵਰ ਜੋ ਭਾਰ ਢੋਣ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਪਲਕੀ ਢੋਣ ਵਾਲੇ। '''ਸੋਦੀਆ''' ਉਸ ਝੀਵਰ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਅਪਣਾਇਆ ਹੋਵੇ। ਸਿੱਖ ਝੀਵਰ ਕਈ ਵਾਰ ''ਝਟਕਾ'' ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕਤਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਸਾਈਆਂ ਵਜੋਂ ਜਾਂ ਫੌਜੀ ਰੈਜੀਮੈਂਟਾਂ ਵਿੱਚ ਬੇਕਰ (ਰੋਟੀ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ) ਵਜੋਂ ਵੀ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ।<ref name=":0">{{Cite web |last=Rose |first=H.A. |date=1911 |title=Glossary of the tribes and castes of the Punjab and North-West frontier province vol.2 |url=https://archive.org/details/in.gov.ignca.13438/page/383/mode/2up |url-status=live |page=383-384}}</ref> ਸਧਾਰਣ ਤੌਰ ‘ਤੇ, ਝੀਵਰ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਕੱਢਣ ਅਤੇ ਪਲਕੀ ਢੋਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। '''ਪਾਣਿਹਾ''' ਅਤੇ '''ਕਹਾਰ''' ਵਰਗੇ ਸ਼ਬਦ ਅਕਸਰ ਇਸੇ ਜਾਤ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ '''ਸੋਦੀਆ''' ਖਾਸ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸਿੱਖ ਝੀਵਰ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=":0" /> ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਿੱਤੇ ਦੁਆਰਾ ਝੀਵਰ ਜਾਤੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਬਾਥਮ, ਬਿੰਡ, ਭਰ, ਧੇਵਰ, ਧੀਮਾਰ, ਗਰਿਆ, ਗੌਰ, ਗੋਡੀਆ, ਗੋਂਡ, ਗੁਰਿਆ, ਝੀਮਰ, ਝੀਰ, ਝੀਵਰ, ਕਹਾਰ, ਖਰਵਾਰ, ਖੈਰਵਾਰ, ਕੁਮਹਾਰ, ਮਾਝੀ, ਮਾਝਵਾਰ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ, ਰਾਜਭਰ, ਰਿਕਵਾਰ, ਤੁਰਾ, ਤੁਰਾਹ, ਤੁਰਾਹ, ਤੁਰੇਹਾ ਅਤੇ ਤੁਰੈਹਾ।<ref>{{Citation |last=Srivastava |first=Piyush |title=BJP castes a wider UP net, uses Modi's background to attract OBC votes while seeking blessings by feeding Brahmins |date=25 February 2014 |url=http://indiatoday.intoday.in/story/bjp-leads-in-the-caste-game-in-up-2014-lok-sabha-polls/1/345392.html |work=India Today |access-date=14 April 2014}}</ref> == Jhir Sikhs == ਪਾਣੀ-ਵਾਹਕ ਜਾਤੀ ਦੇ ਕਈ ਮੈਂਬਰ, ਜੋ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਰਤਿਤ ਹੋਏ, ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਮਹਿਰਾ ਸਿੱਖ ਜਾਂ ਝੀਰ ਸਿੱਖ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। === ਇਤਿਹਾਸਕ ਅੰਕਡ਼ੇ === ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨਾਲ ਝੀਵਰਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਸਬੰਧ 1664 ਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਚੱਜੂ ਰਾਮ ਝੀਵਰ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਪੰਡਿਤ ਲਾਲ ਚੰਦ ਲਈ ''ਭਗਵਦ ਗੀਤਾ'' ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਸੀ। ਐੱਸ. ਜੀ. ਪੀ. ਸੀ. ਅਨੁਸਾਰ, ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੇ ਹੱਥ ਲਿਖਤ ''[[ਸਰਬੱਤ ਖ਼ਾਲਸਾ|ਹੁਕਮਨਾਮਾ]]'' ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਪਿੰਡ ਲਹਿਲ (ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਪਟਿਆਲਾ) ਦੀ 1672 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਝੀਵਰ ਸਿੱਖ ਚੇਲੇ ਭਾਗ ਰਾਮ ਦੀ ਬੇਨਤੀ 'ਤੇ ਆਉਣ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=History – Gurdwara Dukhniwaran Sahib, Patiala |url=https://dukhniwaransahib.com/history/ |access-date=2026-05-01 |website=Gurudwara Dukhniwaran Sahib, Patiala |publisher=Shiromani Gurudwara Parbandhak Committe, Amritsar |language=en-US |quote=ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਸੈਫਾਬਾਦ (ਬਹਾਦਰਗੜ੍ਹ) ਤੋਂ ਚੱਲ ਕੇ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਨਾਮ-ਬਾਣੀ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਰਾਹੀਂ ਨਿਹਾਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਝਿਊਰ ਸਿੱਖ ਭਾਗ ਰਾਮ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਮੰਨ ਕੇ ਪਿੰਡ ਲਹਿਲ ਵੱਲ ਇੱਕ ਪਾਣੀ ਦੇ ਟੋਬੇ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ‘ਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹੋਏ। ਇਹ ਅਸਥਾਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਬਿ ਜੀ ਦੀ ਚਰਨ ਛੋਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਗੁ:ਸ੍ਰੀ ਦੂਖ ਨਵਾਰਨ ਸਾਹਬਿ ਕਰਕੇ ਜਾਣਆਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਇਸ ਅਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਸੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਬਿ ਜੀ ਦੇ ਕਰ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਲਖਿਆਿ ਹੋਇਆ ਹੁਕਮਨਾਮਾ ਵੀ ਸੁਸ਼ੋਭਤਿ ਹੈ। |trans-quote=Sri Guru Tegh Bahadur Sahib Ji, while moving from Saifabad (Bahadargarh) and delighting the Sangat through the preaching of Naam-Bani, accepted the request of a Jheor Sikh Bhag Ram and sat on the bank of a water tank towards the village of Lehal. This place is known as Guru Sri Dukh Nawaran Sahib, where the lotus feet of Sri Guru Tegh Bahadur Sahib Ji were touched. This place is also adorned with the Hukamnama written with pious hands of Guru Tegh Bahadur Sahib Ji.}}</ref> ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸ਼ਖਸੀਅਤ [[ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ|ਭਾਈ ਕਨ੍ਹਈਆ]] ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਝੀਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। [[ਭਾਈ ਹਿੰਮਤ ਸਿੰਘ]], ਪਹਿਲੇ ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਭਤੀਜਾ [[ਮੋਤੀ ਰਾਮ ਮਹਿਰਾ]] ਝੀਵਰ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਨ। ਸਰਦਾਰ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਮਹਿਰਾ, ਮੁਕੇਰੀਆਂ ਤੋਂ ਇੱਕ ਝੀਰ ਸਿੱਖ, [[ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ|ਮਹਾਰਾਜਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ]] ਦਾ ਦਰਬਾਰੀ ਅਤੇ ਸਲਾਹਕਾਰ ਸੀ। ਸਰਦਾਰ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੰਧਵਾਲੀਆ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। [[ਮਾਸਟਰ ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ|ਮਾਸਟਰ ਮੋਟਾ ਸਿੰਘ]], ਇੱਕ ਝੀਵਰ ਸਿੱਖ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਇੱਕ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸੀ। [[ਤਸਵੀਰ:Bhai_Himmat_Singh,_detail_from_a_hand-coloured_woodblock_print_depicting_Guru_Gobind_Singh_initiating_the_first-five_members_of_the_Khalsa_(Panj_Piare)_in_1699,_Amritsar,_Punjab,_published_by_Bhai_Buta_Singh,_1875_(cropped).jpg|thumb|222x222px|ਭਾਈ ਹਿੰਮਤ ਸਿੰਘ, ਇੱਕ ਹੱਥ-ਰੰਗ ਦੇ ਲੱਕਡ਼ ਦੇ ਟੁਕਡ਼ਿਆਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੂੰ 1875 ਵਿੱਚ ਖਾਲਸਾ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪੰਜ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।]] === ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਇਤਿਹਾਸ === ਜਾਟ ਅਤੇ ਛਿੰਬਾ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਝੀਵਰ ਜਾਤੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪੰਜਾਬੀ ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਨ ਜੋ 1920 ਵਿੱਚ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਕੈਨੇਡਾ ਆ ਗਏ ਸਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਨਿਯਮਿਤ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਪੈਸੇ ਭੇਜਦੇ ਸਨ। 1950 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਖੀਰ ਅਤੇ 1960 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿੱਚ, ਝੀਰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ ਵਿੱਚ ਪਰਵਾਸ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਭਾਈਚਾਰੇ ਲਈ ਇੱਕ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਸਥਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਬਰਤਾਨੀਆ ਵਿੱਚ ਉਹ ਗ਼ੈਰ-ਹੁਨਰਮੰਦ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਕੁਝ ਦੋ ਵਾਰ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਸਨ, ਜੋ ਪੂਰਬੀ ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ ਤੋਂ ਯੂ. ਕੇ. ਆਏ ਸਨ। == Jhir Sikhs == ਪਾਣੀ-ਵਾਹਕ ਜਾਤੀ ਦੇ ਕਈ ਮੈਂਬਰ, ਜੋ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਰਤਿਤ ਹੋਏ, ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਮਹਿਰਾ ਸਿੱਖ ਜਾਂ ਝੀਰ ਸਿੱਖ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। === ਇਤਿਹਾਸਕ ਅੰਕਡ਼ੇ === ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨਾਲ ਝੀਵਰਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਸਬੰਧ 1664 ਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਚੱਜੂ ਰਾਮ ਝੀਵਰ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਪੰਡਿਤ ਲਾਲ ਚੰਦ ਲਈ ''ਭਗਵਦ ਗੀਤਾ'' ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਸੀ। ਐੱਸ. ਜੀ. ਪੀ. ਸੀ. ਅਨੁਸਾਰ, ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੇ ਹੱਥ ਲਿਖਤ ''[[ਸਰਬੱਤ ਖ਼ਾਲਸਾ|ਹੁਕਮਨਾਮਾ]]'' ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਪਿੰਡ ਲਹਿਲ (ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਪਟਿਆਲਾ) ਦੀ 1672 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਝੀਵਰ ਸਿੱਖ ਚੇਲੇ ਭਾਗ ਰਾਮ ਦੀ ਬੇਨਤੀ 'ਤੇ ਆਉਣ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=History – Gurdwara Dukhniwaran Sahib, Patiala |url=https://dukhniwaransahib.com/history/ |access-date=2026-05-01 |website=Gurudwara Dukhniwaran Sahib, Patiala |publisher=Shiromani Gurudwara Parbandhak Committe, Amritsar |language=en-US |quote=ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਸੈਫਾਬਾਦ (ਬਹਾਦਰਗੜ੍ਹ) ਤੋਂ ਚੱਲ ਕੇ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਨਾਮ-ਬਾਣੀ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਰਾਹੀਂ ਨਿਹਾਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਝਿਊਰ ਸਿੱਖ ਭਾਗ ਰਾਮ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਮੰਨ ਕੇ ਪਿੰਡ ਲਹਿਲ ਵੱਲ ਇੱਕ ਪਾਣੀ ਦੇ ਟੋਬੇ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ‘ਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹੋਏ। ਇਹ ਅਸਥਾਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਬਿ ਜੀ ਦੀ ਚਰਨ ਛੋਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਗੁ:ਸ੍ਰੀ ਦੂਖ ਨਵਾਰਨ ਸਾਹਬਿ ਕਰਕੇ ਜਾਣਆਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਇਸ ਅਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਸੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਬਿ ਜੀ ਦੇ ਕਰ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਲਖਿਆਿ ਹੋਇਆ ਹੁਕਮਨਾਮਾ ਵੀ ਸੁਸ਼ੋਭਤਿ ਹੈ। |trans-quote=Sri Guru Tegh Bahadur Sahib Ji, while moving from Saifabad (Bahadargarh) and delighting the Sangat through the preaching of Naam-Bani, accepted the request of a Jheor Sikh Bhag Ram and sat on the bank of a water tank towards the village of Lehal. This place is known as Guru Sri Dukh Nawaran Sahib, where the lotus feet of Sri Guru Tegh Bahadur Sahib Ji were touched. This place is also adorned with the Hukamnama written with pious hands of Guru Tegh Bahadur Sahib Ji.}}</ref> ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸ਼ਖਸੀਅਤ [[ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ|ਭਾਈ ਕਨ੍ਹਈਆ]] ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਝੀਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। [[ਭਾਈ ਹਿੰਮਤ ਸਿੰਘ]], ਪਹਿਲੇ ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਭਤੀਜਾ [[ਮੋਤੀ ਰਾਮ ਮਹਿਰਾ]] ਝੀਵਰ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਨ। ਸਰਦਾਰ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਮਹਿਰਾ, ਮੁਕੇਰੀਆਂ ਤੋਂ ਇੱਕ ਝੀਰ ਸਿੱਖ, [[ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ|ਮਹਾਰਾਜਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ]] ਦਾ ਦਰਬਾਰੀ ਅਤੇ ਸਲਾਹਕਾਰ ਸੀ। ਸਰਦਾਰ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੰਧਵਾਲੀਆ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। [[ਮਾਸਟਰ ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ|ਮਾਸਟਰ ਮੋਟਾ ਸਿੰਘ]], ਇੱਕ ਝੀਵਰ ਸਿੱਖ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਇੱਕ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸੀ। [[ਤਸਵੀਰ:Bhai_Himmat_Singh,_detail_from_a_hand-coloured_woodblock_print_depicting_Guru_Gobind_Singh_initiating_the_first-five_members_of_the_Khalsa_(Panj_Piare)_in_1699,_Amritsar,_Punjab,_published_by_Bhai_Buta_Singh,_1875_(cropped).jpg|thumb|222x222px|ਭਾਈ ਹਿੰਮਤ ਸਿੰਘ, ਇੱਕ ਹੱਥ-ਰੰਗ ਦੇ ਲੱਕਡ਼ ਦੇ ਟੁਕਡ਼ਿਆਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੂੰ 1875 ਵਿੱਚ ਖਾਲਸਾ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪੰਜ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।]] === ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਇਤਿਹਾਸ === ਜਾਟ ਅਤੇ ਛਿੰਬਾ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਝੀਵਰ ਜਾਤੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪੰਜਾਬੀ ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਨ ਜੋ 1920 ਵਿੱਚ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਕੈਨੇਡਾ ਆ ਗਏ ਸਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਨਿਯਮਿਤ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਪੈਸੇ ਭੇਜਦੇ ਸਨ। 1950 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਖੀਰ ਅਤੇ 1960 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿੱਚ, ਝੀਰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ ਵਿੱਚ ਪਰਵਾਸ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਭਾਈਚਾਰੇ ਲਈ ਇੱਕ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਸਥਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਬਰਤਾਨੀਆ ਵਿੱਚ ਉਹ ਗ਼ੈਰ-ਹੁਨਰਮੰਦ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਕੁਝ ਦੋ ਵਾਰ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਸਨ, ਜੋ ਪੂਰਬੀ ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ ਤੋਂ ਯੂ. ਕੇ. ਆਏ ਸਨ। == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਮਾਜਕ ਸਮੂਹ]] r5pg6rq2hz3xdtgfh93jdk5j08dz4ha 838978 838977 2026-05-08T18:53:09Z Typingsuggestions 59810 Created by translating the section "Jhir Sikhs" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1352819349|Jhinwar]]" 838978 wikitext text/x-wiki '''ਝੀਵਰ''' ਇੱਕ [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਰਣ ਵਿਵਸਥਾ|ਜਾਤੀ]] ਹੈ ਜੋ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] ਅਤੇ [[ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲ਼ਦੀ ਹੈ। ਝੀਵਰ ਭਾਈਚਾਰਾ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਮਿਲ਼ਦਾ ਹੈ। <ref>{{Citation |last=Shah |first=Pankaj |title=Political parties eye Lok Sabha polls, bank on |date=6 April 2013 |url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/lucknow/Political-parties-eye-Lok-Sabha-polls-bank-on-boatmen-to-claim-pole-position/articleshow/19409283.cms |work=The Times of India |access-date=14 April 2014}}</ref> <ref>{{Citation |last=Schwartzberg |first=Joseph E. |title=Structure and Change in Indian Society |page=96 |year=2007 |editor-last=Singer |editor-first=Milton B. |chapter=Caste Regions of the North Indian Plain |chapter-url=https://books.google.com/books?id=_g-_r-9Oa_sC&pg=PA96 |edition=Reprinted |publisher=Transaction Publishers |isbn=9780202361383 |editor2-last=Cohn |editor2-first=Bernard S. |editor2-link=Bernard Cohn (anthropologist)}}</ref> <ref>{{Citation |last=Jaffrelot |first=Christophe |title=A History of Pakistan and Its Origins |url=https://books.google.com/books?id=Q9sI_Y2CKAcC&pg=PA211 |page=211 |year=2004 |edition=Reprinted |publisher=Anthem Press |isbn=9781843311492 |author-link=Christophe Jaffrelot}}</ref> ਝੀਵਰ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਲੋਕ ਇਤਹਾਸਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਾਣੀ ਢੋਣ ਵਾਲੇ, ਟੋਕਰੀ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ, ਰਸੋਈਏ, ਖੇਤ ਮਜ਼ਦੂਰ, ਨਦੀ ਦੇ ਮਛੇਰੇ ਅਤੇ ਲੱਕੜਹਾਰੇ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web |last=Jaffrelot |first=Christophe |date=2002 |title=A History of Pakistan and Its Origins |url=https://archive.org/details/historyofpakista0000unse |website=Internet Archive |page=209}}</ref> {{Infobox caste|caste_name=ਝੀਵਰ/ ਝੀਰ|languages=ਪੰਜਾਬੀ, ਹਿੰਦੀ|religions=ਸਿੱਖ, ਹਿੰਦੂ, ਮੁਸਲਿਮ}} ਝੀਵਰ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਿਲੀ-ਜੁਲੀ ਜਾਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਈ ਸਮੂਹ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਮੂਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੇਸ਼ਿਆਂ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਬਦਲ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਪੁਰਾਣੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਧੀਵਰ ਨੂੰ ਵੀ ਝੀਵਰ ਦਾ ਸਮਾਨਾਰਥਕ ਸ਼ਬਦ) ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। '''ਕਹਾਰ''' ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਇਸੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਜਹਿਨਵਰ ਜੋ ਭਾਰ ਢੋਣ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਪਲਕੀ ਢੋਣ ਵਾਲੇ। '''ਸੋਦੀਆ''' ਉਸ ਝੀਵਰ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਅਪਣਾਇਆ ਹੋਵੇ। ਸਿੱਖ ਝੀਵਰ ਕਈ ਵਾਰ ''ਝਟਕਾ'' ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕਤਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਸਾਈਆਂ ਵਜੋਂ ਜਾਂ ਫੌਜੀ ਰੈਜੀਮੈਂਟਾਂ ਵਿੱਚ ਬੇਕਰ (ਰੋਟੀ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ) ਵਜੋਂ ਵੀ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ।<ref name=":0">{{Cite web |last=Rose |first=H.A. |date=1911 |title=Glossary of the tribes and castes of the Punjab and North-West frontier province vol.2 |url=https://archive.org/details/in.gov.ignca.13438/page/383/mode/2up |url-status=live |page=383-384}}</ref> ਸਧਾਰਣ ਤੌਰ ‘ਤੇ, ਝੀਵਰ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਕੱਢਣ ਅਤੇ ਪਲਕੀ ਢੋਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। '''ਪਾਣਿਹਾ''' ਅਤੇ '''ਕਹਾਰ''' ਵਰਗੇ ਸ਼ਬਦ ਅਕਸਰ ਇਸੇ ਜਾਤ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ '''ਸੋਦੀਆ''' ਖਾਸ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸਿੱਖ ਝੀਵਰ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=":0" /> ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਿੱਤੇ ਦੁਆਰਾ ਝੀਵਰ ਜਾਤੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਬਾਥਮ, ਬਿੰਡ, ਭਰ, ਧੇਵਰ, ਧੀਮਾਰ, ਗਰਿਆ, ਗੌਰ, ਗੋਡੀਆ, ਗੋਂਡ, ਗੁਰਿਆ, ਝੀਮਰ, ਝੀਰ, ਝੀਵਰ, ਕਹਾਰ, ਖਰਵਾਰ, ਖੈਰਵਾਰ, ਕੁਮਹਾਰ, ਮਾਝੀ, ਮਾਝਵਾਰ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ, ਰਾਜਭਰ, ਰਿਕਵਾਰ, ਤੁਰਾ, ਤੁਰਾਹ, ਤੁਰਾਹ, ਤੁਰੇਹਾ ਅਤੇ ਤੁਰੈਹਾ।<ref>{{Citation |last=Srivastava |first=Piyush |title=BJP castes a wider UP net, uses Modi's background to attract OBC votes while seeking blessings by feeding Brahmins |date=25 February 2014 |url=http://indiatoday.intoday.in/story/bjp-leads-in-the-caste-game-in-up-2014-lok-sabha-polls/1/345392.html |work=India Today |access-date=14 April 2014}}</ref> == Jhir Sikhs == ਪਾਣੀ-ਵਾਹਕ ਜਾਤੀ ਦੇ ਕਈ ਮੈਂਬਰ, ਜੋ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਰਤਿਤ ਹੋਏ, ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਮਹਿਰਾ ਸਿੱਖ ਜਾਂ ਝੀਰ ਸਿੱਖ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। === ਇਤਿਹਾਸਕ ਅੰਕਡ਼ੇ === ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨਾਲ ਝੀਵਰਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਸਬੰਧ 1664 ਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਚੱਜੂ ਰਾਮ ਝੀਵਰ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਪੰਡਿਤ ਲਾਲ ਚੰਦ ਲਈ ''ਭਗਵਦ ਗੀਤਾ'' ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਸੀ। ਐੱਸ. ਜੀ. ਪੀ. ਸੀ. ਅਨੁਸਾਰ, ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੇ ਹੱਥ ਲਿਖਤ ''[[ਸਰਬੱਤ ਖ਼ਾਲਸਾ|ਹੁਕਮਨਾਮਾ]]'' ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਪਿੰਡ ਲਹਿਲ (ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਪਟਿਆਲਾ) ਦੀ 1672 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਝੀਵਰ ਸਿੱਖ ਚੇਲੇ ਭਾਗ ਰਾਮ ਦੀ ਬੇਨਤੀ 'ਤੇ ਆਉਣ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=History – Gurdwara Dukhniwaran Sahib, Patiala |url=https://dukhniwaransahib.com/history/ |access-date=2026-05-01 |website=Gurudwara Dukhniwaran Sahib, Patiala |publisher=Shiromani Gurudwara Parbandhak Committe, Amritsar |language=en-US |quote=ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਸੈਫਾਬਾਦ (ਬਹਾਦਰਗੜ੍ਹ) ਤੋਂ ਚੱਲ ਕੇ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਨਾਮ-ਬਾਣੀ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਰਾਹੀਂ ਨਿਹਾਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਝਿਊਰ ਸਿੱਖ ਭਾਗ ਰਾਮ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਮੰਨ ਕੇ ਪਿੰਡ ਲਹਿਲ ਵੱਲ ਇੱਕ ਪਾਣੀ ਦੇ ਟੋਬੇ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ‘ਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹੋਏ। ਇਹ ਅਸਥਾਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਬਿ ਜੀ ਦੀ ਚਰਨ ਛੋਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਗੁ:ਸ੍ਰੀ ਦੂਖ ਨਵਾਰਨ ਸਾਹਬਿ ਕਰਕੇ ਜਾਣਆਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਇਸ ਅਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਸੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਬਿ ਜੀ ਦੇ ਕਰ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਲਖਿਆਿ ਹੋਇਆ ਹੁਕਮਨਾਮਾ ਵੀ ਸੁਸ਼ੋਭਤਿ ਹੈ। |trans-quote=Sri Guru Tegh Bahadur Sahib Ji, while moving from Saifabad (Bahadargarh) and delighting the Sangat through the preaching of Naam-Bani, accepted the request of a Jheor Sikh Bhag Ram and sat on the bank of a water tank towards the village of Lehal. This place is known as Guru Sri Dukh Nawaran Sahib, where the lotus feet of Sri Guru Tegh Bahadur Sahib Ji were touched. This place is also adorned with the Hukamnama written with pious hands of Guru Tegh Bahadur Sahib Ji.}}</ref> ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸ਼ਖਸੀਅਤ [[ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ|ਭਾਈ ਕਨ੍ਹਈਆ]] ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਝੀਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। [[ਭਾਈ ਹਿੰਮਤ ਸਿੰਘ]], ਪਹਿਲੇ ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਭਤੀਜਾ [[ਮੋਤੀ ਰਾਮ ਮਹਿਰਾ]] ਝੀਵਰ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਨ। ਸਰਦਾਰ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਮਹਿਰਾ, ਮੁਕੇਰੀਆਂ ਤੋਂ ਇੱਕ ਝੀਰ ਸਿੱਖ, [[ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ|ਮਹਾਰਾਜਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ]] ਦਾ ਦਰਬਾਰੀ ਅਤੇ ਸਲਾਹਕਾਰ ਸੀ। ਸਰਦਾਰ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੰਧਵਾਲੀਆ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। [[ਮਾਸਟਰ ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ|ਮਾਸਟਰ ਮੋਟਾ ਸਿੰਘ]], ਇੱਕ ਝੀਵਰ ਸਿੱਖ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਇੱਕ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸੀ। [[ਤਸਵੀਰ:Bhai_Himmat_Singh,_detail_from_a_hand-coloured_woodblock_print_depicting_Guru_Gobind_Singh_initiating_the_first-five_members_of_the_Khalsa_(Panj_Piare)_in_1699,_Amritsar,_Punjab,_published_by_Bhai_Buta_Singh,_1875_(cropped).jpg|thumb|222x222px|ਭਾਈ ਹਿੰਮਤ ਸਿੰਘ, ਇੱਕ ਹੱਥ-ਰੰਗ ਦੇ ਲੱਕਡ਼ ਦੇ ਟੁਕਡ਼ਿਆਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੂੰ 1875 ਵਿੱਚ ਖਾਲਸਾ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪੰਜ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।]] === ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਇਤਿਹਾਸ === ਜਾਟ ਅਤੇ ਛਿੰਬਾ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਝੀਵਰ ਜਾਤੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪੰਜਾਬੀ ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਨ ਜੋ 1920 ਵਿੱਚ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਕੈਨੇਡਾ ਆ ਗਏ ਸਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਨਿਯਮਿਤ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਪੈਸੇ ਭੇਜਦੇ ਸਨ। 1950 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਖੀਰ ਅਤੇ 1960 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿੱਚ, ਝੀਰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ ਵਿੱਚ ਪਰਵਾਸ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਭਾਈਚਾਰੇ ਲਈ ਇੱਕ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਸਥਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਬਰਤਾਨੀਆ ਵਿੱਚ ਉਹ ਗ਼ੈਰ-ਹੁਨਰਮੰਦ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਕੁਝ ਦੋ ਵਾਰ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਸਨ, ਜੋ ਪੂਰਬੀ ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ ਤੋਂ ਯੂ. ਕੇ. ਆਏ ਸਨ। == Jhir Sikhs == ਪਾਣੀ-ਵਾਹਕ ਜਾਤੀ ਦੇ ਕਈ ਮੈਂਬਰ, ਜੋ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਰਤਿਤ ਹੋਏ, ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਮਹਿਰਾ ਸਿੱਖ ਜਾਂ ਝੀਰ ਸਿੱਖ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। === ਇਤਿਹਾਸਕ ਅੰਕਡ਼ੇ === ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨਾਲ ਝੀਵਰਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਸਬੰਧ 1664 ਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਚੱਜੂ ਰਾਮ ਝੀਵਰ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਪੰਡਿਤ ਲਾਲ ਚੰਦ ਲਈ ''ਭਗਵਦ ਗੀਤਾ'' ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਸੀ। ਐੱਸ. ਜੀ. ਪੀ. ਸੀ. ਅਨੁਸਾਰ, ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੇ ਹੱਥ ਲਿਖਤ ''[[ਸਰਬੱਤ ਖ਼ਾਲਸਾ|ਹੁਕਮਨਾਮਾ]]'' ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਪਿੰਡ ਲਹਿਲ (ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਪਟਿਆਲਾ) ਦੀ 1672 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਝੀਵਰ ਸਿੱਖ ਚੇਲੇ ਭਾਗ ਰਾਮ ਦੀ ਬੇਨਤੀ 'ਤੇ ਆਉਣ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=History – Gurdwara Dukhniwaran Sahib, Patiala |url=https://dukhniwaransahib.com/history/ |access-date=2026-05-01 |website=Gurudwara Dukhniwaran Sahib, Patiala |publisher=Shiromani Gurudwara Parbandhak Committe, Amritsar |language=en-US |quote=ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਸੈਫਾਬਾਦ (ਬਹਾਦਰਗੜ੍ਹ) ਤੋਂ ਚੱਲ ਕੇ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਨਾਮ-ਬਾਣੀ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਰਾਹੀਂ ਨਿਹਾਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਝਿਊਰ ਸਿੱਖ ਭਾਗ ਰਾਮ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਮੰਨ ਕੇ ਪਿੰਡ ਲਹਿਲ ਵੱਲ ਇੱਕ ਪਾਣੀ ਦੇ ਟੋਬੇ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ‘ਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹੋਏ। ਇਹ ਅਸਥਾਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਬਿ ਜੀ ਦੀ ਚਰਨ ਛੋਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਗੁ:ਸ੍ਰੀ ਦੂਖ ਨਵਾਰਨ ਸਾਹਬਿ ਕਰਕੇ ਜਾਣਆਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਇਸ ਅਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਸੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਬਿ ਜੀ ਦੇ ਕਰ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਲਖਿਆਿ ਹੋਇਆ ਹੁਕਮਨਾਮਾ ਵੀ ਸੁਸ਼ੋਭਤਿ ਹੈ। |trans-quote=Sri Guru Tegh Bahadur Sahib Ji, while moving from Saifabad (Bahadargarh) and delighting the Sangat through the preaching of Naam-Bani, accepted the request of a Jheor Sikh Bhag Ram and sat on the bank of a water tank towards the village of Lehal. This place is known as Guru Sri Dukh Nawaran Sahib, where the lotus feet of Sri Guru Tegh Bahadur Sahib Ji were touched. This place is also adorned with the Hukamnama written with pious hands of Guru Tegh Bahadur Sahib Ji.}}</ref> ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸ਼ਖਸੀਅਤ [[ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ|ਭਾਈ ਕਨ੍ਹਈਆ]] ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਝੀਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। [[ਭਾਈ ਹਿੰਮਤ ਸਿੰਘ]], ਪਹਿਲੇ ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਭਤੀਜਾ [[ਮੋਤੀ ਰਾਮ ਮਹਿਰਾ]] ਝੀਵਰ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਨ। ਸਰਦਾਰ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਮਹਿਰਾ, ਮੁਕੇਰੀਆਂ ਤੋਂ ਇੱਕ ਝੀਰ ਸਿੱਖ, [[ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ|ਮਹਾਰਾਜਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ]] ਦਾ ਦਰਬਾਰੀ ਅਤੇ ਸਲਾਹਕਾਰ ਸੀ। ਸਰਦਾਰ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੰਧਵਾਲੀਆ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। [[ਮਾਸਟਰ ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ|ਮਾਸਟਰ ਮੋਟਾ ਸਿੰਘ]], ਇੱਕ ਝੀਵਰ ਸਿੱਖ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਇੱਕ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸੀ। [[ਤਸਵੀਰ:Bhai_Himmat_Singh,_detail_from_a_hand-coloured_woodblock_print_depicting_Guru_Gobind_Singh_initiating_the_first-five_members_of_the_Khalsa_(Panj_Piare)_in_1699,_Amritsar,_Punjab,_published_by_Bhai_Buta_Singh,_1875_(cropped).jpg|thumb|222x222px|ਭਾਈ ਹਿੰਮਤ ਸਿੰਘ, ਇੱਕ ਹੱਥ-ਰੰਗ ਦੇ ਲੱਕਡ਼ ਦੇ ਟੁਕਡ਼ਿਆਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੂੰ 1875 ਵਿੱਚ ਖਾਲਸਾ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪੰਜ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।]] === ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਇਤਿਹਾਸ === ਜਾਟ ਅਤੇ ਛਿੰਬਾ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਝੀਵਰ ਜਾਤੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪੰਜਾਬੀ ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਨ ਜੋ 1920 ਵਿੱਚ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਕੈਨੇਡਾ ਆ ਗਏ ਸਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਨਿਯਮਿਤ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਪੈਸੇ ਭੇਜਦੇ ਸਨ। 1950 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਖੀਰ ਅਤੇ 1960 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿੱਚ, ਝੀਰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ ਵਿੱਚ ਪਰਵਾਸ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਭਾਈਚਾਰੇ ਲਈ ਇੱਕ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਸਥਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਬਰਤਾਨੀਆ ਵਿੱਚ ਉਹ ਗ਼ੈਰ-ਹੁਨਰਮੰਦ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਕੁਝ ਦੋ ਵਾਰ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਸਨ, ਜੋ ਪੂਰਬੀ ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ ਤੋਂ ਯੂ. ਕੇ. ਆਏ ਸਨ। == Jhir Sikhs == ਪਾਣੀ-ਵਾਹਕ ਜਾਤੀ ਦੇ ਕਈ ਮੈਂਬਰ, ਜੋ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਰਤਿਤ ਹੋਏ, ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਮਹਿਰਾ ਸਿੱਖ ਜਾਂ ਝੀਰ ਸਿੱਖ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। === ਇਤਿਹਾਸਕ ਅੰਕਡ਼ੇ === ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨਾਲ ਝੀਵਰਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਸਬੰਧ 1664 ਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਚੱਜੂ ਰਾਮ ਝੀਵਰ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਪੰਡਿਤ ਲਾਲ ਚੰਦ ਲਈ ''ਭਗਵਦ ਗੀਤਾ'' ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਸੀ। ਐੱਸ. ਜੀ. ਪੀ. ਸੀ. ਅਨੁਸਾਰ, ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੇ ਹੱਥ ਲਿਖਤ ''[[ਸਰਬੱਤ ਖ਼ਾਲਸਾ|ਹੁਕਮਨਾਮਾ]]'' ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਪਿੰਡ ਲਹਿਲ (ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਪਟਿਆਲਾ) ਦੀ 1672 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਝੀਵਰ ਸਿੱਖ ਚੇਲੇ ਭਾਗ ਰਾਮ ਦੀ ਬੇਨਤੀ 'ਤੇ ਆਉਣ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=History – Gurdwara Dukhniwaran Sahib, Patiala |url=https://dukhniwaransahib.com/history/ |access-date=2026-05-01 |website=Gurudwara Dukhniwaran Sahib, Patiala |publisher=Shiromani Gurudwara Parbandhak Committe, Amritsar |language=en-US |quote=ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਸੈਫਾਬਾਦ (ਬਹਾਦਰਗੜ੍ਹ) ਤੋਂ ਚੱਲ ਕੇ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਨਾਮ-ਬਾਣੀ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਰਾਹੀਂ ਨਿਹਾਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਝਿਊਰ ਸਿੱਖ ਭਾਗ ਰਾਮ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਮੰਨ ਕੇ ਪਿੰਡ ਲਹਿਲ ਵੱਲ ਇੱਕ ਪਾਣੀ ਦੇ ਟੋਬੇ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ‘ਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹੋਏ। ਇਹ ਅਸਥਾਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਬਿ ਜੀ ਦੀ ਚਰਨ ਛੋਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਗੁ:ਸ੍ਰੀ ਦੂਖ ਨਵਾਰਨ ਸਾਹਬਿ ਕਰਕੇ ਜਾਣਆਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਇਸ ਅਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਸੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਬਿ ਜੀ ਦੇ ਕਰ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਲਖਿਆਿ ਹੋਇਆ ਹੁਕਮਨਾਮਾ ਵੀ ਸੁਸ਼ੋਭਤਿ ਹੈ। |trans-quote=Sri Guru Tegh Bahadur Sahib Ji, while moving from Saifabad (Bahadargarh) and delighting the Sangat through the preaching of Naam-Bani, accepted the request of a Jheor Sikh Bhag Ram and sat on the bank of a water tank towards the village of Lehal. This place is known as Guru Sri Dukh Nawaran Sahib, where the lotus feet of Sri Guru Tegh Bahadur Sahib Ji were touched. This place is also adorned with the Hukamnama written with pious hands of Guru Tegh Bahadur Sahib Ji.}}</ref> ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸ਼ਖਸੀਅਤ [[ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ|ਭਾਈ ਕਨ੍ਹਈਆ]] ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਝੀਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। [[ਭਾਈ ਹਿੰਮਤ ਸਿੰਘ]], ਪਹਿਲੇ ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਭਤੀਜਾ [[ਮੋਤੀ ਰਾਮ ਮਹਿਰਾ]] ਝੀਵਰ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਨ। ਸਰਦਾਰ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਮਹਿਰਾ, ਮੁਕੇਰੀਆਂ ਤੋਂ ਇੱਕ ਝੀਰ ਸਿੱਖ, [[ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ|ਮਹਾਰਾਜਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ]] ਦਾ ਦਰਬਾਰੀ ਅਤੇ ਸਲਾਹਕਾਰ ਸੀ। ਸਰਦਾਰ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੰਧਵਾਲੀਆ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। [[ਮਾਸਟਰ ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ]], ਇੱਕ ਝੀਵਰ ਸਿੱਖ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਇੱਕ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸੀ। [[ਤਸਵੀਰ:Bhai_Himmat_Singh,_detail_from_a_hand-coloured_woodblock_print_depicting_Guru_Gobind_Singh_initiating_the_first-five_members_of_the_Khalsa_(Panj_Piare)_in_1699,_Amritsar,_Punjab,_published_by_Bhai_Buta_Singh,_1875_(cropped).jpg|thumb|222x222px|ਭਾਈ ਹਿੰਮਤ ਸਿੰਘ, ਇੱਕ ਹੱਥ-ਰੰਗ ਦੇ ਲੱਕਡ਼ ਦੇ ਟੁਕਡ਼ਿਆਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੂੰ 1875 ਵਿੱਚ ਖਾਲਸਾ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪੰਜ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।]] === ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਇਤਿਹਾਸ === ਜਾਟ ਅਤੇ ਛਿੰਬਾ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਝੀਵਰ ਜਾਤੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪੰਜਾਬੀ ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਨ ਜੋ 1920 ਵਿੱਚ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਕੈਨੇਡਾ ਆ ਗਏ ਸਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਨਿਯਮਿਤ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਪੈਸੇ ਭੇਜਦੇ ਸਨ। 1950 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਖੀਰ ਅਤੇ 1960 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿੱਚ, ਝੀਰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ ਵਿੱਚ ਪਰਵਾਸ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਭਾਈਚਾਰੇ ਲਈ ਇੱਕ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਸਥਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਬਰਤਾਨੀਆ ਵਿੱਚ ਉਹ ਗ਼ੈਰ-ਹੁਨਰਮੰਦ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਕੁਝ ਦੋ ਵਾਰ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਸਨ, ਜੋ ਪੂਰਬੀ ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ ਤੋਂ ਯੂ. ਕੇ. ਆਏ ਸਨ। == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਮਾਜਕ ਸਮੂਹ]] dlq1sqncbm2ghzrr65fjtg3v6oxshpw 838979 838978 2026-05-08T18:54:00Z Typingsuggestions 59810 Jhir Sikh 838979 wikitext text/x-wiki '''ਝੀਵਰ''' ਇੱਕ [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਰਣ ਵਿਵਸਥਾ|ਜਾਤੀ]] ਹੈ ਜੋ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] ਅਤੇ [[ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲ਼ਦੀ ਹੈ। ਝੀਵਰ ਭਾਈਚਾਰਾ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਮਿਲ਼ਦਾ ਹੈ। <ref>{{Citation |last=Shah |first=Pankaj |title=Political parties eye Lok Sabha polls, bank on |date=6 April 2013 |url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/lucknow/Political-parties-eye-Lok-Sabha-polls-bank-on-boatmen-to-claim-pole-position/articleshow/19409283.cms |work=The Times of India |access-date=14 April 2014}}</ref> <ref>{{Citation |last=Schwartzberg |first=Joseph E. |title=Structure and Change in Indian Society |page=96 |year=2007 |editor-last=Singer |editor-first=Milton B. |chapter=Caste Regions of the North Indian Plain |chapter-url=https://books.google.com/books?id=_g-_r-9Oa_sC&pg=PA96 |edition=Reprinted |publisher=Transaction Publishers |isbn=9780202361383 |editor2-last=Cohn |editor2-first=Bernard S. |editor2-link=Bernard Cohn (anthropologist)}}</ref> <ref>{{Citation |last=Jaffrelot |first=Christophe |title=A History of Pakistan and Its Origins |url=https://books.google.com/books?id=Q9sI_Y2CKAcC&pg=PA211 |page=211 |year=2004 |edition=Reprinted |publisher=Anthem Press |isbn=9781843311492 |author-link=Christophe Jaffrelot}}</ref> ਝੀਵਰ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਲੋਕ ਇਤਹਾਸਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਾਣੀ ਢੋਣ ਵਾਲੇ, ਟੋਕਰੀ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ, ਰਸੋਈਏ, ਖੇਤ ਮਜ਼ਦੂਰ, ਨਦੀ ਦੇ ਮਛੇਰੇ ਅਤੇ ਲੱਕੜਹਾਰੇ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web |last=Jaffrelot |first=Christophe |date=2002 |title=A History of Pakistan and Its Origins |url=https://archive.org/details/historyofpakista0000unse |website=Internet Archive |page=209}}</ref> {{Infobox caste|caste_name=ਝੀਵਰ/ ਝੀਰ|languages=ਪੰਜਾਬੀ, ਹਿੰਦੀ|religions=ਸਿੱਖ, ਹਿੰਦੂ, ਮੁਸਲਿਮ}} ਝੀਵਰ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਿਲੀ-ਜੁਲੀ ਜਾਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਈ ਸਮੂਹ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਮੂਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੇਸ਼ਿਆਂ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਬਦਲ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਪੁਰਾਣੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਧੀਵਰ ਨੂੰ ਵੀ ਝੀਵਰ ਦਾ ਸਮਾਨਾਰਥਕ ਸ਼ਬਦ) ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। '''ਕਹਾਰ''' ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਇਸੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਜਹਿਨਵਰ ਜੋ ਭਾਰ ਢੋਣ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਪਲਕੀ ਢੋਣ ਵਾਲੇ। '''ਸੋਦੀਆ''' ਉਸ ਝੀਵਰ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਅਪਣਾਇਆ ਹੋਵੇ। ਸਿੱਖ ਝੀਵਰ ਕਈ ਵਾਰ ''ਝਟਕਾ'' ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕਤਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਸਾਈਆਂ ਵਜੋਂ ਜਾਂ ਫੌਜੀ ਰੈਜੀਮੈਂਟਾਂ ਵਿੱਚ ਬੇਕਰ (ਰੋਟੀ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ) ਵਜੋਂ ਵੀ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ।<ref name=":0">{{Cite web |last=Rose |first=H.A. |date=1911 |title=Glossary of the tribes and castes of the Punjab and North-West frontier province vol.2 |url=https://archive.org/details/in.gov.ignca.13438/page/383/mode/2up |url-status=live |page=383-384}}</ref> ਸਧਾਰਣ ਤੌਰ ‘ਤੇ, ਝੀਵਰ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਕੱਢਣ ਅਤੇ ਪਲਕੀ ਢੋਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। '''ਪਾਣਿਹਾ''' ਅਤੇ '''ਕਹਾਰ''' ਵਰਗੇ ਸ਼ਬਦ ਅਕਸਰ ਇਸੇ ਜਾਤ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ '''ਸੋਦੀਆ''' ਖਾਸ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸਿੱਖ ਝੀਵਰ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=":0" /> ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਿੱਤੇ ਦੁਆਰਾ ਝੀਵਰ ਜਾਤੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਬਾਥਮ, ਬਿੰਡ, ਭਰ, ਧੇਵਰ, ਧੀਮਾਰ, ਗਰਿਆ, ਗੌਰ, ਗੋਡੀਆ, ਗੋਂਡ, ਗੁਰਿਆ, ਝੀਮਰ, ਝੀਰ, ਝੀਵਰ, ਕਹਾਰ, ਖਰਵਾਰ, ਖੈਰਵਾਰ, ਕੁਮਹਾਰ, ਮਾਝੀ, ਮਾਝਵਾਰ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ, ਰਾਜਭਰ, ਰਿਕਵਾਰ, ਤੁਰਾ, ਤੁਰਾਹ, ਤੁਰਾਹ, ਤੁਰੇਹਾ ਅਤੇ ਤੁਰੈਹਾ।<ref>{{Citation |last=Srivastava |first=Piyush |title=BJP castes a wider UP net, uses Modi's background to attract OBC votes while seeking blessings by feeding Brahmins |date=25 February 2014 |url=http://indiatoday.intoday.in/story/bjp-leads-in-the-caste-game-in-up-2014-lok-sabha-polls/1/345392.html |work=India Today |access-date=14 April 2014}}</ref> == ਝੀਰ ਸਿੱਖ == ਪਾਣੀ-ਵਾਹਕ ਜਾਤੀ ਦੇ ਕਈ ਮੈਂਬਰ, ਜੋ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਰਤਿਤ ਹੋਏ, ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਮਹਿਰਾ ਸਿੱਖ ਜਾਂ ਝੀਰ ਸਿੱਖ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। === ਇਤਿਹਾਸਕ ਅੰਕਡ਼ੇ === ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨਾਲ ਝੀਵਰਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਸਬੰਧ 1664 ਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਚੱਜੂ ਰਾਮ ਝੀਵਰ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਪੰਡਿਤ ਲਾਲ ਚੰਦ ਲਈ ''ਭਗਵਦ ਗੀਤਾ'' ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਸੀ। ਐੱਸ. ਜੀ. ਪੀ. ਸੀ. ਅਨੁਸਾਰ, ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੇ ਹੱਥ ਲਿਖਤ ''[[ਸਰਬੱਤ ਖ਼ਾਲਸਾ|ਹੁਕਮਨਾਮਾ]]'' ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਪਿੰਡ ਲਹਿਲ (ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਪਟਿਆਲਾ) ਦੀ 1672 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਝੀਵਰ ਸਿੱਖ ਚੇਲੇ ਭਾਗ ਰਾਮ ਦੀ ਬੇਨਤੀ 'ਤੇ ਆਉਣ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=History – Gurdwara Dukhniwaran Sahib, Patiala |url=https://dukhniwaransahib.com/history/ |access-date=2026-05-01 |website=Gurudwara Dukhniwaran Sahib, Patiala |publisher=Shiromani Gurudwara Parbandhak Committe, Amritsar |language=en-US |quote=ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਸੈਫਾਬਾਦ (ਬਹਾਦਰਗੜ੍ਹ) ਤੋਂ ਚੱਲ ਕੇ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਨਾਮ-ਬਾਣੀ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਰਾਹੀਂ ਨਿਹਾਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਝਿਊਰ ਸਿੱਖ ਭਾਗ ਰਾਮ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਮੰਨ ਕੇ ਪਿੰਡ ਲਹਿਲ ਵੱਲ ਇੱਕ ਪਾਣੀ ਦੇ ਟੋਬੇ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ‘ਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹੋਏ। ਇਹ ਅਸਥਾਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਬਿ ਜੀ ਦੀ ਚਰਨ ਛੋਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਗੁ:ਸ੍ਰੀ ਦੂਖ ਨਵਾਰਨ ਸਾਹਬਿ ਕਰਕੇ ਜਾਣਆਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਇਸ ਅਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਸੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਬਿ ਜੀ ਦੇ ਕਰ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਲਖਿਆਿ ਹੋਇਆ ਹੁਕਮਨਾਮਾ ਵੀ ਸੁਸ਼ੋਭਤਿ ਹੈ। |trans-quote=Sri Guru Tegh Bahadur Sahib Ji, while moving from Saifabad (Bahadargarh) and delighting the Sangat through the preaching of Naam-Bani, accepted the request of a Jheor Sikh Bhag Ram and sat on the bank of a water tank towards the village of Lehal. This place is known as Guru Sri Dukh Nawaran Sahib, where the lotus feet of Sri Guru Tegh Bahadur Sahib Ji were touched. This place is also adorned with the Hukamnama written with pious hands of Guru Tegh Bahadur Sahib Ji.}}</ref> ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸ਼ਖਸੀਅਤ [[ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ|ਭਾਈ ਕਨ੍ਹਈਆ]] ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਝੀਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। [[ਭਾਈ ਹਿੰਮਤ ਸਿੰਘ]], ਪਹਿਲੇ ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਭਤੀਜਾ [[ਮੋਤੀ ਰਾਮ ਮਹਿਰਾ]] ਝੀਵਰ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਨ। ਸਰਦਾਰ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਮਹਿਰਾ, ਮੁਕੇਰੀਆਂ ਤੋਂ ਇੱਕ ਝੀਰ ਸਿੱਖ, [[ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ|ਮਹਾਰਾਜਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ]] ਦਾ ਦਰਬਾਰੀ ਅਤੇ ਸਲਾਹਕਾਰ ਸੀ। ਸਰਦਾਰ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੰਧਵਾਲੀਆ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। [[ਮਾਸਟਰ ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ|ਮਾਸਟਰ ਮੋਟਾ ਸਿੰਘ]], ਇੱਕ ਝੀਵਰ ਸਿੱਖ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਇੱਕ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸੀ। [[ਤਸਵੀਰ:Bhai_Himmat_Singh,_detail_from_a_hand-coloured_woodblock_print_depicting_Guru_Gobind_Singh_initiating_the_first-five_members_of_the_Khalsa_(Panj_Piare)_in_1699,_Amritsar,_Punjab,_published_by_Bhai_Buta_Singh,_1875_(cropped).jpg|thumb|222x222px|ਭਾਈ ਹਿੰਮਤ ਸਿੰਘ, ਇੱਕ ਹੱਥ-ਰੰਗ ਦੇ ਲੱਕਡ਼ ਦੇ ਟੁਕਡ਼ਿਆਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੂੰ 1875 ਵਿੱਚ ਖਾਲਸਾ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪੰਜ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।]] === ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਇਤਿਹਾਸ === ਜਾਟ ਅਤੇ ਛਿੰਬਾ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਝੀਵਰ ਜਾਤੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪੰਜਾਬੀ ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਨ ਜੋ 1920 ਵਿੱਚ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਕੈਨੇਡਾ ਆ ਗਏ ਸਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਨਿਯਮਿਤ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਪੈਸੇ ਭੇਜਦੇ ਸਨ। 1950 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਖੀਰ ਅਤੇ 1960 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿੱਚ, ਝੀਰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ ਵਿੱਚ ਪਰਵਾਸ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਭਾਈਚਾਰੇ ਲਈ ਇੱਕ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਸਥਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਬਰਤਾਨੀਆ ਵਿੱਚ ਉਹ ਗ਼ੈਰ-ਹੁਨਰਮੰਦ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਕੁਝ ਦੋ ਵਾਰ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਸਨ, ਜੋ ਪੂਰਬੀ ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ ਤੋਂ ਯੂ. ਕੇ. ਆਏ ਸਨ। == Jhir Sikhs == ਪਾਣੀ-ਵਾਹਕ ਜਾਤੀ ਦੇ ਕਈ ਮੈਂਬਰ, ਜੋ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਰਤਿਤ ਹੋਏ, ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਮਹਿਰਾ ਸਿੱਖ ਜਾਂ ਝੀਰ ਸਿੱਖ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। === ਇਤਿਹਾਸਕ ਅੰਕਡ਼ੇ === ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨਾਲ ਝੀਵਰਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਸਬੰਧ 1664 ਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਚੱਜੂ ਰਾਮ ਝੀਵਰ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਪੰਡਿਤ ਲਾਲ ਚੰਦ ਲਈ ''ਭਗਵਦ ਗੀਤਾ'' ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਸੀ। ਐੱਸ. ਜੀ. ਪੀ. ਸੀ. ਅਨੁਸਾਰ, ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੇ ਹੱਥ ਲਿਖਤ ''[[ਸਰਬੱਤ ਖ਼ਾਲਸਾ|ਹੁਕਮਨਾਮਾ]]'' ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਪਿੰਡ ਲਹਿਲ (ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਪਟਿਆਲਾ) ਦੀ 1672 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਝੀਵਰ ਸਿੱਖ ਚੇਲੇ ਭਾਗ ਰਾਮ ਦੀ ਬੇਨਤੀ 'ਤੇ ਆਉਣ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=History – Gurdwara Dukhniwaran Sahib, Patiala |url=https://dukhniwaransahib.com/history/ |access-date=2026-05-01 |website=Gurudwara Dukhniwaran Sahib, Patiala |publisher=Shiromani Gurudwara Parbandhak Committe, Amritsar |language=en-US |quote=ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਸੈਫਾਬਾਦ (ਬਹਾਦਰਗੜ੍ਹ) ਤੋਂ ਚੱਲ ਕੇ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਨਾਮ-ਬਾਣੀ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਰਾਹੀਂ ਨਿਹਾਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਝਿਊਰ ਸਿੱਖ ਭਾਗ ਰਾਮ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਮੰਨ ਕੇ ਪਿੰਡ ਲਹਿਲ ਵੱਲ ਇੱਕ ਪਾਣੀ ਦੇ ਟੋਬੇ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ‘ਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹੋਏ। ਇਹ ਅਸਥਾਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਬਿ ਜੀ ਦੀ ਚਰਨ ਛੋਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਗੁ:ਸ੍ਰੀ ਦੂਖ ਨਵਾਰਨ ਸਾਹਬਿ ਕਰਕੇ ਜਾਣਆਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਇਸ ਅਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਸੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਬਿ ਜੀ ਦੇ ਕਰ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਲਖਿਆਿ ਹੋਇਆ ਹੁਕਮਨਾਮਾ ਵੀ ਸੁਸ਼ੋਭਤਿ ਹੈ। |trans-quote=Sri Guru Tegh Bahadur Sahib Ji, while moving from Saifabad (Bahadargarh) and delighting the Sangat through the preaching of Naam-Bani, accepted the request of a Jheor Sikh Bhag Ram and sat on the bank of a water tank towards the village of Lehal. This place is known as Guru Sri Dukh Nawaran Sahib, where the lotus feet of Sri Guru Tegh Bahadur Sahib Ji were touched. This place is also adorned with the Hukamnama written with pious hands of Guru Tegh Bahadur Sahib Ji.}}</ref> ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸ਼ਖਸੀਅਤ [[ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ|ਭਾਈ ਕਨ੍ਹਈਆ]] ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਝੀਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। [[ਭਾਈ ਹਿੰਮਤ ਸਿੰਘ]], ਪਹਿਲੇ ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਭਤੀਜਾ [[ਮੋਤੀ ਰਾਮ ਮਹਿਰਾ]] ਝੀਵਰ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਨ। ਸਰਦਾਰ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਮਹਿਰਾ, ਮੁਕੇਰੀਆਂ ਤੋਂ ਇੱਕ ਝੀਰ ਸਿੱਖ, [[ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ|ਮਹਾਰਾਜਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ]] ਦਾ ਦਰਬਾਰੀ ਅਤੇ ਸਲਾਹਕਾਰ ਸੀ। ਸਰਦਾਰ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੰਧਵਾਲੀਆ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। [[ਮਾਸਟਰ ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ|ਮਾਸਟਰ ਮੋਟਾ ਸਿੰਘ]], ਇੱਕ ਝੀਵਰ ਸਿੱਖ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਇੱਕ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸੀ। [[ਤਸਵੀਰ:Bhai_Himmat_Singh,_detail_from_a_hand-coloured_woodblock_print_depicting_Guru_Gobind_Singh_initiating_the_first-five_members_of_the_Khalsa_(Panj_Piare)_in_1699,_Amritsar,_Punjab,_published_by_Bhai_Buta_Singh,_1875_(cropped).jpg|thumb|222x222px|ਭਾਈ ਹਿੰਮਤ ਸਿੰਘ, ਇੱਕ ਹੱਥ-ਰੰਗ ਦੇ ਲੱਕਡ਼ ਦੇ ਟੁਕਡ਼ਿਆਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੂੰ 1875 ਵਿੱਚ ਖਾਲਸਾ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪੰਜ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।]] === ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਇਤਿਹਾਸ === ਜਾਟ ਅਤੇ ਛਿੰਬਾ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਝੀਵਰ ਜਾਤੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪੰਜਾਬੀ ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਨ ਜੋ 1920 ਵਿੱਚ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਕੈਨੇਡਾ ਆ ਗਏ ਸਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਨਿਯਮਿਤ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਪੈਸੇ ਭੇਜਦੇ ਸਨ। 1950 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਖੀਰ ਅਤੇ 1960 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿੱਚ, ਝੀਰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ ਵਿੱਚ ਪਰਵਾਸ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਭਾਈਚਾਰੇ ਲਈ ਇੱਕ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਸਥਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਬਰਤਾਨੀਆ ਵਿੱਚ ਉਹ ਗ਼ੈਰ-ਹੁਨਰਮੰਦ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਕੁਝ ਦੋ ਵਾਰ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਸਨ, ਜੋ ਪੂਰਬੀ ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ ਤੋਂ ਯੂ. ਕੇ. ਆਏ ਸਨ। == Jhir Sikhs == ਪਾਣੀ-ਵਾਹਕ ਜਾਤੀ ਦੇ ਕਈ ਮੈਂਬਰ, ਜੋ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਰਤਿਤ ਹੋਏ, ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਮਹਿਰਾ ਸਿੱਖ ਜਾਂ ਝੀਰ ਸਿੱਖ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। === ਇਤਿਹਾਸਕ ਅੰਕਡ਼ੇ === ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨਾਲ ਝੀਵਰਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਸਬੰਧ 1664 ਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਚੱਜੂ ਰਾਮ ਝੀਵਰ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਪੰਡਿਤ ਲਾਲ ਚੰਦ ਲਈ ''ਭਗਵਦ ਗੀਤਾ'' ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਸੀ। ਐੱਸ. ਜੀ. ਪੀ. ਸੀ. ਅਨੁਸਾਰ, ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੇ ਹੱਥ ਲਿਖਤ ''[[ਸਰਬੱਤ ਖ਼ਾਲਸਾ|ਹੁਕਮਨਾਮਾ]]'' ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਪਿੰਡ ਲਹਿਲ (ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਪਟਿਆਲਾ) ਦੀ 1672 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਝੀਵਰ ਸਿੱਖ ਚੇਲੇ ਭਾਗ ਰਾਮ ਦੀ ਬੇਨਤੀ 'ਤੇ ਆਉਣ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=History – Gurdwara Dukhniwaran Sahib, Patiala |url=https://dukhniwaransahib.com/history/ |access-date=2026-05-01 |website=Gurudwara Dukhniwaran Sahib, Patiala |publisher=Shiromani Gurudwara Parbandhak Committe, Amritsar |language=en-US |quote=ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਸੈਫਾਬਾਦ (ਬਹਾਦਰਗੜ੍ਹ) ਤੋਂ ਚੱਲ ਕੇ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਨਾਮ-ਬਾਣੀ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਰਾਹੀਂ ਨਿਹਾਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਝਿਊਰ ਸਿੱਖ ਭਾਗ ਰਾਮ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਮੰਨ ਕੇ ਪਿੰਡ ਲਹਿਲ ਵੱਲ ਇੱਕ ਪਾਣੀ ਦੇ ਟੋਬੇ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ‘ਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹੋਏ। ਇਹ ਅਸਥਾਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਬਿ ਜੀ ਦੀ ਚਰਨ ਛੋਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਗੁ:ਸ੍ਰੀ ਦੂਖ ਨਵਾਰਨ ਸਾਹਬਿ ਕਰਕੇ ਜਾਣਆਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਇਸ ਅਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਸੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਬਿ ਜੀ ਦੇ ਕਰ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਲਖਿਆਿ ਹੋਇਆ ਹੁਕਮਨਾਮਾ ਵੀ ਸੁਸ਼ੋਭਤਿ ਹੈ। |trans-quote=Sri Guru Tegh Bahadur Sahib Ji, while moving from Saifabad (Bahadargarh) and delighting the Sangat through the preaching of Naam-Bani, accepted the request of a Jheor Sikh Bhag Ram and sat on the bank of a water tank towards the village of Lehal. This place is known as Guru Sri Dukh Nawaran Sahib, where the lotus feet of Sri Guru Tegh Bahadur Sahib Ji were touched. This place is also adorned with the Hukamnama written with pious hands of Guru Tegh Bahadur Sahib Ji.}}</ref> ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸ਼ਖਸੀਅਤ [[ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ|ਭਾਈ ਕਨ੍ਹਈਆ]] ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਝੀਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। [[ਭਾਈ ਹਿੰਮਤ ਸਿੰਘ]], ਪਹਿਲੇ ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਭਤੀਜਾ [[ਮੋਤੀ ਰਾਮ ਮਹਿਰਾ]] ਝੀਵਰ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਨ। ਸਰਦਾਰ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਮਹਿਰਾ, ਮੁਕੇਰੀਆਂ ਤੋਂ ਇੱਕ ਝੀਰ ਸਿੱਖ, [[ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ|ਮਹਾਰਾਜਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ]] ਦਾ ਦਰਬਾਰੀ ਅਤੇ ਸਲਾਹਕਾਰ ਸੀ। ਸਰਦਾਰ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੰਧਵਾਲੀਆ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। [[ਮਾਸਟਰ ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ]], ਇੱਕ ਝੀਵਰ ਸਿੱਖ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਇੱਕ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸੀ। [[ਤਸਵੀਰ:Bhai_Himmat_Singh,_detail_from_a_hand-coloured_woodblock_print_depicting_Guru_Gobind_Singh_initiating_the_first-five_members_of_the_Khalsa_(Panj_Piare)_in_1699,_Amritsar,_Punjab,_published_by_Bhai_Buta_Singh,_1875_(cropped).jpg|thumb|222x222px|ਭਾਈ ਹਿੰਮਤ ਸਿੰਘ, ਇੱਕ ਹੱਥ-ਰੰਗ ਦੇ ਲੱਕਡ਼ ਦੇ ਟੁਕਡ਼ਿਆਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੂੰ 1875 ਵਿੱਚ ਖਾਲਸਾ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪੰਜ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।]] === ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਇਤਿਹਾਸ === ਜਾਟ ਅਤੇ ਛਿੰਬਾ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਝੀਵਰ ਜਾਤੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪੰਜਾਬੀ ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਨ ਜੋ 1920 ਵਿੱਚ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਕੈਨੇਡਾ ਆ ਗਏ ਸਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਨਿਯਮਿਤ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਪੈਸੇ ਭੇਜਦੇ ਸਨ। 1950 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਖੀਰ ਅਤੇ 1960 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿੱਚ, ਝੀਰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ ਵਿੱਚ ਪਰਵਾਸ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਭਾਈਚਾਰੇ ਲਈ ਇੱਕ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਸਥਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਬਰਤਾਨੀਆ ਵਿੱਚ ਉਹ ਗ਼ੈਰ-ਹੁਨਰਮੰਦ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਕੁਝ ਦੋ ਵਾਰ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਸਨ, ਜੋ ਪੂਰਬੀ ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ ਤੋਂ ਯੂ. ਕੇ. ਆਏ ਸਨ। == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਮਾਜਕ ਸਮੂਹ]] c2c76d2w0oj0mgwm5v1d61hsrcv5dbr 838981 838979 2026-05-08T18:55:52Z Typingsuggestions 59810 duplicated paragraphs while translation 838981 wikitext text/x-wiki '''ਝੀਵਰ''' ਇੱਕ [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਰਣ ਵਿਵਸਥਾ|ਜਾਤੀ]] ਹੈ ਜੋ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] ਅਤੇ [[ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲ਼ਦੀ ਹੈ। ਝੀਵਰ ਭਾਈਚਾਰਾ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਮਿਲ਼ਦਾ ਹੈ। <ref>{{Citation |last=Shah |first=Pankaj |title=Political parties eye Lok Sabha polls, bank on |date=6 April 2013 |url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/lucknow/Political-parties-eye-Lok-Sabha-polls-bank-on-boatmen-to-claim-pole-position/articleshow/19409283.cms |work=The Times of India |access-date=14 April 2014}}</ref> <ref>{{Citation |last=Schwartzberg |first=Joseph E. |title=Structure and Change in Indian Society |page=96 |year=2007 |editor-last=Singer |editor-first=Milton B. |chapter=Caste Regions of the North Indian Plain |chapter-url=https://books.google.com/books?id=_g-_r-9Oa_sC&pg=PA96 |edition=Reprinted |publisher=Transaction Publishers |isbn=9780202361383 |editor2-last=Cohn |editor2-first=Bernard S. |editor2-link=Bernard Cohn (anthropologist)}}</ref> <ref>{{Citation |last=Jaffrelot |first=Christophe |title=A History of Pakistan and Its Origins |url=https://books.google.com/books?id=Q9sI_Y2CKAcC&pg=PA211 |page=211 |year=2004 |edition=Reprinted |publisher=Anthem Press |isbn=9781843311492 |author-link=Christophe Jaffrelot}}</ref> ਝੀਵਰ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਲੋਕ ਇਤਹਾਸਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਾਣੀ ਢੋਣ ਵਾਲੇ, ਟੋਕਰੀ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ, ਰਸੋਈਏ, ਖੇਤ ਮਜ਼ਦੂਰ, ਨਦੀ ਦੇ ਮਛੇਰੇ ਅਤੇ ਲੱਕੜਹਾਰੇ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web |last=Jaffrelot |first=Christophe |date=2002 |title=A History of Pakistan and Its Origins |url=https://archive.org/details/historyofpakista0000unse |website=Internet Archive |page=209}}</ref> {{Infobox caste|caste_name=ਝੀਵਰ/ ਝੀਰ|languages=ਪੰਜਾਬੀ, ਹਿੰਦੀ|religions=ਸਿੱਖ, ਹਿੰਦੂ, ਮੁਸਲਿਮ}} ਝੀਵਰ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਿਲੀ-ਜੁਲੀ ਜਾਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਈ ਸਮੂਹ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਮੂਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੇਸ਼ਿਆਂ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਬਦਲ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਪੁਰਾਣੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਧੀਵਰ ਨੂੰ ਵੀ ਝੀਵਰ ਦਾ ਸਮਾਨਾਰਥਕ ਸ਼ਬਦ) ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। '''ਕਹਾਰ''' ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਇਸੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਜਹਿਨਵਰ ਜੋ ਭਾਰ ਢੋਣ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਪਲਕੀ ਢੋਣ ਵਾਲੇ। '''ਸੋਦੀਆ''' ਉਸ ਝੀਵਰ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਅਪਣਾਇਆ ਹੋਵੇ। ਸਿੱਖ ਝੀਵਰ ਕਈ ਵਾਰ ''ਝਟਕਾ'' ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕਤਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਸਾਈਆਂ ਵਜੋਂ ਜਾਂ ਫੌਜੀ ਰੈਜੀਮੈਂਟਾਂ ਵਿੱਚ ਬੇਕਰ (ਰੋਟੀ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ) ਵਜੋਂ ਵੀ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ।<ref name=":0">{{Cite web |last=Rose |first=H.A. |date=1911 |title=Glossary of the tribes and castes of the Punjab and North-West frontier province vol.2 |url=https://archive.org/details/in.gov.ignca.13438/page/383/mode/2up |url-status=live |page=383-384}}</ref> ਸਧਾਰਣ ਤੌਰ ‘ਤੇ, ਝੀਵਰ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਕੱਢਣ ਅਤੇ ਪਲਕੀ ਢੋਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। '''ਪਾਣਿਹਾ''' ਅਤੇ '''ਕਹਾਰ''' ਵਰਗੇ ਸ਼ਬਦ ਅਕਸਰ ਇਸੇ ਜਾਤ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ '''ਸੋਦੀਆ''' ਖਾਸ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸਿੱਖ ਝੀਵਰ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=":0" /> ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਿੱਤੇ ਦੁਆਰਾ ਝੀਵਰ ਜਾਤੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਬਾਥਮ, ਬਿੰਡ, ਭਰ, ਧੇਵਰ, ਧੀਮਾਰ, ਗਰਿਆ, ਗੌਰ, ਗੋਡੀਆ, ਗੋਂਡ, ਗੁਰਿਆ, ਝੀਮਰ, ਝੀਰ, ਝੀਵਰ, ਕਹਾਰ, ਖਰਵਾਰ, ਖੈਰਵਾਰ, ਕੁਮਹਾਰ, ਮਾਝੀ, ਮਾਝਵਾਰ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ, ਰਾਜਭਰ, ਰਿਕਵਾਰ, ਤੁਰਾ, ਤੁਰਾਹ, ਤੁਰਾਹ, ਤੁਰੇਹਾ ਅਤੇ ਤੁਰੈਹਾ।<ref>{{Citation |last=Srivastava |first=Piyush |title=BJP castes a wider UP net, uses Modi's background to attract OBC votes while seeking blessings by feeding Brahmins |date=25 February 2014 |url=http://indiatoday.intoday.in/story/bjp-leads-in-the-caste-game-in-up-2014-lok-sabha-polls/1/345392.html |work=India Today |access-date=14 April 2014}}</ref> == ਝੀਰ ਸਿੱਖ == ਪਾਣੀ-ਵਾਹਕ ਜਾਤੀ ਦੇ ਕਈ ਮੈਂਬਰ, ਜੋ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਰਤਿਤ ਹੋਏ, ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਮਹਿਰਾ ਸਿੱਖ ਜਾਂ ਝੀਰ ਸਿੱਖ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। === ਇਤਿਹਾਸਕ ਅੰਕਡ਼ੇ === ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨਾਲ ਝੀਵਰਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਸਬੰਧ 1664 ਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਚੱਜੂ ਰਾਮ ਝੀਵਰ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਪੰਡਿਤ ਲਾਲ ਚੰਦ ਲਈ ''ਭਗਵਦ ਗੀਤਾ'' ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਸੀ। ਐੱਸ. ਜੀ. ਪੀ. ਸੀ. ਅਨੁਸਾਰ, ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੇ ਹੱਥ ਲਿਖਤ ''[[ਸਰਬੱਤ ਖ਼ਾਲਸਾ|ਹੁਕਮਨਾਮਾ]]'' ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਪਿੰਡ ਲਹਿਲ (ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਪਟਿਆਲਾ) ਦੀ 1672 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਝੀਵਰ ਸਿੱਖ ਚੇਲੇ ਭਾਗ ਰਾਮ ਦੀ ਬੇਨਤੀ 'ਤੇ ਆਉਣ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=History – Gurdwara Dukhniwaran Sahib, Patiala |url=https://dukhniwaransahib.com/history/ |access-date=2026-05-01 |website=Gurudwara Dukhniwaran Sahib, Patiala |publisher=Shiromani Gurudwara Parbandhak Committe, Amritsar |language=en-US |quote=ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਸੈਫਾਬਾਦ (ਬਹਾਦਰਗੜ੍ਹ) ਤੋਂ ਚੱਲ ਕੇ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਨਾਮ-ਬਾਣੀ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਰਾਹੀਂ ਨਿਹਾਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਝਿਊਰ ਸਿੱਖ ਭਾਗ ਰਾਮ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਮੰਨ ਕੇ ਪਿੰਡ ਲਹਿਲ ਵੱਲ ਇੱਕ ਪਾਣੀ ਦੇ ਟੋਬੇ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ‘ਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹੋਏ। ਇਹ ਅਸਥਾਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਬਿ ਜੀ ਦੀ ਚਰਨ ਛੋਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਗੁ:ਸ੍ਰੀ ਦੂਖ ਨਵਾਰਨ ਸਾਹਬਿ ਕਰਕੇ ਜਾਣਆਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਇਸ ਅਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਸੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਬਿ ਜੀ ਦੇ ਕਰ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਲਖਿਆਿ ਹੋਇਆ ਹੁਕਮਨਾਮਾ ਵੀ ਸੁਸ਼ੋਭਤਿ ਹੈ। |trans-quote=Sri Guru Tegh Bahadur Sahib Ji, while moving from Saifabad (Bahadargarh) and delighting the Sangat through the preaching of Naam-Bani, accepted the request of a Jheor Sikh Bhag Ram and sat on the bank of a water tank towards the village of Lehal. This place is known as Guru Sri Dukh Nawaran Sahib, where the lotus feet of Sri Guru Tegh Bahadur Sahib Ji were touched. This place is also adorned with the Hukamnama written with pious hands of Guru Tegh Bahadur Sahib Ji.}}</ref> ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸ਼ਖਸੀਅਤ [[ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ|ਭਾਈ ਕਨ੍ਹਈਆ]] ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਝੀਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। [[ਭਾਈ ਹਿੰਮਤ ਸਿੰਘ]], ਪਹਿਲੇ ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਭਤੀਜਾ [[ਮੋਤੀ ਰਾਮ ਮਹਿਰਾ]] ਝੀਵਰ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਨ। ਸਰਦਾਰ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਮਹਿਰਾ, ਮੁਕੇਰੀਆਂ ਤੋਂ ਇੱਕ ਝੀਰ ਸਿੱਖ, [[ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ|ਮਹਾਰਾਜਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ]] ਦਾ ਦਰਬਾਰੀ ਅਤੇ ਸਲਾਹਕਾਰ ਸੀ। ਸਰਦਾਰ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੰਧਵਾਲੀਆ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। [[ਮਾਸਟਰ ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ|ਮਾਸਟਰ ਮੋਟਾ ਸਿੰਘ]], ਇੱਕ ਝੀਵਰ ਸਿੱਖ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਇੱਕ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸੀ। [[ਤਸਵੀਰ:Bhai_Himmat_Singh,_detail_from_a_hand-coloured_woodblock_print_depicting_Guru_Gobind_Singh_initiating_the_first-five_members_of_the_Khalsa_(Panj_Piare)_in_1699,_Amritsar,_Punjab,_published_by_Bhai_Buta_Singh,_1875_(cropped).jpg|thumb|222x222px|ਭਾਈ ਹਿੰਮਤ ਸਿੰਘ, ਇੱਕ ਹੱਥ-ਰੰਗ ਦੇ ਲੱਕਡ਼ ਦੇ ਟੁਕਡ਼ਿਆਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੂੰ 1875 ਵਿੱਚ ਖਾਲਸਾ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪੰਜ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।]] === ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਇਤਿਹਾਸ === ਜਾਟ ਅਤੇ ਛਿੰਬਾ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਝੀਵਰ ਜਾਤੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪੰਜਾਬੀ ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਨ ਜੋ 1920 ਵਿੱਚ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਕੈਨੇਡਾ ਆ ਗਏ ਸਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਨਿਯਮਿਤ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਪੈਸੇ ਭੇਜਦੇ ਸਨ। 1950 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਖੀਰ ਅਤੇ 1960 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿੱਚ, ਝੀਰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ ਵਿੱਚ ਪਰਵਾਸ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਭਾਈਚਾਰੇ ਲਈ ਇੱਕ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਸਥਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਬਰਤਾਨੀਆ ਵਿੱਚ ਉਹ ਗ਼ੈਰ-ਹੁਨਰਮੰਦ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਕੁਝ ਦੋ ਵਾਰ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਸਨ, ਜੋ ਪੂਰਬੀ ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ ਤੋਂ ਯੂ. ਕੇ. ਆਏ ਸਨ। == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਮਾਜਕ ਸਮੂਹ]] j11olqdoqvoj6xpmyq3iicgjriiqo3w 838982 838981 2026-05-08T18:59:44Z Typingsuggestions 59810 Added citation 838982 wikitext text/x-wiki '''ਝੀਵਰ''' ਇੱਕ [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਰਣ ਵਿਵਸਥਾ|ਜਾਤੀ]] ਹੈ ਜੋ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] ਅਤੇ [[ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲ਼ਦੀ ਹੈ। ਝੀਵਰ ਭਾਈਚਾਰਾ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਮਿਲ਼ਦਾ ਹੈ। <ref>{{Citation |last=Shah |first=Pankaj |title=Political parties eye Lok Sabha polls, bank on |date=6 April 2013 |url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/lucknow/Political-parties-eye-Lok-Sabha-polls-bank-on-boatmen-to-claim-pole-position/articleshow/19409283.cms |work=The Times of India |access-date=14 April 2014}}</ref> <ref>{{Citation |last=Schwartzberg |first=Joseph E. |title=Structure and Change in Indian Society |page=96 |year=2007 |editor-last=Singer |editor-first=Milton B. |chapter=Caste Regions of the North Indian Plain |chapter-url=https://books.google.com/books?id=_g-_r-9Oa_sC&pg=PA96 |edition=Reprinted |publisher=Transaction Publishers |isbn=9780202361383 |editor2-last=Cohn |editor2-first=Bernard S. |editor2-link=Bernard Cohn (anthropologist)}}</ref> <ref>{{Citation |last=Jaffrelot |first=Christophe |title=A History of Pakistan and Its Origins |url=https://books.google.com/books?id=Q9sI_Y2CKAcC&pg=PA211 |page=211 |year=2004 |edition=Reprinted |publisher=Anthem Press |isbn=9781843311492 |author-link=Christophe Jaffrelot}}</ref> ਝੀਵਰ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਲੋਕ ਇਤਹਾਸਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਾਣੀ ਢੋਣ ਵਾਲੇ, ਟੋਕਰੀ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ, ਰਸੋਈਏ, ਖੇਤ ਮਜ਼ਦੂਰ, ਨਦੀ ਦੇ ਮਛੇਰੇ ਅਤੇ ਲੱਕੜਹਾਰੇ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web |last=Jaffrelot |first=Christophe |date=2002 |title=A History of Pakistan and Its Origins |url=https://archive.org/details/historyofpakista0000unse |website=Internet Archive |page=209}}</ref> {{Infobox caste|caste_name=ਝੀਵਰ/ ਝੀਰ|languages=ਪੰਜਾਬੀ, ਹਿੰਦੀ|religions=ਸਿੱਖ, ਹਿੰਦੂ, ਮੁਸਲਿਮ}} ਝੀਵਰ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਿਲੀ-ਜੁਲੀ ਜਾਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਈ ਸਮੂਹ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਮੂਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੇਸ਼ਿਆਂ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਬਦਲ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਪੁਰਾਣੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਧੀਵਰ ਨੂੰ ਵੀ ਝੀਵਰ ਦਾ ਸਮਾਨਾਰਥਕ ਸ਼ਬਦ) ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। '''ਕਹਾਰ''' ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਇਸੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਜਹਿਨਵਰ ਜੋ ਭਾਰ ਢੋਣ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਪਲਕੀ ਢੋਣ ਵਾਲੇ। '''ਸੋਦੀਆ''' ਉਸ ਝੀਵਰ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਅਪਣਾਇਆ ਹੋਵੇ। ਸਿੱਖ ਝੀਵਰ ਕਈ ਵਾਰ ''ਝਟਕਾ'' ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕਤਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਸਾਈਆਂ ਵਜੋਂ ਜਾਂ ਫੌਜੀ ਰੈਜੀਮੈਂਟਾਂ ਵਿੱਚ ਬੇਕਰ (ਰੋਟੀ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ) ਵਜੋਂ ਵੀ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ।<ref name=":0">{{Cite web |last=Rose |first=H.A. |date=1911 |title=Glossary of the tribes and castes of the Punjab and North-West frontier province vol.2 |url=https://archive.org/details/in.gov.ignca.13438/page/383/mode/2up |url-status=live |page=383-384}}</ref> ਸਧਾਰਣ ਤੌਰ ‘ਤੇ, ਝੀਵਰ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਕੱਢਣ ਅਤੇ ਪਲਕੀ ਢੋਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। '''ਪਾਣਿਹਾ''' ਅਤੇ '''ਕਹਾਰ''' ਵਰਗੇ ਸ਼ਬਦ ਅਕਸਰ ਇਸੇ ਜਾਤ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ '''ਸੋਦੀਆ''' ਖਾਸ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸਿੱਖ ਝੀਵਰ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=":0" /> ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਿੱਤੇ ਦੁਆਰਾ ਝੀਵਰ ਜਾਤੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਬਾਥਮ, ਬਿੰਡ, ਭਰ, ਧੇਵਰ, ਧੀਮਾਰ, ਗਰਿਆ, ਗੌਰ, ਗੋਡੀਆ, ਗੋਂਡ, ਗੁਰਿਆ, ਝੀਮਰ, ਝੀਰ, ਝੀਵਰ, ਕਹਾਰ, ਖਰਵਾਰ, ਖੈਰਵਾਰ, ਕੁਮਹਾਰ, ਮਾਝੀ, ਮਾਝਵਾਰ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ, ਰਾਜਭਰ, ਰਿਕਵਾਰ, ਤੁਰਾ, ਤੁਰਾਹ, ਤੁਰਾਹ, ਤੁਰੇਹਾ ਅਤੇ ਤੁਰੈਹਾ।<ref>{{Citation |last=Srivastava |first=Piyush |title=BJP castes a wider UP net, uses Modi's background to attract OBC votes while seeking blessings by feeding Brahmins |date=25 February 2014 |url=http://indiatoday.intoday.in/story/bjp-leads-in-the-caste-game-in-up-2014-lok-sabha-polls/1/345392.html |work=India Today |access-date=14 April 2014}}</ref> == ਝੀਰ ਸਿੱਖ == ਪਾਣੀ-ਵਾਹਕ ਜਾਤੀ ਦੇ ਕਈ ਮੈਂਬਰ, ਜੋ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਰਤਿਤ ਹੋਏ, ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਮਹਿਰਾ ਸਿੱਖ ਜਾਂ ਝੀਰ ਸਿੱਖ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। === ਇਤਿਹਾਸਕ ਅੰਕਡ਼ੇ === ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨਾਲ ਝੀਵਰਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਸਬੰਧ 1664 ਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਚੱਜੂ ਰਾਮ ਝੀਵਰ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਪੰਡਿਤ ਲਾਲ ਚੰਦ ਲਈ ''ਭਗਵਦ ਗੀਤਾ'' ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਸੀ। ਐੱਸ. ਜੀ. ਪੀ. ਸੀ. ਅਨੁਸਾਰ, ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੇ ਹੱਥ ਲਿਖਤ ''[[ਸਰਬੱਤ ਖ਼ਾਲਸਾ|ਹੁਕਮਨਾਮਾ]]'' ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਪਿੰਡ ਲਹਿਲ (ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਪਟਿਆਲਾ) ਦੀ 1672 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਝੀਵਰ ਸਿੱਖ ਚੇਲੇ ਭਾਗ ਰਾਮ ਦੀ ਬੇਨਤੀ 'ਤੇ ਆਉਣ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=History – Gurdwara Dukhniwaran Sahib, Patiala |url=https://dukhniwaransahib.com/history/ |access-date=2026-05-01 |website=Gurudwara Dukhniwaran Sahib, Patiala |publisher=Shiromani Gurudwara Parbandhak Committe, Amritsar |language=en-US |quote=ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਸੈਫਾਬਾਦ (ਬਹਾਦਰਗੜ੍ਹ) ਤੋਂ ਚੱਲ ਕੇ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਨਾਮ-ਬਾਣੀ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਰਾਹੀਂ ਨਿਹਾਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਝਿਊਰ ਸਿੱਖ ਭਾਗ ਰਾਮ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਮੰਨ ਕੇ ਪਿੰਡ ਲਹਿਲ ਵੱਲ ਇੱਕ ਪਾਣੀ ਦੇ ਟੋਬੇ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ‘ਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹੋਏ। ਇਹ ਅਸਥਾਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਬਿ ਜੀ ਦੀ ਚਰਨ ਛੋਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਗੁ:ਸ੍ਰੀ ਦੂਖ ਨਵਾਰਨ ਸਾਹਬਿ ਕਰਕੇ ਜਾਣਆਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਇਸ ਅਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਸੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਬਿ ਜੀ ਦੇ ਕਰ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਲਖਿਆਿ ਹੋਇਆ ਹੁਕਮਨਾਮਾ ਵੀ ਸੁਸ਼ੋਭਤਿ ਹੈ। |trans-quote=Sri Guru Tegh Bahadur Sahib Ji, while moving from Saifabad (Bahadargarh) and delighting the Sangat through the preaching of Naam-Bani, accepted the request of a Jheor Sikh Bhag Ram and sat on the bank of a water tank towards the village of Lehal. This place is known as Guru Sri Dukh Nawaran Sahib, where the lotus feet of Sri Guru Tegh Bahadur Sahib Ji were touched. This place is also adorned with the Hukamnama written with pious hands of Guru Tegh Bahadur Sahib Ji.}}</ref> ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸ਼ਖਸੀਅਤ [[ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ|ਭਾਈ ਕਨ੍ਹਈਆ]] ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਝੀਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। [[ਭਾਈ ਹਿੰਮਤ ਸਿੰਘ]], ਪਹਿਲੇ ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਭਤੀਜਾ [[ਮੋਤੀ ਰਾਮ ਮਹਿਰਾ]] ਝੀਵਰ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਨ। ਸਰਦਾਰ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਮਹਿਰਾ, ਮੁਕੇਰੀਆਂ ਤੋਂ ਇੱਕ ਝੀਰ ਸਿੱਖ, [[ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ|ਮਹਾਰਾਜਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ]] ਦਾ ਦਰਬਾਰੀ ਅਤੇ ਸਲਾਹਕਾਰ ਸੀ। ਸਰਦਾਰ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੰਧਵਾਲੀਆ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। [[ਮਾਸਟਰ ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ|ਮਾਸਟਰ ਮੋਟਾ ਸਿੰਘ]], ਇੱਕ ਝੀਵਰ ਸਿੱਖ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਇੱਕ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸੀ। [[ਤਸਵੀਰ:Bhai_Himmat_Singh,_detail_from_a_hand-coloured_woodblock_print_depicting_Guru_Gobind_Singh_initiating_the_first-five_members_of_the_Khalsa_(Panj_Piare)_in_1699,_Amritsar,_Punjab,_published_by_Bhai_Buta_Singh,_1875_(cropped).jpg|thumb|222x222px|ਭਾਈ ਹਿੰਮਤ ਸਿੰਘ, ਇੱਕ ਹੱਥ-ਰੰਗ ਦੇ ਲੱਕਡ਼ ਦੇ ਟੁਕਡ਼ਿਆਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੂੰ 1875 ਵਿੱਚ ਖਾਲਸਾ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪੰਜ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।]] === ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਇਤਿਹਾਸ === ਜਾਟ ਅਤੇ ਛਿੰਬਾ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਝੀਵਰ ਜਾਤੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪੰਜਾਬੀ ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਨ ਜੋ 1920 ਵਿੱਚ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਕੈਨੇਡਾ ਆ ਗਏ ਸਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਨਿਯਮਿਤ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਪੈਸੇ ਭੇਜਦੇ ਸਨ। 1950 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਖੀਰ ਅਤੇ 1960 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿੱਚ, ਝੀਰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ ਵਿੱਚ ਪਰਵਾਸ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਭਾਈਚਾਰੇ ਲਈ ਇੱਕ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਸਥਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਬਰਤਾਨੀਆ ਵਿੱਚ ਉਹ ਗ਼ੈਰ-ਹੁਨਰਮੰਦ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਕੁਝ ਦੋ ਵਾਰ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਸਨ, ਜੋ ਪੂਰਬੀ ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ ਤੋਂ ਯੂ. ਕੇ. ਆਏ ਸਨ।<ref>{{Cite web |last=Verma |first=Archana |year=2002 |title=The making of Little Punjab in Canada |url=https://archive.org/details/makingoflittlepu0000verm |publisher=Sage Publications |isbn=978-81-7829-005-8}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਮਾਜਕ ਸਮੂਹ]] jzxp6t2kiq95g2tknuxckw62b3hbiyd 838983 838982 2026-05-08T19:00:55Z Typingsuggestions 59810 Spelling 838983 wikitext text/x-wiki '''ਝੀਵਰ''' ਇੱਕ [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਰਣ ਵਿਵਸਥਾ|ਜਾਤੀ]] ਹੈ ਜੋ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] ਅਤੇ [[ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲ਼ਦੀ ਹੈ। ਝੀਵਰ ਭਾਈਚਾਰਾ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਮਿਲ਼ਦਾ ਹੈ। <ref>{{Citation |last=Shah |first=Pankaj |title=Political parties eye Lok Sabha polls, bank on |date=6 April 2013 |url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/lucknow/Political-parties-eye-Lok-Sabha-polls-bank-on-boatmen-to-claim-pole-position/articleshow/19409283.cms |work=The Times of India |access-date=14 April 2014}}</ref> <ref>{{Citation |last=Schwartzberg |first=Joseph E. |title=Structure and Change in Indian Society |page=96 |year=2007 |editor-last=Singer |editor-first=Milton B. |chapter=Caste Regions of the North Indian Plain |chapter-url=https://books.google.com/books?id=_g-_r-9Oa_sC&pg=PA96 |edition=Reprinted |publisher=Transaction Publishers |isbn=9780202361383 |editor2-last=Cohn |editor2-first=Bernard S. |editor2-link=Bernard Cohn (anthropologist)}}</ref> <ref>{{Citation |last=Jaffrelot |first=Christophe |title=A History of Pakistan and Its Origins |url=https://books.google.com/books?id=Q9sI_Y2CKAcC&pg=PA211 |page=211 |year=2004 |edition=Reprinted |publisher=Anthem Press |isbn=9781843311492 |author-link=Christophe Jaffrelot}}</ref> ਝੀਵਰ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਲੋਕ ਇਤਹਾਸਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਾਣੀ ਢੋਣ ਵਾਲੇ, ਟੋਕਰੀ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ, ਰਸੋਈਏ, ਖੇਤ ਮਜ਼ਦੂਰ, ਨਦੀ ਦੇ ਮਛੇਰੇ ਅਤੇ ਲੱਕੜਹਾਰੇ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web |last=Jaffrelot |first=Christophe |date=2002 |title=A History of Pakistan and Its Origins |url=https://archive.org/details/historyofpakista0000unse |website=Internet Archive |page=209}}</ref> {{Infobox caste|caste_name=ਝੀਵਰ/ ਝੀਰ|languages=ਪੰਜਾਬੀ, ਹਿੰਦੀ|religions=ਸਿੱਖ, ਹਿੰਦੂ, ਮੁਸਲਿਮ}} ਝੀਵਰ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਿਲੀ-ਜੁਲੀ ਜਾਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਈ ਸਮੂਹ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਮੂਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੇਸ਼ਿਆਂ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਬਦਲ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਪੁਰਾਣੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਧੀਵਰ ਨੂੰ ਵੀ ਝੀਵਰ ਦਾ ਸਮਾਨਾਰਥਕ ਸ਼ਬਦ) ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। '''ਕਹਾਰ''' ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਇਸੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਜਹਿਨਵਰ ਜੋ ਭਾਰ ਢੋਣ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਪਲਕੀ ਢੋਣ ਵਾਲੇ। '''ਸੋਦੀਆ''' ਉਸ ਝੀਵਰ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਅਪਣਾਇਆ ਹੋਵੇ। ਸਿੱਖ ਝੀਵਰ ਕਈ ਵਾਰ ''ਝਟਕਾ'' ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕਤਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਸਾਈਆਂ ਵਜੋਂ ਜਾਂ ਫੌਜੀ ਰੈਜੀਮੈਂਟਾਂ ਵਿੱਚ ਬੇਕਰ (ਰੋਟੀ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ) ਵਜੋਂ ਵੀ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ।<ref name=":0">{{Cite web |last=Rose |first=H.A. |date=1911 |title=Glossary of the tribes and castes of the Punjab and North-West frontier province vol.2 |url=https://archive.org/details/in.gov.ignca.13438/page/383/mode/2up |url-status=live |page=383-384}}</ref> ਸਧਾਰਣ ਤੌਰ ‘ਤੇ, ਝੀਵਰ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਕੱਢਣ ਅਤੇ ਪਲਕੀ ਢੋਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। '''ਪਾਣਿਹਾ''' ਅਤੇ '''ਕਹਾਰ''' ਵਰਗੇ ਸ਼ਬਦ ਅਕਸਰ ਇਸੇ ਜਾਤ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ '''ਸੋਦੀਆ''' ਖਾਸ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸਿੱਖ ਝੀਵਰ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=":0" /> ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਿੱਤੇ ਦੁਆਰਾ ਝੀਵਰ ਜਾਤੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਬਾਥਮ, ਬਿੰਡ, ਭਰ, ਧੇਵਰ, ਧੀਮਾਰ, ਗਰਿਆ, ਗੌਰ, ਗੋਡੀਆ, ਗੋਂਡ, ਗੁਰਿਆ, ਝੀਮਰ, ਝੀਰ, ਝੀਵਰ, ਕਹਾਰ, ਖਰਵਾਰ, ਖੈਰਵਾਰ, ਕੁਮਹਾਰ, ਮਾਝੀ, ਮਾਝਵਾਰ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ, ਰਾਜਭਰ, ਰਿਕਵਾਰ, ਤੁਰਾ, ਤੁਰਾਹ, ਤੁਰਾਹ, ਤੁਰੇਹਾ ਅਤੇ ਤੁਰੈਹਾ।<ref>{{Citation |last=Srivastava |first=Piyush |title=BJP castes a wider UP net, uses Modi's background to attract OBC votes while seeking blessings by feeding Brahmins |date=25 February 2014 |url=http://indiatoday.intoday.in/story/bjp-leads-in-the-caste-game-in-up-2014-lok-sabha-polls/1/345392.html |work=India Today |access-date=14 April 2014}}</ref> == ਝੀਰ ਸਿੱਖ == ਪਾਣੀ-ਵਾਹਕ ਜਾਤੀ ਦੇ ਕਈ ਮੈਂਬਰ, ਜੋ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਰਤਿਤ ਹੋਏ, ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਮਹਿਰਾ ਸਿੱਖ ਜਾਂ ਝੀਰ ਸਿੱਖ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। === ਇਤਿਹਾਸਕ ਅੰਕਡ਼ੇ === ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨਾਲ ਝੀਵਰਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਸਬੰਧ 1664 ਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਚੱਜੂ ਰਾਮ ਝੀਵਰ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਪੰਡਿਤ ਲਾਲ ਚੰਦ ਲਈ ''ਭਗਵਦ ਗੀਤਾ'' ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਸੀ। ਐੱਸ. ਜੀ. ਪੀ. ਸੀ. ਅਨੁਸਾਰ, ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੇ ਹੱਥ ਲਿਖਤ ''[[ਸਰਬੱਤ ਖ਼ਾਲਸਾ|ਹੁਕਮਨਾਮਾ]]'' ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਪਿੰਡ ਲਹਿਲ (ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਪਟਿਆਲਾ) ਦੀ 1672 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਝੀਵਰ ਸਿੱਖ ਚੇਲੇ ਭਾਗ ਰਾਮ ਦੀ ਬੇਨਤੀ 'ਤੇ ਆਉਣ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=History – Gurdwara Dukhniwaran Sahib, Patiala |url=https://dukhniwaransahib.com/history/ |access-date=2026-05-01 |website=Gurudwara Dukhniwaran Sahib, Patiala |publisher=Shiromani Gurudwara Parbandhak Committe, Amritsar |language=en-US |quote=ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਸੈਫਾਬਾਦ (ਬਹਾਦਰਗੜ੍ਹ) ਤੋਂ ਚੱਲ ਕੇ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਨਾਮ-ਬਾਣੀ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਰਾਹੀਂ ਨਿਹਾਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਝਿਊਰ ਸਿੱਖ ਭਾਗ ਰਾਮ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਮੰਨ ਕੇ ਪਿੰਡ ਲਹਿਲ ਵੱਲ ਇੱਕ ਪਾਣੀ ਦੇ ਟੋਬੇ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ‘ਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹੋਏ। ਇਹ ਅਸਥਾਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਬਿ ਜੀ ਦੀ ਚਰਨ ਛੋਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਗੁ:ਸ੍ਰੀ ਦੂਖ ਨਵਾਰਨ ਸਾਹਬਿ ਕਰਕੇ ਜਾਣਆਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਇਸ ਅਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਸੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਬਿ ਜੀ ਦੇ ਕਰ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਲਖਿਆਿ ਹੋਇਆ ਹੁਕਮਨਾਮਾ ਵੀ ਸੁਸ਼ੋਭਤਿ ਹੈ। |trans-quote=Sri Guru Tegh Bahadur Sahib Ji, while moving from Saifabad (Bahadargarh) and delighting the Sangat through the preaching of Naam-Bani, accepted the request of a Jheor Sikh Bhag Ram and sat on the bank of a water tank towards the village of Lehal. This place is known as Guru Sri Dukh Nawaran Sahib, where the lotus feet of Sri Guru Tegh Bahadur Sahib Ji were touched. This place is also adorned with the Hukamnama written with pious hands of Guru Tegh Bahadur Sahib Ji.}}</ref> ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸ਼ਖਸੀਅਤ [[ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ|ਭਾਈ ਕਨ੍ਹਈਆ]] ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਝੀਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। [[ਭਾਈ ਹਿੰਮਤ ਸਿੰਘ]], ਪਹਿਲੇ ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ਅਤੇ [[ਮੋਤੀ ਰਾਮ ਮਹਿਰਾ]] ਝੀਵਰ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਨ। ਸਰਦਾਰ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਮਹਿਰਾ, ਮੁਕੇਰੀਆਂ ਤੋਂ ਇੱਕ ਝੀਰ ਸਿੱਖ, [[ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ|ਮਹਾਰਾਜਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ]] ਦਾ ਦਰਬਾਰੀ ਅਤੇ ਸਲਾਹਕਾਰ ਸੀ। ਸਰਦਾਰ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੰਧਵਾਲੀਆ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। [[ਮਾਸਟਰ ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ|ਮਾਸਟਰ ਮੋਟਾ ਸਿੰਘ]], ਇੱਕ ਝੀਵਰ ਸਿੱਖ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਇੱਕ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸੀ। [[ਤਸਵੀਰ:Bhai_Himmat_Singh,_detail_from_a_hand-coloured_woodblock_print_depicting_Guru_Gobind_Singh_initiating_the_first-five_members_of_the_Khalsa_(Panj_Piare)_in_1699,_Amritsar,_Punjab,_published_by_Bhai_Buta_Singh,_1875_(cropped).jpg|thumb|222x222px|ਭਾਈ ਹਿੰਮਤ ਸਿੰਘ, ਇੱਕ ਹੱਥ-ਰੰਗ ਦੇ ਲੱਕਡ਼ ਦੇ ਟੁਕਡ਼ਿਆਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੂੰ 1875 ਵਿੱਚ ਖਾਲਸਾ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪੰਜ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।]] === ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਇਤਿਹਾਸ === ਜਾਟ ਅਤੇ ਛਿੰਬਾ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਝੀਵਰ ਜਾਤੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪੰਜਾਬੀ ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਨ, ਜੋ 1920 ਵਿੱਚ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਕੈਨੇਡਾ ਆ ਗਏ ਸਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਨਿਯਮਿਤ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਪੈਸੇ ਭੇਜਦੇ ਸਨ। 1950 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਖੀਰ ਅਤੇ 1960 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿੱਚ, ਝੀਰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ ਵਿੱਚ ਪਰਵਾਸ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਭਾਈਚਾਰੇ ਲਈ ਇੱਕ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਸਥਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਬਰਤਾਨੀਆ ਵਿੱਚ ਉਹ ਗ਼ੈਰ-ਹੁਨਰਮੰਦ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਕੁਝ ਦੋ ਵਾਰ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਸਨ, ਜੋ ਪੂਰਬੀ ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ ਤੋਂ ਯੂ. ਕੇ. ਆਏ ਸਨ।<ref>{{Cite web |last=Verma |first=Archana |year=2002 |title=The making of Little Punjab in Canada |url=https://archive.org/details/makingoflittlepu0000verm |publisher=Sage Publications |isbn=978-81-7829-005-8}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਮਾਜਕ ਸਮੂਹ]] elg241q7j8i57kwfqk64shlwkli2mm9 838984 838983 2026-05-08T19:30:48Z Typingsuggestions 59810 Added Source 838984 wikitext text/x-wiki '''ਝੀਵਰ''' ਇੱਕ [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਰਣ ਵਿਵਸਥਾ|ਜਾਤੀ]] ਹੈ ਜੋ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] ਅਤੇ [[ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲ਼ਦੀ ਹੈ। ਝੀਵਰ ਭਾਈਚਾਰਾ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਮਿਲ਼ਦਾ ਹੈ। <ref>{{Citation |last=Shah |first=Pankaj |title=Political parties eye Lok Sabha polls, bank on |date=6 April 2013 |url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/lucknow/Political-parties-eye-Lok-Sabha-polls-bank-on-boatmen-to-claim-pole-position/articleshow/19409283.cms |work=The Times of India |access-date=14 April 2014}}</ref> <ref>{{Citation |last=Schwartzberg |first=Joseph E. |title=Structure and Change in Indian Society |page=96 |year=2007 |editor-last=Singer |editor-first=Milton B. |chapter=Caste Regions of the North Indian Plain |chapter-url=https://books.google.com/books?id=_g-_r-9Oa_sC&pg=PA96 |edition=Reprinted |publisher=Transaction Publishers |isbn=9780202361383 |editor2-last=Cohn |editor2-first=Bernard S. |editor2-link=Bernard Cohn (anthropologist)}}</ref> <ref>{{Citation |last=Jaffrelot |first=Christophe |title=A History of Pakistan and Its Origins |url=https://books.google.com/books?id=Q9sI_Y2CKAcC&pg=PA211 |page=211 |year=2004 |edition=Reprinted |publisher=Anthem Press |isbn=9781843311492 |author-link=Christophe Jaffrelot}}</ref> ਝੀਵਰ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਲੋਕ ਇਤਹਾਸਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਾਣੀ ਢੋਣ ਵਾਲੇ, ਟੋਕਰੀ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ, ਰਸੋਈਏ, ਖੇਤ ਮਜ਼ਦੂਰ, ਨਦੀ ਦੇ ਮਛੇਰੇ ਅਤੇ ਲੱਕੜਹਾਰੇ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web |last=Jaffrelot |first=Christophe |date=2002 |title=A History of Pakistan and Its Origins |url=https://archive.org/details/historyofpakista0000unse |website=Internet Archive |page=209}}</ref> {{Infobox caste|caste_name=ਝੀਵਰ/ ਝੀਰ|languages=ਪੰਜਾਬੀ, ਹਿੰਦੀ|religions=ਸਿੱਖ, ਹਿੰਦੂ, ਮੁਸਲਿਮ}} ਝੀਵਰ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਿਲੀ-ਜੁਲੀ ਜਾਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਈ ਸਮੂਹ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਮੂਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੇਸ਼ਿਆਂ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਬਦਲ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਪੁਰਾਣੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਧੀਵਰ ਨੂੰ ਵੀ ਝੀਵਰ ਦਾ ਸਮਾਨਾਰਥਕ ਸ਼ਬਦ) ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। '''ਕਹਾਰ''' ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਇਸੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਜਹਿਨਵਰ ਜੋ ਭਾਰ ਢੋਣ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਪਲਕੀ ਢੋਣ ਵਾਲੇ। '''ਸੋਦੀਆ''' ਉਸ ਝੀਵਰ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਅਪਣਾਇਆ ਹੋਵੇ। ਸਿੱਖ ਝੀਵਰ ਕਈ ਵਾਰ ''ਝਟਕਾ'' ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕਤਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਸਾਈਆਂ ਵਜੋਂ ਜਾਂ ਫੌਜੀ ਰੈਜੀਮੈਂਟਾਂ ਵਿੱਚ ਬੇਕਰ (ਰੋਟੀ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ) ਵਜੋਂ ਵੀ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ।<ref name=":0">{{Cite web |last=Rose |first=H.A. |date=1911 |title=Glossary of the tribes and castes of the Punjab and North-West frontier province vol.2 |url=https://archive.org/details/in.gov.ignca.13438/page/383/mode/2up |url-status=live |page=383-384}}</ref> ਸਧਾਰਣ ਤੌਰ ‘ਤੇ, ਝੀਵਰ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਕੱਢਣ ਅਤੇ ਪਲਕੀ ਢੋਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। '''ਪਾਣਿਹਾ''' ਅਤੇ '''ਕਹਾਰ''' ਵਰਗੇ ਸ਼ਬਦ ਅਕਸਰ ਇਸੇ ਜਾਤ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ '''ਸੋਦੀਆ''' ਖਾਸ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸਿੱਖ ਝੀਵਰ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=":0" /> ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਿੱਤੇ ਦੁਆਰਾ ਝੀਵਰ ਜਾਤੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਬਾਥਮ, ਬਿੰਡ, ਭਰ, ਧੇਵਰ, ਧੀਮਾਰ, ਗਰਿਆ, ਗੌਰ, ਗੋਡੀਆ, ਗੋਂਡ, ਗੁਰਿਆ, ਝੀਮਰ, ਝੀਰ, ਝੀਵਰ, ਕਹਾਰ, ਖਰਵਾਰ, ਖੈਰਵਾਰ, ਕੁਮਹਾਰ, ਮਾਝੀ, ਮਾਝਵਾਰ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ, ਰਾਜਭਰ, ਰਿਕਵਾਰ, ਤੁਰਾ, ਤੁਰਾਹ, ਤੁਰਾਹ, ਤੁਰੇਹਾ ਅਤੇ ਤੁਰੈਹਾ।<ref>{{Citation |last=Srivastava |first=Piyush |title=BJP castes a wider UP net, uses Modi's background to attract OBC votes while seeking blessings by feeding Brahmins |date=25 February 2014 |url=http://indiatoday.intoday.in/story/bjp-leads-in-the-caste-game-in-up-2014-lok-sabha-polls/1/345392.html |work=India Today |access-date=14 April 2014}}</ref> == ਝੀਰ ਸਿੱਖ == ਪਾਣੀ-ਵਾਹਕ ਜਾਤੀ ਦੇ ਕਈ ਮੈਂਬਰ, ਜੋ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਰਤਿਤ ਹੋਏ, ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਮਹਿਰਾ ਸਿੱਖ ਜਾਂ ਝੀਰ ਸਿੱਖ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। === ਇਤਿਹਾਸਕ ਅੰਕਡ਼ੇ === ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨਾਲ ਝੀਵਰਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਸਬੰਧ 1664 ਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਚੱਜੂ ਰਾਮ ਝੀਵਰ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਪੰਡਿਤ ਲਾਲ ਚੰਦ ਲਈ ''ਭਗਵਦ ਗੀਤਾ'' ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਸੀ।<ref>{{Cite web |last=Dilgeer |first=Harjinder Singh |year=1997 |title=The Sikh Reference Book |url=https://www.google.ca/books/edition/The_Sikh_Reference_Book/mRpuAAAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=guru+tegh+bahadur+lehal&dq=guru+tegh+bahadur+lehal&printsec=frontcover |isbn=978-0-9695964-2-4}}</ref> ਐੱਸ. ਜੀ. ਪੀ. ਸੀ. ਅਨੁਸਾਰ, ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੇ ਹੱਥ ਲਿਖਤ ''[[ਸਰਬੱਤ ਖ਼ਾਲਸਾ|ਹੁਕਮਨਾਮਾ]]'' ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਪਿੰਡ ਲਹਿਲ (ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਪਟਿਆਲਾ) ਦੀ 1672 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਝੀਵਰ ਸਿੱਖ ਚੇਲੇ ਭਾਗ ਰਾਮ ਦੀ ਬੇਨਤੀ 'ਤੇ ਆਉਣ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=History – Gurdwara Dukhniwaran Sahib, Patiala |url=https://dukhniwaransahib.com/history/ |access-date=2026-05-01 |website=Gurudwara Dukhniwaran Sahib, Patiala |publisher=Shiromani Gurudwara Parbandhak Committe, Amritsar |language=en-US |quote=ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਸੈਫਾਬਾਦ (ਬਹਾਦਰਗੜ੍ਹ) ਤੋਂ ਚੱਲ ਕੇ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਨਾਮ-ਬਾਣੀ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਰਾਹੀਂ ਨਿਹਾਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਝਿਊਰ ਸਿੱਖ ਭਾਗ ਰਾਮ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਮੰਨ ਕੇ ਪਿੰਡ ਲਹਿਲ ਵੱਲ ਇੱਕ ਪਾਣੀ ਦੇ ਟੋਬੇ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ‘ਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹੋਏ। ਇਹ ਅਸਥਾਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਬਿ ਜੀ ਦੀ ਚਰਨ ਛੋਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਗੁ:ਸ੍ਰੀ ਦੂਖ ਨਵਾਰਨ ਸਾਹਬਿ ਕਰਕੇ ਜਾਣਆਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਇਸ ਅਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਸੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਬਿ ਜੀ ਦੇ ਕਰ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਲਖਿਆਿ ਹੋਇਆ ਹੁਕਮਨਾਮਾ ਵੀ ਸੁਸ਼ੋਭਤਿ ਹੈ। |trans-quote=Sri Guru Tegh Bahadur Sahib Ji, while moving from Saifabad (Bahadargarh) and delighting the Sangat through the preaching of Naam-Bani, accepted the request of a Jheor Sikh Bhag Ram and sat on the bank of a water tank towards the village of Lehal. This place is known as Guru Sri Dukh Nawaran Sahib, where the lotus feet of Sri Guru Tegh Bahadur Sahib Ji were touched. This place is also adorned with the Hukamnama written with pious hands of Guru Tegh Bahadur Sahib Ji.}}</ref> ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸ਼ਖਸੀਅਤ [[ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ|ਭਾਈ ਕਨ੍ਹਈਆ]] ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਝੀਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। [[ਭਾਈ ਹਿੰਮਤ ਸਿੰਘ]], ਪਹਿਲੇ ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ਅਤੇ [[ਮੋਤੀ ਰਾਮ ਮਹਿਰਾ]] ਝੀਵਰ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਨ। ਸਰਦਾਰ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਮਹਿਰਾ, ਮੁਕੇਰੀਆਂ ਤੋਂ ਇੱਕ ਝੀਰ ਸਿੱਖ, [[ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ|ਮਹਾਰਾਜਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ]] ਦਾ ਦਰਬਾਰੀ ਅਤੇ ਸਲਾਹਕਾਰ ਸੀ। ਸਰਦਾਰ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੰਧਵਾਲੀਆ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। [[ਮਾਸਟਰ ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ|ਮਾਸਟਰ ਮੋਟਾ ਸਿੰਘ]], ਇੱਕ ਝੀਵਰ ਸਿੱਖ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਇੱਕ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸੀ। [[ਤਸਵੀਰ:Bhai_Himmat_Singh,_detail_from_a_hand-coloured_woodblock_print_depicting_Guru_Gobind_Singh_initiating_the_first-five_members_of_the_Khalsa_(Panj_Piare)_in_1699,_Amritsar,_Punjab,_published_by_Bhai_Buta_Singh,_1875_(cropped).jpg|thumb|222x222px|ਭਾਈ ਹਿੰਮਤ ਸਿੰਘ, ਇੱਕ ਹੱਥ-ਰੰਗ ਦੇ ਲੱਕਡ਼ ਦੇ ਟੁਕਡ਼ਿਆਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੂੰ 1875 ਵਿੱਚ ਖਾਲਸਾ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪੰਜ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।]] === ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਇਤਿਹਾਸ === ਜਾਟ ਅਤੇ ਛਿੰਬਾ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਝੀਵਰ ਜਾਤੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪੰਜਾਬੀ ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਨ, ਜੋ 1920 ਵਿੱਚ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਕੈਨੇਡਾ ਆ ਗਏ ਸਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਨਿਯਮਿਤ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਪੈਸੇ ਭੇਜਦੇ ਸਨ। 1950 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਖੀਰ ਅਤੇ 1960 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿੱਚ, ਝੀਰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ ਵਿੱਚ ਪਰਵਾਸ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਭਾਈਚਾਰੇ ਲਈ ਇੱਕ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਸਥਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਬਰਤਾਨੀਆ ਵਿੱਚ ਉਹ ਗ਼ੈਰ-ਹੁਨਰਮੰਦ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਕੁਝ ਦੋ ਵਾਰ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਸਨ, ਜੋ ਪੂਰਬੀ ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ ਤੋਂ ਯੂ. ਕੇ. ਆਏ ਸਨ।<ref>{{Cite web |last=Verma |first=Archana |year=2002 |title=The making of Little Punjab in Canada |url=https://archive.org/details/makingoflittlepu0000verm |publisher=Sage Publications |isbn=978-81-7829-005-8}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਮਾਜਕ ਸਮੂਹ]] kelbt9djeiq20vdol79n7aj41cvt0ew 838985 838984 2026-05-08T19:32:54Z Typingsuggestions 59810 Citation 838985 wikitext text/x-wiki '''ਝੀਵਰ''' ਇੱਕ [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਰਣ ਵਿਵਸਥਾ|ਜਾਤੀ]] ਹੈ ਜੋ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] ਅਤੇ [[ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲ਼ਦੀ ਹੈ। ਝੀਵਰ ਭਾਈਚਾਰਾ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਮਿਲ਼ਦਾ ਹੈ। <ref>{{Citation |last=Shah |first=Pankaj |title=Political parties eye Lok Sabha polls, bank on |date=6 April 2013 |url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/lucknow/Political-parties-eye-Lok-Sabha-polls-bank-on-boatmen-to-claim-pole-position/articleshow/19409283.cms |work=The Times of India |access-date=14 April 2014}}</ref> <ref>{{Citation |last=Schwartzberg |first=Joseph E. |title=Structure and Change in Indian Society |page=96 |year=2007 |editor-last=Singer |editor-first=Milton B. |chapter=Caste Regions of the North Indian Plain |chapter-url=https://books.google.com/books?id=_g-_r-9Oa_sC&pg=PA96 |edition=Reprinted |publisher=Transaction Publishers |isbn=9780202361383 |editor2-last=Cohn |editor2-first=Bernard S. |editor2-link=Bernard Cohn (anthropologist)}}</ref> <ref>{{Citation |last=Jaffrelot |first=Christophe |title=A History of Pakistan and Its Origins |url=https://books.google.com/books?id=Q9sI_Y2CKAcC&pg=PA211 |page=211 |year=2004 |edition=Reprinted |publisher=Anthem Press |isbn=9781843311492 |author-link=Christophe Jaffrelot}}</ref> ਝੀਵਰ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਲੋਕ ਇਤਹਾਸਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਾਣੀ ਢੋਣ ਵਾਲੇ, ਟੋਕਰੀ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ, ਰਸੋਈਏ, ਖੇਤ ਮਜ਼ਦੂਰ, ਨਦੀ ਦੇ ਮਛੇਰੇ ਅਤੇ ਲੱਕੜਹਾਰੇ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web |last=Jaffrelot |first=Christophe |date=2002 |title=A History of Pakistan and Its Origins |url=https://archive.org/details/historyofpakista0000unse |website=Internet Archive |page=209}}</ref> {{Infobox caste|caste_name=ਝੀਵਰ/ ਝੀਰ|languages=ਪੰਜਾਬੀ, ਹਿੰਦੀ|religions=ਸਿੱਖ, ਹਿੰਦੂ, ਮੁਸਲਿਮ}} ਝੀਵਰ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਿਲੀ-ਜੁਲੀ ਜਾਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਈ ਸਮੂਹ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਮੂਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੇਸ਼ਿਆਂ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਬਦਲ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਪੁਰਾਣੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਧੀਵਰ ਨੂੰ ਵੀ ਝੀਵਰ ਦਾ ਸਮਾਨਾਰਥਕ ਸ਼ਬਦ) ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। '''ਕਹਾਰ''' ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਇਸੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਜਹਿਨਵਰ ਜੋ ਭਾਰ ਢੋਣ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਪਲਕੀ ਢੋਣ ਵਾਲੇ। '''ਸੋਦੀਆ''' ਉਸ ਝੀਵਰ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਅਪਣਾਇਆ ਹੋਵੇ। ਸਿੱਖ ਝੀਵਰ ਕਈ ਵਾਰ ''ਝਟਕਾ'' ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕਤਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਸਾਈਆਂ ਵਜੋਂ ਜਾਂ ਫੌਜੀ ਰੈਜੀਮੈਂਟਾਂ ਵਿੱਚ ਬੇਕਰ (ਰੋਟੀ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ) ਵਜੋਂ ਵੀ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ।<ref name=":0">{{Cite web |last=Rose |first=H.A. |date=1911 |title=Glossary of the tribes and castes of the Punjab and North-West frontier province vol.2 |url=https://archive.org/details/in.gov.ignca.13438/page/383/mode/2up |url-status=live |page=383-384}}</ref> ਸਧਾਰਣ ਤੌਰ ‘ਤੇ, ਝੀਵਰ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਕੱਢਣ ਅਤੇ ਪਲਕੀ ਢੋਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। '''ਪਾਣਿਹਾ''' ਅਤੇ '''ਕਹਾਰ''' ਵਰਗੇ ਸ਼ਬਦ ਅਕਸਰ ਇਸੇ ਜਾਤ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ '''ਸੋਦੀਆ''' ਖਾਸ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸਿੱਖ ਝੀਵਰ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=":0" /> ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਿੱਤੇ ਦੁਆਰਾ ਝੀਵਰ ਜਾਤੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਬਾਥਮ, ਬਿੰਡ, ਭਰ, ਧੇਵਰ, ਧੀਮਾਰ, ਗਰਿਆ, ਗੌਰ, ਗੋਡੀਆ, ਗੋਂਡ, ਗੁਰਿਆ, ਝੀਮਰ, ਝੀਰ, ਝੀਵਰ, ਕਹਾਰ, ਖਰਵਾਰ, ਖੈਰਵਾਰ, ਕੁਮਹਾਰ, ਮਾਝੀ, ਮਾਝਵਾਰ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ, ਰਾਜਭਰ, ਰਿਕਵਾਰ, ਤੁਰਾ, ਤੁਰਾਹ, ਤੁਰਾਹ, ਤੁਰੇਹਾ ਅਤੇ ਤੁਰੈਹਾ।<ref>{{Citation |last=Srivastava |first=Piyush |title=BJP castes a wider UP net, uses Modi's background to attract OBC votes while seeking blessings by feeding Brahmins |date=25 February 2014 |url=http://indiatoday.intoday.in/story/bjp-leads-in-the-caste-game-in-up-2014-lok-sabha-polls/1/345392.html |work=India Today |access-date=14 April 2014}}</ref> == ਝੀਰ ਸਿੱਖ == ਪਾਣੀ-ਵਾਹਕ ਜਾਤੀ ਦੇ ਕਈ ਮੈਂਬਰ, ਜੋ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਰਤਿਤ ਹੋਏ, ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਮਹਿਰਾ ਸਿੱਖ ਜਾਂ ਝੀਰ ਸਿੱਖ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। === ਇਤਿਹਾਸਕ ਅੰਕਡ਼ੇ === ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨਾਲ ਝੀਵਰਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਸਬੰਧ 1664 ਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਚੱਜੂ ਰਾਮ ਝੀਵਰ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਪੰਡਿਤ ਲਾਲ ਚੰਦ ਲਈ ''ਭਗਵਦ ਗੀਤਾ'' ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਸੀ।<ref>{{Cite web |last=Dilgeer |first=Harjinder Singh |year=1997 |title=The Sikh Reference Book |url=https://www.google.ca/books/edition/The_Sikh_Reference_Book/mRpuAAAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=guru+tegh+bahadur+lehal&dq=guru+tegh+bahadur+lehal&printsec=frontcover |isbn=978-0-9695964-2-4}}</ref> ਐੱਸ. ਜੀ. ਪੀ. ਸੀ. ਅਨੁਸਾਰ, ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੇ ਹੱਥ ਲਿਖਤ ''[[ਸਰਬੱਤ ਖ਼ਾਲਸਾ|ਹੁਕਮਨਾਮਾ]]'' ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਪਿੰਡ ਲਹਿਲ (ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਪਟਿਆਲਾ) ਦੀ 1672 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਝੀਵਰ ਸਿੱਖ ਚੇਲੇ ਭਾਗ ਰਾਮ ਦੀ ਬੇਨਤੀ 'ਤੇ ਆਉਣ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=History – Gurdwara Dukhniwaran Sahib, Patiala |url=https://dukhniwaransahib.com/history/ |access-date=2026-05-01 |website=Gurudwara Dukhniwaran Sahib, Patiala |publisher=Shiromani Gurudwara Parbandhak Committe, Amritsar |language=en-US |quote=ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਸੈਫਾਬਾਦ (ਬਹਾਦਰਗੜ੍ਹ) ਤੋਂ ਚੱਲ ਕੇ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਨਾਮ-ਬਾਣੀ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਰਾਹੀਂ ਨਿਹਾਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਝਿਊਰ ਸਿੱਖ ਭਾਗ ਰਾਮ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਮੰਨ ਕੇ ਪਿੰਡ ਲਹਿਲ ਵੱਲ ਇੱਕ ਪਾਣੀ ਦੇ ਟੋਬੇ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ‘ਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹੋਏ। ਇਹ ਅਸਥਾਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਬਿ ਜੀ ਦੀ ਚਰਨ ਛੋਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਗੁ:ਸ੍ਰੀ ਦੂਖ ਨਵਾਰਨ ਸਾਹਬਿ ਕਰਕੇ ਜਾਣਆਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਇਸ ਅਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਸੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਬਿ ਜੀ ਦੇ ਕਰ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਲਖਿਆਿ ਹੋਇਆ ਹੁਕਮਨਾਮਾ ਵੀ ਸੁਸ਼ੋਭਤਿ ਹੈ। |trans-quote=Sri Guru Tegh Bahadur Sahib Ji, while moving from Saifabad (Bahadargarh) and delighting the Sangat through the preaching of Naam-Bani, accepted the request of a Jheor Sikh Bhag Ram and sat on the bank of a water tank towards the village of Lehal. This place is known as Guru Sri Dukh Nawaran Sahib, where the lotus feet of Sri Guru Tegh Bahadur Sahib Ji were touched. This place is also adorned with the Hukamnama written with pious hands of Guru Tegh Bahadur Sahib Ji.}}</ref> ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸ਼ਖਸੀਅਤ [[ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ|ਭਾਈ ਕਨ੍ਹਈਆ]] ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਝੀਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। [[ਭਾਈ ਹਿੰਮਤ ਸਿੰਘ]], ਪਹਿਲੇ ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ਅਤੇ [[ਮੋਤੀ ਰਾਮ ਮਹਿਰਾ]] ਝੀਵਰ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਨ। ਸਰਦਾਰ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਮਹਿਰਾ, ਮੁਕੇਰੀਆਂ ਤੋਂ ਇੱਕ ਝੀਰ ਸਿੱਖ, [[ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ|ਮਹਾਰਾਜਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ]] ਦਾ ਦਰਬਾਰੀ ਅਤੇ ਸਲਾਹਕਾਰ ਸੀ। ਸਰਦਾਰ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੰਧਵਾਲੀਆ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। [[ਮਾਸਟਰ ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ]], ਇੱਕ ਝੀਵਰ ਸਿੱਖ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਇੱਕ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸੀ। [[ਤਸਵੀਰ:Bhai_Himmat_Singh,_detail_from_a_hand-coloured_woodblock_print_depicting_Guru_Gobind_Singh_initiating_the_first-five_members_of_the_Khalsa_(Panj_Piare)_in_1699,_Amritsar,_Punjab,_published_by_Bhai_Buta_Singh,_1875_(cropped).jpg|thumb|222x222px|ਭਾਈ ਹਿੰਮਤ ਸਿੰਘ, ਇੱਕ ਹੱਥ-ਰੰਗ ਦੇ ਲੱਕਡ਼ ਦੇ ਟੁਕਡ਼ਿਆਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੂੰ 1875 ਵਿੱਚ ਖਾਲਸਾ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪੰਜ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।]] === ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਇਤਿਹਾਸ === ਜਾਟ ਅਤੇ ਛਿੰਬਾ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਝੀਵਰ ਜਾਤੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪੰਜਾਬੀ ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਨ, ਜੋ 1920 ਵਿੱਚ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਕੈਨੇਡਾ ਆ ਗਏ ਸਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਨਿਯਮਿਤ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਪੈਸੇ ਭੇਜਦੇ ਸਨ। 1950 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਖੀਰ ਅਤੇ 1960 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿੱਚ, ਝੀਰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ ਵਿੱਚ ਪਰਵਾਸ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਭਾਈਚਾਰੇ ਲਈ ਇੱਕ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਸਥਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਬਰਤਾਨੀਆ ਵਿੱਚ ਉਹ ਗ਼ੈਰ-ਹੁਨਰਮੰਦ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਕੁਝ ਦੋ ਵਾਰ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਸਨ, ਜੋ ਪੂਰਬੀ ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ ਤੋਂ ਯੂ. ਕੇ. ਆਏ ਸਨ।<ref>{{Cite web |last=Verma |first=Archana |year=2002 |title=The making of Little Punjab in Canada |url=https://archive.org/details/makingoflittlepu0000verm |publisher=Sage Publications |isbn=978-81-7829-005-8}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਮਾਜਕ ਸਮੂਹ]] ttby3v58wj92jsjd509hnu0wwrfpxpu 838986 838985 2026-05-08T19:33:43Z Typingsuggestions 59810 Added Citation 838986 wikitext text/x-wiki '''ਝੀਵਰ''' ਇੱਕ [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਰਣ ਵਿਵਸਥਾ|ਜਾਤੀ]] ਹੈ ਜੋ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] ਅਤੇ [[ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲ਼ਦੀ ਹੈ। ਝੀਵਰ ਭਾਈਚਾਰਾ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਮਿਲ਼ਦਾ ਹੈ। <ref>{{Citation |last=Shah |first=Pankaj |title=Political parties eye Lok Sabha polls, bank on |date=6 April 2013 |url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/lucknow/Political-parties-eye-Lok-Sabha-polls-bank-on-boatmen-to-claim-pole-position/articleshow/19409283.cms |work=The Times of India |access-date=14 April 2014}}</ref> <ref>{{Citation |last=Schwartzberg |first=Joseph E. |title=Structure and Change in Indian Society |page=96 |year=2007 |editor-last=Singer |editor-first=Milton B. |chapter=Caste Regions of the North Indian Plain |chapter-url=https://books.google.com/books?id=_g-_r-9Oa_sC&pg=PA96 |edition=Reprinted |publisher=Transaction Publishers |isbn=9780202361383 |editor2-last=Cohn |editor2-first=Bernard S. |editor2-link=Bernard Cohn (anthropologist)}}</ref> <ref>{{Citation |last=Jaffrelot |first=Christophe |title=A History of Pakistan and Its Origins |url=https://books.google.com/books?id=Q9sI_Y2CKAcC&pg=PA211 |page=211 |year=2004 |edition=Reprinted |publisher=Anthem Press |isbn=9781843311492 |author-link=Christophe Jaffrelot}}</ref> ਝੀਵਰ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਲੋਕ ਇਤਹਾਸਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਾਣੀ ਢੋਣ ਵਾਲੇ, ਟੋਕਰੀ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ, ਰਸੋਈਏ, ਖੇਤ ਮਜ਼ਦੂਰ, ਨਦੀ ਦੇ ਮਛੇਰੇ ਅਤੇ ਲੱਕੜਹਾਰੇ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web |last=Jaffrelot |first=Christophe |date=2002 |title=A History of Pakistan and Its Origins |url=https://archive.org/details/historyofpakista0000unse |website=Internet Archive |page=209}}</ref> {{Infobox caste|caste_name=ਝੀਵਰ/ ਝੀਰ|languages=ਪੰਜਾਬੀ, ਹਿੰਦੀ|religions=ਸਿੱਖ, ਹਿੰਦੂ, ਮੁਸਲਿਮ}} ਝੀਵਰ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਿਲੀ-ਜੁਲੀ ਜਾਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਈ ਸਮੂਹ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਮੂਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੇਸ਼ਿਆਂ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਬਦਲ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਪੁਰਾਣੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਧੀਵਰ ਨੂੰ ਵੀ ਝੀਵਰ ਦਾ ਸਮਾਨਾਰਥਕ ਸ਼ਬਦ) ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। '''ਕਹਾਰ''' ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਇਸੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਜਹਿਨਵਰ ਜੋ ਭਾਰ ਢੋਣ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਪਲਕੀ ਢੋਣ ਵਾਲੇ। '''ਸੋਦੀਆ''' ਉਸ ਝੀਵਰ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਅਪਣਾਇਆ ਹੋਵੇ। ਸਿੱਖ ਝੀਵਰ ਕਈ ਵਾਰ ''ਝਟਕਾ'' ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕਤਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਸਾਈਆਂ ਵਜੋਂ ਜਾਂ ਫੌਜੀ ਰੈਜੀਮੈਂਟਾਂ ਵਿੱਚ ਬੇਕਰ (ਰੋਟੀ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ) ਵਜੋਂ ਵੀ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ।<ref name=":0">{{Cite web |last=Rose |first=H.A. |date=1911 |title=Glossary of the tribes and castes of the Punjab and North-West frontier province vol.2 |url=https://archive.org/details/in.gov.ignca.13438/page/383/mode/2up |url-status=live |page=383-384}}</ref> ਸਧਾਰਣ ਤੌਰ ‘ਤੇ, ਝੀਵਰ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਕੱਢਣ ਅਤੇ ਪਲਕੀ ਢੋਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। '''ਪਾਣਿਹਾ''' ਅਤੇ '''ਕਹਾਰ''' ਵਰਗੇ ਸ਼ਬਦ ਅਕਸਰ ਇਸੇ ਜਾਤ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ '''ਸੋਦੀਆ''' ਖਾਸ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸਿੱਖ ਝੀਵਰ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=":0" /> ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਿੱਤੇ ਦੁਆਰਾ ਝੀਵਰ ਜਾਤੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਬਾਥਮ, ਬਿੰਡ, ਭਰ, ਧੇਵਰ, ਧੀਮਾਰ, ਗਰਿਆ, ਗੌਰ, ਗੋਡੀਆ, ਗੋਂਡ, ਗੁਰਿਆ, ਝੀਮਰ, ਝੀਰ, ਝੀਵਰ, ਕਹਾਰ, ਖਰਵਾਰ, ਖੈਰਵਾਰ, ਕੁਮਹਾਰ, ਮਾਝੀ, ਮਾਝਵਾਰ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ, ਰਾਜਭਰ, ਰਿਕਵਾਰ, ਤੁਰਾ, ਤੁਰਾਹ, ਤੁਰਾਹ, ਤੁਰੇਹਾ ਅਤੇ ਤੁਰੈਹਾ।<ref>{{Citation |last=Srivastava |first=Piyush |title=BJP castes a wider UP net, uses Modi's background to attract OBC votes while seeking blessings by feeding Brahmins |date=25 February 2014 |url=http://indiatoday.intoday.in/story/bjp-leads-in-the-caste-game-in-up-2014-lok-sabha-polls/1/345392.html |work=India Today |access-date=14 April 2014}}</ref> == ਝੀਰ ਸਿੱਖ == ਪਾਣੀ-ਵਾਹਕ ਜਾਤੀ ਦੇ ਕਈ ਮੈਂਬਰ, ਜੋ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਰਤਿਤ ਹੋਏ, ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਮਹਿਰਾ ਸਿੱਖ ਜਾਂ ਝੀਰ ਸਿੱਖ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। === ਇਤਿਹਾਸਕ ਅੰਕਡ਼ੇ === ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨਾਲ ਝੀਵਰਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਸਬੰਧ 1664 ਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਚੱਜੂ ਰਾਮ ਝੀਵਰ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਪੰਡਿਤ ਲਾਲ ਚੰਦ ਲਈ ''ਭਗਵਦ ਗੀਤਾ'' ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਸੀ।<ref>{{Cite web |last=Dilgeer |first=Harjinder Singh |year=1997 |title=The Sikh Reference Book |url=https://www.google.ca/books/edition/The_Sikh_Reference_Book/mRpuAAAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=guru+tegh+bahadur+lehal&dq=guru+tegh+bahadur+lehal&printsec=frontcover |isbn=978-0-9695964-2-4}}</ref> ਐੱਸ. ਜੀ. ਪੀ. ਸੀ. ਅਨੁਸਾਰ, ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੇ ਹੱਥ ਲਿਖਤ ''[[ਸਰਬੱਤ ਖ਼ਾਲਸਾ|ਹੁਕਮਨਾਮਾ]]'' ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਪਿੰਡ ਲਹਿਲ (ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਪਟਿਆਲਾ) ਦੀ 1672 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਝੀਵਰ ਸਿੱਖ ਚੇਲੇ ਭਾਗ ਰਾਮ ਦੀ ਬੇਨਤੀ 'ਤੇ ਆਉਣ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=History – Gurdwara Dukhniwaran Sahib, Patiala |url=https://dukhniwaransahib.com/history/ |access-date=2026-05-01 |website=Gurudwara Dukhniwaran Sahib, Patiala |publisher=Shiromani Gurudwara Parbandhak Committe, Amritsar |language=en-US |quote=ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਸੈਫਾਬਾਦ (ਬਹਾਦਰਗੜ੍ਹ) ਤੋਂ ਚੱਲ ਕੇ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਨਾਮ-ਬਾਣੀ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਰਾਹੀਂ ਨਿਹਾਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਝਿਊਰ ਸਿੱਖ ਭਾਗ ਰਾਮ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਮੰਨ ਕੇ ਪਿੰਡ ਲਹਿਲ ਵੱਲ ਇੱਕ ਪਾਣੀ ਦੇ ਟੋਬੇ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ‘ਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹੋਏ। ਇਹ ਅਸਥਾਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਬਿ ਜੀ ਦੀ ਚਰਨ ਛੋਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਗੁ:ਸ੍ਰੀ ਦੂਖ ਨਵਾਰਨ ਸਾਹਬਿ ਕਰਕੇ ਜਾਣਆਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਇਸ ਅਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਸੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਬਿ ਜੀ ਦੇ ਕਰ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਲਖਿਆਿ ਹੋਇਆ ਹੁਕਮਨਾਮਾ ਵੀ ਸੁਸ਼ੋਭਤਿ ਹੈ। |trans-quote=Sri Guru Tegh Bahadur Sahib Ji, while moving from Saifabad (Bahadargarh) and delighting the Sangat through the preaching of Naam-Bani, accepted the request of a Jheor Sikh Bhag Ram and sat on the bank of a water tank towards the village of Lehal. This place is known as Guru Sri Dukh Nawaran Sahib, where the lotus feet of Sri Guru Tegh Bahadur Sahib Ji were touched. This place is also adorned with the Hukamnama written with pious hands of Guru Tegh Bahadur Sahib Ji.}}</ref> ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸ਼ਖਸੀਅਤ [[ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ|ਭਾਈ ਕਨ੍ਹਈਆ]] ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਝੀਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। [[ਭਾਈ ਹਿੰਮਤ ਸਿੰਘ]], ਪਹਿਲੇ ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ਅਤੇ [[ਮੋਤੀ ਰਾਮ ਮਹਿਰਾ]] ਝੀਵਰ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਨ। ਸਰਦਾਰ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਮਹਿਰਾ, ਮੁਕੇਰੀਆਂ ਤੋਂ ਇੱਕ ਝੀਰ ਸਿੱਖ, [[ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ|ਮਹਾਰਾਜਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ]] ਦਾ ਦਰਬਾਰੀ ਅਤੇ ਸਲਾਹਕਾਰ ਸੀ। ਸਰਦਾਰ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੰਧਵਾਲੀਆ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। [[ਮਾਸਟਰ ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ]], ਇੱਕ ਝੀਵਰ ਸਿੱਖ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਇੱਕ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸੀ।<ref>{{Cite web |last=TeamGlobalPunjab |date=2020-01-09 |title=ਮਾਸਟਰ ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ: ਦੁਆਬੇ ਦੀ ਬੱਬਰ ਲਹਿਰ ਦੇ ਮੁੱਖ ਆਗੂ ਤੇ ਮਹਾਨ ਦੇਸ਼ ਭਗਤ |url=https://globalpunjabtv.com/master-mota-singh-doabi-babar-movement/ |access-date=2026-05-08 |website=Global Punjab Tv |language=en-US}}</ref> [[ਤਸਵੀਰ:Bhai_Himmat_Singh,_detail_from_a_hand-coloured_woodblock_print_depicting_Guru_Gobind_Singh_initiating_the_first-five_members_of_the_Khalsa_(Panj_Piare)_in_1699,_Amritsar,_Punjab,_published_by_Bhai_Buta_Singh,_1875_(cropped).jpg|thumb|222x222px|ਭਾਈ ਹਿੰਮਤ ਸਿੰਘ, ਇੱਕ ਹੱਥ-ਰੰਗ ਦੇ ਲੱਕਡ਼ ਦੇ ਟੁਕਡ਼ਿਆਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੂੰ 1875 ਵਿੱਚ ਖਾਲਸਾ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪੰਜ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।]] === ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਇਤਿਹਾਸ === ਜਾਟ ਅਤੇ ਛਿੰਬਾ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਝੀਵਰ ਜਾਤੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪੰਜਾਬੀ ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਨ, ਜੋ 1920 ਵਿੱਚ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਕੈਨੇਡਾ ਆ ਗਏ ਸਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਨਿਯਮਿਤ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਪੈਸੇ ਭੇਜਦੇ ਸਨ। 1950 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਖੀਰ ਅਤੇ 1960 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿੱਚ, ਝੀਰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ ਵਿੱਚ ਪਰਵਾਸ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਭਾਈਚਾਰੇ ਲਈ ਇੱਕ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਸਥਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਬਰਤਾਨੀਆ ਵਿੱਚ ਉਹ ਗ਼ੈਰ-ਹੁਨਰਮੰਦ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਕੁਝ ਦੋ ਵਾਰ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਸਨ, ਜੋ ਪੂਰਬੀ ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ ਤੋਂ ਯੂ. ਕੇ. ਆਏ ਸਨ।<ref>{{Cite web |last=Verma |first=Archana |year=2002 |title=The making of Little Punjab in Canada |url=https://archive.org/details/makingoflittlepu0000verm |publisher=Sage Publications |isbn=978-81-7829-005-8}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਮਾਜਕ ਸਮੂਹ]] 7vs1dv9vgvvofg9uzhmqb794u1b524i 838987 838986 2026-05-08T19:36:43Z Typingsuggestions 59810 Added Citation 838987 wikitext text/x-wiki '''ਝੀਵਰ''' ਇੱਕ [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਰਣ ਵਿਵਸਥਾ|ਜਾਤੀ]] ਹੈ ਜੋ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] ਅਤੇ [[ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲ਼ਦੀ ਹੈ। ਝੀਵਰ ਭਾਈਚਾਰਾ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਮਿਲ਼ਦਾ ਹੈ। <ref>{{Citation |last=Shah |first=Pankaj |title=Political parties eye Lok Sabha polls, bank on |date=6 April 2013 |url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/lucknow/Political-parties-eye-Lok-Sabha-polls-bank-on-boatmen-to-claim-pole-position/articleshow/19409283.cms |work=The Times of India |access-date=14 April 2014}}</ref> <ref>{{Citation |last=Schwartzberg |first=Joseph E. |title=Structure and Change in Indian Society |page=96 |year=2007 |editor-last=Singer |editor-first=Milton B. |chapter=Caste Regions of the North Indian Plain |chapter-url=https://books.google.com/books?id=_g-_r-9Oa_sC&pg=PA96 |edition=Reprinted |publisher=Transaction Publishers |isbn=9780202361383 |editor2-last=Cohn |editor2-first=Bernard S. |editor2-link=Bernard Cohn (anthropologist)}}</ref> <ref>{{Citation |last=Jaffrelot |first=Christophe |title=A History of Pakistan and Its Origins |url=https://books.google.com/books?id=Q9sI_Y2CKAcC&pg=PA211 |page=211 |year=2004 |edition=Reprinted |publisher=Anthem Press |isbn=9781843311492 |author-link=Christophe Jaffrelot}}</ref> ਝੀਵਰ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਲੋਕ ਇਤਹਾਸਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਾਣੀ ਢੋਣ ਵਾਲੇ, ਟੋਕਰੀ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ, ਰਸੋਈਏ, ਖੇਤ ਮਜ਼ਦੂਰ, ਨਦੀ ਦੇ ਮਛੇਰੇ ਅਤੇ ਲੱਕੜਹਾਰੇ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web |last=Jaffrelot |first=Christophe |date=2002 |title=A History of Pakistan and Its Origins |url=https://archive.org/details/historyofpakista0000unse |website=Internet Archive |page=209}}</ref> {{Infobox caste|caste_name=ਝੀਵਰ/ ਝੀਰ|languages=ਪੰਜਾਬੀ, ਹਿੰਦੀ|religions=ਸਿੱਖ, ਹਿੰਦੂ, ਮੁਸਲਿਮ}} ਝੀਵਰ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਿਲੀ-ਜੁਲੀ ਜਾਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਈ ਸਮੂਹ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਮੂਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੇਸ਼ਿਆਂ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਬਦਲ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਪੁਰਾਣੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਧੀਵਰ ਨੂੰ ਵੀ ਝੀਵਰ ਦਾ ਸਮਾਨਾਰਥਕ ਸ਼ਬਦ) ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। '''ਕਹਾਰ''' ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਇਸੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਜਹਿਨਵਰ ਜੋ ਭਾਰ ਢੋਣ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਪਲਕੀ ਢੋਣ ਵਾਲੇ। '''ਸੋਦੀਆ''' ਉਸ ਝੀਵਰ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਅਪਣਾਇਆ ਹੋਵੇ। ਸਿੱਖ ਝੀਵਰ ਕਈ ਵਾਰ ''ਝਟਕਾ'' ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕਤਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਸਾਈਆਂ ਵਜੋਂ ਜਾਂ ਫੌਜੀ ਰੈਜੀਮੈਂਟਾਂ ਵਿੱਚ ਬੇਕਰ (ਰੋਟੀ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ) ਵਜੋਂ ਵੀ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ।<ref name=":0">{{Cite web |last=Rose |first=H.A. |date=1911 |title=Glossary of the tribes and castes of the Punjab and North-West frontier province vol.2 |url=https://archive.org/details/in.gov.ignca.13438/page/383/mode/2up |url-status=live |page=383-384}}</ref> ਸਧਾਰਣ ਤੌਰ ‘ਤੇ, ਝੀਵਰ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਕੱਢਣ ਅਤੇ ਪਲਕੀ ਢੋਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। '''ਪਾਣਿਹਾ''' ਅਤੇ '''ਕਹਾਰ''' ਵਰਗੇ ਸ਼ਬਦ ਅਕਸਰ ਇਸੇ ਜਾਤ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ '''ਸੋਦੀਆ''' ਖਾਸ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸਿੱਖ ਝੀਵਰ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=":0" /> ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਿੱਤੇ ਦੁਆਰਾ ਝੀਵਰ ਜਾਤੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਬਾਥਮ, ਬਿੰਡ, ਭਰ, ਧੇਵਰ, ਧੀਮਾਰ, ਗਰਿਆ, ਗੌਰ, ਗੋਡੀਆ, ਗੋਂਡ, ਗੁਰਿਆ, ਝੀਮਰ, ਝੀਰ, ਝੀਵਰ, ਕਹਾਰ, ਖਰਵਾਰ, ਖੈਰਵਾਰ, ਕੁਮਹਾਰ, ਮਾਝੀ, ਮਾਝਵਾਰ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ, ਰਾਜਭਰ, ਰਿਕਵਾਰ, ਤੁਰਾ, ਤੁਰਾਹ, ਤੁਰਾਹ, ਤੁਰੇਹਾ ਅਤੇ ਤੁਰੈਹਾ।<ref>{{Citation |last=Srivastava |first=Piyush |title=BJP castes a wider UP net, uses Modi's background to attract OBC votes while seeking blessings by feeding Brahmins |date=25 February 2014 |url=http://indiatoday.intoday.in/story/bjp-leads-in-the-caste-game-in-up-2014-lok-sabha-polls/1/345392.html |work=India Today |access-date=14 April 2014}}</ref> == ਝੀਰ ਸਿੱਖ == ਪਾਣੀ-ਵਾਹਕ ਜਾਤੀ ਦੇ ਕਈ ਮੈਂਬਰ, ਜੋ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਰਤਿਤ ਹੋਏ, ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਮਹਿਰਾ ਸਿੱਖ ਜਾਂ ਝੀਰ ਸਿੱਖ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |last=Dogra |first=R.C. |year=1997 |title=Encyclopaedia of Sikh Religion and Culture |url=https://archive.org/details/encyclopaediaofs0000dogr |publisher=Vikas Publication House New Delhi |page=238 |isbn=978-0-7069-8368-5}}</ref> === ਇਤਿਹਾਸਕ ਅੰਕਡ਼ੇ === ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨਾਲ ਝੀਵਰਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਸਬੰਧ 1664 ਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਚੱਜੂ ਰਾਮ ਝੀਵਰ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਪੰਡਿਤ ਲਾਲ ਚੰਦ ਲਈ ''ਭਗਵਦ ਗੀਤਾ'' ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਸੀ।<ref>{{Cite web |last=Dilgeer |first=Harjinder Singh |year=1997 |title=The Sikh Reference Book |url=https://www.google.ca/books/edition/The_Sikh_Reference_Book/mRpuAAAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=guru+tegh+bahadur+lehal&dq=guru+tegh+bahadur+lehal&printsec=frontcover |isbn=978-0-9695964-2-4}}</ref> ਐੱਸ. ਜੀ. ਪੀ. ਸੀ. ਅਨੁਸਾਰ, ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੇ ਹੱਥ ਲਿਖਤ ''[[ਸਰਬੱਤ ਖ਼ਾਲਸਾ|ਹੁਕਮਨਾਮਾ]]'' ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਪਿੰਡ ਲਹਿਲ (ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਪਟਿਆਲਾ) ਦੀ 1672 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਝੀਵਰ ਸਿੱਖ ਚੇਲੇ ਭਾਗ ਰਾਮ ਦੀ ਬੇਨਤੀ 'ਤੇ ਆਉਣ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=History – Gurdwara Dukhniwaran Sahib, Patiala |url=https://dukhniwaransahib.com/history/ |access-date=2026-05-01 |website=Gurudwara Dukhniwaran Sahib, Patiala |publisher=Shiromani Gurudwara Parbandhak Committe, Amritsar |language=en-US |quote=ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਸੈਫਾਬਾਦ (ਬਹਾਦਰਗੜ੍ਹ) ਤੋਂ ਚੱਲ ਕੇ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਨਾਮ-ਬਾਣੀ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਰਾਹੀਂ ਨਿਹਾਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਝਿਊਰ ਸਿੱਖ ਭਾਗ ਰਾਮ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਮੰਨ ਕੇ ਪਿੰਡ ਲਹਿਲ ਵੱਲ ਇੱਕ ਪਾਣੀ ਦੇ ਟੋਬੇ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ‘ਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹੋਏ। ਇਹ ਅਸਥਾਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਬਿ ਜੀ ਦੀ ਚਰਨ ਛੋਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਗੁ:ਸ੍ਰੀ ਦੂਖ ਨਵਾਰਨ ਸਾਹਬਿ ਕਰਕੇ ਜਾਣਆਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਇਸ ਅਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਸੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਬਿ ਜੀ ਦੇ ਕਰ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਲਖਿਆਿ ਹੋਇਆ ਹੁਕਮਨਾਮਾ ਵੀ ਸੁਸ਼ੋਭਤਿ ਹੈ। |trans-quote=Sri Guru Tegh Bahadur Sahib Ji, while moving from Saifabad (Bahadargarh) and delighting the Sangat through the preaching of Naam-Bani, accepted the request of a Jheor Sikh Bhag Ram and sat on the bank of a water tank towards the village of Lehal. This place is known as Guru Sri Dukh Nawaran Sahib, where the lotus feet of Sri Guru Tegh Bahadur Sahib Ji were touched. This place is also adorned with the Hukamnama written with pious hands of Guru Tegh Bahadur Sahib Ji.}}</ref> ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸ਼ਖਸੀਅਤ [[ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ|ਭਾਈ ਕਨ੍ਹਈਆ]] ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਝੀਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। [[ਭਾਈ ਹਿੰਮਤ ਸਿੰਘ]], ਪਹਿਲੇ ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ਅਤੇ [[ਮੋਤੀ ਰਾਮ ਮਹਿਰਾ]] ਝੀਵਰ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਨ। ਸਰਦਾਰ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਮਹਿਰਾ, ਮੁਕੇਰੀਆਂ ਤੋਂ ਇੱਕ ਝੀਰ ਸਿੱਖ, [[ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ|ਮਹਾਰਾਜਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ]] ਦਾ ਦਰਬਾਰੀ ਅਤੇ ਸਲਾਹਕਾਰ ਸੀ। ਸਰਦਾਰ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੰਧਵਾਲੀਆ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। [[ਮਾਸਟਰ ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ]], ਇੱਕ ਝੀਵਰ ਸਿੱਖ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਇੱਕ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸੀ।<ref>{{Cite web |last=TeamGlobalPunjab |date=2020-01-09 |title=ਮਾਸਟਰ ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ: ਦੁਆਬੇ ਦੀ ਬੱਬਰ ਲਹਿਰ ਦੇ ਮੁੱਖ ਆਗੂ ਤੇ ਮਹਾਨ ਦੇਸ਼ ਭਗਤ |url=https://globalpunjabtv.com/master-mota-singh-doabi-babar-movement/ |access-date=2026-05-08 |website=Global Punjab Tv |language=en-US}}</ref> [[ਤਸਵੀਰ:Bhai_Himmat_Singh,_detail_from_a_hand-coloured_woodblock_print_depicting_Guru_Gobind_Singh_initiating_the_first-five_members_of_the_Khalsa_(Panj_Piare)_in_1699,_Amritsar,_Punjab,_published_by_Bhai_Buta_Singh,_1875_(cropped).jpg|thumb|222x222px|ਭਾਈ ਹਿੰਮਤ ਸਿੰਘ, ਇੱਕ ਹੱਥ-ਰੰਗ ਦੇ ਲੱਕਡ਼ ਦੇ ਟੁਕਡ਼ਿਆਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੂੰ 1875 ਵਿੱਚ ਖਾਲਸਾ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪੰਜ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।]] === ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਇਤਿਹਾਸ === ਜਾਟ ਅਤੇ ਛਿੰਬਾ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਝੀਵਰ ਜਾਤੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪੰਜਾਬੀ ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਨ, ਜੋ 1920 ਵਿੱਚ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਕੈਨੇਡਾ ਆ ਗਏ ਸਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਨਿਯਮਿਤ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਪੈਸੇ ਭੇਜਦੇ ਸਨ। 1950 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਖੀਰ ਅਤੇ 1960 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿੱਚ, ਝੀਰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ ਵਿੱਚ ਪਰਵਾਸ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਭਾਈਚਾਰੇ ਲਈ ਇੱਕ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਸਥਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਬਰਤਾਨੀਆ ਵਿੱਚ ਉਹ ਗ਼ੈਰ-ਹੁਨਰਮੰਦ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਕੁਝ ਦੋ ਵਾਰ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਸਨ, ਜੋ ਪੂਰਬੀ ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ ਤੋਂ ਯੂ. ਕੇ. ਆਏ ਸਨ।<ref>{{Cite web |last=Verma |first=Archana |year=2002 |title=The making of Little Punjab in Canada |url=https://archive.org/details/makingoflittlepu0000verm |publisher=Sage Publications |isbn=978-81-7829-005-8}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਮਾਜਕ ਸਮੂਹ]] 9oeh76z3ixyjhbpwhp4b0tgytp0uqit 838988 838987 2026-05-08T19:38:28Z Typingsuggestions 59810 Paragraph Sentences 838988 wikitext text/x-wiki '''ਝੀਵਰ''' ਇੱਕ [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਰਣ ਵਿਵਸਥਾ|ਜਾਤੀ]] ਹੈ ਜੋ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] ਅਤੇ [[ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲ਼ਦੀ ਹੈ। ਝੀਵਰ ਭਾਈਚਾਰਾ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਮਿਲ਼ਦਾ ਹੈ। <ref>{{Citation |last=Shah |first=Pankaj |title=Political parties eye Lok Sabha polls, bank on |date=6 April 2013 |url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/lucknow/Political-parties-eye-Lok-Sabha-polls-bank-on-boatmen-to-claim-pole-position/articleshow/19409283.cms |work=The Times of India |access-date=14 April 2014}}</ref> <ref>{{Citation |last=Schwartzberg |first=Joseph E. |title=Structure and Change in Indian Society |page=96 |year=2007 |editor-last=Singer |editor-first=Milton B. |chapter=Caste Regions of the North Indian Plain |chapter-url=https://books.google.com/books?id=_g-_r-9Oa_sC&pg=PA96 |edition=Reprinted |publisher=Transaction Publishers |isbn=9780202361383 |editor2-last=Cohn |editor2-first=Bernard S. |editor2-link=Bernard Cohn (anthropologist)}}</ref> <ref>{{Citation |last=Jaffrelot |first=Christophe |title=A History of Pakistan and Its Origins |url=https://books.google.com/books?id=Q9sI_Y2CKAcC&pg=PA211 |page=211 |year=2004 |edition=Reprinted |publisher=Anthem Press |isbn=9781843311492 |author-link=Christophe Jaffrelot}}</ref> ਝੀਵਰ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਲੋਕ ਇਤਹਾਸਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਾਣੀ ਢੋਣ ਵਾਲੇ, ਟੋਕਰੀ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ, ਰਸੋਈਏ, ਖੇਤ ਮਜ਼ਦੂਰ, ਨਦੀ ਦੇ ਮਛੇਰੇ ਅਤੇ ਲੱਕੜਹਾਰੇ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web |last=Jaffrelot |first=Christophe |date=2002 |title=A History of Pakistan and Its Origins |url=https://archive.org/details/historyofpakista0000unse |website=Internet Archive |page=209}}</ref> {{Infobox caste|caste_name=ਝੀਵਰ/ ਝੀਰ|languages=ਪੰਜਾਬੀ, ਹਿੰਦੀ|religions=ਸਿੱਖ, ਹਿੰਦੂ, ਮੁਸਲਿਮ}} ਝੀਵਰ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਿਲੀ-ਜੁਲੀ ਜਾਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਈ ਸਮੂਹ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਮੂਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੇਸ਼ਿਆਂ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਬਦਲ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਪੁਰਾਣੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਧੀਵਰ ਨੂੰ ਵੀ ਝੀਵਰ ਦਾ ਸਮਾਨਾਰਥਕ ਸ਼ਬਦ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। '''ਕਹਾਰ''' ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਇਸੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਜਹਿਨਵਰ ਜੋ ਭਾਰ ਢੋਣ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਪਲਕੀ ਢੋਣ ਵਾਲੇ। '''ਸੋਦੀਆ''' ਉਸ ਝੀਵਰ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਅਪਣਾਇਆ ਹੋਵੇ। ਸਿੱਖ ਝੀਵਰ ਕਈ ਵਾਰ ''ਝਟਕਾ'' ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕਤਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਸਾਈਆਂ ਵਜੋਂ ਜਾਂ ਫੌਜੀ ਰੈਜੀਮੈਂਟਾਂ ਵਿੱਚ ਬੇਕਰ (ਰੋਟੀ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ) ਵਜੋਂ ਵੀ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ।<ref name=":0">{{Cite web |last=Rose |first=H.A. |date=1911 |title=Glossary of the tribes and castes of the Punjab and North-West frontier province vol.2 |url=https://archive.org/details/in.gov.ignca.13438/page/383/mode/2up |url-status=live |page=383-384}}</ref> ਸਧਾਰਣ ਤੌਰ ‘ਤੇ, ਝੀਵਰ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਕੱਢਣ ਅਤੇ ਪਲਕੀ ਢੋਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। '''ਪਾਣਿਹਾ''' ਅਤੇ '''ਕਹਾਰ''' ਵਰਗੇ ਸ਼ਬਦ ਅਕਸਰ ਇਸੇ ਜਾਤ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ '''ਸੋਦੀਆ''' ਖਾਸ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸਿੱਖ ਝੀਵਰ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=":0" /><ref>{{Citation |last=Srivastava |first=Piyush |title=BJP castes a wider UP net, uses Modi's background to attract OBC votes while seeking blessings by feeding Brahmins |date=25 February 2014 |url=http://indiatoday.intoday.in/story/bjp-leads-in-the-caste-game-in-up-2014-lok-sabha-polls/1/345392.html |work=India Today |access-date=14 April 2014}}</ref> == ਝੀਰ ਸਿੱਖ == ਪਾਣੀ-ਵਾਹਕ ਜਾਤੀ ਦੇ ਕਈ ਮੈਂਬਰ, ਜੋ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਰਤਿਤ ਹੋਏ, ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਮਹਿਰਾ ਸਿੱਖ ਜਾਂ ਝੀਰ ਸਿੱਖ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |last=Dogra |first=R.C. |year=1997 |title=Encyclopaedia of Sikh Religion and Culture |url=https://archive.org/details/encyclopaediaofs0000dogr |publisher=Vikas Publication House New Delhi |page=238 |isbn=978-0-7069-8368-5}}</ref> === ਇਤਿਹਾਸਕ ਝੀਰ ਸਿੱਖ === ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨਾਲ ਝੀਵਰਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਸਬੰਧ 1664 ਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਚੱਜੂ ਰਾਮ ਝੀਵਰ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਪੰਡਿਤ ਲਾਲ ਚੰਦ ਲਈ ''ਭਗਵਦ ਗੀਤਾ'' ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਸੀ।<ref>{{Cite web |last=Dilgeer |first=Harjinder Singh |year=1997 |title=The Sikh Reference Book |url=https://www.google.ca/books/edition/The_Sikh_Reference_Book/mRpuAAAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=guru+tegh+bahadur+lehal&dq=guru+tegh+bahadur+lehal&printsec=frontcover |isbn=978-0-9695964-2-4}}</ref> ਐੱਸ. ਜੀ. ਪੀ. ਸੀ. ਅਨੁਸਾਰ, ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੇ ਹੱਥ ਲਿਖਤ ''[[ਸਰਬੱਤ ਖ਼ਾਲਸਾ|ਹੁਕਮਨਾਮਾ]]'' ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਪਿੰਡ ਲਹਿਲ (ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਪਟਿਆਲਾ) ਦੀ 1672 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਝੀਵਰ ਸਿੱਖ ਚੇਲੇ ਭਾਗ ਰਾਮ ਦੀ ਬੇਨਤੀ 'ਤੇ ਆਉਣ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=History – Gurdwara Dukhniwaran Sahib, Patiala |url=https://dukhniwaransahib.com/history/ |access-date=2026-05-01 |website=Gurudwara Dukhniwaran Sahib, Patiala |publisher=Shiromani Gurudwara Parbandhak Committe, Amritsar |language=en-US |quote=ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਸੈਫਾਬਾਦ (ਬਹਾਦਰਗੜ੍ਹ) ਤੋਂ ਚੱਲ ਕੇ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਨਾਮ-ਬਾਣੀ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਰਾਹੀਂ ਨਿਹਾਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਝਿਊਰ ਸਿੱਖ ਭਾਗ ਰਾਮ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਮੰਨ ਕੇ ਪਿੰਡ ਲਹਿਲ ਵੱਲ ਇੱਕ ਪਾਣੀ ਦੇ ਟੋਬੇ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ‘ਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹੋਏ। ਇਹ ਅਸਥਾਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਬਿ ਜੀ ਦੀ ਚਰਨ ਛੋਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਗੁ:ਸ੍ਰੀ ਦੂਖ ਨਵਾਰਨ ਸਾਹਬਿ ਕਰਕੇ ਜਾਣਆਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਇਸ ਅਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਸੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਬਿ ਜੀ ਦੇ ਕਰ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਲਖਿਆਿ ਹੋਇਆ ਹੁਕਮਨਾਮਾ ਵੀ ਸੁਸ਼ੋਭਤਿ ਹੈ। |trans-quote=Sri Guru Tegh Bahadur Sahib Ji, while moving from Saifabad (Bahadargarh) and delighting the Sangat through the preaching of Naam-Bani, accepted the request of a Jheor Sikh Bhag Ram and sat on the bank of a water tank towards the village of Lehal. This place is known as Guru Sri Dukh Nawaran Sahib, where the lotus feet of Sri Guru Tegh Bahadur Sahib Ji were touched. This place is also adorned with the Hukamnama written with pious hands of Guru Tegh Bahadur Sahib Ji.}}</ref> ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸ਼ਖਸੀਅਤ [[ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ|ਭਾਈ ਕਨ੍ਹਈਆ]] ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਝੀਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। [[ਭਾਈ ਹਿੰਮਤ ਸਿੰਘ]], ਪਹਿਲੇ ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ਅਤੇ [[ਮੋਤੀ ਰਾਮ ਮਹਿਰਾ]] ਝੀਵਰ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਨ। ਸਰਦਾਰ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਮਹਿਰਾ, ਮੁਕੇਰੀਆਂ ਤੋਂ ਇੱਕ ਝੀਰ ਸਿੱਖ, [[ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ|ਮਹਾਰਾਜਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ]] ਦਾ ਦਰਬਾਰੀ ਅਤੇ ਸਲਾਹਕਾਰ ਸੀ। ਸਰਦਾਰ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੰਧਵਾਲੀਆ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। [[ਮਾਸਟਰ ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ]], ਇੱਕ ਝੀਵਰ ਸਿੱਖ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਇੱਕ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸੀ।<ref>{{Cite web |last=TeamGlobalPunjab |date=2020-01-09 |title=ਮਾਸਟਰ ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ: ਦੁਆਬੇ ਦੀ ਬੱਬਰ ਲਹਿਰ ਦੇ ਮੁੱਖ ਆਗੂ ਤੇ ਮਹਾਨ ਦੇਸ਼ ਭਗਤ |url=https://globalpunjabtv.com/master-mota-singh-doabi-babar-movement/ |access-date=2026-05-08 |website=Global Punjab Tv |language=en-US}}</ref> [[ਤਸਵੀਰ:Bhai_Himmat_Singh,_detail_from_a_hand-coloured_woodblock_print_depicting_Guru_Gobind_Singh_initiating_the_first-five_members_of_the_Khalsa_(Panj_Piare)_in_1699,_Amritsar,_Punjab,_published_by_Bhai_Buta_Singh,_1875_(cropped).jpg|thumb|222x222px|ਭਾਈ ਹਿੰਮਤ ਸਿੰਘ, ਇੱਕ ਹੱਥ-ਰੰਗ ਦੇ ਲੱਕਡ਼ ਦੇ ਟੁਕਡ਼ਿਆਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੂੰ 1875 ਵਿੱਚ ਖਾਲਸਾ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪੰਜ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।]] === ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਇਤਿਹਾਸ === ਜਾਟ ਅਤੇ ਛਿੰਬਾ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਝੀਵਰ ਜਾਤੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪੰਜਾਬੀ ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਨ, ਜੋ 1920 ਵਿੱਚ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਕੈਨੇਡਾ ਆ ਗਏ ਸਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਨਿਯਮਿਤ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਪੈਸੇ ਭੇਜਦੇ ਸਨ। 1950 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਖੀਰ ਅਤੇ 1960 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿੱਚ, ਝੀਰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ ਵਿੱਚ ਪਰਵਾਸ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਭਾਈਚਾਰੇ ਲਈ ਇੱਕ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਸਥਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਬਰਤਾਨੀਆ ਵਿੱਚ ਉਹ ਗ਼ੈਰ-ਹੁਨਰਮੰਦ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਕੁਝ ਦੋ ਵਾਰ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਸਨ, ਜੋ ਪੂਰਬੀ ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ ਤੋਂ ਯੂ. ਕੇ. ਆਏ ਸਨ।<ref>{{Cite web |last=Verma |first=Archana |year=2002 |title=The making of Little Punjab in Canada |url=https://archive.org/details/makingoflittlepu0000verm |publisher=Sage Publications |isbn=978-81-7829-005-8}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਮਾਜਕ ਸਮੂਹ]] tmw8tp9swodgmg1bmwixrfxm8jgsbao 0 173923 838960 811583 2026-05-08T14:38:35Z Gurtej Chauhan 27423 838960 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = '''ਗੰਢੂਆਂ''' | other_name = | nickname = | settlement_type = ਪਿੰਡ | image_skyline = | image_alt = | image_caption = ਪਿੰਡ ਗੰਢੂਆਂ | pushpin_map = India Punjab#India | pushpin_label_position = right | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤੀ | coordinates = {{coord|30.745108|N|76.170008|E|display=inline,title}} | subdivision_type = ਦੇਸ਼ | subdivision_name = {{flag|ਭਾਰਤ}} | subdivision_type1 = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦੇਸ਼|ਰਾਜ]] | subdivision_name1 = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] | subdivision_type2 = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ|ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] | subdivision_name2 = [[ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਲੁਧਿਆਣਾ]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = 1999 | founder = | named_for = | government_type = | governing_body = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = 269 | population_total = 495 | population_as_of = 2011 ਜਨਗਣਨਾ | demographics_type1 = ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ | demographics1_title1 = ਅਧਿਕਾਰਤ | demographics1_info1 =[[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] | population_rank = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_footnotes = | timezone1 = [[ਭਾਰਤੀ ਮਿਆਰੀ ਸਮਾਂ|ਆਈਐੱਸਟੀ]] | utc_offset1 = +5:30 | parts_type = [[ਬਲਾਕ]] | parts = ਖੰਨਾ | postal_code_type = [[ਪਿੰਨ_ਕੋਡ|ਡਾਕ ਕੋਡ]] | postal_code = 141417 | area_code_type = ਟੈਲੀਫ਼ੋਨ ਕੋਡ | registration_plate = PB:26 | area_code = 01628****** | blank1_name_sec1 = ਨੇੜੇ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ | blank1_info_sec1 = [[ਖੰਨਾ]] | official_name = }} '''ਗੰਢੂਆਂ''' [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ [[ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] ਦੀ ਤਹਿਸੀਲ ਖੰਨਾ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮੁੱਖ ਦਫ਼ਤਰ ਲੁਧਿਆਣਾ ਤੋਂ ਪੂਰਬ ਵੱਲ 39 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਤੋਂ 71 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਹੈ ਗੰਢੂਆਂ ਦਾ ਪਿੰਨ ਕੋਡ 141417 ਹੈ ਅਤੇ ਡਾਕ ਘਰ ਚੱਕ ਮਾਫ਼ੀ ਹੈ<ref>https://pincode.net.in/141417#google_vignette</ref> ਇਹ ਪਿੰਡ ਲੁਧਿਆਣਾ ਤੋਂ 37 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਅਤੇ [[ਖੰਨਾ]] ਤੋਂ 7 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਹੈ। ==ਨੇੜੇ ਸੇ ਸ਼ਹਿਰ== #ਖੰਨਾ #ਸਮਰਾਲਾ #ਦੋਰਾਹਾ #ਮੰਡੀ ਗੋਬਿੰਦਗੜ੍ਹ ਗੰਢੂਆਂ ਦੇ ਨੇੜਲੇ ਸ਼ਹਿਰ ਹਨ। ==ਨਾਲ ਲਗਦੇ ਪਿੰਡ== #[[ਦਾਊਦਪੁਰ]] #[[ਦਹਿੜੂ]] #[[ਪੂਰਬਾ]] #[[ਰੂਪਾ]] #[[ਬਗਲੀੀ == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]] i38dhj5ztj2m5m181hwz0lo5gy2hcqp 838962 838960 2026-05-08T14:39:51Z Gurtej Chauhan 27423 /* ਨਾਲ ਲਗਦੇ ਪਿੰਡ */ 838962 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = '''ਗੰਢੂਆਂ''' | other_name = | nickname = | settlement_type = ਪਿੰਡ | image_skyline = | image_alt = | image_caption = ਪਿੰਡ ਗੰਢੂਆਂ | pushpin_map = India Punjab#India | pushpin_label_position = right | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤੀ | coordinates = {{coord|30.745108|N|76.170008|E|display=inline,title}} | subdivision_type = ਦੇਸ਼ | subdivision_name = {{flag|ਭਾਰਤ}} | subdivision_type1 = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦੇਸ਼|ਰਾਜ]] | subdivision_name1 = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] | subdivision_type2 = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ|ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] | subdivision_name2 = [[ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਲੁਧਿਆਣਾ]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = 1999 | founder = | named_for = | government_type = | governing_body = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = 269 | population_total = 495 | population_as_of = 2011 ਜਨਗਣਨਾ | demographics_type1 = ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ | demographics1_title1 = ਅਧਿਕਾਰਤ | demographics1_info1 =[[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] | population_rank = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_footnotes = | timezone1 = [[ਭਾਰਤੀ ਮਿਆਰੀ ਸਮਾਂ|ਆਈਐੱਸਟੀ]] | utc_offset1 = +5:30 | parts_type = [[ਬਲਾਕ]] | parts = ਖੰਨਾ | postal_code_type = [[ਪਿੰਨ_ਕੋਡ|ਡਾਕ ਕੋਡ]] | postal_code = 141417 | area_code_type = ਟੈਲੀਫ਼ੋਨ ਕੋਡ | registration_plate = PB:26 | area_code = 01628****** | blank1_name_sec1 = ਨੇੜੇ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ | blank1_info_sec1 = [[ਖੰਨਾ]] | official_name = }} '''ਗੰਢੂਆਂ''' [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ [[ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] ਦੀ ਤਹਿਸੀਲ ਖੰਨਾ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮੁੱਖ ਦਫ਼ਤਰ ਲੁਧਿਆਣਾ ਤੋਂ ਪੂਰਬ ਵੱਲ 39 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਤੋਂ 71 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਹੈ ਗੰਢੂਆਂ ਦਾ ਪਿੰਨ ਕੋਡ 141417 ਹੈ ਅਤੇ ਡਾਕ ਘਰ ਚੱਕ ਮਾਫ਼ੀ ਹੈ<ref>https://pincode.net.in/141417#google_vignette</ref> ਇਹ ਪਿੰਡ ਲੁਧਿਆਣਾ ਤੋਂ 37 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਅਤੇ [[ਖੰਨਾ]] ਤੋਂ 7 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਹੈ। ==ਨੇੜੇ ਸੇ ਸ਼ਹਿਰ== #ਖੰਨਾ #ਸਮਰਾਲਾ #ਦੋਰਾਹਾ #ਮੰਡੀ ਗੋਬਿੰਦਗੜ੍ਹ ਗੰਢੂਆਂ ਦੇ ਨੇੜਲੇ ਸ਼ਹਿਰ ਹਨ। ==ਨਾਲ ਲਗਦੇ ਪਿੰਡ== #[[ਦਾਊਦਪੁਰ]] #[[ਦਹਿੜੂ]] #[[ਪੂਰਬਾ]] #[[ਰੂਪਾ]] #[[ਬਗਲੀ ਕਲਾਂ]] #[[ਬਗਲੀ ਖੁਰਦ]] == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]] pg249rbtvt5xzvgzwy3dqb5kvohi3f2 838963 838962 2026-05-08T14:51:28Z Gurtej Chauhan 27423 /* ਨਾਲ ਲਗਦੇ ਪਿੰਡ */ 838963 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = '''ਗੰਢੂਆਂ''' | other_name = | nickname = | settlement_type = ਪਿੰਡ | image_skyline = | image_alt = | image_caption = ਪਿੰਡ ਗੰਢੂਆਂ | pushpin_map = India Punjab#India | pushpin_label_position = right | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤੀ | coordinates = {{coord|30.745108|N|76.170008|E|display=inline,title}} | subdivision_type = ਦੇਸ਼ | subdivision_name = {{flag|ਭਾਰਤ}} | subdivision_type1 = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦੇਸ਼|ਰਾਜ]] | subdivision_name1 = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] | subdivision_type2 = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ|ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] | subdivision_name2 = [[ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਲੁਧਿਆਣਾ]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = 1999 | founder = | named_for = | government_type = | governing_body = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = 269 | population_total = 495 | population_as_of = 2011 ਜਨਗਣਨਾ | demographics_type1 = ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ | demographics1_title1 = ਅਧਿਕਾਰਤ | demographics1_info1 =[[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] | population_rank = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_footnotes = | timezone1 = [[ਭਾਰਤੀ ਮਿਆਰੀ ਸਮਾਂ|ਆਈਐੱਸਟੀ]] | utc_offset1 = +5:30 | parts_type = [[ਬਲਾਕ]] | parts = ਖੰਨਾ | postal_code_type = [[ਪਿੰਨ_ਕੋਡ|ਡਾਕ ਕੋਡ]] | postal_code = 141417 | area_code_type = ਟੈਲੀਫ਼ੋਨ ਕੋਡ | registration_plate = PB:26 | area_code = 01628****** | blank1_name_sec1 = ਨੇੜੇ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ | blank1_info_sec1 = [[ਖੰਨਾ]] | official_name = }} '''ਗੰਢੂਆਂ''' [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ [[ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] ਦੀ ਤਹਿਸੀਲ ਖੰਨਾ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮੁੱਖ ਦਫ਼ਤਰ ਲੁਧਿਆਣਾ ਤੋਂ ਪੂਰਬ ਵੱਲ 39 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਤੋਂ 71 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਹੈ ਗੰਢੂਆਂ ਦਾ ਪਿੰਨ ਕੋਡ 141417 ਹੈ ਅਤੇ ਡਾਕ ਘਰ ਚੱਕ ਮਾਫ਼ੀ ਹੈ<ref>https://pincode.net.in/141417#google_vignette</ref> ਇਹ ਪਿੰਡ ਲੁਧਿਆਣਾ ਤੋਂ 37 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਅਤੇ [[ਖੰਨਾ]] ਤੋਂ 7 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਹੈ। ==ਨੇੜੇ ਸੇ ਸ਼ਹਿਰ== #ਖੰਨਾ #ਸਮਰਾਲਾ #ਦੋਰਾਹਾ #ਮੰਡੀ ਗੋਬਿੰਦਗੜ੍ਹ ਗੰਢੂਆਂ ਦੇ ਨੇੜਲੇ ਸ਼ਹਿਰ ਹਨ। ==ਨਾਲ ਲਗਦੇ ਪਿੰਡ== #[[ਦਾਊਦਪੁਰ]] #[[ਦਹਿੜੂ]] #[[ਪੂਰਬਾ]] #[[ਰੂਪਾ]] #[[ਬਗਲੀ ਕਲਾਂ]] #[[ਬਗਲੀ ਖੁਰਦ]] #[[ਕੌੜੀ]] == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]] g6ds36hr81ok8n9jiqf1tpmlgva4nb9 0 180536 838943 838925 2026-05-08T12:09:46Z Kuldeepburjbhalaike 18176 838943 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tournament | name = 2025 ਇੰਡੀਅਨ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ | image = 2025 IPL logo.png | fromdate = 22 ਮਾਰਚ | todate = 3 ਜੂਨ 2025 | administrator = [[ਭਾਰਤੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਕੰਟਰੋਲ ਬੋਰਡ]] | cricket format = [[ਟਵੰਟੀ20]] | tournament format = [[ਗਰੁੱਪ ਪੜਾਅ]] ਅਤੇ [[ਪਲੇਆਫ਼]] | participants = 10 | matches = 74 | champions = [[ਰਾਇਲ ਚੈਲੇਂਜਰਜ਼ ਬੰਗਲੁਰੂ]] | count = 1 | runner up = [[ਪੰਜਾਬ ਕਿੰਗਜ਼]] | most valuable player = [[ਸੂਰਿਆਕੁਮਾਰ ਯਾਦਵ]] ([[ਮੁੰਬਈ ਇੰਡੀਅਨਜ਼]]) | most runs = [[ਸਾਈ ਸੁਧਰਸਨ]] ([[ਗੁਜਰਾਤ ਟਾਈਟਨਜ਼]]) (759) | most wickets = [[ਪ੍ਰਸੀਧ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ]] (ਗੁਜਰਾਤ ਟਾਈਟਨਸ) (25) | website = {{URL|iplt20.com}} | previous_year = 2024 | previous_tournament = 2024 ਇੰਡੀਅਨ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ | next_year = 2026 | next_tournament = 2026 ਇੰਡੀਅਨ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ }} {{2025 Indian Premier League Teams|main=y}} '''2025 ਇੰਡੀਅਨ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ''', ਜਿਸਨੂੰ '''ਆਈਪੀਐੱਲ 18''' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ '''ਟਾਟਾ ਆਈਪੀਐੱਲ 2025''' ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, [[ਇੰਡੀਅਨ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ]], ਇੱਕ ਪੇਸ਼ੇਵਰ [[ਟੀ20|ਟੀ-20]] [[ਕ੍ਰਿਕਟ]] ਲੀਗ ਦਾ 18ਵਾਂ ਐਡੀਸ਼ਨ ਸੀ। ਇਸ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਵਿੱਚ 10 ਟੀਮਾਂ ਨੇ 74 ਮੈਚਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਇਹ 22 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ [[2025 ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸੰਕਟ|2025 ਦੇ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸੰਕਟ]] ਕਾਰਨ 9 ਮਈ ਨੂੰ ਮੁਅੱਤਲ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 13 ਸਥਾਨਾਂ 'ਤੇ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਮੈਚ 17 ਮਈ ਤੋਂ ਛੇ ਸਥਾਨਾਂ 'ਤੇ ਦੁਬਾਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ, ਫਾਈਨਲ 25 ਮਈ ਤੋਂ 3 ਜੂਨ ਤੱਕ ਮੁੜ ਤਹਿ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਮੌਜੂਦਾ ਚੈਂਪੀਅਨ [[ਕੋਲਕਾਤਾ ਨਾਇਟ ਰਾਈਡਰਜ਼|ਕੋਲਕਾਤਾ ਨਾਈਟ ਰਾਈਡਰਜ਼]] ਲੀਗ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਬਾਹਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਾਈਨਲ ਵਿੱਚ, [[ਰਾਇਲ ਚੈਲੇਂਜਰਜ਼ ਬੰਗਲੁਰੂ]] ਨੇ [[ਪੰਜਾਬ ਕਿੰਗਜ਼]] ਨੂੰ 6 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਹਰਾ ਕੇ 18 ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਖਿਤਾਬ ਜਿੱਤਿਆ। [[ਗੁਜਰਾਤ ਟਾਈਟਨਜ਼]] ਦੇ [[ਸਾਈ ਸੁਧਰਸਨ]] ਅਤੇ [[ਪ੍ਰਸਿਧ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ]] ਨੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੌੜਾਂ (759) ਬਣਾਈਆਂ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿਕਟਾਂ (25) ਲਈਆਂ। [[ਮੁੰਬਈ ਇੰਡੀਅਨਜ਼]] ਦੇ [[ਸੂਰਿਆਕੁਮਾਰ ਯਾਦਵ]] ਨੂੰ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਕੀਮਤੀ ਖਿਡਾਰੀ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ। == ਹਵਾਲੇ == <references> </references> === ਆਮ ਹਵਾਲੇ === * {{anchor|sch1}}{{Cite journal |date=2025-02-16 |title=IPL Season Schedule 2025 |url=https://documents.iplt20.com/smart-images/1739621485265_IPL%20Season%20Schedule%202025-1.pdf |journal=Indian Premier League Schedule |publisher=[[Board of Control for Cricket in India]] |volume=18 |issue=1}} * {{anchor|sch3}}{{Cite journal |date=2025-05-12 |title=IPL Season Schedule 2025 |url=https://scores.iplt20.com/TATA%20IPL%202025%20Season%20Schedule.pdf |journal=Indian Premier League Schedule |publisher=[[Board of Control for Cricket in India]] |volume=18 |issue=3}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{Official website|https://www.iplt20.com/}} * {{ESPNcricinfo 2|series|id=ipl-2025-1449924}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇੰਡੀਅਨ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ ਸੀਜ਼ਨ]] 9140myobpndw9u2r65io5806j6reusa 0 194427 838974 806496 2026-05-08T17:17:34Z Meenukusam 51574 Created by translating the section "Three Parts of Raga Alapana" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1191935838|Alapana]]" 838974 wikitext text/x-wiki ਕਰਨਾਟਕੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ (ਦੱਖਨੀ ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤਿਕ ਪੈਮਾਨਾ) ਵਿੱਚ, '''ਅਲਾਪਨਾ (ਅਲਾਪ)''' [[ਮਨੋਧਰਮਾ|ਮਨੋਧਰਮਮ]], ਜਾਂ ਮੌਕੇ ਤੇ ਕੀਤੇ ਜਾਂ ਵਾਲੇ ਸੁਧਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਕਿਸੇ ਅਮੁੱਕ [[ਰਾਗ]] (ਸੰਗੀਤਕ ਸਕੇਲ) ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਅਤੇ ਵਿਸਤਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਰਾਗ 'ਚ ਲੱਗਣ ਵਾਲੇ ਸੁਰਾਂ ਅਤੇ ਸੁਰ ਸਂਗਤੀਆਂ ਦਾ ਫੈਲਾਵ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸ ਰਾਗ 'ਚ ਰਚੀ ਹੋਈ ਰਚਨਾ ਦਾ ਅਸਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। [[ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾ|ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ]] ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਅਲਾਪਨਾ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "ਬੋਲਣਾ, ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਨਾ, ਭਾਸ਼ਣ ਦੇਣਾ, ਸੰਚਾਰ ਕਰਨਾ"। ਇਹ ਰਾਗਮ ਤਾਨਮ ਪੱਲਵੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ ਕਰਨਾਟਕਿ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਦੀ ਰਾਗ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਨੂੰ ਮੌਕੇ ਤੇ ਸੁਧਾਰਨ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=2007-07-04 |title=Ragam Tanam Pallavi |url=http://www.chennaionline.com/musicnew/CarnaticMusic/174th.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20070704203949/http://www.chennaionline.com/musicnew/CarnaticMusic/174th.asp |archive-date=4 July 2007 |access-date=2020-08-31}}</ref> == ਸੰਖੇਪ ਜਾਣਕਾਰੀ == [[File:Kiravani-L_Ramakrishnan.ogg|right|thumb|250x250px|ਕਿਰਵਾਨੀ ਰਾਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਅਲਾਪਨਾ]] ਰਾਗ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਰਸ ਨੂੰ ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਲੱਗਣ ਵਾਲੇ ਸੁਰਾਂ ਦਾ ਅਲਾਪਨਾ ਵਿੱਚ ਵਿਲੱਖਣ ਢਾਂਚਿਆਂ ਅਤੇ ਸੁਰ ਸਂਗਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ (ਜਿਸ ਨੂੰ "ਰਾਗ ਲਕਸ਼ਣਮ" ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਲਾਪਨਾ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਗੀਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਉਸੇ ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਗਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ। ਇਹ ਰਾਗ ਦੇ ਵਿੱਚ ਲੱਗਣ ਵਾਲੇ ਸੁਰਾਂ ਅਤੇ ਆਮ ਮੁੱਖ ਸੁਰ ਸਂਗਤੀਆਂ ਅਤੇ ਸੁਰ ਸਮੂਹਾਂ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਕੇ ਰਾਗ ਦੇ ਸਹੀ ਰੂਪ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਰਿਚੇ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਅਲਾਪਨਾ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗਤੀਆਂ ਅਤੇ ਲਯ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਟੈਂਪੋ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਅਲਾਪਨਾ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਪੈਟਰਨਾਂ ਦੀ ਗੁੰਝਲਤਾ ਨਿਰੰਤਰ ਵਧਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਆਲਾਪਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਰਾਗਮ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਰਾਗ ਜਾਂ ਧੁਨ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਹੈ।<ref name="Wolf1999">{{Cite journal|last=Wolf|first=R.|year=1999|title=untitled|journal=Asian Music|volume=30|issue=1|pages=199–203|doi=10.2307/834271|jstor=834271}}</ref> ਇਹ ਮੌਕੇ ਤੇ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਕੀਤਾ ਜਾਨ ਵਾਲਾ ਸੁਧਾਰ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਤਾਲ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਰਾਗ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਦੇ ਅਧਾਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref name="RoyalCarpetGlossary-R">{{Cite web |title=Royal Carpet: Glossary of Carnatic Terms R |url=https://karnatik.com/glossr.shtml |access-date=2020-08-31 |website=karnatik.com}}</ref><ref name="Nettl1974">{{Cite journal|last=Nettl|first=Bruno|author-link=Bruno Nettl|year=1974|title=Thoughts On Improvisation: A Comparative Approach|journal=[[Musical Quarterly]]|volume=LX|pages=9–12|doi=10.1093/mq/LX.1.1}}</ref> ਆਲਾਪਨ ਕਰਨ ਵਿੱਚ, ਕਲਾਕਾਰ ਹਰੇਕ ਰਾਗ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਸਤੂ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਅਤੇ ਅੰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref name="Nettl1974" /> ਇੱਕ ਕਰਨਾਟਕੀ ਸੰਗੀਤ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰਚਨਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਲਾਪਨਾ 45 ਮਿੰਟ ਜਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਪਿਛਲੀਆਂ ਹੋਰ ਰਚਨਾਵਾਂ ਅਨੁਪਾਤ ਅਨੁਸਾਰ ਛੋਟੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਲਾਕਾਰ ਅਤੇ ਸਾਜ਼ ਵਜਾਉਣ ਵਾਲੇ ਅਕਸਰ ਇਕੱਠੇ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਲਾਪਨਾ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ (ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਗਾਇਕ ਦੇ ਵਾਕਾਂਸ਼ ਇੱਕ ਵਾਇਲਿਨ ਵਾਦਕ ਦੁਆਰਾ ਛਾਇਆ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਵਾਇਲਿਨਵਾਦਕ ਇਕੱਲੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।{{fact|date=July 2020}} ਰਾਗ ਅਲਾਪਨਾ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈਃ ਅਕਸ਼ਿਪਥਿਕਾ, ਰਾਗਵਰਧਿਨੀ ਅਤੇ ਮਗਰੀਨੀ। == ਰਾਗ ਅਲਾਪਨਾ ਦੇ ਤਿੰਨ ਭਾਗ == === ਅਕਸ਼ੀਪਥਿਕਾ === ਕਰਨਾਟਕੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ, ਅਕਸ਼ੀਪਥਿਕਾ ਆਲਾਪਨ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਹਿੱਸਾ ਜਾਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਸ [[ਰਾਗ]] (ਸੰਗੀਤਕ ਢੰਗ) ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਵਿਚਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗੀਤ ਗਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ [[ਰਾਗਵਰਧਿਨੀ]] ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਅਕਸ਼ੀਪਥਿਕਾ ਰਾਗ ਦੀ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਹੈ। ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਪੈਮਾਨੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਿਚਲੇ ਸੁਰ ਉੱਤੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਫਿਰ ਕਲਾਕਾਰ ਨੂੰ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਪੈਮਾਨੇ ਉੱਤੇ ਜਿੱਥੇ ਚਾਹੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਵੀ ਗਤੀ ਉਹ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਗ ਅਲਾਪਨਾ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਮੰਚ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਬਿਨਾਂ ਰਚਨਾਤਮਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਤੇ ਰਾਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੇਣਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉਹ ਇੱਕ ਗੀਤ ਵਿੱਚ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕ੍ਰਮ ਜਾਂ ਢੰਗ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। === ਰਾਗਵਰਧਿਨੀ === [[ਰਾਗ]] ਇੱਕ ਰਾਗ ਦੇ ਆਲਾਪਨ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਕਲਾਕਾਰ ਹਰੇਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸੁਰ ਜਾਂ ਸਵਰ 'ਤੇ ਰੁਕਦੇ ਹੋਏ ਰਾਗ ਦਾ ਇੱਕ ਕਦਮ-ਦਰ-ਕਦਮ ਵਿਸਤਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। === ਮਾਗਾਰਿਨੀ === ਮਾਗਰਿਨੀ ਅਲਾਪਨਾ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਭਾਗ ਹੈ। ਕਲਾਕਾਰ [[ਰਾਗ]] ਦੀ ਪੂਰੀ ਲਡ਼ੀ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ ਅੰਸ਼ ਗਾਉਂਦਾ ਹੈ। == ਰਾਗ ਅਲਾਪਨਾ ਦੇ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸੇ == === ਅਕਸ਼ੀਪਥਿਕਾ === ਕਰਨਾਟਕਿ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ, ਅਕਸ਼ੀਪਥਿਕਾ ਆਲਾਪਨਾ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਹਿੱਸਾ ਜਾਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਸ [[ਰਾਗ|ਅਮੁਕ ਰਾਗ]] (ਸੰਗੀਤਕ ਢੰਗ) ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਰੂਪ ਰੇਖਾ ਦਸਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਮੁਕ ਗੀਤ ਗਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ [[ਰਾਗਵਰਧਿਨੀ]] ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਅਕਸ਼ੀਪਥਿਕਾ ਰਾਗ ਦੀ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਹੈ। ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਿਚਲੇ ਸੁਰ ਤੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਫਿਰ ਕਲਾਕਾਰ ਨੂੰ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਚਾਹੇ ਅਤੇ ਜੋ ਵੀ ਗਤੀ ਉਹ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਉਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ । ਸਾਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਗ ਅਲਾਪਨਾ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਮੰਚ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਬਿਨਾਂ ਰਚਨਾਤਮਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਤੇ ਰਾਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੇਣਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉਹ ਇੱਕ ਗੀਤ ਵਿੱਚ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕ੍ਰਮ ਜਾਂ ਢੰਗ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਾਗ]] bxfivpqwvjampnly1ohuej3qplreksd 0 194706 838972 814038 2026-05-08T17:12:17Z Meenukusam 51574 Created by translating the section "Personal life" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1328057280|Neela Ramgopal]]" 838972 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | honorific_prefix = [[Vidushi]] | name = Neela Ramgopal | image = Neela Ramgopal interview.jpg | image_size = | caption = Ramgopal in 2022 | native_name = நீலா ராம்கோபால் | birth_name = | birth_date = {{birth date|df=yes|1935|5|25}} | birth_place = [[Kumbakonam]], [[Madras Presidency]], British&nbsp;India | death_date = {{death date and age|df=yes|2023|3|1|1935|5|25}} | death_place = [[Bengaluru]], Karnataka, India | occupation = {{cslist|Singer|music teacher}} | spouse = | parents = | awards = {{ubl|[[Sangeet Natak Akademi Award]]|Sangita Kala Acharya}} | website = | module = {{Infobox musical artist | embed = yes | background = solo singer | genre = [[Carnatic music]] | instrument = Vocals | label = | years_active = 1965–2023 }} }} '''ਨੀਲਾ ਰਾਮਗੋਪਾਲ''' (25 ਮਈ 1935-1 ਮਾਰਚ 2023) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਕਰਨਾਟਕੀ ਗਾਇਕਾ ਅਤੇ ਕਰਨਾਟਕੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਅਧਿਆਪਕਾ ਸੀ।{{Efn|Ramgopal was also referred to as Vidushi Neela Ramgopal with honorific title [[Vidushi]] for [[Carnatic music]] scholars.<ref>{{Cite web |date=2 March 2023 |title=Vidushi Neela Ramgopal passes away |url=https://starofmysore.com/vidushi-neela-ramgopal-passes-away/ |access-date=5 March 2023 |website=Star of Mysore |language=en-US}}</ref>}} ਉਸ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ''ਤਮੀਜ਼ ਇਨਬਾਮ'', ''ਰਾਮ ਉਪਾਸਨਾ'' ਅਤੇ ''ਨਾਰਾਇਣ ਐਨੀਰੋ'' ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਉਹ [[ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ|ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ]], ਮਦਰਾਸ ਸੰਗੀਤ ਅਕਾਦਮੀ ਦੁਆਰਾ ਸੰਗੀਤ ਕਲਾ ਆਚਾਰੀਆ ਪੁਰਸਕਾਰ ਅਤੇ ਰਾਮ ਸੇਵਾ ਮੰਡਲੀ ਤੋਂ ਸੰਗੀਤ ਚੂਡ਼ਾਮਣਿ ਪੁਰਸਕਾਰ ਸਮੇਤ ਕਈ ਪੁਰਸਕਾਰਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ ਸੀ। == ਜੀਵਨੀ == ਨੀਲਾ ਰਾਮਗੋਪਾਲ ਦਾ ਜਨਮ 25 ਮਈ 1935 ਨੂੰ ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਦੇ ਕੁੰਬਕੋਣਮ ਵਿੱਚ ਇੱਕ [[ਬ੍ਰਾਹਮਣ]] ਅਈਅਰ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਇੱਕ ਜਮੀਂਦਾਰ ਸਨ। ਪਰਿਵਾਰ ਤਿਆਗਰਾਜਪੁਰਮ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਵਾਪਸ ਚਲੇ ਗਏ ਜਿੱਥੇ ਉਸਣੇ ਆਪਣੀ ਪੜਾਈ ਤਿਰੂਵਿਦੈਮਰੁਦੁਰ ਦੇ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ।<ref name="harmony">{{Cite web |title=A late bloomer « Harmony Magazine |url=https://www.harmonyindia.org/etcetera_posts/a-late-bloomer/}}</ref> ਇਹ ਸਿਰਫ 23 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਉਸਨੇ ਕਰਨਾਟਕੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਪਡ਼੍ਹਾਈ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ।<ref name="silver">{{Cite web |title=Neela Ramgopal: Music Should Touch The Heart – Silver Talkies |url=https://silvertalkies.com/neela-ramgopal-music-should-touch-the-heart/ |website=silvertalkies.com}}</ref> ਉਸ ਨੇ ਕੁੰਬਕੋਣਮ ਵਿੱਚ ਸਦਾਗੋਪਾਲਾਚਾਰੀ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਦੀ ਤਾਲੀਮ [[N. M. Narayanan|ਐੱਨ. ਐੱਮ. ਨਾਰਾਇਣਨ]], [[T. K. Rangachary|ਟੀ. ਕੇ. ਰੰਗਾਚਾਰੀ]] ਅਤੇ ਐੱਮ<ref name="sruti">{{Cite web |date=May 2018 |title=Neela Ramgopal |url=https://www.sruti.com/index.php/artist/neela-ramgopal |website=The Sruti Foundation}}</ref>ਕੋਲੋਂ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤੀ I ਨੀਲਾ ਰਾਮਗੋਪਾਲ ਨੇ 1965 (ਜਿਸ ਸਾਲ ਉਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸੁਤੰਤਰ ਜਨਤਕ ਸਮਾਰੋਹ ਆਇਆ ਸੀ) ਤੋਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਪੜਾਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ।<ref name="silver"/> ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਉਸਨੇ [[ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ|ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਰੇਡੀਓ]] ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਰੇਡੀਓ ਕਲਾਕਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਿਯਮਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇੱਕ "ਏ ਟੌਪ" ਗ੍ਰੇਡ ਕਲਾਕਾਰ ਬਣ ਗਈ।<ref>{{Cite web |title=TEEPOI |url=https://www.teepoi.com/visage-5-neela-ramgopal |access-date=5 March 2023 |website=www.teepoi.com |language=en}}</ref> ਉਸ ਨੇ ਕੰਨਡ਼ ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ 50 ਤਮਿਲ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਕਿਤਾਬ ਵੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ।<ref name="SMA">{{Cite web |title=Guru Kripa Awards |url=https://www.shankarmahadevanacademy.com/guru-kripa-awards/ |website=www.shankarmahadevanacademy.com |language=en}}</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਉਸ ਨੇ ਸਾਰੇ 72 ਮੇਲਕਾਰਤਾਂ ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਸੁਰ ਬੱਧ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਆਡੀਓ ਸੀ. ਡੀ. ਵੀ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤੀਆਂ।<ref name="SMA" /> ਉਸ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤੀਆਂ ਐਲਬਮਾਂ ਵਿੱਚ ਤਮਿਲ ਇਨਬਾਮ, ''ਰਾਮ ਉਪਾਸਨਾ'' ਅਤੇ ''ਨਾਰਾਇਣ ਐਨੀਰੋ'' ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref name="harmony"/> ਨੀਲਾ ਰਾਮਗੋਪਾਲ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕੈਰੀਅਰ ਦੌਰਾਨ 700 ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਟੈਕਨੋਲੋਜੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਕਿਓਂਕੀ ਉਸ ਨੇ ਸਿਖਲਾਈ ਦੇ ਪਾਠ ਆਨਲਾਈਨ ਪੇਸ਼ ਕਰਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ ਸਨ।<ref name=":1">{{Cite web |date=1 March 2023 |title=A paean to Neela Mami |url=https://www.deccanherald.com/opinion/right-in-the-middle/a-paean-to-neela-mami-1196330.html |access-date=5 March 2023 |website=Deccan Herald |language=en}}</ref> ਉਸ ਨੂੰ [[ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ|ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ]], ਮਦਰਾਸ ਸੰਗੀਤ ਅਕਾਦਮੀ ਤੋਂ ਸੰਗੀਤ ਕਲਾ ਆਚਾਰੀਆ ਪੁਰਸਕਾਰ ਅਤੇ ਰਾਮ ਸੇਵਾ ਮੰਡਲੀ ਤੋਂ ਸੰਗੀਤ ਚੂਡ਼ਾਮਣਿ ਪੁਰਸਕਾਰ ਮਿਲਿਆ।<ref name=":1" /><ref>{{Cite web |last= |date=2 March 2023 |title=Vidushi Neela Ramgopal passes away |url=https://starofmysore.com/vidushi-neela-ramgopal-passes-away/ |access-date=5 March 2023 |website=Star of Mysore |language=en-US}}</ref> == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == ਰਾਮਗੋਪਾਲ 19 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ [[ਕਰਨਾਟਕ]] ਪਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ [[ਬੇਂਗਾਲ਼ੁਰੂ|ਬੰਗਲੌਰ]] ਚਲੀ ਗਈ I ਜੇ. ਪੀ. ਨਗਰ 'ਚ ਵੱਸਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਓਹ ਬਸਵਨਗੁਡੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ।<ref name=":1"/><ref>{{Cite web |title=Neela Ramgopal |url=https://www.teepoi.com/visage-5-neela-ramgopal#v5storyD |website=www.teepoi.com |language=en}}</ref><ref name="silver"/> ਉਸ ਦੇ ਦੋ ਬੱਚੇ ਸਨ।<ref name="harmony"/> ਉਹ ਤਮਿਲ, [[ਕੰਨੜ|ਕੰਨਡ਼]] ਅਤੇ [[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲੀ|ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]] ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਬਹੁਭਾਸ਼ਾਈ ਵਿਦਵਾਨ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਉਸ ਨੂੰ ਨੀਲਾ ਮਮੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।<ref name=":1" /> ਨੀਲਾ ਰਾਮਗੋਪਾਲ ਦੀ ਮੌਤ 1 ਮਾਰਚ 2023 ਨੂੰ ਬੰਗਲੌਰ ਵਿੱਚ ਹੋ। ਉਹ ਕੈਂਸਰ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਈ ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਹ 87 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਸੀ। == ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ == ਵਿਦੂਸ਼ੀ ਨੀਲਾ ਰਾਮਗੋਪਾਲ 19 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ [[ਕਰਨਾਟਕ]] ਦੇ [[ਬੇਂਗਾਲ਼ੁਰੂ|ਸ਼ਹਿਰ ਬੰਗਲੌਰ]] ਚਲੀ ਗਈ, ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਜੇ. ਪੀ. ਨਗਰ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬਸਵਨਗੁਡੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ।<ref name=":1">{{Cite web |date=1 March 2023 |title=A paean to Neela Mami |url=https://www.deccanherald.com/opinion/right-in-the-middle/a-paean-to-neela-mami-1196330.html |access-date=5 March 2023 |website=Deccan Herald |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Neela Ramgopal |url=https://www.teepoi.com/visage-5-neela-ramgopal#v5storyD |website=www.teepoi.com |language=en}}</ref><ref name="silver">{{Cite web |title=Neela Ramgopal: Music Should Touch The Heart – Silver Talkies |url=https://silvertalkies.com/neela-ramgopal-music-should-touch-the-heart/ |website=silvertalkies.com}}</ref> ਉਸ ਦੇ ਦੋ ਬੱਚੇ ਸਨ।<ref name="harmony">{{Cite web |title=A late bloomer « Harmony Magazine |url=https://www.harmonyindia.org/etcetera_posts/a-late-bloomer/}}</ref> ਉਹ ਤਮਿਲ, [[ਕੰਨੜ|ਕੰਨਡ਼]] ਅਤੇ [[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲੀ|ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]] ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਬਹੁਭਾਸ਼ਾਈ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਉਸ ਨੂੰ ਨੀਲਾ ਮਮੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।<ref name=":1" /><ref name=":2">{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/features/friday-review/music/in-her-own-style/article7282511.ece|title=In her own style…|last=Ganesh|first=Deepa|date=4 June 2015|work=The Hindu|language=en-IN}}</ref> ਵਿਦੂਸ਼ੀ ਨੀਲਾ ਰਾਮਗੋਪਾਲ ਦੀ ਮੌਤ 1 ਮਾਰਚ 2023 ਨੂੰ ਬੰਗਲੌਰ ਵਿੱਚ ਕੈਂਸਰ ਨਾਲ ਹੋਈ ਸੀ।<ref name=":0">{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/cities/bangalore/noted-carnatic-vocalist-and-guru-neela-ramgopal-passes-away/article66569007.ece|title=Noted Carnatic vocalist and guru Neela Ramgopal passes away|date=1 March 2023|work=The Hindu|access-date=5 March 2023|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> == ਕਿਤਾਬਾਂ == *  <ref name="harmony"/> == ਪੁਰਸਕਾਰ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨ == * [[ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ|ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ]] 2016 <ref>{{Cite web |title=President of India to confer tomorrow Sangeet Natak Akademi Fellowships and Awards for 2016 |url=https://pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=1516849 |website=pib.gov.in}}</ref> * ਗੁਰੂਕ੍ਰਿਪਾ ਅਵਾਰਡ 2017 <ref name="SMA"/> * ਮਦਰਾਸ ਸੰਗੀਤ ਅਕੈਡਮੀ ਤੋਂ ਸੰਗੀਤਾ ਕਲਾ ਆਚਾਰੀਆ ਅਵਾਰਡ 2011 <ref>{{Cite web |title=Sangita Kala Acharya |url=https://musicacademymadras.in/awards/sangita-kala-acharya/ |publisher=Madras Music Academy |access-date=2025-03-01 |archive-date=2025-03-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250318092545/https://www.musicacademymadras.in/awards/sangita-kala-acharya/ |url-status=dead }}</ref> * ਕੰਚਨਾ ਸ਼੍ਰੀ ਲਕਸ਼ਮੀਨਾਰਾਇਣ ਮਿਊਜ਼ਿਕ ਅਕੈਡਮੀ ਟਰੱਸਟ ਦੁਆਰਾ ਕੰਚਨਾ ਸ੍ਰੀ ਸਿਰਲੇਖ 2018 * ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਗਣ ਸਭਾ, ਚੇਨਈ ਤੋਂ ਸਰਬੋਤਮ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਪੁਰਸਕਾਰ <ref name="sruti"/> * ਮਦਰਾਸ ਸੰਗੀਤ ਅਕੈਡਮੀ ਤੋਂ ਸਰਬੋਤਮ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਪੁਰਸਕਾਰ <ref name="sruti" /> * ਨਗਰਕੋਇਲ ਟਰੱਸਟ ਤੋਂ ਗਣ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਪੁਰਸਕਾਰ <ref name="sruti" /> * ਰਾਮਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਗਣ ਸਭਾ ਤੋਂ ਸੰਗੀਤਾ ਕਲਾ ਸਮਰਾਗਨੀ ਪੁਰਸਕਾਰ <ref name="sruti" /> * ਰਾਮ ਸੇਵਾ ਮੰਡਲੀ ਤੋਂ ਸੰਗੀਤਾ ਚੂਡ਼ਾਮਣਿ ਪੁਰਸਕਾਰ <ref name="sruti" /> * ਕਰਨਾਟਕ ਰਾਜ ਸਰਕਾਰ ਸੰਗੀਤਾ ਨ੍ਰਿਤਿਆ ਅਕੈਡਮੀ ਤੋਂ ਕਰਨਾਟਕ ਕਲਸਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰ <ref name="sruti" /> == ਨੋਟਸ == {{Notelist}} == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2023]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1935]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:Articles with hCards]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਖੇਪ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵਿਕੀਡਾਟਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੈ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਖੇਪ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵਾਲੇ ਲੇਖ]] emaadn1lu20rt87vb13dp1dk0bo9yaz 4 203558 839027 838244 2026-05-09T11:28:30Z Geet Arts 44962 /* ਲੇਖਾਂ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉੱਠੇ ਕੁਝ ਸਵਾਲ */ ਜੁਆਬ 839027 wikitext text/x-wiki {{ਸੱਥ/ਹੈੱਡਰ}} == ਵਿਕੀ ਲਵਜ਼ ਹਿਮਾਲਿਆ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਅਤੇ ਓਕੇਆਈ ਨਾਲ਼ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਸੰਭਾਵਿਤ ਸਹਿਯੋਗ == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, [https://outreachdashboard.wmflabs.org/campaigns/wiki%20loves%20himalayas/programs ਵਿਕੀ ਲਵਜ਼ ਹਿਮਾਲਿਆ] ਨਾਮ ਦੇ ਹੇਠ ਹੁਣ ਤੱਕ ਤਿੰਨ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਇੱਕ ਟ੍ਰੇਨਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਹਨਾਂ ਵਰਕਸ਼ਾਪਾਂ ਨੂੰ [https://hsrc.iiit.ac.in/research/highland%20histories.html ਹਾਈਲੈਂਡ ਹਿਸਟਰੀਜ਼] ਅਤੇ [[m:IIITH-OKI|ਓਕੇਆਈ]] ਵੱਲੋਂ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਓਕੇਆਈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਮੈਂ ਇਸ ਲੜੀ ਦੀ ਅਗਲੀ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਕੋਆਰਡੀਨੇਟਰ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਲੜੀ ਦੀ ਅਗਲੀ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ੧ ਅਤੇ ੨ ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਸਿੱਕਮ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਧੰਨਵਾਦ। -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|Kuldeep (Punjabi Wikimedians)]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 17:11, 22 ਫ਼ਰਵਰੀ 2026 (UTC) == ਦੇਵ ਸਮਾਜ ਕਾਲਜ ਫ਼ਾਰ ਵੂਮੈਨ, ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਵਿੱਚ ਵਰਕਸ਼ਾਪ == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, ਆਪਣੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਵਰਤੋਂਕਾਰ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਿੰਘ ਵਿਰਦੀ|ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਿੰਘ ਵਿਰਦੀ]] ਜੀ [[ਦੇਵ ਸਮਾਜ ਕਾਲਜ ਫ਼ਾਰ ਵੂਮੈਨ, ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ]] ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪਿਛਲੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੰਪਰਕ ਕਰਕੇ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਦੇ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟਾਂ ਨਾਲ਼ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਕਰਾਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮਕਸਦ ਕਾਲਜ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਕੀ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟਾਂ ਨਾਲ਼ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਉਣਾ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਕਾਲਜ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਨੂੰ ਕਰਵਾਉਣ ਦੇ ਪਰਵਾਨਗੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਇਸ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਿੰਘ ਵਿਰਦੀ ਜੀ ਨੇ ਲਈ ਹੈ। ਇਹ ਵਰਕਸ਼ਾਪ [[ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਹਿਲਾ ਦਿਵਸ]] ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਉਸਦੇ ਨੇੜੇ ਦੇ ਦਿਨ ੬ ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਕਰਵਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਵਿੱਚ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚੋਂ ਉੱਥੇ ਸਪੀਕਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਧੰਨਵਾਦ। -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|Kuldeep (Punjabi Wikimedians)]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 17:21, 22 ਫ਼ਰਵਰੀ 2026 (UTC) == Punjabi Wikimedians Skill Development Workshop 2026, Chandigarh == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, ਸਮੂਹ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨਜ਼ ਨੂੰ ਦੱਸਦਿਆਂ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨਜ਼ ਯੂਜ਼ਰ ਗਰੁੱਪ ਵੱਲੋਂ '''21 ਅਤੇ 22 ਮਾਰਚ 2026''' ਨੂੰ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੋ-ਰੋਜ਼ਾ ਸਮਰੱਥਾ ਨਿਰਮਾਣ (Capacity Building) ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਕਰਵਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮਕਸਦ ਸਾਡੇ ਸਰਗਰਮ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੇ 'ਆਨ-ਵਿਕੀ' ਯੋਗਦਾਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੇ 'ਆਫ-ਵਿਕੀ' ਹੁਨਰਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕਮਿਊਨੀਕੇਸ਼ਨ, ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਅਤੇ ਪਾਰਟਨਰਸ਼ਿਪ) ਨੂੰ ਨਿਖਾਰਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵਿੱਚ ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਸੰਸਥਾ ਅਤੇ OKI (IIIT-H) ਦੇ ਸਟਾਫ ਮੈਂਬਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਾਹਿਰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣਗੇ। ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਹੋ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਇਸ ਆਨਲਾਈਨ ਅਰਜ਼ੀ ਨੂੰ ਭਰਕੇ ਬਿਆਨ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ ਜਿਸਦੀ ਆਖ਼ਰੀ ਮਿਤੀ '''4 ਮਾਰਚ 2026''' ਹੈ। ਚੁਣੇ ਗਏ ਵਰਤੋਂਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਅਗਲੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਈਮੇਲ ਰਾਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। '''ਰਜਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ ਲਿੰਕ:''' [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSetY3Ja21LI1mCDVWJzkPX893Ll7ECrWP9MN4WQwjBgUkxjHw/viewform?usp=header ਗੂਗਲ ਫਾਰਮ] -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|Kuldeep (Punjabi Wikimedians)]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 18:12, 26 ਫ਼ਰਵਰੀ 2026 (UTC) :ਜੋ ਲੋਕ ਇਹ ਜਾਨਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਕਿਵੇਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਸੋਧਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਲਈ 20 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਇੱਕ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿਖੇ ਹੀ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਕਰਵਾਈ ਜਾਵੇਗੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿੱਚ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਸਿੱਖਣ ਦੇ ਇੱਛੁਕ [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdv1EUW1QX2a4_6DXDUB-LrhBLpCqmdqqbhnt3Kn2jfds8swA/viewform?usp=header ਇਹ ਗੂਗਲ ਫਾਰਮ] ਭਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। :-- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|Kuldeep (Punjabi Wikimedians)]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 17:28, 27 ਫ਼ਰਵਰੀ 2026 (UTC) ::ਕੁੱਝ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਇਹ ਆਊਟਰੀਚ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਮਾਰਚ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ। ਰਜਿਸਟਰ ਕੀਤੇ ਵਰਤੋਂਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਜਾਣਕਾਰੀ ਈਮੇਲ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਭੇਜ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|Kuldeep (Punjabi Wikimedians)]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 12:01, 18 ਮਾਰਚ 2026 (UTC) == Punjabi Wikimedians Women's Day Meetup 2026, Patiala == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨਜ਼ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸਾਰੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸਾਂਝੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨਜ਼ ਯੂਜ਼ਰ ਗਰੁੱਪ ਵੱਲੋਂ '''ਵੂਮੈਨ ਡੇ (ਮਹਿਲਾ ਦਿਵਸ)''' ਦੇ ਉਤਸਵ ਮੌਕੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਬੈਠਕ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਬੈਠਕ 9 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਪਟਿਆਲਾ ਵਿਖੇ (ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਨੇੜੇ) ਕਰਵਾਈ ਜਾਵੇਗੀ। ਇਸ ਬੈਠਕ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਮਹਿਲਾ ਐਡਿਟਰਾਂ ਦੀ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਨਾਲ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਕਰਵਾਉਣਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਨਵੇਂ ਐਡਿਟਰਾ ਨੂੰ ਸੰਪਾਦਨ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ, ਹਵਾਲੇ ਜੋੜਨ ਅਤੇ ਲੇਖ ਵਧਾਉਣ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਇਸ ਬੈਠਕ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮੌਜੂਦਾ ਲੇਖਾਂ ਦੇ ਸੁਧਾਰ 'ਤੇ ਰਹੇਗਾ। [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Tamanpreet Kaur|Tamanpreet Kaur]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Tamanpreet Kaur|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 14:23, 27 ਫ਼ਰਵਰੀ 2026 (UTC) == ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨਜ਼ ਸਾਲਾਨਾ ਯੋਜਨਾ 2026-27 == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਆਪਾਂ ਆਪਣੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਪੂਰੇ ਸਾਲ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ ਸੀ ਜੋ ਕਿ ਮਈ 2026 ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। ਇਸ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਹੁਣ ਸਾਲ ਜੂਨ 2026 ਤੋਂ ਮਈ 2027 ਦੇ ਲਈ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਲਈ ਆਫ਼ਲਾਈਨ ਬੈਠਕ, ਵਰਕਸ਼ਾਪ, ਵਿਕੀ ਮੁਕਾਬਲੇ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਤੁਸੀਂ ਹੇਠ ਦਿੱਤੇ ਲਿੰਕਾਂ ਉੱਤੇ ਦੇਖ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਇਹਨਾਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਲਈ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਜਾਂ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਇਸੇ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਧੰਨਵਾਦ। * ਯੋਜਨਾ - https://docs.google.com/document/d/1hRmcQpctTkW5uD2nEMPK4rwH8gy0sPcowds_nD8RhN8/edit?tab=t.0#heading=h.xguagl4w4kiz * ਬਜਟ - https://docs.google.com/spreadsheets/d/1ObeAO3saDF_3EV97oLTuLkRkunufnghX/edit?gid=1317624397#gid=1317624397 * ਸਮਾਂਰੇਖਾ - https://docs.google.com/spreadsheets/d/11R9rU_dw-JO8srtJuZG17bnV4SPVLHtschTbLfwgxuE/edit?gid=0#gid=0 --'''[[user:kuldeepburjbhalaike|<i style="color:#FF4500; font-family:sylfaen">KuldeepBurjBhalaike</i>]]''' <sup style="color:#FF4500; font-family:georgia">([[User_talk:Kuldeepburjbhalaike|Talk]])</sup> 06:15, 7 ਮਾਰਚ 2026 (UTC) == ਮਹਿਲਾ ਦਿਵਸ ਨਾਲ਼ ਸੰਬੰਧਤ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਅਤੇ ਆਗਾਮੀ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਬਾਰੇ ਅੱਪਡੇਟ == ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਪਰ ਕੁੱਝ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਬਾਰੇ ਸਾਂਝਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਬਾਰੇ ਕੁੱਝ ਅੱਪਡੇਟ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਇਹਨਾਂ ਦੋਵਾਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦੇ ਆਯੋਜਕਾਂ ਨੂਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਵਧਾਈ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਨੂੰ ਲੋੜ ਹੈ ਕਿ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲੋਕ ਅੱਗੇ ਆਉਣ ਅਤੇ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਉਲੀਕਣ। ਮਹਿਲਾ ਦਿਵਸ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ [[ਦੇਵ ਸਮਾਜ ਕਾਲਜ ਫ਼ਾਰ ਵੂਮੈਨ, ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ]] ਇੱਕ ਆਊਟਰੀਚ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਕਰਵਾਈ ਗਈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ 100 ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਅਤੇ ਸਟਾਫ਼ ਨੇ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਲਹਿਰ ਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਵਰਤ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸੋਧ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਆਦਿ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਨੂੰ ਕਰਵਾਉਣ ਦੀ ਪੂਰੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਿੰਘ ਵਿਰਦੀ|ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਿੰਘ ਵਿਰਦੀ]] ਜੀ ਨੇ ਲਈ ਸੀ। ([https://outreachdashboard.wmflabs.org/courses/Punjabi%20Wikimedians/Dev%20Samaj%20College%20For%20Women%20Firozpur,%20Outreach ਆਊਟਰੀਚ ਡੈਸਬੋਰਡ]) ਦੂਜੀ ਗਤੀਵਿਧੀ ਮਹਿਲਾ ਦਿਵਸ ਉੱਤੇ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Tamanpreet Kaur|ਤਮਨਪ੍ਰੀਤ ਕੌਰ]] ਅਤੇ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Taranpreet Goswami|ਤਰਨਪ੍ਰੀਤ ਗੋਸਵਾਮੀ]] ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਪਟਿਆਲਾ ਵਿਖੇ ਮਹਿਲਾ ਮੀਟਅੱਪ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ 10 ਮਹਿਲਾ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨਜ਼ ਨੇ ਭਾਗ ਲਿਆ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ 4 ਨਵੇਂ ਵਰਕੋਂਕਾਰ ਖ਼ਾਤੇ ਵੀ ਬਣਾਏ ਗਏ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਸੋਧ ਅਤੇ ਵਿਕੀਸਰੋਤ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਗਿਆਨ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। ([https://outreachdashboard.wmflabs.org/courses/Punjabi%20Wikimedians/Women's%20Week%20Meetup%202026/home ਆਊਟਰੀਚ ਡੈਸਬੋਰਡ]) ਆਖ਼ਰੀ ਅੱਪਡੇਟ ਆਗਾਮੀ 21 ਅਤੇ 22 ਮਾਰਚ 2026 ਨੂੰ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਹੁਣ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੀ ਬਜਾਏ '''ਪਟਿਆਲਾ''' ਵਿਖੇ ਕਰਵਾਈ ਜਾਵੇਗੀ। ਸੋ ਮੈਂ ਬੇਨਤੀ ਕਰਾਂਗਾ ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ ਪਿਛਲੇ ਮੈਸੇਜ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ ਫਾਰਮ ਨਹੀਂ ਭਰਿਆ ਸੀ ਉਹ [https://docs.google.com/forms/d/1NwQHxhXorpkv1wIS6nYELgDh3oJ5-t1G1Gie9HCM7HU/edit ਇਹ ਫਾਰਮ ਕੱਲ੍ਹ ਭਾਵ 11 ਮਾਰਚ ਤੱਕ] ਭਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਧੰਨਵਾਦ ਜੀ। -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|Kuldeep (Punjabi Wikimedians)]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 12:38, 10 ਮਾਰਚ 2026 (UTC) == Request for Comment: VisualEditor automatic reference names == <div lang="en" dir="ltr"> Hi, I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]’s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. Apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}! We are considering to work on [[:m:Community Wishlist/W17|Community Wishlist/W17: Improve VE references' automatic names and reuse]]. This has been a long-term issue for wikitext editors (see e.g. [[:en:WP:VisualEditor/Named references]]) which has been among the top-voted wishes in several [[:m:Community Wishlist Survey|Community Wishlist Surveys]], e.g. [[:m:Community Wishlist Survey 2017/Editing/VisualEditor: Allow editing of auto-generated references before adding them|2017]], [[:m:Community Wishlist Survey 2019/Citations/VisualEditor: Allow references to be named|2019]], [[:m:Community Wishlist Survey 2022/Editing/VisualEditor should use human-like names for references|2022]] or [[:m:Community Wishlist Survey 2023/Editing/VisualEditor should use proper names for references|2023]]. We would like your input on the [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Proposed solutions|solutions]] proposed on our project page: '''[[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names]]'''. We are considering several options, which can be combined if desired by the community. * Changing the default pattern for automatically generated reference names (currently <code>":n"</code>, e.g. <code>":0"</code>, <code>":1"</code>...) to use the [[:mw:Help:Reference Previews#Exposed reference types|reference type]] instead (e.g. <code>"book_reference-1"</code>). * Providing a simple mechanism for communities to configure a different default name. * Generating automatic reference names based on the [[:en:domain name|domain name]] (if it’s a web citation). * Generating automatic reference names based on template parameters (e.g. "title" or "last"+"first") – defined by the community. === Feedback === [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|Visit our project page]] to read about our proposal in detail and share your thoughts [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Request for comment|on metawiki]]. '''Please note''': We will only implement a solution if there’s clear consensus among the global community. Our intention is not to build the perfect solution, but to find a simple and lean one that alleviates the pain caused by auto generated names. We are aware that some experienced VisualEditor users might prefer an option to manually change reference names in VisualEditor, but such a UX intervention is difficult to achieve across reference types and thus out of scope for our team, we can only improve the auto-naming mechanism. We are happy about suggestions for improving certain details of the proposed solutions. Any other feedback and alternative proposals are also welcome – even though it’s out of scope for us, it might still be relevant for future work on this topic. Please support us interpreting consensus by clearly indicating your opinion (e.g. by using support/neutral/oppose templates). We are aware of [[:en:WP:NOTVOTE]], but given that we are facilitating this discussion with users from different wikis, potentially commenting in their native language, clearly indicating your position helps us avoid misunderstandings. Thank you for participating!</div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]])</bdi> 11:15, 19 ਮਾਰਚ 2026 (UTC) (This message was sent to [[:ਵਿਕਿਪੀਡਿਆ:ਕਮਿਊਨਟੀ ਪੋਰਟਲ]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- Message sent by User:Johannes Richter (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/MassMessageRecipients&oldid=30281362 --> == Punjabi Wikimedians Capacity Building Workshop 2026, Chandigarh == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, Punjabi Wikimedians Skill Development Workshop 2026, Chandigarh ਲਈ ਉੱਪਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸਾਂਝੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਜੋ ਕਿ ਮਾਰਚ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਹੋਣੀ ਸੀ ਪਰ ਕੁੱਝ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਉਹ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੀ। ਹੁਣ ਇਹ ਵਰਕਸ਼ਾਪ 18 ਅਤੇ 19 ਅਪਰੈਲ ਨੂੰ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇਗੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਂਝਾ ਕੀਤੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਓਕੇਆਈ ਅਤੇ ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਵੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਹੇਠ ਦਿੱਤਾ ਫਾਰਮ ਭਰ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਧੰਨਵਾਦ। ਫਾਰਮ - https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdY8hwqRH1oFeExAkDXL2Ag4xW4oH7EM8PKi2mERlXHmaQMyg/viewform?usp=header -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|Kuldeep (Punjabi Wikimedians)]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 17:56, 28 ਮਾਰਚ 2026 (UTC) == ਵਿਕੀ ਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ 2026 ਲਈ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਅਰਜ਼ੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, ਵਿਕੀ ਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ 2026 ਲਈ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਅਰਜ਼ੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਕਾਨਫਰੰਸ 4 ਸਤੰਬਰ ਤੋਂ 6 ਸਤੰਬਰ 2026 ਤੱਕ ਕੋਚੀ (ਭਾਰਤ) ਵਿੱਚ ਹੋਵੇਗੀ। ਵਿਕੀ ਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ ਸਮੁੱਚੇ ਭਾਰਤ, ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨ, ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਅਤੇ ਭਾਗੀਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮੰਚ 'ਤੇ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਮੰਚ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਅਸੀਂ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਜੁੜਦੇ ਹਾਂ, ਨਵਾਂ ਸਿੱਖਦੇ ਹਾਂ, ਆਪਣੇ ਤਜ਼ਰਬੇ ਸਾਂਝੇ ਕਰਕੇ, ਮੁਫ਼ਤ ਗਿਆਨ ਦੀ ਲਹਿਰ (free knowledge movement) ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਮਿਲ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਹੋ ਜਾਂ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਲਈ ਅਪਲਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿੱਚ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅੱਗੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। 🙂 ਅਪਲਾਈ ਕਰਨ ਦੀ ਆਖਰੀ ਮਿਤੀ: [15 ਅਪ੍ਰੈਲ 2026, ਰਾਤ 11:59 ਵਜੇ ਤੱਕ (IST)] ਅਰਜ਼ੀ ਦਾ ਲਿੰਕ (Application link): https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdA3rR9xX_k31dzJrjM5MTDNYNUIRcAB45S4TflsYCbGJNrzg/viewform ਵਧੇਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ (More information): [[metawiki:WikiConference_India_2026/Scholarship|WCI 2026 Scholarship metawiki]] ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਇਸ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਦੇ ਹੋਰ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਸਾਂਝਾ ਕਰੋ। ਧੰਨਵਾਦ, ਵਿਕੀ ਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ 2026 ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ -[[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Gnoeee|Gnoeee]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Gnoeee|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 21:16, 28 ਮਾਰਚ 2026 (UTC) == Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]] {{int:please-translate}} Dear Wikipedians! [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''. The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences. 🧩'''How to participate?''' Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine. 🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''. '''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.''' If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language. Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC) </div> (This message was sent to [[:ਵਿਕਿਪੀਡਿਆ:ਕਮਿਊਨਟੀ ਪੋਰਟਲ]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- Message sent by User:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 --> == Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) == Hello everyone, This is a notice regarding an ongoing data migration on Wikidata that may affect your election-related templates and Lua modules (such as <code>Module:Itemgroup/list</code>). '''The Change:'''<br /> Currently, many templates pull electoral maps from Wikidata using the property [[:d:Property:P1846|P1846]], combined with the qualifier [[:d:Property:P180|P180]]: [[:d:Q19571328|Q19571328]]. We are migrating this data (across roughly 4,000 items) to a newly created, dedicated property: '''[[:d:Property:P14226|P14226]]'''. '''What You Need To Do:'''<br /> To ensure your templates and infoboxes do not break or lose their maps, please update your local code to fetch data from [[:d:Property:P14226|P14226]] instead of the old [[:d:Property:P1846|P1846]] + [[:d:Property:P180|P180]] structure. A [[m:Wikidata/Property Migration: P1846 to P14226/List|list of pages]] was generated using Wikimedia Global Search. '''Deadline:'''<br /> We are temporarily retaining the old data on [[:d:Property:P1846|P1846]] to allow for a smooth transition. However, to complete the data cleanup on Wikidata, the old [[:d:Property:P1846|P1846]] statements will be removed after '''May 1, 2026'''. Please update your modules and templates before this date to prevent any disruption to your wiki's election articles. Let us know if you have any questions or need assistance with the query logic. Thank you for your help! [[User:ZI Jony|ZI Jony]] using [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 17:12, 3 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) (This message was sent to [[:ਵਿਕਿਪੀਡਿਆ:ਕਮਿਊਨਟੀ ਪੋਰਟਲ]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29941252 --> == Invitation to join South Asian Community and the Annual Planning Discussions with WMF == "Kindly feel free to translate this text into your own language." Dear Community member, We would like to invite you all to the April edition of the South Asia Open Community Call that will focus on a discussion with the leadership of the Wikimedia Foundation on their [[:m:Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027|Annual Plan (2026-2027)]]. The [[:m:Wikimedia Foundation Annual Plan|Foundation’s Annual Plan]] is a high-level roadmap for what the organisation aims to achieve in the coming year. It includes not only the foundation’s Goals, Progress, and plan but also a summary of Global Trends that impact the present and future of our movement. This is the right time for the South Asia community to participate and share their thoughts on the Wikimedia Foundation’s annual plan, helping shape it together. Share your hopes, concerns, bold ideas, and specific requests to contribute to the Foundation’s planning. Hence, the next [[:m:South Asia Open Community Call|South Asia Open Community Call]] will be hosted on the following dates/times. Please mark the same in your calendar and sign up [[:m:Event:South Asia Open Community Call, April 2026|here]]. * Platform: Google Meet * Date: 17th April, 2026 * Time: 1930-2045 IST (1400-1515 UTC) * Registration Link: [[:m:Event:South Asia Open Community Call, April 2026|here]] Note: Only those who have registered will receive the joining link. Look forward to seeing you on the call, Best, [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 18:41, 5 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Nitesh Gill@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Nitesh_Gill/lists/Indic_VPs&oldid=29127818 --> == ਵਿਕੀਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ 2026 - Scholarship Applications == ਪਿਆਰੇ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨ, ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਸਾਂਝਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਖੁਸ਼ੀ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ ਵਿਕੀਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ 2026 ਲਈ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਅਰਜ਼ੀਆਂ ਇਸ ਸਮੇਂ ਖੁੱਲ੍ਹੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਆਖਰੀ ਮਿਤੀ ਨੇੜੇ ਆ ਰਹੀ ਹੈ। [[metawiki:Special:MyLanguage/WikiConference_India_2026|ਵਿਕੀਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ 2026]] ਤੁਸੀਂ ਹੋਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਤੇ ਅਰਜ਼ੀ ਫਾਰਮ ਮੈਟਾ ਵਿਕੀ 'ਤੇ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਪੰਨੇ 'ਤੇ ਲੱਭ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਦੀ ਆਖਰੀ ਮਿਤੀ: 15 ਅਪ੍ਰੈਲ 2026, ਰਾਤ ​​11:59 IST ਸਿਰਫ ਕੁਝ ਦਿਨ ਬਾਕੀ ਹਨ, ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਅਰਜ਼ੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਅਰਜ਼ੀ ਦੇਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਇਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨਾਲ ਸਾਂਝਾ ਕਰੋ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਅਰਜ਼ੀ ਦੇਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰੋ। ਵਧੇਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਤੇ ਨਿਯਮਤ ਅਪਡੇਟਸ ਲਈ, ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਾਨਫਰੰਸ ਮੈਟਾ ਪੰਨੇ 'ਤੇ ਜਾਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਵਿਕੀਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ 2026 ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਟੀਮ ਵੱਲੋਂ, ਨਿੱਘਾਂ ਭਰਿਆ ਸਵਾਗਤ। [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Jagmit Singh Brar|Jagmit Singh Brar]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Jagmit Singh Brar|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 03:44, 13 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) == Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026 - Call for Applications == The [[m:Indic MediaWiki Developers User Group|Indic MediaWiki Developers User Group]] is pleased to announce the upcoming [[m:Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026|Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026]], scheduled to take place in Hyderabad from 26 - 28 June 2026 (with 25 June as Day 0), in collaboration with the [[m:IIITH-OKI|IIITH-OKI]] and [https://www.osdg.in/ OSDG] club at [[w: International Institute of Information Technology, Hyderabad|International Institute of Information Technology, Hyderabad]]. Wikimedia hackathons are spaces for developers, designers, content editors, and other community stakeholders to collaborate on building technical solutions that help improve tools, workflows, and overall user experience across Wikimedia projects. '''The hackathon is intended for:''' * Technical contributors active in the Wikimedia technical ecosystem, including developers, maintainers (admins/interface admins), translators, designers, researchers, documentation writers, etc. * Content contributors having an in-depth understanding of technical issues in their home Wikimedia projects like Wikipedia, Wikisource, Wiktionary, etc. * Contributors from other FOSS communities or those who have participated in Wikimedia events in the past and would like to begin contributing to Wikimedia technical spaces. Participants may work on curated hackathon tasks and are also encouraged to propose their own ideas, supported by a clear problem statement and a proposed approach. To encourage participation and support promising contributions, scholarships will be provided to support participants’ related expenses. '''Apply here:''' * Scholarship application form (Deadline: 2 May 2026): [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSej8JvGsvQ7mYmkXdUDriMrKNPajCqH4e3clEct_GnmA1HZ3g/viewform Google form] '''More information:''' We encourage interested contributors to apply and participate. Further updates, including program details and venue, will be shared on the Meta page. * Meta page: [[m:Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026|Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026]] If you have any questions, concerns, or need support with the application, please reach out via the Meta-Wiki talk page or email at {{nospam|contact|indicmediawikidev.org}}. Best Regards, On behalf of Indic Mediawiki Developers User Group ==ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਕਾਲਾਂਵਾਲੀ ਵਿੱਚ ਸੈਮੀਨਾਰ == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ, ਕਾਲਾਂਵਾਲੀ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸਿਰਸਾ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਚਲਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਪਬਲਿਕ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਕਾਲਾਂਵਾਲੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਨੀਵਾਰ, 25 ਅਪਰੈਲ, 2026 ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਦੁਪਹਿਰ ਤਿੰਨ ਵਜੇ '''ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਨਾਲ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ''' ਵਿਸ਼ੇ ਉਪਰ ਇੱਕ ਸੈਮੀਨਾਰ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਬਾਰੇ ਮੁੱਢਲੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਤੁਹਾਡਾ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਜਾਣਕਾਰ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਲਈ ਸੱਦਾ ਪੱਤਰ ਭੇਜ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਕੋਈ ਨੇੜਲਾ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨ ਇਸ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਸਹਿਯੋਗ ਲਈ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜਰੂਰ ਸੰਪਰਕ ਕਰੇ। ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਤੁਹਾਡੇ ਸੁਝਾਵਾਂ ਦਾ ਵੀ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਰਹੇਗਾ। ਧੰਨਵਾਦ ਜੀ। ਸੈਮੀਨਾਰ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਦਾ ਲਿੰਕ [https://meta.wikimedia.org/wiki/Seminar_on_Punjabi_Wikipedia_at_Kalanwali,_Sirsa ਇਥੇ] ਹੈ। [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Mulkh Singh|Mulkh Singh]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Mulkh Singh|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 16:47, 22 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) === ਟਿੱਪਣੀ === :@[[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Mulkh Singh|Mulkh Singh]], ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਕਦਮ ਜੀ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਮੁੜ ਸਰਗਰਮ ਹੁੰਦਿਆਂ ਦੇਖ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ੀ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ੨੫ ਅਪਰੈਲ ਨੂੰ ਮੈਂ ਖ਼ੁਦ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਆ ਪਾਵਾਂਗਾ ਪਰ ਕਿਸੇ ਸੈਮੀਨਰ ਲਈ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਜ਼ਰੂਰ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾ ਸਕਦਾ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਬੇਹੱਦ ਖੁਸ਼ੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਧੰਨਵਾਦ। -- '''[[user:kuldeepburjbhalaike|<i style="color:#FF4500; font-family:sylfaen">KuldeepBurjBhalaike</i>]]''' <sup style="color:#FF4500; font-family:georgia">([[User_talk:Kuldeepburjbhalaike|Talk]])</sup> 10:24, 23 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) ---'''[[user:kuldeepburjbhalaike|<i style="color:#FF4500; font-family:sylfaen">KuldeepBurjBhalaike</i>]]''' ਜੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ ਕਾਲਾਂਵਾਲੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਕੋਈ ਓਪਰੀ ਸੰਸਥਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰਨੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਬਿਲਕੁਲ ਆਸਾਨ ਹੈ। ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਹੁੰਗਾਰੇ ਲਈ ਬਹੁਤ ਧੰਨਵਾਦ। --- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Mulkh Singh|Mulkh Singh]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Mulkh Singh|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 15:08, 23 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) == Request for comment (global AI policy) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}} A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}} [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 00:58, 26 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) </bdi> (This message was sent to [[:ਵਿਕਿਪੀਡਿਆ:ਕਮਿਊਨਟੀ ਪੋਰਟਲ]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30424282 --> == ਲੇਖਾਂ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉੱਠੇ ਕੁਝ ਸਵਾਲ == ਸਤ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ ਸਭ ਨੂੰ, ਅੱਜ-ਕੱਲ੍ਹ ਅਸੀਂ, ਲਗਭਗ, ਸਭ ਆਪਣੇ 25 ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੜ੍ਹੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਲੇਖਾਂ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਲੇਖ ਵਧੇਰੇ ਕਰਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨਾਂ ਬਾਰੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਵਰਗੀਆਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਬਾਰੇ ਲੇਖ ਲਿਖਦੇ ਸਮੇਂ, ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਦੀ ਨਿਰਪੱਖਤਾ ਨੀਤੀ ਅਨੁਸਾਰ 'ਉਨ੍ਹਾਂ' ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ 'ਉਹ' ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਅਤੇ ਇਜ਼ੱਤ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਿਆਂ ਇਸ 'ਤੇ ਗੱਲ ਕਰਨੀ ਬਿਹਤਰ ਹੋਵੇਗੀ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ-ਦੋ ਬੈਠਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਗੱਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਹੈ ਪਰ ਕਦੀ ਕੁਝ ਨਿਚੋੜ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲ ਪਾਇਆ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਇਸ ਬਾਰੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਸਾਂਝੇ ਕਰਨਾ ਚਾਹੇ, ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਮਿਹਰਬਾਨੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਸ਼ੁਕਰਾਨੇ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Nitesh Gill|Nitesh Gill]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Nitesh Gill|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 17:34, 28 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) :@[[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Nitesh Gill|Nitesh Gill]] ਜੀ ਤੁਹਾਡਾ ਬਹੁਤ ਧੰਨਵਾਦ ਇਸ ਜ਼ਰੂਰੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਸੱਥ ਉੱਤੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਲਈ ਤਾਂ ਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਦੀ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਵੀ ਹੋ ਸਕੇ ਅਤੇ ਇਸ ਕੋਈ ਰਾਹ ਲੱਭਕੇ ਕੋਈ ਖ਼ਾਸ ਨੀਤੀ ਨੂੰ ਅੱਪਡੇਟ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ ਜਾਂ ਇਸ ਲਈ ਕੋਈ ਅਲੱਗ ਤੋਂ ਨੀਤੀ ਬਣਾਈ ਜਾ ਸਕੇ। ਮੇਰਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ ਧਰਮ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੰਜੀਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ ਇਸ ਆਪਾਂ ਧਰਮ ਦੇ ਬਾਬਤ ਲੇਖਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਫਿਰ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਉੱਤੇ ਚਰਚਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਕੁੱਝ ਸਫ਼ਿਆਂ ਦੇ ਲਿੰਕ ਸਾਂਝਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੇ ਹਾਲੀਆ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅੱਪਡੇਟ ਕੀਤਾ ਸੀ (ਜਾਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ) :ਹਾਲੀਆ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ ਸਫ਼ੇ - :ਸ਼ਬਦ ਜੋੜ (Spelling) ਬਾਰੇ - [[ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ:ਸ਼ੈਲੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼/ਸ਼ਬਦ-ਜੋੜ|ਲਿੰਕ]] :ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਚੰਗਾ ਲੇਖ (Good Article) - [[ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ:ਚੰਗੇ ਲੇਖ|ਲਿੰਕ]] :ਇਸ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਖ਼ਾਸ ਨਤੀਜੇ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪਾਂ ਹੇਠ ਦਿੱਤੇ ਸਫ਼ੇ ਨੂੰ ਅੱਪਡੇਟ ਕਰ ਦੇਵਾਂਗੇ - :[[ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ:ਸ਼ੈਲੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼/ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨਾਲ਼ ਸੰਬਂਧਿਤ ਲੇਖ]] :ਇਸ ਦੇ ਲਈ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਦੇ ਸਫ਼ੇ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ - [[:en:Wikipedia:Manual of Style/Islam-related articles|Wikipedia:Manual of Style/Islam-related articles]] :-- '''[[user:kuldeepburjbhalaike|<i style="color:#FF4500; font-family:sylfaen">KuldeepBurjBhalaike</i>]]''' <sup style="color:#FF4500; font-family:georgia">([[User_talk:Kuldeepburjbhalaike|Talk]])</sup> 09:21, 30 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) :‘ਉਨ੍ਹਾਂ’ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ‘ਆਪ’ ਸ਼ਬਦ ਵਿਚਾਰਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਹੈ ਇਹ ਵੀ ਬਹੁ-ਵਚਨ। [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Geet Arts|Geet Arts]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Geet Arts|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 11:28, 9 ਮਈ 2026 (UTC) --- @[[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Nitesh Gill|Nitesh Gill]] ਜੀ, ਇਸ ਚਰਚਾ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਲਈ ਸ਼ੁਕਰੀਆ। ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਇਹ ਵਧੀਆ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਚਰਚਾ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਸੱਥ ਉੱਤੇ ਹੋਵੇ। ਦੂਜਾ, ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੁਸੀਂ ਲਿਖਿਆ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਉਸ/ਉਹ ਕਰਦਿਆਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਮਾਜ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਦਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਜੇਕਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੇਖਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕਵਚਨ ਕਰ ਵੀ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਉਹ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਉੱਤੇ ਵੀ ਸਵਾਲ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਉਹ ਕਿਸੇ ਖ਼ਾਸ ਏਜੰਡੇ ਤਹਿਤ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇਹ ਗੱਲ ਕਿਸੇ ਫਿਰਕੂ ਸੰਗਠਨ ਦੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਸੰਪਾਦਕਾਂ ਲਈ ਵੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਖੜ੍ਹੀ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਹਨਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲੇਖਾਂ ਲਈ ਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਪਰ ਇਸ ਲਈ ਵੀ ਗਹਿਰੇ ਸੰਵਾਦ ਦੀ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਖਸੀਅਤਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਪਰ ਇੱਕ ਦੌਰ ਉਹ ਵੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਨੇੜ ਭੂਤ ਅਤੇ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰ ਰਹੀਆਂ ਧਾਰਮਿਕ ਸ਼ਖਸੀਅਤਾਂ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵੀ ਬਹੁਤ ਹੈ ਪਰ ਨਾਲ ਹੀ ਅਜਿਹੇ ਆਗੂਆਂ ਦੇ ਕਿਰਦਾਰ ਉੱਤੇ ਸੁਆਲ ਵੀ ਉੱਠਦੇ ਰਹੇ/ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਆਚਰਨ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਅਤੇ ਅਖਬਾਰੀ ਹਵਾਲੇ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਅਜਿਹੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰਨਾ ਵੀ ਸਹੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਗੱਲ ਆਪਣੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਤੁਰੇ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਨਿਚੋੜ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚੇ ਤਾਂ ਬਿਹਤਰ ਹੈ। --- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Mulkh Singh|Mulkh Singh]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Mulkh Singh|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 16:14, 29 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) * [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Mulkh Singh|Mulkh Singh]] ਜੀ, ਬਹੁਤ ਧੰਨਵਾਦ। ਖੁਸ਼ੀ ਹੋਈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਚਰਚਾ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣਾ ਯੋਗਦਾਨ ਦਿੱਤਾ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਹਿਮਤ ਹਾਂ ਕਿ ਜੇ ਅਸੀਂ ਸਭ ਮਿਲ ਕੇ ਇਸ ਦੇ ਹੱਲ 'ਤੇ ਗੱਲ ਕਰੀਏ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਕੋਈ ਰਾਹ ਕੱਢ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ, ਜੇ ਨੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਅਪਡੇਟ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਭ ਲਈ ਮਦਦਗਾਰ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਹਰ ਵਾਰ ਇਸ ਮਾਮਲੇ 'ਤੇ ਵੱਖਰੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗੱਲ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਪਵੇਗੀ। ਬਾਕੀ ਸਭ ਨੂੰ ਵੀ ਬੇਨਤੀ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਸੁਝਾਅ ਜ਼ਰੂਰ ਸਾਂਝੇ ਕਰੋ। ਸ਼ੁਕਰੀਆ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Nitesh Gill|Nitesh Gill]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Nitesh Gill|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 17:18, 29 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) *:ਸ਼ੁਕਰੀਆ @[[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Nitesh Gill|Nitesh Gill]] ਇਸ ਸਵਾਲ ਲਈ. ਮੇਰੇ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਲੇਖਾਂ 'ਤੇ 'ਉਨ੍ਹਾਂ' ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਬਿਹਤਰ ਰਹੇਗੀ। ਹੋਰ ਸਭ ਵੀ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਸਾਂਝੇ ਕਰਨ ਤਾਂ ਜੋ ਇਸ ਉੱਤੇ ਸਾਂਝੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਧੰਨਵਾਦ। [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Tamanpreet Kaur|Tamanpreet Kaur]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Tamanpreet Kaur|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 14:49, 30 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) * ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ। ਮੈਂ ਇਸ ਚਰਚਾ ਵਿੱਚ @[[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kuldeepburjbhalaike|Kuldeepburjbhalaike]] ਜੀ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਹਿਮਤ ਹਾਂ। ਜਿਵੇਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਨੂੰ [[:en:Main_Page|ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ]] ਦੇ '[[:en:Wikipedia:Manual_of_Style/Islam-related_articles|Manual of Style/Islam-related articles]]' ਵਾਂਗ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਲਈ ਵੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨੀਤੀ ਤਿਆਰ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਹੀ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕੀ ਹੱਲ ਹੈ। :ਇਸ ਚਰਚਾ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਮੈਂ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਨੁਕਤੇ ਸਾਂਝੇ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ: :ਨੀਤੀਗਤ ਢਾਂਚਾ (Policy Framework): ਸਾਨੂੰ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ 'ਸ਼ੈਲੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼' (Manual of Style) ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਜੋ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਸ਼ਖਸੀਅਤਾਂ ਲਈ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਤੈਅ ਕਰੇ। ਇਸ ਨਾਲ ਸੰਪਾਦਕਾਂ ਵਿਚਾਲੇ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਸੰਭਾਵੀ ਟਕਰਾਅ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਣਗੇ ਅਤੇ ਲਿਖਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕਸਾਰਤਾ ਆਵੇਗੀ। :ਸਾਡੇ ਮੌਜੂਦਾ '[[ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ:ਸ਼ੈਲੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼/ਸ਼ਬਦ-ਜੋੜ|ਸ਼ਬਦ-ਜੋੜ]]' ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਵਾਂਗ ਸਾਨੂੰ ਇਸ ਨਵੀਂ ਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਪਸ਼ਟ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਜਾਂ ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵਰਗੀਆਂ ਸਤਿਕਾਰਤ ਸ਼ਖਸੀਅਤਾਂ ਲਈ 'ਉਹ' ਦੀ ਬਜਾਏ 'ਉਨ੍ਹਾਂ/ਉਹਨਾਂ' ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਨੀਤੀਗਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਪਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। :ਇਹ ਨੀਤੀ ਪਾਠਕਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਦੇ ਮਿਆਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਪੁਲ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰੇਗੀ। :ਮੈਂ ਇਸ ਨੀਤੀ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕੀ ਪੱਖੋਂ ਸਹਿਯੋਗ ਦੇਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹਾਂ। <font color="green" face="Segoe Script" size="4"><b> [[User:Harry sidhuz|Harry sidhuz]] </b></font>^{<font face="Andalus"> ([[User talk:Harry sidhuz|talk]]) &#124;[[Special:Contributions/Harry sidhuz|Contribs]])</font>} 17:17, 1 ਮਈ 2026 (UTC) lt8u1qv4gj9z58qo4vgaxi3boz3nn02 0 204026 838994 835474 2026-05-08T21:26:14Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838994 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Algoculture_au_kibboutz_Ketura.JPG|thumb|250x250px|ਕਿਬੁਟਜ਼ ਕੇਤੂਰਾ ਵਿਖੇ ਉੱਨਤ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਤਕਨਾਲੋਜੀ]] '''ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੋਜ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲੀ|ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Agricultural research in Israel''') ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ, ਸਲਾਹਕਾਰਾਂ, ਕਿਸਾਨਾਂ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਉਦਯੋਗਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਨੇੜਲੇ ਸਹਿਯੋਗ ਅਤੇ ਆਪਸੀ ਤਾਲਮੇਲ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੈ। ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਦਾ ਜਲਵਾਯੂ ਮੈਡੀਟੇਰੀਅਨ (Csa) ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅਰਧ-ਸੁੱਕਾ ਅਤੇ ਸੁੱਕਾ ਤੱਕ ਹੈ। ਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਿੰਚਾਈ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਘਾਟ ਅਤੇ ਨਾਕਾਫ਼ੀ ਵਰਖਾ ਇਜ਼ਰਾਈਲੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਮੁੱਖ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਹਨ। ਵਿਆਪਕ ਗ੍ਰੀਨਹਾਉਸਾਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਰਾਹੀਂ, ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਆਫ-ਸੀਜ਼ਨ ਦੌਰਾਨ ਯੂਰਪੀਅਨ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਰਯਾਤ ਲਈ ਸਬਜ਼ੀਆਂ, ਫਲ ਅਤੇ ਫੁੱਲ ਉਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref>[http://ec.europa.eu/research/agriculture/scar/index_en.cfm?p=1_il Standing Committee on Agricultural Research:Israel ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081220083940/http://ec.europa.eu/research/agriculture/scar/index_en.cfm?p=1_il|date=December 20, 2008}}</ref> 1921 ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਪ੍ਰਯੋਗ ਸਟੇਸ਼ਨ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੋਜ ਸੰਗਠਨ (ਏਆਰਓ) ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਹੋਇਆ, ਜਿਸਨੂੰ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵੋਲਕੇਨੀ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। [[ਇਬਰਾਨੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਯਰੂਸ਼ਲਮ|ਯਰੂਸ਼ਲਮ ਦੀ ਹਿਬਰੂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]], ਤੇਲ ਅਵੀਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਬਾਰ ਇਲਾਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਨੇਗੇਵ ਦੀ ਬੇਨ ਗੁਰੀਅਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਅਤੇ ਵਾਈਜ਼ਮੈਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਸਾਇੰਸ ਦੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਫੈਕਲਟੀ ਵੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। == ਇਤਿਹਾਸ == ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀ 10,000 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ ਜੋ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਬਣ ਗਿਆ।<ref name="Weiss and Zohary">{{Cite journal|last=Weiss|first=Ehud|last2=Zohary|first2=Daniel|date=October 2011|title=Neolithic Southwest Asian Founder Crops|url=https://www.jstor.org/stable/pdf/10.1086/658367|journal=Current Anthropology|volume=522|issue=Supplement 4|page=S237, S247, S250|doi=10.1086/658367|url-access=subscription|access-date=8 March 2024}}</ref> 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਯਹੂਦੀ ਅਤੇ ਫਲਸਤੀਨੀ ਅਰਬ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੇ ਵਪਾਰਕ ਅਤੇ ਨਿਰਯਾਤ ਫਸਲਾਂ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਰਕਬੇ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਕੀਤਾ।<ref name="Temper">{{Cite journal|last=Temper|first=Leah|date=2009|title=Creating Facts on the Ground: Agriculture in Israel and Palestine (1882-1900)|url=https://portalrecerca.uab.cat/en/publications/creating-facts-on-the-ground-agriculture-in-israel-and-palestine-|journal=Historia Agraria|volume=48|pages=77–81|access-date=20 March 2024}}</ref> ਫਲਸਤੀਨ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੋਜ ਦੇ ਮੋਢੀ 1870 ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਮਿਕਵੇਹ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਸਕੂਲ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ ਅਤੇ ਇੰਸਟ੍ਰਕਟਰ ਸਨ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਖੇਤੀ ਬਸਤੀਆਂ ਦੇ ਮੋਢੀ ਇੱਕ ਖੇਤੀ ਵਿਗਿਆਨੀ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ ਪ੍ਰਯੋਗਾਤਮਕ ਪਲਾਟਾਂ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਜਾਂ ਕੋਈ ਪਹਿਲਾਂ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਨੁਭਵ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਣਾ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਅੰਗੂਰ, ਨਿੰਬੂ ਜਾਤੀ ਅਤੇ ਬਦਾਮ ਵਰਗੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ। ਅਰਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੁੱਕੀ ਖੇਤੀ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਦੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਣਕ, ਜੌਂ, ਛੋਲੇ, ਤਿਲ ਅਤੇ ਜੈਤੂਨ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਨ। ਕੁਝ ਜਰਮਨ ਟੈਂਪਲਰ ਪਿੰਡ ਕਣਕ ਅਤੇ ਜੌਂ ਦੀ ਸੁੱਕੀ ਖੇਤੀ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਵੱਡੇ ਫਾਰਮਾਂ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਸਨ। 1906 ਵਿੱਚ, ਯਹੂਦੀ ਖੇਤੀ ਵਿਗਿਆਨੀ ਐਰੋਨ ਐਰੋਨਸੋਹਨ ਨੇ ਜੰਗਲੀ ਐਮਰ (''ਟ੍ਰੀਟਿਕਮ ਡਾਇਕੋਕੋਇਡਜ਼'') ਦੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ, ਜਿਸਨੂੰ " [[ਕਣਕ]] ਦੀ ਮਾਂ" ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|last=Peng|first=J.|author-link=|last2=Korol|first2=A. B.|last3=Fahima|first3=T.|last4=Röder|first4=M. S.|last5=Ronin|first5=Y. I.|last6=Li|first6=Y. C.|last7=Nevo|first7=E.|date=October 2000|title=Molecular Genetic Maps in Wild Emmer Wheat, Triticum dicoccoides: Genome-Wide Coverage, Massive Negative Interference, and Putative Quasi-Linkage|url=http://www.genome.org/cgi/content/full/10/10/1509|journal=Genome Research|publisher=Cold Spring Harbor Laboratory Press|volume=10|issue=10|pages=1509–31|doi=10.1101/gr.150300|pmc=310947|pmid=11042150|access-date=2008-07-01|archive-date=2008-07-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20080704084748/http://www.genome.org/cgi/content/full/10/10/1509|url-status=dead}}</ref> 1917 ਵਿੱਚ ਗ੍ਰੇਟ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਦੁਆਰਾ [[ਬਾਲਫ਼ੋਰ ਐਲਾਨਨਾਮਾ|ਬਾਲਫੋਰ ਘੋਸ਼ਣਾ]] ਅਤੇ ਲੀਗ ਆਫ਼ ਨੇਸ਼ਨਜ਼ ਦੁਆਰਾ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਨੂੰ ਫਲਸਤੀਨ ਨੂੰ ਅਧਿਕਾਰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਯਹੂਦੀ ਏਜੰਸੀ ਨੇ 1921 ਵਿੱਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਪ੍ਰਯੋਗ ਸਟੇਸ਼ਨ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਿਸ਼ਨ ਖੋਜ ਕਰਨਾ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਛੋਟੇ ਫਾਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਤੀਬਰ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਜੋ ਫਲਾਂ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ, ਪਸ਼ੂਆਂ, ਮੁਰਗੀਆਂ, ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਅਨਾਜਾਂ ਦੀ ਮਿਸ਼ਰਤ ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਮਾਹਰ ਸਨ। ਯਿਤਜ਼ਾਕ ਏਲਾਜ਼ਾਰੀ ਜਵਾਲਾਮੁਖੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਰੇਹੋਵੋਟ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਖੋਜ ਸਟੇਸ਼ਨ, ਫਲਸਤੀਨ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸੰਸਥਾਨ ਸੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਫਸਲ ਵਿਗਿਆਨ, ਫਲ ਅਤੇ ਨਿੰਬੂ ਜਾਤੀ, ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਸਿੰਚਾਈ, ਕੀਟ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਪੌਦਾ ਰੋਗ ਵਿਗਿਆਨ, ਵਾਢੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਭੋਜਨ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਅਤੇ ਖੇਤੀ ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰ ਲਈ ਵਿਭਾਗ ਸਨ। ਸਟੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿਭਾਗ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਖੋਜ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਜਲਦੀ ਹੀ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਸੁੱਕੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਦੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਨਾਜ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ 600 ਤੋਂ 5000 ਕਿਲੋਗ੍ਰਾਮ ਪ੍ਰਤੀ ਹੈਕਟੇਅਰ ਤੱਕ ਵਧ ਗਈ; ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਜਨਨ ਅਤੇ ਚੋਣ ਨੇ ਦੁੱਧ ਉਤਪਾਦਨ ਨੂੰ 800-1500 ਕਿਲੋਗ੍ਰਾਮ ਤੋਂ ਵਧਾ ਕੇ 5000 ਕਿਲੋਗ੍ਰਾਮ/ਗਾਂ/ਸਾਲ (1950) ਕਰ ਦਿੱਤਾ {ਹੁਣ 11.000 ਕਿਲੋਗ੍ਰਾਮ/ਗਾਂ/ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ - 2005}। ਨਿੰਬੂ ਜਾਤੀ ਦੇ ਫਲਾਂ ਦੇ ਸਟੋਰੇਜ ਵਿੱਚ ਖੋਜ ਨੇ ਫੰਗਲ ਸੜਨ ਕਾਰਨ ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਪਿੰਗ ਦੌਰਾਨ ਖਰਾਬ ਹੋਣ ਨੂੰ 30% ਤੋਂ ਘਟਾ ਕੇ 2-3% ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 1942 ਵਿੱਚ ਯਰੂਸ਼ਲਮ ਵਿੱਚ ਇਬਰਾਨੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਧਿਐਨ ਸੰਸਥਾ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ, ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਫੈਕਲਟੀ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਹੋਇਆ। ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਫੈਕਲਟੀ ਸਟਾਫ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਪ੍ਰਯੋਗ ਸਟੇਸ਼ਨ ਤੋਂ ਆਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਟੇਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਥੀਸਿਸ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਮਾਈਕਲ ਈਵੇਨਾਰੀ (1904-1989, ਵਾਲਟਰ ਸ਼ਵਾਰਜ਼ ਵਜੋਂ ਜਨਮਿਆ) ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪਾਇਨੀਅਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਅਰਬ ਅਤੇ ਯਹੂਦੀ ਦੋਵਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਸਟੇਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੋਜ ਵਿਭਾਗ ਵੀ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ। 1948 ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਦੋ ਖੋਜ ਸਟੇਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੋਜ ਸਟੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਵਿਸਥਾਰ ਅਤੇ ਸਲਾਹਕਾਰ ਸੇਵਾ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਖੋਜ ਸਟੇਸ਼ਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਸੁਤੰਤਰ ਸ਼ਾਖਾ ਬਣ ਗਈ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=The International School of Agricultural Sciences |url=https://intschool.agri.huji.ac.il/about-faculty#:~:text=The%20Faculty%20of%20Agriculture,%20established,its%20remarkable%20achievements%20in%20agriculture. |access-date=2024-06-29 |website=intschool.agri.huji.ac.il}}</ref><ref>Michael Evenari, Leslie Shanan and Naphtali Tadmor: ''The Negev. The Challenge of a Desert.'' Harvard University Press, Cambridge (Mass.) 1971; 1982, {{ISBN|0674606728}} </ref> ਆਧੁਨਿਕ ਬ੍ਰਾਂਡ ਚੈਰੀ ਟਮਾਟਰ 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਇਜ਼ਰਾਈਲੀ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |last=Miller |first=Sara |date=2024-04-08 |title=Fake Fur, Real Sustainability: Company Fighting Pollution In Fashion |url=https://nocamels.com/2024/04/fake-fur-real-sustainability-company-fighting-pollution-in-fashion/ |access-date=2024-06-29 |website=NoCamels |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Miller |first=Sara |date=12 February 2024 |title=Israeli Cherry Tomatoes That Dry Themselves In The Sun |url=https://nocamels.com/2024/02/israeli-cherry-tomatoes-that-dry-themselves-in-the-sun/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240317072439/https://nocamels.com/2024/02/israeli-cherry-tomatoes-that-dry-themselves-in-the-sun/ |archive-date=17 March 2024 |access-date=17 June 2024 |website=NoCamels |language=en-US}}</ref> 1960 ਵਿੱਚ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੋਜ ਸਟੇਸ਼ਨ ਨੂੰ ਹਿਬਰੂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਫੈਕਲਟੀ ਨਾਲ ਮਿਲਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਤਾਂ ਜੋ "ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਤੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਸੰਸਥਾ" ਬਣਾਈ ਜਾ ਸਕੇ। ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਲੈਂਡ ਗ੍ਰਾਂਟ ਕਾਲਜਾਂ ਦੇ ਅਮਰੀਕੀ ਮਾਡਲ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਸੀ। ਇਹ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਅਸਫਲ ਰਹੀ, ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਿਉਂਕਿ ਰਲੇਵੇਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬੁਨਿਆਦੀ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਬਰਾਬਰ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਫਿਰ ਵੀ, ਦੋਵਾਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਨੇੜਲਾ ਸਹਿਯੋਗ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੋਜ ਸਟੇਸ਼ਨ ਦੇ ਸੀਨੀਅਰ ਖੋਜਕਰਤਾ ਫੈਕਲਟੀ ਦੇ ਅਧਿਆਪਨ ਸਟਾਫ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਫੈਕਲਟੀ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਖੋਜ ਸਟੇਸ਼ਨ 'ਤੇ ਐਮ.ਐਸ.ਸੀ. ਅਤੇ ਪੀਐਚ.ਡੀ. ਥੀਸਿਸ ਲਈ ਆਪਣੀ ਖੋਜ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੋਜ ਸਟੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਵਾਧੇ ਅਤੇ ਖੇਤਰੀ ਖੋਜ ਸਟੇਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸੰਗਠਨਾਤਮਕ ਢਾਂਚਾ ਬਦਲ ਗਿਆ ਹੈ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੋਜ ਸੰਗਠਨ (ਏ.ਆਰ.ਓ.) ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 1971 ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਾਰੀਆਂ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੋਜਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। === ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੋਜ ਸੰਗਠਨ (ਏ.ਆਰ.ਓ.) === ਏ.ਆਰ.ਓ ਦਾ ਕੰਮ ਸੀਮਤ ਜਲ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਕੁਸ਼ਲ ਵਰਤੋਂ, ਨਿਰਯਾਤ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਲਈ ਫਸਲਾਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ, ਕਿਸਾਨ ਭਾਈਚਾਰੇ ਲਈ ਇੱਕ ਵਧੀਆ ਆਮਦਨ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣਾ, ਵਾਤਾਵਰਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਨਵੇਂ ਵਸੇ ਹੋਏ ਖੇਤਰਾਂ ਲਈ ਫਸਲਾਂ ਅਤੇ ਤਕਨਾਲੋਜੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਕਸਤ ਅਤੇ ਅਨੁਕੂਲ ਬਣਾ ਕੇ ਇਜ਼ਰਾਈਲੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਏਆਰਓ ਦੇ ਅੰਦਰ ਛੇ ਸੰਸਥਾਵਾਂ, ਦੋ ਵਸਤੂਆਂ (ਪੌਦਾ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂ ਵਿਗਿਆਨ) ਅਤੇ ਚਾਰ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ-ਮੁਖੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ (ਪੌਦਾ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਮਿੱਟੀ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿਗਿਆਨ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੀ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਅਤੇ ਸਟੋਰੇਜ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ) ਹਨ। ਏਆਰਓ ਦੇ ਦੋ ਵਾਧੂ ਖੋਜ ਕੇਂਦਰ ਹਨ - ਗਿਲਾਟ, ਦੱਖਣੀ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਨੇਵ ਯਾਰ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ। ਛੇ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਗਿਆਨਕ ਵਿਭਾਗ ਵੈਟਰਨਰੀ ਸਾਇੰਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਸਾਰੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web |title=ARO |url=http://www.agri.gov.il/en/home/default.aspx |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080705001659/http://www.agri.gov.il/en/home/default.aspx |archive-date=5 July 2008 |access-date=2008-07-01 |publisher=Ministry of Agriculture and Rural Development}}</ref> ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ARO ਇੱਕ ਕੰਪਿਊਟਰ ਯੂਨਿਟ, ਜੀਨੋਮਿਕਸ ਅਤੇ ਬਾਇਓ-ਇਨਫਾਰਮੈਟਿਕਸ ਸੈਕਸ਼ਨ, [[ਤਕਨੀਕ ਦਾ ਤਬਾਦਲਾ|ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਟ੍ਰਾਂਸਫਰ]] (ਕਾਰੋਬਾਰ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ), ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ, ਯੁਵਾ ਗਤੀਵਿਧੀ ਇਕਾਈਆਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦਾ ਵੈਟਰਨਰੀ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਦ ਵੈਟਰਨਰੀ ਸਰਵਿਸਿਜ਼ ਵੀ ਏਆਰਓ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਕੈਂਪਸ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। == ਜਨਤਕ-ਫੰਡ ਪ੍ਰਾਪਤ ਖੋਜ == ਜਨਤਕ ਫੰਡ ਪ੍ਰਾਪਤ ਖੋਜ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਹਨ: ਵਾਜਬ ਕੀਮਤਾਂ 'ਤੇ ਸਾਰਾ ਸਾਲ ਤਾਜ਼ੇ ਭੋਜਨ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੀ ਸਪਲਾਈ; ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੇ ਨਿਰਯਾਤ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣਾ; ਦੇਸ਼ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਹਿੱਸੇ 'ਤੇ ਕਿਸਾਨ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨਾ; ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਅਤੇ ਆਮਦਨ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣਾ; ਸੀਮਤ ਜਲ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਕੁਸ਼ਲ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ। ਇਹਨਾਂ ਟੀਚਿਆਂ ਲਈ ਨਵੇਂ ਉਤਪਾਦਾਂ ਅਤੇ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ, ਭੋਜਨ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ, ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਭੋਜਨ, ਏਕੀਕ੍ਰਿਤ ਕੀਟ ਪ੍ਰਬੰਧਨ (IPM), ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਕੁਸ਼ਲਤਾ, ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਤਕਨਾਲੋਜੀਆਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਮੁੱਖ ਵਿਗਿਆਨੀ ਦਾ ਫੰਡ ਸਾਰੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ - ਏਆਰਓ, ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ, ਖੇਤਰੀ ਖੋਜ ਸੰਸਥਾਵਾਂ, ਵਿਸਥਾਰ ਮਾਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਲਈ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਹੈ। ਮੁੱਖ ਵਿਗਿਆਨੀ ਦੇ ਫੰਡ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਸਤੂ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਬਜ਼ੀਆਂ, ਫੁੱਲ, ਫਲ, ਡੇਅਰੀ ਪਸ਼ੂ ਆਦਿ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਧੇ ਹਿੱਤ ਦੇ ਖੋਜ ਫੰਡ ਵੀ ਅਲਾਟ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮੰਤਰੀ, ਮੁੱਖ ਵਿਗਿਆਨੀ ਦੀ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ 'ਤੇ, ਹਰੇਕ ਵਸਤੂ ਸ਼ਾਖਾ ਵਿੱਚ ਖੋਜ ਲਈ ਕਮੇਟੀ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਤਿਹਾਈ ਮੈਂਬਰ ਵਿਗਿਆਨਕ ਭਾਈਚਾਰੇ ਤੋਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਇੱਕ ਤਿਹਾਈ ਵਿਸਥਾਰ ਸੇਵਾ ਤੋਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਤਿਹਾਈ ਕਿਸਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਵਸਤੂ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸੌਂਪੇ ਗਏ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਵੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਮੁਲਾਂਕਣ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਜ਼ਰਦੇ ਹਨ। ਫੰਡਿੰਗ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਸਰੋਤ, ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਧੇਰੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਖੋਜ ਲਈ, ਦੋ-ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫੰਡਾਂ ਤੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਮੋਹਰੀ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ - ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਦੋ-ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੋਜ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਫੰਡ (BARD) ਹੈ। BARD ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦੀ ਆਪਸੀ ਲਾਭਕਾਰੀ, ਮਿਸ਼ਨ-ਅਧਾਰਿਤ, ਰਣਨੀਤਕ ਅਤੇ ਲਾਗੂ ਖੋਜ ਲਈ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤੀਯੋਗੀ ਫੰਡਿੰਗ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਅਮਰੀਕੀ ਅਤੇ ਇਜ਼ਰਾਈਲੀ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਸਾਂਝੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 1979 ਤੋਂ, BARD ਨੇ 870 ਤੋਂ ਵੱਧ ਖੋਜ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਨੂੰ ਫੰਡ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਨਵੇਂ ਖੋਜ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਲਈ ਲਗਭਗ $9.5 ਮਿਲੀਅਨ ਸਾਲਾਨਾ ਦੇ ਪੁਰਸਕਾਰ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਤਿੰਨ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਮਿਆਦ ਦੇ ਹਨ, ਔਸਤ ਪੁਰਸਕਾਰ $300,00 ਹੈ। ਬਜਟ ਦੋਵਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਲਗਭਗ ਬਰਾਬਰ ਵੰਡੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਸਤਾਵਾਂ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੋਜ ਸੇਵਾ (ARS) ਦੁਆਰਾ ਅਤੇ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਵਿੱਚ ਵਿਗਿਆਨਕ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕਮੇਟੀਆਂ (SEC) ਦੁਆਰਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਮਾਹਰ ਸਮੀਖਿਅਕਾਂ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ARS ਅਤੇ SEC ਦੀਆਂ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ਾਂ BARD ਬੋਰਡ ਨੂੰ ਅੰਤਿਮ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਤਕਨੀਕੀ ਸਲਾਹਕਾਰ ਕਮੇਟੀ (TAC) ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਂਦੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਫੰਡ ਕੀਤੇ ਗਏ ਖੋਜ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ: ਡੇਅਰੀ ਪਸ਼ੂਆਂ ਵਿੱਚ ਗਰਮੀ ਦੇ ਤਣਾਅ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣਾ, ਗਰਮੀ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲ ਕਣਕ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਜਨਨ, ਅਣੂ ਪਹੁੰਚਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕਣਕ-ਬੀਜ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ, ਐਲਗਲ ਕਲਚਰ ਅਤੇ ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰਨਾ, ਕੁਝ ਕੁ ਨਾਮ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨਤੀਜੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ (BARD, 20 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਬਾਹਰੀ ਸਮੀਖਿਆ)।<ref> {{Cite web |date=December 1999 |title=The United States - Israel Binational Agricultural Research and Development Fund |url=http://www.bard-isus.com/mission.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080605202745/http://www.bard-isus.com/mission.htm |archive-date=2008-06-05 |access-date=2008-07-01}} </ref> BARD ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਨੇ ਸੰਯੁਕਤ ਡੱਚ-ਇਜ਼ਰਾਈਲੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਾਧੂ ਦੋ-ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫੰਡਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਕਿ ਕੁਈਨਜ਼ਲੈਂਡ (ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ) ਅਤੇ ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਦੋ-ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਹੈ। ਬਾਅਦ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ BARD ਨਾਲੋਂ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਫੰਡਿੰਗ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਫੰਡਿੰਗ EU, The US - Israel ਦੋ-ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਵਿਗਿਆਨ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ (BSF) ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਰੇਹੋਵੋਟ ਵਿੱਚ ਇਬਰਾਨੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ, ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਿਗਿਆਨ ਫੈਕਲਟੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੋਜ ਦੇ ਸੰਚਾਲਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਭਾਈਵਾਲ ਹੈ। ਫੈਕਲਟੀ ਵਿੱਚ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧਨ, ਪੋਸ਼ਣ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਹੋਟਲ, ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਦਾ ਇੱਕ ਸਕੂਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਲਗਭਗ 90 ਕਾਰਜਕਾਲ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਟਾਫ ਹਨ। ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਿਗਿਆਨਕ ਵਿਸ਼ੇ ਹਨ: ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਬਨਸਪਤੀ ਵਿਗਿਆਨ; ਖੇਤ ਫਸਲਾਂ, ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਜੈਨੇਟਿਕਸ; ਅਤੇ ਬਾਗਬਾਨੀ; ਜੀਵ-ਰਸਾਇਣ, ਭੋਜਨ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਪੋਸ਼ਣ; ਕੀਟ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਪੌਦਾ ਰੋਗ ਵਿਗਿਆਨ; ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਵਿਗਿਆਨ; ਪਸ਼ੂ ਵਿਗਿਆਨ; ਵੈਟਰਨਰੀ ਦਵਾਈ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧਨ। ਵਾਧੂ ਖੋਜ ਬਾਰ-ਇਲਾਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਤੇਲ ਅਵੀਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਵੇਇਜ਼ਮੈਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਸਾਇੰਸ, ਅਤੇ ਨੇਗੇਵ ਦੀ ਬੇਨ-ਗੁਰੀਅਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਖੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਜੈਕਬ ਬਲੌਸਟਾਈਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਸੁੱਕੇ-ਜ਼ੋਨ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਮਾਹਰ ਹੈ। == ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ == ARO ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਪੂਰਵਗਾਮੀ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੋਜ ਸਟੇਸ਼ਨ, ਨੇ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਦੇ "ਮਿਸ਼ਰਤ ਖੇਤੀ" ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਯੂਰਪ ਨੂੰ ਨਿਰਯਾਤ 'ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਇੱਕ ਉੱਚ ਉਦਯੋਗਿਕ ਉੱਦਮ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਪਾਣੀ ਦੀ ਗੰਭੀਰ ਕਮੀ ਕਾਰਨ ਘੱਟ ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਰੀਸਾਈਕਲ ਕੀਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੋਈ ਹੈ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਲਗਭਗ 44% ਪਾਣੀ ਰੀਸਾਈਕਲ ਕੀਤੇ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਬਿਨਾਂ ਉਪਜ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਨੂੰ ਘਟਾਏ। ਯੂਰਪ ਨੂੰ ਨਿਰਯਾਤ ਵਿੱਚ ਫਲ (ਨਿੰਬੂ, ਐਵੋਕਾਡੋ, ਅੰਗੂਰ), ਸਬਜ਼ੀਆਂ (ਮਿੱਠੀਆਂ ਮਿਰਚਾਂ, ਟਮਾਟਰ, ਆਲੂ, ਖਰਬੂਜੇ, ਸ਼ਕਰਕੰਦੀ), ਸਜਾਵਟੀ ( ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਫੁੱਲ, ਗਮਲੇ ਵਾਲੇ ਪੌਦੇ, ਪ੍ਰਸਾਰ ਸਮੱਗਰੀ) ਅਤੇ ਜੜ੍ਹੀਆਂ ਬੂਟੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। 1997 ਵਿੱਚ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨਿਰਯਾਤ (ਤਾਜ਼ਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਸੈਸਡ) $1.329 ਬਿਲੀਅਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ - ਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੁੱਲ ਨਿਰਯਾਤ ਦਾ ਲਗਭਗ 6.4% (ਸਰੋਤ: ਕੇਂਦਰੀ ਅੰਕੜਾ ਬਿਊਰੋ)। ਇਸ ਲਈ ਨਵੇਂ ਉਤਪਾਦਾਂ, ਮੌਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਬਿਹਤਰ ਸਟੋਰੇਜ ਤਕਨਾਲੋਜੀਆਂ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰ ਖੋਜ ਦੀ ਲੋੜ ਪਈ ਹੈ। ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰਸਾਇਣਕ ਖਾਦਾਂ ਅਤੇ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਦੇ ਘੱਟ ਇਨਪੁੱਟ ਨਾਲ ਫਲ, ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਖੇਤ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਉਤਪਾਦਕਤਾ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਡੇਅਰੀ ਫਾਰਮਿੰਗ ਵਿੱਚ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਨੇ ਦੁੱਧ ਉਤਪਾਦਨ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਇੱਕ ਤੱਕ ਵਧਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ: 10,200 ਲੀਟਰ/ਗਾਂ/ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ। == ਪੁਰਸਕਾਰ ਅਤੇ ਮਾਨਤਾ == 2010 ਵਿੱਚ, ਵਾਈਜ਼ਮੈਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਦੇ ਜੋਨਾਥਨ ਗ੍ਰੇਸੇਲ ਨੂੰ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੋਜ ਲਈ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਮਿਲਿਆ। ਇਨਾਮ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਗ੍ਰੇਸੇਲ ਨੂੰ ਚੁਣਿਆ, ਜੋ ਕਿ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਬਾਇਓਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਲਈ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਣੂ ਬਣਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਖੋਜ ਲਈ ਜਿਸਦਾ ਨਦੀਨ ਨਾਸ਼ਕਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੈ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪਹਿਲਾਂ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੋਜ ਸੰਗਠਨ (ਪਹਿਲਾਂ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਪ੍ਰਯੋਗ ਸਟੇਸ਼ਨ) ਅਤੇ ਹਿਬਰੂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਫੈਕਲਟੀ ਦੇ ਲਗਭਗ 10 ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋ. ਹਿਲੇਲ ਓਪਨਹਾਈਮਰ (1959) ਅਤੇ ਪ੍ਰੋ. ਚੈਨਨ ਓਪਨਹਾਈਮਰ (1968) ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। 2012 ਵਿੱਚ, ਡੈਨੀਅਲ ਹਿਲੇਲ ਨੂੰ ਸੂਖਮ-ਸਿੰਚਾਈ ਤਕਨੀਕਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੋਹਰੀ ਕੰਮ ਲਈ ਵਿਸ਼ਵ ਭੋਜਨ ਪੁਰਸਕਾਰ ਮਿਲਿਆ। == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * [[ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ]] * ਬੈਂਜਾਮਿਨ ਐਲਾਜ਼ਾਰੀ ਜਵਾਲਾਮੁਖੀ * ਤੁਪਕਾ ਸਿੰਚਾਈ * ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ * ਫਲਸਤੀਨ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ * ਨੇਗੇਵ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਗਿਆਨ]] bewnb43mvrdyftabcczefia7v1s7k1u 0 204455 839012 838058 2026-05-09T03:24:08Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 839012 wikitext text/x-wiki {{Infobox university | name = ਢਾਕਾ ਸੈਂਟ੍ਰਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ | other_name = ਢਾਕਾ ਕੇਂਦਰੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ | image = | image_size = 200px | caption = ਢਾਕਾ ਕੇਂਦਰੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦਾ ਮੋਨੋਗ੍ਰਾਮ | motto = | top_free_label = ਨਾਰਾ | top_free = | established = {{Start date and age|2026|2|8}} | affiliation = ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਗ੍ਰਾਂਟਸ ਕਮਿਸ਼ਨ | type = [[ਖੋਜ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ|ਖੋਜ ਆਧਾਰਿਤ]] [[ਸਰਕਾਰੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] | chancellor = ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ | vice_chancellor = [[ਮੋ. ਨੂਰੁਲ ਇਸਲਾਮ (ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ)|ਮੋ. ਨੂਰੁਲ ਇਸਲਾਮ]] | students = 98,271+ | undergrad = 86,960+ | postgrad = 11,311+ | doctoral = | other = | city = [[ਢਾਕਾ]] | country = ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ | campus = [[ਸ਼ਹਿਰੀ ਖੇਤਰ|ਢਾਕਾ ਸ਼ਹਿਰ]] [[#ਸੰਰਚਨਾ|ਸੰਬੰਧਿਤ ਸੱਤ ਕਾਲਜ]] | language = ਬੰਗਾਲੀ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ | sports_nickname = ਡੀਸੀਯੂ (ਢਾਕੇਬੀ) | website = {{URL|https://dcu.ac.bd/}} }} '''ਢਾਕਾ ਕੇਂਦਰੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ''' ਜਾਂ '''ਢਾਕਾ ਸੈਂਟ੍ਰਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ''' ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੀ ਇੱਕ [[ਖੋਜ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ|ਖੋਜ ਆਧਾਰਿਤ]] [[ਕਾਲਜੀਅਟ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ|ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਘੀ]] ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਹੈ। ਇਹ [[ਢਾਕਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸੱਤ ਕਾਲਜਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref name=":0">{{Cite news |date=2025-03-16 |title='ਢਾਕਾ ਸੈਂਟ੍ਰਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ' ਨਾਮ ਹੇਠ ਸੱਤ ਕਾਲਜ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ |url=https://www.dhakapost.com/education/351216 |access-date=2025-03-16 |website=[[ਢਾਕਾ ਪੋਸਟ]] |language=bn}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |title=ਸੱਤ ਕਾਲਜਾਂ ਦੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦਾ ਨਾਮ ਢਾਕਾ ਸੈਂਟ੍ਰਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਹੋਵੇਗਾ |url=https://www.ittefaq.com.bd/723490/%E0%A7%AD-%E0%A6%95%E0%A6%B2%E0%A7%87%E0%A6%9C%E0%A7%87%E0%A6%B0-%E0%A6%AC%E0%A6%BF%E0%A6%B6%E0%A7%8D%E0%A6%AC%E0%A6%AC%E0%A6%BF%E0%A6%A6%E0%A7%8D%E0%A6%AF%E0%A6%BE%E0%A6%B2%E0%A7%9D%E0%A7%87%E0%A6%B0-%E0%A6%A8%E0%A6%BE%E0%A6%AE-%E0%A6%B9%E0%A7%8B%E0%A6%9A%E0%A7%8D%E0%A6%9B%E0%A7%87-%E0%A6%A2%E0%A6%BE%E0%A6%95%E0%A6%BE-%E0%A6%B3%E0%A7%87%E0%A6%A8%E0%A7%B9%E0%A7%8D%E0%A6%B0%E0%A6%A7 |access-date=2025-03-16 |website=ਦੈਨਿਕ ਇੱਤੇਫਾਕ |language=bn}}</ref> 22 ਜਨਵਰੀ 2026 ਨੂੰ ਸਲਾਹਕਾਰ ਕੌਂਸਲ ਨੇ ''ਢਾਕਾ ਸੈਂਟ੍ਰਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਰਡੀਨੈਂਸ, 2026'' ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦਿੱਤੀ।<ref>{{Cite web |title=ਢਾਕਾ ਸੈਂਟ੍ਰਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਰਡੀਨੈਂਸ, 2026 |url=https://bdlaws.minlaw.gov.bd/act-1619.html |website=bdlaws.minlaw.gov.bd |publisher=[[ਕਾਨੂੰਨ, ਨਿਆਂ ਅਤੇ ਸੰਸਦੀ ਮਾਮਲੇ ਮੰਤਰਾਲਾ]] |access-date=16 ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite news |title=ਢਾਕਾ ਸੈਂਟ੍ਰਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਰਡੀਨੈਂਸ ਮਨਜ਼ੂਰ |publisher=The Daily Star |url=https://bangla.thedailystar.net/youth/education/news/dhaakaa-saenataraala-iunaibhaarasaitaira-adhayaadaesa-anaumaodana-734216 |access-date=5 ਫ਼ਰਵਰੀ 2026 |work=bangla.thedailystar.net |date=22 ਜਨਵਰੀ 2026 |language=bn}}</ref> 8 ਫ਼ਰਵਰੀ 2026 ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੇ ਆਰਡੀਨੈਂਸ ਅਤੇ ਗਜ਼ਟ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਦੀ 57ਵੀਂ ਸਰਕਾਰੀ ਅਤੇ 5ਵੀਂ ਸਵੈ-ਸ਼ਾਸ਼ਿਤ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਮਿਲੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ 10 ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 ਨੂੰ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੀ ਸੰਸਦ ਨੇ ਇਸ ਆਰਡੀਨੈਂਸ ਨੂੰ ਬਿੱਲ ਵਜੋਂ ਪਾਸ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite news |title=ਸੰਸਦ ਵਿੱਚ ਢਾਕਾ ਕੇਂਦਰੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਬਿੱਲ-2026 ਪਾਸ |url=https://www.ittefaq.com.bd/783690/সংসদে-ঢাকা-সেন্ট্রাল-ইউনিভার্সিটি-বিল-২০২৬-পাস |work=[[ਦੈਨਿਕ ਇੱਤੇਫਾਕ]] |language=bn |date=10 ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 |access-date=15 ਅਪ੍ਰੈਲ 2026}}</ref> ==ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ== ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} ==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ== {{sisterlinks|Dhaka Central University}} * [https://dcu.ac.bd/ ਅਧਿਕਾਰਿਕ ਵੈੱਬਸਾਈਟ] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ]] 5ey8hhctdztri4g19entjozd140dc20 0 204538 838964 838926 2026-05-08T16:16:16Z Kuldeepburjbhalaike 18176 added [[Category:ਇੰਡੀਅਨ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ ਸੀਜ਼ਨ]] using [[WP:HC|HotCat]] 838964 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tournament | name = 2026 ਇੰਡੀਅਨ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ | image = 2026 IPL logo.jpg | fromdate = 28 ਮਾਰਚ | todate = 31 ਮਈ 2026 | administrator = [[ਭਾਰਤੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਕੰਟਰੋਲ ਬੋਰਡ]] | cricket format = [[ਟਵੰਟੀ20]] | tournament format = [[ਗਰੁੱਪ ਪੜਾਅ]] ਅਤੇ [[ਪਲੇਆਫ਼]] | participants = 10 | matches = 74 | champions = | runner up = | most valuable player = | most runs = | most wickets = | website = {{URL|iplt20.com}} | previous_year = 2025 | previous_tournament = 2025 ਇੰਡੀਅਨ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ | next_year = 2027 | next_tournament = 2027 ਇੰਡੀਅਨ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ }} {{2026 Indian Premier League Teams|main=y}} '''2026 ਇੰਡੀਅਨ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ''', ਜਿਸਨੂੰ '''ਆਈਪੀਐੱਲ''' '''19''' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ '''ਟਾਟਾ ਆਈਪੀਐੱਲ''' '''2026''' ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, [[ਇੰਡੀਅਨ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ]], ਇੱਕ ਪੇਸ਼ੇਵਰ [[ਟੀ20|ਟੀ-20]] [[ਕ੍ਰਿਕਟ]] ਲੀਗ ਦਾ 19ਵਾਂ ਐਡੀਸ਼ਨ ਹੈ। ਇਸ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਵਿੱਚ 10 ਟੀਮਾਂ 74 ਮੈਚਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ 28 ਮਾਰਚ ਤੋਂ 31 ਮਈ ਤੱਕ 13 ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਖੇਡਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। [[ਰਾਇਲ ਚੈਲੇਂਜਰਜ਼ ਬੰਗਲੁਰੂ]] ਮੌਜੂਦਾ ਚੈਂਪੀਅਨ ਹਨ। == ਹਵਾਲੇ == {{reflist}} === ਆਮ ਹਵਾਲੇ === * {{Cite journal |date=11 March 2026 |title=IPL Season Schedule 2026 Part 1 |url=https://documents.iplt20.com/bcci/documents/1773233174530_TATA%20IPL%20Schedule%202026_Part%201.pdf |journal=Indian Premier League Schedule |publisher=[[Board of Control for Cricket in India]] |volume=19 |issue=1}} * {{Cite journal |date=26 March 2026 |title=IPL Season Schedule 2026 Complete |url=https://scores.iplt20.com/TATA%20IPL%202026%20Season%20Schedule.pdf |journal=Indian Premier League Schedule |publisher=[[Board of Control for Cricket in India]] |volume=19 |issue=2}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{Official website|https://www.iplt20.com/}} * {{ESPNcricinfo 2|series|id=ipl-2026-1510719}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇੰਡੀਅਨ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ ਸੀਜ਼ਨ]] p2h711za53o5w1abbyr3krw91lijjyy 0 204544 838934 2026-05-08T12:06:49Z Kuldeepburjbhalaike 18176 Kuldeepburjbhalaike ਨੇ ਸਫ਼ਾ [[ਰਾਇਲ ਚੈਲੇਂਜਰਸ ਬੰਗਲੌਰ]] ਨੂੰ [[ਰਾਇਲ ਚੈਲੇਂਜਰਜ਼ ਬੰਗਲੁਰੂ]] ’ਤੇ ਭੇਜਿਆ 838934 wikitext text/x-wiki #ਰੀਡਾਇਰੈਕਟ [[ਰਾਇਲ ਚੈਲੇਂਜਰਜ਼ ਬੰਗਲੁਰੂ]] 3kwgqbrvj6g3r7zyxdbtzrqnupkjjxh 1 204545 838936 2026-05-08T12:06:49Z Kuldeepburjbhalaike 18176 Kuldeepburjbhalaike ਨੇ ਸਫ਼ਾ [[ਗੱਲ-ਬਾਤ:ਰਾਇਲ ਚੈਲੇਂਜਰਸ ਬੰਗਲੌਰ]] ਨੂੰ [[ਗੱਲ-ਬਾਤ:ਰਾਇਲ ਚੈਲੇਂਜਰਜ਼ ਬੰਗਲੁਰੂ]] ’ਤੇ ਭੇਜਿਆ 838936 wikitext text/x-wiki #ਰੀਡਾਇਰੈਕਟ [[ਗੱਲ-ਬਾਤ:ਰਾਇਲ ਚੈਲੇਂਜਰਜ਼ ਬੰਗਲੁਰੂ]] arl3dwjzxn2ktazvbjeftnq4hr22q5j 0 204546 838938 2026-05-08T12:07:17Z Kuldeepburjbhalaike 18176 Kuldeepburjbhalaike ਨੇ ਸਫ਼ਾ [[ਰਾਇਲ ਚੈਲੇਂਜਰਸ ਬੰਗਲੌਰ (ਡਬਲਿਊਪੀਐੱਲ)]] ਨੂੰ [[ਰਾਇਲ ਚੈਲੇਂਜਰਜ਼ ਬੰਗਲੁਰੂ (ਡਬਲਿਊਪੀਐੱਲ)]] ’ਤੇ ਭੇਜਿਆ 838938 wikitext text/x-wiki #ਰੀਡਾਇਰੈਕਟ [[ਰਾਇਲ ਚੈਲੇਂਜਰਜ਼ ਬੰਗਲੁਰੂ (ਡਬਲਿਊਪੀਐੱਲ)]] aiser0lqpgz6o7q7225ueduffnx1u34 0 204547 838940 2026-05-08T12:07:48Z Kuldeepburjbhalaike 18176 Kuldeepburjbhalaike ਨੇ ਸਫ਼ਾ [[ਸਨਰਾਈਜ਼ਰਸ ਹੈਦਰਾਬਾਦ]] ਨੂੰ [[ਸਨਰਾਈਜ਼ਰਜ਼ ਹੈਦਰਾਬਾਦ]] ’ਤੇ ਭੇਜਿਆ 838940 wikitext text/x-wiki #ਰੀਡਾਇਰੈਕਟ [[ਸਨਰਾਈਜ਼ਰਜ਼ ਹੈਦਰਾਬਾਦ]] 4g1ioc2dtlf0o4j4xdfid3ie2gh4nxl 1 204548 838942 2026-05-08T12:07:48Z Kuldeepburjbhalaike 18176 Kuldeepburjbhalaike ਨੇ ਸਫ਼ਾ [[ਗੱਲ-ਬਾਤ:ਸਨਰਾਈਜ਼ਰਸ ਹੈਦਰਾਬਾਦ]] ਨੂੰ [[ਗੱਲ-ਬਾਤ:ਸਨਰਾਈਜ਼ਰਜ਼ ਹੈਦਰਾਬਾਦ]] ’ਤੇ ਭੇਜਿਆ 838942 wikitext text/x-wiki #ਰੀਡਾਇਰੈਕਟ [[ਗੱਲ-ਬਾਤ:ਸਨਰਾਈਜ਼ਰਜ਼ ਹੈਦਰਾਬਾਦ]] dvaq0peg6vvjy0lgz6wmgxd8krdff0o 3 204549 838959 2026-05-08T14:24:59Z New user message 10694 Adding [[Template:Welcome|welcome message]] to new user's talk page 838959 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Zsteve21}} -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 14:24, 8 ਮਈ 2026 (UTC) m7j7neidjgxav1j6tk4bxumggmmw9t6 3 204550 838961 2026-05-08T14:39:04Z New user message 10694 Adding [[Template:Welcome|welcome message]] to new user's talk page 838961 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=KinoFan2021}} -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 14:39, 8 ਮਈ 2026 (UTC) m1ohad6zflljhr9g93alcu8fk3wtg00 0 204551 838965 2026-05-08T16:38:45Z Typingsuggestions 59810 "[[:en:Special:Redirect/revision/1352555637|Bhagat Baba Kalu]]" ਸਫ਼ੇ ਦਾ ਤਰਜਮਾ ਕਰਕੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ 838965 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious biography | honorific prefix = [[Bhagat]] | name = Baba Kalu | image = Bhagat Baba Kalu Ji Panchhat.JPG | birth_place = Barial, [[Hoshiarpur]], [[Punjab]], India | death_date = <!-- Date of death, if available --> | death_place = Panch Nangal, [[Hoshiarpur]], [[Punjab]], India | resting_place = <!-- Place of burial or resting, if available --> | known_for = [[Bhagat]], Religious Teacher | disciples = Lachhmi Chand, Sri Chand, Megh Chand, Tara Chand | religion = Hinduism/ Sikhism | founder = Kalupanth | birth_date = 16th - 17th Century | region = Punjab }} '''[[ਭਗਤ]] ਬਾਬਾ ਕਾਲੂ''' ਇੱਕ ਸਥਾਨਕ ਭਗਤ ਹੈ ਜੋ [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]], [[ਭਾਰਤ]] ਦੇ ਅੰਦਰ [[ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ]] ਅਤੇ [[ਫਗਵਾੜਾ|ਫਗਵਾਡ਼ਾ]] ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਤਿਕਾਰਤ ਹੈ।<ref name=":0">{{Cite web |year=2022 |title=महर्षि कश्यप कालू बाबा की जयंती पर निकाली शोभायात्रा |trans-title=Procession taken out on the birth anniversary of Maharishi Kashyap Kalu Baba |url=https://www.amarujala.com/uttar-pradesh/saharanpur/procession-taken-out-on-the-birth-anniversary-of-maharishi-kashyap-kalu-baba-saharanpur-news-mrt5833228112 |access-date=2026-04-21 |website=Amar Ujala |language=Hindi}}</ref> ਭਗਤ ਬਾਬਾ ਕਾਲੂ ਦਾ ਜਨਮ ਮੱਧਕਾਲੀ ਭਾਰਤ ਦੇ [[ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ]] ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਬਰਿਆਲ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਬਾਬਾ ਕਾਲੂ ਹਿੰਦੂ ਝੀਰ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਨ। ਉਹ ਮਨੌਤੀ ਉਪਨਾਮ ਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਸਨਃ ਗਣੇਸ਼ ਅਤੇ ਮਹੇਸ਼ਾ। ਬਾਅਦ ਵਾਲੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਦੇ ਮੁੱਦੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਾਵਾਸ ਦਾ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਪੰਸ਼ਤਾ, ਬਰੀਆਲ, ਪੰਚ ਨੰਗਲ, ਖੁਟੀਆਰ ਅਤੇ ਕਾਹਨਪੁਰ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਬਾਬਾ ਕਾਲੂ ਦੇ ਚਾਰ ਚੇਲੇ ਸਨਃ ਲਕਸ਼ਮੀ ਚੰਦ, ਸ਼੍ਰੀ ਚੰਦ. ਮੇਘ ਚੰਦ ਅਤੇ ਤਾਰਾ ਚੰਦ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਖਰੀ ਦਿਨ [[ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ]] ਦੇ ਪਿੰਡ ਖੁਸ਼ਲਪੁਰ ਦੇ ਨੇਡ਼ੇ ਪੰਚ ਨੰਗਲ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਏ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਲੱਕਡ਼ ਦੀਆਂ ਜੁੱਤੀਆਂ ਅਜੇ ਵੀ ਰੱਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਬਾਬਾ ਕਾਲੂ ਨੂੰ ਕਾਲੂ ਪੰਥ ਦਾ ਸੰਸਥਾਪਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਲੂ ਬਾਬਾ ਦੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਾਲੂਪੰਥੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। == ਤਿਉਹਾਰ == ਬਾਬਾ ਕਾਲੂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਅਸਥਾਨ ਪਾਂਸ਼ਟਾ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ (ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੰਛਟ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਾਂਸ਼ਟਾ ਦਾ ਅਸਥਾਨ ਸਾਲਾਨਾ ਵਿਸਾਖੀ ਮੇਲੇ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੰਦਰ ਦਾ ਇੱਕ ਨੁਮਾਇੰਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਦਾਨ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਲਈ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਕਈ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਨਾਰੂਰ ਅਤੇ ਜਲਵੇਹਰਾ ਦੇ ਲੋਕ ਅਤੇ ਲਖਪੁਰ ਅਤੇ ਸਾਹਨੀ ਦੇ ਲੋਕ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਬਾਬਾ ਕਾਲੂ ਦੇ ਜਨਮ ਦਿਵਸ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਸਾਲਾਨਾ ਜਲੂਸ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖੇਤਰਾਂ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬ, ਹਰਿਆਣਾ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref name=":0">{{Cite web |year=2022 |title=महर्षि कश्यप कालू बाबा की जयंती पर निकाली शोभायात्रा |trans-title=Procession taken out on the birth anniversary of Maharishi Kashyap Kalu Baba |url=https://www.amarujala.com/uttar-pradesh/saharanpur/procession-taken-out-on-the-birth-anniversary-of-maharishi-kashyap-kalu-baba-saharanpur-news-mrt5833228112 |access-date=2026-04-21 |website=Amar Ujala |language=Hindi}}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-05-12 |title=सरसावा में धूमधाम से मनाई महर्षि कालू बाबा की जयंती |trans-title=Maharishi Kalu Baba's birth anniversary celebrated with great pomp in Sarsawa |url=https://www.livehindustan.com/uttar-pradesh/saharanpur/story-kashyap-community-celebrates-maharishi-kalu-baba-jayanti-with-enthusiasm-201746993953835.html |access-date=2026-04-21 |website=www.livehindustan.com |language=hi |publication-date=2025-05-12}}</ref> == ਫੋਟੋ ਗੈਲਰੀ == <gallery> File:Shrine_of_Bhagat_Baba_Kalu_Ji_Panchhat.JPG|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Shrine_of_Bhagat_Baba_Kalu_Ji_Panchhat.JPG|Shrine of Bhagat Baba Kalu Ji Panchhat File:Shrine_of_Bhagat_Baba_Kalu_Ji.JPG|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Shrine_of_Bhagat_Baba_Kalu_Ji.JPG|Shrine of Bhagat Baba Kalu Ji </gallery>{{Punjabi folk religion}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਲੋਕ]] gv0h75tozw62t7ihy55wwzvi6sjhy7u 838966 838965 2026-05-08T16:46:28Z Typingsuggestions 59810 Added Source 838966 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious biography | honorific prefix = [[Bhagat]] | name = Baba Kalu | image = Bhagat Baba Kalu Ji Panchhat.JPG | birth_place = Barial, [[Hoshiarpur]], [[Punjab]], India | death_date = <!-- Date of death, if available --> | death_place = Panch Nangal, [[Hoshiarpur]], [[Punjab]], India | resting_place = <!-- Place of burial or resting, if available --> | known_for = [[Bhagat]], Religious Teacher | disciples = Lachhmi Chand, Sri Chand, Megh Chand, Tara Chand | religion = Hinduism/ Sikhism | founder = Kalupanth | birth_date = 16th - 17th Century | region = Punjab }} '''[[ਭਗਤ]] ਬਾਬਾ ਕਾਲੂ''' ਇੱਕ ਸਥਾਨਕ ਭਗਤ ਹੈ ਜੋ [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]], [[ਭਾਰਤ]] ਦੇ ਅੰਦਰ [[ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ]] ਅਤੇ [[ਫਗਵਾੜਾ|ਫਗਵਾਡ਼ਾ]] ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਤਿਕਾਰਤ ਹੈ।<ref name=":0">{{Cite web |year=2022 |title=महर्षि कश्यप कालू बाबा की जयंती पर निकाली शोभायात्रा |trans-title=Procession taken out on the birth anniversary of Maharishi Kashyap Kalu Baba |url=https://www.amarujala.com/uttar-pradesh/saharanpur/procession-taken-out-on-the-birth-anniversary-of-maharishi-kashyap-kalu-baba-saharanpur-news-mrt5833228112 |access-date=2026-04-21 |website=Amar Ujala |language=Hindi}}</ref> ਭਗਤ ਬਾਬਾ ਕਾਲੂ ਦਾ ਜਨਮ ਮੱਧਕਾਲੀ ਭਾਰਤ ਦੇ [[ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ]] ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਬਰਿਆਲ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=2014 |title=Social Sciences Research Journal Volume 22-23 |url=https://www.google.ca/books/edition/Social_Sciences_Research_Journal/8ha5xa0FOFcC?hl=en&gbpv=0&bsq=jhiwar%20caste |page=27, 28 |type=Research Paper |via=Panjab University, Chandigarh}}</ref> ਬਾਬਾ ਕਾਲੂ ਹਿੰਦੂ ਝੀਰ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਨ। ਉਹ ਮਨੌਤੀ ਉਪਨਾਮ ਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਸਨਃ ਗਣੇਸ਼ ਅਤੇ ਮਹੇਸ਼ਾ। ਬਾਅਦ ਵਾਲੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਦੇ ਮੁੱਦੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਾਵਾਸ ਦਾ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਪੰਸ਼ਤਾ, ਬਰੀਆਲ, ਪੰਚ ਨੰਗਲ, ਖੁਟੀਆਰ ਅਤੇ ਕਾਹਨਪੁਰ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web |last=Singh |first=Jagpal |date=2020-10-07 |title=Caste, State and Society: Degrees of Democracy in North India |url=https://www.google.ca/books/edition/Caste_State_and_Society/vfn1DwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=kalu+kashyap&pg=PT119&printsec=frontcover |isbn=978-1-000-19606-1 |quote=According to the Dhinwars, there had been one Kalu Baba, who was so known because of his dark complexion. He was a vichlit pravravrati (ascetic nature) and would listen to debates among Brahmins |trans-quote=ਧੀਂਵਰਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਕਾਲੂ ਬਾਬਾ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਕਾਲੇ ਰੰਗ ਕਾਰਨ ਇਹ ਨਾਮ ਮਿਲਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਵਿਛਲਿਤ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ (ਤਿਆਗੀ ਸੁਭਾਉ) ਵਾਲਾ ਸੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿਚ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚਰਚਾਵਾਂ ਸੁਣਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ।}}</ref> ਬਾਬਾ ਕਾਲੂ ਦੇ ਚਾਰ ਚੇਲੇ ਸਨਃ ਲਕਸ਼ਮੀ ਚੰਦ, ਸ਼੍ਰੀ ਚੰਦ. ਮੇਘ ਚੰਦ ਅਤੇ ਤਾਰਾ ਚੰਦ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਖਰੀ ਦਿਨ [[ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ]] ਦੇ ਪਿੰਡ ਖੁਸ਼ਲਪੁਰ ਦੇ ਨੇਡ਼ੇ ਪੰਚ ਨੰਗਲ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਏ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਲੱਕਡ਼ ਦੀਆਂ ਜੁੱਤੀਆਂ ਅਜੇ ਵੀ ਰੱਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਬਾਬਾ ਕਾਲੂ ਨੂੰ ਕਾਲੂ ਪੰਥ ਦਾ ਸੰਸਥਾਪਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਲੂ ਬਾਬਾ ਦੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਾਲੂਪੰਥੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। == ਤਿਉਹਾਰ == ਬਾਬਾ ਕਾਲੂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਅਸਥਾਨ ਪਾਂਸ਼ਟਾ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ (ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੰਛਟ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਾਂਸ਼ਟਾ ਦਾ ਅਸਥਾਨ ਸਾਲਾਨਾ ਵਿਸਾਖੀ ਮੇਲੇ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੰਦਰ ਦਾ ਇੱਕ ਨੁਮਾਇੰਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਦਾਨ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਲਈ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਕਈ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਨਾਰੂਰ ਅਤੇ ਜਲਵੇਹਰਾ ਦੇ ਲੋਕ ਅਤੇ ਲਖਪੁਰ ਅਤੇ ਸਾਹਨੀ ਦੇ ਲੋਕ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਬਾਬਾ ਕਾਲੂ ਦੇ ਜਨਮ ਦਿਵਸ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਸਾਲਾਨਾ ਜਲੂਸ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖੇਤਰਾਂ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬ, ਹਰਿਆਣਾ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref name=":0">{{Cite web |year=2022 |title=महर्षि कश्यप कालू बाबा की जयंती पर निकाली शोभायात्रा |trans-title=Procession taken out on the birth anniversary of Maharishi Kashyap Kalu Baba |url=https://www.amarujala.com/uttar-pradesh/saharanpur/procession-taken-out-on-the-birth-anniversary-of-maharishi-kashyap-kalu-baba-saharanpur-news-mrt5833228112 |access-date=2026-04-21 |website=Amar Ujala |language=Hindi}}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-05-12 |title=सरसावा में धूमधाम से मनाई महर्षि कालू बाबा की जयंती |trans-title=Maharishi Kalu Baba's birth anniversary celebrated with great pomp in Sarsawa |url=https://www.livehindustan.com/uttar-pradesh/saharanpur/story-kashyap-community-celebrates-maharishi-kalu-baba-jayanti-with-enthusiasm-201746993953835.html |access-date=2026-04-21 |website=www.livehindustan.com |language=hi |publication-date=2025-05-12}}</ref> == ਫੋਟੋ ਗੈਲਰੀ == <gallery> File:Shrine_of_Bhagat_Baba_Kalu_Ji_Panchhat.JPG|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Shrine_of_Bhagat_Baba_Kalu_Ji_Panchhat.JPG|Shrine of Bhagat Baba Kalu Ji Panchhat File:Shrine_of_Bhagat_Baba_Kalu_Ji.JPG|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Shrine_of_Bhagat_Baba_Kalu_Ji.JPG|Shrine of Bhagat Baba Kalu Ji </gallery>{{Punjabi folk religion}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਲੋਕ]] ei46fqm5e5n9b5jx37g5pd0o14wj4bn 838967 838966 2026-05-08T16:49:56Z Typingsuggestions 59810 Added infobox 838967 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious biography | honorific prefix = ਭਗਤ | name = ਬਾਬਾ ਕਾਲੂ | image = Bhagat Baba Kalu Ji Panchhat.JPG | birth_place = ਬੜਿਆਲ, ਹੋਸ਼ਿਆਰਪੁਰ, ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ | death_date = <!-- Date of death, if available --> | death_place = ਪੰਚ ਨੰਗਲ, ਹੋਸ਼ਿਆਰਪੁਰ, ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ | resting_place = <!-- Place of burial or resting, if available --> | disciples = *ਲੱਛਮੀ ਚੰਦ *ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ *ਮੇਘ ਚੰਦ *ਤਾਰਾ ਚੰਦ | religion = ਹਿੰਦੂ / ਸਿੱਖ | founder = ਕਾਲੂਪੰਥ | birth_date = 16ਵੀਂ–17ਵੀਂ ਸਦੀ }} '''[[ਭਗਤ]] ਬਾਬਾ ਕਾਲੂ''' ਇੱਕ ਸਥਾਨਕ ਭਗਤ ਹੈ ਜੋ [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]], [[ਭਾਰਤ]] ਦੇ ਅੰਦਰ [[ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ]] ਅਤੇ [[ਫਗਵਾੜਾ|ਫਗਵਾਡ਼ਾ]] ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਤਿਕਾਰਤ ਹੈ।<ref name=":0">{{Cite web |year=2022 |title=महर्षि कश्यप कालू बाबा की जयंती पर निकाली शोभायात्रा |trans-title=Procession taken out on the birth anniversary of Maharishi Kashyap Kalu Baba |url=https://www.amarujala.com/uttar-pradesh/saharanpur/procession-taken-out-on-the-birth-anniversary-of-maharishi-kashyap-kalu-baba-saharanpur-news-mrt5833228112 |access-date=2026-04-21 |website=Amar Ujala |language=Hindi}}</ref> ਭਗਤ ਬਾਬਾ ਕਾਲੂ ਦਾ ਜਨਮ ਮੱਧਕਾਲੀ ਭਾਰਤ ਦੇ [[ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ]] ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਬਰਿਆਲ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=2014 |title=Social Sciences Research Journal Volume 22-23 |url=https://www.google.ca/books/edition/Social_Sciences_Research_Journal/8ha5xa0FOFcC?hl=en&gbpv=0&bsq=jhiwar%20caste |page=27, 28 |type=Research Paper |via=Panjab University, Chandigarh}}</ref> ਬਾਬਾ ਕਾਲੂ ਹਿੰਦੂ ਝੀਰ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਨ। ਉਹ ਮਨੌਤੀ ਉਪਨਾਮ ਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਸਨਃ ਗਣੇਸ਼ ਅਤੇ ਮਹੇਸ਼ਾ। ਬਾਅਦ ਵਾਲੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਦੇ ਮੁੱਦੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਾਵਾਸ ਦਾ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਪੰਸ਼ਤਾ, ਬਰੀਆਲ, ਪੰਚ ਨੰਗਲ, ਖੁਟੀਆਰ ਅਤੇ ਕਾਹਨਪੁਰ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web |last=Singh |first=Jagpal |date=2020-10-07 |title=Caste, State and Society: Degrees of Democracy in North India |url=https://www.google.ca/books/edition/Caste_State_and_Society/vfn1DwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=kalu+kashyap&pg=PT119&printsec=frontcover |isbn=978-1-000-19606-1 |quote=According to the Dhinwars, there had been one Kalu Baba, who was so known because of his dark complexion. He was a vichlit pravravrati (ascetic nature) and would listen to debates among Brahmins |trans-quote=ਧੀਂਵਰਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਕਾਲੂ ਬਾਬਾ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਕਾਲੇ ਰੰਗ ਕਾਰਨ ਇਹ ਨਾਮ ਮਿਲਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਵਿਛਲਿਤ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ (ਤਿਆਗੀ ਸੁਭਾਉ) ਵਾਲਾ ਸੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿਚ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚਰਚਾਵਾਂ ਸੁਣਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ।}}</ref> ਬਾਬਾ ਕਾਲੂ ਦੇ ਚਾਰ ਚੇਲੇ ਸਨਃ ਲਕਸ਼ਮੀ ਚੰਦ, ਸ਼੍ਰੀ ਚੰਦ. ਮੇਘ ਚੰਦ ਅਤੇ ਤਾਰਾ ਚੰਦ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਖਰੀ ਦਿਨ [[ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ]] ਦੇ ਪਿੰਡ ਖੁਸ਼ਲਪੁਰ ਦੇ ਨੇਡ਼ੇ ਪੰਚ ਨੰਗਲ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਏ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਲੱਕਡ਼ ਦੀਆਂ ਜੁੱਤੀਆਂ ਅਜੇ ਵੀ ਰੱਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਬਾਬਾ ਕਾਲੂ ਨੂੰ ਕਾਲੂ ਪੰਥ ਦਾ ਸੰਸਥਾਪਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਲੂ ਬਾਬਾ ਦੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਾਲੂਪੰਥੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। == ਤਿਉਹਾਰ == ਬਾਬਾ ਕਾਲੂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਅਸਥਾਨ ਪਾਂਸ਼ਟਾ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ (ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੰਛਟ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਾਂਸ਼ਟਾ ਦਾ ਅਸਥਾਨ ਸਾਲਾਨਾ ਵਿਸਾਖੀ ਮੇਲੇ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੰਦਰ ਦਾ ਇੱਕ ਨੁਮਾਇੰਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਦਾਨ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਲਈ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਕਈ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਨਾਰੂਰ ਅਤੇ ਜਲਵੇਹਰਾ ਦੇ ਲੋਕ ਅਤੇ ਲਖਪੁਰ ਅਤੇ ਸਾਹਨੀ ਦੇ ਲੋਕ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਬਾਬਾ ਕਾਲੂ ਦੇ ਜਨਮ ਦਿਵਸ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਸਾਲਾਨਾ ਜਲੂਸ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖੇਤਰਾਂ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬ, ਹਰਿਆਣਾ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref name=":0">{{Cite web |year=2022 |title=महर्षि कश्यप कालू बाबा की जयंती पर निकाली शोभायात्रा |trans-title=Procession taken out on the birth anniversary of Maharishi Kashyap Kalu Baba |url=https://www.amarujala.com/uttar-pradesh/saharanpur/procession-taken-out-on-the-birth-anniversary-of-maharishi-kashyap-kalu-baba-saharanpur-news-mrt5833228112 |access-date=2026-04-21 |website=Amar Ujala |language=Hindi}}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-05-12 |title=सरसावा में धूमधाम से मनाई महर्षि कालू बाबा की जयंती |trans-title=Maharishi Kalu Baba's birth anniversary celebrated with great pomp in Sarsawa |url=https://www.livehindustan.com/uttar-pradesh/saharanpur/story-kashyap-community-celebrates-maharishi-kalu-baba-jayanti-with-enthusiasm-201746993953835.html |access-date=2026-04-21 |website=www.livehindustan.com |language=hi |publication-date=2025-05-12}}</ref> == ਫੋਟੋ ਗੈਲਰੀ == <gallery> File:Shrine_of_Bhagat_Baba_Kalu_Ji_Panchhat.JPG|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Shrine_of_Bhagat_Baba_Kalu_Ji_Panchhat.JPG|Shrine of Bhagat Baba Kalu Ji Panchhat File:Shrine_of_Bhagat_Baba_Kalu_Ji.JPG|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Shrine_of_Bhagat_Baba_Kalu_Ji.JPG|Shrine of Bhagat Baba Kalu Ji </gallery>{{Punjabi folk religion}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਲੋਕ]] jmh3kjnvhm003buhrecjxehcobrrctp 1 204552 838968 2026-05-08T16:51:52Z Typingsuggestions 59810 /* ਭਗਤ ਬਾਬਾ ਕਾਲੂ */ ਨਵਾਂ ਭਾਗ 838968 wikitext text/x-wiki == ਭਗਤ ਬਾਬਾ ਕਾਲੂ == ਭਗਤ ਬਾਬਾ ਕਾਲੂ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Typingsuggestions|Typingsuggestions]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Typingsuggestions|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 16:51, 8 ਮਈ 2026 (UTC) 09f7pqir2f0b6yix4h5h3vj0v6ccn2f 3 204553 838973 2026-05-08T17:16:12Z New user message 10694 Adding [[Template:Welcome|welcome message]] to new user's talk page 838973 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Dragos133}} -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 17:16, 8 ਮਈ 2026 (UTC) cmbijt9ixfgqvh09jfic7qji8t7tlhy 1 204554 838980 2026-05-08T18:54:18Z Typingsuggestions 59810 /* sikh */ ਨਵਾਂ ਭਾਗ 838980 wikitext text/x-wiki == sikh == sikh [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Typingsuggestions|Typingsuggestions]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Typingsuggestions|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 18:54, 8 ਮਈ 2026 (UTC) s00zbamfentu2wsbeo0y51c4k4liape 3 204555 839016 2026-05-09T06:05:12Z New user message 10694 Adding [[Template:Welcome|welcome message]] to new user's talk page 839016 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Vestrian24Bio}} -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 06:05, 9 ਮਈ 2026 (UTC) 4arj0tegqmhcljpeethy8zjlfm1zulh 0 204556 839021 2026-05-09T08:38:18Z Kuldeepburjbhalaike 18176 Redirected page to [[2026 ਇੰਡੀਅਨ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ]] 839021 wikitext text/x-wiki #ਰੀਡਾਇਰੈਕਟ [[2026 ਇੰਡੀਅਨ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ]] eeblyvubcbyedttlornocbiwssleshq 0 204557 839022 2026-05-09T08:38:24Z Kuldeepburjbhalaike 18176 Redirected page to [[2026 ਇੰਡੀਅਨ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ]] 839022 wikitext text/x-wiki #ਰੀਡਾਇਰੈਕਟ [[2026 ਇੰਡੀਅਨ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ]] eeblyvubcbyedttlornocbiwssleshq 0 204558 839023 2026-05-09T08:39:43Z Kuldeepburjbhalaike 18176 Redirected page to [[2026 ਇੰਡੀਅਨ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ]] 839023 wikitext text/x-wiki #ਰੀਡਾਇਰੈਕਟ [[2026 ਇੰਡੀਅਨ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ]] eeblyvubcbyedttlornocbiwssleshq 0 204559 839024 2026-05-09T08:40:24Z Kuldeepburjbhalaike 18176 Redirected page to [[2025 ਇੰਡੀਅਨ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ]] 839024 wikitext text/x-wiki #ਰੀਡਾਇਰੈਕਟ [[2025 ਇੰਡੀਅਨ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ]] 3asjh4dk5512120seh73xrzhg12tf4r 0 204560 839025 2026-05-09T08:40:32Z Kuldeepburjbhalaike 18176 Redirected page to [[2025 ਇੰਡੀਅਨ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ]] 839025 wikitext text/x-wiki #ਰੀਡਾਇਰੈਕਟ [[2025 ਇੰਡੀਅਨ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ]] 3asjh4dk5512120seh73xrzhg12tf4r 0 204561 839026 2026-05-09T08:41:11Z Kuldeepburjbhalaike 18176 Redirected page to [[2025 ਇੰਡੀਅਨ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ]] 839026 wikitext text/x-wiki #ਰੀਡਾਇਰੈਕਟ [[2025 ਇੰਡੀਅਨ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ]] 3asjh4dk5512120seh73xrzhg12tf4r