ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ pawiki https://pa.wikipedia.org/wiki/%E0%A8%AE%E0%A9%81%E0%A9%B1%E0%A8%96_%E0%A8%B8%E0%A8%AB%E0%A8%BC%E0%A8%BE MediaWiki 1.47.0-wmf.1 first-letter ਮੀਡੀਆ ਖ਼ਾਸ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਤਸਵੀਰ ਤਸਵੀਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਮੀਡੀਆਵਿਕੀ ਮੀਡੀਆਵਿਕੀ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਫਰਮਾ ਫਰਮਾ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਮਦਦ ਮਦਦ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਫਾਟਕ ਫਾਟਕ ਗੱਲ-ਬਾਤ TimedText TimedText talk ਮੌਡਿਊਲ ਮੌਡਿਊਲ ਗੱਲ-ਬਾਤ Event Event talk Topic 0 2475 839137 829470 2026-05-11T02:02:07Z Gurtej Chauhan 27423 /* ਰਚਨਾਵਾਂ */ 839137 wikitext text/x-wiki {{Infobox person |name = '''ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ''' |image = |alt = |caption = |birth_name = |birth_date = {{birth date|1933|01|10|df=yes}} |birth_place = ਭੈਣੀ ਫੱਤਾ (ਹੁਣ [[ਬਰਨਾਲਾ ਜ਼ਿਲਾ]]), [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਪੰਜਾਬ]] |death_date = {{death date and age|2016|8|16|1933|1|10|df=y}} |death_place = |nationality = ਭਾਰਤੀ |other_names = |known_for = ''[[ਮੜ੍ਹੀ ਦਾ ਦੀਵਾ]]'' (1964), [[ਅੰਨ੍ਹੇ ਘੋੜੇ ਦਾ ਦਾਨ]], [[ਪਰਸਾ]] |occupation = ਨਾਵਲਕਾਰ, ਕਹਾਣੀਕਾਰ, ਲੇਖਕ, ਅਨੁਵਾਦਕ }} '''ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ''' (10 ਜਨਵਰੀ 1933 - 16 ਅਗਸਤ 2016) ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲਕਾਰ, ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਅਤੇ ਅਨੁਵਾਦਕ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2016/08/%e0%a8%85%e0%a9%b1%e0%a8%a7-%e0%a8%9a%e0%a8%be%e0%a8%a8%e0%a8%a3%e0%a9%80-%e0%a8%b0%e0%a8%be%e0%a8%a4-%e0%a8%a6%e0%a9%87-%e0%a8%b8%e0%a8%bf%e0%a8%a4%e0%a8%be%e0%a8%b0%e0%a9%87/|title=‘ਅੱਧ ਚਾਨਣੀ ਰਾਤ’ ਦੇ ਸਿਤਾਰੇ ਦਾ ਵਿਛੋੜਾ|date=2016-08-17|website=Punjabi Tribune Online|language=hi-IN|access-date=2019-11-07}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://nawanzamana.in//news_details.html?id=12585|title=ਪਦਮਸ੍ਰੀ ਨਾਵਲਕਾਰ ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਨਹੀਂ ਰਹੇ|website=nawanzamana.in|language=en|access-date=2019-11-07|archive-date=2021-09-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20210921054106/http://nawanzamana.in/news_details.html?id=12585|dead-url=yes}}</ref> ਪਿਤਾ ਜਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਮਾਤਾ ਨਿਹਾਲ ਕੌਰ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ 10 ਜਨਵਰੀ 1933 ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਸਕੂਲ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਵਿਚਾਲੇ ਛੱਡਕੇ ਸੱਤ ਸਾਲ ਇਕ ਕਾਮੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਮੁਸ਼ੱਕਤ ਭਰੀ [[ਜ਼ਿੰਦਗੀ]] ਹੰਢਾਈ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਨ ਕਰਕੇ ਉਹ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ [[ਅਧਿਆਪਕ]] ਬਣ ਗਿਆ। 7 ਸਾਲ ਪੰਜਾਬੀ ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਸੇਵਾ ਉਪਰੰਤ [[1971]] ਵਿਚ ਉਹ ਕਾਲਜ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਲੈਕਚਰਾਰ ਲੱਗ ਗਿਆ ਅਤੇ [[ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਦੇ ਰਿਜਨਲ ਸੈਂਟਰ [[ਬਠਿੰਡਾ]] ਦੇ ਮੁਖੀ ਵਜੋਂ ਉਹ ਸੇਵਾ ਮੁਕਤ ਹੋਇਆ। ==ਜ਼ਿੰਦਗੀ== ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 10 ਜਨਵਰੀ 1933 ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਨਾਨਕਾ ਪਿੰਡ [[ਭੈਣੀ ਫੱਤਾ]] ([[ਬਰਨਾਲਾ ਜ਼ਿਲਾ]]) ਵਿਖੇ ਪਿਤਾ ਜਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਨਿਹਾਲ ਕੌਰ ਦੇ ਪਰਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ।<ref>{{Cite web|url=https://punjabipedia.org/topic.aspx?txt=%E0%A8%97%E0%A9%81%E0%A8%B0%E0%A8%A6%E0%A8%BF%E0%A8%86%E0%A8%B2%20%E0%A8%B8%E0%A8%BF%E0%A9%B0%E0%A8%98|title=ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ - ਪੰਜਾਬੀ ਪੀਡੀਆ|website=punjabipedia.org|access-date=2019-11-07}}</ref> ਉਸ ਦਾ ਦਾਦਕਾ ਪਿੰਡ ਜੈਤੋ ਹੈ ਅਤੇ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਓਥੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਤਿੰਨ ਭਰਾ ਤੇ ਇੱਕ ਭੈਣ ਹੈ। ਘਰੇਲੂ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਸਕੂਲ ਛੱਡ ਕੇ ਅੱਠ ਸਾਲ ਤਰਖਾਣਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਦਸਵੀਂ ਪਾਸ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਮਾਸਟਰੀ ਕੀਤੀ ਫਿਰ ਘਾਲਣਾ ਘਾਲ ਕੇ ਉਚੇਰੀ ਵਿੱਦਿਆ ਲੈ ਕੇ ਸਰਕਾਰੀ ਨੌਕਰੀ (ਲੈਕਚਰਰਸ਼ਿਪ) ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਪੰਦਰਾਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਬਾਅਦ ਪਟਿਆਲੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਰੀਡਰ ਬਣੇ ਅਤੇ [[1995|੧੯੯੫]] ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰੀ ਤੋਂ ਸੇਵਾ ਮੁਕਤ ਹੋਏ। ਬਲਵੰਤ ਕੌਰ ਨਾਲ਼ ਓਹਨਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਇੱਕ ਲੜਕੇ ਅਤੇ ਦੋ ਲੜਕੀਆਂ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਗਿਆਨ ਪੀਠ ਪੁਰਸਕਾਰ ਵਿਜੇਤਾ ਨਵਾਲਕਾਰ ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਦਾ ਮਿਤੀ 16 ਅਗਸਤ 2016 ਸੰਖੇਪ ਬਿਮਾਰੀ ਪਿੱਛੋਂ ਦਿਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ।<ref>http://m.dailyhunt.in/news/india/punjabi/punjabi-news-online-epaper-punjabin/madi-da-diva-navalakar-guradiaal-singh-di-maut-newsid-56781421</ref> == ਸਾਹਿਤਕ ਸਫ਼ਰ == ਪ੍ਰੋ. ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਾਹਿਤਕ ਸਫਰ 1957 ਵਿਚ ਇਕ [[ਕਹਾਣੀਕਾਰ]] ਵਜੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਹੀ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਉੱਚਕੋਟੀ ਦੇ ਕਹਾਣੀਕਾਰਾਂ ਵਿਚ ਹੋਣ ਲੱਗਿਆ।<ref>pdf file </ref> 1964 ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਨਾਵਲ [[ਮੜ੍ਹੀ ਦਾ ਦੀਵਾ|'ਮੜ੍ਹੀ ਦਾ ਦੀਵਾ']] ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ ਤਾਂ [[ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ]] ਵਿਚ ਏਨਾ ਚਰਚਿਤ ਹੋਇਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ 'ਮੜ੍ਹੀ ਦਾ ਦੀਵਾ' ਜੁੜ ਗਿਆ। ਸੁਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਆਲੋਚਕ ਡਾ. ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ 'ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਵਲਾਂ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਜੋ ਨਵੇਂ ਰੁਝਾਨ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੁਣ ਪਾਠਕ, ਅਧਿਆਪਕ ਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਸਾਰੇ ਹੀ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਨਾਵਲ 'ਮੜ੍ਹੀ ਦਾ ਦੀਵਾ' ਹੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਮਹਾਨ ਲੇਖਕ [[ਮੁਨਸ਼ੀ ਪ੍ਰੇਮ ਚੰਦ]] ਦੇ 'ਗੋਦਾਨ' ਅਤੇ ਫਰਣੇਸ਼ਵਰ ਰੇਣੂੰ ਦੇ 'ਮੈਲਾ ਆਂਚਲ' ਦੇ ਪੱਧਰ ਦਾ ਨਾਵਲ ਹੈ। ਉਹ ਹੁਣ ਤੱਕ 10 ਨਾਵਲ, 10 ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ, ਤਿੰਨ ਨਾਟਕ ਪੁਸਤਕਾਂ, 10 ਬਾਲ ਸਾਹਿਤ ਪੁਸਤਕਾਂ ਸਮੇਤ 40 ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਲਿਖੀਆਂ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਈ ਰਚਨਾਵਾਂ [[ਹਿੰਦੀ]], [[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]], ਰੂਸੀ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਅਨੁਵਾਦ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਸਾਹਿਤਕ ਯੋਗਦਾਨ ਬਦਲੇ ਉਸ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਾਹਿਤਕ ਐਵਾਰਡ (ਗਿਆਨਪੀਠ) ਹਾਸਿਲ ਹੋਣ ਦਾ ਮਾਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੇ [[ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] ਵੱਲੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ਰੋਮਣੀ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਪੁਰਸਕਾਰ, ਪੰਜਾਬ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ, ਸੋਵੀਅਤ ਲੈਂਡ ਨਹਿਰੂ ਪੁਰਸਕਾਰ, ਆਈ. ਬੀ. ਸੀ. (ਯੂ. ਕੇ.) ਵੱਲੋਂ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪੁਰਸਕਾਰਾਂ ਸਮੇਤ ਉਹ ਅਨੇਕਾਂ ਮਾਣ ਸਨਮਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਵਿਜ਼ਟਿੰਗ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ [[ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਸਿੰਘ|ਨਾਟਕਕਾਰ ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਸਿੰਘ]] ਉਸ ਨੂੰ 'ਸਾਡੇ ਸਮਿਆਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਲੇਖਕ' ਦਸਦੇ ਹਨ ਉਥੇ ਉੱਘੇ ਆਲੋਚਕ ਡਾ. ਟੀ. ਆਰ. ਵਿਨੋਦ ਉਸ ਨੂੰ 'ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰ ਗਲਪਕਾਰ' ਕਿਹਾ ਹੈ। ==ਸਨਮਾਨ== *ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਨੇ [[1998]] ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਵੱਲੋਂ ਪਦਮ ਸ੍ਰੀ ਅਵਾਰਡ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ।<ref name="aj">{{cite news | url=http://www.ajitjalandhar.com/20120901/faridkot.php | title=ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਿਵਸਥਾ ਵਿਰੋਧੀ ਹੀ ਰਿਹਾ ਹੈ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ- ਪ੍ਰੋ: ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ | work=ਖ਼ਬਰ | date=ਸਤੰਬਰ ੧, ੨੦੧੨ | agency=[http://www.ajitjalandhar.com ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਅਜੀਤ] | accessdate=ਸਿਤੰਬਰ ੨੧, ੨੦੧੨ }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> *ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ 1999 ਵਿੱਚ ਗਿਆਨਪੀਠ ਅਵਾਰਡ,<ref name="qa">{{cite web | url=http://www.quamiekta.com/2012/06/01/14824/ | title=ਪੰਜਾਬੀ ਭਵਨ ਲੁਧਿਆਣਾ ਵਿਖੇ ਵਿਸ਼ਵ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਸ਼ਾਹਕਾਰ ਨਾਵਲ ਪੁਸਤਕ ਲੋਕ ਅਰਪਣ | publisher=[http://www.quamiekta.com QuamiEkta.com] | date=ਜੂਨ ੧, ੨੦੧੨ | accessdate=ਸਿਤੰਬਰ ੨੧, ੨੦੧੨}}</ref> *ਭਾਰਤੀ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਅਵਾਰਡ, ਅੱਧ ਚਾਨਣੀ ਰਾਤ (1975), *ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ ਨਾਵਲਿਸਟ ਅਵਾਰਡ (1975), *ਸੋਵੀਅਤ ਨਹਿਰੂ ਅਵਾਰਡ (1986), *ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਡਮੀ ਵੱਲੋਂ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਕਈ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਨੇਕ ਮਾਣ ਸਨਮਾਨ ਹਾਸਲ ਕੀਤੇ। *ਨਾਵਲਕਾਰ ਸ. ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਨਾਮ 2015 ਵਿਚ 'ਲਿਮਕਾ ਬੁੱਕ ਆਫ਼ ਰਿਕਾਰਡ' 'ਚ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ<ref>http://beta.ajitjalandhar.com/news/20150226/2/854720.cms#854720</ref> *ਨਾਵਲ [[ਮੜ੍ਹੀ ਦਾ ਦੀਵਾ]] ’ਤੇ ਬਣੀ ਫਿਲਮ ਨੇ ਬੈਸਟ ਰੀਜ਼ਨਲ ਫ਼ਿਲਮ ਅਵਾਰਡ 1989 ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ। ==ਰਚਨਾਵਾਂ== ===ਨਾਵਲ=== {{ਕਾਲਮ ਸ਼ੁਰੂ}} #''[[ਮੜ੍ਹੀ ਦਾ ਦੀਵਾ]]'' (1964) #''[[ਅਣਹੋਏ]]'' #''[[ਰੇਤੇ ਦੀ ਇੱਕ ਮੁੱਠੀ]]'' #''[[ਕੁਵੇਲਾ]]'' #''[[ਅੱਧ ਚਾਨਣੀ ਰਾਤ]]'' #''[[ਆਥਣ ਉੱਗਣ]]'' #''[[ਅੰਨ੍ਹੇ ਘੋੜੇ ਦਾ ਦਾਨ]]'' #''[[ਪਹੁ ਫੁਟਾਲੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ (ਨਾਵਲ)]]'' #''[[ਪਰਸਾ]] (1992)'' #''[[ਆਹਣ]] (2009)'' {{ਕਾਲਮ ਬੰਦ}} ===ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ=== {{ਕਾਲਮ ਸ਼ੁਰੂ}} # [[ਸੱਗੀ ਫੁੱਲ]] #ਚੰਨ ਦਾ ਬੂਟਾ #ਓਪਰਾ ਘਰ' #ਕੁੱਤਾ ’ਤੇ ਆਦਮੀ #ਮਸਤੀ ਬੋਤਾ #ਰੁੱਖੇ ਮਿੱਸੇ ਬੰਦੇ #ਬੇਗਾਨਾ ਪਿੰਡ #ਚੋਣਵੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ #ਪੱਕਾ ਟਿਕਾਣਾ #ਕਰੀਰ ਦੀ ਢਿੰਗਰੀ #ਮੇਰੀ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧ ਰਚਨਾ (ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ) {{ਕਾਲਮ ਬੰਦ}} ===ਨਾਟਕ=== #ਫ਼ਰੀਦਾ ਰਾਤੀਂ ਵੱਡੀਆਂ #ਵਿਦਾਇਗੀ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ #[[ਨਿੱਕੀ ਮੋਟੀ ਗੱਲ]] ===ਗਦ=== {{ਕਾਲਮ ਸ਼ੁਰੂ}} #[[ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੇਲੇ ਅਤੇ ਤਿਉਹਾਰ]] #ਦੁਖੀਆ ਦਾਸ ਕਬੀਰ ਹੈ #ਨਿਆਣ ਮੱਤੀਆਂ]] (ਆਤਮ ਕਥਾ-1) #ਦੂਜੀ ਦੇਹੀ]] (ਆਤਮ ਕਥਾ-2) #ਸਤਜੁਗ ਦੇ ਆਉਣ ਤੱਕ #ਡਗਮਗ ਛਾਡ ਰੇ ਮਨ ਬਉਰਾ #ਲੇਖਕ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਤੇ ਸਿਰਜਣ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ #ਬੰਬਈ ਸ਼ਹਿਰ ਕਹਿਰ ਸਵਾ ਪਹਿਰ {{ਕਾਲਮ ਬੰਦ}} ===ਬਾਲ ਕਿਰਤਾਂ=== {{ਕਾਲਮ ਸ਼ੁਰੂ}} #ਬਕਲਮ ਖੁਦ #ਟੁੱਕ ਖੋਹ ਲਏ ਕਾਵਾਂ #ਲਿਖਤਮ ਬਾਬਾ ਖੇਮਾ #ਗੱਪੀਆਂ ਦਾ ਪਿਉ #[[ਮਹਾਂਭਾਰਤ]] #ਧਰਤ ਸੁਹਾਵੀ #ਤਿੰਨ ਕਦਮ ਧਰਤੀ #ਖੱਟੇ ਮਿੱਠੇ ਲੋਕ #ਜੀਵਨ ਦਾਸੀ ਗੰਗਾ #ਕਾਲ਼ੂ ਕੌਤਕੀ #ਢਾਈ ਕਦਮ ਧਰਤੀ #ਜੀਵਨ ਦਾਤੀ ਗੰਗਾ (ਦੋ ਭਾਗ) {{ਕਾਲਮ ਬੰਦ}} ===ਸੰਪਾਦਿਤ=== #ਪੰਜਾਬੀ ਕਥਾ ਕਿਤਾਬ ===ਅਨੁਵਾਦ=== #ਮੇਰਾ ਬਚਪਨ (ਗੋਰਕੀ) #ਭੁੱਲੇ ਵਿੱਸਰੇ (ਭਗਵਤੀ ਚਰਨ ਵਰਮਾ) #ਮ੍ਰਿਗਨੇਨੀ (ਵਰਿੰਦਾਵਨ ਲਾਲ ਵਰਮਾ) #ਬਿਰਾਜ ਬਹੂ (ਸ਼ਰਤ ਚੰਦਰ) #ਜ਼ਿੰਦਗੀਨਾਮਾ ([[ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਸੋਬਤੀ]]) ==ਹਵਾਲੇ== <references /> {{ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕ}} {{ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗਿਆਨਪੀਠ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਲੇਖਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1933]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2016]] o69jtydv9yuxx3jdho89tkwc9ruawja 0 14227 839128 819349 2026-05-10T16:48:17Z Sonia Atwal 49604 839128 wikitext text/x-wiki {{ਗਿਆਨਸੰਦੂਕ ਸ਼ਾਸਕ | ਨਾਮ = ਰਾਣੀ ਲਕਸ਼ਮੀਬਾਈ | ਉਪਾਧੀ = ਝਾਂਸੀ ਦੀ ਰਾਣੀ | ਤਸਵੀਰ = [[file:Rani of jhansi.jpg|250px]] | ਸਿਰਲੇਖ = ਮਨੀਕਰਣਿਕਾ ਮਨੂੰ | ਸਮਾਂ = 1848-58 | ਰਾਜਤਿਲਕ = | ਅਧਿਸ਼ਠਾਪਨ = | ਪੂਰਾ ਨਾਮ = ਲਕਸ਼ਮੀਬਾਈ | ਹੋਰ ਉਪਾਧੀਆਂ = [[ਝਾਂਸੀ ਦੀ ਰਾਣੀ]] | ਉਪਦੇਸ਼ = | ਜਨਮ ਤਾਰੀਖ = {{Birth date|df=yes|1828|11|19}} | ਜਨਮ ਸਥਾਨ = [[ਕਾਸ਼ੀ]], [[ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]], [[ਭਾਰਤ]] | ਮੌਤ ਤਾਰੀਖ = {{Death date and age|df=yes|1858|06|18|1828|11|19}} | ਮੌਤ ਸਥਾਨ = [[ਗਵਾਲੀਅਰ]], [[ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]], [[ਭਾਰਤ]] | ਦਫਨਾਣ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ = [[ਝਾਂਸੀ]] | ਅੰਤਮ ਸੰਸਕਾਰ ਦਾ ਸਥਾਨ = [[ਝਾਂਸੀ]] | ਪੂਰਵਾਧਿਕਾਰੀ = ਰਾਣੀ ਰਮਾਬਾਈ | ਵਾਰਿਸ = | ਜਾਨਸ਼ੀਨ = ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ | ਰਾਣੀ = | ਪਤੀ = ਮਹਾਰਾਜਾ ਗੰਗਾਧਰ ਰਾਓ | ਪਤਨੀ = | ਪਤੀ ਦਾ ਨਾਮ = | ਪਤਨੀ ਦਾ ਨਾਮ = | ਪਤਨੀ ੧ = | ਪਤਨੀ ੨ = | ਪਤਨੀ ੩ = | ਪਤਨੀ ੪ = | ਪਤਨੀ ੫ = | ਔਲਾਦ = ਦਮੋਦਰ ਰਾਓ ਅਤੇ ਅਨੰਦ ਰਾਓ(ਗੋਦ ਲਿਆ) | ਰਾਜਘਰਾਣਾ = | ਖਾਨਦਾਨ = ਬ੍ਰਾਹਮਣ | ਰਾਜਸੀ ਗੀਤ = | ਆਦਰਸ਼ ਵਾਕ = ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਝਾਂਸੀ ਨਹੀਂ ਦੂਗੀ | ਪਿਤਾ = ਮੋਰੋਪੰਤ ਤਾਂਬੇ | ਮਾਤਾ = ਭਾਗੀਰਥੀ ਸਪਰੇ | image = Rani of jhansi.jpg }} '''ਝਾਸੀ ਦੀ ਰਾਣੀ ਲਕਸ਼ਮੀ ਬਾਈ''' {{audio|Laxmi bai.ogg|ਉਚਾਰਨ}}([[ਮਰਾਠੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਮਰਾਠੀ]]: 19 ਨਵੰਬਰ 1828 – 18 ਜੂਨ 1858) [[ਭਾਰਤ]] ਦੀ ਇੱਕ ਦੇਸੀ ਮਰਾਠਾ ਰਿਆਸਤ, [[ਝਾਂਸੀ]], ਦੀ ਰਾਣੀ ਸੀ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਜੰਗ (1857) ਦੇ ਲੀਡਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। ਅਪਰੈਲ, 1857 ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਜਰਨੈਲ ''ਸਰ ਹੀਵਰੋਜ਼'' ਨੇ ਝਾਂਸੀ ’ਤੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਰਾਣੀ ਅਤੇ [[ਤਾਤਿਆ ਟੋਪੇ|ਤਾਤੀਆ ਟੋਪੇ]] ਨੂੰ ਹਰਾ ਕੇ ਝਾਂਸੀ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਰਾਣੀ ਮਰਦਾਂ ਦਾ ਲਿਬਾਸ ਪਾ ਕੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ’ਚ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਆਈ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਕਮਾਨ ਕਰਦੀ ਹੋਈ 29 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਜੰਗ ਦੌਰਾਨ ਮਾਰੀ ਗਈ। == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ == ਮਨੂੰ ਦੀ ਮਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਛੱਡ ਗਈ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਮਾਂ ਬਣ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਣ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵਾ ਜੀ ਜਿਹੇ ਬਹਾਦਰਾਂ ਦੀਆਂ ਗਾਥਾਵਾਂ ਸੁਣਾਈਆਂ | ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਅਜਿਹਾ ਲਗਦਾ ਸੀ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਆਪ ਬਹਾਦਰੀ ਦੀ ਅਵਤਾਰ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਕਾਰ ਖੇਡਦੀ, ਨਕਲੀ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਨੂੰ ਉਸਾਰਦੀ ਤਾਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਤਲਵਾਰਾਂ ਦੇ ਵਾਰ ਵੇਖ ਕੇ ਮਰਾਠੇ ਵੀ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਸਨਰਾਣੀ ਲਕਸ਼ਮੀ ਬਾਈ ਦਾ ਜਨਮ ਸ਼ਾਇਦ 19 ਨਵੰਬਰ, 1828<ref name="Jhansi Ki Rani pagalLakshmibai Biography">[http://www.liveindia.com/freedomfighters/jhansi_ki_rani_laxmi_bai.html Jhansi Ki Rani Lakshmibai Biography] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921224321/http://www.liveindia.com/freedomfighters/jhansi_ki_rani_laxmi_bai.html |date=2013-09-21 }} (gives birth date of 19 Nov 1835)</ref><ref>Meyer, Karl E. & Brysac, Shareen Blair (1999) ''Tournament of Shadows''. Washington, DC: Counterpoint; p. 138--"The Rani of Jhansi ... known to history as Lakshmi Bai, she was possibly only twelve in 1842 when she married the .. Rajah of Jhansi ..."</ref><ref>The 177th anniversary of the Rani's birth according to the Hindu calendar was celebrated at Varanasi in November 2012: {{cite news|url=http://article.wn.com/view/2012/11/13/Lakshmi_Bai_birth_anniversary_celebrated/|title=Lakshmi Bai birth anniversary celebrated|date=2012-11-13|work=Times of India|publisher=World News|accessdate=6 December 2012}}</ref> ਨੂੰ ਕਾਸ਼ੀ (ਬਨਾਰਸ) ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲ਼ੇ ਇੱਕ ਬ੍ਰਹਮਣ ਮੋਰੋਪੰਤ ਤਾਂਬੇ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। 4 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਮਰ ਗਈ। ਉਸਨੂੰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਈ ਤਾਲੀਮ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਉਸ ਦਾ ਪਿਓ ਬੀਥੋਰ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਪੇਸ਼ਵਾ ਬਾਜੀ ਰਾਓ 2 ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਚ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਸੀ ਤੇ ਫ਼ਿਰ ਉਹ ਝਾਂਸੀ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਾਜਾ ਬਾਲ ਗੰਗਾਧਰ ਰਾਓ ਨਿਵਾਲਕਰ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਚ ਆ ਗਿਆ। ਉਥੇ ਹੀ ਉਸਨੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਸਤਰਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ।<ref>{{cite web|url=http://tdil.mit.gov.in/coilnet/ignca/kbhu_v06.htm|title=काशी की विभूतियाँ format= एचटीएम|publisher=टीडिल|language=|access-date=2012-12-18|archive-date=2009-10-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20091004114117/http://tdil.mit.gov.in/coilnet/ignca/kbhu_v06.htm|dead-url=yes}}</ref> 14 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਵਿਆਹ ਝਾਂਸੀ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਗੰਗਾਧਰ ਰਾਓ ਨਾਲ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਵਿਆਹ ਦੇ ਮਗਰੋਂ ਉਸਨੂੰ ਲਕਸ਼ਮੀਬਾਈ ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ==ਵਿਆਹ== ਮਨੂੰ ਦਾ ਵਿਆਹ ਝਾਂਸੀ ਦੇ ਰਾਜੇ ਗੰਗਾਧਰ ਰਾਓ ਦੇ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਰਾਣੀ ਬਣੀ, ਉਸ ਦਾ ਪਤੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਿਲਾਸਿਤਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਲਕਸ਼ਮੀ ਬਾਈ ਦੇ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ ਦਾ ਹੀ ਦੁਨੀਆ ਤੋਂ ਚਲਾ ਗਿਆ। == ਝਾਂਸੀ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ, 1842 - ਮਈ 1857 == ਮਣੀਕਰਨਿਕਾ ਦਾ ਵਿਆਹ ਝਾਂਸੀ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਗੰਗਾਧਰ ਰਾਓ ਨੇਵਾਲਕਰ ਨਾਲ ਮਈ 1842 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ<ref name="Reference A name=Meyer, Karl E. 1999 p. 138" /><ref>{{cite web|url=http://www.copsey-family.org/~allenc/lakshmibai/timeline.html|title=Lakshmibai, Rani of Jhansi; Timeline|access-date=3 June 2015}}</ref> ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਦੇਵੀ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਲਕਸ਼ਮੀਬਾਈ (ਜਾਂ ਲਕਸ਼ਮੀਬਾਈ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਨਮਾਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਵਾਂ ਨਾਮ ਸਤੰਬਰ 1851 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਲੜਕੇ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸ ਦਾ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਦਾਮੋਦਰ ਰਾਓ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ, ਜੋ ਜਨਮ ਤੋਂ ਚਾਰ ਮਹੀਨਿਆਂ ਬਾਅਦ ਮਰ ਗਿਆ। ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਗੰਗਾਧਰ ਰਾਓ ਦੇ ਚਚੇਰੇ ਭਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਆਨੰਦ ਰਾਓ ਨੂੰ ਗੋਦ ਲਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਂ ਬਦਲ ਕੇ ਦਾਮੋਦਰ ਰਾਓ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਗੋਦ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਅੰਗ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਧਿਕਾਰੀ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਿੱਚ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਵੱਲੋਂ ਇੱਕ ਪੱਤਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਦਾਇਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਕਿ ਬੱਚੇ ਨਾਲ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਆਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਝਾਂਸੀ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਉਸ ਦੀ ਵਿਧਵਾ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਜੀਵਨ ਭਰ ਲਈ ਦਿੱਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਨਵੰਬਰ 1853 ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕਿਉਂਕਿ ਦਾਮੋਦਰ ਰਾਓ (ਜਨਮ ਆਨੰਦ ਰਾਓ) ਇੱਕ ਗੋਦ ਲਿਆ ਪੁੱਤਰ ਸੀ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ, ਗਵਰਨਰ-ਜਨਰਲ ਲਾਰਡ ਡਲਹੌਜ਼ੀ ਦੇ ਅਧੀਨ, ਦਮੋਦਰ ਰਾਓ ਦੇ ਗੱਦੀ ਲਈ ਦਾਅਵੇ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਲੈਪਸ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਜਦੋਂ ਲਕਸ਼ਮੀਬਾਈ ਨੂੰ ਇਸ ਬਾਰੇ ਸੂਚਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ "ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਝਾਂਸੀ ਨਹੀਂ ਦਵਾਂਗੀ" (ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਝਾਂਸੀ ਨੂੰ ਸਮਰਪਣ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗੀ) ਚੀਕਿਆ। ਮਾਰਚ 1854 ਵਿੱਚ, ਰਾਣੀ ਲਕਸ਼ਮੀਬਾਈ ਨੂੰ ਰੁਪਏ ਸਾਲਾਨਾ ਪੈਨਸ਼ਨ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। 60,000 ਰੁਪਏ ਅਤੇ ਮਹਿਲ ਅਤੇ ਕਿਲਾ ਛੱਡਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ।<ref>Edwardes, Michael (1975) ''Red Year''. London: Sphere Books, pp. 113–14</ref><ref>N.B. Rao only means "prince; the Maharaja was Gangadhar Newalkar of the Newalkar clan"</ref> ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਭੱਟ ਗੋਡਸੇ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਰਾਣੀ ਨਾਸ਼ਤੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੇਟਲਿਫਟਿੰਗ, ਕੁਸ਼ਤੀ ਅਤੇ ਸਟੀਪਲਚੇਜ਼ਿੰਗ ਵਿੱਚ ਕਸਰਤ ਕਰੇਗੀ। ਇੱਕ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਅਤੇ ਸਧਾਰਨ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲੀ ਔਰਤ, ਉਸ ਨੇ ਵਪਾਰਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਰਾਜ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite book | last = Khilnani | first = Sunil | title = Incarnations: India in 50 Lives | url = https://archive.org/details/nlsiu.811.2.khi.33643 | publisher = [[Allen Lane]] | location = [[London]] | year = 2016 | isbn = 9780241208229|page=[https://archive.org/details/nlsiu.811.2.khi.33643/page/246 246] }}</ref> ==ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲੜਾਈ== ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਫ਼ੌਜੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਹੋਈ, ਮਹਾਰਾਣੀ ਝਾਂਸੀ ਨੇ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਰਾਣੀ ਦੇ ਬਹਾਦੁਰ ਸਾਥੀ [[ਤਾਂਤਿਆ ਟੋਪੇ]], ਅਜੀਮੁੱਲਾ, ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਮੌਲਵੀ, ਰਘੁਨਾਥ ਸਿੰਘ, [[ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ]], ਰਾਮਚੰਦਰ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਲੜੇ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ। ਲਕਸ਼ਮੀ ਬਾਈ ਦੀ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਸ਼ਕਤੀ ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਹੇਲੀਆਂ ਸਨ ਜੋ ਚੰਗੀਆਂ ਫ਼ੌਜੀ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸੈਨਾਪਤੀ ਬਣ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਾਰੀਆ ਰਾਣੀਆ ਨੂੰ ਮਿਤਰ ਬਣਾਇਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੜਾਈ ਵਿੱਦਿਆ ਸਿਖਾਈ। ਗੌਸ ਖਾਂ ਅਤੇ ਖੁਦਾ ਬਖਸ਼ ਜਿਹੇ ਤੋਪਚੀਆਂ ਦਾ ਨਾਂਅ ਵੀ ਨਹੀਂ ਭੁਲਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੰਤਿਮ ਸਾਹ ਤੱਕ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਵੀਰ ਰਾਣੀ ਦਾ ਸਾਥ ਦਿੱਤਾ। ==ਝਾਂਸੀ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ== ਝਾਂਸੀ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਉੱਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਕਦੇ ਵੀ ਅਧਿਕਾਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰ ਸਕਦੇ, ਜੇਕਰ ਇੱਕ ਦੇਸ਼-ਧਰੋਹੀ ਦੁੱਲਾ ਜੂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਰਸਤਾ ਨਾ ਦਿੰਦਾ। 12 ਦਿਨ ਝਾਂਸੀ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਤੋਂ ਰਾਣੀ ਮੁੱਠੀ ਭਰ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਨਾਲ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਟੱਕਰ ਦਿੰਦੀ ਰਹੀ। ਪਰ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਕਿ ਗਵਾਲੀਅਰ ਅਤੇ ਟਿਕਮਗੜ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ। ਰਾਣੀ ਦਾ ਆਪਣਾ ਹੀ ਇੱਕ ਫ਼ੌਜੀ ਅਧਿਕਾਰੀ ਦੁੱਲਾ ਜੂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਗਿਆ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਕਦੀ ਵੀ ਝਾਂਸੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਨਾ ਜਾਂਦੀ। ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਜਰਨਲ ਹਿਊ ਰੋਜ ਨਾਲ ਰਾਣੀ ਨੇ ਭੀਸ਼ਨ ਸੰਘਰਸ਼ ਕੀਤਾ। ਲੈਫਟਿਨੇਂਟ ਵਾਕਰ ਵੀ ਰਾਣੀ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋ ਕੇ ਭੱਜਿਆ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰਾਣੀ ਨੂੰ ਝਾਂਸੀ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਛੱਡਣਾ ਪਿਆ। ==ਗਵਾਂਢੀਆ ਤੋਂ ਮਦਦ== [[ਗਵਾਲੀਅਰ|ਗਵਾਲਿਅਰ]] ਦੇ [[ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਿੰਧੀਆ]] ਅਤੇ ਬਾਂਗਾ ਦੇ ਨਵਾਬ ਤੋਂ ਰਾਣੀ ਨੇ ਮਦਦ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ, ਉਹ ਸਹਿਮਤ ਨਹੀਂ ਹੋਏ। ਰਾਣੀ ਨੇ ਗਵਾਲੀਅਰ ਦੇ ਤੋਪਖਾਨੇ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਬੋਲ ਦਿੱਤਾ ਗਵਾਲੀਅਰ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਪ੍ਰੇਮੀ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਥ ਦਿੱਤਾ, ਫਤਹਿ ਵੀ ਮਿਲੀ। ਰਾਓ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਜਿੱਤ ਦਾ ਜਸ਼ਨ ਮਨਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਪਰ ਰਾਣੀ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਦੋ ਬਹਾਦੁਰ ਸਖੀਆਂ [[ਕਾਸ਼ੀ ਬਾਈ]] ਅਤੇ [[ਮਾਲਤੀ ਬਾਈ ਲੋਧੀ]] ਦੇ ਨਾਲ ਕੁਝ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਪੂਰਵੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦਾ ਮੋਰਚਾ ਸੰਭਾਲ ਲਿਆ। 17 ਜੂਨ, ਨੂੰ ਜਨਰਲ ਹਿਊ ਰੋਜ ਨੇ [[ਗਵਾਲੀਅਰ]] ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ==ਰਾਣੀ ਦਾ ਚਕਰਵਿਊ ਅਤੇ ਸਹੀਦੀ== ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਫ਼ੌਜ ਵੀ ਰਾਣੀ ਦੇ ਚਕਰਵਿਊ ਨੂੰ ਤੋੜ ਨਹੀਂ ਸਕੀ। ਪਿੱਛੇ ਤੋਂ ਤੋਪਖਾਨੇ ਅਤੇ ਫ਼ੌਜੀ ਟੁੱਕੜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਜਨਰਲ ਸਮਿਥ ਰਾਣੀ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਸ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਰਾਣੀ ਦੀ ਫ਼ੌਜੀ ਸਹੇਲੀ ਮੁੰਦਰ ਵੀ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਈ। ਰਾਣੀ ਘੋੜੇ ਨੂੰ ਦੌੜਾਉਂਦੀ ਚਲੀ ਆ ਰਹੀ ਸੀ, ਅਚਾਨਕ ਸਾਹਮਣੇ ਨਾਲਾ ਆ ਗਿਆ। ਘੋੜਾ ਉਸ ਵਿੱਚ ਡਿਗ ਪਿਆ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੇ ਰਾਣੀ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ।ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਣੀ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਪਿੱਛੋਂ ਵਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਵਾਰ ਉਸ ਦੇ ਸੀਨੇ ਉੱਤੇ ਚਿਹਰੇ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਕੱਟਣ 'ਤੇ ਇੱਕ ਅੱਖ ਨਿਕਲ ਕੇ ਬਾਹਰ ਆ ਗਈ। ਅਜਿਹੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਲਕਸ਼ਮੀ ਨੇ ਕਈ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਘੁੜਸਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪਰਲੋਕ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ, ਪਰ ਆਪ ਇਸ ਸੱਟ ਨਾਲ ਹੀ ਘੋੜੇ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਗਈ। ਰਾਣੀ ਲਕਸ਼ਮੀਬਾਈ ਦੇ ਨਾਲ ਇਹ ਦੁਰਘਟਨਾ ਨਵੇਂ ਘੋੜੇ ਦੇ ਕਾਰਨ ਵਾਪਰੀ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਰਾਣੀ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੀ। ਅੰਤਿਮ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਰਾਣੀ ਲਕਸ਼ਮੀਬਾਈ ਨੇ ਰਘੁਨਾਥ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਮੇਰੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਗੋਰੇ ਛੂਹ ਨਾ ਸਕਣ। ਰਾਣੀ ਦੇ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਅੰਗ ਰੱਖਿਅਕਾਂ ਨੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਉਲਝਾਈ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਫ਼ੌਜੀ ਰਾਣੀ ਦੀ ਅਰਥੀ ਬਾਬਾ ਗੰਗਾ ਦਾਸ ਦੀ ਕੁਟਿਆ ਵਿੱਚ ਲੈ ਗਏ, ਜਿਥੇ ਰਾਣੀ ਨੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੇ। ਬਾਬਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕੁਟਿਆ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਾਣੀ ਦੀ ਚਿਤਾ ਬਣਾ ਕੇ ਉਹਨੂੰ ਅਗਨ ਭੇਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਰਘੁਨਾਥ ਸਿੰਘ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਭਰਮਾਉਣ ਲਈ ਰਾਤ ਭਰ ਬੰਦੂਕ ਚਲਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵੀਰਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਕਾਸ਼ੀ ਬਾਈ ਵੀ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਈ | ਇਹ ਦਿਨ [[18 ਜੂਨ|18 ਜੂਨ,]] [[1858]] ਦਾ ਸੀ। ਜਿਸ ਨੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਲਈ ਡਟ ਕੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦਾ ਟਾਕਰਾ ਕੀਤਾ ਤੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਾ ਜਾਪ ਪੀਤਾ। ==ਹਵਾਲੇ== {{commonscat|Rani Lakshmibai|ਰਾਣੀ ਲਕਸ਼ਮੀਬਾਈ}} {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1828]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1858]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਮਹਿਲਾ ਰਾਇਲਟੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਔਰਤਾਂ]] 7gr6113wtf47fdfh196t38hwqjvb83v 0 16565 839130 839070 2026-05-10T19:27:59Z Nitesh Gill 8973 /* ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ */ 839130 wikitext text/x-wiki [[File:Sri Guru Granth Sahib Nishan.jpg|right|thumb|ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ, ਪਟਨਾ ਵਿਖੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਪੱਤਰੇ ਉੱਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਦੀ ਲਿਖਾਈ ਵਿੱਚ ਮੂਲ-ਮੰਤਰ]] [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]] ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ:]] '''Guru Granth Sahib'''), [[ਸਿੱਖੀ|ਸਿੱਖਾਂ]] ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ ਅਤੇ [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] ਦੇ ਪ੍ਰਗਟ ਅਤੇ ਸਦੀਵੀ ਕਾਲ ਗੁਰੂ ਹੈ।<ref name="ke">{{Cite book|title=Online Worksheets|last=Keene|first=Michael|publisher=Nelson Thornes|year=2003|isbn=0-7487-7159-X|page=38}}</ref> [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ|ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ]] ਨੇ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਸੰਕਲਨ 1601 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 2 ਅਗਸਤ 1604 ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ 1430 ਅੰਗ (ਪੰਨੇ) ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 36 ਸੰਤਾਂ, ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ (6 ਗੁਰੂ), ਭਗਤ (15 ਭਗਤ), ਭੱਟ (11 ਭੱਟ) ਅਤੇ ਗੁਰਸਿੱਖ (4 ਗੁਰਸਿੱਖ), ਦੀ ਬਾਣੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਇਕੋ ਇਕ ਧਾਰਮਿਕ ਲਿਪੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੂਜੇ ਧਰਮਾਂ, ਜਾਤੀਆਂ ਅਤੇ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਵਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਾਤੀ-ਪਿਛੋਕੜਾਂ ਦੇ ਲੇਖਕਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵੀ ਦਰਜ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ [[ਸ਼ੂਦਰ]] ਅਤੇ ਅਛੂਤ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref name="Gill 2015">{{cite book|last=Jodhka|first=Surinder Singh|url=https://books.google.com/books?id=EcW3eLUr4IoC|title=Punjab Society: Perspectives and Challenges|date=|publisher=Concept Publishing Company|year=2003|isbn=9788180690389|editor-last=Gill|editor-first=Manmohan Singh|pages=28|chapter=2: The Scheduled Castes in Contemporary Punjab|accessdate=10 February 2026}}</ref> ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਪਹਿਲਾਂ ਸੰਸਕਰਣ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਅਤੇ ਦੂਸਰਾ ਸੰਸਕਰਣ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਮਹਾਨ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਲੇਖਣੀ ਦਾ ਕਾਰਜ [[ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ]] ਨੇ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਪੰਜ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦਰਜ ਸੀ; ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਵਿੱਚ 1705 ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬਾਣੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੀ। == ਲੇਖਕਾਂ ਦਾ ਵਰਗੀਕਰਨ == [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ|ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ]] ਦੇ ਲੇਖਕਾਂ ਨੂੰ ਚਾਰ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ:<ref name=":4">{{Cite book|last1=Nayar|first1=Kamala Elizabeth|title=The Sikh View on Happiness: Guru Arjan's Sukhmani|last2=Sandhu|first2=Jaswinder Singh|publisher=Bloomsbury Publishing|year=2020|isbn=9781350139893|pages=219|chapter=Notes|quote=16 The fifteen bhagats (devotional poets), whose verses have been incorporated in the Guru Granth Sahib, are Kabir, Ravidas, Sheikh Farid, Ramanand, Beni, Namdev, Sadhana, Sheikh Bhikhan, Parmanand, Sain Nayee, Dhanna, Pipa, Surdas, Jaidev and Trilochan. The bhagats belonged to the Hindu (Vaishnava) Bhakti, nirgun Bhakti or Sufi traditions, and either predated or lived during the Guru Nanak period.<br><br>17 The eleven bhatts (Hindu court bards), whose verses have been incorporated in the Guru Granth Sahib, are Kalashar, Balh, Bhalh, Bhika, Gayand, Harbans, Jalap, Kirat, Mathura, Nalh and Salh. Bhai Baldeep Singh, 'What Is Kirtan?: Observations, Interventions and Personal Reflections', Sikh Formations 7, no. 3 (2011), 282 n. 13. While the Brahmin ballad singers were connected with the divine courts (darbar sahib) of the later Sikh Gurus, their verses praise the first five Sikh Gurus. The bhatt verses are collectively referred to as Bhatt Bani, which is included in the concluding section of the Guru Granth Sahib (pp. 1389-1406).<br><br>18 Bhai Mardana (GGS, 553) was a Muslim rebab (bowed string instrument) musician, who accompanied Guru Nanak on his travels. Bhai Rai Balwand was a Muslim rebab musician and Satta was a Muslim drummer during the time of Guru Angad up to the time of Guru Arjan; they both sang gurbani-kirtan and composed a Ramkali var that was included in the Guru Granth Sahib (pp. 966-8). Baba Sundar was the great grandson of Guru Amar Das and grandson of Mohri, who wrote Sadu (Call of Death) (GGS, 923-4).}}</ref><ref name=":5">{{Cite book |last=Singh |first=Prithi Pal |title=The History of Sikh Gurus |publisher=Lotus Press |year=2006 |isbn=978-81-8382-075-2 |location=New Delhi |pages=170–171}}</ref> * [[ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ]] * [[ਭਗਤ]] * [[ਭਾਟੜੇ ਸਿੱਖ|ਭੱਟ]] * ਗੁਰਸਿੱਖ === ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ === {{main|ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ}} ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸਿੱਖ, ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਨ ਲਈ ਪਾਬੰਦ ਹਨ, ਭਾਵ ਜੋ ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਪਰ ਆਮ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਨੇ ਸਦੀਆਂ ਦੌਰਾਨ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਜਿਸਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸਾਲ 1469 ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਥੇ ਛੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ:{{Columns-list|* [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ]] * [[ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ]] * [[ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ]] * [[ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ | ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ]] * [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ]] * [[ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ]]}}ਜਦੋਂ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਛੇ ਗੁਰੂਆਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਲਈ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕੁਝ ਅਜਿਹੇ ਵੀ ਹਨ ਜੋ ਦਲੀਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ|ਗੁਰੂ]] [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ|ਹਰਿਰਾਏ]] ਅਤੇ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref name=":0">{{Cite book|last=Singh|first=Sardar Harjeet|url=https://books.google.com/books?id=fleka3YEE8sC&q=a+couplet+attributed+to+Guru+Har+Rai&pg=PA100|title=Faith & Philosophy of Sikhism|date=2009|publisher=Gyan Publishing House|isbn=978-81-7835-721-8|pages=103–104|language=en}}</ref><ref name=":1">{{Cite book|title=Sikh art and literature|url=https://archive.org/details/sikhartliteratur0000unse|date=1999|publisher=Routledge|others=Kerry, August 17- Brown|isbn=0-415-20288-4|location=London|page=[https://archive.org/details/sikhartliteratur0000unse/page/198 198]|oclc=39765536}}</ref> ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਸਲੋਕ ਮਹੱਲਾ ਸੱਤਵਾਂ (7) ਅਤੇ ਦੋਹਰਾ ਮਹੱਲਾ ਦਸਵਾਂ (10) ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸੱਤਵੇਂ ਅਤੇ ਦਸਵੇਂ ਗੁਰੂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। === ਭਗਤ/ ਹੋਰ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ === ਉਪਰੋਕਤ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ, "ਭਗਤ" ਵੱਖ ਵੱਖ ਸੰਪਰਦਾਵਾਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਆਦਮੀ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ "ਬਾਣੀ ਭਗਤਾ ਕੀ" ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਹੈ। ਸ਼ਬਦ "ਭਗਤ" ਦਾ ਅਰਥ ਸਮਰਪਣ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸ਼ਬਦ ਭਕਤੀ ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਪਿਆਰ। ਭਗਤਾਂ ਨੇ ਇਕ ਰੱਬ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ [[ਕਬੀਰ|ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ]] ਨੇ ਮਹਾਨ ਹਿੰਦੂ ਭਕਤੀਆਂ ਅਤੇ ਸੂਫੀ ਸੰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕੀਤੀ। ਉਪਰੋਕਤ ਵਿੱਚੋਂ, ਹੇਠਾਂ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਹੈ:<ref>{{Cite web |title=Bhagat |url=http://www.markfoster.net/dcf/bhagata.pdf}}</ref> {{Columns-list|* [[ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ|ਗੁਰੂ ਕਬੀਰ]] * [[ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ|ਗੁਰੂ ਰਵਿਦਾਸ]] * [[ਬਾਬਾ ਫਰੀਦ]] * [[ਭਗਤ ਰਾਮਾਨੰਦ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਬੈਣੀ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਸਧਨਾ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਭੀਖਨ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਪਰਮਾਨੰਦ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਸੈਣ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਧੰਨਾ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਪੀਪਾ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਸੂਰਦਾਸ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਜੈਦੇਵ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ਜੀ]]}} === ਭੱਟ === ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹਿੰਦੂ ਸਰਸਵਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜੋ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ, ਉਹ ਭੱਟਾਂ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਇੱਥੇ 11 ਸਿੱਖ ਭੱਟ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: {{Columns-list| * [[ਭੱਟ ਕਲ ਸਹਾਰ]] * [[ਭੱਟ ਬਲ੍ਹ]] * [[ਭੱਟ ਭਲ੍ਹ]] * [[ਭੱਟ ਭੀਖਾ]] * [[ਭੱਟ ਗਯੰਦ]] * [[ਭੱਟ ਹਰਬੰਸ]] * [[ਭੱਟ ਜਾਲਪ]] * [[ਭੱਟ ਕੀਰਤ]] * [[ਭੱਟ ਮਥੁਰਾ]] * [[ਭੱਟ ਨਲ੍ਹ]] * [[ਭੱਟ ਸਲ੍ਹ]] }} === ਗੁਰਸਿੱਖ === ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ 4 ਗੁਰੂ ਘਰ ਦੇ ਸਿੱਖ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਵੀ ਦਰਜ ਹਨ:<ref name=":4" /><ref>{{Cite book |last=Bak̲h̲ashī |first=Locana Siṅgha |title=Saint-poets of Guru Granth Sahib: history and heritage |date=2000 |publisher=National Book Shop |isbn=978-81-7116-248-2 |editor-last=Buxi |editor-first=Lochan Singh |location=Delhi |pages=171}}</ref><ref name=":5" /> * [[ਬਾਬਾ ਸੁੰਦਰ|ਭਾਈ ਸੁੰਦਰ]] * [[ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ]] * ਭਾਈ ਸੱਤਾ ਡੂਮ * [[ਬਲਵੰਡ ਰਾਏ|ਭਾਈ ਬਲਵੰਡ ਰਾਏ]] == ਬਾਣੀਕਾਰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ == {| class="wikitable sortable" |+'''Background Details and No. of Hymns''' |- ! ਨਾਂ || ਸਮਾਂ || ਭਜਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ |- ! colspan="3" |ਗੁਰੂ |- | style="background: #ffc500;" | '''[[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ]]''' || 15ਵੀਂ ਸਦੀ || 974<ref name="ShackleMandair2013xviii">{{cite book|author1=Christopher Shackle|author2=Arvind Mandair|title=Teachings of the Sikh Gurus: Selections from the Sikh Scriptures |url=https://books.google.com/books?id=ftdcvmviy_8C |year=2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-45108-9|pages=xviii–xix}}</ref><ref name=":5" /> |- | style="background: #ffc500;" | '''[[ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ]]''' || 16ਵੀਂ ਸਦੀ || 62<ref name="ShackleMandair2013xviii" /><ref name=":5" /> |- | style="background: #ffc500;" | '''[[ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ]]''' || 16ਵੀਂ ਸਦੀ || 907<ref name="ShackleMandair2013xviii" /><ref name=":5" /> |- | style="background: #ffc500;" | '''[[ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ]]''' || 16ਵੀਂ ਸਦੀ || 679<ref name="ShackleMandair2013xviii" /><ref name=":5" /> |- | style="background: #ffc500;" | '''[[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ]]''' || 16ਵੀਂ ਸਦੀ || 2218<ref name="ShackleMandair2013xviii" /><ref name=":5" /> |- | style="background: #ffc500;" | '''[[ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ]]''' || 17ਵੀਂ ਸਦੀ || 116<ref name="ShackleMandair2013xviii" /><ref name=":5" /> |- ! colspan="3" |ਭਗਤ |- | [[ਜੈਦੇਵ|ਭਗਤ ਜੈਦੇਵ]]|| 13ਵੀਂ ਸਦੀ<ref name="brown114">{{cite book|author=Kerry Brown|title=Sikh Art and Literature|url=https://books.google.com/books?id=ddgO-DldmSwC&pg=PA114|year=2002|publisher=Routledge|isbn=978-1-134-63136-0|pages=114–115, 120 (Appendix II)}}</ref> || 2<ref name=":5" /> |- | [[ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ|ਭਗਤ ਫ਼ਰੀਦ]] || 13ਵੀਂ ਸਦੀ || 134 |- | [[ਭਗਤ ਰਾਮਾਨੰਦ]] || 14ਵੀਂ ਸਦੀ || 1<ref name=":5" /> |- | [[ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ]] || 14ਵੀਂ ਸਦੀ || 62<ref name=":5" /> |- | [[ਭਗਤ ਤਿਰਲੋਚਨ]] || 14ਵੀਂ ਸਦੀ || 5<ref name=":5" /> |- | [[ਭਗਤ ਪਰਮਾਨੰਦ]] || 14ਵੀਂ ਸਦੀ || 1<ref name=":5" /> |- | [[ਭਗਤ ਧੰਨਾ ਜੀ|ਭਗਤ ਧੰਨਾ]] || 14ਵੀਂ ਸਦੀ || 4<ref name=":5" /> |- | [[ਭਗਤ ਭੀਖਨ ਜੀ|ਭਗਤ ਭੀਖਨ]] || 14ਵੀਂ ਸਦੀ || 2<ref name=":5" /> |- | [[ਭਗਤ ਬੇਣੀ]] || 14ਵੀਂ ਸਦੀ || 3<ref name=":5" /> |- | [[ਭਗਤ ਪੀਪਾ]] || 14ਵੀਂ ਸਦੀ || 1<ref name=":5" /> |- | [[ਭਗਤ ਸੈਣ ਜੀ|ਭਗਤ ਸੈਣ]] || 14ਵੀਂ ਸਦੀ || 1<ref name=":5" /> |- | [[ਭਗਤ ਸੂਰਦਾਸ]] || 14ਵੀਂ ਸਦੀ || 2<ref name=":5" /> |- | [[ਭਗਤ ਸਧਨਾ]] || 14ਵੀਂ ਸਦੀ || 1<ref name=":5" /> |- | [[ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ]] || 15ਵੀਂ ਸਦੀ || 41<ref name=":5" /> |- | [[ਕਬੀਰ|ਭਗਤ ਕਬੀਰ]]|| 15ਵੀਂ ਸਦੀ|| 541<ref name="ShackleMandair2013xviii" /><ref name=":5" /> |- ! colspan="3" | [[ਭੱਟਾਂ ਦੇ ਸਵੱਈਏ|ਭੱਟ]] |- | [[ਭੱਟ ਕਲ ਸਹਾਰ]] || 15ਵੀਂ ਸਦੀ || 54<ref name=":5" /> |- | [[ਭੱਟ ਬਲ੍ਹ]] || 15ਵੀਂ ਸਦੀ || <ref name=":5" />5 |- | [[ਭੱਟ ਭਲ੍ਹ]] || 15ਵੀਂ ਸਦੀ || 1<ref name=":5" /> |- | [[ਭੱਟ ਭੀਖਾ]] || 15ਵੀਂ ਸਦੀ || 2<ref name=":5" /> |- | [[ਭੱਟ ਗਯੰਦ]] || 15ਵੀਂ ਸਦੀ || 13<ref name=":5" /> |- | [[ਭੱਟ ਹਰਬੰਸ]] || 15ਵੀਂ ਸਦੀ || 2<ref name=":5" /> |- | [[ਭੱਟ ਜਾਲਪ]] || 15ਵੀਂ ਸਦੀ || 5<ref name=":5" /> |- | [[ਭੱਟ ਕੀਰਤ]]|| 15ਵੀਂ ਸਦੀ || 8<ref name=":5" /> |- | [[ਭੱਟ ਮਥੁਰਾ]] || 15ਵੀਂ ਸਦੀ || 14<ref name=":5" /> |- | [[ਭੱਟ ਨਲ੍ਹ]]|| 15ਵੀਂ ਸਦੀ || 16<ref name=":5" /> |- | [[ਭੱਟ ਸਲ੍ਹ]] || 15ਵੀਂ ਸਦੀ || 3<ref name=":5" /> |- ! colspan="3" |ਗੁਰਸਿੱਖ |- |[[ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ]] |15ਵੀਂ ਸਦੀ |2 |- |[[ਬਾਬਾ ਸੁੰਦਰ|ਬਾਬਾ ਸੂਦ੍ਰ]] |15ਵੀਂ ਸਦੀ |6<ref name=":5" /> |- |[[ਸੱਤਾ ਤੇ ਬਲਬੰਡ ਡੂਮ|ਭਾਈ ਸੱਤਾ ਡੂਮ]] |15ਵੀਂ ਸਦੀ |1 ਵਾਰ<ref name="brown114" /><ref name=":5" /> |- |[[ਬਲਵੰਡ ਰਾਏ]] |15ਵੀਂ ਸਦੀ |1 ਵਾਰ<ref name="brown114" /><ref name=":5" /> |} == ਵਿਵਾਦਪੂਰਨ ਲੇਖਕ == === ਮਰਦਾਨਾ ਅਤੇ ਟਾਲ === ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਸੰਸਕਰਣ ਦੇ ਦੋ ਹੋਰ ਲੇਖਕ ਵਿਦਵਾਨਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਅਤੇ ਭੱਟ ਟਾਲ, ਵਿੱਚ ਬਹਿਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹਨ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ: * ਮਰਦਾਨਾ 1<ref>Page 553, Adi Granth, Translation of Sant Singh Khalsa</ref> ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਦੋ ਭਜਨ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਕਹੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਹਾਲਾਂਕਿ, ਦੂਸਰੇ ਇਸ ਦਾਅਵੇ ਦਾ ਖੰਡਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਭਜਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਨਾਨਕ ਦਾ ਕਲਮੀ ਨਾਮ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ,<ref>''ਇਸ ਸਲੋਕ ਮੈਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਮਰਦਾਨੇ ਕੇ ਪੂਛਨੇ ਸੇ ਤਿਸ ਕੇ ਪ੍ਰਤਿ ਗੁਰਮੁਖਤਾ ਅਰੁ ਮਨਮੁਖਤਾ ਕੀ ਮਦਰਾ ਕਾ ਰੂਪੁ ਬਰਨਨ ਕਰਤੇ ਹੈਂ ਔਰੁ ਦੋ ਪਰਕਾਰ ਕੀ ਮਦਿਰਾ ਮਨਮੁਖੋਂ ਕੀ ਔਰੁ ਗੁਰਮੁਖੋਂ ਕੀ ਕਹੀ ਹੈ॥ ਪ੍ਰਥਮ ਮਨਮੁਖੋਂ ਕੀ ਮਦਿਰਾ ਕਹਤੇ ਹੈਂ॥'': Fareedkoti Teeka, Adi Granth</ref> ਅਤੇ ਕਿਉਂਕਿ ਮਰਦਾਨਾ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦਾ ਸ਼ਲੋਕ ਹੈ। * ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭੱਟ ਟਾਲ ਦੇ ਨਾਮ ਹੇਠ ਇੱਕ ਸੱਵਈਆ (ਕਾਵਿਕ ਛੰਦ) ਹੈ,<ref>''ਟਲ' ਜੀ ਕਹਤੇ ਹੈਂ ਹੇ ਭਾਈ ਐਸੇ ਸਤਿਗੁਰੋਂ ਕੋ ਸਹਜ ਸੁਭਾਵਕ ਨਿਰੰਤਰ ਹੀ ਸੇਵੀਐ ਹੇ ਭਾਈ ਸਤਿਗੁਰੋਂ ਕੇ ਦਰਸਨ ਕਰਨੇ ਤੇ ਜਨਮ ਮਰਨ ਦੁਖ ਜਾਤਾ ਰਹਿਤਾ ਹੈ॥੧੦॥'': Page 1392, Teeka Fareedkoti, Adi Granth</ref> ਜੋ ਕਿ ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕਲ ਭਾਵ ਭੱਟ ਕਲ ਸਹਾਰ ਲਈ ਗੁਰਮੁਖੀ ਨਕਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੀ ਗਲਤੀ ਹੈ।<ref>''Page 1392: ਟਲ = ਹੇ ਟੱਲ! ਹੇ ਕਲ੍ਯ੍ਯ! ਹੇ ਕਲ੍ਯ੍ਯਸਹਾਰ!'': Teeka by Professor Sahib Singh, Adi Granth</ref> === ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ === [[File:Mural from Gurdwara Ramsar Sahib of Sri Chand meeting Guru Arjan and Bhai Gurdas at Amritsar. Probably a depiction of the tale of him contributing a verse during the composition of the Sukhmani Sahib.jpg|thumb|ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰਾਮਸਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਅਤੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਦਾ ਮੂਰਾਲ। ਇਹ ਸ਼ਾਇਦ ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦੌਰਾਨ ਇੱਕ ਛੰਦ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਣ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਚਿੱਤਰਣ ਹੈ।]] ਇੱਕ ਸਾਖੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਨੇ ਗੌਰੀ ਸੁਖਮਨੀ ਰਚਨਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੀਆਂ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ (ਕੰਟੋ) ਰਚੀਆਂ ਸਨ, ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਆਏ। ਇਸ ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ, ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਅਤੇ ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਤਾਰ੍ਹਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ। ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਨੇ ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਮੂਲ ਮੰਤਰ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਪਉੜੀ ਦਾ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਪਾਠ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਸਤਾਰ੍ਹਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਬਣ ਗਿਆ।<ref>{{Cite book |title=The encyclopaedia of Sikhism |date=1992–1998 |publisher=Punjabi University |others=Harbans Singh |isbn=0-8364-2883-8 |volume=4 |location=Patiala |pages=265–65 |oclc=29703420 |quote=It is said that Baba Sri Chand, elder son of Guru Nanak and founder of the Udasi order, came to Amritsar to meet Guru Arjan, then engaged in composing the poem. The Guru who had by that time completed sixteen astpadis, or cantos, requested him to continue the composition. Baba Sri Chand, out of humility, only recited the Sloka of Guru Nanak following the Mul Mantra in the Japu- "adi sachu jugadi sachu hai bhi sach Nanak hosi bhi sachu"- In the beginning, in the primal time was He the Eternal Reality; in the present is He the Eternal Reality. To eternity shall He the Reality abide (GG, 285). This sloka was thereupon repeated by Guru Arjan at the head of the seventeenth astpadi.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Nayar |first=Kamala Elizabeth |title=The Sikh View on Happiness : Guru Arjan's Sukhmani. |date=2020 |publisher=Bloomsbury Publishing Plc |others=Jaswinder Singh Sandhu |isbn=978-1-350-13988-6 |location=London |pages=38–40 |chapter=Guru Arjan's Life, Work, and Martyrdom |oclc=1140790571}}</ref> == ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਵਲੋਂ ਰੱਦ ਕੀਤੇ ਲੇਖਕ == ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਚਾਰ ਸ਼ਖਸੀਅਤਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪੀਲੂ, ਕਾਹਨਾ ਭਗਤ, ਛੱਜੂ ਭਗਤ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹ ਹੁਸੈਨ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਗਏ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਉਹ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਸੰਕਲਿਤ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਦਾ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਸਕੇ।<ref>{{Cite news |last=Soofi|first=Mushtaq|date=2 January 2023|title=Punjab Notes: Silence and what comes out of it|url=https://www.dawn.com/news/1729389|access-date=18 April 2026|work=Dawn}}</ref> ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਨੇ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ ਪਰ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਗੁਰੂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਅਤੇ ਨਿਰਣੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸਿੱਖ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਨਹੀਂ ਸਨ।<ref name=":52">{{Cite book |last=Dhillon|first=Balwant Singh|url=https://gurmatveechar.com/books/English_Books/Guru.Granth.Sahib.Among.the.Scriptures.of.the.World.by.Darshan.Singh.(GurmatVeechar.com).pdf|title=Guru Granth Sahib Among Scriptures of the World|publisher=Punjabi University|year=2004|isbn=817380-9283|editor-last=Singh|editor-first=Darshan|location=Patiala|pages=42–43|chapter=Formation of Guru Granth Sahib}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਿਰਾਸ਼ਾਵਾਦੀ ਪਹੁੰਚ ਰੱਖਣ ਅਤੇ ਦੁਨਿਆਵੀ ਤਿਆਗ/ਨਿੰਦਾ ਅਤੇ ਭੱਜਣ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਕਾਰਨ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।<ref>{{Cite book |last=Narang |first=C. L. |title=History of Punjabi Literature, 850-1850 A.D. |publisher=National Book Shop |year=1987 |pages=103}}</ref> == ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ == *1. '''ਜਪੁ''' : 38 ਪਉੜੀਆਂ, 2 ਸਲੋਕ, 1 ਮੂਲ ਮੰਤਰ = 41 *2. '''ਸਿਰੀ ਰਾਗੁ''': 33 ਪਦੇ (ਤ੍ਰਿਪਦੇ 2, ਚਉਪਦੇ 28, ਪੰਚਨਦੇ 31), 18 ਪਦੀਆਂ (ਸਪਤਪਦੀ 1, ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ 14, ਨੌਪਦੀ 1, ਦਸਪਦੀ 1, ਚਉਬੀਸਪਦੀ 1), 2 ਪਾਰੇ (ਚਉਪਦਾ 1, ਪੰਚਪਦਾ 1) 7 ਸਲੋਕ= 74 *3. '''ਮਾਝ ਰਾਗੁ''': 1 ਅਸ਼ਟਪਦੀ, 24 ਪਉੜੀਆ, 46 ਸਲੋਕ = 74 *4. '''ਗਉੜੀ ਰਾਗੁ''': 20 ਪਦੇ (ਤ੍ਰਿਪਦੇ 2, ਚਉਪਦੇ 15, ਪੰਚਪਦਾ 1, ਛੇ ਪਦੇ 12) 18ਪਦੀਆਂ (ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ 12, ਨੌਪਦੀਆਂ 5, ਬਾਰਹਪਦੀ 1), 2 ਛੰਤ= 40 *5. '''ਆਸਾ ਰਾਗੁ''': 1 ਸੋਦਰੁ, 39 ਪਦੇ (ਚੁਪਦੇ 2, ਤ੍ਰਿਪਦਾ 1, ਚਉਪਦੇ 30, ਪੰਚਪਦੇ 5, ਛਿਪਦਾ 1) 22 ਪਦੀਆਂ (ਸਪਤਪਦੀਆਂ 2, ਅਸ਼ਅਪਦੀਆਂ 16, ਨੌਪਦੀਆ 2,ਚਸਪਦੀਆਂ 2) 5 ਛੰਤ, 24 ਪਉੜੀਆਂ ਅਤੇ 45 ਸਲੋਕ=171. *6. '''ਗੂਜਰੀ ਰਾਗੁ''': 2 ਚਉਪਦੇ, 5 ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ = 7 *7. '''ਬਿਹਾਗੜਾ ਰਾਗੁ''': 2 ਸਲੋਕ = 2 *8. '''ਵਡਹੰਸ ਰਾਗੁ''': 3 ਪਦੇ (ਇਕਪਦਾ 1, ਚਉਪਦੇ 2) 2 ਛੰਤ, 5 ਅਣਾਹੁਣੀਆ, 3 ਸਲੋਕ= 13. *9. '''ਸੋਰਠਿ ਰਾਗੁ''': 12 ਪਦੇ (ਚਉਪਦੇ 9, ਪੰਚਪਦੇ 3, 4 ਪਦੀਆਂ,) (ਅਸ਼ਟੀਪਦੀਆਂ 3, ਦਸਪਦੀ 1), 2 ਸਲੋਕ=18 *10. '''ਧਨਾਸਰੀ ਰਾਗੁ''': 9 ਪਦੇ (ਚਉਪਦਾ 7, ਪੰਚਪਦੇ 2) 2 ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ, 3 ਛੰਤ (ਚਉਪਦਾ 1,ਪੰਚਪਦਾ 2=14. *11. '''ਤਿਲੰਗ ਰਾਗੁ''': 5 ਪਦੇ (ਚੁਪਦਾ 1, ਤ੍ਰਿਪਦਾ 1, ਚਉਪਦੇ 3), 1 ਪਦੀ = 6 *12. '''ਸੂਹੀ ਰਾਗੁ''': 9 ਪਦੇ (ਇਕਪਦਾ 1, ਚਉਪਦੇ 6, ਪੰਚਪਦਾ 1, ਛਿਪਦਾ 1), 5 ਅਸ਼ਟਪਦੀਆ 2 ਕੁਚਜੀ-ਸੁਚਜੀ, 5 ਛੰਤ 21 ਸਲੋਕ =42 *13. '''ਬਿਲਾਵਲ ਰਾਗੁ''': 4 ਚਉਪਦੇ, 2 ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ, 20 ਪਦ, 2 ਛੰਤ, 2 ਸਲੋਕ =30 *14. '''ਰਾਮਕਲੀ ਰਾਗੁ''': 11 ਪਦੇ (ਤ੍ਰਿਪਦਾ 1, ਬਾਹਰਪਦੀ 1, 4 ਚੀਸਪਦੀ 1), 54 ਪਦ (ਓ ਅੰਕਾਰ ਦੇ), 73 ਪਦ ([[ਸਿਧ ਗੋਸਟਿ]] ਦੇ), 19 ਸਲੋਕ = 166. *15. '''ਮਾਰੂ ਰਾਗੂ''': 12 ਪਦੇ (ਤ੍ਰਿਪਦਾ 1, ਚਉਪਦੇ 7, ਪੰਚਪਦੇ-3, ਤ੍ਰਿਪਦਾ 1) 11ਪਦੀਆਂ (ਸਪਤਪਦੀ 1, ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ 8, ਨੌਪਦੀ 1, ਬਾਰਹਪਦੀ 1), 22 ਸੋਲਹੇ, 18 ਸਲੋਕ=63। *16. '''ਤੁਖਾਰੀ ਰਾਗੁ''': 5 ਛੰਤ (ਚਉਪਦੇ ਤ, ਪੰਚਪਦੇ 2) 17 ਪਦ ਬਾਰਹਮਾਹ= 22. *17. '''ਭੈਰਉ ਰਾਗੁ''': 8 ਪਦੇ (ਚਉੁਪਦੇ 7, ਪੰਚਪਦਾ 1), 1 ਪਦੀ =3 *18. '''ਬਸੰਤ ਰਾਗੁ''': 10 ਪਦੇ (ਤ੍ਰਿਪਦਾ 1, ਚਉਪਦੇ 9), 8 ਪਦੀਆਂ (ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ 7, ਦਸਪਦੀ 1) = 18। *19. '''ਮਲ੍ਹਾਰ ਰਾਗੁ''': 9 ਪਦੇ (ਚਉਪਦੇ 8, ਪੰਚਪਦਾ 1) 5 ਪਦੀਆਂ (ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ 3, ਨੌਪਦੀ ਦਸਪਦੀ 1), 27 ਪਉੜੀਆਂ ਤੇ 24 ਸਲੋਕ=65. *20. '''ਪਰਭਾਤੀ ਰਾਗੁ''': 17 ਪਦੇ (ਚਉਪਦੇ 13, ਪੰਚਪਦੇ 4), 7 ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ =24 *21. '''ਸਾਰੰਗ ਰਾਗੁ''': 3 ਚਉਪਦੇ, 2 ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ, 35 ਸਲੋਕ=38. *22. '''ਸਲੋਕ ਸਹਸਕ੍ਰਿਤੀ''': 3 ਸਲੋਕ *23. '''ਸਲੋਕ ਵਾਰਾਂ ਤੇ ਵਧੀਕ''': 32 ਸਲੋਕ ==ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ== [[ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ]] ਨੇ 63 ਸਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਜੋ ਕਿਸੇ ਰਾਗੁ ਅਧੀਨ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ ਬਲ ਕਿ ਹੋਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਅੰਕਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ==ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ== *1. '''ਸਿਰੀ ਰਾਗੁ''': 31 ਪਦੇ, 8 ਬਹੁਪਦੀਆਂ, 33 ਸਲੋਕ *2. '''ਮਾਝੁ ਰਾਗੁ''': 32 ਬਹੁਪਦੀਆਂ ਤੇ 3 ਸਲੋਕ *3. '''ਗਉੜੀ ਰਾਗੁ''': 18 ਪਦੇ, 9 ਬਹੁਪਦੀਆਂ, 5 ਛੰਤ ਅਤੇ 7 ਸਲੋਕ *4. '''ਆਸਾ ਰਾਗੁ''': 12 ਪਦੇ, 15 ਬਹੁਤਪਦੀਆਂ, 2 ਛੰਤ, 1 ਕਾਫੀ, 1 ਪੱਟੀ (18 ਪਉੜੀਆਂ) *5. '''ਗੂਜਰੀ ਰਾਗੁ''': 7 ਪਦੇ, 1 ਬਹੁਪਦੀ, 43 ਸਲੋਕ, 22 ਪਉੜੀਆਂ। *6. '''ਬਿਹਾਗੜਾ ਰਾਗੁ''': 33 ਸਲੋਕ *7. '''ਵਡਹੰਸ ਰਾਗੁ''': 9 ਪਦੇ, 2 ਬਹੁਪਦੀਆਂ, 6 ਛੰਤ, 4 ਅਲਾਹੁਣੀਆਂ, 40 ਸਲੋਕ *8. '''ਸੋਰਠਿ ਰਾਗੁ''': 12 ਪਦੇ, 3 ਬਹੁਪਦੀਆਂ, 48 ਸਲੋਕ *9. '''ਧਨਾਸਰੀ ਰਾਗੁ''': 9 ਪਦੇ। *10. '''ਸੂਹੀ ਰਾਗੁ''': 4 ਬਹੁਪਦੀਆਂ, 7 ਛੰਤ, 15 ਸਲੋਕ, 20 ਪਉੜੀਆਂ, *11. '''ਬਿਲਾਵਲੁ ਰਾਗੁ''': 6 ਪਦੇ, 1 ਬਹੁਪਦੀ, 1 ਸਤਵਾਰਾ, 24 ਸਲੋਕ *12. '''ਰਾਮਕਲੀ ਰਾਗੁ''': 6 ਪਦੇ, 1 ਬਹੁਪਦੀ, 1ਸਤਵਾਰਾ, 24 ਸਲੋਕ 21 ਪਾਉੜੀਆਂ *13. '''ਮਾਰੂ ਰਾਗੁ''': 5 ਪਦੇ, 1 ਬਹੁਪਦੀ, 24 ਸੋਲਹੇ, 23 ਸਲੋਕ, 22 ਪਾਉੜੀਆਂ। *14. '''ਭੈਰਉ ਰਾਗੁ''': 21 ਪਦੇ, 2 ਬਹੁਪਦੀਆਂ *15. '''ਬਸੰਤੁ ਰਾਗੁ''': 20 ਪਦੇ। *16. '''ਸਾਰੰਗ ਰਾਗੁ''': 3 ਬਹੁਪਦੀਆਂ, 23 ਸਲੋਕ *17. '''ਮਲ੍ਹਾਰ ਰਾਗੁ''': 13 ਪਦੇ, 3 ਬਹੁਪਦੀਆਂ, 27 ਸਲੋਕ, *18. '''ਪ੍ਰਭਾਤੀ ਰਾਗੁ''': 7 ਪਦੇ, 2 ਬਹੁਪਦੀਆਂ, *19. '''ਸਲੋਕ ਵਾਰਾਂ ਤੋਂ ਵਧੀਕ''': 67 *20. '''[[ਅਨੰਦ ਸਾਹਿਬ]]''' *21. '''ਵਾਰ ਕਵਿ''' ਗੂਜਰੀ ਕੀ ਵਾਰ (22 ਪਉੜੀਆਂ) ਸੂਹੀ ਕੀ ਵਾਰ (20 ਪਉੜੀਆਂ) ਰਾਮਕਲੀ ਕੀ ਵਾਰ ਮਹਲਾ 3 (21 ਪਉੜੀਆਂ) ਮਾਰੂ ਕੀ ਵਾਰ (22 ਪਉੜੀਆਂ) *22. '''ਪੱਟੀ''': (18 ਪਦਿਆਂ ਚ) *23. ਅਲਾਹੁਣੀਆਂ *24. ਸਲੋਕ ਵਾਰਾ ਤੇ ਵਧੀਕ: ਮਹਲਾ 3 ==ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ== [[ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ]] ਨੇ 30 ਰਾਗਾਂ ਚ ਬਾਣੀ ਦੀ ਰਚਨਾਂ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਆਪ ਨੇ 678 ਸ਼ਬਦਾ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਆਪ ਨੇ ਕੁੱਲ 264 ਸ਼ਬਦਾਂ, 58 ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ, 38 ਛੰਤਾਂ, 183 ਪਉੜੀਆਂ, ਤੇ ਵਾਰਾਂ ਨਾਲ ਅੰਕਿਤ 105 ਸਲੋਕਾਂ ਤੇ ਵਾਰਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ- *1. ਸਿਰੀਰਾਗ ਕੀ ਵਾਰ (ਮਹੱਲਾ ਚੌਥਾ) *2. ਗਉੜੀ ਕੀ ਵਾਰ (ਮਹੱਲਾ ਚੌਥਾ) *3. ਬਿਹਰਾੜੇ ਕੀ ਵਾਰ *4. ਵਡਹੰਸ ਕੀ ਵਾਰ *5. ਸੋਰਠਿ ਕੀ ਵਾਰ *6. ਸਾਰੰਗ ਕੀ ਵਾਰ *7. ਬਿਲਾਵਲ ਕੀ ਵਾਰ *8. ਕਾਨੜੇ ਕੀ ਵਾਰ (15 ਪਉੜੀਆਂ) ਕੁੱਝ ਹੋਰ ਲੋਕ ਕਾਵਿ ਰੂਪ: *(ੳ) ਛੰਤ: (ਸਿਰੀਰਾਗੁ ਮਹੱਲਾ 4, ਪੰਨਾ (78) *(ਅ) ਕਰਹਲੇ:- (ਰਾਗ ਗਾਉੜੀ ਪੂਰਬੀ ਮਹੱਲਾ 4, ਪੰਨਾ (234) *(ੲ) ਘੋੜੀਆਂ *(ਸ) ਪਹਿਰੇ ==ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ== ਕੁੱਲ ਸ਼ਬਦ 2218 ਸੰਕਲਿਤ ਕੀਤੇ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ 30 ਰਾਗਾਂ ਚ ਬਾਣੀ ਰਚੀ। 31 ਵਾਂ ਰਾਗ, (ਜੈਜਾਵੰਤੀ) ਬਾਅਦ ਚ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਅੰਗ ਬਣਿਆ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦਮਦਮੀ ਬੀੜ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਹਿਬ `ਚ ਦਰਜ ਸ਼ਬਦ = 1322, ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ= 45, ਛੰਤ= 63, ਵਾਰਾਂ (ਛੇ)= 117 ਪਉੜੀਆਂ ਰਾਂ ਵਿੱਚਲੇ ਸਲੋਕ= 252 ਭਾਗਤ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ= 3 ਸਲੋਕ ਸਹਸਕ੍ਰਿਤੀ = 67 ਗਾਥਾ ਮਹੱਲਾ ਪੰਜਵਾਂ = 24 ਫੁਨਹੇ ਮਹੱਲਾ ਪੰਜਵਾਂ= 23 ਸਲੋਕ ਵਾਰਾਂ ਤੇ ਵਧੀਕ= 22 ਮੁੰਦਾਵਣੀ ਤੇ ਅੰਤਿਮ ਸਲੋਕ= 2 1. '''ਬਾਰਹਮਾਹਾ ਮਾਝ''': (14 ਪਦੇ) 2. '''ਬਾਵਨ ਅੱਖਰੀ''': 52 ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ‘ਵਰਣਮਾਲਾ` ਨੂੰ ਬਾਵਨ ਅੱਖਰੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 3. '''ਸੁਖਮਨੀ''': ਸਿਰਲੇਖ-ਗਉੜੀ ਸੁਖਮਨੀ ਮਹੱਲਾ ਪੰਜਵਾਂ (24 ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ) 4. '''ਥਿਤੀ ਗਉੜੀ ਮਹੱਲਾ ਪੰਜਵਾਂ (17 ਪਉੜੀਆਂ)''' 5. '''ਛੇ ਵਾਰਾਂ''': *ੳ) ਗਉੜੀ ਕੀ ਵਾਰ *ਅ) ਗੂਜਰੀ ਕੀ ਵਾਰ *ੲ) ਜੈਤਸਰੀ ਕੀ ਵਾਰ *ਸ) ਰਾਮਕਲੀ ਕੀ ਵਾਰ *ਹ) ਮਾਰੂ ਵਾਰ ਮਹੱਲਾ ਪੰਜਵਾਂ ਛਖਣੇ ਮਹੱਲਾ ਪੰਜਵਾ *ਕ) ਬਸੰਤ ਕੀ ਵਾਰ ਮਹੱਲਾਂ ਪੰਜਵਾਂ 6. '''ਮੁੰਦਾਵਣੀ ਮਹਲਾ ਪੰਜਵਾਂ''' ==ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ== [[ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ]] ਨੇ 15 ਰਾਗਾਂ, 59 ਸ਼ਬਦਾ, 57 ਸਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ 1706 ਚ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਲੇਖਣ ਕਰਵਾਇਆ। 1. '''ਰਾਗੁ ਗਉੜੀ'''- 9 ਸ਼ਬਦ 2. '''ਰਾਗੁ ਆਸਾ'''- 1 ਸ਼ਬਦ 3. '''ਰਾਗੁ ਦੇਵਗੰਧਾਰੀ'''- 3 ਸ਼ਬਦ 4. '''ਰਾਗੁ ਬਿਹਾਰਾੜਾ'''- 1 ਸ਼ਬਦ 5. '''ਰਾਗੁ ਸੋਰਠਿ'''- 12 ਸ਼ਬਦ 6. '''ਰਾਗੁ ਧਨਾਸਰੀ''' - 4 ਸ਼ਬਦ 7. '''ਰਾਗੁ ਜੈਤਸਰੀ''' - 3 ਸ਼ਬਦ 8. '''ਰਾਗੁ ਟੋਡੀ'''- 1 ਸ਼ਬਦ 9. '''ਰਾਗੁ ਤਿਲੰਗ (ਕਾਫੀ)''' - 3 ਸ਼ਬਦ 10. '''ਰਾਗੁ ਬਿਲਾਵਲ''' - 3 ਸ਼ਬਦ 11. '''ਰਾਗੁ ਰਾਮਕਲੀ''' - 3 ਸ਼ਬਦ 12. '''ਰਾਗੁ ਮਾਰੂ'''- 3 ਸ਼ਬਦ 13. '''ਰਾਗੁ ਬਸੰਤ''' - 5 ਸ਼ਬਦ 14. '''ਰਾਗੁ ਸਾਰੰਗ'''- 4 ਸ਼ਬਦ 15 '''ਰਾਗੁ ਜੈਜਾਵੰਤੀ'''- 4 ਸ਼ਬਦ 16 '''ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ ਸ਼ਬਦ''' - 59 17 '''ਰਾਗਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੁੱਲ ਸਲੋਕ''' - 57 ==ਭਗਤ, ਗੁਰੂ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ:== ===ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ=== 16 ਰਾਗ, 532 ਸ਼ਬਦ ਤੇ ਸਲੋਕ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹਨ। === ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ === 18 ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ 40 ਸ਼ਬਦ ===ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ=== 18 ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ 61 ਸ਼ਬਦ ===ਭਗਤ ਸੇਖ਼ ਫ਼ਰੀਦ ਸ਼ਕਰਗੰਜ ਜੀ=== ਰਾਗ ਸੂਹੀ, ਰਾਗ ਆਸਾ ਵਿੱਚ ਦੋ ਦੋ ਸ਼ਬਦ, ਸਲੋਕ ਫਰੀਦ ਜੀ ਕੇ ਸਿਰਲੇਖ ਅਧੀਨ ਦਰਜ਼ ਸਲੋਕ 130 ਦਰਜ਼ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸ਼ੇਖ਼ ਫਰੀਦ ਜੀ ਦੇ 112 ਸਲੋਕ ਹਨ ਅਤੇ ਬਾਕੀ 18 ਸਲੋਕ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨਾਂ ਦੇ ਹਨ। ===ਭਗਤ ਧੰਨਾ ਜੀ=== 2 ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ 3 ਸ਼ਬਦ ===ਭਗਤ ਬੇਣੀ ਜੀ=== ਤਿੰਨ ਸ਼ਬਦ, ਸ੍ਰੀ ਰਾਗੁ (ਪੰਨਾ 93) ਰਾਮਕਲੀ ਰਾਗੁ (ਪੰਨਾ 974), ਪ੍ਰਭਾਤੀ ਪੰਨਾ (1351) ===ਭਗਤ ਭੀਖਨ ਜੀ=== ਦੋ ਸ਼ਬਦ, ਰਾਗ ਸੋਰਠਿ (ਪੰਨਾ 659 ਅਤੇ 660) ===ਭਗਤ ਸਧਨਾ ਜੀ=== ਬਿਲਾਵਲ ਰਾਗੁ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਪੰਨਾ (858) ===ਭਗਤ ਪੀਪਾ ਜੀ=== ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ (ਪੰਨਾ 695) ਹੋਰ ਰਚਨਾ-ਬਾਣੀ ਸ੍ਰੀ ਪੀਪਾ ਜੀ, ਸਰਬ ਗੁੱਟਕਾ ===ਭਗਤ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ਜੀ=== ਚਾਰ ਸ਼ਬਦ ਇੱਕ ਸਿਰੀ ਰਾਗ ਵਿੱਚ, ਦੋ ਸ਼ਬਦ ਗੂਜਰੀ ਰਾਗੁ ਅਤੇ ਇੱਕ ਧਨਾਸਰੀ ਰਾਗੁ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ। ===ਭਗਤ ਰਾਮਾਨੰਦ ਜੀ=== ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ (ਪੰਨਾ 1195) ਰਾਗੁ ਬਸੰਤ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਬਾਣੀ। ===ਭਗਤ ਜੈਦੇਵ ਜੀ=== ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਗੂਜਰੀ ਵਿੱਚ (ਪੰਨਾ 526) ਦੂਜਾ ਰਾਗੁ ਮਾਰੂ ਵਿੱਚ (ਪੰਨਾ 1106) ===ਭਗਤ ਪਰਮਾਨੰਦ ਜੀ=== ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਸਾਰੰਗ ਰਾਗੁ ਵਿੱਚ (ਪੰਨਾ 1153) ===ਭਗਤ ਸੂਰਦਾਸ ਜੀ=== ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਪੰਕਤੀ (ਪੰਨਾ 1253) ===ਭਗਤ ਸੈਣ ਜੀ=== ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ==ਭੱਟ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ== ===ਭੱਟ ਕਲਸਹਾਰ ਜੀ=== ਪੰਜ ਗੁਰੂ ਸਹਿਬਾਨਾਂ ਦੀ ਉਸਤਤਿ ਵਿੱਚ 54 ਸਵੱਯੇ ===ਭੱਟ ਜਾਲਪ ਜੀ=== 5 ਸਵੱਯੇ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਦੀ ਉਸਤਤਿ ਵਿੱਚ ===ਭੱਟ ਕੀਰਤ ਜੀ=== ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਤੇ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਉਸਤਤਿ ਵਿੱਚ 4 ਸਵੱਈਏ ===ਭੱਟ ਭਿਖਾ ਜੀ=== ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਉਸਤਤਿ ਵਿੱਚ 2 ਸਵੱਈਏ ===ਭੱਟ ਸਲ੍ਹ ਜੀ=== ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਲਈ 1 ਤੇ ਰਾਮਦਾਸ ਲਈ 2 ਸਵੱਈਏ ===ਭੱਟ ਭਲ੍ਹ ਜੀ=== ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਲਈ 1 ਸਵੱਈਏ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ===ਭੱਟ ਨਲ੍ਹ ਜੀ=== ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਲਈ 16 ਸਵੱਈਏ ===ਭੱਟ ਗਯੰਦ ਜੀ=== ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਲਈ 13 ਸਵੱਈਏ ===ਭੱਟ ਮਥਰਾ ਜੀ=== ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ -7 ਸਵੱਈਏ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਲਈ 7 ਸਵੱਈਏ ===ਭੱਟ ਬਲ੍ਹ ਜੀ=== ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਲਈ 5 ਸਵੱਈਏ ===ਭੱਟ ਹਰਿਬੰਸ ਜੀ=== ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਲਈ 2 ਸਵੱਈਏ ==ਗੁਰੂ ਘਰ ਦੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ== ===ਬਾਬਾ ਸੁੰਦਰ ਜੀ=== ਰਚਿਤ ‘ਸਦੁ’ ਸ਼ਬਦ ਰਾਗੁ ਰਾਮਕਲੀ ‘ਚ ਅੰਕਿਤ ਹੈ, ਇਸ ਦੇ ਛੇ ਪਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਲੋਕ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੇ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਸਿਰਲੇਖ "ਮਰਦਾਨਾ ਮਹਲਾ ਪਹਿਲਾ " ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਿਸ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੇ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਦੀ ਕੋਈ ਵੀ ਰਚਨਾ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ===ਸੱਤਾ ਤੇ ਬਲਵੰਡ ਜੀ=== ਰਾਇ ਬਲਵੰਡ ਤਥਾ ਸਤੈ ਡੂਮਿ ਕੀ ਵਾਰ ਗੁਰਸਿੱਖ: ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ, ਭਾਈ ਸੁੰਦਰ, ਭਾਈ ਸਤਾ ਤੇ ਭਾਈ ਬਲਵੰਡ ਜਿਹੇ ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਜੋ ਗੁਰੂ ਘਰ ਦੇ ਨਿਕਟਵਰਤੀ ਸਨ. == ਵਿਵਾਦਪੂਰਨ ਲੇਖਕ: ਮਰਦਾਨਾ ਅਤੇ ਟੱਲ == ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਦੋ ਹੋਰ ਲੇਖਕ ਹਨ ਜੋ ਵੱਖ ਵੱਖ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹਿਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹਨ: ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਅਤੇ ਭੱਟ ਟੱਲ। ਵੱਖ ਵੱਖ ਵਿਦਵਾਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ: * ਉੱਥੇ ਮਰਦਾਨਾ 1 ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਦੋ ਭਜਨ ਹਨ<ref>Page 553, Adi Granth, Translation of Sant Singh Khalsa</ref> [[ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ]] ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੈ, ਪਰ ਬਾਕੀ ਦਾਅਵੇ ਨੂੰ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਫ਼ਲ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਲਮ ਦਾ ਨਾਮ [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ|ਨਾਨਕ]] ਨੇ ਗੀਤ ਅੰਦਰ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ <ref>''ਇਸ ਸਲੋਕ ਮੈਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਮਰਦਾਨੇ ਕੇ ਪੂਛਨੇ ਸੇ ਤਿਸ ਕੇ ਪ੍ਰਤਿ ਗੁਰਮੁਖਤਾ ਅਰੁ ਮਨਮੁਖਤਾ ਕੀ ਮਦਰਾ ਕਾ ਰੂਪੁ ਬਰਨਨ ਕਰਤੇ ਹੈਂ ਔਰੁ ਦੋ ਪਰਕਾਰ ਕੀ ਮਦਿਰਾ ਮਨਮੁਖੋਂ ਕੀ ਔਰੁ ਗੁਰਮੁਖੋਂ ਕੀ ਕਹੀ ਹੈ॥ ਪ੍ਰਥਮ ਮਨਮੁਖੋਂ ਕੀ ਮਦਿਰਾ ਕਹਤੇ ਹੈਂ॥'': Fareedkoti Teeka, Adi Granth</ref> ਅਤੇ ਮਰਦਾਨਾ ਸਲੋਕ ਦੀ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਹੈ। * ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭੱਟ ਟੱਲ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਇੱਕ ਸਵਈਆ ਹੈ, <ref>''ਟਲ' ਜੀ ਕਹਤੇ ਹੈਂ ਹੇ ਭਾਈ ਐਸੇ ਸਤਿਗੁਰੋਂ ਕੋ ਸਹਜ ਸੁਭਾਵਕ ਨਿਰੰਤਰ ਹੀ ਸੇਵੀਐ ਹੇ ਭਾਈ ਸਤਿਗੁਰੋਂ ਕੇ ਦਰਸਨ ਕਰਨੇ ਤੇ ਜਨਮ ਮਰਨ ਦੁਖ ਜਾਤਾ ਰਹਿਤਾ ਹੈ॥੧੦॥'': Page 1392, Teeka Fareedkoti, Adi Granth</ref> ਜੋ ਕਿ ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ [[ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ|ਗੁਰਮੁਖੀ]] ਟਾਈਪੋ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਕਲ ਭਾਵ ਭੱਟ ਕਲ੍ਹਸ਼ਾਰ ਹੈ।<ref>''Page 1392: ਟਲ = ਹੇ ਟੱਲ! ਹੇ ਕਲ੍ਯ੍ਯ! ਹੇ ਕਲ੍ਯ੍ਯਸਹਾਰ!'': Teeka by Professor Sahib Singh, Adi Granth</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਧਰਮਗ੍ਰੰਥ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਲੇਖਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ]] <references /> egujsy7yv2acr45g5r8tzgszyw4t1ad 839131 839130 2026-05-10T19:28:56Z Nitesh Gill 8973 /* ਸੱਤਾ ਤੇ ਬਲਵੰਡ ਜੀ */ 839131 wikitext text/x-wiki [[File:Sri Guru Granth Sahib Nishan.jpg|right|thumb|ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ, ਪਟਨਾ ਵਿਖੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਪੱਤਰੇ ਉੱਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਦੀ ਲਿਖਾਈ ਵਿੱਚ ਮੂਲ-ਮੰਤਰ]] [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]] ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ:]] '''Guru Granth Sahib'''), [[ਸਿੱਖੀ|ਸਿੱਖਾਂ]] ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ ਅਤੇ [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] ਦੇ ਪ੍ਰਗਟ ਅਤੇ ਸਦੀਵੀ ਕਾਲ ਗੁਰੂ ਹੈ।<ref name="ke">{{Cite book|title=Online Worksheets|last=Keene|first=Michael|publisher=Nelson Thornes|year=2003|isbn=0-7487-7159-X|page=38}}</ref> [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ|ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ]] ਨੇ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਸੰਕਲਨ 1601 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 2 ਅਗਸਤ 1604 ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ 1430 ਅੰਗ (ਪੰਨੇ) ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 36 ਸੰਤਾਂ, ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ (6 ਗੁਰੂ), ਭਗਤ (15 ਭਗਤ), ਭੱਟ (11 ਭੱਟ) ਅਤੇ ਗੁਰਸਿੱਖ (4 ਗੁਰਸਿੱਖ), ਦੀ ਬਾਣੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਇਕੋ ਇਕ ਧਾਰਮਿਕ ਲਿਪੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੂਜੇ ਧਰਮਾਂ, ਜਾਤੀਆਂ ਅਤੇ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਵਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਾਤੀ-ਪਿਛੋਕੜਾਂ ਦੇ ਲੇਖਕਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵੀ ਦਰਜ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ [[ਸ਼ੂਦਰ]] ਅਤੇ ਅਛੂਤ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref name="Gill 2015">{{cite book|last=Jodhka|first=Surinder Singh|url=https://books.google.com/books?id=EcW3eLUr4IoC|title=Punjab Society: Perspectives and Challenges|date=|publisher=Concept Publishing Company|year=2003|isbn=9788180690389|editor-last=Gill|editor-first=Manmohan Singh|pages=28|chapter=2: The Scheduled Castes in Contemporary Punjab|accessdate=10 February 2026}}</ref> ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਪਹਿਲਾਂ ਸੰਸਕਰਣ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਅਤੇ ਦੂਸਰਾ ਸੰਸਕਰਣ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਮਹਾਨ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਲੇਖਣੀ ਦਾ ਕਾਰਜ [[ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ]] ਨੇ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਪੰਜ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦਰਜ ਸੀ; ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਵਿੱਚ 1705 ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬਾਣੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੀ। == ਲੇਖਕਾਂ ਦਾ ਵਰਗੀਕਰਨ == [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ|ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ]] ਦੇ ਲੇਖਕਾਂ ਨੂੰ ਚਾਰ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ:<ref name=":4">{{Cite book|last1=Nayar|first1=Kamala Elizabeth|title=The Sikh View on Happiness: Guru Arjan's Sukhmani|last2=Sandhu|first2=Jaswinder Singh|publisher=Bloomsbury Publishing|year=2020|isbn=9781350139893|pages=219|chapter=Notes|quote=16 The fifteen bhagats (devotional poets), whose verses have been incorporated in the Guru Granth Sahib, are Kabir, Ravidas, Sheikh Farid, Ramanand, Beni, Namdev, Sadhana, Sheikh Bhikhan, Parmanand, Sain Nayee, Dhanna, Pipa, Surdas, Jaidev and Trilochan. The bhagats belonged to the Hindu (Vaishnava) Bhakti, nirgun Bhakti or Sufi traditions, and either predated or lived during the Guru Nanak period.<br><br>17 The eleven bhatts (Hindu court bards), whose verses have been incorporated in the Guru Granth Sahib, are Kalashar, Balh, Bhalh, Bhika, Gayand, Harbans, Jalap, Kirat, Mathura, Nalh and Salh. Bhai Baldeep Singh, 'What Is Kirtan?: Observations, Interventions and Personal Reflections', Sikh Formations 7, no. 3 (2011), 282 n. 13. While the Brahmin ballad singers were connected with the divine courts (darbar sahib) of the later Sikh Gurus, their verses praise the first five Sikh Gurus. The bhatt verses are collectively referred to as Bhatt Bani, which is included in the concluding section of the Guru Granth Sahib (pp. 1389-1406).<br><br>18 Bhai Mardana (GGS, 553) was a Muslim rebab (bowed string instrument) musician, who accompanied Guru Nanak on his travels. Bhai Rai Balwand was a Muslim rebab musician and Satta was a Muslim drummer during the time of Guru Angad up to the time of Guru Arjan; they both sang gurbani-kirtan and composed a Ramkali var that was included in the Guru Granth Sahib (pp. 966-8). Baba Sundar was the great grandson of Guru Amar Das and grandson of Mohri, who wrote Sadu (Call of Death) (GGS, 923-4).}}</ref><ref name=":5">{{Cite book |last=Singh |first=Prithi Pal |title=The History of Sikh Gurus |publisher=Lotus Press |year=2006 |isbn=978-81-8382-075-2 |location=New Delhi |pages=170–171}}</ref> * [[ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ]] * [[ਭਗਤ]] * [[ਭਾਟੜੇ ਸਿੱਖ|ਭੱਟ]] * ਗੁਰਸਿੱਖ === ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ === {{main|ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ}} ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸਿੱਖ, ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਨ ਲਈ ਪਾਬੰਦ ਹਨ, ਭਾਵ ਜੋ ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਪਰ ਆਮ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਨੇ ਸਦੀਆਂ ਦੌਰਾਨ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਜਿਸਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸਾਲ 1469 ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਥੇ ਛੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ:{{Columns-list|* [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ]] * [[ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ]] * [[ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ]] * [[ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ | ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ]] * [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ]] * [[ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ]]}}ਜਦੋਂ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਛੇ ਗੁਰੂਆਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਲਈ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕੁਝ ਅਜਿਹੇ ਵੀ ਹਨ ਜੋ ਦਲੀਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ|ਗੁਰੂ]] [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ|ਹਰਿਰਾਏ]] ਅਤੇ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref name=":0">{{Cite book|last=Singh|first=Sardar Harjeet|url=https://books.google.com/books?id=fleka3YEE8sC&q=a+couplet+attributed+to+Guru+Har+Rai&pg=PA100|title=Faith & Philosophy of Sikhism|date=2009|publisher=Gyan Publishing House|isbn=978-81-7835-721-8|pages=103–104|language=en}}</ref><ref name=":1">{{Cite book|title=Sikh art and literature|url=https://archive.org/details/sikhartliteratur0000unse|date=1999|publisher=Routledge|others=Kerry, August 17- Brown|isbn=0-415-20288-4|location=London|page=[https://archive.org/details/sikhartliteratur0000unse/page/198 198]|oclc=39765536}}</ref> ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਸਲੋਕ ਮਹੱਲਾ ਸੱਤਵਾਂ (7) ਅਤੇ ਦੋਹਰਾ ਮਹੱਲਾ ਦਸਵਾਂ (10) ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸੱਤਵੇਂ ਅਤੇ ਦਸਵੇਂ ਗੁਰੂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। === ਭਗਤ/ ਹੋਰ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ === ਉਪਰੋਕਤ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ, "ਭਗਤ" ਵੱਖ ਵੱਖ ਸੰਪਰਦਾਵਾਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਆਦਮੀ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ "ਬਾਣੀ ਭਗਤਾ ਕੀ" ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਹੈ। ਸ਼ਬਦ "ਭਗਤ" ਦਾ ਅਰਥ ਸਮਰਪਣ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸ਼ਬਦ ਭਕਤੀ ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਪਿਆਰ। ਭਗਤਾਂ ਨੇ ਇਕ ਰੱਬ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ [[ਕਬੀਰ|ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ]] ਨੇ ਮਹਾਨ ਹਿੰਦੂ ਭਕਤੀਆਂ ਅਤੇ ਸੂਫੀ ਸੰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕੀਤੀ। ਉਪਰੋਕਤ ਵਿੱਚੋਂ, ਹੇਠਾਂ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਹੈ:<ref>{{Cite web |title=Bhagat |url=http://www.markfoster.net/dcf/bhagata.pdf}}</ref> {{Columns-list|* [[ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ|ਗੁਰੂ ਕਬੀਰ]] * [[ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ|ਗੁਰੂ ਰਵਿਦਾਸ]] * [[ਬਾਬਾ ਫਰੀਦ]] * [[ਭਗਤ ਰਾਮਾਨੰਦ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਬੈਣੀ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਸਧਨਾ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਭੀਖਨ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਪਰਮਾਨੰਦ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਸੈਣ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਧੰਨਾ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਪੀਪਾ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਸੂਰਦਾਸ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਜੈਦੇਵ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ਜੀ]]}} === ਭੱਟ === ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹਿੰਦੂ ਸਰਸਵਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜੋ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ, ਉਹ ਭੱਟਾਂ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਇੱਥੇ 11 ਸਿੱਖ ਭੱਟ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: {{Columns-list| * [[ਭੱਟ ਕਲ ਸਹਾਰ]] * [[ਭੱਟ ਬਲ੍ਹ]] * [[ਭੱਟ ਭਲ੍ਹ]] * [[ਭੱਟ ਭੀਖਾ]] * [[ਭੱਟ ਗਯੰਦ]] * [[ਭੱਟ ਹਰਬੰਸ]] * [[ਭੱਟ ਜਾਲਪ]] * [[ਭੱਟ ਕੀਰਤ]] * [[ਭੱਟ ਮਥੁਰਾ]] * [[ਭੱਟ ਨਲ੍ਹ]] * [[ਭੱਟ ਸਲ੍ਹ]] }} === ਗੁਰਸਿੱਖ === ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ 4 ਗੁਰੂ ਘਰ ਦੇ ਸਿੱਖ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਵੀ ਦਰਜ ਹਨ:<ref name=":4" /><ref>{{Cite book |last=Bak̲h̲ashī |first=Locana Siṅgha |title=Saint-poets of Guru Granth Sahib: history and heritage |date=2000 |publisher=National Book Shop |isbn=978-81-7116-248-2 |editor-last=Buxi |editor-first=Lochan Singh |location=Delhi |pages=171}}</ref><ref name=":5" /> * [[ਬਾਬਾ ਸੁੰਦਰ|ਭਾਈ ਸੁੰਦਰ]] * [[ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ]] * ਭਾਈ ਸੱਤਾ ਡੂਮ * [[ਬਲਵੰਡ ਰਾਏ|ਭਾਈ ਬਲਵੰਡ ਰਾਏ]] == ਬਾਣੀਕਾਰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ == {| class="wikitable sortable" |+'''Background Details and No. of Hymns''' |- ! ਨਾਂ || ਸਮਾਂ || ਭਜਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ |- ! colspan="3" |ਗੁਰੂ |- | style="background: #ffc500;" | '''[[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ]]''' || 15ਵੀਂ ਸਦੀ || 974<ref name="ShackleMandair2013xviii">{{cite book|author1=Christopher Shackle|author2=Arvind Mandair|title=Teachings of the Sikh Gurus: Selections from the Sikh Scriptures |url=https://books.google.com/books?id=ftdcvmviy_8C |year=2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-45108-9|pages=xviii–xix}}</ref><ref name=":5" /> |- | style="background: #ffc500;" | '''[[ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ]]''' || 16ਵੀਂ ਸਦੀ || 62<ref name="ShackleMandair2013xviii" /><ref name=":5" /> |- | style="background: #ffc500;" | '''[[ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ]]''' || 16ਵੀਂ ਸਦੀ || 907<ref name="ShackleMandair2013xviii" /><ref name=":5" /> |- | style="background: #ffc500;" | '''[[ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ]]''' || 16ਵੀਂ ਸਦੀ || 679<ref name="ShackleMandair2013xviii" /><ref name=":5" /> |- | style="background: #ffc500;" | '''[[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ]]''' || 16ਵੀਂ ਸਦੀ || 2218<ref name="ShackleMandair2013xviii" /><ref name=":5" /> |- | style="background: #ffc500;" | '''[[ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ]]''' || 17ਵੀਂ ਸਦੀ || 116<ref name="ShackleMandair2013xviii" /><ref name=":5" /> |- ! colspan="3" |ਭਗਤ |- | [[ਜੈਦੇਵ|ਭਗਤ ਜੈਦੇਵ]]|| 13ਵੀਂ ਸਦੀ<ref name="brown114">{{cite book|author=Kerry Brown|title=Sikh Art and Literature|url=https://books.google.com/books?id=ddgO-DldmSwC&pg=PA114|year=2002|publisher=Routledge|isbn=978-1-134-63136-0|pages=114–115, 120 (Appendix II)}}</ref> || 2<ref name=":5" /> |- | [[ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ|ਭਗਤ ਫ਼ਰੀਦ]] || 13ਵੀਂ ਸਦੀ || 134 |- | [[ਭਗਤ ਰਾਮਾਨੰਦ]] || 14ਵੀਂ ਸਦੀ || 1<ref name=":5" /> |- | [[ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ]] || 14ਵੀਂ ਸਦੀ || 62<ref name=":5" /> |- | [[ਭਗਤ ਤਿਰਲੋਚਨ]] || 14ਵੀਂ ਸਦੀ || 5<ref name=":5" /> |- | [[ਭਗਤ ਪਰਮਾਨੰਦ]] || 14ਵੀਂ ਸਦੀ || 1<ref name=":5" /> |- | [[ਭਗਤ ਧੰਨਾ ਜੀ|ਭਗਤ ਧੰਨਾ]] || 14ਵੀਂ ਸਦੀ || 4<ref name=":5" /> |- | [[ਭਗਤ ਭੀਖਨ ਜੀ|ਭਗਤ ਭੀਖਨ]] || 14ਵੀਂ ਸਦੀ || 2<ref name=":5" /> |- | [[ਭਗਤ ਬੇਣੀ]] || 14ਵੀਂ ਸਦੀ || 3<ref name=":5" /> |- | [[ਭਗਤ ਪੀਪਾ]] || 14ਵੀਂ ਸਦੀ || 1<ref name=":5" /> |- | [[ਭਗਤ ਸੈਣ ਜੀ|ਭਗਤ ਸੈਣ]] || 14ਵੀਂ ਸਦੀ || 1<ref name=":5" /> |- | [[ਭਗਤ ਸੂਰਦਾਸ]] || 14ਵੀਂ ਸਦੀ || 2<ref name=":5" /> |- | [[ਭਗਤ ਸਧਨਾ]] || 14ਵੀਂ ਸਦੀ || 1<ref name=":5" /> |- | [[ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ]] || 15ਵੀਂ ਸਦੀ || 41<ref name=":5" /> |- | [[ਕਬੀਰ|ਭਗਤ ਕਬੀਰ]]|| 15ਵੀਂ ਸਦੀ|| 541<ref name="ShackleMandair2013xviii" /><ref name=":5" /> |- ! colspan="3" | [[ਭੱਟਾਂ ਦੇ ਸਵੱਈਏ|ਭੱਟ]] |- | [[ਭੱਟ ਕਲ ਸਹਾਰ]] || 15ਵੀਂ ਸਦੀ || 54<ref name=":5" /> |- | [[ਭੱਟ ਬਲ੍ਹ]] || 15ਵੀਂ ਸਦੀ || <ref name=":5" />5 |- | [[ਭੱਟ ਭਲ੍ਹ]] || 15ਵੀਂ ਸਦੀ || 1<ref name=":5" /> |- | [[ਭੱਟ ਭੀਖਾ]] || 15ਵੀਂ ਸਦੀ || 2<ref name=":5" /> |- | [[ਭੱਟ ਗਯੰਦ]] || 15ਵੀਂ ਸਦੀ || 13<ref name=":5" /> |- | [[ਭੱਟ ਹਰਬੰਸ]] || 15ਵੀਂ ਸਦੀ || 2<ref name=":5" /> |- | [[ਭੱਟ ਜਾਲਪ]] || 15ਵੀਂ ਸਦੀ || 5<ref name=":5" /> |- | [[ਭੱਟ ਕੀਰਤ]]|| 15ਵੀਂ ਸਦੀ || 8<ref name=":5" /> |- | [[ਭੱਟ ਮਥੁਰਾ]] || 15ਵੀਂ ਸਦੀ || 14<ref name=":5" /> |- | [[ਭੱਟ ਨਲ੍ਹ]]|| 15ਵੀਂ ਸਦੀ || 16<ref name=":5" /> |- | [[ਭੱਟ ਸਲ੍ਹ]] || 15ਵੀਂ ਸਦੀ || 3<ref name=":5" /> |- ! colspan="3" |ਗੁਰਸਿੱਖ |- |[[ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ]] |15ਵੀਂ ਸਦੀ |2 |- |[[ਬਾਬਾ ਸੁੰਦਰ|ਬਾਬਾ ਸੂਦ੍ਰ]] |15ਵੀਂ ਸਦੀ |6<ref name=":5" /> |- |[[ਸੱਤਾ ਤੇ ਬਲਬੰਡ ਡੂਮ|ਭਾਈ ਸੱਤਾ ਡੂਮ]] |15ਵੀਂ ਸਦੀ |1 ਵਾਰ<ref name="brown114" /><ref name=":5" /> |- |[[ਬਲਵੰਡ ਰਾਏ]] |15ਵੀਂ ਸਦੀ |1 ਵਾਰ<ref name="brown114" /><ref name=":5" /> |} == ਵਿਵਾਦਪੂਰਨ ਲੇਖਕ == === ਮਰਦਾਨਾ ਅਤੇ ਟਾਲ === ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਸੰਸਕਰਣ ਦੇ ਦੋ ਹੋਰ ਲੇਖਕ ਵਿਦਵਾਨਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਅਤੇ ਭੱਟ ਟਾਲ, ਵਿੱਚ ਬਹਿਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹਨ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ: * ਮਰਦਾਨਾ 1<ref>Page 553, Adi Granth, Translation of Sant Singh Khalsa</ref> ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਦੋ ਭਜਨ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਕਹੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਹਾਲਾਂਕਿ, ਦੂਸਰੇ ਇਸ ਦਾਅਵੇ ਦਾ ਖੰਡਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਭਜਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਨਾਨਕ ਦਾ ਕਲਮੀ ਨਾਮ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ,<ref>''ਇਸ ਸਲੋਕ ਮੈਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਮਰਦਾਨੇ ਕੇ ਪੂਛਨੇ ਸੇ ਤਿਸ ਕੇ ਪ੍ਰਤਿ ਗੁਰਮੁਖਤਾ ਅਰੁ ਮਨਮੁਖਤਾ ਕੀ ਮਦਰਾ ਕਾ ਰੂਪੁ ਬਰਨਨ ਕਰਤੇ ਹੈਂ ਔਰੁ ਦੋ ਪਰਕਾਰ ਕੀ ਮਦਿਰਾ ਮਨਮੁਖੋਂ ਕੀ ਔਰੁ ਗੁਰਮੁਖੋਂ ਕੀ ਕਹੀ ਹੈ॥ ਪ੍ਰਥਮ ਮਨਮੁਖੋਂ ਕੀ ਮਦਿਰਾ ਕਹਤੇ ਹੈਂ॥'': Fareedkoti Teeka, Adi Granth</ref> ਅਤੇ ਕਿਉਂਕਿ ਮਰਦਾਨਾ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦਾ ਸ਼ਲੋਕ ਹੈ। * ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭੱਟ ਟਾਲ ਦੇ ਨਾਮ ਹੇਠ ਇੱਕ ਸੱਵਈਆ (ਕਾਵਿਕ ਛੰਦ) ਹੈ,<ref>''ਟਲ' ਜੀ ਕਹਤੇ ਹੈਂ ਹੇ ਭਾਈ ਐਸੇ ਸਤਿਗੁਰੋਂ ਕੋ ਸਹਜ ਸੁਭਾਵਕ ਨਿਰੰਤਰ ਹੀ ਸੇਵੀਐ ਹੇ ਭਾਈ ਸਤਿਗੁਰੋਂ ਕੇ ਦਰਸਨ ਕਰਨੇ ਤੇ ਜਨਮ ਮਰਨ ਦੁਖ ਜਾਤਾ ਰਹਿਤਾ ਹੈ॥੧੦॥'': Page 1392, Teeka Fareedkoti, Adi Granth</ref> ਜੋ ਕਿ ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕਲ ਭਾਵ ਭੱਟ ਕਲ ਸਹਾਰ ਲਈ ਗੁਰਮੁਖੀ ਨਕਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੀ ਗਲਤੀ ਹੈ।<ref>''Page 1392: ਟਲ = ਹੇ ਟੱਲ! ਹੇ ਕਲ੍ਯ੍ਯ! ਹੇ ਕਲ੍ਯ੍ਯਸਹਾਰ!'': Teeka by Professor Sahib Singh, Adi Granth</ref> === ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ === [[File:Mural from Gurdwara Ramsar Sahib of Sri Chand meeting Guru Arjan and Bhai Gurdas at Amritsar. Probably a depiction of the tale of him contributing a verse during the composition of the Sukhmani Sahib.jpg|thumb|ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰਾਮਸਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਅਤੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਦਾ ਮੂਰਾਲ। ਇਹ ਸ਼ਾਇਦ ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦੌਰਾਨ ਇੱਕ ਛੰਦ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਣ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਚਿੱਤਰਣ ਹੈ।]] ਇੱਕ ਸਾਖੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਨੇ ਗੌਰੀ ਸੁਖਮਨੀ ਰਚਨਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੀਆਂ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ (ਕੰਟੋ) ਰਚੀਆਂ ਸਨ, ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਆਏ। ਇਸ ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ, ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਅਤੇ ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਤਾਰ੍ਹਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ। ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਨੇ ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਮੂਲ ਮੰਤਰ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਪਉੜੀ ਦਾ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਪਾਠ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਸਤਾਰ੍ਹਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਬਣ ਗਿਆ।<ref>{{Cite book |title=The encyclopaedia of Sikhism |date=1992–1998 |publisher=Punjabi University |others=Harbans Singh |isbn=0-8364-2883-8 |volume=4 |location=Patiala |pages=265–65 |oclc=29703420 |quote=It is said that Baba Sri Chand, elder son of Guru Nanak and founder of the Udasi order, came to Amritsar to meet Guru Arjan, then engaged in composing the poem. The Guru who had by that time completed sixteen astpadis, or cantos, requested him to continue the composition. Baba Sri Chand, out of humility, only recited the Sloka of Guru Nanak following the Mul Mantra in the Japu- "adi sachu jugadi sachu hai bhi sach Nanak hosi bhi sachu"- In the beginning, in the primal time was He the Eternal Reality; in the present is He the Eternal Reality. To eternity shall He the Reality abide (GG, 285). This sloka was thereupon repeated by Guru Arjan at the head of the seventeenth astpadi.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Nayar |first=Kamala Elizabeth |title=The Sikh View on Happiness : Guru Arjan's Sukhmani. |date=2020 |publisher=Bloomsbury Publishing Plc |others=Jaswinder Singh Sandhu |isbn=978-1-350-13988-6 |location=London |pages=38–40 |chapter=Guru Arjan's Life, Work, and Martyrdom |oclc=1140790571}}</ref> == ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਵਲੋਂ ਰੱਦ ਕੀਤੇ ਲੇਖਕ == ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਚਾਰ ਸ਼ਖਸੀਅਤਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪੀਲੂ, ਕਾਹਨਾ ਭਗਤ, ਛੱਜੂ ਭਗਤ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹ ਹੁਸੈਨ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਗਏ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਉਹ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਸੰਕਲਿਤ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਦਾ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਸਕੇ।<ref>{{Cite news |last=Soofi|first=Mushtaq|date=2 January 2023|title=Punjab Notes: Silence and what comes out of it|url=https://www.dawn.com/news/1729389|access-date=18 April 2026|work=Dawn}}</ref> ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਨੇ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ ਪਰ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਗੁਰੂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਅਤੇ ਨਿਰਣੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸਿੱਖ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਨਹੀਂ ਸਨ।<ref name=":52">{{Cite book |last=Dhillon|first=Balwant Singh|url=https://gurmatveechar.com/books/English_Books/Guru.Granth.Sahib.Among.the.Scriptures.of.the.World.by.Darshan.Singh.(GurmatVeechar.com).pdf|title=Guru Granth Sahib Among Scriptures of the World|publisher=Punjabi University|year=2004|isbn=817380-9283|editor-last=Singh|editor-first=Darshan|location=Patiala|pages=42–43|chapter=Formation of Guru Granth Sahib}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਿਰਾਸ਼ਾਵਾਦੀ ਪਹੁੰਚ ਰੱਖਣ ਅਤੇ ਦੁਨਿਆਵੀ ਤਿਆਗ/ਨਿੰਦਾ ਅਤੇ ਭੱਜਣ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਕਾਰਨ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।<ref>{{Cite book |last=Narang |first=C. L. |title=History of Punjabi Literature, 850-1850 A.D. |publisher=National Book Shop |year=1987 |pages=103}}</ref> == ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ == *1. '''ਜਪੁ''' : 38 ਪਉੜੀਆਂ, 2 ਸਲੋਕ, 1 ਮੂਲ ਮੰਤਰ = 41 *2. '''ਸਿਰੀ ਰਾਗੁ''': 33 ਪਦੇ (ਤ੍ਰਿਪਦੇ 2, ਚਉਪਦੇ 28, ਪੰਚਨਦੇ 31), 18 ਪਦੀਆਂ (ਸਪਤਪਦੀ 1, ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ 14, ਨੌਪਦੀ 1, ਦਸਪਦੀ 1, ਚਉਬੀਸਪਦੀ 1), 2 ਪਾਰੇ (ਚਉਪਦਾ 1, ਪੰਚਪਦਾ 1) 7 ਸਲੋਕ= 74 *3. '''ਮਾਝ ਰਾਗੁ''': 1 ਅਸ਼ਟਪਦੀ, 24 ਪਉੜੀਆ, 46 ਸਲੋਕ = 74 *4. '''ਗਉੜੀ ਰਾਗੁ''': 20 ਪਦੇ (ਤ੍ਰਿਪਦੇ 2, ਚਉਪਦੇ 15, ਪੰਚਪਦਾ 1, ਛੇ ਪਦੇ 12) 18ਪਦੀਆਂ (ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ 12, ਨੌਪਦੀਆਂ 5, ਬਾਰਹਪਦੀ 1), 2 ਛੰਤ= 40 *5. '''ਆਸਾ ਰਾਗੁ''': 1 ਸੋਦਰੁ, 39 ਪਦੇ (ਚੁਪਦੇ 2, ਤ੍ਰਿਪਦਾ 1, ਚਉਪਦੇ 30, ਪੰਚਪਦੇ 5, ਛਿਪਦਾ 1) 22 ਪਦੀਆਂ (ਸਪਤਪਦੀਆਂ 2, ਅਸ਼ਅਪਦੀਆਂ 16, ਨੌਪਦੀਆ 2,ਚਸਪਦੀਆਂ 2) 5 ਛੰਤ, 24 ਪਉੜੀਆਂ ਅਤੇ 45 ਸਲੋਕ=171. *6. '''ਗੂਜਰੀ ਰਾਗੁ''': 2 ਚਉਪਦੇ, 5 ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ = 7 *7. '''ਬਿਹਾਗੜਾ ਰਾਗੁ''': 2 ਸਲੋਕ = 2 *8. '''ਵਡਹੰਸ ਰਾਗੁ''': 3 ਪਦੇ (ਇਕਪਦਾ 1, ਚਉਪਦੇ 2) 2 ਛੰਤ, 5 ਅਣਾਹੁਣੀਆ, 3 ਸਲੋਕ= 13. *9. '''ਸੋਰਠਿ ਰਾਗੁ''': 12 ਪਦੇ (ਚਉਪਦੇ 9, ਪੰਚਪਦੇ 3, 4 ਪਦੀਆਂ,) (ਅਸ਼ਟੀਪਦੀਆਂ 3, ਦਸਪਦੀ 1), 2 ਸਲੋਕ=18 *10. '''ਧਨਾਸਰੀ ਰਾਗੁ''': 9 ਪਦੇ (ਚਉਪਦਾ 7, ਪੰਚਪਦੇ 2) 2 ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ, 3 ਛੰਤ (ਚਉਪਦਾ 1,ਪੰਚਪਦਾ 2=14. *11. '''ਤਿਲੰਗ ਰਾਗੁ''': 5 ਪਦੇ (ਚੁਪਦਾ 1, ਤ੍ਰਿਪਦਾ 1, ਚਉਪਦੇ 3), 1 ਪਦੀ = 6 *12. '''ਸੂਹੀ ਰਾਗੁ''': 9 ਪਦੇ (ਇਕਪਦਾ 1, ਚਉਪਦੇ 6, ਪੰਚਪਦਾ 1, ਛਿਪਦਾ 1), 5 ਅਸ਼ਟਪਦੀਆ 2 ਕੁਚਜੀ-ਸੁਚਜੀ, 5 ਛੰਤ 21 ਸਲੋਕ =42 *13. '''ਬਿਲਾਵਲ ਰਾਗੁ''': 4 ਚਉਪਦੇ, 2 ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ, 20 ਪਦ, 2 ਛੰਤ, 2 ਸਲੋਕ =30 *14. '''ਰਾਮਕਲੀ ਰਾਗੁ''': 11 ਪਦੇ (ਤ੍ਰਿਪਦਾ 1, ਬਾਹਰਪਦੀ 1, 4 ਚੀਸਪਦੀ 1), 54 ਪਦ (ਓ ਅੰਕਾਰ ਦੇ), 73 ਪਦ ([[ਸਿਧ ਗੋਸਟਿ]] ਦੇ), 19 ਸਲੋਕ = 166. *15. '''ਮਾਰੂ ਰਾਗੂ''': 12 ਪਦੇ (ਤ੍ਰਿਪਦਾ 1, ਚਉਪਦੇ 7, ਪੰਚਪਦੇ-3, ਤ੍ਰਿਪਦਾ 1) 11ਪਦੀਆਂ (ਸਪਤਪਦੀ 1, ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ 8, ਨੌਪਦੀ 1, ਬਾਰਹਪਦੀ 1), 22 ਸੋਲਹੇ, 18 ਸਲੋਕ=63। *16. '''ਤੁਖਾਰੀ ਰਾਗੁ''': 5 ਛੰਤ (ਚਉਪਦੇ ਤ, ਪੰਚਪਦੇ 2) 17 ਪਦ ਬਾਰਹਮਾਹ= 22. *17. '''ਭੈਰਉ ਰਾਗੁ''': 8 ਪਦੇ (ਚਉੁਪਦੇ 7, ਪੰਚਪਦਾ 1), 1 ਪਦੀ =3 *18. '''ਬਸੰਤ ਰਾਗੁ''': 10 ਪਦੇ (ਤ੍ਰਿਪਦਾ 1, ਚਉਪਦੇ 9), 8 ਪਦੀਆਂ (ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ 7, ਦਸਪਦੀ 1) = 18। *19. '''ਮਲ੍ਹਾਰ ਰਾਗੁ''': 9 ਪਦੇ (ਚਉਪਦੇ 8, ਪੰਚਪਦਾ 1) 5 ਪਦੀਆਂ (ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ 3, ਨੌਪਦੀ ਦਸਪਦੀ 1), 27 ਪਉੜੀਆਂ ਤੇ 24 ਸਲੋਕ=65. *20. '''ਪਰਭਾਤੀ ਰਾਗੁ''': 17 ਪਦੇ (ਚਉਪਦੇ 13, ਪੰਚਪਦੇ 4), 7 ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ =24 *21. '''ਸਾਰੰਗ ਰਾਗੁ''': 3 ਚਉਪਦੇ, 2 ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ, 35 ਸਲੋਕ=38. *22. '''ਸਲੋਕ ਸਹਸਕ੍ਰਿਤੀ''': 3 ਸਲੋਕ *23. '''ਸਲੋਕ ਵਾਰਾਂ ਤੇ ਵਧੀਕ''': 32 ਸਲੋਕ ==ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ== [[ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ]] ਨੇ 63 ਸਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਜੋ ਕਿਸੇ ਰਾਗੁ ਅਧੀਨ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ ਬਲ ਕਿ ਹੋਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਅੰਕਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ==ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ== *1. '''ਸਿਰੀ ਰਾਗੁ''': 31 ਪਦੇ, 8 ਬਹੁਪਦੀਆਂ, 33 ਸਲੋਕ *2. '''ਮਾਝੁ ਰਾਗੁ''': 32 ਬਹੁਪਦੀਆਂ ਤੇ 3 ਸਲੋਕ *3. '''ਗਉੜੀ ਰਾਗੁ''': 18 ਪਦੇ, 9 ਬਹੁਪਦੀਆਂ, 5 ਛੰਤ ਅਤੇ 7 ਸਲੋਕ *4. '''ਆਸਾ ਰਾਗੁ''': 12 ਪਦੇ, 15 ਬਹੁਤਪਦੀਆਂ, 2 ਛੰਤ, 1 ਕਾਫੀ, 1 ਪੱਟੀ (18 ਪਉੜੀਆਂ) *5. '''ਗੂਜਰੀ ਰਾਗੁ''': 7 ਪਦੇ, 1 ਬਹੁਪਦੀ, 43 ਸਲੋਕ, 22 ਪਉੜੀਆਂ। *6. '''ਬਿਹਾਗੜਾ ਰਾਗੁ''': 33 ਸਲੋਕ *7. '''ਵਡਹੰਸ ਰਾਗੁ''': 9 ਪਦੇ, 2 ਬਹੁਪਦੀਆਂ, 6 ਛੰਤ, 4 ਅਲਾਹੁਣੀਆਂ, 40 ਸਲੋਕ *8. '''ਸੋਰਠਿ ਰਾਗੁ''': 12 ਪਦੇ, 3 ਬਹੁਪਦੀਆਂ, 48 ਸਲੋਕ *9. '''ਧਨਾਸਰੀ ਰਾਗੁ''': 9 ਪਦੇ। *10. '''ਸੂਹੀ ਰਾਗੁ''': 4 ਬਹੁਪਦੀਆਂ, 7 ਛੰਤ, 15 ਸਲੋਕ, 20 ਪਉੜੀਆਂ, *11. '''ਬਿਲਾਵਲੁ ਰਾਗੁ''': 6 ਪਦੇ, 1 ਬਹੁਪਦੀ, 1 ਸਤਵਾਰਾ, 24 ਸਲੋਕ *12. '''ਰਾਮਕਲੀ ਰਾਗੁ''': 6 ਪਦੇ, 1 ਬਹੁਪਦੀ, 1ਸਤਵਾਰਾ, 24 ਸਲੋਕ 21 ਪਾਉੜੀਆਂ *13. '''ਮਾਰੂ ਰਾਗੁ''': 5 ਪਦੇ, 1 ਬਹੁਪਦੀ, 24 ਸੋਲਹੇ, 23 ਸਲੋਕ, 22 ਪਾਉੜੀਆਂ। *14. '''ਭੈਰਉ ਰਾਗੁ''': 21 ਪਦੇ, 2 ਬਹੁਪਦੀਆਂ *15. '''ਬਸੰਤੁ ਰਾਗੁ''': 20 ਪਦੇ। *16. '''ਸਾਰੰਗ ਰਾਗੁ''': 3 ਬਹੁਪਦੀਆਂ, 23 ਸਲੋਕ *17. '''ਮਲ੍ਹਾਰ ਰਾਗੁ''': 13 ਪਦੇ, 3 ਬਹੁਪਦੀਆਂ, 27 ਸਲੋਕ, *18. '''ਪ੍ਰਭਾਤੀ ਰਾਗੁ''': 7 ਪਦੇ, 2 ਬਹੁਪਦੀਆਂ, *19. '''ਸਲੋਕ ਵਾਰਾਂ ਤੋਂ ਵਧੀਕ''': 67 *20. '''[[ਅਨੰਦ ਸਾਹਿਬ]]''' *21. '''ਵਾਰ ਕਵਿ''' ਗੂਜਰੀ ਕੀ ਵਾਰ (22 ਪਉੜੀਆਂ) ਸੂਹੀ ਕੀ ਵਾਰ (20 ਪਉੜੀਆਂ) ਰਾਮਕਲੀ ਕੀ ਵਾਰ ਮਹਲਾ 3 (21 ਪਉੜੀਆਂ) ਮਾਰੂ ਕੀ ਵਾਰ (22 ਪਉੜੀਆਂ) *22. '''ਪੱਟੀ''': (18 ਪਦਿਆਂ ਚ) *23. ਅਲਾਹੁਣੀਆਂ *24. ਸਲੋਕ ਵਾਰਾ ਤੇ ਵਧੀਕ: ਮਹਲਾ 3 ==ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ== [[ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ]] ਨੇ 30 ਰਾਗਾਂ ਚ ਬਾਣੀ ਦੀ ਰਚਨਾਂ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਆਪ ਨੇ 678 ਸ਼ਬਦਾ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਆਪ ਨੇ ਕੁੱਲ 264 ਸ਼ਬਦਾਂ, 58 ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ, 38 ਛੰਤਾਂ, 183 ਪਉੜੀਆਂ, ਤੇ ਵਾਰਾਂ ਨਾਲ ਅੰਕਿਤ 105 ਸਲੋਕਾਂ ਤੇ ਵਾਰਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ- *1. ਸਿਰੀਰਾਗ ਕੀ ਵਾਰ (ਮਹੱਲਾ ਚੌਥਾ) *2. ਗਉੜੀ ਕੀ ਵਾਰ (ਮਹੱਲਾ ਚੌਥਾ) *3. ਬਿਹਰਾੜੇ ਕੀ ਵਾਰ *4. ਵਡਹੰਸ ਕੀ ਵਾਰ *5. ਸੋਰਠਿ ਕੀ ਵਾਰ *6. ਸਾਰੰਗ ਕੀ ਵਾਰ *7. ਬਿਲਾਵਲ ਕੀ ਵਾਰ *8. ਕਾਨੜੇ ਕੀ ਵਾਰ (15 ਪਉੜੀਆਂ) ਕੁੱਝ ਹੋਰ ਲੋਕ ਕਾਵਿ ਰੂਪ: *(ੳ) ਛੰਤ: (ਸਿਰੀਰਾਗੁ ਮਹੱਲਾ 4, ਪੰਨਾ (78) *(ਅ) ਕਰਹਲੇ:- (ਰਾਗ ਗਾਉੜੀ ਪੂਰਬੀ ਮਹੱਲਾ 4, ਪੰਨਾ (234) *(ੲ) ਘੋੜੀਆਂ *(ਸ) ਪਹਿਰੇ ==ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ== ਕੁੱਲ ਸ਼ਬਦ 2218 ਸੰਕਲਿਤ ਕੀਤੇ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ 30 ਰਾਗਾਂ ਚ ਬਾਣੀ ਰਚੀ। 31 ਵਾਂ ਰਾਗ, (ਜੈਜਾਵੰਤੀ) ਬਾਅਦ ਚ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਅੰਗ ਬਣਿਆ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦਮਦਮੀ ਬੀੜ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਹਿਬ `ਚ ਦਰਜ ਸ਼ਬਦ = 1322, ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ= 45, ਛੰਤ= 63, ਵਾਰਾਂ (ਛੇ)= 117 ਪਉੜੀਆਂ ਰਾਂ ਵਿੱਚਲੇ ਸਲੋਕ= 252 ਭਾਗਤ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ= 3 ਸਲੋਕ ਸਹਸਕ੍ਰਿਤੀ = 67 ਗਾਥਾ ਮਹੱਲਾ ਪੰਜਵਾਂ = 24 ਫੁਨਹੇ ਮਹੱਲਾ ਪੰਜਵਾਂ= 23 ਸਲੋਕ ਵਾਰਾਂ ਤੇ ਵਧੀਕ= 22 ਮੁੰਦਾਵਣੀ ਤੇ ਅੰਤਿਮ ਸਲੋਕ= 2 1. '''ਬਾਰਹਮਾਹਾ ਮਾਝ''': (14 ਪਦੇ) 2. '''ਬਾਵਨ ਅੱਖਰੀ''': 52 ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ‘ਵਰਣਮਾਲਾ` ਨੂੰ ਬਾਵਨ ਅੱਖਰੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 3. '''ਸੁਖਮਨੀ''': ਸਿਰਲੇਖ-ਗਉੜੀ ਸੁਖਮਨੀ ਮਹੱਲਾ ਪੰਜਵਾਂ (24 ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ) 4. '''ਥਿਤੀ ਗਉੜੀ ਮਹੱਲਾ ਪੰਜਵਾਂ (17 ਪਉੜੀਆਂ)''' 5. '''ਛੇ ਵਾਰਾਂ''': *ੳ) ਗਉੜੀ ਕੀ ਵਾਰ *ਅ) ਗੂਜਰੀ ਕੀ ਵਾਰ *ੲ) ਜੈਤਸਰੀ ਕੀ ਵਾਰ *ਸ) ਰਾਮਕਲੀ ਕੀ ਵਾਰ *ਹ) ਮਾਰੂ ਵਾਰ ਮਹੱਲਾ ਪੰਜਵਾਂ ਛਖਣੇ ਮਹੱਲਾ ਪੰਜਵਾ *ਕ) ਬਸੰਤ ਕੀ ਵਾਰ ਮਹੱਲਾਂ ਪੰਜਵਾਂ 6. '''ਮੁੰਦਾਵਣੀ ਮਹਲਾ ਪੰਜਵਾਂ''' ==ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ== [[ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ]] ਨੇ 15 ਰਾਗਾਂ, 59 ਸ਼ਬਦਾ, 57 ਸਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ 1706 ਚ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਲੇਖਣ ਕਰਵਾਇਆ। 1. '''ਰਾਗੁ ਗਉੜੀ'''- 9 ਸ਼ਬਦ 2. '''ਰਾਗੁ ਆਸਾ'''- 1 ਸ਼ਬਦ 3. '''ਰਾਗੁ ਦੇਵਗੰਧਾਰੀ'''- 3 ਸ਼ਬਦ 4. '''ਰਾਗੁ ਬਿਹਾਰਾੜਾ'''- 1 ਸ਼ਬਦ 5. '''ਰਾਗੁ ਸੋਰਠਿ'''- 12 ਸ਼ਬਦ 6. '''ਰਾਗੁ ਧਨਾਸਰੀ''' - 4 ਸ਼ਬਦ 7. '''ਰਾਗੁ ਜੈਤਸਰੀ''' - 3 ਸ਼ਬਦ 8. '''ਰਾਗੁ ਟੋਡੀ'''- 1 ਸ਼ਬਦ 9. '''ਰਾਗੁ ਤਿਲੰਗ (ਕਾਫੀ)''' - 3 ਸ਼ਬਦ 10. '''ਰਾਗੁ ਬਿਲਾਵਲ''' - 3 ਸ਼ਬਦ 11. '''ਰਾਗੁ ਰਾਮਕਲੀ''' - 3 ਸ਼ਬਦ 12. '''ਰਾਗੁ ਮਾਰੂ'''- 3 ਸ਼ਬਦ 13. '''ਰਾਗੁ ਬਸੰਤ''' - 5 ਸ਼ਬਦ 14. '''ਰਾਗੁ ਸਾਰੰਗ'''- 4 ਸ਼ਬਦ 15 '''ਰਾਗੁ ਜੈਜਾਵੰਤੀ'''- 4 ਸ਼ਬਦ 16 '''ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ ਸ਼ਬਦ''' - 59 17 '''ਰਾਗਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੁੱਲ ਸਲੋਕ''' - 57 ==ਭਗਤ, ਗੁਰੂ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ:== ===ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ=== 16 ਰਾਗ, 532 ਸ਼ਬਦ ਤੇ ਸਲੋਕ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹਨ। === ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ === 18 ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ 40 ਸ਼ਬਦ ===ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ=== 18 ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ 61 ਸ਼ਬਦ ===ਭਗਤ ਸੇਖ਼ ਫ਼ਰੀਦ ਸ਼ਕਰਗੰਜ ਜੀ=== ਰਾਗ ਸੂਹੀ, ਰਾਗ ਆਸਾ ਵਿੱਚ ਦੋ ਦੋ ਸ਼ਬਦ, ਸਲੋਕ ਫਰੀਦ ਜੀ ਕੇ ਸਿਰਲੇਖ ਅਧੀਨ ਦਰਜ਼ ਸਲੋਕ 130 ਦਰਜ਼ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸ਼ੇਖ਼ ਫਰੀਦ ਜੀ ਦੇ 112 ਸਲੋਕ ਹਨ ਅਤੇ ਬਾਕੀ 18 ਸਲੋਕ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨਾਂ ਦੇ ਹਨ। ===ਭਗਤ ਧੰਨਾ ਜੀ=== 2 ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ 3 ਸ਼ਬਦ ===ਭਗਤ ਬੇਣੀ ਜੀ=== ਤਿੰਨ ਸ਼ਬਦ, ਸ੍ਰੀ ਰਾਗੁ (ਪੰਨਾ 93) ਰਾਮਕਲੀ ਰਾਗੁ (ਪੰਨਾ 974), ਪ੍ਰਭਾਤੀ ਪੰਨਾ (1351) ===ਭਗਤ ਭੀਖਨ ਜੀ=== ਦੋ ਸ਼ਬਦ, ਰਾਗ ਸੋਰਠਿ (ਪੰਨਾ 659 ਅਤੇ 660) ===ਭਗਤ ਸਧਨਾ ਜੀ=== ਬਿਲਾਵਲ ਰਾਗੁ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਪੰਨਾ (858) ===ਭਗਤ ਪੀਪਾ ਜੀ=== ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ (ਪੰਨਾ 695) ਹੋਰ ਰਚਨਾ-ਬਾਣੀ ਸ੍ਰੀ ਪੀਪਾ ਜੀ, ਸਰਬ ਗੁੱਟਕਾ ===ਭਗਤ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ਜੀ=== ਚਾਰ ਸ਼ਬਦ ਇੱਕ ਸਿਰੀ ਰਾਗ ਵਿੱਚ, ਦੋ ਸ਼ਬਦ ਗੂਜਰੀ ਰਾਗੁ ਅਤੇ ਇੱਕ ਧਨਾਸਰੀ ਰਾਗੁ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ। ===ਭਗਤ ਰਾਮਾਨੰਦ ਜੀ=== ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ (ਪੰਨਾ 1195) ਰਾਗੁ ਬਸੰਤ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਬਾਣੀ। ===ਭਗਤ ਜੈਦੇਵ ਜੀ=== ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਗੂਜਰੀ ਵਿੱਚ (ਪੰਨਾ 526) ਦੂਜਾ ਰਾਗੁ ਮਾਰੂ ਵਿੱਚ (ਪੰਨਾ 1106) ===ਭਗਤ ਪਰਮਾਨੰਦ ਜੀ=== ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਸਾਰੰਗ ਰਾਗੁ ਵਿੱਚ (ਪੰਨਾ 1153) ===ਭਗਤ ਸੂਰਦਾਸ ਜੀ=== ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਪੰਕਤੀ (ਪੰਨਾ 1253) ===ਭਗਤ ਸੈਣ ਜੀ=== ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ==ਭੱਟ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ== ===ਭੱਟ ਕਲਸਹਾਰ ਜੀ=== ਪੰਜ ਗੁਰੂ ਸਹਿਬਾਨਾਂ ਦੀ ਉਸਤਤਿ ਵਿੱਚ 54 ਸਵੱਯੇ ===ਭੱਟ ਜਾਲਪ ਜੀ=== 5 ਸਵੱਯੇ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਦੀ ਉਸਤਤਿ ਵਿੱਚ ===ਭੱਟ ਕੀਰਤ ਜੀ=== ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਤੇ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਉਸਤਤਿ ਵਿੱਚ 4 ਸਵੱਈਏ ===ਭੱਟ ਭਿਖਾ ਜੀ=== ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਉਸਤਤਿ ਵਿੱਚ 2 ਸਵੱਈਏ ===ਭੱਟ ਸਲ੍ਹ ਜੀ=== ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਲਈ 1 ਤੇ ਰਾਮਦਾਸ ਲਈ 2 ਸਵੱਈਏ ===ਭੱਟ ਭਲ੍ਹ ਜੀ=== ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਲਈ 1 ਸਵੱਈਏ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ===ਭੱਟ ਨਲ੍ਹ ਜੀ=== ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਲਈ 16 ਸਵੱਈਏ ===ਭੱਟ ਗਯੰਦ ਜੀ=== ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਲਈ 13 ਸਵੱਈਏ ===ਭੱਟ ਮਥਰਾ ਜੀ=== ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ -7 ਸਵੱਈਏ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਲਈ 7 ਸਵੱਈਏ ===ਭੱਟ ਬਲ੍ਹ ਜੀ=== ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਲਈ 5 ਸਵੱਈਏ ===ਭੱਟ ਹਰਿਬੰਸ ਜੀ=== ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਲਈ 2 ਸਵੱਈਏ ==ਗੁਰੂ ਘਰ ਦੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ== ===ਬਾਬਾ ਸੁੰਦਰ ਜੀ=== ਰਚਿਤ ‘ਸਦੁ’ ਸ਼ਬਦ ਰਾਗੁ ਰਾਮਕਲੀ ‘ਚ ਅੰਕਿਤ ਹੈ, ਇਸ ਦੇ ਛੇ ਪਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਲੋਕ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੇ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਸਿਰਲੇਖ "ਮਰਦਾਨਾ ਮਹਲਾ ਪਹਿਲਾ " ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਿਸ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੇ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਦੀ ਕੋਈ ਵੀ ਰਚਨਾ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ===ਸੱਤਾ ਤੇ ਬਲਵੰਡ=== ਰਾਇ ਬਲਵੰਡ ਤਥਾ ਸਤੈ ਡੂਮਿ ਕੀ ਵਾਰ ਗੁਰਸਿੱਖ: ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ, ਭਾਈ ਸੁੰਦਰ, ਭਾਈ ਸਤਾ ਤੇ ਭਾਈ ਬਲਵੰਡ ਜਿਹੇ ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਜੋ ਗੁਰੂ ਘਰ ਦੇ ਨਿਕਟਵਰਤੀ ਸਨ. == ਵਿਵਾਦਪੂਰਨ ਲੇਖਕ: ਮਰਦਾਨਾ ਅਤੇ ਟੱਲ == ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਦੋ ਹੋਰ ਲੇਖਕ ਹਨ ਜੋ ਵੱਖ ਵੱਖ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹਿਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹਨ: ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਅਤੇ ਭੱਟ ਟੱਲ। ਵੱਖ ਵੱਖ ਵਿਦਵਾਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ: * ਉੱਥੇ ਮਰਦਾਨਾ 1 ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਦੋ ਭਜਨ ਹਨ<ref>Page 553, Adi Granth, Translation of Sant Singh Khalsa</ref> [[ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ]] ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੈ, ਪਰ ਬਾਕੀ ਦਾਅਵੇ ਨੂੰ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਫ਼ਲ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਲਮ ਦਾ ਨਾਮ [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ|ਨਾਨਕ]] ਨੇ ਗੀਤ ਅੰਦਰ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ <ref>''ਇਸ ਸਲੋਕ ਮੈਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਮਰਦਾਨੇ ਕੇ ਪੂਛਨੇ ਸੇ ਤਿਸ ਕੇ ਪ੍ਰਤਿ ਗੁਰਮੁਖਤਾ ਅਰੁ ਮਨਮੁਖਤਾ ਕੀ ਮਦਰਾ ਕਾ ਰੂਪੁ ਬਰਨਨ ਕਰਤੇ ਹੈਂ ਔਰੁ ਦੋ ਪਰਕਾਰ ਕੀ ਮਦਿਰਾ ਮਨਮੁਖੋਂ ਕੀ ਔਰੁ ਗੁਰਮੁਖੋਂ ਕੀ ਕਹੀ ਹੈ॥ ਪ੍ਰਥਮ ਮਨਮੁਖੋਂ ਕੀ ਮਦਿਰਾ ਕਹਤੇ ਹੈਂ॥'': Fareedkoti Teeka, Adi Granth</ref> ਅਤੇ ਮਰਦਾਨਾ ਸਲੋਕ ਦੀ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਹੈ। * ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭੱਟ ਟੱਲ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਇੱਕ ਸਵਈਆ ਹੈ, <ref>''ਟਲ' ਜੀ ਕਹਤੇ ਹੈਂ ਹੇ ਭਾਈ ਐਸੇ ਸਤਿਗੁਰੋਂ ਕੋ ਸਹਜ ਸੁਭਾਵਕ ਨਿਰੰਤਰ ਹੀ ਸੇਵੀਐ ਹੇ ਭਾਈ ਸਤਿਗੁਰੋਂ ਕੇ ਦਰਸਨ ਕਰਨੇ ਤੇ ਜਨਮ ਮਰਨ ਦੁਖ ਜਾਤਾ ਰਹਿਤਾ ਹੈ॥੧੦॥'': Page 1392, Teeka Fareedkoti, Adi Granth</ref> ਜੋ ਕਿ ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ [[ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ|ਗੁਰਮੁਖੀ]] ਟਾਈਪੋ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਕਲ ਭਾਵ ਭੱਟ ਕਲ੍ਹਸ਼ਾਰ ਹੈ।<ref>''Page 1392: ਟਲ = ਹੇ ਟੱਲ! ਹੇ ਕਲ੍ਯ੍ਯ! ਹੇ ਕਲ੍ਯ੍ਯਸਹਾਰ!'': Teeka by Professor Sahib Singh, Adi Granth</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਧਰਮਗ੍ਰੰਥ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਲੇਖਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ]] <references /> 4bjgjznj0mn1zqddl7089z0oedyndqa 0 25745 839147 543669 2026-05-11T06:40:02Z Sonia Atwal 49604 839147 wikitext text/x-wiki [[File:spacetime curvature.png|thumb|300px| ਆਮ ਸਾਪੇਖਤਾ ਵਿੱਚ ਬਿਆਨ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਕਰਵੇਚਰ ਦੀ [[ਤਿੰਨ-ਪਾਸਾਰੀ ਸਪੇਸ|ਤਿੰਨ-ਪਾਸਾਰੀ]] ਐਨਾਲੋਗੀ ਦੀ [[ਦੋ-ਪਾਸਾਰੀ]] ਪ੍ਰੋਜੈਕਸ਼ਨ]] '''ਸਾਪੇਖਤਾ ਸਿਧਾਂਤ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]]: Theory of relativity, ਥਿਓਰੀ ਆਫ ਰਿਲੇਟਿਵਿਟੀ), ਜਾਂ ਕੇਵਲ ਸਾਪੇਖਤਾ, ਆਧੁਨਿਕ ਭੌਤਿਕੀ ਦਾ ਇੱਕ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਿਧਾਂਤ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ [[ਅਲਬਰਟ ਆਈਨਸਟਾਈਨ]] ਨੇ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਜਿਸਦੇ ਦੋ ਵੱਡੇ ਅੰਗ ਹਨ - ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਾਪੇਖਤਾ (ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟਿਵਿਟੀ) ਅਤੇ ਆਮ ਸਾਪੇਖਤਾ (ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟਿਵਿਟੀ)।<ref>{{Citation|author=Einstein A. |year=1916 (translation 1920)|title=[[s:Relativity: The Special and General Theory|Relativity: The Special and General Theory]]|publisher=H. Holt and Company|location=New York}}</ref> ਫਿਰ ਵੀ ਕਈ ਵਾਰ ਸਾਪੇਖਤਾ ਜਾਂ ਰਿਲੇਟਿਵਿਟੀ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਗੈਲੀਲੀਅਨ ਇਨਵੇਰੀਐਂਸ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਥੀਉਰੀ ਆਫ ਰਿਲੇਟਿਵਿਟੀ ਨਾਮਕ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੰਨ 1906 ਵਿੱਚ ਮੈਕਸ ਪਲੈਂਕ ਨੇ ਕੀਤਾ ਸੀ। 11 ਮਈ, 1916 ਨੂੰ [[ਅਲਬਰਟ ਆਈਨਸਟਾਈਨ]] ਨੇ ਸਾਪੇਖਤਾ ਸਿਧਾਂਤ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ। ਥਿਓਰੀ ਆਫ ਰਿਲੇਟਿਵਿਟੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸੰਕਲਪ ਮੈਕਸ ਪਲੈਂਕ ਦੇ ਵਰਤੇ ਪ੍ਰਗਟਾ-ਪਦ ਰਿਲੇਟਿਵ ਥੀਉਰੀ (ਜਰਮਨ: Relativtheorie) ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਇਹ ਸਿਧਾਂਤ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਆਫ ਰਿਲੇਟਿਵਿਟੀ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪੇਪਰ ਦੇ ਚਰਚਾ ਵਾਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਅਲਫਰੈਡ ਬੁੱਕਰ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ '''ਥੀਉਰੀ ਆਫ ਰਿਲੇਟਿਵਿਟੀ''' ਵਾਕੰਸ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref>{{Citation|author=Planck, Max|year=1906 |title=[[s:The Measurements of Kaufmann|The Measurements of Kaufmann on the Deflectability of β-Rays in their Importance for the Dynamics of the Electrons]]|journal=Physikalische Zeitschrift|volume=7 |pages=753–761}}</ref><ref>{{Citation|author=Miller, Arthur I.|year=1981|title=Albert Einstein's special theory of relativity. Emergence (1905) and early interpretation (1905–1911)|location=Reading |publisher=Addison–Wesley|isbn=0-201-04679-2}}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਅਧਾਰ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਪੇਖਤਾ ਸਿਧਾਂਤ]] 0ys2psvv1zs5qsbd72bu6dxi3ihzp2s 0 29165 839136 281808 2026-05-11T01:55:21Z Gurtej Chauhan 27423 839136 wikitext text/x-wiki {{Infobox book| <!-- See [[Wikipedia:WikiProject Novels]] or [[Wikipedia:WikiProject Books]] --> | name = '''ਪਹੁ ਫੁਟਾਲੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ''' | title_orig = | translator = | image = | caption = | author = [[ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ]] | illustrator = | cover_artist = | country = [[ਪੰਜਾਬ]], [[ਭਾਰਤ]] | language = [[ਪੰਜਾਬੀ]] | series = | genre = [[ਨਾਵਲ]] | publisher = | release_date = | media_type = ਪ੍ਰਿੰਟ | pages = | isbn = | oclc = | preceded_by = | followed_by = }} '''ਪਹੁ ਫੁਟਾਲੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ''' [[ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ]] ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਿਆ ਨਾਵਲ ਹੈ।<ref>https://archive.org/details/20230307_20230307_0343/%E0%A8%AA%E0%A9%81%E0%A8%B9%20%E0%A8%AB%E0%A9%81%E0%A9%B1%E0%A8%9F%E0%A8%BE%E0%A8%B2%E0%A9%87%20%E0%A8%A4%E0%A9%8B%E0%A8%82%20%E0%A8%AA%E0%A8%B9%E0%A8%BF%E0%A8%B2%E0%A8%BE%E0%A8%82/mode/2up</ref> ਜੋ ਕਿ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋ ਪਹਿਲਾ ਦੇ ਹਾਲਾਤ, ਸੰਘਰਸ਼ ਤੇ ਜੈਤੋ ਦੇ ਮੋਰਚੇ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਮੁੱਖ ਪਾਤਰ ਨੱਥਾ ਸਿੰਘ, ਦੀਨਾ ਤੇ ਜਗਨਾ ਨਾਂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਨੌਜਵਾਨ ਹਨ ਜੋ ਪੜਦੇ-ਪੜਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। {{ਅਧਾਰ}} kzp21gr2tum3gu5fiulcryyrfu52in3 0 41671 839129 837681 2026-05-10T18:47:20Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 2 books for verifiability (20260510sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 839129 wikitext text/x-wiki {{For|the academic journal|Astrophysics (journal)}} [[ਤਸਵੀਰ:NIEdot362.jpg|thumb|1900 ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿੱਚ ਮੌਲਿਕ, ਸੂਰਜੀ ਅਤੇ ਤਾਰਾ ਸਪੈਕਟ੍ਰਾ ਦੀ ਤੁਲਨਾ]]   ਖਗੋਲ ਭੌਤਿਕੀ ਇੱਕ ਵਿਗਿਆਨ ਹੈ ਜੋ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਸਮੇਤ '''ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ''' ਦੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਅਤੇ ਵਰਤਾਰੇ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ [[ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] ਅਤੇ [[ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ]] ਦੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਅਤੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=astrophysics |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/astrophysics |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110610085146/http://www.merriam-webster.com/dictionary/astrophysics |archive-date=10 June 2011 |access-date=2011-05-22 |publisher=Merriam-Webster, Incorporated}}</ref> ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ਜੇਮਜ਼ ਕੀਲਰ ਨੇ ਕਿਹਾ, ਖਗੋਲ-ਵਿਗਿਆਨ "ਸਵਰਗੀ ਸਰੀਰਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਜਾਂ ਪੁਲਾਡ਼ ਵਿੱਚ ਗਤੀ-ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਹਨ, ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ ਉਹ ਕੀ ਹਨ", ਜਿਸਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਸਵਰਗੀ ਮਕੈਨਿਕਸ ਵਿੱਚ।<ref>{{Cite journal|last=Keeler|first=James E.|author-link=James E. Keeler|date=November 1897|title=The Importance of Astrophysical Research and the Relation of Astrophysics to the Other Physical Sciences|journal=The Astrophysical Journal|volume=6|issue=4|pages=271–288|bibcode=1897ApJ.....6..271K|doi=10.1086/140401|pmid=17796068|doi-access=free}}</ref> ਅਧਿਐਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ [[ਸੂਰਜ]] (ਸੂਰਜੀ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ), ਹੋਰ ਤਾਰੇ, [[ਅਕਾਸ਼ਗੰਗਾ|ਗਲੈਕਸੀਆਂ]], ਬਾਹਰੀ ਗ੍ਰਹਿ, ਇੰ[[ਤਾਰਾ|ਸਟਾਰਸ]] ਮਾਧਿਅਮ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਮਾਈਕ੍ਰੋਵੇਵ ਪਿਛੋਕਡ਼ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref name="nasa.gov">{{Cite web |title=Focus Areas – NASA Science |url=https://science.nasa.gov/astrophysics/focus-areas/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170516154030/https://science.nasa.gov/astrophysics/focus-areas |archive-date=2017-05-16 |access-date=2017-07-12 |website=nasa.gov}}</ref> ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਸਤੂਆਂ ਤੋਂ ਨਿਕਾਸ ਦੀ ਜਾਂਚ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਸਪੈਕਟ੍ਰਮ ਦੇ ਸਾਰੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਚਮਕ, [[ਸੰਘਣਾਪਣ|ਘਣਤਾ]], [[ਤਾਪਮਾਨ]] ਅਤੇ [[ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ|ਰਸਾਇਣਕ]] ਰਚਨਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਖਗੋਲ-ਭੌਤਿਕੀ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਆਪਕ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ, ਖਗੋਲ-ਭੌਤਿਕੀ ਵਿਗਿਆਨੀ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਟਕਸਾਲੀ ਮਕੈਨਕੀ|ਕਲਾਸੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ]], [[ਬਿਜਲਚੁੰਬਕਤਾ|ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਜ਼ਮ]], ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ. [[ਤਾਪ ਗਤੀ ਵਿਗਿਆਨ|ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ]], ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ। ਅਭਿਆਸ ਵਿੱਚ, ਆਧੁਨਿਕ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ [[ਸਿਧਾਂਤਕ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ|ਸਿਧਾਂਤਕ]] ਅਤੇ ਨਿਰੀਖਣ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕੰਮ ਸ਼ਾ[[ਬਲੈਕ ਹੋਲ|ਕਾਲੇ ਹੋਲ]] ਹੈ। ਖਗੋਲ-ਭੌਤਿਕੀ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਲਈ ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਕੁਝ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹਨੇਰਾ ਮਾਮਲਾ , [[ਹਨੇਰ ਊਰਜਾ|ਹਨੇਰਾ ਊਰਜਾ]] , ਕਾਲਾ ਸੁਰਾਖ ਅਤੇ ਹੋਰ ਆਕਾਸ਼ਕ ਸਰੀਰਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਅਤੇ ਅੰਤਮ ਕਿਸਮਤ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref name="nasa.gov"/> ਸਿਧਾਂਤਕ ਖਗੋਲ-ਭੌਤਿਕੀ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ [[ਸੋਲਰ ਸਿਸਟਮ ਦਾ ਗਠਨ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ|ਸੂਰਜੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਗਠਨ ਅਤੇ]] ਵਿਕਾਸ-ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਗਤੀਸ਼ੀਲਤਾ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ-ਗਲੈਕਸੀ ਦਾ ਗਠਨ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿੱਚ ਪਦਾਰਥ ਦੀ ਵਿਕਾਸ-ਚੌੰਬਕ-ਹਾਈਡ੍ਰੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ-[[ਕੌਸਮਿਕ ਕਿਰਨ|ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਕਿਰਨਾਂ]] ਦੀ ਉਤਪਤੀ-ਆਮ ਸਾਪੇਖਕਤਾ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਾਪੇਖਕਤਾ ਅਤੇ [[ਕੁਆਂਟਮ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਗਿਆਨ|ਕੁਆਂਟਮ]] ਅਤੇ ਭੌਤਿਕ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡਕ ਵਿਗਿਆਨ (ਬ੍ਰਹਿਮੰਦ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਪੈਮਾਨੇ ਦੇ ਢਾਂਚਿਆਂ ਦਾ ਭੌਤਿਕ ਅਧਿਐਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ|ਸਤਰ]] ਬ੍ਰਹਿਮੰਡਾਂ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਖਗੋਲ-ਕਣ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ) ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਨੂੰ ਹੀਲੀਅਮ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਕੇ (ਨਿਊਕਲੀਅਰ ਫਿਊਜ਼ਨ) ਊਰਜਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਲਗਾਤਾਰ ਰੌਸ਼ਨੀ ਅਤੇ ਗਰਮੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। == ਇਤਿਹਾਸ == ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਵਿਗਿਆਨ ਹੈ, ਜੋ ਧਰਤੀ ਦੇ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਤੋਂ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੈ। [[ਅਰਸਤੂ]] ਦੇ ਵਿਸ਼ਵ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਵਿੱਚ, ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਰੀਰ ਬਦਲਦੇ ਨਹੀਂ ਚੱਲ ਰਹੇ ਗੋਲੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਗਤੀ ਇੱਕ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਇਕਸਾਰ ਗਤੀ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਧਰਤੀ ਦਾ ਸੰਸਾਰ ਉਹ ਖੇਤਰ ਸੀ ਜੋ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਪਤਨ ਤੋਂ ਗੁਜ਼ਰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੁਦਰਤੀ ਗਤੀ ਇੱਕੋ ਸਿੱਧੀ ਰੇਖਾ ਵਿੱਚ ਸੀ ਅਤੇ ਖਤਮ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਜਦੋਂ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਵਸਤੂ ਆਪਣੇ ਟੀਚੇ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ, ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਸਵਰਗੀ ਖੇਤਰ ਧਰਤੀ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਤੌਰ ਤੇ ਵੱਖਰੇ ਕਿਸਮ ਦੇ ਪਦਾਰਥ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ-ਜਾਂ ਤਾਂ [[ਅਫ਼ਲਾਤੂਨ|ਪਲੈਟੋ]] ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਗਈ ਅੱਗ, ਜਾਂ ਅਰਸਤੂ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਗਈ ਈਥਰ<ref>{{Cite book|deadurl=G. E. R. Lloyd|location=Cambridge}}</ref><ref>{{Cite book|deadurl=F. M. Cornford|location=Indianapolis}}</ref> 17ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, [[ਗੈਲੀਲਿਓ ਗੈਲਿਲੀ|ਗੈਲੀਲੀਓ]], [[ਰਨੇ ਦੇਕਾਰਤ|ਡੇਕਾਰਟਸ]], ਅਤੇ [[ਆਇਜ਼ਕ ਨਿਊਟਨ|ਨਿਊਟਨ]] ਵਰਗੇ ਕੁਦਰਤੀ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕਾਂ ਨੇ ਇਹ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣਾ ਚਾਲੂ ਕੀਤਾ ਕਿ ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਖੇਤਰ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀਆਂ ਸਮੱਗਰੀਆਂ ਦੇ ਬਣੇ ਹੋਏ ਸਨ ਅਤੇ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ [[ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਨਿਯਮ|ਕੁਦਰਤੀ ਨਿਯਮ]] ਦੇ ਅਧੀਨ ਸਨ।<ref>{{Cite book|deadurl=Galileo Galilei|location=Chicago}}</ref><ref>{{Cite book|deadurl=Richard S. Westfall|location=Cambridge}}</ref><ref name="Burtt">{{Cite book|deadurl=Edwin Arthur Burtt|location=Mineola, NY}}</ref> ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਚੁਣੌਤੀ ਅਤੇ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਦਾਅਵਿਆਂ ਨੂੰ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸੰਦਾਂ ਦੀ ਅਜੇ ਖੋਜ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{Cite journal|last=Ladislav Kvasz|date=2013|title=Galileo, Descartes, and Newton – Founders of the Language of Physics|url=http://www.physics.sk/aps/pubs/2012/aps-12-06/aps-12-06.pdf|journal=Acta Physica Slovaca|publisher=Institute of Philosophy, [[Academy of Sciences of the Czech Republic]]|access-date=2015-07-18|archive-date=2017-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20170811200845/http://physics.sk/aps/pubs/2012/aps-12-06/aps-12-06.pdf|url-status=dead}}</ref> ਉਨ੍ਹੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਮੇਂ ਲਈ, ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਖੋਜ ਸਥਿਤੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਪਣ ਅਤੇ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀਆਂ ਗਤੀ ਦੀ ਗਣਨਾ ਕਰਨ ਦੇ ਰੁਟੀਨ ਕੰਮ 'ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਸੀ।<ref>{{Cite journal|last=Case|first=Stephen|date=2015|title='Land-marks of the universe': John Herschel against the background of positional astronomy|journal=Annals of Science|volume=72|issue=4|pages=417–434|bibcode=2015AnSci..72..417C|doi=10.1080/00033790.2015.1034588|pmid=26221834|quote=The great majority of astronomers working in the early nineteenth century were not interested in stars as physical objects. Far from being bodies with physical properties to be investigated, the stars were seen as markers measured in order to construct an accurate, detailed and precise background against which solar, lunar and planetary motions could be charted, primarily for terrestrial applications.|doi-access=}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Donnelly|first=Kevin|date=September 2014|title=On the boredom of science: positional astronomy in the nineteenth century|url=https://zenodo.org/record/999531|journal=The British Journal for the History of Science|volume=47|issue=3|pages=479–503|doi=10.1017/S0007087413000915}}</ref> ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਹੀ ਖਗੋਲ ਭੌਤਿਕੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਦੋਂ ਉੱਭਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਜਦੋਂ ਵਿਲੀਅਮ ਹਾਈਡ ਵੋਲਾਸਟਨ ਅਤੇ ਜੋਸਫ ਵਾਨ ਫਰੌਨਹੋਫਰ ਨੇ ਸੁਤੰਤਰ ਤੌਰ 'ਤੇ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਕਿ, ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਗਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਹਨੇਰੀਆਂ ਰੇਖਾਵਾਂ (ਉਹ ਖੇਤਰ ਜਿੱਥੇ ਘੱਟ ਜਾਂ ਕੋਈ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ) [[ਪ੍ਰਤੱਖ ਪ੍ਰਕਾਸ਼|ਸਪੈਕਟ੍ਰਮ]] ਵਿੱਚ ਵੇਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ।<ref>{{Cite book|location=Cambridge}}</ref> 1860 ਤੱਕ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ ਗੁਸਤਾਵ ਕਿਰਚੋਫ ਅਤੇ ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨੀ ਰਾਬਰਟ ਬੰਸਨ ਨੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਸੂਰਜੀ ਸਪੈਕਟ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਹਨੇਰੇ ਰੇਖਾਵਾਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਗੈਸਾਂ ਦੇ ਸਪੈਕਟ੍ਰਾ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾਰ ਰੇਖਾਵਾਂ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਵਿਲੱਖਣ [[ਰਸਾਇਣਕ ਤੱਤ]] ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੇਖਾਵਾਂ।<ref>{{Cite journal|last=Kirchhoff|first=Gustav|author-link=Gustav Kirchhoff|date=1860|title=Ueber die Fraunhofer'schen Linien|url=https://zenodo.org/record/1423666|journal=Annalen der Physik|volume=185|issue=1|pages=148–150|bibcode=1860AnP...185..148K|doi=10.1002/andp.18601850115}}</ref> ਕਿਰਚੋਫ ਨੇ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ ਕਿ ਸੂਰਜੀ ਸਪੈਕਟ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਹਨੇਰੀਆਂ ਰੇਖਾਵਾਂ ਸੂਰਜੀ ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਵਿੱਚ [[ਰਸਾਇਣਕ ਤੱਤ]] ਦੁਆਰਾ ਜਜ਼ਬ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।<ref>{{Cite journal|last=Kirchhoff|first=Gustav|author-link=Gustav Kirchhoff|date=1860|title=Ueber das Verhältniss zwischen dem Emissionsvermögen und dem Absorptionsvermögen der Körper für Wärme und Licht|url=https://zenodo.org/record/1423668|journal=Annalen der Physik|volume=185|issue=2|pages=275–301|bibcode=1860AnP...185..275K|doi=10.1002/andp.18601850205|doi-access=free}}</ref> ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸਾਬਤ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਤਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਰਸਾਇਣਕ ਤੱਤ ਵੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਾਏ ਗਏ ਸਨ। ਸੂਰਜੀ ਅਤੇ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਰੰਗ-ਪੱਟੀ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨੌਰਮਨ ਲਾਕਅਰ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1868 ਵਿੱਚ ਸੂਰਜੀ ਸਪੈਕਟ੍ਰਾ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾਰ ਅਤੇ ਹਨੇਰੀਆਂ ਰੇਖਾਵਾਂ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਇਆ ਸੀ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਾਪਮਾਨਾਂ ਅਤੇ ਦਬਾਅ ਉੱਤੇ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਸਪੈਕਟ੍ਰਾ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨ ਲਈ ਕੈਮਿਸਟ ਐਡਵਰਡ ਫਰੈਂਕਲੈਂਡ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਸੂਰਜੀ ਸਪੈਕਟ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੀਲੀ ਰੇਖਾ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਜਾਣੇ-ਪਛਾਣੇ ਤੱਤ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜੋਡ਼ ਸਕੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸਨੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਹ ਰੇਖਾ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਤੱਤ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਯੂਨਾਨੀ ਹੇਲੀਓਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸੂਰਜ ਦਾ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite journal|last=Cortie|first=A. L.|year=1921|title=Sir Norman Lockyer, 1836 – 1920|url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_1921-04_53_3/page/n65|journal=The Astrophysical Journal|volume=53|pages=233–248|bibcode=1921ApJ....53..233C|doi=10.1086/142602}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Jensen|first=William B.|year=2004|title=Why Helium Ends in "-ium"|url=http://www.che.uc.edu/jensen/W.%20B.%20Jensen/Reprints/115.%20Helium.pdf|journal=Journal of Chemical Education|volume=81|issue=7|pages=944–945|bibcode=2004JChEd..81..944J|doi=10.1021/ed081p944}}</ref> 1885 ਵਿੱਚ, ਐਡਵਰਡ ਸੀ. ਪਿਕਰਿੰਗ ਨੇ ਹਾਰਵਰਡ ਕਾਲਜ ਆਬਜ਼ਰਵੇਟਰੀ ਵਿਖੇ ਸਟਾਰਰ ਸਪੈਕਟ੍ਰਲ ਵਰਗੀਕਰਣ ਦਾ ਇੱਕ ਅਭਿਲਾਸ਼ੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਹਿਲਾ ਕੰਪਿਊਟਰਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਟੀਮ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਿਲੀਅਮੀਨਾ ਫਲੇਮਿੰਗ, ਐਂਟੋਨੀਆ ਮੌਰੀ ਅਤੇ ਐਨੀ ਜੰਪ ਕੈਨਨ ਨੇ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫਿਕ ਪਲੇਟਾਂ' ਤੇ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤੇ ਸਪੈਕਟ੍ਰਾ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕੀਤਾ। 1890 ਤੱਕ, 10,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਸੂਚੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਤੇਰਾਂ ਸਪੈਕਟ੍ਰਲ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਸੀ। ਪਿਕਰਿੰਗ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਦੇ ਬਾਅਦ, 1924 ਤੱਕ ਕੈਨਨ ਨੇ ਕੈਟਾਲਾਗ ਨੂੰ ਨੌਂ ਖੰਡਾਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਮਿਲੀਅਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਿਤਾਰਿਆਂ ਤੱਕ ਵਧਾ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਹਾਰਵਰਡ ਵਰਗੀਕਰਣ ਸਕੀਮ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਜਿਸ ਨੂੰ 1922 ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 1895 ਵਿੱਚ, ਜਾਰਜ ਐਲਰੀ ਹੇਲ ਅਤੇ ਜੇਮਜ਼ ਈ. ਕੀਲਰ ਨੇ ਯੂਰਪ ਅਤੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੇ ਦਸ ਸਹਿਯੋਗੀ ਸੰਪਾਦਕਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਦੇ ਨਾਲ, ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਐਸਟ੍ਰੋਫਿਜ਼ੀਕਲ ਜਰਨਲਃ ਐਨ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਰਿਵਿ Review ਆਫ ਸਪੈਕਟ੍ਰੋਸਕੋਪੀ ਅਤੇ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ.<ref name="Hale1895">{{Cite journal|last=Hale|first=George Ellery|author-link=George Ellery Hale|year=1895|title=The Astrophysical Journal|url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_1895-06_2_1/page/80|journal=The Astrophysical Journal|volume=1|issue=1|pages=80–84|bibcode=1895ApJ.....1...80H|doi=10.1086/140011}}</ref> ਇਹ ਉਦੇਸ਼ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਰਸਾਲਾ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਰਸਾਲਿਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪਾਡ਼ੇ ਨੂੰ ਭਰੇਗਾ, ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਨਾਲ ਨੇਡ਼ਿਓਂ ਸਬੰਧਤ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਖੋਜ 'ਤੇ ਸਪੈਕਟ੍ਰੋਸਕੋਪ ਦੇ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਕਾਰਜਾਂ' ਤੇ ਲੇਖਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਲਈ ਇੱਕ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰੇਗਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਧਾਤੂ ਅਤੇ ਗੈਸੀ ਸਪੈਕਟ੍ਰਾ ਦੇ ਤਰੰਗ-ਲੰਬਾਈ ਨਿਰਧਾਰਣ ਅਤੇ ਸੂਰਜ, ਚੰਦਰਮਾ, ਗ੍ਰਹਿਆਂ, ਧੂਮਕੇਤੂਆਂ, ਉਲਕਾ-ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਅਤੇ ਨੀਬੂਲੇ ਅਤੇ ਦੂਰਬੀਨਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾਵਾਂ ਲਈ ਉਪਕਰਣਾਂ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ 'ਤੇ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ ਅਤੇ ਜਜ਼ਬ ਕਰਨ' ਤੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref name="Hale1895" /> 1920 ਦੇ ਆਸ ਪਾਸ, ਹਰਟਜ਼ਸਪ੍ਰੰਗ-ਰਸੇਲ ਚਿੱਤਰ ਦੀ ਖੋਜ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਜੇ ਵੀ ਤਾਰਿਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਵਰਗੀਕਰਣ ਲਈ ਅਧਾਰ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਆਰਥਰ ਐਡੀੰਗਟਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੇਪਰ ਵਿੱਚ ਤਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਫਿusionਜ਼ਨ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਦੀ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਕੀਤੀ.<ref name="eddington">{{Cite journal|last=Eddington|first=A. S.|author-link=Arthur Eddington|date=October 1920|title=The Internal Constitution of the Stars|url=https://zenodo.org/record/1429642|journal=The Scientific Monthly|volume=11|issue=4|pages=297–303|bibcode=1920Sci....52..233E|doi=10.1126/science.52.1341.233|jstor=6491|pmid=17747682}}</ref><ref name="eddington2">{{Cite journal|last=Eddington|first=A. S.|author-link=Arthur Eddington|year=1916|title=On the radiative equilibrium of the stars|journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society|volume=77|pages=16–35|bibcode=1916MNRAS..77...16E|doi=10.1093/mnras/77.1.16|doi-access=free}}</ref> ਐਡਿੰਗਟਨ ਨੇ ਸਹੀ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ ਕਿ ਸਰੋਤ [[ਹਾਈਡਰੋਜਨ|ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ]] ਦਾ ਹੀਲੀਅਮ ਵਿੱਚ [[ਨਿਊਕਲੀ ਮੇਲ|ਫਿਊਜ਼ਨ]] ਸੀ, ਜੋ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਦੀ ਸਮੀਕਰਨ ''E = mc²'' ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਰੀ ਊਰਜਾ ਨੂੰ ਮੁਕਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਮਾਲ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਸੀ ਫਯੂਜਨ ਅਤੇ ਥਰਮੋਨਿਓਕਲੀਅਰ ਊਰਜਾ, ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਇਹ ਤਾਰੇ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ' ਤੇ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਦੇ ਬਣੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ (ਵੇਖੋ ਧਾਤੂ) ਅਜੇ ਤੱਕ ਖੋਜ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ. <ref>{{Cite book|location=Boston}}</ref> 1925 ਵਿੱਚ ਸੇਸੀਲੀਆ ਹੈਲੇਨਾ ਪੇਨੇ (ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸੀਸੀਲੀਆ ਪੇਨੇ-ਗੈਪੋਸਚਕਿਨ) ਨੇ ਰੈੱਡਕਲਿਫ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਡਾਕਟਰੇਟ ਖੋਜ ਨਿਬੰਧ ਲਿਖਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਸਾਹਾ ਦੀ ਆਇਨਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ ਥਿਊਰੀ ਨੂੰ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਤਾਪਮਾਨ ਨਾਲ ਸਪੈਕਟ੍ਰਲ ਕਲਾਸਾਂ ਨੂੰ ਸਬੰਧਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸਟਾਰਲਰ ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਤੇ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ। ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਕਿ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਅਤੇ ਹੀਲੀਅਮ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਭਾਗ ਸਨ, ਨਾ ਕਿ ਧਰਤੀ ਦੀ ਬਣਤਰ। ਐਡਿੰਗਟਨ ਦੇ ਸੁਝਾਅ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਖੋਜ ਇੰਨੀ ਅਚਾਨਕ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਖੋਜ ਨਿਬੰਧ ਦੇ ਪਾਠਕਾਂ (ਰਸਲ ਸਮੇਤ) ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਿੱਟੇ ਨੂੰ ਸੋਧਣ ਲਈ ਯਕੀਨ ਦਿਵਾਇਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਖੋਜ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਖੋਜ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite book|location=New York}}</ref><ref>{{Cite web |last=Steven Soter and Neil deGrasse Tyson |date=2000 |title=Cecilia Payne and the Composition of the Stars |url=https://www.amnh.org/learn-teach/curriculum-collections/cosmic-horizons-book/cecilia-payne-profile |website=American Museum of Natural History |publisher=[[American Museum of Natural History]]}}</ref> 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ, ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਸਪੈਕਟ੍ਰਾ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਨੇ ਆਪਟੀਕਲ, ਐਕਸ-ਰੇ ਅਤੇ ਗਾਮਾ ਤਰੰਗਾਂ ਰਾਹੀਂ ਰੇਡੀਓ ਤਰੰਗਾਂ ਤੋਂ ਫੈਲਦੀਆਂ ਤਰੰਗਾਂ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਨ ਲਈ ਵਿਸਤਾਰ ਕੀਤਾ ਸੀ। 21ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ, ਇਸ ਨੇ [[ਗੁਰੂਤਾ ਛੱਲ|ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਤਰੰਗਾਂ]] ਦੇ ਅਧਾਰ ਉੱਤੇ ਨਿਰੀਖਣਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਲਈ ਹੋਰ ਵਿਸਤਾਰ ਕੀਤਾ। == ਨਿਰੀਖਣ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ == [[ਤਸਵੀਰ:N_63A-_Chandra_and_Hubble_-_Heic0507f.tif|thumb|ਸੁਪਰਨੋਵਾ ਦੇ ਬਚੇ ਹੋਏ LMC N 63A ਨੂੰ ਐਕਸ-ਰੇ (ਬਲੂ-ਆਪਟੀਕਲ (ਗ੍ਰੀਨ) ਅਤੇ ਰੇਡੀਓ (ਰੈੱਡ-ਵੇਵਲੈਂਥ) ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਐਕਸ-ਰੇ ਦੀ ਚਮਕ ਸੁਪਰਨੋਵਾ ਵਿਸਫੋਟ ਦੁਆਰਾ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਸਦਮੇ ਦੀ ਲਹਿਰ ਦੁਆਰਾ ਲਗਭਗ 10 ਮਿਲੀਅਨ ਡਿਗਰੀ ਸੈਲਸੀਅਸ ਤੱਕ ਗਰਮ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸਮੱਗਰੀ ਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।]] ਨਿਰੀਖਣ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਇੱਕ ਵੰਡ ਹੈ ਜੋ ਡੇਟਾ ਨੂੰ ਰਿਕਾਰਡ ਕਰਨ ਅਤੇ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ, ਸਿਧਾਂਤਕ ਖਗੋਲ ਭੌਤਿਕੀ ਦੇ ਉਲਟ, ਜੋ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਭੌਤਿਕ ਮਾਡਲ ਦੇ ਮਾਪਣਯੋਗ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਇਹ [[ਟੈਲੀਸਕੋਪ|ਦੂਰਬੀਨ]] ਅਤੇ ਹੋਰ ਖਗੋਲ-ਵਿਗਿਆਨ ਉਪਕਰਣਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ [[ਖਗੋਲੀ ਚੀਜ਼|ਆਕਾਸ਼ਕ ਵਸਤੂਆਂ]] ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਹੈ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਖਗੋਲ ਭੌਤਿਕੀ ਨਿਰੀਖਣ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਸਪੈਕਟ੍ਰਮ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। * ਰੇਡੀਓ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਕੁਝ ਮਿਲੀਮੀਟਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਤਰੰਗਾਂ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਵਾਲੇ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਉਦਾਹਰਣ ਖੇਤਰ [[ਰੇਡੀਓ ਛੱਲ|ਰੇਡੀਓ ਤਰੰਗਾਂ]] ਹਨ, ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਠੰਡੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇੰਟਰਸਟੇਲਰ ਗੈਸ ਅਤੇ ਧੂਡ਼ ਦੇ ਬੱਦਲਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੱਢੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ-ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ [[ਸੂਖਮ ਛੱਲ|ਮਾਈਕ੍ਰੋਵੇਵ]] ਪਿਛੋਕਡ਼ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ ਜੋ ਕਿ ਬਿਗ ਬਾਂਗ ਪਲਸਰ ਤੋਂ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਮਾਈਕ੍ਰੋਵੇਵ ਫ੍ਰੀਕੁਐਂਸੀਆਂ ਤੇ ਲੱਭੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਰੰਗਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਲਈ ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਰੇਡੀਓ ਦੂਰਬੀਨ ਦੀ ਲੋਡ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। * ਇਨਫਰਾਰੈੱਡ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਇੱਕ ਤਰੰਗ-ਲੰਬਾਈ ਦੇ ਨਾਲ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਨੰਗੀ ਅੱਖ ਨੂੰ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਲੰਬਾ ਹੈ ਪਰ ਰੇਡੀਓ ਤਰੰਗਾਂ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਹੈ। ਇਨਫਰਾਰੈੱਡ ਨਿਰੀਖਣ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਜਾਣੂ [[ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿਗਿਆਨ|ਆਪਟੀਕਲ]] ਦੂਰਬੀਨਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਦੂਰਬੀਨਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਤਾਰਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਠੰਡੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਗ੍ਰਹਿ) ਦਾ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਇਨਫਰਾਰੈੱਡ ਫ੍ਰੀਕੁਐਂਸੀਆਂ ਉੱਤੇ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। * ਆਪਟੀਕਲ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਕਿਸਮ ਦਾ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਸੀ। ਇੱਕ ਚਾਰਜ-ਜੋਡ਼ੇ ਉਪਕਰਣ ਜਾਂ ਸਪੈਕਟ੍ਰੋਸਕੋਪ ਨਾਲ ਜੋਡ਼ੇ ਗਏ ਟੈਲੀਸਕੋਪ ਸਭ ਤੋਂ ਆਮ ਯੰਤਰ ਹਨ। ਧਰਤੀ ਦਾ ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਕੁਝ ਹੱਦ ਤੱਕ ਆਪਟੀਕਲ ਨਿਰੀਖਣਾਂ ਵਿੱਚ ਦਖ਼ਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਅਨੁਕੂਲ ਆਪਟਿਕਸ ਅਤੇ ਪੁਲਾਡ਼ ਦੂਰਬੀਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਉੱਚਤਮ ਸੰਭਵ ਚਿੱਤਰ ਗੁਣਵੱਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰੰਗ-ਲੰਬਾਈ ਸੀਮਾ ਵਿੱਚ, ਤਾਰੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਤਾਰਿਆਂ, ਗਲੈਕਸੀਆਂ ਅਤੇ [[ਨੈਬੀਊਲਾ|ਨੀਬੂਲੇ]] ਦੀ ਰਸਾਇਣਕ ਰਚਨਾ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਰਸਾਇਣਕ ਸਪੈਕਟ੍ਰਾ ਵੇਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। * ਅਲਟਰਾ ਵਾਇਲਟ, ਐਕਸ-ਰੇ ਅਤੇ ਗਾਮਾ ਰੇ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਬਹੁਤ ਊਰਜਾਵਾਨ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਬਾਈਨਰੀ ਪਲਸਰ, ਬਲੈਕ ਹੋਲ, ਮੈਗਨੈਟਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ। ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੀ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ ਧਰਤੀ ਦੇ ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਵਡ਼ਦੀ। ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਸਪੈਕਟ੍ਰਮ ਦੇ ਇਸ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਲਈ ਦੋ ਢੰਗ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ-ਪੁਲਾਡ਼ ਅਧਾਰਤ ਦੂਰਬੀਨ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨੀ ਅਧਾਰਤ ਇਮੇਜਿੰਗ ਏਅਰ ਚੇਰੇਂਕੋਵ ਦੂਰਬੀਨ (ਆਈ. ਏ. ਸੀ. ਟੀ.) । ਪਹਿਲੀ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਆਬਜ਼ਰਵੇਟਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਆਰਐਕਸਟੀਈ, ਚੰਦਰ ਐਕਸ-ਰੇ ਆਬਜ਼ਰਵੇਤਰੀ ਅਤੇ ਕੰਪਟਨ ਗਾਮਾ ਰੇ ਆਬਜ਼ਰਬੇਟਰੀ ਹਨ। ਆਈ. ਏ. ਸੀ. ਟੀ. ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਹਾਈ ਐਨਰਜੀ ਸਟੀਰੀਓਸਕੋਪਿਕ ਸਿਸਟਮ (ID1) ਅਤੇ ਮੈਜਿਕ ਟੈਲੀਸਕੋਪ ਹਨ। ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਦੂਰੀ ਤੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂਤਾਕਰਸ਼ਣ ਤਰੰਗਾਂ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਆਬਜ਼ਰਵੇਟਰੀਆਂ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਗੁਰੂਤਾਕਰਸ਼ਣ ਤਰੰਗਾਂ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਉਣਾ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ। ਨਿਊਟ੍ਰੀਨੋ ਆਬਜ਼ਰਵੇਟਰੀਆਂ ਵੀ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੂਰਜ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਲਈ। ਬਹੁਤ ਉੱਚ-ਊਰਜਾ ਵਾਲੇ ਕਣਾਂ ਦੇ ਬਣੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਕਿਰਨਾਂ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਦੇ ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਨਾਲ ਟਕਰਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਲਗਭਗ 4.6 ਬਿਲੀਅਨ ਸਾਲ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਅਜੇ ਆਪਣੀ ਅੱਧਖੜ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਨਿਰੀਖਣ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪੈਮਾਨੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਆਪਟੀਕਲ ਨਿਰੀਖਣਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿੰਟ ਤੋਂ ਘੰਟੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਤੋਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਬਦਲਣ ਵਾਲੇ ਵਰਤਾਰੇ ਨੂੰ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਕੁਝ ਵਸਤੂਆਂ ਬਾਰੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅੰਕਡ਼ੇ ਉਪਲਬਧ ਹਨ, ਜੋ [[ਸਦੀ|ਸਦੀਆਂ]] ਜਾਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਫੈਲੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਰੇਡੀਓ ਨਿਰੀਖਣ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮਿਲੀ-ਸਕਿੰਟ ਟਾਈਮ ਸਕੇਲ (ਮਿਲੀ-ਸਕਿੱਟ ਪਲਸਰਸ) ਜਾਂ ਡੇਟਾ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਨੂੰ ਜੋਡ਼ ਸਕਦੇ ਹਨ (ਪਲਸਰ ਡੀਸੀਲਰੇਸ਼ਨ ਸਟੱਡੀਜ਼) । ਇਨ੍ਹਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪੈਮਾਨੇ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਬਹੁਤ ਵੱਖਰੀ ਹੈ। ਨਿਰੀਖਣ ਖਗੋਲ-ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਦੂਰੀ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੇਰਵੇ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹੋਰ ਤਾਰੇ ਦੁਆਰਾ ਬੇਮਿਸਾਲ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਹੋਰ ਤਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਇੱਕ ਮਾਰਗ ਦਰਸ਼ਕ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਤਾਰੇ ਕਿਵੇਂ ਬਦਲਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਤਾਰਿਆਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ, ਇਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਅਕਸਰ ਹਰਟਜ਼ਸਪ੍ਰੰਗ-ਰਸੇਲ ਚਿੱਤਰ ਉੱਤੇ ਤਾਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਸਬੰਧਤ ਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਜਨਮ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਤੱਕ ਇੱਕ ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਵਸਤੂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। == ਸਿਧਾਂਤਕ ਖਗੋਲ-ਵਿਗਿਆਨ == ਸਿਧਾਂਤਕ ਖਗੋਲ-ਵਿਗਿਆਨੀ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਧਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣਾਤਮਕ ਮਾਡਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ (ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਪੌਲੀਟ੍ਰੌਪ ਇੱਕ ਸਟਾਰ ਅਤੇ ਕੰਪਿਊਟੇਸ਼ਨਲ ਸੰਖਿਆਤਮਕ ਸਿਮੂਲੇਸ਼ਨ ਦੇ ਵਿਵਹਾਰਾਂ ਨੂੰ ਅਨੁਮਾਨਤ ਕਰਨ ਲਈ) । ਹਰ ਇੱਕ ਦੇ ਕੁਝ ਫ਼ਾਇਦੇ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣਾਤਮਕ ਮਾਡਲ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਜੋ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ਉਸ ਦੇ ਦਿਲ ਦੀ ਸਮਝ ਦੇਣ ਲਈ ਬਿਹਤਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸੰਖਿਆਤਮਕ ਮਾਡਲ ਵਰਤਾਰੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜੋ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਵੇਖੇ ਜਾਣਗੇ। ਖਗੋਲ-ਭੌਤਿਕੀ ਵਿੱਚ ਸਿਧਾਂਤਕਾਰ ਸਿਧਾਂਤਕ ਮਾਡਲ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਮਾਡਲਾਂ ਦੇ ਨਿਰੀਖਣ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਨਿਰੀਖਕਾਂ ਨੂੰ ਅਜਿਹੇ ਅੰਕਡ਼ਿਆਂ ਦੀ ਭਾਲ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ ਮਾਡਲ ਦਾ ਖੰਡਨ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਕਈ ਵਿਕਲਪਿਕ ਜਾਂ ਵਿਰੋਧੀ ਮਾਡਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਨ ਵਿੱੱਚ ਮਦਦ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਸਿਧਾਂਤਕਾਰ ਨਵੇਂ ਅੰਕਡ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਲਈ ਮਾਡਲਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਜਾਂ ਸੋਧਣ ਦੀ ਵੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਸੰਗਤਤਾ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ, ਆਮ ਰੁਝਾਨ ਡੇਟਾ ਨੂੰ ਫਿੱਟ ਕਰਨ ਲਈ ਮਾਡਲ ਵਿੱਚ ਘੱਟੋ ਘੱਟ ਸੋਧ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਕੁੱਝ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਅਸੰਗਤ ਡੇਟਾ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ ਇੱਕ ਮਾਡਲ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛੱਡਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਸਿਧਾਂਤਕ ਖਗੋਲ-ਭੌਤਿਕੀ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਟਾਰਰ ਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ-ਗਲੈਕਸੀ ਦਾ ਗਠਨ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ-ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿੱਚ ਪਦਾਰਥ ਦੀ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ਦੀ ਬਣਤਰ-ਬ੍ਰਹਿਮੱਡੀ ਕਿਰਨਾਂ ਦੀ ਉਤਪਤੀ-ਆਮ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਅਤੇ ਭੌਤਿਕ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਵਿਗਿਆਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ|ਸਤਰ]] ਬ੍ਰਹਿਮੰਡਾ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਖਗੋਲ-ਕਣ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਸਾਪੇਖਿਕ ਖਗੋਲ ਭੌਤਿਕੀ ਵੱਡੇ ਪੈਮਾਨੇ ਦੀਆਂ ਬਣਤਰਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮਾਪਣ ਲਈ ਇੱਕ ਸਾਧਨ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਲਈ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨ ਭੌਤਿਕ ਵਰਤਾਰੇ ਦੀ ਜਾਂਚ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ [[ਬਲੈਕ ਹੋਲ]] ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ [[ਗੁਰੂਤਾ ਛੱਲ|ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਤਰੰਗਾਂ]] ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਅਧਾਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮਕਾਜ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਖਗੋਲ ਭੌਤਿਕੀ ਵਿੱਚ ਕੁੱਝ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤੇ ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਮਾਡਲ, ਜੋ ਹੁਣ ਲੈਂਬਡਾ-ਸੀ. ਡੀ. ਐੱਮ. ਮਾਡਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਵਿੱਚ [[ਮਹਾਂ ਧਮਾਕਾ|ਬਿਗ ਬੈਂਗ]], ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਮਹਿੰਗਾਈ, ਡਾਰਕ ਮੈਟਰ, ਡਾਰਕ ਐਨਰਜੀ ਅਤੇ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਿਧਾਂਤ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। === ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਸਿਧਾਂਤਕ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ === {{Main|Celestial mechanics}} ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ, ਜਦੋਂ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਨੂੰ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਨਿਰੀਖਣ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਦੁਆਰਾ ਸੀਮਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਤਾਂ ਆਕਾਸ਼ਕ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦੇ ਖੇਤਰ ਨੂੰ '''ਸਿਧਾਂਤਕ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ''' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।<ref>{{Cite journal|last=Brumberg|first=V. A.|date=2013|title=Celestial mechanics: Past, present, future|url=http://link.springer.com/10.1134/S0038094613040011|journal=Solar System Research|language=en|volume=47|issue=5|pages=347–358|doi=10.1134/S0038094613040011|issn=0038-0946|url-access=subscription}}</ref> ਹਿੱਪਾਰਕਸ ਨੇ ਇੱਕ ਸੰਖਿਆਤਮਕ ਨਿਰੀਖਣ ਜਿਓਮੈਟਰੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਬੁਨਿਆਦੀ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ।<ref>{{Cite book|location=Princeton}}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ, [[ਆਇਜ਼ਕ ਨਿਊਟਨ|ਆਈਜ਼ੈਕ ਨਿਊਟਨ]] ਨੂੰ ਆਪਣੇ [[ਕੈਲਕੂਲਸ|ਕੈਲਕੁਲਸ]] ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਸਰਵ ਵਿਆਪਕ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨ ਦੇ ਨਿਯਮ ਦੁਆਰਾ ਫੀਲਡ ਦਾ ਸੰਸਥਾਪਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਫੀਲਡ [[ਗ੍ਰਹਿ ਮੋਸ਼ਨ ਦੇ ਕੈਪਲਰ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨ|ਕੇਪਲਰ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿ ਗਤੀ ਦੇ ਨਿਯਮ]] 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੈ।<ref>{{Cite book|location=Edinburgh}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Chebotarev|first=G.A.|date=1975|title=10.3. Johannes Kepler and celestial mechanics|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/008366567590135X|journal=Vistas in Astronomy|language=en|volume=18|pages=557–565|doi=10.1016/0083-6656(75)90135-X|url-access=subscription}}</ref> ਥੀਓਡੋਰ ਵਾਨ ਓਪੋਲਜ਼ਰ ਨੇ 19 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ [[ਵਿਆਨਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ|ਵਿਯੇਨ੍ਨਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸੀ. ਐਮ. ਅਤੇ ਜਿਓਡੈਟਿਕ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਉੱਤੇ ਕੰਮ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਕੀਤਾ।<ref name=":0">{{Cite book|location=Cambridge [Cambridgeshire] ; New York}}</ref> ਸੇਫਾਈਡ ਵੇਰੀਏਬਲ ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਖੋਜ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ, ਸਿਧਾਂਤਕਾਰ ਸੀ. ਐੱਮ. ਅਤੇ ਜਿਓਡੈਸੀ ਤੋਂ ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਲਈ ਸਿਧਾਂਤਕ ਵਿਧੀ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ। ਇਸ ਖੇਤਰ ਦਾ ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਗਿਆਨ, [[ਪਲਾਜ਼ਮਾ|ਪਲਾਜ਼ਮਾ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]], ਅਤੇ ਹਾਈਡ੍ਰੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਵਰਗੇ ਹੋਰ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸਥਾਰ ਹੋਇਆ।<ref>{{Cite web |last=Longair |first=Malcolm |date=2022-04-05 |title=A Brief History of Astronomy, Astrophysics and Cosmology 1945-2000 {{!}} Royal Society |url=https://royalsociety.org/blog/2022/06/brief-history-of-astronomy-astrophysics-and-cosmology-1945-2000/ |access-date=2026-02-15 |website=royalsociety.org |language=en}}</ref> ਸਵੀਡਨ ਵਿੱਚ 1930 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿੱਚ, ਸਵੀਨ ਰੋਸਲੈਂਡ ਨੇ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਥੀਓਰੇਟਿਕਲ ਐਸਟ੍ਰੋਫਿਜਿਕਸ ਨੂੰ ਫੰਡ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਕਿ 1934 ਵਿੱਚ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਇੱਕ ਵੱਖਰੇ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>{{Cite journal|last=Jensen|first=E.|date=1986|title=Svein Rosseland, 31 March 1894 - 19 January 1985.|url=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1986QJRAS..27..512J/abstract|journal=Quarterly Journal of the Royal Astronomical Society|language=en|volume=27|issue=3|pages=512–514|issn=0035-8738}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Rosseland|first=S.|date=1928|title=Theoretical Astrophysics|url=https://www.nature.com/articles/122159a0|journal=Nature|language=en|volume=122|issue=3066|pages=159–162|doi=10.1038/122159a0|issn=0028-0836|url-access=subscription}}</ref> ਸੰਨ 1966 ਵਿੱਚ, ਫਰੈੱਡ ਹੋਯੇਲ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦੇ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਸਮੂਹ ਨੇ [[ਕੈਂਬਰਿਜ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਵਿੱਚ ਸਿਧਾਂਤਕ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਸੰਸਥਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਜੋ ਸਿਧਾਂਤਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਅਧਿਆਪਨ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਦੇ ਕੰਪਿਊਟੇਸ਼ਨਲ ਖੋਜ ਉੱਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕੇ।<ref>{{Cite journal|last=Hurn|first=M.|date=2004|title=An English astronomical library: the case of the Cambridge Observatory|url=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2004Obs...124...37H/abstract|journal=The Observatory|language=en|volume=124|pages=37–46|issn=0029-7704}}</ref> ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਕਿ 20 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੌਰਾਨ ਸਿਧਾਂਤਕ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਖਗੋਲ ਭੌਤਿਕੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਬਦਲਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ, "ਸਿਧਾਂਤਕ ਖਗੋਲ ਸ਼ਾਸਤਰ" ਸਿਰਲੇਖ ਵਾਲੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਕੋਰਸ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੀ. ਐਮ. ਨੂੰ ਪਡ਼੍ਹਾਉਂਦੇ ਸਨ।<ref>{{Cite journal|last=Struve|first=Otto|date=1943|title=Fifty years of progress in astronomy|url=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1943PA.....51..469S/abstract|journal=Popular Astronomy|language=en|volume=51|pages=469|issn=0197-7482}}</ref> 1985 ਵਿੱਚ, [[ਵਰਜੀਨੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]], ਜੋ ਕਿ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਰਿਫ੍ਰੈਕਟਰ ਦਾ ਘਰ ਸੀ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਸਟੇਟਸ ਨੇਵਲ ਆਬਜ਼ਰਵੇਟਰੀ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਵਰਜੀਨੀਆ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ ਥੀਓਰੇਟਿਕਲ ਐਸਟ੍ਰੋਨੋਮੀ ਨੂੰ ਸਿਧਾਂਤਕ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਖਗੋਲ ਭੌਤਿਕੀ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਖੋਜ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕਰਨ ਲਈ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਗਿਆ।<ref name=":0"/><ref>{{Cite web |title=Virginia Institute of Theoretical Astronomy |url=https://astronomy.as.virginia.edu/virginia-institute-theoretical-astronomy |access-date=2026-02-15 |website=Department of Astronomy |language=en}}</ref> ਆਧੁਨਿਕ ਸਿਧਾਂਤਕ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀਆਂ ਗਤੀ ਦਾ ਮਾਡਲ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਕਰਨ ਲਈ ਗਣਿਤ ਅਤੇ ਕੰਪਿਊਟੇਸ਼ਨਲ ਸਾਧਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=What Can You Do with an Astronomy Degree |url=http://erau.edu/hub-spoke/stories/what-can-you-do-with-an-astronomy-degree |access-date=2026-02-15 |website=Embry-Riddle |language=en}}</ref><ref>{{Citation |last=Polyakhova |first=Elena |title=Astrodynamics in Photogravitational Field of the Sun: Space Flights with a Solar Sail |date=2022-12-14 |url=https://www.intechopen.com/chapters/83954 |work=Gravitational Field - Concepts and Applications |editor-last=S. Essa |editor-first=Khalid |publisher=IntechOpen |language=en |doi=10.5772/intechopen.102005 |isbn=978-1-83969-752-4 |access-date=2026-02-15 |last2=Korolev |first2=Vladimir}}</ref> ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਪਾਠਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ, ਸਿਧਾਂਤਕ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਿਰੀਖਣ ਤਕਨੀਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਜੋਡ਼ੇ, ਇਸ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਵਿਗਿਆਨ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇਗਾ।<ref>{{Cite journal|last=V.|first=Narlikar, Jayant|date=1990|title=Curriculum for the Training of Astronomers|url=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1990teas.conf....7N/abstract|journal=IAU Colloq. 105: The Teaching of astronomy|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20240729103732/https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1990teas.conf....7N/abstract|archive-date=2024-07-29|access-date=2026-04-25|url-status=live}}</ref> ਇਹ ਗ੍ਰਹਿ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਬੁਨਿਆਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite book|location=Cambridge}}</ref> == ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ == ਖਗੋਲ-ਵਿਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਜਡ਼੍ਹਾਂ ਸਤਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਏਕੀਕ੍ਰਿਤ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਉੱਭਰਨ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਨਿਯਮ ਸਵਰਗੀ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਉੱਤੇ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref name="Burtt"/> ਅਜਿਹੇ ਵਿਗਿਆਨੀ ਸਨ ਜੋ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਯੋਗ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖਗੋਲ ਭੌਤਿਕੀ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਪੱਕੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ। ਆਧੁਨਿਕ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਰਾਇਲ ਐਸਟ੍ਰੋਨੋਮਿਕਲ ਸੁਸਾਇਟੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਲਾਰੈਂਸ ਕ੍ਰੌਸ, [[ਸੁਬਰਾਮਨੀਅਮ ਚੰਦਰਸ਼ੇਖਰ|ਸੁਬਰਾਮਣੀਅਨ ਚੰਦਰਸ਼ੇਖਰ]], [[ਸਟੀਫਨ ਹਾਕਿੰਗ]], ਹੂਬਰਟ ਰੀਵਜ਼, [[ਕਾਰਲ ਐਡਵਰਡ ਸੇਗਨ|ਕਾਰਲ ਸਾਗਨ]] ਅਤੇ ਪੈਟਰਿਕ ਮੂਰ ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਿੱਖਿਅਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬਣਾਉਣ ਕਾਰਨ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਖਗੋਲ-ਵਿਗਿਆਨ ਵੱਲ ਖਿੱਚੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ, ਦੇਰ ਅਤੇ ਮੌਜੂਦਾ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦੇ ਯਤਨ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਖਗੋਲ-ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਲਈ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web |last=D. Mark Manley |date=2012 |title=Famous Astronomers and Astrophysicists |url=http://cnr2.kent.edu/~manley/astronomers.html |access-date=2015-07-17 |publisher=[[Kent State University]]}}</ref><ref>{{Cite web |last=The science.ca team |date=2015 |title=Hubert Reeves – Astronomy, Astrophysics and Space Science |url=http://www.science.ca/scientists/scientistprofile.php?pID=213 |access-date=2015-07-17 |publisher=GCS Research Society}}</ref><ref>{{Cite web |date=2015 |title=Neil deGrasse Tyson |url=http://www.haydenplanetarium.org/tyson/ |access-date=2015-07-17 |publisher=[[Hayden Planetarium]]}}</ref> ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸਿਟਕੌਮ ਸ਼ੋਅ 'ਦਿ ''[[ਬਿਗ ਬੈਂਗ ਥਿਊਰੀ]]''<nowiki/>' ਨੇ ਖਗੋਲ-ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਮਕਬੂਲ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ [[ਸਟੀਫਨ ਹਾਕਿੰਗ]] ਅਤੇ ਨੀਲ ਡੀਗ੍ਰੇਸੇ ਟਾਇਸਨ ਵਰਗੇ ਕੁਝ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਿਗਿਆਨੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == {{Main|Outline of astrophysics}} * ਖਗੋਲ ਰਸਾਇਣ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿੱਚ ਅਣੂਆਂ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ * ਖਗੋਲੀ ਨਿਗਰਾਨ * ਖਗੋਲੀ ਸਪੈਕਟ੍ਰੋਸਕੋਪੀ - ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਲਈ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ ਦਾ ਮਾਪ * ਕਣ- ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ - ਕਣ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਸ਼ਾਖਾ * ਗੁਰੂਤਾ-ਵੇਵ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ - ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਤਰੰਗਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਸ਼ਾਖਾ * ਹਰਟਜ਼ਸਪ੍ਰੰਗ–ਰਸਲ ਚਿੱਤਰ - ਤਾਰਿਆਂ ਦਾ ਖਿੰਡਾਉਣ ਵਾਲਾ ਪਲਾਟ ਜੋ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਵਰਗੀਕਰਣ ਨਾਲ ਚਮਕ ਦਾ ਸਬੰਧ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ * ਉੱਚ-ਊਰਜਾ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ - ਖਗੋਲ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਵਸਤੂਆਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਜੋ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਊਰਜਾਵਾਨ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ ਜਾਰੀ ਕਰਦੇ ਹਨ * ਤਾਰਾ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨਤਾ * ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨੀ ਦੀ ਸੂਚੀ - (ਖਗੋਲ-ਵਿਗਿਆਨੀ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ) * ਨਿਊਟ੍ਰੀਨੋ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ - ਘੱਟ ਪੁੰਜ ਵਾਲੇ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਕਣਾਂ ਦਾ ਨਿਰੀਖਣ ਕਰਨਾ * ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਫਿਜ਼ਿਕਸ ਅਤੇ ਰਿਲੇਟਿਵਿਟੀ ਦੀ ਟਾਈਮਲਾਈਨ * * ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਟਾਈਮਲਾਈਨ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ, ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਦੇ ਕਲਸਟ੍ਰਰਸ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਪਮਾਣੇ ਦੀ ਬਣਤਰ * ਸਫੈਦ ਬੋਣੇ ਦੀ ਟਾਈਮਲਾਈਨ, ਨਿਊਟਰੋਨ ਤਾਰੇ ਅਤੇ ਸੁਪਰਨੋਵਾ - ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਕਾਲਕ੍ਰਮਿਕ ਸੂਚੀ == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਹੋਰ ਪੜੋ == * {{Cite book|deadurl=Malcolm S. Longair}} * ਐਸਟ੍ਰੋਫਿਜ਼ਿਕਸ, ਸਕਾਲਰਪੀਡੀਆ ਮਾਹਰ ਲੇਖ == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == {{ਵਿਕੀਬੁਕਸ|Astrophysics}}  * [http://www.aanda.org/ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਖਗੋਲ ਭੌਤਿਕੀ, ਇੱਕ ਯੂਰਪੀਅਨ ਜਰਨਲ] * [http://iopscience.iop.org/0004-637X/ ''ਐਸਟ੍ਰੋਫਿਜ਼ੀਕਲ ਜਰਨਲ''] * ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਗਿਆਨਕ ਤੋਂ ਆਧੁਨਿਕ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਜਰਨਲ ਡੀ * [https://astro.theoj.org/ ''ਓਪਨ ਜਰਨਲ ਆਫ਼ ਐਸਟ੍ਰੋਫਿਜ਼ਿਕਸ''] * [https://link.springer.com/journal/11207 ''ਸੂਰਜੀ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ''] * Cosmic Journey: A History of Scientific Cosmology ਅਮਰੀਕੀ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਸੰਸਥਾਨ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਆਰਕਾਈਵ 2008-10-21 * [http://www.astro.ucla.edu/~wright/cosmolog.htm ਨੇਡ ਰਾਈਟ ਦਾ ਕੌਸਮੋਲੋਜੀ ਟਿਊਟੋਰਿਅਲ, ਯੂ. ਸੀ. ਐਲ. ਏ.] {{Physics-footer}}{{Astronomy subfields}}{{Astronomy navbox}} {{Authority control}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਣ-ਸਮੀਖਿਆ ਅਨੁਵਾਦਾਂ ਵਾਲੇ ਸਫ਼ੇ]] 360mahe0udllx8yipl1qbz63ffuamlp 0 65287 839124 615482 2026-05-10T16:01:36Z CommonsDelinker 156 Removing [[:c:File:The_Doon_School,_Dehradun_-_logo.png|The_Doon_School,_Dehradun_-_logo.png]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Yann|Yann]] because: per [[:c:COM:NETCOPYVIO|]]. 839124 wikitext text/x-wiki {{Infobox school | image = The Doon School.jpg | imagesize = 260px | name = ਦੂਨ ਸਕੂਲ | logo = | logo_size = 120px | colours = ਨੀਲਾ {{color box|blue}} ਅਤੇ ਚਿੱਟਾ {{color box|white}} | location = ਦ ਮਾਲ<br>[[ਦੇਹਰਾਦੂਨ]] – 248001<br>ਭਾਰਤ<br>([http://maps.google.co.in/maps?um=1&ie=UTF-8&q=doon+school&fb=1&gl=in&hq=doon+school&cid=0,0,12693993261399149332&ei=jwQKT6qOHdHJmAX2vb2kAg&sa=X&oi=local_result&ct=image&ved=0CAkQ_BI Map]) | specialist = | schooltype = ਆਜ਼ਾਦ [[ਬੋਰਡਿੰਗ ਸਕੂਲ]] | motto = ''Knowledge our Light'' | sister_school = [[Welham Girls' School]]<br>[[Chand Bagh School]] | brother_school = [[Welham Boys' School]] | sister_school_pl = yes | founded = 10 ਸਤੰਬਰ 1935 | founder = [[ਸਤੀਸ਼ ਰੰਜਨ ਦਾਸ]] |head_name = ਸੰਸਥਾਪਕ ਹੈੱਡਮਾਸਟਰ |head = [[ਆਰਥਰ ਫੁੱਟ]] | gender = Boys | lower_age = 13 | upper_age = 18 | headmaster = [[ਪੀਟਰ ਮੈਕਲਾਫਿਨ]] | chair_label = ਗਵਰਨਰਾਂ ਦਾ ਚੇਅਰਮੈਨ | chair = [[ਗੌਤਮ ਥਾਪਰ]] | pupils = 550 | faculty = 70 | houses = 5 | campus = 72 acres (297,314 m²) | district = [[ਦੇਹਰਾਦੂਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] | student_union = [[The Doon School Old Boys' Society]] | affiliation = [[International Baccalaureate|IB]]<br>[[Indian Certificate of Secondary Education|ICSE]] | publication = ''[[The Doon School Weekly]]'' | free_label2 = Annual fees (Base fee) | free_text2 = {{Indian Rupee}}{{formatnum:796000}} (home students)<br>{{Indian Rupee}}{{formatnum:995000}} (international) | free_label = ਪੁਰਾਣੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ | free_text = [[List of The Doon School alumni|Doscos]] | website = [http://www.doonschool.com www.doonschool.com] }} '''ਦੂਨ ਸਕੂਲ''' (The Doon School) [[ਦੇਹਰਾਦੂਨ]], [[ਉੱਤਰਾਖੰਡ]], [[ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬੋਰਡਿੰਗ ਸਕੂਲ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਲਕੱਤਾ ਦੇ ਇੱਕ ਵਕੀਲ [[ਸਤੀਸ਼ ਰੰਜਨ ਦਾਸ]] ਨੇ 1935 ਵਿੱਚ ਰੱਖੀ।<ref name="MacDougall2006-page100">{{Cite book|last=MacDougall|first=David|title=The corporeal image: film, ethnography, and the senses|url=http://books.google.com/books?id=oFRF6vs5algC&pg=PA100|accessdate=31 March 2012|year=2006|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0-691-12156-7|page=100|postscript=<!-- Bot inserted parameter. Either remove it; or change its value to "." for the cite to end in a ".", as necessary. -->&#123;&#123;inconsistent citations&#125;&#125;}}</ref> ਇਸ ਸਕੂਲ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਹੈੱਡਮਾਸਟਰ [[ਆਰਥਰ ਫੁੱਟ]] ਸੀ ਜੋ ਦੂਨ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਈਟਨ ਕਾਲਜ, ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਮਾਸਟਰ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ [[ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ]] ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਾਪਸ ਚਲਾ ਗਿਆ ਸੀ<ref>{{cite book|year=1979|chapter=FOOT, Arthur Edward|title=Who Was Who 1961–1970|url=https://archive.org/details/whowaswho19611970006unse|location=London|publisher=A. & C. Black|isbn=0-7136-2008-0}}</ref>। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} fp0l58j0889z6hb95wktzx58uvhrzgt 0 80844 839143 830746 2026-05-11T04:43:50Z ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਿੰਘ ਵਿਰਦੀ 12797 839143 wikitext text/x-wiki {{ਬੇਹਵਾਲਾ|}} '''ਖੂਹੀ ਖੇੜਾ''', ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਫਾਜ਼ਿਲਕਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਪਿੰਡ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਕੁੱਲ 794 ਪਰਿਵਾਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਖੂਈ ਖੇੜਾ ਪਿੰਡ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 4243 ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ 2229 ਪੁਰਸ਼ ਹਨ ਜਦੋਂ ਕਿ 2014 ਔਰਤਾਂ ਹਨ। 2011 ਦੀ ਜਨਗਣਨਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਖੂਈ ਖੇੜਾ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ 0-6 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 520 ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਪਿੰਡ ਦੀ ਕੁੱਲ ਆਬਾਦੀ ਦਾ 12.26% ਬਣਦੀ ਹੈ। ਖੂਈ ਖੇੜਾ ਪਿੰਡ ਦਾ ਔਸਤ ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ 904 ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਦੀ ਔਸਤ 895 ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ। ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ ਖੂਈ ਖੇੜਾ ਲਈ ਬਾਲ ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ 864 ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਔਸਤ 846 ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ।<ref>{{Cite web |url=https://www.census2011.co.in/data/village/35080-khui-khera-punjab.html |access-date=2026-05-11 |website=www.census2011.co.in}}</ref> ਖੂਈ ਖੇੜਾ ਪਿੰਡ ਦੀ ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਘੱਟ ਹੈ। 2011 ਵਿੱਚ, ਖੂਈ ਖੇੜਾ ਪਿੰਡ ਦੀ ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ 75.84% ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ 69.59% ਸੀ। ਖੂਈ ਖੇੜਾ ਵਿੱਚ ਮਰਦਾਂ ਦੀ ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ 80.05% ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ 58.09% ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਅਤੇ ਪੰਚਾਇਤੀ ਰਾਜ ਐਕਟ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਖੂਈ ਖੇੜਾ ਪਿੰਡ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸਰਪੰਚ (ਪਿੰਡ ਦਾ ਮੁਖੀ) ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਪਿੰਡ ਦਾ ਚੁਣਿਆ ਹੋਇਆ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]] leec7oezgkj4z368d95g26re6zxxhmy 14 85458 839144 733536 2026-05-11T05:59:55Z ~2026-28462-01 59993 Added name of a PARVASI Punjabi writer 839144 wikitext text/x-wiki ਪਰਵਾਸੀ ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕ ਹਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦਿਲਗੀਰ, ਡਾ. [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਲੇਖਕ]] 1d7uti4hpyzexsn6mn77wm3mk9rnn82 0 92894 839125 737249 2026-05-10T16:36:37Z Meenukusam 51574 Created by translating the section "Background and personal life" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1346548789|Shobha Gurtu]]" 839125 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist <!-- See Wikipedia:WikiProject_Musicians --> | name = ਸ਼ੋਭਾ ਗੂਰਤੂ | image = Shobha gurtu.jpg | caption = | image_size = | background = ਸੋਲੋ-ਗਾਇਕਾ | birth_name = ਭਾਨੁਮਤੀ ਸ਼ਿਰੋਡਕਰ | alias = | birth_date = {{Birth date|df=yes|1925|2|8}} |birth_place =[[ਬੇਲਗਾਮ]], ਕਰਨਾਟਕ, ਭਾਰਤ | death_date = {{Death date and age|df=yes|2004|9|27|1925|2|8}} |death_place =[[ਮੁੰਬਈ ]], ਭਾਰਤ | origin = | instrument = | genre = [[ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੰਗੀਤ]] | occupation = ਗਾਇਕਾ | years_active = 1940s–2004 | label = | associated_acts = | website = | notable_instruments = }} '''ਸ਼ੋਭਾ ਗੂਰਤੂ''' (8 ਫਰਵਰੀ 1925 - 27 ਸਤੰਬਰ 2004) ਇੱਕ [[ਭਾਰਤੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੰਗੀਤ|ਭਾਰਤੀ ਕਲਾਸੀਕਲ]] ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਗਾਇਕਾ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੰਗੀਤ ਉੱਪਰ ਪੂਰੀ ਪਕੜ ਹੈ.ਇਹ ਹਲਕਾ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੰਗੀਤ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਇਸਦੀ ਪਛਾਣ ਠੁਮਰੀ ਕੁਈਨ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਮਸ਼ਹੂਰ ਕੀਤਾ।<ref>[http://in.rediff.com/news/2004/sep/27gurtu.htm Thumri queen Shobha Gurtu no more] News, ''[[Rediff.com]]'', 27 September 2004.</ref> ==ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ== ਭਾਨੁਮਤੀ ਸ਼ਿਰੋਡਕਰ ਦਾ ਜਨਮ [[ਬੇਲਗਾਮ]], [[ਕਰਨਾਟਕ]], [[ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ 1925 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਜਿੱਥੇ ਇਸਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਸੰਗੀਤ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਮੇਨਕਾਬਾਈ ਸ਼ਿਰੋਡਕਰ ਤੋਂ ਸਿੱਖਿਆ। ਜਿੱਥੇ ਇਸਨੇ ਜੈਪੁਰ ਦੇ ਅਤਰੌਲੀ ਘਰਾਨੇ ਦੇ ਉਸਤਾਦ [[ਅੱਲਾਦੀਆ ਖਾਨ]] ਕਿੱਤਾਕਾਰੀ ਡਾਂਸਰ ਅਤੇ ਗਾਇਕੀ ਸਿੱਖੀ।<ref name=itc>[http://www.itcsra.org/celebrated_masters.asp?celebrate=3 Shobha Gurtu] Celebrated Masters, [[ITC Sangeet Research Academy]].</ref> == Background and personal life == ਭਾਨੂਮਤੀ ਸ਼ਿਰੋਡਕਰ ਦਾ ਜਨਮ [[ਬੇਲਗਾਓ|ਬੇਲਗਾਮ]] (ਵਰਤਮਾਨ [[ਕਰਨਾਟਕ]]) ਵਿੱਚ 1925 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ, ਮੇਨੇਕਾਬਾਈ ਸ਼ਿਰੋਡਕਰ, ਇੱਕ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਡਾਂਸਰ ਸੀ। ਮੇਨਕਾਬਾਈ [[ਜੈਪੁਰ-ਅਤਰੌਲੀ ਘਰਾਨਾ|ਜੈਪੁਰ-ਅਤਰੌਲੀ ਘਰਾਣੇ]] ਦੇ [[ਅੱਲਾਦਿਆ ਖਾਨ|ਉਸਤਾਦ ਅਲਾਦੀਆ ਖਾਨ]] ਦੀ 'ਗਾਇਕੀ' ਸ਼ਾਗਿਰਦ ਸੀ। ਸ਼ੋਭਾ ਨੇ ਬਹੁਤ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਹੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਹਾਸਿਲ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਸ਼ੋਭਾ ਨੇ ਇੱਕ ਚੰਗੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ [[ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਤ|ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ]] ਸੱਜਣ ਵਿਸ਼ਵਨਾਥ ਗੁਰਤੂ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਇਆ ਅਤੇ ਉਹ ਸ਼ੋਭਾ ਗੁਰਤੂ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਣ ਲੱਗੀ। ਉਸ ਦੇ ਸਹੁਰੇ, ਪੰਡਿਤ ਨਾਰਾਇਣ ਨਾਥ ਗੁਰਤੂ, ਪੁਲਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਉੱਚ ਅਹੁਦੇ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਸਨ, ਇੱਕ ਵਿਦਵਾਨ ਸਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸ਼ੌਕ ਵਜੋਂ, ਉਹ ਸਿਤਾਰ ਵਜਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਬੇਲਗਾਮ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਤੈਨਾਤ ਰਹੇ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਨਾਥ ਦੀ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਹੋਈ ਸੀ । ਇਸ ਜੋੜੇ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰ ਸਨ, ਰਵੀ, ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਅਤੇ ਨਰਿੰਦਰ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ ਰਵੀ ਗੁਰਤੂ ਇੱਕ ਤਾਲ ਵਾਦਕ ਸੀ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਪੁੱਤਰ, ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਗੁਰਤੂ ਵੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤਾਲਵਾਦਕ ਹੈ। ==ਕੈਰੀਅਰ== ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸ ਦੀ ਰਸਮੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ 'ਉਸਤਾਦ ਭੁਰਜੀ ਖਾਨ' ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ। ਉਹ ਉਸਤਾਦ ਅਲਾਦੀਆ ਖਾਨ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਬੇਟੇ ਸਨ ਅਤੇ ਕੋਲਾਪੁਰ ਦੇ ਜੈਪੁਰ-ਅਤਰੌਲੀ ਘਰਾਨਾ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਵੀ ਸਨ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਸ਼ੋਭਾ ਦੀ ਮਾਤਾ ਵੀ ਉਸ ਸਮੇਂ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਲੈ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਸ਼ੋਭਾ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਕੁੜੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਨੂੰ ਵੇਖਦਿਆਂ ਉਸਤਾਦ ਭੁਰਜੀ ਖਾਨ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਉਸ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਘੰਟੇ ਬਿਤਾਉਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਜੈਪੁਰ-ਅਤਰੌਲੀ ਘਰਾਨਾ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਅਜੇ ਵੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ​​ਹੋਣੇ ਸਨ, ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਉਸਤਾਦ ਅਲਾਦੀਆ ਖਾਨ ਦੇ ਭਤੀਜੇ ਉਸਤਾਦ ਨਥਨ ਖਾਨ ਤੋਂ ਸਿੱਖਿਆ ਲੈਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ; ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਸਤਾਦ ਗਮਨ ਖਾਨ ਦੇ ਅਧੀਨ ਆ ਗਈ ਸੀ, ਜੋ ਮੁੰਬਈ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਰਹਿਣ ਲਈ ਆਈ ਸੀ, ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਥੁਮਰੀ-ਡੈਡਰਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਰਧ-ਕਲਾਸੀਕਲ ਰੂਪ ਸਿਖਾਉਣ ਲਈ ਆਈ ਸੀ।<ref>[https://archive.today/20120915052827/http://www.tehelka.com/story_main7.asp?filename=hub100904Passages_shobha.asp Passages... Passages... Passages...Shobha Gurtu: a rare raga] Tribute ''[[Tehelka]]'', 9 October 2004.</ref><ref>[http://archives.digitaltoday.in/indiatoday/20041011/obituary.html Soul Singer Gurtu's rare mastery of thumri took the form to new heights] ''[[India Today]]'', 11 October 2004</ref> ਸ਼ੋਭਾ ਗੁਰਤੂ ਨੇ ਅਰਧ ਕਲਾਸੀਕਲ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਥੁਮਰੀ, ਦਾਦਰਾ, ਕਾਜਰੀ, ਹੋਰੀ ਆਦਿ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੁਹਾਰਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ, ਉਸ ਦੀ ਗਾਇਕੀ ਵਿੱਚ ਨਿਰੰਤਰ ਕਲਾਸੀਕਲ ਅੰਸ਼ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਰੂਪ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਥੁਮਰੀ ਵਰਗੇ ਰੂਪਾਂ ਦੇ ਜਾਦੂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿਚੋਂ ਉਹ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਗਟਾਅ-ਕਰਤਾ ਬਣ ਗਈ। ਸਮਾਂ ਉਹ ਖ਼ਾਸਕਰ ਗਾਇਕਾ ਬੇਗਮ ਅਖ਼ਤਰ ਅਤੇ ਉਸਤਾਦ ਬਾਡੇ ਗੁਲਾਮ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸੀ।<ref>[http://www.tribuneindia.com/2004/20041010/women.htm#3 TRIBUTE – She infused life into thumri] ''[[The Tribune (Chandigarh)|The Tribune]]'', 10 October 2004.</ref> ਉਸ ਨੇ ਮਰਾਠੀ ਅਤੇ ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੰਗੀਤ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ।<ref>[https://www.bbc.co.uk/hindi/specials/1744_obit_pix/page8.shtml 2004: ये नहीं रहे 2004– Obituary] [[BBC News]], Hindi, 2004.</ref> ਇੱਕ ਪਲੇਬੈਕ ਗਾਇਕਾ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ, ਉਸ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਮਲ ਅਮਰੋਹੀ ਦੀ ਫ਼ਿਲਮ, ਪਕੀਜ਼ਾ (1972) ਵਿੱਚ, ਫਾਗੁਨ (1973) ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਨੂੰ, 'ਬੇਦਰਦੀ ਬਨ ਗਏ ਕੋਈ ਜਾਓ ਮਨਾਓ ਮੋਰੇ ਸਈਆਂ' ਗਾਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਹਿੱਟ ਫ਼ਿਲਮ "ਮੈਂ ਤੁਲਸੀ ਤੇਰੇ ਆਂਗਨ ਕੀ" (1978) ਦੇ ਗਾਣੇ "ਸਈਆਂ ਰੁਠ ਗਏ" ਲਈ ਸਰਬੋਤਮ ਪਲੇਅਬੈਕ ਗਾਇਕਾ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web |url=http://deep750.googlepages.com/FilmfareAwards.pdf |title=1st Filmfare Awards 1953<!-- Bot generated title --> |access-date=2020-10-14 |archive-date=2009-06-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090612065210/http://deep750.googlepages.com/FilmfareAwards.pdf |url-status=dead }}</ref> ਮਰਾਠੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ "ਸਾਮਨਾ" ਅਤੇ "ਲਾਲ ਮਤੀ" ਵਰਗੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਲਈ ਗਾਇਆ। 1979 ਵਿੱਚ, ਗ੍ਰਾਮੋਫੋਨ ਕੰਪਨੀ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ (ਈ.ਐੱਮ.ਆਈ.) ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਐਲਬਮ ਐਟ ਹਰ ਬੈਸਟ ... ਸ਼ੋਭਾ ਗੁਰਤੂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਉੱਚ ਦਰਜੇ ਦੀ ਕਲਾਸਿਕ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗ ਮੰਨਿਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੂਰਬੀ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ (ਪੂਰਬੀ ਗਾਇਕੀ) ਸੰਗੀਤ ਦੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ, ਉਸ ਨੇ ਸਮਾਰੋਹ ਲਈ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਾਰਨੇਗੀ ਹਾਲ, ਨਿਊ-ਯਾਰਕ ਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਸੰਗੀਤਕ ਮਹਾਨ ਨਾਲ ਅਤੇ, ਪੀ. ਬਿਰਜੂ ਮਹਾਰਾਜ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕੀਤੀ। ਮਹਿਦੀ ਹਸਨ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਗਜ਼ਲ "ਟਾਰਜ਼" ਦੀ ਐਲਬਮ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸੀ। ਉਹ ਅਕਸਰ ਉਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਉਸ ਦੇ ਬੇਟੇ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਗੁਰਤੂ ਦੀਆਂ ਸਹਿਕਾਰੀ ਜੈਜ਼ ਐਲਬਮਾਂ ਨੂੰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।<ref>[https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9807E2DE1638F936A2575AC0A961958260&scp=1&sq=Shobha%20Gurtu&st=cse MUSIC REVIEW ; At Carnegie Hall, an All-Star Cast From India] ''[[New York Times]]'', 15 September 1997.</ref> 2000 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੂੰ ਜਨ ਗਨ ਮਨ ਵੀਡੀਓ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਗਣਤੰਤਰ ਦੇ 50ਵੇਂ ਵਰ੍ਹੇ ਦੇ ਅਵਸਰ 'ਤੇ ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਲਾਸੀਕਲ ਗਾਇਕਾਂ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਗਾਨ, ਜਨ ਗਨ ਮਨ ਗਾਇਆ। 1987 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਮਿਲਿਆ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ ਪੁਰਸਕਾਰ, ਸ਼ਾਹੂ ਮਹਾਰਾਜ ਪੁਰਸਕਾਰ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਗੌਰਵ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 2002 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੂੰ ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਪੰਜ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੱਕ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੰਗੀਤ ਸ਼ੈਲੀ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਠੁਮਰੀ ਦੀ ਮਹਾਰਾਣੀ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ ਸ਼ੋਭਾ ਗੁਰਤੂ ਦੀ 27 ਸਤੰਬਰ 2004 ਨੂੰ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਰਹਿ ਗਏ ਸਨ। ==ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == ਇਸਦਾ ਵਿਆਹ ਵਿਸ਼ਵਨਾਥ ਗੂਰਤੂ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਇਸਨੇ ਆਪਣਾ ਨਾਮ ਸੋਭਾ ਗੂਰਤੂ ਰੱਖ ਲਿਆ. ਇਸਦੇ ਸਹੁਰੇ ਦਾ ਨਾਮ 'ਪੰਡਿਤ ਨਰਾਇਣ ਨਾਥ ਗੂਰਤੂ ' ਸੀ ਜੋ ਬੇਲਗਾਮ ਦੀ ਪੁਲੀਸ ਦੇ ਉੱਚ ਅਧਿਆਕਰੀ, ਇੱਕ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ, ਅਤੇ ਸਿਤਾਰ ਵਾਦਕ ਸਨ.<ref name=itc/> ==ਸਨਮਾਨ== * [[ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕੇਡਮੀ, ਸਨਮਾਨ]] 1987 ਵਿੱਚ * [[ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਨ]] 2002 ਵਿੱਚ<ref name="Padma Awards">{{cite web | url=http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf | title=Padma Awards | publisher=Ministry of Home Affairs, Government of India | date=2015 | accessdate=July 21, 2015 | archive-date=ਨਵੰਬਰ 15, 2014 | archive-url=https://www.webcitation.org/6U68ulwpb?url=http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf | dead-url=yes }}</ref> * ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ ਪੁਰਸਕਾਰ * ਸ਼ਾਹੁ ਮਹਾਰਾਜ ਪੁਰਸਕਾਰ * ਮਹਾਰਸ਼ਟਰ ਗੌਰਵ ਪੁਰਸਕਾਰ ==ਹਵਾਲੇ== [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਔਰਤਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਗਾਇਕਾਂਵਾਂ]] 2o2x6lfxeb0b96o2tp8wgmx1uzmn786 0 121972 839134 760987 2026-05-10T23:04:51Z Gzavala6 59987 839134 wikitext text/x-wiki {{ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬਾ ਸੰਗੀਤ ਕਲਾਕਾਰ | Name = ਮਰੂਨ 5 <!-- WARNING!, Do not change the band's brand name--> | Background = ਸਮੂਹ_ਜਾਂ_ਬੈਂਡ | image = Maroon 5 Current Lineup Collage.jpg | Landscape = yes | caption = Maroon 5 lineup from 2020–present | Alias = Kara's Flowers (1994–2001) <!-- WARNING! Do not change and removed the year-period timeline of Kara's Flowers (Maroon 5's original name band). --> | Origin = [[ਲਾਸ ਏਂਜਲਸ]], [[ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ]], ਯੂ.ਐੱਸ. | Genre = <!-- All of these genres are sourced in the musical style section. Do not change without a source. Do not remove genres without an explanation. -->{{flatlist| * [[ਪੌਪ ਸੰਗੀਤ|ਪੌਪ]] * ਪੌਪ ਰਾਕ * ਫੰਕ ਰੌਕ * ਸੌਫਟ ਰੌਕ }} | Years_active = 1994–ਹੁਣ ਤੱਕ<!-- WARNING! Do not change from the year 2001 or 2002, because the band started their career in 1994--> | Label = {{flatlist| * ਵਾਰਨਰ ਬ੍ਰਦਰਜ਼ * ਓਕਟੋਨ * ਜੇ ਰਿਕਾਰਡ * ਏ ਐਂਡ ਐਮ ਓਕਟੋਨ * 222 ਰਿਕਾਰਡ * ਇੰਟਰਸਕੋਪ<!--See Template:Infobox musical artist before making changes--> }} | Associated_acts = | website = {{URL|maroon5.com}} | Current_members = <!-- WARNING! Do not change and removed the official line-up members of Maroon 5--> * [[ਐਡਮ ਲੇਵੀਨ]] * [[ਜੇਸੀ ਕਾਰਮੀਕਲ]] * [[ਮਿਕੀ ਮੈਡਨ]] * [[ਜੇਮਜ਼ ਵੈਲੇਨਟਾਈਨ (ਸੰਗੀਤਕਾਰ)|ਜੇਮਜ਼ ਵੈਲੇਨਟਾਈਨ]] * [[ਮੈਟ ਫਲਾਈਨ (ਸੰਗੀਤਕਾਰ)|ਮੈਟ ਫਲਾਈਨ]] * [[ਪੀਜੇ ਮੋਰਟਨ]] * [[ਸੈਮ ਫਰਾਰ]] | Past_members = * [[ਰਿਆਨ ਡੁਸਿਕ]] }} '''ਮਾਰੂਨ 5''' [[ਲਾਸ ਐਂਜਲਸ|ਲਾਸ ਏਂਜਲਸ]], [[ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ]] ਦਾ ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਪੌਪ ਰਾਕ ਬੈਂਡ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://jamaica-gleaner.com/gleaner/20110102/ent/ent1.html|title=Up close with Maroon 5- Facebook and Twitter competition to give patron meeting with Rock band|date=January 2, 2011|publisher=[[Gleaner Company|The Gleaner]]|access-date=July 17, 2011}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.billboard.com/artist/309663/maroon-5/biography|title=Maroon 5|website=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|access-date=July 17, 2011}}</ref> ਇਸ ਵੇਲੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਲੀਡ ਵੋਕਲਿਸਟ ਐਡਮ ਲੇਵਿਨ, ਕੀਬੋਰਡ ਵਾਦਕ ਅਤੇ ਰਿਦਮ ਗਿਟਾਰਿਸਟ ਜੇਸੀ ਕਾਰਮੀਕਲ, ਬਾਸਿਸਟ ਮਿਕੀ ਮੈਡਨ, ਲੀਡ ਗਿਟਾਰਿਸਟ ਜੇਮਜ਼ ਵੈਲੇਨਟਾਈਨ, ਡਰੱਮਰ ਮੈਟ ਫਲਾਈਨ, ਕੀਬੋਰਡ ਵਾਦਕ ਪੀ ਜੇ ਮੋਰਟਨ ਅਤੇ ਮਲਟੀ-ਇੰਸਟ੍ਰੂਮੈਂਟਲਿਸਟ ਸੈਮ ਫਰਾਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗਰੁੱਪ ਦੇ ਮੂਲ ਮੈਂਬਰ ਲੇਵਿਨ, ਕਾਰਮੀਕਲ, ਮੈਡਨ, ਅਤੇ ਰਿਆਨ ਡਸਿਕ 1994 ਵਿੱਚ '''ਕਾਰਾ'ਜ਼ ਫਲਾਵਰਜ਼''' ਵਜੋਂ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਹ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਸਨ। ਆਪਣੀ ਐਲਬਮ ''ਵੀ ਲਾਈਕ ਡਿਗਿੰਗ?'' ਖੁਦ ਰਿਲੀਜ਼ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬੈਂਡ ਨੇ ਰੀਪ੍ਰਾਈਜ਼ ਰਿਕਾਰਡਸ 'ਤੇ ਦਸਤਖਤ ਕੀਤੇ ਅਤੇ 1997 ਵਿੱਚ ਐਲਬਮ ''ਦ ਫੋਰਥ ਵਲਡ'' ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤੀ। ਐਲਬਮ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ, ਜਿਸਦੇ ਬਾਅਦ ਗਰੁੱਪ ਨੇ ਰਿਕਾਰਡ ਲੇਬਲ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਕਾਲਜ ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦ੍ਰਤ ਕੀਤਾ। 2001 ਵਿਚ, ਮਾਰੂਨ 5 ਬੈਂਡ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਉੱਭਰ ਕੇ ਆਇਆ ਅਤੇ ਗਿਟਾਰਿਸਟ ਵੈਲਨਟਾਈਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਚੱਲਿਆ।<ref>{{Cite web|url=http://www.allmusic.com/artist/karas-flowers-mn0000855690|title=Kara's Flowers|last=Leahey, Andrew|publisher=[[AllMusic]]. [[Rovi Corporation]]|access-date=July 31, 2012}}</ref> ਬੈਂਡ ਨੇ ''ਓਕਟੋਨ ਰਿਕਾਰਡਸ'' ਨਾਲ ਦਸਤਖਤ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਜੂਨ 2002 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਐਲਬਮ ''ਸੌਂਗਜ਼ ਅਟੌਬ ਜੇਨ'' ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤੀ। ਇਸਦੇ ਲੀਡ ਸਿੰਗਲ, "ਹਾਰਡਰ ਟੂ ਬਰਥ", ਜਿਸ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਏਅਰ ਪਲੇਅ ਮਿਲਿਆ, ਨਾਲ ਐਲਬਮ ''ਬਿਲਬੋਰਡ'' 200 ਚਾਰਟ ਉੱਤੇ ਛੇਵੇਂ ਨੰਬਰ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਈ,<ref>{{Cite web|url=http://www.billboard.com/articles/news/69571/maroon5-breaks-out-slowly-but-surely|title=Maroon5 Breaks Out Slowly But Surely|date=August 13, 2003|website=Billboard|access-date=October 18, 2014}}</ref> ਅਤੇ 2004 ਵਿੱਚ ਪਲੈਟੀਨਮ ਗਈ। ਬੈਂਡ ਨੇ 2005 ਵਿੱਚ ਬੈਸਟ ਨਿਊ ਆਰਟਿਸਟ ਦਾ [[ਗ੍ਰੈਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ|ਗ੍ਰੈਮੀ ਅਵਾਰਡ ਜਿੱਤਿਆ]]।<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.grammy.com/grammys/artists/maroon-5|title=Maroon 5|date=March 17, 2014|website=GRAMMY.com|language=en|access-date=February 4, 2019|archive-date=ਮਾਰਚ 30, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190330200930/https://www.grammy.com/grammys/artists/maroon-5|dead-url=yes}}</ref> 2006 ਵਿੱਚ, ਡਸਿਕ ਨੇ ਗੁੱਟ ਅਤੇ ਮੋਢੇ ਦੀ ਗੰਭੀਰ ਸੱਟ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬੈਂਡ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਜਗਾਹ ਮੈਟ ਫਲਾਈਨ ਨੇ ਲੈ ਲਈ। ਬੈਂਡ ਦੀ ਦੂਜੀ ਐਲਬਮ ''ਇਟ ਵੌਂਟ ਬੀ ਸੂਨ ਬਿਫੋਰ ਲੌਂਗ'', ਮਈ 2007 ਵਿੱਚ ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=http://www.mtv.com/news/articles/1553993/20070306/maroon_5.jhtml|title=Maroon 5 Back With 'Harder' Album After Adam Levine Gets Sick Of Partying|last=Moss, Corey|date=March 6, 2007|publisher=[[MTV News]]|access-date=July 25, 2007|archive-date=ਨਵੰਬਰ 21, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091121235405/http://www.mtv.com/news/articles/1553993/20070306/maroon_5.jhtml|url-status=dead}}</ref> ਇਹ ਯੂਐਸ ''ਬਿਲਬੋਰਡ'' 200 ਚਾਰਟ 'ਤੇ ਪਹਿਲੇ ਨੰਬਰ 'ਤੇ ਆਈ ਅਤੇ ਲੀਡ ਸਿੰਗਲ "ਮੇਕਸ ਮੀ ਵੰਡਰ", ''ਬੱਲਬੋਰਡ'' ਹਾਟ 100 'ਤੇ ਬੈਂਡ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਨੰਬਰ ਇੱਕ ਸਿੰਗਲ ਬਣ ਗਿਆ। 2010 ਵਿੱਚ, ਬੈਂਡ ਨੇ ਤੀਜੀ ਐਲਬਮ ''ਹੈਂਡਸ ਆੱਲ ਓਵਰ'', ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਮਿਸ਼ਰਤ ਸਮੀਖਿਆਵਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ। ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਦੁਬਾਰਾ ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਇੱਕ ਸਿੰਗਲ "ਮੂਵਜ਼ ਲਾਈਕ ਜਾਗਰ" ''ਬਿਲਬੋਰਡ'' ਹਾਟ 100 ਵਿੱਚ ਸਿਖਰ ਤੇ ਹੈ। 2012 ਵਿੱਚ, ਕਾਰਮੀਕਲ ਨੇ ਸਮੂਹ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਪੀ ਜੇ ਮੋਰਟਨ ਨੇ ਉਸਦੀ ਜਗਾਹ ਲੈ ਲਈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਬੈਂਡ ਨੇ ਚੌਥੀ ਐਲਬਮ ''ਓਵਰਸੀਪੋਜ਼ਡ'' ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤੀ ਇਸਦੇ ਗਾਣੇ "ਵਨ ਮੋਰ ਨਾਈਟ" ਨੇ ਲਗਾਤਾਰ ਨੌਂ ਹਫਤਿਆਂ ਲਈ ''ਬਿਲਬੋਰਡ'' ਹਾਟ 100 ਚਾਰਟ ਵਿੱਚ ਚੋਟੀ ਦਾ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗ੍ਰੈਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜੇਤੂ]] bhnibsdfeqx9kiiqji4prun2tfkhl26 0 146534 839138 773075 2026-05-11T02:12:29Z CommonsDelinker 156 Removing [[:c:File:Mural_ul._Rostka_w_Chorzowie_-_Lewandowski,_Cieślik,_Lubański_-_2_(Lewandowski_cropped).jpg|Mural_ul._Rostka_w_Chorzowie_-_Lewandowski,_Cieślik,_Lubański_-_2_(Lewandowski_cropped).jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Abz 839138 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography|name=ਰਾਬਰਟ ਲੇਵਾਂਡੋਵਸਕੀ|image=2019147183134 2019-05-27 Fussball 1.FC Kaiserslautern vs FC Bayern München - Sven - 1D X MK II - 0228 - B70I8527 (cropped).jpg|caption=[[FC ਬਾਇਰਨ ਮਿਊਨਿਖ] ਨਾਲ ਲੈਵਾਂਡੋਵਸਕੀ| 2019 ਵਿੱਚ ਬਾਇਰਨ ਮਿਊਨਿਖ]]|full_name=Robert Lewandowski<ref>{{Cite web |date=15 July 2018 |title=FIFA World Cup Russia 2018: ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ: ਪੋਲੈਂਡ |url=https://www.fifadata.com/documents/FWC/2018/pdf/FWC_2018_SQUADLISTS.PDF |archive-url=https://web.archive.org/web/20190611000407/https://www.fifadata.com/documents=https://www.archive.org/web/20190611000407/https://www.fifadata.com/documents/fWC/201 FWC_2018_SQUADLISTS.PDF |8/https://www.archive.org/web/20190611000407/https://www.fifadta.com/https/2019 |publisher=| FIFA_FIFA</ref>|birth_date={{birth date and age|1988|8|21|df=y}}<ref>{{Cite web |title=Robert Lewandowski |url=https://www.espn.co.uk/football/player/_/id/125824/robert-lewandowski |access-date=21 March 2020 |publisher=ESPN}}</ref>|birth_place=[[ਵਾਰਸਾ]], ਪੋਲੈਂਡ|height=1.85 m<ref>{cite web |url=https://fcbayern.com/en/teams/first-team/robert-lewandowski |title=Robert Lewandowski |publisher=FC Bayern Munich |=18 ਜੁਲਾਈ 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/https://web.archive.org/web/20220413192055/https://webbayern.com/en/teams/first-team/robert/lewandski |archive-date=13 April 2022}}</ref>|position=[[ਫਾਰਵਰਡ (ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਫੁੱਟਬਾਲ) #Striker| ਸਟ੍ਰਾਈਕਰ]]|currentclub=[[FC ਬਾਰਸੀਲੋਨਾ| ਬਾਰਸੀਲੋਨਾ]]|clubnumber=9|youthyears1=1996–1997|youthclubs1=Partyzant Leszno|youthyears2=1997–2004|youthclubs2=MKS ਵਰਸੋਵੀਆ ਵਾਰਸਾ|years1=2005|clubs1=Delta Warsaw|caps1=17|goals1=4|years2=2005–2006|clubs2=[[ਲੀਗੀਆ ਵਾਰਸਾ II]]|caps2=13|goals2=2|years3=2006–2007|clubs3=Znicz Pruszków II|caps3=2|goals3=6|years4=2006–2008|clubs4=[[Znicz Pruszków]]|caps4=59|goals4=36|years5=2008–2010|clubs5=[[Lech Poznan]]|caps5=58|goals5=32|years6=2010–2014|clubs6=[[ਬੋਰੂਸੀਆ ਡਾਰਟਮੰਡ]]|caps6=131|goals6=74|years7=2014–2022|clubs7=[[FC ਬਾਇਰਨ ਮਿਊਨਿਖ| ਬਾਇਰਨ ਮਿਊਨਿਖ]]|caps7=253|goals7=238|years8=2022–|clubs8=[[FC ਬਾਰਸੀਲੋਨਾ| ਬਾਰਸੀਲੋਨਾ]]|caps8=14|goals8=13|nationalyears1=2007|nationalteam1=[[ਪੋਲੈਂਡ ਦੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅੰਡਰ-19 ਫੁੱਟਬਾਲ ਟੀਮ| ਪੋਲੈਂਡ U19]]|nationalcaps1=1|nationalgoals1=0|nationalyears2=2008|nationalteam2=[[ਪੋਲੈਂਡ ਦੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅੰਡਰ-21 ਫੁੱਟਬਾਲ ਟੀਮ| ਪੋਲੈਂਡ U21]]|nationalcaps2=3|nationalgoals2=0|nationalyears3=2008–|nationalteam3=[[ਪੋਲੈਂਡ]]|nationalcaps3=136|nationalgoals3=[[ਰਾਬਰਟ ਲੈਵੈਂਡੋਵਸਕੀ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਗਏ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਗੋਲਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|77]]|club-update=23:00, 8 November 2022 (UTC)|nationalteam-update=16:05, 26 November 2022 (UTC)}}'''ਰੌਬਰਟ ਲੇਵਾਂਡੋਵਸਕੀ''' ( {{IPA-pl|ˈrɔbɛrt lɛvanˈdɔfskʲi|-|Pl-Robert Lewandowski.ogg}}</img> ; ਜਨਮ 21 ਅਗਸਤ 1988) ਇੱਕ ਪੋਲਿਸ਼ ਪੇਸ਼ੇਵਰ [[ਫੁੱਟਬਾਲ|ਫੁੱਟਬਾਲਰ]] ਹੈ ਜੋ ਲਾ ਲੀਗਾ ਕਲੱਬ [[ਫੁੱਟਬਾਲ ਕਲੱਬ ਬਾਰਸੀਲੋਨਾ|ਬਾਰਸੀਲੋਨਾ]] ਲਈ ਇੱਕ ਸਟ੍ਰਾਈਕਰ ਵਜੋਂ ਖੇਡਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੋਲੈਂਡ ਦੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮ ਦੀ ਕਪਤਾਨੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਸਥਿਤੀ, ਤਕਨੀਕ ਅਤੇ ਫਿਨਿਸ਼ਿੰਗ ਲਈ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ, ਲੇਵਾਂਡੋਵਸਕੀ ਨੂੰ ਹੁਣ ਤੱਕ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸਟ੍ਰਾਈਕਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨਾਲ ਹੀ ਬੁੰਡੇਸਲੀਗਾ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਸਫਲ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਕਲੱਬ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਲਈ 500 ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੀਨੀਅਰ ਕੈਰੀਅਰ ਗੋਲ ਕੀਤੇ ਹਨ। [[ਫੁੱਟਬਾਲ|ਫੁੱਟਬਾਲਰ]] ਹੈ ਜੋ ਲਾ ਲੀਗਾ ਕਲੱਬ [[ਫੁੱਟਬਾਲ ਕਲੱਬ ਬਾਰਸੀਲੋਨਾ|ਬਾਰਸੀਲੋਨਾ]] ਲਈ ਇੱਕ ਸਟ੍ਰਾਈਕਰ ਵਜੋਂ ਖੇਡਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੋਲੈਂਡ ਦੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮ ਦੀ ਕਪਤਾਨੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਸਥਿਤੀ, ਤਕਨੀਕ ਅਤੇ ਫਿਨਿਸ਼ਿੰਗ ਲਈ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ, ਲੇਵਾਂਡੋਵਸਕੀ ਨੂੰ ਹੁਣ ਤੱਕ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸਟ੍ਰਾਈਕਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨਾਲ ਹੀ ਬੁੰਡੇਸਲੀਗਾ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਸਫਲ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਕਲੱਬ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਲਈ 500 ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੀਨੀਅਰ ਕੈਰੀਅਰ ਗੋਲ ਕੀਤੇ ਹਨ। Znicz Pruszków ਦੇ ਨਾਲ ਪੋਲਿਸ਼ ਫੁੱਟਬਾਲ ਦੇ ਤੀਜੇ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਦਰਜੇ ਵਿੱਚ ਚੋਟੀ ਦੇ ਸਕੋਰਰ ਬਣਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਲੇਵਾਂਡੋਵਸਕੀ 2009–10 ਦੇ ਏਕਸਟ੍ਰਕਲਾਸਾ ਵਿੱਚ ਟੀਮ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਚੋਟੀ ਦੀ ਉਡਾਣ ਲੈਚ ਪੋਜ਼ਨਾਨ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਗਏ। 2010 ਵਿੱਚ, ਉਹ [[ਬੌਖ਼ੂਸੀਆ ਡੌਰਟਮੁੰਟ|ਬੋਰੂਸੀਆ ਡਾਰਟਮੰਡ]] ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਲਗਾਤਾਰ ਦੋ ਬੁੰਡੇਸਲੀਗਾ ਖਿਤਾਬ ਅਤੇ ਲੀਗ ਦੇ ਚੋਟੀ ਦੇ ਗੋਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪੁਰਸਕਾਰ ਸਮੇਤ ਸਨਮਾਨ ਜਿੱਤੇ। 2013 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ 2013 UEFA ਚੈਂਪੀਅਨਜ਼ ਲੀਗ ਫਾਈਨਲ ਵਿੱਚ ਡਾਰਟਮੰਡ ਦੇ ਨਾਲ ਵੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ। 2014-15 ਸੀਜ਼ਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਲੇਵਾਂਡੋਵਸਕੀ ਇੱਕ ਮੁਫਤ ਟ੍ਰਾਂਸਫਰ 'ਤੇ ਡਾਰਟਮੰਡ ਦੇ ਘਰੇਲੂ ਵਿਰੋਧੀ, [[ਬਾਈਆਨ ਮੁਨਸ਼ਨ ਫੁੱਟਬਾਲ ਕਲੱਬ|ਬਾਇਰਨ ਮਿਊਨਿਖ]] ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਸਹਿਮਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਮਿਊਨਿਖ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਅੱਠ ਸੀਜ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰ ਇੱਕ ਵਿੱਚ ਬੁੰਡੇਸਲੀਗਾ ਖਿਤਾਬ ਜਿੱਤਿਆ। ਲੇਵਾਂਡੋਵਸਕੀ 2019-20 ਵਿੱਚ ਬੇਅਰਨ ਦੀ [[ਯੂ.ਈ.ਐਫ.ਏ. ਚੈਂਪੀਅਨਜ਼ ਲੀਗ|ਯੂਈਐਫਏ ਚੈਂਪੀਅਨਜ਼ ਲੀਗ]] ਦੀ ਜਿੱਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤਿਰੰਗੇ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਅਟੁੱਟ ਸੀ। ਉਹ [[ਜੌਹਨ ਕਰੁਇਫ|ਜੋਹਾਨ ਕਰੂਇਫ]] ਦੇ ਨਾਲ, ਤਿੰਨੋਂ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਗੋਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ ਯੂਰਪੀਅਨ ਟ੍ਰੇਬਲ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੋ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ, ਅਤੇ ਇੱਕਲੇ ਚੋਟੀ ਦੇ ਸਕੋਰਰ ਵਜੋਂ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲਾ ਖਿਡਾਰੀ ਹੈ। 2008 ਤੋਂ ਪੋਲੈਂਡ ਲਈ ਇੱਕ ਪੂਰਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ, ਲੇਵਾਂਡੋਵਸਕੀ ਨੇ 130 ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੈਪਸ ਹਾਸਲ ਕੀਤੇ ਹਨ ਅਤੇ 2012, 2016, ਅਤੇ [[ਯੂਏਫਾ ਯੂਰੋ 2020|2020]] ਵਿੱਚ UEFA ਯੂਰਪੀਅਨ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਅਤੇ [[2018 ਫੀਫਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ|2018]] ਅਤੇ [[2022 ਫੀਫਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ|2022]] ਵਿੱਚ [[ਫੀਫਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ]] ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਟੀਮ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਸੀ। 77 ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਗੋਲਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਲੇਵਾਂਡੋਵਸਕੀ ਪੋਲੈਂਡ ਲਈ ਆਲ-ਟਾਈਮ ਚੋਟੀ ਦਾ ਸਕੋਰਰ ਹੈ ਅਤੇ ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦਾ ਤੀਜਾ ਕੁੱਲ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਗੋਲ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਸਿਰਫ [[ਫੇਰੇਂਕ ਪੁਸਕਾਸ|ਫੇਰੇਕ ਪੁਸਕਾਸ]] (84) ਅਤੇ [[ਕ੍ਰਿਸਟੀਆਨੋ ਰੋਨਾਲਡੋ]] (118) ਤੋਂ ਬਾਅਦ। <ref>{{Cite news|url=https://www.uefa.com/uefaeuro/history/news/0253-0d81f47dfe05-e92503acfb7d-1000--europe-s-top-international-scorers/|title=Europe's top international scorers: Cristiano Ronaldo out in front|date=13 June 2022|work=www.uefa.com|access-date=14 July 2022}}</ref> ਉਸਨੇ 2015 ਅਤੇ 2021 ਵਿੱਚ IFFHS ਵਿਸ਼ਵ ਦਾ ਸਰਬੋਤਮ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਗੋਲ ਸਕੋਰਰ ਅਵਾਰਡ, 2020 ਅਤੇ 2021 ਵਿੱਚ IFFHS ਵਿਸ਼ਵ ਦਾ ਸਰਵੋਤਮ ਚੋਟੀ ਦਾ ਗੋਲ ਸਕੋਰਰ ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ 2021 ਵਿੱਚ IFFHS ਵਿਸ਼ਵ ਦਾ ਸਰਵੋਤਮ ਚੋਟੀ ਦੇ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਗੋਲ ਸਕੋਰਰ ਅਵਾਰਡ ਜਿੱਤਿਆ । ਉਸਨੇ 2020 ਅਤੇ 2021 ਵਿੱਚ IFFHS ਵਿਸ਼ਵ ਦਾ ਸਰਵੋਤਮ ਖਿਡਾਰੀ ਅਤੇ 2020-21 ਅਤੇ 2021-22 ਸੀਜ਼ਨਾਂ ਲਈ ਯੂਰਪੀਅਨ ਗੋਲਡਨ ਸ਼ੂ ਵੀ ਜਿੱਤਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਲੇਵਾਂਡੋਵਸਕੀ ਨੂੰ ਰਿਕਾਰਡ ਦਸ ਵਾਰ ਪੋਲਿਸ਼ ਫੁੱਟਬਾਲਰ ਆਫ ਦਿ ਈਅਰ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਪੋਲਿਸ਼ ਸਪੋਰਟਸ ਪਰਸਨੈਲਿਟੀ ਆਫ ਦਿ ਈਅਰ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। 2020 ਵਿੱਚ, ਲੇਵਾਂਡੋਵਸਕੀ ਨੇ ਸਰਵੋਤਮ ਫੀਫਾ ਪੁਰਸ਼ ਪਲੇਅਰ ਅਵਾਰਡ (2021 ਵਿੱਚ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਿਆ) ਅਤੇ ਯੂਈਐਫਏ ਪੁਰਸ਼ ਪਲੇਅਰ ਆਫ ਦਿ ਈਅਰ ਅਵਾਰਡ ਜਿੱਤਿਆ । ਉਸਨੂੰ ਦੋ ਵਾਰ ਯੂਈਐਫਏ ਟੀਮ ਆਫ ਦਿ ਈਅਰ ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹ [[ਯੂ.ਈ.ਐਫ.ਏ. ਚੈਂਪੀਅਨਜ਼ ਲੀਗ|ਚੈਂਪੀਅਨਜ਼ ਲੀਗ]] ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਤੀਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਗੋਲ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਖਿਡਾਰੀ ਹੈ। ਲੇਵਾਂਡੋਵਸਕੀ ਨੂੰ ਰਿਕਾਰਡ ਪੰਜ ਵਾਰ ਸੀਜ਼ਨ ਦਾ ਵੀਡੀਵੀ ਬੁੰਡੇਸਲੀਗਾ ਪਲੇਅਰ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਬੁੰਡੇਸਲੀਗਾ ਵਿੱਚ 300 ਤੋਂ ਵੱਧ ਗੋਲ ਕੀਤੇ ਹਨ (ਬੁੰਡੇਸਲੀਗਾ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਤੱਕ ਦਾ ਦੂਜਾ-ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਗੋਲ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਸਿਰਫ [[ਗਰਡ ਮੂਲਰ]] ਦੇ 365 ਬੁੰਡੇਸਲੀਗਾ ਗੋਲਾਂ ਤੋਂ ਪਿੱਛੇ), ਕਿਸੇ ਵੀ ਹੋਰ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਖਿਡਾਰੀ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਸੈਂਕੜੇ ਦੇ ਅੰਕੜੇ ਤੱਕ ਜਲਦੀ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਲੀਗ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮਾਂ ਹੈ। ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਗੋਲ ਕਰਨ ਵਾਲਾ 2015 ਵਿੱਚ, ਬਾਯਰਨ ਲਈ ਖੇਡਦੇ ਹੋਏ, ਉਸਨੇ VfL ਵੁਲਫਸਬਰਗ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਨੌਂ ਮਿੰਟਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਘੱਟ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਗੋਲ ਕੀਤੇ, ਜੋ ਕਿ ਬੁੰਡੇਸਲੀਗਾ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਖਿਡਾਰੀ ਦੁਆਰਾ ਸਭ ਤੋਂ ਤੇਜ਼ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਯੂਰਪੀਅਨ ਫੁੱਟਬਾਲ ਲੀਗ ਜਿਸ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਚਾਰ [[ਗਿਨੀਜ਼ ਵਰਲਡ ਰਿਕਾਰਡਜ਼|ਗਿਨੀਜ਼ ਵਰਲਡ ਰਿਕਾਰਡ]] ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/34979052|title=Robert Lewandowski receives awards for five-goal feat|date=1 December 2015|website=BBC Sport|access-date=12 July 2022}}</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਉਸਨੇ ਸੱਤ ਸੀਜ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁੰਡੇਸਲੀਗਾ ਟਾਪ ਸਕੋਰਰ ਅਵਾਰਡ ਜਿੱਤਿਆ ਹੈ, ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ 2020-21 ਬੁੰਡੇਸਲੀਗਾ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਮੁਹਿੰਮ ਵਿੱਚ 41 ਗੋਲ ਕੀਤੇ, 1971–72 ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੇ ਗਏ 40 ਗੋਲਾਂ ਦੇ ਗਰਡ ਮੂਲਰ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਬੁੰਡੇਸਲੀਗਾ ਰਿਕਾਰਡ ਨੂੰ ਤੋੜਿਆ।<ref>{{Cite web|url=https://www.bundesliga.com/en/bundesliga/news/can-robert-lewandowski-break-gerd-muller-s-40-goal-record-bayern-munich-7491|title=How Robert Lewandowski broke Gerd Müller's 40-goal Bundesliga record|website=Bundesliga|access-date=19 June 2021}}</ref> 30 ਨਵੰਬਰ 2021 ਨੂੰ, ਉਹ ਬੈਲਨ ਡੀ'ਓਰ ਵਿੱਚ ਦੂਜੇ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਰਿਹਾ, ਜੇਤੂ [[ਲਿਓਨਲ ਮੈਸੀ|ਲਿਓਨਲ ਮੇਸੀ]] ਤੋਂ ਸਿਰਫ਼ 33 ਅੰਕ ਪਿੱਛੇ। == ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕੈਰੀਅਰ == '''<big>2007-2013: ਯੁਵਾ ਪੱਧਰ ਅਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਰੀਅਰ</big>''' [[ਤਸਵੀਰ:Robert_Lewandowski_2011.jpg|left|thumb|2011 ਵਿੱਚ ਪੋਲੈਂਡ ਨਾਲ ਲੇਵਾਂਡੋਵਸਕੀ]] ਲੇਵਾਂਡੋਵਸਕੀ ਨੇ 2007 ਵਿੱਚ ਪੋਲੈਂਡ ਅੰਡਰ-19 ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web|url=https://sportsaxle.com/everything-you-need-to-know-about-robert-lewandowski-debut-teams-goals-records-and-net-worth/|title=Everything You Need To Know About Robert Lewandowski: Debut, Teams, Goals, Records And Net Worth|last=Kumari|first=Payal|date=25 February 2022|website=Sports Axle|language=en-US|access-date=20 July 2022|archive-date=26 ਸਤੰਬਰ 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220926100342/https://sportsaxle.com/everything-you-need-to-know-about-robert-lewandowski-debut-teams-goals-records-and-net-worth/|url-status=dead}}</ref> ਉਹ ਪੋਲੈਂਡ ਦੀ U21 ਟੀਮ ਲਈ ਇੰਗਲੈਂਡ, ਬੇਲਾਰੂਸ ਅਤੇ ਫਿਨਲੈਂਡ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਦੋਸਤਾਨਾ ਮੈਚਾਂ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਵੀ ਖੇਡੇਗਾ। ਸੀਨੀਅਰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮ ਲਈ ਉਸਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 10 ਸਤੰਬਰ 2008 ਨੂੰ, ਉਸਦੇ 20ਵੇਂ ਜਨਮਦਿਨ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਬਾਅਦ, ਸੈਨ ਮੈਰੀਨੋ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਹੋਈ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਇੱਕ ਬਦਲ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਇਆ ਅਤੇ 2010 ਫੀਫਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਕੁਆਲੀਫਾਈ ਵਿੱਚ 2-0 ਤੋਂ ਦੂਰ ਦੀ ਜਿੱਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗੋਲ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web|url=https://www.fifa.com/worldcup/archive/southafrica2010/preliminaries/europe/matches/round=250471/match=300040521/report.html|title=San Marino – Poland 0:2 (0:1)|date=10 September 2008|publisher=FIFA|archive-url=https://web.archive.org/web/20120608041512/http://www.fifa.com/worldcup/archive/southafrica2010/preliminaries/europe/matches/round=250471/match=300040521/report.html|archive-date=8 June 2012|access-date=1 December 2013}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://poland.worldcupblog.org/1/san-marino-poland-02-a-torture-for-fans.html|title=San Marino-Poland 0:2. A Torture For Fans|date=11 September 2008|publisher=World Cup Blog|archive-url=https://archive.today/20130416053637/http://poland.worldcupblog.org/1/san-marino-poland-02-a-torture-for-fans.html|archive-date=16 April 2013|access-date=1 December 2013}}</ref> ਸਿਰਫ ਵਲੋਡਜ਼ਿਮੀਅਰਜ਼ ਲੁਬਾੰਸਕੀ ਨੇ ਲੇਵਾਂਡੋਵਸਕੀ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮ ਲਈ ਆਪਣੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 'ਤੇ ਇੱਕ ਗੋਲ ਕੀਤਾ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਸ ਦੀ ਉਮਰ 16 ਸੀ। ਲੇਵਾਂਡੋਵਸਕੀ ਨੇ 1 ਅਪ੍ਰੈਲ 2009 ਨੂੰ ਉਸੇ ਟੀਮ ਦੇ ਖਿਲਾਫ 10-0 ਦੀ ਜਿੱਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੋਰ ਕੁਆਲੀਫਾਇੰਗ ਗੋਲ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/sport/football/world-cup/5093242/European-World-Cup-qualifying-round-up-Poland-put-10-past-woeful-San-Marino.html|title=European World Cup qualifying round-up: Poland put 10 past woeful San Marino|last=Mole|first=Giles|date=2 April 2009|work=The Daily Telegraph|access-date=13 May 2015|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/sport/football/world-cup/5093242/European-World-Cup-qualifying-round-up-Poland-put-10-past-woeful-San-Marino.html|archive-date=10 January 2022}}</ref> '''<big>2013-2017: ਕਪਤਾਨੀ ਸੰਭਾਲਣਾ</big>''' ਲੇਵਾਂਡੋਵਸਕੀ ਨੇ 26 ਮਾਰਚ 2013 ਨੂੰ ਸੈਨ ਮੈਰੀਨੋ ਦੇ ਖਿਲਾਫ 2014 ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਕੁਆਲੀਫਾਇੰਗ ਮੁਹਿੰਮ ਦੌਰਾਨ 5-0 ਦੀ ਜਿੱਤ ਵਿੱਚ ਦੋ ਪੈਨਲਟੀ ਗੋਲ ਕੀਤੇ, ਕਪਤਾਨ ਵਜੋਂ ਉਸਦਾ ਪਹਿਲਾ ਮੈਚ।<ref>{{Cite news|url=http://www.uefa.com/worldcup/season=2014/matches/round=2000294/match=2008742/postmatch/report/index.html|title=Lewandowski-inspired Poland beat San Marino|date=26 March 2013|access-date=13 May 2015|publisher=UEFA}}</ref> ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮੁਹਿੰਮ ਵਿੱਚ, 6 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ, ਉਸਨੇ ਮੋਂਟੇਨੇਗਰੋ ਦੇ ਖਿਲਾਫ 1-1 ਦੇ ਘਰੇਲੂ ਡਰਾਅ ਵਿੱਚ ਬਰਾਬਰੀ ਦਾ ਗੋਲ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web|url=http://pilka-nozna.przegladsportowy.pl/Pilka-nozna-Polska-Czarnogora-1-1-w-eliminacjach-Ms-2014,artykul,180555,1,291.html|title=Polska – Czarnogóra 1:1. Futbol po raz kolejny okazał się okrutny|last=Olkowicz|first=Łukasz|last2=Żelazny|first2=Piotr|date=6 September 2013|website=[[Przegląd Sportowy]]|language=pl|trans-title=Poland – Montenegro 1:1. Football has once again proved to be cruel|archive-url=https://web.archive.org/web/20130927132434/http://pilka-nozna.przegladsportowy.pl/Pilka-nozna-Polska-Czarnogora-1-1-w-eliminacjach-Ms-2014,artykul,180555,1,291.html|archive-date=27 September 2013|access-date=1 December 2013}}</ref> ਪੋਲੈਂਡ [[ਫੀਫਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ 2014|2014 ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲ ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ]] ਲਈ ਕੁਆਲੀਫਾਈ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://bleacherreport.com/articles/1812595-england-qualify-for-2014-world-cup-with-2-0-win-over-poland|title=England Qualify for 2014 World Cup with 2-0 Win over Poland|last=Grant|first=Ethan|website=Bleacher Report|language=en|access-date=20 July 2022}}</ref> 7 ਸਤੰਬਰ 2014 ਨੂੰ, ਪੋਲੈਂਡ ਦੇ ਪਹਿਲੇ UEFA ਯੂਰੋ 2016 ਕੁਆਲੀਫਾਇਰ ਵਿੱਚ, ਜਿਬਰਾਲਟਰ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਦੂਰ, ਲੇਵਾਂਡੋਵਸਕੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਹੈਟ੍ਰਿਕ ਬਣਾਈ, 7-0 ਦੀ ਜਿੱਤ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਗੋਲ ਕੀਤੇ।<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/football/2014/sep/07/poland-gibraltar-euro-2016--match-report|title=Poland's Robert Lewandowski scores four in seven-goal rout of Gibraltar|date=7 September 2014|work=[[The Guardian]]|access-date=11 October 2014|agency=[[Press Association]]}}</ref> 13 ਜੂਨ 2015 ਨੂੰ, ਉਸਨੇ ਪੋਲੈਂਡ ਦੀ ਜਾਰਜੀਆ ਦੀ 4-0 ਦੀ ਹਾਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੋਰ ਹੈਟ੍ਰਿਕ ਬਣਾਈ, ਚਾਰ ਮਿੰਟਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਤਿੰਨ ਗੋਲ ਕੀਤੇ।<ref>{{Cite news|url=http://www.nzz.ch/sport/drei-tore-von-lewandowski-bei-polens-40-1.18561613|title=Drei Tore von Lewandowski bei Polens 4:0|date=13 June 2015|work=Neue Zürcher Zeitung}}</ref> 8 ਅਕਤੂਬਰ ਨੂੰ, ਉਸਨੇ [[ਸਕਾਟਲੈਂਡ ਦੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫੁੱਟਬਾਲ ਟੀਮ|ਸਕਾਟਲੈਂਡ]] ਨਾਲ 2-2 ਦੇ ਡਰਾਅ ਵਿੱਚ ਦੋ ਵਾਰ ਗੋਲ ਕੀਤਾ, ਮੇਜ਼ਬਾਨਾਂ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਖੇਡ ਦੀ ਆਖਰੀ ਕਿੱਕ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬਰਾਬਰੀ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/33543822|title=Scotland 2–2 Poland|last=Lamont|first=Alasdair|date=8 October 2015|website=BBC Sport|access-date=12 October 2015}}</ref> ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਬਾਅਦ ਉਸਨੇ ਆਇਰਲੈਂਡ ਦੇ ਗਣਰਾਜ ਦੇ ਖਿਲਾਫ 2-1 ਦੀ ਜਿੱਤ ਵਿੱਚ ਜੇਤੂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ, ਫਰਾਂਸ ਵਿੱਚ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਦੇ ਫਾਈਨਲ ਲਈ ਪੋਲੈਂਡ ਨੂੰ ਕੁਆਲੀਫਾਈ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web|url=http://www.uefa.com/uefaeuro/qualifiers/season=2016/matches/round=2000446/match=2014050/postmatch/report/index.html|title=Lewandowski's latest takes Poland to France|last=Koźmiński|first=Piotr|date=11 October 2015|publisher=UEFA|access-date=15 October 2015}}</ref> ਲੇਵਾਂਡੋਵਸਕੀ ਨੇ 13 ਗੋਲਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮੁਹਿੰਮ ਦਾ ਅੰਤ ਕੀਤਾ, ਯੂਈਐਫਏ ਯੂਰੋ 2008 ਕੁਆਲੀਫਾਇੰਗ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰੀ ਆਇਰਲੈਂਡ ਲਈ ਡੇਵਿਡ ਹੀਲੀ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸੰਯੁਕਤ ਯੂਰਪੀਅਨ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਕੁਆਲੀਫਾਇੰਗ ਰਿਕਾਰਡ।<ref>{{Cite web|url=http://www.uefa.com/uefaeuro/qualifiers/news/newsid=2292506.html|title=Lewandowski equals Healy's scoring record|date=12 October 2015|publisher=UEFA|access-date=12 October 2015}}</ref> '''<big>2017–ਮੌਜੂਦਾ: ਆਲ-ਟਾਈਮ ਪੋਲੈਂਡ ਦਾ ਚੋਟੀ ਦਾ ਸਕੋਰਰ</big>''' [[ਤਸਵੀਰ:Robert_Lewandowski_2018,_JAP-POL_(cropped).jpg|thumb|[[2018 ਫੀਫਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ]] ਵਿੱਚ ਪੋਲੈਂਡ ਲਈ ਖੇਡ ਰਿਹਾ ਲੇਵਾਂਡੋਵਸਕੀ]] 5 ਅਕਤੂਬਰ 2017 ਨੂੰ, ਲੇਵਾਂਡੋਵਸਕੀ ਨੇ ਅਰਮੀਨੀਆ 'ਤੇ 6-1 ਦੀ ਜਿੱਤ ਵਿੱਚ ਹੈਟ੍ਰਿਕ ਬਣਾਈ ਅਤੇ ਪੋਲੈਂਡ ਲਈ ਆਪਣੇ ਗੋਲਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 50 ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੱਤੀ, ਪੋਲੈਂਡ ਲਈ ਆਲ-ਟਾਈਮ ਟਾਪ ਸਕੋਰਰ ਬਣਨ ਲਈ ਵਲੋਡਜ਼ਿਮੀਅਰਜ਼ ਲੁਬਾੰਸਕੀ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਏ ਗਏ 48 ਗੋਲਾਂ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਰਿਕਾਰਡ ਨੂੰ ਪਛਾੜ ਦਿੱਤਾ।<ref>{{Cite news|url=http://www.espnfc.com/poland/story/3221099/robert-lewandowski-becomes-polands-all-time-leading-scorer|title=Robert Lewandowski becomes Poland's all-time leading scorer|date=5 October 2017|work=[[ESPN FC]]|access-date=5 October 2017|publisher=ESPN Inc.}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.uefa.com/european-qualifiers/news/newsid=2497563.html|title=Lewandowski breaks Ronaldo's European Qualifiers goal record}}</ref> 8 ਅਕਤੂਬਰ 2017 ਨੂੰ, ਲੇਵਾਂਡੋਵਸਕੀ ਨੇ ਮੋਂਟੇਨੇਗਰੋ ਉੱਤੇ 4-2 ਦੀ ਜਿੱਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗੋਲ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪੋਲੈਂਡ ਲਈ ਉਸਦੇ ਗੋਲਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 51 ਹੋ ਗਈ।<ref name="Bundesliga">{{Cite news|url=http://www.bundesliga.com/en/news/Bundesliga/robert-lewandowski-sets-world-cup-qualifying-goal-record-ahead-of-ronaldo-461228.jsp|title=Bayern Munich's Robert Lewandowski sets European scoring record for Poland|date=10 October 2017|work=Bundesliga.com|access-date=10 October 2017|publisher=Bundesliga|archive-date=28 ਜਨਵਰੀ 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210128050128/https://www.bundesliga.com/en/news/Bundesliga/robert-lewandowski-sets-world-cup-qualifying-goal-record-ahead-of-ronaldo-461228.jsp|url-status=dead}}</ref> ਉਸਨੇ 2018 ਫੀਫਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਕੁਆਲੀਫਾਇਰ ਮੁਹਿੰਮ ਨੂੰ ਕੁੱਲ 16 ਗੋਲਾਂ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ, ਇੱਕ ਯੂਰਪੀਅਨ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਕੁਆਲੀਫਾਇਰ ਲਈ ਇੱਕ ਰਿਕਾਰਡ।<ref name="Bundesliga" /> ਲੇਵਾਂਡੋਵਸਕੀ ਨੂੰ ਕਤਰ ਵਿੱਚ [[2022 ਫੀਫਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ]] ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਮੈਕਸੀਕੋ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਪਹਿਲੀ ਗੇਮ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਉਹ ਪੈਨਲਟੀ ਤੋਂ ਖੁੰਝ ਗਿਆ;<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/sport/football/63631782|title=Lewandowski misses penalty as Mexico hold Poland|work=BBC Sport|access-date=2022-11-23|language=en-GB}}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ, ਸਾਊਦੀ ਅਰਬ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਦੂਜੇ ਮੈਚ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ [[ਫੀਫਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ]] ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਗੋਲ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/sport/football/63685897|title=Lewandowski scores first World Cup goal in Poland win|last=Howarth|first=Matt|date=26 November 2022|work=BBC Sport|access-date=26 November 2022|language=}}</ref> == ਖੇਡਣ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ == [[ਤਸਵੀਰ:20190428_DFL_1._Bundesliga_FCN_-_FCB_850_0565.jpg|left|thumb|ਲੇਵਾਂਡੋਵਸਕੀ 2019 ਵਿੱਚ FC ਨਰਨਬਰਗ ਵਿਰੁੱਧ ਖੇਡ ਰਿਹਾ ਹੈ]] ਲੇਵਾਂਡੋਵਸਕੀ ਨੂੰ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸਟ੍ਰਾਈਕਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ,<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/50145108|title=Robert Lewandowski: Is the Bayern Munich player the world's best striker right now?|date=22 October 2019|work=BBC Sport|access-date=20 August 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.com/sites/manuelveth/2020/08/08/lewandowski-underlines-status-as-worlds-best-striker-in-win-over-chelsea/|title=Lewandowski Underlines Status As World's Best Striker In Win Over Chelsea|last=Veth|first=Manuel|website=Forbes|access-date=20 August 2020}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.thetimes.co.uk/article/robert-lewandowski-the-planet-s-best-striker-deserves-european-glory-with-bayern-munich-7bqrhtxlw|title=Robert Lewandowski – the planet's best striker – deserves European glory with Bayern Munich|last=Gheerbrant|first=James|work=The Times|access-date=20 August 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bundesliga.com/en/bundesliga/news/bayern-munich-s-robert-lewandowski-world-s-best-striker-456853.jsp|title=Bayern Munich's Robert Lewandowski the world's best striker?|website=bundesliga.com|access-date=20 August 2020}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਨਵੰਬਰ 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.fourfourtwo.com/features/best-strikers-in-the-world-ronaldo-lewandowski-harry-kane|title=Ranked! The 10 best strikers in the world|date=27 November 2019|website=FourFourTwo|access-date=20 August 2020}}</ref> ਅਤੇ ਕਈਆਂ ਦੁਆਰਾ ਇਸਨੂੰ ਹੁਣ ਤੱਕ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਸੈਂਟਰ-ਫਾਰਵਰਡਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.90min.com/posts/robert-lewandowski-football-great-record-bayern-opinion|title=Robert Lewandowski continues to cement his record as one of the greats|last=Jackson|first=Ross|date=22 May 2021|publisher=90min.com|access-date=19 June 2021}}</ref> ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸਹੀ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਲ ਫਿਨਸ਼ਰ, ਲੇਵਾਂਡੋਵਸਕੀ ਇੱਕ ਉੱਤਮ ਗੋਲ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਸਨੂੰ ''ਲੇਵਾਂਗੋਆਲਸਕੀ'' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.sports-king.com/nicknames.php?q=lewangoalski|title=LewanGOALski Nickname - What does it mean and how did it come about? - Player Biography and Profile|website=www.sports-king.com|access-date=30 May 2022}}</ref> ਇੱਕ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੋਲ ਫਾਰਵਰਡ, ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਰਵਾਇਤੀ ਨੰਬਰ ਨੌਂ ਦੇ ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਲੋੜੀਂਦੇ ਗੁਣ ਹੋਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਉਚਾਈ, ਤਾਕਤ, ਸੰਤੁਲਨ, ਗਤੀ, ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਅੰਦੋਲਨ ਅਤੇ ਦੋਵਾਂ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਮੁਹਾਰਤ।<ref>{{Cite web|url=http://www.espnfc.co.uk/blog/tactics-and-analysis/67/post/2653540/how-robert-lewandowski-became-this-seasons-deadliest-striker|title=How Robert Lewandowski became this season's deadliest striker|last=Haugstad|first=Thore|date=10 October 2015|website=ESPN FC|access-date=16 July 2016}}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੈਨਲਟੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗੋਲ-ਪੋਚਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸਦੀ ਸਥਿਤੀ ਦੀ ਸੂਝ, ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਸ਼ੂਟ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਗਤਾ, ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪੈਰ ਨਾਲ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸ਼ਾਟ, ਉਸਦੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਤਕਨੀਕੀ ਹੁਨਰ, ਤੇਜ਼ ਪੈਰ, ਨਿਪੁੰਨ [[ਡ੍ਰਿਬਲਿੰਗ|ਡ੍ਰਾਇਬਲਿੰਗ]], ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਕਾਰਨ।, ਅਤੇ ਸਰੀਰਿਕ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਿੱਠ ਦੇ ਨਾਲ ਗੇਂਦ ਨੂੰ ਗੋਲ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਾਂ ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਟੀਮ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਉਪਯੋਗੀ ਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਟੀਮ ਲਈ ਫਾਊਲ ਜਿੱਤਦਾ ਹੈ; ਅਕਸਰ ਇਕੱਲੇ- ਸੈਂਟਰ ਫਾਰਵਰਡ ਜਾਂ ਆਊਟ-ਐਂਡ-ਆਊਟ ਸਟ੍ਰਾਈਕਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ। ਉਹ ਗੇਂਦ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆਪਣੇ ਕੰਮ-ਦਰ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆਤਮਕ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਵੀ ਬਾਹਰ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਪਿੱਚ 'ਤੇ ਡੂੰਘੀਆਂ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਤਰਨ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਟੀਮ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਲਈ ਆਪਣੇ ਅੰਦੋਲਨ ਨਾਲ ਜਗ੍ਹਾ ਬਣਾਈ ਜਾ ਸਕੇ, ਜਾਂ ਦੇਰ ਨਾਲ ਅਤੇ ਅਚਾਨਕ ਹਮਲਾਵਰ ਦੌੜਾਂ ਬਣਾ ਕੇ ਡਿਫੈਂਡਰਾਂ ਨੂੰ ਹੈਰਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ. ਲੇਵਾਂਡੋਵਸਕੀ ਇੱਕ ਸਹੀ ਜੁਰਮਾਨਾ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਮੌਕੇ 'ਤੇ ਠੰਡਾ ਅਤੇ ਸੰਜਮ ਦਿਖਾਇਆ ਹੈ; ਉਹ ਲੰਬੀ ਰੇਂਜ ਤੋਂ ਸਕੋਰ ਕਰਨ ਦੇ ਵੀ ਸਮਰੱਥ ਹੈ, ਅਤੇ ਫ੍ਰੀ ਕਿੱਕ ਲੈਣ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਖੇਡਣ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਪੰਡਿਤਾਂ, ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਦੁਆਰਾ, ਪਿਚ ਅਤੇ ਸਿਖਲਾਈ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਲੇਵਾਂਡੋਵਸਕੀ ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਕੰਮ-ਨੈਤਿਕਤਾ, ਤੰਦਰੁਸਤੀ, ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਅਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਲਈ ਵੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/sport/football/teams/bayern-munich/11928742/Robert-Lewandowski-how-he-became-the-most-prolific-striker-in-Europe.html|title=Robert Lewandowski: how he became the most prolific striker in Europe|last=Bull|first=JJ|date=20 October 2015|website=The Telegraph|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/sport/football/teams/bayern-munich/11928742/Robert-Lewandowski-how-he-became-the-most-prolific-striker-in-Europe.html|archive-date=10 January 2022|access-date=19 December 2016|url-access=subscription}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid=2422428.html|title=How brilliant is Bayern's Robert Lewandowski?|last=Koźmiński|last2=Röber|first2=Philip|date=17 November 2016|publisher=UEFA|access-date=19 December 2016}}</ref><ref name="Fortitude">{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/football/blog/2013/may/24/robert-lewandowski-goals-borussia-dortmund|title=Robert Lewandowski brings goals and fortitude to Borussia Dortmund|last=Christenson|first=Marcus|date=24 May 2013|website=The Guardian|access-date=19 December 2016}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://bleacherreport.com/articles/1653304-robert-lewandowski-to-bayern-munich-fc-bayern-reportedly-sign-polish-striker|title=Robert Lewandowski to Bayern Munich: FC Bayern Sign Polish Striker|last=Rapp|first=Timothy|date=4 January 2014|publisher=Bleacher Report|access-date=25 April 2021}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bundesliga.com/en/bundesliga/news/philippe-coutinho-lewandowski-alaba-bayern-munich-best-free-kick-takers-7654|title=Philippe Coutinho, Robert Lewandowski and David Alaba: Do Bayern Munich have the best free-kick takers?|publisher=bundesliga.com|access-date=25 April 2021}}</ref> == ਫੁੱਟਬਾਲ ਦੇ ਬਾਹਰ == '''<big>ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ</big>''' ਲੇਵਾਂਡੋਵਸਕੀ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਇੱਕ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਫੁਟਬਾਲਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਦੇਸ਼ ਜਾਣ ਵੇਲੇ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਇਹ ਆਸਾਨ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਰਾਬਰਟ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ।<ref name="Fortitude2">{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/football/blog/2013/may/24/robert-lewandowski-goals-borussia-dortmund|title=Robert Lewandowski brings goals and fortitude to Borussia Dortmund|last=Christenson|first=Marcus|date=24 May 2013|website=The Guardian|access-date=19 December 2016}}</ref> ਲੇਵਾਂਡੋਵਸਕੀ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਕਰਜ਼ੀਜ਼ਟੋਫ (2005 ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ),<ref>{{Cite web|url=http://www.2x45.info/aktualnosci/17751/lewandowski-ojciec-zmarl-w-2005-roku-wszystkie-gole-dedykuje-jemu/|title=Lewandowski: Ojciec zmarł w 2005 roku. Wszystkie gole dedykuję jemu|last=Michalak|first=Przemysław|date=16 June 2013|publisher=2x45 Info|access-date=29 ਨਵੰਬਰ 2022|archive-date=30 ਅਕਤੂਬਰ 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231030215157/http://www.2x45.info/aktualnosci/17751/lewandowski-ojciec-zmarl-w-2005-roku-wszystkie-gole-dedykuje-jemu/|url-status=dead}}</ref> ਇੱਕ ਪੋਲਿਸ਼ [[ਜੂਡੋ (ਖੇਡ)|ਜੂਡੋ]] ਚੈਂਪੀਅਨ ਸੀ, ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਹਟਨਿਕ ਵਾਰਸਾ ਲਈ ਫੁੱਟਬਾਲ ਵੀ ਖੇਡਿਆ।<ref name="background">{{Cite news|url=http://www.bild.de/BILD/sport/fussball/bundesliga/vereine/dortmund/2010/07/08/bvb-star-robert-lewandowski/lars-ricken-und-matthias-sammer-sind-meine-idole.html|title=Ricken und Sammer sind meine Idole|last=Schuth|first=Joachim|date=7 July 2010|work=[[Bild]]|access-date=13 July 2010|last2=Weiler|first2=Jörg|language=de|archive-date=22 ਜੁਲਾਈ 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100722145035/http://www.bild.de/BILD/sport/fussball/bundesliga/vereine/dortmund/2010/07/08/bvb-star-robert-lewandowski/lars-ricken-und-matthias-sammer-sind-meine-idole.html|url-status=dead}}</ref> ਉਸਦੀ ਮਾਂ, ਇਵੋਨਾ, AZS ਵਾਰਸਾ ਲਈ ਇੱਕ ਸਾਬਕਾ [[ਵਾਲੀਬਾਲ]] ਖਿਡਾਰੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪਾਰਟੀਜ਼ੈਂਟ ਲੇਜ਼ਨੋ ਦੀ ਉਪ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈ।<ref name="background" /> ਉਸਦੀ ਭੈਣ, ਮਿਲੀਨਾ, ਵਾਲੀਬਾਲ ਵੀ ਖੇਡਦੀ ਹੈ ਅਤੇ U21 ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। <ref name="background" /> ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ, ਅੰਨਾ ਲੇਵਾਂਡੋਵਸਕਾ ਨੇ 2009 [[ਕਰਾਟੇ]] ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਵਿੱਚ ਕਾਂਸੀ ਦਾ ਤਗਮਾ ਜਿੱਤਿਆ।<ref name="background2">{{Cite news|url=http://www.bild.de/BILD/sport/fussball/bundesliga/vereine/dortmund/2010/07/08/bvb-star-robert-lewandowski/lars-ricken-und-matthias-sammer-sind-meine-idole.html|title=Ricken und Sammer sind meine Idole|last=Schuth|first=Joachim|date=7 July 2010|work=[[Bild]]|access-date=13 July 2010|last2=Weiler|first2=Jörg|language=de|archive-date=22 ਜੁਲਾਈ 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100722145035/http://www.bild.de/BILD/sport/fussball/bundesliga/vereine/dortmund/2010/07/08/bvb-star-robert-lewandowski/lars-ricken-und-matthias-sammer-sind-meine-idole.html|url-status=dead}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 22 ਜੂਨ 2013 ਨੂੰ ਸੇਰੋਕ ਵਿੱਚ ਚਰਚ ਆਫ਼ ਦੀ ਅਨਾਊਨਸੀਏਸ਼ਨ ਆਫ਼ ਬਲੈਸਡ ਵਰਜਿਨ ਮੈਰੀ ਵਿੱਚ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ। ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਦੋ ਧੀਆਂ ਹਨ: ਕਲਾਰਾ (ਜਨਮ ਮਈ 2017)<ref>{{Cite web|url=http://www.spiegel.de/panorama/leute/fc-bayern-muenchen-robert-lewandowski-ist-vater-geworden-a-1146126.html|title=Stolzer Papa von Klara|date=4 May 2017|website=Der Spiegel|language=de|trans-title=Proud Dad of Klara|access-date=4 May 2017}}</ref> ਅਤੇ ਲੌਰਾ (ਜਨਮ ਮਈ 2020)।<ref>{{Cite web|url=https://www.en24.news/en/2020/05/robert-lewandowski-second-daughter-born-welcome-to-the-world-laurahtml|title=Robert Lewandowski: Second daughter born – 'Welcome to the world, Laura'|date=6 May 2020|website=En24 News|access-date=6 May 2020}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਨਵੰਬਰ 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਆਪਣੇ ਮੂਲ [[ਪੋਲਿਸ਼ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੋਲਿਸ਼]] ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਲੇਵਾਂਡੋਵਸਕੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਤੇ ਜਰਮਨ ਵੀ ਬੋਲਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=Eep--Dny8oc|title=Leadership League: Robert Lewandowski {{!}} Leadership League|website=CNBC International TV|access-date=19 July 2020}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=Sp_Yk5d8I1Y|title=FC Bayern Press Conference w/ Robert Lewandowski {{!}} ReLive|website=FC Bayern Munich|access-date=19 July 2020}}</ref> '''<big>ਪਰਉਪਕਾਰ ਅਤੇ ਵਪਾਰ</big>''' ਲੇਵਾਂਡੋਵਸਕੀ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ, ਅੰਨਾ, ਨੇ ਵਾਰਸਾ ਵਿੱਚ ਚਿਲਡਰਨ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਹੈਲਥ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਸਮੇਤ ਆਪਣੇ ਪੂਰੇ ਕਰੀਅਰ ਦੌਰਾਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਚੈਰੀਟੇਬਲ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ, ਦਾਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪੈਸਾ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਨੇ 25 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਅੰਨਾ ਦੇ ਜਨਮਦਿਨ ਦੀ ਪਾਰਟੀ ਦੌਰਾਨ 150,000 ਤੋਂ ਵੱਧ [[ਪੋਲੈਂਡੀ ਜ਼ਵੋਤੀ|PLN]] ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਹਨ। 2018.<ref>{{Cite news|url=https://wiadomosci.onet.pl/kraj/wiemy-ile-lewandowscy-zebrali-na-balu-urodzinowym-i-na-co-pojda-pieniadze/5nv6ysp|title=Wiemy, ile Lewandowscy zebrali na balu urodzinowym i na co pójdą pieniądze|last=Halicki|first=Piotr|date=29 August 2018|work=[[Onet.pl]]|access-date=5 June 2019|publisher=[[Ringier#Joint Venture with Axel Springer in Eastern Europe|Ringier Axel Springer Polska]]|location=Warsaw|language=pl|trans-title=We know, how much Lewandowscy raised at the birthday party and on what the money goes for}}</ref> ਲੇਵਾਂਡੋਵਸਕੀ ਨੇ ਹੇਲ ਦੇ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਦੇ ਲੜਕੇ ਸਾਈਪ੍ਰੀਅਨ ਗਾਵੇਲ ਦੇ ਇਲਾਜ ਲਈ 100,000 PLN ਦਾਨ ਵੀ ਕੀਤਾ;<ref>{{Cite news|url=https://sport.onet.pl/ofsajd/faceci/piekny-gest-lewandowskiego-przekazal-100-tys-zl-na-leczenie-chorego-chlopca/2vkmt4|title=Piękny gest Lewandowskiego. Przekazał 100 tys. zł na leczenie chorego chłopca|date=11 December 2016|work=[[Onet.pl]]|access-date=5 June 2019|publisher=[[Ringier#Joint Venture with Axel Springer in Eastern Europe|Ringier Axel Springer Polska]]|location=Warsaw|language=pl|trans-title=Beautiful gesture from Lewandowski. He donated 100 thousand zł for the ill boy's treatment}}</ref> ਅਤੇ ਹਰ ਸਾਲ ਕ੍ਰਿਸਮਸ ਚੈਰਿਟੀ ਦੇ ਮਹਾਨ ਆਰਕੈਸਟਰਾ ਲਈ ਫੰਡ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੀਆਂ ਨਿੱਜੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਜਾਂ ਨਿੱਜੀ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਆਨਲਾਈਨ ਨਿਲਾਮੀ ਵਿੱਚ ਵੇਚੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।<ref>{{Cite news|url=https://www.przegladsportowy.pl/inne-dyscypliny/sportowcy-graja-z-24-wosp/wdesdcy|title=Bilet VIP na Polaków, buty Lewandowskiego, trening z Jędrzejczyk. Sportowcy z WOŚP|date=9 January 2016|work=Przegląd Sportowy|access-date=5 June 2019|publisher=[[Ringier#Joint Venture with Axel Springer in Eastern Europe|Ringier Axel Springer Polska]]|location=Warsaw|language=pl|trans-title=VIP ticket for Poles, Lewandowski's boots, training with Jędrzejczyk. Sportspeople with WOŚP}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.tvn24.pl/wosp-2018/lewandowski-wystawil-siebie-z-70-tysiecy-klockow,805157.html|title=Lewandowski wystawił... siebie. Z 70 tysięcy klocków|last=Czekała|first=Filip|date=14 January 2018|work=[[TVN24]]|access-date=5 June 2019|publisher=[[TVN Group]]|location=Warsaw|language=pl|trans-title=Lewandowski listed... himself. From 70 thousand bricks}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://sportowefakty.wp.pl/pilka-nozna/801117/aukcja-wosp-olbrzymie-pieniadze-za-spotkanie-i-lunch-z-robertem-lewandowskim|title=Aukcja WOŚP: olbrzymie pieniądze za spotkanie i lunch z Robertem Lewandowskim|last=Kubiak|first=Igor|date=24 January 2019|work=[[Wirtualna Polska|WP SportoweFakty]]|access-date=5 June 2019|location=Warsaw|language=pl|trans-title=WOŚP auction: Huge money for meeting and lunch with Robert Lewandowski}}</ref> ਮਾਰਚ 2020 ਵਿੱਚ, ਲੇਵਾਂਡੋਵਸਕੀ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ, ਅੰਨਾ, ਨੇ COVID-19 ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਦੌਰਾਨ €1 ਮਿਲੀਅਨ ਦਾਨ ਕੀਤੇ।<ref>{{Cite web|url=https://www.bundesliga.com/en/bundesliga/news/bayern-munich-s-robert-lewandowski-donates-1-million-euro-combat-coronavirus-10642|title=Bayern Munich's Robert Lewandowski donates 1 million Euros to combat coronavirus pandemic|access-date=29 March 2020}}</ref> ਪਰਉਪਕਾਰ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ, ਲੇਵਾਂਡੋਵਸਕੀ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਟਾਰਟਅੱਪਸ, ਈ-ਕਾਮਰਸ ਅਤੇ ਵੈੱਬਸਾਈਟਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਿਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰੋਟੋਸ ਵੈਂਚਰ ਕੈਪੀਟਲ, ਇੱਕ ਕੰਪਨੀ ਜਿਸਦਾ ਉਹ ਇੱਕ ਸ਼ੇਅਰਧਾਰਕ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=https://businessinsider.com.pl/finanse/na-czym-zarabia-robert-lewandowski/tcvgyyq|title=Biznesowa jedenastka Roberta Lewandowskiego. W co inwestuje polski piłkarz?|last=Szewczak|first=Natalia|date=1 September 2017|work=[[Business Insider]] Polska|access-date=5 June 2019|publisher=[[Ringier#Joint Venture with Axel Springer in Eastern Europe|Ringier Axel Springer Polska]]|location=Warsaw|language=pl|trans-title=Robert Lewandowski's business eleven. What Polish footballer invests in?}}</ref> ਉਹ ਸਟੋਰ9_ ਦਾ ਵੀ ਮਾਲਕ ਹੈ, ਇੱਕ ਏਜੰਸੀ ਜੋ ਮਾਰਕੀਟਿੰਗ ਸੰਚਾਰ ਵਿੱਚ ਮਾਹਰ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=https://www.forbes.pl/wiadomosci/stor9_-firma-roberta-lewandowskiego-marketing-roberta-i-anny-lewandowskich/pbfjs0y|title=Lewandowscy stawiają na marketing. Nowy biznes najlepszego polskiego piłkarza|last=Domaradzki|first=Krzysztof|date=21 June 2017|work=[[Forbes]]|access-date=5 June 2019|publisher=[[Ringier#Joint Venture with Axel Springer in Eastern Europe|Ringier Axel Springer Polska]]|location=Warsaw|language=pl|trans-title=Lewandowscy bet on marketing. New business of the best Polish footballer}}</ref> '''<big>ਸਪਾਂਸਰਸ਼ਿਪ ਅਤੇ ਮੀਡੀਆ ਦੀ ਦਿੱਖ</big>''' 2013 ਵਿੱਚ, ਲੇਵਾਂਡੋਵਸਕੀ ਨੇ ਨਾਈਕੀ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸਪਾਂਸਰਸ਼ਿਪ ਸੌਦੇ 'ਤੇ ਹਸਤਾਖਰ ਕੀਤੇ।<ref>{{Cite web|url=https://sportskhabri.com/player-profile-robert-lewandowski/|title=ROBERT LEWANDOWSKI - Sponsors {{!}} Endorsements {{!}} Salary {{!}} Net Worth {{!}} Notable Honours {{!}} Charity Work|last=Staff|date=14 September 2021|website=SportsKhabri|language=en-US|access-date=20 July 2022}}</ref> [[ਲਿਓਨਲ ਮੈਸੀ|ਲਿਓਨਲ ਮੇਸੀ]] ਦੇ ਨਾਲ, EA Sports ' ''FIFA 15'' ਵੀਡੀਓ ਗੇਮ ਦੇ ਪੋਲਿਸ਼ ਐਡੀਸ਼ਨ ਦੇ ਕਵਰ 'ਤੇ ਲੇਵਾਂਡੋਵਸਕੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। <ref>{{Cite news|url=http://polygamia.pl/Polygamia/1,107162,16476830,Robert_Lewandowski_na_okladce_FIFA_15__a_Szpakowski.html|title=Robert Lewandowski na okładce FIFA 15, a Szpakowski i Szaranowicz na stanowisku komentatorskim|last=Kosman|first=Marcin|date=14 August 2014|work=Polygamia|access-date=3 July 2015|language=pl|trans-title=Robert Lewandowski on the cover of FIFA 15, with Szpakowski and Szaranowicz on commentary|archive-date=21 ਜਨਵਰੀ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160121212249/http://polygamia.pl/Polygamia/1,107162,16476830,Robert_Lewandowski_na_okladce_FIFA_15__a_Szpakowski.html|dead-url=yes}}</ref> ਲੇਵਾਂਡੋਵਸਕੀ ਦਾ "ਐਕਸ" ਗੋਲ ਜਸ਼ਨ —ਹਥਿਆਰਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਇੰਡੈਕਸ ਦੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ— ''ਫੀਫਾ 18'' ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।<ref>{{Cite news|url=https://www.fourfourtwo.com/features/how-do-12-new-fifa-18-celebrations-plus-more-our-favourites|title=How to do the 12 new FIFA 18 celebrations – plus more of our favourites|work=FourFourTwo|access-date=21 February 2022}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == <references group="" responsive="1"></references> == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * FC ਬਾਯਰਨ ਮਿਊਨਿਖ ਦੀ ਵੈੱਬਸਾਈਟ 'ਤੇ [https://fcbayern.com/en/teams/first-team/robert-lewandowski ਪ੍ਰੋਫਾਈਲ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211127041957/https://fcbayern.com/en/teams/first-team/robert-lewandowski |date=2021-11-27 }} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1988]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:Articles with hCards]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:Articles with hAudio microformats]] skhev0dwie0rkyasge7lmvyjywjh28d 0 197430 839126 804487 2026-05-10T16:38:18Z Sonia Atwal 49604 839126 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = ਮਣੀਕਰਨਿਕਾਃ ਝਾਂਸੀ ਦੀ ਰਾਣੀ | image = | alt = | caption = | director = | screenplay = | story = ਵੀ. ਵਿਜੇਂਦਰ ਪ੍ਰਸਾਦ | producer = [[ਜ਼ੀ ਸਟੂਡੀਓਜ਼]]<br />ਕਮਲ ਜੈਨ <br />ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਵਿਆਸ | starring = [[ਕੰਗਨਾ ਰਣੌਤ]]<br />[[ਜਿਸ਼ੂ ਸੇਨਗੁਪਤਾ]]<br />[[ਮੁਹੰਮਦ ਜ਼ੀਸ਼ਾਨ ਅਯੂਬ]]<br />[[ਅੰਕਿਤਾ ਲੋਖੰਡੇ]] | narrator = [[ਅਮਿਤਾਭ ਬੱਚਨ]] | cinematography = ਕਿਰਨ ਦੇਹਾਂਸ<br />[[ਗਿਆਨ ਸ਼ੇਕਰ V. S.]] | editing = ਰਾਮੇਸ਼ਵਰ ਐਸ. ਭਗਤ<br />ਸੂਰਜ ਜਗਤਾਪ | music = | studio = [[ਜ਼ੀ ਸਟੂਡੀਓਜ਼]]<br />ਕਾਇਰੋਜ਼ ਕੌਨਟੈਂਟ ਸਟੂਡੀਓਜ਼ | distributor = ਜ਼ੀ ਸਟੂਡੀਓਜ਼ | released = | runtime = | country = ਭਾਰਤ | language = ਹਿੰਦੀ | budget = | gross = }} 'ਮਣੀਕਰਨਿਕਾਃ ਦ ਕਵੀਨ ਆਫ਼ [[ਝਾਂਸੀ]]' 2019 ਦੀ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ [[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]] ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜੀਵਨੀ ਐਕਸ਼ਨ ਡਰਾਮਾ ਫਿਲਮ ਹੈ ਜੋ ਝਾਂਸੀ ਦੀ [[ਰਾਣੀ ਲਕਸ਼ਮੀਬਾਈ|ਰਾਣੀ ਲਕਸ਼ਮੀ ਬਾਈ]] ਦੇ ਜੀਵਨ ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=More co-stars for Kangana Ranaut in Manikarnika: The Queen of Jhansi |url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/entertainment/bollywood/more-co-stars-for-kangana-ranaut-in-manikarnika-the-queen-of-jhansi/articleshow/66060230.cms |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191218190759/https://mumbaimirror.indiatimes.com/entertainment/bollywood/more-co-stars-for-kangana-ranaut-in-manikarnika-the-queen-of-jhansi/articleshow/66060230.cms |archive-date=18 December 2019 |access-date=29 October 2018 |website=Mumbai Mirror}}</ref> ਇਸ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ ਜਗਰਲਾਮੁਦੀ ਅਤੇ [[ਕੰਗਨਾ ਰਾਣਾਵਤ|ਕੰਗਨਾ ਰਣੌਤ]] ਨੇ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਸਕ੍ਰੀਨਪਲੇਅ ਵੀ. ਵਿਜੇਂਦਰ ਪ੍ਰਸਾਦ ਨੇ ਲਿਖੀ ਹੈ। ਜ਼ੀ ਸਟੂਡੀਓਜ਼ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਮਿਤ, ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ ਰਣੌਤ ਨੇ ਸਿਰਲੇਖ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=31 October 2018 |title=Manikarnika: Kangana Ranaut to share directorial credit With Krish? |url=https://www.timesnownews.com/amp/entertainment/news/bollywood-news/article/manikarnika-kangana-ranaut-to-share-directorial-credits-with-krish/307422 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181031150746/https://www.timesnownews.com/amp/entertainment/news/bollywood-news/article/manikarnika-kangana-ranaut-to-share-directorial-credits-with-krish/307422 |archive-date=31 October 2018 |access-date=1 November 2018 |website=timesnownews.com}}</ref> ਮਣੀਕਰਣਿਕਾ: ਝਾਂਸੀ ਦੀ ਰਾਣੀ 25 ਜਨਵਰੀ, 2019 ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ 50 ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ 3700 ਸਕ੍ਰੀਨਾਂ 'ਤੇ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਈ।[1] ਫਿਲਮ ਨੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਥੀਏਟਰ ਵਿੱਚ ਔਸਤਨ ਵਧੀਆ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਫਿਲਮ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਔਰਤ-ਕੇਂਦਰਿਤ ਫਿਲਮ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਵੀਕੈਂਡ ਕਲੈਕਸ਼ਨ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਰੱਖਦੀ ਹੈ।[2] ਇਹ ਫਿਲਮ ਜਨਵਰੀ 2020 ਵਿੱਚ ਜਾਪਾਨ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਭਾਰਤੀ ਓਪਨਰ ਵੀ ਬਣ ਗਈ।[3] ਇਹ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਮਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਔਰਤ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।[4][5] == ਪਲਾਟ == 1828 ਵਿੱਚ, ਮਣੀਕਰਨਿਕਾ ਦਾ ਜਨਮ ਵਾਰਾਣਸੀ ਦੇ ਘਾਟਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ, ਮੋਰੋਪੰਥ ਅਤੇ ਪੇਸ਼ਵਾ ਬਾਜੀਰਾਓ ਦੂਜੇ ਨੇ ਬਿਠੂਰ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਹ ਪੇਸ਼ਵਾ ਦੀ ਪਸੰਦੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਉਸਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਪਾਲਿਆ ਹੈ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਝਾਂਸੀ ਦੇ ਦੀਕਸ਼ਿਤ ਜੀ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਭਿਆਨਕ ਸ਼ੇਰ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਨਿਡਰਤਾ ਨਾਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਦੇਖਿਆ। ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਪੇਸ਼ਵਾ ਤੋਂ ਮਰਾਠਾ-ਸ਼ਾਸਿਤ ਰਿਆਸਤ ਝਾਂਸੀ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਗੰਗਾਧਰ ਰਾਓ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਲਈ ਉਸਦਾ ਹੱਥ ਮੰਗਦਾ ਹੈ। ਦੀਕਸ਼ਿਤ ਜੀ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਝਾਂਸੀ 'ਤੇ ਨਜ਼ਰ ਰੱਖ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਜੋੜਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਸਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦਾ ਬਹਾਦਰ ਵਿਅਕਤੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸਖ਼ਤ ਟੱਕਰ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਏਗਾ। ਵਿਆਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਰਾਜਾ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਨਾਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ - 'ਲਕਸ਼ਮੀਬਾਈ' (ਜਾਂ ਲਕਸ਼ਮੀ ਬਾਈ)। ਇਹ ਸਾਰੇ ਵਿਕਾਸ ਗੰਗਾਧਰ ਦੇ ਭਰਾ ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਰਾਓ ਨੂੰ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਦੋਸਤਾਨਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗੱਦੀ ਹੜੱਪਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ, ਲਕਸ਼ਮੀਬਾਈ, ਦਮੋਦਰ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਰੱਖ ਸਕਦੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਸਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਗੁਪਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਮੋਦਰ ਨੂੰ ਜ਼ਹਿਰ ਦੇ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਸੇ ਸਮੇਂ, ਗੰਗਾਧਰ ਵੀ ਬਿਮਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਜਾਣਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਨੇੜੇ ਹੈ, ਉਹ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮੀਬਾਈ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਗੋਦ ਲੈਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਝਾਂਸੀ 'ਤੇ ਰਾਜ ਕਰੇਗਾ। ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਦੀ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਲਈ, ਉਸਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਗੋਦ ਨਹੀਂ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਇੱਕ ਦਰਬਾਰੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ 'ਆਨੰਦ ਰਾਓ' ਨੂੰ ਵਾਰਸ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਨਾਮ ਬਦਲ ਕੇ ਲਕਸ਼ਮੀਬਾਈ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਸੁਭਾਵਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਦਮੋਦਰ ਰਾਓ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਗੰਗਾਧਰ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਗੱਦੀ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਲਕਸ਼ਮੀਬਾਈ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਹੈਰਾਨ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਵਾਗਡੋਰ ਸੰਭਾਲਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਝਾਂਸੀ ਦੀ ਰਾਣੀ ਵਜੋਂ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਉਸਨੂੰ ਮਹਿਲ ਖਾਲੀ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਨ ਨਾਲ ਤੁਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਝਲਕਾਰੀਬਾਈ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ ਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪਰੇਡ ਦੁਆਰਾ ਉਸਦਾ ਸਵਾਗਤ ਅਤੇ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਮ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਚੁੱਪ-ਚਾਪ ਗੱਦੀ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਰਣਨੀਤੀ ਬਣਾ ਰਹੀ ਹੈ। 1857 ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਵਿਦਰੋਹ ਦੇ ਵਿਦਰੋਹ ਝਾਂਸੀ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਸੰਗਰਾਮ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਜਨਰਲ ਗੋਰਡਨ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਅਤੇ ਪਤਨੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਲਕਸ਼ਮੀਬਾਈ ਦੁਆਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਅਸਫਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਝਾਂਸੀ ਦੇ ਤਖਤ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਜਿੱਤਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਸੰਗਰਾਮ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਆਦਮੀ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਬਗਾਵਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਨ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮੀਬਾਈ ਨੂੰ ਸਥਾਈ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗੱਦੀ ਤੋਂ ਹਟਾਉਣ ਲਈ ਸਰ ਹਿਊ ਰੋਜ਼ ਨੂੰ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਨ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਜਾਣਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਉਸ 'ਤੇ ਜਲਦੀ ਹੀ ਦੁਬਾਰਾ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ, ਲਕਸ਼ਮੀਬਾਈ ਆਪਣੀ ਫੌਜ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਲੜਨ ਲਈ ਸਿਖਲਾਈ ਦੇਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਲਕਸ਼ਮੀਬਾਈ 20,000 ਫੌਜਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਫੌਜ ਇਕੱਠੀ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ 1858 ਵਿੱਚ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪਠਾਣ ਉਸ ਨਾਲ ਜੁੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਝਾਂਸੀ ਦੀ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਦੌਰਾਨ, ਲਕਸ਼ਮੀਬਾਈ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਇੱਕ ਮੰਦਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰਣਨੀਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰੱਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਤੋਪਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਲਈ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਉਤਰਦੀ ਹੈ। ਮਜ਼ਬੂਤ ​​ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਲਕਸ਼ਮੀਬਾਈ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਸਥਿਰ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਰਾਓ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਬਾਰੇ ਭੇਦ ਨਹੀਂ ਦੱਸਦਾ, ਜੋ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਤੋੜ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਿਲ੍ਹੇ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ 'ਗੌਸ-ਬਾਬਾ' ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਝਲਕਾਰੀਬਾਈ, ਇਹ ਪਤਾ ਲੱਗਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਕਿ ਉਹ ਗਰਭਵਤੀ ਹੈ, ਲਕਸ਼ਮੀਬਾਈ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਸਮਾਨਤਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਰਾਣੀ ਹੋਣ ਦਾ ਦਿਖਾਵਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਫੌਜ ਦਾ ਧਿਆਨ ਭਟਕਾਉਣ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਲਕਸ਼ਮੀਬਾਈ ਅਤੇ ਦਾਮੋਦਰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਿਲ੍ਹੇ ਤੋਂ ਬਚ ਸਕਣ। ਝਲਕਾਰੀਬਾਈ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਬਾਰੂਦ ਧਮਾਕੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਕਈ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅਧਿਕਾਰੀ ਵੀ ਮਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਲਕਸ਼ਮੀਬਾਈ ਤਾਤਿਆ ਟੋਪੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਹਿਯੋਗੀਆਂ ਨਾਲ ਦੁਬਾਰਾ ਮਿਲਣ ਲਈ ਕਲਪੀ ਭੱਜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਗਵਾਲੀਅਰ ਦੀ ਰਿਆਸਤ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਭਾਰੀ ਦਿਲ ਨਾਲ, ਲਕਸ਼ਮੀਬਾਈ ਦਾਮੋਦਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ 'ਤੇ ਹਮਲੇ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਲਕਸ਼ਮੀਬਾਈ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਵੱਡੀ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਫੌਜ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹਾਰ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਲਕਸ਼ਮੀਬਾਈ ਨੂੰ ਇੱਕ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਿਪਾਹੀ ਨੇ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ, ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਆਖਰੀ ਸਾਹ ਲੈਂਦੇ ਸਮੇਂ ਉਹ ਹਿਊ ਰੋਜ਼ ਵੱਲ ਵੇਖਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੁਆਰਾ ਫੜੇ ਜਾਣ ਅਤੇ ਅਪਮਾਨਿਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸਾੜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਲਕਸ਼ਮੀਬਾਈ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, 1860 ਵਿੱਚ ਝਾਂਸੀ ਨੂੰ ਦਮੋਦਰ ਰਾਓ ਵੱਲੋਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦਮੋਦਰ ਰਾਓ ਬਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਲੰਬੀ ਬਿਮਾਰੀ ਅਤੇ ਭਿਆਨਕ ਗਰੀਬੀ ਤੋਂ ਪੀੜਤ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, 1903 ਵਿੱਚ 58 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਨਰਲ ਹਿਊ ਰੋਜ਼ ਨੇ ਆਪਣੀ ਆਤਮਕਥਾ ਵਿੱਚ ਰਾਣੀ ਲਕਸ਼ਮੀਬਾਈ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਅਤੇ ਹਿੰਮਤ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ "ਉਹ ਸਾਰੇ ਬਾਗੀ ਨੇਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਖਤਰਨਾਕ ਸੀ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਅਤੇ ਬਹਾਦਰ, ਵਿਦਰੋਹੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕਲੌਤੀ ਆਦਮੀ ਸੀ"। [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਬਾਰੇ ਫ਼ਿਲਮਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:2019 ਦੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ]] 3eveayixe4f7unxebwfbbbrxeg4vfy2 839127 839126 2026-05-10T16:38:19Z KiranBOT 55200 URL ਤੋਂ AMP ਟਰੈਕਿੰਗ ਹਟਾਈ ਗਈ ([[:m:User:KiranBOT/AMP|ਵੇਰਵੇ]]) ([[User talk:Usernamekiran|ਗਲਤੀ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਕਰੋ]]) v2.2.9s 839127 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = ਮਣੀਕਰਨਿਕਾਃ ਝਾਂਸੀ ਦੀ ਰਾਣੀ | image = | alt = | caption = | director = | screenplay = | story = ਵੀ. ਵਿਜੇਂਦਰ ਪ੍ਰਸਾਦ | producer = [[ਜ਼ੀ ਸਟੂਡੀਓਜ਼]]<br />ਕਮਲ ਜੈਨ <br />ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਵਿਆਸ | starring = [[ਕੰਗਨਾ ਰਣੌਤ]]<br />[[ਜਿਸ਼ੂ ਸੇਨਗੁਪਤਾ]]<br />[[ਮੁਹੰਮਦ ਜ਼ੀਸ਼ਾਨ ਅਯੂਬ]]<br />[[ਅੰਕਿਤਾ ਲੋਖੰਡੇ]] | narrator = [[ਅਮਿਤਾਭ ਬੱਚਨ]] | cinematography = ਕਿਰਨ ਦੇਹਾਂਸ<br />[[ਗਿਆਨ ਸ਼ੇਕਰ V. S.]] | editing = ਰਾਮੇਸ਼ਵਰ ਐਸ. ਭਗਤ<br />ਸੂਰਜ ਜਗਤਾਪ | music = | studio = [[ਜ਼ੀ ਸਟੂਡੀਓਜ਼]]<br />ਕਾਇਰੋਜ਼ ਕੌਨਟੈਂਟ ਸਟੂਡੀਓਜ਼ | distributor = ਜ਼ੀ ਸਟੂਡੀਓਜ਼ | released = | runtime = | country = ਭਾਰਤ | language = ਹਿੰਦੀ | budget = | gross = }} 'ਮਣੀਕਰਨਿਕਾਃ ਦ ਕਵੀਨ ਆਫ਼ [[ਝਾਂਸੀ]]' 2019 ਦੀ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ [[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]] ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜੀਵਨੀ ਐਕਸ਼ਨ ਡਰਾਮਾ ਫਿਲਮ ਹੈ ਜੋ ਝਾਂਸੀ ਦੀ [[ਰਾਣੀ ਲਕਸ਼ਮੀਬਾਈ|ਰਾਣੀ ਲਕਸ਼ਮੀ ਬਾਈ]] ਦੇ ਜੀਵਨ ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=More co-stars for Kangana Ranaut in Manikarnika: The Queen of Jhansi |url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/entertainment/bollywood/more-co-stars-for-kangana-ranaut-in-manikarnika-the-queen-of-jhansi/articleshow/66060230.cms |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191218190759/https://mumbaimirror.indiatimes.com/entertainment/bollywood/more-co-stars-for-kangana-ranaut-in-manikarnika-the-queen-of-jhansi/articleshow/66060230.cms |archive-date=18 December 2019 |access-date=29 October 2018 |website=Mumbai Mirror}}</ref> ਇਸ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ ਜਗਰਲਾਮੁਦੀ ਅਤੇ [[ਕੰਗਨਾ ਰਾਣਾਵਤ|ਕੰਗਨਾ ਰਣੌਤ]] ਨੇ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਸਕ੍ਰੀਨਪਲੇਅ ਵੀ. ਵਿਜੇਂਦਰ ਪ੍ਰਸਾਦ ਨੇ ਲਿਖੀ ਹੈ। ਜ਼ੀ ਸਟੂਡੀਓਜ਼ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਮਿਤ, ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ ਰਣੌਤ ਨੇ ਸਿਰਲੇਖ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=31 October 2018 |title=Manikarnika: Kangana Ranaut to share directorial credit With Krish? |url=https://www.timesnownews.com/entertainment/news/bollywood-news/article/manikarnika-kangana-ranaut-to-share-directorial-credits-with-krish/307422 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181031150746/https://www.timesnownews.com/amp/entertainment/news/bollywood-news/article/manikarnika-kangana-ranaut-to-share-directorial-credits-with-krish/307422 |archive-date=31 October 2018 |access-date=1 November 2018 |website=timesnownews.com}}</ref> ਮਣੀਕਰਣਿਕਾ: ਝਾਂਸੀ ਦੀ ਰਾਣੀ 25 ਜਨਵਰੀ, 2019 ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ 50 ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ 3700 ਸਕ੍ਰੀਨਾਂ 'ਤੇ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਈ।[1] ਫਿਲਮ ਨੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਥੀਏਟਰ ਵਿੱਚ ਔਸਤਨ ਵਧੀਆ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਫਿਲਮ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਔਰਤ-ਕੇਂਦਰਿਤ ਫਿਲਮ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਵੀਕੈਂਡ ਕਲੈਕਸ਼ਨ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਰੱਖਦੀ ਹੈ।[2] ਇਹ ਫਿਲਮ ਜਨਵਰੀ 2020 ਵਿੱਚ ਜਾਪਾਨ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਭਾਰਤੀ ਓਪਨਰ ਵੀ ਬਣ ਗਈ।[3] ਇਹ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਮਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਔਰਤ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।[4][5] == ਪਲਾਟ == 1828 ਵਿੱਚ, ਮਣੀਕਰਨਿਕਾ ਦਾ ਜਨਮ ਵਾਰਾਣਸੀ ਦੇ ਘਾਟਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ, ਮੋਰੋਪੰਥ ਅਤੇ ਪੇਸ਼ਵਾ ਬਾਜੀਰਾਓ ਦੂਜੇ ਨੇ ਬਿਠੂਰ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਹ ਪੇਸ਼ਵਾ ਦੀ ਪਸੰਦੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਉਸਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਪਾਲਿਆ ਹੈ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਝਾਂਸੀ ਦੇ ਦੀਕਸ਼ਿਤ ਜੀ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਭਿਆਨਕ ਸ਼ੇਰ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਨਿਡਰਤਾ ਨਾਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਦੇਖਿਆ। ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਪੇਸ਼ਵਾ ਤੋਂ ਮਰਾਠਾ-ਸ਼ਾਸਿਤ ਰਿਆਸਤ ਝਾਂਸੀ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਗੰਗਾਧਰ ਰਾਓ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਲਈ ਉਸਦਾ ਹੱਥ ਮੰਗਦਾ ਹੈ। ਦੀਕਸ਼ਿਤ ਜੀ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਝਾਂਸੀ 'ਤੇ ਨਜ਼ਰ ਰੱਖ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਜੋੜਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਸਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦਾ ਬਹਾਦਰ ਵਿਅਕਤੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸਖ਼ਤ ਟੱਕਰ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਏਗਾ। ਵਿਆਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਰਾਜਾ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਨਾਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ - 'ਲਕਸ਼ਮੀਬਾਈ' (ਜਾਂ ਲਕਸ਼ਮੀ ਬਾਈ)। ਇਹ ਸਾਰੇ ਵਿਕਾਸ ਗੰਗਾਧਰ ਦੇ ਭਰਾ ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਰਾਓ ਨੂੰ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਦੋਸਤਾਨਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗੱਦੀ ਹੜੱਪਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ, ਲਕਸ਼ਮੀਬਾਈ, ਦਮੋਦਰ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਰੱਖ ਸਕਦੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਸਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਗੁਪਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਮੋਦਰ ਨੂੰ ਜ਼ਹਿਰ ਦੇ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਸੇ ਸਮੇਂ, ਗੰਗਾਧਰ ਵੀ ਬਿਮਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਜਾਣਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਨੇੜੇ ਹੈ, ਉਹ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮੀਬਾਈ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਗੋਦ ਲੈਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਝਾਂਸੀ 'ਤੇ ਰਾਜ ਕਰੇਗਾ। ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਦੀ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਲਈ, ਉਸਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਗੋਦ ਨਹੀਂ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਇੱਕ ਦਰਬਾਰੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ 'ਆਨੰਦ ਰਾਓ' ਨੂੰ ਵਾਰਸ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਨਾਮ ਬਦਲ ਕੇ ਲਕਸ਼ਮੀਬਾਈ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਸੁਭਾਵਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਦਮੋਦਰ ਰਾਓ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਗੰਗਾਧਰ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਗੱਦੀ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਲਕਸ਼ਮੀਬਾਈ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਹੈਰਾਨ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਵਾਗਡੋਰ ਸੰਭਾਲਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਝਾਂਸੀ ਦੀ ਰਾਣੀ ਵਜੋਂ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਉਸਨੂੰ ਮਹਿਲ ਖਾਲੀ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਨ ਨਾਲ ਤੁਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਝਲਕਾਰੀਬਾਈ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ ਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪਰੇਡ ਦੁਆਰਾ ਉਸਦਾ ਸਵਾਗਤ ਅਤੇ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਮ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਚੁੱਪ-ਚਾਪ ਗੱਦੀ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਰਣਨੀਤੀ ਬਣਾ ਰਹੀ ਹੈ। 1857 ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਵਿਦਰੋਹ ਦੇ ਵਿਦਰੋਹ ਝਾਂਸੀ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਸੰਗਰਾਮ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਜਨਰਲ ਗੋਰਡਨ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਅਤੇ ਪਤਨੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਲਕਸ਼ਮੀਬਾਈ ਦੁਆਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਅਸਫਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਝਾਂਸੀ ਦੇ ਤਖਤ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਜਿੱਤਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਸੰਗਰਾਮ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਆਦਮੀ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਬਗਾਵਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਨ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮੀਬਾਈ ਨੂੰ ਸਥਾਈ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗੱਦੀ ਤੋਂ ਹਟਾਉਣ ਲਈ ਸਰ ਹਿਊ ਰੋਜ਼ ਨੂੰ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਨ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਜਾਣਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਉਸ 'ਤੇ ਜਲਦੀ ਹੀ ਦੁਬਾਰਾ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ, ਲਕਸ਼ਮੀਬਾਈ ਆਪਣੀ ਫੌਜ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਲੜਨ ਲਈ ਸਿਖਲਾਈ ਦੇਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਲਕਸ਼ਮੀਬਾਈ 20,000 ਫੌਜਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਫੌਜ ਇਕੱਠੀ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ 1858 ਵਿੱਚ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪਠਾਣ ਉਸ ਨਾਲ ਜੁੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਝਾਂਸੀ ਦੀ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਦੌਰਾਨ, ਲਕਸ਼ਮੀਬਾਈ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਇੱਕ ਮੰਦਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰਣਨੀਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰੱਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਤੋਪਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਲਈ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਉਤਰਦੀ ਹੈ। ਮਜ਼ਬੂਤ ​​ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਲਕਸ਼ਮੀਬਾਈ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਸਥਿਰ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਰਾਓ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਬਾਰੇ ਭੇਦ ਨਹੀਂ ਦੱਸਦਾ, ਜੋ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਤੋੜ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਿਲ੍ਹੇ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ 'ਗੌਸ-ਬਾਬਾ' ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਝਲਕਾਰੀਬਾਈ, ਇਹ ਪਤਾ ਲੱਗਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਕਿ ਉਹ ਗਰਭਵਤੀ ਹੈ, ਲਕਸ਼ਮੀਬਾਈ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਸਮਾਨਤਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਰਾਣੀ ਹੋਣ ਦਾ ਦਿਖਾਵਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਫੌਜ ਦਾ ਧਿਆਨ ਭਟਕਾਉਣ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਲਕਸ਼ਮੀਬਾਈ ਅਤੇ ਦਾਮੋਦਰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਿਲ੍ਹੇ ਤੋਂ ਬਚ ਸਕਣ। ਝਲਕਾਰੀਬਾਈ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਬਾਰੂਦ ਧਮਾਕੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਕਈ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅਧਿਕਾਰੀ ਵੀ ਮਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਲਕਸ਼ਮੀਬਾਈ ਤਾਤਿਆ ਟੋਪੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਹਿਯੋਗੀਆਂ ਨਾਲ ਦੁਬਾਰਾ ਮਿਲਣ ਲਈ ਕਲਪੀ ਭੱਜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਗਵਾਲੀਅਰ ਦੀ ਰਿਆਸਤ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਭਾਰੀ ਦਿਲ ਨਾਲ, ਲਕਸ਼ਮੀਬਾਈ ਦਾਮੋਦਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ 'ਤੇ ਹਮਲੇ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਲਕਸ਼ਮੀਬਾਈ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਵੱਡੀ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਫੌਜ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹਾਰ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਲਕਸ਼ਮੀਬਾਈ ਨੂੰ ਇੱਕ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਿਪਾਹੀ ਨੇ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ, ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਆਖਰੀ ਸਾਹ ਲੈਂਦੇ ਸਮੇਂ ਉਹ ਹਿਊ ਰੋਜ਼ ਵੱਲ ਵੇਖਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੁਆਰਾ ਫੜੇ ਜਾਣ ਅਤੇ ਅਪਮਾਨਿਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸਾੜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਲਕਸ਼ਮੀਬਾਈ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, 1860 ਵਿੱਚ ਝਾਂਸੀ ਨੂੰ ਦਮੋਦਰ ਰਾਓ ਵੱਲੋਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦਮੋਦਰ ਰਾਓ ਬਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਲੰਬੀ ਬਿਮਾਰੀ ਅਤੇ ਭਿਆਨਕ ਗਰੀਬੀ ਤੋਂ ਪੀੜਤ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, 1903 ਵਿੱਚ 58 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਨਰਲ ਹਿਊ ਰੋਜ਼ ਨੇ ਆਪਣੀ ਆਤਮਕਥਾ ਵਿੱਚ ਰਾਣੀ ਲਕਸ਼ਮੀਬਾਈ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਅਤੇ ਹਿੰਮਤ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ "ਉਹ ਸਾਰੇ ਬਾਗੀ ਨੇਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਖਤਰਨਾਕ ਸੀ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਅਤੇ ਬਹਾਦਰ, ਵਿਦਰੋਹੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕਲੌਤੀ ਆਦਮੀ ਸੀ"। [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਬਾਰੇ ਫ਼ਿਲਮਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:2019 ਦੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ]] 280wu7or98aw6mlzsy21ymy3h3cps52 3 203041 839145 829789 2026-05-11T06:09:18Z Cabayi 27315 Cabayi ਨੇ ਸਫ਼ਾ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Coleshvar]] ਨੂੰ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:PhilRami]] ’ਤੇ ਭੇਜਿਆ: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Coleshvar|Coleshvar]]" to "[[Special:CentralAuth/PhilRami|PhilRami]]" 829789 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Coleshvar}} -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 17:18, 21 ਜਨਵਰੀ 2026 (UTC) ggckuacnwd6ei9s4i5gp7ad209sbpi8 0 204540 839119 838928 2026-05-10T14:57:18Z EmausBot 2312 Fixing double redirect from [[ਗਰੁੱਪ ਸਟੇਜ]] to [[ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ#ਗਰੁੱਪ ਸਟੇਜ]] 839119 wikitext text/x-wiki #ਰੀਡਾਇਰੈਕਟ [[ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ#ਗਰੁੱਪ ਸਟੇਜ]] rz0b6mes4t6mhuhim8c1d2pkk7mcbii 3 204567 839116 2026-05-10T13:03:39Z New user message 10694 Adding [[Template:Welcome|welcome message]] to new user's talk page 839116 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=RyanYaduvanshi}} -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 13:03, 10 ਮਈ 2026 (UTC) 7fdvcqvsbkjs62iwu9a1yetb8eefu0j 3 204568 839117 2026-05-10T13:29:04Z New user message 10694 Adding [[Template:Welcome|welcome message]] to new user's talk page 839117 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Fallen Sheep}} -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 13:29, 10 ਮਈ 2026 (UTC) ti5o6wdyk6p9wg6c7ru54a8id1uuw9v 3 204569 839118 2026-05-10T14:36:26Z New user message 10694 Adding [[Template:Welcome|welcome message]] to new user's talk page 839118 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Spacyed}} -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 14:36, 10 ਮਈ 2026 (UTC) bx84fpzp7wyuvlkznunom16iyobfm5e 0 204570 839120 2026-05-10T15:39:20Z Gurtej Chauhan 27423 "[[:en:Special:Redirect/revision/1344759791|Nyepi]]" ਸਫ਼ੇ ਦਾ ਤਰਜਮਾ ਕਰਕੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ 839120 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles>{{Infobox holiday | holiday_name = Nyepi | type = Hindu | image = Sanur Beach.JPG | caption = A deserted Balinese beach during Nyepi | nickname = Day of Silence | observedby = [[Balinese Hinduism|Balinese Hindus]] | longtype = {{hlist|Hindu|cultural}} | begins = 06:00 | ends = 06:00 the next day | date = [[Balinese saka calendar|Balinese Saka]]<br />1 Kedasa | observances = {{hlist|Prayers|religious rituals|[[fasting]]}} | celebrations = Perform ''tapa brata penyepian'' }} '''ਨਾਈਪੀ''' ([[ਬਾਲਾਨੀਜ ਭਾਸ਼ਾ|ਬਾਲੀਨੀਜ਼]] நிய்பி), ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਾਇਲੈਂਸ ਦਾ ਦਿਨ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਇੱਕ ਬਾਲੀ ਹਿੰਦੂ ਤਿਓਹਾਰ ਹੈ ਇੱਕ ਬਾਲੀ ਦੀਪ ਦੀ ਛੁੱਟੀ ਹੈ ਜੋ ਬਾਲੀ ਕੈਲੰਡਰ ਅਨੁਸਾਰ ਹਰ (ਨਵੇਂ ਸਾਲ) ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿੱਚ ਬਾਲੀ ਹਿੰਦੂ ਲਈ ਚੁੱਪ, ਵਰਤ ਰੱਖੋ ਧਿਆਨ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਸਾਲ ਦੇ ਦਿਨ ਵਜੋਂ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ <ref name="Hogue2006-03-24">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2006/03/24/opinion/24iht-edhogue.html|title=In Bali, a holiday for the ears|last=Hogue|first=Thomas|date=24 March 2006|work=[[The New York Times]]|access-date=7 March 2011|location=[[New York City|New York]]|issn=0362-4331}}</ref><ref name="Onishi2011-03-06">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2011/03/07/world/asia/07indonesia.html|title=Silence Befalls Bali, but Only for a Day|last=Onishi|first=Norimitsu|date=6 March 2011|work=[[The New York Times]]|access-date=7 March 2011|location=[[New York City|New York]]|issn=0362-4331|author-link=Norimitsu Onishi}}</ref> == ਪਿਛੋਕੜ == '''ਨਾਈਪੀ''' ਸ਼ਬਦ ''ਸੇਪੀ'' ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "'''ਚੁੱਪ'''"। ਇਸ ਸਮਾਰੋਹ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ [[Śaka calendar|ਸ਼ਕਾ ਕੈਲੰਡਰ]] ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਹਿੰਦੂ ਸੂਰਜੀ ਨਵੇਂ ਸਾਲ ਦਾ ਤਿਓਹਾਰ ਹੈ, ਇਹ 78 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |last=Marcella |first=Zindi |title=Sejarah Hari Raya Nyepi, Bermula dari Zaman India Kuno |trans-title=History of Nyepi Day, Starting from Ancient India |url=https://www.detik.com/sumbagsel/berita/d-7232967/sejarah-hari-raya-nyepi-bermula-dari-zaman-india-kuno#:~:text=History%2520Hari%2520Raya%2520Nyepi%2520bermula,penjelasannya%2520yang%2520berhasil%2520dirangkum%2520detikSumbagsel. |access-date=26 March 2025 |website=detiksumbagsel |language=id-ID}}</ref><ref>{{Cite web |last=Zulfahmi |first=Najhan |title=Tujuan Nyepi: Makna di Balik Tradisi Terbesar Umat Hindu di Indonesia |trans-title=The Purpose of Nyepi: The Meaning Behind the Greatest Tradition of Hindus in Indonesia |url=https://www.detik.com/bali/budaya/d-7224851/tujuan-nyepi-makna-di-balik-tradisi-terbesar-umat-hindu-di-indonesia |access-date=30 March 2025 |website=detikbali |language=id-ID}}</ref> == ਰਸਮਾਂ == [[ਤਸਵੀਰ:Tawur_Kesanga_in_Samarinda.jpg|right|thumb|250x250px|''ਤਾਵੁਰ ਕੇਸੰਗਾ'', ਨੀਪੀ ਦੀ ਪੂਰਵ ਸੰਧਿਆ 'ਤੇ ਇੱਕ ਰਸਮ ਜਲੂਸ। ਬੱਚੇ ਰੋਸ਼ਨ ਮਸ਼ਾਲਾਂ ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ''ਓਗੋਹ-ਓਗੋਹ'' ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਾਡ਼ਨ ਲਈ ਬੋਨਫਾਇਰ ਜਗਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।<ref>{{Cite web |date=15 February 2013 |title=Bali Travel Stories |url=https://www.lonelyplanet.com/indonesia/bali/articles |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131104002535/http://www.lonelyplanet.com/indonesia/bali/travel-tips-and-articles/76348 |archive-date=4 November 2013 |website=lonelyplanet.com}}</ref>]] [[ਤਸਵੀਰ:Ogoh-Ogoh---Ubud_Football_Field-Red_one_with_kids.jpeg|thumb|267x267px|ਭੂਟਾ ਯੱਗ ਸਮਾਰੋਹ ਦੌਰਾਨ ਨਗਰੁਪੁਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ''ਓਗੋਹ-ਓਗੋਹ'' ਦੀ ਪਰੇਡ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ।]] ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਸਵੇਰੇ 6 ਵਜੇ ਤੋਂ ਸਵੇਰੇ 6 ਵਜੇ ਤੱਕ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨਾਈਪੀ ਸਵੈ-ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬ, ਵਰਤ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਮਿਆਦ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਅਜਿਹੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਜੋ ਇਸ ਉਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਦਖਲਅੰਦਾਜ਼ੀ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਵਰਜਿਤ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ, ਯਾਤਰਾ ਅਤੇ ਮਨੋਰੰਜਨ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਅੱਗ ਅਤੇ ਨਕਲੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਲਾਈਟਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸੀਮਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਘੱਟ ਵਰਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਬਾਲੀ ਟਾਪੂ ਦੇ ਵਸਨੀਕਾਂ ਅਤੇ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਘਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰਹਿਣਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈਂ।<ref name="pemprov">{{Cite web |date=13 March 2024 |title=Nyepi, Balinese New Year: Day of Silence |url=https://lovebali.baliprov.go.id/article/detail/1710312976791/nyepi,-balinese-new-year:-day-of-silence |access-date=3 January 2026 |website=Government of Bali}}</ref> ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਬਾਲੀ ਦੀਆਂ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭੀੜ ਵਾਲੀਆਂ ਸੜਕਾਂ ਨਾਈਪੀ ਤਿਓਹਾਰ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਖਾਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਟੀਵੀ ਅਤੇ ਰੇਡੀਓ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਜਾਂ ਕੋਈ ਸ਼ੋਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਅਤੇ ਘਰਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਗਤੀਵਿਧੀ ਦੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਬਾਹਰ ਸਿਰਫ ਪੇਕਲਾਂਗ, ਰਵਾਇਤੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਰਮਚਾਰੀ, ਪੁਲਿਸ ਹੀ ਦੇਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਅਨੁਸ਼ਾਸ਼ਨ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਸੜਕਾਂ ਅਤੇ ਰਸਤਿਆਂ 'ਤੇ ਗਸ਼ਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web |last=Neubauer |first=Ian Lloyd |date=3 March 2025 |title=Everything travelers need to know about Bali's "Day of Silence" |url=https://www.lonelyplanet.com/articles/bali-nyepi-new-year-day-of-silence |access-date=3 January 2026 |publisher=Lonely Planey}}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ ਨਾਈਪੀ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਛੁੱਟੀ ਹੈ, ਗੈਰ-ਹਿੰਦੂ ਵਸਨੀਕ ਅਤੇ ਸੈਲਾਨੀ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਹੋਟਲਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਸੁਤੰਤਰ ਹਨ, ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਸਮੁੰਦਰੀ ਕੰਢੇ ਜਾਂ ਸੜਕਾਂ 'ਤੇ ਜਾਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਅਤੇ ਬਾਲੀ ਦਾ ਇਕਲੌਤਾ ਹਵਾਈ ਅੱਡਾ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਬੰਦ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਬਾਲੀ ਦੀਪ ਨੂੰ ਛੱਡਣਾ ਵੀ ਪੈ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=https://www.thejakartapost.com/indonesia/2023/03/27/two-polish-nationals-deported-from-bali-for-ignoring-nyepi-strictures.html|title=Two Polish nationals deported from Bali for ignoring Nyepi strictures|last=Erviani|first=Ni Komang|date=27 March 2023|work=The Jakarta Post|access-date=22 May 2024}}</ref> ਨਾਈਪੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੁਪਹਿਰ ਅਤੇ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ, ਸੜਕਾਂ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਸੀਮਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਸਥਾਨਕ ਸੜਕਾਂ ਸ਼ਾਮ ਦੀ ਪਰੇਡ ਲਈ ਬੰਦ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਕਾਰ ਜਾਂ ਮੋਟਰਸਾਈਕਲ ਰਾਹੀਂ ਜਾਣਾ ਔਖਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਥਾਨਕ ਰੈਸਟੋਰੈਂਟ ਜਲਦੀ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਏ. ਟੀ. ਐਮ. ਵੀ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਤੱਕ ਨਕਦੀ ਹਟਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=We Visited Bali During Nyepi: Here's Everything You Need To Know |url=https://baliuntold.com/culture/nyepi/ |access-date=22 May 2024 |website=Bali Untold}}</ref> ਅਤੇ ਬਿਜਲੀ ਚਾਲੂ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, <ref>{{Cite web |date=23 March 2025 |title=Pertama Kalinya, Listrik Akan Tetap saat Nyepi di Nusa Penida |trans-title=For the First Time, Electricity Will Remain on During Nyepi in Nusa Penida |url=https://www.balipost.com/news/2025/03/23/448737/Pertama-Kalinya,Listrik-akan-Tetap...html |access-date=3 January 2026 |website=Bali Post |language=id}}</ref> ਸਿਰਫ਼ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਵਾਹਨਾਂ ਲਈ ਹਨ ਜੋ ਜਾਨਲੇਵਾ ਸਥਿਤੀਆਂ ਤੇ ਕਾਬੂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਕੰਮ ਲਈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।<ref name="pelak">{{Cite web |title=Pelaksanaan Hari Raya Nyepi di Indonesia |url=https://www.babadbali.com/canangsari/hkt-hari-nyepi-pelaks.htm |access-date=17 March 2013 |publisher=Babad Bali}}</ref><ref>{{Cite web |last=Greg Rodgers |title=The Balinese Day of Silence |url=http://goasia.about.com/od/Events-and-Holidays/fl/The-Balinese-Day-of-Silence.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402095250/http://goasia.about.com/od/Events-and-Holidays/fl/The-Balinese-Day-of-Silence.htm |archive-date=2 April 2016 |access-date=30 July 2015 |publisher=About.com}}</ref> ਨਾਈਪੀ ਤੋਂ ਦੂਸਰੇ ਦਿਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਨਗੇਮਬਕ ਜੇਨੀ (ਅੱਗ ਨੂੰ ਬੁਝਾਉਣਾ) ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਮਾਜਿਕ ਗਤੀਵਿਧੀ ਫਿਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਦੋਸਤ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਮੁਆਫੀ ਮੰਗਣ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਰਸਮਾਂ ਨੂੰ ਕਰਨ ਲਈ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅੱਗ ਅਤੇ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਖਾਣਾ ਪਕਾਉਣਾ ਫਿਰ ਤੋਂ ਦੁਬਾਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="pemprov">{{Cite web |date=13 March 2024 |title=Nyepi, Balinese New Year: Day of Silence |url=https://lovebali.baliprov.go.id/article/detail/1710312976791/nyepi,-balinese-new-year:-day-of-silence |access-date=3 January 2026 |website=Government of Bali}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://lovebali.baliprov.go.id/article/detail/1710312976791/nyepi,-balinese-new-year:-day-of-silence "Nyepi, Balinese New Year: Day of Silence"]. ''Government of Bali''. 13 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">3 January</span> 2026</span>.</cite></ref> * ਮੇਲਸਤੀ ਰਸਮ 3 ਤੋਂ 4 ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਕੰਢਿਆਂ ਦੇ ਨੇਡ਼ੇ ਹਿੰਦੂ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਪਵਿੱਤਰ ਵਸਤੂਆਂ ਪ੍ਰਤਿਮਾ, ਅਰਕਾ ਅਤੇ ''ਪ੍ਰਾਲਿੰਗਾ'' ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਣੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Thousands flock to Bali's beaches for Melasti purification ritual – National |url=https://www.thejakartapost.com/news/2019/03/04/thousands-flock-to-balis-beaches-for-melasti-purification-ritual.html |access-date=12 March 2024 |website=The Jakarta Post}}</ref><ref>{{Cite web |date=28 February 2022 |title=What Is Melasti? The Hindu 'Purification Festival' Celebrated Ahead of Balinese New Year Nyepi Day |url=https://news.abplive.com/lifestyle/what-is-melasti-the-hindu-purification-festival-celebrated-ahead-of-balinese-new-year-nyepi-day-1516021 |access-date=12 March 2024 |website=news.abplive.com}}</ref>{{ਸਪਸ਼ਟੀਕਰਨ|date=March 2025}} * '''ਭੂਟਾ ਯੱਗ ਰਸਮ''' ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾਉਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ, ਮਨੁੱਖਜਾਤੀ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਸੰਤੁਲਨ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਬਤਾਰਾ ਕਲਾ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਵੀ ਹੈ, ਜਿਊਂਦੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਬਲੀ ਦੇ ਕੇ। ਸੂਰਜ ਡੁੱਬਣ ਦੇ ਆਸ ਪਾਸ, ''ਪੈ''ਨਗ੍ਰੁਪੁਕ'''', ਜਾਂ ਨਗਰੁਪੁਕ ਸਮਾਰੋਹ ਘਰਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਰਤਨ ਅਤੇ ਪੈਨ ਅਤੇ ਬਾਂਸ ਦੀਆਂ ਟਿਊਬਾਂ ਦੇ ਸ਼ੋਰ ਨਾਲ ਭੂਤ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣ ਲਈ ਸੁੱਕੇ ਨਾਰੀਅਲ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਮਸ਼ਾਲਾਂ ਨੂੰ ਸਾਡ਼ਨਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Ogoh Ogoh Museum Mengwi |url=https://bali.com/places/ogoh-ogoh-museum-mengwi/ |access-date=28 May 2024 |website=bali.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=Nyepi in Bali – Experiencing the Balinese Day of Silence |url=https://bali.com/bali/travel-guide/culture/nyepi-balinese-new-year/ |access-date=13 March 2024 |website=Bali.com}}</ref><ref>{{Cite web |last=Roxanne Hoorn |date=1 May 2024 |title=Meet the creatures and creators behind Bali's parade for banishing evil spirits. On the night before the Balinese New Year, villagers bring monsters to life — and then burn them |url=https://www.atlasobscura.com/articles/bali-new-year-monster-parade-ogoh-ogoh |access-date=28 May 2024 |website=atlasobscura.com}}</ref> ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਬਾਲੀ ਪਿੰਡ ''ਓਗੋਹ-ਓਗੋਹ'' ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਪੇਂਟ ਕੀਤੇ ਬਾਂਸ, ਪੇਪਰ-ਮਾਚੇ, ਕੱਪੜੇ ਅਤੇ ਟਿਨਸਲ ਦੀਆਂ ਬਣੀਆਂ ਸ਼ੈਤਾਨੀ ਮੂਰਤੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਤੱਤਾਂ, ਬਦਨੀਤੀ ਵਾਲੀਆਂ ਆਤਮਾਵਾਂ ਜਾਂ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਹਿੰਦੂ ਮਿਥਿਹਾਸ ਦੇ ਪਾਤਰਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹਨ। ''ਓਗੋਹ-ਓਗੋਹ'' ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਪਰੇਡ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਬਰਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਹਾਲ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਜਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਲਈ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਅਤੇ ਕੁਲੈਕਟਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵੀ ਖਰੀਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref name="pemprov">{{Cite web |date=13 March 2024 |title=Nyepi, Balinese New Year: Day of Silence |url=https://lovebali.baliprov.go.id/article/detail/1710312976791/nyepi,-balinese-new-year:-day-of-silence |access-date=3 January 2026 |website=Government of Bali}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://lovebali.baliprov.go.id/article/detail/1710312976791/nyepi,-balinese-new-year:-day-of-silence "Nyepi, Balinese New Year: Day of Silence"]. ''Government of Bali''. 13 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">3 January</span> 2026</span>.</cite></ref> [[ਤਸਵੀਰ:Nyepi2012.jpg|thumb|250x250px|ਨੀਪੀ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਇੱਕ ਸੁੰਨਸਾਨ ਗਲੀ]] * ਨਾਈਪੀ ਰੀਤੀ ਰਿਵਾਜ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨਃ ਅਮਾਤੀ ਉਤਪਤਃ ਕੋਈ ਅੱਗ ਜਾਂ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਹੀਂ, ਬਿਜਲੀ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਅਮਾਤੀ ਕਾਰਿਆਃ ਕੋਈ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਅਮਾਤੀ ਲੇਲੂੰਗਨਨਃ ਕੋਈ ਯਾਤਰਾ ਨਹੀਂ ਅਮਾਤੀ ਲੇਲੰਗੁਆਨਃ ਕੋਈ ਅਨੰਦ/ਸਵੈ-ਮਨੋਰੰਜਨ ਨਹੀਂ<ref>{{Cite web |last=Daniswari |first=Dini |date=1 March 2022 |title=4 Pantangan saat Nyepi di Bali |trans-title=4 Taboos during Nyepi in Bali |url=https://denpasar.kompas.com/read/2022/03/01/184202978/4-pantangan-saat-nyepi-di-bali |access-date=13 March 2024 |website=denpasar.kompas.com |language=id}}</ref> ** ਉਤਪਤ ਅਮਾਤੀਃ ਕੋਈ ਅੱਗ ਜਾਂ ਚਾਨਣ ਨਹੀਂ, ਬਿਜਲੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ** ਅਮਾਤੀ ਕਾਰਿਆਃ ਕੋਈ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ** ਅਮਾਤੀ ਲੇਲੁੰਗਨਨਃ ਕੋਈ ਯਾਤਰਾ ਨਹੀਂ ** ਅਮਾਤੀ ਲੇਲਾਂਗੁਆਨਃ ਕੋਈ ਅਨੰਦ/ਸਵੈ-ਮਨੋਰੰਜਨ ਨਹੀਂ * ਯੋਗ/ਬਰਾਤਾ ਰਸਮ ਸਵੇਰੇ 6 ਵਜੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਸਵੇਰੇ 6 ਵਜੇ ਤੱਕ ਜਾਰੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।&nbsp;&nbsp; * ਨਗੇਮਬਕ ਅਗਨੀ/ਲਾਬੁਹ ਬਰਾਤਾ ਰਸਮ ਸਾਰੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਮਾਫ਼ ਕਰਨ ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਨਵੇਂ ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Tradisi Ngembak Geni dan Maknanya Bagi Umat Hindu |trans-title=Ngembak Geni/Agni Tradition nand Its Meaning for Hindus |url=https://www.suara.com/news/2021/03/15/192823/tradisi-ngembak-geni-dan-maknanya-bagi-umat-hindu |access-date=13 March 2024 |website=suara.com |language=id}}</ref> * ਧਰਮ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀਆਂ ਰਸਮਾਂ ਸਾਰੇ ਨਾਈਪੀ ਰਸਮਾਂ ਦੇ ਖਤਮ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।<ref name="pelak">{{Cite web |title=Pelaksanaan Hari Raya Nyepi di Indonesia |url=https://www.babadbali.com/canangsari/hkt-hari-nyepi-pelaks.htm |access-date=17 March 2013 |publisher=Babad Bali}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.babadbali.com/canangsari/hkt-hari-nyepi-pelaks.htm "Pelaksanaan Hari Raya Nyepi di Indonesia"]. Babad Bali<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">17 March</span> 2013</span>.</cite></ref> == ਤਾਰੀਖਾਂ == {| class="wikitable" !ਈਸਵੀ ਸਾਲ !ਬਾਲੀਨੇਸੀਅਰ<br /> !ਨੀਪੀ ਮਿਤੀ <ref>{{Cite web |last=Lodge |first=Katrina |date=7 May 2024 |title=What is Nyepi day in Bali and why does the island shut down? |url=https://www.escape.com.au/destinations/asia/bali/what-happens-on-nyepi-day-in-bali/news-story/22d6afacc81f5ce046a1770eca7f4743 |access-date=31 December 2025 |website=[[news.com.au]]}}</ref> |- |2024 |1946 |11 ਮਾਰਚ |- |2025 |1947 |29 ਮਾਰਚ |- |2026 |1948 |19 ਮਾਰਚ |- |2027 |1949 |9 ਮਾਰਚ |- |2028 |1950 |26 ਮਾਰਚ |- |2029 |1951 |15 ਮਾਰਚ |- |2030 |1952 |5 ਮਾਰਚ |} ਸਾਲ 2024 ਵਿੱਚ, ਆਮ ਚੋਣਾਂ ਤਿਉਹਾਰ ਦੀ ਮਿਤੀ ਦੇ ਇੰਨੇ ਨੇੜੇ ਹੋਣ ਅਤੇ ਖੇਤਰੀ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਡਰ ਸੀ ਕਿ ਪਰੇਡ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਵਿਅਕਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ''ਓਗੋਹ-ਓਗੋਹ'' ਪਰੇਡ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਿਰਫ਼ ਪਿੰਡਾਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਰਵਾਇਤੀ ਪਿੰਡਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਪਰੇਡ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=16 January 2024 |title=Tourists Disappointed There Will Be No Ogoh-Ogoh Competitions in Bali In 2024 |url=https://thebalisun.com/tourists-disappointed-there-will-be-no-ogoh-ogoh-competitions-in-bali-in-2024/ |access-date=28 May 2024 |website=thebalisun.com}}</ref> == ਸਬੰਧਤ ਤਿਉਹਾਰ == ਨਿਏਪੀ ਭਾਰਤੀ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੁਆਰਾ ਮਨਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕੈਲੰਡਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਾਰਨ ਤਾਰੀਖਾਂ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਣ ਦੇ ਲਈ, [[ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ]] ਦੇ ਹਿੰਦੂ ਆਪਣੇ ਨਵੇਂ ਸਾਲ ਨੂੰ ''[[ਗੁੜੀ ਪੜਵਾ|ਗੁਡ਼ੀ ਪਡ਼ਵਾ]]'' ([[ਮਰਾਠੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਮਰਾਠੀ]] ਵਿੱਚ ਗੁਡੀ ਪੜਵਾਹ) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, [[ਸਿੰਧ|ਸਿੰਧੀ]] ਆਪਣੇ ਕੈਲੰਡਰ ਸਾਲ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨੂੰ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਚੇਤੀ ਚੰਦ ਮਣੀਪੁਰੀ ਸਾਜੀਬੂ ਨੋਂਗਮਾ ਪੰਬਾ ਅਤੇ [[ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਅਤੇ [[ਕਰਨਾਟਕ]] ਦੇ ਹਿੰਦੂ ਲੋਕ ''ਉਗਾਦੀ'' ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ। == ਸੁਰੱਖਿਆ == ਸੁਰੱਖਿਆ ਹਾਂਸਿਪ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਪੇਕਲਾਂਗ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਮ ਕੰਮਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਟ੍ਰੈਫਿਕ ਤਾਲਮੇਲ ਤੋਂ ਸੁਰੱਖਿਆ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਭੇਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ-ਦੋਵੇਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲ ਪਿੰਡ ਦੇ ਮੁਖੀ ਨੂੰ ਰਿਪੋਰਟ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web |last=Mardika |first=I Nyoman |date=27 March 2017 |title=Balinese Hindus to Parade 7,000 Giant Puppets Ahead of Nyepi Celebration |url=https://jakartaglobe.id/news/balinese-hindus-to-parade-7000-giant-puppets-ahead-of-nyepi-celebration/ |access-date=3 January 2026 |website=Jakarta Globe}}</ref> == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * ਭਾਰਤੀ ਨਵੇਂ ਸਾਲ ਦੇ ਦਿਨ == ਹਵਾਲੇ == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{Cite news|url=http://www.thejakartapost.com/news/2008/03/05/nyepi-search-silence-within.html|title=Nyepi, in search of the silence within|last=Juniartha|first=I Wayan|date=6 March 2008|access-date=13 January 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090207125954/http://www.thejakartapost.com/news/2008/03/05/nyepi-search-silence-within.html|archive-date=7 February 2009|publisher=[[The Jakarta Post]]}} {{Hindu festivals}}{{Public holidays in Indonesia}}{{New Year by Calendar}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਣ-ਸਮੀਖਿਆ ਅਨੁਵਾਦਾਂ ਵਾਲੇ ਸਫ਼ੇ]] 37jjew7ceo5c4oltp66ej2hyrml6t0p 839121 839120 2026-05-10T15:40:55Z Gurtej Chauhan 27423 /* ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ */ 839121 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles>{{Infobox holiday | holiday_name = Nyepi | type = Hindu | image = Sanur Beach.JPG | caption = A deserted Balinese beach during Nyepi | nickname = Day of Silence | observedby = [[Balinese Hinduism|Balinese Hindus]] | longtype = {{hlist|Hindu|cultural}} | begins = 06:00 | ends = 06:00 the next day | date = [[Balinese saka calendar|Balinese Saka]]<br />1 Kedasa | observances = {{hlist|Prayers|religious rituals|[[fasting]]}} | celebrations = Perform ''tapa brata penyepian'' }} '''ਨਾਈਪੀ''' ([[ਬਾਲਾਨੀਜ ਭਾਸ਼ਾ|ਬਾਲੀਨੀਜ਼]] நிய்பி), ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਾਇਲੈਂਸ ਦਾ ਦਿਨ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਇੱਕ ਬਾਲੀ ਹਿੰਦੂ ਤਿਓਹਾਰ ਹੈ ਇੱਕ ਬਾਲੀ ਦੀਪ ਦੀ ਛੁੱਟੀ ਹੈ ਜੋ ਬਾਲੀ ਕੈਲੰਡਰ ਅਨੁਸਾਰ ਹਰ (ਨਵੇਂ ਸਾਲ) ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿੱਚ ਬਾਲੀ ਹਿੰਦੂ ਲਈ ਚੁੱਪ, ਵਰਤ ਰੱਖੋ ਧਿਆਨ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਸਾਲ ਦੇ ਦਿਨ ਵਜੋਂ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ <ref name="Hogue2006-03-24">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2006/03/24/opinion/24iht-edhogue.html|title=In Bali, a holiday for the ears|last=Hogue|first=Thomas|date=24 March 2006|work=[[The New York Times]]|access-date=7 March 2011|location=[[New York City|New York]]|issn=0362-4331}}</ref><ref name="Onishi2011-03-06">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2011/03/07/world/asia/07indonesia.html|title=Silence Befalls Bali, but Only for a Day|last=Onishi|first=Norimitsu|date=6 March 2011|work=[[The New York Times]]|access-date=7 March 2011|location=[[New York City|New York]]|issn=0362-4331|author-link=Norimitsu Onishi}}</ref> == ਪਿਛੋਕੜ == '''ਨਾਈਪੀ''' ਸ਼ਬਦ ''ਸੇਪੀ'' ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "'''ਚੁੱਪ'''"। ਇਸ ਸਮਾਰੋਹ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ [[Śaka calendar|ਸ਼ਕਾ ਕੈਲੰਡਰ]] ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਹਿੰਦੂ ਸੂਰਜੀ ਨਵੇਂ ਸਾਲ ਦਾ ਤਿਓਹਾਰ ਹੈ, ਇਹ 78 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |last=Marcella |first=Zindi |title=Sejarah Hari Raya Nyepi, Bermula dari Zaman India Kuno |trans-title=History of Nyepi Day, Starting from Ancient India |url=https://www.detik.com/sumbagsel/berita/d-7232967/sejarah-hari-raya-nyepi-bermula-dari-zaman-india-kuno#:~:text=History%2520Hari%2520Raya%2520Nyepi%2520bermula,penjelasannya%2520yang%2520berhasil%2520dirangkum%2520detikSumbagsel. |access-date=26 March 2025 |website=detiksumbagsel |language=id-ID}}</ref><ref>{{Cite web |last=Zulfahmi |first=Najhan |title=Tujuan Nyepi: Makna di Balik Tradisi Terbesar Umat Hindu di Indonesia |trans-title=The Purpose of Nyepi: The Meaning Behind the Greatest Tradition of Hindus in Indonesia |url=https://www.detik.com/bali/budaya/d-7224851/tujuan-nyepi-makna-di-balik-tradisi-terbesar-umat-hindu-di-indonesia |access-date=30 March 2025 |website=detikbali |language=id-ID}}</ref> == ਰਸਮਾਂ == [[ਤਸਵੀਰ:Tawur_Kesanga_in_Samarinda.jpg|right|thumb|250x250px|''ਤਾਵੁਰ ਕੇਸੰਗਾ'', ਨੀਪੀ ਦੀ ਪੂਰਵ ਸੰਧਿਆ 'ਤੇ ਇੱਕ ਰਸਮ ਜਲੂਸ। ਬੱਚੇ ਰੋਸ਼ਨ ਮਸ਼ਾਲਾਂ ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ''ਓਗੋਹ-ਓਗੋਹ'' ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਾਡ਼ਨ ਲਈ ਬੋਨਫਾਇਰ ਜਗਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।<ref>{{Cite web |date=15 February 2013 |title=Bali Travel Stories |url=https://www.lonelyplanet.com/indonesia/bali/articles |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131104002535/http://www.lonelyplanet.com/indonesia/bali/travel-tips-and-articles/76348 |archive-date=4 November 2013 |website=lonelyplanet.com}}</ref>]] [[ਤਸਵੀਰ:Ogoh-Ogoh---Ubud_Football_Field-Red_one_with_kids.jpeg|thumb|267x267px|ਭੂਟਾ ਯੱਗ ਸਮਾਰੋਹ ਦੌਰਾਨ ਨਗਰੁਪੁਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ''ਓਗੋਹ-ਓਗੋਹ'' ਦੀ ਪਰੇਡ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ।]] ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਸਵੇਰੇ 6 ਵਜੇ ਤੋਂ ਸਵੇਰੇ 6 ਵਜੇ ਤੱਕ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨਾਈਪੀ ਸਵੈ-ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬ, ਵਰਤ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਮਿਆਦ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਅਜਿਹੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਜੋ ਇਸ ਉਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਦਖਲਅੰਦਾਜ਼ੀ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਵਰਜਿਤ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ, ਯਾਤਰਾ ਅਤੇ ਮਨੋਰੰਜਨ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਅੱਗ ਅਤੇ ਨਕਲੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਲਾਈਟਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸੀਮਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਘੱਟ ਵਰਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਬਾਲੀ ਟਾਪੂ ਦੇ ਵਸਨੀਕਾਂ ਅਤੇ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਘਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰਹਿਣਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈਂ।<ref name="pemprov">{{Cite web |date=13 March 2024 |title=Nyepi, Balinese New Year: Day of Silence |url=https://lovebali.baliprov.go.id/article/detail/1710312976791/nyepi,-balinese-new-year:-day-of-silence |access-date=3 January 2026 |website=Government of Bali}}</ref> ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਬਾਲੀ ਦੀਆਂ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭੀੜ ਵਾਲੀਆਂ ਸੜਕਾਂ ਨਾਈਪੀ ਤਿਓਹਾਰ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਖਾਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਟੀਵੀ ਅਤੇ ਰੇਡੀਓ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਜਾਂ ਕੋਈ ਸ਼ੋਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਅਤੇ ਘਰਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਗਤੀਵਿਧੀ ਦੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਬਾਹਰ ਸਿਰਫ ਪੇਕਲਾਂਗ, ਰਵਾਇਤੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਰਮਚਾਰੀ, ਪੁਲਿਸ ਹੀ ਦੇਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਅਨੁਸ਼ਾਸ਼ਨ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਸੜਕਾਂ ਅਤੇ ਰਸਤਿਆਂ 'ਤੇ ਗਸ਼ਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web |last=Neubauer |first=Ian Lloyd |date=3 March 2025 |title=Everything travelers need to know about Bali's "Day of Silence" |url=https://www.lonelyplanet.com/articles/bali-nyepi-new-year-day-of-silence |access-date=3 January 2026 |publisher=Lonely Planey}}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ ਨਾਈਪੀ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਛੁੱਟੀ ਹੈ, ਗੈਰ-ਹਿੰਦੂ ਵਸਨੀਕ ਅਤੇ ਸੈਲਾਨੀ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਹੋਟਲਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਸੁਤੰਤਰ ਹਨ, ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਸਮੁੰਦਰੀ ਕੰਢੇ ਜਾਂ ਸੜਕਾਂ 'ਤੇ ਜਾਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਅਤੇ ਬਾਲੀ ਦਾ ਇਕਲੌਤਾ ਹਵਾਈ ਅੱਡਾ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਬੰਦ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਬਾਲੀ ਦੀਪ ਨੂੰ ਛੱਡਣਾ ਵੀ ਪੈ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=https://www.thejakartapost.com/indonesia/2023/03/27/two-polish-nationals-deported-from-bali-for-ignoring-nyepi-strictures.html|title=Two Polish nationals deported from Bali for ignoring Nyepi strictures|last=Erviani|first=Ni Komang|date=27 March 2023|work=The Jakarta Post|access-date=22 May 2024}}</ref> ਨਾਈਪੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੁਪਹਿਰ ਅਤੇ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ, ਸੜਕਾਂ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਸੀਮਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਸਥਾਨਕ ਸੜਕਾਂ ਸ਼ਾਮ ਦੀ ਪਰੇਡ ਲਈ ਬੰਦ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਕਾਰ ਜਾਂ ਮੋਟਰਸਾਈਕਲ ਰਾਹੀਂ ਜਾਣਾ ਔਖਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਥਾਨਕ ਰੈਸਟੋਰੈਂਟ ਜਲਦੀ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਏ. ਟੀ. ਐਮ. ਵੀ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਤੱਕ ਨਕਦੀ ਹਟਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=We Visited Bali During Nyepi: Here's Everything You Need To Know |url=https://baliuntold.com/culture/nyepi/ |access-date=22 May 2024 |website=Bali Untold}}</ref> ਅਤੇ ਬਿਜਲੀ ਚਾਲੂ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, <ref>{{Cite web |date=23 March 2025 |title=Pertama Kalinya, Listrik Akan Tetap saat Nyepi di Nusa Penida |trans-title=For the First Time, Electricity Will Remain on During Nyepi in Nusa Penida |url=https://www.balipost.com/news/2025/03/23/448737/Pertama-Kalinya,Listrik-akan-Tetap...html |access-date=3 January 2026 |website=Bali Post |language=id}}</ref> ਸਿਰਫ਼ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਵਾਹਨਾਂ ਲਈ ਹਨ ਜੋ ਜਾਨਲੇਵਾ ਸਥਿਤੀਆਂ ਤੇ ਕਾਬੂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਕੰਮ ਲਈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।<ref name="pelak">{{Cite web |title=Pelaksanaan Hari Raya Nyepi di Indonesia |url=https://www.babadbali.com/canangsari/hkt-hari-nyepi-pelaks.htm |access-date=17 March 2013 |publisher=Babad Bali}}</ref><ref>{{Cite web |last=Greg Rodgers |title=The Balinese Day of Silence |url=http://goasia.about.com/od/Events-and-Holidays/fl/The-Balinese-Day-of-Silence.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402095250/http://goasia.about.com/od/Events-and-Holidays/fl/The-Balinese-Day-of-Silence.htm |archive-date=2 April 2016 |access-date=30 July 2015 |publisher=About.com}}</ref> ਨਾਈਪੀ ਤੋਂ ਦੂਸਰੇ ਦਿਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਨਗੇਮਬਕ ਜੇਨੀ (ਅੱਗ ਨੂੰ ਬੁਝਾਉਣਾ) ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਮਾਜਿਕ ਗਤੀਵਿਧੀ ਫਿਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਦੋਸਤ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਮੁਆਫੀ ਮੰਗਣ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਰਸਮਾਂ ਨੂੰ ਕਰਨ ਲਈ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅੱਗ ਅਤੇ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਖਾਣਾ ਪਕਾਉਣਾ ਫਿਰ ਤੋਂ ਦੁਬਾਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="pemprov">{{Cite web |date=13 March 2024 |title=Nyepi, Balinese New Year: Day of Silence |url=https://lovebali.baliprov.go.id/article/detail/1710312976791/nyepi,-balinese-new-year:-day-of-silence |access-date=3 January 2026 |website=Government of Bali}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://lovebali.baliprov.go.id/article/detail/1710312976791/nyepi,-balinese-new-year:-day-of-silence "Nyepi, Balinese New Year: Day of Silence"]. ''Government of Bali''. 13 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">3 January</span> 2026</span>.</cite></ref> * ਮੇਲਸਤੀ ਰਸਮ 3 ਤੋਂ 4 ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਕੰਢਿਆਂ ਦੇ ਨੇਡ਼ੇ ਹਿੰਦੂ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਪਵਿੱਤਰ ਵਸਤੂਆਂ ਪ੍ਰਤਿਮਾ, ਅਰਕਾ ਅਤੇ ''ਪ੍ਰਾਲਿੰਗਾ'' ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਣੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Thousands flock to Bali's beaches for Melasti purification ritual – National |url=https://www.thejakartapost.com/news/2019/03/04/thousands-flock-to-balis-beaches-for-melasti-purification-ritual.html |access-date=12 March 2024 |website=The Jakarta Post}}</ref><ref>{{Cite web |date=28 February 2022 |title=What Is Melasti? The Hindu 'Purification Festival' Celebrated Ahead of Balinese New Year Nyepi Day |url=https://news.abplive.com/lifestyle/what-is-melasti-the-hindu-purification-festival-celebrated-ahead-of-balinese-new-year-nyepi-day-1516021 |access-date=12 March 2024 |website=news.abplive.com}}</ref>{{ਸਪਸ਼ਟੀਕਰਨ|date=March 2025}} * '''ਭੂਟਾ ਯੱਗ ਰਸਮ''' ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾਉਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ, ਮਨੁੱਖਜਾਤੀ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਸੰਤੁਲਨ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਬਤਾਰਾ ਕਲਾ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਵੀ ਹੈ, ਜਿਊਂਦੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਬਲੀ ਦੇ ਕੇ। ਸੂਰਜ ਡੁੱਬਣ ਦੇ ਆਸ ਪਾਸ, ''ਪੈ''ਨਗ੍ਰੁਪੁਕ'''', ਜਾਂ ਨਗਰੁਪੁਕ ਸਮਾਰੋਹ ਘਰਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਰਤਨ ਅਤੇ ਪੈਨ ਅਤੇ ਬਾਂਸ ਦੀਆਂ ਟਿਊਬਾਂ ਦੇ ਸ਼ੋਰ ਨਾਲ ਭੂਤ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣ ਲਈ ਸੁੱਕੇ ਨਾਰੀਅਲ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਮਸ਼ਾਲਾਂ ਨੂੰ ਸਾਡ਼ਨਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Ogoh Ogoh Museum Mengwi |url=https://bali.com/places/ogoh-ogoh-museum-mengwi/ |access-date=28 May 2024 |website=bali.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=Nyepi in Bali – Experiencing the Balinese Day of Silence |url=https://bali.com/bali/travel-guide/culture/nyepi-balinese-new-year/ |access-date=13 March 2024 |website=Bali.com}}</ref><ref>{{Cite web |last=Roxanne Hoorn |date=1 May 2024 |title=Meet the creatures and creators behind Bali's parade for banishing evil spirits. On the night before the Balinese New Year, villagers bring monsters to life — and then burn them |url=https://www.atlasobscura.com/articles/bali-new-year-monster-parade-ogoh-ogoh |access-date=28 May 2024 |website=atlasobscura.com}}</ref> ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਬਾਲੀ ਪਿੰਡ ''ਓਗੋਹ-ਓਗੋਹ'' ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਪੇਂਟ ਕੀਤੇ ਬਾਂਸ, ਪੇਪਰ-ਮਾਚੇ, ਕੱਪੜੇ ਅਤੇ ਟਿਨਸਲ ਦੀਆਂ ਬਣੀਆਂ ਸ਼ੈਤਾਨੀ ਮੂਰਤੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਤੱਤਾਂ, ਬਦਨੀਤੀ ਵਾਲੀਆਂ ਆਤਮਾਵਾਂ ਜਾਂ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਹਿੰਦੂ ਮਿਥਿਹਾਸ ਦੇ ਪਾਤਰਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹਨ। ''ਓਗੋਹ-ਓਗੋਹ'' ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਪਰੇਡ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਬਰਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਹਾਲ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਜਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਲਈ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਅਤੇ ਕੁਲੈਕਟਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵੀ ਖਰੀਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref name="pemprov">{{Cite web |date=13 March 2024 |title=Nyepi, Balinese New Year: Day of Silence |url=https://lovebali.baliprov.go.id/article/detail/1710312976791/nyepi,-balinese-new-year:-day-of-silence |access-date=3 January 2026 |website=Government of Bali}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://lovebali.baliprov.go.id/article/detail/1710312976791/nyepi,-balinese-new-year:-day-of-silence "Nyepi, Balinese New Year: Day of Silence"]. ''Government of Bali''. 13 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">3 January</span> 2026</span>.</cite></ref> [[ਤਸਵੀਰ:Nyepi2012.jpg|thumb|250x250px|ਨੀਪੀ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਇੱਕ ਸੁੰਨਸਾਨ ਗਲੀ]] * ਨਾਈਪੀ ਰੀਤੀ ਰਿਵਾਜ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨਃ ਅਮਾਤੀ ਉਤਪਤਃ ਕੋਈ ਅੱਗ ਜਾਂ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਹੀਂ, ਬਿਜਲੀ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਅਮਾਤੀ ਕਾਰਿਆਃ ਕੋਈ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਅਮਾਤੀ ਲੇਲੂੰਗਨਨਃ ਕੋਈ ਯਾਤਰਾ ਨਹੀਂ ਅਮਾਤੀ ਲੇਲੰਗੁਆਨਃ ਕੋਈ ਅਨੰਦ/ਸਵੈ-ਮਨੋਰੰਜਨ ਨਹੀਂ<ref>{{Cite web |last=Daniswari |first=Dini |date=1 March 2022 |title=4 Pantangan saat Nyepi di Bali |trans-title=4 Taboos during Nyepi in Bali |url=https://denpasar.kompas.com/read/2022/03/01/184202978/4-pantangan-saat-nyepi-di-bali |access-date=13 March 2024 |website=denpasar.kompas.com |language=id}}</ref> ** ਉਤਪਤ ਅਮਾਤੀਃ ਕੋਈ ਅੱਗ ਜਾਂ ਚਾਨਣ ਨਹੀਂ, ਬਿਜਲੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ** ਅਮਾਤੀ ਕਾਰਿਆਃ ਕੋਈ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ** ਅਮਾਤੀ ਲੇਲੁੰਗਨਨਃ ਕੋਈ ਯਾਤਰਾ ਨਹੀਂ ** ਅਮਾਤੀ ਲੇਲਾਂਗੁਆਨਃ ਕੋਈ ਅਨੰਦ/ਸਵੈ-ਮਨੋਰੰਜਨ ਨਹੀਂ * ਯੋਗ/ਬਰਾਤਾ ਰਸਮ ਸਵੇਰੇ 6 ਵਜੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਸਵੇਰੇ 6 ਵਜੇ ਤੱਕ ਜਾਰੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।&nbsp;&nbsp; * ਨਗੇਮਬਕ ਅਗਨੀ/ਲਾਬੁਹ ਬਰਾਤਾ ਰਸਮ ਸਾਰੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਮਾਫ਼ ਕਰਨ ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਨਵੇਂ ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Tradisi Ngembak Geni dan Maknanya Bagi Umat Hindu |trans-title=Ngembak Geni/Agni Tradition nand Its Meaning for Hindus |url=https://www.suara.com/news/2021/03/15/192823/tradisi-ngembak-geni-dan-maknanya-bagi-umat-hindu |access-date=13 March 2024 |website=suara.com |language=id}}</ref> * ਧਰਮ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀਆਂ ਰਸਮਾਂ ਸਾਰੇ ਨਾਈਪੀ ਰਸਮਾਂ ਦੇ ਖਤਮ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।<ref name="pelak">{{Cite web |title=Pelaksanaan Hari Raya Nyepi di Indonesia |url=https://www.babadbali.com/canangsari/hkt-hari-nyepi-pelaks.htm |access-date=17 March 2013 |publisher=Babad Bali}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.babadbali.com/canangsari/hkt-hari-nyepi-pelaks.htm "Pelaksanaan Hari Raya Nyepi di Indonesia"]. Babad Bali<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">17 March</span> 2013</span>.</cite></ref> == ਤਾਰੀਖਾਂ == {| class="wikitable" !ਈਸਵੀ ਸਾਲ !ਬਾਲੀਨੇਸੀਅਰ<br /> !ਨੀਪੀ ਮਿਤੀ <ref>{{Cite web |last=Lodge |first=Katrina |date=7 May 2024 |title=What is Nyepi day in Bali and why does the island shut down? |url=https://www.escape.com.au/destinations/asia/bali/what-happens-on-nyepi-day-in-bali/news-story/22d6afacc81f5ce046a1770eca7f4743 |access-date=31 December 2025 |website=[[news.com.au]]}}</ref> |- |2024 |1946 |11 ਮਾਰਚ |- |2025 |1947 |29 ਮਾਰਚ |- |2026 |1948 |19 ਮਾਰਚ |- |2027 |1949 |9 ਮਾਰਚ |- |2028 |1950 |26 ਮਾਰਚ |- |2029 |1951 |15 ਮਾਰਚ |- |2030 |1952 |5 ਮਾਰਚ |} ਸਾਲ 2024 ਵਿੱਚ, ਆਮ ਚੋਣਾਂ ਤਿਉਹਾਰ ਦੀ ਮਿਤੀ ਦੇ ਇੰਨੇ ਨੇੜੇ ਹੋਣ ਅਤੇ ਖੇਤਰੀ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਡਰ ਸੀ ਕਿ ਪਰੇਡ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਵਿਅਕਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ''ਓਗੋਹ-ਓਗੋਹ'' ਪਰੇਡ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਿਰਫ਼ ਪਿੰਡਾਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਰਵਾਇਤੀ ਪਿੰਡਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਪਰੇਡ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=16 January 2024 |title=Tourists Disappointed There Will Be No Ogoh-Ogoh Competitions in Bali In 2024 |url=https://thebalisun.com/tourists-disappointed-there-will-be-no-ogoh-ogoh-competitions-in-bali-in-2024/ |access-date=28 May 2024 |website=thebalisun.com}}</ref> == ਸਬੰਧਤ ਤਿਉਹਾਰ == ਨਿਏਪੀ ਭਾਰਤੀ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੁਆਰਾ ਮਨਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕੈਲੰਡਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਾਰਨ ਤਾਰੀਖਾਂ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਣ ਦੇ ਲਈ, [[ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ]] ਦੇ ਹਿੰਦੂ ਆਪਣੇ ਨਵੇਂ ਸਾਲ ਨੂੰ ''[[ਗੁੜੀ ਪੜਵਾ|ਗੁਡ਼ੀ ਪਡ਼ਵਾ]]'' ([[ਮਰਾਠੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਮਰਾਠੀ]] ਵਿੱਚ ਗੁਡੀ ਪੜਵਾਹ) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, [[ਸਿੰਧ|ਸਿੰਧੀ]] ਆਪਣੇ ਕੈਲੰਡਰ ਸਾਲ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨੂੰ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਚੇਤੀ ਚੰਦ ਮਣੀਪੁਰੀ ਸਾਜੀਬੂ ਨੋਂਗਮਾ ਪੰਬਾ ਅਤੇ [[ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਅਤੇ [[ਕਰਨਾਟਕ]] ਦੇ ਹਿੰਦੂ ਲੋਕ ''ਉਗਾਦੀ'' ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ। == ਸੁਰੱਖਿਆ == ਸੁਰੱਖਿਆ ਹਾਂਸਿਪ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਪੇਕਲਾਂਗ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਮ ਕੰਮਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਟ੍ਰੈਫਿਕ ਤਾਲਮੇਲ ਤੋਂ ਸੁਰੱਖਿਆ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਭੇਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ-ਦੋਵੇਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲ ਪਿੰਡ ਦੇ ਮੁਖੀ ਨੂੰ ਰਿਪੋਰਟ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web |last=Mardika |first=I Nyoman |date=27 March 2017 |title=Balinese Hindus to Parade 7,000 Giant Puppets Ahead of Nyepi Celebration |url=https://jakartaglobe.id/news/balinese-hindus-to-parade-7000-giant-puppets-ahead-of-nyepi-celebration/ |access-date=3 January 2026 |website=Jakarta Globe}}</ref> == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * ਭਾਰਤੀ ਨਵੇਂ ਸਾਲ ਦੇ ਦਿਨ == ਹਵਾਲੇ == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{Cite news|url=http://www.thejakartapost.com/news/2008/03/05/nyepi-search-silence-within.html|title=Nyepi, in search of the silence within|last=Juniartha|first=I Wayan|date=6 March 2008|access-date=13 January 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090207125954/http://www.thejakartapost.com/news/2008/03/05/nyepi-search-silence-within.html|archive-date=7 February 2009|publisher=[[The Jakarta Post]]}} {{Hindu festivals}}{{Public holidays in Indonesia}}{{New Year by Calendar}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਣ-ਸਮੀਖਿਆ ਅਨੁਵਾਦਾਂ ਵਾਲੇ ਸਫ਼ੇ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਾਲੀ ਹਿੰਦੂ ਤਿਓਹਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ ਦੇ ਤਿਓਹਾਰ]] gq8gn0fex1y9thftwo7ldceccko4ieu 839122 839121 2026-05-10T15:42:30Z Gurtej Chauhan 27423 839122 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles>{{Infobox holiday | holiday_name = '''ਨਾਈਪੀ''' | type = ਹਿੰਦੂ | image = Sanur Beach.JPG | caption = A deserted Balinese beach during Nyepi | nickname = Day of Silence | observedby = [[Balinese Hinduism|Balinese Hindus]] | longtype = {{hlist|Hindu|cultural}} | begins = 06:00 | ends = 06:00 the next day | date = [[Balinese saka calendar|Balinese Saka]]<br />1 Kedasa | observances = {{hlist|Prayers|religious rituals|[[fasting]]}} | celebrations = Perform ''tapa brata penyepian'' }} '''ਨਾਈਪੀ''' ([[ਬਾਲਾਨੀਜ ਭਾਸ਼ਾ|ਬਾਲੀਨੀਜ਼]] நிய்பி), ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਾਇਲੈਂਸ ਦਾ ਦਿਨ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਇੱਕ ਬਾਲੀ ਹਿੰਦੂ ਤਿਓਹਾਰ ਹੈ ਇੱਕ ਬਾਲੀ ਦੀਪ ਦੀ ਛੁੱਟੀ ਹੈ ਜੋ ਬਾਲੀ ਕੈਲੰਡਰ ਅਨੁਸਾਰ ਹਰ (ਨਵੇਂ ਸਾਲ) ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿੱਚ ਬਾਲੀ ਹਿੰਦੂ ਲਈ ਚੁੱਪ, ਵਰਤ ਰੱਖੋ ਧਿਆਨ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਸਾਲ ਦੇ ਦਿਨ ਵਜੋਂ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ <ref name="Hogue2006-03-24">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2006/03/24/opinion/24iht-edhogue.html|title=In Bali, a holiday for the ears|last=Hogue|first=Thomas|date=24 March 2006|work=[[The New York Times]]|access-date=7 March 2011|location=[[New York City|New York]]|issn=0362-4331}}</ref><ref name="Onishi2011-03-06">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2011/03/07/world/asia/07indonesia.html|title=Silence Befalls Bali, but Only for a Day|last=Onishi|first=Norimitsu|date=6 March 2011|work=[[The New York Times]]|access-date=7 March 2011|location=[[New York City|New York]]|issn=0362-4331|author-link=Norimitsu Onishi}}</ref> == ਪਿਛੋਕੜ == '''ਨਾਈਪੀ''' ਸ਼ਬਦ ''ਸੇਪੀ'' ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "'''ਚੁੱਪ'''"। ਇਸ ਸਮਾਰੋਹ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ [[Śaka calendar|ਸ਼ਕਾ ਕੈਲੰਡਰ]] ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਹਿੰਦੂ ਸੂਰਜੀ ਨਵੇਂ ਸਾਲ ਦਾ ਤਿਓਹਾਰ ਹੈ, ਇਹ 78 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |last=Marcella |first=Zindi |title=Sejarah Hari Raya Nyepi, Bermula dari Zaman India Kuno |trans-title=History of Nyepi Day, Starting from Ancient India |url=https://www.detik.com/sumbagsel/berita/d-7232967/sejarah-hari-raya-nyepi-bermula-dari-zaman-india-kuno#:~:text=History%2520Hari%2520Raya%2520Nyepi%2520bermula,penjelasannya%2520yang%2520berhasil%2520dirangkum%2520detikSumbagsel. |access-date=26 March 2025 |website=detiksumbagsel |language=id-ID}}</ref><ref>{{Cite web |last=Zulfahmi |first=Najhan |title=Tujuan Nyepi: Makna di Balik Tradisi Terbesar Umat Hindu di Indonesia |trans-title=The Purpose of Nyepi: The Meaning Behind the Greatest Tradition of Hindus in Indonesia |url=https://www.detik.com/bali/budaya/d-7224851/tujuan-nyepi-makna-di-balik-tradisi-terbesar-umat-hindu-di-indonesia |access-date=30 March 2025 |website=detikbali |language=id-ID}}</ref> == ਰਸਮਾਂ == [[ਤਸਵੀਰ:Tawur_Kesanga_in_Samarinda.jpg|right|thumb|250x250px|''ਤਾਵੁਰ ਕੇਸੰਗਾ'', ਨੀਪੀ ਦੀ ਪੂਰਵ ਸੰਧਿਆ 'ਤੇ ਇੱਕ ਰਸਮ ਜਲੂਸ। ਬੱਚੇ ਰੋਸ਼ਨ ਮਸ਼ਾਲਾਂ ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ''ਓਗੋਹ-ਓਗੋਹ'' ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਾਡ਼ਨ ਲਈ ਬੋਨਫਾਇਰ ਜਗਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।<ref>{{Cite web |date=15 February 2013 |title=Bali Travel Stories |url=https://www.lonelyplanet.com/indonesia/bali/articles |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131104002535/http://www.lonelyplanet.com/indonesia/bali/travel-tips-and-articles/76348 |archive-date=4 November 2013 |website=lonelyplanet.com}}</ref>]] [[ਤਸਵੀਰ:Ogoh-Ogoh---Ubud_Football_Field-Red_one_with_kids.jpeg|thumb|267x267px|ਭੂਟਾ ਯੱਗ ਸਮਾਰੋਹ ਦੌਰਾਨ ਨਗਰੁਪੁਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ''ਓਗੋਹ-ਓਗੋਹ'' ਦੀ ਪਰੇਡ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ।]] ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਸਵੇਰੇ 6 ਵਜੇ ਤੋਂ ਸਵੇਰੇ 6 ਵਜੇ ਤੱਕ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨਾਈਪੀ ਸਵੈ-ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬ, ਵਰਤ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਮਿਆਦ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਅਜਿਹੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਜੋ ਇਸ ਉਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਦਖਲਅੰਦਾਜ਼ੀ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਵਰਜਿਤ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ, ਯਾਤਰਾ ਅਤੇ ਮਨੋਰੰਜਨ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਅੱਗ ਅਤੇ ਨਕਲੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਲਾਈਟਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸੀਮਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਘੱਟ ਵਰਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਬਾਲੀ ਟਾਪੂ ਦੇ ਵਸਨੀਕਾਂ ਅਤੇ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਘਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰਹਿਣਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈਂ।<ref name="pemprov">{{Cite web |date=13 March 2024 |title=Nyepi, Balinese New Year: Day of Silence |url=https://lovebali.baliprov.go.id/article/detail/1710312976791/nyepi,-balinese-new-year:-day-of-silence |access-date=3 January 2026 |website=Government of Bali}}</ref> ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਬਾਲੀ ਦੀਆਂ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭੀੜ ਵਾਲੀਆਂ ਸੜਕਾਂ ਨਾਈਪੀ ਤਿਓਹਾਰ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਖਾਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਟੀਵੀ ਅਤੇ ਰੇਡੀਓ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਜਾਂ ਕੋਈ ਸ਼ੋਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਅਤੇ ਘਰਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਗਤੀਵਿਧੀ ਦੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਬਾਹਰ ਸਿਰਫ ਪੇਕਲਾਂਗ, ਰਵਾਇਤੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਰਮਚਾਰੀ, ਪੁਲਿਸ ਹੀ ਦੇਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਅਨੁਸ਼ਾਸ਼ਨ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਸੜਕਾਂ ਅਤੇ ਰਸਤਿਆਂ 'ਤੇ ਗਸ਼ਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web |last=Neubauer |first=Ian Lloyd |date=3 March 2025 |title=Everything travelers need to know about Bali's "Day of Silence" |url=https://www.lonelyplanet.com/articles/bali-nyepi-new-year-day-of-silence |access-date=3 January 2026 |publisher=Lonely Planey}}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ ਨਾਈਪੀ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਛੁੱਟੀ ਹੈ, ਗੈਰ-ਹਿੰਦੂ ਵਸਨੀਕ ਅਤੇ ਸੈਲਾਨੀ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਹੋਟਲਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਸੁਤੰਤਰ ਹਨ, ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਸਮੁੰਦਰੀ ਕੰਢੇ ਜਾਂ ਸੜਕਾਂ 'ਤੇ ਜਾਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਅਤੇ ਬਾਲੀ ਦਾ ਇਕਲੌਤਾ ਹਵਾਈ ਅੱਡਾ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਬੰਦ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਬਾਲੀ ਦੀਪ ਨੂੰ ਛੱਡਣਾ ਵੀ ਪੈ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=https://www.thejakartapost.com/indonesia/2023/03/27/two-polish-nationals-deported-from-bali-for-ignoring-nyepi-strictures.html|title=Two Polish nationals deported from Bali for ignoring Nyepi strictures|last=Erviani|first=Ni Komang|date=27 March 2023|work=The Jakarta Post|access-date=22 May 2024}}</ref> ਨਾਈਪੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੁਪਹਿਰ ਅਤੇ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ, ਸੜਕਾਂ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਸੀਮਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਸਥਾਨਕ ਸੜਕਾਂ ਸ਼ਾਮ ਦੀ ਪਰੇਡ ਲਈ ਬੰਦ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਕਾਰ ਜਾਂ ਮੋਟਰਸਾਈਕਲ ਰਾਹੀਂ ਜਾਣਾ ਔਖਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਥਾਨਕ ਰੈਸਟੋਰੈਂਟ ਜਲਦੀ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਏ. ਟੀ. ਐਮ. ਵੀ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਤੱਕ ਨਕਦੀ ਹਟਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=We Visited Bali During Nyepi: Here's Everything You Need To Know |url=https://baliuntold.com/culture/nyepi/ |access-date=22 May 2024 |website=Bali Untold}}</ref> ਅਤੇ ਬਿਜਲੀ ਚਾਲੂ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, <ref>{{Cite web |date=23 March 2025 |title=Pertama Kalinya, Listrik Akan Tetap saat Nyepi di Nusa Penida |trans-title=For the First Time, Electricity Will Remain on During Nyepi in Nusa Penida |url=https://www.balipost.com/news/2025/03/23/448737/Pertama-Kalinya,Listrik-akan-Tetap...html |access-date=3 January 2026 |website=Bali Post |language=id}}</ref> ਸਿਰਫ਼ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਵਾਹਨਾਂ ਲਈ ਹਨ ਜੋ ਜਾਨਲੇਵਾ ਸਥਿਤੀਆਂ ਤੇ ਕਾਬੂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਕੰਮ ਲਈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।<ref name="pelak">{{Cite web |title=Pelaksanaan Hari Raya Nyepi di Indonesia |url=https://www.babadbali.com/canangsari/hkt-hari-nyepi-pelaks.htm |access-date=17 March 2013 |publisher=Babad Bali}}</ref><ref>{{Cite web |last=Greg Rodgers |title=The Balinese Day of Silence |url=http://goasia.about.com/od/Events-and-Holidays/fl/The-Balinese-Day-of-Silence.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402095250/http://goasia.about.com/od/Events-and-Holidays/fl/The-Balinese-Day-of-Silence.htm |archive-date=2 April 2016 |access-date=30 July 2015 |publisher=About.com}}</ref> ਨਾਈਪੀ ਤੋਂ ਦੂਸਰੇ ਦਿਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਨਗੇਮਬਕ ਜੇਨੀ (ਅੱਗ ਨੂੰ ਬੁਝਾਉਣਾ) ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਮਾਜਿਕ ਗਤੀਵਿਧੀ ਫਿਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਦੋਸਤ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਮੁਆਫੀ ਮੰਗਣ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਰਸਮਾਂ ਨੂੰ ਕਰਨ ਲਈ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅੱਗ ਅਤੇ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਖਾਣਾ ਪਕਾਉਣਾ ਫਿਰ ਤੋਂ ਦੁਬਾਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="pemprov">{{Cite web |date=13 March 2024 |title=Nyepi, Balinese New Year: Day of Silence |url=https://lovebali.baliprov.go.id/article/detail/1710312976791/nyepi,-balinese-new-year:-day-of-silence |access-date=3 January 2026 |website=Government of Bali}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://lovebali.baliprov.go.id/article/detail/1710312976791/nyepi,-balinese-new-year:-day-of-silence "Nyepi, Balinese New Year: Day of Silence"]. ''Government of Bali''. 13 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">3 January</span> 2026</span>.</cite></ref> * ਮੇਲਸਤੀ ਰਸਮ 3 ਤੋਂ 4 ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਕੰਢਿਆਂ ਦੇ ਨੇਡ਼ੇ ਹਿੰਦੂ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਪਵਿੱਤਰ ਵਸਤੂਆਂ ਪ੍ਰਤਿਮਾ, ਅਰਕਾ ਅਤੇ ''ਪ੍ਰਾਲਿੰਗਾ'' ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਣੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Thousands flock to Bali's beaches for Melasti purification ritual – National |url=https://www.thejakartapost.com/news/2019/03/04/thousands-flock-to-balis-beaches-for-melasti-purification-ritual.html |access-date=12 March 2024 |website=The Jakarta Post}}</ref><ref>{{Cite web |date=28 February 2022 |title=What Is Melasti? The Hindu 'Purification Festival' Celebrated Ahead of Balinese New Year Nyepi Day |url=https://news.abplive.com/lifestyle/what-is-melasti-the-hindu-purification-festival-celebrated-ahead-of-balinese-new-year-nyepi-day-1516021 |access-date=12 March 2024 |website=news.abplive.com}}</ref>{{ਸਪਸ਼ਟੀਕਰਨ|date=March 2025}} * '''ਭੂਟਾ ਯੱਗ ਰਸਮ''' ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾਉਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ, ਮਨੁੱਖਜਾਤੀ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਸੰਤੁਲਨ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਬਤਾਰਾ ਕਲਾ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਵੀ ਹੈ, ਜਿਊਂਦੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਬਲੀ ਦੇ ਕੇ। ਸੂਰਜ ਡੁੱਬਣ ਦੇ ਆਸ ਪਾਸ, ''ਪੈ''ਨਗ੍ਰੁਪੁਕ'''', ਜਾਂ ਨਗਰੁਪੁਕ ਸਮਾਰੋਹ ਘਰਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਰਤਨ ਅਤੇ ਪੈਨ ਅਤੇ ਬਾਂਸ ਦੀਆਂ ਟਿਊਬਾਂ ਦੇ ਸ਼ੋਰ ਨਾਲ ਭੂਤ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣ ਲਈ ਸੁੱਕੇ ਨਾਰੀਅਲ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਮਸ਼ਾਲਾਂ ਨੂੰ ਸਾਡ਼ਨਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Ogoh Ogoh Museum Mengwi |url=https://bali.com/places/ogoh-ogoh-museum-mengwi/ |access-date=28 May 2024 |website=bali.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=Nyepi in Bali – Experiencing the Balinese Day of Silence |url=https://bali.com/bali/travel-guide/culture/nyepi-balinese-new-year/ |access-date=13 March 2024 |website=Bali.com}}</ref><ref>{{Cite web |last=Roxanne Hoorn |date=1 May 2024 |title=Meet the creatures and creators behind Bali's parade for banishing evil spirits. On the night before the Balinese New Year, villagers bring monsters to life — and then burn them |url=https://www.atlasobscura.com/articles/bali-new-year-monster-parade-ogoh-ogoh |access-date=28 May 2024 |website=atlasobscura.com}}</ref> ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਬਾਲੀ ਪਿੰਡ ''ਓਗੋਹ-ਓਗੋਹ'' ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਪੇਂਟ ਕੀਤੇ ਬਾਂਸ, ਪੇਪਰ-ਮਾਚੇ, ਕੱਪੜੇ ਅਤੇ ਟਿਨਸਲ ਦੀਆਂ ਬਣੀਆਂ ਸ਼ੈਤਾਨੀ ਮੂਰਤੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਤੱਤਾਂ, ਬਦਨੀਤੀ ਵਾਲੀਆਂ ਆਤਮਾਵਾਂ ਜਾਂ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਹਿੰਦੂ ਮਿਥਿਹਾਸ ਦੇ ਪਾਤਰਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹਨ। ''ਓਗੋਹ-ਓਗੋਹ'' ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਪਰੇਡ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਬਰਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਹਾਲ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਜਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਲਈ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਅਤੇ ਕੁਲੈਕਟਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵੀ ਖਰੀਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref name="pemprov">{{Cite web |date=13 March 2024 |title=Nyepi, Balinese New Year: Day of Silence |url=https://lovebali.baliprov.go.id/article/detail/1710312976791/nyepi,-balinese-new-year:-day-of-silence |access-date=3 January 2026 |website=Government of Bali}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://lovebali.baliprov.go.id/article/detail/1710312976791/nyepi,-balinese-new-year:-day-of-silence "Nyepi, Balinese New Year: Day of Silence"]. ''Government of Bali''. 13 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">3 January</span> 2026</span>.</cite></ref> [[ਤਸਵੀਰ:Nyepi2012.jpg|thumb|250x250px|ਨੀਪੀ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਇੱਕ ਸੁੰਨਸਾਨ ਗਲੀ]] * ਨਾਈਪੀ ਰੀਤੀ ਰਿਵਾਜ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨਃ ਅਮਾਤੀ ਉਤਪਤਃ ਕੋਈ ਅੱਗ ਜਾਂ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਹੀਂ, ਬਿਜਲੀ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਅਮਾਤੀ ਕਾਰਿਆਃ ਕੋਈ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਅਮਾਤੀ ਲੇਲੂੰਗਨਨਃ ਕੋਈ ਯਾਤਰਾ ਨਹੀਂ ਅਮਾਤੀ ਲੇਲੰਗੁਆਨਃ ਕੋਈ ਅਨੰਦ/ਸਵੈ-ਮਨੋਰੰਜਨ ਨਹੀਂ<ref>{{Cite web |last=Daniswari |first=Dini |date=1 March 2022 |title=4 Pantangan saat Nyepi di Bali |trans-title=4 Taboos during Nyepi in Bali |url=https://denpasar.kompas.com/read/2022/03/01/184202978/4-pantangan-saat-nyepi-di-bali |access-date=13 March 2024 |website=denpasar.kompas.com |language=id}}</ref> ** ਉਤਪਤ ਅਮਾਤੀਃ ਕੋਈ ਅੱਗ ਜਾਂ ਚਾਨਣ ਨਹੀਂ, ਬਿਜਲੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ** ਅਮਾਤੀ ਕਾਰਿਆਃ ਕੋਈ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ** ਅਮਾਤੀ ਲੇਲੁੰਗਨਨਃ ਕੋਈ ਯਾਤਰਾ ਨਹੀਂ ** ਅਮਾਤੀ ਲੇਲਾਂਗੁਆਨਃ ਕੋਈ ਅਨੰਦ/ਸਵੈ-ਮਨੋਰੰਜਨ ਨਹੀਂ * ਯੋਗ/ਬਰਾਤਾ ਰਸਮ ਸਵੇਰੇ 6 ਵਜੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਸਵੇਰੇ 6 ਵਜੇ ਤੱਕ ਜਾਰੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।&nbsp;&nbsp; * ਨਗੇਮਬਕ ਅਗਨੀ/ਲਾਬੁਹ ਬਰਾਤਾ ਰਸਮ ਸਾਰੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਮਾਫ਼ ਕਰਨ ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਨਵੇਂ ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Tradisi Ngembak Geni dan Maknanya Bagi Umat Hindu |trans-title=Ngembak Geni/Agni Tradition nand Its Meaning for Hindus |url=https://www.suara.com/news/2021/03/15/192823/tradisi-ngembak-geni-dan-maknanya-bagi-umat-hindu |access-date=13 March 2024 |website=suara.com |language=id}}</ref> * ਧਰਮ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀਆਂ ਰਸਮਾਂ ਸਾਰੇ ਨਾਈਪੀ ਰਸਮਾਂ ਦੇ ਖਤਮ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।<ref name="pelak">{{Cite web |title=Pelaksanaan Hari Raya Nyepi di Indonesia |url=https://www.babadbali.com/canangsari/hkt-hari-nyepi-pelaks.htm |access-date=17 March 2013 |publisher=Babad Bali}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.babadbali.com/canangsari/hkt-hari-nyepi-pelaks.htm "Pelaksanaan Hari Raya Nyepi di Indonesia"]. Babad Bali<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">17 March</span> 2013</span>.</cite></ref> == ਤਾਰੀਖਾਂ == {| class="wikitable" !ਈਸਵੀ ਸਾਲ !ਬਾਲੀਨੇਸੀਅਰ<br /> !ਨੀਪੀ ਮਿਤੀ <ref>{{Cite web |last=Lodge |first=Katrina |date=7 May 2024 |title=What is Nyepi day in Bali and why does the island shut down? |url=https://www.escape.com.au/destinations/asia/bali/what-happens-on-nyepi-day-in-bali/news-story/22d6afacc81f5ce046a1770eca7f4743 |access-date=31 December 2025 |website=[[news.com.au]]}}</ref> |- |2024 |1946 |11 ਮਾਰਚ |- |2025 |1947 |29 ਮਾਰਚ |- |2026 |1948 |19 ਮਾਰਚ |- |2027 |1949 |9 ਮਾਰਚ |- |2028 |1950 |26 ਮਾਰਚ |- |2029 |1951 |15 ਮਾਰਚ |- |2030 |1952 |5 ਮਾਰਚ |} ਸਾਲ 2024 ਵਿੱਚ, ਆਮ ਚੋਣਾਂ ਤਿਉਹਾਰ ਦੀ ਮਿਤੀ ਦੇ ਇੰਨੇ ਨੇੜੇ ਹੋਣ ਅਤੇ ਖੇਤਰੀ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਡਰ ਸੀ ਕਿ ਪਰੇਡ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਵਿਅਕਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ''ਓਗੋਹ-ਓਗੋਹ'' ਪਰੇਡ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਿਰਫ਼ ਪਿੰਡਾਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਰਵਾਇਤੀ ਪਿੰਡਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਪਰੇਡ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=16 January 2024 |title=Tourists Disappointed There Will Be No Ogoh-Ogoh Competitions in Bali In 2024 |url=https://thebalisun.com/tourists-disappointed-there-will-be-no-ogoh-ogoh-competitions-in-bali-in-2024/ |access-date=28 May 2024 |website=thebalisun.com}}</ref> == ਸਬੰਧਤ ਤਿਉਹਾਰ == ਨਿਏਪੀ ਭਾਰਤੀ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੁਆਰਾ ਮਨਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕੈਲੰਡਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਾਰਨ ਤਾਰੀਖਾਂ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਣ ਦੇ ਲਈ, [[ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ]] ਦੇ ਹਿੰਦੂ ਆਪਣੇ ਨਵੇਂ ਸਾਲ ਨੂੰ ''[[ਗੁੜੀ ਪੜਵਾ|ਗੁਡ਼ੀ ਪਡ਼ਵਾ]]'' ([[ਮਰਾਠੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਮਰਾਠੀ]] ਵਿੱਚ ਗੁਡੀ ਪੜਵਾਹ) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, [[ਸਿੰਧ|ਸਿੰਧੀ]] ਆਪਣੇ ਕੈਲੰਡਰ ਸਾਲ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨੂੰ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਚੇਤੀ ਚੰਦ ਮਣੀਪੁਰੀ ਸਾਜੀਬੂ ਨੋਂਗਮਾ ਪੰਬਾ ਅਤੇ [[ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਅਤੇ [[ਕਰਨਾਟਕ]] ਦੇ ਹਿੰਦੂ ਲੋਕ ''ਉਗਾਦੀ'' ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ। == ਸੁਰੱਖਿਆ == ਸੁਰੱਖਿਆ ਹਾਂਸਿਪ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਪੇਕਲਾਂਗ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਮ ਕੰਮਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਟ੍ਰੈਫਿਕ ਤਾਲਮੇਲ ਤੋਂ ਸੁਰੱਖਿਆ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਭੇਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ-ਦੋਵੇਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲ ਪਿੰਡ ਦੇ ਮੁਖੀ ਨੂੰ ਰਿਪੋਰਟ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web |last=Mardika |first=I Nyoman |date=27 March 2017 |title=Balinese Hindus to Parade 7,000 Giant Puppets Ahead of Nyepi Celebration |url=https://jakartaglobe.id/news/balinese-hindus-to-parade-7000-giant-puppets-ahead-of-nyepi-celebration/ |access-date=3 January 2026 |website=Jakarta Globe}}</ref> == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * ਭਾਰਤੀ ਨਵੇਂ ਸਾਲ ਦੇ ਦਿਨ == ਹਵਾਲੇ == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{Cite news|url=http://www.thejakartapost.com/news/2008/03/05/nyepi-search-silence-within.html|title=Nyepi, in search of the silence within|last=Juniartha|first=I Wayan|date=6 March 2008|access-date=13 January 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090207125954/http://www.thejakartapost.com/news/2008/03/05/nyepi-search-silence-within.html|archive-date=7 February 2009|publisher=[[The Jakarta Post]]}} {{Hindu festivals}}{{Public holidays in Indonesia}}{{New Year by Calendar}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਣ-ਸਮੀਖਿਆ ਅਨੁਵਾਦਾਂ ਵਾਲੇ ਸਫ਼ੇ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਾਲੀ ਹਿੰਦੂ ਤਿਓਹਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ ਦੇ ਤਿਓਹਾਰ]] kza2jg3btle3dkr8dmf2r1om71tna2t 14 204571 839123 2026-05-10T15:44:26Z Gurtej Chauhan 27423 ਖ਼ਾਲੀ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 839123 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 3 204572 839132 2026-05-10T21:51:17Z New user message 10694 Adding [[Template:Welcome|welcome message]] to new user's talk page 839132 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Nikas golov}} -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 21:51, 10 ਮਈ 2026 (UTC) is5si6pz15e1trd12mujnovztjdy3va 3 204573 839133 2026-05-10T23:03:44Z New user message 10694 Adding [[Template:Welcome|welcome message]] to new user's talk page 839133 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Gzavala6}} -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 23:03, 10 ਮਈ 2026 (UTC) 65ky03thx6p9rvsocckgiesdscz9r7f 3 204574 839135 2026-05-11T00:01:13Z New user message 10694 Adding [[Template:Welcome|welcome message]] to new user's talk page 839135 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Dam Tuan Quynh 1}} -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 00:01, 11 ਮਈ 2026 (UTC) a6d8kjhlg9zaresmivkij8n5j552owk 3 204575 839139 2026-05-11T03:02:50Z New user message 10694 Adding [[Template:Welcome|welcome message]] to new user's talk page 839139 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Ashutoshk25}} -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 03:02, 11 ਮਈ 2026 (UTC) fmbrawwhcyn8qme2ukgggfp6wiz521p 3 204576 839140 2026-05-11T03:30:33Z New user message 10694 Adding [[Template:Welcome|welcome message]] to new user's talk page 839140 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Maty Aletheia}} -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 03:30, 11 ਮਈ 2026 (UTC) tlml79dxihar67x6mondzkqrjhm657k 3 204577 839141 2026-05-11T03:48:53Z New user message 10694 Adding [[Template:Welcome|welcome message]] to new user's talk page 839141 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=احمد الراجحي الراجحي}} -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 03:48, 11 ਮਈ 2026 (UTC) 6awe64tpzdg4pdch42bjmqj0qxpld5x 0 204578 839142 2026-05-11T04:38:28Z ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਿੰਘ ਵਿਰਦੀ 12797 "'''ਕਿੱਕਰ ਖੇੜਾ''', ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਅਬੋਹਰ ਤਹਿਸੀਲ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਪਿੰਡ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਕੁੱਲ 967 ਪਰਿਵਾਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਕਿੱਕਰ ਖੇੜਾ ਪਿੰਡ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 5068 ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ 2676 ਪੁਰਸ਼ ਹਨ ਜਦੋਂ ਕ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 839142 wikitext text/x-wiki '''ਕਿੱਕਰ ਖੇੜਾ''', ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਅਬੋਹਰ ਤਹਿਸੀਲ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਪਿੰਡ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਕੁੱਲ 967 ਪਰਿਵਾਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਕਿੱਕਰ ਖੇੜਾ ਪਿੰਡ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 5068 ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ 2676 ਪੁਰਸ਼ ਹਨ ਜਦੋਂ ਕਿ 2392 ਔਰਤਾਂ ਹਨ। 2011 ਦੀ ਜਨਗਣਨਾ ਅਨੁਸਾਰ ਕਿੱਕਰ ਖੇੜਾ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ 0-6 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 677 ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਪਿੰਡ ਦੀ ਕੁੱਲ ਆਬਾਦੀ ਦਾ 13.36% ਬਣਦੀ ਹੈ। ਕਿੱਕਰ ਖੇੜਾ ਪਿੰਡ ਦਾ ਔਸਤ ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ 894 ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਦੀ ਔਸਤ 895 ਤੋਂ ਘੱਟ ਹੈ। ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਿੱਕਰ ਖੇੜਾ ਲਈ ਬਾਲ ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ 768 ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਔਸਤ 846 ਤੋਂ ਘੱਟ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Kikar Khera Village Population - Abohar - Firozpur, Punjab |url=https://www.census2011.co.in/data/village/35183-kikar-khera-punjab.html |access-date=2026-05-11 |website=www.census2011.co.in}}</ref> ਕਿੱਕਰ ਖੇੜਾ ਪਿੰਡ ਦੀ ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਘੱਟ ਹੈ। 2011 ਵਿੱਚ, ਕਿੱਕਰ ਖੇੜਾ ਪਿੰਡ ਦੀ ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ 75.84% ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ 64.75% ਸੀ। ਕਿੱਕਰ ਖੇੜਾ ਵਿੱਚ ਮਰਦਾਂ ਦੀ ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ 74.05% ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ 54.58% ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਅਤੇ ਪੰਚਾਇਤੀ ਰਾਜ ਐਕਟ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਕਿੱਕਰ ਖੇੜਾ ਪਿੰਡ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸਰਪੰਚ (ਪਿੰਡ ਦਾ ਮੁਖੀ) ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਪਿੰਡ ਦਾ ਚੁਣਿਆ ਹੋਇਆ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। == ਹਵਾਲੇ == ry1aryx148t5phm1wh8p5nt192wedzl 3 204579 839146 2026-05-11T06:09:18Z Cabayi 27315 Cabayi ਨੇ ਸਫ਼ਾ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Coleshvar]] ਨੂੰ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:PhilRami]] ’ਤੇ ਭੇਜਿਆ: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Coleshvar|Coleshvar]]" to "[[Special:CentralAuth/PhilRami|PhilRami]]" 839146 wikitext text/x-wiki #ਰੀਡਾਇਰੈਕਟ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:PhilRami]] 9ssrgu3aogbsjangpoli4zc68n7b79b 3 204580 839148 2026-05-11T06:55:24Z New user message 10694 Adding [[Template:Welcome|welcome message]] to new user's talk page 839148 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Pjsvra}} -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 06:55, 11 ਮਈ 2026 (UTC) 4kwmdvhq1d5fsaj0syiflf77gndvund 3 204581 839149 2026-05-11T08:40:56Z New user message 10694 Adding [[Template:Welcome|welcome message]] to new user's talk page 839149 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Kartik1127}} -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 08:40, 11 ਮਈ 2026 (UTC) 2kyxf469b0cqs14dlsbgalhh7vam1lg 3 204582 839150 2026-05-11T09:29:39Z New user message 10694 Adding [[Template:Welcome|welcome message]] to new user's talk page 839150 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=City Computer Education}} -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 09:29, 11 ਮਈ 2026 (UTC) fnliwk8n5rr174eof13jfmcv92rxgnz 3 204583 839151 2026-05-11T11:21:45Z New user message 10694 Adding [[Template:Welcome|welcome message]] to new user's talk page 839151 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Sahibveer Singh}} -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 11:21, 11 ਮਈ 2026 (UTC) st7j14ivhws4vhejz1l9et4dx4gy85p