ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ pawiki https://pa.wikipedia.org/wiki/%E0%A8%AE%E0%A9%81%E0%A9%B1%E0%A8%96_%E0%A8%B8%E0%A8%AB%E0%A8%BC%E0%A8%BE MediaWiki 1.47.0-wmf.8 first-letter ਮੀਡੀਆ ਖ਼ਾਸ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਤਸਵੀਰ ਤਸਵੀਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਮੀਡੀਆਵਿਕੀ ਮੀਡੀਆਵਿਕੀ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਫਰਮਾ ਫਰਮਾ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਮਦਦ ਮਦਦ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਫਾਟਕ ਫਾਟਕ ਗੱਲ-ਬਾਤ TimedText TimedText talk ਮੌਡਿਊਲ ਮੌਡਿਊਲ ਗੱਲ-ਬਾਤ Event Event talk Topic 0 2300 841505 841499 2026-06-26T19:50:34Z Nitesh Gill 8973 /* ਲਹਿੰਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਟੁਕੜੇ */ 841505 wikitext text/x-wiki {{about|ਭਾਰਤ ਦੇ ਇੱਕ ਰਾਜ|ਭੂਗੋਲਿਕ ਖੇਤਰ|ਪੰਜਾਬ|ਇਸ ਨਾਮ ਦੀ ਹੋਰ ਵਰਤੋਂ|ਪੰਜਾਬ (ਗੁੰਝਲ-ਖੋਲ੍ਹ)}} {{Infobox Indian state or territory | name = ਪੰਜਾਬ | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Golden Temple, Amritsar, Punjab UNAG.jpg | photo2a = Virasat-e-Khalsa-Roxy.jpg | photo2b = Devi Talab Mandir.jpg | photo3a = Fateh Burj night.png | photo3b = Khalsa College-Monumentos de Amritsar-India16.JPG | photo4a = Panorama of Jallianwala Bagh-IMG 6348 (cropped).jpg | photo4b = Qila Mubarak In 2015.jpg | spacing = 2 | color_border = | color = | size = 260 | border = no | foot_montage = ਉੱਪਰ ਤੋਂ ਘੜੀ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ: [[ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ]]; [[ਦੇਵੀ ਤਾਲਾਬ ਮੰਦਰ|ਦੇਵੀ ਤਾਲਾਬ ਮੰਦਰ, ਜਲੰਧਰ]]; [[ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]]; [[ਕਿਲਾ ਮੁਬਾਰਕ]]; [[ਜੱਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ਼|ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ ਯਾਦਗਾਰ]]; [[ਫਤਿਹ ਬੁਰਜ]]; [[ਵਿਰਾਸਤ-ਏ-ਖਾਲਸਾ]]}} | type = ਰਾਜ | etymology = ਪੰਜ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਧਰਤੀ | image_seal = Seal of the Government Of Punjab (Black On White).svg{{!}}class=skin-invert | image_map = IN-PB.svg | coordinates = {{coord|30.79|75.84|region:IN-PB_type:adm1st|display=inline,title}} | region = ਉੱਤਰ ਭਾਰਤ | before_was = [[ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬ]]<br/>[[ਪੈਪਸੂ]] | formation_date4 = 26 ਜਨਵਰੀ 1950 ਅਤੇ 1 ਨਵੰਬਰ 1966 (Reorganisation) | capital = ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ | largestcity = ਲੁਧਿਆਣਾ | districts = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ|23]] | Governor = [[ਗੁਲਾਬ ਚੰਦ ਕਟਾਰੀਆ]] | Chief_Minister = [[ਭਗਵੰਤ ਮਾਨ]] | party = [[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ|ਆਪ]] | legislature_type = ਇੱਕ ਸਦਨੀ | assembly = [[ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ]] | assembly_seats = 117 ਸੀਟਾਂ | rajya_sabha_seats = 7 ਸੀਟਾਂ | lok_sabha_seats = 13 ਸੀਟਾਂ | judiciary = [[ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਹਾਈਕੋਰਟ]] | area_total_km2 = 50362 | area_rank = 20ਵਾਂ | elevation_footnotes = <ref>{{Cite web |title=Know Punjab – Government of Punjab, India |url=https://punjab.gov.in/know-punjab/ |access-date=24 March 2023 |language=en-US |archive-date=13 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210713061012/https://punjab.gov.in/know-punjab/ |url-status=live }}</ref> | elevation_m = | elevation_max_m = 1,000 | elevation_max_point = ਨੈਣਾ ਦੇਵੀ ਰੇਂਜ ਦੀ ਬਿਨ੍ਹਾ ਨਾਮ ਵਾਲੀ ਚੋਟੀ | elevation_min_m = 105 | elevation_min_point = [[ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ]] | population_footnotes = <ref>{{cite book | url=https://ruralindiaonline.org/en/library/resource/population-projections-for-india-and-states-2011-2036/ | title=Population Projections for India and States, 2011–2036 | date=July 2020 | access-date=25 March 2023 | archive-date=13 March 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230313055356/https://ruralindiaonline.org/en/library/resource/population-projections-for-india-and-states-2011-2036/ | url-status=live }}</ref> | population_total = {{IncreaseNeutral}} 31,188,000 | population_as_of = 2025 | population_rank = 16ਵਾਂ | population_density = 550 | population_urban = 42.55% | population_rural = 57.45% | population_demonym = [[ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ|ਪੰਜਾਬੀ]] | 0fficial_Langs = [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]]<ref name="2011lang">{{cite web|url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf|title=Report of the Commissioner for linguistic minorities: 50th report (July 2012 to June 2013)|publisher=Commissioner for Linguistic Minorities, Ministry of Minority Affairs, Government of India|access-date=4 December 2016|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160708012438/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf|archive-date=8 July 2016}}</ref> | official_script = [[ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ]] | GDP_footnotes = <ref>{{cite web |last=Singh |first=Shruti |date=8 April 2025 |title=Punjab Budget Analysis 2025-26 |url=https://prsindia.org/files/budget/budget_state/punjab/2025/Punjab_Budget_Analysis_2025-26.pdf |website=[[PRS Legislative Research]] |access-date=17 July 2025}}</ref> | GDP_total = {{Increase}} $104.86 ਬਿਲੀਅਨ (ਨਾਮਾਤਰ)<br/>{{Increase}} $441.71 ਬਿਲੀਅਨ (ਪੀਪੀਪੀ) | GDP_year = 2025–26 ਅੰਦਾਜ਼ਨ | GDP_rank = 16ਵਾਂ | GDP_per_capita = {{Increase}} {{INRConvert|244527|lk=r}} (ਨਾਮਾਤਰ)<br/>{{Increase}} $14,163 (ਪੀਪੀਪੀ) | GDP_per_capita_rank = 19ਵਾਂ | HDI = {{Increase}} 0.698 {{color|orange|Medium}}<ref>{{cite web |title=India: Subnational HDI |url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/IND/ |website=Global Data Labs |access-date=8 June 2025}}</ref> | HDI_year = 2022 | HDI_rank = 12ਵਾਂ | literacy = 83.4%<ref>{{Cite book |url=https://www.mospi.gov.in/sites/default/files/publication_reports/AnnualReport_PLFS2023-24L2.pdf |title=Annual Report, Periodic Labour Force Survey (PLFS) (July 2023 – June 2024) |date=23 September 2024 |publisher=National Sample Survey Office, Ministry of Statistics and Programme Implementation, Government of India |pages=A-10 |chapter=Appendix-A: Detailed tables, Table (7): Literacy rate (in per cent) of persons of different age groups for each State/UT (persons, age-group (years): 7 & above, rural+urban (column 6))}}</ref> | literacy_year = 2024 | literacy_rank = 23ਵਾਂ | sex_ratio = 906[[ਔਰਤ|♀]]/1000 [[ਮਰਦ|♂]]<ref>{{Cite web |title=Sex ratio of State and Union Territories of India as per National Health survey (2019–2021) |url=https://main.mohfw.gov.in/basicpage-14 |website=Ministry of Health and Family Welfare, India |access-date=8 January 2023 |archive-date=8 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230108164803/https://main.mohfw.gov.in/basicpage-14 |url-status=live }}</ref> | sexratio_year = 2025 | sexratio_rank = 25ਵਾਂ | iso_code = IN-PB | registration_plate = PB | website = punjab.gov.in | mammal = [[ਕਾਲਾ ਹਿਰਨ]] | bird = ਉੱਤਰੀ ਗੋਸ਼ਾਕ<ref>{{cite news|title=State Bird is BAAZ|url=http://www.dayandnightnews.com/2011/05/baaz-is-back-as-punjabs-state-bird|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714213412/http://www.dayandnightnews.com/2011/05/baaz-is-back-as-punjabs-state-bird/|archive-date=14 July 2014}}</ref> | fish = [[ਸਿੰਧ ਦਰਿਆ ਡਾਲਫਿਨ]] | flower = [[ਗਲੈਡੀਓਲਸ]] | tree = [[ਟਾਹਲੀ]] | fruit = [[ਮੈਂਡਰਿਨ ਸੰਤਰਾ|ਮੈਂਡਰਿਨ]] | image_highway = SH IN-PB.png | SH_numbers = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਸਟੇਟ ਹਾਈਵੇਅਸ ਦੀ ਸੂਚੀ|PB SH1 - PB SH41]] }} '''ਪੰਜਾਬ''' ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ [[ਭਾਰਤ]] ਦਾ ਇੱਕ ਰਾਜ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸਮੁੱਚੇ [[ਪੰਜਾਬ ਖੇਤ‍ਰ]] ਦਾ ਇੱਕ ਭਾਗ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਦੂਸਰਾ ਭਾਗ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿੱਚ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਚੜ੍ਹਦਾ ਪੰਜਾਬ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰ ਨੂੰ [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਲਹਿੰਦਾ ਪੰਜਾਬ]] ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੀ ਸਰਹੱਦ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ [[ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ (ਰਾਜ)|ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ]], ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ [[ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]], ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ [[ਹਰਿਆਣਾ]], ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ [[ਰਾਜਸਥਾਨ]] ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ [[ਪੰਜਾਬ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ)|ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬ]] ਨਾਲ<ref name="Borders">{{cite web|title=Border Area Development Programmes in Punjab|url=http://pbplanning.gov.in/pdf/Annexure-VI.pdf|publisher=Department of Planning Punjab|access-date=22 March 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160910030353/http://pbplanning.gov.in/pdf/annexure-vi.pdf|archive-date=10 September 2016}}</ref> ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਰਾਜ ਦਾ ਖੇਤਰਫਲ 50,362 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ (19,445 ਵਰਗ ਮੀਲ) ਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੁਲ [https://www.panjaabstudy.com/2022/07/gk-questions-in-punjabi-general-knowledge-in-punjabi.html ਭੂਗੋਲਿਕ ਖੇਤਰ] ਦਾ 1.53% ਹੈ।<ref name="censusofficial">{{cite web|title=Official site of the Ministry of Statistics and Programme Implementation, India|url=http://mospi.nic.in/mospi_new/upload/SYB2013/ch2.html|access-date=20 July 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131203163229/http://mospi.nic.in/mospi_new/upload/SYB2013/ch2.html|archive-date=3 December 2013}}</ref> ਇਹ ਭਾਰਤ ਦਾ ਖੇਤਰਫਲ ਵਜੋਂ 20ਵਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਰਾਜ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸ਼ਹਿਰ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]], [[ਲੁਧਿਆਣਾ]], [[ਜਲੰਧਰ]], [[ਬਠਿੰਡਾ]], [[ਮੋਗਾ]], [[ਸੰਗਰੂਰ]], [[ਮੋਹਾਲੀ]] ਅਤੇ [[ਪਟਿਆਲਾ]] ਹਨ। ਇਸ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]] ਹੈ। 1947 ਵਿਚ [[ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ]] ਤੋਂ ਬਾਅਦ [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ]] ਦੇ '''ਪੰਜਾਬ''' ਸੂਬੇ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਰਮਿਆਨ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>https://www.bbc.com/punjabi/articles/c1ep8748d57o</ref> 1966 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਮੁੜ ਵੰਡ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਅਤੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ [[ਹਰਿਆਣਾ]] ਅਤੇ [[ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਏ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਬਣਿਆ। ਇਹ ਭਾਰਤ ਦਾ ਇਕੱਲਾ ਸੂਬਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ [[ਸਿੱਖ]] ਬਹੁਮਤ (59%) ਵਿੱਚ ਹਨ। ਯੂਨਾਨੀ ਲੋਕ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ''ਪੈਂਟਾਪੋਟਾਮੀਆ'' ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਦੇ ਸਨ<ref>https://brainly.in/question/19636090</ref> ਜੋ ਕਿ ਪੰਜ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਡੈਲਟਾ ਹੈ। ਪਾਰਸੀਆਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ ''ਅਵੈਸਟਾ'' ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਪੁਰਾਤਨ '''ਹਪਤਾ ਹੇਂਦੂ''' ਜਾਂ '''ਸਪਤ-ਸਿੰਧੂ''' (ਸੱਤ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਧਰਤੀ) ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨਾਨੀਆਂ, ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆਈਆਂ, ਅਫ਼ਗਾਨੀਆਂ ਅਤੇ ਇਰਾਨੀਆਂ ਲਈ ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਦਾ ਪ੍ਰਵੇਸ਼-ਦੁਆਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਿੱਤਾ [[ਖੇਤੀਬਾੜੀ]] ਹੈ। ਇਹ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕਣਕ ਉਤਪਾਦਕ ਹੈ। ਕਣਕ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੈਦਾਵਾਰ [[ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ|ਫ਼ਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]] ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਏਸ਼ੀਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਅਨਾਜ ਮੰਡੀ '''[[ਖੰਨਾ]]''' ਵਿਖੇ ਹੈ।<ref>https://www.punjabijagran.com/punjab/ludhiana-sack-piles-in-khanna-asia-s-largest-grain-market-problems-facing-farmers-in-harvesting-new-crops-9059612.html</ref> ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਵੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਉਦਯੋਗ: ਵਿਗਿਆਨਕ ਉਪਕਰਨ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ, ਖੇਡ ਅਤੇ ਬਿਜਲੀ ਸੰਬੰਧੀ ਸਮਾਨ, ਸਿਲਾਈ ਮਸ਼ੀਨਾਂ, ਮਸ਼ੀਨੀ ਸੰਦ, ਸਟਾਰਚ, ਸਾਈਕਲ, ਖੰਡ, ਖਾਦ ਵਰਗੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ, ਵਿੱਤੀ ਰੁਜ਼ਗਾਰ, ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ ਹਨ। ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਵਿਖੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਇਸਪਾਤ ਦੇ ਰੋਲਰ ਮਿੱਲਾਂ ਦੇ ਕਾਰਖਾਨੇ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਇਸਪਾਤ ਨਗਰੀ [[ਮੰਡੀ ਗੋਬਿੰਦਗੜ੍ਹ]] ਵਿਖੇ ਹਨ। ਇਸ ਨੂੰ ਸਟੀਲ ਦਾ ਘਰ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} 1849 ਵਿੱਚ [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ]] ਦੁਆਰਾ ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪੰਜਾਬ ਖੇਤਰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite book |last=Cunningham |first=Joseph |url=https://archive.org/details/cunninghamshisto00cunnuoft |title=Cunningham's history of the Sikhs |date=1853 |access-date=24 July 2015}}</ref> 1947 ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸ਼ਾਸਨ ਤੋਂ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਪੰਜਾਬ ਸੂਬੇ ਨੂੰ ਵਿਆਪਕ ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਧਾਰਮਿਕ ਲੀਹਾਂ 'ਤੇ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਮੁਸਲਿਮ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਵਾਲਾ ਪੱਛਮੀ ਹਿੱਸਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਵਾਲਾ ਪੂਰਬੀ ਹਿੱਸਾ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਦੋਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਪਰਵਾਸ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>—{{cite journal |last1=Talbot |first1=Ian |s2cid=147110854 |title=Partition of India: The Human Dimension |journal=Cultural and Social History |year=2009 |volume=6 |issue=4 |pages=403–410 |quote=The number of casualties remains a matter of dispute, with figures being claimed that range from 200,000 to 2 million victims |doi=10.2752/147800409X466254}}<br />—{{Cite book |title=Nationbuilding, Gender and War Crimes in South Asia |last=D'Costa |first=Bina |publisher=Routledge |year=2011 |isbn=978-0415565660|page=53}}<br />—{{Cite book |url=https://www.nytimes.com/books/first/b/butalia-silence.html |title=The Other Side of Silence: Voices From the Partition of India |last=Butalia |first=Urvashi |publisher=Duke University Press |year=2000 |access-date=3 July 2020 |archive-date=25 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160325043612/https://www.nytimes.com/books/first/b/butalia-silence.html |url-status=live}}<br />—{{Cite book |title=Muslims in India Since 1947: Islamic Perspectives on Inter-Faith Relations |last=Sikand |first=Yoginder |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=978-1134378258 |page=5}}<br />—{{Cite news |url=http://www.thefridaytimes.com/tft/a-heritage-all-but-erased/ |title=A heritage all but erased |date=25 December 2015|work=The Friday Times |access-date=26 June 2017|archive-date=24 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220424215718/https://www.thefridaytimes.com/2015/12/25/a-heritage-all-but-erased/|url-status=live}}</ref> ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬਾ ਲਹਿਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, 1966 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਪੁਨਰਗਠਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ,<ref name="paul_brass_north_india">{{Cite book |last=Brass |first=Paul R. |title=Language, Religion and Politics in North India |publisher=iUniverse |year=2005 |isbn=978-0-595-34394-2 |page=326}}</ref> ਜਦੋਂ ਇਸ ਦੇ ਹਰਿਆਣਵੀ ਅਤੇ ਹਿੰਦੀ-ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਹਰਿਆਣਾ, ਪਹਾੜੀ-ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਜੋੜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਰਹਿੰਦੇ, ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪੰਜਾਬੀ-ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰ ਮੌਜੂਦਾ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਬਣ ਗਏ ਸਨ। 1980 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੌਰਾਨ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਖਵਾਦੀ ਬਗਾਵਤ ਹੋਈ ਸੀ।<ref name="Cynthia_Taksal77">{{Cite book |last=Mahmood |first=Cynthia Keppley |url=https://books.google.com/books?id=FqvTRUrwt2UC |title=Fighting for Faith and Nation: Dialogues with Sikh Militants |date=1996 |publisher=University of Pennsylvania Press |isbn=9780812215922 |page=77 |access-date=8 July 2018 |archive-date=9 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230409094156/https://books.google.com/books?id=FqvTRUrwt2UC |url-status=live }}</ref> ਇਸ ਵੇਲੇ, ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਭਾਰਤ ਦੀ 15ਵੀਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਰਾਜ ਆਰਥਿਕਤਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ ਘਰੇਲੂ ਉਤਪਾਦ ₹8.02 ਟ੍ਰਿਲੀਅਨ (US$84 ਬਿਲੀਅਨ) ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਅਕਤੀ GDP ₹264,000 (US$2,800) ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ 17ਵੇਂ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਹੈ।<ref name="MOSPI">{{Cite web |title=Handbook of Statistics of Indian States |url=https://rbidocs.rbi.org.in/rdocs/Publications/PDFs/0HSIS241121FL7A6B5C0ECBC64B0ABF0A097B1AD40C83.PDF |access-date=11 February 2022 |website=[[Reserve Bank of India]] |pages=37–42 |archive-date=29 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220129151430/https://rbidocs.rbi.org.in/rdocs/Publications/PDFs/0HSIS241121FL7A6B5C0ECBC64B0ABF0A097B1AD40C83.PDF |url-status=live }}</ref> ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਪੰਜਾਬ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਮਾਜ ਹੈ। ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਸੂਚਕਾਂਕ ਵਿੱਚ ਇਹ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਨੌਵੇਂ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਹੈ।<ref name="snhdi-gdl">{{Cite web |title=Sub-national HDI – Area Database |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |archive-date=23 September 2018 |access-date=25 September 2018 |website=Global Data Lab |publisher=Institute for Management Research, Radboud University |language=en}}</ref> ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ, ਸੰਗੀਤ, ਰਸੋਈ ਅਤੇ ਫਿਲਮ ਉਦਯੋਗ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹਨ।<ref name="Punjabi_culture">—{{cite web| title = How Punjab became home to India's largest non-film music industry| publisher = [[The Economic Times]]| url = https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/how-punjab-became-home-to-indias-biggest-non-film-music-industry/articleshow/64898701.cms| date = 8 July 2018| access-date = 2 July 2020| archive-date = 11 August 2021| archive-url = https://web.archive.org/web/20210811104433/https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/how-punjab-became-home-to-indias-biggest-non-film-music-industry/articleshow/64898701.cms| url-status = live}}<br />—{{cite web| title = Why Punjabi music is so euphonic| publisher = [[Business Standard]]| url = https://tbsnews.net/glitz/why-punjabi-music-so-euphonic-76528| date = 3 May 2020| access-date = 2 July 2020| archive-date = 2 July 2020| archive-url = https://web.archive.org/web/20200702213321/https://tbsnews.net/glitz/why-punjabi-music-so-euphonic-76528| url-status = live}}<br />—{{cite web| title = Everyone's a rockstar in Mohali, the city at the heart of a Punjabi music boom| publisher = [[Hindustan Times]]| url = https://tbsnews.net/glitz/why-punjabi-music-so-euphonic-76528| date = 8 January 2019| access-date = 2 July 2020| archive-date = 2 July 2020| archive-url = https://web.archive.org/web/20200702213321/https://tbsnews.net/glitz/why-punjabi-music-so-euphonic-76528| url-status = live}}<br />—{{cite web|url=http://www.filmfed.org/downloads/Language-wise-Region-2018-19-26062019.pdf|title=Indian Films by Language|publisher=Film Federation of India|access-date=2 July 2020|archive-date=17 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210717144150/http://www.filmfed.org/downloads/Language-wise-Region-2018-19-26062019.pdf|url-status=dead}}<br />—{{cite news|title=Kirron Kher tries to get film city for Chandigarh|url=http://www.business-standard.com/article/pti-stories/trying-to-get-film-city-for-chandigarh-soon-kirron-kher-114082500941_1.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141113120346/http://www.business-standard.com/article/pti-stories/trying-to-get-film-city-for-chandigarh-soon-kirron-kher-114082500941_1.html|archive-date=13 November 2014}}<br />—{{cite news|title=Kirron Kher is trying to bring a film city to Chandigarh |url=http://zeenews.india.com/entertainment/celebrity/trying-to-get-film-city-for-chandigarh-soon-kirron-kher_160718.html|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151031081944/http://zeenews.india.com/entertainment/celebrity/trying-to-get-film-city-for-chandigarh-soon-kirron-kher_160718.html|archive-date=31 October 2015}}<br />—{{cite news|title=The Globalisation of Bhangra Music |url=http://www.desiblitz.com/content/globalisation-bhangra-music|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150910160719/http://www.desiblitz.com/content/globalisation-bhangra-music|archive-date=10 September 2015}}<br />—{{cite news|title=The Bhangra Breakdown – June 2014 Edition|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/punjabi/music/The-Bhangra-Breakdown-June-2014-Edition/articleshow/38063724.cms|date=June 2014|access-date=3 January 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160128115332/http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/punjabi/music/The-Bhangra-Breakdown-June-2014-Edition/articleshow/38063724.cms|archive-date=28 January 2016}}</ref> == ਸ਼ਬਦ ਉਤਪਤੀ == ਪੰਜਾਬ [[ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ]] ਦੇ ਦੋ ਸ਼ਬਦਾਂ 'ਪੰਜ' ਅਤੇ 'ਆਬ' ਦਾ ਮੇਲ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ''ਪੰਜ ਪਾਣੀ'' ਅਤੇ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ''ਪੰਜ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਧਰਤੀ'' ਹੈ। ਇਹ ਪੰਜ ਦਰਿਆ: [[ਸਤਲੁਜ]], [[ਬਿਆਸ ਦਰਿਆ|ਬਿਆਸ]], [[ਰਾਵੀ]], [[ਚਨਾਬ ਦਰਿਆ|ਚਨਾਬ]] ਅਤੇ [[ਜੇਹਲਮ ਦਰਿਆ|ਜਿਹਲਮ]] ਹਨ। == ਇਤਿਹਾਸ == [[ਮਹਾਭਾਰਤ]] ਸਮੇਂ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਪੰਚਨਦ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ਼ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।<ref>{{cite book|author=Bombay (INDIA) : State) |title=Gazetteer of the Bombay Presidency ... |url=http://books.google.com/books?id=0bkMAAAAIAAJ |accessdate=18 January 2012 |year=1896 |publisher=Printed at the Government Central Press}}</ref><ref>Gazetteer of the Bombay Presidency ..., Volume 1, Part 1-page-11</ref> [[ਹੜੱਪਾ]] (ਇਸ ਸਮੇਂ [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ]],[[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿੱਚ) ਜਿਹੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਕਰਕੇ ਸਿੰਧੂ-ਘਾਟੀ ਸੱਭਿਅਤਾ ਪੰਜਾਬ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਕਾਫੀ ਵੱਡੇ ਹਿੱਸੇ 'ਚ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਵੈਦਿਕ ਸੱਭਿਅਤਾ ਸਰਸਵਤੀ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਪੰਜਾਬ ਸਮੇਤ ਲਗਭਗ ਪੂਰੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ 'ਚ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਪੰਜਾਬ [[ਗੰਧਾਰ]], ਮਹਾਂਜਨਪਦ, ਨੰਦ, ਮੌਰੀਆ, ਸ਼ੁੰਗ, ਕੁਸ਼ਾਨ, ਗੁਪਤ ਖ਼ਾਨਦਾਨ, ਗੁੱਜਰ-ਪ੍ਰਤੀਹਾਰ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਸ਼ਾਹੀ ਸਮੇਤ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ। ਸਿਕੰਦਰ ਦੇ ਹਮਲੇ ਦੇ ਦੂਰ ਪੂਰਵੀ ਸੀਮਾ ਸਿੰਧੂ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਡੇ ਸੀ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨਿੱਖਰੀ ਅਤੇ ਵਪਾਰਕ ਸ਼ਹਿਰਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਜਲੰਧਰ ਅਤੇ ਲੁਧਿਆਣਾ) ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ। ਆਪਣੇ ਭੂਗੋਲਿਕ ਟਿਕਾਣੇ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਪੱਛਮ ਅਤੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲੋਂ ਲਗਾਤਾਰ ਹਮਲਿਆਂ ਅਤੇ ਹੱਲਿਆਂ ਹੇਠ ਰਿਹਾ। ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਫ਼ਾਰਸੀਆਂ, ਯੂਨਾਨੀਆਂ, ਸਿਥੀਅਨਾਂ, ਤੁਰਕਾਂ, ਅਤੇ ਅਫ਼ਗਾਨੀਆਂ ਦੇ ਹਮਲਿਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬ ਨੇ ਕਈ ਸੌ ਸਾਲ ਖ਼ੂਨ-ਖ਼ਰਾਬਾ ਝੱਲਿਆ। ਇਸ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਿਵੇਕਲਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਹੈ ਜੋ ਹਿੰਦੂ, ਬੋਧੀ, ਫ਼ਾਰਸੀ/ਪਾਰਸੀ, ਮੱਧ-ਏਸ਼ੀਆਈ, ਇਸਲਾਮੀ, ਅਫ਼ਗਾਨ, ਸਿੱਖ ਅਤੇ ਬਰਤਾਨਵੀ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ [[ਤਕਸ਼ਿਲਾ]] ਸ਼ਹਿਰ [[ਭਰਤ]] (ਭਗਵਾਨ [[ਰਾਮ]] ਦੇ ਭਰਾ) ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਤਕਸ਼ ਵੱਲੋਂ ਥਾਪਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਤਕਸ਼ਿਲਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਸੀ ਜਿਸ ਦਾ ਇੱਕ ਅਧਿਆਪਕ ਮਹਾਨ ਵੈਦਿਕ ਵਿਚਾਰਕ ਅਤੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਚਾਣਕਯ ਮੁਨੀ ਸੀ। ਤਕਸ਼ਿਲਾ ਮੌਰੀਆ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਵੇਲੇ ਵਿੱਦਿਅਕ ਅਤੇ ਬੌਧਿਕ ਚਰਚਾ ਦਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਕੇਂਦਰ ਸੀ। ਹੁਣ ਇਹ [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ]] ਦਾ ਇੱਕ [[ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਰਾਸਤ ਟਿਕਾਣਾ]] ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਕਈ ਫ਼ਾਰਸੀ ਸਾਮਰਾਜਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਸੰਪਰਕ ਦਾ ਉਹ ਸਮਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹੱਤਵ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਇਸ ਦੇ ਕੁੱਝ ਹਿੱਸੇ ਜਾਂ ਤਾਂ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਰਲ਼ ਗਏ ਜਾਂ ਫ਼ਾਰਸੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ ਨੂੰ ਟੈਕਸਾਂ ਦੇ ਭੁਗਤਾਨ ਬਦਲੇ ਅਜ਼ਾਦ ਇਲਾਕੇ ਬਣੇ ਰਹੇ। ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਦੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਫ਼ਾਰਸੀ ਮੁਗ਼ਲ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਬਣ ਗਈ, ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਾਸਤੂਕਲਾ, ਕਵਿਤਾ, ਕਲਾ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਖੇਤਰ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਅਨਿੱਖੜਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਸਨ। ਮੱਧ 19ਵੀ ਸਦੀ 'ਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਆਉਣ ਤੱਕ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਦਫ਼ਤਰੀ ਭਾਸ਼ਾ [[ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਫ਼ਾਰਸੀ]] ਸੀ ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਭਾਸ਼ਾ [[ਉਰਦੂ ਭਾਸ਼ਾ|ਉਰਦੂ]] ਬਣਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। == ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਕਹਾਣੀ == ਪ੍ਰਾਚੀਨ [[ਪੰਜਾਬ]] ਦੀਆਂ ਭੂਗੋਲਿਕ ਹੱਦਾਂ ਤੇ ਸਰਹੱਦਾਂ ਦੋ ਦਰਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਚੱਲਦੀਆਂ ਆਈਆਂ ਹਨ: ਪੂਰਬ (ਚੜ੍ਹਦੇ) ਵੱਲ ਜਮਨਾ ਅਤੇ ਪੱਛਮ (ਲਹਿੰਦੇ) ਵੱਲ [[ਸਿੰਧ]] ਦਰਿਆ। ਸਾਂਝੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਹੱਦਬੰਦੀ ਤੈਅ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਪੰਜ ਦਰਿਆ ਵਹਿੰਦੇ ਹਨ।<ref>https://www.intermiles.com/blog/five-rivers-of-punjab-and-why-you-should-visit-them</ref> # [[ਜੇਹਲਮ ਦਰਿਆ|ਜੇਲ੍ਹਮ]] # [[ਚਨਾਬ]] # [[ਰਾਵੀ ]] # [[ਬਿਆਸ]] # [[ਸਤਲੁਜ]] === ਸਪਤ-ਸਿੰਧੂ === ਸੱਤਾਂ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਇਹ ਧਰਤੀ ਸਪਤ-ਸਿੰਧੂ ਕਹਾਉਂਦੀ ਸੀ।<ref>file:///C:/Users/DELL/Downloads/Punjab_Geo-culturalLegacyofSapt-SindhubyProf.RavinderSingh.pdf<ref/> ਸਮੇਂ ਦੇ ਫੇਰ ਨਾਲ ਇਹ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੂਬਾ ਪੰਜ-ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਿਮਟ ਕੇ ਪੰਜ-ਨਦ ਅਖਵਾਇਆ, ਜੋ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀ ਆਮਦ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ‘ਪੰਜ-ਆਬ’ ਬਣ ਗਿਆ। ਸੰਨ 1799 ਤੋ 1849 ਈਸਵੀ ਤੱਕ ਪੰਜਾਬ ਉੱਪਰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਹਕੂਮਤ ਰਹੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>https://www.britannica.com/topic/Khalsa</ref> ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪਟਿਆਲ਼ਾ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਅਧੀਨਗੀ ਮੰਨ ਲਈ ਤੇ ਪਟਿਆਲ਼ਾ ਰਿਆਸਤ ਤੋਂ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਤੱਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੁਧਿਆਣਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਤੱਕ ਕਾਬਜ਼ ਹੋ ਗਏ ਤੇ 1849 ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਅਜ਼ਾਦ ਦੇਸ਼ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕੂਟਨੀਤੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਕਰ ਲਿਆ। 1849 ਤੋ 1947 ਤੱਕ ਪੰਜਾਬ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ ਦਾ ਗੁਲਾਮ ਰਿਹਾ ਤੇ 1947 ਈ: ਦੀ ਵੰਡ ਸਮੇਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਦੋ ਟੁਕੜੇ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੋ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਜਿਸ ਨੂੰ ਚੜ੍ਹਦਾ ਪੰਜਾਬ (ਭਾਰਤ) ਤੇ ਲਹਿੰਦਾ ਪੰਜਾਬ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ਜਦੋ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵੰਡ ਵੇਲੇ ਪੰਜਾਬ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਢਾਈ-ਢਾਈ ਦਰਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ। ਲਹਿੰਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਜਲਧਾਰਾ ਦੇ ਹਿੱਸੇ [[ਸਿਆਲਕੋਟ]], [[ਲਾਹੌਰ]] ਤੇ [[ਮਿੰਟਗੁਮਰੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਮਿੰਟਗੁਮਰੀ]] ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਅਤੇ [[ਬਹਾਵਲਪੁਰ]] ਦੀ ਰਿਆਸਤ ਆ ਗਏ। === ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਡਵੀਜ਼ਨਾਂ === ਬਟਵਾਰੇ ਵੇਲੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਡਵੀਜ਼ਨਾਂ ਅਤੇ ਉੱਣਤੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਸਨ। #[[ਅੰਬਾਲਾ]] ਡਵੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਗੁੜਗਾਉਂ, ਰੋਹਤਕ, ਕਰਨਾਲ, ਹਿਸਾਰ, ਸ਼ਿਮਲਾ ਅਤੇ ਅੰਬਾਲਾ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। #[[ਲਾਹੌਰ]] ਡਵੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ, ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ, ਸ਼ੇਖੂਪੁਰਾ, ਸਿਆਲਕੋਟ, ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਛੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਆਉਂਦੇ ਸਨ। #[[ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ]] ਵਿੱਚ ਜੇਹਲਮ, ਗੁਜਰਾਤ, ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ, ਅਟਕ, ਸ਼ਾਹਪੁਰਾ ਅਤੇ ਮੀਆਂਵਾਲੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਸਨ। #[[ਜਲੰਧਰ]] ਵਿੱਚ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ, ਜਲੰਧਰ, ਲੁਧਿਆਣਾ, ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਅਤੇ ਕਾਂਗੜਾ ਆਉਂਦੇ ਸਨ। #[[ਮੁਲਤਾਨ]] ਡਵੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਲਾਇਲਪੁਰ, ਝੰਗ, ਮੁਲਤਾਨ, ਮੁਜ਼ੱਫ਼ਰਗੜ੍ਹ ਅਤੇ ਡੇਰਾ ਗਾਜ਼ੀ ਖ਼ਾਨ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਪੁਰਾਣਾ ਪੰਜਾਬ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਲਹਿੰਦਾ ਪੰਜਾਬ,]] [[ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ (ਰਾਜ)|ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ]], [[ਹਿਮਾਚਲ]] , [[ਹਰਿਆਣਾ]], [[ਰਾਜਸਥਾਨ]] , [[ਦਿੱਲੀ]] ਵੀ ਆਉਂਦੇ ਸਨ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ਇਹ ਸਾਰੇ ਸੂਬਿਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲਾ ਕੇ ਇੱਕ ਦੇਸ਼ ਬਣਦਾ ਸੀ, ਉਸ ਸਮੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਡਵੀਜ਼ਨਾਂ ਅਤੇ ਉੱਣਤੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਸਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਰੀਤੀ ਰਿਵਾਜ, ਰਹਿਣ-ਸਹਿਣ, ਬੋਲੀ, ਪਹਿਰਾਵਾ ਵੱਖ ਸੀ, ਕਾਨੂੰਨ ਵੱਖ ਸੀ। ਪਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੰਨ 1947 ਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਸਿਆਸਤਦਾਨਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਦੋ ਹਿੱਸੇ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਚਲਾ ਗਿਆ ਤੇ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਰਲਾ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਸੰਨ 1966 ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚੋਂ ਦੋ ਹੋਰ ਸਟੇਟਾਂ [[ਹਰਿਆਣਾ]] ਤੇ [[ਹਿਮਾਚਲ]] ਬਣਾ ਦਿੱਤੀਆਂ ਇਹ ਸਭ ਤਾਂ ਹੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਦੁਬਾਰਾ ਕਿਤੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਕਾਇਮ ਨਾ ਹੋ ਸਕੇ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਸੂਬਾ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਇੱਕ ਦੇਸ਼ ਨਾ ਬਣ ਸਕੇ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਸੰਨ 1849 ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ ਸੀ । ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਕਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਗਵਰਨਰ ਹਾਰਡਿੰਗ ਤੇ ਲਾਰਡ ਲਾਰੈਂਸ ਦਾ ਦਫ਼ਤਰ ਕਲਕੱਤਾ ਵਿੱਚ ਸੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਨਹੀ, ਕਵੀ ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ ਜੰਗਨਾਮੇ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਲਿਖਦਾ - ਜੰਗ ਹਿੰਦ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਹੋਣ ਲੱਗਾ ਦੋਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਭਾਰੀਆਂ ਨੇ - ਮਤਲਬ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਤੇ ਹਿੰਦੋਸਤਾਨ ਦੋਵੇਂ ਵੱਖ - ਦੇਸ਼ ਹਨ। ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਕਵੀ ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ ਨੇ 1900 ਸੰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਲਿਖੀ ਹੈ। ਜੰਗਨਾਮਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਰਾ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦਾ ਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸਾਰਾ ਇਤਿਹਾਸ ਹੈ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} === ਲਹਿੰਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਟੁਕੜੇ === ਸਰਾਇਕੀ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਵੱਖਰਾ ਪੰਜਾਬ ਮੰਗਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਸੂਬੇ ਨੂੰ ‘ਸਰਾਇਕਸਤਾਨ’ ਦਾ ਨਾਂ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਹੱਕ ਉਦੋਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਮਿਲਿਆ ਜਦੋਂ [[ਸ਼ੁੱਕਰਚੱਕੀਆ ਮਿਸਲ]] ਦੇ ਮੋਹਰੀ, ਸਰਦਾਰ ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪੋਤਰੇ [[ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਨੇ 19 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਸੰਨ 1799 ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਮੇਂ [[ਲਾਹੌਰ]] ਹੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੀ ਸਾਜਨਾ ਤੋਂ ਕੇਵਲ ਸੌ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਹੀ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਅਫ਼ਸੋਸ, ਪੰਜਾਬੀ ਮਾਂ ਦੇ ਮਾਣਮੱਤੇ ਪੁੱਤ ਦੇ ਰਾਜ ਵੇਲੇ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਬਜਾਏ ਫ਼ਾਰਸੀ ਸੀ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਅਤੇ ਮੱਧ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਪੈਰ ਜਮਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਸ਼ਮੀਰ, ਮੁਲਤਾਨ ਅਤੇ ਖ਼ੈਬਰ ਤਕ ਰਾਜ ਜਮਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਭਾਵ, ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਭੂਗੋਲਿਕ ਹੱਦਾਂ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤਕ ਫੈਲ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਇੱਕ ਖਿੱਤੇ ਦੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਪ੍ਰਵਾਨ ਨਾ ਕੀਤਾ। ਮੁਲਤਾਨ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਤਾਂ ਕਈ ਸਦੀਆਂ, ਸਿੰਧ ਦਾ ਅਨਿੱਖੜਵਾਂ ਭਾਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬਾ 1 ਨਵੰਬਰ, 1966 ਨੂੰ ਵਜੂਦ ਵਿਚ ਆਇਆ। ਨਵੇਂ ਬਣੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ [[ਗੋਪੀ ਚੰਦ ਭਾਰਗਵ]] ਸਨ। ਨਵੇਂ ਬਣੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਰਾਜਪਾਲ ਧਰਮਵੀਰ ਸਨ। ਇਸ ਵਿਚ 17 ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਤੇ 83 ਤਹਿਸੀਲਾਂ ਸਨ। ਨਵੇਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 1 ਕਰੋੜ, 11 ਲੱਖ, 47 ਹਜ਼ਾਰ 54 ਸੀ ਅਤੇ ਰਕਬਾ 50,225 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ। ਇਸ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਆਬਾਦੀ 56% ਸੀ। 1967 ਦੀਆਂ ਅਸੈਂਬਲੀ ਚੋਣਾਂ ਵਿਚ, 104 ਹਲਕਿਆਂ ਵਿਚੋਂ 62 ਤੇ 1969 ਵਿਚ 81 ਸਿੱਖ ਮੈਂਬਰ ਚੁਣੇ ਗਏ ਸਨ। ਪਹਿਲੀ ਨਵੰਬਰ, 1966 ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਹੋਇਆ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} == ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ == [[ਤਸਵੀਰ:Assembly_09.jpg|thumb|[[ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ]] ਦੀ ਇਮਾਰਤ]] ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸ਼ਾਸਨ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਲੋਕਤੰਤਰ ਦੀ ਸੰਸਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਹਰੇਕ ਰਾਜ ਕੋਲ ਇੱਕ ਸੰਸਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰਸਮੀ ਰਾਜ [[ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗਵਰਨਰ|ਗਵਰਨਰ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਸਲਾਹ 'ਤੇ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ|ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਮੁਖੀ ਅਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ [[ਪੰਜਾਬ (ਭਾਰਤ) ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਕੋਲ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਮਿਆਦ ਪੰਜ ਸਾਲ ਹੈ। ਰਾਜ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ, [[ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ]], ਇਕ ਸਦਨ ਵਾਲੀ [[ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ]] ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ 117 ਮੈਂਬਰ ਸਿੰਗਲ-ਸੀਟ ਹਲਕਿਆਂ ਤੋਂ ਚੁਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। <ref>{{Cite web|url=http://www.punjabassembly.nic.in/index.php/about-vidhan-sabha|title=About Vidhan Sabha|website=punjabassembly.nic.in|access-date=7 October 2019}}</ref> ਮੌਜੂਦਾ ਸਰਕਾਰ [[ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ 2022|2022 ਦੀਆਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ]] ਵਿੱਚ ਚੁਣੀ ਗਈ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ [[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] ਨੇ 117 ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਸੀਟਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 92 ਸੀਟਾਂ ਜਿੱਤੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ [[ਭਗਵੰਤ ਮਾਨ]] ਮੌਜੂਦਾ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਨੂੰ ਪੰਜ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਭਾਗਾਂ ਅਤੇ 22 ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]] ਹੈ, ਜੋ ਕਿ [[ਹਰਿਆਣਾ]] ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵਜੋਂ ਵੀ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਇੱਕ [[ਕੇਂਦਰੀ ਸ਼ਾਸ਼ਤ ਪ੍ਰਦੇਸ|ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਵਜੋਂ ਵੱਖਰੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਰਾਜ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਨਿਆਂਇਕ ਸ਼ਾਖਾ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ [[ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਹਾਈਕੋਰਟ|ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਹਾਈ ਕੋਰਟ]] ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। <ref>{{Cite web|url=http://www.ebc-india.com/lawyer/hcourts.htm|title=Jurisdiction and Seats of Indian High Courts|publisher=Eastern Book Company|archive-url=https://web.archive.org/web/20080510190512/http://www.ebc-india.com/lawyer/hcourts.htm|archive-date=10 May 2008|access-date=12 May 2008}}</ref> ਸੂਬੇ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਵੱਡੀਆਂ ਸਿਆਸੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਹਨ [[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ (ਪੰਜਾਬ)|ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]], ਇੱਕ ਕੇਂਦਰਵਾਦੀ ਤੋਂ ਖੱਬੇ ਪੱਖੀ ਪਾਰਟੀ, [[ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ]], ਇੱਕ [[ਸਿੱਖ]] [[ਸੱਜੇ-ਪੱਖੀ ਰਾਜਨੀਤੀ|ਸੱਜੇ-ਪੱਖੀ]] [[ਪੰਜਾਬੀਅਤ]] ਪਾਰਟੀ ਅਤੇ [[ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਕਾਂਗਰਸ ਕਮੇਟੀ|ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ]], ਇੱਕ [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ|ਕੇਂਦਰਵਾਦੀ]] [[ਵੱਡਾ ਤੰਬੂ|ਆਲ]] ਪਾਰਟੀ ਹੈ। <ref>{{Cite journal|last=Kumar|first=Ashutosh|date=2004|title=Electoral Politics in Punjab: Study of Akali Dal|journal=Economic and Political Weekly|volume=39|issue=14/15|pages=1515–1520|issn=0012-9976|jstor=4414869}}</ref> ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ 1950 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਹੁਣ ਤੱਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਅੱਠ ਵਾਰ [[ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਸ਼ਾਸ਼ਨ|ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਸ਼ਾਸਨ]] ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਸੰਪੂਰਨ ਸੰਖਿਆ ਦੇ ਲਿਹਾਜ਼ ਨਾਲ, ਪੰਜਾਬ 3,510 ਦਿਨ, ਜੋ ਕਿ ਲਗਭਗ 10 ਸਾਲ ਤੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਸ਼ਾਸਨ ਅਧੀਨ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਹਿੱਸਾ 80 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਖਾੜਕੂਵਾਦ ਦੇ ਸਿਖਰ ਵਿਚ ਸੀ। ਪੰਜਾਬ 1987 ਤੋਂ 1992 ਤੱਕ ਲਗਾਤਾਰ ਪੰਜ ਸਾਲ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਸ਼ਾਸਨ ਅਧੀਨ ਰਿਹਾ। ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਦੀ ਕਾਨੂੰਨ ਵਿਵਸਥਾ [[ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ (ਭਾਰਤ)|ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ]] ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਇਸਦੇ ਡੀਜੀਪੀ ਦਿਨਕਰ ਗੁਪਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ,<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chandigarh/dinkar-gupta-appointed-new-dgp-of-punjab/articleshow/67881667.cms|title=DGP Punjab: Dinkar Gupta appointed new DGP of Punjab {{!}} Chandigarh News - Times of India|last=Verma|first=Sanjeev|date=7 February 2019|work=The Times of India|access-date=2 November 2019|language=en}}</ref> ਅਤੇ 70,000 ਕਰਮਚਾਰੀ ਹਨ। ਇਹ ਐਸਐਸਪੀ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ 26 ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮੁਖੀਆਂ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਪੁਲਿਸ ਕਮਿਸ਼ਨਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰਾਜ ਦੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। == ਭੂਗੋਲ == [[ਪੰਜਾਬ]] ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ [[ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਰਕਬਾ 50,362 ਵਰਗ ਕਿਃ ਮੀਃ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਅਕਸ਼ਾਂਸ਼ (latitudes) 29.30° ਤੋਂ 32.32° ਉੱਤਰ ਅਤੇ ਰੇਖਾਂਸ਼ (longitudes) 73.55° ਤੋਂ 76.50° ਪੂਰਬ ਵਿਚਕਾਰ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।<ref name="ਭੂਗੋਲਿਕ ਜਾਣਕਾਰੀ">[http://www.sabhyachar.com/geoinfo.php ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਬਾਰੇ ਭੂਗੋਲਿਕ ਜਾਣਕਾਰੀ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306114318/http://sabhyachar.com/geoinfo.php |date=2016-03-06 }} sabhyachar.com</ref> ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਰਹੱਦ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ [[ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ (ਰਾਜ)|ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ]], ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ [[ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]], ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ [[ਹਰਿਆਣਾ]], ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ [[ਰਾਜਸਥਾਨ]] ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬ]] ਨਾਲ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ===ਭੂਚਾਲ ਖੇਤਰ=== ਪੰਜਾਬ ਦੂਜੀ, ਤੀਜੀ ਅਤੇ ਚੌਥੀ [[ਭੂਚਾਲ]] ਜੋਨਾਂ ਹੇਠ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੀ ਜੋਨ ਧੀਮੇ, ਤੀਜੀ ਮੱਠੇ ਅਤੇ ਚੌਥੀ ਭਾਰੀ ਨੁਕਸਾਨ ਵਾਲੀ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਜ਼ੋਨ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। == ਜਲਗਾਹਾਂ ਅਤੇ ਸੈਲਾਨੀ ਥਾਵਾਂ == ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਤਰ-ਭੂਮੀਆਂ, ਪੰਛੀ ਸ਼ਰਨਾਰਥਾਂ ਅਤੇ ਜੀਵ-ਜੰਤੂ ਪਾਰਕ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ 'ਚੋਂ ਕੁਝ ਕੁ ਹਨ: #[[ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਤਰਨਤਾਰਨ]] ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ 'ਚ ਹਰੀਕੇ ਵਿਖੇ [[ਹਰੀਕੇ ਪੱਤਣ]] ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਤਰ-ਭੂਮੀ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਸ਼ਰਨਾਰਥ #[[ਕਾਂਝਲੀ ਜਲਗਾਹ|ਕਾਂਝਲੀ]] ਤਰ-ਭੂਮੀ- ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਕਪੂਰਥਲਾ]] #ਕਪੂਰਥਲਾ ਸਤਲੁਜ ਵਾਟਰ ਬਾਡੀ ਤਰ-ਭੂਮੀ- [[ਕਪੂਰਥਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਕਪੂਰਥਲਾ]] #ਰੋਪੜ ਜੀਵ-ਜੰਤੂ ਪਾਰਕ- ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਰੂਪਨਗਰ]] #ਛੱਤਬੀੜ- ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਐਸ ਏ ਐਸ ਨਗਰ ,[[ਮੋਹਾਲੀ]] #ਬਾਨਸਰ ਬਾਗ਼ -ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਸੰਗਰੂਰ]] #ਆਮ ਖ਼ਾਸ ਬਾਗ਼ (ਸਰਹੰਦ)- ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਫਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]] #ਰਾਮ ਬਾਗ਼ -ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] #ਸ਼ਾਲੀਮਾਰ ਬਾਗ਼- ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਕਪੂਰਥਲਾ]] #ਬਾਰਾਂਦਰੀ ਬਾਗ਼- ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਪਟਿਆਲਾ]] #ਬੀੜ ਤਲਾਬ -ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਬਠਿੰਡਾ]] <ref>{{cite web|url=http://www.india-travel-information.com/india-information/Indian-States/Punjab/333-Flora-And-Fauna.html|title=Indian States : Punjab :: Flora And Fauna|publisher=India Travel Information|date=|accessdate=2010-07-18}}</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਨਦੀਆਂ ਨਾਲਿਆਂ , ਚੋਂਆਂ ਅਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਕਈ ਵੱਡੇ [[ਛੱਪੜ|ਛੱਪੜਾਂ]] ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਖੇਤਰੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਪੰਛੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ । ਸਥਾਨਕ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ [[ਮਗਰਮੱਛ]] ਵੀ ਆਮ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} [[ਰੇਸ਼ਮ]] ਦੇ ਕੀੜਿਆਂ ਦੀ ਖੇਤੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਜਾਚ ਨਾਲ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਧੂਮੱਖੀ ਪਾਲਣ ਨਾਲ [[ਮੋਮ]] ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। {{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ਦੱਖਣੀ ਮੈਦਾਨਾਂ ਵਿੱਚ [[ਊਠ]] ਅਤੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਲੱਗਦੀਆਂ ਚਰਗਾਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮੱਝਾਂ ਦੇ ਵੱਗ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref name="sadapunjab.com">{{cite web|url=http://www.sadapunjab.com/cv/Literature_On_Punjab/PUNJAB/Climate_And_Resources_In_Punjab/index0.html|title=Climate And Resources In Punjab|publisher=Sadapunjab.com|accessdate=2010-07-18|archive-date=2010-02-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20100223192003/http://www.sadapunjab.com/cv/Literature_On_Punjab/PUNJAB/Climate_And_Resources_In_Punjab/index0.html|dead-url=yes}}</ref> ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਹਿੱਸੇ 'ਚ ਘੋੜੇ ਵੀ ਪਾਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਜਗ੍ਹਾਵਾਂ 'ਤੇ ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ ਸੱਪ ਕੋਬਰਾ ਵੀ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਕਈ ਸਤਨਧਾਰੀ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਊਦਬਿਲਾਵ, ਜੰਗਲੀ ਸੂਰ, ਚਮਗਾਦੜ, ਜੰਗਲੀ ਬਿੱਲੇ, ਕਾਟੋ, ਹਿਰਨ ਅਤੇ ਨਿਉਲੇ ਵੀ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਸੰਘਣੀ ਖੇਤੀ ਅਤੇ ਝੋਨੇ ‘ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਫ਼ਸਲੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅਪਣਾਉਣ ਕਾਰਨ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸੰਕਟ ਵਰਗੇ ਹਾਲਾਤ ਪੈਦਾ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪਾਣੀ ਮੰਗਦੀ ਝੋਨੇ ਦੀ ਫਸਲ ਅਤੇ ਸੰਘਣੀ ਖੇਤੀ ਵਾਸਤੇ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ 14 ਲੱਖ ਟਿਊੁਬਵੈੱਲਾਂ ਰਾਹੀਂ ਬੇਰੋਕ ਖਿਚਾਈ, ਪਾਣੀ ਦੀ ਅਕੁਸ਼ਲ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਬੇਲੋੜੇ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਤਹਿ ਦੀ ਗਹਿਰਾਈ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2018/07/%E0%A8%96%E0%A9%87%E0%A8%A4%E0%A9%80-%E0%A8%B5%E0%A9%B0%E0%A8%A8-%E0%A8%B8%E0%A9%81%E0%A8%B5%E0%A9%B0%E0%A8%A8%E0%A8%A4%E0%A8%BE-%E0%A8%B2%E0%A8%88-%E0%A8%AC%E0%A8%A3%E0%A9%87-%E0%A8%A0%E0%A9%8B/|title=ਖੇਤੀ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਤਾ ਲਈ ਬਣੇ ਠੋਸ ਨੀਤੀ|date=2018-07-30|work=Tribune Punjabi|access-date=2018-08-01|language=en-US}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੁਲਾਈ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[ਪੰਜਾਬ]] ਦਾ ਰਾਜਸੀ ਪੰਛੀ [[ਬਾਜ਼|ਬਾਜ]] <ref>{{cite web|url=http://www.punjabtourism.in/geninfo.html|title=Panjab Tourism, General Information|accessdate=2010-11-09|archive-date=2010-11-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20101126233343/http://www.punjabtourism.in/geninfo.html|url-status=dead}}</ref>, ਰਾਜਸੀ ਪਸ਼ੂ [[ਕਾਲਾ ਹਿਰਨ]] ਅਤੇ ਰਾਜਸੀ ਰੁੱਖ [[ਟਾਹਲੀ]] ਹੈ। ==ਪੌਣਪਾਣੀ== [[File:Punjab Monsoon.jpg|thumb|[[ਪੰਜਾਬ|ਮਾਨਸੂਨ ਦੌਰਾਨ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼]]]] [[ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ ਮੌਸਮੀ ਲੱਛਣ ਅੱਤ ਦੀ ਗਰਮੀ ਅਤੇ ਕੜਾਕੇ ਦੀ ਠੰਢ ਵਾਲੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਵਾਲੇ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ। ਸਲਾਨਾ ਤਾਪਮਾਨ -4 ਤੋਂ 47 ਡਿਗਰੀ ਸੈਲਸੀਅਸ ਤੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹਿਮਾਲਾ ਦੇ ਪੈਰਾਂ 'ਚ ਵਸੇ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਇਲਾਕੇ'ਚ ਭਾਰੀ ਵਰਖਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਦਕਿ ਹੋਰ ਦੱਖਣ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਪੈਂਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੀਂਹ ਘੱਟ ਪੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਤਾਪਮਾਨ ਵੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦਸੰਬਰ ਤੋਂ ਫਰਵਰੀ ਤੱਕ ਆਪਣਾ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਤਾਪਮਾਨ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਤਾਪਮਾਨ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ({{convert|0.2|C|F}}) ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਲੁਧਿਆਣਾ {{convert|0.5|C|F}} ਨਾਲ ਦੂਜੇ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਰਿਹਾ। ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਮੌਸਮ ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦਾ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਤਾਪਮਾਨ ਲਗਭਗ ਦੋ ਮਹੀਨਿਆਂ ਲਈ {{convert|5|C|F}} ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੂਨ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਤਾਪਮਾਨ ਜਨਵਰੀ ਅਤੇ ਫਰਵਰੀ ਵਿੱਚ ਦਿਨ ਦੇ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਤਾਪਮਾਨਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਲੁਧਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਦੋ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਲਈ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਤਾਪਮਾਨ {{convert|27|C|F}} ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਪੂਰੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸਾਲਾਨਾ ਔਸਤ ਤਾਪਮਾਨ ਲਗਭਗ {{convert|21|C|F}} ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਔਸਤ ਮਾਸਿਕ ਤਾਪਮਾਨ ਸੀਮਾ ਜੁਲਾਈ ਵਿੱਚ {{convert|9|C|F}} ਤੋਂ ਨਵੰਬਰ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ {{convert|18|C|F}} ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} {{Climate chart|Amritsar|3.8|17.7|27.1|6.7|21.7|39.8|11.2|27.0|32.6|16.6|34.4|21.9|21.9|39.4|20.8|24.7|38.9|80.9|25.7|35.0|181.6|25.3|34.1|168.9|22.7|33.9|90.7|16.4|32.0|12.3|9.4|27.0|5.8|4.6|20.9|6.8|float=left|clear=none}}{{Amritsar weatherbox}} {{Ludhiana weatherbox}} ===ਮੌਸਮ=== ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਮੌਸਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: #ਗਰਮੀਆਂ (ਅਪ੍ਰੈਲ ਤੋਂ ਜੂਨ), ਜਦੋਂ ਤਾਪਮਾਨ ੪੫ ਡਿਗਰੀ ਸੈ. ਤੱਕ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। #ਮਾਨਸੂਨ (ਜੁਲਾਈ ਤੋਂ ਸਤੰਬਰ), ਜਦੋਂ ਔਸਤਨ ਸਲਾਨਾ ਬਾਰਿਸ਼ ਅਰਧ-ਪਹਾੜੀ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ੯੬ ਸੈ.ਮੀ. ਅਤੇ ਮੈਦਾਨੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ੪੬ ਸੈ.ਮੀ. ਹੁੰਦੀ ਹੈ। #ਸਰਦੀਆਂ(ਅਕਤੂਬਰ ਤੋਂ ਮਾਰਚ), ਜਦੋਂ ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ ਤਾਪਮਾਨ ੦ ਡਿਗਰੀ ਤੱਕ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ===ਬਦਲਦਾ ਮੌਸਮ=== ਇੱਥੇ ਮਾਰਚ ਅਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਅਪ੍ਰੈਲ ਵਿੱਚ ਸਰਦੀਆਂ ਅਤੇ ਗਰਮੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਲਾ ਬਦਲਦਾ ਮੌਸਮ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਕਤੂਬਰ ਅਤੇ ਨਵੰਬਰ ਵਿੱਚ ਮਾਨਸੂਨ ਅਤੇ ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਲਾ ਬਦਲਦਾ ਮੌਸਮ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ==ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਨ== [[File:Blackbuck male female.jpg|thumb|ਨਰ ਅਤੇ ਮਾਦਾ ਕਾਲੇ ਹਿਰਨ]] === ਪਸ਼ੂ-ਪੌਦੇ ਅਤੇ ਜੀਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ === [[ਪੰਜਾਬ]] ਦਾ ਸ਼ਿਵਾਲਕ ਖੇਤਰ ਪਸ਼ੂ-ਪੌਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਭਿੰਨਤਾ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਅਮੀਰ ਹੈ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਸੂਖਮ-ਦੇਸ਼ੀ ਜੋਨਾਂ 'ਚੋਂ ਇੱਕ ਸਿਆਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।ਪ{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ਫ਼ੁੱਲਦਾਈ ਪੌਦਿਆਂ 'ਚੋਂ ਜੜੀ-ਬੂਟੀਆਂ ਦੀਆਂ 355, ਰੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ 70, ਝਾੜਾਂ ਜਾਂ ਲਘੂ-ਝਾੜਾਂ ਦੀਆਂ 70, ਲਤਾਵਾਂ ਦੀਆਂ 19 ਅਤੇ ਵੱਟ-ਮਰੋੜਿਆਂ ਦੀਆਂ 21 ਕਿਸਮਾਂ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਬੀਜਾਣੂ-ਦਾਈ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀਆਂ 31, ਨਾੜੀ-ਮੁਕਤ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀਆਂ 27 ਅਤੇ ਨੰਗੇ ਬੀਜ਼ ਵਾਲੇ ਪੌਦੇ ਦੀ 1 ਕਿਸਮ (ਪਾਈਨਸ ਰੌਕਸਬਰਗੀ) ਪਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪਸ਼ੂ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬਹੁਤ ਭਿੰਨਤਾ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ 396, ਕੀਟ-ਪਤੰਗਿਆਂ ਦੀਆਂ 214, ਮੱਛੀਆਂ ਦੀਆਂ 55, ਭੁਜੰਗਾਂ ਦੀਆਂ 20 ਅਤੇ ਸਤਨਧਾਰੀਆਂ ਦੀਆਂ 19 ਜਾਤੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref>Jerath, Neelima, Puja & Jatinder Chadha (Editors), 2006. Biodiversity in the Shivalik Ecosystem of Punjab. [[Punjab State Council for Science and Technology]], Bishen Singh Mahendra Pal Singh, Dehradun.</ref> === ਕੁਦਰਤੀ ਜੰਗਲ === ਅਕਤੂਬਰ 2017 ਦੀ ਮਿਆਦ ਦੇ ਜੰਗਲਾਤ ਦੇ ਆਈਆਰਐਸ ਰਿਸੋਰਸਸੈਟ -2 ਐਲਆਈਐਸਐਸ III ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਡਾਟਾ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਰਾਜ ਦਾ ਕਵਰ 1,848.63 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਰਾਜ ਦੇ ਭੂਗੋਲਿਕ ਖੇਤਰ ਦਾ 3.67% ਹੈ। ਆਈਐਸਐਫਆਰ 2017 ਵਿੱਚ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤੇ ਗਏ ਪਿਛਲੇ ਮੁਲਾਂਕਣ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ 11.63 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦਾ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜੰਗਲ [[ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ]] ਵਿੱਚ ਹਨ। ਜੰਗਲੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਦੂਜਾ ਸਥਾਨ [[ਰੂਪਨਗਰ]] ਦਾ ਅਤੇ ਤੀਜਾ ਸਥਾਨ [[ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ]] ਦਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। [[ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ]] ਅਤੇ [[ਮੁਲਤਾਨ]] ਆਦਿ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਉੱਤਮ ਅੰਬਾਂ ਦੀ ਖੇਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹੋਰ ਕਈ ਫ਼ਲ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸੰਤਰਾ, ਅਨਾਰ, ਸੇਬ, ਆੜੂ, ਅੰਜੀਰ, ਸ਼ਹਿਤੂਤ, ਬਿਲ, ਖ਼ੁਰਮਾਨੀ, ਬਦਾਮ ਅਤੇ ਬੇਰ ਵੀ ਭਰਪੂਰ ਉਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। <ref>{{Cite web|url=http://fsi.nic.in/isfr19/vol2/isfr-2019-vol-ii-punjab.pdf|title=ਫੋਰੈਸਟ ਸਰਵੇਖਣ|last=|first=|date=|website=Forest Survey of India|publisher=|access-date=2020-02-24}}</ref> == ਸੱਭਿਆਚਾਰ== [[ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਦਾਸਤਾਨ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਸਾਦਗੀ, ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਖਾਣ-ਪੀਣ, ਮੇਲੇ, ਸਾਡੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਅੰਗ ਸਨ। ਲੋਕ ਰੱਜ ਕੇ ਮਿਹਨਤ ਕਰਦੇ ਸਨ ਤੇ ਸਾਦਾ ਜੀਵਨ ਜਿਉਂਦੇ ਸਨ। ਸਾਡੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਪੂਰੀ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਹਰ ਦੁਖ-ਸੁਖ ਦੀ ਘੜੀ ਹਰ ਵੇਲੇ ਹਾਜ਼ਰ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਕਿਸੇ ਇਕ ਬੰਦੇ ਦੇ ਦੁਖ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਦੁਖ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਕਿਸੇ ਇਕ ਘਰ ਪ੍ਰਾਹੁਣਾ ਆਉਣਾ ਤਾਂ ਸਿਰ ‘ਤੇ ਚੁੱਕੀ ਰੱਖਣਾ, ਉਸ ਦਾ ਪੂਰਾ ਮਾਣ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪੂਰੇ ਪਿੰਡ ‘ਚ ਏਕਤਾ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ‘ਚ ਇਹ ਰੱਜ ਕੇ ਦੁੱਧ ਪੀਂਦੇ ਸਨ। ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਬੀਬੀਆਂ ਚਰਖੇ ਕੱਤਦੀਆਂ, ਫੁਲਕਾਰੀ ਕੱਢਦੀਆਂ, ਮੱਖਣ ਰਿੜਕਦੀਆਂ ਸਨ।<ref>https://www.punjabijagran.com/editorial/general-the-women-of-old-punjab-used-to-adorn-themselves-in-simplicity-in-the-present-era-pretentiousness-has-become-dominant-9157293.html</ref> ਹਰੇਕ ਘਰ ‘ਚ ਮੱਝਾਂ ਰੱਖੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚਾਰਾ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਤੇ ਦੁੱਧ ਚੋਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕ ਆਪਸ ‘ਚ ਹੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਵਟਾਂਦਰਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਕੋਈ ਦੁੱਧ ਲੈ ਕੇ ਛੋਲੇ ਤੇ ਦਾਣੇ ਦਿੰਦਾ। ਸਫਾਈ ਵੀ ਉਹ ਆਪ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ। == ਜਨਸੰਖਿਆ == ===ਅਬਾਦੀ ਅੰਕੜੇ=== 2011 ਦੀ ਭਾਰਤੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ [[ਪੰਜਾਬ]] ਦੀ ਕੁੱਲ ਅਬਾਦੀ 2,77,43,338 ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਪੂਰੇ [[ਭਾਰਤ]] ਦਾ 2.29% ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 1,46,39,465 ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 1,31,03,873 ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://censusindia.gov.in/2011census/censusinfodashboard/stock/profiles/en/IND003_Punjab.pdf|title=Punjab Profile|last=|first=|date=|website=Census info India|publisher=|access-date=2020-03-05}}</ref> ਹਾਲੀਆ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਭਾਰਤੀ ਸੂਬਿਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਓੜੀਸਾ, ਬਿਹਾਰ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਤੋਂ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਧ ਗਈ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ 15-20% ਅਬਾਦੀ ਹੁਣ ਹੋਰ ਸੂਬਿਆਂ ਤੋਂ ਆਏ ਹੋਏ ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੀ ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ 75.84% ਹੈ: ਪੁਰਸ਼ ਸਾਖਰਤਾ 80.44% ਅਤੇ ਇਸਤਰੀ ਸਾਖਰਤਾ 70.73% ਹੈ। ਅਬਾਦੀ ਦੇ ਅਧਾਰ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਜ਼਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਲੁਧਿਆਣਾ]] ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ [[ਬਰਨਾਲਾ]] ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਜਨਸੰਖਿਆ ਘਣਤਾ 550 ਵਰਗ ਕਿ.ਮੀ ਹੈ। ਜਨਸੰਖਿਆ ਘਣਤਾ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਜਿਲ੍ਹਾ [[ਲੁਧਿਆਣਾ]] ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਜਿਲ੍ਹਾ [[ਮੁਕਤਸਰ]] ਹੈ। ਖੇਤਰਫ਼ਲ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਲੁਧਿਆਣਾ]] ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਜ਼਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਮੋਹਾਲੀ]] ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਅਬਾਦੀ ਦੀ ਸੂਚੀ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ :- {|class="sortable wikitable" style="text-align:center;font-size: 9pt" |- !rowspan="1"|ਰੈਕ !width="150" rowspan="1"| ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ !rowspan="1"|ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਆਬਾਦੀ 2011 !rowspan="1"|ਮਰਦ !rowspan="1"|ਔਰਤਾਂ !width="90" rowspan="1"|ਅਬਾਦੀ<br/> 6 ਸਾਲ ਤੋਂ ਘੱਟ !width="90" rowspan="1"|ਸ਼ਾਖਰਤਾ ਦਰ !ਹਵਾਲਾ |- |align="right"|1 |align=left|[[ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਲੁਧਿਆਣਾ]] |3,498,739 |align="right"|1,867,816 |align="right"|1,630,923 |384,114 |82.20 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/594-ludhiana.html|title=Ludhiana District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |align="right"|2 |align=left|[[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] |2,490,656 |align="right"|1,318,408 |align="right"|1,172,248 |281,795 |76.27 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/602-amritsar.html|title=Amritsar District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |align="right"|3 |align=left|[[ਜਲੰਧਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਜਲੰਧਰ]] |2,193,590 |align="right"|1,145,211 |align="right"|1,048,379 |226,302 |82.48 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/590-jalandhar.html|title=Jalandhar District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |align="right"|4 |align=left|[[ਪਟਿਆਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਪਟਿਆਲਾ]] |1,895,686 |align="right"|1,002,522 |align="right"|893,164 |212,892 |75.28 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/601-patiala.html|title=Patiala District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |align="right"|5 |align=left|[[ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਬਠਿੰਡਾ]] |1,388,525 |align="right"|743,197 |align="right"|645,328 |151,145 |68.28 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/599-bathinda.html|title=Bathinda District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |align="right"|6 |align=left|[[ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ]] |612,310 |align="right"|313,291 |align="right"|299,019 |62,719 |79.78 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/592-shahid-bhagat-singh-nagar.html|title=Shahid Bhagat Singh Nagar District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |align="right"|7 |align=left|[[ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ]] |1,586,625 |align="right"|809,057 |align="right"|777,568 |168,331 |84.59 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/591-hoshiarpur.html|title=Hoshiarpur District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- | align="right" |8 | align="left" |[[ਮੋਗਾ]] | 995,746 | align="right" |525,920 | align="right" |469,826 |107,336 |70.68 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/595-moga.html|title=Moga District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- | align="right" |9 | align="left" |[[ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ]] | 901,896 | align="right" |475,622 | align="right" |426,274 |104,419 |65.81 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/597-muktsar.html|title=Muktsar District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |align="right"|10 |align=left|[[ਬਰਨਾਲਾ]] |595,527 |align="right"|317,522 |align="right"|278,005 |64,987 |67.82 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/607-barnala.html|title=Barnala District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- | align="right" |11 | align="left" |[[ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ]] | 2,029,074 | align="right" |1,071,637 | align="right" |957,437 |248,103 |68.92 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/596-firozpur.html|title=Firozpur District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- | align="right" |12 | align="left" |[[ਕਪੂਰਥਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਕਪੂਰਥਲਾ]] | 815,168 | align="right" |426,311 | align="right" |388,857 |86,025 |79.07 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/589-kapurthala.html|title=Kapurthala District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |13 |align="left"|[[ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ]] |2,298,323 |1,212,617 |1,085,706 |253,579 |79.95 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/588-gurdaspur.html|title=Gurdaspur District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |14 |align="left"|[[ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸੰਗਰੂਰ]] |1,655,169 |878,029 |777,140 |181,334 |67.99 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/606-sangrur.html|title=Sangrur District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |15 |align="left"|[[ਫਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]] |600,163 |320,795 |279,368 |63,271 |79.35 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/593-fatehgarh-sahib.html|title=Fatehgarh Sahib District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |16 |align="left"|[[ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫਰੀਦਕੋਟ]] |617,508 |326,671 |290,837 |69,311 |69.55 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/598-faridkot.html|title=Faridkot District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |17 |align="left"|[[ਮਾਨਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, ਭਾਰਤ|ਮਾਨਸਾ]] |769,751 |408,732 |361,019 |84,763 |61.83 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/600-mansa.html|title=Mansa District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |18 |align="left"|[[ਰੂਪਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਰੂਪਨਗਰ]] |684,627 |357,485 |327,142 |72,926 |82.19 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/604-rupnagar.html|title=Rupnagar District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |19 |align="left"|[[ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਤਰਨਤਾਰਨ]] |1,119,627 |589,369 |530,258 |137,223 |67.81 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/603-tarn-taran.html|title=Tarn Taran District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |20 |align="left"|[[ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ]] |994,628 |529,253 |465,375 |115,644 |83.80 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/605-mohali.html|title=Mohali (Sahibzada Ajit Singh Nagar) District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |} ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਸੂਬਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਵਧੇਰੀ ਅਬਾਦੀ ਪੇਂਡੂ ਹੈ। ਤਕਰੀਬਨ 66% ਅਬਾਦੀ ਪੇਂਡੂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ 34% ਸ਼ਹਿਰੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਸੂਬੇ ਦਾ ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ ਤਰਸਯੋਗ ਹੈ। 2011 ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ 1000 ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਸਿਰਫ਼ 895 ਇਸਤਰੀਆਂ ਹਨ। === ਧਰਮ === [[File:Amritsar Golden Temple 3.JPG|thumb|ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਧਰਮ [[ਸਿੱਖ]] ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ 57.69% ਦੇ ਕਰੀਬ ਲੋਕ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। [[ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ|ਹਿੰਦੂ]] ਧਰਮ ਦੂਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੰਨਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਧਰਮ ਹੈ। ਹਿੰਦੂ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਅਬਾਦੀ ਦਾ 38.49% ਹਿੱਸਾ ਹਨ। ਇੱਥੇ [[ਇਸਲਾਮ]] (1.57%), [[ਇਸਾਈ ਧਰਮ|ਇਸਾਈਅਤ]] (1.2%), [[ਬੁੱਧ ਧਰਮ|ਬੁੱਧ]] (0.2%) ਅਤੇ [[ਜੈਨ ਧਰਮ|ਜੈਨ]] (0.2%) ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਵੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪੰਜ ਜ਼ਿਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਬਹੁਗਿਣੀ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ, [[ਪਠਾਨਕੋਟ]], [[ਜਲੰਧਰ]], [[ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ]] ਅਤੇ [[ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ]]। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]] ਵਿੱਚ ਵੀ ਹਿੰਦੂ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਹਿੰਦੂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ [[ਦੋਆਬਾ]] ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਹਨ।<ref>http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW03C-01%20MDDS.XLS</ref> [[ਮਾਲੇਰਕੋਟਲਾ]] ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇੱਕੋ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਹਨ (54.50%)।<ref>{{Cite web |title=Malerkotla City Population 2026 {{!}} Literacy and Hindu Muslim Population |url=https://www.census2011.co.in/census/city/20-malerkotla.html |access-date=2026-01-05 |website=www.census2011.co.in}}</ref> [[ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ]] ਹੀ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇੱਕ ਅਜੇਹਾ ਜ਼ਿਲਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਇਸਾਈ 10% ਤੋਂ ਵੱਧ ਹਨ (10.44%)।<ref>http://censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW03C-01%20MDDS.XLS</ref> ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਅਤਿ ਪਵਿੱਤਰ [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ]] [[ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ|ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ]] ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਨੇੜੇ ਸ੍ਰੀ [[ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ|ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ]] ਵੀ ਹੈ। ਸਿੱਖੀ ਦੇ [[ਪੰਜ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬਾਨ|ਪੰਜ ਤਖ਼ਤਾਂ]] ਵਿੱਚੋਂ ਤਿੰਨ ਪੰਜਾਬ 'ਚ ਹੀ ਹਨ। ਇਹ ਹਨ: [[ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ|ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ]], [[ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ|ਸ੍ਰੀ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ]] ਅਤੇ [[ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਕੇਸਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ|ਸ੍ਰੀ ਕੇਸਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]]। ਸਿੱਖ ਕੈਲੰਡਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਮੁੱਖ ਤਿਉਹਾਰਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਵਿਸਾਖੀ]], [[ਹੋਲਾ ਮਹੱਲਾ]], [[ਗੁਰਪੁਰਬ]], [[ਦਿਵਾਲੀ]]) ਦੇ ਮੌਕੇ ਤਕਰੀਬਨ ਹਰ ਪਿੰਡ, ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਕਸਬੇ 'ਚ ਵਿਸ਼ਾਲ ਨਗਰ ਕੀਰਤਨਾਂ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਕਸਬਿਆਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹਰ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਇੱਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਜ਼ਰੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਬਨਾਵਟ ਅਤੇ ਆਕਾਰ ਵਿੱਚ ਭਿੰਨਤਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ===ਭਾਸ਼ਾ=== ਪੰਜਾਬੀ, ਭਾਸ਼ਾ ਜੋ ਕਿ [[ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ|ਗੁਰਮੁਖੀ]] ਲਿੱਪੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਰਾਜ-ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। <ref>[http://www.indiasite.com/language/punjabi.html Punjabi Language, official Language of Punjab, Regional Languages of Punjab] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924034446/http://www.indiasite.com/language/punjabi.html |date=2015-09-24 }}. Indiasite.com. Retrieved on 2012-01-18.</ref> ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਪੈਮਾਨੇ ਤੇ ਕੀਤੇ ਪ੍ਰਵਾਸ <ref>[http://www.apnaorg.com/articles/articledawn/ Punjabi in North America]. Apnaorg.com. Retrieved on 2012-01-18.</ref> ਅਤੇ ਅਮੀਰ ਪੰਜਾਬੀ ਸੰਗੀਤ ਕਰਕੇ ਇਹ ਭਾਸ਼ਾ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਫ਼ਿਲਮ-ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਕਾਰਨ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਦਾ ਅਟੁੱਟ ਹਿੱਸਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਤਾਂ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਵਿੱਚ ਪੂਰੇ ਦਾ ਪੂਰਾ ਗੀਤ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖਣ ਦਾ ਝੁਕਾਅ ਵੀ ਆਮ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਬੋਲੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਸੂਬੇ ਦੀ ਰਾਜਸੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। ਇਹ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, [[ਹਰਿਆਣਾ]],<ref>[http://www.dnaindia.com/india/report_punjabi-edges-out-tamil-in-haryana_1356124 Punjabi edges out Tamil in Haryana – India – DNA]. Dnaindia.com (2010-03-07). Retrieved on 2012-01-18.</ref> [[ਦਿੱਲੀ]] ਅਤੇ [[ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ]] ਦੀ ਦੂਜੀ ਸਰਕਾਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਸਰਕਾਰੀ ਸਰੋਤਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ [[ਇੰਗਲੈਂਡ]] ਵਿੱਚ ਦੂਜੀ <ref>[http://www.publications.parliament.uk/pa/cm199900/cmhansrd/vo000307/halltext/00307h02.htm House of Commons Hansard Debates for 7 Mar 2000 (pt 2)]. Publications.parliament.uk (2000-03-07). Retrieved on 2012-01-18. []</ref> ਅਤੇ [[ਕੈਨੇਡਾ]] ਵਿੱਚ ਤੀਜੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਬੋਲੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। <ref>{{cite news| url=http://timesofindia.indiatimes.com/Punjabi_is_Canadas_4th_most_top_language/articleshow/2782138.cms | work=The Times Of India | title=Punjabi is 4th most spoken language in Canada – Times Of India}}</ref> ਇਹ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ ਦਸਵੀਂ ਅਤੇ [[ਏਸ਼ੀਆ]] ਦੀ ਚੌਥੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਬੋਲੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। <ref name="languages.iloveindia.com">[http://languages.iloveindia.com/punjabi.html Punjabi Language, Gurmukhi , Punjabi Literature, History Of Punjabi Language, State Language Of Punjab]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Languages.iloveindia.com. Retrieved on 2012-01-18.</ref> ਇਸਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਉਪ-ਬੋਲੀਆਂ [[ਮਾਝੀ]], [[ਮਲਵਈ]], [[ਦੁਆਬੀ]] ਅਤੇ [[ਪੁਆਧੀ]] ਹਨ। <ref name="languages.iloveindia.com"/> ==ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜਿਲ੍ਹੇ== ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕੁਲ੍ਹ 23 ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਹਨ {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" width="98%" |- ! width=2% |# ! width=14% |ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਨਾਮ ! width=14% |ਜਨਸੰਖਿਆ (2011) ! width=14% |ਖੇਤਰਫਲ (ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ) |- |1 | [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] |2,490,656 |2,673 |- |2 |[[ਬਰਨਾਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਬਰਨਾਲਾ]] |5,95527 |1,423 |- |3 | [[ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਬਠਿੰਡਾ]] |1,388,525 |3,355 |- |4 |[[ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ]] |825,629 |2,190 |- |5 | [[ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ]] |1,180,483 |3113 |- |6 |[[ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫਰੀਦਕੋਟ]] |617,508 |1,472 |- |7 |[[ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]] |600,163 |1,180 |- |8 | [[ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ]] |1,621,725 |2,610 |- |9 |[[ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ]] |1,586,625 |3,397 |- |10 |[[ਜਲੰਧਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਜਲੰਧਰ]] |2,193,590 |2,625 |- |11 |[[ਕਪੂਰਥਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਕਪੂਰਥਲਾ]] |815,168 |1,646 |- |12 |[[ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਲੁਧਿਆਣਾ]] |3,498,739 |3,744 |- |13 |[[ਮਾਲੇਰਕੋਟਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ]] |429,754 |837 |- |14 |[[ਮਾਨਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, ਭਾਰਤ|ਮਾਨਸਾ]] |769,751 |2,174 |- |15 |[[ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ]] |901,896 |2,596 |- |16 |[[ਮੋਗਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਮੋਗਾ]] |995,746 |2,235 |- |17 | [[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ]] |994,628 |1,188 |- |18 |[[ਪਠਾਨਕੋਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਪਠਾਨਕੋਟ]] |626,154 |929 |- |19 | [[ਪਟਿਆਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਪਟਿਆਲਾ]] |2,892,282 |3,175 |- |20 | [[ਰੂਪਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਰੂਪਨਗਰ]] |684,627 |1,400 |- |21 |[[ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸੰਗਰੂਰ]] |1,203,153 |2,848 |- |22 |[[ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] |612,310 |1,283 |- |23 |[[ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਤਰਨਤਾਰਨ]] |1,119,627 |2,414 |} == ਮਾਝਾ ਖੇਤਰ == ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਾਝਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ 4 ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ- * [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] * [[ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਤਰਨਤਾਰਨ]] * [[ਪਠਾਨਕੋਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਪਠਾਨਕੋਟ]] * [[ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ]] ==ਦੁਆਬਾ ਖੇਤਰ== ਦੁਆਬਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ 4 ਜਿਲ੍ਹੇ ਹਨ- * [[ਜਲੰਧਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਜਲੰਧਰ]] * [[ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਨਵਾਂਸਹਿਰ (ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ)]] * [[ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ]] * [[ਕਪੂਰਥਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਕਪੂਰਥਲਾ]] ==ਮਾਲਵਾ ਖੇਤਰ== ਮਾਲਵਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ 15 ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਹਨ - ਮਾਲਵਾ - ਸਤਲੁਜ ਤੇ ਘੱਗਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਹੈ। * [[ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਬਠਿੰਡਾ]] * [[ਮਾਨਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, ਭਾਰਤ|ਮਾਨਸਾ]] * [[ਬਰਨਾਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਬਰਨਾਲਾ]] * [[ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸੰਗਰੂਰ]] * [[ਪਟਿਆਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਪਟਿਆਲਾ]] * [[ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਲੁਧਿਆਣਾ]] * [[ਫਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫ਼ਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]] * [[ਰੂਪਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਰੂਪਨਗਰ]] * [[ਮੋਗਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਮੋਗਾ]] * [[ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ]] * [[ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ]] * [[ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ]] * [[ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਮੋਹਾਲੀ]] (ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ) * [[ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ]] * [[ਮਾਲੇਰਕੋਟਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ]] == ਆਰਥਿਕਤਾ == ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਖ਼ੇਤੀਬਾੜੀ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਕੁਲ ਵਾਹੀਯੋਗ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ 98.8% ਖੇਤਰ ਉਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੰਨ 2003-04 ਦੌਰਾਨ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਉੱਚ ਪੱਧਰੀ ਅਤੇ ਮੱਧਮ ਪੱਧਰੀ ਸਨਅਤਾਂ ਸਨ, ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਪੱਧਰੀ ਸਨਅਤਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਲਗਭਗ 2 ਲੱਖ 3 ਹਜ਼ਾਰ ਸੀ। "ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਐਗਰੋ-ਇੰਡਸਟ੍ਰੀਜ਼ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ" (P.A.I.C) ਰਾਜ ਵਿਚ ਖੇਤੀ ਆਧਰਿਤ ਸਨਅਤਾਂ ਦੀ ਏਜੰਸੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਇੰਫੋਟੈੱਕ (Punjab Info‌ Tech) ਰਾਜ ਵਿਚ ਸੂਚਨਾ ਅਤੇ ਸੰਚਾਰ ਆਧਰਿਤ ਸਨਅਤਾਂ ਦੀ ਏਜੰਸੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਵਿਚ ਸਨਅਤ ਦਾ ਵੀ ਮਹੱਤਵ ਹੈ ਪਰ ਲਾਲ ਫੀਤਾਸ਼ਾਹੀ ਅਤੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਭੀੜ-ਭੜੱਕਾ, ਆਵਾਜਾਈ ਦਾ ਘੜਮੱਸ, ਨਾਕਾਫ਼ੀ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚਾ, ਪੌਣ ਤੇ ਪਾਣੀ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ, ਮਹਿੰਗੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ, ਜਾਨ-ਮਾਲ ਲਈ ਜੋਖ਼ਿਮ ਆਦਿ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਸਨਅਤ ਦੇ ਰਾਹ ਦਾ ਰੋੜਾ ਹਨ।<ref>{{Cite news|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2018/07/%E0%A8%B8%E0%A8%A8%E0%A8%85%E0%A8%A4%E0%A9%80%E0%A8%95%E0%A8%B0%E0%A8%A8-%E0%A8%A6%E0%A9%87-%E0%A8%B0%E0%A8%BE%E0%A8%B9-%E0%A8%95%E0%A8%BF%E0%A8%89%E0%A8%82-%E0%A8%A8%E0%A8%BE-%E0%A8%AA%E0%A9%88/|title=ਸਨਅਤੀਕਰਨ ਦੇ ਰਾਹ ਕਿਉਂ ਨਾ ਪੈ ਸਕਿਆ ਪੰਜਾਬ?|last=ਨਿਰਮਲ ਸੰਧੂ|first=|date=2018-07-20|work=ਪੰਜਾਬੀ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ|access-date=2018-08-10|archive-url=|archive-date=|dead-url=|language=}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੁਲਾਈ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਸੀਟਾਂ== ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ [[ਲੋਕ ਸਭਾ]] ਦੀਆਂ 13 ਸੀਟਾਂ ਹਨ ਅਤੇ [[ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ]] ਦੀਆਂ ਸੀਟਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 117 ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ [[ਰਾਜ ਸਭਾ]] ਦੀਆਂ ਸੀਟਾਂ 7 ਹਨ। ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸੀਟਾਂ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ- * '''ਮਾਨਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 3 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਮਾਨਸਾ, ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਮਾਨਸਾ]] 2. [[ਸਰਦੂਲਗੜ੍ਹ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਸਰਦੂਲਗੜ੍ਹ]] 3. [[ਬੁਢਲਾਡਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬੁਢਲਾਡਾ]] * '''ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 6 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਬਠਿੰਡਾ ਦਿਹਾਤੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬਠਿੰਡਾ ਦਿਹਾਤੀ]] 2. [[ਬਠਿੰਡਾ ਸ਼ਹਿਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬਠਿੰਡਾ ਸ਼ਹਿਰੀ]] 3. [[ਭੁੱਚੋ ਮੰਡੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਭੁੱਚੋ ਮੰਡੀ]] 4. [[ਰਾਮਪੁਰਾ ਫੂਲ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਰਾਮਪੁਰਾ ਫੂਲ]] 5. [[ਮੌੜ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਮੌੜ]] 6. [[ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ]] * '''ਮੋਗਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ ਸੀਟਾਂ 4 ਹਨ-''' 1. [[ਬਾਘਾ ਪੁਰਾਣਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬਾਘਾ ਪੁਰਾਣਾ]] 2. [[ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਵਾਲਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਵਾਲਾ]] 3. [[ਮੋਗਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਮੋਗਾ]] 4. [[ਧਰਮਕੋਟ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਧਰਮਕੋਟ]] * '''ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 3 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ]] 2. [[ਕੋਟਕਪੂਰਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਕੋਟਕਪੂਰਾ]] 3. [[ਜੈਤੋ (ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ)|ਜੈਤੋ]] * '''ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆ 4 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਸ਼ਹਿਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਸ਼ਹਿਰ]] 2. [[ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਦਿਹਾਤੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਦਿਹਾਤੀ]] 3. [[ਜ਼ੀਰਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਜ਼ੀਰਾ]] 4. [[ਗੁਰੂ ਹਰ ਸਹਾਏ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਗੁਰੂ ਹਰ ਸਹਾਏ]] * '''ਮੁਕਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 4 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਸ਼੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਮੁਕਤਸਰ]] 2. [[ਲੰਬੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਲੰਬੀ]] 3. [[ਗਿੱਦੜਬਾਹਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਗਿੱਦੜਬਾਹਾ]] 4. [[ਮਲੋਟ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਮਲੋਟ]] * '''ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 4 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਜਲਾਲਾਬਾਦ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਜਲਾਲਾਬਾਦ]] 2. [[ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ]] 3. [[ਅਬੋਹਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਅਬੋਹਰ]] 4. [[ਬੱਲੂਆਣਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬੱਲੂਆਣਾ]] * '''ਬਰਨਾਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 3 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਬਰਨਾਲਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬਰਨਾਲਾ]] 2. [[ਮਹਿਲ ਕਲਾਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ|ਮਹਿਲ ਕਲਾਂ]] 3. [[ਭਦੌੜ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਭਦੌੜ]] * '''ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 5 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਸੰਗਰੂਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਸੰਗਰੂਰ]] 2. [[ਸੁਨਾਮ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਸੁਨਾਮ]] 3. [[ਦਿੜ੍ਹਬਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਦਿੜ੍ਹਬਾ]] 4. [[ਲਹਿਰਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਲਹਿਰਾ]] 5. [[ਧੂਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਧੂਰੀ]] * '''ਪਟਿਆਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 8 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਪਟਿਆਲਾ]] 2. [[ਨਾਭਾ]] 3. [[ਸਮਾਣਾ]] 4. [[ਘਨੌਰ]] 5. [[ਰਾਜਪੁਰਾ]] 6. [[ਪਟਿਆਲਾ ਦੇਹਾਤੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਪਟਿਆਲਾ ਦਿਹਾਤੀ]] 7. [[ਸਨੌਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਸਨੌਰ]] 8. [[ਸ਼ੁਤਰਾਣਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਸ਼ੁਤਰਾਣਾ]] * '''ਮੋਹਾਲੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ 3 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਡੇਰਾ ਬਸੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਡੇਰਾ ਬਸੀ]] 2. [[ਖਰੜ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਖਰੜ]] 3. [[ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਮੋਹਾਲੀ]] * '''ਰੂਪਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 3 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ]] 2. [[ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ|ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] 3. [[ਰੂਪਨਗਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਰੂਪਨਗਰ]] * '''ਫ਼ਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਸੀਟਾਂ 3 ਹਨ-''' 1. [[ਅਮਲੋਹ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਅਮਲੋਹ]] 2. [[ਬਸੀ ਪਠਾਣਾਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬੱਸੀ ਪਠਾਣਾਂ]] 3. [[ਫਤਹਿਗੜ੍ਹ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਫ਼ਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]] * '''ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 14 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਲੁਧਿਆਣਾ ਪੂਰਬੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਲੁਧਿਆਣਾ ਪੂਰਬੀ]] 2. [[ਲੁਧਿਆਣਾ ਪੱਛਮੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਲੁਧਿਆਣਾ ਪੱਛਮੀ]] 3. [[ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੱਖਣੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ|ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੱਖਣੀ]] 4. [[ਲੁਧਿਆਣਾ ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਲੁਧਿਆਣਾ ਸੈਂਟਰਲ]] 5. [[ਲੁਧਿਆਣਾ ਉੱਤਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਲੁਧਿਆਣਾ ਉੱਤਰੀ]] 6. [[ਸਾਹਨੇਵਾਲ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਸਾਹਨੇਵਾਲ]] 7. [[ਪਾਇਲ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਪਾਇਲ]] 8. [[ਦਾਖਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਦਾਖਾ]] 9. [[ਖੰਨਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਖੰਨਾ]] 10. [[ਸਮਰਾਲਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਸਮਰਾਲਾ]] 11. [[ਗਿੱਲ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਗਿੱਲ]] 12. [[ਆਤਮ ਨਗਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਆਤਮ ਨਗਰ]] 13. [[ਰਾਏਕੋਟ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਰਾਏਕੋਟ]] 14. [[ਜਗਰਾਉਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਜਗਰਾਉਂ]] * '''ਜਲੰਧਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 9 ਸੀਟਾਂ ਹਨ'''- 1. [[ਜਲੰਧਰ ਉੱਤਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਜਲੰਧਰ ਉੱਤਰੀ]] 2. [[ਜਲੰਧਰ ਪੱਛਮੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਜਲੰਧਰ ਪੱਛਮੀ]] 3. [[ਜਲੰਧਰ ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਜਲੰਧਰ ਸੈਂਟਰਲ]] 4. [[ਜਲੰਧਰ ਕੈਂਟ ਵਿਧਾਨਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਜਲੰਧਰ ਕੈਂਟ]] 5. [[ਸ਼ਾਹਕੋਟ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਸ਼ਾਹਕੋਟ]] 6. [[ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਕਰਤਾਰਪੁਰ]] 7. [[ਫਿਲੌਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਫਿਲੌਰ]] 8. [[ਨਕੋਦਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਨਕੋਦਰ]] 9. [[ਆਦਮਪੁਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਆਦਮਪੁਰ]] * '''ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 7 ਸੀਟਾਂ ਹਨ'''- 1.[[ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ]] 2. [[ਕਾਦੀਆਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਕਾਦੀਆਂ]] 3.[[ਦੀਨਾ ਨਗਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਦੀਨਾਨਗਰ]] 4.[[ਬਟਾਲਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬਟਾਲਾ]] 5.[[ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਗੋਬਿੰਦਪੁਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਸ੍ਰੀ ਹਰਗੋਬਿੰਦਪੁਰ]] 6.[[ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਚੂੜੀਆਂ|ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਚੁੜੀਆਂ]] 7.[[ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ]] * '''ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 11 ਹਨ'''- 1.[[ਅਜਨਾਲਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਅਜਨਾਲਾ]] 2.[[ਰਾਜਾ ਸਾਂਸੀ ਵਿਧਾਨਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਰਾਜਾ ਸਾਂਸੀ]] 3. [[ਮਜੀਠਾ ਵਿਧਾਨਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਮਜੀਠਾ]] 4.[[ਜੰਡਿਆਲਾ ਗੁਰੂ ਵਿਧਾਨਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਜੰਡਿਆਲਾ]] 5.[[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ (ਉੱਤਰੀ) ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਉੱਤਰ]] 6.[[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ (ਪੱਛਮੀ) ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪੱਛਮੀ]] 7.[[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪੂਰਬੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪੂਰਬੀ]] 8 [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੱਖਣੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੱਖਣੀ]]9.[[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਕੇਂਦਰ]] 10. [[ਅਟਾਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਅਟਾਰੀ]] 11. [[ਬਾਬਾ ਬਕਾਲਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬਾਬਾ ਬਕਾਲਾ]] * '''ਤਰਨਤਾਰਨ ਜਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 4 ਸੀਟਾਂ ਹਨ'''- 1.[[ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਸਾਹਿਬ|ਤਰਨਤਾਰਨ]] 2.[[ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ]] 3. [[ਖੇਮ ਕਰਨ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਖੇਮ ਕਰਨ]] 4.[[ਪੱਟੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਪੱਟੀ]] * '''ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 7 ਹਨ'''- 1.[[ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ]] 2.[[ਚੱਬੇਵਾਲ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਚੱਬੇਵਾਲ]] 3. [[ਮੁਕੇਰੀਆਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਮੁਕੇਰੀਆਂ]] 4. [[ਦਸੂਹਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਦਸੂਹਾ]] 5. [[ਸ਼ਾਮ ਚੌਰਾਸੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਸ਼ਾਮ ਚੌਰਾਸੀ]] 6. ਉਰਮਾਰ 7. [[ਗੜ੍ਹਸ਼ੰਕਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਗੜ੍ਹਸ਼ੰਕਰ]] * '''ਕਪੂਰਥਲਾ ਜਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 4 ਸੀਟਾਂ ਹਨ'''- 1. [[ਭੁਲੱਥ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਭੁਲੱਥ]] 2. [[ਕਪੂਰਥਲਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਕਪੂਰਥਲਾ]] 3. [[ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ]] 4. [[ਫਗਵਾੜਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਫਗਵਾੜਾ]] * '''ਪਠਾਨਕੋਟ ਜਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 3 ਹਨ'''- 1.[[ਪਠਾਨਕੋਟ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਪਠਾਨਕੋਟ]] 2. [[ਸੁਜਾਨਪੁਰ, ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਸੁਜਾਨਪੁਰ]] 3. [[ਭੋਆ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਭੋਆ]] * '''ਨਵਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ਜਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 3 ਸੀਟਾਂ ਹਨ'''- 1. [[ਬੰਗਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬੰਗਾ]] 2. [[ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ|ਨਵਾਂ ਸ਼ਹਿਰ]] 3. [[ਬਲਾਚੌਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬਲਾਚੌਰ]] * '''ਮਾਲੇਰਕੋਟਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 2 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ]] 2.[[ਅਮਰਗੜ੍ਹ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਅਮਰਗੜ੍ਹ]] ==ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਲੋਕ ਸਭਾ ਸੀਟਾਂ== ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਸਭਾ ਦੀਆਂ ਕੁਲ੍ਹ 13 ਸੀਟਾਂ ਹਨ। * [[ਬਠਿੰਡਾ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਬਠਿੰਡਾ]] * [[ਸੰਗਰੂਰ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਸੰਗਰੂਰ]] * [[ਪਟਿਆਲਾ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਪਟਿਆਲਾ]] * [[ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਫ਼ਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]] * [[ਲੁਧਿਆਣਾ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਲੁਧਿਆਣਾ]] * [[ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] * [[ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ]] * [[ਜਲੰਧਰ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਜਲੰਧਰ]] * [[ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ]] * [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] * [[ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ]] * [[ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ]] * [[ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਹਲਕਾ)|ਫਰੀਦਕੋਟ]] == ਸਾਖ਼ਰਤਾ == ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਾਖ਼ਰਤਾ ਦਰ 75.84 ℅ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਮਰਦਾਂ ਦੀ ਸਾਖ਼ਰਤਾ ਦਰ 80.44℅, ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸਾਖ਼ਰਤਾ ਦਰ 70.73℅ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਾਖ਼ਰਤਾ [[ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ]] ਜਿਲ੍ਹੇ ਦੀ 84.6% ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ [[ਮਾਨਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, ਭਾਰਤ|ਮਾਨਸਾ]] ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ (61.8%) ਦੀ ਹੈ। ਹੇਠ ਦਿੱਤਾ ਹੋਇਆ ਟੇਬਲ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜ਼ਿਲਿਆਂ ਦੀ ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ ਵਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਸਾਲ 2011 ਦੇ ਸੈਨਸਸ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ।<ref>{{cite web | url=https://www.indiacensus.net/states/punjab/literacy | title=Punjab Literacy Rate 2023 | access-date=2023-08-12 | archive-date=2023-07-01 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230701144320/https://www.indiacensus.net/states/punjab/literacy | url-status=dead }}</ref> {|class="wikitable sortable" |+ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਸਾਖ਼ਰਤਾ ਦਰ - ਸੈਨਸਸ 2011 !ਸਥਾਨ !ਜ਼ਿਲਾ !ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ |- |1||ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ||84.59% |- |2||ਮੋਹਾਲੀ||83.80% |- |3||ਜਲੰਧਰ||82.48% |- |4||ਲੁਧਿਆਣਾ||82.20% |- |5||ਰੂਪਨਗਰ||82.19% |- |6||ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ||79.95% |- |7||ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ||79.78% |- |8||ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ||79.35% |- |9||ਕਪੂਰਥਲਾ||79.07% |- |10||ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ||76.27% |- |11||ਪਟਿਆਲਾ||75.28% |- |12||ਮੋਗਾ||70.68% |- |13||ਫਰੀਦਕੋਟ||69.55% |- |14||ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ||68.92% |- |15||ਬਠਿੰਡਾ||68.28% |- |16||ਸੰਗਰੂਰ||67.99% |- |17||ਬਰਨਾਲਾ||67.82% |- |18||ਤਰਨ ਤਾਰਨ||67.81% |- |19||ਮੁਕਤਸਰ||65.81% |- |20||ਮਾਨਸਾ||61.83% |} == ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ== 2011 ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ 1000 ਮਰਦਾਂ ਪਿੱਛੇ 893 ਔਰਤਾਂ ਹਨ। 0 ਤੋਂ 6 ਸਾਲ ਤੱਕ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ 846 ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਬਠਿੰਡਾ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਹੈ। == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * [[ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕ ਸਾਜ਼]] * [[ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਾਜ]] * [[ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ]] ==ਹਵਾਲੇ== {{reflist|2}} {{ਪੰਜਾਬ (ਭਾਰਤ)}} {{ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] 28tod28f1gk0m1iy6m3lx1vd402r0qi 0 19664 841511 703899 2026-06-27T09:34:04Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 841511 wikitext text/x-wiki {{ਗਿਆਨਸੰਦੂਕ ਸੰਗੀਤ ਕਲਾਕਾਰ | name = ਅਲਕਾ ਯਾਗਨਿਕ | image = AlkaYagnik.jpg | Background = ਸੋਲੋ ਗਾਇਕ | Img = Alka Yagnik.jpg | Image_size = 200 px | Born = 20-3-1966 <br />[[ਕੋਲਕਾਤਾ]], [[ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ]] | Genre = [[ਬਾਲੀਵੁਡ]] ਅਤੇ ਖੇਤਰੀ ਸਿਨੇਮਾ | Occupation = ਗਾਇਕ | Years_active = 1979 - ਹੁਣ }} '''ਅਲਕਾ ਯਾਗਨਿਕ''' ([[ਗੁਜਰਾਤੀ]]: અલકા યાજ્ઞિક [[ਹਿੰਦੀ]]: अलका याज्ञनिक) ਭਾਰਤੀ ਸਿਨੇਮਾ ਦੀ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਪਿੱਠਵਰਤੀ ਗਾਇਕਾ ਹੈ।<ref name="Iconic Alka Yagnik">{{cite web| title= Iconic Alka Yagnik| url= http://ibnlive.in.com/news/playlist-the-best-of-birthday-girl-alka-yagnik/240724-8-66.html| publisher= IBN Live| year= 2012| accessdate= 2012-05-03| archive-date= 2014-10-07| archive-url= https://web.archive.org/web/20141007114441/http://ibnlive.in.com/news/playlist-the-best-of-birthday-girl-alka-yagnik/240724-8-66.html| dead-url= yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141007114441/http://ibnlive.in.com/news/playlist-the-best-of-birthday-girl-alka-yagnik/240724-8-66.html |date=2014-10-07 }} {{Cite web |url=http://ibnlive.in.com/news/playlist-the-best-of-birthday-girl-alka-yagnik/240724-8-66.html |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2013-01-26 |archive-date=2014-10-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141007114441/http://ibnlive.in.com/news/playlist-the-best-of-birthday-girl-alka-yagnik/240724-8-66.html |dead-url=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141007114441/http://ibnlive.in.com/news/playlist-the-best-of-birthday-girl-alka-yagnik/240724-8-66.html |date=2014-10-07 }}</ref> ਮੀਡੀਆ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅਤੇ ਸਫਲ ਪਲੇਬੈਕ ਗਾਇਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਚਾਰ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੇ ਆਪਣੇ ਕਰੀਅਰ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਰਤੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਅਤੇ ਐਲਬਮਾਂ ਲਈ ਗੀਤ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੋ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫ਼ਿਲਮ ਅਵਾਰਡ, ਦੋ ਬੰਗਾਲ ਫ਼ਿਲਮ ਜਰਨਲਿਸਟ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਸਰਵੋਤਮ ਮਹਿਲਾ ਪਲੇਬੈਕ ਗਾਇਕਾ ਲਈ 36 ਨਾਮਜ਼ਦਗੀਆਂ ਤੋਂ ਰਿਕਾਰਡ ਸੱਤ ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਅਵਾਰਡਾਂ ਸਮੇਤ ਕਈ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਯਾਗਨਿਕ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮਹਿਲਾ ਪਲੇਬੈਕ ਗਾਇਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਕਰੀਅਰ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਸੋਲੋ ਗਾਏ ਹਨ। ਚਾਰ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੇ ਆਪਣੇ ਕਰੀਅਰ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਲਈ ਗੀਤ ਗਾਏ ਹਨ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਰਤੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਗੀਤ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਬੀਬੀਸੀ ਦੇ ਆਲ-ਟਾਈਮ ਚੋਟੀ ਦੇ ਚਾਲੀ ਟਰੈਕਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ 20 ਟਰੈਕ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਉਹ ਫਰਵਰੀ 2022 ਤੱਕ ਯੂਟਿਊਬ ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਚਾਰਟ ਅਤੇ ਇਨਸਾਈਟਸ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਚੋਟੀ ਦੇ ਗਲੋਬਲ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਨੰਬਰ 1 ਹੈ। ਉਹ 300 ਮਿਲੀਅਨ ਵਿਯੂਜ਼ ਦੇ ਨਾਲ 283 ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਤੋਂ ਚਾਰਟ 'ਤੇ ਹੈ। == ਜੀਵਨ == ਅਲਕਾ ਯਾਗਨਿਕ 20 ਮਾਰਚ 1966 ਨੂੰ ਕੋਲਕਾਤਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗੁਜਰਾਤੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਈ। ਉਸ ਦੀ ਮਾਤਾ ਸ਼ੋਭਾ ਯਾਗਨਿਕ ਇੱਕ ਗਾਇਕ ਵੀ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ 6 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਕੋਲਕਾਤਾ ਰੇਡੀਓ ਲਈ ਗਾਨਾ ਸੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। 10 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਮੁੰਬਈ ਸਥਾਨਾਂਤਰਿਤ ਹੋ ਗਏ। ਅਤੇ ਉਥੇ ਹੀ ਤੋਂ ਉਹ ਤਰੱਕੀ ਦੀ ਰਾਹ ਤੇ ਆਗੂ ਹੋਈ। ਅਲਕਾ ਜਿਆਦਾਤਰ ਬਾਲੀਵੁਡ ਦੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਲਈ ਗਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਹੁਣ ਤੱਕ 700 ਫਿਲਮਾਂ ਲਈ ਗੀਤ ਗਾ ਚੁੱਕੀ ਹੈ।<ref name="Iconic Alka Yagnik"/><ref>{{cite web| title= About Me| url= http://www.alkayagnik.co.in/about_me.html| publisher= Alka Yagnik| year= 2008| accessdate= 2008-05-03| archive-date= 2012-09-05| archive-url= https://web.archive.org/web/20120905010829/http://www.alkayagnik.co.in/about_me.html| dead-url= yes}}</ref> == ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ == ਯਾਗਨਿਕ ਨੇ 1989 ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਲਾਂਗ-ਅਧਾਰਤ ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਨੀਰਜ ਕਪੂਰ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਉਸ ਦੀ ਇੱਕ ਧੀ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਸਾਇਸ਼ਾ ਹੈ। <ref>{{cite news |title=Alka Yagnik Birthday Special: From 'Tip Tip Barsa' to 'Lal Dupatta,' Top 10 songs by the soulful singer |url=https://www.freepressjournal.in/entertainment/bollywood/alka-yagnik-birthday-special-from-tip-tip-barsa-to-lal-dupatta-top-10-songs-by-the-soulful-singer |access-date=21 February 2022 |work=Free Press Journal |date=19 March 2021 |language=en |archive-date=21 ਫ਼ਰਵਰੀ 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220221183308/https://www.freepressjournal.in/entertainment/bollywood/alka-yagnik-birthday-special-from-tip-tip-barsa-to-lal-dupatta-top-10-songs-by-the-soulful-singer |url-status=dead }}</ref> == ਸੰਦਰਭ == {{ਸੰਦਰਭ}} == ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ == * {{IMDb name|id=0003504}} {{ਅਧਾਰ}} 1koasc2fw84xvdg7tlgai7vs5dksora 0 91085 841510 801102 2026-06-27T09:18:45Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 841510 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=ਅਰੁਣਾ ਰਾਏ|image=Aruna Roy (2019).jpg|caption=|birth_date={{Birth date and age|1946|06|26|df=yes}}|birth_place=ਚੇਨਈ|death_date=<!-- {{Death date and age|df=yes|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} -->|nationality=ਭਾਰਤੀ|occupation=ਕਾਰਕੁਨ|awards=<font color="#0645ad">ਰੇਮਨ ਮੈਗਸੇਸੇ ਅਵਾਰਡ, 2000 ਲਾਲ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਕੌਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ, 2010</font>}}'''ਅਰੁਣਾ ਰਾਏ''' (ਜਨਮ 26 ਜੂਨ 1946) ਇੱਕ [[ਭਾਰਤ|ਭਾਰਤੀ]] [[ਸਿਆਸਤ|ਸਿਆਸੀ]] ਅਤੇ [[ਐਕਟਿਵਿਜ਼ਮ|ਸਮਾਜਿਕ ਕਾਰਕੁਨ]] ਹੈ, ਜਿਸਨੇ ਸ਼ੰਕਰ ਸਿੰਘ, ਨਿਖਿਲ ਡੇ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹੋਰਨਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਮਜ਼ਦੂਰ ਕਿਸਾਨ ਸ਼ਕਤੀ ਸੰਗਠਨ (MKSS) ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। == ਸ਼ੁਰੂ ਦਾ ਜੀਵਨ == ਰਾਏ ਦਾ ਜਨਮ ਚੇਨਈ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=http://www.outlookindia.com/article/Daughter-Of-The-Dust/232838|title=Daughter Of The Dust {{!}} Urvashi Butalia {{!}} Oct 16,2006|website=www.outlookindia.com|accessdate=2015-09-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.telegraphindia.com/1110904/jsp/7days/story_14461446.jsp|title=‘I would like to know how I am a traitor’|website=www.telegraphindia.com|accessdate=2015-09-17}}</ref>  ਉਹ [[ਦਿੱਲੀ]], ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਹੋਈ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਰਕਾਰੀ ਕਰਮਚਾਰੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਇੰਦਰਪ੍ਰਸਥ ਕਾਲਜ, [[ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਤੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite news|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/1911907/Aruna-Roy|title=Aruna Roy (Indian activist) -- Encyclopedia Britannica|date=30 January 2013|newspaper=[[Encyclopedia Britannica]]}}</ref><ref>{{cite news|url=http://indiatoday.intoday.in/story/DU+has+a+lot+on+its+ladies+special+platter/1/44882.html|title=DU has a lot on its ladies special platter|date=3 June 2009|newspaper=[[India Today]]}}</ref> ਉਸ ਨੇ [[ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਸੇਵਾ|ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਸੇਵਾ]] ਵਿੱਚ 1968 ਅਤੇ 1974 ਇੱਕ ਸਿਵਲ ਸੇਵਕ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 1970 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਬੰਕਰ ਰਾਏ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਇਆ। ਉਸਦੇ ਸਾਰੇ ਦਾਦਾ-ਦਾਦੀ ਬਹੁਤ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਇੰਜੀਨੀਅਰ, ਇੱਕ ਮੈਜਿਸਟਰੇਟ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵਕੀਲ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।[3] ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਉਸਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਉਸਦੇ ਲਈ ਰੋਲ ਮਾਡਲ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਸਦੀ ਨਾਨੀ ਇੱਕ ਪੜ੍ਹੀ-ਲਿਖੀ ਔਰਤ ਸੀ ਅਤੇ ਗਰੀਬ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਵੈ-ਸੇਵੀ ਸਮਾਜਿਕ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘਾਈ ਨਾਲ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ।[4] ਉਸਦਾ ਜਨਮ ਇੱਕ ਕੱਟੜਪੰਥੀ ਤਾਮਿਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਕੋੜ੍ਹ ਦੇ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਨਾਨਾ-ਨਾਨੀ ਇੱਕ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਸਨ, ਜੋ ਸਮਾਜਿਕ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ ਅਤੇ ਪਾਠ-ਪੁਸਤਕਾਂ ਲਿਖਦੇ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਖਰਚੇ 'ਤੇ ਛਾਪਦੇ ਅਤੇ ਵੰਡਦੇ ਸਨ ਤਾਂ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਰੀਬ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਕਿਫਾਇਤੀ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ।[5] ਅਰੁਣਾ ਦੀ ਮਾਂ, ਹੇਮਾ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੇ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ, ਗਣਿਤ, ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਹ ਕਈ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਵੀਣਾ ਨਾਲ ਸੰਗੀਤਕ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੀ ਸੀ। ਹੇਮਾ ਅਤੇ ਜੈਰਾਮ ਵਿਚਕਾਰ ਵਿਆਹ ਨੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕੀਤੀ ਕਿਉਂਕਿ ਹੇਮਾ ਨੇ ਵਿਆਹ ਲਈ 25 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਤੱਕ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਜੈਰਾਮ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਉਪ-ਜਾਤੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸੀ।[2] ਜੈਰਾਮ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਵੀ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸਰਗਰਮੀ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਸੀ।[3][6] ਉਸਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀਨਿਕੇਤਨ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ੇ ਤੋਂ ਵਕੀਲ ਬਣ ਗਿਆ।[ਨੋਟ 2][5][6] ਉਸਨੇ ਭਾਰਤੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ, ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਸਿਵਲ ਸੇਵਕ ਬਣ ਗਿਆ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਖੋਜ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਲਾਹਕਾਰ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਹੋ ਗਿਆ।[3][6] ਜੈਰਾਮ ਨੇ ਇੱਕ ਫਿਲਮ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਆਲੋਚਕ ਵਜੋਂ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮੀਖਿਆਵਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀਆਂ।[6] ਅਰੁਣਾ ਚਾਰ ਭੈਣਾਂ-ਭਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਦੋ ਭੈਣਾਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਭਰਾ ਸੀ। ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਬਹੁ-ਭਾਸ਼ਾਈ ਹੋਣ ਲਈ ਪਾਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਬੋਲਦਾ ਸੀ, ਅਰਥਾਤ ਤਾਮਿਲ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਤੇ ਹਿੰਦੀ।[7] ਉਸਨੂੰ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਭੈਣ-ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਚਿੰਤਕ ਬਣਨ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਨਸਲੀ, ਜਾਤੀ ਜਾਂ ਵਰਗ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੱਖਪਾਤ ਨੂੰ ਰੱਖਣ ਤੋਂ ਨਿਰਾਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਸਥਿਤੀ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨਾ ਸਿਖਾਇਆ ਗਿਆ।[6][7] ਅਰੁਣਾ ਨੂੰ ਭਰਤਨਾਟਿਅਮ ਅਤੇ ਕਰਨਾਟਕ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਲਈ ਚੇਨਈ ਦੇ ਅਡਯਾਰ ਵਿੱਚ ਕਲਾਕਸ਼ੇਤਰ ਅਕੈਡਮੀ ਵਿੱਚ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਦਾਖਲਾ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਕਾਨਵੈਂਟ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦੇ ਜ਼ੋਰ 'ਤੇ ਫ੍ਰੈਂਚ ਸਿੱਖੀ। ਫਿਰ ਉਸਨੂੰ ਪਾਂਡੀਚੇਰੀ ਦੇ ਅਰਬਿੰਦੋ ਆਸ਼ਰਮ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਸਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਚਲਾ ਗਿਆ।[5][6] ਆਸ਼ਰਮ (ਆਸ਼ਰਮ) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਾਲ ਰਹਿਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਸਥਿਤੀ ਤੋਂ ਨਾਖੁਸ਼ੀ ਜ਼ਾਹਰ ਕੀਤੀ ਇਸ ਲਈ ਉਸਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਉਸਨੂੰ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਲੈ ਆਇਆ ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਬਾਕੀ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ 16 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਤੱਕ ਭਾਰਤੀ ਵਿਦਿਆ ਭਵਨ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ, [ਨੋਟ 3] ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਇੰਦਰਪ੍ਰਸਥ ਕਾਲਜ ਫਾਰ ਵੂਮੈਨ ਵਿੱਚ ਅਰਜ਼ੀ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਦਾਖਲਾ ਲਿਆ। ਕਾਲਜ ਫੈਕਲਟੀ ਲਈ ਉਸਦਾ ਦਾਖਲਾ ਅਚਾਨਕ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਨੇ ਆਮ ਨਾਲੋਂ ਇੱਕ ਉਮਰ ਪਹਿਲਾਂ ਯੋਗਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਅਰੁਣਾ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਮੇਜਰ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਤੁਰੰਤ 1965 ਵਿੱਚ ਮਾਸਟਰ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਲਈ ਗਈ। ਉਸਨੇ ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਪੋਸਟ-ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ।[7] ਆਪਣੀ ਸਿੱਖਿਆ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਔਰਤਾਂ ਵਾਂਗ ਘਰੇਲੂ ਔਰਤ ਨਹੀਂ ਬਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਉਹ "ਨਿਰਬਲਤਾ ਦਾ ਇੱਕ ਅੰਗ" ਮੰਨਦੀ ਸੀ ਪਰ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਖੇਤਰ ਮਰਦ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਨ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਵਿਕਲਪ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਨ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਸਨ।[7] ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਅਲਮਾ ਮੈਟਰ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਬਣ ਗਈ।[8] 1967 ਵਿੱਚ, 21 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਸੇਵਾ ਲਈ ਮੁਸ਼ਕਲ ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਜਿਸਦੀ ਚੋਣ ਦਰ ਉਸ ਸਮੇਂ 0.1% ਤੋਂ ਘੱਟ ਸੀ ਅਤੇ ਸਫਲ ਮਹਿਲਾ ਉਮੀਦਵਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਸੀ।[6] ਅਰੁਣਾ ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਚੁਣੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਸਾਲ ਯੋਗਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਸਿਰਫ਼ 10 ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ।[3][6] ਉਹ ਨਾਰੀਵਾਦ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਨਕਸ਼ੇ ਕਦਮਾਂ 'ਤੇ ਮਰਦ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਿਵਲ ਸੇਵਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਨੂੰ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਪਸੰਦ ਸਮਝਦੀ ਸੀ। ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦਾ ਉਸਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨੈਤਿਕਤਾ 'ਤੇ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਐਮ. ਐਨ. ਰਾਏ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸੋਚਣ ਦੇ ਢੰਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ।[ਨੋਟ 4][6] ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਸਾਲ ਦੇ ਕੋਰਸ ਲਈ ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ਼ ਐਡਮਿਨਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਸਾਲ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਵਾਲੀ ਸਿਖਲਾਈ ਜਿਸਨੂੰ ਪ੍ਰੋਬੇਸ਼ਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਬੈਚ ਵਿੱਚ 100 ਸਫਲ ਉਮੀਦਵਾਰ ਸਨ ਅਤੇ ਕੋਰਸ ਵਿੱਚ ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰ, ਕਾਨੂੰਨ, ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦਾ ਡੂੰਘਾ ਅਧਿਐਨ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਘੋੜਸਵਾਰੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕਾਲ ਤੋਂ ਸ਼ਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਅਤੇ ਸ਼ਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਬਾਰੇ ਦਿਸ਼ਾ-ਨਿਰਦੇਸ਼ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਬੈਚ ਦੇ ਹੋਰ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਪਾਠਕ੍ਰਮ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਹਿਲੂਆਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਬਗਾਵਤ ਕੀਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਕੁਝ ਸੁਧਾਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਸੀ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੈਚ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬੈਚ ਲਈ ਲਾਗੂ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। [7] == ਮਜ਼ਦੂਰ ਕਿਸਾਨ ਸ਼ਕਤੀ ਸੰਗਠਨ == ਰਾਏ ਨੇ ਸਿਵਲ ਸੇਵਾਵਾਂ ਤੋਂ  ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਗਰੀਬਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਮੁੱਦਿਆਂ ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਤਿਲੋਨਿਆ, ਰਾਜਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਸੋਸ਼ਲ ਵਰਕ ਅਤੇ ਰਿਸਰਚ ਕੇਂਦਰ (SWRC) ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਈ। <ref>''Women who dared'', by Ritu Menon.</ref><ref>[http://nrcw.nic.in/shared/sublinkimages/107.htm Aruna Roy] National Resource Center for Women, [//en.wikipedia.org/wiki/Govt._of_India Govt. of India].</ref> 1987 ਵਿੱਚ  ਸ਼ੰਕਰ ਸਿੰਘ, ਨਿਖਿਲ ਡੇ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹੋਰਨਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਮਜ਼ਦੂਰ ਕਿਸਾਨ ਸ਼ਕਤੀ ਸੰਗਠਨ (MKSS) ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ।<ref>[http://www.civilsocietyonline.com/pages/Details.aspx?83 MKSS As a Role Model] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140222212703/http://www.civilsocietyonline.com/pages/Details.aspx?83 |date=2014-02-22 }}, ''Civl Society Online''.</ref> == ਮੁਹਿੰਮਾਂ == ਅਰੁਣਾ ਰਾਏ ਗਰੀਬਾਂ ਅਤੇ ਹਾਸ਼ੀਏ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਲਈ ਕਈ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਮੋਹਰੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ, ਸੂਚਨਾ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ, ਕੰਮ ਕਰਨ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ (ਨਰੇਗਾ)<ref>{{Cite web|title = Matersfamilias {{!}} Saba Naqvi {{!}} Aug 24,2015|url = http://www.outlookindia.com/article/matersfamilias/295068|website = www.outlookindia.com|access-date = 2015-08-27}}</ref> ਅਤੇ ਰੋਟੀ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref>{{Cite web|url=https://nhrc.nic.in/press-release/right-food-fundamental-right|title=Right to Food- A Fundamental Right|website=National Human Rights Commission, India|access-date=10 March 2020}}</ref> More recently, she has been involved with the campaign for universal, non-contributory pension for unorganised sector workers as a member of the Pension Parishad<ref>{{Cite news|title = Pension Parishad calls off strike|url = http://www.thehindu.com/news/national/pension-parishad-calls-off-strike/article5487007.ece|newspaper = The Hindu|date = 2013-12-21|access-date = 2015-08-27|issn = 0971-751X}}</ref><ref>{{Cite web|title = Forgotten Brethren {{!}} Harsh Mander {{!}} Apr 20,2015|url = http://www.outlookindia.com/article/forgotten-brethren/293980|website = www.outlookindia.com|access-date = 2015-08-27}}</ref> ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਪੈਨਸ਼ਨ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਸੰਗਠਿਤ ਖੇਤਰ ਦੇ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਲਈ ਵਿਆਪਕ, ਗੈਰ-ਯੋਗਦਾਨ ਵਾਲੀ ਪੈਨਸ਼ਨ ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਐਨਸੀਪੀਆਰਆਈ ਨੇ ਵ੍ਹਿਸਲਬਲੋਅਰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਾਨੂੰਨ ਅਤੇ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਨਿਵਾਰਣ ਨੂੰ ਪਾਸ ਕਰਨ ਅਤੇ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਲਈ ਐਕਟ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਈ ਹੈ।<ref>{{Cite web|title = Aruna Roy seeks early passage of grievance redress, whistleblower bills|date = 19 December 2013|url = http://zeenews.india.com/news/nation/aruna-roy-seeks-early-passage-of-grievance-redress-whistleblower-bills_898018.html|access-date = 2015-08-27}}</ref><ref>{{Cite web|title = The Fate of RTI After One Year of Modi is a Bad Omen|url = http://thewire.in/2015/05/27/the-fate-of-rti-after-one-year-of-modi-is-a-bad-omen-2535/|website = The Wire|access-date = 2015-08-27|first = Aruna|last = Roy|archive-url = https://web.archive.org/web/20151018172904/http://thewire.in/2015/05/27/the-fate-of-rti-after-one-year-of-modi-is-a-bad-omen-2535/|archive-date = 18 October 2015|url-status = dead}}</ref> == ਪੁਰਸਕਾਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕੰਮ == ਉਸ ਨੇ 2006 ਤੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਲਾਹਕਾਰ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ (ਐਨਏਸੀ) ਦੀ ਮੈਂਬਰ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ।<ref name="hi">{{cite news|url=http://www.hindu.com/2005/06/04/stories/2005060404461200.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20060301014639/http://www.hindu.com/2005/06/04/stories/2005060404461200.htm|url-status=dead|archive-date=1 March 2006|work=[[The Hindu]]|title=NAC reconstituted|date=4 June 2005}}</ref><ref>{{Cite web|title = Daughter Of The Dust {{!}} Urvashi Butalia {{!}} Oct 16,2006|url = http://www.outlookindia.com/article/daughter-of-the-dust/232838|website = www.outlookindia.com|access-date = 2015-08-27}}</ref> ਮਜ਼ਦੂਰ ਕਿਸਾਨ ਸ਼ਕਤੀ ਸੰਗਠਨ ਦੇ ਨਾਲ, ਅਰੁਣਾ ਰਾਏ ਨੂੰ ਦਿਹਾਤੀ ਕਾਮਿਆਂ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਨਿਆਂ ਅਤੇ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਲਈ 1991 ਲਈ ਟਾਈਮਜ਼ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪਸ ਅਵਾਰਡ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref>{{Cite web |url=http://www.rmaf.org.ph/Awardees/Citation/CitationRoyAru.htm |title=Ramon Magsaysay Award Citation |access-date=7 May 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120507004705/http://www.rmaf.org.ph/Awardees/Citation/CitationRoyAru.htm |archive-date=7 May 2012 |url-status=dead }}</ref> 2000 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੂੰ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਲਈ ਰੈਮਨ ਮੈਗਸੇਸੇ ਅਵਾਰਡ ਮਿਲਿਆ।<ref>[http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/article808021.ece Thehindu.com]</ref> 2010 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਜਨਤਕ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ, ਅਕਾਦਮਿਕਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮਤਾ ਲਈ ਲਾਲ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। 2011 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੂੰ ਟਾਈਮ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਦੁਆਰਾ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸੌ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਜੋਂ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite news|title = The 2011 Time 100 |url = http://content.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,2066367_2066369_2066499,00.html|newspaper = [[Time (magazine)|Time]] |date = 2011-04-21|access-date = 2015-08-27|issn=0040-781X|first = Jyoti|last = Thottam}}</ref> ਸਤੰਬਰ 2017 ਵਿੱਚ ਟਾਈਮਜ਼ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ ਨੇ ਰਾਏ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ 11 ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੇ ਕਾਰਕੁਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਜੋਂ ਸੂਚੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਮਿਸ਼ਨ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਸਨਮਾਨਜਨਕ ਜੀਵਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ ਹੈ।<ref>{{cite web|last1=Anjali Bisaria|title=11 Human Rights Activists Whose Life Mission Is To Provide Others With A Dignified Life/|date=7 September 2017|url=http://www.indiatimes.com/news/india/11-human-rights-activists-whose-life-mission-is-to-provide-others-with-a-dignified-life-329273.html|publisher=[[Times Internet]]}}</ref> ਉਸ ਨੂੰ ਮੌਂਟਰੀਅਲ ਦੀ ਮੈਕਗਿਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਗਲੋਬਲ ਗਵਰਨੈਂਸ ਵਿੱਚ 2016 ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਦੀ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਵੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web|title=Professor of Practice Profile: Aruna Roy|url=https://www.mcgill.ca/isid/article/professor-profile/professor-practice-profile-aruna-roy|access-date=2020-11-17|website=ISID|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Professors of Practice in Global Governance|url=https://www.mcgill.ca/isid/global-governance/professors-practice-global-governance|access-date=2020-11-17|website=ISID|language=en|archive-date=2021-03-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20210330154501/https://www.mcgill.ca/isid/global-governance/professors-practice-global-governance|url-status=dead}}</ref> 2018 ਵਿੱਚ, ਐਮਕੇਐਸਐਸ ਸਮੂਹਿਕ ਦੇ ਨਾਲ, ਰਾਏ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੂਚਨਾ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਇੱਕ ਕਿਤਾਬ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ ਆਰਟੀਆਈ ਸਟੋਰੀ: ਪਾਵਰ ਟੂ ਦਿ ਪੀਪਲ ਹੈ।<ref>{{Cite web|title=New book on RTI an ode to unknown soldiers of the struggle|url=https://www.theweek.in/review/books/2018/04/15/new-book-rti-ode-unknown-soldiers-struggle.html|access-date=2020-11-17|website=The Week|language=en|archive-date=2021-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20210915134416/https://www.theweek.in/review/books/2018/04/15/new-book-rti-ode-unknown-soldiers-struggle.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|title=Book review {{!}} 'The RTI Story: Power to the People' a memoir-cum-textual tome|url=https://www.newindianexpress.com/lifestyle/books/2018/may/10/book-review--the-rti-story-power-to-the-people-a-memoir-cum-textual-tome-1812867.html|access-date=2020-11-17|website=The New Indian Express}}</ref><ref>{{Cite news|last=Raman|first=Anuradha|date=2018-05-12|title='The RTI Story: Power to the People' review: Towards transparency|language=en-IN|work=The Hindu|url=https://www.thehindu.com/books/books-reviews/the-rti-story-power-to-the-people-review-towards-transparency/article23851563.ece|access-date=2020-11-17|issn=0971-751X}}</ref><ref>{{Cite web|last=Ahluwalia|first=Sanjeev|date=2018-04-27|title=Book Review: Read it to know the pain and joy of activism|url=https://www.deccanchronicle.com/lifestyle/books-and-art/270418/read-it-to-know-the-pain-and-joy-of-activism.html|access-date=2020-11-17|website=Deccan Chronicle|language=en}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|2}} == ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ == *{{cite book|last1=Gupta|first1=Indra|title=India's 50 Most Illustrious Women|date=2004|publisher=Icon Publications|location=New Delhi|isbn=9788188086030}} *{{cite book|last1=Bail|first1=S|last2=Bansal|first2=S|title=Icons of social change|url=https://archive.org/details/iconsofsocialcha0000scha|date=2004|publisher=Puffin Books|location=New Delhi}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [http://www.livemint.com/2007/05/11000841/The-idea-of-India--Aruna-Roy.html The idea of India by Aruna Roy] - ''[[Mint (newspaper)|Mint]]'' * [http://www.rediff.com/news/2000/jul/26award1.htm The Rediff Interview/ Aruna Roy] - [[Rediff.com]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1946]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਮਹਿਲਾ ਸਮਾਜਿਕ ਵਰਕਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਨਾਰੀ ਕਾਰਕੁਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਔਰਤਾਂ]] th5s9t946zvy94ql7fpzz3gnogj8fb5 0 91264 841512 841444 2026-06-27T09:53:50Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 841512 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer <!-- for more information see [[:Template:Infobox writer/doc]] --> | name = ਅਲਾਇਸ ਵਾਕਰ | image = Alice_Walker.jpg | caption = 2007 ਵਿੱਚ ਅਲਾਇਸ ਵਾਕਰ | birth_date = {{birth date and age|mf=yes|1944|02|09}} | birth_place = ਈਟੋਨਟਨ, ਜਾਰਜੀਆ, ਅਮਰੀਕਾ | nationality = | occupation = ਨਾਵਲਕਾਰ, ਲਘੂ ਕਹਾਣੀਕਾਰ, ਕਵੀ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਕਾਰਕੁਨ | period = 1968–ਹੁਣ ਤੱਕ | genre = ਅਫਰੀਕੀ-ਅਮਰੀਕੀ ਸਾਹਿਤ | notableworks= ''ਦਿ ਕਲਰ ਪਰਪਲ'' | spouse = ਮੇਲਵਿਨ ਰੋਜ਼ੈਨਮੈਨ ਲੇਵੈਂਥਲ (ਵਿ: 1967, ਤਲਾਕ: 1976) | partner = ਰੌਬਰਟ ਐਲ ਐਲਨ, ਟ੍ਰੇਸੀ ਚੈਪਮੈਨ | children = ਰੇਬੇਕਾ ਵਾਕਰ | awards = {{awd|[[ਗਲਪ ਲਈ ਪੁਲਿਤਜ਼ਰ ਪੁਰਸਕਾਰ]]|1983}} {{awd|ਨੈਸ਼ਨਲ ਬੁੱਕ ਐਵਾਰਡ|1983}} | alma_mater = ਸਪੈਲਮੈਨ ਕਾਲਜ<br/>ਸਾਰਾ ਲਾਰੈਂਸ ਕਾਲਜ | website = {{URL|http://alicewalkersgarden.com/}} | module = {{Listen| embed=yes |filename = Alice walker bbc radio4 desert island discs 19 05 2013.flac |title = ਅਲਾਇਸ ਵਾਕਰ ਦੀ ਅਵਾਜ਼ |type = speech |description = ਬੀਬੀਸੀ ਦੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਡੇਜ਼ਰਟ ਆਈਲੈਂਡ ਡਿਸਕਸ ਤੋਂ, 19 ਮਈ, 2013<ref>{{Cite episode |title= Alice Walker |series= Desert Island Discs |serieslink= Desert Island Discs |url= http://www.bbc.co.uk/programmes/b01shstm |accessdate=January 18, 2014 |station= BBC Radio 4 |date=May 19, 2013 |season= |seriesno= |number= |transcript= |transcripturl= }}</ref> }} }} '''ਅਲਾਇਸ ਮਲਸੀਨੀਅਰ ਵਾਕਰ''' (ਜਨਮ 9 ਫਰਵਰੀ, 1944) ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ [[ਨਾਵਲਕਾਰ|ਨਾਵਲਕਾਰਾ]], ਮਿੰਨੀ ਕਹਾਣੀ ਲੇਖਿਕਾ, [[ਕਵੀ|ਕਵਿੱਤਰੀ]], ਅਤੇ ਕਾਰਕੁੰਨ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਜ਼ਿੰਦਗੀ ਭਰਿਆ ਨਾਵਲ ''ਰੰਗ ਜਾਮਨੀ''  (ਦ ਕਲਰ ਪਰਪਲ, 1982) ਲਿਖਿਆ, ਜਿਸ ਦੇ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਨੈਸ਼ਨਲ ਬੁੱਕ ਐਵਾਰਡ ਅਤੇ ਪੁਲੀਟਜ਼ਰ ਇਨਾਮ ਗਲਪ ਲਈ ਮਿਲਿਆ।<ref>[http://www.nationalbook.org/nba1983.html "National Book Awards - 1983"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170225143327/http://www.nationalbook.org/nba1983.html |date=2017-02-25 }}.</ref><ref>From 1980 to 1983 there were dual hardcover and paperback awards of the [//en.wikipedia.org/wiki/National_Book_Award_for_Fiction National Book Award for Fiction].</ref><ref>[http://www.pulitzer.org/bycat/Fiction "Fiction"].</ref> ਉਸ ਨੇ ਹੋਰ ਕੰਮਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇਹ ਨਾਵਲ ਵੀ ਲਿਖੇ, 'ਮੈਰੀਡੀਅਨ' ਅਤੇ 'ਦ ਥਰਡ ਲਾਈਫ ਆਫ ਗਰੈਨਜ਼ ਕੋਪਲੈਂਡ' ਆਦਿ। ਇੱਕ ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਨਾਰੀਵਾਦੀ, ਵਾਕਰ ਨੇ 1983 ਵਿੱਚ "ਔਰਤਵਾਦੀ" ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ "ਇੱਕ ਕਾਲਾ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਜਾਂ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਰੰਗ" ਕਿਹਾ।''<ref>{{Cite web|url=http://gseweb.gse.buffalo.edu/fas/bromley/classes/theory/collins.htm|title=Document|website=gseweb.gse.buffalo.edu|access-date=2018-03-26|archive-date=2019-02-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20190208073931/http://gseweb.gse.buffalo.edu/fas/bromley/classes/theory/collins.htm|dead-url=yes}}</ref>'' == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ == ਵਾਕਰ ਦਾ ਜਨਮ ਪਟਨਮ ਕਾਉਂਟੀ, [[ਜਾਰਜੀਆ (ਅਮਰੀਕੀ ਰਾਜ)|ਜਾਰਜੀਆ]],<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=H6asKSPCcQMC&dq=Touring+the+Backroads+of+North+and+South+Georgia&source=gbs_navlinks_s|title=Touring the Backroads of North and South Georgia|publisher=John F. Blair|year=1997|isbn=978-0-89587-171-8|location=Winston-Salem NC|page=165|authors=Logue, Victoria, and Frank Logue}} CS1 maint: Uses authors parameter ([[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:CS1 maint: Uses authors parameter|link]]) </ref> ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਵਿਲੀ ਲੀ ਵਾਕਰ ਅਤੇ ਮਿੰਨੀ ਲਓ ਟੈਲੂਹਾ ਦੇ ਅੱਠ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਜੋ ਕਿ ਉਸਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ "ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਗਣਿਤਕਾਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਭਿਆਨਕ ਕਿਸਾਨ ਸੀ" ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਅਰਕ੍ਰੋਪਿੰਗ ਅਤੇ ਡੇਅਰੀ ਫ਼ਾਰਮਿੰਗ ਤੋਂ ਸਿਰਫ਼ 300 ਡਾਲਰ (2013 ਵਿੱਚ 4000 ਡਾਲਰ) ਕਮਾਉਂਦਾ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਨੌਕਰਾਣੀ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਕੇ ਘਰ ਦੀ ਆਮਦਨ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਕਰਦੀ ਸੀ। <ref>''World Authors 1995-2000'', 2003.</ref> ਉਹ ਅਲਾਇਸ ਦੇ ਕਾਲਜ ਦੇ ਇੱਕ ਹਫ਼ਤੇ ਦੇ 17 ਡਾਲਰ ਭਰਨ ਲਈ ਦਿਨ ਵਿੱਚ 11 ਘੰਟੇ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=http://www.pbs.org/kcet/tavissmiley/archive/201005/20100506_walker.html|title=Alice Walker|last=Walker, Alice|date=May 6, 2010|website=[[The Tavis Smiley Show]]|publisher=The Smiley Group|access-date=ਮਾਰਚ 16, 2017|archive-date=ਜੂਨ 20, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100620102333/http://www.pbs.org/kcet/tavissmiley/archive/201005/20100506_walker.html|dead-url=yes}}</ref> ਵਾਕਰ, ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਉਮਰ ਦੇ ਅੱਠ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਈ ਜਦੋਂ ਉਹ ਪੂਰਬ ਪਟਨਮ ਕੌਨਸੁਲਿੱਡ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ ਚਾਰ ਸਾਲ ਦੀ ਸੀ।<ref>{{cite web|url=http://www.emory.edu/alicewalker/sub-about.htm|title=About Alice Walker|last=The Officers of the Alice Walker Literary Society|publisher=Alice Walker Literary Society|accessdate=June 15, 2015|archive-date=ਜੂਨ 25, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150625040640/http://www.emory.edu/alicewalker/sub-about.htm|url-status=dead}}</ref>।ਵਾਕਰ ਦੀ ਸੱਜੀ ਅੱਖ ਤੇ ਸੱਟ ਲੱਗੀ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੀ ਅੱਠ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਇੱਕ ਭਰਾ ਨੇ ਬੀ.ਬੀ. ਬੰਦੂਕ ਫੜੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਕੋਲ ਕਾਰ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਵਾਕਰ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਡਾਕਟਰੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਹੀਂ ਲਈ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਉਸ ਅੱਖ ਤੋਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਅੰਨ੍ਹੀ ਹੋ ਗਈ।ਉਹ ਆਪਣੀ ਅੱਖ ਦੀ ਸੱਟ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੜ੍ਹਨ ਅਤੇ ਲਿਖਣ ਲੱਗ ਪਈ।<ref>Bates, Gerri. ''Alice Walker : A Critical Companion''. Greenwood Press, 2005, <nowiki>https://hpulibraries.on.worldcat.org/oclc/62321382</nowiki>.</ref> ਜਦੋਂ ਵਾਕਰ 14 ਸਾਲ ਦੀ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਟਿਸ਼ੂ ਨੂੰ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਅਜੇ ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਾਨ ਬਾਕੀ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਲੇਖ "ਬਿਊਟੀ: ਜਦੋਂ ਦੂਜਾ ਡਾਂਸਰ ਹੈ ਸਵੈ" ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ<ref>''World Authors 1995-2000'', 2003. Biography Reference Bank database. Retrieved April 10, 2009.</ref>। ਈਟੌਂਟੋਨ ਦੇ ਸਕੂਲਾਂ ਨੂੰ ਅਲੱਗ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਵਾਕਰ ਨੇ ਕਾਲਜ ਲਈ ਉਪਲਬਧ ਇਕੋ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ: ਬਟਲਰ ਬੇਕਰ ਹਾਈ ਸਕੂਲ। ਉਹ ਵੈਲਡੇਕਟੋਰੀਅਨ ਬਣਨ ਲਈ ਚਲੀ ਗਈ ਅਤੇ 1961 ਵਿੱਚ ਸਪੈਲਮੈਨ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਜਮਾਤ ਦੀ ਉੱਚ ਵਿਦਿਅਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਲਈ ਜਾਰਜੀਆ ਦੀ ਸਟੇਟ ਦੁਆਰਾ ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪੂਰੀ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।<ref>Bates, Gerri. ''Alice Walker : A Critical Companion''. Greenwood Press, 2005, <nowiki>https://hpulibraries.on.worldcat.org/oclc/62321382</nowiki>.</ref> ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਦੋ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰਾਂ, ਹਾਵਰਡ ਜਿੰਨ ਅਤੇ ਸਟੌਟਨ ਲਾਇਂਡ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਮਹਾਨ ਮਾਹਰ ਬਣਨ ਲਈ ਲੱਭਿਆ। ਵਾਕਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਵਾਰ ਨਿਊਯਾਰਕ ਦੇ ਸਾਰਾਹ ਲਾਰੈਂਸ ਕਾਲਜ ਤੋਂ ਅਤੇ ਸਪੈਲਮੈਨ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ, ਹੋਵਾਰਡ ਜ਼ਿਨ ਦੀ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਵਾਕਰ ਨੇ ਇਹ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਮੰਨ ਲਈ ਵਾਕਰ ਆਪਣੇ ਸੀਨੀਅਰ ਸਾਲ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਗਰਭਵਤੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਗਰਭਪਾਤ ਕਰਾਉਣ ਲਈ ਅੱਗੇ ਵਧੀ ; ਇਸ ਤਜਰਬੇ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਆਤਮ ਹੱਤਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ, ਇੱਕ ਵਾਰ, ਵ੍ਹਕਰ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਜਿਸ ਨੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ।ਵਾਕਰ ਨੇ 1965 ਵਿੱਚ ਸਾਰਾਹ ਲਾਰੈਂਸ ਤੋਂ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ। == ਕਿੱਤਾ == ਵਾਕਰ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ''ਵਨਸ'' ਸਰਾਹ ਲਾਰੰਸ ਕਾਲਜ ਦੇ ਸੀਨੀਅਰ ਸਾਲ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਪੂਰਬੀ [[ਅਫ਼ਰੀਕਾ]] ਵਿੱਚ ਸੀ, ਓਦੋਂ ਲਿਖੀ।<ref>[http://www.mondowendell.com/walker.htm Extract from Alice Walker, ''Anything We Love Can Be Saved: A Writer's Activism''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040825222905/http://mondowendell.com/walker.htm |date=2004-08-25 }}, The Women's Press Ltd, 1997.</ref> ਸੇਕਰ ਲਾਅਰੇਂਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਵਾਕਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਅਤੇ ਸਲਾਹਕਾਰ, ਮਯੂਰੀਅਲ ਰੁਕੇਜਰ ਦੇ ਦਫ਼ਤਰ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਆਪਣੀ ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ ਤਿਲਕ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।ਰੁਕੇਸਰ ਨੇ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਏਜੰਟ ਨੂੰ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦਿਖਾਈਆਂ।ਇਕ ਵਾਰ ਚਾਰ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਹਰਕੋਟ ਬ੍ਰੇਸ ਜੋਵਾਨੋਵਿਚ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref>{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/archive/entertainment/books/2001/09/16/muriel-rukeyser-was-21-when-he/ec05fd62-733c-4827-9260-6c60996ec212/|title=Muriel Rukeyser was 21 when he ...|date=2001-09-16|work=Washington Post|access-date=2018-03-26|language=en-US|issn=0190-8286}}</ref> ਗਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਵਾਕਰ ਨੇ ਦੱਖਣੀ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੰਖੇਪ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਿਊਯਾਰਕ ਸਿਟੀ ਡਿਪਾਰਟਮੈਂਟ ਆਫ਼ ਵੈਲਫੇ ਲਈ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।ਉਸਨੇ ਜੈਕਸਨ, ਮਿਸੀਸਿਪੀ ਵਿੱਚ ਰੰਗੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਲਈ ਨੈਸ਼ਨਲ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਦੇ ਲੀਗਲ ਡਿਫੈਂਸ ਫੰਡ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਨੌਕਰੀ ਲਈ।ਵਾਕਰ ਨੇ ਮਿਸਸਿਪੀ ਹੈਡ ਸਟਾਰਟ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਕਾਲਾ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਲਾਹਕਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਜੈਕਸਨ ਸਟੇਟ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ (1968-69) ਅਤੇ ਤੁਗਲੁ ਕਾਲਜ (1970-71) ਵਿੱਚ ਲੇਖਕ-ਇਨ-ਨਿਵਾਸ ਵਜੋਂ ਲਿਖਣ ਲਈ ਵਾਪਸ ਪਰਤ ਆਈ।ਤੁੰਗਲੂ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਵਾਕਰ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਨਾਵਲ 'ਦਿ ਥਰਡ ਲਾਈਫ ਆਫ ਗ੍ਰੇਜੈਪਲ ਕੋਪਲੈਂਡ' ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਨਾਵਲ ਨੇ ਗ੍ਰੇਜ ਕੋਪਲੈਂਡ, ਇੱਕ ਅਪਮਾਨਜਨਕ, ਗੈਰਜਿੰਮੇਵਾਰ ਸ਼ੇਅਰਕਰੋਪਰ, ਪਤੀ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ। 1972 ਦੇ ਪਤਝੜ ਵਿੱਚ, ਵਾਕਰ ਨੇ ਮੈਸੇਚਿਉਸੇਟਸ ਬੋਸਟਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਬਲੈਕ ਵੁਮੈਨਸ ਰਾਈਟਰਸ ਵਿੱਚ ਕੋਰਸ ਕੀਤਾ।<ref>[https://www.smith.edu/libraries/libs/ssc/vof/transcripts/Smith.pdf] Interview with Barbara Smith, May 7–8, 2003. p. 50. Retrieved July 19, 2017</ref> 1973 ਵਿੱਚ, "ਮਿਸ. ਮੈਗਜ਼ੀਨ" ਦੀ ਸੰਪਾਦਕ ਬਣਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਵਾਕਰ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਵਿਦਵਾਨ ਸ਼ਾਰਲੋਟ ਡੀ ਹੰਟ ਨੇ ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਾਨ ਰਹਿਤ ਕਬਰ ਲੱਭੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਪਿਅਰਸ, ਫਲੋਰੀਡਾ ਵਿੱਚ ਜ਼ੋਰਾ ਨੇਲ ਹੁਰਸਟਨ ਦੀ ਹੈ। ਵਾਕਰ ਨੇ ਸਲੇਟੀ ਮਾਰਕਰ ਨਾਲ ਨਾਲਜ਼ੋਰਾ ਨੇਲ ਹੁਰਸਟਨ / ਏ ਜੀਨਅਸ ਆਫ਼ ਦ ਸਾਊਥ / ਨੋਵਲਿਸਟ ਫਾਲਕੋਰਿਸਟ / ਐਂਥ੍ਰੋਪੋਲੋਜਿਸਟ/ 1901–1960 ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>{{cite web|url=http://www.urchinmovement.com/2013/02/05/a-headstone-for-an-aunt-how-alice-walker-found-zora-neale-hurston/|title=A Headstone for an Aunt: How Alice Walker Found Zora Neale Hurston – The Urchin Movement|website=www.urchinmovement.com}}</ref><ref>{{cite book|author=Deborah G. Plant|title=Zora Neale Hurston: A Biography of the Spirit|url=https://books.google.com/books?id=aZfcDixewEYC&pg=PA57|year=2007|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=978-0-275-98751-0|pages=57–}}</ref> ਲਾਈਨ " ਏ ਜੀਨਅਸ ਆਫ਼ ਦ ਸਾਊਥ ਦੱਖਣੀ" ਜੀਨ ਟੂਮਰ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਜਾਰਜੀਆ ਦੁਸਕ ਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਕੇਨ ਵਿੱਚ ਛਪੀ ਹੈ। ਹੌਰਸਨ ਅਸਲ ਵਿੱਚ 1901 'ਚ ਨਹੀਂ, 1891 ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>{{cite book |last=Boyd |first=Valerie |title=Wrapped in Rainbows: The Life of Zora Neale Hurston |year=2003 |publisher=Scribner |location=New York |isbn=978-0-684-84230-1 |page=[https://archive.org/details/wrappedinrainbow00boyd/page/17 17] |url-access=registration |url=https://archive.org/details/wrappedinrainbow00boyd/page/17 }}</ref><ref>{{cite book |last=Hurston |first=Lucy Anne |title=Speak, So You Can Speak Again: The Life of Zora Neale Hurston |year=2004 |publisher=Doubleday |location=New York |isbn=978-0-385-49375-8 |page=5 }}</ref> ਮਿਸ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਵਾਕਰ ਦਾ 1975 ਦਾ ਲੇਖ "ਇਨ ਸਰਚ ਆਫ਼ ਜ਼ੋਰਾ ਨੇਲ ਹੁਰਸਟਨ" ਨੇ ਇਸ ਅਫ਼ਰੀਕੀ-ਅਮਰੀਕੀ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਮਾਨਵ-ਵਿਗਿਆਨੀ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਵਧਾਉਣ 'ਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ।<ref>{{cite web|last1=Miller|first1=Monica|title=Archaeology of a Classic|url=http://barnard.edu/news/archaeology-classic-celebrating-zora-neale-hurston-28|website=News & Events|publisher=Barnard College|access-date=June 14, 2014|date=December 17, 2012|archive-date=ਜੁਲਾਈ 15, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140715001314/http://barnard.edu/news/archaeology-classic-celebrating-zora-neale-hurston-28|url-status=dead}}</ref> 1976 ਵਿੱਚ, ਵਾਕਰ ਦਾ ਦੂਜਾ ਨਾਵਲ "ਮੈਰੀਡੀਅਨ" ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਮੈਰੀਡੀਅਨ, ਨਾਗਰਿਕ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਲਹਿਰ ਦੌਰਾਨ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਵਰਕਰਾਂ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਨਾਵਲ ਹੈ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਾਕਰ ਦੇ ਆਪਣੇ ਤਜ਼ਰਬਿਆਂ ਦੇ ਨੇੜਿਓਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। 1982 ਵਿੱਚ, ਦਿ ਕਲਰ ਪਰਪਲ' ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤਾ ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਰਚਨਾ ਬਣ ਗਈ। ਨਾਵਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ, ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋਈ ਕਾਲੀ ਔਰਤ ਹੈ ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਨਸਲੀ ਚਿੱਟੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਪੁਰਸ਼ਵਾਦੀ ਕਾਲੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਨਾਲ ਵੀ ਲੜ ਰਹੀ ਹੈ। ਕਿਤਾਬ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿਕਣ ਵਾਲੀ ਕਿਤਾਬ ਬਣ ਗਈ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਟੀਵਨ ਸਪੀਲਬਰਗ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਇੱਕ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਫ਼ਿਲਮ ਵਿੱਚ ਰੂਪਾਂਤਰਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਓਪਰਾ ਵਿਨਫਰੇ ਅਤੇ ਹੋਵੋਪੀ ਗੋਲਡਬਰਗ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ 2005 ਦੇ ਬਰਾਡਵੇ ਦੇ ਸੰਗੀਤਕ 910 ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਸਨ। ਵਾਕਰ ਨੇ ਕਈ ਹੋਰ ਨਾਵਲ ਲਿਖੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਦ ਟੈਂਪਲ ਆਫ਼ ਮਾਈ ਫੈਮੀਲਿਅਰ ਅਤੇ "ਪੋਸੈਸਿੰਗ ਦ ਸੀਕ੍ਰੇਟ ਆਫ਼ ਜੋਇ" (ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਈ ਰੰਗਾਂ ਅਤੇ ਦਿ ਕਲਰ ਪਰਪਲ ਦੇ ਪਾਤਰਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਉਸ ਨੇ ਛੋਟੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ, ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਲਿਖਤਾਂ ਦੇ ਕਈ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਉਸ ਦਾ ਕੰਮ ਕਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ, ਖ਼ਾਸਕਰ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਨਸਲਵਾਦੀ, ਲਿੰਗਵਾਦੀ ਅਤੇ ਹਿੰਸਕ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ 'ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਹੈ।<ref>{{cite web|url=http://www.celebritytalent.net/sampletalent/187/alice-walker/|title=Alice Walker Booking Agent for Corporate Functions, Events, Keynote Speaking, or Celebrity Appearances|work=celebritytalent.net|access-date=October 23, 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://blackhistory.com/content/61723/alice-walker|title=Alice Walker|work=blackhistory.com|access-date=October 23, 2015|archive-date=ਸਤੰਬਰ 10, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150910011201/http://blackhistory.com/content/61723/alice-walker|dead-url=yes}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.biblio.com/alice-walker~125189~author|title=Alice Walker|work=biblio.com|access-date=October 23, 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.litlovers.com/reading-guides/13-fiction/211-color-purple-walker?start=1|title=The Color Purple – Alice Walker – Author Biography – LitLovers|author=Molly Lundquist|work=litlovers.com|access-date=October 23, 2015|archive-date=ਸਤੰਬਰ 6, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150906053417/http://www.litlovers.com/reading-guides/13-fiction/211-color-purple-walker?start=1|url-status=dead}}</ref><ref>[http://marylandpublicschools.org/NR/rdonlyres/F68E8866-61CB-4AF5-8AE6-F9275A9CEE9C/35632/Everday_Use_04042013_.pdf "Analyzing Characterization and Point of View in Alice Walker's Short Fiction".] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130514143531/http://marylandpublicschools.org/NR/rdonlyres/F68E8866-61CB-4AF5-8AE6-F9275A9CEE9C/35632/Everday_Use_04042013_.pdf |date=May 14, 2013 }}</ref> ਸੰਨ 2000 ਵਿੱਚ, ਵਾਕਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਅਧਾਰ 'ਤੇ ਛੋਟੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ "ਦਿ ਵੇ ਫਾਰਵਰਡ ਇਜ਼ ਵਿਦ ਬ੍ਰੋਕਨ ਹਾਰਟ" ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਨਸਲ ਦੇ ਸੰਬੰਧਾਂ ਦੀ ਪੜਚੋਲ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ, ਵਾਕਰ ਨੇ ਮੈਲਵਿਨ ਰੋਸੇਨਮੈਨ ਲੇਵੈਂਥਲ, ਜੋ ਇੱਕ ਸਿਵਲ ਰਾਈਟਸ ਅਟਾਰਨੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਮਿਸੀਸਿਪੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਅੰਤਰਜਾਤੀ ਸੰਬੰਧਾਂ ਬਾਰੇ ਵੇਰਵਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/books/2001/feb/25/fiction.features1|title=Interview: Alice Walker|last=Campbell|first=Duncan|date=February 25, 2001|website=the Guardian|language=en|access-date=March 26, 2018}}</ref> ਇਸ ਜੋੜੇ ਨੇ 17 ਮਾਰਚ, 1967 ਨੂੰ ਨਿਊਯਾਰਕ ਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਅੰਤਰਜਾਤੀ ਵਿਆਹ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਗੈਰਕਾਨੂੰਨੀ ਸੀ ਅਤੇ 1976 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਤਲਾਕ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। 1969 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਬੇਟੀ ਰੇਬੇਕਾ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ ਸੀ। ਅਲਾਇਸ ਵਾਕਰ ਦੀ ਇਕਲੌਤੀ ਧੀ ਰੇਬੇਕਾ ਵਾਕਰ ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਨਾਵਲਕਾਰ, ਸੰਪਾਦਕ, ਕਲਾਕਾਰ ਅਤੇ ਕਾਰਕੁਨ ਹੈ। ਥਰਡ ਵੇਵ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ, ਇੱਕ ਐਕਟਿਵ ਫੰਡ, ਦੀ ਸਹਿ-ਸਥਾਪਨਾ ਰੇਬੇਕਾ ਅਤੇ ਸ਼ੈਨਨ ਲਿਸ-ਰਿਓਰਡਨ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2007/03/18/fashion/18walker.html|title=Alice Walker – Rebecca Walker – Feminist – Feminist Movement – Children|last=Rosenbloom|first=Stephanie|date=March 18, 2007|work=The New York Times|access-date=March 26, 2018|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.centerfornonprofitexcellence.org/grantmakers-directory/third-wave-foundation|title=Third Wave Foundation|last=test|date=January 5, 2011|website=Center for Nonprofit Excellence in Central New Mexico|language=en|access-date=March 26, 2018|archive-date=ਅਪ੍ਰੈਲ 5, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180405090539/https://www.centerfornonprofitexcellence.org/grantmakers-directory/third-wave-foundation|dead-url=yes}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://thirdwavefund.org/history--past-initiatives.html|title=Third Wave History|website=Third Wave Fund|language=en|access-date=August 2, 2019|archive-date=ਜੁਲਾਈ 21, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190721221832/https://www.thirdwavefund.org/history--past-initiatives.html|url-status=dead}}</ref> ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਵਾਕਰ ਦੀ ਸਲਾਹਕਾਰ ਹੈ ਅਤੇ ਮਿਸ ਮੈਗਜ਼ੀਨ, ਗਲੋਰੀਆ ਸਟੀਨੇਮ ਦੀ ਸਹਿ-ਸੰਸਥਾਪਕ ਹੈ। 2007 ਵਿੱਚ, ਵਾਕਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਾਗਜ਼ਾਤ, 122 ਡੱਬਾ ਖਰੜਿਆਂ ਅਤੇ ਪੁਰਾਲੇਖਾਂ ਵਾਲੀ ਸਮਗਰੀ ਨੂੰ ਐਮਰੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਖਰੜੇ, ਪੁਰਾਲੇਖਾਂ ਅਤੇ ਦੁਰਲੱਭ ਬੁੱਕ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਲਈ ਦਾਨ ਕੀਤੇ।<ref>{{cite press release |author=Justice, Elaine |url=http://www.emory.edu/news/Releases/alice_walker_archive_1197997696.html |title=Alice Walker Places Her Archive at Emory |publisher=Emory University |date=December 18, 2007 |access-date=ਜੂਨ 9, 2021 |archivedate=ਸਤੰਬਰ 14, 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090914002438/http://www.emory.edu/news/Releases/alice_walker_archive_1197997696.html }}</ref> ਦਿ ਕਲਰ ਪਰਪਲ, ਨਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਖਰੜੇ, ਅਤੇ ਸੰਪਾਦਕਾਂ ਨਾਲ ਪੱਤਰ ਵਿਹਾਰ ਵਰਗੇ ਨਾਵਲਾਂ ਦੇ ਡਰਾਫਟ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਾਰਕ ਮੈਂਬਰਾਂ, ਦੋਸਤਾਂ ਅਤੇ ਸਹਿਕਰਮੀਆਂ ਨਾਲ ਵਿਆਪਕ ਪੱਤਰ ਵਿਹਾਰ ਦੇ ਨਾਲ ਦਿ ਕਲਰ ਪਰਪਲ ਲਈ ਫ਼ਿਲਮ ਸਕ੍ਰਿਪਟ ਦਾ ਮੁੱਢਲਾ ਇਲਾਜ, ਕੋਰਸਾਂ ਰਾਹੀ ਸਿਲੇਬੀ ਉਸ ਨੇ ਸਿਖਾਇਆ, ਅਤੇ ਫੈਨ ਮੇਲ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੀ ਇੱਕ ਸਕ੍ਰੈਪਬੁੱਕ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਜਦੋਂ ਵਾਕਰ 15 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਲਿਖੀ ਜਿਸ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ, "ਪੋਇਯਮ ਆਫ਼ ਦ ਚਾਇਲਡਹੁੱਡ ਪੋਇਟਸ" ਸੀ। ਸਾਲ 2013 ਵਿੱਚ, ਅਲਾਇਸ ਵਾਕਰ ਨੇ ਦੋ ਨਵੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ: ਦਿ ਮੈਡਿਟੇਸ਼ਨ ਐਂਡ ਵਾਂਡਰਿੰਗ ਏਜਲ ਹੋਲ ਵਰਲਡ ਸੀ। ਦੂਸਰੀ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਸੀ ਜਿਸ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ, ਵਰਲਡ ਵਿੱਲ ਫਾਲ ਫਾੱਰ ਜੋਇ ਟਰਨਿੰਗ ਮੈਡਨਸ ਇਨ ਫਲਾਵਰਸ (ਨਵੀਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ) ਸੀ। == ਹੋਰ ਮੀਡੀਆ ਵਿੱਚ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ == ਬਿਊਟੀ ਇਨ ਟੂਥ (2013) ਪ੍ਰਤੀਭਾ ਪਰਮਾਰ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਤ ਵਾਕਰ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਫ਼ਿਲਮ ਹੈ। ਫਾਲੀਆ (ਐਲੀਸ ਵਾਕਰ ਦਾ ਪੋਰਟਰੇਟ) (1989) ਮੌਡ ਸਲਟਰ ਦੀ ਇੱਕ ਤਸਵੀਰ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿਖੇ ਰੋਚਡੇਲ ਆਰਟ ਗੈਲਰੀ ਲਈ ਬਣਾਈ ਗਈ ਉਸ ਦੀ ਜ਼ਬਤ ਲੜੀ ਵਿਚੋਂ ਸੀ।<ref>The Art of Feminism by Lucinda Gosling, Hilary Robinson, Amy Tobin, Helena Reckitt, Xabier Arakistain, and Maria Balshaw (December 25, 2018) Chronicle Books LLC</ref> == ਇਨਾਮ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨ == {{anchor|Selected awards and honors}} * [[MacDowell Colony]] Fellowships (1967 and 1974) * [[Ingram Merrill Foundation]] Fellowship (1967) * [[Candace Award]], Arts and Letters, [[National Coalition of 100 Black Women]] (1982)<ref>{{cite web |website=National Coalition of 100 Black Women |title=CANDACE AWARD RECIPIENTS 1982–1990, Page 3 |url=http://www.ncbw.org/programs/award3.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20030314213306/http://www.ncbw.org/programs/award3.html |archive-date=March 14, 2003 }}</ref> * [[Pulitzer Prize for Fiction]] (1983) for ''[[The Color Purple]]''<ref>[http://www.pulitzer.org/bycat/Fiction "Fiction"]. ''Past winners and finalists by category''. The Pulitzer Prizes. Retrieved March 17, 2012.</ref> * [[National Book Award for Fiction]] (1983) for ''The Color Purple''<ref>From 1980 to 1983 there were dual hardcover and paperback awards of the [[National Book Award for Fiction]]. Walker won the award for hardcover fiction.</ref> * [[O. Henry Award]] for "Kindred Spirits" (1985) * Honorary degree from the [[California Institute of the Arts]] (1995) * [[American Humanist Association]] named her as "Humanist of the Year" (1997) * [[Lillian Smith Book Award|Lillian Smith Award]] from the [[National Endowment for the Arts]] * Rosenthal Award from the [[American Academy of Arts and Letters|National Institute of Arts & Letters]] * [[Radcliffe Institute]] Fellowship, the Merrill Fellowship, and a [[Guggenheim Fellowship]] * Front Page Award for Best Magazine Criticism from the Newswoman's Club of New York * Induction into the [[Georgia Writers Hall of Fame]] (2001)<ref>{{cite encyclopedia| title =Alice Walker (b. 1944)| encyclopedia =New Georgia Encyclopedia| url =http://www.georgiaencyclopedia.org/articles/arts-culture/alice-walker-b-1944#print}}</ref> * Induction into the [[California Hall of Fame]] in [[The California Museum for History, Women, and the Arts]] (2006) * Domestic Human Rights Award from [[Global Exchange]] (2007) * The [[LennonOno Grant for Peace]] (2010) == ਚੌਣਵਾਂ ਕੰਮ == {{col-begin}} {{col-2}} === ਨਾਵਲ ਅਤੇ ਛੋਟੀ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਿਹ === * ''[[The Third Life of Grange Copeland]]'' (1970) * ''In Love and Trouble: Stories of Black Women'' (1973, includes "[[Everyday Use]]") * ''[[Meridian (novel)|Meridian]]'' (1976) * ''[[The Color Purple]]'' (1982) * ''You Can't Keep a Good Woman Down: Stories'' (1982) * ''To Hell With Dying'' (1988) * ''[[The Temple of My Familiar]]'' (1989) * ''Finding the Green Stone'' (1991) * ''[[Possessing the Secret of Joy]]'' (1992) * ''The Complete Stories'' (1994) * ''By the Light of My Father's Smile'' (1998) * ''The Way Forward Is with a Broken Heart'' (2000) * ''Now Is the Time to Open Your Heart'' (2004) === ਪੋਇਟਰੀ ਕਲੈਕਸ਼ਨ === * ''Once'' (1968) * ''Revolutionary Petunias and Other Poems'' (1973) * ''Good Night, Willie Lee, I'll See You in the Morning'' (1979) * ''Horses Make a Landscape Look More Beautiful'' (1985) * ''Her Blue Body Everything We Know: Earthling Poems'' (1991) * ''Absolute Trust in the Goodness of the Earth'' (2003) * ''A Poem Traveled Down My Arm: Poems And Drawings'' (2003) * ''Collected Poems'' (2005) * ''Hard Times Require Furious Dancing: New Poems'' (2010) * ''Taking the Arrow Out of the Heart'' (2018) === ਗੈਰ-ਗਲਪੀ ਕਿਤਾਬਾਂ === * ''[[In Search of Our Mothers' Gardens: Womanist Prose]]'' (1983) * ''Living by the Word'' (1988) * ''[[Warrior Marks]]'' (1993) * ''The Same River Twice: Honoring the Difficult'' (1996) * ''Anything We Love Can Be Saved: A Writer's Activism'' (1997) * ''Go Girl!: The Black Woman's Book of Travel and Adventure'' (1997) * ''Pema Chodron and Alice Walker in Conversation'' (1999) * ''Sent By Earth: A Message from the Grandmother Spirit After the Bombing of the World Trade Center and Pentagon'' (2001) * ''We Are the Ones We Have Been Waiting For'' (2006) * ''Overcoming Speechlessness'' (2010) * ''Chicken Chronicles, A Memoir'' (2011) * ''The cushion in the road – Meditation and wandering as the whole world awakens to be in harm's way'' (2013) ===Essays=== * "Beauty: When the Other Dancer is the Self" (1983) {{col-end}} ==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ== *[http://alicewalkersgarden.com Alice Walker's official website] *[http://video.pbs.org/video/2365171000/ ''Alice Walker: Beauty in Truth''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151128020704/http://video.pbs.org/video/2365171000/ |date=2015-11-28 }} – full video of biography film at PBS.org *[http://www.poetryfoundation.org/bio/alice-walker Profile] at the [[Poetry Foundation]] *[http://www.poets.org/poet.php/prmPID/486 Profile] at [[Poets.org]] *{{C-SPAN|alicewalker}} *{{Charlie Rose view|2855}} *{{Worldcat id|lccn-n79-109131}} *[http://www.georgiaencyclopedia.org/nge/Article.jsp?id=h-998 New Georgia Encyclopedia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130724123706/http://www.georgiaencyclopedia.org/nge/Article.jsp?id=h-998 |date=2013-07-24 }} *[http://www.emory.edu/home/academics/libraries/alice-walker.html Alice Walker's archives] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110922000849/http://www.emory.edu/home/academics/libraries/alice-walker.html |date=2011-09-22 }} at Emory University. [https://web.archive.org/web/20110719191330/http://www.jamesweldonjohnson.emory.edu/alicewalker.htm Profile, audio files, archive] at the James Weldon Johnson Institute, Emory == ਨੋਟਸ == {{reflist|group=lower-alpha}} == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|30em}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:CS1 maint: Uses authors parameter]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1944]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਅਮਰੀਕਨ ਨਾਵਲਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਅਮਰੀਕਨ ਕਵੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] i3ea8i8xs2tfj8p4ajeggcz0ozhnkd2 0 124680 841503 836736 2026-06-26T13:28:40Z ~2026-36796-70 60824 Photo remove kiti 841503 wikitext text/x-wiki {{More citations needed|date=ਜੂਨ 2025}} {{Infobox writer | name = ਬਰਾੜ ਜੈਸੀ | image = | image_size = | caption = 2023 ਪਿੰਡ ਵੱਲੋਂ ਮਿਲੇ ਸਨਮਾਨ ਸਮੇਂ | birth_place = [[ਮੱਲਕੇ]], [[ਮੋਗਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਮੋਗਾ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ]] | death_date = | death_place = | language = [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] | nationality = [[ਭਾਰਤੀ]] | education = ਐਮ.ਐਸ.ਸੀ <small>(ਗੁਰੂਕੁਲ ਕਾਲਜ ਕੋਟਕਪੂਰਾ)</small><br> ਐਮ.ਫਿਲ, ਪੀ .ਐਚ . ਡੀ <small>([[ਗੁਰੂ ਕਾਸ਼ੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] , ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ) </small> | alma_mater = | period = | genre = [[ਕਵਿਤਾ]], [[ਕਹਾਣੀ]], [[ਗੀਤ]] | occupation = [[ਕਵਿੱਤਰੀ]], [[ਲੇਖਿਕਾ]] | subject = | movement = | notableworks = ਮੈਂ ਸਾਊ ਕੁੜੀ ਨਹੀਂ ਹਾਂ, ਘੜੇ ਚ ਦੱਬੀ ਇੱਜ਼ਤ , ਇੱਜ਼ਤਦਾਰ ਘਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ, ਕੀਕਣ ਆਖਾਂ ਮੈਂ ਔਰਤ, ਟੁੱਟੀਆਂ ਤਕਦੀਰਾਂ | spouse = | relatives = | awards = ਵੋਮੈਨ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਐਵਾਰਡ, ਬੀਬੀ ਮਨਜੀਤ ਕੌਰ ਸੰਪੂਰਨ ਯਾਦਗਾਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰ | website = https://www.brarjessy.com }} '''ਬਰਾੜ ਜੈਸੀ''' (ਜਸਵਿੰਦਰ ਕੌਰ ਬਰਾੜ) ਇੱਕ [[ਭਾਰਤੀ]] [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] [[ਕਵੀ|ਕਵਿੱਤਰੀ]] ਤੇ [[ਕਹਾਣੀਕਾਰ]] ਹੈ।<ref>https://www.goodreads.com/author/show/20489564.Brar_Jessy</ref> ==ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ== ਬਰਾੜ ਜੈਸੀ ਦਾ ਜਨਮ ਮਾਤਾ ਅਮਰਜੀਤ ਕੌਰ ਤੇ ਪਿਤਾ ਹਰਬੰਸ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਪਿੰਡ [[ਮੱਲਕੇ]], ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਮੋਗਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਮੋਗਾ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=ਜੂਨ 2025}} == ਛੋਟੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ == {{Unreferenced section|date=ਜੂਨ 2025}} * ''2020 - ਛੋਟੀ ਪੰਜਾਬੀ ਫ਼ਿਲਮ 'ਮਾਂ ਦਾ ਖ਼ਤ''' *''2020 - ਛੋਟੀ ਪੰਜਾਬੀ ਫ਼ਿਲਮ 'ਸੈਕੰਡ ਹੈਡ ਗਰਲ''' *''2020 - ਛੋਟੀ ਪੰਜਾਬੀ ਫ਼ਿਲਮ 'ਅਨਪੜ੍ਹ''' *''2022 - ਛੋਟੀ ਪੰਜਾਬੀ ਫ਼ਿਲਮ ‘ਅਣਚਾਹਿਆ ਰਿਸ਼ਤਾ’'' *''2022 - ਛੋਟੀ ਪੰਜਾਬੀ ਫ਼ਿਲਮ ‘ਵੰਡ’'' *''2023 - ਛੋਟੀ ਪੰਜਾਬੀ ਫ਼ਿਲਮ ‘ਬਾਈ’'' ==ਸਿੱਖਿਆ == ਬਰਾੜ ਜੈਸੀ (ਡਾ. ਜਸਵਿੰਦਰ ਕੌਰ) ਨੇ ਆਪਣੀ ਮੁੱਢਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਜੀ.ਐਨ.ਮਿਸ਼ਨ ਹਾਈ ਸਕੂਲ, ਮੱਲਕੇ, [[ਮੋਗਾ]] ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ। ਬੀ.ਏ. ਅਤੇ ਪੀਂ ਜੀ ਡੀ ਸੀ ਏ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਸੰਤ ਬਾਬਾ ਭਾਗ ਸਿੰਘ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਗਰਲਜ਼ ਕਾਲਜ, ਸੁਖਾਨੰਦ, ਮੋਗਾ ਤੋਂ ਅਤੇ ਐਮ.ਐਸ.ਸੀ ਕੰਪਿਊਟਰ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨਸ ਗੁਰੂਕੁਲ ਕਾਲਜ, [[ਕੋਟਕਪੂਰਾ]] ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਫੈਸ਼ਨ ਡਿਜ਼ਾਇਨਿੰਗ ਦਾ ਡਿਪਲੋਮਾ ਗੁਰੂਕੁਲ ਕਾਲਜ , ਕੋਟਕਪੂਰਾ ਤੋਂ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੈਸੀ ਨੇ ਐਮ.ਫ਼ਿਲ ਕੰਪਿਊਟਰ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨਸ [[ਗੁਰੂ ਕਾਸ਼ੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]], [[ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ]], [[ਬਠਿੰਡਾ]] ਤੋਂ ਕੀਤੀ। ਵਰਤਮਾਨ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਜੈਸੀ ਗੁਰੂਕਾਸ਼ੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ,ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ, ਬਠਿੰਡਾ ਤੋਂ [[ਪੀਐਚ.ਡੀ.|ਪੀ.ਐਚ.ਡੀ.]] ਦਾ ਖ਼ੋਜ ਕਾਰਜ ਪੂਰਾ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=ਜੂਨ 2025}} ==ਰਚਨਾਵਾਂ== {{Unreferenced section|date=ਜੂਨ 2025}} * ''ਸਵੀਨਾ ਯਾਂਦਾਂ ਦਾ ਸਰਮਾਇਆ (ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਵੀਆਂ ਦਾ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ) - (2015)'' * ''ਮੈਂ ਸਾਊ ਕੁੜੀ ਨਹੀਂ ਹਾਂ (ਸੱਤਵਾਂ ਐਡੀਸ਼ਨ) - (2019)'' * ''ਬੀਜ਼ ਬਿਰਖ (ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਵੀਆਂ ਦਾ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ) - (2019)'' * ''ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਬੋਲ (ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਵੀਆਂ ਦਾ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹ) - (2021)'' * ''ਘੜ੍ਹੇ ‘ਚ ਦੱਬੀ ਇੱਜ਼ਤ (ਚੀਥਾ ਐਡੀਸ਼ਨ)(ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ) - (2022)'' * ''ਇੱਜ਼ਤਦਾਰ ਘਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ (ਤੀਜਾ ਐਡੀਸ਼ਨ) (ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ) - (2023)'' *''ਕੀਕਣ ਆਖਾਂ ਮੈਂ ਔਰਤ (ਦੂਜਾ ਐਡੀਸ਼ਨ) (ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ) - (2024)'' *''ਟੁੱਟੀਆਂ ਤਕਦੀਰਾਂ (ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ) - (2024 )'' == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} ==ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ== * {{facebook|brarjessy1}} * {{instagram|brar_jessy}} * {{twitter|BrarJessy}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1989]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਕਵੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਲੇਖਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਲੇਖਕ ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਹਾਣੀਕਾਰ]] i4si2qfq7n5ad5lyq8q2mk4uu4jeske 0 128990 841508 820057 2026-06-27T08:37:53Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 841508 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=ਅਰਜੁਨ ਬਿਜਲਾਨੀ|image=Arjun Bijlani at the launch of Saumya Shetty's resto bar - Hymus.jpg|image_size=250px|caption=ਸੌਮਿਆ ਸ਼ੈੱਟੀ ਦੇ ਰੈਸਟੋ ਬਾਰ ਦੇ ਉਦਘਾਟਨ ਮੌਕੇ ਅਰਜੁਨ ਬਿਜਲਾਨੀ|other_names=|spouse={{marriage|ਨੇਹਾ ਸਵਾਮੀ|2013}}<ref>{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Arjun-Bijlani-to-tie-the-knot-in-May/articleshow/18643782.cms|title=Arjun Bijlani to tie the knot in May|work=The Times of India|accessdate=4 March 2016}}</ref>|children=1<ref>{{cite web|url=http://indianexpress.com/article/entertainment/television/my-son-is-my-lucky-charm-arjun-bijlani/|title=My son is my lucky charm: Arjun Bijlani|date=29 October 2015|work=The Indian Express|accessdate=4 March 2016}}</ref>|birth_date={{Birth date and age|df=yes|1982|10|31}}<ref>{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/TV-actors-and-their-birthday-bash-pictures/photostory/49609442.cms|title=TV actors and their birthday bash pictures|work=The Times of India|accessdate=4 March 2016}}</ref>|birth_place=[[ਬੰਬਈ]]<br> (Present day: [[ਮੁੰਬਈ]]), [[ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ]], [[ਭਾਰਤ]]|years_active=2004–ਹੁਣ|nationality=[[ਭਾਰਤੀ]]|occupation=[[ਅਦਾਕਾਰ]]}} '''ਅਰਜੁਨ ਬਿਜਲਾਨੀ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲੀ|ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Arjun Bijlani;''' ਜਨਮ 31 ਅਕਤੂਬਰ 1982) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਤੇ ਫ਼ਿਲਮ ਅਦਾਕਾਰ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Can-Shabbir-Ahluwalia-get-luckier-than-Vikas-Manaktala-Iqbal-Khan-and-Avinash-Sachdev/articleshow/32597050.cms?|title=Are TV hotties' comeback shows jinxed?|website=The Times of India|access-date=4 March 2016}}</ref> ਉਸ ਦਾ ਡੈਬਿਉ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸ਼ੋਅ ਬਾਲਾਜੀ ਟੈਲੀਫਿਲਮਜ਼ ਸ਼ੋਅ ਕਾਰਤਿਕਾ ਸੀ, ਜੋ ਹੰਗਾਮਾ ਟੀਵੀ 'ਤੇ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਫਿਰ ਲਿਫਟ ਰਾਇਟ ਲਿਫਟ,<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/this-is-what-the-cast-of-left-right-left-is-up-to/photostory/51809797.cms|title=This is what the cast of 'Left Right Left' is up to|date=2016-04-13|website=The Times of India|language=en|access-date=2020-06-04}}</ref> ਮਿਲੇ ਜਬ ਹਮ ਤੁਮ,<ref>{{Cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/TV-actors-social-media-popularity-decides-their-film-career/articleshow/39048296.cms?|title=TV actors' social media popularity decides their film career!|website=The Times of India|access-date=4 March 2016}}</ref> ਮੇਰੀ ਆਸਿਕੀ ਤੁਮ ਸੇ ਹੀ, [[ਨਾਗਿਨ (ਟੀਵੀ ਲੜੀ 2015)|ਨਾਗਿਨ]], ਕਵਚ, ਪਰਦੇਸ ਮੈਂ ਹੈ ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਅਤੇ ਇਸ਼ਕ ਮੈਂ ਮਰਜਾਵਾਂ ਸਮੇਤ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸ਼ੋਅ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤਾ। 2016 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਡਾਂਸ ਰਿਏਲਟੀ ਸ਼ੋਅ ਝਲਕ ਦਿਖਲਾ ਜਾ (ਸੀਜ਼ਨ 9) ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Arjun-Bijlani-starts-rehearsing-for-Jhalak-Dikhhla-Jaa-Season-9/articleshow/53151573.cms|title=Arjun Bijlani starts rehearsing for 'Jhalak Dikhhla Jaa' Season 9 - Times of India|website=The Times of India|language=en|access-date=2020-06-02}}</ref> 2016 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਫ਼ਿਲਮ 'ਡਾਇਰੈਕਟ ਇਸ਼ਕ' ਨਾਲ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=https://www.business-standard.com/article/news-ani/tv-actor-arjun-bijlani-makes-bollywood-debut-with-direct-ishq-115123000208_1.html|title=TV actor Arjun Bijlani makes Bollywood debut with 'Direct Ishq'|last=ANI|date=2015-12-30|work=Business Standard India|access-date=2020-06-02}}</ref> 2018 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਕਲਰਜ ਟੀਵੀ ਤੇ ਡਾਂਸ ਰਿਏਲਟੀ ਸ਼ੋਅ ਡਾਂਸ ਦੀਵਾਨੇ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕੀਤੀ। == ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ == ਬਿਜਲਾਨੀ ਦਾ ਜਨਮ 31 ਅਕਤੂਬਰ 1982 ਨੂੰ [[ਮੁੰਬਈ]], [[ਮਹਾਂਰਾਸ਼ਟਰ|ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ]], [[ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਿੰਧੀ ਹਿੰਦੂ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>[http://www.dnaindia.com/entertainment/report-getting-to-know-arjun-bijlani-1210746 Getting to know Arjun Bijlani - DNA India]</ref> ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਸਕੂਲ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਬੰਬੇ ਸਕੌਟਿਸ਼ ਸਕੂਲ, ਮਾਹੀਮ ਤੋਂ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਕਾਲਜ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਐਚਆਰ ਕਾਲਜ ਆਫ਼ ਕਾਮਰਸ ਅਤੇ ਇਕਨਾਮਿਕਸ ਤੋਂ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web|url=http://www.colorstv.com/in/news/5-things-you-didnt-know-about-arjun-bijlani-matsh-2774.html|title=Colors News - 5 things you didn't know about Arjun Bijlani #MATSH, Colors Reality TV Show News, Updates - Colors TV Shows|website=Aapkacolors|access-date=4 March 2016|archive-date=24 ਦਸੰਬਰ 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181224202440/http://www.aapkacolors.com/us/news/5-things-you-didnt-know-about-arjun-bijlani-matsh-2774.html|url-status=dead}}</ref> ਉਸਦਾ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਨਿਰੰਜਨ ਬਿਜਲਾਨੀ ਵੀ ਹੈ। ਉਨੀਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਬਿਜਲਾਨੀ ਨੂੰ ਗੁਆ ਦਿੱਤਾ।<ref>{{Cite web|url=http://www.tribuneindia.com/2014/20140829/ttlife1.htm|title=The Tribune, Chandigarh, India - The Tribune Lifestyle|access-date=4 March 2016}}</ref> ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਨੇਹਾ ਸਵਾਮੀ ਨਾਲ 20 ਮਈ, 2013 ਨੂੰ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ।<ref>{{Cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Arjun-Bijlani-to-become-a-papa/articleshow/40415265.cms|title=Arjun Bijlani to become a papa|website=The Times of India|access-date=4 March 2016}}</ref> 20 ਜਨਵਰੀ 2015 ਨੂੰ ਉਹ ਇੱਕ ਬੱਚੇ ਦੇ ਮਾਪੇ ਬਣ ਗਏ ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਅਯਾਨ ਬਿਜਲਾਨੀ ਰੱਖਿਆ।<ref>{{Cite web|url=http://www.deccanchronicle.com/151212/entertainment-tvmusic/article/we-were-just-friends-arjun-bijlani-0|title=We were just friends: Arjun Bijlani|website=[[Deccan Chronicle]]|access-date=4 March 2016}}</ref> == ਕਰੀਅਰ == ਬਿਜਲਾਨੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਕੈਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਬਾਲਾਜੀ ਟੈਲੀਫਿਲਮਜ਼ ਦੀ ਯੁਵਾ ਅਧਾਰਤ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸੀਰੀਜ਼ ''ਕਾਰਤਿਕਾ'' ਤੋਂ [[ਜੈਨੀਫ਼ਰ ਵਿੰਗੇਟ|ਜੈਨੀਫ਼ਰ ਵਿਗੇਟ]] ਨਾਲ 2004 ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਅੰਕੁਸ਼, ਕਾਰਤਿਕ ਦੇ ਪਿਆਰ ਦੀ ਰੁਚੀ ਦੀ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।<ref name="career">{{Cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Arjun-hooked-and-booked/articleshow/6741642.cms|title=Arjun hooked and booked|website=The Times of India|access-date=4 March 2016}}</ref> 2005 ਵਿੱਚ ਬਿਜਲਾਨੀ ਫਿਰ ਤੋਂ ਇੱਕ ਯੂਥ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸੀਰੀਜ਼ ''ਰੀਮਿਕਸ'' ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਨੇ ਵਿਕਰਮ, ਸਹਿਯੋਗੀ ਪਾਤਰ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ। ਬਿਜਲਾਨੀ ਨੇ ਐਕਸ਼ਨ ਅਧਾਰਤ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਡਰਾਮਾ 'ਲਿਫਟ ਰਾਇਟ ਲਿਫਟ' ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਯੋਗ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=http://newsworldindia.in/entertainment/naagin-actor-arjun-bijlanis-son-is-his-lucky-charm/142696/|title=Naagin: Actor Arjun Bijlani's Son Is His Lucky Charm|last=Aashu Mishra|date=29 October 2015|website=News World India|access-date=4 March 2016|archive-date=4 ਜੂਨ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160604030839/http://newsworldindia.in/entertainment/naagin-actor-arjun-bijlanis-son-is-his-lucky-charm/142696/|dead-url=yes}}</ref> ਇਸ ਸ਼ੋਅ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਕੈਡੇਟ ਅਲੇਖ ਸ਼ਰਮਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://www.hungryforever.com/sugar-is-nothing-but-metabolic-poison-arjun-bijlani-on-how-he-managed-to-sculpt-that-frame/|title="Sugar is nothing but metabolic poison", Arjun Bijlani on How He Managed To Sculpt That Frame|website=HungryForever|access-date=4 March 2016}}</ref> == ਫ਼ਿਲਮੋਗ੍ਰਾਫੀ == ===ਫ਼ਿਲਮਾਂ=== {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" | ਸਾਲ ! scope="col" | ਫਿਲਮ ! scope="col" | ਰੋਲ ! scope="col" class="unsortable" | ਨੋਟ |- | 2012 !scope="row"| ਫੁੱਲ ਫੁਕਰੇ | ਸੁੱਖਾ | ਲਘੂ ਫਿਲਮ |- | 2013 !scope="row"| ਆਈ ਗੈੱਸ | ਮਾਨਵ | ਲਘੂ ਫਿਲਮ |- | 2013 !scope="row"| ਕੌਟ ਇਨ ਦਾ ਵੈੱਬ | ਕਰਨ | ਲਘੂ ਫਿਲਮ |- |2016 !scope="row"| ਡਾਇਰੈਕਟ ਇਸ਼ਕ | ਕਬੀਰ ਬਾਜਪਾਈ | ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਡੈਬਿਊ |} === ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ === {{ਅਨੁਵਾਦ}} {| class="wikitable" style="text-align: center;" ! ਸਾਲ !! ਫਿਲਮ !! ਰੋਲ !! ਨੋਟ !! ਹਵਾਲਾ |- | 2004 | ''[[Kartika (TV series)|Kartika]]'' | Ankush |Debut Show | style="text-align:center;" |<ref name="career" /> |- | 2005–2006 | ''[[Remix (TV series)|Remix]]'' | Vikram | | style="text-align:center;" |<ref name="career" /> |- | 2006–2008 | ''[[Left Right Left (TV series)|Left Right Left]]'' | Cadet Aalekh Sharma | | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Telly-heartthrobs-soapy-ride-to-success/articleshow/43533666.cms|title=Telly heartthrobs' soapy ride to success|work=The Times of India|accessdate=4 March 2016}}</ref> |- | 2008–2009 | ''[[Mohe Rang De]]'' | Sanjay | | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=http://www.dnaindia.com/entertainment/report-getting-to-know-arjun-bijlani-1210746|title=Getting to know Arjun Bijlani|date=1 December 2008|work=dna|accessdate=4 March 2016}}</ref> |- | 2008–2010 | ''[[Miley Jab Hum Tum]]'' | rowspan="2" | Mayank Sharma | | style="text-align:center;" |<ref name="fullp">{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/From-Barun-Sobti-to-Jay-Bhanushali-Nine-TV-heartthrobs-to-debut-in-Bollywood/articleshow/36664565.cms?|title=From Barun Sobti to Jay Bhanushali: Nine TV heartthrobs to debut in Bollywood|work=The Times of India|accessdate=4 March 2016}}</ref> |- | 2010 | ''[[Dill Mill Gayye]]'' | Guest | |- | 2011 | ''[[Pardes Mein Mila Koi Apna]]'' | Chandrakant Bhosle | | style="text-align:center;" |<ref name="career" /> |- | rowspan="2" | 2012 | ''Road Diaries'' | Host | | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Arjun-Bijlani-goes-Bindass/articleshow/12002903.cms?|title=Arjun Bijlani goes Bindass!|work=The Times of India|accessdate=4 March 2016}}</ref> |- | ''[[Teri Meri Love Stories]]'' | Raghu | Episodic | style="text-align:center;" |<ref name="tmls" /> |- | rowspan="3" | 2013 | ''[[Chintu Ban Gaya Gentleman]]'' | Himself | Guest | style="text-align:center;" |<ref name="career" /> |- | ''[[Kaali – Ek Punar Avatar]]'' | Dev | | style="text-align:center;" |<ref name="kali" /> |- | ''[[Yeh Hai Aashiqui]]'' | Varun | Episodic | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Arjun-Bijlani-will-be-seen-romancing-Perneet-Chauhan-and-Rucha-Gujrati-in-Yeh-Hai-Aashiqui/articleshow/32836104.cms}}</ref> |- | 2014–2015 | ''[[Box Cricket League|Box Cricket League 1]]'' | rowspan="2" |Contestant | Player in Ahmadabad Express | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=http://www.india.com/showbiz/box-cricket-league-teams-bcl-2014-team-details-with-tv-actors-names-of-celebrities-221217/|title=Box Cricket League Teams: BCL 2014 Team Details With TV Actors & Names of Celebrities|work=india.com|accessdate=14 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20150910025418/http://www.india.com/showbiz/box-cricket-league-teams-bcl-2014-team-details-with-tv-actors-names-of-celebrities-221217/|archive-date=10 September 2015|url-status=dead}}</ref> |- | rowspan="3" | 2015 | ''Killerr Karaoke Atka Toh Latkah'' | | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=http://www.tellychakkar.com/tv/tv-news/rajneesh-kanwar-arjun-debina-dimpy-and-sreejita-killerr-karaoke-150406!|accessdate=7 April 2015|title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ|archive-date=10 ਅਪ੍ਰੈਲ 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190410194306/http://www.tellychakkar.com/tv/tv-news/rajneesh-kanwar-arjun-debina-dimpy-and-sreejita-killerr-karaoke-150406!|dead-url=yes}}</ref> |- | ''[[Meri Aashiqui Tum Se Hi]]'' | Shikhar Mehra | | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Arjun-Bijlani-opposite-Ishani-in-Meri-Aashiqui/articleshow/46605868.cms|title=Arjun Bijlani opposite Ishani in Meri Aashiqui|work=The Times of India|accessdate=4 March 2016}}</ref> |- | ''[[Comedy Nights with Kapil]]'' | Guest | Along with [[Mouni Roy]] | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=http://www.fuzionproductions.com/when-arjun-bijlani-met-kapil-sharma-on-comedy-nights-with-kapil/|title=Mouni-Arjun on Comedy Nights With Kapil!|accessdate=28 October 2015|archive-date=24 ਦਸੰਬਰ 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181224202337/https://www.fuzionproductions.com/when-arjun-bijlani-met-kapil-sharma-on-comedy-nights-with-kapil/|url-status=dead}}</ref> |- | 2015–2016 | ''[[Naagin (2015 TV series)|Naagin: Mohabbat aur Inteqaam Ki Dastaan]]'' | Ritik Singh/Sangram Singh | | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=http://indianexpress.com/article/entertainment/television/not-insecure-about-doing-female-driven-show-naagin-arjun-bijlani/|title=Not insecure about doing female-driven show 'Naagin': Arjun Bijlani|date=28 October 2015|work=The Indian Express|accessdate=4 March 2016}}</ref> |- | rowspan="5" | 2016 | ''[[Box Cricket League|Box Cricket League 2]]'' | Contestant | Captain of Mumbai Tigers | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/200-Actors-10-Teams-and-1-Winner-Let-The-Game-Begin/articleshow/50219718.cms|title=200 Actors, 10 Teams, and 1 Winner... Let The Game Begin|work=The Times of India|accessdate=4 March 2016}}</ref> |- | ''[[Fear Factor: Khatron Ke Khiladi 7]]'' | Guest | Along with [[Surbhi Jyoti]] | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=http://www.ibtimes.co.in/khatron-ke-khiladi-7-special-episode-mouni-roy-arjun-bijlani-radhika-madan-others-671944|title='Khatron Ke Khiladi 7' special episode: Mouni Roy, Arjun Bijlani, Radhika Madan and others to participate [PHOTOS]|accessdate=24 March 2016}}</ref> |- | ''[[Comedy Nights Bachao]]'' | Guest | Along with [[Karishma Tanna]] & [[Salman Yusuff Khan]] | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=http://indiatoday.intoday.in/story/jhalak-dikhhla-jaa-9-participants-comedy-nights-bachao-lifetv/1/719380.html|title=Dance dates laughter; Jhalak Dikhhla Jaa 9 participants on Comedy Nights Bachao|date=20 July 2016}}</ref> |- | ''[[Jhalak Dikhhla Jaa (season 9)|Jhalak Dikhhla Jaa 9]]'' | Contestant | Eliminated Week 8 | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=http://www.abplive.in/television/this-is-why-tv-actor-arjun-bijlani-is-participating-in-jhalak-dikhhla-jaa-387916|title=This is why TV actor Arjun Bijlani is participating in "Jhalak Dikhhla Jaa"|accessdate=27 July 2016}}</ref> |- | ''[[Kavach (TV series)|Kavach... Kaali Shaktiyon Se]]'' | Arhaan | | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Arjun-Bijlani-to-play-a-jinn-in-Kawach/articleshow/53499412.cms|title=Arjun Bijlani to play a jinn in 'Kawach'|work=timesofindia.com|accessdate=2 August 2016}}</ref> |- | 2016–2017 | ''[[Pardes Mein Hai Mera Dil]]'' | Raghav Mehra | | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=http://www.ibtimes.co.in/naagin-actor-arjun-bijlani-not-shaleen-malhotra-romance-drashti-dhami-pardes-mein-hai-meraa-693236|title=naagin actor arjun bijlani not shaleen malhotra ronmance drashti dhami in pardes Mein hain meraa dil|work=the International Standard times|accessdate=10 September 2016}}</ref> |- | 2016; 2017 | ''[[Naagin (2015 TV series)|Naagin 2]]'' | Ritik Singh | Special Appearance | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Arjun-Bijlani-back-with-Mouni-Roy-in-Naagin-season-2/articleshow/54562640.cms|title=Arjun Bijlani back with Mouni Roy in Naagin season 2|work=The Times of India|accessdate=28 September 2016}}</ref> |- | 2017–2019 | ''[[Ishq Mein Marjawan]]'' | Deep Raj Singh/Raj Deep Singh | | style="text-align:center;" |<ref>{{Cite news|url=http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/arjun-bijlanis-ishq-mein-mar-jawan-to-replace-sasural-simar-ka-watch-promo/amp/|title=Arjun Bijlani's Ishq Mein Mar Jawan to replace Sasural Simar Ka - watch promo|date=2017-09-05|work=Bollywoodlfe|access-date=2018-08-08|language=en}}</ref> |- | 2017, 2018 | ''[[Tu Aashiqui]]'' | Deep | Guest | style="text-align:center;" | |- | 2018 |''[[Dance Deewane]]'' | Host | | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/arjun-bijlani-turns-host-with-dance-deewane/articleshow/63961001.cms|title=Arjun Bijlani turns host with dacne deewane - Times of India|accessdate=30 April 2018}}</ref> |- | rowspan="6" | 2019 | ''[[Naagin (2015 TV series)|Naagin 3]]'' | Ritik Singh | Special Appearance | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=https://m.timesofindia.com/tv/news/hindi/naagin-3-mouni-roy-arjun-bijlani-and-karanvir-bohra-reunite-for-the-finale-episode/articleshow/69238476.cms|title=Naagin 3: Mouni Roy, Arjun Bijlani and Karanvir Bohra reunite for the Finale Episode|work=TOI|accessdate=12 May 2019}}</ref> |- | ''[[Kitchen Champion|Kitchen Champion 5]]'' | rowspan="2" | Host | | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=https://thespeaktoday.com/2019/02/19/arjun-bijlani-to-host-the-kitchen-champion-season-5/|title=Arjun Bijlani to host kitchen champion season 5|work=thespeaktoday.com|accessdate=12 June 2019|archive-date=10 ਅਪ੍ਰੈਲ 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190410191927/https://thespeaktoday.com/2019/02/19/arjun-bijlani-to-host-the-kitchen-champion-season-5/|dead-url=yes}}</ref> |- | ''[[Dance Deewane| Dance Deewane 2]]'' | | style="text-align:center;" |<ref>{{Cite web|url=http://www.tellychakkar.com/tv/tv-news/dance-deewane-come-back-season-2-190423|title=Dance Deewane to come back with Season 2|last=Team|first=Tellychakkar|website=Tellychakkar.com|language=en|access-date=2019-05-15}}</ref> |- | ''[[Udaan Sapnon Ki]]'' | Deep Singh | rowspan="3" | Guest | style="text-align:center;" | |- | ''[[Rising Star (Indian season 3)|Rising Star 3]]'' | for Dance Deewane Promotions | style="text-align:center;" | |- |''[[Khatra Khatra Khatra]]'' | Along with [[Karishma Tanna]] | style="text-align:center;" | |} ===ਵੈੱਬ ਸੀਰੀਜ਼=== {| class="wikitable plainrowheaders sortable" width=60% !scope="col"| Year !scope="col"| Title !scope="col"| Role !scope="col"| Platform !scope="col" class="unsortable" | Ref. |- | 2020 | [[State of Siege: 26/11]] | Major Nikhil Manikrishnan | [[Zee5]] | |- |} ==ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨ== {{ਅਨੁਵਾਦ}} {|class="wikitable sortable" |- ! style="background:#B0C4DE;" | Year ! style="background:#B0C4DE;" | Award ! style="background:#B0C4DE;" | Category ! style="background:#B0C4DE;" | Show ! style="background:#B0C4DE;" | Result ! style="background:#B0C4DE;" | Reference |- |2006 | rowspan="2" |[[Indian Telly Awards]] |Best Fresh New Face (Male) | rowspan="2" |''[[Left Right Left (TV series)|Left Right Left]]'' |rowspan=2 {{nom}} | |- |2007 |Best Actor in a Supporting Role (Male) | |- |rowspan="2" | 2010 |[[Lions Gold Awards]] |Fresh Face of the Year (Male) | rowspan="2" |''[[Miley Jab Hum Tum]]'' |{{Won}} | |- |[[Kalakar Awards]] |Best Actor Male |{{nom}} | |- |2016 | rowspan="2" |[[Gold Awards]] |Best Actor (Critics) | rowspan="3" |''[[Naagin (2015 TV series)|Naagin]]'' |{{won}} |<ref>{{cite web|url=http://indiatoday.intoday.in/story/gold-awards-2016-arjun-bijlani-devoleena-bhattacharjee-mouni-roy-full-list-of-winners-lifetv/1/688802.html|title=Gold Awards 2016: Arjun Bijlani, Devoleena Bhattacharjee, Mouni Roy win top honours; full list of winners|publisher=[[India Today]]|accessdate=14 December 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Arjun-Bijlani-of-Naagin-wins-first-Best-Actor-award/articleshow/52686018.cms?from=mdr|title=Arjun Bijlani of Naagin wins first Best Actor award - The Times of India|accessdate=21 December 2016}}</ref> |- |rowspan="2" | 2017 |Best Actor in a Lead Role (Popular) |rowspan=2 {{nom}} | |- |[[Indian Television Academy Awards]] |Best Actor (Male) | |- |2018 |[[Gold Awards]] |Best Actor in a Negative Role |rowspan=3|''[[Ishq Mein Marjawan]]'' |{{won}} |<ref>{{cite web |title=Zee Gold Awards 2018 Full Winners List: Jennifer Winget, Nakuul Mehta, Mouni Roy walk away with the trophies |url=http://www.dnaindia.com/television/report-in-pics-zee-gold-awards-2018-full-winners-list-jennifer-winget-nakuul-mehta-mouni-roy-walk-away-with-the-trophies-2627274}}</ref> |- |rowspan=2|2019 |rowspan=2|[[Indian Telly Awards]] |Best Actor in Lead Role (Male) |rowspan=2 {{nom}} | |- |Best Actor in Negative Role (Male) | |- |2019 |[[Gold Awards]] |Best Host |''[[Dance Deewane]]''/''[[Kitchen Champion]] |rowspan=3 {{Won}} | |- |2019 |[[Gold Awards]] |Best Hair (Male) |N/A | |- |2019 |[[Lions Gold Awards]] |Best Host |''[[Dance Deewane]]'' | |- |} == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * ਭਾਰਤੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਦਾਕਾਰਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ|30em}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1982]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਪੁਰਸ਼ ਅਦਾਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੰਧੀ ਲੋਕ]] tfodbrt6eivx9ypn2vl968oh6wuwkqx 841509 841508 2026-06-27T08:37:57Z KiranBOT 55200 URL ਤੋਂ AMP ਟਰੈਕਿੰਗ ਹਟਾਈ ਗਈ ([[:m:User:KiranBOT/AMP|ਵੇਰਵੇ]]) ([[User talk:Usernamekiran|ਗਲਤੀ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਕਰੋ]]) v2.2.9s 841509 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=ਅਰਜੁਨ ਬਿਜਲਾਨੀ|image=Arjun Bijlani at the launch of Saumya Shetty's resto bar - Hymus.jpg|image_size=250px|caption=ਸੌਮਿਆ ਸ਼ੈੱਟੀ ਦੇ ਰੈਸਟੋ ਬਾਰ ਦੇ ਉਦਘਾਟਨ ਮੌਕੇ ਅਰਜੁਨ ਬਿਜਲਾਨੀ|other_names=|spouse={{marriage|ਨੇਹਾ ਸਵਾਮੀ|2013}}<ref>{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Arjun-Bijlani-to-tie-the-knot-in-May/articleshow/18643782.cms|title=Arjun Bijlani to tie the knot in May|work=The Times of India|accessdate=4 March 2016}}</ref>|children=1<ref>{{cite web|url=http://indianexpress.com/article/entertainment/television/my-son-is-my-lucky-charm-arjun-bijlani/|title=My son is my lucky charm: Arjun Bijlani|date=29 October 2015|work=The Indian Express|accessdate=4 March 2016}}</ref>|birth_date={{Birth date and age|df=yes|1982|10|31}}<ref>{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/TV-actors-and-their-birthday-bash-pictures/photostory/49609442.cms|title=TV actors and their birthday bash pictures|work=The Times of India|accessdate=4 March 2016}}</ref>|birth_place=[[ਬੰਬਈ]]<br> (Present day: [[ਮੁੰਬਈ]]), [[ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ]], [[ਭਾਰਤ]]|years_active=2004–ਹੁਣ|nationality=[[ਭਾਰਤੀ]]|occupation=[[ਅਦਾਕਾਰ]]}} '''ਅਰਜੁਨ ਬਿਜਲਾਨੀ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲੀ|ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Arjun Bijlani;''' ਜਨਮ 31 ਅਕਤੂਬਰ 1982) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਤੇ ਫ਼ਿਲਮ ਅਦਾਕਾਰ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Can-Shabbir-Ahluwalia-get-luckier-than-Vikas-Manaktala-Iqbal-Khan-and-Avinash-Sachdev/articleshow/32597050.cms?|title=Are TV hotties' comeback shows jinxed?|website=The Times of India|access-date=4 March 2016}}</ref> ਉਸ ਦਾ ਡੈਬਿਉ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸ਼ੋਅ ਬਾਲਾਜੀ ਟੈਲੀਫਿਲਮਜ਼ ਸ਼ੋਅ ਕਾਰਤਿਕਾ ਸੀ, ਜੋ ਹੰਗਾਮਾ ਟੀਵੀ 'ਤੇ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਫਿਰ ਲਿਫਟ ਰਾਇਟ ਲਿਫਟ,<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/this-is-what-the-cast-of-left-right-left-is-up-to/photostory/51809797.cms|title=This is what the cast of 'Left Right Left' is up to|date=2016-04-13|website=The Times of India|language=en|access-date=2020-06-04}}</ref> ਮਿਲੇ ਜਬ ਹਮ ਤੁਮ,<ref>{{Cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/TV-actors-social-media-popularity-decides-their-film-career/articleshow/39048296.cms?|title=TV actors' social media popularity decides their film career!|website=The Times of India|access-date=4 March 2016}}</ref> ਮੇਰੀ ਆਸਿਕੀ ਤੁਮ ਸੇ ਹੀ, [[ਨਾਗਿਨ (ਟੀਵੀ ਲੜੀ 2015)|ਨਾਗਿਨ]], ਕਵਚ, ਪਰਦੇਸ ਮੈਂ ਹੈ ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਅਤੇ ਇਸ਼ਕ ਮੈਂ ਮਰਜਾਵਾਂ ਸਮੇਤ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸ਼ੋਅ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤਾ। 2016 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਡਾਂਸ ਰਿਏਲਟੀ ਸ਼ੋਅ ਝਲਕ ਦਿਖਲਾ ਜਾ (ਸੀਜ਼ਨ 9) ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Arjun-Bijlani-starts-rehearsing-for-Jhalak-Dikhhla-Jaa-Season-9/articleshow/53151573.cms|title=Arjun Bijlani starts rehearsing for 'Jhalak Dikhhla Jaa' Season 9 - Times of India|website=The Times of India|language=en|access-date=2020-06-02}}</ref> 2016 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਫ਼ਿਲਮ 'ਡਾਇਰੈਕਟ ਇਸ਼ਕ' ਨਾਲ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=https://www.business-standard.com/article/news-ani/tv-actor-arjun-bijlani-makes-bollywood-debut-with-direct-ishq-115123000208_1.html|title=TV actor Arjun Bijlani makes Bollywood debut with 'Direct Ishq'|last=ANI|date=2015-12-30|work=Business Standard India|access-date=2020-06-02}}</ref> 2018 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਕਲਰਜ ਟੀਵੀ ਤੇ ਡਾਂਸ ਰਿਏਲਟੀ ਸ਼ੋਅ ਡਾਂਸ ਦੀਵਾਨੇ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕੀਤੀ। == ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ == ਬਿਜਲਾਨੀ ਦਾ ਜਨਮ 31 ਅਕਤੂਬਰ 1982 ਨੂੰ [[ਮੁੰਬਈ]], [[ਮਹਾਂਰਾਸ਼ਟਰ|ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ]], [[ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਿੰਧੀ ਹਿੰਦੂ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>[http://www.dnaindia.com/entertainment/report-getting-to-know-arjun-bijlani-1210746 Getting to know Arjun Bijlani - DNA India]</ref> ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਸਕੂਲ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਬੰਬੇ ਸਕੌਟਿਸ਼ ਸਕੂਲ, ਮਾਹੀਮ ਤੋਂ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਕਾਲਜ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਐਚਆਰ ਕਾਲਜ ਆਫ਼ ਕਾਮਰਸ ਅਤੇ ਇਕਨਾਮਿਕਸ ਤੋਂ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web|url=http://www.colorstv.com/in/news/5-things-you-didnt-know-about-arjun-bijlani-matsh-2774.html|title=Colors News - 5 things you didn't know about Arjun Bijlani #MATSH, Colors Reality TV Show News, Updates - Colors TV Shows|website=Aapkacolors|access-date=4 March 2016|archive-date=24 ਦਸੰਬਰ 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181224202440/http://www.aapkacolors.com/us/news/5-things-you-didnt-know-about-arjun-bijlani-matsh-2774.html|url-status=dead}}</ref> ਉਸਦਾ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਨਿਰੰਜਨ ਬਿਜਲਾਨੀ ਵੀ ਹੈ। ਉਨੀਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਬਿਜਲਾਨੀ ਨੂੰ ਗੁਆ ਦਿੱਤਾ।<ref>{{Cite web|url=http://www.tribuneindia.com/2014/20140829/ttlife1.htm|title=The Tribune, Chandigarh, India - The Tribune Lifestyle|access-date=4 March 2016}}</ref> ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਨੇਹਾ ਸਵਾਮੀ ਨਾਲ 20 ਮਈ, 2013 ਨੂੰ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ।<ref>{{Cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Arjun-Bijlani-to-become-a-papa/articleshow/40415265.cms|title=Arjun Bijlani to become a papa|website=The Times of India|access-date=4 March 2016}}</ref> 20 ਜਨਵਰੀ 2015 ਨੂੰ ਉਹ ਇੱਕ ਬੱਚੇ ਦੇ ਮਾਪੇ ਬਣ ਗਏ ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਅਯਾਨ ਬਿਜਲਾਨੀ ਰੱਖਿਆ।<ref>{{Cite web|url=http://www.deccanchronicle.com/151212/entertainment-tvmusic/article/we-were-just-friends-arjun-bijlani-0|title=We were just friends: Arjun Bijlani|website=[[Deccan Chronicle]]|access-date=4 March 2016}}</ref> == ਕਰੀਅਰ == ਬਿਜਲਾਨੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਕੈਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਬਾਲਾਜੀ ਟੈਲੀਫਿਲਮਜ਼ ਦੀ ਯੁਵਾ ਅਧਾਰਤ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸੀਰੀਜ਼ ''ਕਾਰਤਿਕਾ'' ਤੋਂ [[ਜੈਨੀਫ਼ਰ ਵਿੰਗੇਟ|ਜੈਨੀਫ਼ਰ ਵਿਗੇਟ]] ਨਾਲ 2004 ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਅੰਕੁਸ਼, ਕਾਰਤਿਕ ਦੇ ਪਿਆਰ ਦੀ ਰੁਚੀ ਦੀ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।<ref name="career">{{Cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Arjun-hooked-and-booked/articleshow/6741642.cms|title=Arjun hooked and booked|website=The Times of India|access-date=4 March 2016}}</ref> 2005 ਵਿੱਚ ਬਿਜਲਾਨੀ ਫਿਰ ਤੋਂ ਇੱਕ ਯੂਥ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸੀਰੀਜ਼ ''ਰੀਮਿਕਸ'' ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਨੇ ਵਿਕਰਮ, ਸਹਿਯੋਗੀ ਪਾਤਰ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ। ਬਿਜਲਾਨੀ ਨੇ ਐਕਸ਼ਨ ਅਧਾਰਤ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਡਰਾਮਾ 'ਲਿਫਟ ਰਾਇਟ ਲਿਫਟ' ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਯੋਗ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=http://newsworldindia.in/entertainment/naagin-actor-arjun-bijlanis-son-is-his-lucky-charm/142696/|title=Naagin: Actor Arjun Bijlani's Son Is His Lucky Charm|last=Aashu Mishra|date=29 October 2015|website=News World India|access-date=4 March 2016|archive-date=4 ਜੂਨ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160604030839/http://newsworldindia.in/entertainment/naagin-actor-arjun-bijlanis-son-is-his-lucky-charm/142696/|dead-url=yes}}</ref> ਇਸ ਸ਼ੋਅ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਕੈਡੇਟ ਅਲੇਖ ਸ਼ਰਮਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://www.hungryforever.com/sugar-is-nothing-but-metabolic-poison-arjun-bijlani-on-how-he-managed-to-sculpt-that-frame/|title="Sugar is nothing but metabolic poison", Arjun Bijlani on How He Managed To Sculpt That Frame|website=HungryForever|access-date=4 March 2016}}</ref> == ਫ਼ਿਲਮੋਗ੍ਰਾਫੀ == ===ਫ਼ਿਲਮਾਂ=== {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" | ਸਾਲ ! scope="col" | ਫਿਲਮ ! scope="col" | ਰੋਲ ! scope="col" class="unsortable" | ਨੋਟ |- | 2012 !scope="row"| ਫੁੱਲ ਫੁਕਰੇ | ਸੁੱਖਾ | ਲਘੂ ਫਿਲਮ |- | 2013 !scope="row"| ਆਈ ਗੈੱਸ | ਮਾਨਵ | ਲਘੂ ਫਿਲਮ |- | 2013 !scope="row"| ਕੌਟ ਇਨ ਦਾ ਵੈੱਬ | ਕਰਨ | ਲਘੂ ਫਿਲਮ |- |2016 !scope="row"| ਡਾਇਰੈਕਟ ਇਸ਼ਕ | ਕਬੀਰ ਬਾਜਪਾਈ | ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਡੈਬਿਊ |} === ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ === {{ਅਨੁਵਾਦ}} {| class="wikitable" style="text-align: center;" ! ਸਾਲ !! ਫਿਲਮ !! ਰੋਲ !! ਨੋਟ !! ਹਵਾਲਾ |- | 2004 | ''[[Kartika (TV series)|Kartika]]'' | Ankush |Debut Show | style="text-align:center;" |<ref name="career" /> |- | 2005–2006 | ''[[Remix (TV series)|Remix]]'' | Vikram | | style="text-align:center;" |<ref name="career" /> |- | 2006–2008 | ''[[Left Right Left (TV series)|Left Right Left]]'' | Cadet Aalekh Sharma | | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Telly-heartthrobs-soapy-ride-to-success/articleshow/43533666.cms|title=Telly heartthrobs' soapy ride to success|work=The Times of India|accessdate=4 March 2016}}</ref> |- | 2008–2009 | ''[[Mohe Rang De]]'' | Sanjay | | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=http://www.dnaindia.com/entertainment/report-getting-to-know-arjun-bijlani-1210746|title=Getting to know Arjun Bijlani|date=1 December 2008|work=dna|accessdate=4 March 2016}}</ref> |- | 2008–2010 | ''[[Miley Jab Hum Tum]]'' | rowspan="2" | Mayank Sharma | | style="text-align:center;" |<ref name="fullp">{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/From-Barun-Sobti-to-Jay-Bhanushali-Nine-TV-heartthrobs-to-debut-in-Bollywood/articleshow/36664565.cms?|title=From Barun Sobti to Jay Bhanushali: Nine TV heartthrobs to debut in Bollywood|work=The Times of India|accessdate=4 March 2016}}</ref> |- | 2010 | ''[[Dill Mill Gayye]]'' | Guest | |- | 2011 | ''[[Pardes Mein Mila Koi Apna]]'' | Chandrakant Bhosle | | style="text-align:center;" |<ref name="career" /> |- | rowspan="2" | 2012 | ''Road Diaries'' | Host | | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Arjun-Bijlani-goes-Bindass/articleshow/12002903.cms?|title=Arjun Bijlani goes Bindass!|work=The Times of India|accessdate=4 March 2016}}</ref> |- | ''[[Teri Meri Love Stories]]'' | Raghu | Episodic | style="text-align:center;" |<ref name="tmls" /> |- | rowspan="3" | 2013 | ''[[Chintu Ban Gaya Gentleman]]'' | Himself | Guest | style="text-align:center;" |<ref name="career" /> |- | ''[[Kaali – Ek Punar Avatar]]'' | Dev | | style="text-align:center;" |<ref name="kali" /> |- | ''[[Yeh Hai Aashiqui]]'' | Varun | Episodic | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Arjun-Bijlani-will-be-seen-romancing-Perneet-Chauhan-and-Rucha-Gujrati-in-Yeh-Hai-Aashiqui/articleshow/32836104.cms}}</ref> |- | 2014–2015 | ''[[Box Cricket League|Box Cricket League 1]]'' | rowspan="2" |Contestant | Player in Ahmadabad Express | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=http://www.india.com/showbiz/box-cricket-league-teams-bcl-2014-team-details-with-tv-actors-names-of-celebrities-221217/|title=Box Cricket League Teams: BCL 2014 Team Details With TV Actors & Names of Celebrities|work=india.com|accessdate=14 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20150910025418/http://www.india.com/showbiz/box-cricket-league-teams-bcl-2014-team-details-with-tv-actors-names-of-celebrities-221217/|archive-date=10 September 2015|url-status=dead}}</ref> |- | rowspan="3" | 2015 | ''Killerr Karaoke Atka Toh Latkah'' | | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=http://www.tellychakkar.com/tv/tv-news/rajneesh-kanwar-arjun-debina-dimpy-and-sreejita-killerr-karaoke-150406!|accessdate=7 April 2015|title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ|archive-date=10 ਅਪ੍ਰੈਲ 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190410194306/http://www.tellychakkar.com/tv/tv-news/rajneesh-kanwar-arjun-debina-dimpy-and-sreejita-killerr-karaoke-150406!|dead-url=yes}}</ref> |- | ''[[Meri Aashiqui Tum Se Hi]]'' | Shikhar Mehra | | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Arjun-Bijlani-opposite-Ishani-in-Meri-Aashiqui/articleshow/46605868.cms|title=Arjun Bijlani opposite Ishani in Meri Aashiqui|work=The Times of India|accessdate=4 March 2016}}</ref> |- | ''[[Comedy Nights with Kapil]]'' | Guest | Along with [[Mouni Roy]] | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=http://www.fuzionproductions.com/when-arjun-bijlani-met-kapil-sharma-on-comedy-nights-with-kapil/|title=Mouni-Arjun on Comedy Nights With Kapil!|accessdate=28 October 2015|archive-date=24 ਦਸੰਬਰ 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181224202337/https://www.fuzionproductions.com/when-arjun-bijlani-met-kapil-sharma-on-comedy-nights-with-kapil/|url-status=dead}}</ref> |- | 2015–2016 | ''[[Naagin (2015 TV series)|Naagin: Mohabbat aur Inteqaam Ki Dastaan]]'' | Ritik Singh/Sangram Singh | | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=http://indianexpress.com/article/entertainment/television/not-insecure-about-doing-female-driven-show-naagin-arjun-bijlani/|title=Not insecure about doing female-driven show 'Naagin': Arjun Bijlani|date=28 October 2015|work=The Indian Express|accessdate=4 March 2016}}</ref> |- | rowspan="5" | 2016 | ''[[Box Cricket League|Box Cricket League 2]]'' | Contestant | Captain of Mumbai Tigers | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/200-Actors-10-Teams-and-1-Winner-Let-The-Game-Begin/articleshow/50219718.cms|title=200 Actors, 10 Teams, and 1 Winner... Let The Game Begin|work=The Times of India|accessdate=4 March 2016}}</ref> |- | ''[[Fear Factor: Khatron Ke Khiladi 7]]'' | Guest | Along with [[Surbhi Jyoti]] | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=http://www.ibtimes.co.in/khatron-ke-khiladi-7-special-episode-mouni-roy-arjun-bijlani-radhika-madan-others-671944|title='Khatron Ke Khiladi 7' special episode: Mouni Roy, Arjun Bijlani, Radhika Madan and others to participate [PHOTOS]|accessdate=24 March 2016}}</ref> |- | ''[[Comedy Nights Bachao]]'' | Guest | Along with [[Karishma Tanna]] & [[Salman Yusuff Khan]] | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=http://indiatoday.intoday.in/story/jhalak-dikhhla-jaa-9-participants-comedy-nights-bachao-lifetv/1/719380.html|title=Dance dates laughter; Jhalak Dikhhla Jaa 9 participants on Comedy Nights Bachao|date=20 July 2016}}</ref> |- | ''[[Jhalak Dikhhla Jaa (season 9)|Jhalak Dikhhla Jaa 9]]'' | Contestant | Eliminated Week 8 | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=http://www.abplive.in/television/this-is-why-tv-actor-arjun-bijlani-is-participating-in-jhalak-dikhhla-jaa-387916|title=This is why TV actor Arjun Bijlani is participating in "Jhalak Dikhhla Jaa"|accessdate=27 July 2016}}</ref> |- | ''[[Kavach (TV series)|Kavach... Kaali Shaktiyon Se]]'' | Arhaan | | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Arjun-Bijlani-to-play-a-jinn-in-Kawach/articleshow/53499412.cms|title=Arjun Bijlani to play a jinn in 'Kawach'|work=timesofindia.com|accessdate=2 August 2016}}</ref> |- | 2016–2017 | ''[[Pardes Mein Hai Mera Dil]]'' | Raghav Mehra | | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=http://www.ibtimes.co.in/naagin-actor-arjun-bijlani-not-shaleen-malhotra-romance-drashti-dhami-pardes-mein-hai-meraa-693236|title=naagin actor arjun bijlani not shaleen malhotra ronmance drashti dhami in pardes Mein hain meraa dil|work=the International Standard times|accessdate=10 September 2016}}</ref> |- | 2016; 2017 | ''[[Naagin (2015 TV series)|Naagin 2]]'' | Ritik Singh | Special Appearance | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Arjun-Bijlani-back-with-Mouni-Roy-in-Naagin-season-2/articleshow/54562640.cms|title=Arjun Bijlani back with Mouni Roy in Naagin season 2|work=The Times of India|accessdate=28 September 2016}}</ref> |- | 2017–2019 | ''[[Ishq Mein Marjawan]]'' | Deep Raj Singh/Raj Deep Singh | | style="text-align:center;" |<ref>{{Cite news|url=https://www.bollywoodlife.com/news-gossip/arjun-bijlanis-ishq-mein-mar-jawan-to-replace-sasural-simar-ka-watch-promo-1057425/|title=Arjun Bijlani's Ishq Mein Mar Jawan to replace Sasural Simar Ka - watch promo|date=2017-09-05|work=Bollywoodlfe|access-date=2018-08-08|language=en}}</ref> |- | 2017, 2018 | ''[[Tu Aashiqui]]'' | Deep | Guest | style="text-align:center;" | |- | 2018 |''[[Dance Deewane]]'' | Host | | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/arjun-bijlani-turns-host-with-dance-deewane/articleshow/63961001.cms|title=Arjun Bijlani turns host with dacne deewane - Times of India|accessdate=30 April 2018}}</ref> |- | rowspan="6" | 2019 | ''[[Naagin (2015 TV series)|Naagin 3]]'' | Ritik Singh | Special Appearance | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=https://m.timesofindia.com/tv/news/hindi/naagin-3-mouni-roy-arjun-bijlani-and-karanvir-bohra-reunite-for-the-finale-episode/articleshow/69238476.cms|title=Naagin 3: Mouni Roy, Arjun Bijlani and Karanvir Bohra reunite for the Finale Episode|work=TOI|accessdate=12 May 2019}}</ref> |- | ''[[Kitchen Champion|Kitchen Champion 5]]'' | rowspan="2" | Host | | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=https://thespeaktoday.com/2019/02/19/arjun-bijlani-to-host-the-kitchen-champion-season-5/|title=Arjun Bijlani to host kitchen champion season 5|work=thespeaktoday.com|accessdate=12 June 2019|archive-date=10 ਅਪ੍ਰੈਲ 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190410191927/https://thespeaktoday.com/2019/02/19/arjun-bijlani-to-host-the-kitchen-champion-season-5/|dead-url=yes}}</ref> |- | ''[[Dance Deewane| Dance Deewane 2]]'' | | style="text-align:center;" |<ref>{{Cite web|url=http://www.tellychakkar.com/tv/tv-news/dance-deewane-come-back-season-2-190423|title=Dance Deewane to come back with Season 2|last=Team|first=Tellychakkar|website=Tellychakkar.com|language=en|access-date=2019-05-15}}</ref> |- | ''[[Udaan Sapnon Ki]]'' | Deep Singh | rowspan="3" | Guest | style="text-align:center;" | |- | ''[[Rising Star (Indian season 3)|Rising Star 3]]'' | for Dance Deewane Promotions | style="text-align:center;" | |- |''[[Khatra Khatra Khatra]]'' | Along with [[Karishma Tanna]] | style="text-align:center;" | |} ===ਵੈੱਬ ਸੀਰੀਜ਼=== {| class="wikitable plainrowheaders sortable" width=60% !scope="col"| Year !scope="col"| Title !scope="col"| Role !scope="col"| Platform !scope="col" class="unsortable" | Ref. |- | 2020 | [[State of Siege: 26/11]] | Major Nikhil Manikrishnan | [[Zee5]] | |- |} ==ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨ== {{ਅਨੁਵਾਦ}} {|class="wikitable sortable" |- ! style="background:#B0C4DE;" | Year ! style="background:#B0C4DE;" | Award ! style="background:#B0C4DE;" | Category ! style="background:#B0C4DE;" | Show ! style="background:#B0C4DE;" | Result ! style="background:#B0C4DE;" | Reference |- |2006 | rowspan="2" |[[Indian Telly Awards]] |Best Fresh New Face (Male) | rowspan="2" |''[[Left Right Left (TV series)|Left Right Left]]'' |rowspan=2 {{nom}} | |- |2007 |Best Actor in a Supporting Role (Male) | |- |rowspan="2" | 2010 |[[Lions Gold Awards]] |Fresh Face of the Year (Male) | rowspan="2" |''[[Miley Jab Hum Tum]]'' |{{Won}} | |- |[[Kalakar Awards]] |Best Actor Male |{{nom}} | |- |2016 | rowspan="2" |[[Gold Awards]] |Best Actor (Critics) | rowspan="3" |''[[Naagin (2015 TV series)|Naagin]]'' |{{won}} |<ref>{{cite web|url=http://indiatoday.intoday.in/story/gold-awards-2016-arjun-bijlani-devoleena-bhattacharjee-mouni-roy-full-list-of-winners-lifetv/1/688802.html|title=Gold Awards 2016: Arjun Bijlani, Devoleena Bhattacharjee, Mouni Roy win top honours; full list of winners|publisher=[[India Today]]|accessdate=14 December 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Arjun-Bijlani-of-Naagin-wins-first-Best-Actor-award/articleshow/52686018.cms?from=mdr|title=Arjun Bijlani of Naagin wins first Best Actor award - The Times of India|accessdate=21 December 2016}}</ref> |- |rowspan="2" | 2017 |Best Actor in a Lead Role (Popular) |rowspan=2 {{nom}} | |- |[[Indian Television Academy Awards]] |Best Actor (Male) | |- |2018 |[[Gold Awards]] |Best Actor in a Negative Role |rowspan=3|''[[Ishq Mein Marjawan]]'' |{{won}} |<ref>{{cite web |title=Zee Gold Awards 2018 Full Winners List: Jennifer Winget, Nakuul Mehta, Mouni Roy walk away with the trophies |url=http://www.dnaindia.com/television/report-in-pics-zee-gold-awards-2018-full-winners-list-jennifer-winget-nakuul-mehta-mouni-roy-walk-away-with-the-trophies-2627274}}</ref> |- |rowspan=2|2019 |rowspan=2|[[Indian Telly Awards]] |Best Actor in Lead Role (Male) |rowspan=2 {{nom}} | |- |Best Actor in Negative Role (Male) | |- |2019 |[[Gold Awards]] |Best Host |''[[Dance Deewane]]''/''[[Kitchen Champion]] |rowspan=3 {{Won}} | |- |2019 |[[Gold Awards]] |Best Hair (Male) |N/A | |- |2019 |[[Lions Gold Awards]] |Best Host |''[[Dance Deewane]]'' | |- |} == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * ਭਾਰਤੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਦਾਕਾਰਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ|30em}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1982]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਪੁਰਸ਼ ਅਦਾਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੰਧੀ ਲੋਕ]] 8o7yq5drapr6x0ddjks7z0qdubv5t55 0 190830 841507 841145 2026-06-27T06:22:58Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 841507 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist | name = | image = Tabla Samrat Pandit Anokhelal Mishra, Banaras Gharana.jpg | image_size = | caption = ਅਨੋਖੇਲਾਲ ਮਿਸ਼ਰਾ | birth_name = | alias = | birth_date = 1914 | origin = | death_date = 1958 | genre = | occupation = | instrument = [[ਤਬਲਾ]] | years_active = 1929–1958 | label = | current_members = | past_members = | website = | associated_acts = }} '''ਅਨੋਖੇਲਾਲ ਮਿਸ਼ਰ''' (1914–10 ਮਾਰਚ 1958) {{Em dash}} '''ਅਨੋਖੇ ਲਾਲ ਮਿਸ਼ਰਾ''' ਵਜੋਂ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ '''ਪੰਡਿਤ ਅਨੋਖੇਲਾਲ-ਜੀ''' ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ {{Em dash}} ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ [[ਤਬਲਾ]] ਕਲਾਕਾਰ ਸੀ ਜੋ [[ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ]] ਦੇ [[ਬਨਾਰਸ ਘਰਾਨਾ|ਬਨਾਰਸ ਘਰਾਨੇ]] ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸੀ। == ਅਰੰਭ ਦਾ ਜੀਵਨ == ਅਨੋਖੇਲਾਲ ਦਾ ਜਨਮ ਕਾਸ਼ੀ ([[ਵਾਰਾਣਸੀ|ਬਨਾਰਸ]]) ਦੇ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਗਰੀਬ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਹੁਣ [[ਵਾਰਾਣਸੀ]] (ਰਾਜ – [[ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]]) ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਨੋਖੇਲਾਲ ਨੇ ਭੈਰੋ ਪ੍ਰਸਾਦ ਮਿਸ਼ਰਾ ਦੇ ਅਧੀਨ ਤਬਲਾ ਸਿੱਖਿਆ (ਭੈਰੋ ਨੂੰ ''ਭੈਰਵ'' ਜਾਂ ''ਭੈਰੋਂ'' ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ)। ਭੈਰੋ ਪ੍ਰਸਾਦ ਮਿਸ਼ਰਾ ਨੇ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਇਆ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ 5 ਜਾਂ 6 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਸਹਾਇਜੀ ਦੇ [[ਬਨਾਰਸ ਘਰਾਨਾ|ਬਨਾਰਸ ਘਰਾਣੇ]] ਵਿੱਚ ਤਬਲੇ ਦੇ ਇੱਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵਜੋਂ ਦਾਖਲ ਕਰਵਾਇਆ। ਅਨੋਖੇਲਾਲ ਨੇ ਭੈਰੋ ਪ੍ਰਸਾਦ ਮਿਸ਼ਰਾ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 15 ਸਾਲ ਤਬਲਾ ਸਿੱਖਿਆ। ਭੈਰੋ ਪ੍ਰਸਾਦ ਮਿਸ਼ਰਾ ਭਗਤ ਜੀ ਦੇ ਚੇਲੇ ਸਨ। ਭਗਤ-ਜੀ ਬਨਾਰਸ-ਬਾਜ (ਉਰਫ਼ ਬਨਾਰਸ ਘਰਾਨਾ) ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਰਾਮ ਸਹਾਇ ਦੇ ਚੇਲੇ ਸਨ। ਡੇਵਿਡ ਰੋਚ ਦੁਆਰਾ ''ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਬਨਾਰਸ ਬਾਜ-ਦੀ ਤਬਲਾ ਪਰੰਪਰਾ'' ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਅਨੋਖੇਲਾਲ ਮੌਲਵੀ ਰਾਮ ਮਿਸ਼ਰਾ, ਮਹਾਵੀਰ ਭੱਟ, ਮਹਾਦੇਵ ਪ੍ਰਸਾਦ ਮਿਸ਼ਰਾ, ਅਨੋਖੇਲਾਲ ਮਿਸ਼ਰਾ, ਅਤੇ ਨਾਗੇਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਸਾਦ ਵਿੱਚੋਂ ਭੈਰਵ ਪ੍ਰਸਾਦ ਮਿਸ਼ਰਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਚੇਲਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਗੁਆ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦਾ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਉਸ ਦੀ ਦਾਦੀ ਨੇ ਕੀਤਾ। ਇੱਕ ਬੱਚੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਅਨੋਖੇਲਾਲ ਨੂੰ ਗਰੀਬੀ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਕਮੀਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। == ਸੰਗੀਤਕ ਯਾਤਰਾ == ਅਨੋਖੇਲਾਲ ਨੇ ''ਗੁਰੂ ਜੀ'' (ਮਾਸਟਰ) ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਨਿਰੰਤਰ ''ਰਿਆਜ਼'' (ਅਭਿਆਸ) ਕੀਤਾ, ਜੋ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਘੰਟਿਆਂ ਬੱਧੀ ਚੱਲਦਾ ਰਿਹਾ। === ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਯੋਗਤਾਵਾਂ === ਉਸਨੂੰ (ਤਬਲੇ ਦੀਆਂ ਕੁੱਝ ਖਾਸ ਉਚਾਰਖੰਡ) ਜਿੰਵੇਂ-'<nowiki/>''ਨਾ ਧੀਨ ਧੀਨ ਨਾ'' ' (ਤੀਨ ਤਾਲ - 16 ਬੀਟਸ ਦਾ ਠੇਕਾ) ਅਤੇ <nowiki>''</nowiki>ਧੇ ਰੇ ਧੇ ਰੇ ਕਿਟ ਤਕ', ਦਾ ''ਜਾਦੂਗਰ'' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਉਚਾਰਖੰਡਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਰਫ਼ਤਾਰ ਨਾਲ ਵੀ ਸਪਸ਼ਟਤਾ ਨਾਲ ਵਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਉਂਗਲੀ ਨਾਲ '''ਨਾ ਧੀਨ ਧਿਨ ਨਾ'' ' ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਜਾਣ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸੀ। === ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ === ਪੰਡਿਤ ਅਨੋਖੇਲਾਲ ਏਕਲ ਵਾਦਕ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਇਕ ਸੰਗਤ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਤਬਲਾ ਵਾਦਕ ਵੀ ਸੀ। ਅਨੋਖੇਲਾਲ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕੈਰੀਅਰ ਦੌਰਾਨ ਕਈ ਏਕਲ ਕੰਸਰਟ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਕਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਅਤੇ [[ਭਾਰਤੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਨਾਚ|ਕਲਾਸੀਕਲ ਡਾਂਸਰਾਂ]] ਨੂੰ ' [[Sangat (term)|ਸੰਗਤ]] ' (ਸੰਗਤ) ਵੀ ਦਿੱਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੁਝ ਸਨ ਜਿੰਵੇਂ ਉਸਤਾਦ [[ਅਲਾਉਦੀਨ ਖ਼ਾਨ|ਅਲਾਉਦੀਨ ਖਾਨ]], ਉਸਤਾਦ ਵਿਲਾਇਤ ਖਾਨ, ਉਸਤਾਦ [[ਉਸਤਾਦ ਅਲੀ ਅਕਬਰ ਖ਼ਾਨ|ਅਲੀ ਅਕਬਰ ਖਾਨ]], ਆਦਿ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਜਿਹੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਉਸਨੇ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ, ਨਿਯਮਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। ਇੱਕ ਸਮੇਂ, ਜਦੋਂ [[ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ|ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਰੇਡੀਓ ']] ਤੇ 'ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਗੀਤ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ' ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨਾ ਮਾਣ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਸੀ, ਪੰਡਿਤ ਅਨੋਖੇਲਾਲ ਵੀ ਕਈ ਵਾਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ। 1950 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ (1950 ਤੋਂ ਬਾਅਦ), ਉਸਦੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵਾਇਸ ਆਫ਼ ਅਮਰੀਕਾ ਦੁਆਰਾ ਵੀ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। == ਵਿਰਾਸਤ ਅਤੇ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ == ਉਸਨੂੰ ਤਬਲਾ ਵਾਦਨ ਦੇ ''ਸਮਰਾਟ'' (ਬਾਦਸ਼ਾਹ) ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਉਹ ਤਬਲਾ ਸਮਰਾਟ ਪੰਡਿਤ ਅਨੋਖੇਲਾਲ ਮਿਸ਼ਰਾ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਈਆਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਤਬਲੇ ਦੀ ਬਨਾਰਸ ਸ਼ੈਲੀ ਤੋਂ ਸਰੋਤਿਆਂ ਨੂੰ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਉਣ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਅਨੋਖੇਲਾਲ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚੇਲੇ ਚੰਦਰ ਨਾਥ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਪੰਡਿਤ ਅਨੋਖੇਲਾਲ ਮਿਸ਼ਰਾ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ: : "ਉਸ ਦੀ ਜੀਵਨ ਸ਼ੇਲੀ ਬਹੁਤ ਸਾਦੀ ਸੀ। ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਤਬਲਾ ਵਜਾਉਣ ਦੀ ''[[ਸਾਧਨਾ]]'' (ਅਭਿਆਸ) ਜਾਣਦਾ ਸੀ।" ਤਬਲਾ ਵਾਦਕ ਪੰਡਿਤ [[ਸਮਤਾ ਪ੍ਰਸਾਦ|ਸਾਮਤਾ ਪ੍ਰਸਾਦ]] ਮਿਸ਼ਰਾ ਨੇ ਇੱਕ ਇੰਟਰਵਿਊ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਕਿ: : "ਮੈਂ ਪੰਡਿਤ ਅਨੋਖੇ ਲਾਲ ਮਿਸ਼ਰਾ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਦਾ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਚੌਥਾ ਹਿੱਸਾ ਵਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਸਰੋਤਾ ਉਲਟਾ ਮੇਰੇ ਨਾਮ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਗਲੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਜੇ ਮੈਂ ਉਸਦੀ ਗੂੰਜ ਦੀ ਅੱਧੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਵੀ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਾਂ ਤਾਂ ਫਿਰ ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਅਚਮਭਿਤ ਹੋ ਜਾਣਗੇ!" ਤਬਲਾ ਵਾਦਕ ਸਦਾਨੰਦ ਨਈਮਪੱਲੀ ਨੇ ਅਨੋਖੇਲਾਲ ਬਾਰੇ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ: : "ਇੱਕ ਸੰਗਤ ਵਾਦਕ ਵਜੋਂ ਉਸਦੇ ਹੁਨਰ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਉਸਦੇ ਸੋਲੋ-ਵਾਦਨ ਵੀ ਉਸਦੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ''ਤਿਆਰੀ'' ਅਤੇ ਧੁਨੀ ਮਿਠਾਸ ਦਾ ਸਬੂਤ ਸਨ।" === ਕੁਦਰਤ ਅਤੇ ਸ਼ਖਸੀਅਤ === ਉਹ ਦਿਖਾਵੇ ਅਤੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਸਤੀਆਂ ਵਾਂਗ ਵਿਵਹਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਇੱਕ ਸੰਜੀਦਾ ਅਤੇ ਆਮ ਜੀਵਨ ਪ੍ਰੋਫਾਈਲ ਬਣਾਈ ਰੱਖਦਾ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਕਦੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉਹ ਜਨਤਕ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜੋ ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸੀ. == ਚੇਲੇ == ਅਨੋਖੇਲਾਲ ਨੇ [[ਭਾਰਤ]] ਦੇ ਕਈ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਤਾਲੀਮ ਦਿੱਤੀ। ਰਾਮਜੀ ਮਿਸ਼ਰਾ, ਮਹਾਪੁਰਸ਼ ਮਿਸ਼ਰਾ, ਈਸ਼ਵਰਲਾਲ ਮਿਸ਼ਰਾ (ਉਰਫ਼ ਲੱਲੂ), ਛੋਟੇਲਾਲ ਮਿਸ਼ਰਾ, ਚੰਦਰ ਨਾਥ ਸ਼ਾਸਤਰੀ, ਰਾਧਾਕਾਂਤਾ ਨੰਦੀ, ਕਾਸ਼ੀਨਾਥ ਮਿਸ਼ਰਾ (ਪੁੱਤਰ), ਬਿਤੁਤ ਬੈਨਰਜੀ, ਪਾਰਥ ਨਾਥ ਸ਼ਾਸਤਰੀ, ਸੰਜੇ ਮਿਸ਼ਰਾ (ਪੋਤਾ), ਐਲ.ਚੰਦਰਕ ਅਤੇ ਲਾਲ ਮਿਸ਼ਰਾ ਪੰਡਿਤ ਦੇ ਕੁਝ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸ਼ਾਗਿਰਦ ਹਨ। ਅਨੋਖੇਲਾਲ ਮਿਸ਼ਰਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਚੇਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ ਪੀ.ਟੀ. ਛੋਟੇਲਾਲ ਮਿਸ਼ਰਾ == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ == ਅਨੋਖੇਲਾਲ ਮਿਸ਼ਰਾ ਦਾ ਜਨਮ ਕਾਸ਼ੀ ([[ਵਾਰਾਣਸੀ|ਬਨਾਰਸ,ਜਿਸ ਨੂੰ ਹੁਣ]] [[ਵਾਰਾਣਸੀ]] (ਰਾਜ-[[ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]]) ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਗਰੀਬ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਅਨੋਖੇਲਾਲ ਨੇ ਭਾਈਰੋ ਪ੍ਰਸਾਦ ਮਿਸ਼ਰਾ (ਭਾਈਰੋ ਨੂੰ ''ਭੈਰਵ'' ਜਾਂ ਭੈਰੋ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਦੇ ਛਤਰਛਾਇਆ ਵਿੱਚ ਤਬਲਾ ਵਜਾਉਣਾ ਸਿੱਖਿਆ।<ref>{{Cite web |title=Anokhelal Mishra |url=http://www.parrikar.org/vpl/profiles/anokhelal_profile.pdf |access-date=1 May 2009 |publisher=Rajan Parrikar Music Archive |archive-date=13 ਜੂਨ 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110613110226/http://www.parrikar.org/vpl/profiles/anokhelal_profile.pdf |url-status=dead }}</ref> ਭਾਈਰੋ ਪ੍ਰਸਾਦ ਮਿਸ਼ਰਾ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਨੂੰ ਪਹਚਾਣਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ 5 ਜਾਂ 6 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਸਹਾਏਜੀ ਦੇ [[ਬਨਾਰਸ ਘਰਾਣਾ|ਬਨਾਰਸ ਘਰਾਣੇ]] ਵਿੱਚ ਤਬਲਾ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵਜੋਂ ਦਾਖਲ ਕਰਵਾਇਆ। ਭਾਈਰੋ ਪ੍ਰਸਾਦ ਮਿਸ਼ਰਾ ਭਗਤ ਜੀ ਦੇ ਚੇਲੇ ਸਨ। ਭਗਤ ਜੀ ਬਨਾਰਸ-ਬਾਜ (ਬਨਾਰਸ ਘਰਾਣੇ) ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਰਾਮ ਸਹਾਏ ਦੇ ਚੇਲੇ ਸਨ। ਬਨਾਰਸ ਬਾਜ-ਡੇਵਿਡ ਰੋਚ ਦੁਆਰਾ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਤਬਲਾ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ। ਅਨੋਖੇਲਾਲ ਨੇ ਭਾਈਰੋ ਪ੍ਰਸਾਦ ਮਿਸ਼ਰਾ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 15 ਸਾਲ ਤੱਕ ਤਬਲਾ ਸਿੱਖਿਆ। ਅਨੋਖੇਲਾਲ ਮੌਲਵੀ ਰਾਮ ਮਿਸ਼ਰਾ, ਮਹਾਵੀਰ ਭੱਟ, ਮਹਾਦੇਵ ਪ੍ਰਸਾਦ ਮਿਸ਼ਰਾ, ਅਨੋਖੇਲਾਲ ਮਿਸ਼ਰਾ ਅਤੇ ਨਾਗੇਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਸਾਦ ਵਿੱਚ ਭੈਰਵ ਪ੍ਰਸਾਦ ਮਿਸ਼ਰਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਚੇਲਾ ਸੀ। == ਮੌਤ == ਉਹ 1956 ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਖੱਬੇ ਪੈਰ ਵਿੱਚ [[ਗੈਂਗਰੀਨ|ਮਾਂਸ ਦੇ ਗਲ ਜਾਣ ਦੇ ਰੋਗ]] ਤੋਂ ਪੀੜਤ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਬਿਮਾਰੀ ਕਾਰਨ ਉਸਦੀ 10 ਮਾਰਚ 1958 ਨੂੰ 44 ਸਾਲ ਦੀ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। == ਪ੍ਰੇਰਨਾ == ਸੰਦੀਪ ਭੱਟਾਚਾਰੀਆ (ਇਸਵਰਲਾਲ ਮਿਸ਼ਰਾ ਦੇ ਚੇਲੇ) ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ: : "ਪੰਡਿਤ ਅਨੋਖੇਲਾਲ ਮਿਸ਼ਰਾ ਇਸ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਤਬਲਾ ਵਾਦਕਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਸਰੋਤ ਰਹੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਬਣੇ ਰਹਿਣਗੇ।" == ਡਿਸਕੋਗ੍ਰਾਫੀ == [https://web.archive.org/web/20140826115620/http://www.legendarylegacy.com/view_au_vi.php?enc_prod_id=74db120f0a8e5646ef5a30154e9f6deb "ਸਮਰਾਟ" ਦੁਰਲੱਭ ਰਤਨ, ਤਾਲ: ਤੀਨਤਾਲ, ਮਿਆਦ: 45.27 ਮਿੰਟ], ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਘੋਸ਼ ਦੁਆਰਾ [[ਹਾਰਮੋਨੀਅਮ|ਹਰਮੋਨੀਅਮ]] ਦੇ ਨਾਲ। ਇਹ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗ 26 ਦਸੰਬਰ 1957 ਦੀ ਇੱਕ ਸੰਗੀਤ ਸਮਾਰੋਹ ਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਹਿਮਦ ਜਾਨ ਥਿਰਕਵਾ, ਹਬੀਬੁਦੀਨ ਖਾਨ, ਮਸੀਤ ਖਾਨ, ਕਰਾਮਤੁੱਲਾ ਖਾਨ ਆਦਿ ਵਰਗੇ ਕਲਾਕਾਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ ਸਨ। ਅਨੋਖੇਲਾਲ ਜੀ ਦਾ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਵੀਡੀਓ ਹੰਟਲੇ ਫਿਲਮ ਆਰਕਾਈਵਜ਼ {{YouTube|xyfDhP29gWA}} ਉਪਲਬਧ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * [[ਕਿਸ਼ਨ ਮਹਾਰਾਜ]] * [[ਸਮਤਾ ਪ੍ਰਸਾਦ|ਸਾਮਤਾ ਪ੍ਰਸਾਦ]] * [[ਜ਼ਾਕਿਰ ਹੁਸੈਨ (ਸੰਗੀਤਕਾਰ)|ਜ਼ਾਕਿਰ ਹੁਸੈਨ]] * [[ਅੱਲਾ ਰੱਖਾ]] == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|2}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1958]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1914]] fwwp59d1ujac1yd4f0juer5e1sng41j 2 200330 841506 837039 2026-06-27T04:08:39Z ~2026-36903-76 60838 M.G Levi Zaber 841506 wikitext text/x-wiki Mohammed Zabeer Khan, also known as MG Levi Zaber, is a social media personality and evangelist who converted from Islam to Christianity. His ambition is centered around fulfilling God's commandments and spreading the message of salvation through his faith. '''Personality''': He's known for being sociable and having innovative ideas that made him a fame at a young age on social media. '''Religion''': He previously practiced Islam but converted to Christianity, citing a desire for spiritual fulfillment and a connection with God. M.G Levi Zaber has been engaged in the serving of Lord Jesus since 2018, inspired by Samir Deokuliar and Zac Poonen Personal Life '''Age''': 25 years old, born on January 1, 2001 '''Height''': 1.65 meters (approximately 5 feet 5 inches) '''Nationality''': Indian '''Spouse''': Senuwara (better known as Senu Ruth), born Born: 1 January 2003 (age 23 years) Height: 1.30 m '''Children''': '''Son''': Obed Ryan (also known as Mustafa), born on October 4, 2022 (age 4 years) '''Daughter''': Jemimah Catherine, born on March 25, 2025 '''Parents''': '''Father''': Mohammed Mastabis     '''Biological Mother''': Fateh '''Stepmother''': Gul Bahar '''Siblings''': '''Sisters''': Muslima Begum, Sameera Begum, Rumina Begum, and Mobina Begum '''Brother''': Mohammed Harul Amin '''Parent-in-law''': '''Father-in-law''': Hamid Ali '''Mother-in-law''': Shanjida '''Personal Story''': His journey from a dissatisfied life to finding purpose in Christianity has inspired many, and his story has been shared widely. '''Life Purpose''': His ambition is to fulfill God's commandments and spread the message of salvation. His conversion to Christianity was driven by a sense of spiritual fulfillment and a desire to follow Christ's teachings. As a public figure, he uses social media to share his faith and inspire others, reflecting his commitment to fulfilling God's commandments. '''Social Media Presence''': M.G Levi Zaber has a notable online presence, sharing inspirational content and messages of hope with his followers on platforms like Tumblr, Instagram, Facebook, Twitter, and more. '''Inspirational Content''': He shares motivational quotes and messages, encouraging his followers to deepen their faith and find purpose in life. '''Initial Dissatisfaction''': Khan was running a successful business in Bangalore, earning a good income, but felt unfulfilled and disconnected from his spiritual self. '''Exploring Christianity''': A clergyman visited his home, and Khan's parents had acquaintances with Christian pastors. This exposure sparked his curiosity about Christianity. '''Visiting a Christian Community''': Khan visited a Christian community in Delhi, led by Pastor Shona Mia, where he witnessed fervent worship and a sense of community that resonated with him. '''Spiritual Awakening''': He became convinced that Christianity offered the spiritual truth and connection he had been seeking, leading him to abandon his business and relocate to Delhi to study and deepen his faith. '''Commitment to Faith''': Khan's conversion was driven by a desire for spiritual salvation and a sense of purpose, which he found in Christianity. He now dedicates his life to spreading the message of salvation and serving his community as an evangelist. lqcpsqyo1yiws7zpltsmpjhx7g69hk6 4 203932 841504 838023 2026-06-26T14:46:01Z Satdeep Gill 1613 /* ਵਰਤੇ ਗਏ ਗ਼ਲਤ ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸਹੀ ਰੂਪ */ 841504 wikitext text/x-wiki == ਵਰਤੇ ਗਏ ਗ਼ਲਤ ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸਹੀ ਰੂਪ == ਇਸ ਸਫ਼ੇ ਨੂੰ ਵਧੀਆ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਇਸ ਦੇ ਗੱਲਬਾਤ ਸਫ਼ੇ ਤੇ ਸੰਵਾਦ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਕਿਤੇ ਵੀ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਵਿਚਾਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਗੱਲਬਾਤ ਉੱਤੇ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਤਰਕ, ਹਵਾਲੇ ਸਹਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਸਫ਼ੇ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਸਫ਼ੇ ਉੱਤੇ ਟੰਗਣ ਦੀ ਵੀ ਲੋੜ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਹਰ ਸਮੇਂ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਸਕੇ। ਗ਼ਲਤ - ਸਹੀ * ਅਪ੍ਰੈਲ - ਅਪਰੈਲ<ref>https://punjabipedia.org/topic.aspx?txt=%E0%A8%85%E0%A8%AA%E0%A8%B0%E0%A9%88%E0%A8%B2</ref> * ਵਾਲੀ- ਵਾਲ਼ੀ - ਟਿੱਪਣੀ--- ਵਾਲ਼ੀ - ਕੰਨ ਦਾ ਇੱਕ ਗਹਿਣਾ<ref>https://punjabipedia.org/topic.aspx?txt=%E0%A8%B5%E0%A8%BE%E0%A8%B2%E0%A8%BC%E0%A9%80&k=4</ref> * ਲਿਪੀ - ਲਿੱਪੀ- ਟਿੱਪਣੀ ਸਹੀ ਸ਼ਬਦ '''ਲਿਪੀ''' ਹੀ ਹੈ।<ref>https://punjabipedia.org/topic.aspx?txt=%E0%A8%B2%E0%A8%BF%E0%A8%AA%E0%A9%80&k=4</ref> * ਤੇ - `ਤੇ * ਵਿਚ - ਵਿੱਚ * ਉਹਨਾਂ/ਇਹਨਾਂ/ ਜਿਹਨਾਂ - ਉਨ੍ਹਾਂ/ ਇਨ੍ਹਾਂ/ਜਿਨ੍ਹਾਂ * ਉਸਦਾ/ਇਸਦਾ/ਜਿਸਦਾ - ਉਹਦਾ/ਇਹਦਾ/ਜੀਹਦਾ <ref>https://www.punjabi-kavita.com/Punjabi-Shabad-Roop-Te-Shabad-Jor-Kosh-Harkirat-Singh.php#gsc.tab=0</ref> * ਸਬੰਧ - ਸੰਬੰਧ * ਸੱਭਿਆਚਾਰ - ਸਭਿਆਚਾਰ * ਨਾਲ - ਨਾਲ਼ * ਵਾਲ - ਵਾਲ਼ (ਕੇਸ) * ਪੀਲਾ- ਪੀਲ਼ਾ (ਰੰਗ) * ਜਾਲ- ਜਾਲ਼ * ਸ੍ਰੀ-ਸ਼੍ਰੀ * * ==ਹਵਾਲੇ== {{reflist}} == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} pn2bxs9l9mbndsxg81bet69607amdob