ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ pawiki https://pa.wikipedia.org/wiki/%E0%A8%AE%E0%A9%81%E0%A9%B1%E0%A8%96_%E0%A8%B8%E0%A8%AB%E0%A8%BC%E0%A8%BE MediaWiki 1.47.0-wmf.8 first-letter ਮੀਡੀਆ ਖ਼ਾਸ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਤਸਵੀਰ ਤਸਵੀਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਮੀਡੀਆਵਿਕੀ ਮੀਡੀਆਵਿਕੀ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਫਰਮਾ ਫਰਮਾ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਮਦਦ ਮਦਦ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਫਾਟਕ ਫਾਟਕ ਗੱਲ-ਬਾਤ TimedText TimedText talk ਮੌਡਿਊਲ ਮੌਡਿਊਲ ਗੱਲ-ਬਾਤ Event Event talk Topic 0 1094 841758 837960 2026-06-29T22:06:49Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 2 books for verifiability (20260629)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 841758 wikitext text/x-wiki {{ਸਿੱਖੀ ਸਾਈਡਬਾਰ}} '''ਸਿੱਖੀ''' ਜਾਂ '''ਸਿੱਖ ਧਰਮ''' (''[[ਸਿੱਖ]]'' ਦਾ ਮਤਲਬ, "ਸਿੱਖਣ ਵਾਲ਼ਾ")<ref group="lower-roman">''ਸਿੱਖੀ'' ਸ਼ਬਦ ''ਸਿੱਖ'' ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ [[ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ]] ਦੇ ਮੂਲ ਸ਼ਬਦ ''ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ'' ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ "ਚੇਲਾ", ''ਸਿੱਖਣ ਵਾਲਾ'' ਜਾਂ ''ਸ਼ਿਕਸ਼'' ਹੈ।. [[ਖੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ]]. 2006. ''The Illustrated History of the Sikhs (ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਚਿਤਰਤ ਇਤਿਹਾਸ)''. [[ਆਕਸਫ਼ੋਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ|ਆਕਸਫ਼ੋਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪ੍ਰੈੱਸ]]. {{ISBN|978-0-19-567747-8}}. p. 15.ਕੋਸ਼, ਗੁਰਸ਼ਬਦ ਰਤਨਾਕਰ ਮਹਾਨ. https://web.archive.org/web/20050318143533/http://www.ik13.com/online_library.htm</ref> ਇੱਕ [[ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਧਰਮ|ਭਾਰਤੀ ਧਰਮ]] ਹੈ,<ref name="Nesbitt2005">{{cite book |last=Nesbitt |first=Eleanor M. |title=Sikhism: a very short introduction|url= {{Google books|fvTK_CfkeasC|page=|keywords=|text=|plainurl=yes}}|date=2005|publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-280601-7|pages=21–23}}</ref><ref name="Nirbhai Singh 1990 1–3">{{cite book |last=Singh |first=Nirbhai |url= https://archive.org/details/philosophyofsikh0000nirb/page/n26 |title=Philosophy of Sikhi: Reality and Its Manifestations |publisher=Atlantic Publishers<!--NOT Atlantic Books, of London--> |location=New Delhi |date=1990 |pages=1–3 |url-access=limited}}</ref><ref name="Opinderjit Kaur Takhar 2016 147">{{cite book |last=Takhar |first=Opinderjit Kaur |url= https://books.google.com/books?id=UaeoDQAAQBAJ&pg=PT147 |title=Sikh Identity: An Exploration of Groups Among Sikhs|publisher=[[Taylor & Francis]] |location=Abingdon-on-Thames, England|date=2016 |isbn=978-1-351-90010-2 |page=147}}</ref> ਜੋ 15ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ [[ਭਾਰਤੀ ਉਪਮਹਾਂਦੀਪ]] ਦੇ [[ਪੰਜਾਬ ਖੇਤਰ]]<ref name="ਕੋਲ-ਸੰਮਬੀ">{{cite book |title= ਸਿਖਿਜ਼ਮ ਐਂਡ ਕ੍ਰਿਸਟੀਐਨਟੀ: ਏ ਕਮਪੈਰਟਿਵ ਸਟਡੀ (ਥੀਮ ਇਨ ਕਮਪੈਰਟਿਵ ਰਲਿਜਨ) | publisher=ਪਲਗਰੇਵ ਮੈਕਮਿਲਨ |author1=ਵਿਲੀਅਮ ਓਵਨ ਕੋਲ |author2=ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਸੰਮਬੀ | year=1993 | location=ਵੈਲਿੰਗਫੋਰਡ, ਯੂਨਾਈਟਡ ਕਿੰਗਡਮ |page=117 | isbn=0333541073i}}</ref> ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ।<ref group="lower-roman">"Hinduism, Buddhism, Jainism and Sikh originated in India (ਹਿੰਦੂ, ਬੋਧ, ਜੈਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਅਗ਼ਾਜ਼ ਹੋਏ) "{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=N5lpveRnSxEC&pg=PA207|title=Diversity and Unity in Federal Countries|last1=Moreno|first1=Luis|last2=Colino|first2=César|date=2010|publisher=McGill Queen University Press|isbn=978-0-7735-9087-8|page=207}}</ref><ref>{{cite web |author=ਚਾਰਲਸ ਜੋਸਫ ਏਡਮਜ਼ |url=https://www.britannica.com/topic/classification-of-religions |url-status=live |access-date=July 30, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150707224218/https://www.britannica.com/topic/classification-of-religions |archive-date=July 7, 2015 |title=classification of religions ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਸ਼੍ਰੇਣੀਕਰਨ |publisher=[[ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਬ੍ਰਿਟੈਨਿਕਾ]]}}</ref> ਇਹ ਜਗਤ ਦਾ ਪੰਜਵਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਧਰਮ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਧਰਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਹਾਲੀਆ ਸਥਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਲਗਭਗ 3 ਕਰੋੜ (ਜਾਂ 25–30 ਮਿਲੀਅਨ) ਹੈ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬਹੁਮਤ [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।<ref name="Britannica">McLeod, William Hewat. 2019 [1998]. {{cite encyclopedia |url= https://www.britannica.com/topic/Sikhism |title=Sikhism |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] Online |access-date=7 August 2018}}</ref><ref>{{cite news| url = https://www.bbc.com/news/uk-england-birmingham-50374567| title = Sikhs in Wolverhampton celebrate 550 years of Guru Nanak| work = BBC News| date = 12 November 2019}}</ref> ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਅਧਿਆਤਮਕ ਆਧਾਰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਦਸ [[#ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਦਸ ਗੁਰੂ|ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ]] ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਅਟੱਲ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਰਹਿਬਰ [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹਨ।<ref name="ਕਲਸੀ ਛੈਲਸੀਆ">{{cite book | title=ਸਿਖਿਜ਼ਮ | publisher=ਛੈਲਸੀਆ ਹਾਉਜ਼ | author = ਸੇਵਾ ਸਿੰਘ ਕਲਸੀ | location= ਫਿਲਾਡਲਫੀਆ | pages=41–50}}</ref><ref name="ਕੋਲ-ਸੰਮਬੀ 2">{{cite book |title=ਦਾ ਸਿੱਖਸ: ਦੇਏਰ ਰਲਿਜਨ ਬਲੀਫਸ ਐਂਡ ਪ੍ਰੈਕਤਸਜ਼ | publisher=ਸਾਸਕਸ ਅਕੈਡਮੱਕ ਪ੍ਰੈਸ | author1=ਵਿਲੀਅਮ ਓਵਨ ਕੋਲ | author2=ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਸੰਮਬੀ | year=1995 |page=200}}</ref><ref name="ਠੀਸ">{{cite book | author= ਜੀਓਫ਼ ਟੀਸ | year=2004 | title=ਸਿਖਿਜ਼ਮ: ਰਲਿਜਨ ਇਨ ਫੋਕਸ | publisher=ਬਲੈਕ ਰੈਬਿਟ ਬੁਕਸ | location= | isbn=978-1-58340-469-0 | page=4}}</ref> [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ|ਗੂਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ]] ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ ਸੀ ਅਤੇ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ|ਗੂਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਨੇ [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ|ਗੂਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]] ਨੂੰ ਇਸਦੇ ਅੰਤਮ ਗੁਰੂ ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਕੇ ਦੇਹਧਾਰੀ ਗੁਰੂ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਸਮਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: [[ਰੱਬ]] ਉੱਪਰ ਯਕੀਨ ਰੱਖਕੇ ਉਸਦਾ ਨਾਮ ਜਪਣਾ, [[ਮਨੁੱਖਤਾ]] ਵਿੱਚ ਇਤਫ਼ਾਕ ਨਾਲ਼ ਰਹਿਣਾ, ਖ਼ੁਦਗਰਜ਼ੀ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ ਰਹਿਕੇ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ, ਸਰਬੱਤ ਦੇ ਭਲੇ ਵਾਸਤੇ [[ਮਨੁੱਖੀ ਹੱਕ|ਮਨੁੱਖੀ ਹੱਕਾਂ]] 'ਤੇ ਡੱਟਕੇ ਪਹਿਰਾ ਦੇਣਾ, ਅਤੇ ਦੁਨੀਆਦਾਰੀ ਵਿੱਚ ਵੱਸਕੇ ਚੰਗੇ ਕਿਰਦਾਰ ਵਾਲ਼ਾ ਜੀਵਨ ਜਿਉਣਾ। [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ]] (ਛੇਵਾਂ ਗੁਰੂ) ਨੇ [[ਮੀਰੀ-ਪੀਰੀ]] ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਨੂੰ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਿਸਦੇ ਅਧੀਨ ਦੋਵਾਂ ਅਸਥਾਈ ਜਾਂ ਰਾਜਨੀਤਕ ਅਧਿਕਾਰ (ਮੀਰੀ) ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਕ ਸ਼ਕਤੀ (ਪੀਰੀ) ਨੂੰ ਸਮਾਨ ਮਹੱਤਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ। ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਗੁਰਮਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਬੀਜ [[ਵਾਹਿਗੁਰੂ]] ਵਿੱਚ ਯਕੀਨ ਰੱਖਣਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ [[ਮੂਲ ਮੰਤਰ]] ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ [[ੴ|ਇੱਕ ਓਅੰਕਾਰ]] (ੴ - ਇੱਕ [[ਰੱਬ]]) ਬਾਬਤ ਇੱਕ ਬੁਨਿਆਦੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਹੈ। ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਦੇ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਨਾਮ ਦਾ ਸਿਮਰਨ, ਸਾਰੀ ਮਨੁੱਖਜਾਤੀ ਦੀ ਬ੍ਰਹਮ ਏਕਤਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਤਾ; ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝਣਾ ('ਨਿਰਸਵਾਰਥ ਸੇਵਾ'); ਸਾਰਿਆਂ ਦੇ ਹਿੱਤ ਚਾਹੁਣਾ; ਇਮਾਨਦਾਰ ਅਚਰਣ ਅਤੇ ਸਧਾਰਨ ਘਰੇਲੂ ਜੀਵਨ ਜਿਊਣਾ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਵਰਣਿਤ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾਅਵਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇਤਫ਼ਾਕ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਾਰਮਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਪੂਰਨ ਸੱਚ 'ਤੇ ਏਕਾਧਿਕਾਰ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਅਤੇ [[ਸਿਮਰਨ]] ਰੱਬ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਦੇ ਸਾਧਨ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਧਿਆਤਮਕ ਅਭਿਆਸ ਕੀਰਤਨ ਅਤੇ ਨਾਮ ਜੱਪਣਾ ਵਜੋਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵੀ ਪੰਜ ਚੋਰਾਂ ([[ਕਾਮ]], [[ਕ੍ਰੋਧ]], [[ਲੋਭ]], [[ਮੋਹ]], ਅਤੇ [[ਹੰਕਾਰ]]) ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਭਾਰਤੀ ਉਪਮਹਾਂਦੀਪ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਧਾਰਮਕ ਅਤਿਆਚਾਰ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਇਸਨੇ ਦੋਵਾਂ [[ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ|ਹਿੰਦੂ]] ਅਤੇ [[ਇਸਲਾਮ|ਮੁਸਲਮਾਨੀ ਧਰਮ]] ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਅਕਰਸ਼ਤ ਕੀਤਾ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਮੁਗਲ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਨੇ ਦੋ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ - [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ|ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ]] (1563-1605) ਅਤੇ [[ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ]] (1621-1675) ਨੂੰ ਤਸੀਹੇ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੇ ਘਾਟ ਉਤਾਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੁਸਲਮਾਨੀ ਧਰਮ ਕਬੂਲ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸਿੱਖਾਂ ਉੱਪਰ ਅਤਿਆਚਾਰ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ 1699 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਧਾਰਮਕ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਹੇਤ [[ਖਾਲਸਾ|ਖਾਲਸੇ]] ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਜਿਸਦੇ ਸਦੱਸ ਅੱਜ ਤੱਕ ਸੰਤ-ਸਿਪਾਹੀ ਹੋਣ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। == ਸ਼ਬਦ ਵਿਉਤਪਤੀ == ਸਿੱਖ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦਾ ਬਹੁਮਤ [[ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ]] ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਹੜੀ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਲਿੱਪੀ ਵਜੋਂ ਪਛਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਅਧਾਰ [[ਲੰਡਾ ਲਿੱਪੀਆਂ]] ਹੈ ਜੋ ਅੱਜਕੱਲ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ 'ਗੁਰੂ ਤੋਂ ਸਿੱਖਣ ਵਾਲੇ' ਜਾਂ 'ਗੁਰੂ ਦੇ ਚੇਲੇ'। ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦ 'ਸਿੱਖੀ' ਸਿੱਖਣ ਦਾ ਅਸਥਾਈ ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਮੂਲ ਵਿਉਤਪਤੀ ਕਿਰਿਆ 'ਸਿੱਖਣਾ' ਤੋਂ ਹੈ।<ref>{{cite encyclopedia |url= http://www.learnpunjabi.org/eos/index.aspx |title=Gurmukhi |last=Bahri |first=Hardev |encyclopedia=Encyclopaedia of Sikhism |publisher=Punjabi University Patiala |access-date=9 April 2016}}</ref><ref name="ShackleMandair2013pxxi">{{cite book |last1=Shackle |first1=Christopher |last2=Mandair |first2=Arvind |url= https://books.google.com/books?id=VvoJV8mw0LwC |title=Teachings of the Sikh Gurus: Selections from the Sikh Scriptures |publisher=[[Routledge]] |location=Abingdon-on-Thames, England |date=2013 |isbn=978-1-136-45101-0 |pages=xxi–xxiii}}</ref><ref name="Mandair2013p12">{{cite book |last=Mandair |first=Arvind-Pal Singh |url= https://books.google.com/books?id=vdhLAQAAQBAJ |title=Sikhism: A Guide for the Perplexed |publisher=Bloomsbury Academic |date=2013 |isbn=978-1-4411-0231-7 |pages=3, 12–13}}</ref><ref>{{cite journal |last=Chahal |first=Devinder |title=Understanding Sikhism in the Science Age |journal=Understanding Sikhism: The Research Journal |date=July–December 2006 |issue=2 |page=3 |url= http://www.iuscanada.com/journal/archives/2005/j0702p03.pdf |access-date=10 November 2013}}</ref> == ‌‌ਇਤਿਹਾਸ == [[ਤਸਵੀਰ:Goldener Tempel Amritsar 2022-11-21 4.jpg|thumb|ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ [[ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ]]]] [[ਗੁਰ ਨਾਨਕ]] (1469-1539) [[ਤਲਵੰਡੀ ਰਾਏ]] ਭੋਇ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅੱਜਕੱਲ [[ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ]] (ਹੁਣ [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿੱਚ) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ [[ਖੱਤਰੀ]] [[ਹਿੰਦੂ]] ਸਨ ਅਤੇ [[ਕੁਲੀਨਵਰਗ|ਕੁਲੀਨ]] ਵਰਗ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਨ। ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਜੀ ਪ੍ਰਭੂ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਭਗਤੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਫੋਕੇ ਕ੍ਰਮਕਾਂਡਾਂ ਦਾ ਖੰਡਨ ਸਮੇਂ ਸਮੇਂ ਤੇ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਜਿਸ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ [[ਜਨੇਊ]] ਪਾਉਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ | ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਿਆਹ ਵੀ ਕਰਵਾਇਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ 2 ਸਪੁਤਰ ਬਾਬਾ [[ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ|ਸਿਰੀ ਚੰਦ]] ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਲਖਮੀ ਚੰਦ ਹੋਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ [[ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ|ਸੁਲਤਾਨ ਪੁਰ ਲੋਧੀ]] ਵਿਖੇ ਉਥੋਂ ਦੇ ਨਵਾਬ ਕੋਲ ਮੋਦੀ (ਕਰਿਆਨੇ ਦੇ ਵੱਡੇ ਸਟੋਰ ਵਿੱਚ ਮੈਨੇਜਰ) ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਵੀ ਕੀਤੀ। ਉਪਰੰਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰੱਬੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਅਨੁਸਾਰ ਚਾਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਲੋਕਾਈ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਜੋੜਨ, ਮਾੜੇ ਕੰਮਾਂ ਤੋਂ ਰੋਕਣ ਅਤੇ ਕਰਮਕਾਂਡਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਢਣ ਵਾਸਤੇ ਕੀਤੀਆਂ, ਜਿੰਨਾਂ ਨੂੰ ਉਦਾਸੀਆਂ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਮੀਲ ਲੰਮੀਆਂ ਸਨ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਰਬਾਬ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਕੀਰਤਨ ਵਿੱਚ ਸੰਗਤ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਭਾਈ ਬਾਲਾ ਜੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਹਜੂਰੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ੧੫੩੮ ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੇ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਨੂੰ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਬਜਾਏ ਗੁਰਗੱਦੀ ਲਈ ਚੁਣਿਆ। ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ [[ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ]] ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਦੂਜੇ ਗੁਰੂ ਬਣੇ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ। [[ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ]] ੭੩ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ੧੫੫੨ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਤੀਜੇ ਗੁਰੂ ਬਣੇ। ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਗੁਰਆਈ ਦੌਰਾਨ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਮਹਾਨ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਗਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ [[ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਹੱਕ|ਔਰਤਾਂ]] ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਹੱਕ ਦਿਵਾਉਣ, [[ਸਤੀ (ਪ੍ਰਥਾ)|ਸਤੀ ਪ੍ਰਥਾ]] ਤੇ ਰੋਕ ਲਗਾਉਣ ਅਤੇ [[ਲੰਗਰ]] ਪਰੰਪਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ੧੫੬੭ ਵਿੱਚ [[ਅਕਬਰ]] ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ [[ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਬੈਠ ਕੇ ਲੰਗਰ ਛਕਿਆ। ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਨੇ ੧੪੦ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ, ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ 52 ਔਰਤਾਂ ਸਨ, ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਪ੍ਰ੍ਚਾਰ ਕੀਤਾ। ੧੫੭੪ ਵਿੱਚ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ੯੫ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਆਪਣੇ ਜਵਾਈ, ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਜੀ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਚੌਥੇ ਗੁਰੂ ਬਣਾਇਆ। ਜੇਠਾ ਜੀ [[ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ]] ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਗੁਰਗੱਦੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ। ਉਹਨਾਂ ਰਾਮਦਾਸਪੁਰ ਨਾਂ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਵਸਾਇਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਂ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਬਣ ਗਿਆ। 1581 ਵਿੱਚ, [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ|ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ]] – ਚੌਥੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਸਪੁੱਤਰ, ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਗੁਰੂ ਬਣੇ। [[ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ]] ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਲਿਖਵਾਇਆ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਵਿੱਚ ੨੦੦੦ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਦਿੱਤਾ। ੧੬੦੪ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਸਥਾਪਤ ਕਰਵਾਇਆ। ੧੬੦੬ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਨਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨ ਉੱਤੇ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਵਲੋਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜਿਉਂਦੇ ਜੀਅ ਤੱਤੀ ਤਵੀ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ, ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਛੇਵੇਂ ਗੁਰੂ ਬਣੇ। ਉਹਨਾਂ ਦੋ ਤਲਵਾਰਾਂ ਧਾਰਨ ਕੀਤੀਆਂ - ਇੱਕ ਮੀਰੀ ਦੀ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਪੀਰੀ ਦੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ, ਸਿੱਖ ਇੱਕ ਫੌਜੀ ਤਾਕਤ ਬਣ ਗਏ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਜੰਗੀ ਸਿਲਖਾਈ ਦਿੱਤੀ ਜਾਣ ਲੱਗੀ। ੧੬੪੪ ਵਿੱਚ, [[ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਰਾਏ]] ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਗੁਰੂ ਬਣੇ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਬਾਅਦ [[ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ]] ਜੀ, ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ੧੬੬੧ ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ। [[ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ]] ਜੀ ੧੬੬੫ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਬਣੇ ਅਤੇ ੧੬੭੫ ਤੱਕ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਉਹਨਾਂ [[ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਤ|ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਹਿੰਦੂਆਂ]] ਵਲੋਂ ਸਹਾਇਤਾ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਨ ਉੱਤੇ [[ਦਿੱਲੀ]] ਦੇ [[ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਕ|ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਂਕ]] ਵਿੱਚ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। ੧੬੭੫ ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ, ਮੁਗਲ ਸ਼ਾਸਕ [[ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ|ਔਰਗਜ਼ੇਬ]] ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਨੌਵੇਂ [[ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ]] ਜੀ ਨੂੰ ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਂਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ। [[ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ]] ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੇਣ ਦੇ ਕਾਰਨ "ਹਿੰਦ ਦੀ ਚਾਦਰ" ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ [[ਇਸਲਾਮ]] ਕਬੂਲ ਕਰਾਉਣ ਵਿੱਚ ਅਸਫ਼ਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਮੋੜ ਲਿਆਂਦਾ। ਅਗਲੇ ਗੁਰੂ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੇਵਕਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਸਤਰਧਾਰੀ ਹੋਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ, ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ [[ਖ਼ਾਲਸਾ]] ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੇ [[ਚਾਰ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ|ਚਾਰੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ]] ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ [[ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ (ਪੱਤਰ)|ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ]] (ਜਿੱਤ ਦੀ ਚਿੱਠੀ) ਭੇਜਿਆ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਅੰਤਮ ਗੁਰੂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੇ ੧੭੦੮ ਵਿੱਚ [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]] ਨੂੰ ਆਖਰੀ ਅਤੇ ਜੁੱਗੋ ਜੁੱਗ ਅਟੱਲ ਗੁਰੂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ। === ਇਤਿਹਾਸਕ ਪ੍ਰਭਾਵ === ਲੁਈਸ ਫੇਨੇਚ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੰਤ-ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਭਗਤੀ ਪਰੰਪਰਾ ਬਣ ਗਈ।<ref name="Louis Fenech 2014 page 35" group="lower-roman" /> ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਫੇਨੇਚ ਅੱਗੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ:<ref>{{cite book |first=Louis |last=Fenech |date=2014 |title=The Oxford Handbook of Sikh Studies |editor1-first=Pashaura |editor1-last=Singh |editor2-first=Louis E. |editor2-last=Fenech |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-969930-8 |page=36}}</ref> {{blockquote|ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਸਿੱਖ ਇਨ੍ਹਾਂ ਭਾਰਤੀ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਵਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਸਮਾਨ ਵਿਸਤਾਰ ਵਿੱਚ ਕਰਨਗੇ, ਆਪਣੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਕਾਲਕ੍ਰਮਿਕ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਬਿੰਦੂ ਤੱਕ ਲੱਭਣ ਦੀ ਤਾਂ ਗੱਲ ਹੀ ਛੱਡ ਦਿਓ, ਇਸ ਤੱਥ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਮਿਥਿਹਾਸ ਸਿੱਖ ਪਵਿੱਤਰ ਸਿਧਾਂਤ, ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, ਅਤੇ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਿਧਾਂਤ, ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ... ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੱਜ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਪੁਰਖਿਆਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿੱਚ ਨਾਜ਼ੁਕ ਸੂਖਮਤਾ ਅਤੇ ਤੱਤ ਜੋੜਦਾ ਹੈ।}} ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਇਆ ਸੀ;[<ref name="David Lorenzen 1995 pages 1-2" group="lower-roman">"Historically, Sikh religion derives from this nirguni current of bhakti religion." (Lorenzen 1995, pp. 1–2).</ref><ref name="Louis Fenech 2014 page 35" group="lower-roman">"Technically this would place the Sikh community's origins at a much further remove than 1469, perhaps to the dawning of the Sant movement, which possesses clear affinities to Guru Nanak's thought sometime in the tenth century. The predominant ideology of the Sant ''parampara'' in turn corresponds in many respects to the much wider devotional Bhakti tradition in northern India. (Pashaura and Fenech 2014, p. 35).</ref><ref name="encyclobritannicasikh" group="lower-roman">"In its earliest stage Sikhism was clearly a movement within the Hindu tradition; Nanak was raised a Hindu and eventually belonged to the Sant tradition of northern India." (McLeod 2019/1998).</ref><ref name="Kitagawa2013">{{cite book |first=Joseph |last=Kitagawa |title=The Religious Traditions of Asia: Religion, History, and Culture|url= https://books.google.com/books?id=kfyzAAAAQBAJ&pg=PA111|date=5 September 2013|publisher=[[Taylor & Francis]] |location=Abingdon-on-Thames, England |isbn=978-1-136-87597-7|pages=111–}}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ, ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਸਿਰਫ਼ ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਨਹੀਂ ਸੀ।<ref name="Singha" /><ref name="Pruthi">{{cite book |isbn=978-81-7141-879-4 |title=Sikhism and Indian Civilization |publisher=Discovery Publishing House |last=Pruthi |first=R. K. |date=2004 |location=New Delhi |pages=202–203}}</ref> ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਭਗਤੀ ਸੰਤਾਂ ਕਬੀਰ ਅਤੇ ਰਵਿਦਾਸ ਦੇ ਕੁਝ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਅਸਹਿਮਤ ਸੀ।<ref group="lower-roman">These views include Sikhs believing in achieving blissful mukhti while alive, Sikhs placing emphasis on the path of the householder, Sikhs disbelief in [[Ahinsa]], and the Sikhs afterlife aspect of merging with God rather than a physical heaven.</ref><ref name="Pruthi" /> ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਉਦੋਂ ਹੋਇਆ ਜਦੋਂ ਇਸ ਖੇਤਰ 'ਤੇ ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਰਾਜ ਸੀ। ਦੋ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਇਸਲਾਮ ਧਰਮ ਅਪਣਾਉਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਮੁਗਲ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਤਸੀਹੇ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਅਤੇ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।<ref name=pashauraarjan>Pashaura Singh (2005), Understanding the Martyrdom of Guru Arjan, Journal of Punjab Studies, 12(1), pp. 29–62</ref><ref>Gandhi, Surjit (2008), ''History of Sikh Gurus Retold: 1606–1708''; New Delhi: Atlantic Publishers<!--NOT Atlantic Books, of London.-->; {{ISBN|978-81-269-0858-5}}, pp. 689–690</ref> ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਇਸਲਾਮੀ ਯੁੱਗ ਦੇ ਅਤਿਆਚਾਰ ਨੇ ਜ਼ਮੀਰ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਵਜੋਂ, ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।<ref name=pashauraarjan/><ref>{{cite book |last1=Johar|first1=Surinder|title=Guru Gobind Singh: A Multi-faceted Personality|date=1999|publisher=M.D. Publications Pvt. Ltd. |isbn=978-81-7533-093-1|page=89}}</ref><ref name="Gandhi">{{cite book |title=History of Sikh Gurus Retold: 1606–1708 |publisher=Atlantic Publishers<!--NOT Atlantic Books, of London--> |location=New Delhi |last=Gandhi |first=Surjit Singh |date=1 February 2008 |pages=676–677 |isbn=978-81-269-0857-8}}</ref> ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਤੋਂ "ਸੰਤ-ਸਿਪਾਹੀ" - ਇੱਕ ਸੰਤ-ਸਿਪਾਹੀ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref>{{cite book |last=Chanchreek |first=Jain |title=Encyclopaedia of Great Festivals |date=2007 |publisher=Shree Publishers |isbn=978-81-8329-191-0 |page=142}}</ref><ref>{{cite book |last=Dugga|first=Kartar|title=Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms|url=https://archive.org/details/maharajaranjitsi0000dugg|date=2001|publisher=Abhinav Publications |isbn=978-81-7017-410-3|page=[https://archive.org/details/maharajaranjitsi0000dugg/page/32 33]}}</ref> === ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਵਿਕਾਸ === [[File:Guru.Nanak.with.Hindu.holymen-b.JPG|thumb|ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਸਾਧੂਆਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹੋਏ]] ਇਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੋਇਆ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਨੇ ਪੰਜਾਬ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂਆਂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਪਰਿਵਰਤਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।<ref name="Singh2008">{{cite book |last1=Singh |first1=Pritam |title=Federalism, Nationalism and Development: India and the Punjab Economy |date=2008 |publisher=[[Routledge]] |isbn=978-1-134-04945-5 |location=Abingdon-on-Thames, England |quote=A large number of Hindu and Muslim peasants converted to Sikhism from conviction, fear, economic motives, or a combination of the three (Khushwant Singh 1999: 106; Ganda Singh 1935: 73).}} </ref><ref name="Singh1989">{{cite book |last1=Singh |first1=Teja |last2=Singh |first2=Ganda |title=A Short History of the Sikhs: 1469–1765 |date=1989 |publisher=[[Punjabi University]] |isbn=978-81-7380-007-8 |page=41 |language=en |quote=He made many converts to Sikhism from the Hindus and the Muslims. In Kashmir particularly he converted thousands who had gone over to Islam.}}</ref><ref>{{cite book |title=Sikhism and Indian Society |date=1967 |publisher=[[Indian Institute of Advanced Study]] |page=197 |language=en |quote=Thus the social barriers between various castes and creeds were broken and intermarriages took place not only between the Sikhs coming from various castes but there were marriages even between Muslim converts to Sikhism with Hindu converts.}}</ref><ref name="Singh1996">{{cite book |last1=Singh |first1=Darshan |title=Sikhism: Issues and Institutions|date=1996 |publisher=Sehgal Book Distributors |isbn=978-81-86023-03-7 |page=14 |language=en |quote=During the time of Guru Nanak, a number of Hindus, Muslims and Dalits joined the fold of Guru Nanak.|url=https://books.google.com/books?id=U3rXAAAAMAAJ&q=%22During+the+time+of+Guru+Nanak,+a+number+of+Hindus,+Muslims+and+Dalits+joined+the+fold+of+Guru+Nanak.%22}}</ref> 1539 ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਬਜਾਏ ਆਪਣੇ ਚੇਲੇ ਲਹਿਣਾ ਨੂੰ ਗੁਰਗੱਦੀ ਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਵਜੋਂ ਚੁਣਿਆ। ਲਹਿਣਾ ਦਾ ਨਾਮ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਦੂਜੇ ਗੁਰੂ ਬਣੇ।<ref>{{cite book |last1=Shackle |first1=Christopher |last2=Mandair |first2=Arvind-Pal Singh |date=2005 |title=Teachings of the Sikh Gurus: Selections from the Sikh Scriptures |publisher=[[Routledge]] |location=Abingdon-on-Thames, England |isbn=978-0-415-26604-8 |page=xv}}</ref><ref name="Fenech2014p36">{{cite book |first1=Louis E. |last1=Fenech |first2=W. H. |last2=McLeod |title=Historical Dictionary of Sikhism |url= https://books.google.com/books?id=xajcAwAAQBAJ&pg=PA36 |date=2014 |publisher=[[Rowman & Littlefield]] |location=Lanham, Maryland |isbn=978-1-4422-3601-1 |page=36}}</ref> ਨਾਨਕ ਨੇ ਰਾਵੀ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਚੋਣ ਕੀਤੀ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਵੀ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਅਕਤੀ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਭਾਈਚਾਰਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਉਦਾਸੀ ਸਿੱਖਾਂ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ, ਜੋ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਬਣਿਆ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸਮਾਨਾਂਤਰ ਸੰਪਰਦਾ ਸੀ।<ref name="Oberoi1994p78">{{cite book |first=Harjot |last=Oberoi |title=The Construction of Religious Boundaries: Culture, Identity, and Diversity in the Sikh Tradition |url= https://books.google.com/books?id=1NKC9g2ayJEC&pg=PA78 |date=1994 |publisher=[[University of Chicago Press]] |isbn=978-0-226-61592-9 |pages=78–80}}</ref> ਉਦਾਸੀਆਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਗੱਦੀ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਨਾਨਕ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਆਦਤਾਂ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਸੀ।<ref name="Oberoi1994p78" /> ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਇੱਕ ਪੁਜਾਰੀ (ਪੁਜਾਰੀ) ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਗੁਰੂ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ ਜੋ ਹਿੰਦੂ ਦੇਵੀ ਦੁਰਗਾ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਸੀ।<ref name="Fenech2014p36" /><ref name="ColeSambhi1995p18" /> ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੀ ਸਲਾਹ 'ਤੇ, ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਤੋਂ ਖਡੂਰ ਚਲੇ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਖੀਵੀ ਅਤੇ ਬੱਚੇ ਰਹਿ ਰਹੇ ਸਨ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਉਦਾਸੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਪਾੜਾ ਦੂਰ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੋ ਗਏ। ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਨੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਨੂੰ ਮਿਆਰੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਿਹਰਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="ColeSambhi1995p18">{{cite book |first1=William Owen |last1=Cole |first2=Piara Singh |last2=Sambhi |title=The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices |url= https://books.google.com/books?id=zIC_MgJ5RMUC&pg=PA18 |date=1995 |publisher=Sussex Academic Press |isbn=978-1-898723-13-4|pages=18–20}}</ref> ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ 1552 ਵਿੱਚ 73 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਤੀਜੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਬਣੇ। ਉਹ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਜੀ ਦੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਮੇਂ ਲਈ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੀ ਵੈਸ਼ਨਵ ਧਰਮ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।<ref name="FenechMcLeod2014p29">{{cite book |first1=Louis E. |last1=Fenech |first2=W. H. |last2=McLeod |title=Historical Dictionary of Sikhism |url=https://books.google.com/books?id=xajcAwAAQBAJ&pg=PA29 |date=2014 |publisher=[[Rowman & Littlefield]] |location=Lanham, Maryland |isbn=978-1-4422-3601-1 |pages=29–30 |access-date=25 October 2017 |archive-date=28 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200528215151/https://books.google.com/books?id=xajcAwAAQBAJ&pg=PA29%2F |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |first=Eileen |last=Osborne |title=Founders and Leaders|url= https://books.google.com/books?id=GMnpUthHyvEC&pg=PA24|date=2005|publisher=Dublin: Folens Limited |isbn=978-1-84303-622-7|page=24}}</ref> ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਦੇ ਗੁਰਗੱਦੀ ਦੌਰਾਨ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਗਿਆ। ਉਹ ਇੱਕ ਸੁਧਾਰਕ ਸਨ, ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ (ਇੱਕ ਮੁਸਲਿਮ ਰਿਵਾਜ) ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸਤੀ (ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਰਿਵਾਜ) ਨੂੰ ਵੀ ਨਿਰਾਸ਼ ਕਰਦੇ ਸਨ।<ref name=eosamardas>{{cite encyclopedia |url=http://www.learnpunjabi.org/eos/index.aspx |title=Amar Das, Guru (1479–1574) |last1=Kushwant Singh |encyclopedia=Encyclopaedia of Sikhism |publisher=Punjab University Patiala |access-date=9 April 2016 |archive-date=29 July 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170729230458/http://www.learnpunjabi.org/eos/index.aspx |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |first=Nikky-Guninder |last=Kaur Singh |title=Sikhism |url=https://archive.org/details/sikhism0000sing |date=2004 |publisher=Infobase |isbn=978-1-4381-1779-9|page=[https://archive.org/details/sikhism0000sing/page/120 120]}}</ref> ਉਸ ਨੇ ਖੱਤਰੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਅਤੇ ਨਿਆਂ ਦੀ ਖ਼ਾਤਰ ਲੜਨ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ, ਇਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਇਹ ਧਰਮ ਹੈ।<ref name="Sambhi2005p29">{{cite book |first1=W. Owen |last1=Cole |first2=Piara Singh |last2=Sambhi |title=A Popular Dictionary of Sikhism: Sikh Religion and Philosophy|url= https://books.google.com/books?id=vcSRAgAAQBAJ&pg=PA29 |date=2005 |publisher=[[Routledge]] |location=Abingdon-on-Thames, England |isbn=978-1-135-79760-7|pages=29–30}}</ref> ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਨੇ ਮੰਜੀ (ਸੰਗਤੀਆਂ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਨਿਯੁਕਤ ਮੁਖੀ ਦੇ ਨਾਲ ਧਾਰਮਿਕ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਖੇਤਰ) ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਨ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ,<ref name="FenechMcLeod2014p29" /> ਨੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਅਤੇ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਧਾਰਮਿਕ ਸਰੋਤ ਵਜੋਂ ਦਸਵੰਧ (ਦਸਵੰਧ) ਮਾਲੀਆ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ,<ref name="Farhadian2015p342">{{cite book |first=Charles E. |last=Farhadian |title=Introducing World Religions |url= https://books.google.com/books?id=5VV-BAAAQBAJ&pg=PT342 |date=2015|publisher=Baker Academic |isbn=978-1-4412-4650-9|pages=342}}</ref> ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੰਗਰ ਪਰੰਪਰਾ ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਵੀ, ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਭੇਦਭਾਵ ਦੇ, ਇੱਕ ਭਾਈਚਾਰਕ ਬੈਠਣ ਵਿੱਚ ਮੁਫਤ ਭੋਜਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਖੇਤਰੀ ਨਿਯੁਕਤੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਖਾਂ ਤੋਂ ਮਾਲੀਏ ਦੀ ਇਕੱਤਰਤਾ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨੂੰ ਵਧਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ।<ref name="FenechMcLeod2014p29" /><ref name="HaarKalsi2009p21">{{cite book |first1=Kristen |last1=Haar |first2=Sewa Singh |last2=Kalsi |title=Sikhism |url= https://books.google.com/books?id=YOI1nB_zTyAC&pg=PA21 |date=2009 |publisher=Infobase |isbn=978-1-4381-0647-2 |pages=21–22}}</ref> ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਚੇਲੇ ਅਤੇ ਜਵਾਈ ਜੇਠਾ ਨੂੰ ਅਗਲਾ ਗੁਰੂ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸਨੂੰ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਨਵੇਂ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੋਂ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਅਧਿਕਾਰਤ ਅਧਾਰ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਗੁਰੂ-ਕਾ-ਚਕ ਵਜੋਂ ਪਛਾਣੀਆਂ ਗਈਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।<ref name="Mandair2013p38">{{cite book |first=Arvind-Pal Singh |last=Mandair |title=Sikhism: A Guide for the Perplexed |url=https://books.google.com/books?id=Jn_jBAAAQBAJ&pg=PA38 |date=2013 |publisher=Bloomsbury |isbn=978-1-4411-5366-1 |pages=38–40 |access-date=25 October 2017 |archive-date=28 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328171957/https://books.google.com/books?id=Jn_jBAAAQBAJ&pg=PA38#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> ਉਸਨੇ ਉੱਥੇ ਆਪਣਾ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਭਾਈਚਾਰਾ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਸ ਜਗ੍ਹਾ ਨੂੰ ਰਾਮਦਾਸਪੁਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਵਧਿਆ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਬਣ ਗਿਆ - ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਹਿਰ।<ref name="McLeod1990p28">{{cite book |first=W. H. |last=McLeod |title=Textual Sources for the Study of Sikhism |url=https://books.google.com/books?id=7xIT7OMSJ44C&pg=PA28 |date=1990 |publisher=[[University of Chicago Press]] |isbn=978-0-226-56085-4 |pages=28–29 |access-date=25 October 2017 |archive-date=28 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328171958/https://books.google.com/books?id=7xIT7OMSJ44C&pg=PA28#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪੁਜਾਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਨਿਯੁਕਤੀਆਂ ਲਈ ਮੰਜੀ ਸੰਗਠਨ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਮਰਥਨ ਦੇਣ ਲਈ ਮਾਲੀਆ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਲਈ।<ref name="Mandair2013p38" /> 1581 ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਪੁੱਤਰ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਜੀ, ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਗੁਰੂ ਬਣੇ। ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਦੀ ਚੋਣ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ, ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਵਾਦਾਂ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਵੰਡਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣੀ।<ref name="ShackleMandair2013xv">{{cite book |last1=Shackle |first1=Christopher |last2=Mandair |first2=Arvind-Pal Singh |title=Teachings of the Sikh Gurus: Selections from the Sikh Scriptures |url=https://books.google.com/books?id=VvoJV8mw0LwC |date=2013 |publisher=[[Routledge]] |location=Abingdon-on-Thames, England |isbn=978-1-136-45101-0 |pages=xv–xvi |access-date=16 May 2016 |archive-date=8 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240308155950/https://books.google.com/books?id=VvoJV8mw0LwC |url-status=live }}</ref> ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਜੀ ਦਾ ਸਖ਼ਤ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇੱਕ ਧੜਾ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਜੀ ਦੇ ਮਗਰ ਲੱਗਦੇ ਸਿੱਖ ਮੀਨਾਸ (ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ, "ਬਦਮਾਸ਼") ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।<ref name=fenech39>{{cite book |first1=Louis E. |last1=Fenech |first2=W. H. |last2=McLeod |title=Historical Dictionary of Sikhism |url=https://books.google.com/books?id=xajcAwAAQBAJ |date=2014 |publisher=[[Rowman & Littlefield]] |location=Lanham, Maryland |isbn=978-1-4422-3601-1 |page=39 |access-date=16 May 2016 |archive-date=17 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230817161136/https://books.google.com/books?id=xajcAwAAQBAJ |url-status=live }}</ref><ref name="McLeod2009p20">{{cite book |first=W. H. |last=McLeod |title=The A to Z of Sikhism|url= https://books.google.com/books?id=vgixwfeCyDAC&pg=PA86 |date=2009|publisher=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6344-6|page=20}}</ref> ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਜੀ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ (ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸੁਨਹਿਰੀ ਮੰਦਿਰ ਬਣਨ ਲਈ) ਬਣਾਇਆ। ਉਹ ਇੱਕ ਕਵੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਸਿੱਖ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸੰਸਕਰਣ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਿਸਨੂੰ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ (ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ "ਪਹਿਲੀ ਕਿਤਾਬ") ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਪੰਜ ਗੁਰੂਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਗਿਆਨਵਾਨ 13 ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ 2 ਮੁਸਲਿਮ ਸੂਫੀ ਸੰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। 1606 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ ਮੁਗਲ ਸਮਰਾਟ ਜਹਾਂਗੀਰ,<ref>{{cite book |last1=Shackle |first1=Christopher |last2=Mandair |first2=Arvind-Pal Singh |date=2005 |title=Teachings of the Sikh Gurus: Selections from the Sikh Scriptures |publisher=[[Routledge]] |location=Abingdon-on-Thames, England |isbn=978-0-415-26604-8 |pages=xv–xvi}}</ref> ਦੁਆਰਾ ਇਸਲਾਮ ਧਰਮ ਅਪਣਾਉਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨ 'ਤੇ ਤਸੀਹੇ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਅਤੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।<ref>{{cite book |first=Pashaura |last=Singh |title=Life and Work of Guru Arjan: History, Memory, and Biography in the Sikh Tradition |url=https://books.google.com/books?id=FbPXAAAAMAAJ |date=2006 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-567921-2 |pages=23, 217–218 |access-date=25 October 2017 |archive-date=28 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328171959/https://books.google.com/books?id=FbPXAAAAMAAJ |url-status=live }}</ref><ref name=pashauraarjan/><ref>Louis E. Fenech (2006), Martyrdom in the Sikh Tradition, Oxford University Press, {{ISBN|978-0-19-567901-4}}, pp. 118–121</ref> ਉਸਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਘਟਨਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=pashauraarjan/><ref>{{cite book |first=W. H. |last=McLeod |date=1989 |title=The Sikhs: History, Religion, and Society |url=https://archive.org/details/sikhshistoryreli00mcle |publisher=Columbia University Press |isbn=978-0-231-06815-4 |pages=[https://archive.org/details/sikhshistoryreli00mcle/page/26 26]–51}}</ref> === ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਤਰੱਕੀ === ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਗਿਆਰਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਛੇਵੇਂ ਗੁਰੂ ਬਣੇ, ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਧਾਰਮਿਕ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਇੱਕ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਲਹਿਰ ਬਣਨ ਲਈ ਨਾਟਕੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਿਕਸਤ ਹੋਇਆ।<ref name=pashaura29>{{cite journal |first=Pashaura |last=Singh |year=2005 |url=http://www.global.ucsb.edu/punjab/journal_12_1/3_singh.pdf |title=Understanding the Martyrdom of Guru Arjan |journal=Journal of Punjab Studies |volume=12 |issue=1 |pages=29–62 |access-date=25 October 2017 |archive-date=3 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303175032/http://www.global.ucsb.edu/punjab/journal_12_1/3_singh.pdf |url-status=dead }}</ref> ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਨੇ ਦੋ ਤਲਵਾਰਾਂ ਚੁੱਕੀਆਂ, ਇੱਕ ਨੂੰ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਨੂੰ ਅਸਥਾਈ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ, ਮੀਰੀ ਪੀਰੀ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite book |last=Mahmood |first=Cynthia |date=2002 |title=A Sea of Orange |publisher=Xlibris |isbn=978-1-4010-2856-5 |page=16}}{{self-published source|date=December 2017}}</ref> ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਇੱਕ ਫੌਜੀ ਪਰੰਪਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਅਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਰੱਖਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਇੱਕ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸਿੱਖ ਮਿਲੀਸ਼ੀਆ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ।<ref name="pashaura29" /> ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਹੀ ਮੁਗਲਾਂ ਦੁਆਰਾ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਗਵਾਲੀਅਰ ਵਿੱਚ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਉਸਨੇ ਕਿੰਨੇ ਸਾਲ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ 2 ਤੋਂ 12 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name="mandair48">{{cite book |title=Sikhism: A Guide for the Perplexed |first=Arvind-Pal Singh |last=Mandair |url= https://books.google.com/books?id=BEP0Ty-GuVEC&pg=PA48|publisher=[[A & C Black]] |date=2013 |isbn=978-1-4411-1708-3|page=48}}</ref> ਉਸਨੇ ਤਿੰਨ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ, ਰਾਮਦਾਸਪੁਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਇੱਕ ਕਿਲ੍ਹਾ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਰਸਮੀ ਅਦਾਲਤ ਬਣਾਈ, ਜੋ ਹੁਣ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਖਾਲਸਾ ਸਿੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਅਥਾਰਟੀ ਹੈ।<ref name="mandair49">{{cite book |title=Sikhism: A Guide for the Perplexed |first=Arvind-Pal Singh |last=Mandair |url= https://books.google.com/books?id=BEP0Ty-GuVEC&pg=PA49 |publisher=[[A & C Black]] |date=2013 |isbn=978-1-4411-1708-3 |pages=48–49}}</ref> 1644 ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੋਤੇ ਹਰ ਰਾਏ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ। ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰਨ ਲਈ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਤਰੀਕਿਆਂ, ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰ ਨੂੰ ਵੰਡ ਕੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਕੇ, ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ।<ref name="mandair49" /> ਮੁਗਲ ਸ਼ਾਸਕ ਨੇ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਦੇ ਪੋਤੇ ਧੀਰ ਮੱਲ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨ ਗ੍ਰਾਂਟ ਦਿੱਤੀ, ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਧੀਰ ਮੱਲ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਦੇ ਸਹੀ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਦੇਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ।<ref name="mandair49"/> ਧੀਰ ਮੱਲ ਨੇ ਮੁਗਲ ਰਾਜ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਬਿਆਨ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਦਾਦਾ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਨੇ ਧੀਰ ਮੱਲ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਬਾਅਦ ਵਾਲੇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਮੌਜੂਦ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਅਸਲ ਸੰਸਕਰਣ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰਾ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ।<ref name="mandair49"/> ਗੁਰੂ ਹਰ ਰਾਏ, ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਨੂੰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਮਿਲੇ ਸਨ ਜਦੋਂ ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਵਿੱਚ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰ ਦੀ ਲੜਾਈ ਸੀ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਗੁਰੂ ਹਰ ਰਾਏ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਜਾਏ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੂੰ ਭੇਜਿਆ।<ref name="McLeod2014p260" /> ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਆਇਤ ਮਿਲੀ ਜੋ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੇ ਸਹਿਮਤੀ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਇਹ ਇੱਕ ਗਲਤੀ ਸੀ ਫਿਰ ਇਸ ਨੂੰ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਮ ਰਾਏ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰ ਗਏ, ਪਰ ਗੁਰੂ ਹਰ ਰਾਏ ਨੂੰ ਨਾਰਾਜ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਪੰਥ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਨੇ 1661 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਪੁੱਤਰ ਗੁਰੂ ਹਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੂੰ ਜਾਗੀਰ (ਜ਼ਮੀਨ ਗ੍ਰਾਂਟ) ਦੇ ਕੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ। ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੇ ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਕਸਬਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ; ਇਸ ਕਸਬੇ ਨੂੰ ਦੇਹਰਾਦੂਨ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲੱਗਾ, ਜੋ ਕਿ ਡੇਹਰਾ ਰਾਮ ਰਾਏ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਰਾਮ ਰਾਏ ਦੇ ਮਗਰ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਰਾਮਰਾਈਆ ਸਿੱਖ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲੱਗਾ।<ref name="McLeod2014p260">{{cite book |first1=Louis E. |last1=Fenech |first2=W. H. |last2=McLeod |title=Historical Dictionary of Sikhism |url=https://books.google.com/books?id=xajcAwAAQBAJ |date=2014 |publisher=[[Rowman & Littlefield]] |location=Lanham, Maryland |isbn=978-1-4422-3601-1 |pages=260–261 |access-date=16 May 2016 |archive-date=17 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230817161136/https://books.google.com/books?id=xajcAwAAQBAJ |url-status=live }}</ref><ref>{{Britannica|490354|Rām Rāiyā}}</ref> ਗੁਰੂ ਹਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਅੱਠਵੇਂ ਗੁਰੂ ਬਣੇ, ਅਤੇ ਅੱਠ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਚੇਚਕ ਨਾਲ ਮਰ ਗਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਗੁਰੂਆਂ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ ਕੋਈ ਵੀ ਭਜਨ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਹੈ।<ref>{{cite book |last1=Shackle |first1=Christopher |last2=Mandair |first2=Arvind-Pal Singh |date=2005 |title=Teachings of the Sikh Gurus: Selections from the Sikh Scriptures |publisher=[[Routledge]] |location=Abingdon-on-Thames, England |isbn=978-0-415-26604-8 |page=xvi}}</ref> ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਚਾਚਾ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ 1665 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਬਣੇ। ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਤਾਂ<ref>{{cite book |first1=Pashaura |last1=Singh |first2=Louis E. |last2=Fenech |title=The Oxford Handbook of Sikh Studies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2014 |isbn=978-0-19-969930-8|pages=236–445}}, Quote:"This is the reputed place where several Kashmiri pandits came seeking protection from Auranzeb's army.", Quote:"this second martyrdom helped to make 'human rights and freedom of conscience' central to its identity."</ref> ਅਤੇ ਗ਼ੈਰ-ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ<ref name="Mandair2013p53">{{cite book |first=Arvind-Pal Singh |last=Mandair |title=Sikhism: A Guide for the Perplexed |url=https://books.google.com/books?id=vdhLAQAAQBAJ&pg=PA53 |date=2013 |publisher=Bloomsbury Academic |isbn=978-1-4411-0231-7 |pages=53–54 |access-date=25 October 2017 |archive-date=11 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230811005234/https://books.google.com/books?id=vdhLAQAAQBAJ&pg=PA53 |url-status=live }}, Quote: "The Guru's stance was a clear and unambiguous challenge, not to the sovereignty of the Mughal state, but to the state's policy of not recognizing the sovereign existence of non-Muslims, their traditions and ways of life".</ref> ਦੇ ਇਸਲਾਮ ਵਿੱਚ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਧਰਮ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ 1675 ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ 'ਤੇ ਇਸਲਾਮ ਧਰਮ ਪਰਿਵਰਤਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨ 'ਤੇ ਜਨਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਿਰ ਕਲਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।<ref name=cs2013>{{cite book |last=Seiple |first=Chris |title=The Routledge Handbook of Religion and Security |publisher=[[Routledge]] |location=Abingdon-on-Thames, England |date=2013 |isbn=978-0-415-66744-9 |page=96}}</ref><ref name="pashauraarjan" /><ref>{{cite book |last1=Singh |first1=Pashaura |url=https://books.google.com/books?id=8I0NAwAAQBAJ |title=The Oxford Handbook of Sikh Studies |last2=Fenech |first2=Louis E. |date=2014 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-969930-8 |pages=236–238 |access-date=4 July 2017 |archive-date=11 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230811005306/https://books.google.com/books?id=8I0NAwAAQBAJ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal |last=Fenech |first=Louis E. |year=2001 |title=Martyrdom and the Execution of Guru Arjan in Early Sikh Sources |journal=Journal of the American Oriental Society |volume=121 |issue=1 |pages=20–31 |doi=10.2307/606726 |jstor=606726|issn=0003-0279}}</ref><ref>{{cite journal |last=Fenech |first=Louis E. |year=1997 |title=Martyrdom and the Sikh Tradition |journal=Journal of the American Oriental Society |volume=117 |issue=4 |pages=623–642 |doi=10.2307/606445 |jstor=606445}}</ref><ref>{{cite journal |last=McLeod |first=Hew |author-link=William Hewat McLeod |year=1999 |title=Sikhs and Muslims in the Punjab |journal=South Asia: Journal of South Asian Studies |volume=22 |issue=sup001 |pages=155–165 |doi=10.1080/00856408708723379}}</ref><ref name=fenech4>{{cite book |first1=Pashaura |last1=Singh |first2=Louis E. |last2=Fenech |title=The Oxford Handbook of Sikh Studies |url=https://books.google.com/books?id=8I0NAwAAQBAJ |date=2014 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-969930-8 |pages=236–238 |access-date=4 July 2017 |archive-date=11 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230811005306/https://books.google.com/books?id=8I0NAwAAQBAJ |url-status=live }};<br />{{cite journal |last=Fenech |first=Louis E. |title=Martyrdom and the Execution of Guru Arjan in Early Sikh Sources |journal=Journal of the American Oriental Society |volume=121 |issue=1 |year=2001 |doi=10.2307/606726 |pages=20–31 |jstor=606726}};<br />{{cite journal |last=Fenech |first=Louis E. |title=Martyrdom and the Sikh Tradition |journal=Journal of the American Oriental Society |volume=117 |issue=4 |year=1997 |doi=10.2307/606445 |pages=623–642 |jstor=606445}};<br />{{cite journal |last=McLeod |first=Hew |title=Sikhs and Muslims in the Punjab |journal=South Asia: Journal of South Asian Studies |volume=22 |issue=sup001 |year=1999 |issn=0085-6401 |doi=10.1080/00856408708723379 |pages=155–165}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਕਲਮ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਦੁੱਖ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਸਿਰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਗੁਪਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਆਨੰਦਪੁਰ ਵਿੱਚ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਏ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੱਦੀ ਸੰਭਾਲੀ, ਜਿਸਨੇ 1699 ਵਿੱਚ ਖਾਲਸਾ ਸਾਜ ਕੇ ਅਤੇ ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਨੂੰ ਬਪਤਿਸਮਾ ਦੇ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਫੌਜੀਕਰਨ ਕੀਤਾ।<ref name="MandairShackle2013p25">{{cite book |first1=Arvind-Pal Singh |last1=Mandair |first2=Christopher |last2=Shackle |first3=Gurharpal |last3=Singh |title=Sikh Religion, Culture and Ethnicity |url= https://books.google.com/books?id=D8xdAgAAQBAJ |date=2013 |publisher=[[Routledge]] |location=Abingdon-on-Thames, England |isbn=978-1-136-84627-4 |pages=25–28}}</ref> ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ, ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਪਛਾਣ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤਿਆਚਾਰ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref name=ws1981>{{cite book |first=Wilfred |last=Smith |date=1981 |page=191 |title=On Understanding Islam: Selected Studies |publisher=Walter De Gruyter |isbn=978-90-279-3448-2 |url= https://archive.org/details/onunderstandingi0000smit/page/191}}</ref> <gallery widths="200" heights="200"> File:Interior-view-Gurudwara-Sis-Ganj-Sahib.jpg|ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੀਸ ਗੰਜ ਸਾਹਿਬ। ਸੰਗਮਰਮਰ ਦੇ ਥੜ੍ਹੇ ਹੇਠਲੀ ਲੰਬੀ ਖਿੜਕੀ ਉਹ ਸਥਾਨ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ ਮੁਗਲਾਂ ਦੁਆਰਾ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। File:Bhai Mati Das.jpg|ਮੁਗਲਾਂ ਦੁਆਰਾ ਭਾਈ ਮਤੀ ਦਾਸ ਦੀ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਕਲਾਤਮਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ। ਇਹ ਤਸਵੀਰ ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮੋਹਾਲੀ ਅਤੇ ਸਰਹਿੰਦ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਅਜਾਇਬਘਰ ਦੀ ਹੈ। </gallery> ==== ਸਿੱਖ ਸੰਘ ਅਤੇ ਖਾਲਸੇ ਦਾ ਉਭਾਰ ==== <gallery widths="200px" heights="200px"> Mehdiana 5.jpg|1716 ਵਿੱਚ ਮੁਗਲਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਦੀ ਮਹਿਦੇਆਣਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਮੂਰਤੀ Bodyguard of Ranjit Singh.jpg|ਸਿੱਖ ਰਾਜਧਾਨੀ ਲਾਹੌਰ, ਪੰਜਾਬ ਵਿਖੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕੁਝ ਅੰਗ ਰੱਖਿਅਕ </gallery> ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਾਲ 1699 ਵਿੱਚ ਖਾਲਸਾ (ਸਾਰੇ ਅਰੰਭ ਕੀਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸਮੂਹਿਕ ਸੰਸਥਾ) ਦਾ ਸਿੱਖ ਅਸਥਾਈ ਅਧਿਕਾਰ ਵਜੋਂ ਉਦਘਾਟਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਨੇ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਭਾਈਚਾਰਾ ਬਣਾਇਆ ਜੋ ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਉਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਟੀਚਿਆਂ ਨੂੰ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਤੇ ਫੌਜੀ ਫਰਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite book |last=Shani |first=Giorgio |title=Sikh Nationalism and Identity in a Global Age |url=https://archive.org/details/sikhnationalismi0000shan |date=2008 |publisher=[[Routledge]] |location=Abingdon-on-Thames, England |isbn=978-0-415-42190-4 |page=[https://archive.org/details/sikhnationalismi0000shan/page/24 24]}}</ref><ref name="granthfinalguru" /><ref name="parrinderp259" /> ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਪਹਿਲਾਂ, ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਅੰਤਮ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਅਧਿਕਾਰ ਹੋਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite book |last=Wolfe|first=Alvin|title=Anthropological Contributions to Conflict Resolution|date=1996|publisher=University of Georgia Press |isbn=978-0-8203-1765-6|page=14}}</ref> ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਖਾਲਸਾ ਦਾ ਸੈਨਾਪਤੀ-ਇਨ-ਚੀਫ਼ ਬਣਿਆ।<ref>{{cite book |title=Indian Armed Forces Year Book|date=1959|publisher=the University of California|page=419}}</ref> ਉਸ ਨੇ ਸਿਵਲ ਵਿਦਰੋਹ ਨੂੰ ਸੰਗਠਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਮਾਲਕੀ ਦਿੱਤੀ।<ref>{{cite book |last=Jawandha |first=Nahar |title=Glimpses of Sikhism |date=2010 |publisher=Sanbun Publishers |location=New Delhi |isbn=978-93-80213-25-5 |page=81}}</ref> ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ, ਜਿਸ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਲਗਭਗ 200,000 ਵਰਗ ਮੀਲ (520,000 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ) ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤੀ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਨੇ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸੰਧੀ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਰੇਕ ਧਿਰ ਨੇ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਨੂੰ ਕੰਟਰੋਲ ਰੇਖਾ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਹਮਲਾ ਨਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸਹਿਮਤੀ ਦਿੱਤੀ।<ref>{{cite book |last=Singh |first=Khushwant |author-link=Khushwant Singh|date=2006|title=The Illustrated History of the Sikhs |publisher=[[Oxford University Press]] |location=New Delhi |isbn=978-0-19-567747-8 |pages=47–53}}</ref> ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਸਥਾਈ ਵਿਰਾਸਤ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ, ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਗੁਰਦੁਆਰਾ, ਸੰਗਮਰਮਰ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਦੀ ਬਹਾਲੀ ਅਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਸੀ, ਜਿਸ ਤੋਂ "ਗੋਲਡਨ ਟੈਂਪਲ" ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਾਮ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{cite book |first=Eleanor |last=Nesbitt |title=Sikhism: A Very Short Introduction |url=https://books.google.com/books?id=XebnCwAAQBAJ&pg=PA64 |date=2016 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-874557-0 |pages=64–65 |access-date=25 October 2017 |archive-date=28 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328172000/https://books.google.com/books?id=XebnCwAAQBAJ&pg=PA64#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> 1839 ਵਿੱਚ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਅਰਾਜਕਤਾ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਿਆ। ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸਿੱਖ ਸਰਕਾਰ ਜਾਂ ਸਥਿਰ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰ ਲਈ ਇੱਕ ਸਥਾਈ ਢਾਂਚਾ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪਤਨ ਕਰ ਗਿਆ। ਧੜਿਆਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਯੁੱਧਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਿਆ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਉਲਝੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਅਤੇ ਨਿਰਾਸ਼ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ, ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੇਘਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।<ref name="Oberoi1994p207">{{cite book |first=Harjot |last=Oberoi |title=The Construction of Religious Boundaries: Culture, Identity, and Diversity in the Sikh Tradition |url=https://books.google.com/books?id=dKl84EYFkTsC |date=1994 |publisher=[[University of Chicago Press]] |isbn=978-0-226-61593-6 |pages=207–208 |access-date=25 October 2017 |archive-date=11 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231111155406/https://books.google.com/books?id=dKl84EYFkTsC |url-status=live }}</ref> ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਪੁੱਤਰ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਸੀ, ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਫਲ ਹੋ ਗਿਆ, ਪਰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਹਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਨਿਕਾਲਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। <ref>{{cite encyclopedia |url=http://www.learnpunjabi.org/eos/index.aspx |title=Jind Kaur, Maharani (1817–1863) |last1=Hasrat |first1=B. J. |encyclopedia=Encyclopaedia of Sikhism |publisher=Punjabi University Patiala |access-date=9 April 2016 |archive-date=29 July 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170729230458/http://www.learnpunjabi.org/eos/index.aspx |url-status=live }}</ref> ==== ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ ==== ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੱਕ ਚੱਲੇ ਭਾਰਤੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਾਮਰਾਜ ਨੇ ਆਜ਼ਾਦ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ, ਤਾਂ 1947 ਵਿੱਚ ਇਹ ਜ਼ਮੀਨ ਹਿੰਦੂ-ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਮੁਸਲਿਮ-ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ (ਪੂਰਬੀ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ) ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਬੰਗਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਵੰਡ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਾਟਰਸ਼ੈੱਡ ਘਟਨਾ ਸੀ।<ref name="Shani2007p86">{{cite book |first=Giorgio |last=Shani |title=Sikh Nationalism and Identity in a Global Age |url= https://books.google.com/books?id=HKu66SixH6AC |date=2007 |publisher=[[Routledge]] |location=Abingdon-on-Thames, England |isbn=978-1-134-10189-4 |pages=86–93}}</ref> ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵੰਡ ਲਾਈਨ ("ਰੈਡਕਲਿਫ ਲਾਈਨ") ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਬੰਗਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ ਦੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ਦਾ ਸਖ਼ਤ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ "ਮੁਸਲਿਮ ਦਬਦਬੇ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ" ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਵਿਰੋਧੀ ਨੀਤੀਆਂ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ ਸੀ ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਸੌ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਚੀਫ਼ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ ਅਤੇ ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਸਮੇਤ ਸਿੱਖ ਸੰਗਠਨਾਂ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਮਤੇ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਲਹਿਰ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕੀਤੀ, ਇਸਨੂੰ ਸੰਭਾਵੀ ਅਤਿਆਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸੱਦਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ; ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ ਦਾ ਸਖ਼ਤ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ।<ref name="KudaisyaYong2004">{{cite book |last1=Kudaisya |first1=Gyanesh |last2=Yong |first2=Tan Tai |title=The Aftermath of Partition in South Asia |date=2004 |publisher=[[Routledge]] |location=Abingdon-on-Thames, England |isbn=978-1-134-44048-1 |page=100 |quote=No sooner was it made public than the Sikhs launched a virulent campaign against the Lahore Resolution. Pakistan was portrayed as a possible return to an unhappy past when Sikhs were persecuted and Muslims the persecutor. Public speeches by various Sikh political leaders on the subject of Pakistan invariably invoked images of atrocities committed by Muslims against Sikhs and of the martyrdom of their ''gurus'' and heroes. Reactions to the Lahore Resolution were uniformly negative and Sikh leaders of all political persuasions made it clear that Pakistan would be 'wholeheartedly resisted'. The Shiromani Akali Dal, which had a substantial following among rural Sikhs, organized several well-attended conferences in Lahore to condemn the Muslim League. Master Tara Singh, leader of the Akali Dal, declared that his party would fight Pakistan 'tooth and nail'. Not be outdone, other Sikh political organizations, rival to the Akali Dal, namely the Central Khalsa Young Men Union and the moderate and loyalist Chief Khalsa Dewan, declared in equally strong language their unequivocal opposition to the Pakistan scheme.}}</ref> ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰੇ ਦੌਰਾਨ, ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨੇਤਾ ਵਜੋਂ ਉਭਰਿਆ ਜਿਸਨੇ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਤੀਜੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਦੇਣ ਲਈ ਮੁਹਿੰਮ ਚਲਾਈ।{{sfn|Banga|2017|pp=99–100}} ਜਦੋਂ ਵੰਡ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਨਵੀਂ ਬਣੀ ਲਾਈਨ ਨੇ ਸਿੱਖ ਆਬਾਦੀ ਨੂੰ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ। ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ, ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪੱਛਮੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਸੰਗਠਿਤ ਹਿੰਸਾ ਅਤੇ ਦੰਗਿਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਸਿੱਖ ਆਪਣੀ ਜਾਇਦਾਦ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਕੇ ਭਾਰਤ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਸਮੂਹਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਚਲੇ ਗਏ।<ref name="Abid2014"/> ਹਾਲਾਂਕਿ, ਸਿੱਖ ਵਿਰੋਧੀ ਹਿੰਸਾ ਇੱਕ ਪਾਸੜ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਸਿੱਖ ਵੰਡ ਲਾਈਨ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਪਾਸੇ ਚਲੇ ਗਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉੱਥੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਜਾਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ।{{sfn|Banga|2017|pp=99–100}}<ref name="Mann2014p81" /> ਵੰਡ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਲਗਭਗ 15% ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਮੁਸਲਮਾਨ (55%) ਸਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਆਰਥਿਕ ਕੁਲੀਨ ਵਰਗ ਸਨ। ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕੁਲੀਨ ਵਰਗ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਲਗਭਗ 700 ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਅਤੇ 400 ਵਿਦਿਅਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਸਨ ਜੋ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਹਿੱਤਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ।[267] ਵੰਡ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਅਤੇ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਕਈ ਵਿਵਾਦ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਝਟਕਾ ਬਨਾਮ ਹਲਾਲ ਮਾਸ ਦੇ ਮਾਮਲਿਆਂ, ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼ਹੀਦਗੰਜ ਦੀ ਵਿਵਾਦਿਤ ਮਾਲਕੀ ਜਿਸਨੂੰ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੇ ਮਸਜਿਦ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਜੋਂ ਮੰਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਸੂਬਾਈ ਮੁਸਲਿਮ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਤੋਂ ਅਰਬੀ-ਫ਼ਾਰਸੀ ਨਸਤਾਲੀਕ ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ।{{sfn|Banga|2017|pp=99–103}} ਜੂਨ 1945 ਵਿੱਚ ਲਾਰਡ ਵੇਵਲ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਸ਼ਿਮਲਾ ਕਾਨਫਰੰਸ ਦੌਰਾਨ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਸਿੱਖ ਆਗੂਆਂ ਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤੀਜੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਮੰਗਾਂ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸੰਯੁਕਤ ਭਾਰਤ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਖ, ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਇੱਕ ਸਵਿਸ-ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਅਧੀਨ ਇਕੱਠੇ ਰਹਿਣਗੇ। ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ ਨੇ ਇਸ ਪਹੁੰਚ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਕਿ ਪੂਰਾ ਪੰਜਾਬ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ।{{sfn|Banga|2017|pp=99–100}}{{sfn|Banga|2017|pp=99–104}} ਫਿਰ ਸਿੱਖ ਆਗੂਆਂ ਨੇ ਅਸਲ ਵੰਡ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਕਾਂਗਰਸ ਵਰਕਿੰਗ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਵੰਡ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਤਾ ਪਾਸ ਕੀਤਾ।{{sfn|Banga|2017|pp=99–104}}<ref name="Mann2014p81">{{cite book |first=Michael |last=Mann |title=South Asia's Modern History: Thematic Perspectives |url= https://books.google.com/books?id=TBscBQAAQBAJ |date=2014 |publisher=[[Routledge]] |location=Abingdon-on-Thames, England |isbn=978-1-317-62446-2 |pages=81–83}}</ref> [[File:Sikh Light Infantry.jpg|thumb|ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਗਣਤੰਤਰ ਦਿਵਸ ਪਰੇਡ ਦੌਰਾਨ ਸਿੱਖ ਲਾਈਟ ਇਨਫੈਂਟਰੀ ਦੇ ਜਵਾਨ ਮਾਰਚ ਪਾਸਟ ਕਰਦੇ ਸਨ।]] ਮਾਰਚ ਅਤੇ ਅਗਸਤ 1947 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਜੇਹਲਮ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ, ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ, ਅਟਕ ਅਤੇ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਦੰਗਿਆਂ, ਅੱਗਜ਼ਨੀ, ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਜਾਇਦਾਦਾਂ ਦੀ ਲੁੱਟ, ਸਿੱਖ ਆਗੂਆਂ ਦੇ ਕਤਲ ਅਤੇ ਕਤਲਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਕਾਰਨ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ "ਘਰੇਲੂ ਯੁੱਧ" ਕਿਹਾ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਲਾਰਡ ਮਾਊਂਟਬੈਟਨ ਨੇ ਕਿਹਾ "ਘਰੇਲੂ ਯੁੱਧ ਦੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਚੱਲ ਰਹੀਆਂ ਸਨ।"<ref name="Abid2014">{{cite web |last1=Abid |first1=Abdul Majeed |title=The forgotten massacre |url=https://nation.com.pk/29-Dec-2014/the-forgotten-massacre |website=The Nation |date=29 December 2014 |quote=On the same dates, Muslim League-led mobs fell with determination and full preparations on the helpless Hindus and Sikhs scattered in the villages of Multan, Rawalpindi, Campbellpur, Jhelum and Sargodha. The murderous mobs were well supplied with arms, such as daggers, swords, spears and fire-arms. (A former civil servant mentioned in his autobiography that weapon supplies had been sent from NWFP and money was supplied by Delhi-based politicians.) They had bands of stabbers and their auxiliaries, who covered the assailant, ambushed the victim and if necessary disposed of his body. These bands were subsidized monetarily by the Muslim League, and cash payments were made to individual assassins based on the numbers of Hindus and Sikhs killed. There were also regular patrolling parties in jeeps which went about sniping and picking off any stray Hindu or Sikh. ... Thousands of non-combatants including women and children were killed or injured by mobs, supported by the All India Muslim League. |access-date=7 December 2020 |archive-date=2 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201202231234/https://nation.com.pk/29-Dec-2014/the-forgotten-massacre |url-status=live }}</ref> ਦੰਗਿਆਂ ਨੇ ਅਪ੍ਰੈਲ ਵਿੱਚ ਪਰਵਾਸ ਦੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਲਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 20,000 ਲੋਕ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬ ਛੱਡ ਕੇ ਪਟਿਆਲਾ ਚਲੇ ਗਏ ਸਨ।{{sfn|Banga|2017|pp=104–105}}<ref name="Shani2007p86" /> ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਵਿੱਚ, 40,000 ਲੋਕ ਬੇਘਰ ਹੋ ਗਏ। ਸਿੱਖ ਆਗੂਆਂ ਨੇ ਹਤਾਸ਼ ਪਟੀਸ਼ਨਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਪਰ ਸਾਰੇ ਧਾਰਮਿਕ ਭਾਈਚਾਰੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਵਿੱਚ ਪੀੜਤ ਸਨ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ 28 ਮਿਲੀਅਨ ਵਿੱਚੋਂ ਸਿਰਫ਼ 4 ਮਿਲੀਅਨ ਸੀ, ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 400 ਮਿਲੀਅਨ ਵਿੱਚੋਂ 6 ਮਿਲੀਅਨ ਸੀ; ਉਹ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਇੱਕ ਵੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ।{{sfn|Banga|2017|pp=104–105}}<ref name="Wolpert2010p9">{{cite book |first=Stanley |last=Wolpert |title=India and Pakistan: Continued Conflict or Cooperation?|url= https://archive.org/details/indiapakistancon0000wolp |url-access=registration|date=2010|publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-94800-6|pages=[https://archive.org/details/indiapakistancon0000wolp/page/n10 9]–12, 16–23}}</ref> ਜਦੋਂ ਅਗਸਤ 1947 ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਰੇਖਾ ਦਾ ਰਸਮੀ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਤਾਂ ਹਿੰਸਾ ਬੇਮਿਸਾਲ ਸੀ, ਸਿੱਖ ਮੌਤਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਜਾਇਦਾਦ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ, ਸੱਟਾਂ, ਸਦਮੇ ਅਤੇ ਵਿਘਨ ਦੋਵਾਂ ਪੱਖੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਧਾਰਮਿਕ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸਨ।{{sfn|Banga|2017|pp=108–111}}<ref name="Mann2014p81" /> ਸਿੱਖ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਵਿਰੁੱਧ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਵਾਲੀ ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਪੀੜਤ ਅਤੇ ਦੋਸ਼ੀ ਦੋਵੇਂ ਸਨ। ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ, ਹਿੰਦੂਆਂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀਆਂ 200,000 ਤੋਂ 20 ਲੱਖ ਮੌਤਾਂ ਹੋਈਆਂ।{{sfn|Banga|2017|pp=108–111}}<ref name="Mann2014p81" /> ਸਿੱਖ ਔਰਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕਈ ਬਲਾਤਕਾਰ ਅਤੇ ਸਮੂਹਿਕ ਖੁਦਕੁਸ਼ੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੰਦੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਚਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਵੇਂ ਬਣੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਨਵੇਂ ਆਜ਼ਾਦ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹਿਕ ਕੂਚ ਹੋਇਆ। ਬੰਗਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵੰਡ ਨੇ "[ਮਨੁੱਖੀ] ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀਆਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪੈਦਲ ਕਾਫ਼ਲਾ, 100 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੰਬਾ" ਬਣਾਇਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 300,000 ਲੋਕ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ "ਪਰੇਸ਼ਾਨ, ਦੁਖੀ, ਜ਼ਖਮੀ ਅਤੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ" ਸਨ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਸਿੱਖ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੜ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ, ਹਰ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਨਵੇਂ ਵਤਨ ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਮੁਸਲਿਮ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਹੜ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ।{{sfn|Banga|2017|pp=108–111}}<ref name="Wolpert2010p9" /> ==== ਖਾਲਿਸਤਾਨ ==== [[File:Thousands-Sikhs-protest-in-London.jpg|thumbਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਵਿਰੁੱਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ]] 1940 ਵਿੱਚ, ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਕਾਮਾਗਾਟਾ ਮਾਰੂ ਦੇ ਪੀੜਤਾਂ ਵਰਗੇ ਕੁਝ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਖਾਲਿਸਤਾਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸੁਤੰਤਰ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਬਣਨ ਵਾਲੇ ਰਾਜ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਬਫਰ ਸਟੇਟ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ।{{sfn|Banga|2017|pp=99–103}} ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਹਨਾਂ ਆਗੂਆਂ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਅਣਡਿੱਠਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।{{sfn|Banga|2017|pp=99–100}}<ref name="Shani2007p86" /> 1980 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਸਿੱਖ ਸਮੂਹਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਬਣੇ ਖਾਲਿਸਤਾਨ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਸੁਤੰਤਰ ਰਾਜ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ। 1982 ਵਿੱਚ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ 'ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅੱਤਵਾਦੀ ਸਮੂਹਾਂ ਨੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲਾ ਧਰਮ ਯੁੱਧ ਮੋਰਚਾ, ਬੱਬਰ ਖਾਲਸਾ, ਏਆਈਐਸਐਸਐਫ ਅਤੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕੌਂਸਲ ਆਫ਼ ਖਾਲਿਸਤਾਨ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।<ref name="Chima2008p85" /> 1982 ਅਤੇ 1983 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਆਨੰਦਪੁਰ ਮਤੇ ਦੀ ਮੰਗ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਅੱਤਵਾਦੀ ਹਮਲੇ ਹੋਏ।<ref name=horowitz482/> 1983 ਦੇ ਅਖੀਰ ਤੱਕ, ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੇ ਸਮੂਹ ਨੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਤੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਬੰਕਰ ਅਤੇ ਨਿਗਰਾਨੀ ਪੋਸਟਾਂ ਬਣਾਉਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅੱਤਵਾਦੀ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।<ref name="Chima2008p85" /> ਜੂਨ 1984 ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤ ਦੀ ਤਤਕਾਲੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਅੱਤਵਾਦੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ।<ref name="Chima2008p85">{{cite book |first=Jugdep S. |last=Chima |title=The Sikh Separatist Insurgency in India: Political Leadership and Ethnonationalist Movements|url= https://books.google.com/books?id=qJaHAwAAQBAJ&pg=PA85|date=2008|publisher=SAGE Publications |isbn=978-81-321-0538-1|pages=85–95}}</ref> ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਭਿਆਨਕ ਲੜਾਈ ਹੋਈ ਅਤੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਸਮੇਤ ਕਈ ਮੌਤਾਂ ਹੋਈਆਂ। ਇਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਸਿੱਖ ਰੈਫਰੈਂਸ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਵੀ ਤਬਾਹ ਹੋ ਗਈ, ਜਿਸਨੂੰ ਇੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਖਜ਼ਾਨਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੁਰਲੱਭ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ<ref name="mann 114">{{cite book |first=Michael |last=Mann |title=South Asia's Modern History: Thematic Perspectives |url= https://books.google.com/books?id=TBscBQAAQBAJ |date=2014 |publisher=[[Routledge]] |location=Abingdon-on-Thames, England |isbn=978-1-317-62446-2 |page=114}}</ref> ਅਤੇ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਕਰਾਸ ਫਾਇਰ ਵਿੱਚ ਕਈ ਸੈਨਿਕ, ਨਾਗਰਿਕ ਅਤੇ ਅੱਤਵਾਦੀ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂਸਟਾਰ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 2,000 ਸਿੱਖ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੇ ਬਗਾਵਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪਹੁੰਚਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ।<ref name="Chima2008p85" /> ਛੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ, 31 ਅਕਤੂਬਰ 1984 ਨੂੰ, ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਸਿੱਖ ਅੰਗ ਰੱਖਿਅਕ ਸਤਵੰਤ ਅਤੇ ਬੇਅੰਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਕਤਲ ਨੇ 1984 ਦੇ ਸਿੱਖ ਵਿਰੋਧੀ ਦੰਗੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ।.<ref name=horowitz482>{{cite book |last=Horowitz|first=Donald L.|date=2003|title=The Deadly Ethnic Riot|publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-23642-4|pages=[https://archive.org/details/deadlyethnicriot00horo/page/482 482–485]|url= https://archive.org/details/deadlyethnicriot00horo/page/482}}</ref> ਡੋਨਲਡ ਹੋਰੋਵਿਟਜ਼ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਸਿੱਖ ਵਿਰੋਧੀ ਦੰਗਿਆਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਨੁਕਸਾਨ ਅਤੇ ਮੌਤਾਂ ਕੀਤੀਆਂ, 1980 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੌਰਾਨ ਅੱਤਵਾਦੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਕਈ ਗੰਭੀਰ ਭੜਕਾਹਟਾਂ ਨੇ ਵੀ ਕਈ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਸਲੀ ਹਿੰਸਾ ਨੂੰ ਭੜਕਾਉਣ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਿਹਾ। ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਆਂਢੀਆਂ ਨੇ, ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਹਿੱਸੇ ਲਈ, ਦੰਗਿਆਂ ਅਤੇ ਫਿਰਕੂ ਝਗੜਿਆਂ ਨੂੰ ਭੜਕਾਉਣ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕੀਤਾ।<ref name=horowitz482/> == ਫਿਲਾਸਫੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ== ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਆਧਾਰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ।<ref>Singh, Patwant (2000). ''The Sikhs''. New York: [[Alfred A. Knopf]]. p. 17. {{ISBN|0-375-40728-6}}.</ref><ref>{{Cite web |date=2022-11-03 |title=When is Guru Nanak Jayanti? Check date and all you need to know - CNBC TV18 |url=https://www.cnbctv18.com/india/when-is-guru-nanak-jayanti-check-date-and-all-you-need-to-know-15064101.htm |access-date=2025-01-18 |website=CNBCTV18 |language=en}}</ref> ਸਿੱਖ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਨੈਤਿਕ ਆਚਰਣ ਵਿਚਕਾਰ ਇਕਸੁਰਤਾ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਨੂੰ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ, "ਸੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਗੁਣ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚਾ ਸੱਚਾ ਜੀਵਨ ਹੈ।"<ref name=":0" />{{Rp|234}}  ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਇੱਕ ਨੂਰ ਤੇ ਸਭ ਜਗ ਉਪਜਿਆ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, 'ਇੱਕ ਰੋਸ਼ਨੀ ਤੋਂ, ਸਾਰਾ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਉਭਰਿਆ।'<ref>{{Cite web|last=Dokras|first=Uday|year=2021|title=The Art & Architecture of THE GOLDEN TEMPLE COMPLEX, AMRITSAR|url=https://www.academia.edu/44900217|website=Academia|publisher=Indo Nordic Author's Collective|access-date=September 20, 2023|archive-date=20 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231120212545/https://www.academia.edu/44900217|url-status=live}}</ref> ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਚੇਲਿਆਂ ਨੂੰ ਅਸਲ-ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਦੇ ਕੇ ਆਪਣੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ 'ਤੇ ਵੀ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ। ਸਿੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਨੂੰ 5 ਭਾਗਾਂ 'ਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ: === ਮੂਲ ਸੋਚ ਅਤੇ ਨਿਯਮ === # '''"ਇਕ ਓਅੰਕਾਰ"''' – ਇੱਕ ਪਰਮਾਤਮਾ: ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਹੀ ਰੱਬ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਬੇਅੰਤ ਗੁਣ ਅਤੇ ਨਾਂ ਹਨ; ਉਹ ਸਭ ਧਰਮਾਂ ਲਈ ਇੱਕੋ ਹੀ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਕੋਈ ਲਿੰਗ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਸਭ ਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸਭ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। # '''ਛੇਤੀ ਉੱਠੋ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ''': ਸਵੇਰੇ ਸੂਰਜ ਨਿਕਲਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ (ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਉੱਠੋ ਅਤੇ ਰੱਬ ਦਾ ਨਾਂ ਧਿਆਓ ਅਤੇ ਇਕਗਾਰਕਤਾ ਬਣਾਉ। # '''ਹੱਕ ਦੀ ਰੋਜ਼ੀ ਰੋਟੀ ਕਮਾਉ''': ਹਰੇਕ ਨੂੰ ਮਿਹਨਤ ਅਤੇ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਦਾ ਹੱਕ ਨਾ ਖੋਵੋ, ਪਰ ਹਰੇਕ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਿਹਨਤ ਦਾ ਫ਼ਲ ਦੂਜਿਆਂ ਨਾਲ ਵੰਡਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। # '''ਹੋਰਾਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝਾ''': ਹਰੇਕ ਦਾ ਘਰ ਦੂਜਿਆਂ ਲਈ ਹਮੇਸ਼ਾ ਖੁੱਲਾ ਹੈ। ਸਭ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਨੂੰ ਜੀ ਆਇਆਂ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਦਾ ਫ਼ਲ ਸਭ ਨਾਲ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। # '''ਜੂਨ-ਚੱਕਰ, ਕਰਮ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ''': ਸਭ ਜੰਤੂਆਂ ਵਿੱਚ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੂਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਘੁੰਮਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਮੁਕਤੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। # '''ਰੱਬ ਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖੋ''': ਰੱਬ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰੋ, ਪਰ ਉਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਧਾ ਰੱਖੋ। # '''ਮਨੁੱਖਤਾ''': ਸਭ ਮਨੁੱਖ ਬਰਾਬਰ ਹਨ। ਸਭ ਸਰਵ-ਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਵਾਹਿਗੁਰੂ, ਦੇ ਧੀਆਂ-ਪੁੱਤਰ ਹਨ। # '''ਅਖਲਾਕੀ ਕਦਰਾਂ ਰੱਖੋ''': ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਹੱਕਾਂ ਨੂੰ ਬਚਾਉ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਖਾਤਰ ਲੜੋ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੇ। # '''ਨਿੱਜੀ ਸ਼ਹਾਦਤ''': ਸਭ ਸਰਵੋਤਮ ਅਸੂਲਾਂ ਲਈ ਆਪਣੀ ਜਿੰਦਗੀ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਰਹੋ- ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਵੱਲ ਵੇਖੋ। # '''ਰੱਬ ਲਈ ਕਈ ਮਾਰਗ ਹਨ''': ਸਿੱਖ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮੁਕਤੀ ਗੈਰ-ਸਿੱਖਾਂ ਰਾਹੀਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। # '''ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਾਰੇ ਚੰਗੀ ਸੋਚ''': “ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ” – ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਾਰੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਚੰਗੀ, ਖੁਸ਼-ਉਮੀਦ, ਪ੍ਰਸੰਨ-ਚਿੱਤ ਸੋਚ ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। # '''ਅਨੁਸ਼ਾਸਤ ਜੀਵਨ''': ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਣ ਉਪਰੰਤ, ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਪੰਜ ਕਕਾਰ ਪਹਿਨਣੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ, ਪੰਜਾਂ ਬਾਣੀਆਂ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਨਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ। # '''ਦਿਨ ਦੀ ਕੋਈ ਖਾਸ ਪੂਜਾ ਨਹੀਂ''': ਸਿੱਖ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਦਿਨ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਣ ਵਿੱਚ ਯਕੀਨ ਨਹੀਂ ਰੱਖੇਗਾ। # '''੫ ਬੁਰਾਈਆਂ ਤੋਂ ਬਚੋ''': ਹਰੇਕ ਸਿੱਖ ਨੂੰ 5 ਬੁਰਾਈਆਂ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ: ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ, ਮੋਹ, ਅਤੇ ਹੰਕਾਰ # '''ਬਚਾਅ ਲਈ ੫ ਹਥਿਆਰ''': ਸੰਤੋਖ, ਦਾਨ, ਦਿਆਲਤਾ, ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ, ਮਨੁੱਖਤਾ ਹੋਰ ਵਧੇਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲਈ ਸਿੱਖੀ ਮੂਲ ਸੋਚ ਅਤੇ ਨਿਯਮ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰੋ। # ਅਫਵਾਹਾਂ ਤੋਂ ਬਚੋ ਅਤੇ ਰੱਬ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰੋ === ਅਸਲ ਕਦਰਾਂ === ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਹੇਠ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ: # '''ਬਰਾਬਰਤਾ''': ਰੱਬ ਸਾਹਮਣੇ ਸਭ ਮਨੁੱਖ ਬਰਾਬਰ ਹਨ। # '''ਰੱਬ ਦੀ ਰੂਹ''': ਸਭ ਜੀਵ ਜੰਤ ਰੱਬ ਦਾ ਭਾਗ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। # '''ਨਿੱਜੀ ਅਧਿਕਾਰ''': ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਜਿਉਣ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਅਧਿਕਾਰ 'ਤੇ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਹਨ। # '''ਕਰਮ''': ਹਰੇਕ ਦੇ ਕਰਮ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਸਹਾਇਕ ਹਨ – ਚੰਗੇ ਕਰਮ, ਰੱਬ ਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖਣਾ। # '''ਪਰਿਵਾਰਕ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜਿਉਣੀ''': ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਣ ਲਈ ਪਰਿਵਾਰਕ ਇਕਾਈ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ। # '''ਸਾਂਝ''': ਇਹ ਸਾਂਝ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਕੁੱਲ ਕਮਾਈ ਵਿੱਚ ਦਸਵੰਦ ਕੱਢਣ (ਦਾਨ ਕਰਨਾ) ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। # '''ਰੱਬ ਦਾ ਭਾਣਾ ਮੰਨਣਾ''': ਆਪਣੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਦਾ ਏਦਾਂ ਵਿਕਾਸ ਕਰਨਾ ਕਿ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਗ਼ਮੀ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ। # '''ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ੪ ਫਲ਼''': ਸੱਚਾਈ, ਸੰਤੋਖ, ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਨਾਮ। ਹੋਰ ਵਧੇਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲਈ ਵੇਖੋ: Sikhism underlying values. === ਰਹਿਤ ਮਰਿਆਦਾ === # '''ਗੈਰਤਰਕਪੂਰਨ ਵਿਵਹਾਰ''': ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਰਸਮਾਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਹਨ (ਧਾਰਮਿਕ ਯਾਤਰਾਵਾਂ, ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ, ਪੱਥਰਾਂ, ਤਸਵੀਰਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਕੱਪੜੇ ਪਾਉਣ ਦੀ ਪਾਬੰਦੀ ਆਦਿ) # '''ਮੋਹ ਮਾਇਆ''': (“ਮਾਇਆ”) ਪਦਾਰਥਾਂ ਦਾ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਕੋਈ ਮਤਲਬ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਧਨ, ਸੋਨਾ, ਭੰਡਾਰ, ਜ਼ਮੀਨ, ਜਾਇਦਾਦ ਸੰਸਾਰ ਛੱਡਣ ਸਮੇਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਵੇਗਾ। ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਦਾ ਫਾਇਦਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। # '''ਜੀਵ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ''': ਸਤੀ (ਵਿਧਵਾਵਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਜਲਾਉਣ ਸਮੇਂ ਚਿਖਾ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟਣਾ), ਧਾਰਮਿਕ ਕਾਰਜ ਲਈ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਬਲੀ ਦੇਣ ਉਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਹੈ। # '''ਨਾ-ਪਰਿਵਾਰਕ ਜ਼ਿੰਦਗੀ''': ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਅਵਾਰਾ, ਭਿਖਾਰੀ, ਜੋਗੀ, ਭਿਖੂ, ਸਾਧ ਜਾਂ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। # '''ਬਿਨਾਂ ਕੰਮ ਦੇ ਗੱਲਬਾਤ''': ਗੱਪਸ਼ੱਪ, ਬਹਿਸ, ਝੂਠ ਬੋਲਣਾ ਵਰਜਿਤ ਹੈ। # '''ਮਾਦਕ ਪਦਾਰਥ''': ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਣੀ, ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ, ਤੰਬਾਕੂ, ਸਿਗਰਟਨੋਸ਼ੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ 'ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਹੈ। # '''ਪੁਜਾਰੀ ਵਰਗ''': ਸਿੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਕਾਰਜ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਸੇ ਪੁਜਾਰੀ (ਧਾਰਮਿਕ ਪੁਰਸ਼) ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹੋਰ ਵਧੇਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲਈ ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਮਰਿਆਦਾ ਨੂੰ ਵੇਖੋ। === ਤਕਨੀਕਾਂ ਅਤੇ ਢੰਗ === # '''ਨਾਮ ਜਪੋ''': - ਮੁਫ਼ਤ [[ਸੇਵਾ]], ਧਿਆਨ ਅਤੇ [[ਸਿਮਰਨ]], ਧਾਰਮਿਕ [[ਕੀਰਤਨ]]। # '''ਕਿਰਤ ਕਰੋ''': - ਰੱਬ ਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਇਮਾਨਦਾਰੀ, ਕਮਾਈ, ਮੇਹਨਤ ਕਰਨੀ। # '''ਵੰਡ ਛੱਕੋ''': - ਲੋੜ ਸਮੇਂ ਹੋਰਾਂ ਨਾਲ ਰੋਜ਼ੀ ਸਾਂਝੀ ਕਰਨੀ, ਮੁਫ਼ਤ ਭੋਜਨ [[ਲੰਗਰ]], ਕਿਰਤ ਕਮਾਈ ਵਿੱਚੋਂ [[ਦਸਵੰਦ]] ਕੱਢਣਾ। ਵਧੇਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲਈ ਵੇਖੋ ਸਿੱਖ ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਢੰਗ === ਹੋਰ ਸਿਧਾਂਤ === # '''ਰੱਬ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨਹੀਂ''': ਇਸਾਈਆਂ ਵਾਂਗ ਗੁਰੂ “ਰੱਬ ਦੇ ਪੁੱਤਰ” ਨਹੀਂ ਸਨ। ਸਿੱਖੀ ਮੁਤਾਬਕ ਸਭ ਹੀ ਰੱਬ ਦੇ ਬੱਚੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰੱਬ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮਾਤਾ/ਪਿਤਾ ਹੈ। # '''ਸਭ ਨੂੰ ਜੀ ਆਇਆਂ ਨੂੰ''': ਸਭ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਿੱਚ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਕੁਝ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਪਾਲਨਾ ਕਰਨੀ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ- ਆਪਣਾ ਸਿਰ ਢਕਿਆ ਹੋਵੇ, ਜੁੱਤੀਆਂ ਲਾਹੀਆਂ ਹੋਣ, ਕੋਈ ਵੀ ਨਸ਼ਾ ਨਾ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ। # '''ਬਹੁ-ਪੱਧਰੀ ਪਹੁੰਚ''': ਸਿੱਖੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਇੱਕ ਬਹੁ-ਪੱਧਰੀ ਸੋਚ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ “ਸਹਿਜਧਾਰੀ” (ਹੌਲੀ ਅਪਨਾਉਣ ਵਾਲੇ) ਵੀ ਸਿੱਖ ਹਨ, ਜਿੰਨਾਂ ਨੇ ਪੰਜ ਕਕਾਰ ਧਾਰਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਹਾਲੇ ਵੀ ਸਿੱਖ ਹੀ ਹਨ। == ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ == ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ: [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]]। ਇਸ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਸਮਾਨਾਰਥੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=shacklexvii/> ਹਾਲਾਂਕਿ, ਕਾਲਕ੍ਰਮ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ - ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ, 'ਪਹਿਲਾ ਖੰਡ' - 1604 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਰਚੇ ਗਏ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਸੰਸਕਰਣ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।<ref>Cole, William Owen; Sambhi, Piara Singh (1995), ''The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices'', Sussex Academic Press, {{ISBN|978-1-898723-13-4}}, pp. 45–46</ref> ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਸੰਕਲਿਤ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਅੰਤਮ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਰੂਪ ਹੈ।<ref name=shacklexvii/><ref>Cole, William Owen; Sambhi, Piara Singh (1995), ''The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices'', Sussex Academic Press, {{ISBN|978-1-898723-13-4}}, pp. 49–50</ref> ਜਦੋਂ ਕਿ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਿਰਵਿਵਾਦ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ, ਇੱਕ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥ, ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ, ਵਿਆਪਕ ਸਹਿਮਤੀ ਦਾ ਆਨੰਦ ਨਹੀਂ ਮਾਣਦਾ, ਪਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇਸਨੂੰ ਇੱਕ ਸੈਕੰਡਰੀ ਗ੍ਰੰਥ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=shacklexvii>Christopher Shackle and Arvind Mandair (2005), Teachings of the Sikh Gurus, Abingdon-on-Thames, England: Routledge, {{ISBN|978-0-415-26604-8}}, pp. xvii–xx</ref> === ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ === ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਦੁਆਰਾ 1603 ਅਤੇ 1604 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ ਸੰਕਲਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite book |last=Trumpp |first=Ernest |date=2004 |orig-year=1877 |title=The Ādi Granth or the Holy Scriptures of the Sikhs |publisher=Munshiram Manoharlal Publishers |isbn=978-81-215-0244-3 |page=xxxi}}</ref> ਇਹ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਲੰਡਾ ਲਿਪੀ ਦੀ ਵੰਸ਼ਜ ਹੈ।<ref>{{cite book |last=Grierson |first=George Abraham |author-link=George Abraham Grierson |date=1967 |orig-year=1927 |title=The Linguistic Survey of India |publisher=Motilal Banarsidass |isbn=978-81-85395-27-2 |page=624}}</ref> ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਦੂਜੇ ਗੁਰੂ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਮਿਆਰੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸ਼ਾਰਦਾ ਅਤੇ ਦੇਵਨਾਗਰੀ ਲਿਪੀਆਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਭਜਨਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਦੀ ਅਖੰਡਤਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਇੱਕ ਅਧਿਕਾਰਤ ਗ੍ਰੰਥ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਨਾਲ ਹੀ ਮੱਧਯੁਗੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਸੰਤ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਤੇਰ੍ਹਾਂ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਦੋ ਮੁਸਲਿਮ ਭਗਤ।<ref>{{cite book |first=E. |last=Nesbitt |date=2014 |title=The Oxford Handbook of Sikh Studies |editor1-first=Pashaura |editor1-last=Singh |editor2-first=Louis E. |editor2-last=Fenech |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-969930-8 |pages=360–369}}</ref> ਤੇਰ੍ਹਾਂ ਹਿੰਦੂ ਭਗਤ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਪਾਠ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਮਾਨੰਦ, ਨਾਮਦੇਵ, ਪੀਪਾ, ਰਵਿਦਾਸ, ਬੇਨੀ, ਭੀਖਣ, ਧੰਨਾ, ਜੈਦੇਵ, ਪਰਮਾਨੰਦ, ਸਾਧਨਾ, ਸੈਨ, ਸੁਰ, ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਦੋ ਮੁਸਲਿਮ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਅਤੇ ਸੂਫੀ ਸੰਤ ਫਰੀਦ ਸਨ।<ref name=shapiro924>{{cite book |last=Shapiro |first=Michael |date=2002 |title=Songs of the Saints from the Adi Granth |publisher=Journal of the American Oriental Society|pages=924, 925}}</ref><ref>{{cite book |first=Mahinder |last=Gulati |date=2008 |title=Comparative Religious and Philosophies: Anthropomorphism and Divinity |publisher=Atlantic |isbn=978-81-269-0902-5 |page=302}}</ref><ref>{{cite book |first=H. S. |last=Singha |date=2009 |title=The Encyclopedia of Sikhism |publisher=Hemkunt Press |isbn=978-81-7010-301-1 |page=8}}</ref><ref>{{cite book |last=Mann |first=Gurinder Singh |date=2001 |title=The Making of Sikh Scripture |url=https://archive.org/details/bwb_KS-004-512 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-513024-9 |page=[https://archive.org/details/bwb_KS-004-512/page/18 19]}}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ, ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਅਕਸਰ ਆਪਣੇ ਧਾਰਮਿਕ ਲੇਬਲਾਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਜਾਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਸਨ; ਕਬੀਰ, ਜਿਸਨੂੰ ਅਕਸਰ ਮੁਸਲਮਾਨ ਹੋਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, "ਮੈਂ ਨਾ ਤਾਂ ਹਿੰਦੂ ਹਾਂ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਮੁਸਲਮਾਨ।"<ref>{{cite book |last1=Eraly |first1=Abraham |title=The Age of Wrath: A History of the Delhi Sultanate |date=2015 |publisher=Penguin UK |isbn=978-93-5118-658-8 |quote=The main thrust of Kabir's mission was to unite Hindus and Muslims in a common quest for god realisation. 'Hindus and Muslims have the same god, he held. 'God is the breath of all breath&nbsp;... Look within your heart, for there you will find [God]&nbsp;... All men and women in the world are his living forms.' Although many of his sayings had a strong Hindu flavour in them—presumably because of Ramananda's influence—he made no distinction between Hinduism and Islam Similarly, though he usually referred to god as Hari or Rama, he used those words as synonyms of god, and not as the names of particular deities. 'I am not Hindu nor Muslim; Allah-Ram is the breath of my body,' he stated, and went on to declare that All that lives and dies, they are all one. The this and that haggling, is done.}}</ref> ਇਸ ਸੰਦੇਸ਼ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਗੁਰੂਆਂ ਨੇ ਸਿਖਾਇਆ ਕਿ ਭਗਤੀ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕੇ ਇੱਕੋ ਅਨੰਤ ਪਰਮਾਤਮਾ ਲਈ ਹਨ।<ref>{{cite book |last1=Susanne |first1=Scholz |title=God Loves Diversity and Justice |date=2013 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0-7391-7318-3 |page=16 |quote=The Sikh Divine comprises every imaginable theological ideal! Hindu, Buddhist, Tantric, and Islamic views that were current in medieval India come together in the wide-ranging literary spectrum of the GGS. The stereotypical oppositions between the Indic and Abrahamic worldviews of the day are transcended: "Some call it Rama, some call it Khuda; some worship it as Vishnu, some as Allah" (GGS: 885). Interestingly, even the atheistic Buddhist Nirvana is not omitted: "Itself Nirvana, It itself relishes pleasures" (GGS: 97). "God" or "gods" or "no god" alike are recognized as part of the infinite One! "Always, always you alone are the One Reality&nbsp;– ''sada sada tun eku hai''" (GGS: 139). Persian terminology is used to emphasize the unity of being: "''asti ek digari kui ek tui ek tui''&nbsp;– Only the One is, there is none other; Only you, you only" (GGS: 144). Again, "''hindu turk ka sahib ek'' &nbsp;– Hindus and Muslims share the One sovereign" (GGS: 1158). (The term "Turk" referred to all Muslims in this period.) Since everything is a manifestation of That One being, all the manifestations would be a part of it. No god, no body, and no thing is excluded from this all pervasive being}}</ref> === ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ === ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਜੀਵਤ ਗੁਰੂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ==== ਸੰਕਲਨ ==== ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀਆਂ ਕਾਵਿ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਜੋਂ ਹੋਈ। ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਾਲੇ ਗੁਰੂ, [[ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ]] ਜੀ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਰਣ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਦੁਆਰਾ 1678 ਵਿੱਚ ਸੰਕਲਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੇ ਭਜਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮੂਲ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮੁੱਖ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ, ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ, ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ, ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ, ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਤੇਰਾਂ ਹਿੰਦੂ ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਸੰਤਾਂ (ਸੰਤਾਂ) ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਰਾਮਾਨੰਦ, ਨਾਮਦੇਵ, ਸੰਤ ਕਬੀਰ ਅਤੇ ਹੋਰ, ਅਤੇ ਦੋ ਮੁਸਲਿਮ ਸੰਤਾਂ: ਸੂਫੀ ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦ ਦੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref name="p254" /><ref name=shapiro924/> ਇਸ ਪਾਠ ਵਿੱਚ 6,000 ਸ਼ਬਦ (ਰੇਖਾ ਰਚਨਾਵਾਂ) ਹਨ,<ref name=shacklexvii/> ਜੋ ਕਿ ਕਾਵਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਤਾਲਬੱਧ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ 'ਤੇ ਸੈੱਟ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।<ref name=king359>Anna S. King and JL Brockington (2005), The Intimate Other: Love Divine in Indic Religions, Orient Blackswan, {{ISBN|978-81-250-2801-7}}, pp. 359–361</ref> ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਸੱਠ ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਹਰੇਕ ਗ੍ਰੰਥ ਰਾਗ ਨੂੰ ਲੰਬਾਈ ਅਤੇ ਲੇਖਕ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਭਜਨ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਰਾਗਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਿਵਸਥਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪੜ੍ਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref name=shacklexvii/> ===== ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਲਿਪੀ ===== [[File:Guru Har Rai - Mool Mantar.jpg|thumb|ਗੁਰੂ ਹਰ ਰਾਏ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਿਆ ਮੂਲ ਮੰਤਰ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿਖਰ 'ਤੇ ਖ਼ ਓਂਕਾਰ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ]] ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਮੁੱਖ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਸੰਤ ਭਾਸਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਅਤੇ ਹਿੰਦੀ ਦੋਵਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੱਧਯੁਗੀ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਭਗਤੀ ਧਰਮ (ਭਗਤੀ) ਦੇ ਸਮਰਥਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref name="parrinderp259">{{cite book |last=Parrinder |first=Geoffrey |author-link=Geoffrey Parrinder |date=1971 |title=World Religions: From Ancient History to the Present|publisher=[[Hamlyn (publisher)|Hamlyn]] |location=London |isbn=978-0-87196-129-7|page=259}}</ref> ਇਹ ਪਾਠ ਗੁਰੂਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਛਾਪਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸਨੂੰ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੁਆਰਾ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name="parrinderp259"/> ਇਹ ਭਾਸ਼ਾ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਕਈ ਖੇਤਰੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਈਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਇੰਡੋ-ਯੂਰਪੀਅਨ ਜੜ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਂਝਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।<ref>Shackle, Christopher; Mandair, Arvind (2005); ''Teachings of the Sikh Gurus''; Abingdon-on-Thames, England: Routledge; {{ISBN|978-0-415-26604-8}}, pp. xxi–xxxii</ref> ===== ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ===== [[File:Sikh musicians.jpg|thumb|left|upright|ਗੋਲਡਨ ਟੈਂਪਲ ਕੰਪਲੈਕਸ ਵਿੱਚ ਢਾਡੀ ਨਾਮਕ ਸਿੱਖ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸਮੂਹ]] ਟੋਰਕੇਲ ਬ੍ਰੇਕੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸਮਾਜ ਹੈ ਜੋ ਜ਼ੁਲਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਬ੍ਰਹਮ ਨਿਆਂ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੈ।<ref name=brekke673/> ਇੱਕ ਪਰਮਾਤਮਾ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਨਾਮ ਦੁਆਰਾ ਸੱਚ, ਰਚਨਾਤਮਕ ਸ਼ਕਤੀ, ਡਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਸਦੀਵੀ ਰੂਪ, ਅਣਜੰਮੇ, ਸਵੈ-ਮੌਜੂਦ, ਗੁਰੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ।<ref>{{cite book |last=Mandair |first=Arvind |editor-last=Pemberton |editor-first=Kelly |date=2008 |title=Shared Idioms, Sacred Symbols, and the Articulation of Identities in South Asia |publisher=[[Routledge]] |location=Abingdon-on-Thames, England |isbn=978-0-415-95828-8 |page=61}}</ref> :({{langx|pa|ੴ ਸਤਿ ਨਾਮੁ ਕਰਤਾ ਪੁਰਖੁ ਨਿਰਭਉ ਨਿਰਵੈਰੁ ਅਕਾਲ ਮੂਰਤਿ ਅਜੂਨੀ ਸੈਭੰ ਗੁਰ ਪ੍ਰਸਾਦਿ ॥ |engvar=gb}}) ===== ਗੁਰੂ ਵਜੋਂ ===== ਦਸਵੇਂ ਗੁਰੂ, ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ, ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ, ਮਨੁੱਖੀ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਲੜੀ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਸਦੀਵੀ, ਨਿਰਾਕਾਰ ਗੁਰੂ ਦਾ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਰੂਪ ਬਣਾ ਕੇ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਕ।<ref name="WH McLeod 2014 page 17">Fenech, Louis, and [[William Hewat McLeod]] (2014). [https://books.google.com/books?id=vgixwfeCyDAC ''Historical Dictionary of Sikhism''] (3rd ed.). [[Rowman & Littlefield]]. {{ISBN|978-1-4422-3600-4}}. pp. 17, 84–5.</ref><ref name="William James 2011 pages 241-242">James, William (2011). ''God's Plenty: Religious Diversity in Kingston.'' [[McGill–Queen's University Press]]. {{ISBN |978-0-7735-3889-4}}. pp. 241–42.</ref><ref name="granthfinalguru" /><ref>Jane Bingham (2007), Sikhism, Atlas of World Faiths, {{ISBN|978-1-59920-059-0}}, pp. 19–20</ref> ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ (ਮੰਦਰਾਂ) ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ; ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਵੇਲੇ ਇਸ ਅੱਗੇ ਮੱਥਾ ਟੇਕਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਮੱਥਾ ਟੇਕਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਹਰ ਸਵੇਰੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰਾਤ ਨੂੰ ਸੌਣ ਲਈ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>Cole, William Owen; Sambhi, Piara Singh (1995), ''The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices'', Sussex Academic Press, {{ISBN|978-1-898723-13-4}}, p. 44</ref> ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਸਦੀਵੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਅਧਿਕਾਰ ਵਜੋਂ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite book |first=Torkel |last=Brekke |date=2014 |title=Religion, War, and Ethics: A Sourcebook of Textual Traditions |editor1-first=Gregory M. |editor1-last=Reichberg |editor2-first=Henrik |editor2-last=Syse |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-45038-6 |page=675}}</ref> ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਕਾਪੀਆਂ ਨੂੰ ਭੌਤਿਕ ਵਸਤੂਆਂ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਜੀਵਤ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਜੋਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਾਈਰਵੋਲਡ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਿੱਖ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਇੱਕ ਜੀਵਤ ਵਿਅਕਤੀ ਵਾਂਗ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਈਸਾਈ ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਇੰਜੀਲ। ਸਿੱਖ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਕਾਪੀਆਂ ਨੂੰ ਸੁੱਟਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਸੇਵਾਵਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।<ref name="Myrvold">Kristina Myrvold (2016). "Making the Scripture a Person: Reinventing Death Rituals of Guru Granth Sahib in Sikhism", pp. 134–136, 142–143, 152–155; In: Kristina Myrvold (2016), ''The Death of Sacred Texts: Ritual Disposal and Renovation of Texts in World Religions'', Abingdon-on-Thames, England: Routledge</ref> ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਦੁਆਰਾ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਨਿਆਂਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ ਜੋ ਦਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ, ਕੁਝ ਸਿੱਖ ਇਹ ਵੀ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ, ਪਾਠ ਦੀ ਸਹੀ ਸਮਝ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਪਾਠ ਲਈ ਸ਼ਰਧਾ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਦਾ ਠੋਸ ਰੂਪ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਦੀ ਬਜਾਏ ਪੂਜਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>Singh, Nirbhai (1990); [https://archive.org/details/philosophyofsikh0000nirb/page/n134 <!-- pg=115 --> ''Philosophy of Sikhism: Reality and Its Manifestations''], New Delhi: Atlantic Publishers<!--NOT Atlantic Books, of London.-->; pp. 115–122</ref> ==== ਹੋਰ ਇੱਕ ਈਸ਼ਵਰਵਾਦੀ ਧਰਮਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ==== ਅਬਰਾਹਾਮਿਕ ਧਰਮ ਇੱਕ ਸੱਚੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਅਧੀਨ ਦੂਤਾਂ, ਸ਼ੈਤਾਨ (ਇਬਲਿਸ) ਅਤੇ ਜਿਨ ਵਰਗੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਅਜਿਹੀਆਂ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਹਸਤੀਆਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ; ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ, ਨਿਰਾਕਾਰ, ਸਰਬਸ਼ਕਤੀਮਾਨ, ਅਤੇ ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ ਪਰਮਾਤਮਾ (ਵਾਹਿਗੁਰੂ) ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਅਤੇ ਏਕਤਾ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਦੂਤਾਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ, ਯਮ ਅਤੇ ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ, ਇਹ ਹਵਾਲੇ ਸਿਰਫ਼ ਸਾਹਿਤਕ ਰੂਪਕ ਜਾਂ ਉਧਾਰ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਸਲ, ਮੌਜੂਦਾ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਵਰਣਨ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=What is the Concept of Evil in Sikhism? |url=https://www.learnreligions.com/do-sikhs-believe-devil-or-demons-2993497 |access-date=2025-08-17 |website=Learn Religions |language=en }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |date=2023-10-21 |title=Understanding Sikhism's Monotheistic View of God • Philosophy Institute |url=https://philosophy.institute/religions-of-the-world/sikhism-monotheistic-beliefs/ |access-date=2025-08-17 |language=en-US }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਾਰਚ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==== ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਅਤੇ ਇਸਲਾਮ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ==== ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਹਿੰਦੂ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ-ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਨਾਵਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਵਿਸ਼ਨੂੰ, ਸ਼ਿਵ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਪਾਰਵਤੀ, ਲਕਸ਼ਮੀ, ਸਰਸਵਤੀ, ਰਾਮ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਪਰ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਲਈ ਨਹੀਂ।<ref name=brekke673>Torkel Brekke (2014), Religion, War, and Ethics: A Sourcebook of Textual Traditions (Editors: Gregory M. Reichberg and Henrik Syse), Cambridge University Press, {{ISBN|978-0-521-45038-6}}, pp. 673, 675, 672–686</ref><ref>Sinha, A. K. (2013), ''Glimpse of Scriptures of Religions of Indian Origin'', Xlibris, {{ISBN|978-1-4836-6308-1}}, pp. 204–216{{self-published source|date=December 2017}}</ref>{{Self-published inline|certain=yes|date=December 2017}}<ref>{{Cite book |first1=Christopher |last1=Shackle |first2=Arvind |last2=Mandair |date=2005 |title=Teachings of the Sikh Gurus |publisher=[[Routledge]] |location=Abingdon-on-Thames, England |isbn=978-0-415-26604-8 |pages=xxxiv–xli}}</ref> ਇਹ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਸੰਕਲਪਾਂ (ਈਸ਼ਵਰ, ਭਗਵਾਨ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ) ਅਤੇ ਇਸਲਾਮ ਵਿੱਚ ਪਰਮਾਤਮਾ (ਅੱਲ੍ਹਾ) ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਦਾ ਵੀ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ ਕਿ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ "ਸਰਬਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਇੱਕ ਲਈ ਬਦਲਵੇਂ ਨਾਮ" ਹਨ।<ref>Singh, Nirbhai (1990); [https://archive.org/details/philosophyofsikh0000nirb/page/n134 <!-- pg=115 --> ''Philosophy of Sikhism: Reality and Its Manifestations''], New Delhi: Atlantic Publishers<!--NOT Atlantic Books, of London.-->; pp. 115–122</ref> ਜਦੋਂ ਕਿ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵੇਦਾਂ, ਪੁਰਾਣਾਂ ਅਤੇ ਕੁਰਾਨ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ,<ref>Cole, William Owen; Sambhi, Piara Singh (1995), ''The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices'', Sussex Academic Press, {{ISBN|978-1-898723-13-4}}, p. 157</ref> ਇਹ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਅਤੇ ਇਸਲਾਮ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਸਮਕਾਲੀ ਪੁਲ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ,<ref>Cole, William Owen; Sambhi, Piara Singh (1995), ''The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices'', Sussex Academic Press, {{ISBN|978-1-898723-13-4}}, p. 40</ref> ਪਰ ਨਿਤਨੇਮ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰਨ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite book |first1=William Owen |last1=Cole |first2=Piara Singh |last2=Sambhi |date=1995 |title=The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices |publisher=Sussex Academic Press |isbn=978-1-898723-13-4 |pages=155–156}}</ref> === ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ === ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਲਿਖਤਾਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਤਮਕਥਾ ਬਚਿਤਰ ਨਾਟਕ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਪਾਠ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਬਿਰਤਾਂਤ ਚੌਬੀਸ ਅਵਤਾਰ (ਹਿੰਦੂ ਦੇਵਤਾ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ 24 ਅਵਤਾਰ), ਰੁਦਰ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਹਿੰਦੂ ਯੋਧਾ ਦੇਵੀ ਚੰਡੀ ਅਤੇ ਬਚਿਤਰ ਨਾਟਕ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ।<ref name="jdeol31">{{cite book |first=J. |last=Deol |date=2000 |title=Sikh Religion, Culture and Ethnicity |editor1-first=Arvind-Pal Singh |editor1-last=Mandair |editor2-first=Christopher |editor2-last=Shackle |editor3-first=Gurharpal |editor3-last=Singh |publisher=[[Routledge]] |location=Abingdon-on-Thames, England |isbn=978-0-7007-1389-9 |pages=31–33}}</ref> ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਲਿਖਤਾਂ ਹਨ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਵਿਦਵਾਨ ਇਸ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇੱਕ ਅਣਜਾਣ ਕਵੀ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਸਦਾ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਰਗਾ ਅਧਿਕਾਰ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਰਚਨਾਵਾਂ ਜਿਵੇਂ ਜਾਪ ਸਾਹਿਬ (ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸਵੈਯੇ), ਅਤੇ ਬੇਂਤੀ ਚੌਪਈ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ (ਨਿਤਨੇਮ) ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ।<ref>Robert Zaehner (1988), The Hutchinson Encyclopedia of Living Faiths, Hutchinson, {{ISBN|978-0-09-173576-0}}, pp. 426–427</ref> ਅਰਦਾਸ ਦੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪਉੜਾ ਚੰਡੀ ਦੀ ਵਾਰ ਤੋਂ ਹੈ। ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੁਰਾਣਾਂ ਤੋਂ ਹਿੰਦੂ ਮਿਥਿਹਾਸ ਦਾ ਇੱਕ ਸੰਸਕਰਣ ਹੈ: ਚਰਿਤ੍ਰੋ ਪਖਯਾਨ ਨਾਮਕ ਕਈ ਸਰੋਤਾਂ ਤੋਂ ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖ ਕਹਾਣੀਆਂ - ਲਾਪਰਵਾਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਕਾਮ ਦੇ ਖ਼ਤਰਿਆਂ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਕਹਾਣੀਆਂ।<ref>{{cite book |first1=Christopher |last1=Shackle |first2=Arvind-Pal Singh |last2=Mandair |date=2005 |title=Teachings of the Sikh Gurus |publisher=[[Routledge]] |location=Abingdon-on-Thames, England |isbn=978-0-415-26604-8 |page=xx}}</ref><ref>William McLeod (2009), The A to Z of Sikhism, Toronto: Rowman & Littlefield, {{ISBN|978-0-8108-6828-1}}, p. 151</ref> ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸੰਸਕਰਣ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਅਤੇ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ, ਆਧੁਨਿਕ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਬਹਿਸ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਣ ਗਈ ਹੈ। ਅਕਾਲੀ ਨਿਹੰਗ ਦਸਮ ਅਤੇ ਸਰਬਲੋਹ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਵਿਸਥਾਰ ਵਜੋਂ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web |last=Sethi |first=Chitleen K. |date=21 October 2021 |title=The 3 granths in Sikhism & the debate surrounding Sarbloh Granth & Dasam Granth |url=https://theprint.in/theprint-essential/the-3-granths-in-sikhism-the-debate-surrounding-sarbloh-granth-dasam-granth/754060/ |access-date=22 February 2023 |website=ThePrint |language=en-US |archive-date=22 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230222223640/https://theprint.in/theprint-essential/the-3-granths-in-sikhism-the-debate-surrounding-sarbloh-granth-dasam-granth/754060/ |url-status=live }}</ref> ਇਸ ਪਾਠ ਨੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ, ਪਰ ਆਧੁਨਿਕ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਪਾਠ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਰੋਧ ਅਤੇ ਚਰਚਾ ਦੇਖੀ ਗਈ ਹੈ।<ref name=jdeol31/> === ਸਰਬਲੋਹ ਗ੍ਰੰਥ === ਸਰਬਲੋਹ ਗ੍ਰੰਥ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ 6,500 ਕਾਵਿਕ ਪਉੜੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਵਿਦਵਾਨ ਇਸ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇੱਕ ਅਣਜਾਣ ਕਵੀ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਿਆ ਜਾਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web |title=A dictionary of Indian literature |url=https://search.worldcat.org/title/42718918 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231119215901/https://search.worldcat.org/title/42718918 |archive-date=19 November 2023 |access-date=19 November 2023}}</ref> ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਸਿੱਖ ਕਲਾ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਅਕਾਲੀ ਨਿਹੰਗ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਗੈਰ-ਨਿਹੰਗ ਸਿੱਖ ਇਸਨੂੰ 10ਵੇਂ ਗੁਰੂ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ​​ਰਚਨਾ ਵਜੋਂ ਰੱਦ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web |title=Debating the Dasam Granth |url=https://search.worldcat.org/title/606234922 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231119234418/https://search.worldcat.org/title/606234922 |archive-date=19 November 2023 |access-date=19 November 2023}}</ref> ਹਰਬੰਸ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਸ ਰਚਨਾ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਲਿਖਣ ਸ਼ੈਲੀ ਅਤੇ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਮੁਹਾਰਤ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਰੱਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਮੇਲ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਇਹ ਲਿਖਤ 1719 ਵਿੱਚ ਰਚੀ ਗਈ ਇੱਕ ਰਚਨਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਬਾਅਦ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=The encyclopaedia of Sikhism |url=https://search.worldcat.org/title/29703420 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231120005930/https://search.worldcat.org/title/29703420 |archive-date=20 November 2023 |access-date=19 November 2023}}</ref> ਡਬਲਿਊ. ਐਚ. ਮੈਕਲਿਓਡ ਇਸ ਰਚਨਾ ਨੂੰ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਅਣਜਾਣ ਕਵੀ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਲਿਖਿਆ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਗਲਤੀ ਨਾਲ ਦਸਵੇਂ ਗੁਰੂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=The A to Z of Sikhism |url=https://search.worldcat.org/title/435778610 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231119202841/https://search.worldcat.org/title/435778610 |archive-date=19 November 2023 |access-date=19 November 2023}}</ref> === ਜਨਮਸਾਖੀਆਂ === ਜਨਮਸਾਖੀਆਂ (ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਨਮ ਕਹਾਣੀਆਂ) ਉਹ ਲਿਖਤਾਂ ਹਨ ਜੋ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀਆਂ ਜੀਵਨੀਆਂ ਹੋਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਸਖ਼ਤ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 'ਤੇ ਇੱਕ ਹਾਇਜੀਓਗ੍ਰਾਫਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। == ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜ == [[File:InsideSikhGurdwara.jpg|thumb|ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦਾ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ]] ਧਾਰਮਿਕ ਸਿੱਖ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ​​ਕਰਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਲਈ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਚੱਲੀਆਂ ਆ ਰਹੀਆਂ ਪ੍ਰਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਬ੍ਰਹਮ ਨਾਮ, ਵਾਹਿਗੁਰੂ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਖਾਸ ਹਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਯਾਦ ਤੋਂ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਪਾਠ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਜਪੁ (ਜਾਂ ਜਪਜੀ, ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਾਪ) ਭਜਨ ਉੱਠਣ ਅਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬਪਤਿਸਮਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸਿੱਖ ਪੰਜ-ਸਵੇਰ ਦੀ ਨਮਾਜ਼, ਸ਼ਾਮ ਅਤੇ ਰਾਤ ਦੀ ਨਮਾਜ਼ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ। ਪਰਿਵਾਰਕ ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਪੜ੍ਹਨਾ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ (ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਵੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ; ਕਈ ਵਾਰ ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ ਵਜੋਂ ਲਿਪੀਅੰਤਰਿਤ) ਜਾਣਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਭਰ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਲਗਭਗ ਹਰ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਖ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਣਾਏ ਅਤੇ ਰੱਖੇ ਗਏ ਹਨ। ਧਰਮ, ਪਿਛੋਕੜ, ਜਾਤ ਜਾਂ ਨਸਲ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ, ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਸਾਰਿਆਂ ਲਈ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਹਨ।<ref name="brittanica-gurdwara">{{cite web |title=gurdwara |url=https://www.britannica.com/topic/gurdwara |website=britannica.com |date=5 May 2024 |publisher=Encyclopædia Britannica, Inc. |access-date=28 June 2024}}</ref> ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਿੱਚ ਮਥਾ ਟੇਕਣ ਦੌਰਾਨ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਅੰਸ਼ਾਂ ਦਾ ਗਾਇਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਵੇਲੇ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ ਅੱਗੇ ਮੱਥਾ ਟੇਕਦੇ ਹਨ। ਅਠਾਰਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਅਰਦਾਸਾਂ ਦਾ ਪਾਠ ਵੀ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਰਿਵਾਜ ਹੈ। ਅਰਦਾਸਾਂ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਦੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਮਹਿਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਸਾਰੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮ ਕਿਰਪਾ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।<ref name="p260">{{cite book |last=Parrinder |first=Geoffrey |author-link=Geoffrey Parrinder |date=1971 |title=World Religions: From Ancient History to the Present |publisher=[[Hamlyn (publisher)|Hamlyn]] |location=London |isbn=978-0-87196-129-7|page=260}}</ref> ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਲੰਗਰ ਜਾਂ ਭਾਈਚਾਰਕ ਭੋਜਨ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਥਾ ਦਾ ਸਥਾਨ ਵੀ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਧਰਮ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਲਈ ਮੁਫ਼ਤ ਭੋਜਨ ਲਈ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਹਨ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>Cole, William Owen; Sambhi, Piara Singh (1995), ''The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices'', Sussex Academic Press, {{ISBN|978-1-898723-13-4}}, p. 148</ref> ਲੋਕ ਇਕੱਠੇ ਖਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਰਸੋਈ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਸਵੈਸੇਵੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref>{{cite book |first=Mark |last=McWilliams |title=Food & Material Culture: Proceedings of the Oxford Symposium on Food and Cookery 2013|url= https://books.google.com/books?id=yj8QDgAAQBAJ |date=2014 |publisher=Oxford Symposium |isbn=978-1-909248-40-3|page=265}}</ref> === ਸਿੱਖ ਤਿਉਹਾਰ/ਸਮਾਗਮ === ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਮਨਾਉਣ ਲਈ ਵਿਸਾਖੀ ਵਰਗੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਨੂੰ ਚੁਣਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਜੋਂ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣ ਅਤੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ।<ref name="ColeSambhi1995p135">{{cite book |first1=William Owen |last1=Cole |first2=Piara Singh |last2=Sambhi |title=The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices |url=https://books.google.com/books?id=zIC_MgJ5RMUC&pg=PA135 |date=1995 |publisher=Sussex Academic Press |isbn=978-1-898723-13-4 |pages=135–136 |quote=Since the time of Guru Amar Das it has been customary for Sikhs to assemble before their Guru. }}{{Dead link|date=August 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite book |first=Kathleen |last=Kuiper |title=The Culture of India |url= https://books.google.com/books?id=c8PJFLeURhsC&pg=PA127|date=2010 |publisher=Rosen |isbn=978-1-61530-149-2|page=127}}</ref> ਵਿਸਾਖੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤਿਉਹਾਰ ਗੁਰੂਆਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੇ ਜਨਮ, ਜੀਵਨ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਚੰਦਰਮਾ ਕੈਲੰਡਰ ਬਿਕਰਮੀ ਕੈਲੰਡਰ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਰਹੇ ਹਨ।<ref name=nesbittbc>{{cite book |first=Eleanor |last=Nesbitt |title=Sikhism: A Very Short Introduction |url=https://books.google.com/books?id=XebnCwAAQBAJ&pg=PA122 |date=2016 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-874557-0 |pages=122–123 |access-date=6 March 2017 |archive-date=15 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415073742/https://books.google.com/books?id=XebnCwAAQBAJ&pg=PA122 |url-status=live }}</ref> 2003 ਵਿੱਚ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਸਿੱਖ ਸੰਗਠਨ, ਐਸਜੀਪੀਸੀ ਨੇ ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ ਕੈਲੰਡਰ ਅਪਣਾਇਆ।<ref name=nesbittbc/> ਨਵਾਂ ਕੈਲੰਡਰ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਵਿਵਾਦਪੂਰਨ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸਰਵ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਸਿੱਖ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: {{wide image|Yuba City Nagar Kirtan 2011.jpg|760px|[[ਯੂਬਾ ਸਿਟੀ, ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ]] ਵਿਖੇ [[ਕੀਰਤਨ]] ਸੁਣਨ ਲਈ [[ਨਗਰ ਕੀਰਤਨ]] ਦੀ ਭੀੜ।}} * ਬੰਦ ਛੋੜ ਦਿਵਸ ਆਪਣੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਿੱਖ ਤਿਉਹਾਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।<ref>{{cite book |first=Arvind-Pal Singh |last=Mandair |title=Sikhism: A Guide for the Perplexed |url=https://books.google.com/books?id=vdhLAQAAQBAJ |date=2013 |publisher=Bloomsbury Academic |isbn=978-1-4411-0231-7 |pages=128–130 |access-date=16 May 2016 |archive-date=8 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240308160619/https://books.google.com/books?id=vdhLAQAAQBAJ |url-status=live }}</ref> ਹਾਲ ਹੀ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਦੀਵਾਲੀ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਐਸ.ਪੀ.ਜੀ.ਸੀ. ਦੁਆਰਾ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਗਏ 2003 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਕੈਲੰਡਰ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਦਿਵਸ ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{cite book |first=Eleanor |last=Nesbitt |title=Sikhism: A Very Short Introduction |url= https://books.google.com/books?id=4ysRDAAAQBAJ |date=2016 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-106276-6 |pages=6, 124}}</ref> * ਹੋਲਾ ਮੁਹੱਲਾ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਇੱਕ ਪਰੰਪਰਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਿੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਹੋਲੀ ਮਨਾਉਣ ਤੋਂ ਇੱਕ ਦਿਨ ਬਾਅਦ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ,<ref name="McLeod2009p95">{{cite book |first=W. H. |last=McLeod |title=The A to Z of Sikhism|url= https://books.google.com/books?id=vgixwfeCyDAC&pg=PA95|date=2009|publisher=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6344-6|page=95}}</ref> ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਹੋਲਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="Roy2005p192">{{cite book |first=Christian |last=Roy |title=Traditional Festivals: A Multicultural Encyclopedia |url= https://books.google.com/books?id=IKqOUfqt4cIC&pg=PA192 |date=2005 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1-57607-089-5 |pages=192–193}}</ref> ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੇ ਹੋਲੀ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਮਾਰਸ਼ਲ ਆਰਟਸ ਦੇ ਹੋਲਾ ਮੁਹੱਲਾ ਐਕਸਟੈਂਸ਼ਨ ਫੈਸਟੀਵਲ ਨਾਲ ਸੋਧਿਆ। ਐਕਸਟੈਂਸ਼ਨ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਹੋਲੀ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰ ਤੋਂ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ, ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਖ ਸਿਪਾਹੀ ਨਕਲੀ ਲੜਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੰਦੇ ਸਨ, ਘੋੜਸਵਾਰੀ, ਐਥਲੈਟਿਕਸ, ਤੀਰਅੰਦਾਜ਼ੀ ਅਤੇ ਫੌਜੀ ਅਭਿਆਸਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਦੇ ਸਨ।<ref>{{cite book | first1=James K. Jr. |last1=Wellman |first2=Clark |last2=Lombardi |title=Religion and Human Security: A Global Perspective|url= https://archive.org/details/religionandh_xxxx_2012_000_10856028 |url-access=registration|date=2012|publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-982775-6|pages=[https://archive.org/details/religionandh_xxxx_2012_000_10856028/page/n125 112] note 18}}</ref><ref>{{cite book |first=Nikky-Guninder |last=Kaur Singh |title=Sikhism: An Introduction|url= https://books.google.com/books?id=e0ZmAXw7ok8C&pg=PA93|date=2011 |publisher=[[I.B. Tauris]] |location=London / New York |isbn=978-1-84885-321-8|pages=93–94}}</ref> === ਸਮਾਰੋਹ ਅਤੇ ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜ === [[File:Sikh wedding.jpg|thumb|[[ਸਿੱਖ ਵਿਆਹ]]]] [[File:Sikh funeral procession. Mandi, Himachel Pradesh.jpg|thumb|ਸਿੱਖ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ, ਮੰਡੀ, ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ, ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ, ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ, ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ, ਹਜ਼ੂਰ ਨੰਦੇੜ ਸਾਹਿਬ, ਹੇਮਕੁੰਡ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਹੈ।<ref name="Oberoi1994p68">{{cite book |first=Harjot |last=Oberoi |title=The Construction of Religious Boundaries: Culture, Identity, and Diversity in the Sikh Tradition |url= https://books.google.com/books?id=1NKC9g2ayJEC |date=1994 |publisher=[[University of Chicago Press]] |isbn=978-0-226-61592-9 |pages=43–49, 68, 327–328}}</ref> ਸਿੱਖ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੰਪਰਦਾਵਾਂ ਦੇ ਸਿੱਖ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਤੀਰਥ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।<ref name="Ferrari2011p48">{{cite book |first=Ron |last=Geaves |editor-first=Fabrizio |editor-last=Ferrari |title=Health and Religious Rituals in South Asia: Disease, Possession and Healing|url= https://books.google.com/books?id=OyKFM2qrNUEC&pg=PA48|date=2011 |publisher=[[Taylor & Francis]] |location=Abingdon-on-Thames, England |isbn=978-1-136-84629-8|pages=48–51}}</ref> ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ, ਹੋਲੀ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਹੋਲਾ ਮੁਹੱਲਾ ਹਰ ਸਾਲ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰਸਮੀ ਅਤੇ ਰਿਵਾਜੀ ਇਕੱਠ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ 100,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਿੱਖ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref>{{cite book |first=Gene R. |last=Thursby |title=The Sikhs |url= https://books.google.com/books?id=PNsIoNN5ie8C&pg=PA17 |date=1992 |publisher=Brill Academic |isbn=978-90-04-09554-0 |pages=17–18}}</ref><ref>{{cite book |first1=W. O. |last1=Cole |first2=Piara Singh |last2=Sambhi |title=Sikhism and Christianity: A Comparative Study|url= https://books.google.com/books?id=G8KMCwAAQBAJ |date=2016|publisher=Springer |isbn=978-1-349-23049-5|pages=134–135, 168}}</ref> ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਿੱਖ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਰੋਵਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਕੁਝ ਸਿੱਖ ਰਵਾਇਤੀ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਿਮਾਰ ਦੋਸਤਾਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਲਈ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਘਰ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ,<ref name=singha7>{{cite book |first=H. S. |last=Singha |title=The Encyclopedia of Sikhism |url= https://books.google.com/books?id=gqIbJz7vMn0C&pg=PA7 |date=2000 |publisher=Hemkunt Press |isbn=978-81-7010-301-1 |pages=7, 16, 27}}</ref><ref>{{cite book |first1=Nikky-Guninder |last1=Kaur Singh |title=Sikhism |url= https://books.google.com/books?id=k0s2dUUMHbkC&pg=PA101 |date=2004 |publisher=Infobase |isbn=978-1-4381-1779-9 |pages=100–101}}</ref> ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਅਜਿਹੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਬਹਾਲੀ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਦੇ ਕਰਮ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref>{{cite book |last=Thursby |first=Gene R. |url= https://books.google.com/books?id=PNsIoNN5ie8C&pg=PA17 |title=The Sikhs |publisher=Brill Academic |date=1992 |isbn=978-90-04-09554-0 |pages=14–15}}</ref><ref group="lower-roman">The Sikh scripture contains verses which have been literally interpreted as relevant to pilgrimage and taking dips in waters for salvific value; some criticise it (AG 358, 75); others support it (AG 623–624).</ref><ref name="singha7" /> ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਤਰੀਕੇ ਰਹੇ ਹਨ।<ref>{{cite book |first1=Louis E. |last1=Fenech |first2=W. H. |last2=McLeod |url= https://books.google.com/books?id=xajcAwAAQBAJ&pg=PA5 |title=Historical Dictionary of Sikhism |publisher=[[Rowman & Littlefield]] |location=Lanham, Maryland |date=2014 |isbn=978-1-4422-3601-1 |pages=5–6, 29, 60–61}}</ref> ਬੱਚੇ ਦੇ ਜਨਮ 'ਤੇ, ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਇੱਕ ਬੇਤਰਤੀਬ ਬਿੰਦੂ 'ਤੇ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਖੱਬੇ ਪੰਨੇ ਦੇ ਉੱਪਰ ਖੱਬੇ ਕੋਨੇ 'ਤੇ ਪਹਿਲੇ ਅੱਖਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਬੱਚੇ ਦਾ ਨਾਮ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਮੁੰਡਿਆਂ ਨੂੰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਆਖਰੀ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਨੂੰ ਕੌਰ ਦਾ ਆਖਰੀ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (ਇਹ ਇੱਕ ਵਾਰ ਇੱਕ ਉਪਾਧੀ ਸੀ ਜੋ ਖਾਲਸਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ 'ਤੇ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ)।<ref>{{cite book |last=Loehlin|first=Clinton Herbert|date=1964 |orig-year=1958 |edition=2nd |title=The Sikhs and Their Scriptures |url=https://archive.org/details/sikhstheirscript0000loeh|publisher=Lucknow Publishing |page=[https://archive.org/details/sikhstheirscript0000loeh/page/42 42]}}</ref> ਸਿੰਘ ਦਾ ਮਤਲਬ 'ਸ਼ੇਰ'<ref>https://punjabipedia.org/topic.aspx?txt=%E0%A8%B8%E0%A8%BF%E0%A9%B0%E0%A8%98&k=4</ref> ਅਤੇ ਕੌਰ ਦਾ ਮਤਲਬ 'ਸਿੰਘਣੀ' ਜਾਂ 'ਸ਼ੇਰਨੀ' ਹੈ।<ref>https://punjabipedia.org/topic.aspx?txt=%E0%A8%95%E0%A9%8C%E0%A8%B0</ref> ਸਿੱਖ ਵਿਆਹ ਦੀ ਰਸਮ ਵਿੱਚ ਅਨੰਦ ਕਾਰਜ ਦੀ ਰਸਮ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।<ref>{{cite book |first1=Nikky-Guninder |last1=Kaur Singh |title=The Birth of the Khalsa: A Feminist Re-Memory of Sikh Identity |url= https://books.google.com/books?id=IsYucLFfEIsC&pg=PA189 |date=2005 |publisher=[[State University of New York Press]] |location=Albany |isbn=978-0-7914-6583-7 |page=189 |quote=The name of the wedding ceremony, anand karaj (anand=bliss, karaj=event), is derived from Guru Amar Das's rapturous hymn Anand (bliss) and institutionalized by the fourth Sikh Guru, Guru Ram Das.}}</ref><ref name="Ruether2006p700">{{cite book |first1=Rosemary |last1=Skinner Keller |first2=Rosemary |last2=Radford Ruether |first3=Marie |last3=Cantlon |title=Encyclopedia of Women and Religion in North America |url= https://books.google.com/books?id=WPILfbtT5tQC&pg=PA700 |date=2006 |publisher=Indiana University Press |isbn=978-0-253-34687-2 |page=700}}</ref> ਵਿਆਹ ਦੀ ਰਸਮ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇੱਕ ਅੰਮ੍ਰਿਤਧਾਰੀ ਖਾਲਸਾ, ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥੀ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref name="fenech33" /> ਇਸਦੀ ਅਧਿਕਾਰਤ ਮਾਨਤਾ ਅਤੇ ਗੋਦ 1909 ਵਿੱਚ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਦੌਰਾਨ ਆਇਆ ਸੀ।<ref name="fenech33">{{cite book |first1=Louis E. |last1=Fenech |first2=W. H. |last2=McLeod |title=Historical Dictionary of Sikhism |url= https://books.google.com/books?id=xajcAwAAQBAJ&pg=PA220 |date=2014 |publisher=[[Rowman & Littlefield]] |location=Lanham, Maryland |isbn=978-1-4422-3601-1|pages=33–34, 220}}</ref> ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇਹ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਨਿਪਟਾਉਣ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਢੰਗ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਸਮਾਰੋਹ ਦੌਰਾਨ ਕੀਰਤਨ ਸੋਹਿਲਾ ਅਤੇ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ (ਜਿਸਨੂੰ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ)।<ref>{{cite web |url= http://sgpc.net/sikhism/antam-sanskar.asp |archive-url= https://web.archive.org/web/20020406164549/http://sgpc.net/sikhism/antam-sanskar.asp |url-status=dead |archive-date=6 April 2002 |title=Sikh Reht Maryada – Funeral Ceremonies (Antam Sanskar) |access-date=8 June 2006 }}</ref> === ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾਉਣਾ ਅਤੇ ਖਾਲਸਾ === ਖਾਲਸਾ (ਭਾਵ "ਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ") ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸਮੂਹਿਕ ਨਾਮ ਹੈ,<ref name="pashauraarjan" /><ref name="Gandhi" /> ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਜੋ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮਾਗਮ (ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਰਸਮ) ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈ ਕੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਦੇ ਹਨ।<ref name="SinghFenech2014p23" /> ਇਸ ਸਮਾਗਮ ਦੌਰਾਨ, ਮਿੱਠੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਦੋਧਾਰੀ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਹਿਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਧਾਰਮਿਕ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾਵਾਂ ਗਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਹ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਭੇਟ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਰਸਮੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪੀਂਦੇ ਹਨ।<ref name="SinghFenech2014p23">{{cite book |first1=Pashaura |last1=Singh |first2=Louis E. |last2=Fenech |title=The Oxford Handbook of Sikh Studies |url=https://books.google.com/books?id=7YwNAwAAQBAJ |date=2014 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-100411-7 |pages=23–24 |access-date=16 May 2016 |archive-date=8 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240308160518/https://books.google.com/books?id=7YwNAwAAQBAJ |url-status=live }}</ref> ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਰਸਮੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਦੇ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਇਸ ਰਸਮ ਵਿੱਚੋਂ ਨਹੀਂ ਗੁਜ਼ਰਦੇ, ਪਰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਵਜੋਂ ਪਛਾਣ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸਿੱਖ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੁਨਰ ਜਨਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਧਾਰੀ ਜਾਂ ਖਾਲਸਾ ਸਿੱਖ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਜਿਹੜੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਦੇ ਜਾਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਹੀਂ ਛਕਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੇਸਧਾਰੀ ਜਾਂ ਸਹਿਜਧਾਰੀ ਸਿੱਖ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="SinghFenech2014p23" /><ref>{{cite book |first1=Louis E. |last1=Fenech |first2=W. H. |last2=McLeod |title=Historical Dictionary of Sikhism |url=https://books.google.com/books?id=xajcAwAAQBAJ |date=2014 |publisher=[[Rowman & Littlefield]] |location=Lanham, Maryland |isbn=978-1-4422-3601-1 |pages=84–85 |access-date=16 May 2016 |archive-date=17 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230817161136/https://books.google.com/books?id=xajcAwAAQBAJ |url-status=live }}</ref> ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਇਹ ਰਸਮ ਵੈਸਾਖੀ 'ਤੇ ਹੋਈ ਸੀ, ਜੋ 30 ਮਾਰਚ 1699 ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਹੋਈ ਸੀ।<ref name="SinghFenech2014p23" /> ਇਹ ਉਸ ਮੌਕੇ 'ਤੇ ਸੀ ਜਦੋਂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਨੂੰ ਬਪਤਿਸਮਾ ਦਿੱਤਾ - ਪੰਜ ਪਿਆਰੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਖੁਦ ਬਪਤਿਸਮਾ ਦਿੱਤਾ। ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮਰਦਾਂ ਨੂੰ, ਆਖਰੀ ਨਾਮ ਸਿੰਘ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "ਸ਼ੇਰ", ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਆਖਰੀ ਨਾਮ ਕੌਰ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ", ਬਪਤਿਸਮਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸਿੱਖ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="SinghFenech2014p23" /> ਬਪਤਿਸਮਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸਿੱਖ ਹਰ ਸਮੇਂ ਪੰਜ ਵਸਤੂਆਂ ਪਹਿਨਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜ ਕੁ (ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਕੱਕੇ ਜਾਂ ਪੰਜ ਕਕਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜ ਵਸਤੂਆਂ ਹਨ: ਕੇ (ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਵਾਲ), ਕੰਘਾ (ਛੋਟੀ ਲੱਕੜ ਦੀ ਕੰਘੀ), ਕੜਾ (ਗੋਲਾਕਾਰ ਸਟੀਲ ਜਾਂ ਲੋਹੇ ਦਾ ਕੰਗਣ), ਕਿਰਪਾਨ (ਤਲਵਾਰ/ਖੰਜਰ), ਅਤੇ ਕਛੇਰਾ (ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਡਰਵੀਅਰ)।<ref name="SinghFenech2014p23" /> ਪੰਜ ਕ ਦੇ ਵਿਹਾਰਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਦੋਵੇਂ ਉਦੇਸ਼ ਹਨ।<ref>{{cite book |last=Simmonds |first=David |date=1992 |title=Believers All: A Book of Six World Religions |publisher=[[Nelson Thornes]] |location=Cheltenham, England |isbn=978-0-17-437057-4 |pages=120–121}}</ref> == ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ == {{ਮੁੱਖ ਲੇਖ|ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ}} === ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ === ਸਿੱਖੀ ਨੂੰ ਦਸ ਗੁਰੂਆਂ, ਜਿੰਨਾਂ ਨੂੰ ਅਧਿਆਪਕ ਦੇ ਤੌਰ ਕੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨੇ ੧੪੬੯ ਤੋਂ ੧੭੦੮ ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਧਿਆਪਕ ਰੂਹਾਨੀ ਜੋਤ ਸਨ, ਜਿੰਨਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮਕਸਦ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਹਰ ਗੁਰੂ ਨੇ ਪਿਛਲੇ ਗੁਰੂ ਰਾਹੀਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਨੀਂਹ ਤਿਆਰ ਹੋਈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਪਹਿਲੇ ਗੁਰੂ ਸਨ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਖਰੀ। ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਤਿਆਗਿਆ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਆਖਰੀ ਗੁਰੂ ਬਣਾਇਆ। ਭਾਰਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਲਗਭਗ 5000 ਸਾਲ ਪੁਰਾਣਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਿੰਧੁ ਘਾਟੀ ਸਭਿਅਤਾ, ਜਿਸਦਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਾਲ ਲਗਭਗ 3300 ਈਸਾਪੂਰਵ ਤੋਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਭਿਅਤਾ ਦੀ ਲਿਪੀ ਹੁਣ ਤੱਕ ਸਫਲਤਾ ਭਰਿਆ ਪੜ੍ਹੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕੀ ਹੈ। ਸਿੱਧੂ ਘਾਟੀ ਸਭਿਅਤਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਨਾਲ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ ਫੈਲੀ ਸੀ। ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਪ੍ਰਮਾਣਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ 1900 ਈਸਾਪੂਰਵ ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਇਸ ਸਭਿਅਤਾ ਦਾ ਅਕਸਮਾਤ ਪਤਨ ਹੋ ਗਿਆ। 19ਵੀਂ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਦੇ ਪਾਸ਼ਚਾਤ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਦ੍ਰਸ਼ਟਿਕੋਨਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਆਰੀਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਵਰਗ ਭਾਰਤੀ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਉੱਤੇ 2000 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਅੱਪੜਿਆ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਵਸ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਇਹੀ ਰਿਗਵੇਦ ਦੀਆਂ ਚਾਵਾਂ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਆਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਉੱਤਰ ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਕਸਿਤ ਸਭਿਅਤਾ ਦਾ ਉਸਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਜਿਸਨੂੰ ਵੈਦਿਕ ਸਭਿਅਤਾ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਵੈਦਿਕ ਸਭਿਅਤਾ ਸਭ ਤੋਂ ਅਰੰਭ ਦਾ ਸਭਿਅਤਾ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਸੰਬੰਧ ਆਰੀਆਂ ਦੇ ਆਗਮਨ ਤੋਂ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਨਾਮਕਰਣ ਆਰੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਾਰੰਭਿਕ ਸਾਹਿਤ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਕੀਤਾ। ਆਰੀਆਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾ ਸੀ ਅਤੇ ਧਰਮ ਵੈਦਿਕ ਧਰਮ ਜਾਂ "ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ" ਦੇ ਨਾਮ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ, ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਵਿਦੇਸ਼ੀਆਂ ਆਰਾਂਤਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਧਰਮ ਦਾ ਨਾਮ ਹਿੰਦੂ ਪਿਆ। {| class="wikitable" |- bgcolor=#cccccc ! # !! ਨਾਂ !! ਗੁਰਗੱਦੀ !! ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਉਸਤਵ !! ਜੋਤੀ ਜੋਤ !! ਉਮਰ !! ਪਿਤਾ !! ਮਾਤਾ |- |align=center| ੧ || [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ]] || [[੧੫ ਅਪ੍ਰੈਲ]] [[੧੪੬੯]]||[[੧੫ ਅਪ੍ਰੈਲ]] [[੧੪੬੯]]|| [[੨੨ ਸਤੰਬਰ]] [[੧੫੩੯]]|| ੬੯ || [[ਮਹਿਤਾ ਕਾਲੂ]] || [[ਮਾਤਾ ਤ੍ਰਿਪਤਾ]] |- bgcolor=#CCFFCC |align=center| ੨ || [[ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ]] || [[੭ ਸਤੰਬਰ]] [[੧੫੩੯]]||[[੩੧ ਮਾਰਚ]] [[੧੫੦੪]]|| [[੨੯ ਮਾਰਚ]] [[੧੫੫੨]]|| ੪੮ || [[ਬਾਬਾ ਫੇਰੂ ਮੱਲ]] || [[ਮਾਤਾ ਰਾਮੋ]] |- bgcolor=#DDEEEE |align=center| ੩ || [[ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ]] || [[੨੫ ਮਾਰਚ]] [[੧੫੫੨]]||[[੫ ਮਈ]] [[੧੪੭੯]]|| [[੧ ਸਤੰਬਰ]] [[੧੫੭੪]]|| ੯੫ || [[ਤੇਜ ਭਾਨ]] || [[ਮਾਤਾ ਬਖ਼ਤ ਕੌਰ]] |- bgcolor=#E6E6BB |align=center| ੪ || [[ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ]] || [[੨੯ ਅਗਸਤ]] [[੧੫੭੪]]||[[੨੪ ਸਤੰਬਰ]] [[੧੫੩੪]]|| [[੧ ਸਤੰਬਰ]] [[੧੫੮੧]]|| ੪੭ || [[ਬਾਬਾ ਹਰੀਦਾਸ]] || [[ਮਾਤਾ ਦਇਆ ਕੌਰ]] |- bgcolor=#CCFFDD |align=center| ੫ || [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ]] || [[੨੮ ਅਗਸਤ]] [[੧੫੮੧]]||[[੧੫ ਅਪ੍ਰੈਲ]] [[੧੫੬੩]]|| [[੩੦ ਮਈ]] [[੧੬੦੬]]|| ੪੩ || [[ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ]] || [[ਮਾਤਾ ਭਾਨੀ]] |- bgcolor=#FFFFCC |align=center| ੬ || [[ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ|ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ]] || [[੩੦ ਮਈ]] [[੧੬੦੬]]||[[੧੯ ਜੂਨ]] [[1੧੫੯੫]]|| [[੩ ਮਾਰਚ]] [[੧੬੪੪]]|| ੪੯ || [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ]] || [[ਮਾਤਾ ਗੰਗਾ]] |- bgcolor=#E6E6CC |align=center| ੭ || [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਜੀ]] || [[੨੮ ਫ਼ਰਵਰੀ]] [[੧੬੪੪]]||[[੨੬ ਫ਼ਰਵਰੀ]] [[੧੬੩੦]]|| [[੬ ਅਕਤੂਬਰ]] [[੧੬੬੧]]|| ੩੧ || [[ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤਾ]] || [[ਮਾਤਾ ਨਿਹਾਲ ਕੌਰ]] |- bgcolor=#E6E6AA |align=center| ੮ || [[ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ]] || [[੬ ਅਕਤੂਬਰ]] [[੧੬੬੧]]||[[੭ ਜੁਲਾਈ]] [[੧੬੫੬]]|| [[੩੦ ਮਾਰਚ]] [[੧੬੬੪]]|| ੮ || [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ]] || [[ਮਾਤਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕੌਰ]] |- bgcolor=#DDEEFF |align=center| ੯ || [[ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ]] || [[੨੦ ਮਾਰਚ]] [[੧੬੬੫]]||[[੧ ਅਪ੍ਰੈਲ]] [[੧੬੨੧]]|| [[੧੧ ਨਵੰਬਰ]] [[੧੬੭੫]]|| ੫੪ || [[ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ]] || [[ਮਾਤਾ ਨਾਨਕੀ]] |- bgcolor=#E6E6EE |align=center| ੧੦ || [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ]] || [[੧੧ ਨਵੰਬਰ]] [[੧੬੭੫]]||[[੨੨ ਦਸੰਬਰ]] [[੧੬੬੬]]|| [[੬ ਅਕਤੂਬਰ]] [[੧੭੦੮]]|| ੪੨ || [[ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ]] || [[ਮਾਤਾ ਗੂਜਰੀ]] |} <div class="center"> <timeline> ImageSize = width:1100 height:200 PlotArea = left:105 bottom:65 top:0 right:55 Alignbars = justify DateFormat = yyyy Period = from:1469 till:1708 TimeAxis = orientation:horizontal format:yyyy Colors = id:1 value:green legend:1469-1539 id:2 value:gray(0.40) legend:1504-1552 id:3 value:orange legend:1479-1574 id:4 value:blue legend:1534-1581 id:5 value:purple legend:1563-1606 id:6 value:green legend:1595-1644 id:7 value:gray(0.40) legend:1630-1661 id:8 value:orange legend:1656-1664 id:9 value:blue legend:1621-1675 id:10 value:purple legend:1666-1708 Legend = orientation:horizontal position:bottom ScaleMajor = increment:20 start:1469 BarData = bar:Nanak text:"ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ" bar:Angad text:"ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ" bar:Amar text:"ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ" bar:Ram text:"ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ" bar:Arjan text:"ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ" bar:Hargobind text:"ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ " bar:Har text:" ਗੁਰੂ ਹਰਰਾਏ" bar:HarK text:"ਗੁਰੂ ਹਰਕ੍ਰਿਸ਼ਨ" bar:Tegh text:" ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ" bar:Gobind text:"ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ" PlotData= width:10 textcolor:black align:left anchor:from shift:(12,-6) bar:Nanak from:1469 till:1539 color:1 bar:Angad from:1504 till:1552 color:2 bar:Amar from:1479 till:1574 color:3 bar:Ram from:1534 till:1581 color:4 bar:Arjan from:1563 till:1606 color:5 bar:Hargobind from:1595 till:1644 color:6 bar:Har from:1630 till:1661 color:7 bar:HarK from:1656 till:1664 color:8 bar:Tegh from:1621 till:1675 color:9 bar:Gobind from:1666 till:1708 color:10 </timeline> </div> === ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ === {{ਮੁੱਖ ਲੇਖ|ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ}} ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਗਿਆਰ੍ਹਵੇਂ ਅਤੇ ਅੰਤਮ ਗੁਰੂ ਹਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਨਮਾਨਯੋਗ ਹਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਜ਼ਿੰਦਾ ਗੁਰੂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਸਥਾਨ [[ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰੀ ਥਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਗੁਰੁਦੁਆਰੇ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਹਾਲ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰੇ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਨਮਾਨ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਮੰਜੀ ਸਾਹਿਬ ਉੱਤੇ ਖੂਬਸੂਰਤ ਅਤੇ ਰੰਗਦਾਰ ਵਸਤਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਸ਼ਬਦ ਰੂਪੀ ਗੁਰੂ ਹਨ | ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ 'ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ' ਜਾਂ 'ਆਦਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ' ਕਰਕੇ ਵੀ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਹੁਣ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਸਾਖਤ ਗੁਰੂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਦਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੂਲ ਸ਼ਬਦ ਹੈ ਗ੍ਰੰਥ, ਜਿਸ ਦਾ ਲਫ਼ਜ਼ੀ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿਤਾਬ। ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਸਤਕਾਰ ਦੇ ਸੂਚਕ ਹਨ, ਗੁਰੂ ਸ਼ਬਦ ਗੁਰਿਆਈ ਦੇ ਵਾਰਸ ਹੋਣ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਦਿ ਦਾ ਲਫ਼ਜ਼ੀ ਅਰਥ ਹੈ ਮੁੱਢਲਾ ਜਾਂ ਪਹਿਲਾ, ਜੋ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਦੂਸਰੀ ਪਵਿੱਤਰ ਪੁਸਤਕ, ‘ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ’, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ ਹਨ, ਤੋਂ ਨਿਖੇੜਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੇ ਰਚਨਹਾਰੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਤੇ ਫਿਰਕਿਆਂ ਨਾਲ ਸੰਭੰਧ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ, ਮੁਸਲਮਾਨ ਅਤੇ ਨੀਵੀਆਂ ਤੇ ਉੱਚੀਆਂ ਜਾਤਾਂ ਦੇ ਵੀ ਹਨ। ਜਿੰਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਚਨਹਾਰੇ ਹਨ, ਓਨੇ ਹੀ ਹਨ ਇਸ ਵਿੱਚ ਰਾਗ ਤੇ ਰਾਗਨੀਆਂ। ਸਾਰੇ ਮਜ਼ਮੂਨ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਾਵਿ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ ਹੈ। ੩੧ ਰਾਗ ਵਰਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਦਿਆਂ, ਅਸਟਪਦੀਆਂ ਤੇ ੪ ਪੰਕਤੀਆਂ ਵਾਲੇ ਸਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕਲਮਬੰਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਲੰਬੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਾਰਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਰਾਗਾਂ ਦੇ ਅਧਿਆਇਆਂ ਵਿੱਚ ਕਰਤੇ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ੧੪੩੦ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੀ ਬੀੜ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧ ਸਭਾ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਛਾਪਣ ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਮਿਆਰ ਬਣ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੰਨਿਆਂ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ- ਤਤਕਰਾ(੧-੧੩), ਸਿਰੀ ਰਾਗ(੧੪-੯੩), ਮਾਝ ਰਾਗ(੯੪-੧੫੦), ਗਉੜੀ ਰਾਗ(੧੫੧-੩੪੬), ਆਸਾ ਰਾਗ(੩੪੭-੪੮੮), ਗੂਜਰੀ ਰਾਗ(੪੮੯-੫੨੬), ਦੇਵਗੰਧਾਰੀ ਰਾਗ(੫੨੭-੫੩੬), ਬਿਹਾਗੜਾ ਰਾਗ(੫੩੭-੫੫੬), ਵਡਹੰਸ ਰਾਗ(੫੫੭-੫੯੪), ਸੋਰਠ ਰਾਗ(੫੯੫-੬੫੯), ਧਨਾਸਰੀ ਰਾਗ(੬੬੦-੬੯੫), ਜੈਤਸਰੀ ਰਾਗ(੬੯੬-੭੧੦), ਟੋਡੀ ਰਾਗ(੭੧੧-੭੧੮), ਬੈਰਾੜੀ ਰਾਗ(੭੧੯-੭੨੦), ਤੈਲੰਗ ਰਾਗ(੭੨੧-੭੨੭), ਸੂਹੀ ਰਾਗ(੭੨੮-੭੯੪), ਬਿਲਾਵਲ ਰਾਗ(੭੯੫-੮੫੮), ਗੌਂਡ ਰਾਗ(੮੫੪-੮੭੫), ਰਾਮਕਲੀ ਰਾਗ(੮੭੬-੯੭੪), ਨਟ ਨਰਾਇਣ ਰਾਗ(੯੭੫-੯੮੩), ਮਾਲਿ ਗਉੜਾ ਰਾਗ(੯੮੪-੯੮੮), ਮਾਰੂ ਰਾਗ(੯੮੯-੧੧੦੬), ਤੁਖਾਰੀ ਰਾਗ(੧੧੦੭-੧੧੧੭), ਕੇਦਾਰਾ ਰਾਗ(੧੧੧੮-੧੧੨੪), ਭੈਰਉ ਰਾਗ(੧੧੨੫-੧੧੬੭), ਬੈਸੰਤ ਰਾਗ(੧੧੫੮-੧੧੯੬), ਸਾਰੰਗ ਰਾਗ(੧੧੯੭-੧੨੫੩), ਮਲਾਰ ਰਾਗ(੧੨੫੪-੧੨੯੩), ਕਾਨੜਾ ਰਾਗ(੧੨੯੪-੧੩੧੮), ਕਲਿਆਣ ਰਾਗ(੧੩੧੯-੧੩੨੬), ਪਰਭਾਤੀ ਰਾਗ(੧੩੨੭-੧੩੫੧), ਜੈਜਾਵੰਤੀ ਰਾਗ(੧੩੫੨-੧੩੫੩), ਸਲੋਕ ਸਹਸਕ੍ਰਿਤੀ(੧੩੫੩-੧੩੬੦), ਗਾਥਾ, ਫ਼ੁਨਹੇ ਤੇ ਚਉਬੋਲੇ(੧੩੬੦-੧੩੬੪), ਸਲੋਕ ਕਬੀਰ(੧੩੬੪-੧੩੭੭), ਸਲੋਕ ਫ਼ਰੀਦ(੧੩੭੭-੧੩੮੪), ਸਵੱਈਏ(੧੩੮੫-੧੪੦੯), ਸਲੋਕ ਵਾਰਾਂ ਤੋਂ ਵਧੀਕ(੧੪੧੦-੧੪੨੯), ਮੁੰਦਾਵਣੀ ਤੇ ਰਾਗਮਾਲਾ(੧੪੨੯-੧੪੩੦)। === ਭਗਤ ਬਾਣੀ === ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ: ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ੩੧ ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ੨੨ ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਹੈ। ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸ਼ਬਦ ੩੪੯ ਹਨ, ਅਤੇ ਭਗਤ-ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ੩ ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਵੀ ਹਨ। ਭਗਤ ਬਾਣੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ:- {| class="wikitable" |- bgcolor=#cccccc ! style="background:#FF9900;"|ਭਗਤ/ਗੁਰੂ !style="background:#FF9900;"| ਸ਼ਬਦ |- |[[ਭਗਤ ਕਬੀਰ|ਕਬੀਰ ਜੀ]]|| 224 |- |[[ਭੀਖਨ ਜੀ]]|| 2 |- |[[ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ]]||61 |- |[[ਸੂਰਦਾਸ ਜੀ]]||1 |- |[[ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ]]||40 |- |[[ਪਰਮਾਨੰਦ ਜੀ]] ||1 |- |[[ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ਜੀ]] ||4 |- |[[ਸੈਣ ਜੀ]] ||1 |- |[[ਫਰੀਦ ਜੀ]] ||4 |- |[[ਪੀਪਾ ਜੀ]] ||1 |- |[[ਬੈਣੀ ਜੀ]] ||3 |- |[[ਸਧਨਾ ਜੀ]]||1 |- |[[ਭਗਤ ਧੰਨਾ ਜੀ|ਧੰਨਾ ਜੀ]]||3 |- |[[ਰਾਮਾਨੰਦ ਜੀ]]||1 |- |[[ਜੈਦੇਵ ਜੀ]]||2 |- |[[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ]]||3 |- |ਜੋੜ||352 |} ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਗਉੜੀ ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੀਆਂ ੩ ਹੋਰ ਬਾਣੀਆਂ ਹਨ- ਬਾਵਨ ਅਖਰੀ, ਪੰਦ੍ਰਹ ਥਿਤੀ, ਸਤ ਵਾਰ। ਕਬੀਰ ਜੀ ਅਤੇ ਫਰੀਦ ਜੀ ਦੇ ਸਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵੀ ਹਨ:- ਕਬੀਰ ਜੀ = ੨੪੩ (ਇਹਨਾਂ ਸਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰ-ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੇ ਵੀ ਕੁਝ) ਫਰੀਦ ਜੀ = ੧੩੦ ਸਲੋਕ ਹਨ। === ਭੱਟ ਆਤੇ ਬਾਬਾ ਸੁੰਦਰ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ === ਬਾਬਾ ਸੁੰਦਰ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ‘ਸਦੁ’ ਰਾਗ ਰਾਮਕਲੀ ਵਿੱਚ ਹੈ। = ੬ ਪਉੜੀਆਂ। ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਭੱਟਾਂ ਦੇ ਸਵੱਯੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹਨ:- (੧) ਕਲਸਹਾਰ (੨) ਜਾਲਪ (੩) ਕੀਰਤ (੪) ਭਿੱਖਾ (੫) ਸਲ੍ਹ (੬) ਭਲ੍ਹ (੭) ਨਲ੍ਹ (੮) ਬਲ੍ਹ (੯) ਗਯੰਦ (੧੦) ਹਰਿਬੰਸ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਦੀ ਉਗਾਹੀ ਮੂਜਬ ਭਾਦੋਂ ਵਦੀ ਏਕਮ ਸੰਮਤ ੧੬੬੧/੧ ਅਗਸਤ ੧੬੦੪ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਇਹ ਸੰਕਲਨ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਉਪਰੰਤ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਤਤਕਰਾ ਤੇ ਅੰਗ ਅੰਕਿਤ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ੭੦੦੦ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਇਸ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਉਸ ਸਮੇਂ ਪਹਿਲੇ ਪੰਜ ਗੁਰੂਆਂ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਸੂਬਿਆਂ ਦੇ ੧੫ ਭਗਤਾਂ ਤੇ ਸੂਫ਼ੀਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦ, ਕਬੀਰ ਤੇ ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਦੀ ਬਾਣੀ ਹੈ। ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ੯੭੪ ਪੱਤਰੇ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ੧੨”x੮” ਅਕਾਰ ਦੇ ੧੯੪੮ ਪੰਨੇ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਖਾਲੀ ਪੰਨੇ ਵੀ ਸਨ। ਉਹ ਜਗ੍ਹਾਂ ਜਿਥੇ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਹ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਸੰਕਲਨ ਕੀਤਾ ਉੱਥੇ ਹੁਣ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਰਾਮਸਰ ਸਾਹਿਬ ਸਥਿਤ ਹੈ। === ਗੁਰਿਆਈ === ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਗੁਰਿਆਈ (ਗੁਰਤਾ ਗੱਦੀ) ਬਾਰੇ ਭੱਟ ਵਹੀ (ਤਾਲੁਦਾ ਜੀਂਦ ਪਰਗਨੇ ਦਾ) ਵਿੱਚ ਇਉਂ ਦਰਜ ਹੈ:- “ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਮਹਿਲ ਦਸਮਾਂ ਬੇਟਾ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ ਕਾ ਪੋਤਾ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਕਾ ਪੜਪੋਤਾ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਕਾ ਵਾਰਿਸ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਕੀ ਸੂਰਜਬੰਸਿ ਗੋਸਾਲ ਗੋਤਰ ਸੋਢੀ ਖਤਰੀ ਵਾਸੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਪਰਗਨਾ ਕਹਿਲੂਰ ਮੁਕਾਮ ਨੰਦੇੜ ਤਟ ਗੁਦਾਵਰੀ ਦਖਣ ਦੇਸ ਸੰਮਤ ਸਤਾਰਾ ਸੌ ਪੈਂਸਠ ਕਾਤਿਕ ਮਾਸ ਕੀ ਚੌਥ ਸ਼ੁਕਲ ਪਖੇ ਬੂਦਵਾਰ ਕੇ ਦਿਹੁਰੀ ਭਾਈ ਦਇਆ ਸਿੰਘ ਸੇ ਬਚਨ ਹੋਇਆਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਲੈ ਆਓ।ਬਚਨ ਪਾਇ ਦਇਆ ਸਿੰਘ ਸ੍ਰੀ ਗਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਲੈ ਤਾਏ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਪੰਜ ਪੈਸੇ ਨਰੇਲ ਅਗੇ ਭੇਟਾ ਰਖਾ ਮਥਾ ਟੇਕਾ ਸਰਬਤ ਸੰਗਤ ਸੇ ਕਹਾ ਮੇਰਾ ਹੁਕਮ ਹੈ ਮੇਰਿ ਜਗ੍ਹਾ ਸ੍ਰੀ ਗਰੰਥ ਜਿ ਕੋ ਜਾਨਣਾ। ਜੋ ਸਿਖ ਜਾਣੇਗਾ ਓਸ ਕੀ ਘਾਲ ਥਾਏ ਪਵੇਗੀ ਗੁਰੂ ਤਿਸ ਕੀ ਬਹੁੜੀ ਕਰੇਗਾ।“ ‘ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਸਦੀਵੀ ਗੁਰੂ ਹਨ’: ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੱਖ ਸਮਾਜ ਦੀ ਇਹੀ ਸੋਚ ਤੇ ਅਕੀਦਾ ਹੈ। ਸਿਖਾਂ ਦੇ ਔਕੜ ਭਰੇ ਸਮੇਂ ਵੀ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੈਰ-ਕਨੂੰਨੀ ਕਰਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਨ ਲੈਣੀ ਪਈ, ਸਿਖਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਡਮੁੱਲੀ ਸ਼ੈਅ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਹੀ ਸੀ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਾਣ ਸੀ ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਾਨ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਹਿਫ਼ੂਜ਼ ਰੱਖਿਆ। ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਬਰਾਬਰੀ ਨਹੀਂ ਕਰਨ ਦਿੱਤੀ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕਾਲ ਵਿੱਚ, ਜਿਸ ਨੇ ਖਾਲਸਾ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਸੁਤੰਤਰ ਸਾਮਰਾਜ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ, ਸ਼ਖਸੀ ਅਚਾਰ ਵਿਚਾਰ ਤੇ ਦਰਬਾਰੀ ਕਾਰ ਵਿਹਾਰ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੁਆਲੇ ਹੀ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਮਕਾਲੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਆਪਣਾ ਦਿਨ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਬਾਦਤ ਤੋਂ ਬਾਦ ਹੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਦਿਨਾਂ-ਦਿਹਾੜਿਆਂ ਤੇ ਉਹ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਅੱਗੇ ਸੀਸ ਨਿਵਾਉਣ ਜਾਇਆ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਸਿੱਖਾਂ ਵਾਸਤੇ ਕੇਵਲ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਹੀ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਇਬਾਦਤ ਦਾ ਜ਼ਰੀਆ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਚਿੰਨ੍ਹ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ। == ਸਿੱਖ ਅੱਜ-ਕੱਲ == ਅੱਜ, ਸਿੱਖ ਭਾਰਤ ਭਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲੇ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਦੁਨਿਆਂ ਭਰ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਸਿੱਖ ਮਰਦਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਕੁਝ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਲੰਮੇ ਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਢੱਕਣ ਲਈ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪਹਿਨੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ [[ਪੱਗ]] ਤੋਂ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪੱਗ ਮੁਸਲਮਾਨ ਵਲੋਂ ਪਾਈ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਪੱਗੜੀ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾਉਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। (ਕੁਝ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਮੋਟਰਸਾਇਕਲ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਹੈਲਮਿਟ ਪਾਉਣ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਸੋਧ ਕਰਨ ਪਈ ਹੈ) ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ [[ਸਿੰਘ]]¹ (ਅਰਥ ਸ਼ੇਰ) ਮਰਦਾਂ ਲਈ ਅਤੇ [[ਕੌਰ]] (ਅਰਥ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ) ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੇਸ਼ਕ ਸਿੰਘ ਜਾਂ ਕੌਰ ਦੇ ਨਾਂ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਸਿੱਖ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। == ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਪੰਜ ਕੱਕੇ (ਕਕਾਰ) == {{ਮੁੱਖ ਲੇਖ|ਪੰਜ ਕਕਾਰ}} ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪਾਬੰਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿੰਨਾਂ ਨੂੰ ਆਮ ਕਰਕੇ 5ਕੱਕੇ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਦਸਵੇਂ ਗੁਰੂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜਾਰੀ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੀ ਜਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਫ਼ਰਜ਼ਾਂ ਦੀ ਪਹਿਚਾਨ, ਜਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਤੋਂ ਸਮਝ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਯਾਦ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ 5 ਕੱਕਿਆਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਨਿਸ਼ਾਨ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਹੀਂ ਪਹਿਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦਸਵੇਂ ਗੁਰੂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਇਹਨਾਂ 5 ਕੱਕਿਆਂ ਨੂੰ ਪਹਿਨਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਰੂਹਾਨੀਅਤ ਨੂੰ ਹੋਰਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਰੱਖਣ ਲਈ ਵਰਤ ਸਕੇ। ਇਹ 5 ਚੀਜ਼ਾਂ ਹਨ: ਕੇਸ (ਬਿਨਾਂ ਕੱਟੇ ਵਾਲ), ਕੰਘਾ (ਛੋਟੀ ਕੰਘੀ), ਕੜਾ (ਗੋਲ ਲੋਹੇ ਦਾ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਪਾਉਣ ਲਈ ਚੱਕਰ), ਕਿਰਪਾਨ (ਛੋਟੀ ਤਲਵਾਰ) ਅਤੇ ਕਛਹਿਰਾ (ਹੇਠਾਂ ਪਾਉਣ ਵਸਤਰ)। == ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ == ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਨੂੰ [[ਯੋਗੀ ਭਜਨ]] ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨੇ ਪੱਛਮੀ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਕਈ ਨੌਜਵਾਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਦੀ ਜਿੰਦਗੀ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਪਰੇਰਿਆ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਸਿੱਖਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਪੱਛਮੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕ ਹੁਣ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੋਏ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਤਰਾਂ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਪਰਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। 1970s ਅਤੇ 1980s ਵਿੱਚ ਸੀਮਿਤ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਵੱਖਵਾਦੀ ਲਹਿਰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਚੱਲੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਵੱਖਰਾ ਸਿੱਖ ਰਾਸ਼ਟਰ, [[ਖਾਲਿਸਤਾਨ]] ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਸੀ, ਜਿਸ 'ਚ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਖੇਤਰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸਨ। ਇਸ ਸਮੇਂ 23 ਮਿਲੀਅਨ ਸਿੱਖ, ਦੁਨਿਆਂ ਦੇ ਪੰਜਵਾਂ ਵੱਡਾ ਧਰਮ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਦੇ ਹਨ। ਲੱਗਭਗ 19 ਮਿਲੀਅਨ ਸਿੱਖ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ('ਵੱਡਾ ਪੰਜਾਬ, ਜੋ ਕਿ ਭਾਰਤ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਪਰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ 1947 ਦੀ ਵੰਡ ਉਪਰੰਤ ਬਹੁਤ ਹੀ ਘੱਟ ਸਿੱਖ ਰਹਿ ਗਏ) ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਬਰਤਾਨੀਆ ਕੈਨੇਡਾ, ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ 'ਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਕਾਫ਼ੀ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਸਿੰਘਾਪੁਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਸਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਕਿ ਕਈ ਵਾਰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵੱਖਰੇ ਪਹਿਰਾਵੇਂ ਕਰਕੇ ਮਜ਼ਾਕ ਵੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਡਰਾਇਵਿੰਗ ਅਤੇ ਉੱਚ ਵਿੱਦਿਆ ਕਰਕੇ ਸਨਮਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਕਾਨੂੰਨੀ ਪੇਸ਼ੇ 'ਚ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ। 2004 ਦੀਆਂ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 'ਚ, ਡਾਕਟਰ [[ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ]] ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਬਣੇ ਹਨ। ਉਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾ-ਹਿੰਦੂ ਪਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਹਨ। == ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਦਰਪੇਸ਼ ਮਸਲੇ ਅਤੇ ਸ਼ੋਸ਼ਣ == === ਪੰਜਾਬ, 1947 === ਮਾਰਚ ਤੋਂ ਅਗਸਤ 1947 ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ ਦੇ ਸਾਲ ਵਿੱਚ [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ ਵਲੋਂ ਮੁਸਲਮ ਲੀਗ-ਸਿੱਖ ਜੰਗ ਦੌਰਾਨ ਕਈ ਹਮਲੇ ਕੀਤੇ ਗਏ।<ref>{{Cite web |url=http://allaboutsikhs.com/books/gst/index.htm |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2005-07-01 |archive-date=2005-03-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050316083437/http://allaboutsikhs.com/books/gst/index.htm |dead-url=yes }}</ref> === ਭਾਰਤ, 1980 === ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ, ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ [[ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ]] ਦੀ ਮੌਤ ਬਾਅਦ ਕਤਲੇਆਮ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। 1984 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ [[ਸਾਕਾ ਨੀਲਾ ਤਾਰਾ]], ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਸੰਤ [[ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲਾ]] ਦੇ ਖਾੜਕੂ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਦੇ ਰੋਸ ਵਜੋਂ ਇੰਦਰਾ ਦੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਮਲੇ ਦੇ ਦੋ ਸਿੱਖਾਂ ਵਲੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਗੱਲਬਾਤ ਅਸਫ਼ਲ ਰਹਿਣ ਉਪਰੰਤ, ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਫੌਜ ਨੂੰ [[ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ]] ਉੱਤੇ ਹਮਲੇ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਜਵਾਬੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ 83 ਫੌਜੀ ਅਤੇ 493 ਸਿੱਖਾਂ ਸਮੇਤ ਸੈਕੜੇ ਬੇਗੁਨਾਹ ਲੋਕ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਸਿੱਖ ਆਪਣੇ ਧਾਰਮਿਕ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਫੌਜਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਨੂੰ ਨਾ-ਭੁੱਲਣਯੋਗ ਜ਼ਖਮ ਮੰਨਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਕਤਲ ਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਜਵਾਬ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਹਾਮੀਆਂ ਵਲੋਂ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਖਾੜਕੂਆਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਅਸਲਾ ਉਥੇ ਜਮਾਂ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਫੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈ ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਵੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇੰਦਰਾ ਦੀ ਮੌਤ ਦੀ ਸ਼ਾਮ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਕੁਝ ਭੜਕੇ ਹੋਏ ਮੈਂਬਰ ਵਲੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਕਮਿਊਨਟੀ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਫਿਰ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤ [[ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ]], ਜੋ ਕਿ ਪਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਬਣਨ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਦੇ ਕੰਟਰੋਲ ਹੇਠ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਧਾਰਮਿਕ ਕਤਲੇਆਮ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਿੱਖ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ।<ref>{{Cite web |url=http://www.netphotograph.com/visitors/search/searchimages.zhtml?keyword=10665-&start=0&display=1 |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2005-07-01 |archive-date=2005-05-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050505211711/http://www.netphotograph.com/visitors/search/searchimages.zhtml?keyword=10665-&start=0&display=1 |dead-url=yes }}</ref> === ਅਮਰੀਕਾ, ੨੦੦੦ === ਲੱਖਾਂ ਸਿੱਖ-ਅਮਰੀਕੀ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਵਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉੱਚ ਦਰਜੇ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸਹਿਸ਼ਨਸ਼ੀਲਤਾ ਹਾਸਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਮਰੀਕੀ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਤੋਂ ਬੇਖ਼ਬਰ ਸਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇਸਲਾਮ ਦੇ ਅਨੁਵਾਈ ਸਮਝਦੇ ਸਨ 11 ਸਤੰਬਰ 2001 ਅੱਤਵਾਦੀ ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੱਖਾਂ 'ਤੇ ਹਮਲੇ ਦੇ 300 ਕੇਸ ਦਰਜ ਹੋਏ, ਜਿੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਦੋ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। [http://www.laresistencia.org/Archives/Post%209-11%20Issues/partial_list_of_post_9-11_attacks.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050804075244/http://www.laresistencia.org/Archives/Post%209-11%20Issues/partial_list_of_post_9-11_attacks.htm |date=2005-08-04 }} ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਨੇ ਗਲਤੀ ਨਾਲ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇਸਲਾਮ ਦੇ ਅਨੁਆਈ ਸਮਝ ਲਿਆ। ਅਮਰੀਕੀ ਸੈਨੇਟ ਨੇ ਇੱਕ ਮਤਾ ਪਾਸ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ-ਅਮਰੀਕੀ ਦੇ ਵਿਰੁਧ ਧਾਰਮਿਕ ਕੱਟੜਤਾ ਨੂੰ ਅਪਰਾਧ ਠਹਿਰਾਇਆ। ਸੈਨੇਟ ਕੰਨਕਰੰਟ ਰੈਜ਼ੋਲੇਸ਼ਨ 74 ਦੀਆਂ ਸਤਰਾਂ ਅਤੇ ਸੈਟੇਟਰ ਰਿਚਰਡ ਡੁਰਬਿਨ ਰਾਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜਾਣਕਾਰੀ 2 ਅਕਤੂਬਰ ਕਾਂਗਰਸ ਰਿਕਾਰਡ 'ਚ ਉਪਲੱਬਧ ਹੈ: [http://usinfo.org/USIA/usinfo.state.gov/topical/pol/terror/01100320.htm U.S. Senate condemns bigotry against Sikhs] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050703080518/http://usinfo.org/USIA/usinfo.state.gov/topical/pol/terror/01100320.htm |date=2005-07-03 }} === ਫਰਾਂਸ, ੨੦੦੦ === ਫਰਾਂਸ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸਤੰਬਰ 2003 ਤੋਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਚਿੰਨ੍ਹ ਪਹਿਨਣ ਉੱਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਕਾਨੂੰਨ ਦਾ ਮਕਸਦ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸਲਾਮਿਕ [[ਸਕਾਰਫ਼]] ([[ਹਿਜਾਬ]]) 'ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾਉਣਾ ਸੀ, ਪਰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਪੱਗ ਵੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਆ ਗਈ। ਹਾਲਾਂ ਕਿ ਫਰਾਂਸ 'ਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਮਸਾਂ 5,000-7,000 ਹੈ, ਪਰ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਪਾਇਆ ਕਿ ਉਹ ਫਰਾਂਸ ਨੂੰ ਜਾਂ ਤਾਂ ਇਸ ਪਾਬੰਦੀ ਨੂੰ ਹਟਾਉਣ ਜਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਛੋਟ ਦੇਣ ਬਾਰੇ ਮਜਬੂਰ ਕਰਨ, ਜਦੋਂ 4 ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲੇ ਸਮੈਸਟਰ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਛੱਡਣੀ ਪਈ ਸੀ। == ਬਹੁ-ਪੱਧਰੀ ਪਹੁੰਚ == ਸਿੱਖੀ ਸੋਚ ਵਿੱਚ ਜੁੜਨ ਲਈ ਬਹੁ-ਪੱਧਰੀ ਪਹੁੰਚ ਨੂੰ ਅਪਨਾਇਆ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਸਹਿਜਧਾਰੀ (ਹੌਲੀ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ) ਵੀ ਸਿੱਖ ਹਨ, ਜਿੰਨਾਂ ਨੇ ਪੰਜ ਕੱਕੇ ਧਾਰਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤੇ, ਪਰ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਹੋਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲਈ ਵੇਖੋ: ਸਿੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਫਲਸਫ਼ਾ == ਸੰਦਰਭ == === ਹਵਾਲੇ === {{ਹਵਾਲੇ|30em}} === ਟਿੱਪਣੀਆਂ === <references group="lower-roman" /> {{ਭਾਰਤੀ ਧਰਮ}} {{ਸਿੱਖੀ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] 02ka41yg9lakulm583har1dksntr8rz 0 2290 841726 836141 2026-06-29T21:25:18Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260629)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 841726 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = ਕੌਮਨਵੈਲਥ ਔਵ ਔਸਟ੍ਰੇਲੀਆ | common_name = ਔਸਟ੍ਰੇਲੀਆ | image_flag = Flag of Australia (converted).svg | alt_flag = A blue field with the Union Flag in the upper hoist quarter, a large white seven-pointed star in the lower hoist quarter, and constellation of five white stars in the fly – one small five-pointed star and four, larger, seven-pointed stars. | image_coat = Coat of arms of the Commonwealth of Australia.svg | alt_coat = <!--alt text for coat of arms--> | national_anthem = {{native phrase|en|Advance Australia Fair|italics=on}}<br />[[ਅਡਵਾਂਸ ਔਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਫੇਅਰ]]<br />{{small|(ਪੰਜਾਬੀ: ਤਰੱਕੀ ਔਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਨਿਰਪੱਖ)}}{{lower|0.2em|{{refn|ਔਸਟ੍ਰੇਲੀਆ 's [[royal anthem]] is "[[God Save the Queen]]", played in the presence of a member of the [[House of Windsor|Royal family]] when they are in ਔਸਟ੍ਰੇਲੀਆ . In other contexts, the [[national anthem]] of ਔਸਟ੍ਰੇਲੀਆ, "[[Advance ਔਸਟ੍ਰੇਲੀਆ Fair]]", is played.<ref>[http://www.itsanhonour.gov.au/symbols/anthem.cfm It's an Honour– Symbols– ਔਸਟ੍ਰੇਲੀਅਨ National Anthem] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071109134834/http://www.itsanhonour.gov.au/symbols/anthem.cfm |date=2007-11-09 }} and [http://dfat.gov.au/about-us/publications/corporate/protocol-guidelines/Pages/16-other-matters.aspx#163 DFAT– "ਔਸਟ੍ਰੇਲੀਅਨ National Anthem"]; {{cite book |title=Parliamentary Handbook of the Commonwealth of ਔਸਟ੍ਰੇਲੀਆ |edition=29th |origyear=2002 |year=2005 |chapter=National Symbols |chapterurl=http://www.aph.gov.au/library/handbook/40thparl/national+symbols.pdf |accessdate=7 June 2007 |archive-date=11 ਜੂਨ 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070611101901/http://www.aph.gov.au/library/handbook/40thparl/national+symbols.pdf |dead-url=unfit }}</ref>|name="anthem explanation"|group="N"}}<!--end lower:-->}}<br /><br /><center>[[File:U.S. Navy Band, Advance Australia Fair (instrumental).ogg]]</center> | image_map = Australia_with_AAT_(orthographic_projection).svg | alt_map = <!--alt text for map--> | map_width = 220px | capital = [[ਕੈਨਬਰਾ]] | latd = 35 | latm = 18.48 | latNS = S | longd = 149 | longm = 7.47 | longEW = E | largest_city = [[ਸਿਡਨੀ]] | official_languages = ਹੈ ਨਹੀਂ{{refn|English does not have ''[[de jure]]'' status.<ref name=language/>|name="official language"|group="N"}} | languages_type = [[ਕੌਮੀ ਬੋਲੀ]] | languages = [[ਔਸਟ੍ਰੇਲੀਅਨ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ|ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]]<ref name="official language" group="N" /> | demonym = {{hlist|[[ਔਸਟ੍ਰੇਲੀਅਨ]] <br />[[ਔਜ਼ੀ]] (ਬੋਲਚਾਲ ਵਿੱਚ)<ref>See entry in the [[Macquarie Dictionary]].</ref><ref>{{cite book |title=[[Collins English Dictionary]] |year=2009 |publisher=[[HarperCollins]] |location=Bishopbriggs, Glasgow |isbn=978-0-00-786171-2 |page=[https://archive.org/details/collinsenglishdi0000unkn/page/n27 18] }}</ref><!--end hlist:-->}} | government_type = [[ਫ਼ੈਡਰੇਸ਼ਨ|ਫ਼ੈਡਰਲ]] [[ਪਾਰਲੀਮੈਂਟਰੀ ਸਿਸਟਮ|ਪਾਰਲੀਮੈਂਟਰੀ]] [[ਵਿਧਾਨਕ ਮੌਨਆਰਕੀ]] | leader_title1 = [[ਔਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਦੀ ਮੌਨਆਰਕੀ|ਮੌਨਆਰਕੀ]] | leader_name1 = [[ਚਾਰਲਸ III]] | leader_title2 = {{nowrap|[[ਔਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਦਾ ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ|ਗਵਰਨਰ-ਜਨਰਲ]]}} | leader_name2 = [[ਸੈਮ ਮੋਸਟਿਨ]] | leader_title3 = [[ਔਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ|ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ]] | leader_name3 = [[ਮਲਖਮ ਠੁਰਨਬੁਲ]] | leader_title4 = [[ਔਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਦਾ ਚੀਫ਼ ਜਸਟਸ|ਚੀਫ਼ ਜਸਟਸ]] | leader_name4 = [[ਰੋਬਰਟ ਫਰੈਂਚ]] | legislature = [[ਔਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਦਾ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ|ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ]] | upper_house = [[ਔਸਟ੍ਰੇਲੀਅਨ ਦਾ ਸੈਨਟ|ਸੈਨਟ]] | lower_house = [[ਔਸਟ੍ਰੇਲੀਅਨ ਨੁਮਾਇੰਦਿਆਂ ਲਈ ਇਮਾਰਤ|ਨੁਮਾਇੰਦਿਆਂ ਲਈ ਇਮਾਰਤ]] | sovereignty_type = ਅਜ਼ਾਦੀ | sovereignty_note = [[ਯੂਨਾਈਟਡ ਕਿੰਗਡਮ]] ਤੋਂ | established_event1 = [[ਔਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਦਾ ਫ਼ੈਡਰੇਸ਼ਨ|ਫ਼ੈਡਰੇਸ਼ਨ]], [[ਔਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਦਾ ਵਿਧਾਨ|ਵਿਧਾਨ]] | established_date1 = 1 ਜਨਵਰੀ 1901 | established_event2 = [[ਸਟੈਚੂਟ ਔਵ ਵੈਸਟਮਿਨਸਟਰ ਅਡੋਪਸ਼ਨ ਐਕਟ 1942|ਸਟੈਚੂਟ ਔਵ ਵੈਸਟਮਿਨਸਟਰ ਅਡੋਪਸ਼ਨ ਐਕਟ]] | established_date2 = {{nowrap|9 ਅਕਤੂਬਰ 1942 {{small|(3 ਸਤੰਬਰ 1939<br />ਤੋਂ ਲਾਗੂ)}}}} | established_event3 = [[ਔਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਐਕਟ 1986|ਔਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਐਕਟ]] | established_date3 = 3 ਮਾਰਚ 1986 | area_rank = 6ਵਾਂ | area_magnitude = 1 E12 | area_km2 = 7692024 | area_sq_mi = 2969907 | population_estimate = {{formatnum:{{data ਔਸਟ੍ਰੇਲੀਆ |poptoday}}}}<ref name="popclock">{{cite web|url=http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/94713ad445ff1425ca25682000192af2/1647509ef7e25faaca2568a900154b63?OpenDocument|title=Population clock|work=[[ਔਸਟ੍ਰੇਲੀਅਨ Bureau of Statistics]] website|publisher=Commonwealth of ਔਸਟ੍ਰੇਲੀਆ |accessdate=15 December 2016}} The population estimate shown is automatically calculated daily at 00:00 UTC and is based on data obtained from the population clock on the date shown in the citation.</ref> | population_estimate_rank = 51ਵਾਂ | population_estimate_year = {{CURRENTYEAR}} | population_census = 21,507,717<ref>{{Census 2011 AUS|id=0|name=ਔਸਟ੍ਰੇਲੀਆ |accessdate=21 June 2012|quick=on}}</ref> | population_census_year = 2011 | population_density_km2 = 2.8 | population_density_rank = 236ਵਾਂ | population_density_sq_mi = 7.3 | GDP_PPP = {{nowrap|$1.137 trillion<ref name=IMF>{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2015/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=75&pr.y=9&sy=2014&ey=2020&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=193&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&grp=0&a= |title=ਔਸਟ੍ਰੇਲੀਆ |publisher=International Monetary Fund |date=October 2015 |accessdate=9 October 2015}}</ref>}} | GDP_PPP_rank = 19ਵਾਂ | GDP_PPP_year = 2015 | GDP_PPP_per_capita = $47,318<ref name=IMF/> | GDP_PPP_per_capita_rank = 17ਵਾਂ | GDP_nominal = {{nowrap|$1.223 trillion<ref name=IMF/>}} | GDP_nominal_rank = 13ਵਾਂ | GDP_nominal_year = 2015 | GDP_nominal_per_capita = $51,642<ref name=IMF/> | GDP_nominal_per_capita_rank = 9ਵਾਂ | Gini = 33.6<!--number only--> | Gini_ref = <ref>{{cite web|title=OECD Economic Surveys: Norway 2012|url=http://www.keepeek.com/Digital-Asset-Management/oecd/economics/oecd-economic-surveys-norway-2012/gini-coefficients-before-and-after-taxes-and-transfers_eco_surveys-nor-2012-graph1-en#page1|access-date=2017-01-02|archive-date=2014-08-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20140812150611/http://www.keepeek.com/Digital-Asset-Management/oecd/economics/oecd-economic-surveys-norway-2012/gini-coefficients-before-and-after-taxes-and-transfers_eco_surveys-nor-2012-graph1-en#page1|dead-url=yes}}</ref> | Gini_rank = 19ਵਾਂ | Gini_year = 2012 | Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> | HDI = 0.935<!--number only--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr_2015_statistical_annex.pdf |title=2015 Human Development Report |date=2015 |accessdate=14 December 2015 |publisher=United Nations Development Programme }}</ref> | HDI_rank = 2ਜਾ | HDI_year = 2014<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | currency = [[ਔਸਟ੍ਰੇਲੀਅਨ ਡਾਲਰ]] | currency_code = AUD | time_zone = [[ਔਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਵਿੱਚ ਟਾਈਮ|ਅਨੇਕ]]<ref name="ਟਾਈਮ" group="N">ਇਹ ਤਿਨਾਂ ਆਮ ਟਾਈਮ ਖੇਤਰਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਫਰਕ ਹੈ, ਵੇਖੋ [[ਔਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਵਿੱਚ ਟਾਈਮ]]।</ref> | utc_offset = +8 ਤੋਂ +10.5 ਤੱਕ | time_zone_DST = [[ਔਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਵਿੱਚ ਟਾਈਮ|ਅਨੇਕ]]<ref name="ਟਾਈਮ" group="N" /> | utc_offset_DST = +8 ਤੋਂ +11.5 ਤੱਕ | date_format = dd/mm/yyyy | drives_on = ਖੱਬਾ | cctld = [[.au]] | calling_code = [[+61]] }} '''ਆਸਟਰੇਲੀਆ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]]: Australia ''ਔਸਟਰੈਈਲੀਆ'') ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ [[ਕੈਨਬਰਾ]] ਹੈ। ਇਹ ਦੱਖਣੀ-ਅਰਧਗੋਲੇ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਅੰਗ ਦਾ ਦੇਸ਼ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਤਸਮਾਨੀਆ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਟਾਪੂ ਹਨ। ਰਕਬੇ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਦਾ 6ਵਾਂ ਵੱਡਾ ਦੇਸ਼ ਹੈ। ਪਾਪੂਆ ਨਿਯੋਗਨੀ, ਚੜ੍ਹਦਾ ਤੈਮੂਰ ਤੇ [[ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ]] ਇਸਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ, ਨਿਊ ਕੀਲੀਡੋਨਿਆ ਇਸਦੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਵੱਲ ਤੇ [[ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ]] ਇਸਦੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਹੈ। ਇੱਥੇ [[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]] ਭਾਸ਼ਾ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੋਂ ਦੀ ਜਨਸੰਖਿਆ 22,930,253 ਹੈ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਲੋਕ ਬਰਤਾਨੀਆ ਤੋਂ ਆਏ ਹਨ। ਬਰਤਾਨੀਆ ਦੀ ਮਲਿਕਾ, ਮਲਿਕਾ ਅੱਲਜ਼ਬਿੱਥ II ਇਸ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਵੀ ਆਗੂ ਹੈ। ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਵਿੱਚ ਯੂਰਪੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਅਠਾਰਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲੇ 40,000 ਵਰ੍ਹੇ ਤੱਕ ਉਥੇ ਪੁਰਾਣੇ ਲੋਕ ਰਹਿ ਰਹੇ ਸਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਦੀਆਂ ਨੇੜੇ 250 ਵੰਡਾਂ ਬਣਦੀਆਂ ਸਨ। ਇਹੋਂ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ 1606 ਵਿੱਚ ਡੱਚਾਂ ਨੇ ਲਿਬੀਆ ਤੇ 1770 ਵਿੱਚ ਇਸ ਤੇ ਬਰਤਾਨੀਆ ਨੇ ਅਪਣਾ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ। 26 ਜਨਵਰੀ, 1788 ਤੋਂ ਇੱਥੇ [[ਬਰਤਾਨੀਆ]] ਤੋਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਲਿਆ ਕੇ ਵਸਾਇਆ ਗਿਆ। ਨਵਾਂ ਥਲਵਾਂ ਵੇਲਜ਼ ਵਸਣ ਲਈ ਪਹਿਲੀ ਥਾਂ ਚੁਣੀ ਗਈ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਲੋਕ ਆ ਕੇ ਇੱਥੇ ਤੇ ਹੋਰ ਥਾਂਵਾਂ ਤੇ ਵਸਦੇ ਗਏ। 1 ਜਨਵਰੀ, 1901 ਨੂੰ ਛੇ ਥਾਂਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਲੋਕ ਗਿਣਤੀ ਦਾ ਚੋਖਾ ਅੰਗ ਚੜ੍ਹਦੇ ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਜਿਆਦਾ ਹਨ। ਆਮਦਨੀ ਨਾਪ ਨਾਲ ਇਹ ਦੁਨੀਆ 'ਚ 5ਵੇਂ ਨੰਬਰ 'ਤੇ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਅਰਥ-ਵਿਵਸਥਾ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ 13ਵੇਂ ਨੰਬਰ ਤੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇੰਜ ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਅਮੀਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ==ਨਾਮ== ਸ਼ਬਦ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ [[ਲਾਤੀਨੀ]] ਬੋਲੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦ 'ਆ ਸਟਰਾਲਸ' ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਥਲਵਾਂ ਜਾਂ ਦੱਖਣੀ। ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਦੇ ਵਾਸੀ ਨੂੰ "ਆਸੀ" ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। [[ਰੂਮੀ]] ਵੇਲੇ ਤੋਂ ਹੀ ਕਿਸੇ ਅਣਜਾਣ ਦੱਖਣੀ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸੋਚ ਸੀ ਤੇ ਬਿਣਾ ਸਬੂਤ ਤੋਂ ਹੀ ਵਸ਼ਕਾਰਲੇ ਵੇਲੇ ਦੀਆਂ ਜੁਗ਼ਰਾਫ਼ੀਆ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸੀ। [[ਯੂਰਪ]]ੀ ਖੋਜੀਆਂ ਦੀ ਖੋਜਣ ਤੇ ਇਹਨੂੰ ਪੁਰਾਣੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਨਾਂ ਨਾਲ਼ ਸੱਦਿਆ ਗਿਆ। ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ ਸ਼ਬਦ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ [[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]] ਵਿੱਚ 1625 ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ। ਮੀਟਥੀਵ ਫ਼ਲਨਡਰ ਨੇ 1804 ਤੋਂ ਇਸ ਨਾਂ ਨੂੰ ਆਮ ਕੀਤਾ। ਜ਼ੋਜ਼ਫ਼ ਬੈਂਕਸ ਦੇ ਕਹਿਣ ਤੇ 1814 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ਦਾ ਨਾਂ A Voyage to Terra Australis ਰੱਖਿਆ। 12 ਦਸੰਬਰ, 1817 ਨੂੰ ਗਵਰਨਰ ਲਾਖ਼ਲਨ ਮੀਕਾਇਰ ਨੇ ਕਿਲੋ ਨੀਲ ਦਫ਼ਤਰ ਨੂੰ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਨਾਂ ਰੱਖਣ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ। 1824 ਵਿੱਚ ਸਮੁੰਦਰੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੇ ਦਫ਼ਤਰ ਨੇ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਮੰਨਿਆ ਤੇ ਇਹ ਨਾਂ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉਹ ਪਹਿਲਾ ਨਕਸ਼ਾ ਜਿਸ ਤੇ ਸ਼ਬਦ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ''ਸੇਂਟ ਪੀਟਰਜ਼ਬਰਗ'' ਰੂਸ ਤੋਂ 1824 ਵਿੱਚ ਛਪਿਆ। ==ਤਰੀਖ਼== ਇਨਸਾਨ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਵਿੱਚ 42000 ਤੋਂ 48000 ਵਰ੍ਹੇ ਪਹਿਲੇ ਰਹਿਣ ਲੱਗੇ ਤੇ ਖ਼ੋਰੇ ਉਹ ਚੜ੍ਹਦੇ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਵੱਲੋਂ ਆਈ ਸਨ ਤੇ ਹੁਣ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਦੇਸੀ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆਈ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪੁਰਖ ਸਨ। 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਜਦੋਂ ਯੂਰਪੀ ਲੋਕ ਇੱਥੇ ਵਸਣ ਆਏ ਤੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਦੇਸੀ ਲੋਕ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਤੇ ਜੁੜੀ ਬੂਟਿਆਂ ਖਾਣ ਵੇਲੇ ਤੇ ਮੂੰਹ ਜ਼ਬਾਨੀ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀ ਰਹਿਤਲ ਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਦੀ ਨਿਊ ਤੇ ਬਣੀਆਂ ਰੂਹਾਨੀ ਸੋਚ ਤੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਕਦੇ ਕਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਲਈ ਚਰਹਦੇ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਆ ਨਵਾ ਲੈ ਮਛੇਰਿਆਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਯੂਰਪੀ ਖੋਜੀ ਵੀ ਇੱਥੇ ਅੱਪੜੇ। ਵਲੀਅਮ ਜਾਨਜ਼ਉਣ ਇੱਕ ਡਚ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਹਾਜ਼ ਚਲਾ ਨਵਾਲਾ, ਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਏ, ਉਹਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਨੂੰ 1606 ਵਿੱਚ ਏਦੇ ਉੱਪਰਲੇ ਕੰਡੇ ਤੇ ਕੈਪ ਯਾਰਕ ਜਜ਼ੀਰੀਵਰਗਾ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਤੇ 26 ਫ਼ਰਵਰੀ ਨੂੰ ਉਥੇ ਈ ਪਨਫ਼ਾਦਰ ਦਰਿਆ ਕੋਲ਼ ਏਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਉਤਰਿਆ। ਡੱਚਾਂ ਨੇ ਉਤਲੇ ਤੇ ਲੈਂਦੇ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਦੇ ਨਕਸ਼ੇ ਬਨਿਏ-ਏ-ਪਰ ਉਥੇ ਵਸੇ ਨਾਂ। ਵਲੀਅਮ ਡੀਮਪੀਇਰ ਇੱਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਖੋਜੀ ਨੇ 1688 ਤੇ ਫ਼ਿਰ 1899 ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਦਾ ਫੇਰਾ ਪਾਇਆ। 1770 ਵਿੱਚ ਜ਼ੇਮਜ਼ ਕੁੱਕ ਨੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਨੂੰ ਖੋਜਿਆ ਤੇ ਇਹਦਾ ਨਾਂ ਨਿਊ ਸਾਊਥ ਵੇਲਜ਼ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਬਰਤਾਨੀਆ ਲਈ ਇਹਨੂੰ ਕਲੇਮ ਕੀਤਾ। ਜ਼ੇਮਜ਼ ਕੁੱਕ ਦੀਆਂ ਖੋਜਾਂ ਨੇ ਮੁਜਰਮਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਨਗਰੀ ਦੀ ਰੱਖੀ। 26 ਜਨਵਰੀ, 1788 ਨੂੰ ਆਰਥਰ ਫ਼ਿਲਿਪ ਪੋਰਟ ਜੈਕਸਨ ਤੇ ਜੀਨੂੰ ਹੁਣ ਸਿਡਨੀ ਕਿੰਦੇ ਨੇ ਤੇ ਇਹ ਆਇਆ। ਇਹ ਤਰੀਖ਼ ਹੁਣ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਦਾ ਕੌਮੀ ਦਿਹਾੜਾ ਯਾ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਦਿਹਾੜਾ ਅਖਵਾਂਦਾ ਏ। 1803 ਵਿੱਚ ਤਸਮਾਨੀਆ ਨੂੰ ਵਸਾਇਆ ਗਿਆ। ਬਰਤਾਨੀਆ ਨੇ ਲੈਂਦੇ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਤੇ 1828 ਨੂੰ ਕਲੇਮ ਕੀਤਾ। ਨਵਾਂ ਥਲਵਾਂ ਵੇਲਜ਼ ਤੋਂ ਕਈ ਥਾਂਵਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖਰੀਆਂ ਕਰ ਕੇ ਨਵੇਂ ਸੂਬੇ ਬਨਿਏ-ਏ-ਗੇਅ: ਦੱਖਣੀ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ 1836 ਵਿੱਚ ਵਿਕਟੋਰੀਆ 1851 ਵਿਚ, ਕਵੀਨਜ਼ ਲੈਂਡ 1859 ਵਿਚ। 1911 ਵਿੱਚ ਸਾਊਥ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਤੋਂ ਨਾਰਦਰਨ ਟੀਰਾ ਟੋਰੀ ਦੀ ਨਿਊ ਰੱਖੀ ਗਈ। ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਮੰਨਣ ਤੇ 1848 ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਮੁਜਰਮਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਆਖ਼ਰੀ ਜਹਾਜ਼ ਆਇਆ। ਇਥੋਂ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਤੇ ਅਸਲੀ ਲੋਕ ਜਦੋਂ ਉਥੇ ਯੂਰਪੀ ਆਈ 750,000 ਤੋਂ 1,000,000 ਦੇ ਵਸ਼ਕਾਰ ਸਨ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਗਿਣਤੀ ਇੱਕ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਲੱਗਣ ਵਾਲੇ ਰੋਗਾਂ ਬਾਝੋਂ ਥੋੜੀ ਰਹਿ ਗਈ। 1855 ਤੇ 1890 ਦੇ ਵਸ਼ਕਾਰ ਅਸਟਰੇਲੀਆ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਮਾਮਲੇ ਚਲਾਨ ਲਈ ਬਰਤਾਨੀਆ ਤੋਂ ਅਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਪਰ ਬਹਿਰ ਲੈ ਮਾਮਲੇ, ਬਚਾਊ, ਬਾਹਰੀ ਕਾਰੋਬਾਰ ਤੇ ਕਜ ਹੋਰ ਮਾਮਲੇ ਲਨਦੇ ਦੇ ਹੱਥ ਵੱਜ ਰੇਅ। ==ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਹਾਓਜ਼ ਕੈਨਬਰਾ== ਪਹਿਲੀ ਜਨਵਰੀ 1901 ਨੂੰ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਦੀਆਂ ਨਿਗੁਰਿਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਜੱਟ ਲੰਮੇ ਸੁਲਾ ਮਸ਼ਵਰੇ ਮਗਰੋਂ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਤੇ ਕਾਮਨਵੈਲਥ ਆਫ਼ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਬਣਾਈ ਗਈ ਜਿਹੜੀ 1907 ਨੂੰ ਸਲਤਨਤ ਬਰਤਾਨੀਆ ਦਾ ਇੱਕ ਅੰਗ ਬਣੀ। ਕੈਨਬਰਾ ਰਾਜਗੜ੍ਹ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਤੇ 1911 ਤੋਂ 1927 ਤੱਕ ਬਣਦਾ ਰੀਆ ਏ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਮੈਲਬੌਰਨ ਥੋੜੇ ਚਿਰ ਲਈ ਰਾਜਗੜ੍ਹ ਰੀਆ। 1914 ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵੱਡੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਬਰਤਾਨੀਆ ਨਾਲ਼ ਸੀ ਤੇ 416,000 ਆਸੀ ਯੂਰਪ ਦੇ ਲੜਾਈ ਵਿਹੜੇ ਵੱਲ ਗੇਅ 60,000 ਮਾਰੇ ਗੇਅ ਤੇ 152,000 ਨੂੰ ਸੱਟਾਂ ਲੱਗੀਆਂ। ਕਈ ਆਸੀ ਸੋਚਦੇ ਨੇ ਜੇ ਗੈਲੀਪੋਲੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਹਾਰ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕੌਮ ਦਾ ਮੁੱਢ ਬੁਝਿਆ। 1942 ਵਿੱਚ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਤੇ ਬਰਤਾਨੀਆ ਵਸ਼ਕਾਰ ਕਈ ਜੋੜ ਟੁੱਟੇ। 1942 ਵਿੱਚ ਬਰਤਾਨੀਆ ਦੀ ਜਪਾਨ ਹੱਥਉਣ ਹਾਰ ਨੇ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਨੂੰ ਡਰਾ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਉਹਨੇ ਆਪਣੇ ਬਚਾਊ ਲਈ ਅਮਰੀਕਾ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ। 1951 ਤੂੰ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਅਮਰੀਕਾ ਦਾ ਸੰਗੀ ਏ। ਦੂਜੀ ਵੱਡੀ ਲੜਾਈ ਮਗਰੋਂ ਯੂਰਪ ਤੋਂ ਬਣਬਾਸ ਕਰ ਕੇ ਲੋਕ ਆਈ ਤੇ 1970 ਮਗਰੋਂ ਏਸ਼ੀਆ ਤੋਂ ਵੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਆਨ ਦੀ ਹੱਲਾ ਸ਼ੇਰੀ ਦਿੱਤੀ। ਵੰਨਸਵੰਨੀਆਂ ਥਾਂਵਾਂ ਤੋਂ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਆਨ ਨਾਲ਼ ਇਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ, ਰਹਿਤਲ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵਿਖਾਲੇ ਵਿੱਚ ਫ਼ਰਕ ਆਇਆ। ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਐਕਟ 1986 ਨਾਲ਼ ਬਰਤਾਨੀਆ ਨਾਲ਼ ਰੀਨਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਵੀ ਟੁੱਟ ਗੇਅ ਹੁਣ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਰੱਫੜ ਮਕਾਨ ਲਈ ਲੰਦਨ ਜਾਣ ਦੀ ਤੇ ਪ੍ਰੀਵੀ ਕੌਂਸਿਲ ਅੱਗੇ ਕੈਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਾਂ ਰਈ। 1999 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਚੁਣੌਤੀ ਵਿੱਚ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਦੇ ਇੱਕ ਪੂਰੇ ਲੋਕਰਾਜ ਬਣਨ ਤੋਂ ਮਨਕਰੇ ਤੇ। ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਦੀ ਬਾਰਲੀ ਪਾਲਿਸੀ ਦਾ ਮੂੰਹ ਹੁਣ ਰਲਦੇ ਤੇ ਬਹਰਾਲਕਾਹਲ ਦੇ ਕੰਡਿਆਂ ਤੇ ਵਸਦੇ ਦੇਸਾਂ ਨਾਲ਼ ਸਾਕ ਵਿਧਾਨ ਵੱਲ ਏ। ==ਸਿਆਸਤ ਤੇ ਸਰਕਾਰ== [[ਤਸਵੀਰ:Tony Abbott - 2010.jpg|thumbnail|ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨਮੰਤਰੀ ਟੋਨੀ ਐਬੋਟ]] ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਵਿੱਚ ਕਨੂੰਨੀ ਬਾਦ ਸ਼ਾਈ ਏ ਤੇ ਤਾਕਤ ਵੰਡੀ ਹੋਈ ਏ। ਮਲਿਕਾ ਅੱਲਜ਼ਬਿੱਥ II ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਦੀ ਵੀ ਮਲਿਕਾ ਏ ਤੇ ਉਹ ਦੇਸ ਦੀ ਆਗੂ ਏ। ਮਲਿਕਾ ਬਰਤਾਨੀਆ ਵਿੱਚ ਰਿੰਨਦੀ ਏ ਤੇ ਉਹਦੀ ਥਾਂ ਉਹਦਾ ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ ਉਹਦੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਏ। ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਦਾ ਕਨੂੰਨ ਈ ਅਸਟਰੇਲੀਆ ਤੇ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਏ ਤੇ ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ ਦੇ ਕੋਲ਼ ਕਜ ਇਖ਼ਤਿਆਰ ਏ। ਅਸਟਰੇਲੀਆ ਦੀ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਮਲਿਕਾ (ਗਵਰਨਰ ਜੀਦੀ ਥਾਂ ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਏ), ਸੈਨੇਟ ਤੇ ਹਾਊਸ ਆਫ਼ ਰੀਪੀਰੀਜ਼ਨਟੀਟੋ ਨੂੰ ਰਲ਼ਾ ਕੇ ਬਣਦੀ ਏ। ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਦੀ ਸੈਨੇਟ ਵਿੱਚ 76 ਸੰਗੀ ਨੇਂ: 12 ਹਰ ਸੂਬੇ ਤੋਂ 6 ਸਾਲ ਲਈ ਚੁਣੇ ਜਾਂਦੇ ਨੇ ਤੇ ਦੋ ਰਾਜਗੜ੍ਹ ਕੈਨਬਰਾ ਤੇ ਨਾਰਦਰਨ ਟੀਰਾ ਟੋਰੀ ਤੋਂ ਚੁਣੇ ਜਾਂਦੇ ਨੇਂ। ਹਾਊਸ ਆਫ਼ ਰੀਪੀਰੀਜ਼ਨਟੀਟੋ ਵਿੱਚ 150 ਸੰਗੀ ਹੁੰਦੇ ਨੇ ਜਿਹੜੇ 3 ਸਾਲ ਲਈ ਚੁਣੇ ਜਾਂਦੇ ਨੇਂ। ਚੋਖੇ ਵੋਟ ਲੇਨ ਵਾਲੀ ਪਾਰਟੀ ਸਰਕਾਰ ਬਣਾਂਦੀ ਏ ਤੇ ਵਜ਼ੀਰ-ਏ-ਆਜ਼ਮ ਆਪਣੇ ਬੰਦਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਚੰਦੀ ਏ। ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ ਕਿਸੇ ਵਜ਼ੀਰ-ਏ-ਆਜ਼ਮ ਨੂੰ ਰਾਜ ਤੋਂ ਲਾ ਸਕਦਾ ਏ ਅਗਰ ਇਸ ਵਜ਼ੀਰ-ਏ-ਆਜ਼ਮ ਕੋਲ਼ ਸੰਗੀਨਾਂ ਰੀਣ। ਲੇਬਰ ਪਾਰਟੀ, ਲਿਬਰਲ ਪਾਰਟੀ ਤੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਪਾਰਟੀ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਪਾਰਟੀਆਂ ਨੇਂ। ==ਫ਼ੌਜ== ਅਸਟਰੇਲੀਆ ਬਚਾਊ ਫ਼ੌਜ ਸ਼ਾਹੀ ਆਸਟਰੀਲਵੀ ਸਮਨਦੀ ਫ਼ੌਜ, ਆਸਟਰੀਲਵੀ ਜ਼ਮੀਨੀ ਫ਼ੌਜ ਤੇ ਸ਼ਾਹੀ ਆਸਟਰੀਲਵੀ ਹਵਾਈ ਫ਼ੌਜ ਨਾਲ਼ ਜਿੰਦੀ ਏ ਤੇ ਏਦੇ ਵਿੱਚ 80,561 ਫ਼ੌਜੀ ਨੇ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ 55,068 ਪੱਕੇ ਤੇ 25,493 ਰਿਜ਼ਰਵ ਨੇਂ। ਕੌਰਨਰ ਜਰਨਲ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਸੁਲਾ ਨਾਲ਼ ਬਚਾਊ ਫ਼ੌਜ ਦਾ ਆਗੂ ਜਿੰਦਾ ਏ। ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਦਾ 2010-11 ਦਾ ਬਚਾਊ ਬਜਟ 25.7 ਆਸਟਰੇਲੀਅਨ ਡਾਲਰ ਸੀ ਤੇ ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਦਾ 13ਵਾਂ ਵੱਡਾ ਫ਼ੌਜੀ ਬਜਟ ਏ। ==ਅਰਥ-ਵਿਵਸਥਾ== ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਇੱਕ ਖਾਂਦਾ-ਪੀਂਦਾ ਦੇਸ਼ ਹੈ ਜਿਥੇ ਬਹੁਤ ਥੋੜੀ ਗ਼ਰੀਬੀ ਹੈ। ''ਆਸਟਰੇਲੀਅਨ ਡਾਲਰ'' ਦੇਸ਼ ਦੀ ਕਰੰਸੀ ਹੈ। ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਦੁਨੀਆ ਦੀ 13ਵੀਂ ਵੱਡੀ ਅਰਥ-ਵਿਵਸਥਾ ਵਾਲਾ ਦੇਸ਼ ਹੈ, ਇੱਕ ਬੰਦੇ ਦੀ ਸਾਲ ਦੀ ਆਮਦਨੀ ਨਾਲ ਦੁਨੀਆ ਵਜੋਂ 5ਵੇਂ ਨੰਬਰ ਅਤੇ ਹੈਮਨ ਡਿਵੈਲਪਮੈਂਟ ਇੰਡੈਕਸ ਵਿੱਚ ਦੂਜੇ ਨੰਬਰ ਤੇ ਹੈ। ਮਈ 2012 ਵਿੱਚ 11,537,900 ਲੋਕ ਕੰਮ-ਕਾਜ ਵੱਲ ਲੱਗੇ ਸਨ ਤੇ 5.1 / ਕੰਮ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਸਨ। ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਵਿਚੋਂ [[ਕਣਕ]], ਅਣ, ਧਾਤਾਂ ਵਿਦੇਸ਼ ਭੇਜੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। [[ਜਪਾਨ]], [[ਚੀਨ]], [[ਅਮਰੀਕਾ]], [[ਦੱਖਣੀ ਕੋਰੀਆ]], [[ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ]], ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਦੀ ਮਾਲ ਵੇਚਣ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਮਾਰਕੀਟਾਂ ਹਨ। ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਸ਼ਰਾਬ ਵੇਚਣ ਵਾਲਾ ਚੌਥਾ ਵੱਡਾ ਦੇਸ਼ ਹੈ ਤੇ ਇਹ 5.5 ਬਿਲੀਅਨ ਡਾਲਰ ਤੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ==ਸੂਬੇ== ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਦਾ ਵਾਧਾ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਦੇ 6 ਸੂਬੇ ਹਨ: ਨਵਾਂ ਥਲਵਾਂ ਵੇਲਜ਼, ਵਿਕਟੋਰੀਆ, ਕਵੀਨਜ਼ ਲੈਂਡ, ਦੱਖਣੀ ਅਸਟਰੇਲੀਆ, ਤਸਮਾਨੀਆ, ਲੈਂਦਾ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ, ਉਪਰਲਾ ਥਾਂ। ==ਭੂਗੋਲ== ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ 7,617,930 ਮੁਰੱਬਾ ਕਿਲੋਮੀਟਰ (2,941,300 ਮੁਰੱਬਾ ਮੀਲ) ਥਾਂ ਤੇ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਬਹਿਰ ਹਿੰਦ ਤੇ ਬਹਰਾਲਕਾਹਲ ਨੇ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਅਰਾਫ਼ੋਰਾ ਸਮੁੰਦਰ ਤੇ ਤੈਮੂਰ ਸਮੁੰਦਰ ਇਸਨੂੰ [[ਏਸ਼ੀਆ]] ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕੁ ਰਾਲ਼ ਸਮੁੰਦਰ ਕੂਈਨਜ਼ਲੈਂਡ ਦੇ ਕੰਡੇ ਨਾਲ ਹੈ ਅਤੇ ਤਸਮਾਨ ਸਮੁੰਦਰ ਅਸਟਰੇਲੀਆ ਤੇ [[ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ]] ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੈ। ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਭੂਗੋਲਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਛੇਵਾਂ ਵੱਡਾ ਦੇਸ਼ ਹੈ, ਇਸਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਨਿੱਕਾ ਬਰ-ਏ-ਆਜ਼ਮ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਨਾਪ ਤੇ ਵੱਖਰੇ ਹੋਣ ਬਾਝੋਂ ਇਹਨੂੰ ਜ਼ਜ਼ੀਰਾ ਬਰ-ਏ-ਆਜ਼ਮ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਜ਼ਜ਼ੀਰਾ। ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰੀ ਕੰਡਾ 34,218 ਕਿਲੋਮੀਟਰ (21,262 ਮੀਲ) ਲੰਮਾਂ ਹੈ ਤੇ ਇਸਦੇ ਵਿੱਚ ਉਹਦੇ ਜ਼ਜ਼ੀਰੀਆਂ ਦੇ ਕੰਡੇ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਗਰੇਟ ਬੈਰੀਅਰ ਰੀਫ਼ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਦੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ 2,000 ਕਿਲੋਮੀਟਰ (1,240 ਮੀਲ) ਲੰਮੀ ਕੋਰਲ ਰੀਫ਼ ਹੈ। ਟਿੱਲਾ ਕਾਜ਼ੀਸਕੋ 2,228 ਮੀਟਰ ਦੀ ਉੱਚਾਈ ਨਾਲ਼ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਪਹਾੜ ਹੈ। ਆਸਟਰੇੇਲੀਆ ਦਾ ਜਿਆਦਾਤਰ ਹਿੱਸਾ ਬੰਜਰ ਅਤੇ ਵੀਰਾਨ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਇਨਸਾਨ ਦੀ ਜਿੰਦਗੀ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੈ, ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਦੀ ਜਿਆਦਾਤਰ ਵਸੋ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਜਿਆਦਾਤਰ ਵੱਡੇ ਮਹਾਂਨਗਰ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਿਡਨੀ, ਮੈਲਬੋਰਨ, ਡਰਵਿਨ, ਬਰਿਸਬ੍ਰੇਨ, ਕੈਨਬਰਾ ਆਦਿ ਇਸ ਦੇ ਕਿਨਾਰਿਆਂ ਤੇ ਵਸੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਜਾਨਵਰ/ਪਸ਼ੂ ਕੰਗਾਰੂ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਇੱਥੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ==ਉਲੂਰੂ== ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਦੇ ਵੱਡੇ ਨਾਪ ਦਾ ਹੋਣ ਬਾਝੋਂ ਉਥੇ ਕਈ ਦੇਸ ਵਿਖਾਲੇ ਦੱਸਦੇ ਨੇਂ। ਚੜ੍ਹਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਬਾਰ ਸ਼ੀ ਜੰਗਲ਼, ਚੜ੍ਹਦੇ ਦੱਖਣ, ਲੈਂਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਤੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਵੱਲ ਪਹਾੜੀ ਸਿਲਸਿਲੇ ਨੇ ਤੇ ਐਧੇ ਬਿਲਕੁਲ ਵਸ਼ਕਾਰ ਰੋਹੀ ਏ। ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਪੱਧਰਾ ਬਰ-ਏ-ਆਜ਼ਮ ਏ ਜਿਥੇ ਰੋਹੀ ਯਾ ਰੋਹੀ ਨਾਲ਼ ਰਲਦਾ ਮਹੌਲ ਏ। ਇੱਥੇ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਥੋੜੀ ਕਿੰਨੀ ਲੋਕ ਗਿਣਤੀ ਏ। ==ਮਹੌਲ== [[ਤਸਵੀਰ:Koala climbing tree.jpg|thumbnail|ਕੁਆਲਾ]] ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਵਿੱਚ ਥਲ ਯਾ ਰੋਹੀ ਵਰਗ ਯਾ ਕਜ ਰੋਹੀ ਵਰਗੇ ਥਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਚੋਖੇ ਨੇਂ, ਪਰ ਇੱਥੇ ਅਲਪਾਇਨੀ ਵਿਹੜੇ ਤੇ ਬਾਰ ਸ਼ੀ ਜੰਗਲ਼ ਵੀ ਹੈ ਨੇਂ। ਅਸਟਰੇਲੀਆ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣਾ ਬਰ-ਏ-ਆਜ਼ਮ ਏ ਤੇ ਲੰਮੇ ਚਿਰ ਤੋਂ ਰਿੰਨਦੀ ਦੁਨੀਆ ਤੋਂ ਵੱਖ ਏ ਏਸ ਬਾਝੋਂ ਉਥੇ ਦੇ ਬੂਟੇ ਜਾਨਵਰ ਨਿਵੇਕਲੇ ਨੇਂ। ਇੱਥੇ ਦੇ 85/ ਪਲ੍ਹਾਂ ਵਾਲੇ ਬੂਟੇ, 84/ ਮੀਮਲਜ਼, 45૖/ ਪੰਛੀ ਤੇ 89/ ਮੱਛੀਆਂ ਸਿਰਫ਼ ਉਥੇ ਈ ਲਬਦੇ ਨੇਂ। ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਕੋਲ਼ ਰੀਪਟਾਇਲਜ਼ ਦੀਆਂ 755 ਵੰਡਾਂ ਨੈਣ। ਏਨੀਆਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇਸ ਵਿੱਚ ਨਈਂ। ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸਫ਼ੈਦੇ ਤੇ ਕਿੱਕਰ ਦੇ ਰੁੱਖ ਆਮ ਲਬਦੇ ਨੇਂ। ਸਫ਼ੈਦੇ ਦੀਆਂ ਉਥੇ 700 ਦੇ ਨੇੜੇ ਵੰਡਾਂ ਨੇਂ। ਪੱਲੇ ਟਿਪਸ, ਅਕਡਨਾ, ਕੀਨਗਰੋ, ਕਵਾਲਾ, ਕੋਕਾ ਬੁਰਾ, ਈਮੂ, ਵਵਮਬਾਟ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਦੇ ਜਾਨਵਰ ਤੇ ਪੰਛੀ ਜਿਹਨਾਂ ਤੋਂ ਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਏ। ਡਿੰਗੂ ਇੱਕ ਜੰਗਲ਼ੀ ਕੁੱਤਾ ਏ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਦਾ ਤੇ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਰੱਫੜ। ਡਡਲੋਕ਼਼ ਦੋ ਸਦੀਆਂ ਤੱਕ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਆ ਕੇ ਵਸਣ ਵਾਲੇ ਬਰਤਾਨਵੀ ਜ਼ਜ਼ੀਰੀਆਂ ਤੋਂ ਆਈ। ਏਸ ਤੋਂ ਹੁਣ ਦੇ ਜੋਖੇ ਸਾਰੇ ਆਸੀਆਂ ਦੇ ਪੁਰਖ ਬਰਤਾਨਵੀ ਯਾ ਆਇਰਸ਼ ਨੇਂ। 2011 ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪੁਰਖਾਂ ਨਾਲ਼ ਜੋੜ ਜੁੜਦੀਆਂ ਹੋਇਆਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ (36.1 /), ਆਸੀ (35.4 /), ਆਇਰਸ਼ (10.4 /), ਸਕਾਟ (8.9 /), ਇਤਾਲਵੀ (4.6 /), ਜਰਮਨ (4.5 /), ਚੀਨੀ (4.3 /), ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ (2.0 /), ਯੂਨਾਨੀ (1.9 /), ਤੇ ਡਚ (1.7 /) ਸਨ। ਪਹਿਲੀ ਵੱਡੀ ਲੜਾਈ ਮਗਰੋਂ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਦੀ ਲੋਕ ਗਿਣਤੀ ਚੌਗੁਣੀ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਪਰ ਇਸ ਦੇਸ ਵਿੱਚ ਅਜੇ ਵੀ ਲੋਕ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਹਨ। ਪਹਿਲੀ ਵੱਡੀ ਲੜਾਈ ਤੋਂ 2000 ਤੱਕ ਇੱਥੇ 59 ਲੱਖ ਲੋਕ ਬਾਹਰੋਂ ਵੱਸ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਤੇ ਐਂਜ ਹਰ ਸੱਤ ਵਿਚੋਂ ਦੋ ਲਵੀ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਜਮੈ ਸਨ। ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਕੋਟੇ ਨਾਲ਼ ਆਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਏ ਤੇ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਦੇ ਗੌਣੀ ਨੂੰ ਈ ਜਾਐ ਆਇਆਂ ਨੂੰ ਕੀਹ ਜਾਂਦਾ ਏ। 2050 ਤੱਕ ਇੱਥੇ 42 ਮਿਲੀਅਨ ਲੋਕ ਵਿਸਰੇ-ਏ-ਹੋਣਗੇ। 2012 ਵਿੱਚ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਦੀ ਲੋਕ ਗਿਣਤੀ 22,730,096 ਸੀ। 548,370 ਇੱਥੇ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਵਸਨੀਕ ਹਨ। ਸਿਡਨੀ, ਮੈਲਬੌਰਨ, ਬ੍ਰਿਸਬੇਨ, ਪਰਥ ਤੇ ਐਡੀਲੇਡ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਦੇ ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰ ਹਨ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਓਸ਼ੇਨੀਆ ਦੇ ਦੇਸ਼}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਆਸਟਰੇਲੀਆ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਓਸ਼ੇਨੀਆ ਦੇ ਦੇਸ਼]] 9wdzau18wc4kjomk6tmq0x57vs24v8k 0 2300 841691 841586 2026-06-29T20:36:30Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 2 books for verifiability (20260629)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 841691 wikitext text/x-wiki {{about|ਭਾਰਤ ਦੇ ਇੱਕ ਰਾਜ|ਭੂਗੋਲਿਕ ਖੇਤਰ|ਪੰਜਾਬ|ਇਸ ਨਾਮ ਦੀ ਹੋਰ ਵਰਤੋਂ|ਪੰਜਾਬ (ਗੁੰਝਲ-ਖੋਲ੍ਹ)}} {{Infobox Indian state or territory | name = ਪੰਜਾਬ | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Golden Temple, Amritsar, Punjab UNAG.jpg | photo2a = Virasat-e-Khalsa-Roxy.jpg | photo2b = Devi Talab Mandir.jpg | photo3a = Fateh Burj night.png | photo3b = Khalsa College-Monumentos de Amritsar-India16.JPG | photo4a = Panorama of Jallianwala Bagh-IMG 6348 (cropped).jpg | photo4b = Qila Mubarak In 2015.jpg | spacing = 2 | color_border = | color = | size = 260 | border = no | foot_montage = ਉੱਪਰ ਤੋਂ ਘੜੀ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ: [[ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ]]; [[ਦੇਵੀ ਤਾਲਾਬ ਮੰਦਰ|ਦੇਵੀ ਤਾਲਾਬ ਮੰਦਰ, ਜਲੰਧਰ]]; [[ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]]; [[ਕਿਲਾ ਮੁਬਾਰਕ]]; [[ਜੱਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ਼|ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ ਯਾਦਗਾਰ]]; [[ਫਤਿਹ ਬੁਰਜ]]; [[ਵਿਰਾਸਤ-ਏ-ਖਾਲਸਾ]]}} | type = ਰਾਜ | etymology = ਪੰਜ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਧਰਤੀ | image_seal = Seal of the Government Of Punjab (Black On White).svg{{!}}class=skin-invert | image_map = IN-PB.svg | coordinates = {{coord|30.79|75.84|region:IN-PB_type:adm1st|display=inline,title}} | region = ਉੱਤਰ ਭਾਰਤ | before_was = [[ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬ]]<br/>[[ਪੈਪਸੂ]] | formation_date4 = 26 ਜਨਵਰੀ 1950 ਅਤੇ 1 ਨਵੰਬਰ 1966 (Reorganisation) | capital = ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ | largestcity = ਲੁਧਿਆਣਾ | districts = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ|23]] | Governor = [[ਗੁਲਾਬ ਚੰਦ ਕਟਾਰੀਆ]] | Chief_Minister = [[ਭਗਵੰਤ ਮਾਨ]] | party = [[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ|ਆਪ]] | legislature_type = ਇੱਕ ਸਦਨੀ | assembly = [[ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ]] | assembly_seats = 117 ਸੀਟਾਂ | rajya_sabha_seats = 7 ਸੀਟਾਂ | lok_sabha_seats = 13 ਸੀਟਾਂ | judiciary = [[ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਹਾਈਕੋਰਟ]] | area_total_km2 = 50362 | area_rank = 20ਵਾਂ | elevation_footnotes = <ref>{{Cite web |title=Know Punjab – Government of Punjab, India |url=https://punjab.gov.in/know-punjab/ |access-date=24 March 2023 |language=en-US |archive-date=13 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210713061012/https://punjab.gov.in/know-punjab/ |url-status=live }}</ref> | elevation_m = | elevation_max_m = 1,000 | elevation_max_point = ਨੈਣਾ ਦੇਵੀ ਰੇਂਜ ਦੀ ਬਿਨ੍ਹਾ ਨਾਮ ਵਾਲੀ ਚੋਟੀ | elevation_min_m = 105 | elevation_min_point = [[ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ]] | population_footnotes = <ref>{{cite book | url=https://ruralindiaonline.org/en/library/resource/population-projections-for-india-and-states-2011-2036/ | title=Population Projections for India and States, 2011–2036 | date=July 2020 | access-date=25 March 2023 | archive-date=13 March 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230313055356/https://ruralindiaonline.org/en/library/resource/population-projections-for-india-and-states-2011-2036/ | url-status=live }}</ref> | population_total = {{IncreaseNeutral}} 31,188,000 | population_as_of = 2025 | population_rank = 16ਵਾਂ | population_density = 550 | population_urban = 42.55% | population_rural = 57.45% | population_demonym = [[ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ|ਪੰਜਾਬੀ]] | 0fficial_Langs = [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]]<ref name="2011lang">{{cite web|url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf|title=Report of the Commissioner for linguistic minorities: 50th report (July 2012 to June 2013)|publisher=Commissioner for Linguistic Minorities, Ministry of Minority Affairs, Government of India|access-date=4 December 2016|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160708012438/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf|archive-date=8 July 2016}}</ref> | official_script = [[ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ]] | GDP_footnotes = <ref>{{cite web |last=Singh |first=Shruti |date=8 April 2025 |title=Punjab Budget Analysis 2025-26 |url=https://prsindia.org/files/budget/budget_state/punjab/2025/Punjab_Budget_Analysis_2025-26.pdf |website=[[PRS Legislative Research]] |access-date=17 July 2025}}</ref> | GDP_total = {{Increase}} $104.86 ਬਿਲੀਅਨ (ਨਾਮਾਤਰ)<br/>{{Increase}} $441.71 ਬਿਲੀਅਨ (ਪੀਪੀਪੀ) | GDP_year = 2025–26 ਅੰਦਾਜ਼ਨ | GDP_rank = 16ਵਾਂ | GDP_per_capita = {{Increase}} {{INRConvert|244527|lk=r}} (ਨਾਮਾਤਰ)<br/>{{Increase}} $14,163 (ਪੀਪੀਪੀ) | GDP_per_capita_rank = 19ਵਾਂ | HDI = {{Increase}} 0.698 {{color|orange|Medium}}<ref>{{cite web |title=India: Subnational HDI |url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/IND/ |website=Global Data Labs |access-date=8 June 2025}}</ref> | HDI_year = 2022 | HDI_rank = 12ਵਾਂ | literacy = 83.4%<ref>{{Cite book |url=https://www.mospi.gov.in/sites/default/files/publication_reports/AnnualReport_PLFS2023-24L2.pdf |title=Annual Report, Periodic Labour Force Survey (PLFS) (July 2023 – June 2024) |date=23 September 2024 |publisher=National Sample Survey Office, Ministry of Statistics and Programme Implementation, Government of India |pages=A-10 |chapter=Appendix-A: Detailed tables, Table (7): Literacy rate (in per cent) of persons of different age groups for each State/UT (persons, age-group (years): 7 & above, rural+urban (column 6))}}</ref> | literacy_year = 2024 | literacy_rank = 23ਵਾਂ | sex_ratio = 906[[ਔਰਤ|♀]]/1000 [[ਮਰਦ|♂]]<ref>{{Cite web |title=Sex ratio of State and Union Territories of India as per National Health survey (2019–2021) |url=https://main.mohfw.gov.in/basicpage-14 |website=Ministry of Health and Family Welfare, India |access-date=8 January 2023 |archive-date=8 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230108164803/https://main.mohfw.gov.in/basicpage-14 |url-status=live }}</ref> | sexratio_year = 2025 | sexratio_rank = 25ਵਾਂ | iso_code = IN-PB | registration_plate = PB | website = punjab.gov.in | mammal = [[ਕਾਲਾ ਹਿਰਨ]] | bird = ਉੱਤਰੀ ਗੋਸ਼ਾਕ<ref>{{cite news|title=State Bird is BAAZ|url=http://www.dayandnightnews.com/2011/05/baaz-is-back-as-punjabs-state-bird|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714213412/http://www.dayandnightnews.com/2011/05/baaz-is-back-as-punjabs-state-bird/|archive-date=14 July 2014}}</ref> | fish = [[ਸਿੰਧ ਦਰਿਆ ਡਾਲਫਿਨ]] | flower = [[ਗਲੈਡੀਓਲਸ]] | tree = [[ਟਾਹਲੀ]] | fruit = [[ਮੈਂਡਰਿਨ ਸੰਤਰਾ|ਮੈਂਡਰਿਨ]] | image_highway = SH IN-PB.png | SH_numbers = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਸਟੇਟ ਹਾਈਵੇਅਸ ਦੀ ਸੂਚੀ|PB SH1 - PB SH41]] }} '''ਪੰਜਾਬ''' ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ [[ਭਾਰਤ]] ਦਾ ਇੱਕ ਰਾਜ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸਮੁੱਚੇ [[ਪੰਜਾਬ ਖੇਤ‍ਰ]] ਦਾ ਇੱਕ ਭਾਗ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਦੂਸਰਾ ਭਾਗ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿੱਚ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਚੜ੍ਹਦਾ ਪੰਜਾਬ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰ ਨੂੰ [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਲਹਿੰਦਾ ਪੰਜਾਬ]] ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੀ ਸਰਹੱਦ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ [[ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ (ਰਾਜ)|ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ]], ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ [[ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]], ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ [[ਹਰਿਆਣਾ]], ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ [[ਰਾਜਸਥਾਨ]] ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ [[ਪੰਜਾਬ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ)|ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬ]] ਨਾਲ<ref name="Borders">{{cite web|title=Border Area Development Programmes in Punjab|url=http://pbplanning.gov.in/pdf/Annexure-VI.pdf|publisher=Department of Planning Punjab|access-date=22 March 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160910030353/http://pbplanning.gov.in/pdf/annexure-vi.pdf|archive-date=10 September 2016}}</ref> ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਰਾਜ ਦਾ ਖੇਤਰਫਲ 50,362 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ (19,445 ਵਰਗ ਮੀਲ) ਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੁਲ [https://www.panjaabstudy.com/2022/07/gk-questions-in-punjabi-general-knowledge-in-punjabi.html ਭੂਗੋਲਿਕ ਖੇਤਰ] ਦਾ 1.53% ਹੈ।<ref name="censusofficial">{{cite web|title=Official site of the Ministry of Statistics and Programme Implementation, India|url=http://mospi.nic.in/mospi_new/upload/SYB2013/ch2.html|access-date=20 July 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131203163229/http://mospi.nic.in/mospi_new/upload/SYB2013/ch2.html|archive-date=3 December 2013}}</ref> ਇਹ ਭਾਰਤ ਦਾ ਖੇਤਰਫਲ ਵਜੋਂ 20ਵਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਰਾਜ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸ਼ਹਿਰ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]], [[ਲੁਧਿਆਣਾ]], [[ਜਲੰਧਰ]], [[ਬਠਿੰਡਾ]], [[ਮੋਗਾ]], [[ਸੰਗਰੂਰ]], [[ਮੋਹਾਲੀ]] ਅਤੇ [[ਪਟਿਆਲਾ]] ਹਨ। ਇਸ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]] ਹੈ। 1947 ਵਿਚ [[ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ]] ਤੋਂ ਬਾਅਦ [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ]] ਦੇ '''ਪੰਜਾਬ''' ਸੂਬੇ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਰਮਿਆਨ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>https://www.bbc.com/punjabi/articles/c1ep8748d57o</ref> 1966 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਮੁੜ ਵੰਡ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਅਤੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ [[ਹਰਿਆਣਾ]] ਅਤੇ [[ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਏ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਬਣਿਆ। ਇਹ ਭਾਰਤ ਦਾ ਇਕੱਲਾ ਸੂਬਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ [[ਸਿੱਖ]] ਬਹੁਮਤ (59%) ਵਿੱਚ ਹਨ। ਯੂਨਾਨੀ ਲੋਕ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ''ਪੈਂਟਾਪੋਟਾਮੀਆ'' ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਦੇ ਸਨ<ref>https://brainly.in/question/19636090</ref> ਜੋ ਕਿ ਪੰਜ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਡੈਲਟਾ ਹੈ। ਪਾਰਸੀਆਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ ''ਅਵੈਸਟਾ'' ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਪੁਰਾਤਨ '''ਹਪਤਾ ਹੇਂਦੂ''' ਜਾਂ '''ਸਪਤ-ਸਿੰਧੂ''' (ਸੱਤ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਧਰਤੀ) ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨਾਨੀਆਂ, ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆਈਆਂ, ਅਫ਼ਗਾਨੀਆਂ ਅਤੇ ਇਰਾਨੀਆਂ ਲਈ ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਦਾ ਪ੍ਰਵੇਸ਼-ਦੁਆਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਿੱਤਾ [[ਖੇਤੀਬਾੜੀ]] ਹੈ। ਇਹ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕਣਕ ਉਤਪਾਦਕ ਹੈ। ਕਣਕ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੈਦਾਵਾਰ [[ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ|ਫ਼ਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]] ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਏਸ਼ੀਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਅਨਾਜ ਮੰਡੀ '''[[ਖੰਨਾ]]''' ਵਿਖੇ ਹੈ।<ref>https://www.punjabijagran.com/punjab/ludhiana-sack-piles-in-khanna-asia-s-largest-grain-market-problems-facing-farmers-in-harvesting-new-crops-9059612.html</ref> ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਵੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਉਦਯੋਗ: ਵਿਗਿਆਨਕ ਉਪਕਰਨ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ, ਖੇਡ ਅਤੇ ਬਿਜਲੀ ਸੰਬੰਧੀ ਸਮਾਨ, ਸਿਲਾਈ ਮਸ਼ੀਨਾਂ, ਮਸ਼ੀਨੀ ਸੰਦ, ਸਟਾਰਚ, ਸਾਈਕਲ, ਖੰਡ, ਖਾਦ ਵਰਗੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ, ਵਿੱਤੀ ਰੁਜ਼ਗਾਰ, ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ ਹਨ। ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਵਿਖੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਇਸਪਾਤ ਦੇ ਰੋਲਰ ਮਿੱਲਾਂ ਦੇ ਕਾਰਖਾਨੇ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਇਸਪਾਤ ਨਗਰੀ [[ਮੰਡੀ ਗੋਬਿੰਦਗੜ੍ਹ]] ਵਿਖੇ ਹਨ। ਇਸ ਨੂੰ ਸਟੀਲ ਦਾ ਘਰ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} 1849 ਵਿੱਚ [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ]] ਦੁਆਰਾ ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪੰਜਾਬ ਖੇਤਰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite book |last=Cunningham |first=Joseph |url=https://archive.org/details/cunninghamshisto00cunnuoft |title=Cunningham's history of the Sikhs |date=1853 |access-date=24 July 2015}}</ref> 1947 ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸ਼ਾਸਨ ਤੋਂ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਪੰਜਾਬ ਸੂਬੇ ਨੂੰ ਵਿਆਪਕ ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਧਾਰਮਿਕ ਲੀਹਾਂ 'ਤੇ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਮੁਸਲਿਮ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਵਾਲਾ ਪੱਛਮੀ ਹਿੱਸਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਵਾਲਾ ਪੂਰਬੀ ਹਿੱਸਾ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਦੋਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਪਰਵਾਸ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>—{{cite journal |last1=Talbot |first1=Ian |s2cid=147110854 |title=Partition of India: The Human Dimension |journal=Cultural and Social History |year=2009 |volume=6 |issue=4 |pages=403–410 |quote=The number of casualties remains a matter of dispute, with figures being claimed that range from 200,000 to 2 million victims |doi=10.2752/147800409X466254}}<br />—{{Cite book |title=Nationbuilding, Gender and War Crimes in South Asia |url=https://archive.org/details/nationbuildingge0000dcos |last=D'Costa |first=Bina |publisher=Routledge |year=2011 |isbn=978-0415565660|page=[https://archive.org/details/nationbuildingge0000dcos/page/53 53]}}<br />—{{Cite book |url=https://www.nytimes.com/books/first/b/butalia-silence.html |title=The Other Side of Silence: Voices From the Partition of India |last=Butalia |first=Urvashi |publisher=Duke University Press |year=2000 |access-date=3 July 2020 |archive-date=25 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160325043612/https://www.nytimes.com/books/first/b/butalia-silence.html |url-status=live}}<br />—{{Cite book |title=Muslims in India Since 1947: Islamic Perspectives on Inter-Faith Relations |url=https://archive.org/details/muslimsinindiasi0000sika |last=Sikand |first=Yoginder |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=978-1134378258 |page=[https://archive.org/details/muslimsinindiasi0000sika/page/5 5]}}<br />—{{Cite news |url=http://www.thefridaytimes.com/tft/a-heritage-all-but-erased/ |title=A heritage all but erased |date=25 December 2015|work=The Friday Times |access-date=26 June 2017|archive-date=24 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220424215718/https://www.thefridaytimes.com/2015/12/25/a-heritage-all-but-erased/|url-status=live}}</ref> ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬਾ ਲਹਿਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, 1966 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਪੁਨਰਗਠਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ,<ref name="paul_brass_north_india">{{Cite book |last=Brass |first=Paul R. |title=Language, Religion and Politics in North India |publisher=iUniverse |year=2005 |isbn=978-0-595-34394-2 |page=326}}</ref> ਜਦੋਂ ਇਸ ਦੇ ਹਰਿਆਣਵੀ ਅਤੇ ਹਿੰਦੀ-ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਹਰਿਆਣਾ, ਪਹਾੜੀ-ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਜੋੜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਰਹਿੰਦੇ, ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪੰਜਾਬੀ-ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰ ਮੌਜੂਦਾ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਬਣ ਗਏ ਸਨ। 1980 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੌਰਾਨ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਖਵਾਦੀ ਬਗਾਵਤ ਹੋਈ ਸੀ।<ref name="Cynthia_Taksal77">{{Cite book |last=Mahmood |first=Cynthia Keppley |url=https://books.google.com/books?id=FqvTRUrwt2UC |title=Fighting for Faith and Nation: Dialogues with Sikh Militants |date=1996 |publisher=University of Pennsylvania Press |isbn=9780812215922 |page=77 |access-date=8 July 2018 |archive-date=9 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230409094156/https://books.google.com/books?id=FqvTRUrwt2UC |url-status=live }}</ref> ਇਸ ਵੇਲੇ, ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਭਾਰਤ ਦੀ 15ਵੀਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਰਾਜ ਆਰਥਿਕਤਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ ਘਰੇਲੂ ਉਤਪਾਦ ₹8.02 ਟ੍ਰਿਲੀਅਨ (US$84 ਬਿਲੀਅਨ) ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਅਕਤੀ GDP ₹264,000 (US$2,800) ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ 17ਵੇਂ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਹੈ।<ref name="MOSPI">{{Cite web |title=Handbook of Statistics of Indian States |url=https://rbidocs.rbi.org.in/rdocs/Publications/PDFs/0HSIS241121FL7A6B5C0ECBC64B0ABF0A097B1AD40C83.PDF |access-date=11 February 2022 |website=[[Reserve Bank of India]] |pages=37–42 |archive-date=29 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220129151430/https://rbidocs.rbi.org.in/rdocs/Publications/PDFs/0HSIS241121FL7A6B5C0ECBC64B0ABF0A097B1AD40C83.PDF |url-status=live }}</ref> ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਪੰਜਾਬ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਮਾਜ ਹੈ। ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਸੂਚਕਾਂਕ ਵਿੱਚ ਇਹ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਨੌਵੇਂ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਹੈ।<ref name="snhdi-gdl">{{Cite web |title=Sub-national HDI – Area Database |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |archive-date=23 September 2018 |access-date=25 September 2018 |website=Global Data Lab |publisher=Institute for Management Research, Radboud University |language=en}}</ref> ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ, ਸੰਗੀਤ, ਰਸੋਈ ਅਤੇ ਫਿਲਮ ਉਦਯੋਗ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹਨ।<ref name="Punjabi_culture">—{{cite web| title = How Punjab became home to India's largest non-film music industry| publisher = [[The Economic Times]]| url = https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/how-punjab-became-home-to-indias-biggest-non-film-music-industry/articleshow/64898701.cms| date = 8 July 2018| access-date = 2 July 2020| archive-date = 11 August 2021| archive-url = https://web.archive.org/web/20210811104433/https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/how-punjab-became-home-to-indias-biggest-non-film-music-industry/articleshow/64898701.cms| url-status = live}}<br />—{{cite web| title = Why Punjabi music is so euphonic| publisher = [[Business Standard]]| url = https://tbsnews.net/glitz/why-punjabi-music-so-euphonic-76528| date = 3 May 2020| access-date = 2 July 2020| archive-date = 2 July 2020| archive-url = https://web.archive.org/web/20200702213321/https://tbsnews.net/glitz/why-punjabi-music-so-euphonic-76528| url-status = live}}<br />—{{cite web| title = Everyone's a rockstar in Mohali, the city at the heart of a Punjabi music boom| publisher = [[Hindustan Times]]| url = https://tbsnews.net/glitz/why-punjabi-music-so-euphonic-76528| date = 8 January 2019| access-date = 2 July 2020| archive-date = 2 July 2020| archive-url = https://web.archive.org/web/20200702213321/https://tbsnews.net/glitz/why-punjabi-music-so-euphonic-76528| url-status = live}}<br />—{{cite web|url=http://www.filmfed.org/downloads/Language-wise-Region-2018-19-26062019.pdf|title=Indian Films by Language|publisher=Film Federation of India|access-date=2 July 2020|archive-date=17 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210717144150/http://www.filmfed.org/downloads/Language-wise-Region-2018-19-26062019.pdf|url-status=dead}}<br />—{{cite news|title=Kirron Kher tries to get film city for Chandigarh|url=http://www.business-standard.com/article/pti-stories/trying-to-get-film-city-for-chandigarh-soon-kirron-kher-114082500941_1.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141113120346/http://www.business-standard.com/article/pti-stories/trying-to-get-film-city-for-chandigarh-soon-kirron-kher-114082500941_1.html|archive-date=13 November 2014}}<br />—{{cite news|title=Kirron Kher is trying to bring a film city to Chandigarh |url=http://zeenews.india.com/entertainment/celebrity/trying-to-get-film-city-for-chandigarh-soon-kirron-kher_160718.html|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151031081944/http://zeenews.india.com/entertainment/celebrity/trying-to-get-film-city-for-chandigarh-soon-kirron-kher_160718.html|archive-date=31 October 2015}}<br />—{{cite news|title=The Globalisation of Bhangra Music |url=http://www.desiblitz.com/content/globalisation-bhangra-music|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150910160719/http://www.desiblitz.com/content/globalisation-bhangra-music|archive-date=10 September 2015}}<br />—{{cite news|title=The Bhangra Breakdown – June 2014 Edition|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/punjabi/music/The-Bhangra-Breakdown-June-2014-Edition/articleshow/38063724.cms|date=June 2014|access-date=3 January 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160128115332/http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/punjabi/music/The-Bhangra-Breakdown-June-2014-Edition/articleshow/38063724.cms|archive-date=28 January 2016}}</ref> == ਸ਼ਬਦ ਉਤਪਤੀ == ਪੰਜਾਬ [[ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ]] ਦੇ ਦੋ ਸ਼ਬਦਾਂ 'ਪੰਜ' ਅਤੇ 'ਆਬ' ਦਾ ਮੇਲ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ''ਪੰਜ ਪਾਣੀ'' ਅਤੇ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ''ਪੰਜ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਧਰਤੀ'' ਹੈ। ਇਹ ਪੰਜ ਦਰਿਆ: [[ਸਤਲੁਜ]], [[ਬਿਆਸ ਦਰਿਆ|ਬਿਆਸ]], [[ਰਾਵੀ]], [[ਚਨਾਬ ਦਰਿਆ|ਚਨਾਬ]] ਅਤੇ [[ਜੇਹਲਮ ਦਰਿਆ|ਜਿਹਲਮ]] ਹਨ। == ਇਤਿਹਾਸ == [[ਮਹਾਭਾਰਤ]] ਸਮੇਂ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਪੰਚਨਦ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ਼ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।<ref>{{cite book|author=Bombay (INDIA) : State) |title=Gazetteer of the Bombay Presidency ... |url=http://books.google.com/books?id=0bkMAAAAIAAJ |accessdate=18 January 2012 |year=1896 |publisher=Printed at the Government Central Press}}</ref><ref>Gazetteer of the Bombay Presidency ..., Volume 1, Part 1-page-11</ref> [[ਹੜੱਪਾ]] (ਇਸ ਸਮੇਂ [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ]],[[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿੱਚ) ਜਿਹੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਕਰਕੇ ਸਿੰਧੂ-ਘਾਟੀ ਸੱਭਿਅਤਾ ਪੰਜਾਬ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਕਾਫੀ ਵੱਡੇ ਹਿੱਸੇ 'ਚ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਵੈਦਿਕ ਸੱਭਿਅਤਾ ਸਰਸਵਤੀ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਪੰਜਾਬ ਸਮੇਤ ਲਗਭਗ ਪੂਰੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ 'ਚ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਪੰਜਾਬ [[ਗੰਧਾਰ]], ਮਹਾਂਜਨਪਦ, ਨੰਦ, ਮੌਰੀਆ, ਸ਼ੁੰਗ, ਕੁਸ਼ਾਨ, ਗੁਪਤ ਖ਼ਾਨਦਾਨ, ਗੁੱਜਰ-ਪ੍ਰਤੀਹਾਰ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਸ਼ਾਹੀ ਸਮੇਤ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ। ਸਿਕੰਦਰ ਦੇ ਹਮਲੇ ਦੇ ਦੂਰ ਪੂਰਵੀ ਸੀਮਾ ਸਿੰਧੂ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਡੇ ਸੀ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨਿੱਖਰੀ ਅਤੇ ਵਪਾਰਕ ਸ਼ਹਿਰਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਜਲੰਧਰ ਅਤੇ ਲੁਧਿਆਣਾ) ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ। ਆਪਣੇ ਭੂਗੋਲਿਕ ਟਿਕਾਣੇ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਪੱਛਮ ਅਤੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲੋਂ ਲਗਾਤਾਰ ਹਮਲਿਆਂ ਅਤੇ ਹੱਲਿਆਂ ਹੇਠ ਰਿਹਾ। ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਫ਼ਾਰਸੀਆਂ, ਯੂਨਾਨੀਆਂ, ਸਿਥੀਅਨਾਂ, ਤੁਰਕਾਂ, ਅਤੇ ਅਫ਼ਗਾਨੀਆਂ ਦੇ ਹਮਲਿਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬ ਨੇ ਕਈ ਸੌ ਸਾਲ ਖ਼ੂਨ-ਖ਼ਰਾਬਾ ਝੱਲਿਆ। ਇਸ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਿਵੇਕਲਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਹੈ ਜੋ ਹਿੰਦੂ, ਬੋਧੀ, ਫ਼ਾਰਸੀ/ਪਾਰਸੀ, ਮੱਧ-ਏਸ਼ੀਆਈ, ਇਸਲਾਮੀ, ਅਫ਼ਗਾਨ, ਸਿੱਖ ਅਤੇ ਬਰਤਾਨਵੀ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ [[ਤਕਸ਼ਿਲਾ]] ਸ਼ਹਿਰ [[ਭਰਤ]] (ਭਗਵਾਨ [[ਰਾਮ]] ਦੇ ਭਰਾ) ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਤਕਸ਼ ਵੱਲੋਂ ਥਾਪਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਤਕਸ਼ਿਲਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਸੀ ਜਿਸ ਦਾ ਇੱਕ ਅਧਿਆਪਕ ਮਹਾਨ ਵੈਦਿਕ ਵਿਚਾਰਕ ਅਤੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਚਾਣਕਯ ਮੁਨੀ ਸੀ। ਤਕਸ਼ਿਲਾ ਮੌਰੀਆ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਵੇਲੇ ਵਿੱਦਿਅਕ ਅਤੇ ਬੌਧਿਕ ਚਰਚਾ ਦਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਕੇਂਦਰ ਸੀ। ਹੁਣ ਇਹ [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ]] ਦਾ ਇੱਕ [[ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਰਾਸਤ ਟਿਕਾਣਾ]] ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਕਈ ਫ਼ਾਰਸੀ ਸਾਮਰਾਜਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਸੰਪਰਕ ਦਾ ਉਹ ਸਮਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹੱਤਵ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਇਸ ਦੇ ਕੁੱਝ ਹਿੱਸੇ ਜਾਂ ਤਾਂ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਰਲ਼ ਗਏ ਜਾਂ ਫ਼ਾਰਸੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ ਨੂੰ ਟੈਕਸਾਂ ਦੇ ਭੁਗਤਾਨ ਬਦਲੇ ਅਜ਼ਾਦ ਇਲਾਕੇ ਬਣੇ ਰਹੇ। ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਦੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਫ਼ਾਰਸੀ ਮੁਗ਼ਲ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਬਣ ਗਈ, ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਾਸਤੂਕਲਾ, ਕਵਿਤਾ, ਕਲਾ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਖੇਤਰ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਅਨਿੱਖੜਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਸਨ। ਮੱਧ 19ਵੀ ਸਦੀ 'ਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਆਉਣ ਤੱਕ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਦਫ਼ਤਰੀ ਭਾਸ਼ਾ [[ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਫ਼ਾਰਸੀ]] ਸੀ ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਭਾਸ਼ਾ [[ਉਰਦੂ ਭਾਸ਼ਾ|ਉਰਦੂ]] ਬਣਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। == ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਕਹਾਣੀ == ਪ੍ਰਾਚੀਨ [[ਪੰਜਾਬ]] ਦੀਆਂ ਭੂਗੋਲਿਕ ਹੱਦਾਂ ਤੇ ਸਰਹੱਦਾਂ ਦੋ ਦਰਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਚੱਲਦੀਆਂ ਆਈਆਂ ਹਨ: ਪੂਰਬ (ਚੜ੍ਹਦੇ) ਵੱਲ ਜਮਨਾ ਅਤੇ ਪੱਛਮ (ਲਹਿੰਦੇ) ਵੱਲ [[ਸਿੰਧ]] ਦਰਿਆ। ਸਾਂਝੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਹੱਦਬੰਦੀ ਤੈਅ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਪੰਜ ਦਰਿਆ ਵਹਿੰਦੇ ਹਨ।<ref>https://www.intermiles.com/blog/five-rivers-of-punjab-and-why-you-should-visit-them</ref> # [[ਜੇਹਲਮ ਦਰਿਆ|ਜੇਲ੍ਹਮ]] # [[ਚਨਾਬ]] # [[ਰਾਵੀ ]] # [[ਬਿਆਸ]] # [[ਸਤਲੁਜ]] === ਸਪਤ-ਸਿੰਧੂ === ਸੱਤਾਂ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਇਹ ਧਰਤੀ ਸਪਤ-ਸਿੰਧੂ ਕਹਾਉਂਦੀ ਸੀ।<ref>file:///C:/Users/DELL/Downloads/Punjab_Geo-culturalLegacyofSapt-SindhubyProf.RavinderSingh.pdf<ref/> ਸਮੇਂ ਦੇ ਫੇਰ ਨਾਲ ਇਹ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੂਬਾ ਪੰਜ-ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਿਮਟ ਕੇ ਪੰਜ-ਨਦ ਅਖਵਾਇਆ, ਜੋ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀ ਆਮਦ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ‘ਪੰਜ-ਆਬ’ ਬਣ ਗਿਆ। ਸੰਨ 1799 ਤੋ 1849 ਈਸਵੀ ਤੱਕ ਪੰਜਾਬ ਉੱਪਰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਹਕੂਮਤ ਰਹੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>https://www.britannica.com/topic/Khalsa</ref> ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪਟਿਆਲ਼ਾ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਅਧੀਨਗੀ ਮੰਨ ਲਈ ਤੇ ਪਟਿਆਲ਼ਾ ਰਿਆਸਤ ਤੋਂ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਤੱਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੁਧਿਆਣਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਤੱਕ ਕਾਬਜ਼ ਹੋ ਗਏ ਤੇ 1849 ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਅਜ਼ਾਦ ਦੇਸ਼ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕੂਟਨੀਤੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਕਰ ਲਿਆ। 1849 ਤੋ 1947 ਤੱਕ ਪੰਜਾਬ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ ਦਾ ਗੁਲਾਮ ਰਿਹਾ ਤੇ 1947 ਈ: ਦੀ ਵੰਡ ਸਮੇਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਦੋ ਟੁਕੜੇ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੋ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਜਿਸ ਨੂੰ ਚੜ੍ਹਦਾ ਪੰਜਾਬ (ਭਾਰਤ) ਤੇ ਲਹਿੰਦਾ ਪੰਜਾਬ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ਜਦੋ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵੰਡ ਵੇਲੇ ਪੰਜਾਬ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਢਾਈ-ਢਾਈ ਦਰਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ। ਲਹਿੰਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਜਲਧਾਰਾ ਦੇ ਹਿੱਸੇ [[ਸਿਆਲਕੋਟ]], [[ਲਾਹੌਰ]] ਤੇ [[ਮਿੰਟਗੁਮਰੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਮਿੰਟਗੁਮਰੀ]] ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਅਤੇ [[ਬਹਾਵਲਪੁਰ]] ਦੀ ਰਿਆਸਤ ਆ ਗਏ। === ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਡਵੀਜ਼ਨਾਂ === ਬਟਵਾਰੇ ਵੇਲੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਡਵੀਜ਼ਨਾਂ ਅਤੇ ਉੱਣਤੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਸਨ। #[[ਅੰਬਾਲਾ]] ਡਵੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਗੁੜਗਾਉਂ, ਰੋਹਤਕ, ਕਰਨਾਲ, ਹਿਸਾਰ, ਸ਼ਿਮਲਾ ਅਤੇ ਅੰਬਾਲਾ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। #[[ਲਾਹੌਰ]] ਡਵੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ, ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ, ਸ਼ੇਖੂਪੁਰਾ, ਸਿਆਲਕੋਟ, ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਛੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਆਉਂਦੇ ਸਨ। #[[ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ]] ਵਿੱਚ ਜੇਹਲਮ, ਗੁਜਰਾਤ, ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ, ਅਟਕ, ਸ਼ਾਹਪੁਰਾ ਅਤੇ ਮੀਆਂਵਾਲੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਸਨ। #[[ਜਲੰਧਰ]] ਵਿੱਚ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ, ਜਲੰਧਰ, ਲੁਧਿਆਣਾ, ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਅਤੇ ਕਾਂਗੜਾ ਆਉਂਦੇ ਸਨ। #[[ਮੁਲਤਾਨ]] ਡਵੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਲਾਇਲਪੁਰ, ਝੰਗ, ਮੁਲਤਾਨ, ਮੁਜ਼ੱਫ਼ਰਗੜ੍ਹ ਅਤੇ ਡੇਰਾ ਗਾਜ਼ੀ ਖ਼ਾਨ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਪੁਰਾਣਾ ਪੰਜਾਬ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਲਹਿੰਦਾ ਪੰਜਾਬ,]] [[ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ (ਰਾਜ)|ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ]], [[ਹਿਮਾਚਲ]] , [[ਹਰਿਆਣਾ]], [[ਰਾਜਸਥਾਨ]] , [[ਦਿੱਲੀ]] ਵੀ ਆਉਂਦੇ ਸਨ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ਇਹ ਸਾਰੇ ਸੂਬਿਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲਾ ਕੇ ਇੱਕ ਦੇਸ਼ ਬਣਦਾ ਸੀ, ਉਸ ਸਮੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਡਵੀਜ਼ਨਾਂ ਅਤੇ ਉੱਣਤੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਸਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਰੀਤੀ ਰਿਵਾਜ, ਰਹਿਣ-ਸਹਿਣ, ਬੋਲੀ, ਪਹਿਰਾਵਾ ਵੱਖ ਸੀ, ਕਾਨੂੰਨ ਵੱਖ ਸੀ। ਪਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੰਨ 1947 ਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਸਿਆਸਤਦਾਨਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਦੋ ਹਿੱਸੇ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਚਲਾ ਗਿਆ ਤੇ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਰਲਾ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਸੰਨ 1966 ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚੋਂ ਦੋ ਹੋਰ ਸਟੇਟਾਂ [[ਹਰਿਆਣਾ]] ਤੇ [[ਹਿਮਾਚਲ]] ਬਣਾ ਦਿੱਤੀਆਂ ਇਹ ਸਭ ਤਾਂ ਹੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਦੁਬਾਰਾ ਕਿਤੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਕਾਇਮ ਨਾ ਹੋ ਸਕੇ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਸੂਬਾ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਇੱਕ ਦੇਸ਼ ਨਾ ਬਣ ਸਕੇ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਸੰਨ 1849 ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ ਸੀ । ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਕਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਗਵਰਨਰ ਹਾਰਡਿੰਗ ਤੇ ਲਾਰਡ ਲਾਰੈਂਸ ਦਾ ਦਫ਼ਤਰ ਕਲਕੱਤਾ ਵਿੱਚ ਸੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਨਹੀ, ਕਵੀ ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ ਜੰਗਨਾਮੇ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਲਿਖਦਾ - ਜੰਗ ਹਿੰਦ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਹੋਣ ਲੱਗਾ ਦੋਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਭਾਰੀਆਂ ਨੇ - ਮਤਲਬ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਤੇ ਹਿੰਦੋਸਤਾਨ ਦੋਵੇਂ ਵੱਖ - ਦੇਸ਼ ਹਨ। ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਕਵੀ ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ ਨੇ 1900 ਸੰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਲਿਖੀ ਹੈ। ਜੰਗਨਾਮਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਰਾ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦਾ ਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸਾਰਾ ਇਤਿਹਾਸ ਹੈ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} === ਲਹਿੰਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਟੁਕੜੇ === ਸਰਾਇਕੀ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਵੱਖਰਾ ਪੰਜਾਬ ਮੰਗਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਸੂਬੇ ਨੂੰ ‘ਸਰਾਇਕਸਤਾਨ’ ਦਾ ਨਾਂ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਹੱਕ ਉਦੋਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਮਿਲਿਆ ਜਦੋਂ [[ਸ਼ੁੱਕਰਚੱਕੀਆ ਮਿਸਲ]] ਦੇ ਮੋਹਰੀ, ਸਰਦਾਰ ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪੋਤਰੇ [[ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਨੇ 19 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਸੰਨ 1799 ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਮੇਂ [[ਲਾਹੌਰ]] ਹੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੀ ਸਾਜਨਾ ਤੋਂ ਕੇਵਲ ਸੌ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਹੀ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਅਫ਼ਸੋਸ, ਪੰਜਾਬੀ ਮਾਂ ਦੇ ਮਾਣਮੱਤੇ ਪੁੱਤ ਦੇ ਰਾਜ ਵੇਲੇ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਬਜਾਏ ਫ਼ਾਰਸੀ ਸੀ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਅਤੇ ਮੱਧ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਪੈਰ ਜਮਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਸ਼ਮੀਰ, ਮੁਲਤਾਨ ਅਤੇ ਖ਼ੈਬਰ ਤਕ ਰਾਜ ਜਮਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਭਾਵ, ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਭੂਗੋਲਿਕ ਹੱਦਾਂ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤਕ ਫੈਲ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਇੱਕ ਖਿੱਤੇ ਦੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਪ੍ਰਵਾਨ ਨਾ ਕੀਤਾ। ਮੁਲਤਾਨ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਤਾਂ ਕਈ ਸਦੀਆਂ, ਸਿੰਧ ਦਾ ਅਨਿੱਖੜਵਾਂ ਭਾਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬਾ 1 ਨਵੰਬਰ, 1966 ਨੂੰ ਵਜੂਦ ਵਿਚ ਆਇਆ। ਨਵੇਂ ਬਣੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ [[ਗੋਪੀ ਚੰਦ ਭਾਰਗਵ]] ਸਨ। ਨਵੇਂ ਬਣੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਰਾਜਪਾਲ ਧਰਮਵੀਰ ਸਨ। ਇਸ ਵਿਚ 17 ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਤੇ 83 ਤਹਿਸੀਲਾਂ ਸਨ। ਨਵੇਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 1 ਕਰੋੜ, 11 ਲੱਖ, 47 ਹਜ਼ਾਰ 54 ਸੀ ਅਤੇ ਰਕਬਾ 50,225 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ। ਇਸ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਆਬਾਦੀ 56% ਸੀ। 1967 ਦੀਆਂ ਅਸੈਂਬਲੀ ਚੋਣਾਂ ਵਿਚ, 104 ਹਲਕਿਆਂ ਵਿਚੋਂ 62 ਤੇ 1969 ਵਿਚ 81 ਸਿੱਖ ਮੈਂਬਰ ਚੁਣੇ ਗਏ ਸਨ। ਪਹਿਲੀ ਨਵੰਬਰ, 1966 ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਹੋਇਆ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} == ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ == [[ਤਸਵੀਰ:Assembly_09.jpg|thumb|[[ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ]] ਦੀ ਇਮਾਰਤ]] ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸ਼ਾਸਨ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਲੋਕਤੰਤਰ ਦੀ ਸੰਸਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਹਰੇਕ ਰਾਜ ਕੋਲ ਇੱਕ ਸੰਸਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰਸਮੀ ਰਾਜ [[ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗਵਰਨਰ|ਗਵਰਨਰ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਸਲਾਹ 'ਤੇ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ|ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਮੁਖੀ ਅਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ [[ਪੰਜਾਬ (ਭਾਰਤ) ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਕੋਲ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਮਿਆਦ ਪੰਜ ਸਾਲ ਹੈ। ਰਾਜ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ, [[ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ]], ਇਕ ਸਦਨ ਵਾਲੀ [[ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ]] ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ 117 ਮੈਂਬਰ ਸਿੰਗਲ-ਸੀਟ ਹਲਕਿਆਂ ਤੋਂ ਚੁਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web|url=http://www.punjabassembly.nic.in/index.php/about-vidhan-sabha|title=About Vidhan Sabha|website=punjabassembly.nic.in|access-date=7 October 2019}}</ref> ਮੌਜੂਦਾ ਸਰਕਾਰ [[ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ 2022|2022 ਦੀਆਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ]] ਵਿੱਚ ਚੁਣੀ ਗਈ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ [[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] ਨੇ 117 ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਸੀਟਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 92 ਸੀਟਾਂ ਜਿੱਤੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ [[ਭਗਵੰਤ ਮਾਨ]] ਮੌਜੂਦਾ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਨੂੰ ਪੰਜ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਭਾਗਾਂ ਅਤੇ 22 ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]] ਹੈ, ਜੋ ਕਿ [[ਹਰਿਆਣਾ]] ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵਜੋਂ ਵੀ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਇੱਕ [[ਕੇਂਦਰੀ ਸ਼ਾਸ਼ਤ ਪ੍ਰਦੇਸ|ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਵਜੋਂ ਵੱਖਰੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਰਾਜ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਨਿਆਂਇਕ ਸ਼ਾਖਾ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ [[ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਹਾਈਕੋਰਟ|ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਹਾਈ ਕੋਰਟ]] ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। <ref>{{Cite web|url=http://www.ebc-india.com/lawyer/hcourts.htm|title=Jurisdiction and Seats of Indian High Courts|publisher=Eastern Book Company|archive-url=https://web.archive.org/web/20080510190512/http://www.ebc-india.com/lawyer/hcourts.htm|archive-date=10 May 2008|access-date=12 May 2008}}</ref> ਸੂਬੇ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਵੱਡੀਆਂ ਸਿਆਸੀ ਪਾਰਟੀਆਂ [[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ (ਪੰਜਾਬ)|ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]], ਕੇਂਦਰਵਾਦੀ ਤੋਂ ਖੱਬੇ ਪੱਖੀ ਪਾਰਟੀ, [[ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ]], [[ਸਿੱਖ]] [[ਸੱਜੇ-ਪੱਖੀ ਰਾਜਨੀਤੀ|ਸੱਜੇ-ਪੱਖੀ]] [[ਪੰਜਾਬੀਅਤ]] ਪਾਰਟੀ ਅਤੇ [[ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਕਾਂਗਰਸ ਕਮੇਟੀ|ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ]], [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ|ਕੇਂਦਰਵਾਦੀ]] [[ਵੱਡਾ ਤੰਬੂ|ਆਲ]] ਪਾਰਟੀ ਹਨ।<ref>{{Cite journal|last=Kumar|first=Ashutosh|date=2004|title=Electoral Politics in Punjab: Study of Akali Dal|journal=Economic and Political Weekly|volume=39|issue=14/15|pages=1515–1520|issn=0012-9976|jstor=4414869}}</ref> ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ 1950 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਹੁਣ ਤੱਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਅੱਠ ਵਾਰ [[ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਸ਼ਾਸ਼ਨ|ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਸ਼ਾਸਨ]] ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਸੰਪੂਰਨ ਸੰਖਿਆ ਦੇ ਲਿਹਾਜ਼ ਨਾਲ, ਪੰਜਾਬ 3,510 ਦਿਨ, ਜੋ ਕਿ ਲਗਭਗ 10 ਸਾਲ ਤੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਸ਼ਾਸਨ ਅਧੀਨ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਹਿੱਸਾ 80 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਖਾੜਕੂਵਾਦ ਦੇ ਸਿਖਰ ਵਿਚ ਸੀ। ਪੰਜਾਬ 1987 ਤੋਂ 1992 ਤੱਕ ਲਗਾਤਾਰ ਪੰਜ ਸਾਲ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਸ਼ਾਸਨ ਅਧੀਨ ਰਿਹਾ। ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਦੀ ਕਾਨੂੰਨ ਵਿਵਸਥਾ [[ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ (ਭਾਰਤ)|ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ]] ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਇਸਦੇ ਡੀਜੀਪੀ ਦਿਨਕਰ ਗੁਪਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ,<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chandigarh/dinkar-gupta-appointed-new-dgp-of-punjab/articleshow/67881667.cms|title=DGP Punjab: Dinkar Gupta appointed new DGP of Punjab {{!}} Chandigarh News - Times of India|last=Verma|first=Sanjeev|date=7 February 2019|work=The Times of India|access-date=2 November 2019|language=en}}</ref> ਅਤੇ 70,000 ਕਰਮਚਾਰੀ ਹਨ। ਇਹ ਐਸਐਸਪੀ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ 26 ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮੁਖੀਆਂ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਪੁਲਿਸ ਕਮਿਸ਼ਨਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰਾਜ ਦੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। == ਭੂਗੋਲ == [[ਪੰਜਾਬ]] ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ [[ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਰਕਬਾ 50,362 ਵਰਗ ਕਿਃ ਮੀਃ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਅਕਸ਼ਾਂਸ਼ (latitudes) 29.30° ਤੋਂ 32.32° ਉੱਤਰ ਅਤੇ ਰੇਖਾਂਸ਼ (longitudes) 73.55° ਤੋਂ 76.50° ਪੂਰਬ ਵਿਚਕਾਰ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।<ref name="ਭੂਗੋਲਿਕ ਜਾਣਕਾਰੀ">[http://www.sabhyachar.com/geoinfo.php ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਬਾਰੇ ਭੂਗੋਲਿਕ ਜਾਣਕਾਰੀ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306114318/http://sabhyachar.com/geoinfo.php |date=2016-03-06 }} sabhyachar.com</ref> ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਰਹੱਦ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ [[ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ (ਰਾਜ)|ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ]], ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ [[ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]], ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ [[ਹਰਿਆਣਾ]], ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ [[ਰਾਜਸਥਾਨ]] ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬ]] ਨਾਲ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ===ਭੂਚਾਲ ਖੇਤਰ=== ਪੰਜਾਬ ਦੂਜੀ, ਤੀਜੀ ਅਤੇ ਚੌਥੀ [[ਭੂਚਾਲ]] ਜੋਨਾਂ ਹੇਠ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੀ ਜੋਨ ਧੀਮੇ, ਤੀਜੀ ਮੱਠੇ ਅਤੇ ਚੌਥੀ ਭਾਰੀ ਨੁਕਸਾਨ ਵਾਲੀ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਜ਼ੋਨ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। == ਜਲਗਾਹਾਂ ਅਤੇ ਸੈਲਾਨੀ ਥਾਵਾਂ == ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਤਰ-ਭੂਮੀਆਂ, ਪੰਛੀ ਸ਼ਰਨਾਰਥਾਂ ਅਤੇ ਜੀਵ-ਜੰਤੂ ਪਾਰਕ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ 'ਚੋਂ ਕੁਝ ਕੁ ਹਨ: #[[ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਤਰਨਤਾਰਨ]] ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ 'ਚ ਹਰੀਕੇ ਵਿਖੇ [[ਹਰੀਕੇ ਪੱਤਣ]] ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਤਰ-ਭੂਮੀ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਸ਼ਰਨਾਰਥ #[[ਕਾਂਝਲੀ ਜਲਗਾਹ|ਕਾਂਝਲੀ]] ਤਰ-ਭੂਮੀ- ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਕਪੂਰਥਲਾ]] #ਕਪੂਰਥਲਾ ਸਤਲੁਜ ਵਾਟਰ ਬਾਡੀ ਤਰ-ਭੂਮੀ- [[ਕਪੂਰਥਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਕਪੂਰਥਲਾ]] #ਰੋਪੜ ਜੀਵ-ਜੰਤੂ ਪਾਰਕ- ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਰੂਪਨਗਰ]] #ਛੱਤਬੀੜ- ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਐਸ ਏ ਐਸ ਨਗਰ ,[[ਮੋਹਾਲੀ]] #ਬਾਨਸਰ ਬਾਗ਼ -ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਸੰਗਰੂਰ]] #ਆਮ ਖ਼ਾਸ ਬਾਗ਼ (ਸਰਹੰਦ)- ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਫਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]] #ਰਾਮ ਬਾਗ਼ -ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] #ਸ਼ਾਲੀਮਾਰ ਬਾਗ਼- ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਕਪੂਰਥਲਾ]] #ਬਾਰਾਂਦਰੀ ਬਾਗ਼- ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਪਟਿਆਲਾ]] #ਬੀੜ ਤਲਾਬ -ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਬਠਿੰਡਾ]] <ref>{{cite web|url=http://www.india-travel-information.com/india-information/Indian-States/Punjab/333-Flora-And-Fauna.html|title=Indian States : Punjab :: Flora And Fauna|publisher=India Travel Information|date=|accessdate=2010-07-18}}</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਨਦੀਆਂ ਨਾਲਿਆਂ , ਚੋਂਆਂ ਅਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਕਈ ਵੱਡੇ [[ਛੱਪੜ|ਛੱਪੜਾਂ]] ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਖੇਤਰੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਪੰਛੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ । ਸਥਾਨਕ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ [[ਮਗਰਮੱਛ]] ਵੀ ਆਮ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} [[ਰੇਸ਼ਮ]] ਦੇ ਕੀੜਿਆਂ ਦੀ ਖੇਤੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਜਾਚ ਨਾਲ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਧੂਮੱਖੀ ਪਾਲਣ ਨਾਲ [[ਮੋਮ]] ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। {{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ਦੱਖਣੀ ਮੈਦਾਨਾਂ ਵਿੱਚ [[ਊਠ]] ਅਤੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਲੱਗਦੀਆਂ ਚਰਗਾਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮੱਝਾਂ ਦੇ ਵੱਗ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref name="sadapunjab.com">{{cite web|url=http://www.sadapunjab.com/cv/Literature_On_Punjab/PUNJAB/Climate_And_Resources_In_Punjab/index0.html|title=Climate And Resources In Punjab|publisher=Sadapunjab.com|accessdate=2010-07-18|archive-date=2010-02-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20100223192003/http://www.sadapunjab.com/cv/Literature_On_Punjab/PUNJAB/Climate_And_Resources_In_Punjab/index0.html|dead-url=yes}}</ref> ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਹਿੱਸੇ 'ਚ ਘੋੜੇ ਵੀ ਪਾਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਜਗ੍ਹਾਵਾਂ 'ਤੇ ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ ਸੱਪ ਕੋਬਰਾ ਵੀ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਕਈ ਸਤਨਧਾਰੀ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਊਦਬਿਲਾਵ, ਜੰਗਲੀ ਸੂਰ, ਚਮਗਾਦੜ, ਜੰਗਲੀ ਬਿੱਲੇ, ਕਾਟੋ, ਹਿਰਨ ਅਤੇ ਨਿਉਲੇ ਵੀ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਸੰਘਣੀ ਖੇਤੀ ਅਤੇ ਝੋਨੇ ‘ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਫ਼ਸਲੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅਪਣਾਉਣ ਕਾਰਨ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸੰਕਟ ਵਰਗੇ ਹਾਲਾਤ ਪੈਦਾ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪਾਣੀ ਮੰਗਦੀ ਝੋਨੇ ਦੀ ਫਸਲ ਅਤੇ ਸੰਘਣੀ ਖੇਤੀ ਵਾਸਤੇ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ 14 ਲੱਖ ਟਿਊੁਬਵੈੱਲਾਂ ਰਾਹੀਂ ਬੇਰੋਕ ਖਿਚਾਈ, ਪਾਣੀ ਦੀ ਅਕੁਸ਼ਲ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਬੇਲੋੜੇ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਤਹਿ ਦੀ ਗਹਿਰਾਈ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2018/07/%E0%A8%96%E0%A9%87%E0%A8%A4%E0%A9%80-%E0%A8%B5%E0%A9%B0%E0%A8%A8-%E0%A8%B8%E0%A9%81%E0%A8%B5%E0%A9%B0%E0%A8%A8%E0%A8%A4%E0%A8%BE-%E0%A8%B2%E0%A8%88-%E0%A8%AC%E0%A8%A3%E0%A9%87-%E0%A8%A0%E0%A9%8B/|title=ਖੇਤੀ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਤਾ ਲਈ ਬਣੇ ਠੋਸ ਨੀਤੀ|date=2018-07-30|work=Tribune Punjabi|access-date=2018-08-01|language=en-US}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੁਲਾਈ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[ਪੰਜਾਬ]] ਦਾ ਰਾਜਸੀ ਪੰਛੀ [[ਬਾਜ਼|ਬਾਜ]] <ref>{{cite web|url=http://www.punjabtourism.in/geninfo.html|title=Panjab Tourism, General Information|accessdate=2010-11-09|archive-date=2010-11-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20101126233343/http://www.punjabtourism.in/geninfo.html|url-status=dead}}</ref>, ਰਾਜਸੀ ਪਸ਼ੂ [[ਕਾਲਾ ਹਿਰਨ]] ਅਤੇ ਰਾਜਸੀ ਰੁੱਖ [[ਟਾਹਲੀ]] ਹੈ। ==ਪੌਣਪਾਣੀ== [[File:Punjab Monsoon.jpg|thumb|[[ਪੰਜਾਬ|ਮਾਨਸੂਨ ਦੌਰਾਨ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼]]]] [[ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ ਮੌਸਮੀ ਲੱਛਣ ਅੱਤ ਦੀ ਗਰਮੀ ਅਤੇ ਕੜਾਕੇ ਦੀ ਠੰਢ ਵਾਲੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਵਾਲੇ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ। ਸਲਾਨਾ ਤਾਪਮਾਨ -4 ਤੋਂ 47 ਡਿਗਰੀ ਸੈਲਸੀਅਸ ਤੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹਿਮਾਲਾ ਦੇ ਪੈਰਾਂ 'ਚ ਵਸੇ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਇਲਾਕੇ'ਚ ਭਾਰੀ ਵਰਖਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਦਕਿ ਹੋਰ ਦੱਖਣ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਪੈਂਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੀਂਹ ਘੱਟ ਪੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਤਾਪਮਾਨ ਵੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦਸੰਬਰ ਤੋਂ ਫਰਵਰੀ ਤੱਕ ਆਪਣਾ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਤਾਪਮਾਨ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਤਾਪਮਾਨ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ({{convert|0.2|C|F}}) ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਲੁਧਿਆਣਾ {{convert|0.5|C|F}} ਨਾਲ ਦੂਜੇ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਰਿਹਾ। ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਮੌਸਮ ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦਾ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਤਾਪਮਾਨ ਲਗਭਗ ਦੋ ਮਹੀਨਿਆਂ ਲਈ {{convert|5|C|F}} ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੂਨ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਤਾਪਮਾਨ ਜਨਵਰੀ ਅਤੇ ਫਰਵਰੀ ਵਿੱਚ ਦਿਨ ਦੇ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਤਾਪਮਾਨਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਲੁਧਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਦੋ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਲਈ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਤਾਪਮਾਨ {{convert|27|C|F}} ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਪੂਰੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸਾਲਾਨਾ ਔਸਤ ਤਾਪਮਾਨ ਲਗਭਗ {{convert|21|C|F}} ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਔਸਤ ਮਾਸਿਕ ਤਾਪਮਾਨ ਸੀਮਾ ਜੁਲਾਈ ਵਿੱਚ {{convert|9|C|F}} ਤੋਂ ਨਵੰਬਰ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ {{convert|18|C|F}} ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} {{Climate chart|Amritsar|3.8|17.7|27.1|6.7|21.7|39.8|11.2|27.0|32.6|16.6|34.4|21.9|21.9|39.4|20.8|24.7|38.9|80.9|25.7|35.0|181.6|25.3|34.1|168.9|22.7|33.9|90.7|16.4|32.0|12.3|9.4|27.0|5.8|4.6|20.9|6.8|float=left|clear=none}}{{Amritsar weatherbox}} {{Ludhiana weatherbox}} ===ਮੌਸਮ=== ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਮੌਸਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: #ਗਰਮੀਆਂ (ਅਪ੍ਰੈਲ ਤੋਂ ਜੂਨ), ਜਦੋਂ ਤਾਪਮਾਨ ੪੫ ਡਿਗਰੀ ਸੈ. ਤੱਕ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। #ਮਾਨਸੂਨ (ਜੁਲਾਈ ਤੋਂ ਸਤੰਬਰ), ਜਦੋਂ ਔਸਤਨ ਸਲਾਨਾ ਬਾਰਿਸ਼ ਅਰਧ-ਪਹਾੜੀ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ੯੬ ਸੈ.ਮੀ. ਅਤੇ ਮੈਦਾਨੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ੪੬ ਸੈ.ਮੀ. ਹੁੰਦੀ ਹੈ। #ਸਰਦੀਆਂ(ਅਕਤੂਬਰ ਤੋਂ ਮਾਰਚ), ਜਦੋਂ ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ ਤਾਪਮਾਨ ੦ ਡਿਗਰੀ ਤੱਕ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ===ਬਦਲਦਾ ਮੌਸਮ=== ਇੱਥੇ ਮਾਰਚ ਅਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਅਪ੍ਰੈਲ ਵਿੱਚ ਸਰਦੀਆਂ ਅਤੇ ਗਰਮੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਲਾ ਬਦਲਦਾ ਮੌਸਮ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਕਤੂਬਰ ਅਤੇ ਨਵੰਬਰ ਵਿੱਚ ਮਾਨਸੂਨ ਅਤੇ ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਲਾ ਬਦਲਦਾ ਮੌਸਮ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ==ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਨ== [[File:Blackbuck male female.jpg|thumb|ਨਰ ਅਤੇ ਮਾਦਾ ਕਾਲੇ ਹਿਰਨ]] === ਪਸ਼ੂ-ਪੌਦੇ ਅਤੇ ਜੀਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ === [[ਪੰਜਾਬ]] ਦਾ ਸ਼ਿਵਾਲਕ ਖੇਤਰ ਪਸ਼ੂ-ਪੌਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਭਿੰਨਤਾ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਅਮੀਰ ਹੈ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਸੂਖਮ-ਦੇਸ਼ੀ ਜੋਨਾਂ 'ਚੋਂ ਇੱਕ ਸਿਆਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ਫ਼ੁੱਲਦਾਈ ਪੌਦਿਆਂ 'ਚੋਂ ਜੜੀ-ਬੂਟੀਆਂ ਦੀਆਂ 355, ਰੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ 70, ਝਾੜਾਂ ਜਾਂ ਲਘੂ-ਝਾੜਾਂ ਦੀਆਂ 70, ਲਤਾਵਾਂ ਦੀਆਂ 19 ਅਤੇ ਵੱਟ-ਮਰੋੜਿਆਂ ਦੀਆਂ 21 ਕਿਸਮਾਂ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਬੀਜਾਣੂ-ਦਾਈ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀਆਂ 31, ਨਾੜੀ-ਮੁਕਤ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀਆਂ 27 ਅਤੇ ਨੰਗੇ ਬੀਜ਼ ਵਾਲੇ ਪੌਦੇ ਦੀ 1 ਕਿਸਮ (ਪਾਈਨਸ ਰੌਕਸਬਰਗੀ) ਪਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪਸ਼ੂ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬਹੁਤ ਭਿੰਨਤਾ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ 396, ਕੀਟ-ਪਤੰਗਿਆਂ ਦੀਆਂ 214, ਮੱਛੀਆਂ ਦੀਆਂ 55, ਭੁਜੰਗਾਂ ਦੀਆਂ 20 ਅਤੇ ਸਤਨਧਾਰੀਆਂ ਦੀਆਂ 19 ਜਾਤੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref>Jerath, Neelima, Puja & Jatinder Chadha (Editors), 2006. Biodiversity in the Shivalik Ecosystem of Punjab. [[Punjab State Council for Science and Technology]], Bishen Singh Mahendra Pal Singh, Dehradun.</ref> === ਕੁਦਰਤੀ ਜੰਗਲ === ਅਕਤੂਬਰ 2017 ਦੀ ਮਿਆਦ ਦੇ ਜੰਗਲਾਤ ਦੇ ਆਈਆਰਐਸ ਰਿਸੋਰਸਸੈਟ -2 ਐਲਆਈਐਸਐਸ III ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਡਾਟਾ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਦੇ ਅਧਾਰ ‘ਤੇ ਰਾਜ ਦਾ ਕਵਰ 1,848.63 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਰਾਜ ਦੇ ਭੂਗੋਲਿਕ ਖੇਤਰ ਦਾ 3.67% ਹੈ। ਆਈਐਸਐਫਆਰ 2017 ਵਿੱਚ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤੇ ਗਏ ਪਿਛਲੇ ਮੁਲਾਂਕਣ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ 11.63 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦਾ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜੰਗਲ [[ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ]] ਵਿੱਚ ਹਨ। ਜੰਗਲੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਦੂਜਾ ਸਥਾਨ [[ਰੂਪਨਗਰ]] ਦਾ ਅਤੇ ਤੀਜਾ ਸਥਾਨ [[ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ]] ਦਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। [[ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ]] ਅਤੇ [[ਮੁਲਤਾਨ]] ਆਦਿ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਉੱਤਮ ਅੰਬਾਂ ਦੀ ਖੇਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹੋਰ ਕਈ ਫ਼ਲ ਸੰਤਰਾ, ਅਨਾਰ, ਸੇਬ, ਆੜੂ, ਅੰਜੀਰ, ਸ਼ਹਿਤੂਤ, ਬਿਲ, ਖ਼ੁਰਮਾਨੀ, ਬਦਾਮ ਅਤੇ ਬੇਰ ਵੀ ਭਰਪੂਰ ਉਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web|url=http://fsi.nic.in/isfr19/vol2/isfr-2019-vol-ii-punjab.pdf|title=ਫੋਰੈਸਟ ਸਰਵੇਖਣ|last=|first=|date=|website=Forest Survey of India|publisher=|access-date=2020-02-24}}</ref> == ਸੱਭਿਆਚਾਰ== [[ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਦਾਸਤਾਨ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਸਾਦਗੀ, ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਖਾਣ-ਪੀਣ, ਮੇਲੇ, ਸਾਡੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਅੰਗ ਸਨ। ਲੋਕ ਰੱਜ ਕੇ ਮਿਹਨਤ ਕਰਦੇ ਸਨ ਤੇ ਸਾਦਾ ਜੀਵਨ ਜਿਉਂਦੇ ਸਨ। ਸਾਡੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਪੂਰੀ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਹਰ ਦੁਖ-ਸੁਖ ਦੀ ਘੜੀ ਹਰ ਵੇਲੇ ਹਾਜ਼ਰ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਕਿਸੇ ਇਕ ਬੰਦੇ ਦੇ ਦੁਖ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਦੁਖ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਕਿਸੇ ਇਕ ਘਰ ਪ੍ਰਾਹੁਣਾ ਆਉਣਾ ਤਾਂ ਸਿਰ ‘ਤੇ ਚੁੱਕੀ ਰੱਖਣਾ, ਉਸ ਦਾ ਪੂਰਾ ਮਾਣ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪੂਰੇ ਪਿੰਡ ‘ਚ ਏਕਤਾ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ‘ਚ ਇਹ ਰੱਜ ਕੇ ਦੁੱਧ ਪੀਂਦੇ ਸਨ। ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਬੀਬੀਆਂ ਚਰਖੇ ਕੱਤਦੀਆਂ, ਫੁਲਕਾਰੀ ਕੱਢਦੀਆਂ, ਮੱਖਣ ਰਿੜਕਦੀਆਂ ਸਨ।<ref>https://www.punjabijagran.com/editorial/general-the-women-of-old-punjab-used-to-adorn-themselves-in-simplicity-in-the-present-era-pretentiousness-has-become-dominant-9157293.html</ref> ਹਰੇਕ ਘਰ ‘ਚ ਮੱਝਾਂ ਰੱਖੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚਾਰਾ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਤੇ ਦੁੱਧ ਚੋਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕ ਆਪਸ ‘ਚ ਹੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਵਟਾਂਦਰਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਕੋਈ ਦੁੱਧ ਲੈ ਕੇ ਛੋਲੇ ਤੇ ਦਾਣੇ ਦਿੰਦਾ। ਸਫਾਈ ਵੀ ਉਹ ਆਪ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ। == ਜਨਸੰਖਿਆ == ===ਅਬਾਦੀ ਅੰਕੜੇ=== 2011 ਦੀ ਭਾਰਤੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ [[ਪੰਜਾਬ]] ਦੀ ਕੁੱਲ ਅਬਾਦੀ 2,77,43,338 ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਪੂਰੇ [[ਭਾਰਤ]] ਦਾ 2.29% ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 1,46,39,465 ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 1,31,03,873 ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://censusindia.gov.in/2011census/censusinfodashboard/stock/profiles/en/IND003_Punjab.pdf|title=Punjab Profile|last=|first=|date=|website=Census info India|publisher=|access-date=2020-03-05}}</ref> ਹਾਲੀਆ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਭਾਰਤੀ ਸੂਬਿਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਓੜੀਸਾ, ਬਿਹਾਰ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਤੋਂ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਧ ਗਈ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ 15-20% ਅਬਾਦੀ ਹੁਣ ਹੋਰ ਸੂਬਿਆਂ ਤੋਂ ਆਏ ਹੋਏ ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੀ ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ 75.84% ਹੈ: ਪੁਰਸ਼ ਸਾਖਰਤਾ 80.44% ਅਤੇ ਇਸਤਰੀ ਸਾਖਰਤਾ 70.73% ਹੈ। ਅਬਾਦੀ ਦੇ ਅਧਾਰ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਜ਼਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਲੁਧਿਆਣਾ]] ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ [[ਬਰਨਾਲਾ]] ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਜਨਸੰਖਿਆ ਘਣਤਾ 550 ਵਰਗ ਕਿ.ਮੀ ਹੈ। ਜਨਸੰਖਿਆ ਘਣਤਾ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਜਿਲ੍ਹਾ [[ਲੁਧਿਆਣਾ]] ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਜਿਲ੍ਹਾ [[ਮੁਕਤਸਰ]] ਹੈ। ਖੇਤਰਫ਼ਲ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਲੁਧਿਆਣਾ]] ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਜ਼਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਮੋਹਾਲੀ]] ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਅਬਾਦੀ ਦੀ ਸੂਚੀ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ :- {|class="sortable wikitable" style="text-align:center;font-size: 9pt" |- !rowspan="1"|ਰੈਕ !width="150" rowspan="1"| ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ !rowspan="1"|ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਆਬਾਦੀ 2011 !rowspan="1"|ਮਰਦ !rowspan="1"|ਔਰਤਾਂ !width="90" rowspan="1"|ਅਬਾਦੀ<br/> 6 ਸਾਲ ਤੋਂ ਘੱਟ !width="90" rowspan="1"|ਸ਼ਾਖਰਤਾ ਦਰ !ਹਵਾਲਾ |- |align="right"|1 |align=left|[[ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਲੁਧਿਆਣਾ]] |3,498,739 |align="right"|1,867,816 |align="right"|1,630,923 |384,114 |82.20 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/594-ludhiana.html|title=Ludhiana District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |align="right"|2 |align=left|[[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] |2,490,656 |align="right"|1,318,408 |align="right"|1,172,248 |281,795 |76.27 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/602-amritsar.html|title=Amritsar District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |align="right"|3 |align=left|[[ਜਲੰਧਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਜਲੰਧਰ]] |2,193,590 |align="right"|1,145,211 |align="right"|1,048,379 |226,302 |82.48 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/590-jalandhar.html|title=Jalandhar District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |align="right"|4 |align=left|[[ਪਟਿਆਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਪਟਿਆਲਾ]] |1,895,686 |align="right"|1,002,522 |align="right"|893,164 |212,892 |75.28 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/601-patiala.html|title=Patiala District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |align="right"|5 |align=left|[[ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਬਠਿੰਡਾ]] |1,388,525 |align="right"|743,197 |align="right"|645,328 |151,145 |68.28 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/599-bathinda.html|title=Bathinda District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |align="right"|6 |align=left|[[ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ]] |612,310 |align="right"|313,291 |align="right"|299,019 |62,719 |79.78 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/592-shahid-bhagat-singh-nagar.html|title=Shahid Bhagat Singh Nagar District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |align="right"|7 |align=left|[[ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ]] |1,586,625 |align="right"|809,057 |align="right"|777,568 |168,331 |84.59 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/591-hoshiarpur.html|title=Hoshiarpur District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- | align="right" |8 | align="left" |[[ਮੋਗਾ]] | 995,746 | align="right" |525,920 | align="right" |469,826 |107,336 |70.68 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/595-moga.html|title=Moga District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- | align="right" |9 | align="left" |[[ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ]] | 901,896 | align="right" |475,622 | align="right" |426,274 |104,419 |65.81 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/597-muktsar.html|title=Muktsar District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |align="right"|10 |align=left|[[ਬਰਨਾਲਾ]] |595,527 |align="right"|317,522 |align="right"|278,005 |64,987 |67.82 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/607-barnala.html|title=Barnala District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- | align="right" |11 | align="left" |[[ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ]] | 2,029,074 | align="right" |1,071,637 | align="right" |957,437 |248,103 |68.92 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/596-firozpur.html|title=Firozpur District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- | align="right" |12 | align="left" |[[ਕਪੂਰਥਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਕਪੂਰਥਲਾ]] | 815,168 | align="right" |426,311 | align="right" |388,857 |86,025 |79.07 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/589-kapurthala.html|title=Kapurthala District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |13 |align="left"|[[ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ]] |2,298,323 |1,212,617 |1,085,706 |253,579 |79.95 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/588-gurdaspur.html|title=Gurdaspur District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |14 |align="left"|[[ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸੰਗਰੂਰ]] |1,655,169 |878,029 |777,140 |181,334 |67.99 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/606-sangrur.html|title=Sangrur District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |15 |align="left"|[[ਫਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]] |600,163 |320,795 |279,368 |63,271 |79.35 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/593-fatehgarh-sahib.html|title=Fatehgarh Sahib District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |16 |align="left"|[[ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫਰੀਦਕੋਟ]] |617,508 |326,671 |290,837 |69,311 |69.55 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/598-faridkot.html|title=Faridkot District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |17 |align="left"|[[ਮਾਨਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, ਭਾਰਤ|ਮਾਨਸਾ]] |769,751 |408,732 |361,019 |84,763 |61.83 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/600-mansa.html|title=Mansa District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |18 |align="left"|[[ਰੂਪਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਰੂਪਨਗਰ]] |684,627 |357,485 |327,142 |72,926 |82.19 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/604-rupnagar.html|title=Rupnagar District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |19 |align="left"|[[ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਤਰਨਤਾਰਨ]] |1,119,627 |589,369 |530,258 |137,223 |67.81 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/603-tarn-taran.html|title=Tarn Taran District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |20 |align="left"|[[ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ]] |994,628 |529,253 |465,375 |115,644 |83.80 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/605-mohali.html|title=Mohali (Sahibzada Ajit Singh Nagar) District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |} ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਸੂਬਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਵਧੇਰੀ ਅਬਾਦੀ ਪੇਂਡੂ ਹੈ। ਤਕਰੀਬਨ 66% ਅਬਾਦੀ ਪੇਂਡੂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ 34% ਸ਼ਹਿਰੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਸੂਬੇ ਦਾ ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ ਤਰਸਯੋਗ ਹੈ। 2011 ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ 1000 ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਸਿਰਫ਼ 895 ਇਸਤਰੀਆਂ ਹਨ। === ਧਰਮ === [[File:Amritsar Golden Temple 3.JPG|thumb|ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਧਰਮ [[ਸਿੱਖ]] ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ 57.69% ਦੇ ਕਰੀਬ ਲੋਕ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। [[ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ|ਹਿੰਦੂ]] ਧਰਮ ਦੂਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੰਨਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਧਰਮ ਹੈ। ਹਿੰਦੂ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਅਬਾਦੀ ਦਾ 38.49% ਹਿੱਸਾ ਹਨ। ਇੱਥੇ [[ਇਸਲਾਮ]] (1.57%), [[ਇਸਾਈ ਧਰਮ|ਇਸਾਈਅਤ]] (1.2%), [[ਬੁੱਧ ਧਰਮ|ਬੁੱਧ]] (0.2%) ਅਤੇ [[ਜੈਨ ਧਰਮ|ਜੈਨ]] (0.2%) ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਵੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪੰਜ ਜ਼ਿਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਬਹੁਗਿਣੀ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ, [[ਪਠਾਨਕੋਟ]], [[ਜਲੰਧਰ]], [[ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ]] ਅਤੇ [[ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ]]। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]] ਵਿੱਚ ਵੀ ਹਿੰਦੂ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਹਿੰਦੂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ [[ਦੋਆਬਾ]] ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਹਨ।<ref>http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW03C-01%20MDDS.XLS</ref> [[ਮਾਲੇਰਕੋਟਲਾ]] ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇੱਕੋ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਹਨ (54.50%)।<ref>{{Cite web |title=Malerkotla City Population 2026 {{!}} Literacy and Hindu Muslim Population |url=https://www.census2011.co.in/census/city/20-malerkotla.html |access-date=2026-01-05 |website=www.census2011.co.in}}</ref> [[ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ]] ਹੀ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇੱਕ ਅਜੇਹਾ ਜ਼ਿਲਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਇਸਾਈ 10% ਤੋਂ ਵੱਧ ਹਨ (10.44%)।<ref>http://censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW03C-01%20MDDS.XLS</ref> ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਅਤਿ ਪਵਿੱਤਰ [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ]] [[ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ|ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ]] ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਨੇੜੇ ਸ੍ਰੀ [[ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ|ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ]] ਵੀ ਹੈ। ਸਿੱਖੀ ਦੇ [[ਪੰਜ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬਾਨ|ਪੰਜ ਤਖ਼ਤਾਂ]] ਵਿੱਚੋਂ ਤਿੰਨ ਪੰਜਾਬ 'ਚ ਹੀ ਹਨ। ਇਹ ਹਨ: [[ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ|ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ]], [[ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ|ਸ੍ਰੀ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ]] ਅਤੇ [[ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਕੇਸਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ|ਸ੍ਰੀ ਕੇਸਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]]। ਸਿੱਖ ਕੈਲੰਡਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਮੁੱਖ ਤਿਉਹਾਰਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਵਿਸਾਖੀ]], [[ਹੋਲਾ ਮਹੱਲਾ]], [[ਗੁਰਪੁਰਬ]], [[ਦਿਵਾਲੀ]]) ਦੇ ਮੌਕੇ ਤਕਰੀਬਨ ਹਰ ਪਿੰਡ, ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਕਸਬੇ 'ਚ ਵਿਸ਼ਾਲ ਨਗਰ ਕੀਰਤਨਾਂ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਕਸਬਿਆਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹਰ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਇੱਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਜ਼ਰੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਬਨਾਵਟ ਅਤੇ ਆਕਾਰ ਵਿੱਚ ਭਿੰਨਤਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ===ਭਾਸ਼ਾ=== ਪੰਜਾਬੀ, ਭਾਸ਼ਾ ਜੋ ਕਿ [[ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ|ਗੁਰਮੁਖੀ]] ਲਿੱਪੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਰਾਜ-ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। <ref>[http://www.indiasite.com/language/punjabi.html Punjabi Language, official Language of Punjab, Regional Languages of Punjab] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924034446/http://www.indiasite.com/language/punjabi.html |date=2015-09-24 }}. Indiasite.com. Retrieved on 2012-01-18.</ref> ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਪੈਮਾਨੇ ਤੇ ਕੀਤੇ ਪ੍ਰਵਾਸ <ref>[http://www.apnaorg.com/articles/articledawn/ Punjabi in North America]. Apnaorg.com. Retrieved on 2012-01-18.</ref> ਅਤੇ ਅਮੀਰ ਪੰਜਾਬੀ ਸੰਗੀਤ ਕਰਕੇ ਇਹ ਭਾਸ਼ਾ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਫ਼ਿਲਮ-ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਕਾਰਨ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਦਾ ਅਟੁੱਟ ਹਿੱਸਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਤਾਂ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਵਿੱਚ ਪੂਰੇ ਦਾ ਪੂਰਾ ਗੀਤ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖਣ ਦਾ ਝੁਕਾਅ ਵੀ ਆਮ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਬੋਲੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਸੂਬੇ ਦੀ ਰਾਜਸੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। ਇਹ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, [[ਹਰਿਆਣਾ]],<ref>[http://www.dnaindia.com/india/report_punjabi-edges-out-tamil-in-haryana_1356124 Punjabi edges out Tamil in Haryana – India – DNA]. Dnaindia.com (2010-03-07). Retrieved on 2012-01-18.</ref> [[ਦਿੱਲੀ]] ਅਤੇ [[ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ]] ਦੀ ਦੂਜੀ ਸਰਕਾਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਸਰਕਾਰੀ ਸਰੋਤਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ [[ਇੰਗਲੈਂਡ]] ਵਿੱਚ ਦੂਜੀ <ref>[http://www.publications.parliament.uk/pa/cm199900/cmhansrd/vo000307/halltext/00307h02.htm House of Commons Hansard Debates for 7 Mar 2000 (pt 2)]. Publications.parliament.uk (2000-03-07). Retrieved on 2012-01-18. []</ref> ਅਤੇ [[ਕੈਨੇਡਾ]] ਵਿੱਚ ਤੀਜੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਬੋਲੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। <ref>{{cite news| url=http://timesofindia.indiatimes.com/Punjabi_is_Canadas_4th_most_top_language/articleshow/2782138.cms | work=The Times Of India | title=Punjabi is 4th most spoken language in Canada – Times Of India}}</ref> ਇਹ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ ਦਸਵੀਂ ਅਤੇ [[ਏਸ਼ੀਆ]] ਦੀ ਚੌਥੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਬੋਲੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। <ref name="languages.iloveindia.com">[http://languages.iloveindia.com/punjabi.html Punjabi Language, Gurmukhi , Punjabi Literature, History Of Punjabi Language, State Language Of Punjab]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Languages.iloveindia.com. Retrieved on 2012-01-18.</ref> ਇਸਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਉਪ-ਬੋਲੀਆਂ [[ਮਾਝੀ]], [[ਮਲਵਈ]], [[ਦੁਆਬੀ]] ਅਤੇ [[ਪੁਆਧੀ]] ਹਨ। <ref name="languages.iloveindia.com"/> ==ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜਿਲ੍ਹੇ== ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕੁਲ੍ਹ 23 ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਹਨ {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" width="98%" |- ! width=2% |# ! width=14% |ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਨਾਮ ! width=14% |ਜਨਸੰਖਿਆ (2011) ! width=14% |ਖੇਤਰਫਲ (ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ) |- |1 | [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] |2,490,656 |2,673 |- |2 |[[ਬਰਨਾਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਬਰਨਾਲਾ]] |5,95527 |1,423 |- |3 | [[ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਬਠਿੰਡਾ]] |1,388,525 |3,355 |- |4 |[[ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ]] |825,629 |2,190 |- |5 | [[ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ]] |1,180,483 |3113 |- |6 |[[ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫਰੀਦਕੋਟ]] |617,508 |1,472 |- |7 |[[ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]] |600,163 |1,180 |- |8 | [[ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ]] |1,621,725 |2,610 |- |9 |[[ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ]] |1,586,625 |3,397 |- |10 |[[ਜਲੰਧਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਜਲੰਧਰ]] |2,193,590 |2,625 |- |11 |[[ਕਪੂਰਥਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਕਪੂਰਥਲਾ]] |815,168 |1,646 |- |12 |[[ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਲੁਧਿਆਣਾ]] |3,498,739 |3,744 |- |13 |[[ਮਾਲੇਰਕੋਟਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ]] |429,754 |837 |- |14 |[[ਮਾਨਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, ਭਾਰਤ|ਮਾਨਸਾ]] |769,751 |2,174 |- |15 |[[ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ]] |901,896 |2,596 |- |16 |[[ਮੋਗਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਮੋਗਾ]] |995,746 |2,235 |- |17 | [[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ]] |994,628 |1,188 |- |18 |[[ਪਠਾਨਕੋਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਪਠਾਨਕੋਟ]] |626,154 |929 |- |19 | [[ਪਟਿਆਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਪਟਿਆਲਾ]] |2,892,282 |3,175 |- |20 | [[ਰੂਪਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਰੂਪਨਗਰ]] |684,627 |1,400 |- |21 |[[ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸੰਗਰੂਰ]] |1,203,153 |2,848 |- |22 |[[ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] |612,310 |1,283 |- |23 |[[ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਤਰਨਤਾਰਨ]] |1,119,627 |2,414 |} == ਮਾਝਾ ਖੇਤਰ == ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਾਝਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ 4 ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ- * [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] * [[ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਤਰਨਤਾਰਨ]] * [[ਪਠਾਨਕੋਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਪਠਾਨਕੋਟ]] * [[ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ]] ==ਦੁਆਬਾ ਖੇਤਰ== ਦੁਆਬਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ 4 ਜਿਲ੍ਹੇ ਹਨ- * [[ਜਲੰਧਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਜਲੰਧਰ]] * [[ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਨਵਾਂਸਹਿਰ (ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ)]] * [[ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ]] * [[ਕਪੂਰਥਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਕਪੂਰਥਲਾ]] ==ਮਾਲਵਾ ਖੇਤਰ== ਮਾਲਵਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ 15 ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਹਨ - ਮਾਲਵਾ - ਸਤਲੁਜ ਤੇ ਘੱਗਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਹੈ। * [[ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਬਠਿੰਡਾ]] * [[ਮਾਨਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, ਭਾਰਤ|ਮਾਨਸਾ]] * [[ਬਰਨਾਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਬਰਨਾਲਾ]] * [[ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸੰਗਰੂਰ]] * [[ਪਟਿਆਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਪਟਿਆਲਾ]] * [[ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਲੁਧਿਆਣਾ]] * [[ਫਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫ਼ਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]] * [[ਰੂਪਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਰੂਪਨਗਰ]] * [[ਮੋਗਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਮੋਗਾ]] * [[ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ]] * [[ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ]] * [[ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ]] * [[ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਮੋਹਾਲੀ]] (ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ) * [[ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ]] * [[ਮਾਲੇਰਕੋਟਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ]] == ਆਰਥਿਕਤਾ == ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਖ਼ੇਤੀਬਾੜੀ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਕੁਲ ਵਾਹੀਯੋਗ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ 98.8% ਖੇਤਰ ਉਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੰਨ 2003-04 ਦੌਰਾਨ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਉੱਚ ਪੱਧਰੀ ਅਤੇ ਮੱਧਮ ਪੱਧਰੀ ਸਨਅਤਾਂ ਸਨ, ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਪੱਧਰੀ ਸਨਅਤਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਲਗਭਗ 2 ਲੱਖ 3 ਹਜ਼ਾਰ ਸੀ। "ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਐਗਰੋ-ਇੰਡਸਟ੍ਰੀਜ਼ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ" (P.A.I.C) ਰਾਜ ਵਿਚ ਖੇਤੀ ਆਧਰਿਤ ਸਨਅਤਾਂ ਦੀ ਏਜੰਸੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਇੰਫੋਟੈੱਕ (Punjab Info‌ Tech) ਰਾਜ ਵਿਚ ਸੂਚਨਾ ਅਤੇ ਸੰਚਾਰ ਆਧਰਿਤ ਸਨਅਤਾਂ ਦੀ ਏਜੰਸੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਵਿਚ ਸਨਅਤ ਦਾ ਵੀ ਮਹੱਤਵ ਹੈ ਪਰ ਲਾਲ ਫੀਤਾਸ਼ਾਹੀ ਅਤੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਭੀੜ-ਭੜੱਕਾ, ਆਵਾਜਾਈ ਦਾ ਘੜਮੱਸ, ਨਾਕਾਫ਼ੀ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚਾ, ਪੌਣ ਤੇ ਪਾਣੀ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ, ਮਹਿੰਗੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ, ਜਾਨ-ਮਾਲ ਲਈ ਜੋਖ਼ਿਮ ਆਦਿ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਸਨਅਤ ਦੇ ਰਾਹ ਦਾ ਰੋੜਾ ਹਨ।<ref>{{Cite news|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2018/07/%E0%A8%B8%E0%A8%A8%E0%A8%85%E0%A8%A4%E0%A9%80%E0%A8%95%E0%A8%B0%E0%A8%A8-%E0%A8%A6%E0%A9%87-%E0%A8%B0%E0%A8%BE%E0%A8%B9-%E0%A8%95%E0%A8%BF%E0%A8%89%E0%A8%82-%E0%A8%A8%E0%A8%BE-%E0%A8%AA%E0%A9%88/|title=ਸਨਅਤੀਕਰਨ ਦੇ ਰਾਹ ਕਿਉਂ ਨਾ ਪੈ ਸਕਿਆ ਪੰਜਾਬ?|last=ਨਿਰਮਲ ਸੰਧੂ|first=|date=2018-07-20|work=ਪੰਜਾਬੀ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ|access-date=2018-08-10|archive-url=|archive-date=|dead-url=|language=}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੁਲਾਈ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਸੀਟਾਂ== ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ [[ਲੋਕ ਸਭਾ]] ਦੀਆਂ 13 ਸੀਟਾਂ ਹਨ ਅਤੇ [[ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ]] ਦੀਆਂ ਸੀਟਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 117 ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ [[ਰਾਜ ਸਭਾ]] ਦੀਆਂ ਸੀਟਾਂ 7 ਹਨ। ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸੀਟਾਂ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ- * '''ਮਾਨਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 3 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਮਾਨਸਾ, ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਮਾਨਸਾ]] 2. [[ਸਰਦੂਲਗੜ੍ਹ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਸਰਦੂਲਗੜ੍ਹ]] 3. [[ਬੁਢਲਾਡਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬੁਢਲਾਡਾ]] * '''ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 6 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਬਠਿੰਡਾ ਦਿਹਾਤੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬਠਿੰਡਾ ਦਿਹਾਤੀ]] 2. [[ਬਠਿੰਡਾ ਸ਼ਹਿਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬਠਿੰਡਾ ਸ਼ਹਿਰੀ]] 3. [[ਭੁੱਚੋ ਮੰਡੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਭੁੱਚੋ ਮੰਡੀ]] 4. [[ਰਾਮਪੁਰਾ ਫੂਲ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਰਾਮਪੁਰਾ ਫੂਲ]] 5. [[ਮੌੜ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਮੌੜ]] 6. [[ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ]] * '''ਮੋਗਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ ਸੀਟਾਂ 4 ਹਨ-''' 1. [[ਬਾਘਾ ਪੁਰਾਣਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬਾਘਾ ਪੁਰਾਣਾ]] 2. [[ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਵਾਲਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਵਾਲਾ]] 3. [[ਮੋਗਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਮੋਗਾ]] 4. [[ਧਰਮਕੋਟ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਧਰਮਕੋਟ]] * '''ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 3 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ]] 2. [[ਕੋਟਕਪੂਰਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਕੋਟਕਪੂਰਾ]] 3. [[ਜੈਤੋ (ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ)|ਜੈਤੋ]] * '''ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆ 4 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਸ਼ਹਿਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਸ਼ਹਿਰ]] 2. [[ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਦਿਹਾਤੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਦਿਹਾਤੀ]] 3. [[ਜ਼ੀਰਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਜ਼ੀਰਾ]] 4. [[ਗੁਰੂ ਹਰ ਸਹਾਏ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਗੁਰੂ ਹਰ ਸਹਾਏ]] * '''ਮੁਕਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 4 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਸ਼੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਮੁਕਤਸਰ]] 2. [[ਲੰਬੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਲੰਬੀ]] 3. [[ਗਿੱਦੜਬਾਹਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਗਿੱਦੜਬਾਹਾ]] 4. [[ਮਲੋਟ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਮਲੋਟ]] * '''ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 4 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਜਲਾਲਾਬਾਦ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਜਲਾਲਾਬਾਦ]] 2. [[ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ]] 3. [[ਅਬੋਹਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਅਬੋਹਰ]] 4. [[ਬੱਲੂਆਣਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬੱਲੂਆਣਾ]] * '''ਬਰਨਾਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 3 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਬਰਨਾਲਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬਰਨਾਲਾ]] 2. [[ਮਹਿਲ ਕਲਾਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ|ਮਹਿਲ ਕਲਾਂ]] 3. [[ਭਦੌੜ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਭਦੌੜ]] * '''ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 5 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਸੰਗਰੂਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਸੰਗਰੂਰ]] 2. [[ਸੁਨਾਮ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਸੁਨਾਮ]] 3. [[ਦਿੜ੍ਹਬਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਦਿੜ੍ਹਬਾ]] 4. [[ਲਹਿਰਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਲਹਿਰਾ]] 5. [[ਧੂਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਧੂਰੀ]] * '''ਪਟਿਆਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 8 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਪਟਿਆਲਾ]] 2. [[ਨਾਭਾ]] 3. [[ਸਮਾਣਾ]] 4. [[ਘਨੌਰ]] 5. [[ਰਾਜਪੁਰਾ]] 6. [[ਪਟਿਆਲਾ ਦੇਹਾਤੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਪਟਿਆਲਾ ਦਿਹਾਤੀ]] 7. [[ਸਨੌਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਸਨੌਰ]] 8. [[ਸ਼ੁਤਰਾਣਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਸ਼ੁਤਰਾਣਾ]] * '''ਮੋਹਾਲੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ 3 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਡੇਰਾ ਬਸੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਡੇਰਾ ਬਸੀ]] 2. [[ਖਰੜ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਖਰੜ]] 3. [[ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਮੋਹਾਲੀ]] * '''ਰੂਪਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 3 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ]] 2. [[ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ|ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] 3. [[ਰੂਪਨਗਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਰੂਪਨਗਰ]] * '''ਫ਼ਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਸੀਟਾਂ 3 ਹਨ-''' 1. [[ਅਮਲੋਹ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਅਮਲੋਹ]] 2. [[ਬਸੀ ਪਠਾਣਾਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬੱਸੀ ਪਠਾਣਾਂ]] 3. [[ਫਤਹਿਗੜ੍ਹ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਫ਼ਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]] * '''ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 14 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਲੁਧਿਆਣਾ ਪੂਰਬੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਲੁਧਿਆਣਾ ਪੂਰਬੀ]] 2. [[ਲੁਧਿਆਣਾ ਪੱਛਮੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਲੁਧਿਆਣਾ ਪੱਛਮੀ]] 3. [[ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੱਖਣੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ|ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੱਖਣੀ]] 4. [[ਲੁਧਿਆਣਾ ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਲੁਧਿਆਣਾ ਸੈਂਟਰਲ]] 5. [[ਲੁਧਿਆਣਾ ਉੱਤਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਲੁਧਿਆਣਾ ਉੱਤਰੀ]] 6. [[ਸਾਹਨੇਵਾਲ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਸਾਹਨੇਵਾਲ]] 7. [[ਪਾਇਲ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਪਾਇਲ]] 8. [[ਦਾਖਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਦਾਖਾ]] 9. [[ਖੰਨਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਖੰਨਾ]] 10. [[ਸਮਰਾਲਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਸਮਰਾਲਾ]] 11. [[ਗਿੱਲ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਗਿੱਲ]] 12. [[ਆਤਮ ਨਗਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਆਤਮ ਨਗਰ]] 13. [[ਰਾਏਕੋਟ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਰਾਏਕੋਟ]] 14. [[ਜਗਰਾਉਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਜਗਰਾਉਂ]] * '''ਜਲੰਧਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 9 ਸੀਟਾਂ ਹਨ'''- 1. [[ਜਲੰਧਰ ਉੱਤਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਜਲੰਧਰ ਉੱਤਰੀ]] 2. [[ਜਲੰਧਰ ਪੱਛਮੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਜਲੰਧਰ ਪੱਛਮੀ]] 3. [[ਜਲੰਧਰ ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਜਲੰਧਰ ਸੈਂਟਰਲ]] 4. [[ਜਲੰਧਰ ਕੈਂਟ ਵਿਧਾਨਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਜਲੰਧਰ ਕੈਂਟ]] 5. [[ਸ਼ਾਹਕੋਟ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਸ਼ਾਹਕੋਟ]] 6. [[ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਕਰਤਾਰਪੁਰ]] 7. [[ਫਿਲੌਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਫਿਲੌਰ]] 8. [[ਨਕੋਦਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਨਕੋਦਰ]] 9. [[ਆਦਮਪੁਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਆਦਮਪੁਰ]] * '''ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 7 ਸੀਟਾਂ ਹਨ'''- 1.[[ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ]] 2. [[ਕਾਦੀਆਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਕਾਦੀਆਂ]] 3.[[ਦੀਨਾ ਨਗਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਦੀਨਾਨਗਰ]] 4.[[ਬਟਾਲਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬਟਾਲਾ]] 5.[[ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਗੋਬਿੰਦਪੁਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਸ੍ਰੀ ਹਰਗੋਬਿੰਦਪੁਰ]] 6.[[ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਚੂੜੀਆਂ|ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਚੁੜੀਆਂ]] 7.[[ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ]] * '''ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 11 ਹਨ'''- 1.[[ਅਜਨਾਲਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਅਜਨਾਲਾ]] 2.[[ਰਾਜਾ ਸਾਂਸੀ ਵਿਧਾਨਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਰਾਜਾ ਸਾਂਸੀ]] 3. [[ਮਜੀਠਾ ਵਿਧਾਨਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਮਜੀਠਾ]] 4.[[ਜੰਡਿਆਲਾ ਗੁਰੂ ਵਿਧਾਨਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਜੰਡਿਆਲਾ]] 5.[[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ (ਉੱਤਰੀ) ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਉੱਤਰ]] 6.[[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ (ਪੱਛਮੀ) ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪੱਛਮੀ]] 7.[[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪੂਰਬੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪੂਰਬੀ]] 8 [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੱਖਣੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੱਖਣੀ]]9.[[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਕੇਂਦਰ]] 10. [[ਅਟਾਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਅਟਾਰੀ]] 11. [[ਬਾਬਾ ਬਕਾਲਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬਾਬਾ ਬਕਾਲਾ]] * '''ਤਰਨਤਾਰਨ ਜਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 4 ਸੀਟਾਂ ਹਨ'''- 1.[[ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਸਾਹਿਬ|ਤਰਨਤਾਰਨ]] 2.[[ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ]] 3. [[ਖੇਮ ਕਰਨ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਖੇਮ ਕਰਨ]] 4.[[ਪੱਟੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਪੱਟੀ]] * '''ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 7 ਹਨ'''- 1.[[ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ]] 2.[[ਚੱਬੇਵਾਲ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਚੱਬੇਵਾਲ]] 3. [[ਮੁਕੇਰੀਆਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਮੁਕੇਰੀਆਂ]] 4. [[ਦਸੂਹਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਦਸੂਹਾ]] 5. [[ਸ਼ਾਮ ਚੌਰਾਸੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਸ਼ਾਮ ਚੌਰਾਸੀ]] 6. ਉਰਮਾਰ 7. [[ਗੜ੍ਹਸ਼ੰਕਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਗੜ੍ਹਸ਼ੰਕਰ]] * '''ਕਪੂਰਥਲਾ ਜਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 4 ਸੀਟਾਂ ਹਨ'''- 1. [[ਭੁਲੱਥ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਭੁਲੱਥ]] 2. [[ਕਪੂਰਥਲਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਕਪੂਰਥਲਾ]] 3. [[ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ]] 4. [[ਫਗਵਾੜਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਫਗਵਾੜਾ]] * '''ਪਠਾਨਕੋਟ ਜਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 3 ਹਨ'''- 1.[[ਪਠਾਨਕੋਟ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਪਠਾਨਕੋਟ]] 2. [[ਸੁਜਾਨਪੁਰ, ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਸੁਜਾਨਪੁਰ]] 3. [[ਭੋਆ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਭੋਆ]] * '''ਨਵਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ਜਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 3 ਸੀਟਾਂ ਹਨ'''- 1. [[ਬੰਗਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬੰਗਾ]] 2. [[ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ|ਨਵਾਂ ਸ਼ਹਿਰ]] 3. [[ਬਲਾਚੌਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬਲਾਚੌਰ]] * '''ਮਾਲੇਰਕੋਟਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 2 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ]] 2.[[ਅਮਰਗੜ੍ਹ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਅਮਰਗੜ੍ਹ]] ==ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਲੋਕ ਸਭਾ ਸੀਟਾਂ== ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਸਭਾ ਦੀਆਂ ਕੁਲ੍ਹ 13 ਸੀਟਾਂ ਹਨ। * [[ਬਠਿੰਡਾ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਬਠਿੰਡਾ]] * [[ਸੰਗਰੂਰ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਸੰਗਰੂਰ]] * [[ਪਟਿਆਲਾ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਪਟਿਆਲਾ]] * [[ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਫ਼ਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]] * [[ਲੁਧਿਆਣਾ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਲੁਧਿਆਣਾ]] * [[ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] * [[ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ]] * [[ਜਲੰਧਰ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਜਲੰਧਰ]] * [[ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ]] * [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] * [[ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ]] * [[ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ]] * [[ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਹਲਕਾ)|ਫਰੀਦਕੋਟ]] == ਸਾਖ਼ਰਤਾ == ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਾਖ਼ਰਤਾ ਦਰ 75.84 ℅ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਮਰਦਾਂ ਦੀ ਸਾਖ਼ਰਤਾ ਦਰ 80.44℅, ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸਾਖ਼ਰਤਾ ਦਰ 70.73℅ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਾਖ਼ਰਤਾ [[ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ]] ਜਿਲ੍ਹੇ ਦੀ 84.6% ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ [[ਮਾਨਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, ਭਾਰਤ|ਮਾਨਸਾ]] ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ (61.8%) ਦੀ ਹੈ। ਹੇਠ ਦਿੱਤਾ ਹੋਇਆ ਟੇਬਲ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜ਼ਿਲਿਆਂ ਦੀ ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ ਵਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਸਾਲ 2011 ਦੇ ਸੈਨਸਸ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ।<ref>{{cite web | url=https://www.indiacensus.net/states/punjab/literacy | title=Punjab Literacy Rate 2023 | access-date=2023-08-12 | archive-date=2023-07-01 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230701144320/https://www.indiacensus.net/states/punjab/literacy | url-status=dead }}</ref> {|class="wikitable sortable" |+ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਸਾਖ਼ਰਤਾ ਦਰ - ਸੈਨਸਸ 2011 !ਸਥਾਨ !ਜ਼ਿਲਾ !ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ |- |1||ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ||84.59% |- |2||ਮੋਹਾਲੀ||83.80% |- |3||ਜਲੰਧਰ||82.48% |- |4||ਲੁਧਿਆਣਾ||82.20% |- |5||ਰੂਪਨਗਰ||82.19% |- |6||ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ||79.95% |- |7||ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ||79.78% |- |8||ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ||79.35% |- |9||ਕਪੂਰਥਲਾ||79.07% |- |10||ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ||76.27% |- |11||ਪਟਿਆਲਾ||75.28% |- |12||ਮੋਗਾ||70.68% |- |13||ਫਰੀਦਕੋਟ||69.55% |- |14||ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ||68.92% |- |15||ਬਠਿੰਡਾ||68.28% |- |16||ਸੰਗਰੂਰ||67.99% |- |17||ਬਰਨਾਲਾ||67.82% |- |18||ਤਰਨ ਤਾਰਨ||67.81% |- |19||ਮੁਕਤਸਰ||65.81% |- |20||ਮਾਨਸਾ||61.83% |} == ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ== 2011 ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ 1000 ਮਰਦਾਂ ਪਿੱਛੇ 893 ਔਰਤਾਂ ਹਨ। 0 ਤੋਂ 6 ਸਾਲ ਤੱਕ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ 846 ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਬਠਿੰਡਾ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਹੈ। == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * [[ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕ ਸਾਜ਼]] * [[ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਾਜ]] * [[ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ]] ==ਹਵਾਲੇ== {{reflist|2}} {{ਪੰਜਾਬ (ਭਾਰਤ)}} {{ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] cxunabcvz1kjzydnr5f9ytk8tyosao5 0 2489 841645 840033 2026-06-29T19:19:00Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260629)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 841645 wikitext text/x-wiki {{Multiple image | image1 = Sikh gurus.jpg | caption1 = 1890 ਦਾ ਇੱਕ ਕਾਲਪਨਿਕ ਚਿੱਤਰ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦਸ ਗੁਰੂ ਸਹਿਬਾਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{cite book |title=The Sikhs |publisher=E.J. Brill |isbn=9004095543 |page=38}}</ref> | image2 = Gurus of the Sikhs. Fresco from Dera Nirmala, Tanda-Hoshiarpur.jpg | caption2 = ਡੇਰਾ ਨਿਰਮਲ, ਟਾਂਡਾ-ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤਸਵੀਰ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ | image3 = | caption3 = }} '''ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ''' [[ਸਿੱਖੀ|ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] ਦੇ ਰੂਹਾਨੀ ਮਾਲਕ ਹਨ, ਜਿਨਾਂ ਨੇ 1469 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ, ਲਗਪਗ ਢਾਈ ਸਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਧਰਮ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ।<ref name="sen2">{{Cite book |last=Sen |first=Sailendra |title=A Textbook of Medieval Indian History |publisher=Primus Books |year=2013 |isbn=978-9-38060-734-4 |pages=186–187}}</ref> 1469 ਵਿੱਚ [[ਸਿੱਖੀ|ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] ਦੇ ਬਾਨੀ [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ|ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ]] ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ, ਜਿਨਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨੌਂ ਹੋਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਹੋਏ। 1708 ਵਿੱਚ ਦਸਮ ਗੁਰੂ ਸਹਿਬਾਨ ਨੇ ''ਗੁਰਗੱਦੀ'' [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ|ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ]] ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਨਾਂ ਨੂੰ ਹੁਣ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਗੁਰੂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite book |title=The Sikhs: faith, philosophy & folk |year= 1998 |url=https://archive.org/details/sikhsfaithphilos0000gurb |url-access=registration |publisher=Lustre Press |isbn=978-8174360373}}</ref> == ਸ਼ਬਦੀ ਅਰਥ ਅਤੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ == {{Main|ਗੁਰੂ}} '''ਗੁਰੂ''' ਸ਼ਬਦ [[ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾ|ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ]] ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਗਿਆਨ ਜਾਂ ਖੇਤਰ ਦੇ ਕਿਸੇ [[ਅਧਿਆਪਕ]], ਮਾਹਰ ਜਾਂ ਮਾਸਟਰ ਲਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>Stefan Pertz (2013), The Guru in Me - Critical Perspectives on Management, GRIN Verlag, {{ISBN|978-3638749251}}, pages 2-3</ref> ਭਾਈ [[ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ|ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ]] [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ|ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ]] ਕੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ [[ਗੁਰੂ]] ਦੋ ਵੱਖਰੇ ਹਿੱਸਿਆਂ- "ਗੁ" ਅਤੇ "ਰੂ" ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਹੈ। "ਗੁ" ਦਾ ਭਾਵ ਹੈ 'ਹਨੇਰਾ' ਅਤੇ "ਰੂ" ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ 'ਚਾਨਣ'।<ref>{{Cite book|title=Sri Guru Granth Kosh|last=Singh|first=Veer|date=1964|pages=122}}</ref> ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਜੋੜ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਸ਼ਬਦ '[[ਗੁਰੂ]]' ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਉਹ ਸਖਸ਼ੀਅਤ ਜੋ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਚਾਨਣ ਕਰ ਦੇਵੇ; ਭਾਵ ਜੋ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੈ। ਭਾਈ [[ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ|ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ]] ਦੀ ਇਹ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ [[ਸਿੱਖੀ|ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] ਬਾਰੇ ਆਪ ਹੀ ਹੋਰ ਸਮਝ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ|ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ]] ਨੂੰ ਜੀਵਿਤ ਗੁਰੂ ਕਿਉਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। [[ਸਿੱਖ]] ਸ਼ਬਦ [[ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾ|ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ]] ਸ਼ਬਦ ''ਸ਼ਿਸ਼ਯ''<ref>{{Cite book|title=World religions: from ancient history to the present|isbn=978-0-87196-129-7}}</ref> ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਇੱਕ ਚੇਲਾ ਜਾਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਤੋਂ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਦਾ ਗੁਰੂ ਸਹਿਬਾਨ ਨਾਲ ਵਿਦਿਆਰਥੀ-ਅਧਿਆਪਕ ਵਾਲਾ ਸਬੰਧ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਹ [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ|ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ]] ਦੀ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਮਾਰਗ ਦਰਸ਼ਕ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। == ਜੀਵਨ ਬਿਓਰਾ == {| class="sortable wikitable" |- ! ਲੜੀ ਨੰ. ! ਨਾਂ ! ਚਿੱਤਰ ! [[ਗੁਰਪੁਰਬ|ਜਨਮ ਮਿਤੀ]] ! [[ਗੁਰੂ ਗੱਦੀ|ਗੁਰਗੱਦੀ]] ! ਜਨਮ ਥਾਂ ! ਜਾਤੀ ! ਪਿਤਾ ! ਮਾਤਾ ! [[ਜੋਤੀ ਜੋਤ]] ! ਕਾਰਨ ! ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਦਾ ਕਾਰਨ |- | 1 | [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ]] | [[File:Detail of Guru Nanak from the earliest known painting of all ten Sikh gurus together, with each being identified in golden Persian nasta'liq script, probably painted in Hyderabad, circa 1780.jpg|107x107px]] | 14 ਅਪਰੈਲ 1469 <ref group="note">Officially observed on [[ਕੱਤਕ ਪੂਰਨਮਾਸੀ]] (ਅਕਤੂਬਰ–ਨਵੰਬਰ)</ref> | ਜਨਮ ਤੋਂ | [[ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ]], [[ਪੰਜਾਬ]], [[ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ]] |ਬੇਦੀ [[ਖਤਰੀ]] | [[ਮਹਿਤਾ ਕਾਲੂ|ਕਲਿਆਣ ਦਾਸ ਬੇਦੀ]] | [[ਮਾਤਾ ਤ੍ਰਿਪਤਾ]] | {{death date and age|1539|09|22|1469|04|14|df=yes}} | ਕੁਦਰਤੀ ਕਾਰਨ | [[ਕਰਤਾਰਪੁਰ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਕਰਤਾਰਪੁਰ]], [[ਪੰਜਾਬ]], [[ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ]] |- | 2 | [[ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ]] | [[File:Painting of Guru Angad, possibly from an illustrated manuscript of the Gulgashat-i-Punjab.jpg|100x100px]] | 31 ਮਾਰਚ 1504 | 7 ਸਤੰਬਰ 1539 | [[ਮੁਕਤਸਰ]], [[ਪੰਜਾਬ]], [[ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ]] |ਤ੍ਰੇਹਨ [[ਖਤਰੀ]] | ਬਾਬਾ ਫੇਰੂ ਮੱਲ | ਮਾਤਾ ਰਾਮੋ | {{death date and age|1552|03|29|1504|03|31|df=yes}} | ਕੁਦਰਤੀ ਕਾਰਨ | [[ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ]], [[ਪੰਜਾਬ]], [[ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ]] |- | 3 | [[ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ]] | [[File:Painting of Guru Amar Das leaning against a bolster whilst seated on a raised platform on a terrace with a fly-whisk attendant.jpg|138x138px]] | 5 ਮਈ 1479 | 26 ਅਪਰੈਲ 1552 | [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]], [[ਪੰਜਾਬ]], [[ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ]] |ਭੱਲਾ [[ਖੱਤਰੀ]] | ਤੇਜ ਭਾਨ ਭੱਲਾ | ਮਾਤਾ ਲੱਛਮੀ | {{death date and age|1574|09|01|1479|05|05|df=yes}} | ਕੁਦਰਤੀ ਕਾਰਨ | [[ਗੋਇੰਦਵਾਲ]], [[ਲਾਹੌਰ ਸੂਬਾ]], [[ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ]] |- | 4 | [[ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ]] | [[File:Miniature painting of Guru Ram Das seated outdoors on carpet underneath a tree with a book before him.jpg|126x126px]] | 24 ਸਤੰਬਰ 1534 | 1 ਸਤੰਬਰ 1574 | [[ਲਾਹੌਰ]], [[ਪੰਜਾਬ]], [[ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ]] |[[ਸੋਢੀ]] [[ਖਤਰੀ]] | ਬਾਬਾ ਹਰ ਦਾਸ | ਮਾਤਾ ਦਇਆ | {{death date and age|1581|09|01|1534|09|24|df=yes}} | ਕੁਦਰਤੀ ਕਾਰਨ | [[ਗੋਇੰਦਵਾਲ]], [[ਲਾਹੌਰ ਸੂਬਾ]], [[ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ]] |- | 5 | [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ]] | [[File:Guru Arjan painting.jpg|151x151px]] | 15 ਅਪ੍ਰੈਲ 1563 | 1 ਸਤੰਬਰ 1581 | [[ਗੋਇੰਦਵਾਲ]], [[ਪੰਜਾਬ]], [[ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ]] |[[ਸੋਢੀ]] [[ਖਤਰੀ]] | ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ | [[ਮਾਤਾ ਭਾਨੀ]] | {{death date and age|1606|05|30|1563|04|15|df=yes}} | [[ਮੁਗਲ ਸਮਰਾਟ]] [[ਜਹਾਂਗੀਰ]] ਦੁਆਰਾ ਸਜ਼ਾ | [[ਲਾਹੌਰ]], [[ਲਾਹੌਰ ਸੂਬਾ]], [[ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ]] |- | 6 | [[ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ]] | [[File:Contemporary painting of the sixth Sikh guru, Guru Hargobind. Provincial Mughal school, Deccan, mid-17th century.jpg|151x151px]] | 19 ਜੂਨ 1595 | 25 ਮਈ 1606 | [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]], [[ਲਾਹੌਰ ਸੂਬਾ]], [[ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ]] |[[ਸੋਢੀ]] [[ਖਤਰੀ]] | ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ | [[ਮਾਤਾ ਗੰਗਾ]] | {{death date and age|1644|02|28|1595|06|19|df=yes}} | ਕੁਦਰਤੀ ਕਾਰਨ | [[ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]], [[ਲਾਹੌਰ ਸੂਬਾ]], [[ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ]] |- | 7 | [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ]] | [[File:Painting of Guru Har Rai holding a flower, Pahari style, painted by a Muslim, artwork preserved by the family of Bidhi Chand Chhina.jpg|127x127px]] | 16 ਜਨਵਰੀ 1630 | 3 ਮਾਰਚ 1644 | [[ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]], [[ਲਾਹੌਰ ਸੂਬਾ]], [[ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ]] |[[ਸੋਢੀ]] [[ਖਤਰੀ]] | [[ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤਾ]] | [[ਮਾਤਾ ਨਿਹਾਲ ਕੌਰ]] | {{death date and age|1661|10|06|1630|01|16|df=yes}} | ਕੁਦਰਤੀ ਕਾਰਨ | [[ਦਿੱਲੀ]], [[ਦਿੱਲੀ ਸੂਬਾ]], [[ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ]] |- | 8 | [[ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ]] | [[File:Guru Har Krishan painting.jpg|158x158px]] | 7 ਜੁਲਾਈ 1656 | 7 ਅਕਤੂਬਰ 1661 | [[ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]], [[ਲਾਹੌਰ ਸੂਬਾ]], [[ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ]] |[[ਸੋਢੀ]] [[ਖਤਰੀ]] | ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ | ਮਾਤਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕੌਰ | {{death date and age|1664|03|30|1656|07|07|df=yes}} | [[ਚੇਚਕ]] | [[ਦਿੱਲੀ]], [[ਦਿੱਲੀ ਸੁਬਾ]], [[ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ]] |- | 9 | [[ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ]] | [[File:Guru teg bahadur.jpg|182x182px]] | 1 ਅਪ੍ਰੈਲ 1621 | 20 ਮਾਰਚ 1664 | [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]], [[ਲਾਹੌਰ ਸੂਬਾ]], [[ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ]] |[[ਸੋਢੀ]] [[ਖਤਰੀ]] | ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ | [[ਮਾਤਾ ਨਾਨਕੀ]] | {{death date and age|1675|11|11|1621|04|01|df=yes}} | [[ਮੁਗਲ ਸਮਰਾਟ]] [[ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ]] ਦੁਆਰਾ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ | [[ਦਿੱਲੀ]], [[ਦਿੱਲੀ ਸੂਬਾ]], [[ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ]] |- | 10 | [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] | [[File:Equestrian portrait of Guru Gobind Singh.png|140x140px]] | 14 ਫਰਵਰੀ 1666 ਈ | 11 ਨਵੰਬਰ 1675 ਈ | [[ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ]], [[ਬਿਹਾਰ ਸੂਬਾ]], [[ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ]] |[[ਸੋਢੀ]] [[ਖਤਰੀ]] | ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ | [[ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ]] | {{death date and age|1708|10|07|1666|12|22|df=yes}} | [[ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਨ (ਸਰਹਿੰਦ)|ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਨ]] ਦੇ ਹੁਕਮ 'ਤੇ ਜਮਸ਼ੇਦ ਖਾਨ ਅਤੇ ਵਸੀਲ ਬੇਗ ਦੁਆਰਾ ਕਤਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। | [[ਹਜ਼ੂਰ ਸਾਹਿਬ]], [[ਬਿਦਰ ਸੂਬਾ]], [[ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ]] |- |11 |ਗੁਰੂ ਪੰਥ<ref name=":0" /><ref>Sikh Rehat Maryada: [https://www.gurunanakdarbar.net/sikhrehatmaryada.pdf Section Six, Chapter XIII, Article XXIII, a.]</ref><ref name=":2">{{Cite book |last=Singh |first=Sikandar |title=Sikh heritage : ethos & relics |date=2012 |others=Roopinder Singh, Paul Michael Taylor |isbn=978-81-291-1983-4 |location=New Delhi |pages=21, 23 |oclc=828612294 |quote=The ten Gurus organised their disciples into sangats and infused their personality again into the Sikhs. This led to a remarkable development in the institution of 'Guru-ship', which eventually became the Guru Panth, thus bestowing divinity on the people. ... The Sikh assemblies also acquired great sanctity, owing to the belief that the spirit of the Guru lived and moved among them collectively, the whole body being called the panth. This panth follows the path shown by the way the Gurus lived their lives, as also the precepts laid down by them. In turn, it is regarded as an embodiment of the Guru—Guru Panth. In 1699, Guru Gobind Singh, the tenth Guru, himself received baptism from the five Sikhs he had first initiated. The panth, the assembly and the Guru became one. After his demise, there was no living Guru for the Sikhs. The Shabad, in the presence of the sangat, became the Guru, the guiding light and in presence of Akalpurakh, the Timeless Being. The panth thus was invested with the personality of the Guru, and the incorporated Word became Gyan Guru (knowledge). This panth, called the Khalsa, was to be the Guru in spirit, and was authorised to work with collective responsibility, with Guru Granth Sahib as its guiding spirit.}}</ref><ref name=":1" /> |[[File:Painting of the establishment of the Khalsa order and Panj Piare institution by Guru Gobind Singh and Mata Jito at Anandpur in 1699, circa 19th century.jpg|100x100px]] | colspan="2" |[[ਵੈਸਾਖੀ]], ਅਪ੍ਰੈਲ 1699<ref>{{Cite book |last=Tatla |first=Darsham Singh |title=The Sikh Diaspora: The Search For Statehood |date=8 August 2005 |publisher=Routledge |isbn=9781135367442 |pages=281}}</ref> |[[ਤਖਤ ਕੇਸਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ|ਕੇਸਗੜ੍ਹ ਕਿਲਾ]], [[ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]], [[ਪੰਜਾਬ]]<ref>{{Cite book |last=Dowley |first=Tim |title=A Brief Introduction to Jainism and Sikhism |date=1 June 2019 |publisher=Fortress Press |isbn=9781506450391 |pages=102}}</ref> |ਕੋਈ ਜਾਤੀ ਨਹੀਂ<ref>{{Cite book |last=Singh |first=Nikky-Guninder Kaur |title=World Religions: Sikhism |publisher=Infobase Publishing |year=2004 |isbn=9781438117799 |editor-last=O'Brien |editor-first=Joanne |pages=87 |editor-last2=Palmer |editor-first2=Martin}}</ref><ref>{{Cite book |last=Dowley |first=Tim |title=A Short Introduction to World Religions |date=1 July 2018 |publisher=Fortress Press |isbn=9781506446028 |editor-last=Partridge |editor-first=Christopher |pages=308}}</ref> |ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ (ਆਤਮਕ ਤੌਰ 'ਤੇ)<ref name=":0" /> |[[ਮਾਤਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇਵਾਨ]] (ਰੂਹਾਨੀ)<ref>{{Cite book |last=Singh |first=Nikky-Guninder Kaur |title=The Birth of the Khalsa: A Feminist Re-Memory of Sikh Identity |url=https://archive.org/details/birthofkhalsafem0000nikk |date=1 February 2012 |publisher=State University of New York Press |isbn=9780791482667 |edition=illustrated |pages=[https://archive.org/details/birthofkhalsafem0000nikk/page/37 37]}}</ref> | colspan="3" |18ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਉਭਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰਗੱਦੀ ਦਾ ਇਹ ਤਰੀਕਾ ਪਤਨ ਵੱਲ ਚਲਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਦੁਆਰਾ ਢੱਕੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਸਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref name=":0" /> |- |12 |[[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]] |[[File:Sri Guru Granth Sahib Nishan.jpg|100px]] |29 ਅਗਸਤ 1604<br>{{small|(ਪਹਿਲੇ ਖਰੜੇ [''ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ''] ਦੇ ਸੰਕਲਨ ਦੇ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਦੀ ਮਿਤੀ)}} | 20 ਅਕਤੂਬਰ 1708 |[[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]], [[ਲਾਹੌਰ ਸੂਬਾ]], [[ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ]]<br>{{small|(ਸੰਪਾਦਨਾ ਦੀ ਥਾਂ)}} | colspan="6" |''ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਪਵਿੱਤਰ [[ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ]], ਜਿਸਨੂੰ ਅੰਤਿਮ, ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ ਸੰਪੰਨ ਅਤੇ ਸਦੀਵੀ ਗੁਰੂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।'' |} == ਗੁਰੂਕਾਲ ਦੀ ਸਮਾਂ-ਸੂਚੀ == <timeline> ImageSize = width:750 height:auto barincrement:50 PlotArea = left:250 bottom:20 top:0 right:0 Period = from:1469 till:2023 TimeAxis = orientation:horizontal Alignbars = late Colors = id:1 value:orange id:2 value:blue id:3 value:blue id:4 value:darkblue id:5 value:purple id:6 value:yellow id:7 value:claret id:8 value:powderblue id:9 value:magenta id:10 value:blue id:11 value:green ScaleMajor = increment:100 start:1469 BarData= bar:Nanak text:"ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ (1469–1539)" bar:Angad text:"ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ (1504–1552)" bar:Amar text:"ਗੁਰੂ ਅਮਰ ਦਾਸ (1479–1574)" bar:Ram text:"ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ (1534 –1581)" bar:Arjan text:"ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ (1563–1606)" bar:Hargobind text:"ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ (1595–1644)" bar:Har text:"ਗੁਰੂ ਹਰ ਰਾਏ (1630–1661)" bar:HarK text:"ਗੁਰੂ ਹਰਕ੍ਰਿਸ਼ਨ (1656–1664)" bar:Tegh text:"ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ (1621–1675)" bar:Gobind text:"ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ (1666–1708)" bar:Granth text:"ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ (1708–present)" PlotData= bar:Nanak from:1469 till:1539 color:1 bar:Angad from:1504 till:1552 color:2 bar:Amar from:1479 till:1574 color:3 bar:Ram from:1534 till:1581 color:4 bar:Arjan from:1563 till:1606 color:5 bar:Hargobind from:1595 till:1644 color:6 bar:Har from:1630 till:1661 color:7 bar:HarK from:1656 till:1669 color:8 bar:Tegh from:1621 till:1675 color:9 bar:Gobind from:1666 till:1708 color:10 bar:Granth from:1708 till:end color:11 </timeline> == ਬੰਸਾਵਲੀ ਗੁਰੂ ਸਹਿਬਾਨ ਕੀ == {{border |[[File:Bansawali Guru Sahibaan Ki.jpg|800px|Bansawali Guru Sahiban Ki]]|width=1px|color=black}}<ref group=note>Listed names and relations might vary from source to source since different aspects of Sikh history have been written by many individuals over the course of past six centuries</ref> ==ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ== * [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]] * [[ਖ਼ਾਲਸਾ]] * [[ਗੁਰੂ ਗੱਦੀ|ਗੁਰਗੱਦੀ]] * [[ਗੁਰਪੁਰਬ]] * [[ਜੋਤੀ ਜੋਤ]] ==ਨੋਟਸ== {{reflist|group=note}} == ਹਵਾਲਾ == {{Reflist}} {{Sikhism|state=collapsed}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ]] 6wv126xaij6tk52ut55jd4jq7aosq86 0 2875 841754 833010 2026-06-29T22:01:14Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260629)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 841754 wikitext text/x-wiki {{ਪੰਜਾਬੀ}} '''ਪੰਜਾਬ''' ਸ਼ਬਦ [[ਫ਼ਾਰਸੀ]] ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਸ਼ਬਦ "ਪੰਜ" ਅਤੇ "ਆਬ" ਦੇ ਸੁਮੇਲ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਪੰਜ ਦਾ ਅਰਥ ਪੰਜ ਅਤੇ ਆਬ ਦਾ ਅਰਥ ਪਾਣੀ ਹੈ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੰਜ + ਆਬ ਦਾ ਅਰਥ ਹੋਇਆ ਪੰਜ ਪਾਣੀਆਂ ਦੀ ਧਰਤੀ (ਪੰਜ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਧਰਤੀ)। ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਵਰਤੋਂ [[ਇਬਨ ਬਤੂਤਾ]] ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਜੋ 14ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਸੀ।<ref>[http://www.advancedcentrepunjabi.org/eos/ Encyclopedia of Sikhism] - Punjab</ref> ਇਸਦੀ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਵਰਤੋਂ [[16ਵੀਂ ਸਦੀ]] ਦੇ ਦੂਜੇ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਕਿਤਾਬ "ਤਰੀਖ਼ [[ਸ਼ੇਰ ਸ਼ਾਹ ਸੂਰੀ]]" ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] ਸ਼ਬਦ ਸ਼ੇਰਖ਼ਾਨ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪੰਜਾਬ ਵਰਗਾ ਜ਼ਿਕਰ [[ਮਹਾਂਭਾਰਤ]] ਦੇ ਕਿੱਸੇ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੈ ਜੋ ਪੰਚ-ਨਦ ([[ਪੰਜ ਨਦੀਆਂ]]) ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ਼ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਮਗਰੋਂ ''[[ਆਈਨ-ਏ-ਅਕਬਰੀ]]'' ਵਿੱਚ [[ਅਬੁਲ ਫ਼ਜ਼ਲ]] ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਇਲਾਕਾ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਸੀ, [[ਲਹੌਰ|ਲਾਹੌਰ]] ਤੇ [[ਮੁਲਤਾਨ]]। ਇਸ ਆਈਨ ਅਕਬਰੀ ਦੇ ਦੂਜੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ [[ਅਬੁਲ ਫ਼ਜ਼ਲ]] ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ [[ਪੰਜਨਦ ਦਰਿਆ|ਪੰਜ-ਨਦ]] ਲਿਖਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਇਲਾਵਾ [[ਮੁਗ਼ਲ]] ਬਾਦਸ਼ਾਹ [[ਜਹਾਂਗੀਰ]] ਨੇ ਆਪਣੀ "[[ਤੁਜ਼ਕ-ਏ-ਜਹਾਂਗੀਰੀ|ਤਜ਼ਕ-ਏ-ਜਹਾਂਗੀਰੀ]]" ਵਿੱਚ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਲਫ਼ਜ਼ ਵਰਤਿਆ ਹੈ। [https://www.panjaabstudy.com/2022/06/gkquestions-in-punjabi.html ਪੰਜਾਬ] [[ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਫ਼ਾਰਸੀ]] ਦੇ ਪੰਜ ਯਾਨੀ ਪੰਚ ਅਤੇ ਆਬ ਯਾਨੀ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਲਿਆ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਮਤਲਬ ਪੰਜ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਧਰਤੀ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਹ ਪੰਜ ਦਰਿਆ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਵਗਦੇ ਹਨ। ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਦੋ ਦਰਿਆ ([[ਝਨਾਂ ਨਦੀ|ਚਨਾਬ]] ਅਤੇ ਜੇਹਲਮ) [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿੱਚ ਹੀ ਵਗਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ [[ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਵਿੱਚ ਬਾਕੀ ਤਿੰਨ ਦਰਿਆਵਾਂ ([[ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ|ਸਤਲੁਜ]], [[ਬਿਆਸ ਦਰਿਆ|ਬਿਆਸ]] ਅਤੇ [[ਰਾਵੀ]]) ਦਾ ਪਾਣੀ ਵਗਦਾ ਹੈ, ਜਿਹੜੇ [[ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚੋ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ "ਸਪਤ ਸੰਧੂ" ਯਾਨੀ ਸੱਤ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਸਰਜ਼ਮੀਨ ਸੀ। "ਤਰੀਖ਼ ਜਿਹਲਮ" ਵਿੱਚ ਅੰਜੁਮ ਸੁਲਤਾਨ ਸ਼ਹਿਬਾਜ਼ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸਪਤ ਦਾ ਮਤਲਬ ਸੱਤ ਤੇ ਸੰਧੂ ਦਾ ਮਤਲਬ ਦਰਿਆ ਹੈ। ==ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ ਦੀ ਸਭਿਅਤਾ== {{ਮੁੱਖ|ਸਿੰਧ ਘਾਟੀ ਦੀ ਸਭਿਅਤਾ}} ਪੁਰਾਤਤਵੀ ਖੋਜਾਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ {{ਅੰਦਾਜ਼ਨ}} 3300 {{ਈਪੂ}} ਤੋਂ ਸਿੰਧ ਦਰਿਆ ਦੇ ਨੇੜੇ ਤੇੜੇ ਕੁਝ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੋਇਆ ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਕੇ ਸਿੰਧ ਘਾਟੀ ਦੀ ਸਭਿਅਤਾ ਬਣਾਈ ਜੋ ਕਿ ਮਨੁੱਖੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀਆਂ ਸੱਭਿਅਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ [[ਹੜੱਪਾ]] (ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬ ਦਾ [[ਸਾਹੀਵਾਲ]] ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ) ਵਰਗੇ ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। 19ਵੀਂ ਸਦੀ {{ਈਪੂ}} ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਸੱਭਿਅਤਾ ਦਾ ਅਗਿਆਤ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈ। ==ਵੈਦਿਕ ਕਾਲ== [[File:Map of Vedic India.png|thumb|left|ਵੈਦਿਕ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਖੇਤਰ ਵਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।]] [[ਵੈਦਿਕ ਸਮਾਂ|ਵੈਦਿਕ ਸਮੇਂ]] ਨੂੰ [[ਇੰਡੋ-ਆਰੀਅਨ ਲੋਕ|ਇੰਡੋ-ਆਰੀਅਨ]] ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨਾਲ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ ਜਿਹੜੇ ਕਿ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜਿਹੜੇ ਮੂੰਹ-ਜ਼ਬਾਨੀ [[ਵੈਦਿਕ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ]] ਵਿੱਚ ਰਚੇ ਗਏ ਸਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪੰਜਾਬ (ਜਿਸਨੂੰ ''ਸਪਤ ਸਿੰਧੂ'' ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ) ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ-ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਉੱਨਤੀ ਦਾ ਸਾਹਿਤਿਕ ਵੇਰਵਾ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਲੋਕਾਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਵੈਦਿਕ ਸਮਾਜ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ [[ਕਬੀਲਾ|ਕਬੀਲਿਆਂ]] ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਕੁਝ ਪਰਿਵਾਰ ਮਿਲਾ ਕੇ ''ਗਰਾਮ'' ਬਣਦਾ ਸੀ, ਕੁਝ ''ਗਰਾਮ'' ਮਿਲਾ ਕੇ ''ਵਿਸ'' (ਬਰਾਦਰੀ) ਬਣਦਾ ਸੀ, ਕੁਝ ''ਵਿਸ'' ਮਿਲਾ ਕੇ ''ਜਨ'' (ਕਬੀਲਾ) ਬਣਦਾ ਸੀ। ਜਨਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜਨਾਂ ਦੁਆਰਾਂ ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਜਿਹੜੇ ਕਿ ਅਕਸਰ ਦੂਜੇ ਕਬੀਲਿਆਂ ਨਾਲ ਲੜਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਇਹਨਾਂ ਲੜਾਈ-ਝਗੜਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਸਮੂਹ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਮਰਾਟ ਜਾਂ ਰਾਜਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵੱਜੋਂ ਜਿੱਤਾਂ ਅਤੇ ਸਾਮਰਾਜਾਂ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਦਾ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਰਾਜਨੀਤਿਕ [[ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ]] ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਰਾਜ ਦੇ ਮੂਲ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਫ਼ੌਰੀ ਜੰਗਾਂ ਲਈ ਤਿਆਰ ਰਹਿਣਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। [[ਰਿਗਵੇਦ|ਰਿਗਵੇਦਿਕ]] ਯੁੱਗ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਘਟਨਾ [[ਦਸ਼ਰਾਜ ਯੁੱਧ]] (''ਦਸ ਰਾਜਿਆਂ ਦਾ ਯੁੱਧ'') ਸੀ ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਪਰੁਸ਼ਨੀ ਨਦੀ (ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਦਾ [[ਰਾਵੀ ਦਰਿਆ]]) ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਭਾਰਤ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਰਾਜੇ ਸੁਦਾਸ ਅਤੇ ਦਸ ਕਬੀਲਿਆਂ ਦੇ ਮਹਾਂਸੰਘ ਵਿਚਕਾਰ ਲੜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>Rig Veda VII.18,19, 83.</ref> ਦਸ ਕਬੀਲੇ ਸੁਦਾਸ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਏ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਮੁੱਖ ਪੁਰੂ, ਦਰੁਹਯੁਸ, ਅਨਸ, ਤੁਰਵਾਸਾ ਅਤੇ ਯਾਦੂ ਸਨ ਅਤੇ ਪੰਜ ਛੋਟੇ ਕਬੀਲੇ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਸੀਮਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ - ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪਖਤਾਸ, ਅਲੀਨਾ, ਭਲਣ, ਵਿਸਾਨਿਨ ਅਤੇ ਸਿਵਾ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸਨ। ਰਾਜੇ ਸੁਦਾਸ ਦੀ ਮਦਦ [[ਵੈਦਿਕ ਕਾਲ|ਵੈਦਿਕ]] [[ਰਿਸ਼ੀ]] [[ਵਸ਼ਿਸ਼ਟ]] ਨੇ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਰਾਜੇ ਸੁਦਾਸ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਪੁਰੋਹਿਤ ਰਿਸ਼ੀ [[ਵਿਸ਼ਵਾਮਿੱਤਰ]] ਨੇ ਦਸ ਕਬੀਲਿਆਂ ਦੇ ਮਹਾਂਸੰਘ ਦਾ ਸਾਥ ਦਿੱਤਾ।<ref>Rig Veda 7.18.6; 5.13.14; 7.18.12, 7.83.1-6; The Rig Veda and the History of India, 2001. ([[Aditya Prakashan]]), {{ISBN|81-7742-039-9}}, David Frawley.</ref> ===ਪਾਣਿਨੀ ਅਤੇ ਕੌਟਿਲਿਆ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਪੰਜਾਬ=== [[ਪਾਣਿਨੀ]] ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ [[ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾ|ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ]] ਵਿਆਕਰਨਕਾਰ ਸਨ ਜਿਹਨਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਸ਼ਲਾਤੁਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਇਸ ਵੇਲੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਖੈਬਰ ਪਖਤੂਨਵਾ ਦੇ ਇੱਕ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਇੱਕ ਲਿਖਤ [[ਅਸ਼ਟਧਿਆਈ]] ਤੋਂ ਇਹ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦਾ ਕਾਰੋਬਾਰ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਸਦੀ ਲਿਖਤ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਬੀਲੇ "''ਆਯੂਧਜਵਨ ਸੰਘ"'' ਸਨ,, ਜਿਸਦਾ ਮਤਲਬ ''ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਉੱਤੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜਿਉਣ ਵਾਲੇ'' ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਮੈਦਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ''ਵਾਹਿਕ ਸੰਘ'' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।,<ref>Ashtadhyayi Sutra V.3.114-117.</ref> ਅਤੇ ਜਿਹੜੇ ਪਰਬਤੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ (ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਦੇ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਦਾ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਇਲਾਕਾ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ) ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ''ਪਰਵਤੀ ਸੰਘ'' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।<ref>Ashtadhyayi Sutra IV.3.91.</ref> ਇੱਕ ਖਿਆਲ ਮੁਤਾਬਕ ਵਾਹਿਕ ਸੰਘ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਵਰਿਕ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸਨ (ਜਿਹੜੇ ਸ਼ਾਇਦ ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਦੇ ਵਿਰਕ ਜੱਟ ਹਨ), ਦਾਮਿਨੀ, ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਛੇ ਰਾਜਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਸੀ, ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਗਰਤ-ਸ਼ਸ਼ਥ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਯੌਧਿਆ, ਜਿਹੜੇ ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਦੇ ''ਜੋਇਆ'' ਜਾਂ ''ਜੋਹੀਆ'' ਰਾਜਪੂਤ ਜਾਂ ਕੁਝ ''ਕੰਬੋਜ'', ਪਾਰਸੂ, ''ਕੇਕਾਇਆ'', ''ਉਸੀਨਾਰ'', ''ਸਿਬੀ'' (ਸ਼ਾਇਦ ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਦੇ ''ਸਿਵੀਆ ਜੱਟ''?),<ref>{{Cite book |last=Forlong |first=J.G.R. |title=Encyclopedia of Religion or Faiths of Man, Vol II |year=1906 |page=282 |url=https://books.google.com/books?id=6Lmirsa-g_oC&visbn=0-7661-4308-2&dq=Kambhoja&pg=RA1-PA282&lpg=RA1-PA282&q=Kambhoja |publisher=Kessinger Publishing |isbn=0-7661-4308-2}}</ref> ''ਸ਼ੁਦਰਾਕ'', ''ਮਾਲਵਾ'', ''ਭਾਰਤ'' ਅਤੇ ''ਮਦਰਕ'' ਕਬੀਲੇ<ref>See Gannapatha V.3.116, V.3.117, V.3.118, besides Sutras V.3.113-118 etc.</ref>, ਜਦਕਿ ਦੂਜੇ ਲੋਕ ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਰਵਤੀ ਅਯੂਧਾਜਿਵਿਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ''ਤ੍ਰਿਗਰਤ'', ''ਦਰਵਾਸ'', ''ਹਸਤਯਾਨ'' ਦਾ ''ਗੰਧਾਰ'' ਕਬੀਲਾ<ref>Ashtadhyayi Sutra VI.4.174.</ref>, ''ਨਿਹਾਰ'', ''ਹਮਸਮਰਗ'' ਅਤੇ ''ਅਸ਼ਵਾਯਾਨ'' ''ਅਸ਼ਵਾਕਿਆਨ'' ਦੇ ''ਕੰਬੋਜ'' ਕਬੀਲੇ<ref>Ashtadhyayi Sutra IV.1.110.</ref><ref>Nadadigana IV.1.90</ref>, ''ਅਪ੍ਰਿਤ'',''ਮਧੂਵੰਤ'' (ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਰੋਹਿਤਗਿਰੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ), [[ਗਿਲਗਿਤ]] ਵਿੱਚ [[ਚਿਤਰਾਲ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਚਿਤਰਾਲ]] ਦੇ ਦਰਾਦ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ, ਪਾਣਿਨੀ [[ਕੌਰਵ|ਕੁਰੂਆਂ]], [[ਗੰਧਾਰ]] ਅਤੇ ਕੰਬੋਜਾਂ ਦੇ ਖੱਤਰੀਆਂ ਦੀ ਵੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref>Ashtadhyayi Sutra IV.1.168-174.</ref> ਇਹ ਖੱਤਰੀ ਜਾਂ ਯੋਧੇ ਕਬੀਲੇ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਗਣਰਾਜ ਬਣਾਉਂਦੇ ਸਨ, ਜਿਸਦੀ ਕਿ ਪਾਣਿਨੀ ਦੀ ਅਸ਼ਟਾਧਿਆਈ ਵਿੱਚ ਤਸਦੀਕ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। [[ਕੌਟਿਲੀਆ|ਕੌਟਿਲਿਆ]] ਦਾ [[ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰ (ਪੁਸਤਕ)|ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰ]], ਜਿਸਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਪਰਤ ਚੌਥੀ ਸਦੀ ਈ.ਪੂ. ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਈ ਸੈਨਿਕ ਸਮੂਹਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ''ਕੰਬੋਜਾ'', ''ਸੌਰਾਸ਼ਟਰ'' ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਹੱਦ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਲੜਾਕੂ ਕਬੀਲਿਆ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ ਜਿਹੜੇ ''ਵਰਤ-ਸ਼ਾਸਤਰ-ਉਪਾਜਿਵੀਨ'' (i.e., ਹਥਿਆਰਾਂ ਅਤੇ ਵਰਤ ਸਿਰ ਤੇ ਜਿਉਣਾ) ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਜਦਕਿ ਮਦਰਕ, [[ਮੱਲਾ ਮਹਾਂਜਨਪਦ|ਮੱਲਾ]] ਅਤੇ [[ਕੁਰੁ|ਕੁਰੂ]] ਆਦਿ ''ਰਾਜਾ-ਸ਼ਬਦ-ਉਪਾਜਿਵੀਨ'' (ਜਿਹੜੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਵਰਤਦੇ ਸਨ) ਸ੍ਰੇਣੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਰੱਖਦੇ ਸਨ।<ref>{{Cite book|last=Shamasatry |first=R. |title=Kautiliya's Arthashastra, Book Xi |year=1966 |page=407 |url=http://www.mssu.edu/projectsouthasia/history/primarydocs/Arthashastra/BookXI.htm |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20050101124542/http://www.mssu.edu/projectsouthasia/history/primarydocs/Arthashastra/BookXI.htm |archivedate=1 January 2005 }}</ref><ref>{{Cite book |last=Ramachandra Dikshitar |first=V. R. |title=The Mauryan Polity |url=https://archive.org/details/in.gov.ignca.35705 |year=1932 |page=[https://archive.org/details/in.gov.ignca.35705/page/70 70] }}</ref><ref>{{Cite book |last=Mookerji |first=Dr Radha Kumud |title=Chandragupta Maurya and His Times: Madras University, Sir William Meyer Lectures |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.532631 |date=1940–41 |page=168 |isbn=81-208-0405-8}}</ref><ref>{{Cite book |last=Sensarma |first=P. |title=The Military History of Bengal |year=1977 |page=47}}</ref><ref>{{Cite book |last=Saletore |first=Bhasker Anand |title=Main Currents in the Ancient History of Gujarat |year=1960 |page= 24}}</ref> ਡਾ. ਆਰਥਰ ਕੋਕ ਬਰਨਲ ਨੇ ਇਹ ਵੇਖਿਆ: "ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ, ਕੰਬੋਜਾ ਅਤੇ ਕਟਾਵਾਂ ਕੋਲ ਹਿੰਮਤ ਅਤੇ ਯੁੱਧਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਚ ਮਾਣ ਅਤੇ ਯੁੱਧਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨਤਾ ਹਾਸਲ ਸੀ, ਸੌਭੂਤੀ, ਯੂਧੇਅਸ, ਅਤੇ ਦੋ ਇਕੱਠੇ ਕਬੀਲੇ, ਸਿਬੀ, ਮਾਲਵਾ ਅਤੇ ਸ਼ੁਦਰਾਕ, ਜਿਹੜੇ ਕਿ ਗਿਣਤੀ ਅਤੇ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਨ।"<ref>Studies in Kautilya, 1953, p 15, Prof. Venkata Krishna Rao.</ref><ref>Hindu Polity (The Ordinance of Manu), 1972, p 29, Dr Arthur Coke Burnell.</ref> ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵੈਦਿਕ ਸੱਭਿਅਤਾ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਲੜਾਈ-ਝਗੜੇ ਪਾਣਿਨੀ ਅਤੇ ਕੌਟਿਲਿਆ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜਾਰੀ ਰਹੇ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸਾਰਾ ਖੇਤਰ ਲੜਾਕੂ ਅਤੇ ਦਲੇਰ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਤਿਹਾਸ ਗਵਾਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਅਯੂਧਾਜੀਵਿਨ ਕਬੀਲਿਆਂ ਨੇ [[ਹਖ਼ਾਮਨੀ ਸਾਮਰਾਜ|ਹਖ਼ਾਮਨੀ]] ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਨੂੰ 6ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਵਿਰੋਧਤਾ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਪਿੱਛੋਂ ਚੌਥੀ ਸਦੀ ਈ.ਪੂ. ਵਿੱਚ [[ਮਕਦੂਨੀਆ ਸਾਮਰਾਜ|ਮਕਦੂਨੀਆ]] ਦੇ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਦਾ ਵੀ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ। ''ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ'' ਦੇ ਮੁਤਾਬਿਕ: "ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਕੰਬੋਜਾਂ, ਦਰਾਦਸਾਂ, ਕੇਕਾਇਆਂ, ਮਦਰਾਂ, ਪੌਰਵਾਂ, ਯੌਧੇਆਏ, ਮਾਲਵਾਂ, ਸਿੰਧੂਆਂ ਅਤੇ ਕੁਰੂਆਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਪੁਰਾਣੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇੱਕ ਦਲੇਰ ਅਤੇ ਹਿੰਮਤੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਪਾਇਆ ਸੀ।"<ref name=joshi/><ref>Evolution of Heroic Tradition in Ancient Panjab, pp 21-70, Dr Buddha Prakash.</ref> ==ਬੁੱਧਮਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਪੰਜਾਬ== [[File:Sunrise in Himalayas, North Punjab.JPG|thumb|[[ਹਿਮਾਲਿਆ]], ਉੱਤਰੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਉਦੈ ਸਮੇਂ]] ਬੁੱਧ ਮੱਤ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਕਿਤਾਬ [[ਅੰਗੁੱਤਰ ਨਕਾਏ]] ਵਿੱਚ 16 ਵੱਡੇ ਦੇਸ਼ਾਂ (ਮਹਾਂਜਨਪਦ) ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਚੋਂ ਦੋ ਪੁਰਾਣੇ ਪੰਜਾਬੀ ਨਗਰ [[ਗੰਧਾਰ]] ਅਤੇ ਕੰਬੋਜਾ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ ਅਤੇ [[ਗੌਤਮ ਬੁੱਧ|ਮਹਾਤਮਾ ਬੁੱਧ]] ਦੇ ਜੀਵਨਕਾਲ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ [[ਜੰਬੂਦੀਪ]] ਦੇ ਕੋਲ ਜਾਂ ਆਸ-ਪਾਸ ਵਧੇ-ਫੁੱਲੇ ਸਨ। ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਬੋਲੀ ਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹਨਾਂ ਨਗਰਾਂ ਦੇ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ 16 ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਕੰਬੋਜਾ ਤੇ ਗੰਧਾਰ ਹੀ [[ਉੱਤਰਪਥ]] ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਸਨ ਪਰ ਇਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਬਿਲਕੁਲ ਠੀਕ ਹੱਦਾਂ ਬਾਰੇ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ ਤੇ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ। ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੰਧਾਰ ਅਤੇ ਕੰਬੋਜਾ ਉੱਪਰੀ ਸਿੰਧ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਸਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਕਸ਼ਮੀਰ]], ਪੂਰਬੀ [[ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ]] ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਉਹ ਹਿੱਸੇ ਵੀ ਆਉਂਦੇ ਸਨ ਜਿਹੜੇ ਕਿ ਇਸ ਵੇਲੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ।<ref>Cf: History of the Punjab, 2004, p 32, D. C. Sircar, Editors Fauja Singh, Lal Mani Joshi, Punjabi University Dept. of Punjab Historical Studies; Cf: Studies in the Geography of Ancient and Medieval India, 1990, pp 34, 100, D.C. Sircar - History; Geographical Data in the Early Purāṇas: A Critical Study, 1972, p 166 sqq, M. R. Singh - India; History of India, 2004, p 52, Hermann Kulke, Dietmar Rothermund; International Dictionary of Historic Places, 1995, p 608, Trudy Ring, Robert M. Salkin, Noelle Watson, Sharon La Boda, Paul Schellinger.</ref> ਬੋਧੀ ਗੰਧਾਰ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ [[ਮੁਲਤਾਨ]] ਤੱਕ ਚਲੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਬੋਧੀ ਕੰਬੋਜਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਰਾਜੌਰੀ/ਪੁੰਛ, ਅਭੀਸਾਰ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰੇ ਤੱਕ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪੂਰਬੀ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਦੀਆਂ ਸਵਾਤ, ਕੁਨਾਰ ਅਤੇ ਕਪੀਸਾ ਵਾਦੀਆਂ ਵੀ ਕੰਬੋਜਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਮਾਈਕਲ ਵਿਟਜ਼ਲ ਨੇ ਇਸ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਪੰਜਾਬ ਦੱਸਿਆ। ਬੋਧੀ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੇ ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਕੰਬੋਜਾਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਦਰਜੇ ਦੇ ਘੋੜਿਆਂ ਅਤੇ ਘੋੜਸਵਾਰਾਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ।<ref>Sumangala Vilāsinī (P.T.S.). Vol I, 124; Manorathapūranī, Anguttara Commentary (S.H.B.), I, 199; Aruppa-Niddesa of Visuddhi magga (P.T.S.), 332; Jātaka, ed. Fausboll,, vol IV, 464 etc. See also: Mahavastu, II. 185; Kunala Jataka v. 28, Vinaya Pitaka, Vol III etc. See also: Historie du Bouddhisme Indien, p 110, E. Lamotte.</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ, ''ਚੁੱਲਾ-ਨਿਦੇਸਾ'', ਜਿਹੜੀ ਕਿ ਬੋਧੀਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪੁਰਾਣੀ ਲਿਖਤ ਹੈ, ਵਿੱਚ ਗੰਧਾਰ ਦੀ ਥਾਂ ਤੇ [[ਯੋਨਾ]] ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ ਅਤੇ ਕੰਬੋਜਾਂ ਅਤੇ ਯੋਨਾ ਨੂੰ [[ਉੱਤਰਪਥ]] ਦੇ ਸਿਰਫ਼ ਦੋ ਵੱਡੇ ਮਹਾਂਜਨਪਦ ਦੱਸਿਆ ਹੈ।<ref>Lord Mahāvīra and his times, 1974, p 197, Dr Kailash Chand Jain; [[The History and Culture of the Indian People]], 1968, p lxv, Dr Ramesh Chandra Majumdar, Bharatiya Vidya Bhavan, Bhāratīya Itihāsa Samiti; Problems of Ancient India, 2000, p 7, K. D. Sethna.</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੋਧੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ''ਚੁੱਲਾ-ਨਿਦੇਸਾ'' ਲਿਖਣ ਦੇ ਸਮੇਂ ਕੰਬੋਜਾ ਵਿੱਚ ਗੰਧਾਰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸੀ। ==ਸਾਮਰਾਜ== ===ਹਖ਼ਾਮਨੀ ਸਾਮਰਾਜ=== [[File:Taxila Pakistan juillet 2004.jpg|thumb|300px|[[ਤਕਸ਼ਿਲਾ (ਆਧੁਨਿਕ)|ਤਕਸ਼ਿਲਾ]], [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਇੱਕ [[ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਰਾਸਤ ਟਿਕਾਣਾ]] ਹੈ।]] ਪ੍ਰਾਚੀਨ [[ਗੰਧਾਰ]], ਕੰਬੋਜਾ ਅਤੇ [[ਤਕਸ਼ਿਲਾ (ਆਧੁਨਿਕ)|ਤਕਸ਼ਿਲਾ]] ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਪੱਛਮੀ ਹਿੱਸੇ [[ਹਖ਼ਾਮਨੀ ਸਾਮਰਾਜ]] ਦੇ ਦੂਰ ਪੂਰਬੀ ਕਿਨਾਰੇ ਉੱਤੇ ਪੈਂਦੇ ਸਨ। [[File:Panorama at Jaulian - Ancient Buddhist Monastery - Taxila, Pakistan - 566-31.JPG|thumb|350px|ਇੰਡੋ-ਪਾਰਥੀਆਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਪਾਰਸੀ ਅੱਗ ਦਾ ਮੰਦਿਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਜੰਡਿਆਲ, [[ਤਕਸ਼ਿਲਾ (ਆਧੁਨਿਕ)|ਤਕਸ਼ਿਲਾ]] ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ।]] ਉੱਪਰੀ [[ਸਿੰਧ ਦਰਿਆ|ਸਿੰਧ]] ਖੇਤਰ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗੰਧਾਰ ਅਤੇ ਕੰਬੋਜਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸਨ, ਮਿਲ ਕੇ [[ਹਖ਼ਾਮਨੀ ਸਾਮਰਾਜ]] ਦਾ ਸੱਤਵਾਂ ਰਾਜ ਬਣਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਮੱਧ ਅਤੇ ਹੇਠਲਾ ਸਿੰਧ ਖੇਤਰ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਸਿੰਧੂ ਨਦੀ|ਸਿੰਧੂ]], [[ਸਿੰਧ]] ਅਤੇ ਸੌਵੀਰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸਨ, ਮਿਲ ਕੇ 20ਵਾਂ ਸੂਬਾ ਬਣਦੇ ਸਨ, ਜਿਹੜੇ ਕਿ ਹਖ਼ਾਮਨੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੂਰਬੀ ਖੇਤਰ ਸਨ। ਇਹ ਖੇਤਰ ਸਾਲਾਨਾ ਤੌਰ ਤੇ ਹਖ਼ਾਮਨੀ ਸਾਮਰਾਜ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਸੋਨਾ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਕਿ ਸਿੰਧ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਰਿਆਸਤਾਂ ਅਤੇ [[ਪੰਜਾਬ (ਖੇਤਰ)|ਪੰਜਾਬ ਖੇਤਰ]] ਦੇ ਸਾਤਰਾਪ (ਰਾਜਪਾਲ) ਫ਼ਾਰਸੀ ਸਾਮਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਅਮੀਰ ਹੁੰਦੇ ਸਨ ਜਿਹੜੇ ਕਿ ਬਹੁਤ ਭਾਰੀ ਕਰ ਵਸੂਲਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਸਿਪਾਹੀ ਵੀ ਲੈਂਦੇ ਸਨ। [[File:AzesIIFineCoin.jpg|thumb|ਇੰਡੋ-ਸਿੰਥੀਅਨ ਰਾਜੇ [[ਏਜ਼ਸ (ਪਹਿਲਾ)|ਏਜ਼ਸ]] ਦਾ ਇੱਕ ਸਿੱਕਾ]] ਪ੍ਰਾਚੀਨ [[ਯੂਨਾਨ|ਯੂਨਾਨੀਆਂ]] ਨੂੰ ਇਸ ਖੇਤਰ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸੀ। ਡਾਰੀਅਸ ਪਹਿਲੇ ਨੇ [[ਸਕਾਈਲੈਕਸ]] ਨੂੰ ਸਿੰਧ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੋਂ [[ਸਵੇਜ਼ ਨਹਿਰ|ਸੁਏਜ਼]] ਤੱਕ [[ਹਿੰਦ ਮਹਾਂਸਾਗਰ]] ਵੇਖਣ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਸੀ। ਸਕਾਈਲੈਕਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ''ਪੈਰੀਪਲੌਸ'' ਵਿੱਚ ਫ਼ਾਰਸ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਪਾਲਾਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਸੀ। ਪੁਰਾਣੇ ਯੁਨਾਨੀ ਨਕਸ਼ਿਆਂ ਅਤੇ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ, "ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਨਦੀ", ਜਿਸਨੂੰ ਇੰਡੋਸ(ਸਿੰਧ) ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।[[File:Coin of Maues.jpg|thumb|ਇੰਡੋ-ਸਿੰਥੀਅਨ ਰਾਜੇ [[ਮੌਏਸ]] ਦੇ ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਸਿੱਕੇ (85–60 BCE)]] ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਚੌਥੀ ਸਦੀ ਈ.ਪੂ. ਵਿੱਚ ਸਿੰਥੀਅਨਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਉਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ [[ਹਿੰਦ-ਯੂਨਾਨੀ ਰਾਜ]] ਦੇ ਸਮਕਾਲੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਥਾਨਕ ਯੂਨਾਨੀ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਾ ਲਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਹੱਥ ਮਿਲਾ ਲਿਆ ਸੀ। ===ਇੰਡੋ-ਸਿੰਥੀਅਨ=== [[ਮੌਏਸ]] ਨੇ ਤਕਰੀਬਨ 80 ਈ.ਪੂ. ਵਿੱਚ [[ਗੰਧਾਰ]] ਅਤੇ [[ਤਕਸ਼ਿਲਾ ਸ਼ਹਿਰ|ਤਕਸ਼ਿਲਾ]] ਨੂੰ ਜਿੱਤਿਆ, ਪਰ ਉਸਦਾ ਸਾਮਰਾਜ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਖਿੰਡ ਗਿਆ। ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜੇ [[ਵਿਕਰਮਾਦਿੱਤ|ਵਿਕਰਮ]] ਨੇ [[ਉੱਜੈਨ]] ਉੱਪਰ ਇੰਡੋ-ਸਿੰਥੀਅਨਾਂ ਤੋਂ ਦੋਬਾਰਾ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਉਸਨੇ ਵਿਕਰਮੀ ਯੁੱਗ(57 ਈ.ਪੀ. ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ) ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਹਿੰਦ-ਯੂਨਾਨ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਨੇ ਮੌਏਸ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਫਿਰ ਰਾਜ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਖ਼ੁਸ਼ਹਾਲੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਯੂਨਾਨ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਸਿੱਕੇ ਬਣਵਾਏ। ਏਜ਼ਿਸ ਪਹਿਲੇ ਤੱਕ ਤੱਕ 55 ਈ.ਪੂ. ਤੱਕ, ਇੰਡੋ-ਸਿੰਥੀਅਨ ਹਿੱਪੋਸਟ੍ਰਾਟਸ ਉੱਪਰ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਤੱਕ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ ਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਬਜ਼ਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੇ। ===ਸਿਕੰਦਰ ਦੀ ਚੜ੍ਹਾਈ=== [[File:Le Brun, Alexander and Porus.jpg|thumb|right| ਚਾਰਲਸ ਲੇ ਬਰੂਨ ਦੀ ਇੱਕ ਪੇਂਟਿੰਗ ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਪੰਜਾਬ (ਖੇਤਰ)|ਪੰਜਾਬ ਖੇਤਰ]] ਵਿੱਚ [[ਸਿਕੰਦਰ ਮਹਾਨ]] ਅਤੇ [[ਪੰਜਾਬੀ]] ਰਾਜੇ [[ਰਾਜਾ ਪੋਰਸ|ਪੋਰਸ]] ([[ਪੌਰਵ ਸਾਮਰਾਜ]]) ਵਿਚਕਾਰ ਲੜਿਆ ਗਿਆ [[ਜੇਹਲਮ ਦਾ ਯੁੱਧ]] ਵਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।]] "ਕੰਬੋਜਾਂ ਨੇ [[ਸਿੰਧ ਦਰਿਆ|ਸਿੰਧ]] ਉੱਪਰ, ਤਕਸਸਾਂ ਨੇ [[ਤਕਸ਼ਿਲਾ]] ਵਿੱਚ, ਮਦਰਾ ਅਤੇ ਕਥਾ ਨੇ ਅਕੇਸਨਸ ([[ਚਨਾਬ ਦਰਿਆ|ਚਨਾਬ]]) ਉੱਪਰ, ਮੱਲਾ ਨੇ [[ਰਾਵੀ]] ਉੱਪਰ, ਤੁਗਰਾ ਨੇ [[ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ|ਸਤਲੁਜ]] ਉੱਪਰ, ਇਹਨਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਸਿਕੰਦਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਥਾਂ ਬਣਾ ਲਈ ਸੀ ਅਤੇ ਸਿਕੰਦਰ ਦਾ ਸਿੰਧ ਉੱਪਰ ਬਹੁਤ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ [[ਜੇਹਲਮ ਦਰਿਆ|ਜੇਹਲਮ]] ਦੀ ਜਿੱਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਉਹ ਅੱਗੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਫ਼ਤਹਿ ਨਾ ਕਰ ਸਕਿਆ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਬੇਬੀਲੋਨੀਆ ਵਾਪਸ ਪਰਤਣਾ ਪਿਆ।"<ref>Faiths of Man: A Cyclopædia of Religions, 1906, p 280, p James George Roche Forlong.</ref> [[File:AlexanderConquestsInIndia.jpg|thumb|250px|ਸਿਕੰਦਰ ਦੀ ਚੜ੍ਹਾਈ ਸਮੇਂ ਉਸਦੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ ਅਤੇ ਮੀਲ-ਪੱਥਰ ਜਿਹੜੀਆ ਕਿ ਸਿੰਧ ਦੀ ਘਾਟੀ (ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਵਿੱਚ ਪੈਂਦੀਆਂ ਸਨ।]] 331 ਈ.ਪੂ. ਵਿੱਚ [[ਹਖ਼ਾਮਨੀ ਸਾਮਰਾਜ]] ਨੂੰ ਕੁਚਲਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, [[ਸਿਕੰਦਰ ਮਹਾਨ|ਸਿਕੰਦਰ]] ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਦੇ [[ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ]] ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ 50000 ਸੈਨਿਕ ਲੈ ਕੇ ਆਇਆ। ਉਸਦੇ ਲਿਖਾਰੀਆਂ ਨੇ ਗੰਧਾਰ ਅਤੇ ਕੰਬੋਜਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਨਹੀਂ ਲਿਖੇ ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਜਨ ਛੋਟੀਆਂ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਇਕਾਈਆਂ ਵੇਖੀਆਂ। ਇਸ ਤੱਥ ਨੇ 4 ਈ.ਪੂ. ਵਿੱਚ ਗੰਧਾਰ ਜਾਂ ਕੰਬੋਜਾਂ ਦੇ ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਸਾਮਰਾਜ ਹੋਣ ਦੇ ਤੱਥ ਨੂੰ ਨਕਾਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। 326 ਈ.ਪੂ. ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਦਰਜਨ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਇਕਾਈਆਂ ਨੇ ਸਿਕੰਦਰ ਸਾਹਮਣੇ ਗੋਡੇ ਟੇਕ ਦਿੱਤੇ। ਯੂਨਾਨੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨੇ ਤਿੰਨ ਲੜਾਕੂ ਕਬੀਲਿਆਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ, ''ਅਸਤਾਕੇਨੋਈ'', ''ਅਸ਼ਵਾਕਾ''<ref>Other classical names are [[Assaceni]], [[Aseni]], [[Aspii]] and Hippasii etc.</ref> ਅਤੇ ''ਅੱਸਾਕੇਨੋਈ''<ref>Other classical names are [[Assacani]], [[Asoi]], [[Asii]]/[[Asii|Osii]], etc.</ref><ref>"Asoi" is also a clan name amongst the modern [[Kamboj]] people of Punjab, which seems to connect them with the Asoi/Assakenoi or the Ashvakayna of the [[Swat, Pakistan|Swat]]/[[Kunar Valley|Kunar]] valleys.</ref>, ਜਿਹੜੇ ਸਿੰਧ ਦਰਿਆ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਜਿੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਪੀਸੀ ਤੋਂ ਗੰਧਾਰ ਵਿੱਚ ਦੀ ਆਉਂਦੇ ਹੋਏ ਸਿਕੰਦਰ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਅਸਪਾਸਿਓਈ ਕਬੀਲਾ ਅੱਸਾਕੇਨੋਈ ਕਬੀਲੇ ਨਾਲ ਸਮਝੌਤੇ ਵਿੱਚ ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮਹਿਜ਼ ਇੱਕ ਪੱਛਮੀ ਸ਼ਾਖਾ ਸੀ।<ref name=joshi>{{Cite book |last=Joshi |first=Dr L. M. |author2=Dr Fauja Singh |title=History of Punjab, Vol I |year=1972 |publisher=Publication Bureau, Punjabi University, Patiala}}</ref><ref name=polihist>{{Cite book |last=Raychaudhury |first=Dr Hemchandra C. |author2=Dr B. N. Mukerjee |title=Political History of Ancient India |year=1950}}</ref><ref>Cf: Ancient India, 1922, p 352, fn 3, Edward James Rapson - India.</ref> ਦੋਵੇਂ ਕਬੀਲਿਆਂ ਦੇ ਲੋਕ ਬਹੁਤ ਦਲੇਰ ਸਨ।<ref>India as Known to Panini, 1953, pp 424, 456, Dr V. S. Aggarwala; Ancient Kamboja, People and the Country, 1981, Dr J. L. Kamboj, Dr Satyavrat Śastri.</ref> ਇਹਨਾਂ ਜ਼ਿੱਦੀ ਪਰਬਤੀ ਲੋਕਾਂ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਸਿਕੰਦਰ ਨੇ ਆਪ ਯੁੱਧ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਨੂੰ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਰਬਤੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਟੱਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਯੂਨਾਨੀ ਨਾਮ ਅਸਪਾਸਿਓਈ ਅਤੇ ਅੱਸਾਕਿਨੋਈ ਸ਼ਬਦ [[ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾ|ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ]] ਦੇ ''ਅਸ਼ਵ'' (ਜਾਂ [[ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਫ਼ਾਰਸੀ]]) ਦੇ ''ਅਸਪਾ'' ਤੋਂ ਲਏ ਗਏ ਸਨ। ਇਹ [[ਪਾਣਿਨੀ]] ਦੀ ਲਿਖਤ [[ਅਸ਼ਟਧਿਆਈ|ਅਸ਼ਟਾਧਿਆਈ]] ਦੇ ''ਅਸ਼ਵਾਯਾਨ'' ਅਤੇ ''ਅਸ਼ਵਾਕਿਆਨ'' ਵਰਗੇ ਸਨ।<ref>East and West, 1950, p 28, Istituto italiano per il Medio ed Estremo Oriente, Editor, Prof Giuseppe Tucci, Co-editors Prof Mario Bussagli, Prof Lionello Lanciotti.</ref><ref>Ashtadhyayi Sutra VI.1.110 & Nadadigana 4.1.99 respectively</ref> ਕਿਉਂਕਿ ਕੰਬੋਜ ਆਪਣੇ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਨਸਲ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਘੋੜਸਵਾਰ ਸੈਨਾ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸਨ,<ref>Ashva-yuddha-Kushalah.... Mahabharata, 12,105.5.</ref><ref>Note: Horse in Sanskrit means Ashva, in [[Prakrit]] Assa and in Persian means Aspa. Scholars say that classical name Assakenoi, Assacani, Asoi/Osii etc derives from Prakrit Assa/or Sanskrit Ashva. Similarly the classical Aspasio, Aspasii, Hippasii, Assaceni, Aseni derives from Persian Aspa.</ref><ref>Samangalavilasini, Vol I, p 124.</ref> ਇਸ ਲਈ ਆਮ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ''ਅਸ਼ਵਕਾ'' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।<ref name=joshi/><ref name=polihist/><ref>Historie du bouddhisme Indien, p 110, Dr E. Lammotte.</ref><ref>East and West, 1950, pp 28, 157-58, Istituto italiano per il Medio ed Estremo Oriente, Editor, Prof Giuseppe Tucci, Co-editors Prof Mario Bussagli, Prof Lionello Lanciotti.</ref><ref name=jayaswal>{{Cite book |last=Jayaswal |first=Kashi Prasad |title=Hindu Polity, A constitutional History of India in Hindu Times |year=1978}}</ref><ref>{{Cite book |last=Dr Buddha |title=History of Poros |year=1967 |page=12,39}}</ref><ref>Cf: Glimpses of Ancient Panjab: (Sita Ram Kohli Memorial Lectures), 1966, p 23, Dr Buddha Prakash - Punjab (India).</ref> ਅਸ਼ਵਾਯਾਨ/ਅਸ਼ਵਾਕਿਆਨ ਅਤੇ ਸਹਾਇਕ ''ਸਾਕਾ ''ਵੰਸ਼<ref>For [[Saka]] reference see [[Invasion of India by Scythian Tribes]].</ref> ਨੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮਕਦੂਨੀਆ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਆਖਰੀ ਬੰਦੇ ਤੱਕ ਜੰਗ ਲੜੀ ਸੀ। ਮੁਸ਼ਕਲ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਸ਼ਵਾਕਿਆਨ ਕੰਬੋਜਾਂ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਵੀ ਹਥਿਆਰ ਚੁੱਕ ਲੈਂਦੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਮੋਢੇ ਨਾਲ ਮੋਢਾ ਲਾ ਕੇ ਬਾਹਰੀ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ, ਅਤੇ ''ਜ਼ਿੱਲਤ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨਾਲੋਂ ਇੱਜ਼ਤ ਦੀ ਮੌਤ''ਪਸੰਦ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ।<ref name=polihist/><ref>Diodorus in McCrindle, p 270; History of Civilisations of Central Asia, 1999, p 76, Ahmad Hasan Dani, Vadim Mikhaĭlovich Masson, János Harmatta, Boris Abramovich Litvinovskiĭ, Clifford Edmund Bosworth, UNESCO - Asia, Central</ref> ਇਸ ਪਿੱਛੋਂ ਸਿਕੰਦਰ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਹੇਡਾਸਪਸ ([[ਜੇਹਲਮ ਦਰਿਆ]]) ਵੱਲ ਵਧਿਆ, ਜਿੱਥੇ [[ਰਾਜਾ ਪੋਰਸ|ਪੋਰਸ]], ਜਿਹੜਾ ਕਿ [[ਜੇਹਲਮ ਦਰਿਆ|ਜੇਹਲਮ]] ਅਤੇ [[ਚਨਾਬ ਦਰਿਆ|ਚਨਾਬ]] ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਸੀ, ਨੇ ਸਿਕੰਦਰ ਸਾਹਮਣੇ ਗੋੇੇਡੇ ਟੇਕਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਹਨਾਂ ਦੋਵਾਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਵਿਚਕਾਰ [[ਜੇਹਲਮ ਦਾ ਯੁੱਧ]] ਹੋਇਆ ਜਿੱਥੇ ਕਿ ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਦਾ [[ਜੇਹਲਮ]] ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੋਰਸ ਸਿਕੰਦਰ ਦਾ ਰਾਜਪਾਲ ਬਣ ਗਿਆ। ਸਿਕੰਦਰ ਦੀ ਸੈਨਾ ਫਿਰ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਵਧੀ ਅਤੇ [[ਬਿਆਸ ਦਰਿਆ|ਬਿਆਸ]] ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਸਿਕੰਦਰ ਦੀ ਸੈਨਾ ਨੇ ਮਗਧ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਰਾਜਸੀ ਸੈਨਾ ਨਾਲ ਲੜਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ [[ਬਿਆਸ ਪਿੰਡ|ਬਿਆਸ]] ਕਸਬੇ ਨੇੜੇ ਹਿਫ਼ਾਸਿਸ ([[ਬਿਆਸ ਦਰਿਆ]]) ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਪੋਰਸ ਨਾਲ ਜੰਗ ਹੋਣ ਤੋ ਬਾਅਦ ਮਕਦੂਨੀਆਂ ਦੇ ਹੌਸਲੇ ਪਸਤ ਹੋ ਗਏ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਬਹਾਦਰ ਸਾਥੀ ਪੋਰਸ ਦੇ ਜੰਗੀ ਹਾਥੀਆਂ ਕੋਲੋਂ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਹੁਣ ਉਹ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਵਧਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਜਦੋਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਗਧ, ਗੰਗਾਰਿਦਈ ਅਤੇ ਪਰਾਸੀ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਰਾਜਸੀ ਸੈਨਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਅਤੇ ਜਿਹੜੇ ਕਿ ਸਿਕੰਦਰ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਬਹੁਤ ਡਰ ਗਏ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸਿਕੰਦਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਜਨਰਲਾਂ ਨੇ ਮੌਤ ਦੇ ਡਰੋਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਹਨਾਂ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਸਿਕੰਦਰ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਪਰਤਣਾ ਪਿਆ। ਉਸਨੇ ਦਰਿਆ ਪਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਇੱਥੇ ਉਸਦੀ ਸਲਤਨਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪੂਰਬੀ ਹੱਦ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਲਈ ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਥੰਮ ਬਣਾਏ ਜਾਣ ਅਤੇ ਇਹ ਸਾਬਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਕਿ ਬਿਆਸ ਦਰਿਆ ਤੱਕ ਉਸਦਾ ਰਾਜ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਅਲੈਕਸਾਂਦਰੀਆ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ ਵੀ ਇੱਥੇ ਵਸਾਇਆ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਮਕਦੂਨੀਆ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਬੁੱਢੇ ਲੋਕ ਵੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ, ਆਪ ਉਹ ਆਪਣੀ ਸੈਨਾ ਸਮੇਤ ਜੇਹਲਮ ਅਤੇ ਸਿੰਧ ਵੱਲੋਂ ਅਰੇਬੀਆਈ ਸਾਗਰ ਵਿੱਚੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ ਬੇਬੀਲੌਨ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਗਿਆ। ਸਿਕੰਦਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕੁਝ ਸੈਨਾ ਸਿੰਧ ਦਰਿਆ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਦਿੱਤੀ। ਸਿੰਧ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਰਾਜਪਾਲ ਵੱਜੋਂ ਪਾਈਥੌਨ ਨੂੰ ਚੁਣਿਆ, ਜਿਹੜਾ ਅਹੁਦਾ ਉਸ ਕੋਲ ਅਗਲੇ 10 ਸਾਲ 316 ਈ.ਪੂ. ਤੱਕ ਰਿਹਾ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਜਨਰਲ ਇਊਡੇਮਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸੈਨਾ ਦਾ ਮੁਖੀ ਲਾਇਆ, ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਸਾਤਰਾਪ (ਰਾਜਪਾਲ) ਪੋਰਸ ਅਤੇ ਤਕਸ਼ਿਲੀਆਂ ਨਾਲ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਇਊਡੇਮਸ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਮੁਖੀ ਸ਼ਾਸਕ ਬਣ ਗਿਆ। ਦੋਵੇਂ ਸ਼ਾਸਕ ਪੱਛਮ ਵੱਲ 316 ਈ.ਪੂ. ਵਿੱਚ ਸੈਨਾਵਾਂ ਸਮੇਤ ਮੁੜ ਗਏ ਅਤੇ ਇਸ ਪਿੱਛੋਂ [[ਚੰਦਰਗੁਪਤ ਮੌਰੀਆ]] ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ [[ਮੌਰੀਆ ਸਾਮਰਾਜ]] ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ===ਮੌਰੀਆ ਸਾਮਰਾਜ=== {{main article|ਮੌਰੀਆ ਸਾਮਰਾਜ}} ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਉਹ ਹਿੱਸੇ ਜਿਹਨਾਂ ਉੱਪਰ [[ਸਿਕੰਦਰ ਮਹਾਨ|ਸਿਕੰਦਰ]] ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਸੀ, ਛੇਤੀ ਹੀ [[ਚੰਦਰਗੁਪਤ ਮੌਰੀਆ]] ਦੁਆਰਾ ਜਿੱਤ ਲਏ ਗਏ। ਮੌਰੀਆ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਇਸ ਸੰਸਥਾਪਕ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਹ ਉਪਜਾਊ ਇਲਾਕੇ ਆਪਣੇ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰ ਲਏ ਅਤੇ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਸਿਕੰਦਰ ਦੇ ਉੱਤਰਾਅਧਿਕਾਰੀ [[ਸਲਿਊਸਿਸ]] ਨਾਲ ਲੜਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਪਿੱਛੋਂ ਮੌਰੀਆ ਸਾਮਰਾਜ ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇੱਕ ਸ਼ਾਂਤੀ ਸੰਧੀ ਵਿੱਚ, ਸਲਿਊਸਿਸ ਨੇ [[ਸਿੰਧ ਦਰਿਆ|ਸਿੰਧ]] ਦੇ ਪੱਛਮ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਇਲਾਕੇ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੱਖਣੀ [[ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ]] ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸੀ, ਚੰਦਰਗੁਪਤ ਮੌਰੀਆ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਬਦਲੇ ਚੰਦਰਗੁਪਤ ਨੇ ਸਲਿਊਸਿਸ ਨੂੰ 500 ਹਾਥੀ ਦਿੱਤੇ। ਵਿਸਾਖਦੱਤ ਦੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਨਾਟਕ ਮੁਦਰਾਕਸ਼ਸ ਅਤੇ [[ਜੈਨ ਧਰਮ|ਜੈਨੀ]] ਲਿਖਤ ''[[ਪਰਿਸ਼ਿਸ਼ਤਪਰਵਨ]]'' ਵਿੱਚ ਚੰਦਰਗੁਪਤ ਅਤੇ ਹਿਮਾਲਿਆਈ ਰਾਜੇ ''ਪਰਵਤਕ'' (ਜਿਸਨੂੰ [[ਰਾਜਾ ਪੋਰਸ|ਪੋਰਸ]] ਨਾਲ ਵੀ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਦੇ ਗਠਜੋੜ ਬਾਰੇ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ।<ref>John Marshall "Taxila", p18, and al.</ref> ਇਹ ਹਿਮਾਲਿਆਈ ਗਠਜੋੜ ਨਾਲ ਚੰਦਰਗੁਪਤ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਅਤੇ ਸੰਗਠਿਤ ਸੈਨਾ ਮਿਲੀ ਜਿਹੜੀ ਕਿ ਯਵਨਾਂ (ਯੂਨਾਨੀ), ਕੰਬੋਜਾਂ, ਸ਼ਾਕਾਂ, ਸਿੰਥਿਆਈ, ਕੀਰਤਾਂ, ਪਰਾਸਿਕਾਂ (ਇਰਾਨੀ ਕਬੀਲਾ) ਅਤੇ ਬਹਿਲੀਕਾਂ (ਬੈਕਟ੍ਰੀਅਨ) ਨੂੰ ਮਿਲ ਰਿਹਾ ਹੈ ਪੰਜਾਬ ਨੇ ਅਗਲੇ ਸੌ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਮੌਰੀਆ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਅਧੀਨ ਵਿਕਾਸ ਕੀਤਾ। 180 ਈ.ਪੂ. ਵਿੱਚ ਮੌਰੀਆ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਪਤਨ ਦੇ ਪਿੱਛੋਂ ਇਹ ਇੱਕ ਬੈਕਟ੍ਰੀਆਈ ਯੂਨਾਨੀ (ਹਿੰਦ-ਯੂਨਾਨ) ਖੇਤਰ ਬਣ ਗਿਆ। ===ਹਿੰਦ-ਯੂਨਾਨੀ ਸਾਮਰਾਜ=== [[File:MenanderCoin.jpg|thumb|300px|ਹਿੰਦ-ਯੂਨਾਨੀ ਰਾਜੇ [[ਮਿਨਾਂਦਰ ਪਹਿਲਾ|ਮਿਨਾਂਦਰ]] (160-135 ਈ.ਪੂ.) ਦੁਆਰਾ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਗਏ ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਸਿੱਕੇ]] {{Main article|ਹਿੰਦ-ਯੂਨਾਨੀ ਸਾਮਰਾਜ}} ਸਿਕੰਦਰ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਦੋ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਬਹੁ-ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਰਹਿਣ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਹਿੰਦ-ਯੂਨਾਨੀ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਖੇਤਰ ਸਿਕੰਦਰ ਦੇ ਜਾਣ ਪਿੱਛੋਂ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਦੇਰ ਵਧੇ-ਫੁੱਲੇ। ਸਿਕੰਦਰ ਦੀ ਮੌਤ ਪਿੱਛੋਂ, ਉਸਦੇ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਪੂਰਬੀ ਹਿੱਸਾ (ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਦੇ [[ਸੀਰੀਆ]] ਤੋਂ ਪੰਜਾਬ ਤੱਕ) [[ਸਲਿਊਸਿਸ ਪਹਿਲਾ|ਸਲਿਊਸਿਸ]] ਨੂੰ ਉੱਤਰਾਅਧਿਕਾਰੀ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਮਿਲ ਗਿਆ, ਜਿਹੜਾ ਕਿ [[ਸਲਿਊਸਿਡ]] ਵੰਸ਼ ਦਾ ਸੰਸਥਾਪਕ ਸੀ। ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਲਿਊਸਿਸ ਨੇ [[ਮੌਰੀਆ ਸਾਮਰਾਜ]] ਦੇ ਚੰਦਰਗੁਪਤ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤੀ ਸਮਝੌਤਾ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਚੰਦਰਗੁਪਤ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂ-ਕੁਸ਼ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਖੇਤਰ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਵਿਆਹ ਅਤੇ 500 ਹਾਥੀ ਦਿੱਤੇ। ਇਸ ਪਿੱਛੋਂ [[ਗ੍ਰੀਕੋ-ਬੈਕਟ੍ਰੀਆਈ ਸਾਮਰਾਜ]] ਦਾ ਉਭਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਬੈਕਟ੍ਰੀਆਈ ਰਾਜੇ [[ਡਿਮਿਟ੍ਰੀਅਸ ਪਹਿਲਾ|ਡਿਮਿਟ੍ਰੀਅਸ]] ਨੇ ਦੂਜੀ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਈ.ਪੂ. ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰ ਲਿਆ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਹਿੰਦ-ਯੂਨਾਨੀ ਲੋਕ [[ਬੋਧੀ]] ਸਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਿੰਦ-ਯੂਨਾਨੀ ਰਾਜਾ [[ਮਿਨਾਂਦਰ]] ਸੀ ਅਤੇ ਜਿਹੜਾ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ''ਮਿਲਿੰਦ'' ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੇ 160 ਈ.ਪੂ. ਦੇ ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਸੁਤੰਤਰ ਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਜਿਸਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ [[ਤਕਸ਼ਿਲਾ]] ਸੀ। ਉਸਨੇ ਪਿੱਛੋਂ ਆਪਣੀ ਰਾਜਧਾਨੀ [[ਸਗਲਾ]] (ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ [[ਸਿਆਲਕੋਟ]]) ਦਿੱਤੀ ਸੀ। [[File:Scythia-Parthia 100&nbsp;BC.png|250px|right]] [[ਇੰਡੋ-ਸਿੰਥਿਆਈ]] [[ਸ਼ਕ|ਸ਼ਕਾਂ]] (ਸਿੰਥਿਆਈ) ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲੇ ਸਨ ਜਿਹੜੇ ਕਿ ਦੱਖਣੀ [[ਸਾਈਬੇਰੀਆ]] ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚੋਂ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ [[ਅਰਾਕੋਸੀਆ]] ਵਿੱਚ ਦੂਜੀ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਈ.ਪੂ. ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਈ.ਪੂ. ਦੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ ਪਰਵਾਸ ਕਰਕੇ ਆਏ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਹਿੰਦ-ਯੂਨਾਨੀ ਨੂੰ ਪਾਸੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸਾਮਰਾਜ ਉੱਪਰ ਰਾਜ ਕੀਤਾ ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਗੰਧਾਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ [[ਮਥੁਰਾ]] ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। [[ਪਹਿਲਵੀ ਸਾਮਰਾਜ]] ਦੇ ਆਪਣੇ ਕੱਟੜ ਵਿਰੋਧੀ [[ਰੋਮਨ ਸਾਮਰਾਜ]] ਨਾਲ ਚੱਲੀਆਂ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਸਾਲਾਂ ਦੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਦੱਖਣ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਇੱਕ ਸਥਾਨਕ ਪਹਿਲਵੀ ਮੁਖੀ [[ਗੋਂਦੋਫੇਰਸ]], ਨੇ ਹਿੰਦ-ਪਹਿਲਵੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਪਹਿਲੀ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਈ.ਪੂ. ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਹੱਦ ਤਕਸ਼ਿਲਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਤੱਕ ਸੀ।<ref name="earrings">{{cite web|url=http://www.marymount.k12.ny.us/marynet/stwbwk05/05vm/earrings/html/emanalysis.html|title=Parthian Pair of Earrings|publisher=Marymount School, New York|accessdate=2007-11-22|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071024151850/http://www.marymount.k12.ny.us/marynet/stwbwk05/05vm/earrings/html/emanalysis.html|archivedate=24 October 2007|df=dmy-all}}</ref> ਈਸਾਈ ਲਿਖਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ - [[ਸੇਂਟ ਥੌਮਸ]] - ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਇੱਕ ਆਰਕੀਟੈਕਟ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਨਿਪੁੰਨ ਤਰਖਾਣ ਸੀ - ਰਾਜੇ ਗੋਂਦੋਫੇਰਸ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਠਹਿਰਿਆ ਸੀ, ਉਸਨੇ ਰਾਜੇ ਲਈ ਤਕਸ਼ਿਲਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹਿਲ ਬਣਾਇਆ ਸੀ ਅਤੇ [[ਸਿੰਧ ਦਰਿਆ|ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ]] ਵੱਲ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗਿਰਜਾਘਰ ਦੇ ਮੁਖੀ ਵੀ ਲਾਏ ਸਨ, ਜਿਸ ਪਿੱਛੋਂ ਉਹ [[ਮਾਲਾਬਾਰ ਤੱਟ]] ਪਹੁੰਚਿਆ। ===ਕੁਸ਼ਾਨ ਸਾਮਰਾਜ=== {{Main article|ਕੁਸ਼ਾਨ ਸਾਮਰਾਜ}} ਕੁਸ਼ਾਨ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਰਾਜੇ [[ਹੇਰਾਇਓਸ]] ਨੇ ਕੀਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਉਸਦੇ ਉੱਤਰਾਅਧਿਕਾਰੀ [[ਕੁਜੁਲਾ ਕਦਫੀਸਿਸ]] ਦੁਆਰਾ ਬਹੁਤ ਵਧਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਕਦਫੀਸਿਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, [[ਵਿਮੋ ਤਕਤੋ]] ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਹੁਣ ਦੇ ਖੇਤਰ ਨੂੁੰ ਜਿੱਤਿਆ, ਪਰ ਉਹ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਸਾਮਰਾਜ ਪਹਿਲਵੀਆਂ ਨੂੂੰ ਹਾਰ ਗਿਆ। ਚੌਥਾ ਕੁਸ਼ਾਨ ਬਾਦਸ਼ਾਹ, [[ਕਨਿਸ਼ਕ ਪਹਿਲਾ]], (127 ਈ.ਪੂ.) ਦੀ ਸਰਦੀਆਂ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਪੁਰੁਸ਼ਾਪੁਰ ਸੀ ([[ਪੇਸ਼ਾਵਰ]], ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਨਾਮ) ਅਤੇ ਗਰਮੀਆਂ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਕਪੀਸਾ ([[ਬਗਰਾਮ]]) ਸੀ। ਇਸ ਸਾਮਰਾਜ ਨੇ ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ [[ਹਿੰਦ ਮਹਾਂਸਾਗਰ]] ਵਿਚਲੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਪਾਰ ਨੂੰ [[ਰੇਸ਼ਮ ਮਾਰਗ]] ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ। ਆਪਣੀ ਪੂਰੇ ਸਿਖਰ ਤੇ, ਇਹ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਹੱਦ [[ਅਰਾਲ ਸਾਗਰ]] ਤੋਂ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਤੱਕ ਚਲੀ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਤੱਕ ਵਪਾਰ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਚੀਨ ਅਤੇ [[ਰੋਮਨ ਸਾਮਰਾਜ]] ਵਿਚਕਾਰ। ਕਨਿਸ਼ਕ ਨੇ ਤਕਸ਼ਿਲਾ ਵਿੱਚ ਬੋਧੀ ਪਰਿਸ਼ਦ ਆਯੋਜਿਤ ਕਰਵਾਈ ਜਿਸ ਤੋਂ ਪਰੰਪਰਾਗਤ [[ਮਹਾਯਾਨ]] ਬੁੱਧਮਤ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋਈ ਅਤੇ ਇਹ [[ਨਿਕਾਇਆ ਬੁੱਧਮਤ]] ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਹੋ ਗਿਆ। ਗੰਧਾਰ ਦਾ ਕਲਾ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ - ਯੂਨਾਨੀ ਅਤੇ ਬੋਧੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਨਿਚੋੜ - ਸ਼ਤਾਬਦੀਆਂ ਤੱਕ ਵਧਿਆ-ਫੁੱਲਿਆ। ਇਸ ਪਿੱਛੋਂ [[ਸਿੰਥੀਆ]] ਦੇ ''ਹੁਨ ਲੋਕਾਂ'' ਦੁਆਰਾ 5ਵੀਂ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਉੱਪਰ ਹਮਲੇ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਚੀਨੀ ਯਾਤਰੀ [[ਫ਼ਾਹੀਆਨ]] (337 ਤੋਂ 422 ਈ. ਅਤੇ [[ਹਿਊਨ ਸਾਂਗ]] (602 ਤੋਂ 664 ਈ.) ਦੇ ਸਫ਼ਰਨਾਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਤਕਸ਼ਿਲਾ ਵਿੱਚ ਹੋ ਰਹੀਆਂ [[ਬੁੱਧ ਧਰਮ|ਬੋਧੀ]] ਪਰਿਸ਼ਦਾਂ ਅਤੇ ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਪੰਜਾਬ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧ ਦੇ ਦਰਜੇ ਬਾਰੇ ਵੀ ਲਿਖਿਆ। ===ਹਿੰਦ-ਪਹਿਲਵੀ ਸਾਮਰਾਜ=== ਗੋਂਦੋਫ਼ਰੀਦ ਵੰਸ਼ ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰ [[ਹਿੰਦ-ਪਹਿਲਵੀ]] ਸ਼ਾਸਕ [[ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ]] ਦੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰਾਜਿਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਸੀ, ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ ਅੱਜਕੱਲ਼੍ਹ ਦੇ [[ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ]], [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਅਤੇ [[ਭਾਰਤ]] ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸਿਆਂ ਉੱਪਰ ਪਹਿਲੀ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਈ. ਜਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਕੁਝ ਦੇਰ ਪਹਿਲਾਂ ਰਾਜ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਗੋਂਦੋਫਰੀਦ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ [[ਤਕਸ਼ਿਲਾ (ਪ੍ਰਾਚੀਨ)|ਤਕਸ਼ਿਲਾ]] ਉੱਪਰ ਅਧਿਕਾਰ ਜਮਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਸ਼ਹਿਰ ਵੀ ਸੀ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਆਖਰੀ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਪਣੀ ਰਾਜਧਾਨੀ [[ਕਾਬੁਲ]] ਜਾਂ [[ਪੇਸ਼ਾਵਰ]] ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਇਹਨਾਂ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਹਿੰਦ-ਪਹਿਲਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਸਿੱਕੇ ਅਰਸਾਸਿਦ ਵੰਸ਼ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸਨ ਪਰ ਇਹ ਇਰਾਨੀ ਕਬੀਲਿਆਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਸਮੂਹ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਰੱਖਦੇ ਸਨ ਜਿਹੜੇ ਕਿ ਪਹਿਲਵੀਆਂ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਕੋਈ ਸਬੂਤ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਸਾਰੇ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਮੂਲ ਨਾਂ ਗੋਂਦੋਫੇਅਰ ਰੱਖਿਆ, ਜਿਸਦਾ ਮਤਲਬ "ਸ਼ਾਨ ਦਾ ਧਾਰਕ" ਹੈ। [[File:GondopharesCoin.JPG|thumb|150px|left|[[ਗੋਂਦੋਫੇਰਸ]] ਦੀ ਤਸਵੀਰ, ਜਿਹੜਾ ਹਿੰਦ-ਪਹਿਲਵੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਸੰਸਥਾਪਕ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਸਿਰ ਉੱਪਰ ਕੁਝ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਛੱਲਾ, ਇੱਕ ਹਾਰ ਅਤੇ ਜੈਕੇਟ ਪਾਈ ਹੋਈ ਹੈ।]] ===ਗੁਪਤ ਸਾਮਰਾਜ=== [[File:Map for Gupta Empire and tributaries.svg|thumb|right|[[ਗੁਪਤ ਸਾਮਰਾਜ]] ਦਾ ਆਪਣੇ ਸਿਖਰ ਤੇ ਨਕਸ਼ਾ]] {{Main article|ਗੁਪਤ ਸਾਮਰਾਜ}} ਗੁਪਤ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਹੋਂਦ ਲਗਭਗ 320 ਤੋਂ 600 ਈ. ਤੱਕ ਰਹੀ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਿੱਚ [[ਭਾਰਤੀ ਉਪਮਹਾਂਦੀਪ]] ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਖੇਤਰ ਸਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸੀ।<ref>{{cite encyclopedia |title=Gupta Dynasty – MSN Encarta |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761571624/gupta_dynasty.html |work= |archiveurl=https://www.webcitation.org/5kwqOxl5F?url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761571624/gupta_dynasty.html |archivedate=1 November 2009 |deadurl=yes |df=dmy-all |https://www.webcitation.org/5kwqOxl5F?url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761571624/gupta_dynasty.html }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090210084213/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761571624/gupta_dynasty.html |date=10 ਫ਼ਰਵਰੀ 2009 }} {{Cite web |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761571624/Gupta_Dynasty.html |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2021-10-13 |archive-date=2009-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091029013809/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761571624/Gupta_Dynasty.html |dead-url=yes |url-status=dead }}{{Cite web |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761571624/Gupta_Dynasty.html |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2021-10-13 |archive-date=2009-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091029013809/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761571624/Gupta_Dynasty.html |dead-url=yes }}</ref> ਇਸ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਮਹਾਰਾਜਾ [[ਸ਼ਰੀਗੁਪਤ|ਸ਼੍ਰੀ-ਗੁਪਤ]] ਨੇ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇਹ ਰਾਜਵੰਜ ''ਉੱਤਮ ਸੱਭਿਅਤਾ'' ਦਾ ਇੱਕ ਨਮੂਨਾ ਸੀ।<ref>http://www.fsmitha.com/h1/ch28gup.htm</ref> ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਵਿਆਪਕ ਖੋਜਾਂ ਅਤੇ ਕਾਢਾਂ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>[http://www.wsu.edu:8001/~dee/ANCINDIA/GUPTA.HTM] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081204082030/http://www.wsu.edu:8001/~dee/ANCINDIA/GUPTA.HTM|date=4 December 2008}}</ref> ਇਸ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਰਚਨਾਤਮਕਤਾ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਨਮੂਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਵਾਸਤੂ-ਕਲਾ, ਬੁੱਤ-ਤਰਾਸ਼ੀ ਅਤੇ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ।<ref>{{Cite news |title=Gupta dynasty |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/249590/Gupta-dynasty |archive-url=https://web.archive.org/web/20150501072415/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/249590/Gupta-dynasty |archive-date=2015-05-01 |access-date=2026-02-25 |work=Encyclopedia Britannica |language=en}}</ref><ref>Mahajan, V.D. (1960) ''Ancient India'', New Delhi: S. Chand, {{ISBN|81-219-0887-6}}, p.540</ref><ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic-art/285248/1960/The-Gupta-empire-at-the-end-of-the-4th-century Gupta dynasty: empire in 4th century – Britannica] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20101007092811/http://www.britannica.com/EBchecked/topic-art/285248/1960/The-Gupta-empire-at-the-end-of-the-4th-century |date=7 October 2010 }}</ref> ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਗੁਪਤ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਨਵੀਆਂ ਬੁਲੰਦੀਆਂ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚਿਆ।<ref>{{Cite web |url=http://www.historybits.com/gupta.htm |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2017-12-07 |archive-date=2011-07-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110711171258/http://www.historybits.com/gupta.htm |dead-url=yes }}</ref> ਮਜ਼ਬੂਤ ਵਪਾਰ ਸਬੰਧਾਂ ਨੇ ਇਸ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਕੇਂਦਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਸਾਮਰਾਜਾਂ ਅਤੇ ਖੇਤਰਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਮਿਸਾਲ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਬਰਮਾ]], [[ਸ੍ਰੀਲੰਕਾ|ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ]] ਅਤੇ [[ਹਿੰਦ-ਚੀਨ]] ਦੇ ਖੇਤਰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸਨ।<ref>{{Cite web |title=Trade |url=https://www.pbs.org/thestoryofindia/gallery/photos/8.html |access-date=2026-02-25 |website=www.pbs.org |language=en}}</ref> ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਇਸ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਪਤਨ ਹੋਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ ਜਿਸਦੇ ਕਿ ਕਈ ਕਾਰਨ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ। ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਆਪਣੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਇਲਾਕਿਆਂ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਉੱਪਰ ਸ਼ਾਹੀ ਅਧਿਕਾਰ ਨੂੰ ਗੁਆਉਣਾ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਕਾਰਨ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਜਾਗੀਰਦਾਰੀ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ ਤੋਂ ਹੁਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਮਲਿਆਂ ਨੇ ਵੀ ਗੁਪਤ ਸਾਮਰਾਜ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਢਾਹ ਲਾਈ।<ref name="aa">Agarwal, Ashvini (1989). ''Rise and Fall of the Imperial Guptas'', Delhi:Motilal Banarsidass, {{ISBN|81-208-0592-5}}, pp.264–269</ref> 6ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਗੁਪਤ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਪਤਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਭਾਰਤ ਤੇ ਫਿਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਖੇਤਰੀ ਸਾਮਰਾਜਾਂ ਦਾ ਰਾਜ ਹੋ ਗਿਆ। ਗੁਪਤ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਕੁਝ ਬਚੇ ਹੋਏ ਮੁਖੀ ਮਗਧ ਉੱਪਰ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਪਤਨ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਵੀ ਰਾਜ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਇਹਨਾਂ ਗੁਪਤ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵਰਧਨ ਰਾਜੇ [[ਹਰਸ਼]] ਨੇ ਪਿੱਛੋਂ ਬੇਦਖ਼ਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 7ਵੀਂ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ। ===ਹੁਨ ਲੋਕ=== {{Main article|ਸ਼ਵੇਤ ਹੁਨ}} [[ਹਫ਼ਥਾਲੀ ਸਾਮਰਾਜ|ਸ਼ਵੇਤ ਹੁਨ]], ਜਿਹੜੇ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਨਾਲ [[ਬੋਧੀ]] [[ਹਫ਼ਥਾਲੀ]] ਸਮੂਹ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸਨ, ਨੇ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ 5ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ, ਜਿਸਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਮਿਆਨ ਸੀ। ਇਸ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਮੁਖੀ [[ਤੋਰਾਮਨ]] ਸੀ, ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਖੇਤਰ ਜਿੱਤਿਆ ਅਤੇ ਤੋਰਾਮਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਬਾਦਸ਼ਾਹ [[ਮਿਹਿਰਕੁਲ]], ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਇੱਕ [[ਸ਼ੈਵ ਮੱਤ|ਸ਼ੈਵੀ]] [[ਹਿੰਦੂ]] ਸੀ, ਦੇ ਹੇਠ ਇਸਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਸਕਲ, ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ [[ਸਿਆਲਕੋਟ]], ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਬਣਾ ਦਿੱਤੀ। ਪਿੱਛੋਂ [[ਨਰਸਿਮਹਾਗੁਪਤ ਬਾਲਾਦਿਤਿਆ|ਨਰਸਿਮ੍ਹਾਗੁਪਤ]] ਅਤੇ [[ਯਸ਼ੋਧਰਮਨ]] ਦੁਆਰਾ 6ਵੀਂ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਹਾਰ ਹੋਈ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ===ਹਰਸ਼ ਦਾ ਸਾਮਰਾਜ=== {{Main article|ਹਰਸ਼}} '''ਹਰਸ਼ਵਰਧਨ''' ([[ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾ|ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ]]:हर्षवर्धन) (590–647 ਈ.), ਜਿਸਨੂੰ '''ਹਰਸ਼''' ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਸਮਰਾਟ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਉੱਤਰੀ [[ਭਾਰਤ]] ਉੱਪਰ 606 ਤੋਂ 647ਈ. ਤੱਕ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਉਸਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ [[ਕੰਨੌਜ|ਕਨੌਜ]] ਸੀ। ਉਹ ਪੁਸ਼ਾਭੂਤੀ ਵੰਸ਼ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਰੱਖਦਾ ਸੀ। ਉਹ [[ਪ੍ਰਭਾਕਰਵਰਧਨ]] ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ ਅਤੇ [[ਰਾਜਵਰਧਨ]] ਦਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਸੀ, ਜਿਹੜਾ ਕਿ [[ਥਾਨੇਸਰ]] (ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ [[ਹਰਿਆਣਾ]], ਜਿਸਨੂੰ ਪਹਿਲਾ ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ) ਦਾ ਰਾਜਾ ਸੀ। ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਦੇ ਸਿਖਰ ਤੇ ਉਸਦੇ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਹੱਦ [[ਪੰਜਾਬ (ਖੇਤਰ)|ਪੰਜਾਬ]], [[ਰਾਜਸਥਾਨ]], [[ਗੁਜਰਾਤ]], [[ਬੰਗਾਲ]], [[ਓਡੀਸ਼ਾ|ਉੜੀਸਾ]] ਅਤੇ [[ਨਰਮਦਾ ਦਰਿਆ|ਨਰਮਦਾ ਨਦੀ]] ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਸਿੰਧ-ਗੰਗਾ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਤੱਕ ਸੀ। ਹਰਸ਼ ਨੂੰ [[ਚਾਲੁਕਿਆ ਵੰਸ਼]] ਦੇ ਦੱਖਣ-ਭਾਰਤੀ ਸਮਰਾਟ [[ਪੁਲਕੇਸ਼ਿਨ ਦੂਜਾ|ਪੁਲਾਕੇਸ਼ਿਨ ਦੂਜੇ]] ਨੇ ਹਰਾਇਆ ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਹੱਦ ਭਾਰਤ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਪ੍ਰਾਇਦੀਪ ਤੱਕ ਵਧਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ।<ref>Ancient India by Ramesh Chandra Majumdar p.274</ref> ===ਰਾਏ ਵੰਸ਼=== [[ਚਚਨਾਮਾ|ਚਚਨਾਮੇ]] ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, [[ਸਿੰਧ]] ਦਾ [[ਰਾਏ ਵੰਸ਼]] (489-632 ਈ.) [[ਰੋੜ ਵੰਸ਼]] ਦੇ ਪਤਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉੱਠਿਆ। ਰਾਏ ਦਿਵਾਜੀ (ਦੇਵਦਿੱਤ) ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਰਾਏ ਰਾਜ ਦੀ ਹੱਦ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ [[ਕਸ਼ਮੀਰ]] ਤੱਕ, ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ [[ਮਕਰਨ]] ਅਤੇ ਦੇਬਲ ([[ਕਰਾਚੀ]]) ਤੱਕ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ [[ਕੰਧਾਰ]], ਸੁਲੇਮਾਨ, ਫ਼ਰਦਨ ਅਤੇ ਕਿਕਾਨਨ ਪਰਬਤਾਂ ਤੱਕ ਸੀ। ==ਸ਼ਾਹੀ ਸਾਮਰਾਜ ਅਤੇ ਮੁਸਲਿਮ ਹਮਲੇ== {{ਮੁੱਖ ਲੇਖ|ਹਫ਼ਥਾਲੀ ਸਾਮਰਾਜ|ਹਿੰਦੂ ਸ਼ਾਹੀ}} [[File:Kushanshas-Hepthalites 565ad.jpg|thumb|300px|ਪੰਜਾਬ 6ਵੀਂ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ,ਅਰਬੀ ਹਮਲਿਆਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ]] [[ਹਫਥਾਲੀ ਸਾਮਰਾਜ|ਹਫਥਾਲੀਆਂ]] ਨੂੰ [[ਸਾਸਾਨੀ ਸਲਤਨਤ|ਸਾਸਾਨੀ]] ਅਤੇ [[ਗੋਏਤੁਰਕ ਖ਼ਨਾਨ|ਗੋਏਤੁਰਕਾਂ]] ਦੇ ਗਠਜੋੜ ਨੇ 557 ਈ. ਵਿੱਚ ਹਰਾਇਆ ਅਤੇ ਬਚੇ-ਖੁਚੇ ਹਫ਼ਥਾਲੀਆਂ ਨੇ [[ਕੁਸ਼ਾਨੋ-ਹਫ਼ਥਾਲੀ]] ਜਾਂ ਤੁਰਕੀ ਸ਼ਾਹੀ ਜਿਹੇ ਛੋਟੇ ਸਾਮਰਾਜ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਲਏ ਜਿਹਨਾਂ ਉੱਪਰ ਫ਼ਾਰਸ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸੀ। [[ਟਾਂਕ]] ਅਤੇ [[ਕਾਪੀਸਾ|ਕਪੀਸਾ]] ਦੋਵਾਂ ਦਾ [[ਗੰਧਾਰ]] ਉੱਪਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸੀ। [[ਅਰਬ ਲੋਕ|ਅਰਬ]] ਵਿੱਚ 7ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ [[ਇਸਲਾਮ]] ਦੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮੁਸਲਮਾਨ ਅਰਬ ਤਾਕਤ ਵਿੱਚ ਆਏ ਅਤੇ 7ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੱਧ ਤੱਕ ਦੱਖਣ ਏਸ਼ੀਆ ਵੱਲ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਵਧਦੇ ਆਏ। 711-713ਈ. ਵਿੱਚ [[ਦਮਸ਼ਕ]] ਦੇ ਖ਼ਲੀਫ਼ੇ [[ਉਮੈਦ]] ਦੀਆਂ ਅਰਬ ਸੈਨਾਵਾਂ ਨੇ ਸਿੰਧ ਨੂੰ ਫ਼ਤਹਿ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਪੰਜਾਬ ਵੱਲ ਵਧੇ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ [[ਮੁਲਤਾਨ]] ਉੱਪਰ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ, ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਪਿੱਛੋਂ ਇਸਲਾਮ ਦੀ [[ਇਸਮਾਇਲੀ ਮੁਸਲਮਾਨ|ਇਸਮਾਈਲੀ]] ਧਾਰਾ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣਿਆ। ਅਰਬ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ ਦੱਖਣ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘਾ ਜਾਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ ਕੀਤੀ ਪਰ ਗੁਜਰਾਤ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ [[ਚਾਲੁਕਿਆ ਵੰਸ਼]] ਦੇ ਦੱਖਣ ਭਾਰਤੀ ਸਮਰਾਟ [[ਵਿਕਰਮਾਦਿੱਤ ਦੂਜਾ|ਵਿਕਰਮਾਦਿੱਤ ਦੂਜੇ]] ਨੇ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ, [[ਮਾਲਵਾ]] ਵਿੱਚ [[ਰਸ਼ਤਰਾਕੁਤ ਵੰਸ਼]] ਦੇ ਦੱਖਣ ਭਾਰਤੀ ਜਰਨੈਲ ਦੰਤੀਦੁਰਗ ਦੁਆਰਾ ਅਤੇ [[ਪ੍ਰਤੀਹਾਰ ਵੰਸ਼]] ਦੇ ਨਾਗਭੱਟ ਦੁਆਰਾ 8ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।.<ref>The Cambridge Shorter History of India p.131</ref><ref>History of India by N. Jayapalan p.152</ref><ref>A Journey through India's Past by Chandra Mauli Mani p.16</ref> ਲਗਾਤਾਰ ਮਹਿੰਮਾਂ ਦੇ ਚਲਦੇ ਵੀ 698 ਤੋਂ 700 ਈ. ਤੱਕ, ਖੈਬਰ ਪਾਸ ਤੋਂ ਅਰਬ ਫ਼ੌਜ ਕੰਧਾਰ-ਗ਼ਜ਼ਨੀ-ਕਾਬੁਲ ਰੂਟ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੀ। ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਦੋ ਛੋਟੇ ਹਿੰਦੂ ਰਾਜਾਂ ਜ਼ਾਬੁਲ ਅਤੇ ਕਾਬੁਲ ਨੇ ਸਿੰਧ ਅਤੇ ਕੋਹ ਹਿੰਦੂ ਕੁਸ਼ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪੈਂਦੇ ਇਸ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਟੱਕਰ ਦਿੱਤੀ।<ref>H. M. Elliot and John Dowson, ''History of India As Told by Its own Historians'', Vol. I, p. 429 and Vol. II, pp. 416-417; Also Andre Wink, ''Al Hind'', pp. 121-123 quoting C. E. Bosworth's ''Sistan Under the Arabs''.</ref> [[ਪ੍ਰਤੀਹਾਰ ਵੰਸ਼|ਪ੍ਰਤੀਹਾਰ]], ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ ਅਰਬਾਂ ਨੂੰ ਸਿੰਧ ਖੇਤਰ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਰਹਿਣ ਉੱਤੇ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ, 9ਵੀਂ ਅਤੇ 10ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਸਾਮਰਾਜ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦੇ ਸਨ ਜਿਸਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ [[ਕਨੌਜ]] ਸੀ। ਅਲ ਮਸੂਦੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਿਹੜਾ ਕਿ 915-16 ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਭਾਰਤ ਆਇਆ ਸੀ, ਪ੍ਰਤੀਹਾਰ ਕੋਲ ਚਾਰੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਵੱਡੀਆਂ ਸੈਨਾਵਾਂ ਸਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਗੁਆਂਢੀ ਰਾਜ ਮੁਲਤਾਨ ਵਿੱਚ ਮੁਸਲਮਾਨ ਰਾਜ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਲਈ ਰੱਖੀ ਸੀ। ਪ੍ਰਤੀਹਾਰਾਂ ਦਾ ਰਾਜ ਉੱਤ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬ ਤੱਕ ਸੀ। ਜਦਕਿ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੰਸ਼, ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਮ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਸ਼ਾਹੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਕਾਬੁਲ/ਵੈਹਿੰਦ ਤੇ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਤਲੁਜ ਅਤੇ ਸਿੰਧ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਰਾਜ ਸੀ। ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚੋਂ ਬਚਨ ਪਾਲ, ਰਾਮ ਸਿੰਘ, ਬੀਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਪਾਲ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਕੀਤਾ।<ref>Raizada Harichand Vaid, ''Gulshane Mohyali'', Part II, pp. 80-86.</ref> ਕੰਨੌਜ, ਪੰਜਾਬ, ਕਾਬੁਲ ਅਤੇ ਸਮਰਕੰਦ ਦੇ ਸਾਮਰਾਜ ਬਹੁਤ ਖ਼ੁਸ਼ਹਾਲ ਸਨ ਕਿਉਂਕਿ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਵਪਾਰ ਦਸਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦੇ ਸਨ। ਇਹਨਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਕੋਲ ਤਾਕਤ ਲਗਭਗ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਲੜਾਈ-ਝਗੜੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਲਈ ਇਹ ਇੱਕ ‘ਕਾਲਾ ਅਧਿਆਏ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਲ ਬੇਰੂਨੀ ਦੀ ਕਾਬੁਲ ਦੇ ਹਿੰਦੂ ਸ਼ਾਹੀ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਭੀਮ ਦੇਵ ਸ਼ਾਹੀ ਚੌਥਾ ਰਾਜਾ ਸੀ। ਇੱਕ ਕੱਟੜ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੋਣ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਵਡੇਰੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵੈਹਿੰਦ (ਸਿੰਧ ਦਰਿਆ ਦੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਅਤੇ ਅਟਕ ਤੋਂ 14 ਕਿ.ਮੀ. ਉੱਪਰ) ਵਿੱਚ ਰਸਮੀ ਤੌਰ ਤੇ ਖ਼ੁਦਕੁਸ਼ੀ ਕਰ ਲਈ ਸੀ।<ref>R. T. Mohan, ''AFGHANISTAN REVISITED, The Brahmana Hindu Shahis of Afghanistan and the Punjab (c. 840-1026 CE)'', Appendix – C, pp. 170-172.</ref> ਭੀਮਦੇਵ ਦਾ ਕੋਈ ਮਰਦ ਉੱਤਰਾਅਧਿਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪ੍ਰਿਥਵੀਪਾਲ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਜੈਪਾਲ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਇੱਕੱਠੇ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਉੱਤਰਅਧਿਕਾਰੀ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ। ਜੈਪਾਲ ਨੇ ਸਰਹਿੰਦ ਤੋਂ ਕਾਬੁਲ ਤੱਕ ਦੇ ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਖੇਤਰ ਉੱਪਰ ਰਾਜ ਕੀਤਾ।<ref>John Briggs, Tr. ''The History of the Rise of Mahomedan Power in India of Mahomed Kasem Ferishta'', Vol. I, p.9.</ref> ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਇੱਕ ਤੁਰਕੀ ਸਾਮਰਾਜ ਗ਼ਜ਼ਨੀ ਆਇਆ ਅਤੇ 977ਈ. ਵਿੱਚ [[ਸੁਬਕਤਗੀਨ]] ਸਿੰਘਾਸਣ ਉੱਤੇ ਬਹਿ ਗਿਆ। ਉਸਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ਰਾਜ ਵਾਲੇ ਬੁਸਤ, ਦਵਰ, ਕੁਸਦੁਰ, ਤੁਖਰੀਸਤਾਨ ਅਤੇ ਗੌਰ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਵੈਹਿੰਦ ਦੇ ਸ਼ਾਹੀ ਰਾਜੇ ਦੇ ਸਰਹੱਦੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਤੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਇਸ ਖ਼ਤਰੇ ਨੂੰ ਜੜ ਤੋਂ ਮੁਕਾਉਣ ਲਈ, [[ਜੈਪਾਲ]] ਨੇ [[ਸੁਬਕਤਗੀਨ]] ਨੇ ਦੋ ਵਾਰ ਹਮਲਾ ਵੀ ਕੀਤਾ ਪਰ ਆਪਣੇ ਮਨਸੂਬਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਫ਼ਲ ਨਾ ਹੋ ਸਕਿਆ।<ref>Elliot and Dowson, ''History of India …'' translation of extracts from Tarikh Yamini, by Al Utbi, pp. 19-23.</ref> ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸੁਬਕਤਗੀਨ ਨੇ ਖੈਬਰ ਪਾਸ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਸ਼ਾਹੀ ਇਲਾਕੇ ਫ਼ਤਹਿ ਕਰ ਲਏ। ਉਸਦੀ ਮੌਤ 997 ਈ. ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਅਤੇ ਉਸ ਪਿੱਛੋਂ ਉਸਦਾ ਪੁੱਤਰ [[ਮਹਿਮੂਦ ਗਜ਼ਨਵੀ|ਮਹਿਮੂਦ]] ਦੋ ਭਰਾਵਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਲੜਾਈ ਪਿੱਛੋਂ ਗੱਦੀ ਉੱਪਰ ਬੈਠਾ। ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ [[ਮਹਿਮੂਦ ਗਜ਼ਨਵੀ|ਮਹਿਮੂਦ]] ਨੇ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਜਗ੍ਹਾ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤੀ। ਸਮਰਕੰਦ ਦੇ ਲੜਖੜਾ ਰਹੇ ਸਾਸਾਨੀ ਸਾਮਰਾਜ ਨੂੰ ਇੱਕ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਧੱਕਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਮਹਿਮੂਦ ਅਤੇ ਕਸ਼ਗਾਰ ਦੇ ਇਲਕ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਲਿਆ, ਜਿਸਦੀ ਹੱਦ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਓਕਸਸ ਤੈਅ ਕੀਤੀ।<ref>K. A Nizami, Ed. ''Politics and Society During the Early Medieval Period'' by Mohammad Habib, p. 46.</ref> ਮਹਿਮੂਦ ਨੇ ਹੁਣ ਸਾਸਾਨੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਥਾਂ ਲੈ ਲਈ ਸੀ, ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਜੰਗਾਂ ਦੇ ਤਜਰਬੇ ਹਾਸਲ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਫ਼ੌਜ ਨਾਲ [[ਮਹਿਮੂਦ ਗਜ਼ਨਵੀ|ਮਹਿਮੂਦ]] ਹੁਣ ‘ਹਿੰਦ’ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਸੀ। [[ਜੈਪਾਲ]] ਨੂੰ 1001ਈ. ਵਿੱਚ [[ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਦੀ ਜੰਗ (1001)|ਪੇਸ਼ਾਵਰ]] ਵਿੱਚ [[ਮਹਿਮੂਦ ਗਜ਼ਨਵੀ|ਮਹਿਮੂਦ]] ਨੇ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹੀ ਸਾਮਰਾਜ ਸਿੰਧ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਇਲਾਕੇ ਹਾਰ ਗਿਆ।<ref>Pradeep Barua, ''The State At War In South Asia'', (University of Nebraska, 2006), 25.</ref> ਉਸਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਨੰਦਪਾਲ ਅਤੇ ਪੋਤੇ ਤ੍ਰਿਲੋਚਣਪਾਲ ਨੇ ਮਹਿਮੂਦ ਦਾ ਅਗਲੇ 2-3 ਦਹਾਕੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ ਪਰ ਅੰਤ ਗਜ਼ਨੀ ਦੇ ਸੁਲਤਾਨ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਲਗਭਗ 1021 ਈ. ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰ ਲਿਆ।<ref>R. T. Mohan, ''AFGHANISTAN REVISITED, The Brahmana Hindu Shahis of Afghanistan and the Punjab (c. 840-1026 CE)'', pp. 120-153 (Delhi, 2010).</ref> ਇਸ ਪਿੱਛੋਂ [[ਮਹਿਮੂਦ ਗਜ਼ਨਵੀ|ਮਹਿਮੂਦ]] ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਧਾਰਮਿਕ ਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹੀ ਖ਼ਜ਼ਾਨਿਆਂ ਉੱਪਰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਹਮਲੇ ਕੀਤੇ, ਜਿੱਥੇ ਕਈ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਬੇਸ਼ਕੀਮਤੀ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ ਪਈ ਸੀ। ==ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸਮਕਾਲੀਨ ਇਤਿਹਾਸ== *3300-1300 BCE: [[ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ ਸਭਿਅਤਾ]] *2600–1900 BCE: [[Harappan civilisation|ਹੜੱਪਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰ]] *1500–1000 BCE: [[ਵੈਦਿਕ ਸਭਿਅਤਾ]] *599 BCE: [[ਜੈਨ]] *567–487 or c. 400 BCE: [[ਬੁੱਧ]] *550–600 BCE: [[ਬੁੱਧ ਸਮਾਜ]] ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਰਿਹਾ *550–515 BCE: [[ਸਿੰਧ ਨਦੀ]] ਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਫ਼ਾਰਸੀ ਹਮਲਾ *326 BCE: [[ਸਿਕੰਦਰ]] ਦੇ ਹਮਲੇ *322–185 BCE: [[ਮੌਰਿਆ ਸਾਮਰਾਜ]] *45–180 CE: [[ਕੁਸ਼ਾਨ ਸਾਮਰਾਜ]] *200–400 CE: [[ਭਾਰਤ-ਸਿਥੀਅਨ]] *320–550: [[ਗੁਪਤਾ ਸਾਮਰਾਜ]] *500: [[ਵ੍ਹਾਈਟ ਹੁਨ]] NIC ਹਮਲਾ *510–650: [[ਹਰਸ਼ਾ]] ਵਰਧਨ ਦਾ ਯੁੱਗ *770-810: [[ਪਾਲਾ ਸਾਮਰਾਜ]] *647–1192: [[ਰਾਜਪੂਤ]] ਸਮਰਾਜ *711–713: [[ਮੁਹੰਮਦ ਬਿਨ ਕਾਸਿਮ]], ਅਰਬ ਦੇ ਜਨਰਲ, [[ਉਮੱਯਦ ਸ਼ਾਸਨ]] ਦੇ ਲਈ ਸਿੰਧ ਦਰਿਆ (ਅੱਜ-ਕੱਲ੍ਹ ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸਿੰਧ ਅਤੇ ਮੁਲਤਾਨ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਜਿੱਤ. * 713-1300: [[ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ]] (ਤੁਰਕੀ ਸਾਮਰਾਜ). * 1206-1290: [[ਮੁਹੰਮਦ ਗੌਰੀ]] ਵਲੋਂ [[ਮਮਲਕ ਸਲਤਨਤ(ਦਿੱਲੀ)|ਮਮਲਕ ਖ਼ਾਨਦਾਨ]] ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ * 1290-1320: [[ਜਲਾਲ ਦੀਨ ਉਦ ਫਿਰੁਜ਼ ਖਿਲਜੀ]] ਵਲੋਂ [[ਖਿਲਜੀ ਖ਼ਾਨਦਾਨ]] ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ * 1320-1413: [[ਗਿਆਸੂਦੀਨ ਤੁਗਲਕ]] ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ [[ਤੁਗਲਕ ਖ਼ਾਨਦਾਨ]] * 1414-1451: [[ਖ਼ਿਜ਼ਰ ਖਾਨ]] ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ [[ਸੱਯਦ ਘਰਾਣੇ]] * 1451-1526: [[ਬਹਲੂਲ ਖਾਨ ਲੋਧੀ]] ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ [[ਲੋਧੀ ਖ਼ਾਨਦਾਨ]] * 1526-1707: [[ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ|ਮੁਗਲ]] ਦੇ ਰਾਜਕਾਨੂੰਨ * 1526-1530: [[ਜ਼ਾਹੀਰੁੱਦੀਨ ਮੁਹੰਮਦ ਬਾਬਰ]] * 1530-1540: [[ਨਾਸਿਰੁੱਦੀਨ ਮੁਹੰਮਦ ਹੁਮਾਯੂੰ]] * 1540-1545: [[ਸ਼ੇਰ ਸ਼ਾਹ ਸੂਰੀ]] * 1545-1554: [[ਇਸਲਾਮ ਸ਼ਾਹ ਸੂਰੀ]] * 1555-1555: [[ਨਾਸਿਰੁੱਦੀਨ ਮੁਹੰਮਦ ਹੁਮਾਯੂੰ]] * 1556-1556: [[ਹੇਮ ਚੰਦਰ ਵਿਕਰਮਾਦਿਤਿਆ]] * 1556-1605: [[ਜਲਾਲੂਦੀਨ ਮੁਹੰਮਦ ਅਕਬਰ]] * 1605-1627: [[ਨੂਰੁੱਦੀਨ ਮੁਹੰਮਦ ਜਹਾਂਗੀਰ]] * 1627-1658: [[ਸ਼ਾਹ ਜਹਾਨ|ਸ਼ਾਹਾਬੁੱਦੀਨ ਮੁਹੰਮਦ ਸ਼ਾਹ ਜਹਾਨ]] * 1658-1707: [[ਮੋਹੀਊਦੀਨ ਮੁਹੰਮਦ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਆਲਮਗੀਰ * 1707: ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ * 1469-1539: ਸਿੱਖ ਧਰਮ [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ]] (1 ਗੁਰੂ) * 1539-1675: 8 ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਪੀਰੀਅਡ [[ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ]] ਨੂੰ [[ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ]] * 1675-1708: [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] (10 ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ) * 1708-1715: [[ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਜਿੱਤ]] * 1716-1759: ਮੁਗਲ ਗਵਰਨਰ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸਿੱਖ ਲੜਾਈ * 1739: [[ਮੁਗਲ ਭਾਰਤ ਦੇ ਨਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਹਮਲੇ]] * 1748-1769: [ਅਹਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁੱਰਾਨੀ] ਦੇ [ਭਾਰਤੀ ਮੁਹਿੰਮ]. ਸਿੱਖ ਅਤੇ ਖੇਤਰ ਦੇ ਕੰਟਰੋਲ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਨੇੜੇ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਦੁੱਰਾਨੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦੌਰਾਨ [(ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, 1757)] ਗੋਹਲਵੜ ਦੀ [ਲੜਾਈ]. * 1761: [[ਪਾਣੀਪਤ ਦੀ ਲੜਾਈ (1761)|ਪਾਣੀਪਤ] ਦੀ ਤੀਜੀ ਲੜਾਈ], [[ਸਿਆਲਕੋਟ ਦੀ ਲੜਾਈ (1761)]], [[ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ ਦੀ ਲੜਾਈ (1761)]], [[ਸਿਆਲਕੋਟ ਦੀ ਲੜਾਈ (1763)]] . * 1762: [[1762 ਦੇ ਸਿੱਖ ਘੱਲੂਘਾਰੇ|2 ਸਿੱਖ ਘੱਲੂਘਾਰੇ]], ਨੂੰ ਦੇ ਤੌਰ 'ਘੱਲੂਘਾਰਾ' ਸਿੱਖ ਕੇ, ਜ਼ਿਕਰ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੇ 6 ਹਮਲੇ ਤੱਕ * 1764-1799: ਅਫਗਾਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਮਿਸਲ ਵਿਚਕਾਰ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਚੋਣ ਲੜ * 1799-1839: ਪੰਜਾਬ 'ਤੇ ਨਿਯਮ ਸਿੱਖ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਭਾਈਚਾਰੇ, ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ * [[ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ|ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ]] (1780 ਦਾ ਜਨਮ, ਤਾਜ 12 ਅਪ੍ਰੈਲ 1801, 1839 ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ) * [[ਖੜਕ ਸਿੰਘ]] (1801-1840), ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ . * [[ਨੌ ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ]] (1821-1840), ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪੋਤੇ . * [[ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ]] (1807-1843), ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ . * [[ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ]] (1838 ਦਾ ਜਨਮ, 1843 ਤਾਜ, 1893 ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ) ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ, ਛੋਟੇ ਪੁੱਤਰ ਸੀ. * 1849: ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ-ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਾਮਰਾਜ C ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਮਿਲਾ . 1845-49 ; ਅਤੇ [[ਦੂਜੀ ਅੰਗਰੇਜ਼-ਸਿੱਖ ਯੁੱਧ|ਦੂਜਾ]] ਅੰਗਰੇਜ਼-ਸਿੱਖ ਵਾਰਜ਼ | [ਪਹਿਲੀ] [ਪਹਿਲੀ ਅੰਗਰੇਜ਼-ਸਿੱਖ ਯੁੱਧ] ਬਾਅਦ * 1849-1947: ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ * 1911: ਕਲਕੱਤਾ ਭਾਰਤੀ ਸਾਮਰਾਜ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਹਟਾ ਕੇ ਨਵੀਂ ਰਾਜਧਾਨੀ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਬਣੇ * 1947: ਦੀ ਵੰਡ [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ|ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ]] ਇਸ ਲਈ ਪੰਜਾਬ ਦੇ 2 ਹਿੱਸੇ ਪੂਰਬੀ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ (ਜ ਦੋ ਦਰਿਆ) ਵਿੱਚ [[ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ]] ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਬਹੁਮਤ ਹਿੱਸਾ (3 ਦਰਿਆ) [[ਪੰਜਾਬ, ਬਣ ਗਿਆ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੂੰ|ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬ]] *1966: ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਭਾਸ਼ਾਈ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ-[[ਹਰਿਆਣਾ]], [[ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ (ਮੌਜੂਦ [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ ਦ]] ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]] qcfm5vzmy7f2ehhqwv3pwlit26aw0l6 0 5348 841668 839694 2026-06-29T19:49:02Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260629)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 841668 wikitext text/x-wiki {{about|ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਇਨਕਲਾਬੀ|ਭਾਰਤੀ-ਅਮਰੀਕੀ ਨਾਗਰਿਕ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਰਕੁਨ|ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ}} {{redirect|ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ}} {{Infobox person | name = ਭਗਤ ਸਿੰਘ | image = Lahore conspiracy case poster 9th Oct 193o jindal sunam 12x9 copy (cropped).jpg | caption = ਸਿੰਘ 1929 ਵਿੱਚ | party = | native_name = | native_name_lang = | other_names = ''ਸ਼ਹੀਦ-ਏ-ਆਜ਼ਮ'' | birth_date = {{birth date|df=yes|1907|09|27}}{{efn|name=birth}} | birth_place = [[ਬੰਗਾ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਬੰਗਾ]], [[ਲਾਇਲਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]], [[ਪੰਜਾਬ ਸੂਬਾ (ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਇੰਡੀਆ)|ਪੰਜਾਬ ਸੂਬਾ]], [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ]]<br />(ਹੁਣ [[ਫੈਸਲਾਬਾਦ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਪੰਜਾਬ]], ਪਾਕਿਸਤਾਨ) | death_date = {{death date and age|df=yes|1931|03|23|1907|09|27}} | death_place = [[ਲਾਹੌਰ]] [[ਕੇਂਦਰੀ ਜੇਲ੍ਹ ਲਾਹੌਰ|ਕੇਂਦਰੀ ਜੇਲ੍ਹ]], [[ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਾਂਤ (ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਇੰਡੀਆ)|ਪੰਜਾਬ ਸੂਬਾ]], [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਇੰਡੀਆ]]<br />(ਹੁਣ [[ਲਾਹੌਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਪੰਜਾਬ]], ਪਾਕਿਸਤਾਨ) | death_cause = ਫ਼ਾਂਸੀ | monuments = [[ਹੁਸੈਨੀਵਾਲਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਸਮਾਰਕ]] | movement = [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ]] | criminal_charges = ਜੌਹਨ ਪੀ. ਸਾਂਡਰਸ ਅਤੇ ਚੰਨਣ ਸਿੰਘ ਦਾ ਕਤਲ<ref name=odnb-bhagat_singh>{{Cite ODNB|id=73519|last=Deol|first=Jeevan Singh|year=2004|title=Singh, Bhagat [known as Bhagat Singh Sandhu|quote=The trial of Bhagat Singh and a number of his associates from the Hindustan Socialist Republican Association for the killing of Saunders and Channan Singh followed. On 7 October 1929 Bhagat Singh, Rajguru, and Sukhdev Thapar were sentenced to death.Bhagat Singh, Sukhdev Thapar, and Shiv Ram Hari Rajguru were executed by hanging at the central gaol, Lahore, on 23 March 1931.}}</ref> | criminal_penalty = [[ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ]] | criminal_status = | mother = ਵਿਦਯਾਵਤੀ | father = ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ | signature = Bhagat Singh signature.svg | notable_works = ''[[ਮੈਂ ਨਾਸਤਿਕ ਕਿਉਂ ਹਾਂ]]'' | organization = [[ਨੌਜਵਾਨ ਭਾਰਤ ਸਭਾ]]<br />[[ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਰਿਪਬਲਿਕਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ]] }} '''ਭਗਤ ਸਿੰਘ{{efn|{{langx|pa|ਭਗਤ ਸਿੰਘ|Bhagat Siṅgh}}; {{IPA|pa|pə˩.ɡət̪ sɪŋ˥|IPA}}}}''' (27 ਸਤੰਬਰ 1907{{efn|name=birth}}&nbsp;– 23 ਮਾਰਚ 1931) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਵਿਰੋਧੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਸੀ<ref>{{citation |last=Jeffrey |first=Craig |title=Modern India: A Very Short Introduction |url=https://books.google.com/books?id=R3w7DwAAQBAJ&pg=PA30 |page=30 |year=2017 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-876934-7 |quote=Congress was often split on the question of the extent to which all protests should be non-violent. Gandhi, though highly influential, had opponents. It is particularly important to recognize the existence of a socialist, radical wing within the nationalist movement. Historians often discuss this wing with reference to Bhagat Singh, a charismatic Indian revolutionary executed by the British with two other revolutionaries in 1931 for murdering a British police officer.}}</ref> ਜਿਸਨੇ ਦਸੰਬਰ 1928 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਜੂਨੀਅਰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪੁਲਿਸ ਅਫ਼ਸਰ ਦੇ ਗਲਤੀ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਗਏ ਕਤਲ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਇੱਕ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ|ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ]] ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣਾ ਸੀ।<ref name="assassination-cimbined2">* {{Citation |last=Raza |first=Ali |title=Revolutionary Pasts: Communist Internationalism in Colonial India |url=https://books.google.com/books?id=snzUDwAAQBAJ |pages=106&ndash;107 |year=2020 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-48184-7 |quote=Bhagat Singh's life epitomized the political journeys of many disaffected youths who took to revolutionary and militant activism. Involved in a (mistaken) high-profile assassination of John Saunders, ...}} * {{Citation |last=Moffat |first=Chris |title=India's Revolutionary Inheritance: Politics and the Promise of Bhagat Singh |url=https://books.google.com/books?id=9sqCDwAAQBAJ&pg=PA78 |pages=78–79 |year=2019 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-75005-9 |quote=One month after Lajpat Rai's death, at 4:30 pm on 17 December 1928, members of the HSRA ambushed Assistant Superintendent of Police J. P. Saunders as he was leaving the police station on Lahore's College Road. He was shot once by Shivaram Rajguru, and then again by Bhagat Singh." As the two fled through the gates of the DAV College located opposite the station, their comrade Chandrashekhar Azad fired at the pursuing officer, Constable Chanan Singh. Both Singh and Saunders died from their wounds. Amid the chaos, there was some room for farce. Saunders was not the primary target; the HSRA's Jaigopal mistook the assistant for his boss, Mr. Scott, the man who had ordered police to charge the Simon Commission protestors two months earlier. Once it was clear this was a subordinate and not Scott, the revolutionaries scrambled to amend posters prepared in advance to announce the act.}}</ref><ref name="combined-misplaced2">* {{Citation |last=Vaidik |first=Aparna |title=Waiting for Swaraj: Inner Lives of Indian Revolutionaires |url=https://books.google.com/books?id=WSI3EAAAQBAJ&pg=PA121 |page=121 |year=2021 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-00-903238-4 |quote=The memoirs poignantly recount how they would be filled with agony and remorse after the assassinations and the deaths of the innocent. For instance, Azad shot the Indian constable Chanan Singh, who had chased Bhagat and Rajguru as they escaped through the DAV College after shooting Saunders. Azad was standing guard a few metres away from Bhagat and Rajguru supervising the operation and, if needed, was supposed to give them cover. Azad called out to Chanan Singh to give up the chase before shooting but Chanan did not heed the warning and kept running. Azad lowered his gun and aimed at his legs and shot a preventive bullet. It got Chanan in the groin and he eventually bled to death. The well-being of Chanan Singh's family kept nagging Azad, who would voice his worries time and again to his associates.}} * {{Citation |last=Vaidik |first=Aparna |title=Waiting for Swaraj: Inner Lives of Indian Revolutionaires |url=https://books.google.com/books?id=WSI3EAAAQBAJ&pg=PA121 |pages=121–122 |year=2021 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-00-903238-4 |quote=Despite it being a vengeful act, even Rajguru and Bhagat Singh were deeply disturbed and filled with remorse after shooting Saunders. Rajguru opined: "Bhai bada sundar naujawan tha [Saunders!]. Uske gharwalon ko kaisa lag raha hoga?' (Brother, he [Saunders] was a very handsome young man. How his family must be feeling?)! Similar was Bhagat's state. Mahour recounts that he met Bhagat after the Saunders murder and found him deeply shaken. 'Kitna udvelit tha unka manas. Unke sayant kanth se unka uddveg ubhara pada tha. Baat karte karte ruk jaate the aur der tak chup raha kar phir baat ka sutra pakad kar muskaraane ke prayatn karte aage badte the' (How shaken his mind was. Despite his measured tone his discomposure was visible. He would suddenly stop talking mid-sentence and then stay quiet for a while before making an effort to smile and move forward.)}}</ref> ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ [[ਦਿੱਲੀ]] ਵਿੱਚ [[ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ]] ਉੱਤੇ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਬੰਬ ਧਮਾਕੇ ਅਤੇ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ, ਜਿਸਨੇ - ਭਾਰਤੀ ਮਾਲਕੀ ਵਾਲੇ ਅਖਬਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹਮਦਰਦੀ ਭਰੇ ਕਵਰੇਜ ਦੇ ਪਿੱਛੇ - ਉਸਨੂੰ [[ਪੰਜਾਬ|ਪੰਜਾਬ ਖੇਤਰ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਘਰੇਲੂ ਨਾਮ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ, 23 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸ਼ਹੀਦ ਅਤੇ ਲੋਕ ਨਾਇਕ ਬਣ ਗਿਆ।<ref name="combined-hero2">* {{Citation |last=Maclean |first=Kama |title=Anxieties, Fear and Panic in Colonial Settings: Empires on the verge of a Nervous Breakdown |page=154 |year=2016 |editor1-last=Fischer-Tine |editor1-first=Harald |series=Cambridge Imperial and Post-Colonial Studies |chapter=The Art of Panicking Quietly: British Expatriate Responses |chapter-url=https://books.google.com/books?id=MosJDgAAQBAJ&pg=PA154 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-3-319-45136-7 |quote=Several HSRA members, including Bhagat Singh and Sukhdev, had dabbled in journalism and enjoyed friendships with journalists and editors in nationalist newspapers in Punjab, UP and Delhi, with the result that much of the coverage in Indian-owned newspapers was sympathetic to the revolutionary cause. By the end of 1929, Bhagat Singh was a household name, his distinctive portrait widely disseminated ...}} * {{Citation |last=Grant |first=Kevin |title=Last Weapons: Hunger Strikes and Fasts in the British Empire, 1890–1948 |url=https://books.google.com/books?id=RWWTDwAAQBAJ&pg=PA143 |page=143 |year=2019 |publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-97215-5 |quote=After 1929 the British regime became increasingly concerned that the hunger strike might break down discipline across the prison system and demoralize the police and army. In this year the power of the hunger strike was demonstrated by members of the Hindustan Socialist Republican Association before and during their trial in the second Lahore conspiracy case. This case was widely publicized because several of the defendants had been involved either in the assassination of a police official and a head constable or in the bombing of the Central Legislative Assembly in Delhi. Bhagat Singh, the charismatic leader of the group, had participated in both actions.}} * {{Citation |last=Raza |first=Ali |title=Revolutionary Pasts: Communist Internationalism in Colonial India |url=https://books.google.com/books?id=snzUDwAAQBAJ&pg=PA107 |page=107 |year=2020 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-48184-7 |quote=His trial became the stuff of popular legend, as did his hanging — and those of his comrades Raj Guru and Sukhdev – in Lahore in March 1931. Bhagat Singh's death earned him the title of Shaheed-e-Azam (Great Martyr). He was not the only Shaheed who went to the gallows for his or her revolutionary activities, nor was he the only Shaheed-e-Azam.}}</ref> ਬੋਲਸ਼ੇਵਵਾਦ ਅਤੇ ਅਰਾਜਕਤਾਵਾਦ ਤੋਂ ਵਿਚਾਰ ਉਧਾਰ ਲੈਣਾ,<ref name="combined-bolshev-anarchist2">* {{citation |last=Jaffrelot |first=Christophe |title=Revolutionary Passions: Latin America, Middle East and India |date=22 September 2017 |page=122 |editor1-last=Bozarsian |editor1-first=Hamit |chapter=The Making of Indian Revolutionaries (1885–1931) |chapter-url=https://books.google.com/books?id=H-krDwAAQBAJ&pg=PT122 |publisher=Routledge |isbn=978-1-351-37809-3 |quote=The man who epitomizes this transition is Bhagat Singh. His Janus-like appearance reflected his two sources of inspiration (Bolshevism and Anarchism), the Marxist one becoming dominant by the late 1920s. But his evolution has been followed by others, including Shiv Verma, one of the founders of the HSRA. Verma, however, admitted in a 1986 article, that if in 1928 the firm resolution to turn away from 'anarchism and to make socialism an act of faith' had been taken, 'in practice, we held on to our old style of individual actions' |author-link=Christophe Jaffrelot |editor2-last=Batallion |editor2-first=Gilles |editor3-last=Jaffrelot |editor3-first=Christophe}} * {{citation |last=Moffat |first=Chris |title=India's Revolutionary Inheritance: Politics and the Promise of Bhagat Singh |url=https://books.google.com/books?id=9sqCDwAAQBAJ&pg=PA66 |pages=66–67 |year=2019 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-75005-9 |quote=the HSRA emerged out of the ashes of the Hindustan Republican Association, its leadership decimated in the 1926–1927 Kakori Conspiracy Case ... This shift is immediately signified in the addition of 'Socialist' to the organization's name. The decision to do so, often attributed to Bhagat Singh, indicates a reading of the Indian present through the lens of the Bolshevik revolution and the emergence of the Soviet state, developments which populated Indian newspaper columns throughout the 1920s.}} * {{citation |last=Moffat |first=Chris |title=Revolutionary Lives in South Asia: Acts and Afterlives of Anticolonial Political Action |pages=73&ndash;89; 82 |year=2015 |editor1-last=Maclean |editor1-first=Kama |chapter=Experiments in Political Truth |location=London and New York |publisher=Routledge |isbn=978-1-138-79497-9 |quote=For Bhagat Singh and his comrades, the precedent set by Lenin and his 'professional revolutionaries' is enabling: the Bolshevik stands as the signal of a 'New Age' and an unfolding world-historical moment. This is not, then, the 'textbook' Lenin of post-war Soviet Studies, tied casually to statism and Stalinism via the party and interventionist vanguard. |editor2-last=Elam |editor2-first=J. David}} * {{citation |last=Elam |first=J. Daniel |title=World Literature for the Wretched of the Earth: Anticolonial Aesthetics, Postcolonial Politics |url=https://books.google.com/books?id=hEBOEAAAQBAJ&pg=PA8 |page=8 |year=2021 |publisher=Fordham University Press |quote=Despite their significant disagreements, the thinkers presented here share a common theoretical belief: that the true practice of anticolonialism must be uninhibited by the telos of its realization. In Bhagat Singh's Bolshevik-inspired terms, this was permanent revolution.}} * {{Citation |last=Balinisteanu |first=Tudor |title=Violence, Narrative and Myth in Joyce and Yeats: Subjective Identity and Anarcho-Syndicalist Traditions |page=141 |year=2013 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-0-230-29095-2 |quote=To capture better the political value of the manifestation of the contrary tendencies of monoglossia and heteroglossia in Joyce and Sorel, we might employ a term used to define the identity of the Indian anarchist Bhagat Singh: 'mystical atheism'. Singh developed his own brand of anarchism in the context of anti-colonial movements in India led by Gandhi and partly in relation to Irish anti-imperialism. Singh read anarchist philosophy extensively and translated Daniel Breen's ''My Fight for Irish Freedom'' (1924) under the name of Balwant Singh (Dublin, 1982, p. 54). In his 'Why I am an Atheist's, written in jail awaiting execution, Singh reflected on the role of religious belief in producing the romantic conviction required of the revolutionaries, but reasserted his faith in reason.}} * {{Citation |last=Moffat |first=Chris |title=India's Revolutionary Inheritance: Politics and the Promise of Bhagat Singh |year=2019 |location=Cambridge, UK, and New York |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/9781108655194 |isbn=978-1-108-49690-2 |quote=(p. 34) The worldliness of these spaces and print areas – rallies against the bombing of Medina at Mochi Bagh, reports from Munich in Lajpat Rai's weekly. The People, speeches on South Africa at the Bradlaugh Hall, books on the Soviet Union smuggled into Lahore by underground booksellers – allows us to approach a problem related to Bhagat Singh's biography: the manner in which the young man negotiated transnational currents so deftly, citing French anarchists in manifestos and regularly alluding to revolutionary Moscow, without ever once leaving India. (p. 151) The second function of the journey metaphor is to posit the eventual arrival at something refined, comprehensive, stable. If Bhagat Singh is separated from a 'terrorist' past above, here he is propelled into the future, beyond the event of death. The nature of his destination varies across the corps: for some it is most certainly Marxist, for others anarchist. <Footnote 128:<small>Regarding the move from 'libertarian socialism' to 'decentralized collectives', the American historian and anarchist activist Maia Ramnath writes on Bhagat Singh that 'one revolutionary who might have been capable of persuasively elaborating such a synthesis died too soon to do so.' Ramnath, ''Decolonizing Anarchism'', 145</small>> |s2cid=158993652 |doi-access=free}} * {{Citation |last=Vaidik |first=Aparna |title=Waiting for Swaraj: Inner Lives of Indian Revolutionaries |page=123 |year=2021 |location=Cambridge, UK and New York |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-83808-5 |lccn=2021005366 |quote=As Bhagat wrote in one his essays: 'All forms of government rest on violence.' The state, in the Marxist–anarchist conception, was the focal point of violence. "at is, the state created and perpetuated conditions of violence. If elimination of structural violence was the aim then the state as a form of human governance had to be done away with. Bhagat Singh questioned the desirability of all forms of state systems, democratic or otherwise: 'They say: "Undermine the whole conception of the State and then only we will have liberty worth having."' In Bhagat's conception, anti-statism (or astatism) was almost indistinguishable from anarchism. The post-revolutionary society was to be one with absolute individual freedom: a society created, maintained and experienced collectively, and where military and bureaucracy were no longer needed. The statement the HSRA revolutionaries made to the Commissioner of the Special Tribunal, for instance, declared: 'Revolutionaries by virtue of their altruistic principles are lovers of peace – a genuine and permanent peace based on justice and equity, not the illusory peace resulting from cowardice and maintained at the point of bayonets.' Here ''poorna swaraj'' transformed into an 'astatist' and 'aviolent' utopia for absolute political and human freedom even if the means of achieving this goal were violent or involved staging an armed revolution.}}</ref> 1930 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਮਈ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਧ ਰਹੀ ਖਾੜਕੂਵਾਦ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]] ਦੇ ਅਹਿੰਸਕ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਸਫਲ ਮੁਹਿੰਮ ਵਿੱਚ ਤੁਰੰਤ ਆਤਮ-ਨਿਰੀਖਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ।<ref>{{multiref|{{cite book|last=Chenoy|first=Kamal Mitra|chapter=Russian Revolution and the Global South|publisher=Palgrave Macmillan|year=2021|title=Hundred Years of the Russian Revolution: Its Legacies in Perspective|isbn=9789813347854|editor1-first=Anuradha M.|editor1-last=Chenoy|editor2-first=Archana|editor2-last=Upadhyay |chapter-url=https://books.google.com/books?id=XxIoEAAAQBAJ&pg=PA73|quote=Indian communists, who became active in the early 1920s and called for independence from Great Britain in 1925, became a significant force in the 1930s and 1940s and influenced several other progressive movements inspired by the Russian Revolution. Most popular and well known among them were the Hindustan Socialist Revolutionary Army established in 1928, whose '''charismatic leader Bhagat Singh''' and his comrades were all executed and buried in unmarked graves by the British colonialists.}}|{{cite book|last=Grant|first=Kevin|title=Last Weapons: Hunger Strikes and Fasts in the British Empire, 1890&ndash;1948|publisher=University of California Press|page=143|year=2019|isbn=9780520301009|lccn=2018057018|quote=In this year (1929) the power of the hunger strike was demonstrated by members of the Hindustan Socialist Republican Association before and during their trial in the second Lahore conspiracy case. This case was widely publicized because several of the defendants had been involved either in the assassination of a police official and a head constable or in the bombing of the Central Legislative Assembly in Delhi. Bhagat Singh, '''the charismatic leader''' of the group, had participated in both actions}}|{{cite book|last=Misra|first=Maria|author-link=Maria Misra|title=Vishnu's Crowded Temple: India Since the Great Rebellion|url=https://archive.org/details/vishnuscrowdedte0000misr|location=New Haven|publisher=Yale University Press|page = [https://archive.org/details/vishnuscrowdedte0000misr/page/174 174]| year=2007|isbn=978-0-300-13721-7|lccn=2007936529|quote=The slavishly pro-Moscow communists left room for another form of Marxism, more fully blended with nationalism. In 1928 the Hindustan Socialist Republican Army (HSRA), an out-growth of the older revolutionary tradition of the Punjab, was founded in Lahore. Led by a '''charismatic 22-year-old student''', Bhagat Singh, it departed from its pre-war terrorist lineage by adopting Marxist militant atheism as its ideology. The HSRA favoured acts of 'exemplary' revolutionary violence.}}|{{cite book|last=Maclean|first=Kama|title=A Revolutionary History of Interwar India: Violence, Image, Voice and Text|publisher=Penguin Books|isbn=978-0143426332|year=2016|page=184|quote=Chapter 8, Controlling Political Violence, Prisoner as Pedagogy: The bulk of the memoirs, oral histories and visual artefacts that I have drawn on to demonstrate the intersection between revolutionary and Congress activity in 1929&ndash;1930 are so heavily focused on the lives and adventures of personalities, especially '''the charismatic Bhagat Singh''' and the more enigmatic Chandrashekhar Azad, that evidence of revolutionary energies being chanelled into Congress activity in the aftermath of their deaths becomes elusive. From the perspective of Manmathnath Gupta, after the loss of these two figureheads, the revolutionary movement 'became divorced from its moorings and was more artificial and people came into it because of romantic glamour attached to it, not out of any deep idealism.'}}|{{cite book|last=Young|first=Robert J. C.|title=Postcolonialism: An Historical introduction|publisher=Wiley Blackwell|edition=Anniversary|page=324|year=2016|orig-year=2001|isbn=9781405120944|lccn=2016025068|quote=Even within Gandhi's own closest political entourage his prohibitions against violence were interpreted with some liberality, the understanding being that violence against people was unacceptable, but violence against property was permissible. In political terms Gandhics position also served to distinguish him clearly from the violence of the Bengali Hindu, Maharashtran chitpavan Brahmin, and communist terrorists, such as the celebrated group under Surjya Sen that carried out the Chittagong Armoury Raid in 1930, the followers of Vinayak Damodar Savarkar, or the '''charismatic Bhagat Singh’s Hindustan Socialist Republic Association'''. Although this terrorism was carried out by small groups and never seriously endangered British rule, its militancy, its increasing frequency from 1930 onwards, and its popularity greatly worried the British Government of India and led to fierce repression. It also made the government much more receptive to the liberal Congress Party that adopted Gandhi’s stance of non-violence. As always in liberation struggles, militant ‘extremists’ encouraged the administration to negotiate with the moderates.}}|{{harvnb|Nair|2011|p=258}}: "The '''charisma and sacrifice of Bhagat Singh''' and thirteen other prisoners could unite the entire spectrum of political opinion in the Punjab and beyond, a significant achievement for a particularly fractured Congress, but for reasons never clear, the non-violent hunger strikers failed to move Gandhi very much. At any rate, the “Punjab wrongs” brought Indians from the rest of India into the politics of the province, courting arrest, writing in the press, and returning their medals of honour in protest against British imperialism."|{{cite book|last=Grant|first=Kevin|title=Last Weapons: Hunger Strikes and Fasts in the British Empire, 1890&ndash;1948|location=Oakland, CA|publisher=University of California Press|series=Berkeley series in British studies|date=18 June 2019 |isbn=9780520301009|lccn=2018057018|page=143|quote=After 1929 the British regime became increasingly concerned that the hunger strike might break down discipline across the prison system and demoralize the police and army. In this year the power of the hunger strike was demonstrated by members of the Hindustan Socialist Republican Association before and during their trial in the second Lahore conspiracy case.” This case was widely publicized because several of the defendants had been involved either in the assassination of a police official and a head constable or in the bombing of the Central Legislative Assembly in Delhi. Bhagat Singh, '''the charismatic leader''' of the group, had participated in both actions.}}|{{cite book|last=Tickell|first=Alex|title=Terrorism, Insurgency and Indian English Literature, 1830&ndash;1947|series=Routledge Research in Postcolonial Literatures series|date=17 June 2013 |location=London and New York|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-87715-2|lccn=2011019599|url=https://books.google.com/books?id=wJhD6My4tR0C&pg=PT221|quote='''Under its charismatic leader, Bhagat Singh''', the HSRA carried out several high-profile terror-attacks, including the assassination of J. P.Saunders, the Lahore assistant superintendent of police, whom they wrongly held responsible for Lala Lajpat Rai's death as the result of police brutality during a demonstration.' The HSRA also carried out two bombings: the first, a daring attack on the Legislative Assembly in session at Delhi, in which bombs were thrown from the public gallery but little damage was caused; and a subsequent attempt to blow up the viceroy's train. Bhagat Singh and a co-revolutionary, Sukhdev, were soon arrested and underwent a highly publicized trial before being executed in 1931. Baghwati Charan Vohra, another leading light of the association, died testing a bomb that would have been used to try to liberate Bhagat Singh from the Lahore Central Jail.}}}}</ref><ref name="raza-lead-12">* {{Citation |last=Jaffrelot |first=Christophe |title=Revolutionary Passions: Latin America, Middle East and India |date=22 September 2017 |page=122 |editor1-last=Bozarsian |editor1-first=Hamit |chapter=The Making of Indian Revolutionaries (1885–1931) |chapter-url=https://books.google.com/books?id=H-krDwAAQBAJ&pg=PT122 |publisher=Routledge |isbn=978-1-351-37809-3 |quote=The man who epitomizes this transition is Bhagat Singh. His Janus-like appearance reflected his two sources of inspiration (Bolshevism and Anarchism), the Marxist one becoming dominant by the late 1920s. But his evolution has been followed by others, including Shiv Verma, one of the founders of the HSRA. Verma, however, admitted in a 1986 article, that if in 1928 the firm resolution to turn away from 'anarchism and to make socialism an act of faith' had been taken, 'in practice, we held on to our old style of individual actions' |editor2-last=Batallion |editor2-first=Gilles |editor3-last=Jaffrelot |editor3-first=Christophe}} * {{Citation |last=Misra |first=Maria |title=Vishnu's Crowded Temple: India Since the Great Rebellion |url=https://books.google.com/books?id=QjxiMSd0YwoC&pg=PA174 |page=174 |year=2008 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-14523-6 |quote=In 1928 the Hindustan Socialist Republican Army (HSRA), an out-growth of the older revolutionary tradition of the Punjab, was founded in Lahore. Led by a charismatic 22-year-old student, Bhagat Singh, it departed from its pre-war terrorist lineage by adopting Marxist militant atheism as its ideology. The HSRA favoured acts of 'exemplary' revolutionary violence.}} * {{Citation |last=Vaidik |first=Aparna |title=Waiting for Swaraj: Inner Lives of Indian Revolutionaires |url=https://books.google.com/books?id=WSI3EAAAQBAJ&pg=PA75 |page=75 |year=2021 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-00-903238-4 |quote=Bhagat's use of the 'socialist' language in his later writings has created the assumption of him being a theoretically sophisticated author. Daniel Elam in his analysis of Bhagat's jail notebook, however, observes that there has been 'a politically sympathetic attempt to place Bhagat Singh in line with other radical writers, especially Antonio Gramsci'. While Bhagat was believed to be a singular anti-colonial 'author' figure of his jail notebook, the text was actually an assemblage of quotations, fragments and notes. He is also believed to have authored all the HSRA propaganda materials (pamphlets, posters, court statements and essays) that were in fact a product of brainstorming and collective authorial contribution of Shiv Verma, Bhagwati Charan Vohra, Yashpal and others.}} * {{Citation |last=Raza |first=Ali |title=Revolutionary Pasts: Communist Internationalism in Colonial India |url=https://books.google.com/books?id=snzUDwAAQBAJ&pg=PA107 |page=107 |year=2020 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-48184-7 |quote=Bhagat Singh's hanging further galvanized a radical and militantly nationalistic politics that was in a state of ferment from the mid-1920s onwards.<Footnote 22: A point made, among others, by Kama Maclean in ''A Revolutionary History of Interwar India'' ...> It also lent an added urgency to the ongoing civil disobedient movement.}} * {{cite book|last=Stein|first=B.|author-link=Burton Stein|url=https://books.google.com/books?id=QY4zdTDwMAQC&pg=PA289|title=A History of India|publisher=[[Wiley-Blackwell]]|year=2010|isbn=978-1-4051-9509-6|editor-last=Arnold|editor-first=D.|edition=2nd|place=Oxford|page=289|quote=Gandhi was the leading genius of the later, and ultimately successful, campaign for India's independence.}}</ref> ਦਸੰਬਰ 1928 ਵਿੱਚ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਇੱਕ ਸਾਥੀ, [[ਸ਼ਿਵਰਾਮ ਰਾਜਗੁਰੂ]], ਦੋਵੇਂ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸਮੂਹ, [[ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਰਿਪਬਲੀਕਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ|ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਰਿਪਬਲਿਕਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ]] (ਜੋ ਕਿ ਆਰਮੀ, ਜਾਂ ਐਚਐਸਆਰਏ ਵੀ ਹੈ) ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਸਨ, ਨੇ [[ਲਹੌਰ|ਲਾਹੌਰ]], [[ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਾਂਤ (ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ)|ਪੰਜਾਬ]] ਵਿੱਚ, ਜੋ ਕਿ ਅੱਜ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿੱਚ ਹੈ, ਇੱਕ 21 ਸਾਲਾ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪੁਲਿਸ ਅਫ਼ਸਰ, [[ਜੇ ਪੀ ਸਾਂਡਰਸ|ਜੌਨ ਪੀ. ਸਾਂਡਰਸ]] ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ, ਸਾਂਡਰਸ ਨੂੰ, ਜੋ ਅਜੇ ਵੀ ਪ੍ਰੋਬੇਸ਼ਨ 'ਤੇ ਸੀ, ਨੂੰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸੀਨੀਅਰ ਪੁਲਿਸ ਸੁਪਰਡੈਂਟ, ਜੇਮਜ਼ ਸਕਾਟ ਸਮਝ ਲਿਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਕਤਲ ਕਰਨ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਰੱਖਦੇ ਸਨ।{{sfn|Moffat|2016|pp=83, 89}} ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਕਾਟ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਨੇਤਾ [[ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ]] ਦੀ ਮੌਤ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਠਹਿਰਾਇਆ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਨੇ ਲਾਠੀਚਾਰਜ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰਾਏ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਦੋ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਬਾਅਦ ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ ਪੈਣ ਕਾਰਨ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਸਾਂਡਰਸ ਇੱਕ ਮੋਟਰਸਾਈਕਲ 'ਤੇ ਪੁਲਿਸ ਸਟੇਸ਼ਨ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਿਆ, ਉਹ ਰਾਜਗੁਰੂ, ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਾਨੇਬਾਜ਼, ਦੁਆਰਾ ਸੜਕ ਦੇ ਪਾਰੋਂ ਚਲਾਈ ਗਈ ਇੱਕ ਗੋਲੀ ਨਾਲ ਡਿੱਗ ਗਿਆ।{{sfn|Moffat|2016|p=83}}{{sfn|Maclean|Elam|2016|p=28}} ਜਦੋਂ ਉਹ ਜ਼ਖਮੀ ਪਿਆ ਸੀ, ਤਾਂ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨੇੜਿਓਂ ਕਈ ਵਾਰ ਗੋਲੀਆਂ ਮਾਰੀਆਂ, ਪੋਸਟਮਾਰਟਮ ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਅੱਠ ਗੋਲੀਆਂ ਦੇ ਜ਼ਖ਼ਮ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੇ।{{sfn|Moffat|2016|p=89}} ਸਿੰਘ ਦੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਾਥੀ, [[ਚੰਦਰ ਸ਼ੇਖਰ ਆਜ਼ਾਦ]] ਨੇ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਪੁਲਿਸ ਹੈੱਡ ਕਾਂਸਟੇਬਲ, ਚੰਨਣ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸਨੇ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਰਾਜਗੁਰੂ ਦੇ ਭੱਜਣ ਵੇਲੇ ਪਿੱਛਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ।{{sfn|Moffat|2016|p=83}}{{sfn|Maclean|Elam|2016|p=28}} ਭੱਜਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੇ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਦਾ ਜਨਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਐਲਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਉਪਨਾਮਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ, ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਪੋਸਟਰ ਲਗਾਏ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜੇਮਸ ਸਕਾਟ ਦੀ ਬਜਾਏ ਜੌਨ ਸਾਂਡਰਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਦਿਖਾਉਣ ਲਈ ਬਦਲਿਆ ਸੀ।{{sfn|Moffat|2016|p=83}} ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੰਘ ਕਈ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੱਕ ਭੱਜਦਾ ਰਿਹਾ, ਅਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਕੋਈ ਸਜ਼ਾ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਅਪ੍ਰੈਲ 1929 ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਣ 'ਤੇ, ਉਸਨੇ ਅਤੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਾਥੀ, [[ਬਟੁਕੇਸ਼ਵਰ ਦੱਤ]] ਨੇ [[ਦਿੱਲੀ]] ਵਿੱਚ [[ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ]] ਦੇ ਕੁਝ ਖਾਲੀ ਬੈਂਚਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਦੋ ਘੱਟ-ਤੀਬਰਤਾ ਵਾਲੇ ਘਰੇਲੂ ਬੰਬ ਸੁੱਟੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੇ ਵਿਧਾਇਕਾਂ 'ਤੇ ਗੈਲਰੀ ਤੋਂ ਪਰਚੇ ਵਰ੍ਹਾਏ, ਨਾਅਰੇ ਲਗਾਏ, ਅਤੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦੇ ਦਿੱਤੀ।{{sfn|Moffat|2016|p=84}} ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਅਤੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਹੋਏ ਪ੍ਰਚਾਰ ਨੇ ਜੌਨ ਸਾਂਡਰਸ ਕੇਸ ਵਿੱਚ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ। ਮੁਕੱਦਮੇ ਦੀ ਉਡੀਕ ਵਿੱਚ, ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਜਨਤਕ ਹਮਦਰਦੀ ਉਦੋਂ ਮਿਲੀ ਜਦੋਂ ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਕੈਦੀਆਂ ਲਈ ਬਿਹਤਰ ਜੇਲ੍ਹ ਹਾਲਤਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਵਿੱਚ ਸਾਥੀ ਪ੍ਰਤੀਵਾਦੀ [[ਜਤਿੰਦਰ ਨਾਥ ਦਾਸ|ਜਤਿਨ ਦਾਸ]] ਨਾਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ, ਹੜਤਾਲ ਸਤੰਬਰ 1929 ਵਿੱਚ ਭੁੱਖਮਰੀ ਨਾਲ ਦਾਸ ਦੀ ਮੌਤ ਨਾਲ ਖਤਮ ਹੋਈ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਜੌਨ ਸਾਂਡਰਸ ਅਤੇ ਚੰਨਣ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕਤਲ ਦਾ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਮਾਰਚ 1931 ਵਿੱਚ 23 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੋਕ ਨਾਇਕ ਬਣ ਗਿਆ। [[ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ]] ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ: "ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਅੱਤਵਾਦ ਦੇ ਕੰਮ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਲਈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਨੂੰ ਸਹੀ ਠਹਿਰਾਉਂਦਾ ਜਾਪਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣ ਗਿਆ; ਇਹ ਕਾਰਵਾਈ ਭੁੱਲ ਗਈ, ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣਿਆ ਰਿਹਾ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ-ਅੰਦਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਰ ਕਸਬੇ ਅਤੇ ਪਿੰਡ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੱਦ ਤੱਕ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਬਾਕੀ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਗੂੰਜ ਉੱਠਿਆ।"{{sfnp|Mittal|Habib|1982|ps=}} ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਸਿੰਘ, ਜੋ ਕਿ ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ [[ਨਾਸਤਿਕਤਾ|ਨਾਸਤਿਕ]] ਅਤੇ [[ਸਮਾਜਵਾਦ|ਸਮਾਜਵਾਦੀ]] ਸੀ, ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸਪੈਕਟ੍ਰਮ ਵਿੱਚੋਂ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਕ ਜਿੱਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਅਤੇ ਸੱਜੇ-ਪੱਖੀ ਹਿੰਦੂ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਦੋਵੇਂ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਸਿੰਘ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਹਿਯੋਗੀ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਭਾਰਤੀ ਬਸਤੀਵਾਦ ਵਿਰੋਧੀ ਇਨਕਲਾਬੀ, ਵੀ ਦਲੇਰਾਨਾ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ ਅਤੇ ਜਾਂ ਤਾਂ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸਨ ਜਾਂ ਹਿੰਸਕ ਮੌਤਾਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਪਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਲਾ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੇਰ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਿੰਘ, ਜਿਸਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਸ਼ਹੀਦ-ਏ-ਆਜ਼ਮ (ਉਰਦੂ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ "ਮਹਾਨ ਸ਼ਹੀਦ") ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="raza-lead-22">{{citation |last=Raza |first=Ali |title=Revolutionary Pasts: Communist Internationalism in Colonial India |url=https://books.google.com/books?id=snzUDwAAQBAJ&pg=PA107 |page=107 |year=2020 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-48184-7 |quote=His trial became the stuff of popular legend, as did his hanging — and those of his comrades Raj Guru and Sukhdev – in Lahore in March 1931. Bhagat Singh's death earned him the title of Shaheed-e-Azam (Great Martyr). He was not the only Shaheed who went to the gallows for his or her revolutionary activities, nor was he the only Shaheed-e-Azam.}}</ref> == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ == ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 28 ਸਤੰਬਰ, 1907 ਨੂੰ [[ਫ਼ੈਸਲਾਬਾਦ ਜਿਲ੍ਹਾ|ਲਾਇਲਪੁਰ]] (ਫੈਸਲਾਬਾਦ) ਜਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਬੰਗਾ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਦਾ ਜੱਦੀ ਘਰ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ [[ਨਵਾਂ ਸ਼ਹਿਰ]] (ਹੁਣ [[ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ]]) ਜਿਲ੍ਹੇ ਦੇ [[ਖਟਕੜ ਕਲਾਂ]] ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਂ ਸਰਦਾਰ ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਦਾ ਨਾਂ ਵਿਦਿਆਵਤੀ ਸੀ। ਇਹ ਇੱਕ ਜੱਟ ਸਿੱਖ{{sfnp|Gaur|2008|p=53|ps=}} ਪਰਿਵਾਰ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ [[ਆਰੀਆ ਸਮਾਜ]] ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਜਨਮ ਵੇਲੇ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਦੋ ਚਾਚਿਆਂ, ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸਵਰਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚੋਂ ਰਿਹਾਈ ਹੋਈ ਸੀ। ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਸ ਨੂੰ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਸਮਝਿਆ ਗਿਆ।{{sfnp|Singh|Hooja|2007|pp=12–13|ps=}} ਉਸ ਦੇ ਵਡੇਰੇ ਭਾਰਤੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਸਨ, ਕੁਝ [[ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ|ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਵਿੱਚ ਨੌਕਰੀ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਸਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਸਿਆਸੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਰਗਰਮ ਸੀ।<ref name=s380>{{citation |title=Punjab Reconsidered: History, Culture, and Practice |editor1-first=Anshu |editor1-last=Malhotra |editor2-first=Farina |editor2-last=Mir |year=2012 |isbn=978-0-19-807801-2 |chapter=Bhagat Singh: A Politics of Death and Hope |first=Simona |last=Sawhney |doi=10.1093/acprof:oso/9780198078012.003.0054 |publisher=Oxford University Press|page=380}}</ref> ਉਸ ਦੇ ਦਾਦਾ, ਅਰਜਨ ਸਿੰਘ ਨੇ [[ਸਵਾਮੀ ਦਯਾਨੰਦ ਸਰਸਵਤੀ]] ਦੀ ਹਿੰਦੂ ਸੁਧਾਰਵਾਦੀ ਲਹਿਰ, [[ਆਰੀਆ ਸਮਾਜ]], ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ ਜਿਸਦਾ ਭਗਤ ਸਿੱਘ ਉੱਤੇ ਕਾਫ਼ੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਆ।{{sfnp|Gaur|2008|pp=54–55|ps=}} ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਚਾਚੇ [[ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ]] ਅਤੇ [[ਲਾਲਾ ਹਰਦਿਆਲ|ਹਰਦਿਆਲ]] ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਲਈ ਸਰਗਰਮ [[ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ|ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ]] ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਸਨ। ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਅਦਾਲਤੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਤਹਿਤ ਕੈਦ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚੋਂ ਰਿਹਾ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1910 ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਦੂਜੇ ਚਾਚੇ ਸਵਰਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।{{sfnp|Gaur|2008|p=138|ps=}} ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੁੱਢਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਲਾਇਲਪੁਰ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਬੋਰਡ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਹੋਈ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਡੀ.ਏ.ਵੀ. ਹਾਈ ਸਕੂਲ [[ਲਹੌਰ]] ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਗਿਆ। [[ਅੰਗਰੇਜ਼]] ਇਸ ਸਕੂਲ ਨੂੰ 'ਰਾਜ ਵਿਰੋਧੀ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਦੀ ਨਰਸਰੀ’ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਭਾਵੇਂ ਰਵਾਇਤੀ ਕਿਸਮ ਦਾ ਪੜ੍ਹਾਕੂ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਪੜ੍ਹਦਾ ਰਹਿੰਦੇ ਸੀ। [[ਉਰਦੂ]] ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁਹਾਰਤ ਹਾਸਲ ਸੀ ਤੇ ਉਹ ਇਸੇ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਖ਼ਤ ਲਿਖਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਉਮਰ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਵਾਂਗ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ [[ਲਹੌਰ]] ਦੇ ਖਾਲਸਾ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲਾ ਨਹੀਂ ਲਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਦਾਦੇ ਨੇ ਇਸ ਸਕੂਲ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਪ੍ਰਤੀ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ।{{sfnp|Sanyal|Yadav|Singh|Singh|2006|pp=20–21|ps=}} ਉਸ ਦੀ ਬਜਾਏ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ''ਆਰਿਆ ਸਮਾਜੀ ਸੰਸਥਾ ਦਯਾਨੰਦ ਐਂਗਲੋ ਵੈਦਿਕ ਹਾਈ ਸਕੂਲ'' ਵਿੱਚ ਦਾਖਲਾ ਦਵਾਇਆ ਗਿਆ।<ref name="Tribune2011">{{cite news |first=Roopinder |last=Singh |title=Bhagat Singh: The Making of the Revolutionary |date=23 March 2011 |url=http://www.tribuneindia.com/2011/20110323/main6.htm |work=The Tribune |location=India |accessdate=17 December 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150930145024/http://www.tribuneindia.com/2011/20110323/main6.htm|archivedate=30 September 2015}}</ref> 1919 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਉਹ 12 ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ [[ਜੱਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ਼|ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ]] ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ, ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ ਜਨਤਕ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਇਕੱਤਰ ਹੋਏ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਨਿਹੱਥੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।{{sfnp|Singh|Hooja|2007|pp=12–13|ps=}} ਜਦੋਂ ਉਹ 14 ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਉਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸੀ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 20 ਫਰਵਰੀ, 1921 ਨੂੰ [[ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ|ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿਖੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਕਾਰੀਆਂ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ।{{sfnp|Sanyal|Yadav|Singh|Singh|2006|p=13|ps=}} [[ਨਾਮਿਲਵਰਤਨ ਅੰਦੋਲਨ]] ਵਾਪਸ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ [[ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ]] ਦੇ [[ਅਹਿੰਸਾ]] ਦੇ [[ਦਰਸ਼ਨ]] ਤੋਂ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ''ਨੌਜਵਾਨ ਇਨਕਲਾਬੀ ਲਹਿਰ'' ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚੋਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਹਿੰਸਕ ਵਿਰੋਧ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।{{sfnp|Nayar|2000|pp=20–21|ps=}} [[ਤਸਵੀਰ:Bhagat singh noncooperation.jpg|thumb|right|ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਇੱਕ ਫੋਟੋ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਉੱਪਰ ਸੱਜਿਓ ਚੌਥੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੇ [[ਪੱਗ]] ਬੰਨ੍ਹੀ ਹੋਈ ਹੈ ਤੇ ਇਹ ਡਰਾਮਾ ਕਲੱਬ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ ਹੈ]] 1923 ਵਿੱਚ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਨਾਟ-ਕਲਾ ਸੋਸਾਇਟੀ ਵਰਗੀਆਂ ਪਾਠਕ੍ਰਮ ਤੋਂ ਬਾਹਰਲੀਆਂ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਲੱਗਾ। 1923 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬ [[ਹਿੰਦੀ ਸਾਹਿਤ]] ਸੰਮੇਲਨ ਵੱਲੋਂ ਕਰਵਾਇਆ। ਇੱਕ ਨਿਬੰਧ ਮੁਕਾਬਲਾ ਜਿੱਤਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ ਸੀ।<ref name="Tribune2011" /> ਇਹ ਉਸਨੇ [[ਜੂਜ਼ੈੱਪੇ ਮਾਤਸੀਨੀ]] ਦੀ ਯੰਗ ਇਟਲੀ ਲਹਿਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਲਿਖਿਆ ਸੀ।<ref name=s380/> ਉਸਨੇ ਮਾਰਚ 1926 ਵਿੱਚ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਸੰਗਠਨ [[ਨੌਜਵਾਨ ਭਾਰਤ ਸਭਾ]] ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ।{{sfnp|Gupta|1997|ps=}} ਉਹ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਰਿਪਬਲਿਕਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ,{{sfnp|Singh|Hooja|2007|p=14|ps=}} ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਚੰਦਰ ਸ਼ੇਖਰ ਆਜ਼ਾਦ]], [[ਰਾਮ ਪ੍ਰਸਾਦ ਬਿਸਮਿਲ]] ਅਤੇ [[ਅਸ਼ਫ਼ਾਕਉਲਾ ਖ਼ਾਨ]] ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਲੀਡਰ ਸਨ।{{sfnp|Singh|2007|ps=}} ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਾਅਦ, ਇੱਕ [[ਵਿਉਂਤਬੱਧ ਵਿਆਹ]] ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ, ਉਹ ਭੱਜ ਕੇ [[ਕਾਨਪੁਰ|ਕਾਨਪੁਰ]] ਚਲਾ ਗਿਆ।<ref name="Tribune2011" /> ਇੱਕ ਚਿੱਠੀ ਵਿਚ, ਜੋ ਉਹ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਲਿਖਿਆ: {{quote|ਮੇਰਾ ਜੀਵਨ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਕਾਰਨ, ਦੇਸ਼ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ, ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ, ਕੋਈ ਆਰਾਮ ਜਾਂ ਦੁਨਿਆਵੀ ਇੱਛਾ ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਲੁਭਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ।<ref name="Tribune2011" />}} ਪੁਲੀਸ ਨੌਜਵਾਨਾਂ 'ਤੇ ਉਹਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਚਿੰਤਤ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਮਈ 1926 ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਹੋਏ, ਇੱਕ ਬੰਬ ਧਮਾਕੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਸ ਨੂੰ ਮਈ 1927 ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀ ਤੋਂ ਪੰਜ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਬਾਅਦ 60 ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਦੀ ਜ਼ਮਾਨਤ 'ਤੇ ਰਿਹਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।{{sfnp|Singh|Hooja|2007|p=16|ps=}} ਉਸ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦੇ, [[ਉਰਦੂ ਭਾਸ਼ਾ|ਉਰਦੂ]] ਅਤੇ [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਅਤੇ ਸੰਪਾਦਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ [[ਨੌਜਵਾਨ ਭਾਰਤ ਸਭਾ]] ਦੁਆਰਾ ਛਾਪੇ ਗਏ ਘੱਟ ਕੀਮਤ ਵਾਲੇ ਪਰਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਉਸਨੇ [[ਮਜ਼ਦੂਰ-ਕਿਸਾਨ ਪਾਰਟੀ|ਕਿਰਤੀ ਕਿਸਾਨ ਪਾਰਟੀ]] ਦੇ ਰਸਾਲੇ '''''ਕਿਰਤੀ'',''' ਅਤੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਲਈ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ '''''ਵੀਰ ਅਰਜੁਨ''''' ਅਖਬਾਰ ਲਈ ਲਿਖਿਆ।{{sfnp|Gupta|1997|ps=}} ਲਿਖਣ ਵੇਲੇ ਉਹ ਅਕਸਰ ਬਲਵੰਤ, ਰਣਜੀਤ ਅਤੇ ਵਿਦਰੋਹੀ ਵਰਗੇ ਲੁਕਵੇਂ ਨਾਵਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਾ ਸੀ।{{sfnp|Gaur|2008|p=100|ps=}} ==ਇਨਕਲਾਬੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ== === ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਦੀ ਮੌਤ ਅਤੇ ਸਾਂਡਰਸ ਨੂੰ ਮਾਰਨਾ === 1928 ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਿਆਸੀ ਸਥਿਤੀ ਬਾਰੇ ਰਿਪੋਰਟ ਦੇਣ ਲਈ [[ਸਾਈਮਨ ਕਮਿਸ਼ਨ]] ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਕੁਝ ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਨੇ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦਾ ਬਾਈਕਾਟ ਕੀਤਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ ਭਾਰਤੀ ਮੈਂਬਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ ਵਿਰੋਧ ਵੀ ਸੀ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ਜਦੋਂ ਇਹ ਕਮਿਸ਼ਨ 30 ਅਕਤੂਬਰ, 1928 ਨੂੰ ਲਹੌਰ ਪਹੁੰਚਿਆ ਤਾਂ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਪੁਲਿਸ ਭੀੜ ਨੂੰ ਭਜਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੀ ਰਹੀ, ਪਰ ਭੀੜ ਹਿੰਸਕ ਹੋ ਗਈ{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}}। ਇਸ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ 'ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸੁਪਰਡੈਂਟ ਅਫ਼ਸਰ ''ਸਕਾਟ'' ਨੇ ਲਾਠੀਚਾਰਜ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਲਾਠੀਚਾਰਜ ਨਾਲ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ [[ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ]] ਦੀ ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ ਪੈਣ ਕਾਰਨ 17 ਨਵੰਬਰ, 1928 ਨੂੰ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਡਾਕਟਰਾਂ ਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਦੀ ਮੌਤ ਸੱਟਾਂ ਕਰਕੇ ਹੋਈ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਮਾਮਲਾ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ ਦੀ ਸੰਸਦ ਵਿੱਚ ਉਠਾਇਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਰਾਏ ਦੀ ਮੌਤ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਭੂਮਿਕਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀ।{{sfnp|Rana|2005a|p=36|ps=}}<ref name=Vaidya>{{citation |title=Historical Analysis: Of means and ends |journal=[[Frontline (magazine)|Frontline]] |date=14–27 April 2001 |first=Paresh R. |last=Vaidya |volume=18 |issue=8|url=http://www.frontlineonnet.com/fl1808/18080910.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070829191713/http://www.frontlineonnet.com/fl1808/18080910.htm |archivedate=29 August 2007 |accessdate=9 October 2013}}</ref><ref name=Friend/> ਭਗਤ ਐੱਚ.ਆਰ.ਏ. ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਮੈਂਬਰ ਸੀ ਅਤੇ 1928 ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਬਦਲ ਕੇ [[ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਰਿਪਬਲੀਕਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ]] ਕਰਨ ਲਈ ਸ਼ਾਇਦ ਕਾਫ਼ੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਸੀ।<ref name=s380/> ਐਚ.ਐਸ.ਆਰ.ਏ. ਨੇ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਦੀ ਸਹੁੰ ਖਾਧੀ।{{sfnp|Singh|Hooja|2007|p=16|ps=}} ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਕਾਟ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲਈ [[ਸ਼ਿਵਰਾਮ ਰਾਜਗੁਰੂ]], [[ਸੁਖਦੇਵ ਥਾਪਰ]] ਅਤੇ [[ਚੰਦਰ ਸ਼ੇਖਰ ਆਜ਼ਾਦ|ਚੰਦਰਸ਼ੇਖਰ ਆਜ਼ਾਦ]] ਵਰਗੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਯੋਜਨਾ ਉਲੀਕੀ।{{sfnp|Gupta|1997|ps=}} ਹਾਲਾਂਕਿ, ਪਛਾਣਨ ਦੀ ਗਲਤੀ ਕਾਰਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜੋਹਨ ਪੀ. ਸਾਂਡਰਸ, ਜੋ ਸਹਾਇਕ ਪੁਲਿਸ ਅਧਿਕਾਰੀ ਸੀ, ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ 17 ਦਸੰਬਰ, 1928 ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਜਿਲ੍ਹਾ ਪੁਲਿਸ ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ ਛੱਡ ਰਿਹਾ ਸੀ।{{sfnp|Nayar|2000|p=39|ps=}} [[ਤਸਵੀਰ:Pamphlet by HSRA after Saunders murder.jpg|thumb|ਸਾਂਡਰਸ ਦੇ ਕਤਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ [[ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਰਿਪਬਲਿਕਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ]] ਵਲੋਂ, ਬਲਰਾਜ (ਚੰਦਰਸ਼ੇਖਰ ਆਜਾਦ ਦਾ ਗੁਪਤ ਨਾਮ) ਦੇ ਦਸਤਖ਼ਤਾਂ ਵਾਲਾ ਪੈਂਫਲਟ]] ਨੌਜਵਾਨ ਭਾਰਤ ਸਭਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਰਿਪਬਲੀਕਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਦੇ ਨਾਲ ਲਾਹੌਰ ਰੋਸ ਮਾਰਚ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਜਨਤਕ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਗਿਰਾਵਟ ਆਈ ਹੈ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ਸਿਆਸਤਦਾਨਾਂ, ਕਾਰਕੁੰਨਾਂ ਅਤੇ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ''ਦ ਪੀਪਲ'' ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਰਾਏ ਨੇ 1925 ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਨੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਨਾ-ਮਿਲਵਰਤਣ ਹਿੰਸਾ ਤੋਂ ਬਿਹਤਰ ਸੀ।<ref name=Nair/> ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਕਤਲ ਦੀ ਅਲੱਗ-ਥਲੱਗ ਕਾਰਵਾਈ ਵਜੋਂ ਨਿੰਦਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਪਰ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ: {{quote|ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਅੱਤਵਾਦ ਦੇ ਕਾਰਜਾਂ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ 'ਤੇ ਦੇਸ਼ 'ਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣ ਗਿਆ; ਕੰਮ ਨੂੰ ਭੁਲਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਪ੍ਰਤੀਕ ਅਜੇ ਵੀ ਕਾਇਮ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਕੁੱਝ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ-ਅੰਦਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਰੇਕ ਕਸਬੇ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਬਾਕੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ, ਉਸਦੇ ਨਾਮ ਦਾ ਬੋਲ ਬਾਲਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਅਣਗਿਣਤ ਗਾਣੇ ਉਸ ਬਾਰੇ ਬਣੇ ਅਤੇ ਜੋ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਉਸਨੇ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤੀ, ਉਹ ਹੈਰਾਨੀਜਨਕ ਸੀ।<ref name=Mittal>{{citation |last1=Mittal|first1=S.K. |last2 = Habib|first2=Irfan |title=The Congress and the Revolutionaries in the 1920s |authorlink2=Irfan Habib |journal=Social Scientist |volume=10 |issue=6 |date=June 1982 |pages=20–37 |jstor=3517065}} {{subscription required}}</ref><ref name=Nair>{{citation|last=Nair|first=Neeti|title=Changing Homelands|url=https://books.google.com/books?id=sbqF0z3d7cUC|year=2011|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-06115-6}}</ref>|sign=|source=}} ===ਬਚ ਕੇ ਨਿਕਲਣਾ=== ਸਾਂਡਰਸ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਸਾਰੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪੁਲਿਸ ਹੈਡਕੁਆਰਟਰ ਤੋਂ ਸੜਕ ਦੇ ਪਾਰ ਡੀ.ਏ.ਵੀ. ਕਾਲਜ ਦੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੁਆਰ ਵੱਲ ਜਾ ਕੇ ਬਚ ਨਿਕਲੇ। ਚੰਨ ਸਿੰਘ, ਇੱਕ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਹੈੱਡ ਕਾਂਸਟੇਬਲ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਨਾ ਟਲਿਆ ਤਾਂ ਆਜ਼ਾਦ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ।{{sfnp|Rana|2005b|p=65|ps=}} ਉਹ ਉਥੋਂ ਸਾਈਕਲ 'ਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਉਲੀਕੀਆਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਚਲੇ ਗਏ। ਪੁਲਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫੜਨ ਲਈ ਵੱਡੀ ਤਲਾਸ਼ੀ ਮੁਹਿੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ, ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੁਆਰ ਅਤੇ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਦੇ ਰਸਤੇ ਰੋਕ ਦਿੱਤੇ। ਸੀ.ਆਈ.ਡੀ. ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਛੱਡਣ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ 'ਤੇ ਨਜ਼ਰ ਰੱਖੀ। ਉਹ ਅਗਲੇ ਦੋ ਦਿਨਾਂ ਲਈ ਲੁਕੇ ਗਏ। 19 ਦਸੰਬਰ, 1928 ਨੂੰ ਸੁਖਦੇਵ ਨੇ [[ਦੁਰਗਾਵਤੀ ਦੇਵੀ]] ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੁਰਗਾ ਭਾਬੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਐਚ.ਐਸ.ਆਰ.ਏ ਮੈਂਬਰ, ਭਗਵਤੀ ਚਰਣ ਵੋਹਰਾ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੀ, ਤੋਂ ਮਦਦ ਮੰਗੀ ਅਤੇ ਉਹ ਰਾਜ਼ੀ ਹੋ ਗਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਗਲੀ ਸਵੇਰ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ [[ਬਠਿੰਡਾ]] ਦੇ ਰਸਤੇ [[ਹਾਵੜਾ]] [[ਕੋਲਕਾਤਾ|(ਕੋਲਕਾਤਾ)]] ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਰੇਲਗੱਡੀ ਨੂੰ ਫੜਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ।{{sfnp|Nayar|2000|pp=42–44|ps=}} ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਰਾਜਗੁਰੂ, ਦੋਵੇਂ ਲੋਡਡ ਰਿਵਾਲਵਰ ਲੈ ਕੇ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਘਰ ਛੱਡ ਗਏ।{{sfnp|Nayar|2000|pp=42–44|ps=}} ਪੱਛਮੀ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ (ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਾਲ ਕੱਟ ਦਿੱਤੇ, ਆਪਣੀ ਦਾੜ੍ਹੀ ਕੱਟੀ ਹੋਈ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਟੋਪੀ ਪਹਿਨ ਲਈ ਸੀ), ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਦੁਰਗਾਵਤੀ ਦੇਵੀ ਦੇ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਚੁੱਕ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਦੇਵੀ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਜੋੜੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੰਘ ਗਏ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਰਾਜਗੁਰੂ ਨੇ ਸਮਾਨ ਚੁੱਕ ਨੌਕਰ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲਿਆ। ਸਟੇਸ਼ਨ 'ਤੇ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਟਿਕਟਾਂ ਖਰੀਦਣ ਵੇਲੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਨੂੰ ਲੁਕਾਉਣ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਤਿੰਨੋਂ ਕਵਨਪੋਰ (ਹੁਣ ਕਾਨਪੁਰ) ਆ ਗਏ। ਉਥੇ ਉਹ ਲਖਨਊ ਲਈ ਇੱਕ ਟ੍ਰੇਨ ਵਿੱਚ ਚੜ੍ਹ ਗਏ। ਕਿਉਂਕਿ [[ਹਾਵੜਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]] ਤੇ 'ਸੀ ਆਈ ਡੀ' ਵੱਲੋਂ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਸਿੱਧੀ ਆਈ ਰੇਲ ਗੱਡੀ ਤੇ ਸਵਾਰ ਮੁਸਾਫਰਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।{{sfnp|Nayar|2000|pp=42–44|ps=}} [[ਲਖਨਊ]] ਵਿਖੇ, ਰਾਜਗੁਰੂ [[ਬਨਾਰਸ]] ਲਈ ਅਲੱਗ ਤੋਂ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਦੁਰਗਾਵਤੀ ਦੇਵੀ ਅਤੇ ਬੱਚਾ ਹਾਵੜਾ ਚਲੇ ਗਏ। ਕੁਝ ਦਿਨ ਬਾਅਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਲਾਹੌਰ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ।{{sfnp|Rana|2005a|p=39|ps=}}{{sfnp|Nayar|2000|pp=42–44|ps=}} [[File:A part from Bhagat Singh's Letter to Sukhdev, Hussainiwala.jpg|thumb|right|ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸੁਖਦੇਵ ਨੂੰ ਲਿਖੇ ਖ਼ਤ ਦਾ ਹਿੱਸਾ]] === 1929 ਅਸੈਂਬਲੀ ਘਟਨਾ === ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਤੋਂ, ਬਰਤਾਨੀਆ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਬਗ਼ਾਵਤ ਨੂੰ ਭੜਕਾਉਣ ਕਰਨ ਲਈ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਡਰਾਮੇ ਦੀ ਤਾਕਤ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਰਾਮ ਪ੍ਰਸਾਦ ਬਿਸਮਿਲ]], ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ [[ਕਾਕੋਰੀ ਕਾਂਡ]] ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਵਰਗੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸਣ ਲਈ ਸਲਾਈਡ ਦਿਖਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਜਾਦੂ ਦੀ ਲਾਲਟਨ ਖਰੀਦਣਾ। 1929 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਐਚ. ਐਸ. ਆਰ. ਏ. ਲਈ ਆਪਣੇ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਵੱਡੇ ਪੈਮਾਨੇ 'ਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਨਾਟਕੀ ਐਕਟ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਰੱਖਿਆ। [[ਪੈਰਿਸ]] ਵਿੱਚ ਚੈਂਬਰ ਆਫ਼ ਡਿਪਟੀਜ਼ ਉੱਤੇ ਬੰਬ ਸੁੱਟਣ ਵਾਲੇ, ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਅਰਾਜਕਤਾਵਾਦੀ ਅਗਸਟਸ ਵੈੱਲਟ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ [[ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ]] ਦੇ ਅੰਦਰ ਬੰਬ ਵਿਸਫੋਟ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ। ਨਾਮਾਤਰ ਇਰਾਦਾ [[ਲੋਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਿੱਲ|ਪਬਲਿਕ ਸੇਫਟੀ ਬਿੱਲ]] ਅਤੇ ਵਪਾਰ ਵਿਵਾਦ ਐਕਟ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਸੈਂਬਲੀ ਵੱਲੋਂ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਪਰ ਵਾਇਸਰਾਏ ਦੁਆਰਾ ਉਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ; ਅਸਲ ਇਰਾਦਾ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰਵਾਉਣ ਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਅਦਾਲਤ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਮਾਧਿਅਮ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਰਤ ਸਕਣ। ਐਚਐਸਆਰਏ ਦੀ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਬੰਬਾਰੀ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸਨ ਕਿ ਸਾਂਡਰਸ ਦੀ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਉਸ ਦੇ ਫਾਂਸੀ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੋਵੇਗੀ ਅਤੇ ਦਲ ਦੇ ਆਗੂਆਂ ਦੀ ਬਹੁ-ਗਿਣਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਜਹੀਨ ਆਗੂ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਚਾ ਕੇ ਰੱਖਣ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਪਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਖਿਰਕਾਰ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਢੁੱਕਵਾਂ ਉਮੀਦਵਾਰ ਹੈ। ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਸਰਵਸੰਮਤੀ ਨਾਲ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਬਟੁਕੇਸ਼ਵਰ ਦੱਤ ਦਾ ਨਾਮ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ। ਚੁਣਵੀਂ ਯੋਜਨਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ 8 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1929 ਨੂੰ ਕੇਂਦਰੀ ਅਸੈਂਬਲੀ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਨਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਖਾਲੀ ਥਾਂ 'ਤੇ [[ਬੰਬ]] ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ। ਬੰਬਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲਈ ਨਹੀਂ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ,<ref name=Nair/> ਪਰ ਵਾਇਸਰਾਇ ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਕੌਂਸਲ ਦੇ ਵਿੱਤ ਮੈਂਬਰ ਜਾਰਜ ਅਰਨੇਸਟ ਸ਼ੂਟਰ ਸਮੇਤ ਕੁਝ ਮੈਂਬਰ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋ ਗਏ ਸਨ।<ref>{{cite news|title=Bombs Thrown into Assembly|url=https://news.google.com/newspapers?nid=vf0YIhSwahgC&dat=19290408&printsec=frontpage |page=1 |accessdate=29 August 2013 |newspaper=Evening Tribune |date=8 April 1930}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> ਪੂਰਾ ਹਾਲ ਧੂੰਏਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ। ਉਹ ਚਾਹੁੰਦੇ ਤਾਂ ਉੱਥੋਂ ਭੱਜ ਸਕਦੇ ਸਨ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸੋਚ ਰੱਖਿਆ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਕਬੂਲ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਾ ਭੱਜਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਬੰਬ ਫਟਣ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ [[ਇਨਕਲਾਬ-ਜਿੰਦਾਬਾਦ]] ਦੇ ਨਾਅਰੇ ਲਾਉਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਇਸ ਦੇ ਕੁਝ ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਦ ਪੁਲਿਸ ਆ ਗਈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ===ਅਸੈਂਬਲੀ ਕੇਸ ਦੀ ਸੁਣਵਾਈ=== ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਐਸੋਸੀਏਟ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਨੈਤੀ ਨਾਇਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, "ਇਸ ਅੱਤਵਾਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਦੀ ਜਨਤਕ ਆਲੋਚਨਾ ਸਪੱਸ਼ਟ ਸੀ।"<ref name=Nair/> ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਨਾ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕਰਨ ਦੇ ਸਖ਼ਤ ਸ਼ਬਦ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ।{{sfnp|Mittal|Habib|1982|ps=}} ਫਿਰ ਵੀ, ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਦੀ ਖੁਸ਼ ਹੋਣ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕਾਨੂੰਨੀ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਨੂੰ "ਡਰਾਮਾ" ਕਰਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਦੱਤ ਨੇ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਬੰਬ ਸਟੇਟਮੈਂਟ ਲਿਖ ਕੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਆਲੋਚਨਾ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ: {{quote|ਅਸੀਂ ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਪਰੇ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨਦੇ ਹਾਂ। ਅਸੀਂ ਨਾ ਤਾਂ ਅਤਿਆਚਾਰ ਦੇ ਗੁਨਾਹਗਾਰ ਹਾਂ ...ਨਾ ਹੀ ਅਸੀਂ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ''ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ'' ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਮੰਨਣ ਅਨੁਸਾਰ 'ਪਾਗਲ' ਹਾਂ ... ਤਾਕਤ ਜਦੋਂ ਹਮਲਾਵਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਲਾਗੂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ 'ਹਿੰਸਾ' ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ, ਨੈਤਿਕ ਰੂਪ ਤੋਂ ਗੈਰ-ਵਾਜਬ ਹੈ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਜਾਇਜ਼ ਕਾਰਨ ਦੇ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਨੈਤਿਕ ਹੈ।<ref name=Nair/>}} ਮਈ ਵਿੱਚ ਮੁੱਢਲੀ ਸੁਣਵਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮੁਕੱਦਮਾ ਜੂਨ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਹਫ਼ਤੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ। 12 ਜੂਨ ਨੂੰ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ "ਗ਼ੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਅਤੇ ਬਦਨੀਤੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਵਿਸਫੋਟ ਕਾਰਨ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਖਤਰੇ ਵਿੱਚ ਪਾਉਣ" ਲਈ ਉਮਰ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ ਸੀ।{{sfnp|Gaur|2008|p=101|ps=}}{{sfnp|Nayar|2000|pp=76–78|ps=}} ਦੱਤ ਦੀ ਸੁਣਵਾਈ ਅਸਫ਼ ਅਲੀ ਨੇ, ਜਦਕਿ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਦੀ ਸੁਣਵਾਈ ਕੀਤੀ ਸੀ।<ref name=Lal>{{citation |last=Lal |first=Chaman |title=April 8, 1929: A Day to Remember |date=11 April 2009 |url=http://www.mainstreamweekly.net/article1283.html |work=Mainstream |accessdate=14 December 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001142556/http://www.mainstreamweekly.net/article1283.html|archivedate=1 October 2015}}</ref> ===ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ === 1929 ਵਿੱਚ ਐਚ.ਐਸ.ਆਰ.ਏ. ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਅਤੇ [[ਸਹਾਰਨਪੁਰ]] ਵਿੱਚ ਬੰਬ ਫੈਕਟਰੀਆਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਸਨ। 15 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1929 ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਬੰਬ ਫੈਕਟਰੀ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ੀ ਲਈ ਗਈ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਐਚ.ਐਸ.ਆਰ.ਏ. ਦੇ ਮੈਂਬਰ, ਸੁਖਦੇਵ, [[ਕਿਸ਼ੋਰੀ ਲਾਲ]] ਅਤੇ [[ਜੈ ਗੋਪਾਲ]] ਸਮੇਤ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਏ। ਇਸ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ, ਸਹਾਰਨਪੁਰ ਦੀ ਫੈਕਟਰੀ 'ਤੇ ਵੀ ਛਾਪਾ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕੁਝ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ਕਾਰ ਮੁਖਬਰ ਬਣ ਗਏ। ਨਵੀਂ ਜਾਣਕਾਰੀ ਉਪਲਬਧ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਪੁਲਿਸ ਸਾਂਡਰਸ ਦੀ ਹੱਤਿਆ, ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਬੰਬਾਰੀ, ਅਤੇ ਬੰਬ ਨਿਰਮਾਣ ਦੇ ਤਿੰਨ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੋ ਗਈ।<ref name=Friend>{{citation |last=Friend|first=Corinne |title=Yashpal: Fighter for Freedom – Writer for Justice |journal=Journal of South Asian Literature |volume=13 |issue=1 |year=1977 |pages=65–90 [69–70]|jstor=40873491}} {{subscription required}}</ref> ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਸੁਖਦੇਵ, ਰਾਜਗੁਰੂ ਅਤੇ 21 ਹੋਰਨਾਂ 'ਤੇ ਸਾਂਡਰਸ ਦੇ ਕਤਲ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਲਾਏ ਗਏ ਸਨ।<ref name=Dam>{{citation |title=Presidential Legislation in India: The Law and Practice of Ordinances |first=Shubhankar |last=Dam |publisher=Cambridge University Press |year=2013 |isbn=978-1-107-72953-7 |url=https://books.google.com/books?id=RvxGAgAAQBAJ&pg=PA44|page=44}}</ref> ====ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ==== ਉਸ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗੀਆਂ [[ਹੰਸ ਰਾਜ ਵੋਹਰਾ]] ਅਤੇ ਜੈ ਗੋਪਾਲ ਦੇ ਬਿਆਨ ਸਮੇਤ ਉਸ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸਬੂਤਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਸਾਂਡਰਸ ਅਤੇ ਚੰਨਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਫਿਰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name=ILJ>{{citation |title=The Trial of Bhagat Singh |journal=India Law Journal |url=http://www.indialawjournal.com/volume1/issue_3/bhagat_singh.html |volume=1 |issue=3 |date=July–September 2008 |accessdate=11 October 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001142717/http://indialawjournal.com/volume1/issue_3/bhagat_singh.html|archivedate=1 October 2015}}</ref> ਸਾਂਡਰਸ ਦੇ ਕੇਸ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਹੋਣ ਤਕ [[ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ]] ਬੰਬ ਕੇਸ ਵਿੱਚ ਉਮਰ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਮੁਲਤਵੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।{{sfnp|Nayar|2000|p=81|ps=}} ਉਸ ਨੂੰ [[ਦਿੱਲੀ]] ਦੀ ਜੇਲ ਤੋਂ ਕੇਂਦਰੀ ਜੇਲ੍ਹ ਮਿਆਂਵਾਲੀ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name=Lal/> ਉੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਯੂਰਪੀਅਨ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਕੈਦੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਭੇਦਭਾਵ ਦੇਖਿਆ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸਿਆਸੀ ਕੈਦੀ ਮੰਨਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਧੀਕ ਖੁਰਾਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਜੋ ਕਿ ਮੀਆਂਵਾਲੀ ਵਿੱਚ ਮੁਹੱਈਆ ਨਹੀਂ ਕਰਵਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਹੋਰ ਭਾਰਤੀ, ਸਵੈ-ਪਛਾਣੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਕੈਦੀਆਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਵਿੱਚ ਆਮ ਅਪਰਾਧੀਆਂ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਰਤਾਅ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖਾਣੇ ਦੇ ਮਿਆਰ, ਕੱਪੜੇ, ਪਖਾਨੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਿਹਤ-ਸੰਬੰਧੀ ਲੋੜਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨਤਾ ਦੀ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਕਿਤਾਬਾਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਅਸ਼ੁੱਧ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।{{sfnp|Nayar|2000|pp=83–89|ps=}}<ref name=Nair/> ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਨੇ ਜੂਨ 1929 ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਲਈ ਜਨਤਕ ਸਮਰਥਨ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਕੀਤਾ। ਖਾਸ ਕਰਕੇ [[ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ]] ਅਖਬਾਰ ਇਸ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸੀ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਰਗੇ ਸਥਾਨਾਂ ਤੇ ਜਨਤਕ ਬੈਠਕਾਂ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤੀ। ਇਕੱਠਿਆਂ ਨੂੰ ਸੀਮਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਫੌਜਦਾਰੀ ਕੋਡ ਦੀ [[ਗੈਰ ਕਾਨੂੰਨੀ ਇਕੱਠ#ਭਾਰਤ|ਧਾਰਾ 144]] ਲਾਗੂ ਕਰਨੀ ਪਈ।<ref name=Nair/> ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਨੇ [[ਮੀਆਂਵਾਲੀ ਜੇਲ੍ਹ]] ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਹੋਰ ਹੜਤਾਲ ਕਰਤਿਆਂ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕੀਤੀ। ਮੀਟਿੰਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ: {{quote|ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਦੱਤ ਦੀ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਦਾ ਸਮਾਚਾਰ ਸੁਣਿਆ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ 20 ਜਾਂ ਜਿਆਦਾ ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਖਾਧਾ। ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਚੱਲਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਵੀ ਖਾਣਾ ਖਿਲਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਿਸੇ ਸਵਾਰਥ ਲਈ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਤੇ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਸਗੋਂ ਰਾਜਨੀਤਕ ਕੈਦੀਆਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਸੁਧਾਰਨ ਲਈ ਅਜਿਹਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਕਾਫ਼ੀ ਉਮੀਦ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਨੂੰ ਸਫ਼ਲਤਾ ਮਿਲੇਗੀ।}} [[ਮੁਹੰਮਦ ਅਲੀ ਜਿਨਾਹ]] ਨੇ ਅਸੈਂਬਲੀ ਵਿੱਚ ਹੜਤਾਲ ਕਰਤਿਆਂ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਵਿੱਚ ਬੋਲਦਿਆਂ ਕਿਹਾ: {{quote|ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ 'ਤੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉਹ ਕੋਲ ਇੱਕ ਰੂਹ ਹੈ। ਉਹ ਉਸ ਆਤਮਾ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਾਰਜ ਦੇ ਇਨਸਾਫ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ... ਹਾਲਾਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰਦੇ ਹੋ ਅਤੇ, ਹਾਲਾਂਕਿ, ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤੁਸੀਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋ ਕਿ ਉਹ ਗੁੰਮਰਾਹ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਇਹ ਇੱਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਹੈ, ਇਹ ਗੰਦੀ ਸ਼ਾਸਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਹੈ, ਲੋਕ ਜਿਸ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਹਨ।<ref>{{cite news |title=When Jinnah defended Bhagat Singh |date=8 August 2005 |work=The Hindu |url=http://www.hindu.com/2005/08/08/stories/2005080801672000.htm |accessdate=2011-10-11 |location=Chennai, India|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150930150234/http://www.thehindu.com/2005/08/08/stories/2005080801672000.htm|archivedate=30 September 2015}}</ref>}} ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਕੈਦੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕੋਠੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਰੱਖ ਕੇ ਹੜਤਾਲ ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਪਾਣੀ ਦੇ ਭਾਂਡੇ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਭਰ ਦਿੱਤੇ ਸਨ ਜਾਂ ਤਾਂ ਕੈਦੀ ਪਿਆਸੇ ਰਹਿਣ ਜਾਂ ਹੜਤਾਲ ਤੋੜ ਦੇਣ; ਕੋਈ ਵੀ ਲੜਖੜਾਇਆ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ। ਉਹਨਾਂ ਨੁੰ ਧੱਕੇ ਨਾਲ ਖਵਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਪਰ ਅਸਫਲ ਰਹੇ। ਮਾਮਲਾ ਅਜੇ ਅਣਸੁਲਝਿਆ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਭਾਰਤੀ ਵਾਇਸਰਾਏ, ਲਾਰਡ ਇਰਵਿਨ ਨੇ ਜੇਲ੍ਹ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨਾਲ ਸਥਿਤੀ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕਰਨ ਲਈ [[ਸ਼ਿਮਲਾ]] ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਛੁੱਟੀ ਘਟਾ ਦਿੱਤੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ-ਕਰਤਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਅਕਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸਾਂਡਰਜ਼ ਕਤਲ ਦੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ, ਜਿਸਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਬੋਰਸਟਲ ਜੇਲ੍ਹ, ਲਾਹੌਰ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮੁਕੱਦਮਾ 10 ਜੁਲਾਈ, 1929 ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਸਾਂਡਰਜ਼ ਦੇ ਕਤਲ ਦੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ 27 ਹੋਰ ਕੈਦੀਆਂ ਨੂੰ ਸਕਾਟ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਦੀ ਸਾਜਿਸ਼ ਦਾ ਖਾਕਾ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਕਿੰਗ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਜੰਗ ਲੜਨ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name=ILJ/> ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਜੇ ਵੀ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਤੇ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਸਟ੍ਰੇਚਰ 'ਤੇ ਹੱਥਕੜੀ ਲਗਾ ਕੇ ਅਦਾਲਤ ਲਿਜਾਣਾ ਪੈ ਰਿਹਾ ਸੀ; ਹੜਤਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਭਾਰ 60 ਕਿਲੋ ਤੋਂ 6.4 ਕਿਲੋਗ੍ਰਾਮ ਗੁਆ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਰਿਆਇਤਾਂ ਦੇਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ। ਪਰ "ਸਿਆਸੀ ਕੈਦੀ" ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦੇਣ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੁੱਦੇ 'ਤੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿਚ, ਜੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਕਾਨੂੰਨ ਨੂੰ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਇੱਕ ਨਿੱਜੀ ਕਾਰਵਾਈ ਸੀ, ਨਾ ਕਿ ਰਾਜਨੀਤਕ, ਅਤੇ ਉਹ ਆਮ ਅਪਰਾਧੀ ਸਨ। ਹੁਣ ਤੱਕ ਉਸੇ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਇੱਕ ਹੋਰ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ-ਕਰਤਾ, ਜਤਿੰਦਰ ਨਾਥ ਦਾਸ, ਦੀ ਹਾਲਤ ਕਾਫੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਵਿਗੜ ਗਈ ਸੀ। ਜੇਲ੍ਹ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ਰਤ ਰਿਹਾਈ ਦੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸੁਝਾਅ ਨੂੰ ਠੁਕਰਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਜ਼ਮਾਨਤ 'ਤੇ ਰਿਹਾਅ ਹੋਣ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ। 13 ਸਤੰਬਰ, 1929 ਨੂੰ, 63 ਸਾਲ ਦੀ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਦੇ ਬਾਅਦ ਦਾਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.thelallantop.com/jhamajham/jatindra-nath-das-indian-independence-activist-and-revolutionary-who-died-in-lahore-jail-after-a-63-day-hunger-strike/|title=ਜਤਿੰਦਰ ਨਾਥ ਦੀ ਮੌਤ|website=The Lallantop|publisher=The Lallantop|access-date=Sept 13 2016|archive-date=2019-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20190408084915/https://www.thelallantop.com/jhamajham/jatindra-nath-das-indian-independence-activist-and-revolutionary-who-died-in-lahore-jail-after-a-63-day-hunger-strike/|dead-url=yes}}</ref> ਦੇਸ਼ ਦੇ ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦਾਸ ਦੀ ਮੌਤ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਭੇਟ ਕੀਤੀ। ਮੁਹੰਮਦ ਆਲਮ ਅਤੇ [[ਗੋਪੀ ਚੰਦ ਭਾਰਗਵ]] ਨੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਤੋਂ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਕੈਦੀਆਂ ਦੇ "ਅਣਮਨੁੱਖੀ ਇਲਾਜ" ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਨਿੰਦਿਆ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸੈਂਟਰਲ ਅਸੈਂਬਲੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਫਲ ਮੁਲਤਵੀ ਮਤਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web|url=http://www.youngbites.com/newsdet.aspx?q=224328|title=ਮੁਹੰਮਦ ਆਲਮ ਅਤੇ ਗੋਪੀ ਚੰਦ ਭਾਰਗਵ ਦਾ ਅਸਤੀਫਾ ਅਤੇ ਨਹਿਰੂ ਦਾ ਸੈਂਟਰਲ ਅਸੈਂਬਲੀ ਵਿੱਚ ਮਤਾ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ|website=youngbite|access-date=11/20/2018}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਖਿਰਕਾਰ ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਮਤਾ ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਤੇ 5 ਅਕਤੂਬਰ, 1929 ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।<ref>{{Cite web|url=https://economictimes.indiatimes.com/slideshows/nation-world/remembering-the-men-who-shook-up-the-british-raj/prison-hunger-strike/slideshow/57792766.cms|title=ਸਿਂਘ ਦਾ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨਾ|website=economictimes|access-date=23 Mar 2017}}</ref> ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ, ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧ ਗਈ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਧਿਆਨ ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਵੱਲ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਾਊਨ ਪ੍ਰੌਸੀਕਿਊਸ਼ਨ ਟੀਮ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੀ. ਐਚ. ਕਰਡਨ-ਨੌਡ, ਕਲੰਦਰ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ, ਜੈ ਗੋਪਾਲ ਲਾਲ ਅਤੇ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਇੰਸਪੈਕਟਰ ਬਖਸ਼ੀ ਦੀਨਾ ਨਾਥ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।<ref name=ILJ/> ਬਚਾਅ ਪੱਖ ਅੱਠ ਵਕੀਲਾਂ ਦਾ ਸੀ। 27 ਦੋਸ਼ੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮ ਦੱਤ ਵਰਮਾ ਨੇ ਗੋਪਾਲ 'ਤੇ ਆਪਣਾ ਜੁੱਤਾ ਸੁੱਟਿਆ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਅਦਾਲਤ ਮੁੱਕਰ ਕੇ ਅਤੇ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਇਸਤਗਾਸਾ ਗਵਾਹ ਬਣਿਆ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਮੈਜਿਸਟ੍ਰੇਟ ਨੇ ਸਾਰੇ ਮੁਲਜ਼ਮਾਂ ਨੂੰ ਹੱਥਕੜੀ ਲਗਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਹੱਥਕੜੀ ਲਗਵਾਉਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੇਰਹਿਮੀ ਨਾਲ ਕੁੱਟਿਆ ਗਿਆ।<ref name=rare/> ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮੈਜਿਸਟਰੇਟ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪੱਤਰ ਲਿਖਿਆ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨ ਦੇ ਕਈ ਕਾਰਨ ਦੱਸੇ।<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=Hmg-AQAAIAAJ&q=9780195796674&dq=9780195796674 |title=The Trial of Bhagat Singh |author-link=A. G. Noorani|author= Noorani, A.G.|publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=978-0195796674 |page=339}}</ref><ref name="refusaltoattend">{{cite news |title=Reasons for Refusing to Attend the Court |url=http://www.shahidbhagatsingh.org/index.asp?link=refusing_court |accessdate=16 February 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150930150741/http://www.shahidbhagatsingh.org/index.asp?link=refusing_court|archivedate=30 September 2015}}</ref> ਮੈਜਿਸਟਰੇਟ ਨੇ ਮੁਲਜ਼ਮ ਜਾਂ ਐਚ.ਐਸ.ਆਰ.ਏ. ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਲਈ ਇੱਕ ਝਟਕਾ ਸੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਸੇ ਫੋਰਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੁਕੱਦਮੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ। ====ਸਪੈਸ਼ਲ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ==== ਹੌਲੀ ਮੁਕੱਦਮੇ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਕਰਨ ਲਈ, ਵਾਇਸਰਾਏ, ਲਾਰਡ ਇਰਵਿਨ ਨੇ 1 ਮਈ, 1930 ਨੂੰ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਕੇਸ ਲਈ ਤਿੰਨ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਦੇ ਜੱਜਾਂ ਦੀ ਬਣੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਲਈ ਆਰਡੀਨੈਂਸ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਫ਼ੈਸਲੇ ਨੇ ਨਿਆਂ ਦੀ ਆਮ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਘਟਾ ਦਿੱਤਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ [[ਇੰਗਲੈਂਡ]] ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਪ੍ਰਵੀ ਕੌਂਸਲ ਦੀ ਇਕਲੌਤੀ ਅਪੀਲ ਸੀ।<ref name=ILJ/> 2 ਜੁਲਾਈ, 1930 ਨੂੰ, ਇੱਕ ''[[ਹੇਬੀਅਸ ਕਾਰਪਸ]]'' ਪਟੀਸ਼ਨ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਵਿੱਚ ਦਾਇਰ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਸ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਆਰਡੀਨੈਂਸ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਕਿ ਇਹ ਅਤਿ ਘਟੀਆ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਗੈਰ ਕਾਨੂੰਨੀ ਹੈ; ਵਾਇਸਰਾਏ ਕੋਲ ਇਨਸਾਫ਼ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨ ਦੀ ਰਵਾਇਤੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਦੀ ਕੋਈ ਸ਼ਕਤੀ ਨਹੀਂ ਸੀ।<ref name=ILJ/> ਪਟੀਸ਼ਨ ਨੇ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਡਿਫੈਂਸ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ ਐਕਟ 1915 ਨੇ ਵਾਇਸਰਾਏ ਨੂੰ ਆਰਡੀਨੈਂਸ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਅਜਿਹੇ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਸਿਰਫ਼ ਕਾਨੂੰਨ-ਅਤੇ-ਆਦੇਸ਼ ਦੇ ਟੁੱਟਣ ਦੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਦੇ ਤਹਿਤ, ਜਿਸ ਦਾ ਇਸ ਉੱਤੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਪਟੀਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਖਾਰਜ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਕਰਡਨ-ਨੌਡ ਨੇ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਲੁੱਟ-ਮਾਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਗੋਲੀ ਬਾਰੂਦ ਦੀ ਗ਼ੈਰਕਾਨੂੰਨੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ।<ref name=ILJ/> ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਪੁਲਸ ਸੁਪਰਡੈਂਟ ਜੀ. ਟੀ. ਐਚ. ਹੈਮਿਲਟਨ ਹਾਰਡਿੰਗ ਦੇ ਸਬੂਤ ਨੇ ਅਦਾਲਤ ਨੂੰ ਹੈਰਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੁੱਖ ਸਕੱਤਰ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਰਾਜਪਾਲ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹੁਕਮਾਂ ਅਧੀਨ ਮੁਲਜ਼ਮਾਂ ਵਿਰੁੱਧ [[ਐਫ.ਆਈ.ਆਰ.]] ਰਿਪੋਰਟ ਦਾਇਰ ਕੀਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਕੇਸ ਦੇ ਵੇਰਵੇ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਸਨ। ਪ੍ਰੌਸੀਕਿਊਸ਼ਨ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੀ. ਐਨ. ਘੋਸ਼, ਹੰਸ ਰਾਜ ਵੋਹਰਾ ਅਤੇ ਜੈ ਗੋਪਾਲ ਦੇ ਸਬੂਤ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਐਚ.ਐਸ.ਆਰ.ਏ. ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗੀ ਰਹੇ ਸਨ। 10 ਜੁਲਾਈ, 1930 ਨੂੰ, ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ ਨੇ 18 ਮੁਲਜ਼ਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਿਰਫ਼ 15 ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਪਟੀਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸੁਣਵਾਈ ਲਈ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ। ਮੁਕੱਦਮੇ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ 30 ਸਤੰਬਰ, 1930 ਨੂੰ ਹੋਈ।<ref name=ILJ/> ਤਿੰਨ ਮੁਲਜ਼ਮਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਵਾਪਸ ਲਏ ਗਏ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਦੱਤ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਬੰਬ ਕੇਸ ਵਿੱਚ ਉਮਰ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।{{sfnp|Nayar|2000|p=117|ps=}} ਆਰਡੀਨੈਂਸ (ਅਤੇ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ) 31 ਅਕਤੂਬਰ, 1930 ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਿਆ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਜਾਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸੰਸਦ ਦੁਆਰਾ ਪਾਸ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 7 ਅਕਤੂਬਰ, 1930 ਨੂੰ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਸਬੂਤਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ 300 ਪੰਨਿਆਂ ਦਾ ਫੈਸਲੇ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸਾਂਡਰਸ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਸੁਖਦੇਵ ਅਤੇ ਰਾਜਗੁਰੂ ਦੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਸਾਬਤ ਹੋਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ।<ref name=ILJ/> ਦੂਜੇ ਦੋਸ਼ੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਤਿੰਨ (ਅਯੋਜਿਆ ਘੋਸ਼, ਜਤਿੰਦਰ ਨਾਥ ਸਾਨਿਆਲ ਅਤੇ ਦੇਸ ਰਾਜ) ਨੂੰ ਬਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਕੁੰਦਨ ਲਾਲ ਨੂੰ ਸੱਤ ਸਾਲ ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਕੈਦ, ਪ੍ਰੇਮ ਦੱਤ ਨੂੰ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਫ਼ੈਸਲੇ ਅਨੁਸਾਰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਰਾਜਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸੁਖਦੇਵ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਹੋਈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਣ ਲਈ 27 ਅਕਤੂਬਰ, 1930 ਦਾ ਦਿਨ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref>{{Cite web |last=IndiaToday.in |date=2015-03-23 |title=Read Bhagat Singh's death warrant on his 84th martyrdom anniversary |url=https://www.indiatoday.in/india/story/bhagat-singh-death-warrant-martyrdom-anniversary-245441-2015-03-23 |access-date=2025-09-21 |website=India Today |language=en}}</ref> ====ਪ੍ਰਿਵੀ ਕੌਂਸਲ ਨੂੰ ਅਪੀਲ ਕਰਨੀ==== [[ਪੰਜਾਬ (ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ)|ਪੰਜਾਬ ਸੂਬੇ]] ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਡਿਫੈਂਸ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਪ੍ਰਿਵੀ ਕੌਂਸਲ ਨੂੰ ਅਪੀਲ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਕ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਅਪੀਲ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸੀ, ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਹ ਉਮੀਦ ਵਿੱਚ ਸਹਿਮਤ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਅਪੀਲ ਬਰਤਾਨੀਆ ਵਿੱਚ ਐਚ.ਐਸ.ਆਰ.ਏ. ਨੂੰ ਪ੍ਰਫੁੱਲਤ ਕਰੇਗੀ। ਅਪੀਲਕਰਤਾਵਾਂ ਨੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਆਰਡੀਨੈਂਸ ਅਯੋਗ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਖੰਡਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਵਾਇਸਰਾਏ ਨੂੰ ਅਜਿਹੀ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਪੂਰੀ ਤਰਾਂ ਸਮਰੱਥ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਅਪੀਲ ਨੂੰ ਜੱਜ ਵਿਸਕਾਊਂਟ ਡੂਨਡੇਨ ਨੇ ਬਰਖਾਸਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਵਾਇਸਰਾਏ ਨੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੀ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਨੂੰ ਉਮਰ ਕੈਦ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣ ਦੀ ਜਨਤਕ ਅਪੀਲ 17 ਮਾਰਚ, 1931 ਨੂੰ ਨਾ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਤਾਂ ਸਜ਼ਾ ਨੂੰ ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਕੋਈ ਅੜਿੱਕਾ ਨਾ ਰਿਹਾ। ਸਰਕਾਰ ਨੇ 17 ਮਾਰਚ, ਨੂੰ ਹੀ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲ ਭੇਜੀ ਤਾਰ ਨੰਬਰ 797-ਐੱਸ. ਰਾਹੀਂ ਸਜ਼ਾ ਉੱਤੇ ਅਮਲ ਸੋਮਵਾਰ 23 ਮਾਰਚ, 1931 ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਨਾ ਲੈ ਜਾਣ ਅਤੇ ਜੇ ਸੰਭਵ ਹੋ ਸਕੇ ਤਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਰਨ ਦਾ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ। ਸੂਬਾਈ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਅਦਾਲਤੀ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਤਿਆਰੀ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸੀ। ਫਲਸਰੂਪ 18 ਮਾਰਚ, 1931 ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਵਾਪਸੀ ਤਾਰ ਰਾਹੀਂ ਸੂਚਨਾ ਭੇਜੀ ਕਿ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਰਾਜਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸੁਖਦੇਵ ਨੂੰ 23 ਮਾਰਚ ਸ਼ਾਮ ਦੇ ਸੱਤ ਵਜੇ ਫਾਂਸੀ ਲਾਇਆ ਜਾਵੇਗਾ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਖ਼ਬਰ 24 ਮਾਰਚ ਦੀ ਸਵੇਰ ਨੂੰ ਹੀ ਲੱਗੇਗੀ<ref>{{Cite news|url=https://www.punjabitribuneonline.com/news/literature/is-the-execution-date-march-23rd-or-24th/|title=ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਉੱਤੇ ਅਮਲ ਦੀ ਤਰੀਕ 23 ਕਿ 24 ਮਾਰਚ? - Punjabi Tribune|work=Punjabi Tribune|access-date=2025-09-23|language=pa-IN}}</ref>। ਆਖ਼ਰੀ ਉਪਰਾਲੇ ਵਜੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਕੀਲਾਂ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਕਈ ਕਾਨੂੰਨੀ ਚਾਰਾਜੋਈਆਂ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਦਾ ਮਨ ਬਣਾਇਆ। ਇਸ ਅਨੁਸਾਰ 22 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਦੋ ਦਰਖਾਸਤਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਪਹਿਲੀ ਪਟੀਸ਼ਨ ਜਸਟਿਸ ਭਿਡੇ ਦੁਆਰਾ ਪਹਿਲੀ ਦਰਖ਼ਾਸਤ ਉੱਤੇ ਦਿੱਤੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਉਪਰੰਤ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਨਵੀਂ ਸਥਿਤੀ ਦੀ ਲੋਅ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਪਾਈ ਗਈ ‘ਨਾਜਾਇਜ਼ ਨਜ਼ਰਬੰਦੀ ਦੀ ਪੜਤਾਲ’ (ਹੈਬੀਅਸ ਕਾਰਪਸ) ਸੀ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਪਟੀਸ਼ਨ ਜਸਟਿਸ ਭਿਡੇ ਦੁਆਰਾ ਰੱਦ ਕੀਤੀ ਦਰਖ਼ਾਸਤ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਿਵੀ ਕੌਂਸਲ ਵਿੱਚ ਅਪੀਲ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੇਣ ਬਾਰੇ ਸੀ। ਜਸਟਿਸ ਭਿਡੇ ਨੇ ਦੋਵੇਂ ਪਟੀਸ਼ਨਾਂ ਸੁਣੀਆਂ। ਭਾਵੇਂ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਕਾਨੂੰਨੀ ਮਸ਼ੀਰ ਪਟੀਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਤੁਰੰਤ ਨਿਪਟਾਰੇ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਪਰ ਜਸਟਿਸ ਭਿਡੇ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਪਟੀਸ਼ਨ ਇੱਕ ਡਵੀਜ਼ਨ ਬੈਂਚ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰਦਿਆਂ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਦੀ ਸੁਣਵਾਈ ਆਪ ਕਰਨ ਦੀ ਮਨਸ਼ਾ ਨਾਲ ਸੁਣਵਾਈ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਭਾਵ 23 ਮਾਰਚ ਨੂੰ 10 ਵਜੇ ਸਵੇਰੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਕੋਈ ਨੋਟਿਸ ਜਾਰੀ ਨਾ ਕੀਤਾ। ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ, ਜੋ 23 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਪੂਰੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਨੇ ਇਸ ਸਾਰੇ ਘਟਨਾਕ੍ਰਮ ਬਾਰੇ ਹਿੰਦੋਸਤਾਨ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਸੂਚਨਾ ਭੇਜਦਿਆਂ ਆਪਣੇ ਇਸ ਫ਼ੈਸਲੇ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਇਆ ਕਿ ਜੇਕਰ ਦੋਵੇਂ ਦਰਖ਼ਾਸਤਾਂ ਰੱਦ ਹੋ ਗਈਆਂ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬਣਾਈ ਯੋਜਨਾ ਅਨੁਸਾਰ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਪਰ ਜੇ ਜਸਟਿਸ ਭਿਡੇ ਨੇ ਫ਼ੈਸਲਾ ਰਾਖਵਾਂ ਰੱਖ ਲਿਆ ਤਾਂ ਗੜਬੜ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ ਅਤੇ ਫਾਂਸੀ ਲਾਉਣ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਤਰੀਕ ਦੱਸਿਆਂ, ਅਦਾਲਤ ਦੁਆਰਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਸੁਣਾਏ ਜਾਣ ਤੱਕ ਮੁਲਤਵੀ ਕਰਨੀ ਪਵੇਗੀ। ਹੈਬੀਅਸ ਕਾਰਪਸ ਦੀ ਸੁਣਵਾਈ ਜਸਟਿਸ ਸਰ ਐਲਨ ਬਰਾਡਵੇ ਅਤੇ ਜਸਟਿਸ ਜੌਹਨਸਨ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਬੈਂਚ ਨੇ ਕੀਤੀ। ਬਚਾਅ ਪੱਖ ਵੱਲੋਂ ਬਦਰੀ ਦਾਸ ਵਕੀਲ ਪੇਸ਼ ਹੋਇਆ। ਬੈਂਚ ਨੇ ਸੁਣਵਾਈ ਉਪਰੰਤ 3 ਵਜੇ ਪਟੀਸ਼ਨ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਦੂਜੀ ਪਟੀਸ਼ਨ ਦੀ ਸੁਣਵਾਈ ਜਸਟਿਸ ਭਿਡੇ ਨੇ ਕੀਤੀ, ਜੀਵਨ ਲਾਲ ਕਪੂਰ ਵਕੀਲ ਪੇਸ਼ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਪਟੀਸ਼ਨ ਵੀ ਰੱਦ ਹੋ ਗਈ। ਦੋਵਾਂ ਪਟੀਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਨਾ ਮਨਜ਼ੂਰ ਹੋਣ ਨਾਲ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ ਦੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਉੱਤੇ ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਆਖ਼ਰੀ ਅੜਿੱਕਾ ਵੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਇਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਤੇ ਅਮਲ ਹੋਣਾ ਸੁਰੂ ਹੋਇਆ।<ref>{{Cite web |title=ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਉੱਤੇ ਅਮਲ ਦੀ ਤਰੀਕ 23 ਕਿ 24 ਮਾਰਚ? |url=https://www.punjabitribuneonline.com/news/literature/is-the-execution-date-march-23rd-or-24th/ |access-date=2025-09-21 |website=Punjabi Tribune |language=pa}}</ref> ====ਫੈਸਲੇ ਲਈ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ==== ਪ੍ਰਿਵੀ ਕੌਂਸਲ ਨੂੰ ਅਪੀਲ ਰੱਦ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ [[ਮਦਨ ਮੋਹਨ ਮਾਲਵੀਆ]] ਨੇ 14 ਫਰਵਰੀ, 1931 ਨੂੰ ਇਰਵਿਨ ਅੱਗੇ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://www.myindiamyglory.com/2017/02/13/save-bhagat-singh-mercy-appeal-filed-14-february-1931/|title=ਮਦਨ ਮੋਹਨ ਮਾਲਵੀਆ ਦਾ ਇਰਵਿਨ ਅੱਗੇ ਅਪੀਲ ਕਰਨਾ|website=myindiamyglory.com}}</ref> ਕੁਝ ਕੈਦੀਆਂ ਨੇ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਦਖਲ ਦੇਣ ਦੀ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ। 19 ਮਾਰਚ, 1931 ਦੇ ਆਪਣੇ ਨੋਟਾਂ ਵਿਚ, ਵਾਇਸਰਾਏ ਨੇ ਲਿਖਿਆ: {{quote|ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਸਮੇਂ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਕੀ ਉਹ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਵਿੱਚ 24 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਖਬਰ ਆਈ ਹੈ। ਇਹ ਬਹੁਤ ਮੰਦਭਾਗਾ ਦਿਨ ਹੋਵੇਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦਿਨ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਨਵੇਂ ਪ੍ਰਧਾਨ ਨੇ ਕਰਾਚੀ ਪਹੁੰਚਣਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਬਹੁਤ ਗਰਮ ਵਿਚਾਰ ਚਰਚਾ ਹੋਵੇਗੀ। ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਮੈਂ ਇਸ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੋਚਿਆ ਸੀ। ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਯਕੀਨ ਦਿਵਾਉਣ ਦਾ ਕੋਈ ਆਧਾਰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ। ਇਸ ਤਰਾਂ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੋਇਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੇਰੇ ਤਰਕ ਨੂੰ ਵਜ਼ਨਦਾਰ ਪਾਇਆ।<ref>{{Cite web|url=http://dailysikhupdates.com/gandis-reactions-before-and-after-hanging-of-bhagat-singh/|title=ਵਾਇਸਰਾਏ ਦਾ ਨੋਟ|website=Daily Sikh Updates|accessdate=23 March, 2015|archive-date=2019-04-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20190420192915/http://dailysikhupdates.com/gandis-reactions-before-and-after-hanging-of-bhagat-singh/|dead-url=yes}}</ref>}} ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਆਫ ਗ੍ਰੇਟ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਨੇ ਇਸ ਕੇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਜ਼ਾਹਰ ਕੀਤੀ: {{quote|ਇਸ ਕੇਸ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ, ਜਿਸ ਵਿਚੋਂ ਅਸੀਂ ਸਿਆਸੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਉਦਾਹਰਨ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ, ਬੇਚੈਨੀ ਅਤੇ ਬੇਰਹਿਮੀ ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਦੀ ਸਾਮਰਾਜੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਫੁੱਲੀ ਹੋਈ ਇੱਛਾ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਦਮਨਕਾਰੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿਚ ਡਰ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ।}} ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸਾਥੀ ਐਚ.ਐਸ.ਆਰ.ਏ. ਕੈਦੀਆਂ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਦੀ ਇੱਕ ਯੋਜਨਾ ਫੇਲ੍ਹ ਹੋਈ। ਐਚ.ਐਸ.ਆਰ.ਏ. ਮੈਂਬਰ ਦੁਰਗਾ ਦੇਵੀ ਦਾ ਪਤੀ ਭਗਵਤੀ ਚਰਣ ਵੋਹਰਾ ਨੇ ਇਸ ਮਕਸਦ ਲਈ ਬੰਬ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਅਚਾਨਕ ਬੰਬ ਫਟਣ ਨਾਲ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। === ਫ਼ਾਂਸੀ === [[ਤਸਵੀਰ:BhagatSingh DeathCertificate.jpg|thumb|300px|ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ]] ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇਸ਼ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ 23 ਮਾਰਚ, 1931 ਦੀ ਸ਼ਾਮ ਦੇ ਸੱਤ ਵਜੇ ਫਾਂਸੀ ਲਾ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਕ ਹੋਰ ਵਿਚਾਰ ਮੁਤਾਬਕ 24 ਮਾਰਚ, 1931 ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੇਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/india/story/bhagat-singh-death-warrant-martyrdom-anniversary-245441-2015-03-23|title=Read Bhagat Singh's death warrant on his 84th martyrdom anniversary (updated)|website=India Today|language=en|access-date=23 March 2019}}</ref> ਪਰ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਫੇਰ ਬਦਲ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 23 ਮਾਰਚ, 1931 ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨਾਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਹ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਕੋਈ ਮੈਜਿਸਟ੍ਰੇਟ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਾਨੂੰਨ ਦੁਆਰਾ ਲੋੜੀਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ ਇੱਕ ਆਨਰੇਰੀ ਜੱਜ ਦੁਆਰਾ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਤਿੰਨ ਮੌਤ ਵਾਰੰਟਾਂ 'ਤੇ ਹਸਤਾਖਰ ਵੀ ਕੀਤੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਸਲੀ ਵਾਰੰਟ ਦੀ ਮਿਆਦ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{cite news |first=Haroon |last=Khalid |title=In Bhagat Singh's memory |date=March 2010 |url=http://jang.com.pk/thenews/mar2010-weekly/nos-28-03-2010/she.htm#1 |work=[[Daily Jang]] |accessdate=4 December 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150930151305/http://jang.com.pk/thenews/mar2010-weekly/nos-28-03-2010/she.htm|archivedate=30 September 2015}}</ref> ਜੇਲ੍ਹ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਫਿਰ ਜੇਲ੍ਹ ਦੀ ਪਿਛਲੀ ਕੰਧ ਵਿੱਚ ਭੰਨ ਲਾਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਲੈ ਗਏ ਅਤੇ ਗੁਪਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ [[ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਵਾਲਾ]] ਪਿੰਡ ਦੇ ਬਾਹਰ ਤਿੰਨਾਂ ਦਾ ਅੰਤਮ ਸਸਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ [[ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ]] ਤੋਂ ਕਰੀਬ 10 ਕਿਲੋਮੀਟਰ (6.2 ਮੀਲ) ਦੂਰ [[ਸਤਲੁਜ ਨਦੀ]] ਵਿੱਚ ਰਾਖ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੀ।<ref name="ferozepur.nic.in">{{cite web |url=http://ferozepur.nic.in/html/HUSSAINIWALA.html |title=National Martyrs Memorial, Hussainiwala |accessdate=11 October 2011 |publisher=District Administration, Firozepur, Punjab|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150930151411/http://ferozepur.nic.in/html/HUSSAINIWALA.html|archivedate=30 September 2015}}</ref> ====ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ ਸੁਣਵਾਈ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ==== ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸੁਣਵਾਈ ਨੂੰ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਨੇ "ਅਪਰਾਧਿਕ ਨਿਆਂ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਉਲਟ" ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਦੋਸ਼ੀ ਕੋਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਦਾ ਕੋਈ ਮੌਕਾ ਨਹੀਂ ਸੀ।<ref name=supremecourt>{{cite web |url=http://www.supremecourtofindia.nic.in/sciphoto/photo_m1.html |title=Supreme Court of India&nbsp;– Photographs of the exhibition on the "Trial of Bhagat Singh" |accessdate=11 October 2011 |work=Supreme Court of India |publisher=[[Supreme Court of India]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150930151530/http://www.supremecourtofindia.nic.in/sciphoto/photo_m1.html|archivedate=30 September 2015}}</ref> ਮੁਕੱਦਮੇ ਲਈ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸਪੈਸ਼ਲ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ ਇੱਕ ਆਮ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਤੋਂ ਨਿਕਲਿਆ ਸੀ ਇਸ ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਪ੍ਰਿਵੀ ਕੌਂਸਲ ਤੋਂ ਹੀ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਮੁਲਜ਼ਮ ਅਦਾਲਤ ਤੋਂ ਗੈਰ-ਹਾਜ਼ਰ ਸਨ ਅਤੇ ਫੈਸਲਾ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵਾਇਸਰਾਏ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਨੂੰ ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਜਾਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸੰਸਦ ਦੁਆਰਾ ਕਦੇ ਵੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਫਲਸਰੂਪ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਜਾਂ ਸੰਵਿਧਾਨਿਕ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦੇ ਪਾਬੰਦ ਹੋ ਗਏ।<ref name=rare>{{cite news |first=Chaman |last=Lal |title=Rare documents on Bhagat Singh's trial and life in jail |date=15 August 2011 |url=http://www.thehindu.com/opinion/op-ed/article2356959.ece |work=The Hindu |accessdate=31 October 2011 |location=Chennai, India|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150930151706/http://www.thehindu.com/opinion/op-ed/article2356959.ece|archivedate=30 September 2015}}</ref> ====ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ==== [[ਤਸਵੀਰ:Bhagat Singh's execution Lahore Tribune Front page.jpg|thumb|right|280px|[[ਸੁਖਦੇਵ ਥਾਪਰ|ਸੁਖਦੇਵ]], ਰਾਜਗੁਰੂ ਅਤੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਫਾਹੇ ਲਟਕਾਏ ਜਾਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ - ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਟ੍ਰੀਬਿਊਨ ਦੇ ਮੁੱਖ ਵਰਕੇ ਤੇ ]] [[ਤਸਵੀਰ:Bhagat Singh The Tribune.jpg|thumb|right| ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਲਹੂ ਨਾਲ ਭਿੱਜੀ ‘ਦਿ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ’ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੀ 25 ਮਾਰਚ 1931 ਦੀ ਕਾਪੀ ਜੋ ਖਟਕੜ ਕਲਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਸ਼ਹੀਦ-ਏ-ਆਜ਼ਮ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ’ ਵਿੱਚ ਰੱਖੀ ਹੋਈ ਹੈ]] ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਪ੍ਰੈਸ ਦੁਆਰਾ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਕਰਾਚੀ]] ਵਿਖੇ [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ|ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ]] ਦੇ ਸਲਾਨਾ ਸੰਮੇਲਨ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਦੇ ਮੌਕੇ 'ਤੇ ਹੋਈ ਸੀ।<ref>{{cite news|title=Indian executions stun the Congress |date=25 March 1931 |work=The New York Times |url=https://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=FA0B11F83F5E1B7A93C7AB1788D85F458385F9"Bhagat |accessdate=11 October 2011 }}</ref> ਗੁੱਸੇ ਹੋਏ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੇ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਕਾਲੇ ਝੰਡੇ ਦਿਖਾਏ ਸਨ। ''[[ਨਿਊਯਾਰਕ ਟਾਈਮਜ਼]]'' ਨੇ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤੀ: {{quote|ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਪ੍ਰੋਵਿੰਸਾਂ ਵਿੱਚ ਕਵਾਨਪੋਰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਦਹਿਸ਼ਤ ਦਾ ਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਕਰਾਚੀ ਦੇ ਬਾਹਰ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਵੱਲੋਂ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਉੱਤੇ ਹੋਏ, ਹਮਲੇ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਭਾਰਤੀ ਕੱਟੜਪੰਥੀਆਂ ਦੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਦੋ ਸਾਥੀਆਂ ਦੇ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਵਿੱਚ ਜਵਾਬ ਸਨ।<ref>{{cite news|title=50 die in India riot; Gandhi assaulted as party gathers |date=26 March 1931 |work=The New York Times |url=https://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=FA0C15F93F5E1B7A93C4AB1788D85F458385F9|accessdate=2011-10-11 |df=dmy }}</ref>}} ਕਰਾਚੀ ਸੈਸ਼ਨ ਦੌਰਾਨ ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਸੀ: {{quote|ਕਿਸੇ ਵੀ ਰੂਪ ਜਾਂ ਸਿਆਸੀ ਹਿੰਸਾ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੱਖ ਕਰਨ ਅਤੇ ਨਾ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਇਹ ਕਾਂਗਰਸ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਸੁਖ ਦੇਵ ਅਤੇ ਰਾਜ ਗੁਰੂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਅਤੇ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਨੂੰ ਦਰਜ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦੁਖੀ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸੋਗ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਕਾਂਗਰਸ ਦਾ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤੀਹਰੀ ਫਾਂਸੀ ਬੇਤੁਕੀ ਬਦਲਾਅ ਦਾ ਕੰਮ ਸੀ ਅਤੇ ਹੰਗਾਮੇ ਲਈ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਸਰਬ-ਮੰਗ ਦਾ ਜਾਣਬੁੱਝ ਕੇ ਕੀਤਾ ਹਮਲਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਹੈ ਕਿ [ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼] ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਦੋਵਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਚੰਗੀ-ਇੱਛਾਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਤ ਕਰਨ ਲਈ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਸੁਨਹਿਰੀ ਮੌਕਾ ਗੁਆ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।<ref>{{cite news |title=India: Naked to Buckingham Palace |date=6 April 1931 |work=[[Time (magazine)|Time]] |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,741366-2,00.html |page=3 |accessdate=2011-10-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150930152125/http://content.time.com/time/magazine/article/0%2C9171%2C741366-2%2C00.html |archivedate=30 September 2015 |deadurl=yes |df=dmy-all }}</ref>}} 29 ਮਾਰਚ, 1931 ਨੂੰ ਯੰਗ ਇੰਡੀਆ ਦੇ ਮੁੱਦੇ ਵਿੱਚ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਲਿਖਿਆ:{{quote|ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀਆਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਆਸਾਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣਿਆ, ਪਰੰਤੂ ਸਾਰੇ ਵਿਅਰਥ ਸਨ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਜੀਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਮਾਫੀ ਮੰਗਣ, ਜਾਂ ਅਪੀਲ ਕਰਨ ਦਾ ਵੀ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਹਿੰਸਾ ਦਾ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਧਰਮਿਕ ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਬੇਵੱਸੀ ਕਾਰਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਉਸਨੇ ਹਿੰਸਾ ਦਾ ਰਾਹ ਚੁਣਿਆ। ਆਪਣੀ ਆਖਰੀ ਚਿੱਠੀ ਵਿਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਲਿਖਿਆ, "ਇੱਕ ਯੁੱਧ ਲੜਦੇ ਹੋਏ ਮੈਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਮੇਰੇ ਕੋਈ ਫਾਂਸੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਮੈਨੂੰ ਇੱਕ ਤੋਪ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿਓ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਉਡਾ ਦੇਵੋ।" ਇਹਨਾਂ ਨਾਇਕਾਂ ਨੇ ਮੌਤ ਦੇ ਡਰ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਸੀ। ਆਓ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਲਈ ਹਜ਼ਾਰ ਵਾਰ ਝੁੱਕਣੇ। ਪਰ ਸਾਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਦੀ ਨਕਲ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਲੱਖਾਂ ਬੇਸਹਾਰਾ ਅਤੇ ਅਪਾਹਜ ਲੋਕਾਂ ਹਨ, ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਕਤਲ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਨਿਆਂ ਦੀ ਭਾਲ ਕਰਨ ਦੇ ਅਭਿਆਸ 'ਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਇੱਕ ਡਰਾਉਣਾ ਸਥਿਤੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਸਾਡੇ ਗਰੀਬ ਲੋਕ ਸਾਡੇ ਜ਼ੁਲਮ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਣਗੇ। ਹਿੰਸਾ ਦਾ ਧਰਮ ਬਣਾ ਕੇ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਕੰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ ਕਟਾਈ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਅਸੀਂ ਇਹਨਾਂ ਬਹਾਦਰ ਆਦਮੀਆਂ ਦੇ ਹਿੰਮਤ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਸਾਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਆਂਕਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ। ਸਾਡਾ ਧਰਮ ਸਾਡੇ ਗੁੱਸੇ ਨੂੰ ਨਿਗਲਣ, ਅਹਿੰਸਾ ਦੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਨਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਡਾ ਫਰਜ਼ ਨਿਭਾਉਣਾ ਹੈ।<ref>{{cite web |url=http://www.rrtd.nic.in/bhagat%20singh.html |title=Bhagat Singh |accessdate=2012-01-13 |publisher=Research, Reference and Training Division, Ministry of Information and Broadcasting, Government of India, New Delhi|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150930152238/http://www.rrtd.nic.in/bhagat%20singh.html|archivedate=30 September 2015}}</ref>}} ====ਗਾਂਧੀ ਵਿਵਾਦ==== ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗਾਂਧੀ ਕੋਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਫਾਂਸੀ ਰੋਕਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਸੀ, ਪਰ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਅਜਿਹਾ ਨਾ ਕੀਤਾ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਿਧਾਂਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੇਣ ਲਈ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਨਾਲ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ, ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਸਮਰਥਕਾਂ ਨੇ ਦਲੀਲਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਕਿ ਸਜ਼ਾ ਰੋਕਣ ਲਈ ਉਸਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਬਰਤਾਨਵੀ ਸਰਕਾਰ 'ਤੇ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ ਸੀ,<ref name="The Sunday Tribune">{{cite news |first=V.N. |last=Datta |title=Mahatma and the Martyr |date=27 July 2008 |url=http://www.tribuneindia.com/2008/20080727/spectrum/main1.htm |work=The Tribune |location=India |accessdate=28 October 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150930152335/http://www.tribuneindia.com/2008/20080727/spectrum/main1.htm|archivedate=30 September 2015}}</ref> ਪਰ ਉਹ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਨੇ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਆਪਣੀ ਪੂਰੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ।<ref>{{cite news |first=Varun |last=Suthra |title=Gandhiji tried hard to save Bhagat Singh |date=16 December 2012 |url=http://www.tribuneindia.com/2011/20111216/main7.htm |work=The Tribune |location=India |accessdate=14 January 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150930152449/http://www.tribuneindia.com/2011/20111216/main7.htm|archivedate=30 September 2015}}</ref> ਉਹ ਇਹ ਵੀ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਿ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਨੇਤਾ ਵਜੋਂ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ ਕੋਈ ਖ਼ਤਰਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਗਾਂਧੀ ਕੋਲ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮਰਾਉਣ ਦਾ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਸੀ।<ref name=Vaidya/> ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ ਦਾ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਕ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਫਾਂਸੀ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦੀ ਕੋਈ ਸ਼ਕਤੀ ਨਹੀਂ ਹੈ।<ref name="The Sunday Tribune" /> ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਫਾਂਸੀ 'ਤੇ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਸਰਕਾਰ ਕੋਲ ਜ਼ਰੂਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਆਦਮੀਆਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੇਣ ਦਾ ਹੱਕ ਸੀ।"<ref>{{cite web | title=Bhagat Singh, Martyr Vs. Reformer | website=Our Heritage | date=2015-03-20 | url=https://vikramjits.wordpress.com/2015/03/20/bhagat-singh-martyr-vs-reformer/ | access-date=2025-11-14}}</ref> ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਬਾਰੇ ਟਿੱਪਣੀ ਕੀਤੀ: "ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਲਈ ਸਹਿਮਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਸਿਰਫ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੀ ਜੀਵਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਹੀ ਲੈ ਸਕਦਾ।"<ref>{{cite news |first=Rajindar |last=Sachar |title=Death to the death penalty |date=17 May 2008 |work=[[Tehelka]] |url=http://www.tehelka.com/story_main39.asp?filename=Op170508death_to.asp |archive-url=https://archive.today/20120913161434/http://www.tehelka.com/story_main39.asp?filename=Op170508death_to.asp |dead-url=yes |archive-date=13 September 2012 |accessdate=1 November 2011 }}</ref> ਗਾਂਧੀ ਨੇ 90,000 ਰਾਜਨੀਤਕ ਕੈਦੀ, ਜੋ [[ਸੱਤਿਆਗ੍ਰਹਿ|ਸੱਤਿਆਗ੍ਰਹਿ ਅੰਦੋਲਨ]] ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਨੂੰ [[ਗਾਂਧੀ-ਇਰਵਿਨ ਪੈਕਟ]] ਅਧੀਨ ਰਿਹਾਅ ਕਰਵਾ ਲਿਆ ਸੀ।<ref name=Vaidya/> ਭਾਰਤੀ ਮੈਗਜ਼ੀਨ [[ਫਰੰਟਲਾਈਨ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰਿਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਸ ਨੇ 19 ਮਾਰਚ, 1931 ਨੂੰ ਨਿੱਜੀ ਦੌਰੇ ਸਮੇਤ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਰਾਜਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸੁਖਦੇਵ ਦੀ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਲਈ ਕਈ ਵਾਰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਫੌਜੀ ਮੁਅੱਤਲ ਦੇ ਦਿਨ ਵਾਇਸਰਾਏ ਨੂੰ ਇੱਕ ਚਿੱਠੀ ਵਿਚ, ਉਸ ਨੇ ਬਦਲਾਓ ਲਈ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, ਇਹ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਚਿੱਠੀ ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਨਾਲ ਪਹੁੰਚੇਗੀ।<ref name=Vaidya/> ==ਆਦਰਸ਼ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰ== ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਆਦਰਸ਼ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਮੈਂਬਰ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਨਾ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ। ਭਗਤ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸੰਸਥਾਪਕ ਭਾਈ ਪਰਮਾਨੰਦ ਤੋਂ ਵੀ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਸੀ।<ref>{{cite journal |title=The Influence of Ghadar Movement on Bhagat Singh's Thought and Action |journal=Journal of Pakistan Vision |year=2008 |first=Harish K. |last=Puri |volume=9 |issue=2|url=http://pu.edu.pk/images/journal/studies/PDF-FILES/4-Harish%20Puri.pdf |accessdate=18 November 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150930152717/http://pu.edu.pk/images/journal/studies/PDF-FILES/4-Harish%20Puri.pdf|archivedate=30 September 2015}}</ref> ਭਗਤ ਸਿੰਘ [[ਅਰਾਜਕਤਾਵਾਦ]] ਅਤੇ [[ਕਮਿਊਨਿਜ਼ਮ]] ਵੱਲ ਖਿੱਚਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name=Rao1997/> ਉਹ [[ਮਿਖਾਇਲ ਬਾਕੂਨਿਨ]] ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਦਾ ਪਾਠਕ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੇ [[ਕਾਰਲ ਮਾਰਕਸ]], [[ਵਲਾਦੀਮੀਰ ਲੈਨਿਨ]] ਅਤੇ [[ਤ੍ਰੋਤਸਕੀ]] ਨੂੰ ਵੀ ਪੜ੍ਹਿਆ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਅਖੀਰਲੇ ਵਸੀਅਤਨਾਮੇ, "ਟੂ ਯੰਗ ਪਲੀਟੀਕਲ ਵਰਕਰਜ਼", ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਦਰਸ਼ ਨੂੰ" ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਦਰਸ਼ ਨੂੰ "ਨਵੇਂ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਪੁਨਰ ਨਿਰਮਾਣ, ਅਰਥਾਤ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ, ਆਧਾਰ" ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite web|last1=Singh|first1=Bhagat|title=To Young Political Workers|url=https://www.marxists.org/archive/bhagat-singh/1931/02/02.htm|publisher=Marxists.org|accessdate=13 February 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001153755/https://www.marxists.org/archive/bhagat-singh/1931/02/02.htm|archivedate=1 October 2015}}</ref> ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ [[ਗਾਂਧੀਵਾਦੀ]] ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ - ਜਿਸ ਨੇ ਸੱਤਿਆਗ੍ਰਹਿ ਅਤੇ ਅਹਿੰਸਕ ਵਿਰੋਧ ਦੇ ਹੋਰ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਅਜਿਹੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਥਾਂ ਲੈ ਲਵੇਗੀ।<ref name=HINDUBSMP>{{cite news|title=Bhagat Singh an early Marxist, says Panikkar |work=The Hindu |date=14 October 2007 |url=http://www.hindu.com/2007/10/14/stories/2007101454130400.htm|accessdate=1 January 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080115200414/http://www.hindu.com/2007/10/14/stories/2007101454130400.htm|archivedate=15 January 2008 |deadurl=no |location=Chennai, India}}</ref> ਮਈ ਤੋਂ ਸਤੰਬਰ 1928 ਤਕ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ''ਕਿਰਤੀ'' ਅਰਾਜਕਤਾਵਾਦ ਬਾਰੇ ਲੇਖ ਲੜੀਬੱਧ ਕੀਤੇ। ਉਹ ਚਿੰਤਤ ਸੀ ਕਿ ਜਨਤਾ ਨੇ ਅਰਾਜਕਤਾਵਾਦ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਨੂੰ ਗਲਤ ਸਮਝਿਆ, ਅਤੇ ਲਿਖਿਆ: "ਲੋਕ ਅਰਾਜਕਤਾ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਡਰਦੇ ਹਨ। ਅਰਾਜਕਤਾ ਸ਼ਬਦ ਇੰਨਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦੁਰਵਿਹਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਗ਼ੈਰ-ਮਸ਼ਹੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਅਰਾਜਕਤਾਵਾਦੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।" ਉਸਨੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਅਰਾਜਕਤਾ ਦਾ ਮਤਲਬ ਸ਼ਾਸਕ ਦੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਅਤੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਹੁਕਮਾਂ ਦੀ ਗੈਰ-ਮੌਜੂਦਗੀ। ਉਹ ਅੱਗੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ: "ਮੈਂ ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਵਿਚਾਰ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ''ਵਸੁਧਿਵ ਕੁਟੂਮਬਾਕ'' ਆਦਿ ਦਾ ਅਰਥ ਇਕੋ ਅਰਥ ਹੈ।" ਉਸਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ ਕਿ: {{quote|ਅਰਾਜਕਤਾਵਾਦ ਦਾ ਅੰਤਮ ਟੀਚਾ ਪੂਰਾ ਅਜ਼ਾਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕੋਈ ਵੀ ਰੱਬ ਜਾਂ ਧਰਮ ਨਾਲ ਘਿਰਨਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਕਰੇਗਾ, ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪੈਸਾ ਜਾਂ ਦੁਨਿਆਵੀ ਇੱਛਾਵਾਂ ਲਈ ਪਾਗਲ ਹੋਣਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਸਰੀਰ 'ਤੇ ਕੋਈ ਵੀ ਚੇਨ ਨਹੀਂ ਹੋਣੀ ਜਾਂ ਰਾਜ ਦੁਆਰਾ ਨਿਯੰਤਰਣ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਚਰਚ, ਰੱਬ ਅਤੇ ਧਰਮ; ਰਾਜ; ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਜਾਇਦਾਦ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref name=Rao1997/>}} ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ [[ਕੇ ਐਨ ਪਾਨੀਕਰ]] ਨੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ।<ref name=HINDUBSMP /> ਸਿਆਸੀ ਸਿਧਾਂਤਕਾਰ ਜੇਸਨ ਐਡਮਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਮਾਰਕਸ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਵਿੱਚ ਲੇਨਿਨ ਨਾਲ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਸੀ<ref name=Adams/> 1926 ਤੋਂ ਅੱਗੇ, ਉਸਨੇ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ [[ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਅੰਦੋਲਨ]] ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਦੀ ਜੇਲ੍ਹ ਨੋਟਬੁੱਕ ਵਿਚ, ਉਸ ਨੇ ਸਾਮਰਾਜੀ ਅਤੇ ਪੂੰਜੀਵਾਦ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਲੈਨਿਨ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਅਤੇ ਟਰੌਟਸਕੀ ਦੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਵਿਚਾਰ ਦਿੱਤੇ। ਜਦੋਂ ਉਸਨੰ ਉਸਦੀ ਆਖਰੀ ਇੱਛਾ ਪੁੱਛੀ ਗਈ, ਤਾਂ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹ ਲੈਨਿਨ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite web|author=Chinmohan Sehanavis |url=http://www.mainstreamweekly.net/article351.html |title=Impact of Lenin on Bhagat Singh's Life |work=Mainstream Weekly |accessdate=28 October 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150930153113/http://www.mainstreamweekly.net/article351.html|archivedate=30 September 2015}}</ref> ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਕਦੇ ਵੀ [[ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਆਫ ਇੰਡੀਆ]] ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ।<ref name=Adams/> ===ਨਾਸਤਿਕਤਾ=== ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਨਾ-ਮਿਲਵਰਤਣ ਅੰਦੋਲਨ ਤੋੜ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ-ਮੁਸਲਿਮ ਦੰਗਿਆਂ ਦਾ ਗਵਾਹ ਬਣਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਵਾਂ 'ਤੇ ਸਵਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਮੌਕੇ 'ਤੇ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਧਰਮ ਨੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਬਾਕੂਨਿਨ, ਲੈਨਿਨ, ਟ੍ਰਾਟਸਕੀ - ਸਾਰੇ ਨਾਸਤਿਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਨੇ ਸੋਹੰਮ ਸਵਾਮੀ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ''ਕਾਮਨ ਸੇਂਸ'' ਵਿੱਚ ਵੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਦਿਖਾਈ। 1930-31 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸੰਪਰਕ ਇੱਕ ਸਾਥੀ ਕੈਦੀ [[ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਨਾਰੰਗਵਾਲ|ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ]] ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਨੇਤਾ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਜਿਸ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਅਖੰਡ ਕੀਰਤਨੀ ਜੱਥਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਸਾਥੀ ਸ਼ਿਵ ਵਰਮਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਿਸ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਲਿਖਤਾਂ ਨੂੰ ਸੰਗਠਿਤ ਅਤੇ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕੀਤਾ, ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਹੋਂਦ ਦਾ ਯਕੀਨ ਦਿਵਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਅਸਫਲ ਹੋਣ 'ਤੇ ਉਸਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ: "ਤੂੰ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈਂ ਅਤੇ ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਹਉਮੈ ਹੈ। ਜੋ ਤੁਰੇ ਅਤੇ ਰੱਬ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਕਾਲਾ ਪਰਦੇ ਵਾਂਗ ਹੈ"। ਇਸਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ "[[ਮੈਂ ਨਾਸਤਿਕ ਕਿਉਂ ਹਾਂ]]" ਲੇਖ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਉਸਦੀ ਨਾਸਤਿਕਤਾ ਘਮੰਡ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਇਸ ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਸਰਬ ਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ ਵਿਸ਼ਵਾਸੀ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਦੂਸਰਿਆਂ ਵਾਂਗ ਮਿੱਥ ਅਤੇ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਤੱਥ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਕਿ ਧਰਮ ਨੇ ਮੌਤ ਨੂੰ ਅਸਾਨ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਗੈਰ-ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਦਰਸ਼ਨ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਲਿਖਿਆ: {{quote|ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ, ਮੇਰਾ ਵਿਚਾਰ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਆਦਮੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਲਪਨਾ ਵਿਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤਦ ਨੂੰ ਬਣਾਇਆ। ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ, ਸੀਮਾਵਾਂ ਅਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਰੇ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹਾਲਾਤਾਂ, ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰਨ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਖ਼ਤਰਿਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਲਈ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਅਤੇ ਸੰਪੰਨਤਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਵਿਸਫੋਟ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਮਾਪਿਆਂ ਵਾਲੀ ਉਦਾਰਤਾ ਨਾਲ ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਰੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਰੰਗਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਹ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧਯੋਗ ਫੈਕਟਰ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੇ ਗੁੱਸੇ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਪ੍ਰਚਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਤਾਂ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਸਮਾਜ ਲਈ ਖਤਰਾ ਨਾ ਬਣ ਸਕੇ। ਉਹ ਦੁਖੀ ਆਤਮਾ ਦੀ ਪੁਕਾਰ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ ਕਿ ਬਿਪਤਾ ਦੇ ਸਮੇਂ ਜਦੋਂ ਆਦਮੀ ਇਕੱਲਾ ਅਤੇ ਬੇਬੱਸ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਪਿਤਾ, ਮਾਤਾ, ਭੈਣ ਅਤੇ ਭਰਾ, ਭਰਾ ਅਤੇ ਮਿੱਤਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਖੜਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਉਹ ਸਰਵਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਸੀ ਅਤੇ ਕੁਝ ਵੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਬਿਪਤਾ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਮਦਦਗਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://thedemocraticbuzzer.com/blog/why-am-i-an-atheist/|2=|title=Why I am an Atheist|website=http://thedemocraticbuzzer.com|access-date=2019-04-15|archive-date=2019-03-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20190328124834/http://thedemocraticbuzzer.com/blog/why-am-i-an-atheist/|dead-url=yes}}</ref>|sign=|source=}} ਲੇਖ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿਚ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਲਿਖਿਆ:{{quote|ਆਓ ਦੇਖੀਏ ਕਿ ਮੈਂ ਕਿੰਨੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹਾਂ। ਮੇਰੇ ਇਕ ਦੋਸਤ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਜਦੋਂ ਮੇਰੇ ਨਾਸਤਿਕ ਹੋਣ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ, "ਜਦੋਂ ਤੁਹਾਡੇ ਆਖ਼ਰੀ ਦਿਨ ਆਉਣਗੇ, ਤੁਸੀਂ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿਓਗੇ।" ਮੈਂ ਕਿਹਾ, "ਨਹੀਂ, ਪਿਆਰੇ ਸ੍ਰੀਮਾਨ, ਕਦੇ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਪਤਨ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕਤਾ ਦਾ ਕੰਮ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ। ਅਜਿਹੇ ਛੋਟੇ ਸੁਆਰਥੀ ਇਰਾਦੇ ਲਈ, ਮੈਂ ਕਦੇ ਵੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗਾ। "ਪਾਠਕ ਅਤੇ ਦੋਸਤੋ, ਕੀ ਇਹ ਘਮੰਡ ਹੈ? ਜੇ ਇਹ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਇਸ ਲਈ ਖੜ੍ਹਾ ਹਾਂ।<ref>{{Cite web|url=https://www.marxists.org/archive/bhagat-singh/1930/10/05.htm|title=Why I am an Atheist|website=marxists}}</ref>}} ==="ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨਾ"=== ਉਸ ਨੇ 9 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1929 ਨੂੰ ਸੈਂਟਰਲ ਅਸੈਂਬਲੀ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟਣ ਵਾਲੇ ਲੀਫ਼ਲੈਟ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਸੀ: "ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨਾ ਸੌਖਾ ਹੈ। ਪਰ ਤੁਸੀਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਾਰ ਸਕਦੇ। ਮਹਾਨ ਸਾਮਰਾਜ ਡਿੱਗ ਗਏ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਵਿਚਾਰ ਬਚ ਗਏ।"<ref>{{cite web |url=http://www.shahidbhagatsingh.org/index.asp?link=april8 |work=Letters, Writings and Statements of Shaheed Bhagat Singh and his Copatriots |title=Leaflet thrown in the Central Assembly Hall, New Delhi at the time of the throwing bombs. |accessdate=11 October 2011 |publisher=Shahid Bhagat Singh Research Committee, Ludhiana|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150930153306/http://www.shahidbhagatsingh.org/index.asp?link=april8|archivedate=30 September 2015}}</ref> ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਦੋ ਹੋਰਨਾਂ ਨੇ ਲਾਰਡ ਇਰਵਿਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪੱਤਰ ਲਿਖਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਯੁੱਧ ਦੇ ਕੈਦੀਆਂ ਦੀ ਤਰਾਂ ਵਿਵਹਾਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਬਜਾਏ ਗੋਲੀ ਨਾਲ ਮਾਰਨ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ।<ref>{{cite news |first=Pamela |last=Philipose |title=Is this real justice? |date=10 September 2011 |url=http://www.thehindu.com/arts/magazine/article2442039.ece |work=The Hindu |accessdate=20 November 2011 |location=Chennai, India|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001151534/http://www.thehindu.com/features/magazine/article2442039.ece|archivedate=1 October 2015}}</ref> ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦੇ ਚਾਰ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦੋਸਤ ਪ੍ਰਣਥ ਮਹਿਤਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ 20 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮੁਆਫੀ ਲਈ ਖਰੜਾ ਪੱਤਰ ਲੈ ਕੇ ਮਿਲਣ ਗਿਆ। ਪਰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ 'ਤੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।<ref name=Vaidya/> ==ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ== [[ਤਸਵੀਰ:Shaheed Bhagat Singh. Rewalsar, Himachal Pradesh.jpg|right|frameless]] ਸੁਭਾਸ਼ ਚੰਦਰ ਬੋਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ "ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਜਾਗਰਣ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ।" ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਮੰਨਿਆ ਕਿ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਹਰਮਨ-ਪਿਆਰਤਾ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਕੌਮੀ ਜਾਗਰਣ ਵੱਲ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਹਾ: "ਉਹ ਇੱਕ ਸਾਫ ਸੁਥਰਾ ਲੜਾਕੂ ਸੀ ਜੋ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦਾ ਸੀ ... ਉਹ ਇੱਕ ਚੰਗਿਆੜੀ ਵਰਗਾ ਸੀ। ਜੋ ਥੋੜੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਜਵਾਲਾ ਬਣ ਗਿਆ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਇੱਕ ਸਿਰੇ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਦਾ ਹਨ੍ਹੇਰਾ ਦੂਰ ਕੀਤਾ।" ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ ਬਿਊਰੋ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਸਰ ਹੋਰੇਸ ਵਿਲੀਅਮਸਨ ਨੇ ਫਾਂਸੀ ਦੇਣ ਤੋਂ ਚਾਰ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਲਿਖਿਆ: "ਉਸ ਦੀ ਫੋਟੋ ਹਰ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਬਸਤੀ ਵਿੱਚ ਵਿਕਰੀ ਲਈ ਸੀ ਅਤੇ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਸੀ।"<ref>{{Cite web|url=https://www.newsclick.in/happy-birthday-shaheed-bhagat-singh-interview-professor-chaman-lal|title=ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਬਾਰੇ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ ਬਿਊਰੋ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ, ਸਰ ਹੋਰੇਸ ਵਿਲੀਅਮਸਨ ਦੇ ਵਿਚਾਰ|last=|first=|date=28 Sep 2016|website=newsclick|publisher=newsclick|access-date=28 Sep 2016}}</ref> == ਵਿਰਾਸਤ ਅਤੇ ਸਮਾਰਕ == ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅੱਜ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਚਿੱਤਰ-ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਹੈ।<ref name="Pinney" /> ਉਸ ਦੀ ਯਾਦ, ਹਾਲਾਂਕਿ, ਸ਼੍ਰੇਣੀਕਰਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮੂਹਾਂ ਲਈ ਸਮੱਸਿਆ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਢੁੱਕਵੀਂ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ, ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਜੋ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਘਵਾਦ, ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹੈ, ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ: {{quote|ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿਚ ਲਗਭਗ ਹਰੇਕ ਰੁਝਾਨ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗਾਂਧੀ-ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ, ਹਿੰਦੂ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ, ਸਿੱਖ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀਆਂ, ਸੰਸਦੀ ਖੱਬੇ ਅਤੇ ਸੱਤਾਧਾਰੀ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸੰਘਰਸ਼ ਅਤੇ ਖੱਬੇ ਪੱਖੀ ਨਕਸਲੀ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰਨ ਲਈ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹਰ ਇਕ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿਰਸੇ ਦੇ ਦਾਅਵੇ ਕਰਨ ਲਈ ਇਕ ਵਿਰੋਧਾਭਾਸ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਗਾਂਧੀ-ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀਵਾਦੀਆਂ ਨੂੰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਹਿੰਸਾਤਮਕ ਤਰੀਕਾ ਸਮੱਸਿਆ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਉਸਦੀ ਨਾਸਤਿਕਤਾ ਤੋਂ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹਨ, ਪਾਰਲੀਮਾਨੀ ਖੱਬੇ-ਪੱਖੀ ਉਸਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਅਤੇ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਨੂੰ ਨਕਸਲਵਾਦੀਆਂ ਦੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਦੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਦੇਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਕਸਲੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਅੱਤਵਾਦ ਦੀ ਉਸ ਦੀ ਬਾਅਦ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਅਤਿਕਥਨੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੱਥ ਸਮਝਦੇ ਹਨ।<ref>{{cite web |url=http://www.sacw.net/article22.html |title=Book review: Why the Story of Bhagat Singh Remains on the Margins? |accessdate=2011-10-29|last=Singh |first=Pritam |date=24 September 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001151416/http://www.sacw.net/article22.html|archivedate=1 October 2015}}</ref>}} * 15 ਅਗਸਤ, 2008 ਨੂੰ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ 18 ਫੁੱਟ ਉੱਚੀ ਕਾਂਸੀ ਦੀ ਮੂਰਤੀ [[ਭਾਰਤੀ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ]] ਵਿੱਚ [[ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ]] ਅਤੇ ਸੁਭਾਸ਼ ਚੰਦਰ ਬੋਸ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{cite news |first=Aditi |last=Tandon |title=Prez to unveil martyr's 'turbaned' statue |date=8 August 2008 |url=http://www.tribuneindia.com/2008/20080808/nation.htm#16 |work=The Tribune |location=India |accessdate=29 October 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001152945/http://www.tribuneindia.com/2008/20080808/nation.htm|archivedate=1 October 2015}}</ref> ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਦੱਤ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਹਾਊਸ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ 'ਤੇ ਵੀ ਲਗਾਈ ਗਈ ਹੈ।<ref>{{cite web |url=http://rajyasabhahindi.nic.in/rshindi/picture_gallery/bk_dutt_1.asp |title=Bhagat Singh and B.K. Dutt|accessdate=3 December 2011 |publisher=[[Rajya Sabha]], [[Parliament of India]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001151310/http://rajyasabhahindi.nic.in/rshindi/picture_gallery/bk_dutt_1.asp|archivedate=1 October 2015}}</ref> [[ਤਸਵੀਰ:National Martyrs Memorial Hussainiwala closeup.jpg|thumb|ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਸੁਖਦੇਵ ਅਤੇ ਰਾਜਗੁਰੂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਹੁਸੈਨੀਵਾਲਾ ਵਿਖੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਕੌਮੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਸਮਾਰਕ]] * ਜਿਸ ਸਥਾਨ ਤੇ ਸਤਲੁਜ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਹੁਸੈਨੀਵਾਲਾ ਵਿਖੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਵੰਡ ਦੌਰਾਨ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਖੇਤਰ ਬਣ ਗਿਆ। 17 ਜਨਵਰੀ, 1961 ਨੂੰ, ਸੂਲੇਮੰਕੀ ਹੈਡ ਵਰਕਜ਼ ਨੇੜੇ 12 ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਬਦਲੇ ਇਸਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="ferozepur.nic.in" /> ਉਥੇ ਹੀ 19 ਜੁਲਾਈ, 1965 ਨੂੰ ਬੱਤੁਕੇਸ਼ਵਰ ਦੱਤ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="tribuneindia.com" /> 1968 ਵਿੱਚ ਕੌਮੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਸਮਾਰਕ ਸਸਕਾਰ ਸਥਾਨ ਤੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ<ref>{{cite news |first=K.S. |last=Bains |title=Making of a memorial |date=23 September 2007 |url=http://www.tribuneindia.com/2007/20070923/spectrum/main2.htm |work=The Tribune |location=India |accessdate=21 October 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001151150/http://www.tribuneindia.com/2007/20070923/spectrum/main2.htm|archivedate=1 October 2015}}</ref> ਅਤੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਰਾਜਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸੁਖਦੇਵ ਦੀਆਂ ਯਾਦਗਾਰਾਂ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ। 1968 ਵਿੱਚ ਕੌਮੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਸਮਾਰਕ ਸਸਕਾਰ ਸਥਾਨ ਤੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਰਾਜਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸੁਖਦੇਵ ਦੀਆਂ ਯਾਦਗਾਰਾਂ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ।<ref>{{cite news |first=K.S. |last=Bains |title=Making of a memorial |date=23 September 2007 |url=http://www.tribuneindia.com/2007/20070923/spectrum/main2.htm |work=The Tribune |location=India |accessdate=21 October 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001151150/http://www.tribuneindia.com/2007/20070923/spectrum/main2.htm|archivedate=1 October 2015}}</ref> [[ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਯੁੱਧ (1971)|1971 ਦੀ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿ ਲੜਾਈ]] ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਯਾਦਗਾਰ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫੌਜ ਨੇ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੂਰਤੀਆਂ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀਆਂ<ref name="ferozepur.nic.in" /><ref>{{cite web |title=ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ |url=https://vaisakhi.co.in/%e0%a8%b6%e0%a8%b9%e0%a9%80%e0%a8%a6-%e0%a8%ad%e0%a8%97%e0%a8%a4-%e0%a8%b8%e0%a8%bf%e0%a9%b0%e0%a8%98/ |url-status=dead |accessdate=26 ਸਤੰਬਰ 2023 |publisher=Vaisakhi Publisher, Punjab, India |archive-date=2023-09-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230926033533/https://vaisakhi.co.in/%E0%A8%B6%E0%A8%B9%E0%A9%80%E0%A8%A6-%E0%A8%AD%E0%A8%97%E0%A8%A4-%E0%A8%B8%E0%A8%BF%E0%A9%B0%E0%A8%98/ }}</ref> ਪਰ 1973 ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ।<ref name="tribuneindia.com">{{cite news |title=Shaheedon ki dharti |date=3 July 1999 |work=The Tribune |location=India |url=http://www.tribuneindia.com/1999/99jul03/saturday/regional.htm#3 |accessdate=11 October 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001150708/http://www.tribuneindia.com/1999/99jul03/saturday/regional.htm|archivedate=1 October 2015}}</ref> * ''ਸ਼ਹੀਦੀ ਮੇਲਾ'' 23 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਸਾਲਾਨਾ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਲੋਕ ਕੌਮੀ ਸ਼ਹੀਦ ਸਮਾਰਕ ਵਿਖੇ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।<ref>{{cite web |url=http://punjabrevenue.nic.in/gazfzpr5.htm |title=Dress and Ornaments |accessdate=21 October 2011|work=Gazetteer of India, Punjab, Firozpur (First Edition) |year=1983 |publisher=Department of Revenue, Rehabilitation and Disaster Management, Government of Punjab|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001150557/http://punjabrevenue.nic.in/gazfzpr5.htm|archivedate=1 October 2015}}</ref> ਇਹ ਦਿਨ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite news |first=Chander |last=Parkash |title=National Monument Status Eludes Building |date=23 March 2011 |url=http://www.tribuneindia.com/2011/20110323/punjab.htm#9 |work=The Tribune |location=India |accessdate=29 October 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001150359/http://www.tribuneindia.com/2011/20110323/punjab.htm|archivedate=1 October 2015}}</ref> * ਸ਼ਹੀਦ-ਏ-ਆਜ਼ਮ ਸਰਦਾਰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਜੱਦੀ ਪਿੰਡ ਖਟਕੜ ਕਲਾਂ ਵਿਖੇ 50 ਵੀਂ ਸ਼ਹੀਦੀ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ਮੌਕੇ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਅਸਥੀਆਂ, ਖ਼ੂਨ ਨਾਲ ਲਥਪਥ ਰੇਤ, ਅਤੇ ਖ਼ੂਨ ਦਾ ਰੰਗਿਆ ਹੋਇਆ ਅਖਬਾਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰਾਖ ਨੂੰ ਲਪੇਟਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name=museum>{{cite news |first=Sarbjit |last=Dhaliwal |author2=Amarjit Thind |title=Policemen make a beeline for museum |date=23 March 2011 |url=http://www.tribuneindia.com/2011/20110323/punjab.htm#2 |work=The Tribune |location=India |accessdate=29 October 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001150359/http://www.tribuneindia.com/2011/20110323/punjab.htm|archivedate=1 October 2015}}</ref> ਪਹਿਲੇ ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਦਾ ਪੰਨਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕੁਝ ਨੋਟਸ ਭੇਜੇ ਸਨ,<ref name=museum /> ਅਤੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦਸਤਖਤ ਵਾਲੀ ''[[ਭਗਵਤ ਗੀਤਾ]]'' ਦੀ ਇੱਕ ਕਾਪੀ, ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਮਿਲੀ ਸੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਨਿੱਜੀ ਵਸਤਾਂ ਵੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।<ref>{{cite web |url=http://punjabrevenue.nic.in/gaz_jdr13.htm |title=Chapter XIV (f) |accessdate=21 October 2011 |work=Gazetteer Jalandhar |publisher=Department of Revenue, Rehabilitation and Disaster Management, Government of Punjab|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001150255/http://punjabrevenue.nic.in/gaz_jdr13.htm|archivedate=1 October 2015}}</ref><ref>{{cite web |url=http://punjabrevenue.nic.in/Chapter%2015.htm |title=Chapter XV |accessdate=21 October 2011 |work=Gazetteer Nawanshahr|publisher=Department of Revenue, Rehabilitation and Disaster Management, Government of Punjab|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001150114/http://punjabrevenue.nic.in/Chapter%2015.htm|archivedate=1 October 2015}}</ref> * ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 2009 ਵਿੱਚ ਖਟਕੜ ਕਲਾਂ ਵਿੱਚ {{INR}}168 ਮਿਲੀਅਨ ($ 2.3 ਮਿਲੀਅਨ) ਦੀ ਲਾਗਤ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ।<ref>{{cite news|url=http://www.thaindian.com/newsportal/uncategorized/bhagat-singh-memorial-in-native-village-gets-go-ahead_100149026.html|title=Bhagat Singh memorial in native village gets go ahead|date=30 January 2009|publisher=[[Indo-Asian News Service]]|accessdate=22 March 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001150011/http://www.thaindian.com/newsportal/uncategorized/bhagat-singh-memorial-in-native-village-gets-go-ahead_100149026.html|archivedate=1 October 2015}}</ref> * ਭਾਰਤ ਦੀ [[ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ]] ਨੇ ਕੁਝ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਜ਼ਮਾਇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਭਾਰਤ ਦੀ ਅਦਾਲਤੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਸਥਲਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਜਾਇਬਘਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਪਹਿਲੀ ਸੰਗਠਿਤ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਮੁਕੱਦਮਾ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ 28 ਸਤੰਬਰ, 2007 ਨੂੰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜਨਮ ਦੇ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਉਤਸਵ ਮੌਕੇ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name=supremecourt /><ref name=rare /> == ਆਧੁਨਿਕ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ == [[ਤਸਵੀਰ:Statues of Bhagat Singh, Rajguru and Sukhdev.jpg|thumb|210px|ਹੁਸੈਨੀਵਾਲਾ ਨੇੜੇ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸਰਹੱਦ ਤੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਰਾਜਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸੁਖਦੇਵ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ]] ਭਾਰਤ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਅਜੇ ਵੀ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।<ref>{{cite news |first=Sharmila |last=Ravinder |title=Bhagat Singh, the eternal youth icon |date=13 October 2011 |url=http://blogs.timesofindia.indiatimes.com/tiger-trail/entry/bhagath-singh-the-eternal-youth-icon |work=The Times of India |accessdate=4 December 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001145727/http://blogs.timesofindia.indiatimes.com/tiger-trail/bhagath-singh-the-eternal-youth-icon/|archivedate=1 October 2015}}</ref><ref>{{cite news |first=Amit |last=Sharma |title=Bhagat Singh: Hero then, hero now |date=28 September 2011 |url=http://www.tribuneindia.com/2011/20110928/cth1.htm#6 |work=The Tribune |location=India |accessdate=4 December 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001145505/http://www.tribuneindia.com/2011/20110928/cth1.htm|archivedate=1 October 2015}}</ref><ref>{{cite news |first=Amit |last=Sharma |title=We salute the great martyr Bhagat Singh |date=28 September 2011 |url=http://www.tribuneindia.com/2011/20110928/cth1.htm#8 |work=The Tribune |location=India |accessdate=4 December 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001145505/http://www.tribuneindia.com/2011/20110928/cth1.htm|archivedate=1 October 2015}}</ref> ਉਸ ਨੂੰ ਬੋਸ ਅਤੇ ਗਾਂਧੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 2008 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ''ਇੰਡੀਆ ਟੂਡੇ'' ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਸਰਵੇਖਣ ਵਿੱਚ "ਮਹਾਨ ਭਾਰਤੀ" ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite news |first=S. |last=Prasannarajan |title=60 greatest Indians |date=11 April 2008 |url=http://indiatoday.intoday.in/story/60+greatest+Indians/1/6964.html |work=[[India Today]] |accessdate=7 December 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001152706/http://indiatoday.intoday.in/story/60%2Bgreatest%2BIndians/1/6964.html |archivedate=1 October 2015 |deadurl=yes }}</ref> ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਜਨਮ ਦੀ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਬੁੱਧੀਜੀਵੀਆਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ''ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਸੰਸਥਾਨ'' ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਸੰਸਥਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ।<ref>{{cite news |title=In memory of Bhagat Singh |date=1 January 2007 |url=http://www.tribuneindia.com/2007/20070101/region.htm |work=The Tribune |location=India |accessdate=28 October 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001145058/http://www.tribuneindia.com/2007/20070101/region.htm|archivedate=1 October 2015}}</ref> ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੰਸਦ ਨੇ 23 ਮਾਰਚ, 2001<ref>{{cite web |url=http://rajyasabhahindi.nic.in/rshindi/session_journals/192/23032001.pdf |title=Tributes to Martyrs Bhagat Singh, Raj Guru and Sukhdev |accessdate=3 December 2011 |date=23 March 2001 |format=PDF |publisher=[[Rajya Sabha]], [[Parliament of India]] |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120426015706/http://rajyasabhahindi.nic.in/rshindi/session_journals/192/23032001.pdf |archivedate=26 April 2012 }}</ref> ਅਤੇ 2005<ref>{{cite web |url=http://rajyasabhahindi.nic.in/rshindi/session_journals/204/23032005.pdf |title=Tributes to Martyrs Bhagat Singh, Raj Guru and Sukhdev |accessdate=3 December 2011 |date=23 March 2005 |format=PDF |publisher=[[Rajya Sabha]], [[Parliament of India]] |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120426015242/http://rajyasabhahindi.nic.in/rshindi/session_journals/204/23032005.pdf |archivedate=26 April 2012 }}</ref> ਨੂੰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਮਨਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮੌਨ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਦਿੱਤੀ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ, [[ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਆਫ਼ ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਦੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਚੱਲ ਰਹੀ ਮੰਗ ਦੇ ਬਾਅਦ ਲਾਹੌਰ ਵਿਚਲੇ ਸ਼ਦਮਾਨ ਚੌਂਕ, ਜਿੱਥੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਦਾ ਨਾਂ ਬਦਲ ਕੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਚੌਂਕ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਇੱਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਬਦਲਾਅ ਨੂੰ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{ cite news |title=Bhagat Singh: ‘Plan to rename chowk not dropped, just on hold’| date= 18 December 2012|url=http://tribune.com.pk/story/480973/bhagat-singh-plan-to-rename-chowk-not-dropped-just-on-hold/ |newspaper=The Express Tribune |accessdate=26 December 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001144830/http://tribune.com.pk/story/480973/bhagat-singh-plan-to-rename-chowk-not-dropped-just-on-hold/|archivedate=1 October 2015}}</ref><ref>{{cite news |title=It's now Bhagat Singh Chowk in Lahore |date=30 September 2012 |url=http://www.thehindu.com/news/international/its-now-bhagat-singh-chowk-in-lahore/article3951829.ece?homepage=true |work=[[The Hindu]] |accessdate=2 October 2012 |location=Chennai, India |first=Anita |last=Joshua|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001144058/http://www.thehindu.com/news/international/its-now-bhagat-singh-chowk-in-lahore/article3951829.ece?homepage=true|archivedate=1 October 2015}}</ref> 6 ਸਤੰਬਰ, 2015 ਨੂੰ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਵਿੱਚ ਪਟੀਸ਼ਨ ਦਾਇਰ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਚੌਕ ਨੂੰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਚੌਂਕ ਨਾਮ ਰੱਖਣ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ।<ref name="BSMFP">{{cite news |title=Plea to prove Bhagat's innocence: Pak-based body wants speedy hearing |url=http://www.hindustantimes.com/jalandhar/plea-to-prove-bhagat-singh-s-innocence-pak-based-body-wants-speedy-hearing-of-case/article1-1387844.aspx |date=6 September 2015 |work=Hindustan Times |accessdate=8 September 2015 |archiveurl=https://www.webcitation.org/6bOhkydCu?url=http://www.hindustantimes.com/jalandhar/plea-to-prove-bhagat-singh-s-innocence-pak-based-body-wants-speedy-hearing-of-case/article1-1387844.aspx |archivedate=8 September 2015 |deadurl=yes }}</ref> === ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ === ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਕਈ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਪਹਿਲੀ ਫ਼ਿਲਮ ''ਸ਼ਹੀਦ-ਏ-ਆਜ਼ਾਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ'' (1954) ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੇਮ ਅਬੀਦ ਨੇ ਸਿੰਘ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ। ''ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ'' (1963) ਵਿੱਚ [[ਸ਼ੰਮੀ ਕਪੂਰ]] ਨੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਅਭਿਨੈ ਕੀਤਾ। ''ਸ਼ਹੀਦ'' (1965) ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਮਨੋਜ ਕੁਮਾਰ]] ਨੇ ਅਤੇ ''ਅਮਰ ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ'' (1974) ਨੂੰ ਦਿਖਾਇਆ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੋਮ ਦੱਤ ਨੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਅਭਿਨੈ ਕੀਤਾ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਬਾਰੇ ਤਿੰਨ ਫ਼ਿਲਮਾਂ 2002 ਵਿੱਚ ''ਸ਼ਹੀਦ-ਏ-ਆਜ਼ਮ'', ''23 ਮਾਰਚ ,1931: ਸ਼ਹੀਦ'' ਅਤੇ ''ਦੀ ਲੈਜੇਡ ਆਫ਼ ਭਗਤ ਸਿੰਘ'' ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ [[ਸੋਨੂੰ ਸੂਦ]], [[ਬੌਬੀ ਦਿਓਲ]] ਅਤੇ [[ਅਜੇ ਦੇਵਗਨ]] ਨੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਅਭਿਨੈ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/movies/celebrities/story/dara-singhs-best-bollywood-moments-shaheed-bhagat-singh-109052-2012-07-12|title=Dara Singh's best Bollywood moments: Amar Shaheed Bhagat Singh|date=12 July 2012|accessdate=1 July 2018}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.freepressjournal.in/featured-blog/bhagat-singh-death-anniversary-7-movies-based-on-the-life-of-bhagat-singh/1241877|title=Bhagat Singh death anniversary: 7 movies based on the life of Bhagat Singh|accessdate=22 March 2018}}</ref> ਸਿਧਾਰਥ ਨੇ ਫ਼ਿਲਮ ''[[ਰੰਗ ਦੇ ਬਸੰਤੀ]]'' (2006), ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਯੁੱਗ ਦੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਭਾਰਤੀ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਮਾਨਤਾ ਦਾ ਚਿਤਰਣ ਕਰਦੀ ਫ਼ਿਲਮ, ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।<ref>{{cite news|first=Rajiv |last=Vijayakar |title=Pictures of Patriotism |date=19 March 2010 |publisher=[[Screen (magazine)|Screen]] |url=http://www.screenindia.com/news/pictures-of-patriotism/592527/ |accessdate=29 October 2011 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100809025848/http://www.screenindia.com/news/pictures-of-patriotism/592527/ |archivedate=9 August 2010 }}</ref> [[ਗੁਰਦਾਸ ਮਾਨ]] ਨੇ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜੀਵਨ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਇੱਕ ਫ਼ਿਲਮ ''ਸ਼ਹੀਦ ਊਧਮ ਸਿੰਘ'' ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਕਰਮ ਰਾਜਪਾਲ ਨੇ ਸਟਾਰ ਇੰਡੀਆ ਦੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਲੜੀ ''ਚੰਦਰਸ਼ੇਖਰ'', ਜੋ ਕਿ ਚੰਦਰ ਸ਼ੇਖਰ ਆਜ਼ਾਦ ਦੇ ਜੀਵਨ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਸੀ, ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/ive-been-wanting-to-play-bhagat-singh-karam-rajpal/articleshow/64115143.cms|title=I've been wanting to play Bhagat Singh: Karam Rajpal|accessdate=27 May 2018}}</ref> 2008 ਵਿੱਚ, ''[[ਨਹਿਰੂ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਐਂਡ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ]]'' ਅਤੇ ''[[ਅਨਹਦ (ਐਨਜੀਓ)|ਅਨਹਦ]]'', ਇੱਕ ਗ਼ੈਰ-ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਸੰਗਠਨ ਨੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ 40-ਮਿੰਟ ਦੀ ਇੱਕ ਡੌਕੂਮੈਂਟਰੀ ਫ਼ਿਲਮ ''ਇਨਕਲਾਬ'' ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ [[ਗੌਹਰ ਰਜ਼ਾ]] ਨੇ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref>{{cite news |title=New film tells 'real' Bhagat Singh story |date=13 July 2008 |work=Hindustan Times |url=http://www.hindustantimes.com/News-Feed/cinema/New-film-tells-real-Bhagat-Singh-story/Article1-323749.aspx |accessdate=29 October 2011 |deadurl=yes |archiveurl=https://www.webcitation.org/66aoL36hh?url=http://www.hindustantimes.com/News-Feed/cinema/New-film-tells-real-Bhagat-Singh-story/Article1-323749.aspx |archivedate=1 April 2012 }}</ref><ref>{{cite news |title=Documentary on Bhagat Singh |date=8 July 2008 |url=http://www.hindu.com/2008/07/08/stories/2008070853690400.htm |work=The Hindu |accessdate=28 October 2011 |deadurl=yes |archiveurl=https://www.webcitation.org/66aoGmFaz?url=http://www.hindu.com/2008/07/08/stories/2008070853690400.htm |archivedate=1 April 2012 }}</ref> === ਥੀਏਟਰ === ਸਿੰਘ, ਸੁਖਦੇਵ ਅਤੇ ਰਾਜਗੁਰੂ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਕਈ ਭੀੜ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨਾਟਕਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਸਰੋਤ ਰਹੇ ਹਨ।<ref>{{cite news |first=Chaman |last=Lal |title=Partitions within |date=26 January 2012 |url=http://www.thehindu.com/arts/theatre/article2834265.ece |work=The Hindu |accessdate=30 January 2012 |deadurl=yes |archiveurl=https://www.webcitation.org/66aoBEUJC?url=http://www.thehindu.com/arts/theatre/article2834265.ece |archivedate=1 April 2012 }}</ref><ref>{{cite news |first=Shreya |last=Ray |title=The lost son of Lahore |date=20 January 2012 |url=http://www.livemint.com/2012/01/20195956/The-lost-son-of-Lahore.html?h=B |work=[[Live Mint]] |accessdate=30 January 2012 |deadurl=yes |archiveurl=https://www.webcitation.org/66ao4hUQ4?url=http://www.livemint.com/2012/01/20195956/The-lost-son-of-Lahore.html?h=B |archivedate=1 April 2012 }}</ref><ref>{{cite news |title=Sanawar students dramatise Bhagat Singh's life |date=n.d. |url=http://www.dayandnightnews.com/2012/01/sanawar-students-dramatise-bhagat-singhs-life/ |work=Day and Night News |accessdate=30 January 2012 |deadurl=yes |archiveurl=https://www.webcitation.org/66anxTWhA?url=http://www.dayandnightnews.com/2012/01/sanawar-students-dramatise-bhagat-singhs-life/ |archivedate=1 April 2012 }}</ref> === ਗਾਣੇ === [[ਰਾਮ ਪ੍ਰਸਾਦ ਬਿਸਮਿਲ]] ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਮਿਤ, ਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਗਾਣੇ, "ਸਰਫਰੋਸ਼ੀ ਕੀ ਤਮੰਨਾ" ਅਤੇ "ਮੇਰਾ ਰੰਗ ਦੇ ਬੇਸੰਤ ਚੋਲਾ" ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਈ ਸੰਬੰਧਿਤ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।<ref>{{cite news |first=Yogendra |last=Bali |title=The role of poets in freedom struggle |date=August 2000 |publisher=[[ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ]] |url=http://pib.nic.in/feature/feyr2000/faug2000/f070820002.html |work=Press Information Bureau |accessdate=4 December 2011 |deadurl=yes |archiveurl=https://www.webcitation.org/66anqlzCn?url=http://pib.nic.in/feature/feyr2000/faug2000/f070820002.html |archivedate=1 April 2012 }}</ref><ref name="films">{{cite news |title=A non-stop show&nbsp;... |date=3 June 2002 |url=http://www.hindu.com/thehindu/mp/2002/06/03/stories/2002060300500100.htm |work=The Hindu |accessdate=28 October 2011 |deadurl=yes |archiveurl=https://www.webcitation.org/66aovff0n?url=http://www.hindu.com/thehindu/mp/2002/06/03/stories/2002060300500100.htm |archivedate=1 April 2012 }}</ref> === ਹੋਰ === 1968 ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤ ਨੇ ਸਿੰਘ ਦੇ 61ਵੇਂ ਜਨਮ ਦਿਹਾੜੇ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਡਾਕ ਟਿਕਟ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਸੀ।<ref>{{cite web |url=http://www.indianpost.com/viewstamp.php/Alpha/B/BHAGAT%20SINGH%20AND%20FOLLOWERS |title=Bhagat Singh and followers |accessdate=20 November 2011 |work=Indian Post |deadurl=yes |archiveurl=https://www.webcitation.org/66anegLfh?url=http://www.indianpost.com/viewstamp.php/Alpha/B/BHAGAT%20SINGH%20AND%20FOLLOWERS |archivedate=1 April 2012 }}</ref> 2012 ਵਿੱਚ ਸਰਕੂਲੇਸ਼ਨ ਕਰਨ ਲਈ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ₹5 ਦਾ ਸਿੱਕਾ ਵੀ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite web|title=Issue of coins to commemorate the occasion of "Shahid Bhagat Singh Birth Centenary"|url=https://www.rbi.org.in/commonman/English/Scripts/PressReleases.aspx?Id=1155|website=rbi.org.in|publisher=Reserve Bank of India|accessdate=1 October 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001143633/https://www.rbi.org.in/commonman/English/Scripts/PressReleases.aspx?Id=1155|archivedate=1 October 2015}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == === ਨੋਟ === {{Notelist|refs= {{efn|name=birth|Whereas most sources state 27 September 1907 to be Bhagat Singh's birth date,<ref name=combined-birth-date-27-9> * {{Citation|year=2021|chapter= Bhagat Singh|title=Encyclopedia Britannica|chapter-url= https://www.britannica.com/biography/Bhagat-Singh|quote=Quick Facts <br/>Born: September 27, 1907, Lyallpur, western Punjab, India [now in Pakistan] <br/> Died: March 23, 1931, Lahore [now in Pakistan] (aged 23)}} * {{Cite ODNB|id=73519|last=Deol|first=Jeevan Singh|title=Singh, Bhagat [known as Bhagat Singh Sandhu]|year=2004|quote=Singh, Bhagat [known as Bhagat Singh Sandhu] (1907–1931), revolutionary and writer, was born in the village of Banga, Punjab, India (now in Pakistan) on 27 September 1907}} * {{Citation|last=NCERT (India)|title=Modern India: a textbook for Class XII|series=Textbooks from India|volume=18|location=New Delhi|publisher=National Council for Educational Research and Training|page=242|year=2004|oclc=838284530|isbn=9788174501295|url=https://archive.org/details/modern-india-satish-chandra-mittal-ncert/page/241/mode/2up|quote=Sardar Bhagat Singh was born in a place called Banga in Lyalpur district on 27 September 1907}} * {{Citation|last1=Singh|first1=Bhagat|last2=Gupta|first2=D. N.|title=Selected Writings|location=New Delhi|publisher=National Book Trust|year=2007|editor1-last=Gupta|editor1-first=D. N.|editor2-last=Chandra|editor2-first=Bipan|isbn=9788123749419|oclc=607855643|page=xi|url=https://archive.org/details/bhagatsinghselectspeechesandwritingsguptad.n._590_s/page/n11/mode/2up| quote=Bhagat Singh was born in a patriotic family on 27 September 1907 in the village Khatkar Kalan, tehsil Banga, district Jalandhar, though his father Sardar Kishen Singh had shifted to Lyallpur (now Faislabad in Pakistan) sometime before his birth.}} * {{Cite book|last=Singh|first=Bhagat|title=Words of Freedom: Ideas of a Nation|publisher = Penguin Books|year=2010|isbn=9780143068884|url=https://books.google.com/books?id=1nQTv8c6V90C&pg=PR10|quote=Bhagat Singh was born on 27 September 1907 in Lyallpur, Punjab into a family of revolutionaries. His uncles, Ajit Singh and Swaran Singh, as well as his father, Kishan Singh, were members of the Ghadar Party. (Swaran Singh was hanged in 1927, four years before his nephew, for his involvement in the Kakori train robbery of 1925.)}} * {{Cite book|last=Juss|first=Satvinder S.|title=Bhagat Singh: A Life in Revolution|publisher=Penguin Random House|url=https://books.google.com/books?id=kSZ_EAAAQBAJ&pg=PT30|year=2022|isbn=978-93-5492-674-7 |quote=Bhagat Singh was born on 27 September 1907 in a small village by the name of 'Banga'. It was then in the Lyallpur district of undivided ... Punjab. Today it is located in Pakistan under the new name of Faisalabad.}} ** {{Cite book|last=Juss |first=Satvinder S. |title=Bhagat Singh: A Life in Revolution|publisher=Penguin Random House|url=https://books.google.com/books?id=kSZ_EAAAQBAJ&pg=PT297|year=2022|isbn=978-93-5492-674-7|quote=At any rate, this is what Lajjawati appears to have said when she was interviewed for the oral history archive of the Nehru Memorial Museum & Library. The disclosure to Lala Feroz Chand of the bundle of documents enabled the publication of one of the writings of Bhagat Singh, namely, his celebrated, ‘Why I Am an Atheist’, on 27 September 1931. This was designed to coincide with what would have been Bhagat Singh's twenty-fourth birthday.}} * {{Citation|last=Noorani|first=A. G.|author-link=A. G. Noorani|title=The Trial of Bhagat Singh: Politics of Justice|publisher = Oxford University Press|year=2001|url=https://books.google.com/books?id=Hmg-AQAAIAAJ|page=9|isbn=978-0-19-579667-4|quote=Bhagat Singh was born in the village Banga in Lyallpur, on September 27, 1907, in a family of revolutionaries and in a clime in which the spirit of revolt gripped a large number of people in the Punjab.}} * {{Citation|editor1-last=Dayal|editor1-first=Ravi|title=We Fought Together for Freedom: Chapters from the Indian National Movement|location=Delhi|publisher=Oxford University Press|url=https://books.google.com/books?id=vSZuAAAAMAAJ|year=1995|page=139|isbn=978-0-19-563286-6|quote=Bhagat Singh was born on 27 September 1907 in the village of Banga in the Lyallpur district of Punjab (now in Pakistan) into a patriotic family.}} * {{Citation|last=Singh|first=Fauja|title=Eminent Freedom Fighters of Punjab|publisher=Punjab University, Department of Punjab Historical Studies|year=1972|oclc=504464385|page=80|quote=Bhagat Singh He belongs to the front rank of Punjabi heroes martyred in the cause of national movement . ... He was born on September 27 , 1907.}} * {{Citation|last=Aggarwal|first=Som Nath|title=The heroes of Cellular Jail: Study based on personal memoirs of Indian freedom fighters incarcerated in the Cellular Jail, Andaman and Nicobar Islands, in connection with freedom movement, 1857-1945; includes a list of prisoners period-wise and state-wise|location=Patiala|publisher=Publication Bureau, Punjab University|year=1995|isbn=9788173801075|oclc= 33970606|page=193|quote=In the Punjab , Lahore was once again agog with revolutionary activities and Bhagat Singh who was to become Shaheed - i - Azam in subsequent years was on the forefront . He was born on 27 September 1907 and belonged to village Khatkar}} * {{Citation|last=Communist Party of India (Marxist) History Commission|location=New Delhi|publisher=CPI (M) Publications and LeftWord Books|year=2005|title=History of the Communist Movement in India: The Formative Years, 1920&ndash;1933|isbn=9788187496496|oclc=493429162|url=https://books.google.com/books?id=KqLaAAAAMAAJ|page=231|quote=Bhagat Singh 1907-1931 One of the most outstanding revolutionaries of India, martyred at the age of 23. Born in a peasant family in Banga village of Lyallpur district of Punjab on September 27 , 1907}} </ref> some mention 28 September 1907.<ref name=sohi-parashar-birth> * {{Citation|last=Sohi|first=Seema|title=Echoes of Mutiny: Race, Surveillance, and Indian Anticolonialism in North America|publisher=Oxford University Press|page=195|year=2014|isbn=978-0-19-939044-1|url=https://books.google.com/books?id=x_D8AwAAQBAJ&pg=PT195|quote=... on March 23, 1931, twenty-three year old Bhagat Singh was hanged. Born on September 28, 1907, Bhagat Singh came from a family of freedom fighters}} * {{Citation|last=Parashar|first=Swati|chapter=Terrorism and the Postcolonial 'State'|title=Routledge Handbook of Postcolonial Politics|publisher=Routledge|editor1-first=Olivia U.|editor1-last=Rutazibwa|editor2-first=Robbie|editor2-last=Shilliam|year=2018|page=178|isbn=978-1-317-36939-4|chapter-url=https://books.google.com/books?id=zEBNDwAAQBAJ&pg=PT178|quote=Footnote 2: Bhagat Singh (28 September 1907 – 23 March 1931) was an Indian freedom fighter with socialist revolutionary leanings.}}</ref> Some others mention both 27 and 28 September in different contexts;<ref name=chaman-yates-moffat> * {{Cite book|editor1-last=Lal|editor1-first=Chaman|editor2-last=Yates|editor2-first=Michael D.|title=The Political Writings of Bhagat Singh|date=9 January 2024 |publisher=NYU Press|page=34|isbn=978-1-68590-067-0|url=https://books.google.com/books?id=PafoEAAAQBAJ&pg=PA34|quote=Kumari Lajjawati, secretary of the Bhagat Singh Defence Committee and a Congress activist, frequently visited the Lahore jail to discuss the legal aspects of the case. In an interview with the Nehru Memorial Museum and Library’s oral history cell, she said that she brought some papers given to her by Bhagat Singh, which she later showed to Feroze Chand, editor of ''The People'', Lala Lajpat Rai’s well-established paper in Lahore. Feroze Chand was given the freedom to select whatever he wanted for publication in ''The People''. He did this and returned the rest to Lajjawati, who handed them over to Bejoy Kumar Sinha in 1938. From the papers he had, Feroze Chand published ‘Why I am an Atheist’ on 27 September 1931, Bhagat Singh’s first birthday after his execution on 23 March of that same year.}} * {{Cite book |editor-last=Lal |editor-first=Chaman |editor-last2=Yates |editor-first2=Michael D. |title=The Political Writings of Bhagat Singh|date=9 January 2024 |publisher=NYU Press|page=127|url=https://books.google.com/books?id=PafoEAAAQBAJ&pg=PA127|isbn=978-1-68590-066-3| quote=Bhagat Singh wrote an impassioned letter to Bhai Randir Singh, and the latter agreed to meet. However, he implored the young revolutionary to renounce his atheism and embrace the religion in which he was raised. He claimed his word convinced Bhagat Singh to repent and return to the religious fold. But Bhagat Singh, understanding that what he said could be distorted after his death, soon wrote this famous essay, so that people would know what he really believed. This was done in October 1930, and the essay was published in ''The People'' on 27 September 1931, the first birth anniversary of Bhagat Singh after his execution.<Footnote 1: Bhagat Singh's birth anniversary is now widely accepted to fall on 28 September>}} ** {{Cite book |editor-last=Lal |editor-first=Chaman |editor-last2=Yates |editor-first2=Michael D. |title=The Political Writings of Bhagat Singh|date=9 January 2024|publisher=NYU Press|url=https://books.google.com/books?id=PafoEAAAQBAJ&pg=PA12|page=12|isbn=978-1-68590-066-3 |quote=Bhagat Singh is a legend, but how he became one needs to be understood. He was born on 28 September 1907 in the village of Chak No. 105, Lyallpur Bange, as it was called in those days, which is now in Faisalabad, Pakistan, which itself was formerly known as Lyallpur.}} * {{Cite book|last=Moffat|first=Chris|title=India's Revolutionary Inheritance: Politics and the Promise of Bhagat Singh|publisher=Cambridge University Press|page=128|year=2019|isbn=978-1-108-49690-2|url=https://books.google.com/books?id=LFR-DwAAQBAJ&pg=PA128|quote=According to the scholar Chaman Lal, Lajjawati showed the contents of the bundle to Lala Feroz Chand, editor of The People. For Lal, this explains how the essay ‘Why I Am an Atheist’ came to appear in the Lahore weekly on 27 September 1931, selected from the smuggled documents and published near to what would have been the revolutionary’s twenty-fourth birthday.}} ** {{Cite book|last=Moffat |first=Chris |title=India's Revolutionary Inheritance: Politics and the Promise of Bhagat Singh|publisher=Cambridge University Press|page=210|url=https://books.google.com/books?id=LFR-DwAAQBAJ&pg=PA210|year=2019|isbn=978-1-108-49690-2|quote=Solitude characterizes the biographies of all three sites. Each structure is relegated from the rhythms of everyday experience due to poor accessibility: Khatkar Kalan is a small village in rural Punjab, Hussainiwala, an outpost on the border with Pakistan, and the Lok Sabha grounds have been highly securitized since militant attacks on the complex in December 2001. Crowds gather at the first two sites on special occasions — the 23 March death anniversary or 28 September birth anniversary, specifically — but visitors are otherwise infrequent. }}</ref> One scholar has suggested that 27 September was widely celebrated in India as Bhagat Singh's birthday until the turn of the 21st century when [[Google]]'s celebration of its founding on that day began to critically affect Indian media's coverage of the birthday.<ref name=phanjoubam-2016>{{citation|last=Phanjoubam|first=Pradip|title=The Northeast Question: Conflicts and frontiers|location=London and New York|publisher=Routledge|year=2016|isbn=978-1-138-95798-5|url=https://books.google.com/books?id=YBStCwAAQBAJ&pg=PT53|quote=Consider this. 27 September is the birthday of Google. This day is also the birthday of well-known and respected Indian freedom fighter Bhagat Singh, though some claim 28 September to be his birthday. For all the years after Indian independence, Bhagat Singh’s birthday was what the Indian media remembered on 27 September, with the union government’s Directorate of Advertising and Visual Publicity (DAVP) issuing large eulogising display advertisements ahead of the day, reminding the nation of the day’s significance in the Indian independence movement and nation-building. But by the turn of the twenty-first century, amidst the excitement of changes brought about by the liberalisation of the Indian economy and its consequent growing integration with the global market, all major Indian news channels and newspapers began enthusiastically remembering Google, carrying features on this phenomenon of the digital age for days, and in the process, virtually marginalised the memory of Bhagat Singh to the periphery of the media’s, and therefore, the public’s consciousness.}}</ref>}} }} === ਹਵਾਲੇ === <references> <ref name=Adams>{{citation |url=http://raforum.info/article.php3?id_article=3225&lang=en |first=Jason |last=Adams |title=Asian Anarchism: China, Korea, Japan & India |publisher=Raforum.info |year=2005 |access-date=28 October 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20151001143403/http://raforum.info/article.php3?id_article=3225&lang=en|archive-date=1 October 2015}}</ref> <ref name=Dam/> <ref name=Friend/> <!-- <ref name=Govind>{{citation|last=Govind|first=Nikhil|title=Between Love and Freedom: The Revolutionary in the Hindi Novel|url=https://books.google.com/books?id=3Hk9BAAAQBAJ|year=2014|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-317-55975-7|pages=56–57}}</ref> --> <ref name=ILJ/> <ref name=Lal/> <ref name=Mittal>{{citation |last1=Mittal|first1=S.K. |last2 = Habib|first2=Irfan |title=The Congress and the Revolutionaries in the 1920s |author-link2=Irfan Habib |journal=Social Scientist |volume=10 |issue=6 |date=June 1982 |pages=20–37 |jstor=3517065|doi=10.2307/3517065 }} {{subscription required}}</ref> <ref name=Pinney>{{citation |last=Pinney |first=Christopher |year=2004 |url=https://books.google.com/books?id=8hhXq7hpzSwC |title='Photos of the Gods': The Printed Image And Political Struggle in India |publisher=Reaktion Books |isbn=978-1-86189-184-6|pages=117, 124–126}}</ref> <ref name=Rao1997>{{citation |last=Rao |first=Niraja |date=April 1997 |title=Bhagat Singh and the Revolutionary Movement |journal=Revolutionary Democracy |volume=3 |issue=1 |access-date=18 November 2011|url=http://www.revolutionarydemocracy.org/rdv3n1/bsingh.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20151001141654/http://www.revolutionarydemocracy.org/rdv3n1/bsingh.htm|archive-date=1 October 2015}}</ref> <ref name=s380/> <ref name=Vaidya/> </references> === Works cited and bibliography === {{Refbegin|colwidth=40em}} * {{citation |last1=Bakshi |first1=S.R. |last2=Gajrani |first2=S. |last3=Singh |first3=Hari |title=Early Aryans to Swaraj |volume=10: Modern India |publisher=Sarup & Sons |location=New Delhi |year=2005 |url=https://books.google.com/books?id=7fXK3DiuJ5oC |isbn=978-8176255370 }} * {{Cite book |last=Datta |first=Vishwanath |year=2008 |title=Gandhi and Bhagat Singh |publisher=Rupa & Co. |isbn=978-81-291-1367-2 }} * {{citation|last=Gaur|first=I.D.|title=Martyr as Bridegroom|url=https://books.google.com/books?id=PC4C3KcgCv0C|year=2008|publisher=Anthem Press|isbn=978-1-84331-348-9}} * {{citation|last=Grewal|first=J.S.|title=The Sikhs of the Punjab|url=https://books.google.com/books?id=2_nryFANsoYC|year=1998|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-63764-0}} * {{citation |last=Gupta|first=Amit Kumar |title=Defying Death: Nationalist Revolutionism in India, 1897–1938 |journal=Social Scientist |volume=25 |issue=9/10 |date=September–October 1997 |pages=3–27 |jstor=3517678|doi=10.2307/3517678 }} {{subscription required}} * {{Cite book|last2=Singh|first2=Bhagat|last1=Habib|first1=Irfan S.|author-link1=Irfan Habib|url=https://books.google.com/books?id=JoIMAQAAMAAJ|year=2007|title=To make the deaf hear: ideology and programme of Bhagat Singh and his comrades|publisher=Three Essays Collective|isbn=978-81-88789-56-6}} * {{cite book|last1=MacLean|first1=Kama|title=A revolutionary history of interwar India : violence, image, voice and text|url=https://archive.org/details/revolutionaryhis0000macl|date=2015|publisher=OUP|location=New York|isbn=978-0-19-021715-0}} * {{citation|last1=Maclean|first1=Kama|last2=Elam|first2=J. David|title=Revolutionary Lives in South Asia: Acts and Afterlives of Anticolonial Political Action|url=https://books.google.com/books?id=TnSFCwAAQBAJ|year=2016|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-63712-7}} * {{citation|last=Moffat|first=Chris|editor1-first=Kama|editor1-last=Maclean|editor2-first=J. David|editor2-last=Elam|title=Revolutionary Lives in South Asia: Acts and Afterlives of Anticolonial Political Action|chapter-url=https://books.google.com/books?id=TnSFCwAAQBAJ&pg=PA73|year=2016|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-63712-7|pages=73–89|chapter=Experiments in political truth}} * {{cite book |title=Changing Homelands |first=Neeti |last=Nair |publisher=Harvard University Press |year=2011 |isbn=978-0-674-05779-1 |url=https://books.google.com/books?id=o-NoCp9Lc24C }} * {{citation |title=Bhagat Singh as 'Satyagrahi': The Limits to Non-violence in Late Colonial India |journal=[[Modern Asian Studies]] |date=May 2009 |first=Neeti |last=Nair |volume=43 |issue=3 |pages=649–681 |jstor=20488099 |doi=10.1017/S0026749X08003491 |s2cid=143725577 }} * {{citation |last=Nayar |first=Kuldip |author-link=Kuldip Nayar |year=2000 |url=https://books.google.com/books?id=bG9lA6CrgQgC |title=The Martyr Bhagat Singh: Experiments in Revolution |publisher=Har-Anand Publications |isbn=978-81-241-0700-3 }} * {{cite book |last=Noorani |first=Abdul Gafoor Abdul Majeed |title=The Trial of Bhagat Singh: Politics of Justice |publisher=Oxford University Press |year=2001 |orig-year=1996 |isbn=978-0-19-579667-4}} * {{citation |last=Rana |first=Bhawan Singh |year=2005a |url=https://books.google.com/books?id=PEwJQ6_eTEUC |title=Bhagat Singh |publisher=Diamond Pocket Books (P) Ltd. |isbn=978-81-288-0827-2 }} * {{citation |last=Rana |first=Bhawan Singh |year=2005b |url=https://books.google.com/books?id=sudu7qABntcC |title=Chandra Shekhar Azad (An Immortal Revolutionary of India) |publisher=Diamond Pocket Books (P) Ltd. |isbn=978-81-288-0816-6 }} * {{cite book|last1=Sharma|first1=Shalini|title=Radical Politics in Colonial Punjab: Governance and Sedition|date=2010|publisher=Routledge|location=London|isbn=978-0-415-45688-3}} * {{citation |last2=Hooja |first2=Bhupendra |last1=Singh |first1=Bhagat |url=https://books.google.com/books?id=OAq4N60oopEC |title=The Jail Notebook and Other Writings |publisher=LeftWord Books |year=2007 |isbn=978-81-87496-72-4 }} * {{citation |title=Review article |journal=Journal of Punjab Studies |date=Fall 2007 |first=Pritam |last=Singh |volume=14 |issue=2 |pages=297–326 |access-date=8 October 2013 |url=http://www.global.ucsb.edu/punjab/journal_14_2/review_article.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20151001140644/http://www.global.ucsb.edu/punjab/journal_14_2/review_article.pdf |archive-date=1 October 2015 }} * {{cite book |last2=Singh |first2=Trilochan |last1=Singh |first1=Randhir |author-link1=Randhir Singh (Sikh) |title=Autobiography of Bhai Sahib Randhir Singh: freedom fighter, reformer, theologian, saint and hero of Lahore conspiracy case, first prisoner of Gurdwara reform movement |publisher=Bhai Sahib Randhir Singh Trust |year=1993}} * {{citation|last=Tickell|first=Alex|title=Terrorism, Insurgency and Indian-English Literature, 1830–1947|url=https://books.google.com/books?id=wJhD6My4tR0C|year=2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-61840-6}} * {{cite book|last1=Waraich|first1=Malwinder Jit Singh|title=Bhagat Singh: The Eternal Rebel|date=2007|publisher=Publications Division|location=Delhi|isbn=978-8123014814}} * {{cite book |last2=Sidhu |first2=Gurdev Dingh |last1=Waraich |first1=Malwinder Jit Singh |title=The hanging of Bhagat Singh : complete judgement and other documents |url=https://archive.org/details/hangingofbhagats0000unse |publisher=Unistar |location=Chandigarh |year=2005}} {{Refend}} ==ਬਾਹਰਲੇ ਲਿੰਕ== {{Sister project links|d=Q377808|c=category:Bhagat Singh|s=ਲੇਖਕ:ਭਗਤ ਸਿੰਘ|n=no|b=no|wikt=no|v=no|voy=no|m=no|mw=no|species=no}} * [http://www.shahidbhagatsingh.org/ Bhagat Singh biography, and letters written by Bhagat Singh] * [http://www.outlookindia.com/article.aspx?208908 His Violence Wasn't Just About Killing], ''[[Outlook (Indian magazine)|Outlook]]'' * [http://www.tribuneindia.com/2011/20110508/edit.htm#1 The indomitable courage and sacrifice of Bhagat Singh and his comrades will continue to inspire people], ''[[Tribune India|The Tribune]]'' * [https://www.thequint.com/news/world/pakistans-bhagat-singh-tracing-the-martyrs-footsteps-in-lahore Tracing the Martyr's Footsteps in Lahore], ''[[The Quint]]'' {{Indian independence movement}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1907]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1931]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਾਂਤ (ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ) ਦੇ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮੀਏ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੌਮੀ ਇਨਕਲਾਬੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਨਾਸਤਿਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਆਗੂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦੇ ਕੇ ਮਾਰੇ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਅੰਦੋਲਨ]] s7cwk2tlzivermxbf6s8eqxyf6c5fwe 0 6014 841771 765659 2026-06-29T22:26:00Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260629)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 841771 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:IPA Kiel 2021 full ell.pdf|517px]] '''ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਧੁਨਾਤਮਕ ਲਿਪੀ''' ਰਾਹੀਂ ਟਕਸਾਲੀ ਯੂਨਾਨੀ ਵਰਣਮਾਲਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਕੇ ਤਕਰੀਬਨ ਹਰ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="IPA 1999">International Phonetic Association (IPA), ''Handbook''.</ref> ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਧੁਨਾਤਮਕ ਲਿਪੀ ਨੂੰ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਲਿਆਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="world">{{cite book|last=MacMahon|first=Michael K. C.|chapter=Phonetic Notation|editor=P. T. Daniels and W. Bright (eds.)|title=The World's Writing Systems|url=https://archive.org/details/isbn_9780195079937|pages=[https://archive.org/details/isbn_9780195079937/page/821 821]–846|publisher=Oxford University Press|year=1996|location=New York|isbn=0-19-507993-0}}</ref><ref>{{cite book|first=Joan|last=Wall|title=International Phonetic Alphabet for Singers: A Manual for English and Foreign Language Diction|publisher=Pst|date=1989|isbn=1877761508|url=http://www.amazon.com/International-Phonetic-Alphabet-Singers-Language/dp/1877761508}}</ref> ਭਾਵੇਂ ਇਸ ਧੁਨਾਤਮਕ ਲਿਪੀ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਮੌਖਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਰਤੱਖ ਧੁਨੀਆਂ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਿਰਤਮ ਧੁਨੀਆਂ ਦਾ ਸ਼ੁਮਾਰ ਵੀ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲਿਪੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨ]] pck0n3119j48ntoekwb414rew34dnt3 0 6943 841660 840956 2026-06-29T19:39:47Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260629)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 841660 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist | name = ਸਰ ਆਇਜ਼ੈਕ ਨਿਊਟਨ | image = GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg | alt = ਕਾਲੀ ਪੁਸ਼ਾਕ, ਘੁੰਗਰਾਲੇ ਭੂਰੇ ਵਾਲ, ਵੱਡੀ ਤਿੱਖੀ ਨੱਕ, ਅਤੇ ਟੇਢੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਪੋਰਟਰੇਟ | caption = [[ਗੋਡਫਰੇ ਨੈਲਰ]] ਦਾ 1689ਵਾਲਾ ਸਰ ਆਇਜ਼ੈਕ ਨਿਊਟਨ (ਉਮਰ 46) ਦਾ ਪੋਰਟਰੇਟ | birth_date = 25 ਦਸੰਬਰ 1642 | birth_place = {{nowrap|[[Woolsthorpe-by-Colsterworth]],}} [[ਲਿੰਕਨਸਾਇਰ]], [[ਇੰਗਲੈਂਡ]] | death_date = 20 ਮਾਰਚ 1727 (84) | death_place = [[ਕੇਨਸਿੰਗਟਨ]], [[ਮਿਡਲਸੈਕਸ]], [[ਇੰਗਲੈਂਡ]] | resting_place = [[ਵੈਸਟਮਿਨਸਟਰ ਐਬੇ]] | residence =ਇੰਗਲੈਂਡ | nationality = [[ਅੰਗਰੇਜ਼]] | fields = {{unbulleted list | {{hlist |[[ਭੌਤਿਕੀ]] |[[ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ]]}} | {{hlist |[[ਹਿਸਾਬ]] |[[ਤਾਰਾ ਵਿਗਿਆਨ]]}} | {{hlist |[[ਅਲਕੈਮੀ]] |[[ਇਸਾਈਅਤ]]}} | {{hlist |[[ਅਰਥ ਸਾਸ਼ਤਰ]] }} }} | workplaces = {{unbulleted list |[[ਕੈਮਬਰਿਜ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] |[[ਰਾਇਲ ਸੋਸਾਇਟੀ]] |[[ਰਾਇਲ ਮਿੰਟ]]}} | alma_mater = [[ਟਰਿੰਟੀ ਕਾਲਜ, ਕੈਮਬਰਿਜ]] | academic_advisors = {{unbulleted list | [[Isaac Barrow]]<ref>Mordechai Feingold, [http://www.oxforddnb.com/view/article/1541 Barrow, Isaac (1630–1677)], ''Oxford Dictionary of National Biography'', [[Oxford University Press]], September 2004; online edn, May 2007. Retrieved 24 February 2009; explained further in Mordechai Feingold's "[http://www.jstor.org/stable/236236 Newton, Leibniz, and Barrow Too: An Attempt at a Reinterpretation]" in ''Isis'', Vol. 84, No. 2 (June 1993), pp. 310–338.</ref> | [[Benjamin Pulleyn]]<ref>''[http://www.chlt.org/sandbox/lhl/dsb/page.50.a.php "Newton, Isaac"] in the ''Dictionary of Scientific Biography'', n.4.</ref><ref name="The Newton Handbook"/> }} | notable_students = {{unbulleted list |[[Roger Cotes]] |[[William Whiston]]}} | known_for = {{unbulleted list |[[Newtonian mechanics]] |[[Universal gravitation]] |[[Infinitesimal calculus]] |{{hlist |[[Optics]] |[[Binomial series]]}} |{{hlist |''[[Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica|Principia]]'' |[[Newton's method]]}} }} | influences = {{unbulleted list | [[Johannes Kepler]] | [[Henry More]]<ref name="More" /> | [[Polish Brethren]]<ref name="heretic"/> | [[Robert Boyle]]<ref>{{cite book |title=Isaac Newton |last=Stokes |first=Mitch |year=2010 |publisher=Thomas Nelson |isbn=1595553037 |page=97 |url=http://books.google.gr/books?id=zpsoSXCeg5gC&pg=PA97&lpg=PA97&dq=#v=onepage&q=%22Boyle%20influenced%20Newton%22&f=false |accessdate=17 October 2012}}</ref> }} | influenced = <!--directly:-->{{unbulleted list |[[Nicolas Fatio de Duillier]] |[[John Keill]]}} | signature = Isaac Newton signature.svg | signature_alt = Is. Newton <!--- The following not shown by template?: | relatives = {{unbulleted list |[[Hannah Ayscough]] {{small|(mother)}} |[[Catherine Barton]] {{small|(half-niece)}}}} | ethnicity = Caucasian | religion = [[Christian]]<ref>[http://www.usatoday.com/tech/science/discoveries/2007-06-19-newton-religious-papers_N.htm Isaac Newton's Religious Side] USA Today News</ref><ref>{{cite web |url=http://www.isaac-newton.org/ |title="God is known for his work" |publisher=Isaac-newton.org |date= |accessdate=17 August 2012}}</ref> | religion = [[Arianism]] {{small|(''see [[Isaac Newton's religious views]]'')}} ----> }} '''ਆਸਾਕ ਨੁਤਾਣ''' [[ਇੰਗਲੈਂਡ|ਵਲੈਤ]] ਦੇ ਇੱਕ [[ਵਿਗਿਆਨੀ]] ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ [[ਗੁਰੁਤਾਕਰਸ਼ਣ]] ਦਾ ਨਿਯਮ ਅਤੇ [[ਗਤੀ ਦੇ ਨਿਯਮ|ਗਤੀ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ]] ਦੀ ਦਰਜ ਕੀਤੀ।<ref>Mordechai Feingold, [http://www.oxforddnb.com/view/article/1541 Barrow, Isaac (1630–1677)], ''Oxford Dictionary of National Biography'', [[Oxford University Press]], September 2004; online edn, May 2007; accessed 24 February 2009; explained further in Mordechai Feingold " [http://www.jstor.org/stable/236236 Newton, Leibniz, and Barrow Too: An Attempt at a Reinterpretation]"; ''Isis'', Vol. 84, No. 2 (June, 1993), pp. 310-338</ref> ਉਹ ਇੱਕ [[ਗਣਿਤ ਵਿਗਿਆਨੀ]], [[ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ]], [[ਜੋਤਸ਼ੀ]] ਅਤੇ [[ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ]] ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸ਼ੋਧ ਪੱਤਰ Philosophiae Naturalis Principia Mathematica ਸੰਨ 1687 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ,ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂਤਾਕਰਸ਼ਣ ਅਤੇ ਗਤੀ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ,ਅਤੇ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਲਾਸੀਕਲ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਫਿਲੋਸੋਫੀ ਨੇਚੁਰੇਲਿਸ ਪ੍ਰਿੰਸਿਪਿਆ ਮੇਥੇਮੇਟਿਕਾ, 1687 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈ, ਇਹ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਆਪਜੀ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਕਿਤਾਬ ਹੈ,ਜੋ ਸਾਰਾ ਸਾਹਿਤਕ ਯੰਤਰ ਵਿਗਿਆਨ ਲਈ ਆਧਾਰਭੂਤ ਕਾਰਜ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੀ ਹੈ।ਇਸ ਕਾਰਜ ਵਿੱਚ, ਨਿਊਟਨ ਨੇ ਗੁਰੂਤਾ ਅਤੇ ਗਤੀ ਦੇ ਤਿੰਨ ਨਿਯਮਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਜਿਨ੍ਹੇ ਅਗਲੀਆਂ ਤਿੰਨ ਸ਼ਤਾਬਦੀਆਂ ਲਈ ਭੌਤਿਕ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਥਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ। ਨਿਊਟਨ ਨੇ ਵਿਖਾਇਆ ਕਿ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵਸਤਾਂ ਦੀ ਗਤੀ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ੀ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਗਤੀ ਦਾ ਨਿਅੰਤਰਣ ਪ੍ਰਕਿਰਤਕ ਨਿਯਮਾਂ ਦੁਆਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਗ੍ਰਿਹਾਂ ਦੀ ਗਤੀ ਦੇ ਕੇਪਲਰ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਗੁਰੁਤਾਕਰਸ਼ਣ ਦੇ ਸਿੱਧਾਂਤ ਦੇ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰਤਾ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਤੋਂ ਸੂਰਜ ਕੇਂਦਰੀਪਣ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੇ ਆਧੁਨਿਕੀਕਰਣ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਪਿਛਲੇ ਸ਼ੱਕ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕੀਤਾ। ਯੰਤਰ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ,ਨਿਊਟਨ ਨੇ ਸੰਵੇਗ ਅਤੇ ਕੋਣੀ ਸੰਵੇਗ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਹਿਫਾਜ਼ਤ ਦੇ ਸਿੱਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾ ਵਿਵਹਾਰਕ ਪਰਾਵਰਤੀ ਦੂਰਦਰਸ਼ੀ ਬਣਾਇਆ<ref>{{cite web|url=http://etoile.berkeley.edu/~jrg/TelescopeHistory/Early_Period.html|title=The Early Period (1608–1672)|accessdate=2009-02-03|publisher=James R. Graham's Home Page}}</ref> ਅਤੇ ਇਸ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਰੰਗ ਦਾ ਸਿੱਧਾਂਤ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇੱਕ ਪ੍ਰਿਜਮ ਚਿੱਟੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਕਈ ਰੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਅਪਘਟਿਤ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਸਪੇਕਟਰਮ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸ਼ੀਤਲਨ ਦਾ ਨਿਯਮ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਆਵਾਜ ਦੀ ਗਤੀ ਉੱਤੇ ਸੋਧ ਕੀਤਾ। ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਨਿਊਟਨ ਦੀ ਮਿਣਤੀ ਬਹੁਤ ਸਿਖਰ ਉੱਤੇ ਹੈ,ਅਜਿਹਾ ਬਰੀਟੇਨ ਦੀ ਰੋਇਲ ਸੋਸਾਇਟੀ ਵਿੱਚ 2005 ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸਰਵੇਖਣ ਦੁਆਰਾ ਦਿਖਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਇਤਹਾਸ ਪਰ ਕਿਸਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਜਿਆਦਾ ਗਹਿਰਾ ਹੈ, ਨਿਊਟਨ ਦਾ ਜਾਂ ਐਲਬਰਟ ਆਇੰਸਟਾਈਨ ਦਾ। ਇਸ ਸਰਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਨਿਊਟਨ ਨੂੰ ਜਿਆਦਾ ਪਰਭਾਵੀ ਪਾਇਆ ਗਿਆ।<ref name="royalsoc.ac.uk">{{cite web |title=Newton beats Einstein in polls of Royal Society scientists and the public |work=The Royal Society |url=http://www.royalsoc.ac.uk/news.asp?id=3880 |access-date=2010-07-12 |archive-date=2006-02-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060207140734/http://www.royalsoc.ac.uk/news.asp?id=3880 |url-status=dead }}</ref> ਨਿਊਟਨ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਧਾਰਮਿਕ ਵੀ ਸਨ,ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਇੱਕ ਅਪਰੰਪਰਾਗਤ ਈਸਾਈ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸੁਭਾਵਕ ਵਿਗਿਆਨ,ਜਿਸਦੇ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅੱਜ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ,ਦੀ ਤੁਲਣਾ ਵਿੱਚ ਬਾਇਬਲ ਉੱਤੇ ਜਿਆਦਾ ਲਿਖਿਆ। == ਮੁਢਲਾ ਜੀਵਨ == [[ਤਸਵੀਰ:Sir Isaac Newton by Sir Godfrey Kneller, Bt.jpg|thumb|ਨਿਊਟਨ ਦੀ ਤਸਵੀਰ]] [[ਤਸਵੀਰ:Bolton-newton.jpg|thumb]] ==ਜੀਵਨ == ਆਇਜ਼ੈਕ ਨਿਊਟਨ ਦਾ ਜਨਮ 4 ਜਨਵਰੀ 1643 ਨੂੰ ਲਿੰਕਨਸ਼ਾਇਰ ਦੇ ਕਾਉਂਟੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੇਮਲੇਟ,ਵੂਲਸਥੋਰਪੇ - ਬਾਏ -ਕੋਲਸਤੇਰਵੋਰਥ ਵਿੱਚ ਵੂਲਸਥਰੋਪ ਮੇਨਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ।ਨਿਊਟਨ ਦੇ ਜਨਮ ਦੇ ਸਮੇਂ,ਇੰਗਲੈਂਡ ਨੇ ਗਰਿਗੋਰਿਅਨ ਕੇਲੇਂਡਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਅਪਣਾਇਆ ਸੀ ਸੋ ਇਸ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਜਨਮ ਦੀ ਮਿਤੀ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਸਮਸ ਦਿਨ 25 ਦਿਸੰਬਰ 1642 ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਨਿਊਟਨ ਦਾ ਜਨਮ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ ਹੋਇਆ,ਉਹ ਇੱਕ ਖਾਂਦੇ ਪੀਂਦੇ ਕਿਸਾਨ ਸਨ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਵੀ ਆਇਜ਼ੈਕ ਨਿਊਟਨ ਸੀ। ਪੂਰਵ ਨਿਪੁੰਨ ਦਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਉਹ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਬਾਲਕ ਸੀ ; ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ ਹੰਨਾ ਐਸਕਫ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਇੱਕ ਚੌਥਾਈ ਗੇਲਨ ਦੇ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਮੱਗ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਨਿਊਟਨ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਦੇ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਦੁਬਾਰਾ ਵਿਆਹ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਨਵੇਂ ਪਤੀ ਰੇਵਰੰਡ ਬਰਨਾਬੁਸ ਸਮਿੱਥ ਦੇ ਨਾਲ ਰਹਿਣ ਚਲੀ ਗਈ,ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਨਾਨੀ ਮਰਗੇਰੀ ਐਸਕਫ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਛੋਟਾ ਆਇਜ਼ੈਕ ਆਪਣੇ ਮਤਰੇਏ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਦਾ ਭਾਵ ਰੱਖਦਾ ਸੀ। ===ਸਿੱਖਿਆ=== ਬਾਰਾਂ ਸਾਲ ਤੋਂ ਸਤਾਰਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਤੱਕ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਿੰਗਸ ਸਕੂਲ,ਗਰਾਂਥਮ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ( ਜਿੱਥੇ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਦੀ ਇੱਕ ਖਿਡ਼ਕੀ ਉੱਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਹਸਤਾਖਰ ਅੱਜ ਵੀ ਵੇਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ ), ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ,ਅਤੇ ਅਕਤੂਬਰ 1659 ਉਹ ਵੂਲਸਥੋਰਪੇ -ਬਾਏ -ਕੋਲਸਤੇਰਵੋਰਥ ਆ ਗਏ,ਜਿੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮਾਂ, ਜੋ ਦੂਜੀ ਵਾਰ ਵਿਧਵਾ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ,ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸਾਨ ਬਣਾਉਣ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਖੇਤੀ ਤੋਂ ਨਫਰਤ ਕਰਦੇ ਸਨ ਕਿੰਗਸ ਸਕੂਲ ਦੇ ਮਾਸਟਰ ਹੈਨਰੀ ਸਟੋਕਸ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਫਿਰ ਤੋਂ ਸਕੂਲ ਭੇਜ ਦੇਣ ਤਾਂ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰ ਸਕਣ। ਸਕੂਲ ਦੇ ਇੱਕ ਮੁੰਡੇ ਨਾਲ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਇੱਕ ਸਿਖ਼ਰ ਕ੍ਰਮ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਬਣ ਗਏ।<ref>White 1997, p. 22</ref> ਜੂਨ 1661 ਵਿੱਚ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਟਰਿਨਿਟੀ ਕਾਲਜ, [[ਕੈੰਬਰਿਜ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਿਜਰ - ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਕਾਰਜ - ਪੜ੍ਹਾਈ ਭੂਮਿਕਾ, ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਰਤੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।ਉਸ ਸਮੇਂ ਕਾਲਜ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਅਰਸਤੂ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਸਨ। ਪਰ ਨਿਊਟਨ ਜਿਆਦਾ ਆਧੁਨਿਕ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕਾਂ ਜਿਵੇਂ ਡੇਸਕਾਰਟੇਸ ਅਤੇ ਖਗੋਲਵਿਦ ਜਿਵੇਂ [[ਕੌਪਰਨੀਕਸ]], [[ਗੈਲੀਲੀਓ]] ਅਤੇ [[ਕੈਪਲਰ]] ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। 1665 ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਦੁਪਦ ਪ੍ਰਮੇਯ ਦੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਗਣਿਤੀ ਸਿੱਧਾਂਤ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਕਲਨ ਦੇ ਨਾਮ ਤੋਂ ਜਾਣਿਆ ਗਿਆ। ਅਗਸਤ 1665 ਵਿੱਚ ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਨਿਊਟਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਉਸਦੇ ਠੀਕ ਬਾਅਦ ਪਲੇਗ ਦੀ ਭੀਸ਼ਣ ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਸਾਵਧਾਨੀ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨੂੰ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਇੱਕ ਕੈੰਬਰਿਜ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਨਹੀਂ ਸਨ,ਇਸਦੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵੂਲਸਥੋਰਪੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਘਰ ਪਰ ਨਿਜੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਕਲਨ,ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿਗਿਆਨ,ਅਤੇ ਗੁਰੂਤਾਕਰਸ਼ਣ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਉੱਤੇ ਆਪਣੇ ਸਿੱਧਾਂਤਾਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਕੀਤਾ।1667 ਵਿੱਚ ਉਹ ਟ੍ਰਿਨਿਟੀ ਦੇ ਇੱਕ ਫੇਲੋ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੈੰਬਰਿਜ ਪਰਤ ਆਏ। === ਵਿਚਲੇ ਸਾਲ === ਸਾਰੇ ਆਧੁਨਿਕ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਨਿਊਟਨ ਅਤੇ ਲੀਬਨੀਜ ਨੇ ਘੱਟ ਕਲਨ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਅਦੁੱਤੇ ਦਰਸਾਰਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਆਜਾਦ ਰੂਪ ਨਾਲ ਕੀਤਾ।<ref>D Gjertsen (1986), "The Newton handbook", (London (Routledge & Kegan Paul) 1986), at page 149.</ref> ਨਿਊਟਨ ਦੇ ਆਂਤਰਿਕ ਚੱਕਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ,ਨਿਊਟਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਇਸ ਢੰਗ ਨੂੰ ਲੀਬਨੀਜ ਤੋਂ ਕਈ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ,ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਲਗਭਗ 1693 ਤੱਕ ਆਪਣੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ,ਅਤੇ 1704 ਤੱਕ ਆਪਣੇ ਕਾਰਜ ਦਾ ਪੂਰਾ ਲੇਖਾ ਲੇਖਾ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ,ਲੀਬਨੀਜ ਨੇ 1684 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਵਿਧੀਆਂ ਦਾ ਪੂਰਾ ਲੇਖਾ ਲੇਖਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।ਇਸਦੇ ਇਲਾਵਾ,ਲੀਬਨੀਜ ਦੇ ਦਰਸਾਰਿਆਂ ਅਤੇ ਸੋਧ ਦੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨੂੰ ਮਹਾਂਦੀਪ ਉੱਤੇ ਪੂਰੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ 1820 ਦੇ ਬਾਅਦ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਸਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਜਦ ਕਿ ਲੀਬਨੀਜ ਦੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਮੁੱਢ ਤੋਂ ਅੰਤ ਤੱਕ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਆਧੁਨਿਕੀਕਰਣ ਨੂੰ ਦਰਸ਼ਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ,ਨਿਊਟਨ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣੀਕ ਨੋਟਸ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਅੰਤਮ ਨਤੀਜਾ ਹੀ ਹੈ। ਨਿਊਟਨ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਸੋਧਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਡਰ ਸੀ ਉਹ ਮਜ਼ਾਕ ਦਾ ਪਾਤਰ ਬਣ ਜਾਣਗੇ। ਨਿਊਟਨ ਦਾ ਸਵਿਸ ਗਣਿਤ ਵਿਗਿਆਨੀ ਨਿਕੋਲਸ ਫਤੀਯੋ ਡੇ ਦੁਇਲਿਅਰ ਦੇ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਕਰੀਬੀ ਰਿਸ਼ਤਾ ਸੀ,ਜੋ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਨਿਊਟਨ ਦੇ ਗੁਰੁਤਾਕਰਸ਼ਣ ਦੇ ਸਿੱਧਾਂਤ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸਨ।1691 ਵਿੱਚ ਦੁਇਲਿਅਰ ਨੇ ਨਿਊਟਨ ਦੇ ਫਿਲੋਸੋਫੀ ''ਨੇਚੁਰੇਲਿਸ ਪ੍ਰਿੰਸਿਪੀਆ ਮੇਥੇਮੇਟਿਕਾ''<ref>Newton, 'Principia', 1729 English translation, [http://books.google.com/books?id=Tm0FAAAAQAAJ&pg=PA41 at page 41].</ref>,<ref>Newton, 'Principia', 1729 English translation,[http://books.google.com/books?id=Tm0FAAAAQAAJ&pg=PA54 at page 54].</ref> ਦੇ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਸੰਸਕਰਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕਰਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ,ਲੇਕਿਨ ਇਸਨੂੰ ਕਦੇ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੇ। ਬਹਰਹਾਲ,ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਨਾਂ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸੰਬੰਧ 1693 ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਗਿਆ।ਇਸ ਸਮੇਂ,ਦੁਇਲਿਅਰ ਨੇ ਵੀ ਲੀਬਨੀਜ ਦੇ ਨਾਲ ਕਈ ਪੱਤਰਾਂ ਦਾ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref>Westfall 1980, pp 538–539</ref> 1699 ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ,ਰਾਇਲ ਸੋਸਾਇਟੀ (ਜਿਸਦੇ ਨਿਊਟਨ ਵੀ ਇੱਕ ਮੈਂਬਰ ਸਨ)ਦੇ ਹੋਰ ਮੈਬਰਾਂ ਨੇ ਲੀਬਨੀਜ ਉੱਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਚੋਰੀ ਦੇ ਇਲਜ਼ਾਮ ਲਗਾਏ,ਅਤੇ ਇਹ ਵਿਵਾਦ 1711 ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ। ਨਿਊਟਨ ਦੀ ਰਾਇਲ ਸੋਸਾਇਟੀ ਨੇ ਇੱਕ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ ਕਿ ਨਿਊਟਨ ਹੀ ਸੱਚੇ ਖੋਜੀ ਸਨ ਅਤੇ ਲੀਬਨੀਜ ਨੇ ਧੋਖਾਧੜੀ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਹ ਘੋਸ਼ਣਾ ਸ਼ੱਕ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਆ ਗਈ,ਜਦੋਂ ਬਾਅਦ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਕਿ ਨਿਊਟਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਲੀਬਨੀਜ ਦੀ ਸੋਧ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਦੀ ਟਿੱਪਣੀ ਲਿਖੀ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕੌੜਾ ਨਿਊਟਨ ਬਨਾਮ ਲੀਬਨੀਜ ਵਿਵਾਦ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ,ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਨਿਊਟਨ ਅਤੇ ਲੀਬਨੀਜ ਦੋਨਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ 1716 ਵਿੱਚ ਲੀਬਨੀਜ ਦੀ ਮੌਤ ਤੱਕ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ।<ref>Ball 1908, p. 356ff</ref> === ਸੋਧ ਕਾਰਜ === ਨਿਊਟਨ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ ਪਰ ਦੁਪਦ ਪ੍ਰਮੇਯ ਦਾ ਕਰਤਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ,ਜੋ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਗਿਆਨੀ ਲਈ ਆਦਰ ਯੋਗ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਨਿਊਟਨ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ,ਨਿਊਟਨ ਦੇ ਢੰਗ, ਵਰਗੀਕ੍ਰਿਤ ਘਨ ਪੱਧਰਾ ਵਕਰ (ਦੋ ਚਰਾਂ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਦੇ ਬਹੁਆਯਾਮੀ ਪਦ )ਦੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ,ਪਰਿਮਿਤ ਅੰਤਰਾਂ ਦੇ ਸਿੱਧਾਂਤ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯੋਗਦਾਨ ਦਿੱਤਾ, ਉਹ ਪਹਿਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਸਨ ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ ਭਿੰਨਾਤਮਕ ਸੂਚਕਾਂਕ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਡਾਔਫੇਨਤਾਇਨ ਸਮੀਕਰਣਾਂ ਦੇ ਹੱਲ ਨੂੰ ਵਿਉਂਤਬੱਧ ਕਰਨ ਲਈ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕ ਜਮੈਟ੍ਰੀ ਦੀ ਵਰਤੋ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 1669 ਵਿੱਚ ਹਿਸਾਬ ਦਾ ਲਿਉਕੇਸਿਅਨ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ।ਉਹਨਾਂ ਦਿਨੀਂ,ਕੈਂਬਰਿਜ ਜਾਂ ਆਕਸਫੋਰਡ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮੈਂਬਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਿਰਦਿਸ਼ਟ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਪੁਜਾਰੀ ਹੋਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ।ਹਾਲਾਂਕਿ,ਲਿਉਕੇਸਿਅਨ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਲਈ ਜਰੁਰੀ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਗਿਰਜਾ ਘਰ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਨਾ ਹੋਵੇ( ਤਾਂਕਿ ਉਹ ਵਿਗਿਆਨ ਲਈ ਹੋਰ ਜਿਆਦਾ ਸਮਾਂ ਦੇ ਸਕੇ )। ਨਿਊਟਨ ਨੇ ਦਲੀਲ਼ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਸੰਜੋਗ ਦੀ ਲੋੜ ਤੋਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਜ਼ਾਦ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਚਾਰਲਸ ਦੂਸਰਾ,ਜਿਸਦਾ ਹੁਕਮ ਲਾਜ਼ਮੀ ਸੀ, ਨੇ ਇਸ ਦਲੀਲ਼ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ।ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਤੋਂ ਨਿਊਟਨ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਚਾਰਾਂ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰੂੜੀਵਾਦੀਆਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਸੰਘਰਸ਼ ਟਲ ਗਿਆ। 1670 ਤੋਂ 1672 ਤੱਕ, ਨਿਊਟਨ ਨੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿਗਿਆਨ ਉੱਤੇ ਭਾਸ਼ਣਦਿੱਤਾ।ਇਸ ਮਿਆਦ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਅਪਵਰਤਨ ਦੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ,ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਦਿਖਾਇਆ ਕਿ ਇੱਕ ਪ੍ਰਿਜਮ ਚਿੱਟਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਰੰਗਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸਪੇਕਟਰਮ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ,ਅਤੇ ਇੱਕ ਲੇਂਸ ਅਤੇ ਇੱਕ ਦੂਜਾ ਪ੍ਰਿਜਮ ਬਹੁਵਰਣੀ ਸਪੇਕਟਰਮ ਨੂੰ ਸੰਯੋਜਿਤ ਕਰਕੇ ਚਿੱਟਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਵਿਖਾਇਆ ਕਿ ਰੰਗੀਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਵੱਖ ਕਰਣ ਅਤੇ ਭਿੰਨ ਵਸਤਾਂ ਉੱਤੇ ਚਮਕਾਉਣ ਤੋਂ ਰਗੀਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਤਬਦੀਲੀ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਤੋਂ,ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ,ਰੰਗ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਰੰਗੀਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਨਾਲ ਵਸਤੂ ਦੀ ਅੰਤਰਕਰਿਆ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਨਾਕਿ ਵਸਤਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਰੰਗਾਂ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਨਿਊਟਨ ਦੇ ਰੰਗ ਸਿੱਧਾਂਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। [[ਤਸਵੀਰ:NewtonsTelescopeReplica.jpg|thumb|ਨਿਊਟਨ ਦਾ ਦੂਰਦਰਸ਼ੀ]]ਇਸ ਕਾਰਜ ਤੋਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਿੱਟਾ ਕੱਢਿਆ ਕਿ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਅਪਵਰਤੀ ਦੂਰਦਰਸ਼ੀ ਦਾ ਲੇਂਸ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਰੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸਥਾਰ (ਰੰਗੀਨ ਵਿਪਥਨ) ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰੇਗਾ,ਅਤੇ ਇਸ ਧਾਰਨਾ ਨੂੰ ਸਿੱਧ ਕਰਣ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪਿੱਠਦ੍ਰਿਸ਼ਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਦਾ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ,ਇੱਕ ਦੂਰਦਰਸ਼ੀ(Newtonian reflecting type telescope) ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕੀਤਾ,ਤਾਂਕਿ ਇਸ ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ।ਦਰਅਸਲ ਉਸਾਰੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ,ਪਹਿਲਾਂ ਬਣਿਆ ਪਰਾਵਰਤੀ ਦੂਰਦਰਸ਼ੀ,ਅੱਜ ਇੱਕ ਨਿਊਟੋਨਿਅਨ ਦੂਰਬੀਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਤਕਨੀਕ ਨੂੰ ਸਰੂਪ ਦੇਣਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਹੀ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਦੇ ਪਦਾਰਥ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨਾ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ। ਨਿਊਟਨ ਨੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪਰਾਵਰਤਕ ਧਾਤ ਦੇ ਇੱਕ ਕਸਟਮ ਸੰਗਠਨ ਤੋਂ,ਆਪਣੇ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਇਸਦੇ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦੂਰਦਰਸ਼ੀ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਦੀ ਜਾਂਚ ਲਈ ਨਿਊਟਨ ਦੇ ਛੱਲਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref name="books.google.com">{{cite book|url=http://books.google.com/?id=32IDpTdthm4C&pg=PA67&lpg=PA67&dq=newton+reflecting+telescope++1668+letter+1669&q=newton%20reflecting%20telescope%20%201668%20letter%201669|title='&#39;'Isaac Newton: adventurer in thought'&#39;', by Alfred Rupert Hall, page 67|publisher=Books.google.com|date=|accessdate=2010-01-16|isbn=9780521566698|author1=Hall, Alfred Rupert|year=1996}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜਨਵਰੀ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਫਰਵਰੀ 1669 ਤੱਕ ਉਹ ਰੰਗੀਨ ਵਿਪਥਨ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਇੱਕ ਸਮੱਗਰੀ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਮਰੱਥ ਹੋ ਗਏ। 1671 ਵਿੱਚ ਰਾਇਲ ਸੋਸਾਇਟੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਰਾਵਰਤੀ ਦੂਰਦਰਸ਼ੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਰਦਸ਼ਿਤ ਕਰਣ ਲਈ ਕਿਹਾ।<ref>{{cite book|url=http://books.google.com/?id=KAWwzHlDVksC&dq=history+of+the+telescope&printsec=frontcover |title='&#39;The History of the Telescope'&#39; By Henry C. King, Page 74 |publisher=Books.google.com |date= |accessdate=2010-01-16|isbn=9780486432656|author1=King, Henry C|year=2003}}</ref> ਜਦੋਂ ਰਾਬਰਟ ਹੁੱਕ ਨੇ ਨਿਊਟਨ ਦੇ ਕੁੱਝ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ,ਨਿਊਟਨ ਇੰਨਾ ਨਰਾਜ਼ ਹੋਏ ਕਿ ਉਹ ਸਾਰਵਜਨਿਕ ਬਹਿਸ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੋ ਗਏ। ਹੁੱਕ ਦੀ ਮੌਤ ਤੱਕ ਦੋਨੋਂ ਦੁਸ਼ਮਣ ਬਣੇ ਰਹੇ। ਨਿਊਟਨ ਨੇ ਦਲੀਲ਼ ਦਿੱਟੀ ਕਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਣਾਂ ਜਾਂ ਅਤੀ ਸੂਖਮ ਕਣਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੈ,ਜੋ ਸੰਘਣੇ ਮਾਧਿਅਮ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਸਮੇਂ ਅਪਵਰਤਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਲੇਕਿਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਵਿਵਰਤਨ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਨ ਲਈ ਇਸਨੂੰ ਤਰੰਗਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਰਨਾ ਜਰੁਰੀ ਸੀ। == ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ ਵੱਲ ਯੋਗਦਾਨ == 1675 ਦੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਵਿੱਚ ਨਿਊਟਨ ਨੇ ਕਣਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਬਲ ਦੇ ਸਥਾਨਾਂਤਰਣ ਹੇਤੁ,ਈਥਰ ਦੀ ਹਾਜਰੀ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕੀਤਾ। ਵਿਗਿਆਨੀ ਹੇਨਰੀ ਮੋਰ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਪਿੱਛੋਂ ਰਸਾਇਣ ਵਿੱਦਿਆ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਰੁਚੀ ਵਧ ਗਈ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਈਥਰ ਨੂੰ ਕਣਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਖਿੱਚ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਆਕਰਸ਼ਣ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਗੁਪਤ ਬਲਾਂ ਉੱਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।ਜਾਨ ਮੇਨਾਰਡ ਕੇਨੇਜ,ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ ਉੱਤੇ ਨਿਊਟਨ ਦੇ ਕਈ ਲੇਖਾਂ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ,ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਨਿਊਟਨ ਮੰਤਕ ਦੇ ਯੁੱਗ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨਹੀਂ ਸਨ : ਉਹ ਜਾਦੂਗਰਾਂ ਵਿੱਚ ਆਖਰੀ ਨੰਬਰ ਉੱਤੇ ਸਨ।<ref>{{cite book |last=Keynes |first=John Maynard |year=1972 |chapter=Newton, The Man |title=The Collected Writings of John Maynard Keynes Volume X |publisher=MacMillan St. Martin's Press |pages=363–4}}</ref> ਰਸਾਇਣ ਵਿੱਦਿਆ ਵਿੱਚ ਨਿਊਟਨ ਦੀ ਰੁਚੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਤੋਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ (ਇਹ ਉਸ ਸਮੇਂ ਹੋਇਆ ਜਦੋਂ ਰਸਾਇਣ ਵਿੱਦਿਆ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸਪਸ਼ਟ ਭੇਦ ਨਹੀਂ ਸੀ )। 1677 ਵਿੱਚ, ਨਿਊਟਨ ਨੇ ਫਿਰ ਤੋਂ ਯਾਂਤਰਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਕਾਰਜ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ,ਅਰਥਾਤ,ਗੁਰੁਤਾਕਰਸ਼ਣ ਅਤੇ ਗ੍ਰਿਹੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਦੇ ਕੇਪਲਰ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ,ਗ੍ਰਿਹਾਂ ਦੀ ਜਮਾਤ ਪਰ ਗੁਰੁਤਾਕਰਸ਼ਣ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ,ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਉੱਤੇ ਹੁੱਕ ਅਤੇ ਫਲੇਮਸਟੀਡ ਦੇ ਸੋਧ ਕਾਰਜ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਿਰਮ ਵਿੱਚ ਡੀ ਮੋਟੂ ਕੋਰਪੋਰਮ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਨਤੀਜੀਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਰਫ਼ਤਾਰ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹੇ ਪ੍ਰਿੰਸਿਪਿਪੀਆ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ। == ਪ੍ਰਿੰਸਿਪੀਆ == [[ਤਸਵੀਰ:NewtonsPrincipia.jpg|thumb|ਫਿਲੋਸੋਫੀ ਨੇਚੁਰੇਲਿਸ ਪ੍ਰਿੰਸਿਪੀਆ ਮੇਥੇਮੇਟਿਕਾ ਦੀ ਇੱਕ ਕਾਪੀ]] '''ਫਿਲੋਸੋਫੀ ਨੇਚੁਰੇਲਿਸ ਪ੍ਰਿੰਸਿਪੀਆ ਮੇਥੇਮੇਟਿਕਾ'''( ਜਿਸਨੂੰ ਹੁਣ ਪ੍ਰਿੰਸਿਪੀਆ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ )ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਏਡਮੰਡ ਸਹੇਲੀ ਦੀ ਵਿੱਤੀ ਮਦਦ ਨਾਲ 5 ਜੁਲਾਈ 1687 ਨੂੰ ਹੋਇਆ।ਇਸ ਕਾਰਜ ਵਿੱਚ ਨਿਊਟਨ ਨੇ ਗਤੀ ਦੇ ਤਿੰਨ ਨੇਮ ਦਿੱਤੇ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ 200 ਤੋਂ ਵੀ ਜਿਆਦਾ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਕੋਈ ਸੁਧਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਸ ਪ੍ਰਭਾਵ ਲਈ ਲੈਟਿਨ ਸ਼ਬਦ ਗਰੇਵਿਟਾਸ ( ਭਾਰ )ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤਾ ਜਿਸਨੂੰ ਗੁਰੂਤਾ ਦੇ ਨਾਮ ਤੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ,ਅਤੇ ਗੁਰੂਤਾਕਰਸ਼ਣ ਦੇ ਨਿਯਮ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਕਾਰਜ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਆਵਾਜ ਦੀ ਗਤੀ ਦੇ,ਬਾਯਲ ਦੇ ਨਿਯਮ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਾਤਮਕ ਪ੍ਰਮਾਣ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਦੂਰੀ ਉੱਤੇ ਕਰਿਆ ਕਰ ਸਕਣ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਜੋਰ ਦੀ ਨਿਊਟਨ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਹੋਈ,ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਗੁਪਤ ਏਜੇਂਸੀਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਪ੍ਰਿੰਸਿਪਿਆ ਦੇ ਨਾਲ,ਨਿਊਟਨ ਨੂੰ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸ਼ੁਹਰਤ ਮਿਲੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਮਕਬੂਲੀਅਤ ਮਿਲੀ,ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਕ ਸਨ,ਸਵਿਟਜਰਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਜੰਮੇ ਨਿਕੋਲਸ ਫਤੀਯੋ ਦੇ ਦਿਉਲੀਇਰ, ਜਿਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਗਹਿਰਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਬਣ ਗਿਆ, ਜੋ 1693 ਵਿੱਚ ਤਦ ਖ਼ਤਮ ਹੋਇਆ ਜਦੋਂ ਨਿਊਟਨ ਬੀਮਾਰ ਹੋ ਗਏ। == ਧਾਰਮਿਕ ਯੋਗਦਾਨ == 1690 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ,ਨਿਊਟਨ ਨੇ ਕਈ ਧਾਰਮਿਕ ਸੋਧ ਲਿਖੇ ਜੋ ਬਾਇਬਲ ਦੀ ਸਾਹਿਤਕ ਵਿਆਖਿਆ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਨ।ਹੇਨਰੀ ਮੋਰ ਦੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਦਵੈਤਵਾਦ ਲਈ ਅਸਵੀਕ੍ਰਿਤੀ ਨੇ ਸ਼ਾਇਦ ਨਿਊਟਨ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ।ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਲਿਖਤ ਜਾਨ ਲੋਕੇ ਨੂੰ ਭੇਜੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਟ੍ਰਿਨਿਟੀ ਦੀ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਵਿਵਾਦਿਤ ਮੰਨਿਆ ਸੀ,ਜਿਸਨੂੰ ਕਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। == ਬਾਅਦ ਦੇ ਕਾਰਜ == ਨਿਊਟਨ 1689 ਤੋਂ 1690 ਤੱਕ ਅਤੇ 1701 ਵਿੱਚ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੀ ਸੰਸਦ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਵੀ ਰਹੇ। ਲੇਕਿਨ ਕੁੱਝ ਸਰੋਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇੱਕ ਅਨਾਜ ਕੋਠੜੀ ਉੱਤੇ ਅਧਰਿਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ।<ref>White 1997, p. 232</ref> 1696 ਵਿੱਚ ਨਿਊਟਨ ਸ਼ਾਹੀ ਟਕਸਾਲ ਦੇ ਵਾਰਡਨ ਦਾ ਪਦ ਸੰਭਾਲਣ ਲਈ ਲੰਦਨ ਚਲੇ ਗਏ,ਇਹ ਪਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜ-ਖਜ਼ਾਨਾ ਦੇ ਤਤਕਾਲੀਨ ਖਜ਼ਾਨਚੀ,ਹੈਲਿਫੈਕਸ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅਰਲ,ਚਾਰਲਸ ਮੋਂਤਾਗੁ ਦੇ ਹਿਫਾਜ਼ਤ ਕਰਣ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ।ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੀ ਟਕਸਾਲ ਦਾ ਕਾਰਜ ਸੰਭਾਲ ਲਿਆ, ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਸਟਰ ਲੁਕਾਸ ਦੇ ਇਸ਼ਾਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਨੱਚਣ ਲੱਗੇ (ਅਤੇ ਏਡਮੰਡ ਸਹੇਲੀ ਲਈ ਅਸਥਾਈ ਟਕਸਾਲ ਸ਼ਾਖਾ ਦੇ ਉਪ-ਖਜ਼ਾਨਚੀ ਦਾ ਪਦ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ )। 1699 ਵਿੱਚ ਲੁਕਾਸ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਿਊਟਨ ਸ਼ਾਇਦ ਟਕਸਾਲ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮਾਸਟਰ ਬਣੇ,ਇਸ ਪਦ ਉੱਤੇ ਨਿਊਟਨ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੱਕ ਬਣੇ ਰਹੇ।ਇਹ ਨਿਯੁੱਕਤੀਆਂ ਜਿੰਮੇਵਾਰੀ-ਵਿਹੂਣੇ ਪਦ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲਈ ਗਈਆਂ ਸਨ,ਲੇਕਿਨ ਨਿਊਟਨ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੰਭੀਰਤਾ ਤੋਂ ਲਿਆ, 1701 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਕੈੰਬਰਿਜ ਦੇ ਕਰਤੱਵਾਂ ਤੋਂ ਰਿਟਾਇਰ ਹੋ ਗਏ, ਅਤੇ ਮੁਦਰਾ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਨਕਲੀ ਮੁਦਰਾ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ। ਅਪ੍ਰੈਲ 1705 ਵਿੱਚ ਰਾਣੀ ਐਨੀ ਨੇ ਨਿਊਟਨ ਨੂੰ ਟ੍ਰਿਨਿਟੀ ਕਾਲਜ,ਕੈੰਬਰਿਜ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸ਼ਾਹੀ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਨਾਈਟ ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਦਿੱਤੀ।ਇਹ ਨਾਈਟ ਦੀ ਪਦਵੀ ਨਿਊਟਨ ਨੂੰ ਟਕਸਾਲ ਦੇ ਮਾਸਟਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸੇਵਾਵਾਂ ਲਈ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨੀ ਕਾਰਜ ਲਈ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਉਪਾਧੀ ਮਈ 1705 ਵਿੱਚ ਸੰਸਦੀ ਚੋਣ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਿਆਸੀ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>"The Queen's 'great Assistance' to Newton's election was his knighting, an honor bestowed not for his contributions to science, nor for his service at the Mint, but for the greater glory of party politics in the election of 1705." Westfall 1994 p.245</ref> == ਮੌਤ == ਨਿਊਟਨ ਦੀ ਮੌਤ ਲੰਦਨ ਵਿੱਚ 31 ਮਾਰਚ 1727 ਨੂੰ ਹੋਈ,[ਪੁਰਾਣੀ ਸ਼ੈਲੀ 20 ਮਾਰਚ 1726],ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਸਟਮਿੰਸਟਰ ਐਬੇ ਵਿੱਚ ਦਫਨਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਬਾਅਦ,ਨਿਊਟਨ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਪਾਰਾ ਪਾਇਆ ਗਿਆ,ਜੋ ਸ਼ਾਇਦ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਰਾਸਾਇਣਕ ਕਾਰਜਾਂ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਸੀ। == ਸਮਕਾਲੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਨਿਊਟਨ == ਫਰੇਂਚ ਗਣਿਤ ਵਿਗਿਆਨੀ ਜੋਸੇਫ ਲੁਈਸ ਲਾਗਰੇਂਜ ਅਕਸਰ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਨਿਊਟਨ ਵੱਡੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਸੀ,ਅਤੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਭਾਗਸ਼ਾਲੀ ਵੀ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਅਸੀਂ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਾਰ ਸਥਾਪਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ।<ref>Fred L. Wilson, ''History of Science: Newton'' citing: Delambre, M. "Notice sur la vie et les ouvrages de M. le comte J. L. Lagrange," ''Oeuvres de Lagrange'' I. Paris, 1867, p. xx.</ref> ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਕਵੀ ਅਲੇਕਜੇਂਡਰ ਪੋਪ ਨੇ ਨਿਊਟਨ ਦੀਆਂ ਉਪਲੱਬਧੀਆਂ ਦੇ ਦੁਆਰੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਕੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਿਮਰਤੀ - ਲੇਖ ਲਿਖਿਆ : Nature and natures laws lay hid in night ; God said Let Newton be and all was light . ਨਿਊਟਨ ਆਪਣੀ ਉਪਲਬਧੀਆਂ ਦਾ ਦੱਸਣ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਸੰਕੋਚ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਫਰਵਰੀ 1676 ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਰਾਬਰਟ ਹੁਕ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪੱਤਰ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ : If I have seen further it is by standing on ye shoulders of Giants ਹਾਲਾਂਕਿ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਉਪਰੋਕਤ ਸਤਰਾਂ,ਨਿਮਰਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਕਹੇ ਗਏ ਇੱਕ ਕਥਨ ਦੇ ਇਲਾਵਾ,ਹੁੱਕ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਹਮਲਾ ਸਨ (ਜੋ ਘੱਟ ਉਚਾਈ ਦਾ ਅਤੇ ਕੁੱਬਾ ਸੀ )।ਉਸ ਸਮੇਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਕਾਢਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਵਾਦ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਇਤਹਾਸ ਵਿੱਚ, ਨਿਊਟਨ ਨੇ ਲਿਖਿਆ : ''ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਕਿ ਵਿੱਚ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਕਿਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਖਾਈ ਦੇਵਾਂਗਾ ਲੇਕਿਨ ਆਪਣੇ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਮੁੰਡਾ ਹਾਂ ਜੋ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਉੱਤੇ ਖੇਡ ਰਿਹਾ ਹੈ,ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਧਿਆਨ ਨੂੰ ਹੁਣ ਅਤੇ ਤਦ ਵਿੱਚ ਲਗਾ ਰਿਹਾ ਹੈ,ਇੱਕ ਜਿਆਦਾ ਚੀਕਣਾ ਪੱਥਰ ਜਾਂ ਇੱਕ ਜਿਆਦਾ ਸੁੰਦਰ ਖੋਲ ਲੱਭਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਸੱਚਾਈ ਦਾ ਇਹ ਇੰਨਾ ਬਹੁਤ ਸਮੁੰਦਰ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੁਣ ਤੱਕ ਖੋਜਿਆ ਨਹੀਂ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>Letter from Isaac Newton to Robert Hooke, 5 February 1676, as transcribed in Jean-Pierre Maury (1992) ''Newton: Understanding the Cosmos'', New Horizons</ref><ref>Wikipedia ''[[Standing on the shoulders of giants]]'',</ref>'' == ਯਾਦਗਾਰ == [[ਤਸਵੀਰ:Isaac Newton statue.jpg|thumb|ਔਕਸਫ਼ੋਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਖੇ ਨਿਊਟਨ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ]] ਨਿਊਟਨ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ(1731)ਵੇਸਟਮਿੰਸਟਰ ਐਬੇ ਵਿੱਚ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।ਇਸਨੂੰ ਮੂਰਤੀਕਾਰ ਮਾਇਕਲ ਰਿਜਬਰੇਕ ਨੇ ਸਫੇਦ ਅਤੇ ਧੁੰਦਲੇ ਸੰਗਮਰਮਰ ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ ਹੈ,ਜਿਸਦਾ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਵਿਲਿਅਮ ਕੈਂਟ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।ਇਸ ਯਾਦਗਾਰ ਵਿੱਚ ਨਿਊਟਨ ਦੀ ਮੂਰਤ ਪੱਥਰ ਦੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਕਬਰ ਦੇ ਉੱਤੇ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸੱਜੀ ਕੁਹਣੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕਈ ਮਹਾਨ ਕਿਤਾਬਾਂ ਉੱਤੇ ਰੱਖੀ ਹੈ,ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਖੱਬਾ ਹੱਥ ਇੱਕ ਗਣਿਤ ਦੇ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਸੂਚੀ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।<ref name="wmabbey">{{cite web|url=http://www.westminster-abbey.org/our-history/people/sir-isaac-newton|title=Famous People & the Abbey: Sir Isaac Newton|publisher=Westminster Abbey|accessdate=2009-11-13|archive-date=2009-10-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20091016081238/http://www.westminster-abbey.org/our-history/people/sir-isaac-newton|url-status=dead}}</ref> == ਧਰਮ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ == [[ਤਸਵੀਰ:Isaac Newton grave in Westminster Abbey.jpg|thumb|ਨਿਊਟਨ ਦੀ ਕਬਰ]][[ਤਸਵੀਰ:Newton-WilliamBlake.jpg|thumb|ਵਿਲੀਅਮ ਬਲੇਕ ਦੁਆਰਾ ਨਿਊਟਨ ਦੀ ਤਸਵੀਰ]]ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਸਟੀਫਨ ਡੀ . ਸਨੋਬੇਲੇਨ ਦਾ ਨਿਊਟਨ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਆਇਜੈਕ ਨਿਊਟਨ ਇੱਕ ਅਧਰਮੀ ਸਨ। ਲੇਕਿਨ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਿਜੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੀ ਸਾਰਵਜਨਿਕ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤੀ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਇੰਨੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਕੋ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਕਿ ਅੱਜ ਵੀ ਵਿਦਵਾਨ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਨਿਜੀ ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਸਕਦੇ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਗੁਸੈਲਾਪਨ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਇੱਕ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ,ਨਿਊਟਨ ਦੇ ਕੱਟਰਪੰਥੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਕੁੱਝ ਸਾਰਵਜਨਿਕ ਵਿਚਾਰ ਹਨ,ਸਭ ਤੋਂ ਖਾਸ ਹੈ,ਪਵਿੱਤਰ ਆਦੇਸ਼ਾਂ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਣ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ,ਵੱਲ ਜਦੋਂ ਉਹ ਮਰਨ ਵਾਲੇ ਸਨ ਤਦ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਵਿਤਰ ਸੰਸਕਾਰ ਲੈਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਵੱਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। == ਹਵਾਲੇ == <references/> * {{cite book|last=Ball|first=W.W. Rouse|title=A Short Account of the History of Mathematics|url=https://archive.org/details/bwb_P9-BUL-080|location=New York|publisher=Dover|year=1908|isbn=0486206300}} * {{cite book |last=Christianson|first=Gale|title=In the Presence of the Creator: Isaac Newton & His Times|url=https://archive.org/details/inpresenceofcr00chri|location=New York|publisher=Free Press|year=1984|isbn=0-02-905190-8}} This well documented work provides, in particular, valuable information regarding Newton's knowledge of [[Patristics]] * {{cite journal |last=Craig |first=John |title=Isaac Newton– Crime Investigator |journal=Nature |year=1958 |volume=182 |page=149{{ndash}} 152 |doi=10.1038/182149a0 |pages=149}} * {{cite journal |last=Craig |first=John |title=Isaac Newton and the Counterfeiters |journal=Notes and Records of the Royal Society of London |volume=18 |year=1963 |page=136{{ndash}} 145 |doi=10.1098/rsnr.1963.0017 |pages=136 }} * {{cite book |last=Stewart|first=James|title= Calculus: Concepts and Contexts|publisher=Cengage Learning|year=2009|isbn=9780495557425}} * {{cite book |authorlink=Richard S. Westfall |last=Westfall |first=Richard S. |title=Never at Rest |publisher=Cambridge University Press |year=1980, 1998 |isbn=0-521-27435-4 }} * {{cite book|last=Westfall|first=Richard S.|title=Isaac Newton|url=https://archive.org/details/isaacnewton0000west|publisher=Cambridge University Press|year=2007|isbn=9780199213559}} * {{cite book|last=Westfall|first=Richard S.|title=The Life of Isaac Newton|publisher=Cambridge University Press|year=1994|isbn=0521477379}} * {{cite book |authorlink=Michael White (author) |title=Isaac Newton: The Last Sorcerer |url=https://archive.org/details/isaacnewtonlasts0000whit |first=Michael |last=White |publisher=Fourth Estate Limited |year=1997 |isbn=1-85702-416-8}} == ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ == [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ]] ਵਿਗਿਆਨੀ * {{cite book |last=Andrade |first=E. N. De C. |title=Isaac Newton |publisher=Chanticleer Press |location=New York |year=1950 |pages= |isbn=0841430144}} * Bardi, Jason Socrates. ''The Calculus Wars: Newton, Leibniz, and the Greatest Mathematical Clash of All Time.'' 2006. 277 pp. [http://www.amazon.com/dp/1560259922 excerpt and text search] * {{cite book | author = Bechler, Zev | title = Newton's Physics and the Conceptual Structure of the Scientific Revolution | year = 1991 | publisher = Springer | isbn = 0792310543}}. * Berlinski, David. ''Newton's Gift: How Sir Isaac Newton Unlocked the System of the World.'' (2000). 256 pp. [http://www.amazon.com/dp/0743217764 excerpt and text search] ISBN 0-684-84392-7 * Buchwald, Jed Z. and Cohen, I. Bernard, eds. ''Isaac Newton's Natural Philosophy.'' [[MIT Press]], 2001. 354 pp. [http://www.amazon.com/dp/0262524252 excerpt and text search] * {{cite journal|author=Casini, P.|title=Newton's Principia and the Philosophers of the Enlightenment|journal=Notes and Records of the Royal Society of London|year=1988|volume=42|issue=1|pages=35–52|issn=0035–9149|url=http://links.jstor.org/sici?sici=0035-9149%28198801%2942%3A1%3C35%3AN%27ATPO%3E2.0.CO%3B2-H|doi=10.1098/rsnr.1988.0006}} * {{cite book | author = Christianson, Gale E. | title = Isaac Newton and the Scientific Revolution | url = https://archive.org/details/isaacnewtonscie00chri | publisher = [[Oxford University Press]] | year = 1996 | isbn = 019530070X}} See [http://www.amazon.com/dp/019530070X this site] for excerpt and text search. * {{cite book |last=Christianson |first=Gale |title=In the Presence of the Creator: Isaac Newton & His Times |url=https://archive.org/details/inpresenceofcr00chri |location=New York |publisher=Free Press |year=1984 |isbn=0-02-905190-8 }} * Cohen, I. Bernard and Smith, George E., ed. ''The Cambridge Companion to Newton.'' (2002). 500 pp. focuses on philosophical issues only; [http://www.amazon.com/dp/0521656966 excerpt and text search]; [http://www.questia.com/read/105054986 complete edition online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081008010311/http://www.questia.com/read/105054986 |date=2008-10-08 }} * {{cite book |author=Cohen, I. B. |title=The Newtonian Revolution |url=https://archive.org/details/newtonianrevolut0000cohe_t6j4 |year=1980 |location= Cambridge |publisher=Cambridge University Press |isbn=0521229642}} * {{cite book |author=Craig, John |title=Newton at the Mint |url=https://archive.org/details/newtonatmint0000crai |year=1946 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge, England }} * {{cite book |author=Dampier, William C. |coauthors=Dampier, M. |title=Readings in the Literature of Science |url=https://archive.org/details/readingsinlitera0000damp |publisher=Harper & Row |location=New York |year=1959 |isbn=0486428052 }} * {{cite book |author=[[Richard de Villamil|de Villamil, Richard]] |title=Newton, the Man |publisher=G.D. Knox |location=London |year=1931}}– Preface by [[Albert Einstein]]. Reprinted by Johnson Reprint Corporation, New York (1972). * {{cite book |author=Dobbs, B. J. T. |title=The Foundations of Newton's Alchemy or "The Hunting of the Greene Lyon" |url=https://archive.org/details/foundationsofnew0000dobb_t3t1 |year=1975 |publisher=Cambridge University Press | place = Cambridge }} * {{cite book |author=Gjertsen, Derek |title=The Newton Handbook |url=https://archive.org/details/newtonhandbook0000gjer |publisher=Routledge & Kegan Paul |location=London |year=1986 |isbn=0-7102-0279-2 }} * {{cite book|author=Gleick, James|title=Isaac Newton|url=https://archive.org/details/isaacnewton00glei|publisher=Alfred A. Knopf|year=2003 |isbn=0375422331}} * {{cite journal |author=Halley, E. |title=Review of Newton's Principia |year=1687 |journal=Philosophical Transactions |volume=186 |page=291{{ndash}} 297}} * [[Stephen Hawking|Hawking, Stephen]], ed. ''On the Shoulders of Giants''. ISBN 0-7624-1348-4 Places selections from Newton's ''Principia'' in the context of selected writings by [[Copernicus]], [[Johannes Kepler|Kepler]], [[Galileo Galilei|Galileo]] and [[Albert Einstein|Einstein]] * {{cite book|last=Herivel, J. W.|title=The Background to Newton's Principia. A Study of Newton's Dynamical Researches in the Years 1664–84|publisher=Clarendon Press|location=Oxford|year=1965 }} * {{cite book |author=[[John Maynard Keynes|Keynes, John Maynard]] |title=Essays in Biography |url=https://archive.org/details/essaysinbiograph0000keyn |publisher=W. W. Norton & Co |year=1963 |isbn=0-393-00189-X}} Keynes took a close interest in Newton and owned many of Newton's private papers. * {{cite book |author=Koyré, A. |title=Newtonian Studies |location=Chicago |publisher=University of Chicago Press |year=1965 }} * Newton, Isaac. ''Papers and Letters in Natural Philosophy'', edited by [[I. Bernard Cohen]]. [[Harvard University Press]], 1958,1978. ISBN 0-674-46853-8. * Newton, Isaac (1642–1727). ''The Principia'': a new Translation, Guide by I. Bernard Cohen ISBN 0-520-08817-4 University of California (1999) * {{cite book |author=Pemberton, H. |title=A View of Sir Isaac Newton's Philosophy |url=https://archive.org/details/newtonphilosophy00pembuoft |publisher=S. Palmer |location=London |year=1728 }} * {{cite book |last=Shamos, Morris H. |title=Great Experiments in Physics |location=New York |publisher=Henry Holt and Company, Inc. |year=1959 |isbn=0486253465 }} * Shapley, Harlow, S. Rapport, and H. Wright. ''A Treasury of Science''; "Newtonia" pp.&nbsp;147–9; "Discoveries" pp.&nbsp;150–4. Harper & Bros., New York, (1946). * {{cite book | author = Simmons, J. | title = The Giant Book of Scientists {{ndash}} The 100 Greatest Minds of all Time | location = Sydney | publisher = The Book Company | year = 1996}} * {{Cite book |last=Stukeley |first=W. |title=Memoirs of Sir Isaac Newton's Life |publisher=Taylor and Francis | place = London |year=1936}} (edited by A. H. White; originally published in 1752) * {{cite book |author=Westfall, R. S. |title=Force in Newton's Physics: The Science of Dynamics in the Seventeenth Century |url=https://archive.org/details/forceinnewtonsph0000west |location=London |publisher=Macdonald |year=1971 |isbn=0444196110 }} == ਮੁੱਖ ਸਰੋਤ == * Newton, Isaac. ''The Principia: Mathematical Principles of Natural Philosophy.'' [[University of California Press]], (1999). 974 pp. ** Brackenridge, J. Bruce. ''The Key to Newton's Dynamics: The Kepler Problem and the Principia: Containing an English Translation of Sections 1, 2, and 3 of Book One from the First (1687) Edition of Newton's Mathematical Principles of Natural Philosophy.'' University of California Press, 1996. 299 pp. * Newton, Isaac. ''The Optical Papers of Isaac Newton. Vol. 1: The Optical Lectures, 1670–1672.'' Cambridge U. Press, 1984. 627 pp. ** Newton, Isaac. ''Opticks'' (4th ed. 1730) [http://books.google.com/books?id=GnAFAAAAQAAJ&dq=newton+opticks&pg=PP1&ots=Nnl345oqo_&sig=0mBTaXUI_K6w-JDEu_RvVq5TNqc&prev=http://www.google.com/search%3Fq%3Dnewton%2Bopticks%26rls%3Dcom.microsoft:en-us:IE-SearchBox%26ie%3DUTF-8%26oe%3DUTF-8%26sourceid%3Die7%26rlz%3D1I7GGLJ&sa=X&oi=print&ct=title&cad=one-book-with-thumbnail online edition] ** Newton, I. (1952). Opticks, or A Treatise of the Reflections, Refractions, Inflections & Colours of Light. New York: Dover Publications. * Newton, I. ''Sir Isaac Newton's Mathematical Principles of Natural Philosophy and His System of the World,'' tr. A. Motte, rev. [[Florian Cajori]]. Berkeley: University of California Press. (1934). * {{cite book |author=[[Whiteside, D. T.]] |title=The Mathematical Papers of Isaac Newton |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |year=1967–82 |isbn=0521077400}}– 8 volumes * Newton, Isaac. ''The correspondence of Isaac Newton,'' ed. H. W. Turnbull and others, 7 vols. (1959–77) * ''Newton's Philosophy of Nature: Selections from His Writings'' edited by H. S. Thayer, (1953), [http://www.questia.com/read/5876270 online edition] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090813023028/http://www.questia.com/read/5876270 |date=2009-08-13 }} * Isaac Newton, Sir; J Edleston; [[Roger Cotes]], [http://books.google.com/books?as_brr=1&id=OVPJ6c9_kKgC&vid=OCLC14437781&dq=%22isaac+newton%22&jtp=I ''Correspondence of Sir Isaac Newton and Professor Cotes, including letters of other eminent men''], London, John W. Parker, West Strand; Cambridge, John Deighton, 1850.– Google Books * Maclaurin, C. (1748). An Account of Sir Isaac Newton's Philosophical Discoveries, in Four Books. London: A. Millar and J. Nourse. * Newton, I. (1958). Isaac Newton's Papers and Letters on Natural Philosophy and Related Documents, eds. I. B. Cohen and R. E. Schofield. Cambridge: Harvard University Press. * Newton, I. (1962). The Unpublished Scientific Papers of Isaac Newton: A Selection from the Portsmouth Collection in the University Library, Cambridge, ed. A. R. Hall and M. B. Hall. Cambridge: Cambridge University Press. * Newton, I. (1975). Isaac Newton's 'Theory of the Moon's Motion' (1702). London: Dawson. == ਬਾਹਰਲੇ ਲਿੰਕ == * {{Wikisource1911Enc Citation|Newton, Sir Isaac}} * [http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Mathematicians/Newton.html Newton biography (University of St Andrews)] * [http://scienceworld.wolfram.com/biography/Newton.html ScienceWorld biography] * [http://www.chlt.org/sandbox/lhl/dsb/page.50.a.php Dictionary of Scientific Biography] * [http://www.newtonproject.sussex.ac.uk/prism.php?id=1 The Newton Project] * [http://www.isaacnewton.ca The Newton Project - Canada] * [http://www.skepticreport.com/predictions/newton.htm Rebuttal of Newton's astrology] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080629021908/http://www.skepticreport.com/predictions/newton.htm |date=2008-06-29 }} * [http://www.galilean-library.org/snobelen.html Newton's Religious Views Reconsidered] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927014559/http://www.galilean-library.org/snobelen.html |date=2007-09-27 }} * [http://www.pierre-marteau.com/editions/1701-25-mint-reports.html Newton's Royal Mint Reports] * [http://www.pbs.org/wgbh/nova/newton/ Newton's Dark Secrets] [[Nova (TV series)|NOVA]] TV programme * from The [[Stanford Encyclopedia of Philosophy]]: ** [http://plato.stanford.edu/entries/newton/ Isaac Newton], by George Smith ** [http://plato.stanford.edu/entries/newton-principia/ Newton's Philosophiae Naturalis Principia Mathematica], by George Smith ** [http://plato.stanford.edu/entries/newton-philosophy/ Newton's Philosophy], by Andrew Janiak ** [http://plato.stanford.edu/entries/newton-stm/ Newton's views on space, time, and motion], by Robert Rynasiewicz * [http://www.tqnyc.org/NYC051308/index.htm Newton's Castle] Educational material * [http://www.dlib.indiana.edu/collections/newton The Chymistry of Isaac Newton] Research on his Alchemical writings * [http://www.fmalive.com/ FMA Live! Program for teaching Newton's laws to kids] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160402142826/http://www.fmalive.com/ |date=2016-04-02 }} * [http://www.adherents.com/people/pn/Isaac_Newton.html Newton's religious position] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090822033018/http://www.adherents.com/people/pn/Isaac_Newton.html |date=2009-08-22 }} * [http://hss.fullerton.edu/philosophy/GeneralScholium.htm The "General Scholium" to Newton's Principia]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030513080422/http://hss.fullerton.edu/philosophy/GeneralScholium.htm |date=2003-05-13 }} * Kandaswamy, Anand M. [http://www.math.rutgers.edu/courses/436/Honors02/newton.html ''The Newton/Leibniz Conflict in Context''] * [http://www.phaser.com/modules/historic/newton/index.html Newton's First ODE] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070705191603/http://www.phaser.com/modules/historic/newton/index.html |date=2007-07-05 }}– A study by on how Newton approximated the solutions of a first-order ODE using infinite series * {{MacTutor Biography|id=Newton}} * {{MathGenealogy|id=74313}} * [http://www.ltrc.mcmaster.ca/newton/ The Mind of Isaac Newton] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061213222519/http://www.ltrc.mcmaster.ca/newton/ |date=2006-12-13 }} Images, audio, animations and interactive segments == ਲਿਖਤਾਂ == {{Commons|Isaac Newton}} * [http://www.newtonproject.sussex.ac.uk/prism.php?id=43 Newton's works - full texts, at the Newton Project] * {{gutenberg author|id=Isaac_Newton|name=Isaac Newton}} * [http://rack1.ul.cs.cmu.edu/is/newton/ Newton's Principia– read and search] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090810003302/http://rack1.ul.cs.cmu.edu/is/newton/ |date=2009-08-10 }} * [http://www.earlymoderntexts.com/f_newton.html ''Descartes, Space, and Body''], an excerpt from ''De Gravitatione et Aequipondio Fluidorum'', with annotations by Jonathan Bennett * [http://www.archive.org/stream/opticksoratreat00newtgoog#page/n6/mode/2up Opticks, or a Treatise of the Reflections, Refractions, Inflexions and Colours of Light]'', full text on [[archive.org]] {{Authority control}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਗਿਆਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਗਿਆਨੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਮਾਜ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ]] qund5es4v9ktxwl4pzy5t5o7xbe8fcb 0 6953 841673 835657 2026-06-29T20:00:47Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260629)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 841673 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | name = ਬ੍ਰੇਵ ਨਿਊ ਵਰਲਡ | image = [[File:BraveNewWorld FirstEdition.jpg|200px|First edition cover]] | caption = ਪਹਿਲੇ ਅਡੀਸ਼ਨ ਦਾ ਕਵਰ | author = [[ਆਲਡਸ ਹਕਸਲੇ]] | cover_artist = ਲੈਸਲੀ ਹਾਲੈਂਡ | illustrator = | country = ਯੂਨਾਇਟਡ ਕਿੰਗਡਮ | language = ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ | series = | genre = [[ਵਿਗਿਆਨ ਗਲਪ]], | publisher = ਚੈਟੋ ਐਂਡ ਵਿੰਡੂਸ, (ਲੰਦਨ) | release_date = 1932 | english_release_date = | media_type =ਪ੍ਰਿੰਟ | pages = 288 (ਪੇਪਰਬੈਕ ਅਡੀਸ਼ਨ) | words = 64106 | isbn = 0-06-080983-3 (ਪੇਪਰਬੈਕ ਅਡੀਸ਼ਨ) | oclc= 20156268 | preceded_by = | followed_by = }} '''ਬ੍ਰੇਵ ਨਿਊ ਵਰਲਡ''' (ਨਵੀਂ ਤਕੜੀ ਦੁਨੀਆਂ) ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਨਾਵਲਕਾਰ [[ਆਲਡਸ ਹਕਸਲੇ]] ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਿਆ ਇੱਕ ਨਾਵਲ ਹੈ ਜੋ ਉਸਨੇ ਨੇ 1931 ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਅਤੇ 1932 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ। ਈਸਵੀ 2540 (ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ 632 ਏ ਐਫ਼) ਦੇ ਲੰਦਨ ਵਿੱਚ ਸੈੱਟ, ਨਾਵਲ ਪ੍ਰਜਨਨ ਤਕਨੀਕੀ ਅਤੇ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਣ ਦੀਆਂ ਕਾਢਾਂ ਦੇ ਤਾਲਮੇਲ ਨਾਲ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਦੀ ਕਿਆਸਰਾਈ ਹੈ। ਭਵਿੱਖੀ ਸਮਾਜ ਉਹਨਾਂ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਦਾ ਅਵਤਾਰ ਹੈ ਜੋ ਭਵਿੱਖ-ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਹਕਸਲੇ ਨੇ ਬ੍ਰੇਵ ਨਿਊ ਵਰਲਡ ਉੱਤੇ ਦੁਬਾਰਾ ਗੌਰ (1958) ਨਿਬੰਧ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੁਨਰਮੁਲੰਕਣ ਦੇ ਨਾਲ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਅੰਤਮ ਕੰਮ [[ਆਈਲੈਂਡ (ਨਾਵਲ)]] (1962) ਨਾਮਕ ਨਾਵਲ ਦੇ ਨਾਲ ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤੇ। 1999 ਵਿੱਚ, ਆਧੁਨਿਕ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਨੇ ਬਰੇਵ ਨਿਊ ਵਰਲਡ ਨੂੰ ਰੈਂਕ 100 ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ 20 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਨਾਵਲਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਪੰਜਵੇਂ ਸਥਾਨ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਬਰੇਵ ਨਿਊ ਵਰਲਡ ਨੂੰ ਅਬਜਰਬਰ ਲਈ 2003 ਵਿੱਚ ਰਾਬਰਟ ਮੈਕਕਰਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇੱਕ ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਸਮਿਆਂ ਦੇ ਮਹਾਨਤਮ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਾਨ 100 ਨਾਵਲਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ 53ਵੇਂ ਸਥਾਨ ਤੇ ਰੱਖਿਆ। == ਹਵਾਲੇ == * {{cite book |title=Brave New World |url=https://archive.org/details/bravenewworld0000huxl_h4p4 |last=Huxley |first=Aldous |location=New York |publisher=HarperCollins Publishers |year=1998 |edition=First Perennial Classics ed. |isbn=0-06-092987-1}} * {{cite book |title=Brave New World and Brave New World Revisited |url=https://archive.org/details/bravenewworldand0000huxl_j4b5 |last=Huxley |first=Aldous |location=New York |publisher=HarperCollins Publishers |year=2005 |edition=First Perennial Classics ed. |isbn=0-06-077609-9}} * {{cite book |title=Brave New World Revisited |url=https://archive.org/details/bravenewworldrev00huxl_1 |last=Huxley |first=Aldous |location=New York| publisher=HarperCollins Publishers |year=2000 |edition=First Perennial Classics ed. |isbn=0-06-095551-1}} * {{cite book |title=Amusing Ourselves to Death: Public Discourse in the Age of Show Business |url=https://archive.org/details/amusingourselves00post |author=Postman, Neil |location=USA |publisher=Penguin USA |year=1985 |isbn=0-670-80454-1}} * {{cite book |title=Cliff Notes on Huxley's Brave New World |url=https://archive.org/details/cliffsnotesbrave0000higg |author=Higgins, Charles & Higgins, Regina |location=New York |publisher=Wiley Publishing |year=2000 |isbn=0-7645-8583-5}} * {{cite book |last=Russell |first=Robert |title=Zamiatin's We |year= 1999 |publisher=Bristol Classical Press |location= Bristol |isbn= 978-1853993930 }} == ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ == * [http://writing2.richmond.edu/writing/miranda/home.html "Miranda" academic hypertext of Brave New World] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100609192701/http://writing2.richmond.edu/writing/miranda/home.html |date=2010-06-09 }} * [http://www.huxley.net/bnw/index.html Online edition of ''Brave New World''] * [http://www.huxley.net/bnw-revisited/index.html Brave New World Revisited] * [http://www.articlemyriad.com/68.htm Scholarly essay/article on ''Brave New World''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100316183116/http://www.articlemyriad.com/68.htm |date=2010-03-16 }} * [http://www.sfbrp.com/archives/111 Audio review and discussion of Brave New World] at [http://www.sfbrp.com/ The Science Fiction Book Review Podcast] * [http://www.yoism.org/?q=node/143 1957 interview with Huxley] as he reflects on his life work and the meaning of ''Brave New World'' * [http://somaweb.org/w/bioethics.html Aldous Huxley: Bioethics and Reproductive Issues] * [http://literapedia.wikispaces.com/Brave+New+World Literapedia page for ''Brave New World''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090202225715/http://literapedia.wikispaces.com/Brave+New+World |date=2009-02-02 }} {{ਅਧਾਰ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਨਾਵਲ]] ssv981br2z3yl4ewuqjii5v5eirlf9t 0 11529 841705 782676 2026-06-29T20:50:14Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260629)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 841705 wikitext text/x-wiki {{Infobox language | name = ਲਾਤੀਨੀ | nativename = ''Lingua latīna'' | pronunciation = {{IPA-la|laˈtiːna|}} | states = {{ublist|class=nowrap |[[ਲਾਤੀਅਮ]] |[[ਰੋਮਨ ਸਾਮਰਾਜ]]{{\}}[[ਰੋਮਨ ਗਣਰਾਜ|ਗਣਰਾਜ]]{{\}}[[ਰੋਮਨ ਸਾਮਰਾਜ|ਸਾਮਰਾਜ]] |{{hlist|[[ਮੁੱਢਲਾ ਆਧੁਨਿਕ ਯੂਰਪ]]}} |[[ਸਿਲੀਸ਼ੀਆ ਦਾ ਆਰਮੇਨੀਆਈ ਸਾਮਰਾਜ]]&nbsp;{{smaller|([[ਲਿੰਗੂਆ ਫ਼ਰਾਂਕਾ]])}} |[[ਵੈਟੀਕਨ ਸ਼ਹਿਰ]]}} | ethnicity = ਲਾਤੀਨੀ ਕਬੀਲਾ | era = [[ਵਲਗਰ ਲਾਤੀਨੀ]] ਤੋਂ [[ਰੁਮਾਂਸ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ]] ਬਣੀਆਂ, 6ਵੀਂ - 9ਵੀਂ ਸਦੀਆਂ; ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਜੋਂ ਮੱਧ ਯੂਰਪ ਦੇ ਕੈਥੋਲਿਕ ਮੁਲਕਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਚਲਦੀ ਰਹੀ। | familycolor = [[ਹਿੰਦ-ਯੂਰਪੀ]] | fam2 = [[ਇਟੈਲੀਕ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ]] | fam3 = [[ਫ਼ਲਿਸਕੀ ਬੋਲੀ|ਲਾਤੀਨੋ-ਫ਼ਲਿਸ਼ਨ]] | script = [[ਲਾਤੀਨੀ ਲਿਪੀ]]&nbsp;<!--&nbsp; needed to prevent default link to Latin script--> | nation = {{ublist|class=nowrap |{{flag|ਮਾਲਟਾ ਪੰਥ}} |{{flag|ਵੈਟੀਕਨ ਸ਼ਹਿਰ}} }} | agency = {{ublist|class=nowrap |ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ: ਵਿਆਕਰਨ ਦੇ ਰੋਮਨ ਸਕੂਲ<ref>{{cite encyclopedia |title=Schools |encyclopedia=Britannica |edition=1911}}</ref> |ਅੱਜ: [[ਪੋਂਟੀਫਿਕਲ ਅਕੈਡਮੀ ਫ਼ੌਰ ਲੈਟਿਨ]]}} | iso1 = la | iso2 = lat | iso3 = lat | glotto = lati1261 | glottorefname = ਲਾਤੀਨੀ | lingua = 51-AAB-a | image = Rome Colosseum inscription 2.jpg | imagesize = 300px | imagecaption = [[ਕੋਲੋਸੀਅਮ]] ਵਿੱਚ ਲਾਤੀਨੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ | map = Roman Empire map.svg | mapcaption = ਰੋਮਨ ਸਾਮਰਾਜ ({{circa}} 117 ਈਸਵੀ) ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ ਅਤੇ ਲਾਤੀਨੀ ਬੁਲਾਰਿਆਂ ਦਾ ਖੇਤਰ (ਗੂੜ੍ਹਾ ਹਰਾ)। ਸਾਮਰਾਜ ਵਿੱਚ ਲਾਤੀਨੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਯੂਨਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵੀ ਬੋਲੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। | map2 = Romance 20c en-2009-15-02.png | mapcaption2 = ਰੁਮਾਂਸ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦਾ ਦਾਇਰਾ। | notice = IPA }} '''ਲਾਤੀਨੀ''' (ਲਾਤੀਨੀ [[ਭਾਸ਼ਾ]] ਵਿੱਚ: Lingua Latina) ਪ੍ਰਾਚੀਨ [[ਰੋਮਨ ਸਾਮਰਾਜ]] ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰੋਮਨ ਧਰਮ ਦੀ ਰਾਜਭਾਸ਼ਾ ਸੀ। ਅੱਜ ਇਹ ਇੱਕ ਮੁਰਦਾ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ, ਲੇਕਿਨ ਫਿਰ ਵੀ [[ਰੋਮਨ ਕੈਥੋਲਿਕ ਗਿਰਜਾ ਘਰ]] ਦੀ ਧਰਮਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ [[ਵੈਟੀਕਨ ਸਿਟੀ]] ਨਾਮੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ [[ਰਾਜਭਾਸ਼ਾ]] ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਲਾਸੀਕਲ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ<ref>{{cite book|title=A companion to Latin studies|url=https://archive.org/details/acompaniontolat00sandgoog|first=John Edwin |last=Sandys|location=Chicago|publisher=[[University of Chicago Press]]|year=1910|pages=[https://archive.org/details/acompaniontolat00sandgoog/page/811 811]–812}}</ref> ਜੋ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਇਹ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮੇਲ ਖਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ [[ਹਿੰਦ-ਯੂਰਪੀ ਭਾਸ਼ਾ-ਪਰਵਾਰ]] ਦੀ ਰੁਮਾਂਸ ਸ਼ਾਖਾ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ [[ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਫਰਾਂਸੀਸੀ]], [[ਇਤਾਲਵੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਇਤਾਲਵੀ]], [[ਸਪੇਨੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਸਪੇਨੀ]], [[ਰੋਮਾਨੀਆਈ ਭਾਸ਼ਾ|ਰੋਮਾਨਿਆਈ]] ਅਤੇ [[ਪੁਰਤਗਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੁਰਤਗਾਲੀ]] ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਈਆਂ। ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਈਸਾਈ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਭੁਤਵ ਕਰਕੇ ਲਾਤੀਨੀ ਮਧਯੁਗ ਅਤੇ ਪੂਰਬ-ਆਧੁਨਿਕ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਯੂਰਪ ਦੀ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੁਲ ਧਰਮ, ਵਿਗਿਆਨ, ਉੱਚ ਸਾਹਿਤ, ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਹਿਸਾਬ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖੀ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ==ਇਤਿਹਾਸ== ਰੋਮਨ ਮਿੱਥ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਲਾਤੀਨੀ ਭਾਸ਼ਾ [[ਟ੍ਰੋਜਨ ਦੀ ਜੰਗ]] ਦੇ ਨੇੜੇ-ਤੇੜੇ ਲਾਤੀਨੀ ਕਬੀਲੇ ਦੁਆਰਾ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ, ਵਰਤੋਂ, ਹਿੱਜਿਆਂ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਫ਼ਰਕ ਦੇ ਮੁਤਾਬਿਕ ਲਾਤੀਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੜਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ===ਪੁਰਾਣੀ ਲਾਤੀਨੀ=== {{ਮੁੱਖ|ਪੁਰਾਣੀ ਲਾਤੀਨੀ}} ਲਾਤੀਨੀ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਕਿਸਮ [[ਪੁਰਾਣੀ ਲਾਤੀਨੀ]] ਹੈ। ਪੁਰਾਣੀ ਲਾਤੀਨੀ 75 ਈਸਵੀ ਪੂਰਵ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਲਾਤੀਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਸਾਹਿਤਕ ਰਚਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖਾਂ ਤੋਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਇਤਰੁਸਕੀ ਲਿਪੀ ਤੋਂ [[ਲਾਤੀਨੀ ਲਿਪੀ]] ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਈ। ਇਸਦੀ ਲਿਪੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਸੱਜੇ ਤੋਂ ਖੱਬੇ<ref>{{harvnb|Diringer|1996|pp=533–4}}</ref> ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਖੱਬੇ ਤੋਂ ਸੱਜੇ ਹੋ ਗਈ।<ref>{{cite book|first=David |last=Sacks |year=2003 |title=Language Visible: Unraveling the Mystery of the Alphabet from A to Z |url=https://archive.org/details/languagevisibleu00sack |location=London |publisher= Broadway Books |page=[https://archive.org/details/languagevisibleu00sack/page/80 80]|isbn=0-7679-1172-5}}</ref> ===ਕਲਾਸੀਕਲ ਲਾਤੀਨੀ=== {{ਮੁੱਖ|ਕਲਾਸੀਕਲ ਲਾਤੀਨੀ}} ਕਲਾਸੀਕਲ ਲਾਤੀਨੀ 75 ਈਸਵੀ ਪੂਰਵ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਤੀਜੀ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਤੱਕ ਦੀ ਲਾਤੀਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਸਮ ਕਵੀਆਂ, ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ ਨੇ ਚੇਤਨ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਬਣਾਈ, ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਮਹਾਨ ਰਚਨਾਵਾਂ ਲਿਖੀਆਂ। ਇਹਨਾਂ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਵਿਆਕਰਨ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ===ਵਲਗਰ ਲਾਤੀਨੀ=== {{ਮੁੱਖ|ਵਲਗਰ ਲਾਤੀਨੀ}} [[ਪਲੌਟਸ]] ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਤੋਂ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਲਾਸੀਕਲ ਲਾਤੀਨੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਆਮ ਬੋਲ ਚਾਲ ਵਿੱਚ [[ਵਲਗਰ ਲਾਤੀਨੀ]](''sermo vulgi'' (ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ) - [[ਸੀਸੇਰੋ]]) ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਇਹ ਭਾਸ਼ਾ ਲਿਖਤ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਇਸ ਲਈ ਇਹਦੇ ਸਿਰਫ਼ ਕੁਝ ਲਫ਼ਜ਼(ਕਲਾਸਕੀਲ ਲੇਖਕਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ) ਜਾਂ ਕਿਤੇ-ਕਿਤੇ ਕੰਧਾਂ ਉੱਤੇ ਉਕਰੇ ਵਾਕ ਹੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।<ref>{{harvnb|Herman|Wright|2000|pp=17–18}}</ref> ===ਮੱਧਕਾਲੀ ਲਾਤੀਨੀ=== {{ਮੁੱਖ|ਮੱਧਕਾਲੀ ਲਾਤੀਨੀ}} [[ਮੱਧਕਾਲੀ ਲਾਤੀਨੀ]] ਉੱਤਰ-ਕਲਾਸੀਕਲ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਲਿਖਤ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਲਾਤੀਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਬੋਲ-ਚਾਲ ਦੀ ਲਾਤੀਨੀ ਰੋਮਾਂਸ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਪਰ ਅਕਾਦਮਿਕ ਹਲਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹਾਲੇ ਵੀ ਲਾਤੀਨੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ===ਪੁਨਰਜਾਗਰਨ ਲਾਤੀਨੀ=== {{ਮੁੱਖ|ਪੁਨਰਜਾਗਰਨ ਲਾਤੀਨੀ}} [[ਪੁਨਰਜਾਗਰਨ]] ਦੇ ਨਾਲ ਲਾਤੀਨੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਲਈ ਫਿਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰਚੱਲਿਤ ਹੋ ਗਈ। ਇਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਮੱਧਕਾਲੀ ਲਾਤੀਨੀ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਉੱਤੇ ਦੁਬਾਰਾ ਤੋਂ ਕਲਾਸੀਕਲ ਲਾਤੀਨੀ ਨੂੰ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਸਮੇਂ [[ਦਾਂਤੇ ਆਲੀਗੀਏਰੀ]] ਅਤੇ [[ਜਿਓਵਾਨੀ ਬੋਕਾਸੀਓ]] ਵਰਗੇ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਲਾਤੀਨੀ ਵਿੱਚ ਰਚਨਾਵਾਂ ਲਿਖੀਆਂ। ===ਮੁੱਢਲੀ ਆਧੁਨਿਕ ਲਾਤੀਨੀ=== {{ਮੁੱਖ|ਮੁੱਢਲੀ ਆਧੁਨਿਕ ਲਾਤੀਨੀ}} ਮੁੱਢਲੇ ਆਧੁਨਿਕ ਦੌਰ ਤੱਕ ਵੀ ਲਾਤੀਨੀ ਯੂਰਪੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਭਾਸ਼ਾ ਸੀ। 17ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਕਿਤਾਬਾਂ ਅਤੇ ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਹੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਲਾਤੀਨੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ===ਆਧੁਨਿਕ ਲਾਤੀਨੀ=== {{ਮੁੱਖ|ਆਧੁਨਿਕ ਲਾਤੀਨੀ}} 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ ਲੈਕੇ ਹੁਣ ਤੱਕ ਚੱਲ ਰਹੀ ਲਾਤੀਨੀ ਨੂੰ [[ਆਧੁਨਿਕ ਲਾਤੀਨੀ]] ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਧੁਨਿਕ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਲਾਤੀਨੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਵਾਕੰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਹੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਲਾਤੀਨੀ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਅਤੇ ਉਸਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਵਾਰਤਕ ਜਾਂ ਹੋਰ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵੀ ਲਿਖੀਆਂ ਗਈ। ਕੁਝ ਲਾਤੀਨੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵੀ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ==ਧੁਨੀ ਵਿਗਿਆਨ== ਪੁਰਾਤਨ ਲਾਤੀਨੀ ਧੁਨੀਆਂ ਦੇ ਉਚਾਰਨ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਸਬੂਤ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੇ। ਇਸਦਾ ਧੁਨੀ ਵਿਗਿਆਨ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਪੁਰਾਣੇ ਲੇਖਕਾਂ ਦੇ ਉਚਾਰਨ ਬਾਰੇ ਟਿੱਪਣੀਆਂ, ਪੁਰਾਤਨ ਸ਼ਬਦ ਨਿਰੁਕਤੀਆਂ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਲਾਤੀਨੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।<ref>{{harvnb|Allen|2004|pp=viii-ix}}</ref> ===ਵਿਅੰਜਨ=== ਪੁਰਾਤਨ ਲਾਤੀਨੀ ਦੀਆਂ ਵਿਅੰਜਨ ਧੁਨੀਆਂ ਹੇਠਲੇ ਟੇਬਲ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।<ref>{{cite book|first=Andrew L.|last=Sihler|title=New Comparative Grammar of Greek and Latin|url=http://books.google.com/books?id=IeHmqKY2BqoC|accessdate=12 March 2013|year=1995|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-508345-3}}</ref> {| class="wikitable IPA" style="text-align: center;" |- ! colspan="2" rowspan="2" | ! rowspan="2" | [[ਹੋਂਠੀ ਵਿਅੰਜਨ|ਹੋਂਠੀ]] ! rowspan="2" | [[ਦੰਤੀ ਵਿਅੰਜਨ|ਦੰਤੀ]] ! rowspan="2" | [[ਤਾਲਵੀ ਵਿਅੰਜਨ|ਤਾਲਵੀ]] ! colspan="2" | [[ਕੋਮਲ ਤਾਲਵੀ ਵਿਅੰਜਨ|ਕੋਮਲ ਤਾਲਵੀ]] ! rowspan="2" | [[ਕੰਠੀ ਵਿਅੰਜਨ|ਕੰਠੀ]] |- !ਸਾਧਾਰਨ ! ਹੋਂਠੀ |- ! rowspan=2| [[ਸਫੋਟਕ ਵਿਅੰਜਨ|ਸਫੋਟਕ]] ! <small>ਸਘੋਸ਼</small> | b | d | | ɡ | | |- ! <small>ਅਘੋਸ਼</small> | p | t | | k | kʷ | |- ! rowspan=2| [[ਸੰਘਰਸ਼ੀ ਵਿਅੰਜਨ|ਸੰਘਰਸ਼ੀ ]] ! <small>ਸਘੋਸ਼</small> | | z | | | | |- ! <small>ਅਘੋਸ਼</small> | f | s | | | | h |- ! colspan=2| [[ਨਾਸਕੀ ਵਿਅੰਜਨ|ਨਾਸਕੀ]] | m | n | | | | |- ! colspan=2| [[ਕਾਂਬਵੀਂ ਵਿਅੰਜਨ|ਕਾਂਬਵੀਂ]] | | r | | | | |- ! colspan=2| [[ਅਰਧਵਿਅੰਜਨ]] | | l | j | | w | |} ===ਸਵਰ=== {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- ! !! ਮੂਹਰਲੇ !! ਵਿਚਲੇ !! ਮਗਰਲੇ |- ! ਬੰਦ | iː ɪ || || ʊ uː |- ! ਮੱਧ | eː ɛ || || ɔ oː |- ! ਖੁੱਲ੍ਹੇ | || a aː || |} ==ਅੰਕ== ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਲਾਤੀਨੀ ਵਿੱਚ ਅੰਕ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਲਿਖੇ ਜਾਂਦੇ ਸੀ। ਨੀਚੇ ਕੁਝ ਅੰਕ ਲਾਤੀਨੀ ਅੱਖਰਾਂ, ਰੋਮਨ ਅੰਕਾਂ, ਪੰਜਾਬੀ ਅੱਖਰਾਂ ਅਤੇ ਅਰਬੀ ਅੰਕਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ। {| |- |''ਊਨਸ(ūnus), ਊਨਾ(ūna), ਊਨਮ(ūnum) (ਪੁਰਸ਼, ਇਸਤਰੀ, ਨਿਪੁੰਸਕ) | |I | |ਇੱਕ(1)'' |- |''ਦੂਓ(duo), ਦੂਏ(duae), ਦੂਓ(duo)'' (ਪੁ., ਇ., ਨਿ.) | |II | |ਦੋ(2) |- |''ਤਰੇਸ(trēs), ਤਰੀਆ(tria)'' (ਪੁ./ਇ., ਨਿ.) | |III | |ਤਿੰਨ(3) |- |''ਕੂਆਤੋਰ(quattuor)'' | |IIII <small>ਜਾਂ</small> IV | |ਚਾਰ(4) |- |''ਕੂਈਂਕੇ(quīnque)'' | |V | |ਪੰਜ(5) |- |''ਸੇਕਸ(sex)'' | |VI | |ਛੇ(6) |- |''ਸੇਪਤੇਮ(septem)'' | |VII | |ਸੱਤ(7) |- |''ਔਕਤੋ(octō)'' | |VIII | |ਅੱਠ(8) |- |''ਨੋਵੇਮ(novem)'' | |VIIII <small>or</small> IX | |ਨੌਂ(9) |- |''ਦੇਸੇਮ(decem)'' | |X | |ਦੱਸ(10) |- | ''ਕੂਈਨਕੂਆਗੀਂਤਾ''(quīnquāgintā) | |L | |ਪੰਜਾਹ(50) |- |''ਸੈਂਤਮ(Centum)'' | |C | |ਸੌ (100) |- |''ਕੂਈਨਗੇਂਤੀ(Quīngentī)'' | |D | |ਪੰਜ ਸੌ(500) |- |''ਮੀਲੇ(Mīlle)'' | |M | |ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ(1000) |} ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ== {{commons|Latin language}} ===ਭਾਸ਼ਾ ਸਬੰਧੀ ਕੁਝ ਸੰਦ=== * {{cite web | url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/resolveform?lang=la | title=Latin Dictionary Headword Search | work=Perseus Hopper | publisher=Tufts University}} Searches Lewis & Short's ''A Latin Dictionary'' and Lewis's ''An Elementary Latin Dictionary''. Online results. * {{cite web | url=http://www.online-latin-dictionary.com | title=Online Latin Dictionary with conjugator and declension tool | publisher=Olivetti Media Communication}} Search on line Latin-English and English-Latin dictionary with complete declension or conjugation. Online results. * [http://genedict.net Genedict.net], genealogic dictionary and register of historical terms * {{cite web | url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/morph?lang=la | title=Latin Word Study Tool | work=Perseus Hopper | publisher=Tufts University}} Identifies the grammatical functions of words entered. Online results. * {{cite web | url=http://www.u.arizona.edu/~aversa/latin/ | title=Latin Inflector | first=Alan | last=Aversa | publisher=University of Arizona | access-date=2015-06-11 | archive-date=2011-04-30 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110430044836/http://www.u.arizona.edu/~aversa/latin/ | url-status=dead }} Identifies the grammatical functions of all the words in sentences entered, using Perseus. * {{cite web | url=http://www.verbix.com/languages/latin.shtml | title=Latin Verb Conjugator | publisher=Verbix}} Displays complete conjugations of verbs entered in first-person present singular form. * {{cite web | url=http://stranica.net63.net/verba_latina | title=Online Latin Verb Conjugator | access-date=2015-06-11 | archive-date=2016-05-18 | archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20160518085747/http://stranica.net63.net/verba_latina | dead-url=yes }} Displays conjugation of verbs entered in their infinitive form. * {{cite web | url=http://lysy2.archives.nd.edu/cgi-bin/words.exe | title=Words | first=William | last=Whittaker | publisher=Notre Dame Archives | access-date=2015-06-11 | archive-date=2006-06-18 | archive-url=https://web.archive.org/web/20060618211448/http://lysy2.archives.nd.edu/cgi-bin/words.exe | dead-url=yes }} Identifies Latin words entered. Translates English words entered. * {{cite web | url=http://alpheios.net | title=Alpheios | publisher=Alpheios Project}} Combines Whittakers Words, Lewis and Short, Bennett's grammar and inflection tables in a browser addon. * {{dmoz|Reference/Dictionaries/World_Languages/L/Latin/|Latin Dictionaries}} * {{cite book | url=http://books.google.pl/books?id=2sIDAAAAQAAJ&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false | title=A new abridgment of Ainsworth's Dictionary, English and Latin, for the use of Grammar Schools | first=John | last=Dymock | edition=4th | location=Glasgow | publisher=Hutchison & Brookman | year=1830}} ===ਕੋਰਸ=== * [http://learnlangs.com/latin/#ਮੁਫ਼ਤ ਲੈਸਨ 47-ਲੈਸਨ ਦਾ ਆਨਲਾਈਨ ਲਾਤੀਨੀ ਕੋਰਸ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150503145706/http://www.learnlangs.com/latin/#ਮੁਫ਼ਤ |date=2015-05-03 }}, ਲਰਨਲੈਂਗਜ਼(Learnlangs) * [http://learn101.org/latin.php ਲਾਤੀਨੀ ਸਿੱਖੋ] ਵਿਆਕਰਨ, ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਅਤੇ ਉਚਾਰ * [http://frcoulter.com/latin/links.html Latin Links and Resources], Compiled by Fr. Gary Coulter * {{cite web| url=http://latinum.org.uk | title=Latinum | work=Latin Latin Course on YouTube and audiobooks | first=Evan | last=der Millner | authorlink=Evan der Millner | year=2007 | publisher=Molendinarius | accessdate=2 February 2012}} * {{cite web| url=http://www.cherryh.com/www/latin1.htm |title=Latin 1:the Easy Way | first=CJ |last=Cherryh |authorlink=C. J. Cherryh |year=1999 | publisher=CJ Cherryh |accessdate=24 June 2010}} * {{cite web |url=http://www.u.arizona.edu/~aversa/latin/simplicissimus.pdf |title=Simplicissimus |first=Carol |last=Byrne |year=1999 |publisher=The Latin Mass Society of England and Wales |accessdate=20 April 2011 |archive-date=30 ਅਪ੍ਰੈਲ 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110430044833/http://www.u.arizona.edu/~aversa/latin/simplicissimus.pdf |url-status=dead }} (a course in [[ecclesiastical Latin]]). * {{cite web | url=http://www.hs-augsburg.de/~harsch/Ludus/lud_port.html | title=Ludus Latinus Cursus linguae latinae | work=Bibliotheca Augustiana | first=Ulrich | last=Harsch | date=1996–2010 | location=Augsburg | publisher=University of Applied Sciences | language=Latin | accessdate=24 June 2010 | archive-date=20 ਫ਼ਰਵਰੀ 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100220133124/http://www.hs-augsburg.de/~harsch/Ludus/lud_port.html | url-status=dead }} * [http://www.nationalarchives.gov.uk/latin/beginners/default.htm Beginners' Latin] on [[The National Archives (United Kingdom)]] * [http://latinpodcast.podbean.com/ Latin Language for Beginners]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} podcast ===ਵਿਆਕਰਨ=== * {{cite web|title=Latin Language (Lingua Latina) |url=http://www.orbilat.com/Languages/Latin/index.html |publisher=Orbis Latinus |first=Zdravko |last=Batzarov |year=2000 | accessdate=24 June 2010}} * {{cite book |url=http://www.gutenberg.org/etext/15665 |title=New Latin Grammar |first=Charles E. |last=Bennett | year=2005 |publisher= Project Gutenberg | origyear=1908 |edition=2nd |isbn=1-176-19706-1}} * {{cite book|last=Griffin | first=Robin | title=A student's Latin Grammar |url=https://archive.org/details/studentslatingra00grif | publisher=University of Cambridge | edition=3rd | year=1992 | isbn=0-521-38587-3}} * {{cite web|title=Latin Online, Series Introduction|url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/latol-0-X.html|first=Winifred P.|last=Lehmann|first2=Jonathan|last2=Slocum|publisher=The University of Texas at Austin|year=2008|accessdate=16 September 2009|archive-date=29 ਅਪ੍ਰੈਲ 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150429221355/http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/latol-0-X.html|dead-url=yes}} * {{cite web |url=http://www6.ocn.ne.jp/~wil/ |title=The World of Comparative and Historical Linguistics (A Historical Survey of the Romance Languages) |first=Hugh Everard |last=Wilkinson |year=2010 |work=Page ON Park |publisher=NTT Communications |accessdate=24 June 2010 |archive-date=1 ਮਈ 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110501100652/http://www6.ocn.ne.jp/~wil/ |dead-url=yes }} </div> ===ਧੁਨੀ ਉਚਾਰ ਵਿਗਿਆਨ=== * {{cite web|title=Latin Pronunciation – a Beginner's Guide|url=http://www.bbc.co.uk/dna/h2g2/A657272|year=2001|publisher=H2G2, BBC}} * {{cite web |title=Phonetica Latinae-How to pronounce Latin |url=http://la.raycui.com/ |first=Ray |last=Cui |year=2005 |publisher=Ray Cui |accessdate=25 June 2010}} ===ਲਾਤੀਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਖ਼ਬਰਾਂ=== * [http://ephemeris.alcuinus.net/ Ephemeris] ਆਨਲਾਈਨ ਲਾਤੀਨੀ ਅਖ਼ਬਾਰ * [http://yle.fi/radio1/tiede/nuntii_latini/ Nuntii Latini], ਫਿਨਿਸ਼ ਵਾਈਐਲਈ ਰੇਡੀਓ 1(Finnish YLE Radio 1) * [http://www.radiobremen.de/nachrichten/latein/ ਲਾਤੀਨੀ ਵਿੱਚ ਖ਼ਬਰਾਂ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100618130408/http://www.radiobremen.de/nachrichten/latein/ |date=2010-06-18 }}, ਰੇਡੀਓ ਬਰੇਮੇਨ * [http://www.haverford.edu/classics/audio/ ਲਾਤੀਨੀ ਅਤੇ ਪੁਰਾਤਨ ਯੂਨਾਨੀ ਵਿੱਚ ਕਲਾਸਿਕ ਪੋਡਕਾਸਟ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150129091342/http://www.haverford.edu/classics/audio/ |date=2015-01-29 }}, ਹੈਵਰਫੋਰਡ ਕਾਲਜ * [https://sites.google.com/site/janualinguae/latin ਲਾਤੀਨਮ (ਲਾਤੀਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਕੋਰਸ ਅਤੇ ਲਾਤੀਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਯੂਟੀਊਬ ਇੰਡੈਕਸ)] ===ਲਾਤੀਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਆਨਲਾਈਨ ਭਾਈਚਾਰੇ=== * [http://www.alcuinus.net/GLL/ Grex Latine Loquentium] (ਲਾਤੀਨੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਸਮੂਹ) * [http://www.circuluslatinusinterretialis.co.uk/ Circulus Latinus Interretialis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130520083843/http://www.circuluslatinusinterretialis.co.uk/ |date=2013-05-20 }} (ਇੰਟਰਨੈਟ ਲਾਤੀਨੀ ਸਰਕਲ) * [http://www.vatican.va/roman_curia/institutions_connected/latinitas/documents/index_en.htmਲਾਤੀਨੀਤਾਸ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ, ਵੈਟੀਕਨ ਵਿਖੇ] * [http://schola.ning.com/ ਲਾਤੀਨਮ ਸਕੋਲਾ(Latinum Schola)] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ]] n2kac123fggtva00r2p81bs17comhmk 0 14589 841790 818787 2026-06-30T05:40:49Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 841790 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Ek onkar.svg|thumb|ਇੱਕ ਓਅੰਕਾਰ; [[ਯੂਨੀਕੋਡ]]: ੴ]] '''ੴ''' ('''ਇੱਕ''' '''ਓਅੰਕਾਰ'''), ਜਿਸਨੂੰ ਏਕ ਓਂਕਾਰ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲੀ|ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Ik Onkar''' [[ਗੁਰਮੁਖੀ]]: ੴ ਜਾਂ ਇੱਕ ਓਂਕਾਰ; ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭਾਵ, "'''ਇੱਕ ਪਰਮਾਤਮਾ'''"<ref>{{Cite book|last=Girardot|first=Norman|url=https://books.google.com/books?id=ZP_f9icf2roC&pg=PA500|title=Merriam-Webster's Encyclopedia of World Religions|year=1999|pages=500|isbn=9780877790440|quote=Oankar corresponds to the Sanskrit term Om.....Guru Nanak, the founder of the Sikh tradition, wrote a long composition entitled "Oankar", in which he attributed the origin and sense of speech to the Divinity, who is thus the "Om Maker"}}</ref><ref>{{Cite book|title=Historical Dictionary of Sikhism (2nd ed.)|pages=97|quote='Oankar' is actually a cognate of “Om” and can carry the same mystical meaning}}</ref><ref>{{Cite book|last=Oxtoby|first=Willard G.|url=https://archive.org/details/worldreligionsea0000unse/page/190/mode/2up|title=World Religions: Eastern Traditions|publisher=Oxford University Press|pages=191|quote=On the other hand, Nanak refers to God as Onkar, 'the expression of Om', that is, of the sacred syllable of the Hindus, a conception that actively continues as Ik Onkar, 'the one om expression'.}}</ref><ref>{{Cite book|last=Hawley|first=John Stratton|url=https://books.google.com/books?id=Cj6iHwAACAAJ|title=Songs of the Saints of India|date=2004|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-569420-8|pages=65|language=en|quote=It is the diagram that emerges when the first two words of the Adi Granth-words attributed to Nanak-are written together in Punjabi script. The words are ek omkar- "1 Omkar" or simply "1 OM"- and they are almost always interpreted as meaning that God, who is signified by the mysterious syllable OM, is one.}}</ref>, ਇਸ ਲਈ "'''ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਪਰਮਾਤਮਾ"'''<ref>{{cite book|last=Singh|first=Jagraj|url=https://books.google.com/books?id=rFm9_Jc1ykcC&pg=PA204|title=A Complete Guide to Sikhism|date=2009|publisher=Unistar Books|isbn=9788171427543|page=204}}</ref> ਜਾਂ '''ਇੱਕ ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਹੈ'''"<ref>{{cite book|last=Nayar|first=Dr Kamala Elizabeth|url=https://books.google.com/books?id=4lbPDwAAQBAJ&pg=PA129|title=The Sikh View on Happiness Guru Arjan's Sukhmani|date=16 April 2020|publisher=Bloomsbury Publishing|isbn=9781350139893|page=129}}</ref> ਵਜੋਂ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ) [[ਸਿੱਖੀ|ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਾਕੰਸ਼ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ ਪਰਮ ਅਸਲੀਅਤ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ [[ਸਿੱਖ]] ਧਾਰਮਿਕ ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਇੱਕ ਕੇਂਦਰੀ ਸਿਧਾਂਤ ਹੈ।<ref name="rose2">{{cite book|first=David|last=Rose|title=Sikhism photopack|publisher=Fu Ltd.|year=2012|isbn=978-1-85276-769-3|page=10}}</ref> ੴ ਮੂਲ ਮੰਤਰ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸ਼ਬਦ ਹਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਹਨ।<ref>{{cite web |title=Mool Mantar Part 1 Ik |url=https://www.youtube.com/watch?v=1eeVa-PY9ws |website=[[YouTube]]}}</ref> ਇੱਕ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ "ਇੱਕ ਅਤੇ ਇਕਲੌਤਾ, ਜਿਸਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ", "ਅਪ੍ਰਗਟ, ਸ਼ਕਤੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭੂ, ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਬਦ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਮੁੱਢਲਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ<ref>{{cite web |title=ਇੱਕ - meaning in English |url=http://www.shabdkosh.com/pa/translate?e=%E0%A8%87%E0%A9%B1%E0%A8%95&l=pa |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303230501/http://www.shabdkosh.com/pa/translate?e=%E0%A8%87%E0%A9%B1%E0%A8%95&l=pa |archive-date=3 March 2016 |access-date=20 September 2013 |work=Shabdkosh}}</ref> ਜਿਸ ਦੁਆਰਾ ਅਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਚਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਵਜੂਦ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੁਆਰਾ ਸਾਰੇ ਪੂਰਨ ਪਰਮਾਤਮਾ, ਪਰਮ ਹਕੀਕਤ ਵੱਲ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਦਾ ਰਸਤਾ ਲੱਭਦੇ ਹਨ।"<ref>Dogra, Ramesh Chander, and Gobind Singh Mansukhani. ''Encyclopaedia of Sikh Religion and Culture''. pp 138–39: "Ek-Omkār / Ik-Omkār / Ekankār It is from the Sanskrit word Omkar. The mystic name of God. It is used at the beginning of prayers and holy recitations, and also at the beginning of writing respectful salutations. The unmanifest, God in power, the holy word, the primal manifestation of Godhead by which and in which all live, move and have their being and by which all find a way back to Absolute God. God is the Supreme Reality. His other name is 'Sat Nām'. The Sikhs meditate on God as Ek-Omkar, and not in any other way like worship of idols “Rām Nām Jap Ek-Omkar". (GGS, p. 185) Ek Omkar is the Transcendent Lord of entire creation, who existed before the creation and who alone will survive the creation. (GGS, pp. 296 and 930, and Bhai Gurdas Var, 4011.)"</ref> ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਸ਼ਬਦ-ਜੋੜ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਵਾਕੰਸ਼ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ<ref>{{cite book|last=David Rose|first=Gill Rose|title=Sacred Texts photopack|publisher=Folens Limited|year=2003|isbn=1-84303-443-3|page=12}}</ref> ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਵਰਗੇ ਪੂਜਾ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਕਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।<ref>''Signs and Symbols''. London: [[DK (publisher)|Dorling Kindersley]], 2019. {{ISBN|978 0 2413 8704 7}}. p. 185. "Ek Onkar Meaning 'God is one', these first two words in the Guru Granth Sahib are the ones most repeated by Sikhs. They are one of the cornerstones of Sikhism, and in their written form make up one of the most famous symbols of the Sikh religion."</ref><ref>''Britannica Encyclopedia of World Religions''. 2006. {{ISBN|978-1-59339-491-2}}. p. 500: "IK OANKAR (Punjabi: 'God is One'), expression or invocation that opens the ADI GRANTH, the primary SCRIPTURE of SIKHISM. The expression is a compound of the numeral 1 and the letter that represents the sound “o” in Gurmukhi, the writing system developed by the Sikhs for their sacred literature. Referring to the Sikh understanding of the absolute monotheistic unity of God, the expression is the central symbol of Sikhism."</ref><ref>[[W. H. McLeod|McLeod, W. H.]] 2005. ''Historical Dictionary of Sikhism'' (2nd ed.), Lanham, MD: Scarecrow. p. 97: "IK-OANKAR. A popular emblem used by Sikhs, a combination of the Gurmukhi figure 1 and the letter O, taken from the Adi Granth, where it is employed as the first part of various invocations. It represents the unity of God ('One Oankar' or One Being). The emblem is a common feature of Sikh logos and frequently appears on buildings, clothing, books, letterheads, and so on. 'Oankar' is actually a cognate of “Om” and can carry the same mystical meaning. Many Sikhs, however, object to any suggestion that they are the same word. For them 'Om' is Hindu whereas 'Oankar' is Sikh."</ref> ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਅਦੁੱਤੀ ਨਿਸ਼ਾਨ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਕੇ ਸਿਖ ਧਰਮ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ। ਇਸ ਦਾ ਪਾਠ (ਉਚਾਰਨ ਜਾਂ ਬੋਲ) ਇੱਕ ਓਅੰਕਾਰ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ 13 ਵਾਰ ਆਪਣੀ ਸਵੈ-ਰਚਿਤ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ, ਜਿਹੜੀ ਕਿ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਨਾਮ ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ ਮਹਲਾ 1 ਹੇਠ [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ|ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ]] ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ। ਇੱਕ ਓਅੰਕਾਰ [[ਮੂਲ ਮੰਤਰ]] ਅਤੇ [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]] ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅੰਕ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਦੇ ਬੇਅੰਤ ਪਸਾਰੇ ਤੇ ਇਸਦੇ ਇਕੋ ਇੱਕ ਕਰਤਾ (ਭਾਵ ਇੱਕ ਕਰਤਾਰ) ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਦੇ ਸੂਚਕ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਹੈ। 'ਓਅੰ' ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਸੂਚਕ ਹੈ ਅਤੇ 'ਕਾਰ' ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦਾ ਪਿਛੇਤਰ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਅਰਥ ਹਨ ਇਕ-ਰਸ। ਓਅੰਕਾਰ ਅੱਗੇ 'ਇਕ' ਲਾਉਣਾ ਅਦਵੈਤਵਾਦੀ ਸਿੱਖ ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਸੂਚਕ ਹੈ। == ਮੂਲ ਮੰਤਰ ਵਿਚ == {{Main|ਮੂਲ ਮੰਤਰ}} ੴ ਮੂਲ ਮੰਤਰ ਦਾ ਮੁੱਢਲਾ ਵਾਕੰਸ਼ ਵੀ ਹੈ, ਜੋ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਮੁੱਢਲਾ ਵਾਕੰਸ਼ ਵਜੋਂ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਰਚਨਾ ਅਤੇ ਅੰਤਿਮ ਸਲੋਕ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਮੂਲ ਮੰਤਰ ਵੀ [[ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ]] ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 38 ਭਜਨ ਅਤੇ ਇਸ ਰਚਨਾ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਅੰਤਿਮ ਸਲੋਕ ਹੈ।<ref>Arvind Mandair (2008), ''Shared Idioms, Sacred Symbols, and the Articulation of Identities in South Asia'' (Editor: Kelly Pemberton), Routledge, {{ISBN|978-0415958288}}, page 61</ref> {{Verse translation|{{langx|pa|label=none|ੴ ਸਤਿ ਨਾਮੁ ਕਰਤਾ ਪੁਰਖੁ ਨਿਰਭਉ ਨਿਰਵੈਰੁ ਅਕਾਲ ਮੂਰਤਿ ਅਜੂਨੀ ਸੈਭੰ ਗੁਰ ਪ੍ਰਸਾਦਿ ॥ ਜਪੁ।। ਆਦਿ ਸਚੁ ਜੁਗਾਦਿ ਸਚੁ ਹੈ ਭੀ ਸਚੁ।। ਨਾਨਕ ਹੋਸੀ ਭੀ ਸਚੁ।।}} <br/>(''Ik Oankaar Sati nāmu karatā purakhu nirabha'u niravairu akāla mūrati ajūnī saibha gura prasādi. Japu.. Ādi sacu jugādi sacu hai bhī sacu.. Nānaka hōsī bhī sacu..''.)|ਇਹ ਸਰਵ ਵਿਆਪਕ ਹਸਤੀ ਹੈ, ਨਾਮ ਤੋਂ ਸੱਚ, ਸਿਰਜਣਹਾਰ, ਬਿਨਾ ਡਰ - ਨਿਰਭਉ, ਬਿਨਾਂ ਦੁਸ਼ਮਣ - ਨਫ਼ਰਤ ਰਹਿਤ, ਅਕਾਲ ਅਤੇ ਮੌਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਸਦੀਵੀ ਰੂਪ ਵਾਲਾ, ਜਨਮ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਚੱਕਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ - ਅਣਜੰਮਿਆ, ਸਵੈ-ਹੋਂਦ ਵਾਲਾ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]] ਅਨੁਵਾਦ: This Being is one, truth by name, creator, fearless, without hatred, of timeless form, unborn, self-existent, and known by the Guru's grace.)<ref>{{citation | last=Nesbitt | first=Eleanor | title=The International Encyclopedia of Anthropology| chapter=Sikhism | publisher=Wiley Blackwell | location=Oxford, UK | year=2018 | isbn=978-0-470-65722-5 | doi=10.1002/9781118924396.wbiea2186 | pages=1–12}}</ref>|italicsoff=off}} == ਵਰਣਨ == "ੴ" ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਏਕਤਾ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ, ਯਾਨੀ 'ਇੱਕ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ'।<ref name="wazirsingh">{{cite book|title=Aspects of Guru Nanak's philosophy|first=Wazir|last=Singh|year=1969|publisher=Lahore Book Shop|page=20|url=https://books.google.com/books?id=rWM9AAAAIAAJ&q=substitute+ekankar|access-date=2015-09-17|quote="the 'a,' 'u,' and 'm' of aum have also been explained as signifying the three principles of creation, sustenance and annihilation. ... aumkār in relation to existence implies plurality, ... but its substitute Ekonkar definitely implies singularity in spite of the seeming multiplicity of existence. ..."}}</ref><ref name="Sikhism">{{cite book|author=Singh, Khushwant|author-link=Khushwant Singh|chapter=The Sikhs|chapter-url=https://books.google.com/books?id=5LSvkQvvmAMC&pg=PA114|editor=Kitagawa, Joseph Mitsuo|title=The Religious Traditions of Asia: religion, history, and culture|publisher=RoutledgeCurzon|location=London|year=2002|page=114|isbn=0-7007-1762-5|editor-link=Joseph Kitagawa}}</ref> ਵੈਂਡੀ ਡੋਨੀਗਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਵਾਕੰਸ਼ ਇੱਕ (ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ "ਇੱਕ") ਅਤੇ ਓਂਕਾਰ ਦਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ "ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਸੰਪੂਰਨ ਇੱਕ ਈਸ਼ਵਰਵਾਦੀ ਏਕਤਾ" ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦੇਣ ਲਈ ਸਿਧਾਂਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਓਂਕਾਰ ਸ਼ਬਦ ਕਈ ਭਾਰਤੀ ਧਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰ ਧੁਨੀ "ਓਮ" ਜਾਂ ਸੰਪੂਰਨ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ, ਸਿੱਖ ਇਸਨੂੰ ਇੱਕ ਬਿਲਕੁਲ ਵੱਖਰਾ ਅਰਥ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।<ref name="pashaura2">[[Pashaura Singh (Sikh scholar)|Singh, Pashaura]]. 2014. ''The Oxford Handbook of Sikh Studies'', editors by P. Singh and L. E. Fenech. [[Oxford University Press]]. {{ISBN|978-0199699308}}. p. 227.</ref><ref>"It should be however, be emphasized that the meaning of {{lang|pa|oankar}} in the Sikh tradition is quite different in certain respects from the various interpretations of this word in the Indian philosophical traditions." (Pashaura Singh 2006: 247)</ref> ਪਸ਼ੌਰਾ ਸਿੰਘ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ "ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਓਅੰਕਾਰ ਦਾ ਅਰਥ ਭਾਰਤੀ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਆਖਿਆਵਾਂ ਤੋਂ ਕੁਝ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਵੱਖਰਾ ਹੈ", ਅਤੇ ਸਿੱਖ "ਓਅੰਕਾਰ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਅਕਥਨਯੋਗ ਗੁਣ 'ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਜ਼ੋਰ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਦੇਖਦੇ ਹਨ, ਜਿਸਨੂੰ 'ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਵਿਅਕਤੀ', ਸਦੀਵੀ ਇੱਕ, ਜਾਂ 'ਬਿਨਾਂ ਰੂਪ' ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।"<ref name="pashaura">[[Pashaura Singh (Sikh scholar)|Singh, Pashaura]]. 2014. ''The Oxford Handbook of Sikh Studies'', editors by P. Singh and L. E. Fenech. [[Oxford University Press]]. {{ISBN|978-0199699308}}. p. 227.</ref> ਵਜ਼ੀਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਓਂਕਾਰ, "ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤੀ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਓਮ (ਓਮ) ਦਾ ਇੱਕ ਰੂਪ ਹੈ (ਇਸਦੇ ਸ਼ਬਦ-ਜੋੜ ਵਿੱਚ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਬਦਲਾਅ ਦੇ ਨਾਲ), ਜੋ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਬੀਜ-ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।"<ref>Wazir Singh (1969), Guru Nanak's philosophy, ''Journal of Religious Studies'', Vol. 1, Issue 1, page 56</ref> ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਓਂਕਾਰ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਕਵਿਤਾ ਲਿਖੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ, ਡੋਨੀਗਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਸਨੇ "ਬੋਲੀ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਤਾ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਓਮ-ਨਿਰਮਾਤਾ ਹੈ"। {{Quote|<poem> ਓਅੰਕਾਰ ('ਇੱਕ, ਜਿਸਦੀ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਆਦਿ ਧੁਨੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਭਰਦੀ ਹੈ') ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਬਣਾਇਆ। ਓਅੰਕਾਰ ਨੇ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ। ਓਅੰਕਾਰ ਤੋਂ ਪਹਾੜ ਅਤੇ ਯੁੱਗ ਆਏ। ਓਅੰਕਾਰ ਨੇ ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਓਅੰਕਾਰ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਸ਼ਬਦ ਦੁਆਰਾ ਬਚਾਇਆ ਗਿਆ। ਓਅੰਕਾਰ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਉਹ ਗੁਰੂ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਮੁਕਤ ਹੋਏ। </poem>|ਰਾਮਕਲੀ ਦਖਣੀ|ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ 929–930, ਪਸ਼ੌਰਾ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਅਨੁਵਾਦਿਤ <ref name=pashaura227>Pashaura Singh (2014), in ''The Oxford Handbook of Sikh Studies'' (Editors: Pashaura Singh, Louis E. Fenech), Oxford University Press, {{ISBN|978-0199699308}}, page 227</ref>}}ਪਸ਼ੌਰਾ ਸਿੰਘ ਅੱਗੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ:{{Quote|"'ਇੱਕ' ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਇਕਵਚਨਤਾ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਯਾਨੀ ਕਿ, ਅੰਕ '1' ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਰਵਉੱਚ ਹਸਤੀ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਦੂਜੇ ਦੇ ਇੱਕ ਹੈ, ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ ਉਸਦਾ ਸਰੋਤ ਅਤੇ ਟੀਚਾ ਵੀ ਹੈ। ਇਹ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਕਥਨ ਤੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ: 'ਮੇਰਾ ਮਾਲਕ (ਸਾਹਿਬ) ਇੱਕ ਹੈ। ਉਹ ਇੱਕ ਹੈ, ਭਰਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਇੱਕਲਾ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ' (AG 350)। ਇੱਕ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਉਦਾਹਰਣ ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਆਪਣੇ ਆਸਾ ਭਜਨ ਦੀ ਇੱਕ ਲਾਈਨ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਵਾਰ ਪੰਜਾਬੀ ਸ਼ਬਦ "ਇੱਕ" ('ਇੱਕ') ਦੇ ਸੰਜੋਗਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਪਰਮ ਹਸਤੀ ਦੀ ਇੱਕਤਾ ਦਾ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਬਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਸਕੇ: 'ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੀ ਹੈ, ਇੱਕ ਅਤੇ ਇੱਕ ਹੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਹੀ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੈ।'<ref name=pashaura/>}}ਉਹ ੴ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਦੇ ਸੁਧਾਰ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ|ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ]] ਅਤੇ [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ]] ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਮੰਨਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅੰਕ 1 (ਇੱਕ) ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਏਕਤਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਈਸ਼ਵਰਵਾਦੀ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref name="Singh2000p257">{{cite book|author=Pashaura Singh|title=The Guru Granth Sahib: Canon, Meaning and Authority|url=https://books.google.com/books?id=HMvXAAAAMAAJ|year=2000|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-564894-2|page=257}}</ref> ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਇੱਕ ਪਰਮ ਸੱਚਾਈ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹੋਰ ਆਮ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ਬਦ, [[ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ]], "ਅਨਾਦੀ ਇੱਕ", ਨਿਰੰਕਾਰ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ, "ਬਿਨਾਂ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਇੱਕ", ਅਤੇ [[ਵਾਹਿਗੁਰੂ]] ("ਅਦਭੁਤ ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ") ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref name="pashaura3">[[Pashaura Singh (Sikh scholar)|Singh, Pashaura]]. 2014. ''The Oxford Handbook of Sikh Studies'', editors by P. Singh and L. E. Fenech. [[Oxford University Press]]. {{ISBN|978-0199699308}}. p. 227.</ref> == ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ == * 2019 ਵਿੱਚ, [[ਏਅਰ ਇੰਡੀਆ]] ਨੇ ਲੰਡਨ ਤੋਂ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਲਈ ਸਿੱਧੀ ਉਡਾਣ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬੋਇੰਗ 787 ਡ੍ਰੀਮਲਾਈਨਰ ਦੀ ਪੂਛ 'ਤੇ ਲਾਲ ਬੈਕਗ੍ਰਾਊਂਡ ਦੇ ਨਾਲ ਸੁਨਹਿਰੀ ਰੰਗ ਵਿੱਚ "ੴ" ਸ਼ਬਦ ਛਪਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਹ ਜਹਾਜ਼ [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ|ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ]] ਦੇ 550ਵੇਂ ਜਨਮ ਦਿਵਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਲਾਂਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="NDTV">{{cite news|url=https://www.ndtv.com/india-news/air-india-paints-sikh-symbol-on-aircraft-in-tribute-to-guru-nanak-2123647|title=Air India Paints Sikh Symbol On Aircraft In Tribute To Guru Nanak|work=NDTV.com|access-date=28 October 2019}}</ref> * ਗੁਰਮੁਖੀ ਚਿੰਨ੍ਹ ੴ ਸਿਰਫ਼ ਤਿੰਨ TLDs ਦੇ ਅਧੀਨ ਰਜਿਸਟਰਡ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ verisign ਇਹਨਾਂ TLDs<ref>{{Cite web |title=Xn--2cc.com [Whois Lookup & Whois History] |url=https://www.whoxy.com/xn--2cc.com |access-date=2024-11-22 |website=www.whoxy.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=Xn--2cc.net [Whois Lookup & Whois History] |url=https://www.whoxy.com/xn--2cc.net |access-date=2024-11-22 |website=www.whoxy.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=Xn--2cc.cc [Whois Lookup & Whois History] |url=https://www.whoxy.com/xn--2cc.cc |access-date=2024-11-22 |website=www.whoxy.com}}</ref><ref>{{Cite web |last=Freshworks |first=Faye for |title=Internationalized domain name registrations |url=https://support.opensrs.com/support/solutions/articles/201000063443-internationalized-domain-name-registrations |access-date=2024-11-22 |website=OpenSRS Customer Support |language=en}}</ref> ਵਿੱਚ ਗੁਰਮੁਖੀ ਅੱਖਰਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦਾ ਹੈ: [http://xn--2cc.com/ ੴ.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240414190149/http://www.xn--2cc.com/ |date=2024-04-14 }}, [http://xn--2cc.net/ ੴ.net] ਅਤੇ [http://xn--2cc.cc/ ੴ.cc] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250514051458/http://xn--2cc.cc/ |date=2025-05-14 }}। == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * [[ਤੌਹੀਦ]] * [[ਵਾਹਿਗੁਰੂ]] * [[ਓਮ]] == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਚਿੰਨ੍ਹ]] <references /> mf0wgk7iuhe4xsq583axqufelahmvl1 0 16173 841785 837451 2026-06-30T04:32:29Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 841785 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name =ਹਾਥੀ | image =African Bush Elephant.jpg | image_width = 220px | image_caption = ਅਫਰੀਕੀ ਹਾਥੀ (''Loxodonta africana'') | fossil_range = {{Fossil range|Pliocene|Recent}} | regnum = [[ਜਾਨਵਰ]] | phylum = [[ਕੋਰਡਾਟ]] | subphylum = [[ਰੀੜ੍ਹਧਾਰੀ]] | classis = [[ਥਣਧਾਰੀ]] | ordo = ਪ੍ਰੋਬੋਸ਼ਿਡੀਆ (Proboscidea) | familia = [[ਐਲੀਫੰਟਿਡੀ]] | familia_authority = [[ਜਾਨ ਐਡਵਰਡ ਗਰੇ|ਗਰੇ]], 1821 }} [[File:Elephant at Chhatbir Zoo.jpg|thumb|Elephant at Chhatbir Zoo]] '''ਹਾਥੀ''' (ਵਿਗਿਆਨਕ ਨਾਮ: L. cyclotis <small>(ਅਫਰੀਕੀ ਹਾਥੀ)</small>; Elephas maximus <small>(ਏਸ਼ੀਆਈ ਹਾਥੀ)</small>) ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਥਣਧਾਰੀ ਜ਼ਮੀਨੀ ਜਾਨਵਰ ਹੈ। ਅੱਜ [[ਐਲੀਫੰਟਿਡੀ]] (Elephantidae)ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਦੋ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਜਿੰਦਾ ਹਨ: ''ਐਲੀਫਸ'' ਅਤੇ ''ਲਾਕਸੋਡਾਂਟਾ''। ਤੀਜੀ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ''ਮਮਥਸ'' ਵਿਲੁਪਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ।<ref>{{cite web |url= |title= Phylogenetic position of Elephas, Loxodonta and Mammuthus, based on molecular evidence |author = U. Joger and G. Garrido |year = 2001 |pages 544–547 |publisher = The World of Elephants - International Congress, Rome 2001}}</ref> ਜੀਵਤ ਦੋ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਜਾਤੀਆਂ ਸਿਆਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ:- ''ਲਾਕਸੋਡਾਂਟਾ'' ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਦੀਆਂ ਦੋ ਜਾਤੀਆਂ-ਅਫਰੀਕੀ ਖੁੱਲੇ ਮੈਦਾਨਾਂ ਦਾ ਹਾਥੀ (ਹੋਰ ਨਾਮ: ਬੁਸ਼ ਜਾਂ ਸਵਾਨਾ ਹਾਥੀ) ਅਤੇ ਅਫਰੀਕੀ ਜੰਗਲਾਂ ਦਾ ਹਾਥੀ - ਅਤੇ ਐਲੀਫਸ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਦਾ ਭਾਰਤੀ ਜਾਂ ਏਸ਼ੀਆਈ ਹਾਥੀ। <ref>http://www.bbc.co.uk/nature/life/Elephantidae</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ ਕੁੱਝ ਖੋਜਕਾਰ ਦੋਨਾਂ ਅਫਰੀਕੀ ਜਾਤੀਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੂਜੇ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪੱਛਮੀ ਅਫਰੀਕਾ ਦਾ ਹਾਥੀ ਚੌਥੀ ਜਾਤੀ ਹੈ।<ref>{{cite news|last=Somerville|first=Keith|title=W African elephants 'separate' species|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/2282801.stm|publisher=BBC|date=2002-09-26}}</ref> ਐਲੀਫੰਟਿਡੀ ਦੀਆਂ ਬਾਕੀ ਸਾਰੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਵਿਲੁਪਤ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਬਹੁਤੀਆਂ ਤਾਂ ਪਿਛਲੇ ਹਿਮਯੁਗ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵਿਲੁਪਤ ਹੋ ਗਈਆਂ ਸਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਮੈਮਥ ਦਾ ਬੌਣਾ ਸਰੂਪ ਸੰਨ 2000 ਈ ਪੂ ਤੱਕ ਜਿੰਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। <ref>{{cite journal | first=S. L. | last=Vartanyan | first2=V. E. | last2=Garutt | first3=A. V. | last3=Sher | title=Holocene dwarf mammoths from Wrangel Island in the Siberian Arctic | journal=Nature | volume=362 | pages=337–340 | date=25 March 1993 | url=http://blogs.nature.com/nautilus/Dwarf%20mammoths.pdf | doi=10.1038/362337a0 | issue=6418 | access-date=9 ਜੁਲਾਈ 2013 | archive-date=14 ਜੁਲਾਈ 2011 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110714160121/http://blogs.nature.com/nautilus/Dwarf%20mammoths.pdf | dead-url=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110714160121/http://blogs.nature.com/nautilus/Dwarf%20mammoths.pdf |date=14 ਜੁਲਾਈ 2011 }}</ref><br /> ਅੱਜ ਹਾਥੀ ਜ਼ਮੀਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਜੀਵ ਹੈ।<ref name="NationalGeographicAfricanElephant">{{cite web|url=http://www3.nationalgeographic.com/animals/mammals/african-elephant.html|title=African Elephant|publisher=National Geographic|accessdate=2007-06-16|archive-date=2019-01-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20190107060815/https://www.nationalgeographic.com/|dead-url=yes}}</ref> ਹਾਥੀ ਦਾ ਗਰਭ ਕਾਲ 22 ਮਹੀਨਿਆਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਜ਼ਮੀਨੀ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਬਾ ਹੈ।<ref name="birds.cornell.edu">http://www.birds.cornell.edu/brp/elephant/sections/cyclotis/families/babies.html</ref> ਜਨਮ ਸਮੇਂ ਹਾਥੀ ਦਾ ਬੱਚਾ ਕਰੀਬ ੧੦੫ ਕਿਲੋ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref name="birds.cornell.edu"/> ਹਾਥੀ ਅਮੂਮਨ 50 ਤੋਂ 70 ਸਾਲ ਤੱਕ ਜਿੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਸਭ ਤੋਂ ਦੀਰਘ ਆਯੂ ਹਾਥੀ 82 ਸਾਲ ਦਾ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। <ref>[http://www.animalcorner.co.uk/wildlife/elephants/elephant_about.html Elephants]&nbsp;– Animal Corner</ref> ਅੱਜ ਤੱਕ ਦਾ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹਾਥੀ 1955 ਵਿੱਚ ਅੰਗੋਲਾ ਵਿੱਚ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite news| last = Fenykovi| first = Jose| title = The Biggest Elephant Ever Killed By Man| location = USA| page = 7| publisher = CNN| date = June 4, 1956| url = http://sportsillustrated.cnn.com/vault/article/magazine/MAG1069744/7/index.htm| access-date = ਜੁਲਾਈ 9, 2013| archive-date = ਅਪ੍ਰੈਲ 2, 2012| archive-url = https://web.archive.org/web/20120402052521/http://sportsillustrated.cnn.com/vault/article/magazine/MAG1069744/7/index.htm| dead-url = yes}}</ref> ਇਸ ਨਰ ਦਾ ਭਾਰ ਲੱਗਭੱਗ 10,900 ਕਿਲੋ ਸੀ, ਅਤੇ ਮੋਢੇ ਤੱਕ ਦੀ ਉਚਾਈ 3. 96 ਮੀਟਰ ਸੀ ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਆਮ ਅਫਰੀਕੀ ਹਾਥੀ ਤੋਂ ਲੱਗਭੱਗ ਇੱਕ ਮੀਟਰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite web|url=http://www.sandiegozoo.org/animalbytes/t-elephant.html|title=Animal Bytes: Elephant|publisher=San Diego Zoo|accessdate=2007-06-16|archive-date=2007-07-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20070702014807/http://www.sandiegozoo.org/animalbytes/t-elephant.html|url-status=dead}}</ref> ਇਤਹਾਸ ਦੇ ਸਭਤੋਂ ਛੋਟੇ ਹਾਥੀ [[ਯੂਨਾਨ]] ਦੇ [[ਕ੍ਰੀਟ]] [[ਟਾਪੂ]] ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਸਨ ਅਤੇ [[ਗਾਂ]] ਦੇ ਵੱਛੇ ਜਾਂ [[ਸੂਰ]] ਦੇ ਆਕਾਰ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ।<ref>[[Dorothea Bate|Bate, D.M.A.]] 1907. On Elephant Remains from Crete, with Description of ''Elephas creticus'' sp.n. Proc. zool. Soc. London: 238–250.</ref><br /> ਏਸ਼ੀਆਈ ਸਭਿਅਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹਾਥੀ ਸਿਆਣਪ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਯਾਦ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਅਕਲਮੰਦੀ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਕਲਮੰਦੀ ਡਾਲਫਿਨ<ref name=ABCScience>{{cite web| title = Elephants smart as chimps, dolphins| author = Jennifer Viegas| work = ABC Science | year = 2011 | url = http://www.abc.net.au/science/articles/2011/03/08/3158077.htm | accessdate = 2011-03-08 }}</ref><ref>{{cite web | title = Elephants Outwit Humans During Intelligence Test | author = Jennifer Viegas | work = Discovery News | year = 2011 | url = http://news.discovery.com/animals/elephants-intelligence-test-110307.html | access-date = 2013-07-09 | archive-date = 2012-11-05 | archive-url = https://web.archive.org/web/20121105115554/http://news.discovery.com/animals/elephants-intelligence-test-110307.html | dead-url = yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110308093715/http://news.discovery.com/animals/elephants-intelligence-test-110307.html |date=2011-03-08 }}</ref><ref name=DolphinGuide>{{cite web| title = What Makes Dolphins So Smart?| work = The Ultimate Guide: Dolphins| year = 1999| url = http://tursiops.org/dolfin/guide/smart.html| accessdate = 2007-10-30| archive-date = 2012-06-30| archive-url = https://www.webcitation.org/68odq4rDt?url=http://tursiops.org/dolfin/guide/smart.html| dead-url = yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120215000000/http://tursiops.org/dolfin/guide/smart.html |date=2012-02-15 }}</ref><ref name=Friendsoftheelephant>{{cite web| title = Mind, memory and feelings| work = Friends Of The Elephant| url = http://www.elephantfriends.org/mind.html| access-date = 2013-07-09| archive-date = 2011-07-18| archive-url = https://web.archive.org/web/20110718232358/http://www.elephantfriends.org/mind.html| url-status = dead}}</ref> ਅਤੇ ਵਣਮਾਣਸ਼ਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref name=Hart>{{cite journal| last = Hart| first = B.L.| coauthors = L.A. Hart, M. McCoy, C.R. Sarath| title = Cognitive behaviour in Asian elephants: use and modification of branches for fly switching| journal = Animal Behaviour| volume = 62| issue = 5| pages = 839–847| publisher = Academic Press| month = November | year = 2001| url = http://www.ingentaconnect.com/content/ap/ar/2001/00000062/00000005/art01815| accessdate = 2007-10-30 | doi = 10.1006/anbe.2001.1815 }}</ref><ref name=Scott>{{cite news| last = Scott| first = David| title = Elephants Really Don't Forget| publisher = Daily Express| date = 2007-10-19| url = http://express.lineone.net/posts/view/22474/Elephants-really-don-t-forget| accessdate = 2007-10-30 }}</ref> ਸਰਸਰੀ ਨਿਰੀਖਣ ਤੋਂ ਭਲੀ-ਭਾਂਤ ਪਤਾ ਚਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਾਥੀ ਦਾ ਕੋਈ ਕੁਦਰਤੀ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਜਾਨਵਰ ਨਹੀਂ ਹੈ,<ref name="Joubert et al.">Joubert D. 2006. Hunting behaviour of lions (''Panthera leo'') on elephants (''Loxodonta africana'') in the Chobe National Park, Botswana. African Journal of Ecology 44:279–281.</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ ਸੀਹਾਂ ਦਾ ਝੁੰਡ ਸ਼ਾਵਕ ਜਾਂ ਕਮਜੋਰ ਹਾਥੀ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{cite journal | doi = 10.1111/j.1469-7998.2006.00181.x | last1 = Loveridge | first1 = A. J. | last2 = Hunt | first2 = J. E. | last3 = Murindagomo | first3 = F. | last4 = Macdonald | first4 = D. W. | year = 2006 | title = Influence of drought on predation of elephant (''Loxodonta africana'') calves by lions (''Panthera leo'') in an African wooded [[savannah]] | url = | journal = Journal of Zoology | volume = 270 | issue = 3| pages = 523–530 }}</ref><ref name="PlanetEarthEpisode7">{{cite episode | title = Great Plains | series = Planet Earth | airdate = November 2006 | number = 7 | serieslink = Planet Earth (TV series) | url = http://www.bbc.co.uk/sn/tvradio/programmes/planetearth/prog_summary.shtml}}</ref> ਹੁਣ ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਦਖਲ ਅਤੇ ਗ਼ੈਰਕਾਨੂੰਨੀ ਸ਼ਿਕਾਰ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸੰਕਟਗ੍ਰਸਤ ਜੀਵ ਹੈ। ਹਾਥੀ ਹੀ ੲਿੱਕ ਅਜਿਹਾ ਜਾਨਵਰ ਹੈ ਜਿਹਡ਼ਾ ਛਲਾਂਗ ਨਹੀਂ ਲਗਾ ਸਕਦਾ। ੲਿੱਕ ਹਾਥੀ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਮੀਲ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੋਂ ਸੁੰਘ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਹਾਥੀ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਗੰਧ 3000 ਫੁੱਟ ਤੋਂ ਪਛਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਹਾਥੀ ਦੇ ਪਤਾਲੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। [[File:Elephant glory.jpg|thumb|Elephant glory]] ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਥਣਧਾਰੀ]] f52nu3eip5nr6ip67gux8oj85huleop 0 16335 841725 577873 2026-06-29T21:20:47Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260629)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 841725 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Gibraltar City Hall 01.jpg|250px|thumbnail|right|ਮੁੱਖ ਅਗਰਭਾਗ]] '''ਜਿਬਰਾਲਟਰ ਸਿਟੀ ਹਾਲ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]]: Gibraltar City Hall), ਜਾਂ ਜਿਬਰਾਲਟਰ ਨਗਰ ਗ੍ਰਹਿ, [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਪ੍ਰਦੇਸ਼|ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪਰਵਾਸੀ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] [[ਜਿਬਰਾਲਟਰ]] ਦਾ ਪੁਰਾਨਾ ਨਗਰ ਗ੍ਰਹਿ (ਸਿਟੀ ਹਾਲ) ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਸਿਟੀ ਹਾਲ [[ਜਾਨ ਮੈਕਿੰਟੌਸ਼ ਸਕਵਇਰ]] ਦੇ ਪੱਛਮ ਵਾਲਾ ਸਿਰੇ 'ਤੇ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਉਸਾਰੀ [[ਪੁਰਤਗਾਲ|ਪੁਰਤਗਾਲੀ]] [[ਯਹੂਦੀ]] ਮੂਲ ਦੇ ਬਖਤਾਵਰ ਵਪਾਰੀ ਏਰਨ ਕਾਰਡੋਜੋ ਨੇ ਸਾਲ 1819 ਵਿੱਚ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਰਵਾਰ ਦੇ ਨਾਲ ਜਿਬਰਾਲਟਰ ਵਿੱਚ ਆਕੇ ਬਸ ਗਿਆ ਸੀ। ਕੁੱਝ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਇਸ ਇਮਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕਲੱਬ ਹਾਉਸ ਹੋਟਲ ਸੀ। 1874 ਇੱਕ ਸਪੇਨੀ ਮੂਲ ਦੇ ਵਪਾਰੀ ਅਤੇ ਬੈਂਕੇ ਪਾਬਲੋ ਐਂਟੋਨਿਓ ਲਰਿਓਸ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਬਨਣ ਦੇ ਬਾਦ ਇਸ ਇਮਾਰਤ ਦੀ ਫੇਰ ਬਹਾਲੀ ਹੋਈ ਅਤੇ 1922 ਵਿੱਚ ਲਰਿਓਸ ਦੇ ਪੁੱਤ ਨੇ ਇਹ ਇਮਾਰਤ ਜਿਬਰਾਲਟਰ ਔਪਨਿਵੇਸ਼ਿਕ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਡਾਕ ਘਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵੇਚ ਦਿੱਤੀ। ਪਰ ਓੜਕ ਇਹ ਨਗਰ ਪਰਿਸ਼ਦ ਦੀ ਗੱਦੀ ਬੰਨ ਗਈ। ਇਹ ਹੁਣ ਜਿਬਰਾਲਟਰ ਦੇ ਨਗਰਪਤੀ ਦਾ ਆਧਿਕਾਰਿਕ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ ਹੈ। == ਇਤਿਹਾਸ == [[ਤਸਵੀਰ:Gibraltar City Hall.jpg|left|thumb|200px|ਮੁੱਖ ਅਗਰਭਾਗ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਅਨੁਭਾਗ। ਦੂਜੀ ਮੰਜਿਲ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ [[ਯੂਨਾਇਟੇਡ ਕਿੰਗਡਮ ਦਾ ਸ਼ਾਹੀ ਕੁਲ-ਚਿੰਨ੍ਹ]] ਬਣਾ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਹੇਠਾਂ ਜਿਬਰਾਲਟਰ ਦਾ ਆਪਣਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪ੍ਰਤੀਕ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵੀ ਹੈ।]] ਸਾਲ 1819 ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਸਿਟੀ ਹਾਲ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਨਿਜੀ ਮਨਸਨ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਇਸਦਾ ਸਵਾਮਿਤਵ ਐਰਨ ਕਾਰਡੋਜੋ ਦੇ ਕੋਲ ਸੀ ਜੋ ਕਿ ਪੁਰਤਗਾਲੀ ਯਹੂਦੀ ਮੂਲ ਦਾ ਬਖਤਾਵਰ ਵਪਾਰੀ ਸੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਰਵਾਰ ਦੇ ਨਾਲ ਜਿਬਰਾਲਟਰ ਵਿੱਚ ਆਕੇ ਬਸ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="benady18">(Benady, 18)</ref> ਇਹ ਜਿਬਰਾਲਟਰ ਵਿੱਚ ਬਣਾ ਜਾਂ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਨਿਜੀ ਮਨਸਨ ਸੀ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਮਾਲੇ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਜਾਨ ਮੈਕਿੰਟੌਸ਼ ਸਕਵਇਰ ਦੀ ਸਾਰੇ ਇਮਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਸੀ।<ref name="300years48">(Bond, 48)</ref> ਕਾਰਡੋਜੋ ਦੇ ਆਪਣੇ ਮਨਸਨ ਬਣਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਪੁਰਾਨਾ ਦਵਾਖਾਨਾ ਅਤੇ ਲਿਆ ਸੇਂਟਾ ਮਿਜਰੀਕੋਰਡੀਆ (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ: ਦ ਹੋਲੀ ਮਰਸੀ; ਪੰਜਾਬੀ: ਪਵਿਤਰ ਤਰਸ) ਰੋਮਨ ਕੈਥੋਲੀਕ ਚੈਪਲ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਜੇਲ੍ਹ।<ref name="benady18" /> ਹਾਲਾਂਕਿ ਕਾਰਡੋਜੋ [[ਪ੍ਰੌਟਿਸਟੈਂਟ]] ਸੰਪ੍ਰਦਾਏ ਦਾ ਸਾਥੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਇਸਲਈ ਉਸਨੂੰ ਜਿਬਰਾਲਟਰ ਵਿੱਚ ਕਾਨੂੰਨੀ ਰੂਪ ਤੋਂ ਜਮੀਨ ਖਰੀਦਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ [[ਬਰੀਟੇਨ]] ਦੀ ਨੌਸੇਨਾ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਿਪਹਸਾਲਾਰ [[ਹੋਰੇਸ਼ਿਓ ਨੇਲਸਨ]] ਦਾ ਘਨਿਸ਼ਠ ਮਿੱਤਰ ਸੀ ਅਤੇ ਲੜਾਈ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਬੇੜਾ ਫੌਜ ਨੂੰ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਵਰਤੋ ਕਰਣ ਲਈ ਉਪਲਬਧ ਕਰਾਇਆ ਸੀ ਇਸਲਈ ਉਸਨੂੰ ਆਖਿਰਕਾਰ ਜਿਬਰਾਲਟਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਜਗ੍ਹਾ ਆਪਣੇ ਘਰ ਦੇ ਉਸਾਰੀ ਲਈ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਇਹ ਜਗ੍ਹਾ ਅਲਾਮੀਡਾ (ਜਾਨਮੈਕਿੰਟੌਸ਼ ਸਕਵਇਰ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਕਈ ਨਾਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ) ਵਿੱਚ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸ਼ਰਤ ਰੱਖੀ ਗਈ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਨਵਾਂ ਘਰ ਪੂਰੇ ਚੌਕ 'ਤੇ ਇੱਕ ਗਹਿਣਾ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।<ref name="300years48" /> इस भवन के निर्माण में कुल चालीसा हजार [[पाउण्ड स्टर्लिंग|पाउण्ड]] की धनराशि लगी थी।<ref name="300years49">(Bond, 49)</ref> ਸਾਲ 1834 ਵਿੱਚ ਕਾਰਡੋਜੋ ਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਬਾਦ ਇਹ ਭਵਨ ਜਾਨ ਏੰਸਾਲਡੋ ਨੂੰ ਹੋਟਲ ਖੋਲ੍ਹਣ ਲਈ ਕਮਰਕੱਸੇ 'ਤੇ (ਲੀਜ਼) ਦਿੱਤੀ ਗਈ।<ref>{{cite news|last=Mascarenhas|first=Alice|title=Lombard brings a new sense of history to the role|url=http://www.chronicle.gi/headlines_details.php?id=19720|accessdate=16 ਨਵੰਬਰ 2012|newspaper=[[ਜਿਬਰਾਲਟਰ ਕ੍ਰਾਨਿਕਲ]]|date=10 ਅਗਸਤ 2010|archive-date=2010-08-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20100825114401/http://www.chronicle.gi/headlines_details.php?id=19720|dead-url=yes}}</ref> ਇਸ ਹੋਟਲ ਦਾ ਨਾਮ ਸੀ ਕਲੱਬ ਹਾਉਸ ਹੋਟਲ।<ref name="benady18" /> 1874 ਵਿੱਚ ਇਸ ਭਵਨ ਨੂੰ ਧਨੀ ਵਪਾਰੀ ਅਤੇ ਬੈਂਕੇ ਪਾਬਲੋ ਐਂਟੋਨਿਓ ਲਰਿਓ ਨੇ ਖਰੀਦ ਲਿਆ। ਜਿਬਰਾਲਟਰ ਵਿੱਚ ਜੰਮਿਆ ਲਰਯੋਸ ਮੂਲ ਰੂਪ ਤੋਂ ਸਪੇਨੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਇਸ ਇਮਾਰਤ ਦੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਲੋਂ ਬਹਾਲੀ ਕਰਾਈ।<ref name="benady18" /> ਸਾਲ 1922 ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਬੇਟੇ ਪਾਬਲੋ ਲਰਿਓ, ਮਾਰਕਵਿਸ ਆਫ ਮਾਰਜੇਲਸ (ਜੋ ਪੈਤਾਲੀਸ ਸਾਲ ਤੱਕ ਰਾਇਲ ਕੈਲਪਾ ਹੰਟ ਦਾ ਮਾਸਟਰ ਰਿਹਾ ਸੀ), ਨੇ ਇਹ ਭਵਨ ਜਿਬਰਾਲਟਰ ਔਪਨਿਵੇਸ਼ਿਕ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਡਾਕ ਘਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵੇਚ ਦਿੱਤੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਓੜਕ ਨਵ ਨਿਰਮਿਤ ਜਿਬਰਾਲਟਰ ਸਿਟੀ ਕਾਉਂਸਿਲ (ਜਿਬਰਾਲਟਰ ਨਗਰ ਪਰਿਸ਼ਦ) ਦੀ ਗੱਦੀ ਬੰਨ ਗਿਆ।<ref name="benady19">(Benady, 19)</ref> 1926 ਤੋਂ ਇੱਥੇ ਤੋਂ ਨਗਰ ਪਰਿਸ਼ਦ ਗਿਬਰਾਲਟਰ ਦੀ ਟੇਲੀਫੋਨ ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਸੰਚਾਲਿਤ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਸ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਭਵਨ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਊਪਰੀ ਮੰਜਿਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ: ਸੰਚਾਲਿਤ ਗਿਰਵੀ ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਵੀ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>(Constantine, 337)</ref><ref name="Telefónica">(Romero Frías, 68-69)</ref> ਇਸਦੇ ਬਾਦ ਇਮਾਰਤ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਜਿਸਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਮੰਜਿਲ ਜੋੜੀ ਗਈ ਅਤੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਸ਼ਾਖਾ ਜੋੜੀ ਗਈ। ਇਸ ਪੂਰੇ ਕਾਰਜ ਵਿੱਚ ਇਮਾਰਤ ਦੀ ਸਮਰੂਪਤਾ ਨੂੰ ਸੰਸ਼ੋਧਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਨਿਵਰਤਮਾਨ ਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਜਿਬਰਾਲਟਰ ਦੇ ਨਗਰਪਤੀ ਦਾ ਆਧਿਕਾਰਿਕ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ ਹੈ। == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == *[[ਮੇਨ ਗਾਰਡ]] *[[ਜਿਬਰਾਲਟਰ ਹੇਰਿਟੇਜ ਟਰੱਸਟ]] == ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ == *http://7daysgibraltar.net/article.php?id=1784 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120301182547/http://7daysgibraltar.net/article.php?id=1784 |date=2012-03-01 }} {{Commonscat|City Hall (Gibraltar)|ਜਿਬਰਾਲਟਰ ਸਿਟੀ ਹਾਲ}} {{ਅੰਤਕਾ|1=ਹਵਾਲੇ, ਨੋਟਸ ਅਤੇ ਮਾਖਜ਼ਾਂ|2= * {{cite book | title=The Streets of Gibraltar | isbn=0-948466-37-5 | publisher=Gibraltar Books | year=1996 | first=Tito |last=Benady | pages=17–19}} * {{cite book | title=300 Years of British Gibraltar 1704-2004| first=Peter | last=Bond | publisher=Peter-Tan Publishing Co. | year=2003}} * {{cite book | title=Community and identity. The making of modern Gibraltar since 1704 | url=https://archive.org/details/communityidentit0000cons | author=Stephen Constantine | publisher=Manchester University Press | isbn=978-0-7190-8054-8 | year=2009}} * {{cite book | title=Colección Histórico-Tecnológica de Telefónica | first=Rafael | last=Romero Frías | editor=Fundación Arte y Tecnología de Telefónica | isbn=84-604-9745-3 | year=1994 | location=Madrid | language=ਸਪੇਨੀ}} ---- ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਿਬਰਾਲਟਰ ਦੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਅਤੇ ਸੰਰਚਨਾਵਾਂ]] t3jl2k56vfo3ugkfhfcz6zvd9jhinu0 0 17450 841655 772898 2026-06-29T19:31:22Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260629)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 841655 wikitext text/x-wiki {{Infobox short story | name =ਡਾਰਲਿੰਗ | title_orig = | image = | caption = | translator = | author = [[ਐਂਤਨ ਚੈਖਵ]] | country = | language = ਰੂਸੀ | series = | genre = ਕਹਾਣੀ | published_in = 1899 | publication_type = | publisher = | media_type = | pub_date = | english_pub_date = | preceded_by = | followed_by = }} '''''ਡਾਰਲਿੰਗ''''', ਰੂਸੀ ਲੇਖਕ [[ਐਂਤਨ ਚੈਖਵ]] ਦੀ ਇੱਕ ਨਿੱਕੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ। ਇਹ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਕੋਂਸਟਾਂਗ ਗਾਰਨੈੱਟ ਦੁਆਰਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਨੁਵਾਦ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ 1899 ਵਿੱਚ ਲੰਦਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਹ ਇੱਕ ਔਰਤ ਦੇ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਡਾਰਲਿੰਗ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{cite web|title=Anton Chekhov|url=http://www.online-literature.com/anton_chekhov/|work=The Literature Network|publisher=Jalic Inc.|accessdate=2011-10-22}}</ref> ਚੈਖਵ ਡਾਕਟਰੀ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੇ ਖਰਚੇ ਅਤੇ ਪਰਵਾਰ ਦੇ ਲਈ ਆਮਦਨ ਵਾਸਤੇ ਨਿੱਕੀਆਂ ਹਾਸਰਸੀ ਕਹਾਣੀਆਂ ਲਿਖਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ। ਪਰ 1892 ਤੱਕ ਉਹ ਇੱਕ ਪੂਰਨ ਭਾਂਤ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਵਜੋਂ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਪਹਿਲੀ ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਛਪਣ ਮਗਰੋਂ ਉਹ ਡਾਕਟਰੀ ਛੱਡ ਕੇ ਕਹਾਣੀਆਂ ਤੇ ਡਰਾਮੇ ਲਿਖਣ ਲੱਗ ਗਿਆ। ਉਸਨੇ ''[[ਗੁਆਂਢੀ (ਚੈਖਵ)|ਗੁਆਂਢੀ]]'', ''[[ਵਾਰਡ ਨੰਬਰ ਛੇ (ਚੈਖਵ)|ਵਾਰਡ ਨੰਬਰ ਛੇ]]'' ਅਤੇ ''ਬਲੈਕ ਮੋਂਕ'' ਵਰਗੀਆਂ ਆਹਲਾ ਕਹਾਣੀਆਂ ਲਿਖੀਆਂ। ਚੈਖਵ ਰੂਸ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਯਕਦਮ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਪਰ ਬਾਹਰਲੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ [[ਪਹਿਲੀ ਵੱਡੀ ਜੰਗ]] ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹਦੀ ਚਰਚਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਜਦੋਂ ਉਹਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਨੁਵਾਦ ਹੋਏ।<ref>{{cite book|last=Simmons|first=Ernest J.|title=Chekhov: A Biography|url=https://archive.org/details/chekhovbiography0000simm_w9k2|year=1962|publisher=University of Chicago Press|isbn=978-0-226-75805-3}}</ref> ''ਡਾਰਲਿੰਗ'' ਕਹਾਣੀ ਦੀ ਨਾਇਕਾ ਨੂੰ ਕਈ ਸਮੀਖਅਕਾਂ ਨੇ “ਥੋਥੀ” ਅਤੇ “ਤਰਸਯੋਗ” ਔਰਤ ਕਿਹਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਉਸੇ ਵਿੱਚ ਘੁਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਕੋਈ ਪਛਾਣ, ਕੋਈ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਬੜੀ ਭੋਲੀ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਭੋਲਾਪਨ ਕਿਤੇ ਤਾਂ ਮਨ ਨੂੰ ਛੂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਤੇ ਇਸ ਭੋਲੇਪਨ ਤੇ ਪਾਠਕ ਦੀ ਹਾਸੀ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਪਿਆਰ ਲਈ ਉਹ ਤਨ ਮਨ ਧਨ ਸਭ ਕੁੱਝ ਨਿਛਾਵਰ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। *ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਕਹਾਣੀ ਪੜ੍ਹੋ: [http://www.gutenberg.org/ebooks/13416 ਇੱਥੇ] * ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਰੂਪਾਂਤਰ ਸੁਣੋ: [http://hindi.sputniknews.com/hindi.ruvr.ru/2013_02_22/chekhov-guddo-radio-natak/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304234053/http://hindi.sputniknews.com/hindi.ruvr.ru/2013_02_22/chekhov-guddo-radio-natak/ |date=2016-03-04 }} ==ਪਲਾਟ== ਓਲਿੰਕਾ ਇੱਕ ਰਿਟਾਇਰ ਹੋਏ ਕਾਲਜੀਏਟ ਅਸੈਸਰ ਦੀ ਧੀ ਹੈ, ਥੀਏਟਰ ਦੇ ਮਾਲਕ ਕੂਕੀਨ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਓਲਿੰਕਾ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਉਹ ਕੂਕੀਨ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਇੱਕ ਸੁਖੀ ਵਿਆਹੁਤਾ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਜਲਦੀ ਹੀ ਅਕਾਉਂਟ ਅਤੇ ਅਦਾਇਗੀਆਂ ਦੇ ਕਾਰੋਬਾਰ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਕਸ ਆਫਿਸ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੁਝ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਨਿਭਾਉਂਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਉਹ ਕਾਰੋਬਾਰ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਖੁਭ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕੂਕੀਨ ਵਾਂਗ ਕੰਮ ਅਤੇ ਵਰਤਾਓ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਕੂਕੀਨ ਮਾਸਕੋ ਯਾਤਰਾ ਤੇ ਗਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਕਿ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ। ਓਲਿੰਕਾ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਸੋਗ ਮਨਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਐਨੇ ਨੂੰ ਓਲਿੰਕਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਆਦਮੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਪਿਆਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਟਿੰਬਰ ਯਾਰਡ ਦਾ ਵਪਾਰੀ ਵਾਸੀਲੀ ਪੁਸਤੋਵਾਲੋਵ ਹੈ; ਕੁੱਝ ਦਿਨ ਬਾਅਦ ਉਹ ਉਸ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਓਲਿੰਕਾ ਥੀਏਟਰ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਜਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਨਵੇਂ ਪਤੀ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਅਤੇ ਰੁਝੇਵਿਆਂ ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦ੍ਰਤ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਸਰਸਰੀ ਗੱਲਬਾਤਾਂ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਸੁਖੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜਿਊਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਵਾਸਿਲੀ ਨੂੰ ਠੰਡ ਲੱਗ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਬਿਗੜ ਗਈ। ਬੀਮਾਰੀ ਨਾਲ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਹੋਰ ਵਿਅਕਤੀ, ਸਮਿਰਨੋਵ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਵੈਟਰਨਰੀ ਸਰਜਨ ਓਲੇਕਾ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਮਿਰਨੋਵ ਉਸਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਬੇਵਫ਼ਾਈ ਦੇ ਕਾਰਨ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਇੱਕ ਬੇਟੇ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਓਲਿੰਕਾ ਨਾਲ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਓਲਿੰਕਾ ਅਤੇ ਸਮਿਰਨੋਵ ਲੁਕਵੇਂ ਤੌਰ ਦੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਮੁਹੱਬਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਸਨੂੰ ਗੁਪਤ ਰੱਖਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਫੇਲ੍ਹ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਓਲਿੰਕਾ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀਆਂ ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਬਾਰੇ ਸਮਿਰਨੋਵ ਦੇ ਦੋਸਤਾਂ ਕੋਲ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨੋਂ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦੀ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਸਮਿਰਨੋਵ ਠਿੱਠ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਸਮਿਰਨੋਵ ਦੀ ਬਦਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਓਲਿੰਕਾ ਇਕੱਲੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਕੁੱਕ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਉਸਦੇ ਵਿਚਾਰ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸੁਤੰਤਰ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਸੋਚ ਸਕਦੀ, ਕੋਈ ਰਾਏ ਨਹੀਂ ਬਣਾ ਸਕਦੀ। ਸਮਿਰਨੋਵ ਅਖੀਰ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਨੇ ਨੌਕਰੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਸੁਲ੍ਹਾ ਕਰ ਲਈ ਹੈ ਅਤੇ ਹੁਣ ਉਹ ਉਥੇ ਟਿਕਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂ ਜੋ ਉਸਦਾ ਬੇਟਾ ਹੁਣ ਸਕੂਲ ਭੇਜਣਾ ਹੈ; ਓਲਿੰਕਾ ਸਮਿਰਨੋਵ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਘਰ ਰਹਿਣ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਓਲਿੰਕਾ ਦਾ ਛੇਤੀ ਹੀ ਉਸਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਸਾਸ਼ਾ ਨਾਲ ਲਗਾਅ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਉਸਦੇ ਸਕੂਲ ਦੀ ਫਿਕਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, "ਉਸਨੇ ਕਦੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਆਤਮਾ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਇਤਨੀ ਅਸਾਧਾਰਣ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ਼ ਸਮਰਪਿਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤੀ"। ==ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ== *[[ਸ਼ਰਤ (ਨਿੱਕੀ ਕਹਾਣੀ)]] *[[ਖੋਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਆਦਮੀ]] ==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ== *[https://junkyard007.wordpress.com/2018/09/05/%E0%A8%A1%E0%A8%BE%E0%A8%B0%E0%A8%B2%E0%A8%BF%E0%A9%B0%E0%A8%97-%E0%A8%95%E0%A8%B9%E0%A8%BE%E0%A8%A3%E0%A9%80-%E0%A8%90%E0%A8%82%E0%A8%A4%E0%A8%A8-%E0%A8%9A%E0%A9%88%E0%A8%96%E0%A8%B5/ ਡਾਰਲਿੰਗ – ਕਹਾਣੀ (ਐਂਤਨ ਚੈਖਵ) ਪੰਜਾਬੀ ਅਨੁਵਾਦ] ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਚੈਖ਼ਵ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ]] htmyt4wle20lrkiuc0t2xb9xsvutk7z 0 19037 841710 814879 2026-06-29T20:57:29Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260629)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 841710 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = {{raise|0.2em|ਹੀਰੋਸ਼ੀਮਾ}} | native_name = {{lower|0.1em|{{nobold|{{lang|ja|広島市}}}}}} | native_name_lang = ja | official_name = ਹੀਰੋਸ਼ੀਮਾ ਸ਼ਹਿਰ | settlement_type = [[Cities designated by government ordinance of Japan|Designated city]] <!-- images, nickname, motto ---> | image_skyline = Hiroshima montage2.jpg | imagesize = | image_alt = | image_caption = From top left: ਹੀਰੋਸ਼ੀਮਾ ਕਿਲਾ, ਹੀਰੋਸ਼ੀਮਾ ਤੋਯੋ ਕਾਰਪ ਦੀ ਹੀਰੋਸ਼ੀਮਾ ਗੇਮ ਹੀਰੋਸ਼ੀਮਾ ਮਿਊਨਿਸਪਲ ਹੀਰੋਸ਼ੀਮਾ ਸਟੇਡੀਅਮ ਵਿੱਚ, ਹੀਰੋਸ਼ੀਮਾ ਅਮਨ ਯਾਦਗਾਰ (Genbaku Dome), Night view of Ebisu-cho, Shukkei-en (Asano Park) | image_flag = Flag of Hiroshima City.svg | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | image_blank_emblem = | nickname = | motto = <!-- maps and coordinates ------> | image_map = Hiroshima in Hiroshima Prefecture Ja.svg | map_alt = | map_caption = ਹੀਰੋਸ਼ੀਮਾ ਦੀ ਸਥਿਤੀ [[ਹੀਰੋਸ਼ੀਮਾ ਪਰੀਫੈਕਚਰ]] ਵਿੱਚ | image_dot_map = | dot_mapsize = | dot_map_base_alt = | dot_map_alt = | dot_map_caption = | dot_x = |dot_y = | pushpin_map = ਜਾਪਾਨ | pushpin_label_position = <!-- position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --> | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = &nbsp; | latd=34 | latm=23 | lats=7 | latNS=N | longd=132 | longm=27 | longs=19 | longEW= E | coor_pinpoint = <!-- to specify exact location of coordinates (was coor_type) --> | coordinates_display = inline,title | coordinates_footnotes = <!-- for references: use<ref> tags --> <!-- location ------------------> | coordinates_region = JP | subdivision_type = ਦੇਸ਼ | subdivision_name = [[ਜਪਾਨ]] | subdivision_type1 = ਖੇਤਰ | subdivision_name1 = [[Chūgoku region|Chūgoku]] ([[San'yō region|San'yō]]) | subdivision_type2 = [[Prefectures of Japan|Prefecture]] | subdivision_name2 = [[Hiroshima Prefecture]] | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = <!-- established ---------------> | established_title = <!-- Settled --> | established_date = | founder = | named_for = <!-- seat, smaller parts -------> | seat_type = <!-- defaults to: Seat --> | seat = <!-- government type, leaders --> | government_footnotes = <!-- for references: use<ref> tags --> | leader_party = | leader_title = Mayor | leader_name = [[Kazumi Matsui]] | leader_title1 = | leader_name1 = <!-- etc., up to leader_title4 / leader_name4 --> <!-- display settings ---------> | total_type = <!-- to set a non-standard label for total area and population rows --> | unit_pref = <!-- enter: Imperial, to display imperial before metric --> <!-- area ----------------------> | area_magnitude = <!-- use only to set a special wikilink --> | area_footnotes = <!-- for references: use<ref> tags --> | area_total_km2 = 905.01 | area_total_sq_mi = <!-- see table @ Template:Infobox settlement for details --> | area_land_km2 = | area_land_sq_mi = | area_water_km2 = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_note = <!-- elevation -----------------> | elevation_footnotes = <!-- for references: use<ref> tags --> | elevation_m = | elevation_ft = <!-- population ----------------> | population_footnotes = <!-- for references: use<ref> tags --> | population_total = 1173980 | population_as_of = January 2010 | population_density_km2 = 1297.2 | population_density_sq_mi= | population_est = | pop_est_as_of = | population_demonym = <!-- demonym, ie. Liverpudlian for someone from Liverpool --> | population_note = <!-- time zone(s) --------------> | timezone1 = [[Japan Standard Time]] | utc_offset1 = +9 | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = <!-- postal codes, area code ---> | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = <!-- defaults to: Area code(s) --> | area_code = <!-- blank fields (section 1) --> | blank_name_sec1 = City Symbols | blank1_name_sec1 = - Tree | blank1_info_sec1 = [[Cinnamomum camphora|Camphor Laurel]] | blank2_name_sec1 = - Flower | blank2_info_sec1 = [[Oleander]] | blank3_name_sec1 = | blank3_info_sec1 = | blank4_name_sec1 = | blank4_info_sec1 = | blank5_name_sec1 = | blank5_info_sec1 = | blank6_name_sec1 = | blank6_info_sec1 = | blank7_name_sec1 = | blank7_info_sec1 = <!-- blank fields (section 2) --> | blank_name_sec2 = Phone&nbsp;number | blank_info_sec2 = 082-245-2111 | blank1_name_sec2 = Address | blank1_info_sec2 = 1-6-34 Kokutaiji,<br/>Naka-ku, Hiroshima-shi 730-8586 <!-- website, footnotes --------> | website = [http://www.city.hiroshima.lg.jp/www/toppage/0000000000000/APM03000.html Hiroshima City] | footnotes = }} [[File:Hiroshima Peace Memorial.jpg|thumb|ਜਾਨ ਲੇਤਜਲ ਦਾ ਐਟਮ ਬੰਬ ਗੁੰਬਦ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਹੀਰੋਸ਼ੀਮਾ]] '''ਹੀਰੋਸ਼ੀਮਾ''' [[ਜਾਪਾਨ]] ਦਾ ਇੱਕ [[ਸ਼ਹਿਰ]] ਹੈ ਜਿਸ ਤੇ [[ਦੂਜੀ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ]] ਮੁੱਕਣ ਦੇ ਐਨ ਨੇੜਲੇ ਸਮੇਂ [[6 ਅਗਸਤ]], [[1945]] ਨੂੰ 8:15 ਸਵੇਰੇ ਪਹਿਲਾ ਐਟਮ ਬੰਬ ਸੁਟਿਆ ਗਿਆ ਜਿਸ ਨਾਲ ਪੂਰੇ ਦਾ ਪੂਰਾ ਨਗਰ ਬਰਬਾਦ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite book | last = Hakim | first = Joy | title = A History of Us: War, Peace and all that Jazz | url = https://archive.org/details/historyofusbook50000haki | publisher = Oxford University Press | year = 1995 | location = New York | pages = | isbn = 0-19-509514-6 }}</ref> ਇਸ ਵਿਭਿਸ਼ਕਾ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਅੱਜ ਵੀ ਇਸ ਨਗਰ ਦੇ ਲੋਕ ਭੁਗਤ ਰਹੇ ਹਨ। [[ਜਾਪਾਨ]] ਦੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਗ [[ਨਾਗਾਸਾਕੀ]] ਉੱਤੇ ਵੀ ਪਰਮਾਣੂ ਬੰਬ ਨਾਲ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੈ ਕਿ ਜਾਪਾਨ ਨੇ ਪਰਮਾਣੂ ਹਥਿਆਰ ਕਦੇ ਨਾ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਨੀਤੀ ਅਪਣਾਈ ਹੈ। ==ਇਤਿਹਾਸ== [[ਦੂਜੀ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ]] ਸਮੇਂ ਜਪਾਨ ਉੱਤੇ ਕਈ ਮਹੀਨੇ ਭਾਰੀ ਬੰਬਾਰੀ ਕਰਨ ਪਿੱਛੋਂ [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ]] ਨੇ [[26 ਜੁਲਾਈ]], 1945 ਨੂੰ [[ਜਪਾਨ]] ਨੂੰ ਆਤਮ-ਸਮਰਪਣ ਕਰਨ ਲਈ ਤਾੜਨਾ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਜਪਾਨ ਨੇ ਨਜ਼ਰ ਅੰਦਾਜ਼ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਪਿੱਛੋਂ ਅਮਰੀਕੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ [[ਹੈਰੀ ਐੱਸ. ਟਰੂਮੈਨ]] ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ ਨਾਲ ਅਮਰੀਕਾ ਨੇ ਜਪਾਨ ਦੇ ਦੋ ਸ਼ਹਿਰਾਂ, ਹੀਰੋਸ਼ੀਮਾ ਉੱਤੇ 6 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਐਟਮ ਬੰਬ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੇ ਸਨ। ਅਮਰੀਕਾ ਵੱਲੋਂ ਐਟਮ ਬੰਬਾਂ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਜਪਾਨ ਦੇ ਚਾਰ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਹੀਰੋਸ਼ੀਮਾ, [[ਕੋਕੂਰਾ]], [[ਨਾਗਾਸਾਕੀ]] ਅਤੇ [[ਨਾਈਗਟਾ]] ਨੂੰ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੱਕ ਯੁੱਧ ਕਾਰਨ ਪਹੁੰਚ ਘੱਟ ਹੋ ਸਕੀ ਸੀ। ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਤਰਜੀਹ ‘ਹੀਰੋਸ਼ੀਮਾ’ ਸੀ। ਇਹ ਉਦਯੋਗਿਕ ਅਤੇ ਸੈਨਿਕ ਦੋਵਾਂ ਪੱਖਾਂ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸ਼ਹਿਰ ਸੀ। ==ਐਟਮ ਬੰਬ== [[6 ਅਗਸਤ]], [[1945]] ਸਵੇਰ ਦੇ 2 ਵੱਜ ਕੇ 40 ਮਿੰਟ ’ਤੇ ਬੰਬਾਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਮਰੀਕੀ ਜਹਾਜ਼ ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਂ [[‘ਇਨੋਲਾ ਗੇਅ’]] ਸੀ, [[ਟਿਨੀਅਨ]] ਨਾਂ ਦੇ ਟਾਪੂ ਤੋਂ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਲੜਾਕੂ ਜਹਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਚਾਲਕਾਂ ਦੀ 12 ਮੈਂਬਰੀ ਟੀਮ ਸੀ ਅਤੇ [[‘ਲਿਟਲ ਬੁਆਏ’]] ਨਾਂ ਦਾ ਐਟਮ ਬੰਬ ਸੀ। ਇਹ ਬੰਬ ਯੂਰੇਨੀਅਮ-235 ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਸੀ। ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਰਵਾਨਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੌਸਮ ਦਾ ਜਾਇਜ਼ਾ ਲੈਣ ਲਈ ਤਿੰਨ ਹੋਰ ਜਹਾਜ਼ ਭੇਜੇ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਦੋ ਹੋਰ ਜਹਾਜ਼ ਜੋ ਕਿ ਕੈਮਰਿਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਾਪਕ ਯੰਤਰਾਂ ਨਾਲ ਲੈਸ ਸਨ, ਇਸ ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਹੀਰੋਸ਼ੀਮਾ ਸ਼ਹਿਰ ਉੱਤੇ ਸਵੇਰ ਦੇ 8 ਵੱਜ ਕੇ 50 ਮਿੰਟ ’ਤੇ ਐਟਮ ਬੰਬ ਸੁੱਟਿਆ ਗਿਆ। ਇਹ ਜ਼ਮੀਨ ਤੋਂ ਲਗਪਗ 600 ਮੀਟਰ ਦੀ ਉੱਚਾਈ ’ਤੇ ਫਟਿਆ। ਪੂਰਾ ਸ਼ਹਿਰ ਧੂੰਏਂ ਅਤੇ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰ ਗਿਆ। ਇਸ ਨਾਲ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ 60,000 ਤੋਂ 90,000 ਇਮਾਰਤਾਂ ਤਹਿਸ-ਨਹਿਸ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਤਾਪਮਾਨ ਇੰਨਾ ਵਧ ਗਿਆ ਕਿ ਮਿੱਟੀ, ਪੱਥਰ, ਧਾਤਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਪਿਘਲ ਗਿਆ। ਪਲ ਭਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਉੱਜੜ ਗਿਆ। ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ 4 ਤੋਂ 5 ਵਰਗ ਮੀਲ ਖੇਤਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਬਾਹ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਹੀਰੋਸ਼ੀਮਾ ਦੀ ਅਬਾਦੀ ਕਰੀਬ ਸਾਢੇ ਤਿੰਨ ਲੱਖ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਕਰੀਬ 70,000 ਲੋਕ ਮੌਕੇ ’ਤੇ ਮਾਰੇ ਗਏ ਅਤੇ ਇੰਨੇ ਹੀ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ ਦੇ ਦੁਰ-ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁੱਲ ਮਿਲਾ ਕੇ 1,40,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਾਨਾਂ ਚਲੀਆਂ ਗਈਆਂ।<ref>{{Cite news|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2018/08/%E0%A8%B9%E0%A9%81%E0%A8%A3-%E0%A8%AA%E0%A8%B0%E0%A8%AE%E0%A8%BE%E0%A8%A3%E0%A9%82-%E0%A8%B9%E0%A8%A5%E0%A8%BF%E0%A8%86%E0%A8%B0-%E0%A8%A4%E0%A9%B1%E0%A8%9C%E0%A8%A3-%E0%A8%A6%E0%A9%80%E0%A8%86/|title=ਹੁਣ ਪਰਮਾਣੂ ਹਥਿਆਰ ਤੱਜਣ ਦੀਆਂ ਘੜੀਆਂ|last=ਡਾ. ਅਰੁਣ ਮਿੱਤਰਾ|first=|date=2018-08-08|work=pnjabi ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ|access-date=2018-08-08|archive-url=|archive-date=|dead-url=|language=}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ== * [[ਨਾਗਾਸਾਕੀ]] * [[ਟੋਕੀਓ]] ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਅਧਾਰ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਾਪਾਨ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ]] jfolznutkl8sxx9ttrks0050pm4fgzy 0 19487 841755 721237 2026-06-29T22:01:55Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260629)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 841755 wikitext text/x-wiki {{Coord|24|30|S|69|15|W|scale:5000000|display=title}} {{Geobox|ਮਾਰੂਥਲ |name = ਆਤਾਕਾਮਾ ਮਾਰੂਥਲ |official_name = |native_name = Desierto de Atacama |other_name =|category = |image = Atacama.png |image_caption =ਨਾਸਾ ਵਰਲਡ ਵਿੰਡ ਦੁਆਰਾ ਆਤਾਕਾਮਾ |image_size = 250px |etymology =|motto =|nickname =|flag =|symbol = |country = ਚਿਲੀ|country1 = ਪੇਰੂ|country2 = ਬੋਲੀਵੀਆ|country3 = ਅਰਜਨਟੀਨਾ |coordinates =|border =|part = |highest = |highest_location =|highest_region =|highest_state = |highest_elevation_imperial = |highest_lat_d =|highest_lat_m =|highest_lat_s =|highest_lat_NS = |highest_long_d =|highest_long_m|highest_long_s =|highest_long_EW = |lowest = |lowest_location =|lowest_region =|lowest_country = |lowest_elevation_imperial = |lowest_lat_d =|lowest_lat_m =|lowest_lat_s =|lowest_lat_NS = |lowest_long_d =|lowest_long_m =|lowest_long_s =|lowest_long_EW = |length =|length_orientation = |width =|width_orientation = |area = 105000 |area_land =|area_water =|area_urban =|area_metro = |population =|population_date =|population_urban =|population_metro =|population_density =|population_density_urban =|population_density_metro = |geology =|orogeny =|period = |biome = Desert |plant =|animal =|author =|style =|material =|free =|free_type = |map = Atacama map.svg |map_caption = ਆਤਾਕਾਮਾ ਮਾਰੂਥਲ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ। ਸਧਾਰਨ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਆਤਾਕਾਮਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਖੇਤਰ ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਸੰਤਰੀ ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਬਾਹਰ ਪੈਂਦੇ ਸੁੱਕੇ ਇਲਾਕੇ ਜਿਵੇਂ ਕਿ, ਸੇਚੂਰਾ ਮਾਰੂਥਲ, ਆਲਤੀਪਲਾਨੋ, ਪੂਨਾ ਦੇ ਆਤਾਕਾਮਾ ਅਤੇ ਨੋਰਤੇ ਚੀਕੋ ਹਨ। |map_size = 217px |map_background = |map_locator = |commons =|statistics =|website =|footnotes = }} [[Image:fox pan de azucar.JPG|thumb|ਆਤਾਕਾਮਾ ਮਾਰੂਥਲ ਦੇ ਤਟ ਉੱਤੇ ਪਾਨ ਦੇ ਆਜ਼ੂਕਾਰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਾਰਕ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਚੀਯਾ (ਦੱਖਣੀ ਅਮਰੀਕੀ ਸਲੇਟੀ ਲੂੰਬੜ)]] [[Image:Atacama1.jpg|thumb|ਆਤਾਕਾਮਾ ਮਾਰੂਥਲ]] '''ਆਤਾਕਾਮਾ ਮਾਰੂਥਲ''' ({{lang-es|Desierto de Atacama}}) [[ਦੱਖਣੀ ਅਮਰੀਕਾ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ [[ਪਠਾਰ]] ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਐਂਡਸ ਪਹਾੜੀਆਂ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ [[ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਂਸਾਗਰ]] ਦੇ ਤਟ ਦੇ ਨਾਲ਼-ਨਾਲ਼ 600 ਮੀਲ (1000 ਕਿ.ਮੀ.) ਲੰਮੀ ਪੱਟੀ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। [[ਨਾਸਾ]], ''[[ਨੈਸ਼ਨਲ ਜਿਓਗ੍ਰਾਫ਼ਿਕ]]'' ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਇਹ [[ਧਰਤੀ|ਦੁਨੀਆਂ]] ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਸੁੱਕਾ ਅਤੇ ਝੁਲਸਿਆ ਮਾਰੂਥਲ ਹੈ।<ref>{{Cite web |url=http://ngm.nationalgeographic.com/ngm/0308/feature3/ |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2013-01-19 |archive-date=2007-12-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071218212813/http://ngm.nationalgeographic.com/ngm/0308/feature3/ |url-status=dead }}</ref><ref>http://www.extremescience.com/driest.htm</ref><ref>{{Cite web |url=http://quest.nasa.gov/challenges/marsanalog/egypt/AtacamaAdAstra.pdf |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2013-01-19 |archive-date=2012-06-06 |archive-url=https://www.webcitation.org/68Cu1UYk4?url=http://quest.nasa.gov/challenges/marsanalog/egypt/AtacamaAdAstra.pdf |dead-url=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120229234518/http://quest.nasa.gov/challenges/marsanalog/egypt/AtacamaAdAstra.pdf |date=2012-02-29 }} {{Cite web |url=http://quest.nasa.gov/challenges/marsanalog/egypt/AtacamaAdAstra.pdf |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2022-09-14 |archive-date=2012-02-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120229234518/http://quest.nasa.gov/challenges/marsanalog/egypt/AtacamaAdAstra.pdf |dead-url=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120229234518/http://quest.nasa.gov/challenges/marsanalog/egypt/AtacamaAdAstra.pdf |date=2012-02-29 }}</ref><ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/4437153.stm|publisher=BBC News|title=Chile desert's super-dry history|author=Jonathan Amos|accessdate=29 December 2009|date=8 December 2005}}</ref> ਇਹ ਉੱਤਰੀ [[ਚਿਲੀ]] ਦਾ 40,600 ਵਰਗ ਮੀਲ (105,000 ਵਰਗ ਕਿ.ਮੀ.) ਦਾ ਖੇਤਰਫਲ ਘੇਰਦਾ ਹੈ<ref name=nyt>{{cite book|first=John W. (ed.)|last=Wright|coauthors=Editors and reporters of ''The New York Times''|year=2006|title=The New York Times Almanac|url=https://archive.org/details/newyorktimes200600wrig|edition=2007|publisher=Penguin Books|location=New York, New York|isbn=0-14-303820-6|pages=[https://archive.org/details/newyorktimes200600wrig/page/456 456]}}</ref> ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਖਾਰੀਆਂ ਝੀਲਾਂ (''salares''), ਰੇਤਾ ਅਤੇ ਐਂਡਸ ਵੱਲ ਵਗਦੇ ਸਿਲਿਕਾ-ਭਰਪੂਰ ਲਾਵੇ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। {{commons|Atacama Desert}} ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਅਧਾਰ}} 2x9np2i9gs7srtjnvo4zks85hfotil7 0 19637 841761 832538 2026-06-29T22:13:02Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260629)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 841761 wikitext text/x-wiki ਇਹ ਸੂਚੀ 4,000 ਵਰਗ ਕਿ.ਮੀ. ਤੋਂ ਵੱਧ ਖੇਤਰਫਲ ਵਾਲੀਆਂ ਝੀਲਾਂ ਦੀ ਹੈ ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਖੇਤਰਫਲ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ਼ ਕ੍ਰਮਬਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{cite encyclopedia|title=Historical Estimates of Limnicity|editor-last=Likens|editor-first=Gene E.|encyclopedia=Encyclopedia of inland waters|year=2009|publisher=Elsevier|location=Amsterdam|isbn=0120884623|edition=1st}} Table 1: The world's lakes >2000 km² in area, arranged in decreasing order of lake area. See also [http://stream.loe.org/images/110819/Downing%20&%20Duarte.pdf Lakes (Formation, Diversity, Distribution)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140222131039/http://stream.loe.org/images/110819/Downing%20%26%20Duarte.pdf |date=2014-02-22 }}</ref><ref>{{cite book|last=Marsh|first=William M.|coauthors=Martin M. Kaufman|title=Physical geography: great systems and global environments|year=2013|url=https://archive.org/details/physicalgeograph0000mars|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=0521764289|pages=[https://archive.org/details/physicalgeograph0000mars/page/399 399]|others=Table 16.2: Great lakes of the world by lake type}}</ref><ref>{{cite book|editor-last=van der Leeden|editor-first=Frits|editor2-first=Fred L.|editor2-last=Troise|editor3-first=David Keith|editor3-last=Todd|title=The water encyclopedia|url=https://archive.org/details/waterencyclopedi0000vand|year=1991|publisher=Lewis|location=Chelsea, Mich.|isbn=9780873711203|pages=[https://archive.org/details/waterencyclopedi0000vand/page/198 198]&ndash;200|edition=2nd}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.factmonster.com/ipka/A0001777.html|title=Large Lakes of the World|work=FactMonster|publisher=Pearson Education|accessdate=14 September 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=http://geography.about.com/od/lists/a/largestlakes.htm|title=Largest lakes in the world|author=Matt Rosenberg|work=About.com|publisher=The New York Times Company|accessdate=14 September 2012|archive-date=17 ਫ਼ਰਵਰੀ 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170217040540/http://geography.about.com/od/lists/a/largestlakes.htm|url-status=dead}}</ref> ਇਸ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਕੁੰਡ ਜਾਂ ਤਟਵਰਤੀ ਝੀਲਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਹਨ ਅਤੇ ਜੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਤਾਂ [[ਤੁਰਕਮੇਨਿਸਤਾਨ]] ਦੀ ਗਰਬੋਗਜ਼ਕੋਲ, [[ਵੈਨੇਜ਼ੁਏਲਾ]] ਦੀ ਮਾਰਾਕਾਈਬੋ ਝੀਲ ਅਤੇ [[ਘਾਨਾ]] ਦੀ ਵੋਲਟਾ ਝੀਲ 15ਵੇਂ, 17ਵੇਂ ਅਤੇ 19ਵੇਂ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਆਉਂਦੀਆਂ। ਕੁਝ ਝੀਲਾਂ ਦੇ ਖੇਤਰਫਲ ਵਿੱਚ ਸਮੇਂ ਮੁਤਾਬਕ ਬਹੁਤ ਫ਼ਰਕ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮੌਸਮ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ਼ ਜਾਂ ਸਾਲ-ਦਰ-ਸਾਲ, ਖ਼ਾਸ ਕਰ ਕੇ ਸੁੱਕੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੀਆਂ ਖ਼ਾਰੀਆਂ ਝੀਲਾਂ ਵਿੱਚ। == ਟਿਕਾਊ ਝੀਲਾਂ == {| class="wikitable" align="center" |- bgcolor="#CCCCCC" !colspan="8" align="center"| [[ਮਹਾਂਦੀਪ]] ਰੰਗ ਕੂੰਜੀ |- |bgcolor="#CCCCFF"|ਅਫ਼ਰੀਕਾ |bgcolor="#FFCBCB"|ਏਸ਼ੀਆ |bgcolor="#FFCCFF"|ਯੂਰਪ |bgcolor="#CCFFFF"|ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ |bgcolor="#CCFF66"|ਓਸ਼ੇਨੀਆ |bgcolor="#FFEBAD"|ਦੱਖਣੀ ਅਮਰੀਕਾ |bgcolor="#FFFFFF"|ਅੰਟਾਰਕਟਿਕਾ |bgcolor="#FFFCVC"|ਹੋਰ/ਕੋਈ ਨਹੀਂ |} ===ਮਹਾਂਸਾਗਰੀ ਝੀਲਾਂ=== ਕੈਸਪੀਅਨ ਸਾਗਰ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਝੀਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਮਹਾਂਸਾਗਰੀ ਚਿਲਮਚੀ ਹੈ (ਜੋ 1.1 ਕਰੋੜ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਸ਼ਵ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਨਾਲ਼ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਸੀ) ਅਤੇ ਨਾਂ ਹੀ ਇਹ ਸੰਪੂਰਨ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾਂਦੀਪੀ ਪਰਤ ਉੱਤੇ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।<ref>{{Cite web| last =| first =| authorlink =| coauthors =| title = Plume over the Caspian Sea| work =| publisher = NASA| date =| url = http://earthobservatory.nasa.gov/IOTD/view.php?id=8665| doi =| accessdate = 2010-11-29}}</ref><ref>{{Cite web| last =| first =| authorlink =| coauthors =| title = Caspian Sea| work =| publisher = Britannica| date =| url = http://www.britannica.com/EBchecked/topic/98044/Caspian-Sea| doi =| accessdate = 2010-11-29}}</ref><ref>{{Cite web| last = | first = | authorlink = | coauthors = | title = Endorheic Lakes| work = | publisher = United Nations| date = | url = http://www.unep.or.jp/ietc/publications/short_series/lakereservoirs-2/10.asp| doi = | accessdate = 2010-11-29| archive-date = 2007-09-27| archive-url = https://web.archive.org/web/20070927023634/http://www.unep.or.jp/ietc/Publications/Short_Series/LakeReservoirs-2/10.asp| dead-url = yes}}</ref><ref>{{Cite web| last =| first =| authorlink =| coauthors =| title = Titan's largest lake rivals Earth's Caspian Sea| work =| publisher = New Scientist| date =| url = http://www.newscientist.com/article/dn11271-titans-largest-lake-rivals-earths-caspian-sea.html| doi =| accessdate = 2010-11-29}}</ref><ref name="DuMont">{{Cite web| last = DuMont| first = H.J.| authorlink =| coauthors =| title = The Caspian Lake: History, biota, structure, and function| work =| publisher = [[American Society of Limnology and Oceanography]]| date =| url = http://www.vliz.be/imisdocs/publications/127855.pdf| doi =| accessdate = 2010-11-29}}</ref><ref>''Planet Earth And the New Geoscience'' (2003:154). Victor Schmidt, William Harbert, University of Pittsburgh</ref> {| class="wikitable sortable" ! align="left" valign="bottom"| &nbsp; ! align="left" valign="bottom"| ਨਾਂ ! align="left" valign="bottom"| ਤਟ ਨਾਲ਼ ਲੱਗਦੇ ਦੇਸ਼ ! align="center" valign="bottom"| ਖੇਤਰਫਲ ! align="center" valign="bottom"| ਲੰਬਾਈ ! align="center" valign="bottom"| ਵੱਧੋ ਤੋਂ ਵੱਧ ਡੂਘਾਈ ! align="center" valign="bottom"| ਪਾਣੀ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ! align="left" valign="bottom"| ਲਘੂ-ਤਸਵੀਰ (ਸਾਰੀਆਂ ਝੀਲਾਂ ਲਈ ਸਮਾਨ ਪੈਮਾਨਾ) [[File:Scale outline.png]] ! align="center" valign="bottom"| ਟਿੱਪਣੀਆਂ |- align="right" valign="top" |- |bgcolor="#FFCBCB"| 1 | align="left"| [[ਕੈਸਪੀਅਨ ਸਾਗਰ]]* | align="left"| {{ਝੰਡਾ|ਕਜ਼ਾਖ਼ਸਤਾਨ}}<br/>{{ਝੰਡਾ|ਰੂਸ}}<br/>{{ਝੰਡਾ|ਤੁਰਕਮੇਨਿਸਤਾਨ}}<br/>{{ਝੰਡਾ|ਅਜ਼ਰਬਾਈਜਾਨ}}<br/>{{ਝੰਡਾ|ਇਰਾਨ}} | {{convert|371000|km2|sqmi|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|1199|km|mi|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|1025|m|ft|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|78200|km3|cumi|abbr=on|sortable=on}} | align="center"| [[File:Caspian outline.png]] | align="left"| ਕਈ ਵਾਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਝੀਲ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਇੱਕ ਢੁਕਵਾਂ ਸਾਗਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭੂ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਇਹ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਹੈ।<ref name="DuMont"/><ref>Jan Golonka (2000) "Geodynamic Evolution of the South Caspian Basin". In Yilmaz, Isaksen, & AAP, eds., ''Oil and Gas of the Greater Caspian Area.''</ref><br>*ਗਰਬੋਗਜ਼ਕੋਲ ਐਲਾਗੀ ਤੋਂ ਬਗ਼ੈਰ। |} ===ਮਹਾਂਦੀਪੀ ਝੀਲਾਂ=== {| class="wikitable sortable" ! align="left" valign="bottom"| &nbsp; ! align="left" valign="bottom"| ਨਾਂ ! align="left" valign="bottom"| ਤਟ ਨਾਲ਼ ਲੱਗਦੇ ਦੇਸ਼ ! align="center" valign="bottom"| ਖੇਤਰਫਲ ! align="center" valign="bottom"| ਲੰਬਾਈ ! align="center" valign="bottom"| ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਡੂੰਘਾਈ ! align="center" valign="bottom"| ਪਾਣੀ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ! align="left" valign="bottom"| ਲਘੂ-ਤਸਵੀਰ (ਸਾਰੀਆਂ ਝੀਲਾਂ ਲਈ ਸਮਾਨ ਪੈਮਾਨਾ) [[File:Scale outline.png]] ! align="center" valign="bottom"| ਟਿੱਪਣੀਆਂ |- align="right" valign="top" |bgcolor="#CCFFFF"| 2<ref group=n name="longest"/> | align="left"| [[ਸੁਪੀਰਿਅਰ ਝੀਲ]] | align="left"| {{ਝੰਡਾ|ਕੈਨੇਡਾ}}<br/>{{ਝੰਡਾ|ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ}} | {{convert|82414|km2|sqmi|abbr=on|sortable=on}}<ref name = USGovernment/> | {{convert|616|km|mi|abbr=on|sortable=on}}<ref name = USGovernment/> | {{convert|406|m|ft|abbr=on|sortable=on}}<ref name = USGovernment/> | {{convert|12100|km3|cumi|abbr=on|sortable=on}}<ref name = USGovernment/> | align="center"| [[File:Superior outline.gif]] | align="left"| {{#tag:ref|Although Lake Michigan and Lake Huron are usually considered distinct sometimes they are regarded as a single lake known as [[Lake Michigan–Huron]]. When treated as a single entity, it is the largest freshwater lake by surface area in the world, at {{convert|117400|km2|sqmi|abbr=on}}.<ref name=CG>David Lees in ''[[Canadian Geographic]]'' writes, "Contrary to popular belief, the largest lake in the world is not Lake Superior but mighty Lake Michigan–Huron, which is a single hydrological unit linked at the Straits of Mackinac."Lees, David. "High and Dry" ''[[Canadian Geographic]]'' (May/June 2004) pp.94-108.</ref><ref name=GLERL>"Lakes Michigan and Huron are considered to be one lake hydraulically because of their connection through the deep Straits of Mackinac." Great Lakes Environmental Research Laboratory, part of the [[National Oceanic and Atmospheric Administration]]. "[http://www.glerl.noaa.gov/res/Programs/glscf/hydrology.html Great Lakes Sensitivity to Climatic Forcing: Hydrological Models] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100808074846/http://www.glerl.noaa.gov/res/Programs/glscf/hydrology.html |date=2010-08-08 }}." NOAA, 2006.</ref><ref name=USACE>"Lakes Michigan and Huron are considered to be one lake, as they rise and fall together due to their union at the Straits of Mackinac." U.S. Army Corps of Engineers, "Hydrological Components" [http://www.edisonsault.com/CustServ/USACOE%20LS%20WATER%208%2007.pdf ''Record Low Water Levels Expected on Lake Superior''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081015125647/http://www.edisonsault.com/CustServ/USACOE%20LS%20WATER%208%2007.pdf |date=2008-10-15 }}. August 2007. p.6</ref><ref name=DEQ>{{cite web|url=http://www.michigan.gov/deq/0,4561,7-135-3313_3677-15926--,00.html|title=Great Lakes Map|publisher=[[Michigan Department of Environmental Quality]]|accessdate=20 September 2012}}</ref><ref name=geologydotcom>{{cite web|url=http://geology.com/records/largest-lake.shtml|title= Largest Lake in the World|publisher= geology.com|accessdate= 28 September 2012}}</ref>|name=longest|group=n}} |- align="right" valign="top" |bgcolor="#CCCCFF"| 3 | align="left"| [[ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਝੀਲ|ਵਿਕਟੋਰੀਆ]] | align="left"| {{ਝੰਡਾ|ਯੁਗਾਂਡਾ}}<br/>{{ਝੰਡਾ|ਕੀਨੀਆ}}<br/>{{ਝੰਡਾ|ਤਨਜ਼ਾਨੀਆ}} | {{convert|69485|km2|sqmi|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|322|km|mi|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|84|m|ft|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|2750|km3|cumi|abbr=on|sortable=on}} | align="center"| [[File:Victoria outline.gif]] | align="left"| ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਝੀਲ |- align="right" valign="top" |bgcolor="#CCFFFF"| 4 | align="left"| [[ਹੂਰਨ ਝੀਲ|ਹੂਰਨ]]<ref group=n name="longest"/> | align="left"| {{ਝੰਡਾ|ਕੈਨੇਡਾ}}<br/>{{ਝੰਡਾ|ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ}} | {{convert|59600|km2|sqmi|abbr=on|sortable=on}}<ref name = USGovernment/> | {{convert|332|km|mi|abbr=on|sortable=on}}<ref name = USGovernment/> | {{convert|229|m|ft|abbr=on|sortable=on}}<ref name = USGovernment/> | {{convert|3540|km3|cumi|abbr=on|sortable=on}}<ref name = USGovernment/> | align="center"| [[File:Huron outline.png]] | align="left"| |- align="right" valign="top" |bgcolor="#CCFFFF"| 5 | align="left"| [[ਮਿਸ਼ੀਗਨ ਝੀਲ|ਮਿਸ਼ੀਗਨ]]<ref group=n name="longest"/> | align="left"| {{ਝੰਡਾ|ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ}} | {{convert|58000|km2|sqmi|abbr=on|sortable=on}}<ref name = USGovernment>http://www.epa.gov/glnpo/atlas/gl-fact1.html Great Lakes Factsheet No. 1 US Environmental Protection Agency website retrieved September 9, 2012</ref> | {{convert|494|km|mi|abbr=on|sortable=on}}<ref name = USGovernment/> | {{convert|281|m|ft|abbr=on|sortable=on}}<ref name = USGovernment/> | {{convert|4900|km3|cumi|abbr=on|sortable=on}}<ref name = USGovernment/> | align="center"| [[File:Michigan outline.gif]] | align="left"| ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਝੀਲ। |- align="right" valign="top" |bgcolor="#CCCCFF"| 6 | align="left"| [[ਤੰਗਨਾਇਕਾ ਝੀਲ|ਤੰਗਾਨਾਇਕਾ]] | align="left"| {{ਝੰਡਾ|ਬੁਰੂੰਡੀ}}<br/>{{ਝੰਡਾ|ਤਨਜ਼ਾਨੀਆ}}<br/>{{ਝੰਡਾ|ਜ਼ਾਂਬੀਆ}}<br/>{{ਝੰਡਾ|ਕਾਂਗੋ ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਗਣਰਾਜ}} | {{convert|32893|km2|sqmi|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|676|km|mi|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|1470|m|ft|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|18900|km3|cumi|abbr=on|sortable=on}} | align="center"| [[File:Tanganyika outline.gif]] | align="left"| ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ ਦੂਜੀ ਸਭ ਤੋਂ ਡੂੰਘੀ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਮੀ ਝੀਲ। |- align="right" valign="top" |bgcolor="#FFCBCB"| 7 | align="left"| [[ਬੈਕਾਲ ਝੀਲ|ਬੈਕਾਲ]] | align="left"| {{ਝੰਡਾ|ਰੂਸ}} | {{convert|31500|km2|sqmi|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|636|km|mi|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|1637|m|ft|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|23600|km3|cumi|abbr=on|sortable=on}} | align="center"| [[File:Baikal outline.gif]] | align="left"| ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ ਦੂਜੀ ਸਭ ਤੋਂ ਡੂੰਘੀ ਅਤੇ ਤਾਜ਼ੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਾਤਰਾ ਵਾਲੀ ਝੀਲ। |- align="right" valign="top" |bgcolor="#CCFFFF"| 8 | align="left"| [[ਗਰੇਟ ਬੀਅਰ ਝੀਲ|ਗਰੇਟ ਬੀਅਰ]] | align="left"| {{ਝੰਡਾ|ਕੈਨੇਡਾ}} | {{convert|31080|km2|sqmi|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|373|km|mi|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|446|m|ft|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|2236|km3|cumi|abbr=on|sortable=on}} | align="center"| [[File:Great bear outline.gif]] | align="left"|ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਝੀਲ। |- align="right" valign="top" |bgcolor="#CCCCFF"| 9 | align="left"| [[ਮਲਾਵੀ ਝੀਲ|ਮਲਾਵੀ]] | align="left"| {{ਝੰਡਾ|ਤਨਜ਼ਾਨੀਆ}}<br/>{{ਝੰਡਾ|ਮੋਜ਼ੈਂਬੀਕ}}<br/>{{ਝੰਡਾ|ਮਲਾਵੀ}} | {{convert|30044|km2|sqmi|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|579|km|mi|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|706|m|ft|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|8400|km3|cumi|abbr=on|sortable=on}} | align="center"| [[File:Nyasa outline.gif]] | align="left"|ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦੀ ਦੂਜੀ ਸਭ ਤੋਂ ਡੂੰਘੀ ਝੀਲ। ਇਸ ਝੀਲ ਵਿੱਚ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀਆਂ ਬਾਕੀ ਸਾਰੀਆਂ ਝੀਲਾਂ ਨਾਲ਼ੋਂ ਵੱਧ ਮੱਛੀ-ਜਾਤੀਆਂ ਹਨ। |- align="right" valign="top" |bgcolor="#CCFFFF"| 10 | align="left"| [[ਗਰੇਟ ਸਲੇਵ ਝੀਲ|ਗਰੇਟ ਸਲੇਵ]] | align="left"| {{ਝੰਡਾ|ਕੈਨੇਡਾ}} | {{convert|28930|km2|sqmi|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|480|km|mi|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|614|m|ft|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|2090|km3|cumi|abbr=on|sortable=on}} | align="center"| [[File:Great slave outline.gif]] | align="left"|ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਡੂੰਘੀ ਝੀਲ |- align="right" valign="top" |bgcolor="#CCFFFF"| 11 | align="left"| [[ਇਰੀ ਝੀਲ|ਇਰੀ]] | align="left"| {{ਝੰਡਾ|ਕੈਨੇਡਾ}}<br/>{{ਝੰਡਾ|ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ}} | {{convert|25719|km2|sqmi|abbr=on|sortable=on}}<ref name = USGovernment/> | {{convert|388|km|mi|abbr=on|sortable=on}}<ref name = USGovernment/> | {{convert|64|m|ft|abbr=on|sortable=on}}<ref name = USGovernment/> | {{convert|489|km3|cumi|abbr=on|sortable=on}}<ref name = USGovernment/> | align="center"| [[File:Erie outline.gif]] | align="left"|ਮਹਾਨ ਝੀਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਡੂੰਘੀ ਝੀਲ। |- align="right" valign="top" |bgcolor="#CCFFFF"| 12 | align="left"| [[ਵਿਨੀਪੈਗ ਝੀਲ|ਵਿਨੀਪੈਗ]] | align="left"| {{ਝੰਡਾ|ਕੈਨੇਡਾ}} | {{convert|23553|km2|sqmi|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|425|km|mi|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|36|m|ft|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|283|km3|cumi|abbr=on|sortable=on}} | align="center"| [[File:Winnipeg outline.gif]] | align="left"| ਇਹ ਝੀਲ ਮੈਨੀਟੋਬਾ ਵਿੱਚ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਸੂਬੇ ਦੇ ਅੰਦਰ-ਅੰਦਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਝੀਲ ਹੈ। |- align="right" valign="top" |bgcolor="#CCFFFF"| 13 | align="left"| [[ਓਂਟਾਰੀਓ ਝੀਲ|ਓਂਟਾਰੀਓ]] | align="left"| {{ਝੰਡਾ|ਕੈਨੇਡਾ}}<br/>{{ਝੰਡਾ|ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ}} | {{convert|19477|km2|sqmi|abbr=on|sortable=on}}<ref name = USGovernment/> | {{convert|311|km|mi|abbr=on|sortable=on}}<ref name = USGovernment/> | {{convert|244|m|ft|abbr=on|sortable=on}}<ref name = USGovernment/> | {{convert|1639|km3|cumi|abbr=on|sortable=on}}<ref name = USGovernment/> | align="center"| [[File:Ontario outline.gif]] | align="left"| |- align="right" valign="top" |bgcolor="#FFCBCB"| 14 | align="left"| [[ਬਲਖ਼ਾਸ਼ ਝੀਲ|ਬਲਖ਼ਾਸ਼]]* | align="left"| {{ਝੰਡਾ|ਕਜ਼ਾਖ਼ਸਤਾਨ}} | {{convert|18428|km2|sqmi|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|605|km|mi|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|26|m|ft|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|106|km3|cumi|abbr=on|sortable=on}} | align="center"| [[File:Balkhash outline.gif]] | align="left"|ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਝੀਲ। |- align="right" valign="top" |bgcolor="#FFCCFF"| 15 | align="left"| [[ਲਦੋਗਾ ਝੀਲ|ਲਦੋਗਾ]] | align="left"| {{ਝੰਡਾ|ਰੂਸ}} | {{convert|18130|km2|sqmi|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|219|km|mi|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|230|m|ft|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|908|km3|cumi|abbr=on|sortable=on}} | align="center"| [[File:Ladoga outline.gif]] | align="left"|ਯੂਰਪ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਝੀਲ |- align="right" valign="top" |bgcolor="#FFFFFF"| 16 | align="left"| [[ਵੋਸਤੋਕ ਝੀਲ|ਵੋਸਤੋਕ]] | align="left"| [[ਅੰਟਾਰਕਟਿਕਾ]] | {{convert|15690|km2|sqmi|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|250|km|mi|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|900|-|1000|m|ft|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|5400|+/-|1600|km3|cumi|abbr=on|sortable=on}} |align="center"| [[File:Vostok outline.gif]] | align="left"| ਅੰਟਾਰਕਟਿਕਾ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਝੀਲ; ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਉਪ-ਯਖ-ਦਰਿਆਈ ਝੀਲ। |- align="right" valign="top" |bgcolor="#FFCCFF"| 17 | align="left"| [[ਓਨੇਗਾ ਝੀਲ|ਓਨੇਗਾ]] | align="left"| {{ਝੰਡਾ|ਰੂਸ}} | {{convert|9891|km2|sqmi|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|248|km|mi|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|120|m|ft|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|280|km3|cumi|abbr=on|sortable=on}} | align="center"| [[File:Onega outline.gif]] | align="left"|ਯੂਰਪ ਦੀ ਦੂਜੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਝੀਲ |- align="right" valign="top" |bgcolor="#FFEBAD"| 18 | align="left"| [[ਤੀਤੀਕਾਕਾ ਝੀਲ|ਤੀਤੀਕਾਕਾ]] | align="left"| {{ਝੰਡਾ|ਪੇਰੂ}}<br/>{{ਝੰਡਾ|ਬੋਲੀਵੀਆ}} | {{convert|8135|km2|sqmi|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|177|km|mi|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|281|m|ft|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|893|km3|cumi|abbr=on|sortable=on}} | align="center"| [[File:Titicaca outline.gif]] | align="left"| ਦੱਖਣੀ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਝੀਲ ਜੇਕਰ ਮਾਰਾਕਾਈਬੋ ਝੀਲ ਨੂੰ ਨਾ ਗਿਣਿਆ ਜਾਵੇ; 3,811 ਮੀਟਰ ਦੀ ਉੱਚਾਈ ਨਾਲ਼ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀਆਂ ਜਹਾਜ਼ਰਾਨੀ ਝੀਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। |- align="right" valign="top" |bgcolor="#CCFFFF"| 19 | align="left"| [[ਨਿਕਾਰਾਗੁਆ ਝੀਲ|ਨਿਕਾਰਾਗੁਆ]] | align="left"| {{ਝੰਡਾ|ਨਿਕਾਰਾਗੁਆ}} | {{convert|8001|km2|sqmi|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|177|km|mi|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|26|m|ft|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|108|km3|cumi|abbr=on|sortable=on}} | align="center"| [[File:Nicaragua outline.gif]] | align="left"|ਮੱਧ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਝੀਲ |- align="right" valign="top" |bgcolor="#CCFFFF"| 20 | align="left"| [[ਅਥਬਾਸਕਾ ਝੀਲ|ਅਥਬਾਸਕਾ]] | align="left"| {{ਝੰਡਾ|ਕੈਨੇਡਾ}} | {{convert|7920|km2|sqmi|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|335|km|mi|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|243|m|ft|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|204|km3|cumi|abbr=on|sortable=on}} | align="center"| [[File:Athabasca outline.png]] | align="left"|ਸਾਸਕਾਚੀਵਾਨ/ਐਲਬਰਟਾ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਝੀਲ |- align="right" valign="top" |bgcolor="#FFCBCB"| 21 | align="left"| [[ਤੈਮੀਰ ਝੀਲ|ਤੈਮੀਰ]] | align="left"| {{ਝੰਡਾ|ਰੂਸ}} | {{convert|6990|km2|sqmi|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|250|km|mi|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|26|m|ft|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|12.8|km3|cumi|abbr=on|sortable=on}} | align="center"| [[File:Taymyr outline.png]] | align="left"|ਆਰਕਟਿਕ ਚੱਕਰ ਤੋਂ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਝੀਲ |- align="right" valign="top" |bgcolor="#CCCCFF"| 22 | align="left"| [[ਤੁਰਕਾਨਾ ਝੀਲ|ਤੁਰਕਾਨਾ]]* | align="left"| {{ਝੰਡਾ|ਇਥੋਪੀਆ}}<br/>{{KEN}} | {{convert|6405|km2|sqmi|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|248|km|mi|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|109|m|ft|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|204|km3|cumi|abbr=on|sortable=on}} | align="center"| [[File:Turkana outline.gif]] | align="left"|ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸਥਾਈ ਮਾਰੂਥਲੀ ਝੀਲ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਖ਼ਾਰ ਵਾਲੀ ਝੀਲ। |- align="right" valign="top" |bgcolor="#CCFFFF"| 23 | align="left"| [[ਰੇਂਡੀਅਰ ਝੀਲ|ਰੇਂਡੀਅਰ]] | align="left"| {{ਝੰਡਾ|ਕੈਨੇਡਾ}} | {{convert|6330|km2|sqmi|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|245|km|mi|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|337|m|ft|abbr=on|sortable=on}} | | align="center"| [[File:Reindeer outline.gif]] | align="left"| |- align="right" valign="top" |bgcolor="#FFCBCB"| 24 | align="left"| [[ਇਸੀਕ-ਕੁਲ ਝੀਲ|ਇਸੀਕ-ਕੁਲ]]* | align="left"| {{ਝੰਡਾ|ਕਿਰਗਿਜ਼ਸਤਾਨ}} | {{convert|6200|km2|sqmi|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|182|km|mi|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|668|m|ft|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|1738|km3|cumi|abbr=on|sortable=on}} | align="center"| [[File:Issyk-kul outline.gif]] | align="left"| |- align="right" valign="top" |bgcolor="#FFCBCB"| 25 | align="left"| [[ਉਰਮੀਆ ਝੀਲ|ਉਰਮੀਆ]]* | align="left"| {{ਝੰਡਾ|ਇਰਾਨ}} | {{convert|6001|km2|sqmi|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|130|km|mi|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|16|m|ft|abbr=on|sortable=on}} | | align="center"| [[File:Urmia outline.gif]] | align="left"|ਮੱਧ ਪੂਰਬ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਝੀਲ |- align="right" valign="top" |bgcolor="#FFCCFF"| 26 | align="left"| [[ਵਾਨਰਨ ਝੀਲ|ਵਾਨਰਨ]] | align="left"| {{ਝੰਡਾ|ਸਵੀਡਨ}} | {{convert|5545|km2|sqmi|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|140|km|mi|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|106|m|ft|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|153|km3|cumi|abbr=on|sortable=on}} | align="center"| [[File:Vänern outline.gif]] | align="left"| [[ਯੂਰਪੀ ਸੰਘ]] ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਝੀਲ |- align="right" valign="top" |bgcolor="#CCFFFF"| 27 | align="left"| [[ਵਿਨੀਪੈਗੋਸਿਸ ਝੀਲ|ਵਿਨੀਪੈਗੋਸਿਸ]] | align="left"| {{ਝੰਡਾ|ਕੈਨੇਡਾ}} | {{convert|5403|km2|sqmi|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|245|km|mi|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|18|m|ft|abbr=on|sortable=on}} | | align="center"| [[File:Winnipegosis outline.gif]] | align="left"| |- align="right" valign="top" |bgcolor="#CCCCFF"| 28 | align="left"| [[ਐਲਬਰਟ ਝੀਲ|ਐਲਬਰਟ]] | align="left"| {{ਝੰਡਾ|ਯੁਗਾਂਡਾ}}<br/>{{ਝੰਡਾ|ਕਾਂਗੋ ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਗਣਰਾਜ}} | {{convert|5299|km2|sqmi|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|161|km|mi|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|58|m|ft|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|280|km3|cumi|abbr=on|sortable=on}} | align="center"| [[File:Albert outline.png]] | align="left"| |- align="right" valign="top" |bgcolor="#CCCCFF"| 29 | align="left"| [[ਮਵੇਰੂ ਝੀਲ|ਮਵੇਰੂ]] | align="left"| {{ਝੰਡਾ|ਜ਼ਾਂਬੀਆ}}<br/>{{ਝੰਡਾ|ਕਾਂਗੋ ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਗਣਰਾਜ}} | {{convert|5120|km2|sqmi|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|131|km|mi|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|27|m|ft|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|38|km3|cumi|abbr=on|sortable=on}} | align="center"| [[File:Mweru outline.png]] | align="left"| |- align="right" valign="top" |bgcolor="#CCFFFF"| 30 | align="left"| [[ਨੈਟੀਲਿੰਗ ਝੀਲ|ਨੈਟੀਲਿੰਗ]] | align="left"| {{ਝੰਡਾ|ਕੈਨੇਡਾ}} | {{convert|5066|km2|sqmi|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|113|km|mi|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|132|m|ft|abbr=on|sortable=on}} | | align="center"| [[File:Nettilling outline.gif]] | align="left"| ਬਾਫ਼ਿਨ ਟਾਪੂ ਉੱਤੇ। ਕਿਸੇ ਟਾਪੂ ਉੱਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਝੀਲ। |- align="right" valign="top" |bgcolor="#CCFFFF"| 31 | align="left"| [[ਨਿਪੀਗਾਨ ਝੀਲ]] | align="left"| {{ਝੰਡਾ|ਕੈਨੇਡਾ}} | {{convert|4843|km2|sqmi|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|116|km|mi|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|165|m|ft|abbr=on|sortable=on}} | | align="center"| [[File:Nipigon outline.gif]] | align="left"|ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੈਨੇਡੀਆਈ ਸੂਬੇ ਓਂਟਾਰੀਓ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਝੀਲ। |- align="right" valign="top" |bgcolor="#CCFFFF"| 32 | align="left"| [[ਮੈਨੀਟੋਬਾ ਝੀਲ|ਮੈਨੀਟੋਬਾ]] | align="left"| {{ਝੰਡਾ|ਕੈਨੇਡਾ}} | {{convert|4706|km2|sqmi|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|225|km|mi|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|7|m|ft|abbr=on|sortable=on}} | | align="center"| [[File:Manitoba outline.gif]] | align="left"| |- align="right" valign="top" |bgcolor="#CCFFFF"| 33 | align="left"| [[ਗਰੇਟ ਸਾਲਟ ਝੀਲ|ਗਰੇਟ ਸਾਲਟ]]* | align="left"| {{ਝੰਡਾ|ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ}} | {{convert|4662|km2|sqmi|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|121|km|mi|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|10|m|ft|abbr=on|sortable=on}} | | align="center"| [[File:Great salt outline.gif]] | align="left"| ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸੰਪੂਰਨ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਸਥਿੱਤ ਝੀਲ |- align="right" valign="top" |bgcolor="#FFCBCB"| 34 | align="left"| [[ਛਿੰਘਾਈ ਝੀਲ|ਛਿੰਘਾਈ]]* | align="left"| {{ਝੰਡਾ|ਚੀਨ}} | {{convert|4489|km2|abbr=on|sortable=on}} (2007) | | | | align="center"| [[File:Qinghai outline.png]] | align="left"|ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਝੀਲ |- align="right" valign="top" |bgcolor="#FFCCFF"| 35 | align="left"| [[ਸਾਈਮਾ ਝੀਲ|ਸਾਈਮਾ]] | align="left"| {{ਝੰਡਾ|ਫ਼ਿਨਲੈਂਡ}} | {{sort|0000000000004400|≈ {{convert|4400|km2|abbr=on}}}} | | {{convert|82|m|ft|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|36|km3|cumi|abbr=on|sortable=on}} | align="center"| [[File:Saimaa outline.gif]] | align="left"| Numerous basins; 14,000 islands, shoreline {{convert|13700|km|abbr=on|sortable=on}} |- align="right" valign="top" |bgcolor="#CCFFFF"| 36 | align="left"| [[ਜੰਗਲਾਂ ਦੀ ਝੀਲ]] | align="left"| {{ਝੰਡਾ|ਕੈਨੇਡਾ}}<br/>{{ਝੰਡਾ|ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ}} | {{convert|4350|km2|sqmi|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|110|km|mi|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|64|m|ft|abbr=on|sortable=on}} | | align="center"| [[File:Lake of the Woods outline.gif]] | align="left"| |- align="right" valign="top" |bgcolor="#FFCBCB"| 37 | align="left"| [[ਖਾਂਕਾ ਝੀਲ|ਖਾਂਕਾ]] | align="left"| {{ਝੰਡਾ|ਚੀਨ}}<br/>{{ਝੰਡਾ|ਰੂਸ}} | {{convert|4190|km2|sqmi|abbr=on|sortable=on}} | | {{convert|10.6|m|ft|abbr=on|sortable=on}} | | align="center"| [[File:Khanka outline.png]] | align="left"| |} <nowiki>*</nowiki> ਖਾਰੀਆਂ ਝੀਲਾਂ ਲਈ ਹੈ। == ਮਹਾਂਦੀਪ ਅਤੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ == * '''[[ਅਫ਼ਰੀਕਾ]]''': [[ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਝੀਲ]] * '''[[ਅੰਟਾਰਕਟਿਕਾ]]''': [[ਵੋਸਤੋਕ ਝੀਲ]] (ਉਪ-ਯਖ-ਨਦੀ ਝੀਲ) * '''[[ਏਸ਼ੀਆ]]''': [[ਬੈਕਾਲ ਝੀਲ]] (ਜਾਂ [[ਕੈਸਪੀਅਨ ਸਾਗਰ]], ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਮਹਾਂਸਾਗਰ) * '''[[ਓਸ਼ੇਨੀਆ]]''': [[ਕਾਤੀ ਥੰਦਾ-ਆਇਰ ਝੀਲ]], ਜਦੋਂ ਹੜ੍ਹ ਆਉਂਦਾ ਹੈ (ਤਾਜ਼ਾ-ਪਾਣੀ: [[ਤੋਬਾ ਝੀਲ]] (ਮੋਕਲਾ ਓਸ਼ੇਨੀਆ), [[ਮੁਰੇ ਝੀਲ (ਪਾਪੂਆ ਨਿਊ ਗਿਨੀ)|ਮੁਰੇ ਝੀਲ]] (ਭੂ-ਰਾਜਨੀਤਕ ਓਸ਼ੇਨੀਆ), [[ਤੌਪੋ ਝੀਲਾ]] ਜਾਂ [[ਤੇਗਾਨੋ ਝੀਲ]] (ਸੀਮਤ ਓਸ਼ੇਨੀਆ)) * '''[[ਯੂਰਪ]]''': [[ਲਦੋਗਾ ਝੀਲ]] * '''[[ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ]]''': [[ਸੂਪੀਰਿਅਰ ਝੀਲ]] * '''[[ਕੈਰੀਬਿਆਈ ਟਾਪੂ]]''': [[ਐਨਰੀਕੀਯੋ ਝੀਲ]] * '''[[ਮੱਧ ਅਮਰੀਕਾ]]''': [[ਨਿਕਾਰਾਗੁਆ ਝੀਲ]] * '''[[ਦੱਖਣੀ ਅਮਰੀਕਾ]]''': [[ਤੀਤੀਕਾਕਾ ਝੀਲ]] (ਜਾਂ [[ਮਾਰਾਕਾਈਬੋ ਝੀਲ]], ਕੈਰੀਬਿਅਨ ਸਾਗਰ ਦੀ ਖਾਰੀ ਖਾੜੀ) == ਨੋਟ ਅਤੇ ਹਵਾਲੇ == ''ਨੋਟ: ਸਰੋਤਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਝੀਲਾਂ ਦੇ ਖੇਤਰਫਲ ਵਿੱਚ ਥੋੜ੍ਹਾ ਫ਼ਰਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।'' ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} ==ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ== *[http://books.google.com/books?id=2dk_SC5TIl8C&pg=PA8 ਪੂਰਵਲੇ ਸੋਵੀਅਤ ਸੰਘ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀਆਂ ਝੀਲਾਂ], ''ਪੂਰਵਲੇ ਸੋਵੀਅਤ ਸੰਘ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ'' (1998) ISBN 0419239200 *[http://books.google.com/books?id=XtZnWjnjahsC&pg=PA627 ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ: ਭੌਤਕੀ ਲੱਛਣ], ''ਜ਼ਰੂਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲਈ ਨਿਊ ਯਾਰਕ ਟਾਈਮਜ਼ ਦਾ ਗਾਈਡ'' (2011) ISBN 0312643020 [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਦੁਨੀਆਂ ਦੀਆਂ ਝੀਲਾਂ]] t952u4l6dp6rskacaimijf7790rmoa4 0 20662 841737 684436 2026-06-29T21:37:39Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260629)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 841737 wikitext text/x-wiki {{Geobox| | name = ਉਲੁਰੂ | native_name = Uluṟu | other_name = ਆਇਰਜ਼ ਰਾਕ | category = | etymology = | image = Uluru (Helicopter view)-crop.jpg | image_caption = ਉਲੁਰੂ ਦਾ ਹੈਲੀਕਾਪਟਰੀ ਨਜ਼ਾਰਾ | country = ਆਸਟਰੇਲੀਆ|country_flag = 1 | state = ਉੱਤਰੀ ਰਾਜਖੇਤਰ | region = | district = | municipality = | range = | elevation = 863 | prominence = 348 | lat_d = 25|lat_m = 20|lat_s = 42|lat_NS = S | long_d = 131|long_m = 02|long_s = 10|long_EW = E | coordinates_type = | geology = ਆਰਕੋਜ਼ | orogeny = ਪੀਟਰਮਾਨ | period = | biome = | plant = | public = | access = | ascent =|ascent_date = | whs_name = Uluṟu – Kata Tjuṯa National Park<br/> ਉਲੁਰੂ - ਕਾਤਾ ਤਿਊਤਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਾਰਕ | whs_year = 1987 | whs_number = 447 | whs_region = | whs_criteria = v,vi,vii,ix | free =|free_type = | map = Australia - outline map.svg | map_caption = ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤੀ | map_background = Topography of australia.jpg | map_locator = ਆਸਟਰੇਲੀਆ | website = [http://www.environment.gov.au/parks/uluru/ www.environment.gov.au/...] | commons = Uluru | footnotes = }} '''ਉਲੁਰੂ''' ({{IPAc-en|lang|pron|ˌ|uː|l|uː|ˈ|r|uː}}), ਜਿਸ ਨੂੰ '''ਆਇਰ ਰਾਕ''' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮੱਧ [[ਆਸਟਰੇਲੀਆ]] ਦੇ [[ਉੱਤਰੀ ਰਾਜਖੇਤਰ]] ਵਿੱਚ ਰੇਤ-ਪੱਥਰ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਚਟਾਨੀ ਬਣਤਰ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਨੇੜਲੇ ਨਗਰ, [[ਐਲਿਸ ਸਪ੍ਰਿੰਗਜ਼]] ਤੋਂ 335 ਕਿ.ਮੀ. ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਅਤੇ ਸੜਕ ਰਾਹੀਂ 450 ਕਿ.ਮੀ. ਦੀ ਦੂਰੀ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। [[ਕਾਤਾ ਤਿਊਤਾ]] ਅਤੇ ਉਲੁਰੂ, ਉਲੁਰੂ-ਕਾਤਾ ਤਿਊਤਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਾਰਕ ਦੇ ਦੋ ਮੁੱਖ ਸਥਾਨ ਹਨ। ਉਲੁਰੂ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਮੂਲ-ਵਾਸੀ ਕਬੀਲਿਆਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ, ਖ਼ਾਸ ਕਰ ਕੇ ਅਨੰਗੂ ਲਈ, ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ [[ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਰਾਸਤ ਟਿਕਾਣਾ]] ਹੈ। ==ਪੁਸਤਕ-ਮਾਲਾ== [[File:Uluru Panorama.jpg|left|650px|thumb|ਸੂਰਜ ਡੁੱਬਣ ਸਮੇਂ ਉਲੁਰੂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਚਿੱਤਰ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲੌਢੇ ਵੇਲੇ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਲਾਲ ਰੰਗ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।]] * {{cite book|title=Growing Up at Uluru, Australia|first=Stanley|last=Breeden|publisher=Steve Parish Publishing|location=[[Fortitude Valley, Queensland]]|year=1995|isbn=0-947263-89-6|oclc=34351662}} * {{cite book|title=Uluru: Looking After Uluru – Kata Tjuta, the Anangu Way|url=https://archive.org/details/ulurulookingafte0000bree|first=Stanley|last=Breeden|publisher=[[Simon & Schuster]] Australia|location=[[Roseville Chase, New South Wales|Roseville Chase, NSW]]|origyear=1994|year=2000|isbn=0-7318-0359-0|oclc=32470148}} * {{cite book|title=The Rock: Travelling to Uluru|first=Barry|last=Hill|publisher=Allen & Unwin|location=[[St Leonards, New South Wales|St Leonards, NSW]]|date=1 November 1994|isbn=1-86373-778-2|oclc=33146858}} * {{cite book|title=Ayers Rock: Its People, Their Beliefs and Their Art|first=Charles P.|last=Mountford|authorlink=Charles P. Mountford|publisher=Rigby Publishing|location=[[Adelaide]]|origyear=1965|year=1977|isbn=0-7270-0215-5|oclc=6844898}} ==ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ== {{Commons category|Uluru}} * [http://www.environment.gov.au/parks/uluru/index.html {{unicode|Uluṟu – Kata Tjuṯa}} National Park] – Australian Department of the Environment and Water Resources * [http://en.travelnt.com/explore/uluru-kata-tjuta.aspx Northern Territory official tourism site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081024232731/http://en.travelnt.com/explore/uluru-kata-tjuta.aspx |date=2008-10-24 }} ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਆਸਟਰੇਲੀਆ]] mz932natp3jvbtc254iuylnsblu3kj2 0 20704 841643 839765 2026-06-29T19:14:59Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260629)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 841643 wikitext text/x-wiki {{Infobox holiday| |image=Frauentag 1914 Heraus mit dem Frauenwahlrecht.jpg |caption=<small>ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਨਾਰੀ ਦਿਹਾੜਾ, 8 ਮਾਰਚ 1914 ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਇੱਕ ਜਰਮਨ ਪੋਸਟਰ ਦਾ [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] ਅਨੁਵਾਦ: “ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਵੋਟ ਦਾ ਹੱਕ ਦਿਓ। ਇਸਤਰੀ ਦਿਹਾੜਾ, 8 ਮਾਰਚ 1914। ਹੁਣ ਤੱਕ, ਭੇਦਭਾਵ ਅਤੇ ਪਿਛਾਖੜੀ ਨਜਰੀਏ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਸਭਨਾਂ ਨਾਗਰਿਕ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਵੰਚਿਤ ਰੱਖਿਆ ਹੈ, ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ, ਮਾਤਾਵਾਂ, ਅਤੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਨਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਫਰਜ਼ ਦਾ ਪਾਲਣ ਅਤੇ ਨਗਰਪਾਲਿਕਾ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਰਾਜ ਨੂੰ ਵੀ ਟੈਕਸ ਅਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੁਦਰਤੀ ਮਾਨਵ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਲਈ ਹਰ ਔਰਤ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ ਅਤੇ ਅਟੁੱਟ ਇਰਾਦੇ ਦੇ ਨਾਲ ਲੜਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਢਿੱਲ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸਭ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਲੜਕੀਆਂ ਆਉਣ, ਐਤਵਾਰ, 8 ਮਾਰਚ 1914 ਨੂੰ, ਸ਼ਾਮ 3 ਵਜੇ, 9ਵੇਂ ਇਸਤਰੀ ਸਮਾਗਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋਣ।”</small><ref>{{cite web|url=http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/sub_image.cfm?image_id=1651|title=Give Us Women’s Suffrage (March 1914)|publisher=German History in Documents and Images|accessdate=2014-01-26|archive-date=2014-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20140202120130/http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/sub_image.cfm?image_id=1651|url-status=dead}}</ref> |holiday_name=ਕੌਮਾਂਤ|holiday_name=ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਨਾਰੀ ਦਿਹਾੜਾ |frequency =ਸਾਲਾਨਾ |observedby = ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ |scheduling=ਹਰ ਸਾਲ ਇਹੀ ਦਿਨ |date=8 ਮਾਰਚ |type = ਕੌਮਾਂਤਰੀ |significance = ਨਾਗਰਿਕ ਚੇਤਨਾ ਦਿਹਾੜਾ<br />ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਲੜਕੀਆਂ ਦਾ ਦਿਹਾੜਾ<br />[[ਲਿੰਗਵਾਦ|ਲਿੰਗਵਾਦ-ਵਿਰੋਧ]] ਦਿਹਾੜਾ |relatedto=[[ਬਾਲ ਦਿਹਾੜਾ|ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਬਾਲ ਦਿਹਾੜਾ]]<br />[[ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਪੁਰਸ਼ ਦਿਹਾੜਾ]]<br />[[ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਮਜ਼ਦੂਰ ਦਿਹਾੜਾ]] }} '''ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਨਾਰੀ ਦਿਹਾੜਾ''' ਜਾਂ '''ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਹਿਲਾ ਦਿਵਸ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]]:International Women's Day (IWD), ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ "International Working Women's Day" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਹਰ ਸਾਲ [[8 ਮਾਰਚ]] ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਭਰ ਵਿੱਚ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਵਿਭਿੰਨ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸਨਮਾਨ, ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਪ੍ਰਗਟਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਇਹ ਦਿਨ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਲਈ ਤਿਉਹਾਰ ਵਾਂਗ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਔਰਤ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਲਹਿਰ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਬਿੰਦੂ ਹੈ। ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਵੱਲੋਂ 28 ਫਰਵਰੀ, 1909 ਨੂੰ ਨਿਉਯਾਰਕ ਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਔਰਤ ਦਿਵਸ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜਰਮਨ ਡੈਲੀਗੇਟਾਂ ਕਲੇਰਾ ਜ਼ੇਟਕਿਨ, ਕੌਟ ਡੰਕਰ, ਪੌਲਾ ਥੀਡੀ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੇ 1910 ਦੀ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਵੂਮੈਨ ਕਾਨਫਰੰਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਦਿੱਤਾ ਕਿ “ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਔਰਤ ਦਿਵਸ” ਸਾਲਾਨਾ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।<ref name="ICSW">{{Cite web|url=https://archive.org/details/InternationalSocialistCongress1910SecondInternationalConferenceOf/page/n21/mode/2up|title="International Socialist Congress, 1910; Second International Conference of Socialist Women|page=21|access-date=2020-03-07}}</ref> 1917 ਵਿੱਚ ਸੋਵੀਅਤ ਰੂਸ ਵਿਚ ਔਰਤਾਂ ਦਾ  ਵੋਟ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, 8 ਮਾਰਚ ਉਥੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਛੁੱਟੀ ਬਣ ਗਈ।<ref>{{cite news|url=https://www.eviemagazine.com/post/women-in-red-the-surprising-history-of-international-womens-day/|title=Women In Red: The Surprising History Of International Women's Day|last1=Cheah|first1=S. G.|date=8 March 2020|work=Evie Magazine|accessdate=9 March 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200309092231/https://www.eviemagazine.com/post/women-in-red-the-surprising-history-of-international-womens-day/|archivedate=9 March 2020|quote=statement made by Vladimir Lenin, who presided over the first official March 8th celebration of this day in Russia: “For under capitalism the female half of the human race is doubly oppressed. The working woman and the peasant woman are oppressed by capital [...] “The second and most important step is the abolition of the private ownership of land and the factories. This and this alone opens up the way towards complete and actual emancipation of woman}}</ref> ਇਹ ਦਿਨ ਉਦੋਂ ਤਕ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਲਹਿਰ ਅਤੇ ਕਮਿਉਨਿਸਟ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੁਆਰਾ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਜਦੋਂ ਤਕ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ 1967 ਵਿਚ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਲਹਿਰ ਦੁਆਰਾ ਅਪਣਾਇਆ ਨਹੀਂ ਗਿਆ। ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਨੇ 1977 ਵਿਚ ਇਹ ਦਿਨ ਮਨਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web|url=http://www.un.org/en/observances/womens-day/background|title=International Women's Day, 8 March|website=www.un.org|language=EN|access-date=2020-03-07}}</ref> ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਹਿਲਾ ਦਿਵਸ ਦੇ ਸਮਾਰੋਹ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਜਨਤਕ ਛੁੱਟੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref name="RFE100" /> ਕੁਝ ਥਾਵਾਂ ਤੇ, ਇਹ ਵਿਰੋਧ ਦਾ ਦਿਨ ਹੈ; ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਉਹ ਦਿਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਨਾਰੀਤਵ ਦੇ ਉਤਸਵ ਵਜੋਂ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://nationaltoday.com/international-womens-day/|title=International Women's Day – March 8, 2020|last=|first=|date=|website=National Today|language=en-US|archive-url=|archive-date=|access-date=2020-03-06|url-status=live}}</ref> ==ਇਤਿਹਾਸ== [[File:Women's manifestation inPetrograd, 1917.jpg|thumb|left|8 ਮਾਰਚ, 1917 ਨੂੰ ਪੈਟਰੋਗਾਰਡ, ਰੂਸ ਵਿੱਚ ਰੋਟੀ ਅਤੇ ਅਮਨ ਲਈ ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਮੁਜ਼ਾਹਰਾ]] [[ਤਸਵੀਰ:Zetkin luxemburg1910.jpg|thumb|[[ਕਲਾਰਾ ਜੈਟਕਿਨ]] ਅਤੇ [[ਰੋਜਾ ਲਕਸਮਬਰਗ]],1910]] ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਿਹੜਾ ਔਰਤ ਦਿਵਸ 28 ਫਰਵਰੀ, 1909 ਨੂੰ [[ਨਿਊਯਾਰਕ ਸ਼ਹਿਰ|ਨਿਊਯਾਰਕ ਸਿਟੀ]] ਵਿੱਚ, [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ|ਅਮਰੀਕਾ]] ਦੀ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਵੱਲੋਂ ਕਾਰਕੁਨ ਥੈਰੇਸਾ ਮਲਕੀਏਲ ਦੇ ਸੁਝਾਅ ਤੇ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਉਸ ਨੂੰ "ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਹਿਲਾ ਦਿਵਸ" ਕਿਹਾ ਗਿਆ।<ref>{{Cite web|url=https://iwd.uchicago.edu/page/international-womens-day-history#1909%20The%20First%20National%20Woman's%20Day%20in%20the%20US|title=International Women's Day History {{!}} International Women's Day {{!}} The University of Chicago|website=iwd.uchicago.edu|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20170408081654/https://iwd.uchicago.edu/page/international-womens-day-history#1909%20The%20First%20National%20Woman's%20Day%20in%20the%20US|archive-date=April 8, 2017|access-date=April 7, 2017|url-status=dead}}</ref><ref name="unevents">{{cite web|url=https://www.un.org/events/women/iwd/2008/history.shtml|title=United Nations page on the background of the IWD|date=|publisher=Un.org|accessdate=March 8, 2012}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Miller|first1=Sally M.|date=December 1978|title=From Sweatshop Worker to Labor Leader: Theresa Malkiel, A Case Study|journal=American Jewish History|volume=68|issue=2|page=197|jstor=23881894}}</ref> ਇਸ ਦਿਵਸ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ 8 ਮਾਰਚ 1857 ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ [[ਨਿਊਯਾਰਕ]] ਵਿੱਚ ਬੁਣਕਰ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਤਥਾਕਥਿਤ “ਖਾਲੀ ਪਤੀਲਾ ਜਲੂਸ” ਕੱਢਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਕੱਪੜਾ ਮਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਦੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਸੀ।ਪਰ ਖੋਜਕਰਤਾਵਾਂ ਕੰਡੇਲ ਅਤੇ ਪਿਕ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਦਿੱਖ ਦੇਣ ਲਈ ਅਤੇ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਔਰਤ ਦਿਵਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸੋਵੀਅਤ ਇਤਿਹਾਸ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰਨ ਲਈ ਸਿਰਜੇ ਗਏ ਮਿਥਿਹਾਸ ਵਜੋਂ ਦੱਸਿਆ ਹੈ।<ref name="kaplan" /><ref name="Françoise Picq 1982">{{cite journal|last=Kandel|first=Liliane|last2=Picq|first2=Françoise|year=1982|title=Le Mythe des origines à propos de la journée internationale des femmes|url=http://www.archivesdufeminisme.fr/article.php3?id_article=80|journal=La Revue d'en face|volume=12|pages=67–80|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130927183523/http://www.archivesdufeminisme.fr/article.php3?id_article=80|archivedate=September 27, 2013}}</ref><ref>{{cite book|title=Handbook of American Women's History|url=https://archive.org/details/handbookofameric00zoph|last=Zophy|first=Angela Howard|publisher=Garland|year=1991|isbn=0-8240-8744-5|location=|page=187}}</ref> 1910 ਵਿੱਚ ਕੋਪਨਹੈਗਨ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਦੂਜੀ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਦੀ ਅੱਠਵੀਂ ਕਾਂਗਰਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਨਫਰੰਸ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਅਮਰੀਕਾ ਦਿਆਂ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਜਰਮਨੀ ਦੇ ਡੇਲੀਗੇਟ ਕਲਾਰਾ ਜੋਟਕਿਨ, ਕੇਟ ਡੰਕਰ, ਪਾਉਲਾ ਥੀਡ ਅਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਮੀਟਿੰਗ ਵਿੱਚ ਸਲਾਨਾ 'ਮਹਿਲਾ ਦਿਵਸ' ਦਾ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ ਪਰ ਇਸ ਦੀ ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤਾਰੀਖ ਇਸ ਕਾਨਫਰੰਸ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸੀ ਮਿਥੀ ਗਈ।<ref name="kaplan">Temma Kaplan, "On the Socialist Origins of International Women's Day", Feminist Studies, 11/1 (Spring, 1985)</ref><ref>{{Cite web|title= History of International Women's Day|url= http://www.un.org/womenwatch/feature/iwd/history.html|publisher= [[United Nations]] }}</ref> ਇਸ ਮੀਟਿੰਗ ਵਿੱਚ 17 ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ 100 ਤੋਂ ਵੱਧ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਤੇ ਉਪਰੋਕਤ ਸੁਝਾਅ ਨੂੰ ਕਬੂਲਦਿਆਂ ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਔਰਤਾਂ ਲਈ [[ਵੋਟ ਦਾ ਹੱਕ|ਵੋਟ ਦੇ ਹੱਕ]] ਸਮੇਤ ਬਰਾਬਰੀ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਲੜਾਈ ਲਈ ਕਾਰਜਨੀਤੀ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਉਚਿਆਉਣ,ਵਧਾਉਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref name="iwd">{{cite web|url=http://www.internationalwomensday.com/About|title=About International Women's Day|date=March 8, 1917|publisher=Internationalwomensday.com|accessdate=February 26, 2016}}</ref> ਅਗਲੇ ਸਾਲ 19 ਮਾਰਚ 1911 ਨੂੰ ਆਸਟ੍ਰੀਆ, ਡੈਨਮਾਰਕ, ਜਰਮਨੀ ਅਤੇ ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਦਸ ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਆਈਡਬਲਯੂਡੀ (ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਦਿਨ) ਮਨਾਇਆ ਗਿਆ।<ref name="unevents" />ਇਕੱਲੇ ਆਸਟ੍ਰੋ-ਹੰਗਰੀਅਨ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿੱਚ 300 ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਹੋਏ।<ref name="kaplan" />ਵਿਯੇਨਾ ਵਿੱਚ, ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਪੈਰਿਸ ਕਮਿਊਨ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਨੂੰ ਸਤਿਕਾਰ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਬੈਨਰ ਚੁੱਕੇ ਅਤੇ ਰਿੰਗਸਟਰੇਸ 'ਤੇ ਪਰੇਡ ਕੀਤੀ।<ref name="kaplan" />ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੋਟ ਪਾਉਣ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਅਹੁਦਾ ਸੰਭਾਲਣ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੇ ਲਿੰਗ ਵਿਤਕਰੇ ਵਿਰੁੱਧ ਵੀ ਵਿਰੋਧ ਜਤਾਇਆ।<ref name="UN" /> ਅਮਰੀਕੀ ਲੋਕ ਫਰਵਰੀ ਦੇ ਆਖਰੀ ਐਤਵਾਰ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਹਿਲਾ ਦਿਵਸ ਮਨਾਉਂਦੇ ਰਹੇ।<ref name="kaplan" /> 1913 ਵਿਚ ਰੂਸੀ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਫਰਵਰੀ ਦੇ ਆਖਰੀ ਸ਼ਨੀਵਾਰ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਹਿਲਾ ਦਿਵਸ ਮਨਾਇਆ।<ref name="mmf1" />1914 ਵਿਚ, ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਹਿਲਾ ਦਿਵਸ 8 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਜਰਮਨੀ ਵਿਚ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਸੰਭਵ ਹੈ ਕਿ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਦਿਨ ਐਤਵਾਰ ਸੀ, ਅਤੇ ਹੁਣ ਇਹ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਹਮੇਸ਼ਾਂ 8 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="mmf1">{{cite web|url=http://www.mmf2010.info/our-action/le-8-mars-2013-journee-internationale-des-femmes-a-la-recherche-de-la-memoire-perdue|title=8th of March – International woman's day: in search of lost memory|archive-url=https://web.archive.org/web/20110313064904/http://www.mmf2010.info/our-action/le-8-mars-2013-journee-internationale-des-femmes-a-la-recherche-de-la-memoire-perdue|archive-date=March 13, 2011|access-date=March 14, 2014|url-status=dead}}</ref>ਜਰਮਨੀ ਵਿਚ 1914 ਦਾ ਦਿਵਸ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਵੋਟ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਜਰਮਨ ਔਰਤਾਂ 1918 ਤਕ ਹਾਸਲ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੀਆਂ ਸਨ।<ref name="mmf1" /><ref>{{cite web|url=http://www.ipu.org/wmn-e/suffrage.htm|title=Women's Suffrage|publisher=Inter-Parliamentary Union|access-date=January 26, 2014}}</ref>ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ, 8 ਮਾਰਚ, 1914 ਨੂੰ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਵੋਟ ਦੇਣ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਵਿੱਚ ਬੋ ਤੋਂ ਟ੍ਰੈਫਲਗਰ ਸਕੁਆਇਰ ਤੱਕ ਇੱਕ ਮਾਰਚ ਹੋਇਆ।<ref>{{cite news|url=http://www.thetimes.co.uk/tto/archive/article/1914-03-09/5/1.html#start%3D1785-01-01%26end%3D1985-12-31%26terms%3D%22Sylvia%20Pankhurst%22%20arrested%26back%3D/tto/archive/find/%252522Sylvia+Pankhurst%252522+arrested/w:1785-01-01%7E1985-12-31/o:date/4%26prev%3D/tto/archive/frame/goto/%252522Sylvia+Pankhurst%252522+arrested/w:1785-01-01%7E1985-12-31/o:date/32%26next%3D/tto/archive/frame/goto/%252522Sylvia+Pankhurst%252522+arrested/w:1785-01-01%7E1985-12-31/o:date/34|title=Suffragist Disorders|date=March 9, 1914|newspaper=The Times|access-date=May 9, 2014}}</ref> 8 ਮਾਰਚ, 1917 ਨੂੰ ਰੂਸੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਪੈਟਰੋਗ੍ਰਾਡ ਵਿੱਚ ਔਰਤ ਟੈਕਸਟਾਈਲ( ਬੁਣਾਈ) ਵਰਕਰਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਜਿਸਨੇ ਪੂਰੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਲਪੇਟੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਿਆ। ਇਸ ਨੇ ਫਰਵਰੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਅਕਤੂਬਰ ਇਨਕਲਾਬ ਨੂੰ ਰੂਸੀ ਇਨਕਲਾਬ ਬਣਾਇਆ।<ref name="UN" /><ref>{{cite web|url=https://ria.ru/revolution_postup/20170306/1489217048.html|title=February Revolution|publisher=[[RIA Novosti]]|access-date=March 7, 2017}}</ref>ਸੇਂਟ ਪੀਟਰਸਬਰਗ ਵਿਚ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦਿਨ “ਬ੍ਰੈੱਡ ਐਂਡ ਪੀਸ”( ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਅਮਨ) ਲਈ ਹੜਤਾਲ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ, ਰੂਸ ਵਿੱਚ ਭੋਜਨ ਦੀ ਘਾਟ ਅਤੇ ਜ਼ਾਰਸ਼ਾਹੀ ਦੇ ਅੰਤ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਸੀ।<ref name="mmf1" />ਇਨਕਲਾਬੀ ਆਗੂ [[ਲਿਓਨ ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ]] ਨੇ ਲਿਖਿਆ, “23 ਫਰਵਰੀ (8 ਮਾਰਚ) ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਔਰਤ ਦਿਵਸ ਸੀ ਅਤੇ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਅਤੇ ਕਾਰਜਾਂ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਪਰ ਅਸੀਂ ਇਹ ਕਲਪਨਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਔਰਤ ਦਿਵਸ ’ਇਨਕਲਾਬ ਦਾ ਮਹੂਰਤ ਕਰੇਗਾ। ਇਨਕਲਾਬੀ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਸੀ ਪਰ ਬਿਨਾਂ ਤਾਰੀਖ ਦੇ। ਪਰ ਸਵੇਰੇ ਉਲਟ ਆਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਟੈਕਸਟਾਈਲ ਕਾਮੇ ਕਈ ਫੈਕਟਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਛੱਡ ਗਏ ਅਤੇ ਨੁਮਾਇੰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਹੜਤਾਲ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਮੰਗਣ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ... ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਆਮ ਹੜਤਾਲ ਹੋਈ ... ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਸੜਕਾਂ ਤੇ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਆਏ।"<ref name="mmf1" />ਸੱਤ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ, ਜ਼ਾਰ ਨਿਕੋਲਸ II ਰਾਜ-ਪਾਟ ਤੋਂ ਅਲਹਿਦਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਰੂਸੀ ਦੀ ਆਰਜ਼ੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਵੋਟ ਪਾਉਣ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ।<ref name="unevents" /> [[ਤਸਵੀਰ:NSW_Builders_Labourers_march_on_IWD_1975.jpg|left|thumb|Female members of the Australian [[Builders Labourers Federation]] march on International Women's Day 1975 in Sydney.]] ਹੁਣ 8 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਇਹ ਦਿਹਾੜਾ ਵਿਸ਼ਵ-ਭਰ ਵਿੱਚ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ==ਸੰਯੁਕਤ-ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਕ ਵਿਸ਼ਾ-ਵਸਤੂ== {|class="wikitable" |- !ਸਾਲ !ਯੂਐੱਨ ਵਿਸ਼ਾ-ਵਸਤੂ<small> (ਅਨੁਵਾਦਿਤ)<ref>{{cite web|url=http://www.un.org/womenwatch/feature/iwd/index.html |title=WomenWatch: International Women's Day |publisher=Un.org |date= |accessdate=February 21, 2013}}</ref> |- |1996 |ਅਤੀਤ ਦਾ ਜਸ਼ਨ, ਭਵਿੱਖ ਲਈ ਯੋਜਨਾ |- |1997 |ਮਹਿਲਾ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਸੂਚੀ |- |1998 |ਮਹਿਲਾ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ-ਅਧਿਕਾਰ |- |1999 |ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ ਹਿੰਸਾ ਮੁਕਤ ਵਿਸ਼ਵ |- |2000 |ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਇੱਕ-ਜੁੱਟ ਮਹਿਲਾਵਾਂ |- |2001 |ਮਹਿਲਾ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ: ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਦਾ ਸੰਘਰਸ਼ ਪ੍ਰਬੰਧਨ |- |2002 |ਅੱਜ ਦੀ ਅਫ਼ਗਾਨ ਮਹਿਲਾ: ਵਾਸਤਵਿਕਤਾ ਅਤੇ ਮੌਕੇ |- |2003 |ਲਿੰਗ ਸਮਾਨਤਾ ਅਤੇ ਸਹਿਸ਼ਤਾਬਦੀ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਟੀਚੇ |- |2004 |ਮਹਿਲਾ ਅਤੇ ਐੱਚਆਈਵੀ/ਏਡਜ਼ |- |2005 |2005 ਦੇ ਅੱਗੇ ਲਿੰਗ ਸਮਾਨਤਾ; ਹੋਰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਭਵਿੱਖ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ |- |2006 |ਫ਼ੈਸਲੇ ਲੈਣ ਵਿੱਚ ਮਹਿਲਾਵਾਂ |- |2007 |ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਅਤੇ ਲਡ਼ਕੀਆਂ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ ਹਿੰਸਾ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨਾ |- |2008 |ਮਹਿਲਾ ਅਤੇ ਲਡ਼ਕੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨਿਵੇਸ਼ |- |2009 | ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਅਤੇ ਲਡ਼ਕੀਆਂ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ ਹਿੰਸਾ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਮਹਿਲਾ ਅਤੇ ਪੁਰਸ਼ ਇੱਕ-ਜੁੱਟ |- |2010 |ਸਮਾਨ ਅਧਿਕਾਰ, ਸਮਾਨ-ਮੌਕੇ: ਸਾਰਿਆਂ ਲਈ ਵਿਕਾਸ |- |2011 |ਸਮਾਨ ਸਿੱਖਿਆ, ਸਿਖਲਾਈ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਤਕਨਾਲੋਜੀ: ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਲਈ ਬਿਹਤਰੀ ਦਾ ਮਾਰਗ |- |2012 |ਪੇਂਡੂ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਬਣਾਉਣਾ, ਗਰੀਬੀ ਅਤੇ ਭੁੱਖਮਰੀ ਦਾ ਅੰਤ |- |2013 |ਵਚਨ ਦੇਣਾ, ਇੱਕ ਵਚਨ ਹੈ: ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ ਹਿੰਸਾ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਕਾਰਵਾਈ ਦਾ ਸਮਾਂ |- |2014 |ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਲਈ ਸਮਾਨਤਾ, ਸਾਰਿਆਂ ਲਈ ਵਿਕਾਸ ਹੈ |- |2015 |ਮਹਿਲਾ ਸਸ਼ਕਤੀਕਰਨ, ਹੀ ਮਾਨਵਤਾ ਸਸ਼ਕਤੀਕਰਨ: ਇਸਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰੋ! |- |2016 |2030 ਤੱਕ, ਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ 50-50: ਲਿੰਗਕ-ਬਰਾਬਰੀ ਲਈ ਅੱਗੇ ਆਓ |- |2017 |ਕੰਮ ਦੀ ਬਦਲ ਰਹੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਮਹਿਲਾਵਾਂ: 2030 ਤੱਕ, ਗ੍ਰਹਿ 'ਤੇ ਸਾਰੇ 50-50 |- |2018 |ਹੁਣ ਸਮਾਂ ਹੈ: ਪੇਂਡੂ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਕਾਰਕੁੰਨ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਬਦਲ ਰਹੇ ਹਨ |- |2019 |ਸੋਚੋ ਸਮਾਨ, ਸਮਾਰਟ ਨਿਰਮਾਣ, ਤਬਦੀਲੀ ਲਈ ਸੋਚ ਨਵੀਨ |} ==ਗੈਲਰੀ== <gallery> File:Afghan girls in traditional clothes.jpg|ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ, ਵੂਮੈਨ ਅਫੇਅਰਜ਼ ਦੇ ਮੰਤਰਾਲੇ ਵਿਖੇ 2002 ਦੀ ਰਸਮ |ਸਮਾਰੋਹ ਅੰਤਰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਹਿਲਾ ਦਿਵਸ, ਕੈਮਰੂਨ, 2006. File:International Women's Day-2009-01.jpg|ਬੋਗੋਤਾ, ਕੋਲੰਬੀਆ, 2009. File:Intl womens day warsaw march.jpg|ਵਾਰਸਾ, ਪੋਲੈਂਡ, 2010. |ਐਮਸਟਰਡਮ, ਨੀਦਰਲੈਂਡ, 2010. File:Intl womens day sydney.jpg|ਸਿਡਨੀ, ਆਸਟਰੇਲੀਆ, 2011. File:Intl womens day march maldives.jpg|ਮਾਲਦੀਵਜ, 2012. File:Massai women rally.jpg|ਆਰੂਸ਼ਾ, ਤਨਜਾਨੀਆ, 2012. File:Drummers protest intl womens day brazil.jpg|ਬਰਾਜ਼ੀਲ, 2013. <!-- File:Intl womens day afghanistan.jpg|ਦਾਈ ਕੁੰਡੀ ਸੂਬਾ, ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ, 2010. --> </gallery> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} Kundali.bhagya == ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ == {{Sister project links | wikt=no | commons= International Women's Day| b=:International Women's Day | n=Category:International Women's Day | q=International Women's Day | s= Portal:International Women's Day| v=International Women's Day | voy=no | species=no | d=Q38964| mw=no| display=International Women's Day}} * [http://www.unwomen.org/en/news/in-focus/international-womens-day UN Women, International Women's Day page] * [https://www.icrc.org/en/war-and-law/protected-persons/women 2016 International Women's Day – ICRC] * [http://www.currentshare.com/2017/03/international-womens-day.html International Women's Day Activity] {{ਵਿਸ਼ਵ ਦਿਵਸ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਸ਼ਵ ਦਿਵਸ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦਿਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਾਰੀਵਾਦ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਹਿਲਾ ਹਫ਼ਤਾ 2021 ਵਿੱਚ ਸੋਧੇ ਗਏ ਲੇਖ]] gjhpgu6mx566bsql6t2esjkt5lltiu3 0 21262 841713 590812 2026-06-29T21:01:07Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 2 books for verifiability (20260629)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 841713 wikitext text/x-wiki ਇਹ '''ਖੇਤਰਫਲ ਪੱਖੋਂ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਮਾਰੂਥਲਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ''' ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ 50,000 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ (19,300 ਵਰਗ ਮੀਲ) ਤੋਂ ਵੱਧ ਖੇਤਰਫਲ ਵਾਲੇ ਮਾਰੂਥਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। <center>[[File:deserts.png|thumb|819px|none|ਧਰਤੀ ਦੇ ਕੁਝ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਮਾਰੂਥਲ]]</center> {| class="sortable wikitable" ! ਦਰਜਾ !! ਨਾਂ !! ਪ੍ਰਕਾਰ !! ਚਿੱਤਰ !! ਖੇਤਰਫਲ<br>(ਕਿ.ਮੀ.²) !! ਖੇਤਰਫਲ<br>(ਵਰਗ ਮੀਲ) !! ਸਥਿਤੀ |- | 1|| [[ਅੰਟਾਰਕਟਿਕ ਮਾਰੂਥਲ]]|| ਧਰੁਵੀ|| [[File:Antarctica 6400px from Blue Marble.jpg|100px]]|| <span style="display:none">{{formatnum:{{padleft:13800000|8|0}}}} </span>13,829,430<ref>Ward, Paul (2001). [http://www.coolantarctica.com/Antarctica%20fact%20file/antarctica%20fact%20file%20index.htm Antarctica Fact File] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130413221548/http://www.coolantarctica.com/Antarctica%20fact%20file/antarctica%20fact%20file%20index.htm |date=2013-04-13 }}/</ref>|| <span style="display:none">{{formatnum:{{padleft:5340000|8|0}}}} </span>5,339,573|| [[ਅੰਟਾਰਕਟਿਕਾ]] |- | 2|| [[ਆਰਕਟਿਕ]]|| ਧਰੁਵੀ|| [[File:Arctica surface.jpg|100px]]|| <span style="display:none">{{formatnum:{{padleft:13700000|8|0}}}} </span>13,726,937<ref name="geology.com">{{cite web|url=http://geology.com/records/largest-desert.shtml|title=Largest Desert in the World|accessdate=2011-12-27}}</ref>|| <span style="display:none">{{formatnum:{{padleft:5300000|8|0}}}} </span>| 5,300,000|| [[ਅਲਾਸਕਾ]] ([[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ]]), [[ਕੈਨੇਡਾ]], [[ਫ਼ਿਨਲੈਂਡ]], [[ਗਰੀਨਲੈਂਡ]] ([[ਡੈੱਨਮਾਰਕ]]), [[ਆਈਸਲੈਂਡ]], [[ਨਾਰਵੇ]], [[ਰੂਸ]] ਅਤੇ [[ਸਵੀਡਨ]] |- | 3|| [[ਸਹਾਰਾ ਮਾਰੂਥਲ]]|| ਉਪ-ਤਪਤ-ਖੰਡੀ|| [[File:Sahara satellite hires.jpg|100px]]|| <span style="display:none">{{formatnum:{{padleft:9100000|8|0}}}} </span>9,100,000+<ref name="1world2travel">{{cite web|url=http://www.1world2travel.com/print.php?articleID=2830|title=Planet Earth - Basic Facts and Extremes|accessdate=2007-10-06|archive-date=2011-10-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20111002043914/http://www.1world2travel.com/print.php?articleID=2830|dead-url=yes}}</ref>|| <span style="display:none">{{formatnum:{{padleft:3320000|8|0}}}} </span>3,320,000+|| [[ਅਲਜੀਰੀਆ]], [[ਚਾਡ]], [[ਮਿਸਰ]], [[ਇਰੀਤਰੀਆ]], [[ਲੀਬੀਆ]], [[ਮਾਲੀ]], [[ਮਾਰੀਟੇਨੀਆ]], [[ਮੋਰਾਕੋ]], [[ਨਾਈਜਰ]], [[ਸੁਡਾਨ]], [[ਤੁਨੀਸੀਆ]] ਅਤੇ [[ਪੱਛਮੀ ਸਹਾਰਾ]] |- | 4|| [[ਅਰਬੀ ਮਾਰੂਥਲ]]|| ਉਪ-ਤਪਤ-ਖੰਡੀ|| [[File:Arabian Desert.png|100px]]|| <span style="display:none">{{formatnum:{{padleft:2331000|8|0}}}} </span>2,330,000<ref name="britannica">{{cite web|url=http://www.britannica.com/eb/article-9110527/Arabian-Desert|title=Arabian Desert|accessdate=2007-12-28}}</ref>|| <span style="display:none">{{formatnum:{{padleft:900000|8|0}}}} </span>900,000|| [[ਇਰਾਕ]], [[ਜਾਰਡਨ]], [[ਕੁਵੈਤ]], [[ਓਮਾਨ]], [[ਕਤਰ]], [[ਸਾਊਦੀ ਅਰਬ]], [[ਸੰਯੁਕਤ ਅਰਬ ਅਮੀਰਾਤ]] ਅਤੇ [[ਯਮਨ]] |- | 5|| [[ਗੋਬੀ ਮਾਰੂਥਲ]]|| ਠੰਡਾ ਠਾਰ|| [[File:Gobi.png|100px]]|| <span style="display:none">{{formatnum:{{padleft:1300000|8|0}}}} </span>1,300,000<ref name="1world2travel" />|| <span style="display:none">{{formatnum:{{padleft:500000|8|0}}}} </span>500,000|| [[ਚੀਨ]] ਅਤੇ [[ਮੰਗੋਲੀਆ]] |- | 6|| [[ਕਾਲਾਹਾਰੀ ਮਾਰੂਥਲ]]|| ਉਪ-ਤਪਤ-ਖੰਡੀ|| [[File:Kalahari.png|100px]]|| <span style="display:none">{{formatnum:{{padleft:900000|8|0}}}} </span>900,000<ref name="uchicago">{{cite web|url=http://www.press.uchicago.edu/Misc/Chicago/9780226471549_blad.pdf|title=Nature's Great Events:The Okavango Delta, Kalahari Desert|last=Bass|first=Karen|work=press.uchicago.edu|publisher=University of Chicago Press|date=2009-02-01|accessdate=2012-04-26}}</ref>|| <span style="display:none">{{formatnum:{{padleft:360000|8|0}}}} </span>360,000|| [[ਅੰਗੋਲਾ]], [[ਬੋਤਸਵਾਨਾ]], [[ਨਮੀਬੀਆ]] ਅਤੇ [[ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ]] |- | 7|| [[ਪਾਤਾਗੋਨੀਆ ਮਾਰੂਥਲ]]|| ਠੰਡਾ ਠਾਰ||[[File:Patagonian.png|100px]]|| <span style="display:none">{{formatnum:{{padleft:673000|8|0}}}} </span>670,000<ref name="1world2travel" />|| <span style="display:none">{{formatnum:{{padleft:260000|8|0}}}} </span>260,000|| [[ਅਰਜਨਟੀਨਾ]] ਅਤੇ [[ਚਿਲੀ]] |- | 8|| [[ਮਹਾਨ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਮਾਰੂਥਲ]]|| ਉਪ-ਤਪਤ-ਖੰਡੀ|| [[File:IBRA 6.1 Great Victoria Desert.png|100px]]|| <span style="display:none">{{formatnum:{{padleft:647000|8|0}}}} </span>647,000<ref name="geology.com" />|| <span style="display:none">{{formatnum:{{padleft:250000|8|0}}}} </span>250,000|| [[ਆਸਟਰੇਲੀਆ]] |- | 9|| [[ਸੀਰੀਆਈ ਮਾਰੂਥਲ]]|| ਉਪ-ਤਪਤ-ਖੰਡੀ|| [[File:Syrian Desert.png|100px]]||<span style="display:none">{{formatnum:{{padleft:520000|8|0}}}} </span>520,000<ref name="geology.com" />|| <span style="display:none">{{formatnum:{{padleft:200000|8|0}}}} </span>200,000|| [[ਇਰਾਕ]], [[ਜਾਰਡਨ]] ਅਤੇ [[ਸੀਰੀਆ]] |- | 10|| [[ਮਹਾਨ ਚਿਲਮਚੀ ਮਾਰੂਥਲ]]|| ਠੰਡਾ ਠਾਰ|| [[File:greatbasinmap.png|100px]]|| <span style="display:none">{{formatnum:{{padleft:492000|8|0}}}} </span>492,000<ref name="geology.com" />|| <span style="display:none">{{formatnum:{{padleft:190000|8|0}}}} </span>190,000|| [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ]] |- | 11|| [[ਚਿਵਾਵਾ ਮਾਰੂਥਲ]]|| ਉਪ-ਤਪਤ-ਖੰਡੀ|| [[File:Chihuahua desert.jpg|100px]]|| <span style="display:none">{{formatnum:{{padleft:450000|8|0}}}} </span>450,000<ref name="geology.com" />|| <span style="display:none">{{formatnum:{{padleft:175000|8|0}}}} </span>175,000|| [[ਮੈਕਸੀਕੋ]] ਅਤੇ [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ]] |- | 12|| [[ਮਹਾਨ ਰੇਤਲਾ ਮਾਰੂਥਲ]]|| ਉਪ-ਤਪਤ-ਖੰਡੀ|| [[File:Australia deserts.PNG|100px]]|| <span style="display:none">{{formatnum:{{padleft:400000|8|0}}}} </span>400,000<ref name="geology.com" />|| <span style="display:none">{{formatnum:{{padleft:150000|8|0}}}} </span>150,000|| [[ਆਸਟਰੇਲੀਆ]] |- | 13|| [[ਕਾਰਾਕੁਮ ਮਾਰੂਥਲ]]|| ਠੰਡਾ ਠਾਰ|| [[File:Karakum.png|100px]]|| <span style="display:none">{{formatnum:{{padleft:350000|8|0}}}} </span>350,000<ref name="geology.com" />|| <span style="display:none">{{formatnum:{{padleft:135000|8|0}}}} </span>135,000|| [[ਤੁਰਕਮੇਨਿਸਤਾਨ]] |- | 14|| [[ਕੋਲੋਰਾਡੋ ਪਠਾਰ]]|| ਠੰਡਾ ਠਾਰ|| [[File:four corners.jpg|100px]]|| <span style="display:none">{{formatnum:{{padleft:337000|8|0}}}} </span>337,000<ref name="geology.com" />|| <span style="display:none">{{formatnum:{{padleft:130000|8|0}}}} </span>130,000|| [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ]] |- | 15|| [[ਸੋਨੋਰਨ ਮਾਰੂਥਲ]]|| ਉਪ-ਤਪਤ-ਖੰਡੀ|| [[File:Mojave-sonoran deserts.png|100px]]|| <span style="display:none">{{formatnum:{{padleft:310000|8|0}}}} </span>310,000<ref name="geology.com" />|| <span style="display:none">{{formatnum:{{padleft:120000|8|0}}}} </span>120,000|| [[ਮੈਕਸੀਕੋ]] ਅਤੇ [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ]] |- | 16|| [[ਕੀਜ਼ਿਲ ਕੁਮ]]|| ਠੰਡਾ ਠਾਰ|| [[File:Kyzyl Kum.png|100px]]||<span style="display:none">{{formatnum:{{padleft:300000|8|0}}}} </span>300,000<ref name="geology.com" />||<span style="display:none">{{formatnum:{{padleft:115000|8|0}}}} </span>115,000|| [[ਕਜ਼ਾਖ਼ਸਤਾਨ]], [[ਤੁਰਕਮੇਨਿਸਤਾਨ]] and [[ਉਜ਼ਬੇਕਿਸਤਾਨ]] |- | 17|| [[ਤਕਲਾਮਕਾਨ ਮਾਰੂਥਲ]]|| ਠੰਡਾ ਠਾਰ|| [[File:Taklamakan.png|100px]]||<span style="display:none">{{formatnum:{{padleft:270000|8|0}}}} </span>270,000<ref name="1world2travel" />|| <span style="display:none">{{formatnum:{{padleft:105000|8|0}}}} </span>105,000|| [[ਚੀਨ]] |- | 18|| [[ਥਾਰ ਮਾਰੂਥਲ]]|| ਉਪ-ਤਪਤ-ਖੰਡੀ|| [[File:Thar Desert satellite.jpg|100px]]||<span style="display:none">{{formatnum:{{padleft:200000|8|0}}}} </span>200,000<ref>[http://www.britannica.com/eb/article-9071941/Thar-Desert Thar Desert - Britannica Online Encyclopedia]</ref>|| <span style="display:none">{{formatnum:{{padleft:77000|8|0}}}} </span>77,000|| [[ਭਾਰਤ]] ਅਤੇ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] |- | 19|| [[ਗਿਬਸਨ ਮਾਰੂਥਲ]]|| ਉਪ-ਤਪਤ-ਖੰਡੀ|| [[File:IBRA 6.1 Gibson Desert.png|100px]]||<span style="display:none">{{formatnum:{{padleft:155000|8|0}}}} </span>156,000<ref name="landgate">{{cite web|url=http://www.landgate.wa.gov.au/corporate.nsf/web/Interesting+Facts+About+Western+Australia|title=Interesting facts about Western Australia|work=landgate.wa.gov.au|publisher=Western Australian Land।nformation Authority|date=|accessdate=2012-04-26|archive-date=2009-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20090412105305/http://www.landgate.wa.gov.au/corporate.nsf/web/Interesting%2Bfacts%2Babout%2BWestern%2BAustralia|dead-url=yes}}</ref>|| <span style="display:none">{{formatnum:{{padleft:60000|8|0}}}} </span>60,000|| [[ਆਸਟਰੇਲੀਆ]] |- | 20|| [[ਸਿੰਪਸਨ ਮਾਰੂਥਲ]]|| ਉਪ-ਤਪਤ-ਖੰਡੀ|| [[File:Simpson-Desert-2007-12-16-NASA.jpg|100px]] ||<span style="display:none">{{formatnum:{{padleft:145000|8|0}}}} </span>145,000<ref name="geology.com" />|| <span style="display:none">{{formatnum:{{padleft:56000|8|0}}}} </span>56,000|| [[ਆਸਟਰੇਲੀਆ]] |- | 21|| [[ਆਟਾਕਾਮਾ ਮਾਰੂਥਲ]]|| ਠੰਡਾ ਤਟਵਰਤੀ|| [[File:Atacama.png|100px]]||<span style="display:none">{{formatnum:{{padleft:140000|8|0}}}} </span>140,000<ref name="geology.com" />|| <span style="display:none">{{formatnum:{{padleft:54000|8|0}}}} </span>54,000|| [[ਚਿਲੀ]] ਅਤੇ [[ਪੇਰੂ]] |- | 22|| [[ਮੋਹਾਵੇ ਮਾਰੂਥਲ]]|| ਉਪ-ਤਪਤ-ਖੰਡੀ|| [[File:Mojave-sonoran deserts.png|100px]]||<span style="display:none">{{formatnum:{{padleft:124000|8|0}}}} </span>124,000<ref name="mojaveusgs">{{cite web|url=http://pubs.usgs.gov/fs/2011/3077/fs2011-3077.pdf|title=Mapping Perennial Vegetation Cover in the Mojave Desert|work=pubs.usgs.gov|publisher=USGS Western Geographic Science Center|date=2011-06-01|accessdate=2012-04-08}}</ref><ref name="mojaveusgs2">{{cite web|url=http://mojave.usgs.gov/rvde/|title=Recoverability and Vulnerability of Desert Ecosystems|work=http://mojave.usgs.gov/|publisher=USGS|date=2006-03-03|accessdate=2012-04-14|archive-date=2012-05-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20120501082256/http://mojave.usgs.gov/rvde/|dead-url=yes}}</ref> || <span style="display:none">{{formatnum:{{padleft:48000|8|0}}}} </span>48,000|| [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ]] |- | 23|| [[ਨਮੀਬ ਮਾਰੂਥਲ]]|| ਠੰਡਾ ਤਟਵਰਤੀ|| [[File:Namib desert MODIS.jpg|100px]]||<span style="display:none">{{formatnum:{{padleft:81000|8|0}}}} </span>81,000<ref name="geology.com" />|| <span style="display:none">{{formatnum:{{padleft:31000|8|0}}}} </span>31,000|| [[ਅੰਗੋਲਾ]] ਅਤੇ [[ਨਮੀਬੀਆ]] |- | 24|| [[ਦਸ਼ਤ-ਏ ਕਵੀਰ]]|| ਠੰਡਾ ਠਾਰ|| [[File:Kavir.png|100px]]||<span style="display:none">{{formatnum:{{padleft:77000|8|0}}}} </span>77,000<ref name=nyt>{{cite book| first=John W. (ed.)| last=Wright| coauthors=Editors and reporters of ''The New York Times''| year=2006| title=The New York Times Almanac| url=https://archive.org/details/newyorktimes200600wrig| edition=2007| publisher=Penguin Books| location=New York, New York| isbn=0-14-303820-6| page=[https://archive.org/details/newyorktimes200600wrig/page/456 456]}}</ref>|| <span style="display:none">{{formatnum:{{padleft:30000|8|0}}}} </span>30,000|| [[ਇਰਾਨ]] |- | 25|| [[ਦਸ਼ਤ-ਏ ਲੂਤ]]|| ਠੰਡਾ ਠਾਰ|| [[File:Dasht-e Lut।ran 2006-02-28।SS012-E-18779.jpg|100px]]||<span style="display:none">{{formatnum:{{padleft:52000|8|0}}}} </span>52,000<ref name=nyt>{{cite book| first=John W. (ed.)| last=Wright| year=2006| title=The New York Times Almanac| url=https://archive.org/details/newyorktimes200600wrig| edition = 2007| publisher=Penguin Books|location=New York, New York| isbn=978-0-14-303820-7| page=[https://archive.org/details/newyorktimes200600wrig/page/456 456]}}</ref>|| <span style="display:none">{{formatnum:{{padleft:20000|8|0}}}} </span>20,000|| [[ਇਰਾਨ]] |- |} ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਾਰੂਥਲ]] 2on5sx3bhqqjl4f0ptof6mxi5wwa2q1 0 22084 841644 773612 2026-06-29T19:17:02Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260629)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 841644 wikitext text/x-wiki {{ਇਸਲਾਮ}} [[ਸ਼ਰੀਆ|ਇਸਲਾਮੀ ਕਾਨੂੰਨ]] ਦੇ ਤਹਿਤ, '''ਜਜ਼ੀਆ''' ({{lang-ar|جزية}} ''{{transl|ar|DIN|ǧizyah}}'' {{IPA-ar|dʒizja|IPA}}) ਇੱਕ ਪ੍ਰਤੀਵਿਅਕਤੀ [[ਕਰ]] ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਇਸਲਾਮੀ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਦੇ ਗੈਰ ਮੁਸਲਮਾਨ ਪੁਰੱਖ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਉੱਤੇ ਜੋ ਕੁੱਝ ਮਾਨਦੰਡਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਦੇ ਹੋਣ ਉੱਤੇ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਕਰ ਉਹਨਾਂ ਗੈਰ ਮੁਸਲਮਾਨ ਲਾਇਕ ਜਾਂ ਤੰਦੁਰੁਸਤ ਸਰੀਰ ਵਾਲੇ [[ਬਾਲਉਮਰ]] [[ਪੁਰੱਖ|ਪੁਰੱਖਾਂ]] ਦੇ ਉੱਤੇ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂਦੀ [[ਉਮਰ]] [[ਸੈਨਾ]] ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਾਇਕ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਇਸਨੂੰ ਵਹਿਨ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਮਰੱਥਾਵਾਨ ਹੁੰਦੇ ਸਨ,<ref>{{cite book | author = [[Hugh N. Kennedy|Kennedy, Hugh]] | title = The Prophet and the Age of the Caliphates | url = https://archive.org/details/prophetageofcali0000kenn_n8u3 | publisher = Longman | year = 2004 | pages = [https://archive.org/details/prophetageofcali0000kenn_n8u3/page/68 68] }}</ref> ਕੁੱਝ ਅਪਵਾਦਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ,<ref name="autogenerated1">Shahid Alam, Articulating Group Differences: A Variety of Autocentrisms, Journal of Science and Society, 2003</ref><ref name="autogenerated2">Ali (1990), pg. 507</ref> ਪਰ ਕਈ ਵਾਰ ਇਸਨੂੰ ਸਾਰੇ ਗੈਰ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਸ਼ਰਤ ਦੇ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਵਿਭਿੰਨ ਸਮਾਂ ਉੱਤੇ ਇਸਨੂੰ ਹਟਾਇਆ ਵੀ ਗਿਆ ਸੀ। == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * [[ਧਿੱਮੀ]] * [[ਦੂਜੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੇ ਨਾਗਰਿਕ]] * [[ਇਸਲਾਮ ਅਤੇ ਹੋਰ ਧਰਮਾਂ]] * [[ਇਸਲਾਮ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ]] {{ਟਿੱਪਣੀਸੂਚੀ}} == ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ == * [http://www.livehindustan.com/news/1/1/1-1-3665.html ਜਜ਼ੀਆ ਦੀ ਵਾਪਸੀ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150607033625/http://www.livehindustan.com/news/1/1/1-1-3665.html |date=2015-06-07 }} * [http://www.aurangzeb.info Aurangzeb, as he was according to Mughal Records] * [http://taqaza.com/index.php?option=com_content&view=article&id=1026:talibans-jizya-on-sikhs&catid=49:politics&Itemid=88 Taliban’s Jizya on Sikhs] - Taqaza eMagazine * [http://www.britannica.com/eb/article-9043677/jizya Jizya] - Encyclopædia Britannica * [http://www.islamonline.net/servlet/Satellite?pagename=IslamOnline-English-AAbout_Islam/AskAboutIslamE/AskAboutIslamE&cid=1123996016702 The Fair Logic of Jizyah] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110218192924/http://www.islamonline.net/servlet/Satellite?pagename=IslamOnline-English-AAbout_Islam%2FAskAboutIslamE%2FAskAboutIslamE&cid=1123996016702 |date=2011-02-18 }} - Jasser Auda [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇਸਲਾਮ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਾਨਵਾਧੀਕਾਰ]] f1gqjq4z1xnyppxyd17xyo296ch6ove 0 24386 841747 784801 2026-06-29T21:49:55Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260629)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 841747 wikitext text/x-wiki [[File:Fat Man (replica of nuclear bomb).jpg|right|250px]] '''ਫੈਟ ਮੈਨ''', 9 ਅਗਸਤ 1945 ਨੂੰ ਜਪਾਨ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ [[ਨਾਗਾਸਾਕੀ]] ਉੱਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਵਲੋਂ ਸੁੱਟੇ ਗਏ [[ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਬੰਬ]] ਦਾ ਕੋਡ ਵਜੋਂ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਨਾਮ ਸੀ। ਇਹ ਜੰਗੀ ਹਥਿਆਰ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਦੂਜਾ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਬੰਬ ਸੀ। ਪਹਿਲਾ ਸੀ "[[ਲਿਟਲ ਬੁਆਏ]]", ਜੋ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ 6 ਅਗਸਤ 1945 ਨੂੰ ਜਪਾਨ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ [[ਹੀਰੋਸ਼ੀਮਾ]] ਉੱਤੇ ਸੁੱਟਿਆ ਗਿਆ।<ref>{{cite book | last = Hakim | first = Joy | authorlink = | coauthors = | title = A History of Us: War, Peace and all that Jazz | publisher = Oxford University Press | year = 1995 | location = New York | pages = | url =https://archive.org/details/historyofusbook50000haki | doi = | id = | isbn = 0-19-509514-6 }}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਅਧਾਰ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਥਿਆਰ]] j5kbf7cf82ndtaoz10x9fzap97gwp1l 0 24405 841652 837895 2026-06-29T19:27:23Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260629)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 841652 wikitext text/x-wiki {{Infobox artist | Name = ਫਰੀਡਾ ਕਾਹਲੋ | image = Frida Kahlo (self portrait).jpg | imagesize = 200px | caption = ਫਰੀਡਾ ਕਾਹਲੋ, '' ਕੰਡਿਆਂ ਦੇ ਹਾਰ ਅਤੇ ਪਿੱਦੀ ਚਿੜੀ ਵਾਲਾ ਸਵੈ-ਚਿੱਤਰ'', ਨਿਕੋਲਸ ਮੂਰੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ, ਹੈਰੀ ਰੈਨਸਮ ਸੈਂਟਰ, ਔਸਟਿਨ ਵਿਖੇ ਟੈਕਸਾਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ<ref>Image—full description and credit: Frida Kahlo, ''Self-Portrait with Thorn Necklace and Hummingbird'', 1940, oil on canvas on Masonite, 24½ × 19 inches, Nikolas Muray Collection, [[Harry Ransom Center]], [[The University of Texas at Austin]], ©2007 [[Banco de México]] Diego Rivera & Frida Kahlo Museums Trust, Av. Cinco de Mayo No. 2, [[Historic center of Mexico City|Col. Centro]], [[Del. Cuauhtémoc]] 06059, [[México, D.F]].</ref> | birth_name = ਮਾਗਦਾਲੇਨਾ ਕਾਰਮੇਨ ਫਰਿਏਡਾ<ref name="clas.arizona.edu">ਫਰਿਏਡਾ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਜਰਮਨ ਸ਼ਬਦ ਹੈ (Friede/Frieden); ਕਾਹਲੋ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਵਿੱਚੋਂ "e" 1935 ਦੇ ਲਾਗੇ ਚਾਗੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। [http://clas.arizona.edu/files/outreach/educational_resources/frida/frida_biography.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100622222308/http://clas.arizona.edu/files/outreach/educational_resources/frida/frida_biography.pdf |date=2010-06-22 }}</ref> ਕਾਹਲੋ ਵਾਈ ਕਾਲਦੇਰੋਨ | birth_date = {{birth date|df=yes|1907|7|6}} | birth_place = [[ਕੋਯੋਆਕਾਨ]], [[ਮੈਕਸੀਕੋ]] | death_date = {{death date and age|df=yes|1954|7|13|1907|7|6}} | death_place = [[ਕੋਯੋਆਕਾਨ]], [[ਮੈਕਸੀਕੋ]] | nationality = [[ਮੈਕਸੀਕਨ ਲੋਕ|ਮੈਕਸੀਕਨ]] | field = [[ਚਿੱਤਰਕਲਾ]] | training = ਸਵੈ-ਅਧਿਐਨ | movement = [[ਪੜਯਥਾਰਥਵਾਦ]], [[ਜਾਦੂਈ ਯਥਾਰਥਵਾਦ]] | known for = ਸਵੈ-ਚਿੱਤਰ | works = '''ਮਿਊਜ਼ੀਅਮਾਂ ਵਿੱਚ''':{{plainlist| }} | awards = }} '''ਫਰੀਡਾ ਕਾਹਲੋ ਦੇ ਰਿਵੇਰਾ''' (ਮਾਗਦਾਲੇਨਾ ਕਾਰਮੇਨ ਫਰਿਏਡਾ ਕਾਹਲੋ ਵਾਈ ਕਾਲਦੇਰੋਨ ਵਜੋਂ ਜਨਮੀ, 6 ਜੁਲਾਈ, 1907 - 13 ਜੁਲਾਈ, 1954) ਕੋਯੋਆਕਾਨ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਈ, ਇੱਕ ਮੈਕਸੀਕਨ [[ਚਿੱਤਰਕਾਰ]] ਸੀ ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਤਮ ਚਿਤਰਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿਧ ਸੀ। ਫਰੀਡਾ ਕਾਹਲੋ ਦੇ ਪਿਤਾ ਜਰਮਨ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਮੈਕਸੀਕਨ ਸਨ। ਜਨਮ ਤੋਂ ਹੀ ਰੀੜ ਦੀ ਹੱਡੀ ਵਿੱਚ ਨੁਕਸ ਕਾਰਨ ਇਹ ਸਿਧੀ ਖੜੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਛੇ ਸਾਲ ਦੀ ਓਮਰ ਵਿੱਚ ਪੋਲੀਓ ਦੀ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਗਈ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਸ ਦੀ ਇੱਕ ਲੱਤ ਦੂਸਰੀ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪਤਲੀ ਹੋ ਗਈ। ਜਵਾਨੀ ਵੇਲੇ ਫੇਰ ਇੱਕ ਭਿਆਨਕ ਸੜਕ ਹਾਦਸੇ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀਆਂ ਹੱਥ, ਪੈਰ,ਕਮਰ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਅਤੇ ਕਈ ਪਸਲੀਆਂ ਟੁੱਟ ਗਈਆਂ। ਲੰਮਾਂ ਸਮਾ ਬਿਸਤਰੇ ਤੇ ਓਸਨੇ ਅਸਿਹ ਪੀੜਾ ਸਹੀ। ਉਹ ਕਿਹਾ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਮੈ ਕੇਵਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੇਖ ਸਕਦੀ ਹਾਂ ਇਸ ਲਈ ਆਪਣੇ ਹੀ ਚਿਤਰ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹਾਂ। ਫਰੀਡਾ ਕਾਹਲੋ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਪੈਨਿਸ਼ ਮਹਿਬੁਬ ਚਿਤਰਕਾਰ ਜੋਸ਼ ਬਾਰਤੋਲੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਮ ਪੱਤਰ ਲਿਖੇ।<ref>{{Cite web |url=http://www.doylenewyork.com/pdfs/Herrera-Kahlo.pdf |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2015-04-20 |archive-date=2015-04-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150420170901/http://www.doylenewyork.com/pdfs/Herrera-Kahlo.pdf |dead-url=yes }}</ref> ਉਹ ਇੱਕ ਜਰਮਨ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਮੇਸਟਿਜੋ ਮਾਂ ਦੇ ਘਰ ਪੈਦਾ ਹੋਈ। ਕਾਹਲੋ ਨੇ ਆਪਣਾ ਬਚਪਨ ਅਤੇ ਬਾਲਗ ਜੀਵਨ [[ਲਾਓ ਕਾਸਾ ਅਜ਼ੂਲ]] ਵਿਖੇ ਬਿਤਾਇਆ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਘਰ ਕੋਯੋਆਕਨ- ਵਿੱਚ ਜਨਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਫਰੀਦਾ ਕਾਹਲੋ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪਹੁੰਚਯੋਗ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਹ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਪੋਲੀਓ ਕਾਰਨ ਅਪਾਹਜ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਕਾਹਲੋ ਅਠਾਰ੍ਹਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਬੱਸ ਹਾਦਸੇ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੱਕ ਮੈਡੀਕਲ ਸਕੂਲ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਹੁਸ਼ਿਆਰ ਵਿਦਿਆਰਥਣ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਸ ਨੂੰ ਉਮਰ ਭਰ ਦਰਦ ਅਤੇ ਡਾਕਟਰੀ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਆਪਣੀ ਸਿਹਤਯਾਬੀ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਉਹ ਕਲਾਕਾਰ ਬਣਨ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਬਚਪਨ ਦੇ ਕਲਾ ਦੇ ਸ਼ੌਕ ਵੱਲ ਵਾਪਸ ਪਰਤ ਗਈ। ਕਾਹਲੋ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਅਤੇ ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ 1927 ਵਿੱਚ [[ਮੈਕਸੀਕਨ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ]] ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਉਸ ਦੀ ਮੈਕਸੀਕਨ ਕਲਾਕਾਰ [[ਡਿਆਗੋ ਰਿਵੇਰਾ]] ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਜੋੜੇ ਨੇ 1928 ਵਿੱਚ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 1920 ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਤੇ 1930 ਦੇ ਆਰੰਭ 'ਚ ਮੈਕਸੀਕੋ ਅਤੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਸਫ਼ਰ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਲਾਤਮਕ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੀ, ਮੈਕਸੀਕਨ ਲੋਕ ਸਭਿਆਚਾਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਛੋਟੇ ਸਵੈ-ਪੋਰਟਰੇਟ ਪੇਂਟ ਕੀਤੇ ਜੋ [[ਪ੍ਰੀ-ਕੋਲੰਬੀਆ]] ਅਤੇ [[ਕੈਥੋਲਿਕ]] ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਦੇ ਤੱਤ ਨੂੰ ਮਿਲਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਪੇਂਟਿੰਗਾਂ ਨੇ ਅਤਿਰਿਕਤਵਾਦੀ ਕਲਾਕਾਰ [[ਆਂਡਰੇ ਬ੍ਰਿਟਨ]] ਦੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਵਧਾ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਕਾਹਲੋ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਇਕੱਲੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ [[ਨਿਊ ਯਾਰਕ]] ਵਿੱਚ [[ਜੂਲੀਅਨ ਲੇਵੀ ਗੈਲਰੀ, ਨਿਊ ਯਾਰਕ|ਜੂਲੀਅਨ ਲੇਵੀ ਗੈਲਰੀ]] ਵਿਖੇ 1938 ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ; ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਇੱਕ ਸਫ਼ਲਤਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪੈਰਿਸ ਵਿੱਚ 1939 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਤ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਜਦੋਂ ਫ੍ਰੈਂਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਘੱਟ ਸਫ਼ਲ ਰਹੀ, ਲੂਵਰੇ ਨੇ ਕਾਹਲੋ, "ਦਿ ਫਰੇਮ" ਤੋਂ ਇੱਕ ਪੇਂਟਿੰਗ ਖਰੀਦੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੋਲੈਕਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਉਹ ਪਹਿਲੀ ਮੈਕਸੀਕਨ ਕਲਾਕਾਰ ਬਣ ਗਈ। 1940 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੌਰਾਨ ਕਾਹਲੋ ਨੇ [[ਮੈਕਸੀਕੋ]] ਅਤੇ [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ|ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ]] ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਇੱਕ ਕਲਾ ਅਧਿਆਪਕ ਵਜੋਂ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਐਸਕੁਏਲਾ ਨਸੀਓਨਲ ਡੀ ਪਿੰਟੂਰਾ, ਐਸਕੱਲਟੂਰਾ ਯ ਗ੍ਰਾਬਾਡੋ "ਲਾ ਐਸਮੇਰਾਲਡਾ" ਵਿਖੇ ਪੜ੍ਹਾਇਆ ਅਤੇ ਸੇਮੀਨਾਰੋ ਡੀ ਕੁਲਟੁਰਾ ਮੈਕਸੀਕਾਣਾ ਦੀ ਇੱਕ ਬਾਨੀ ਮੈਂਬਰ ਸੀ। ਕਾਹਲੋ ਦੀ ਹਮੇਸ਼ਾ-ਕਮਜ਼ੋਰ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਸਿਹਤ ਉਸੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਘਟਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ। ਉਸ ਨੇ 1953 ਵਿੱਚ 47 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ 'ਚ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਪਹਿਲਾਂ 1953 ਵਿੱਚ ਮੈਕਸੀਕੋ ਵਿਖੇ ਆਪਣੀ ਇਕਲੌਤੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਲਗਾਈ ਸੀ। ਕਾਹਲੋ ਦਾ ਕਲਾਕਾਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਆਖਰੀ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਅਨਜਾਣ ਰਿਹਾ, ਜਦੋਂ ਕਲਾ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਕਾਰਕੁੰਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਉਸ ਦਾ ਕੰਮ ਮੁੜ ਖੋਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਆਰੰਭ ਤੱਕ, ਉਹ ਨਾ ਸਿਰਫ ਕਲਾ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਬਣ ਗਈ ਸੀ, ਬਲਕਿ ਚਿਕਨੋਸ, ਨਾਰੀਵਾਦ ਲਹਿਰ ਅਤੇ ਐਲਜੀਬੀਟੀਕਿਊ+ ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਜੋਂ ਵੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਕਾਹਲੋ ਦਾ ਕੰਮ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਮੈਕਸੀਕਨ ਦੀਆਂ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਤੇ ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਜੋਂ ਅਤੇ ਨਾਰੀਵਾਦੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਉਸ ਔਰਤ ਦੇ ਤਜ਼ਰਬੇ ਅਤੇ ਰੂਪ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite book |title=The Expanding Discourse: Feminism and Art History |url=https://archive.org/details/expandingdiscour00norm |url-access=registration |last1=Broude |first1=Norma |last2=Garrard |first2=Mary D. |date=1992 |page=[https://archive.org/details/expandingdiscour00norm/page/399 399]}}</ref> ==ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ== [[File:Guillermo Kahlo - Frida Kahlo, June 15, 1919 - Google Art Project (restored).jpg|left|thumb|200px|15 ਜਨਵਰੀ, 1919 ਵਿੱਚ 11 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ 'ਚ ਕਾਹਲੋ]] ਕਾਹਲੋ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਹੀ ਕਲਾ ਦਾ ਅਨੰਦ ਲੈਂਦੀ ਸੀ, ਪਰਿੰਟਮੇਕਰ ਫਰਨਾਂਡੋ ਫਰਨਾਂਡੀਜ਼ (ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਦੋਸਤ ਸੀ) ਤੋਂ ਡਰਾਇੰਗ ਦੀ ਹਿਦਾਇਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਸਕੈਚਾਂ ਨਾਲ ਨੋਟਬੁੱਕ ਭਰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। 1925 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਮਦਦ ਲਈ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਸਟੇਨੋਗ੍ਰਾਫ਼ਰ ਵਜੋਂ ਥੋੜੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਫਰਨਾਂਡੀਜ਼ ਲਈ ਇੱਕ ਅਦਾਇਗੀ ਉੱਕਰੀ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਬਣ ਗਈ। ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਫਰੀਡਾ ਨੇ ਇਸ ਸਮੇਂ ਕਲਾ ਨੂੰ ਕੈਰੀਅਰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਸੀ। 1925 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬੱਸ ਹਾਦਸੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਾਹਲੋ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤਕ ਤੁਰਨ ਤੋਂ ਅਸਮਰੱਥ ਹੋ ਗਈ, ਉਸ ਨੇ ਕੈਰੀਅਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮੈਡੀਕਲ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਵਜੋਂ ਵਿਚਾਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਵਧਾਈ। ਉਸ ਕੋਲ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਣੀ ਹੋਈ ਟੇਕ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬਿਸਤਰੇ ਵਿੱਚ ਪੇਂਟਿੰਗ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਉੱਪਰ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਰੱਖਵਾਇਆ ਜੋ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੇਖ ਸਕੇ। ਪੇਂਟਿੰਗ ਕਾਹਲੋ ਲਈ ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਹੋਂਦ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਪੜਚੋਲ ਕਰਨ ਦਾ ਇੱਕ ਢੰਗ ਬਣ ਗਈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਕਾਹਲੋ ਦੀਆਂ ਬਣੀਆਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਆਪਣੀ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਭੈਣਾਂ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਕੂਲੀ ਸਹੇਲੀਆਂ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਸਨ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਮੁੱਢਲੀਆਂ ਪੇਂਟਿੰਗਾਂ ਅਤੇ ਪੱਤਰ ਵਿਹਾਰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਖ਼ਾਸਕਰ ਯੂਰਪੀਅਨ ਕਲਾਕਾਰਾਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ [[ਸੈਂਡਰੋ ਬੋਟੀਸੈਲੀ]] ਅਤੇ [[ਬ੍ਰੌਨਜੀਨੋ]] ਵਰਗੇ ਰੇਨੇਸੈਂਸ ਮਾਸਟਰਾਂ ਅਤੇ [[ਨੀ ਸਾਚਲਿਚਕੀਟ]] ਅਤੇ [[ਕਿਊਬਿਕਸ]] ਵਰਗੀਆਂ ਅਡਵਾਂਟ ਗਾਰਡਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਲਈ ਸੀ। 1929 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਰਿਵੇਰਾ ਨਾਲ [[ਮੋਰੇਲੋਸ|ਮੋਰਲੋਸ]] ਚਲੇ ਜਾਣ 'ਤੇ ਕਾਹਲੋ ਨੂੰ [[ਕੁਏਰਨਵਾਕਾ]] ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਲਾਤਮਕ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਬਦਲਿਆ ਅਤੇ ਮੈਕਸੀਕਨ ਲੋਕ ਕਲਾ ਤੋਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਲਈ ਸੀ। ਕਲਾ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਐਂਡਰੀਆ ਕੇਟੈਨਮੈਨ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸ਼ਾਇਦ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ 'ਤੇ ਅਡੋਲਫੋ ਬੈਸਟ ਮੌਗਾਰਡ ਦੀ ਸੰਧੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਲਾ ਰਜ਼ਾ, ਮੈਕਸੀਕੋ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਡੂੰਘੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਉਸ ਦੀ ਕਲਾ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਪਹਿਲੂ ਰਹੀ ਹੈ। ==ਸੋਲੋ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ== * 8 ਫਰਵਰੀ – 12 ਮਈ 2019 – ''Frida Kahlo: Appearances Can Be Deceiving'' at the [[Brooklyn Museum]]. This was the largest U.S. exhibition in a decade devoted solely to the painter and the only U.S. show to feature her Tehuana clothing, hand-painted corsets and other never-before-seen items that had been locked away after the artist's death and rediscovered in 2004. * 16 ਜੂਨ – 18 ਨਵੰਬਰ 2018 – ''Frida Kahlo: Making Her Self Up'' at the [[Victoria and Albert Museum]] in London.<ref>{{Cite web|url=https://www.vam.ac.uk/exhibitions/frida-kahlo-making-her-self-up|title=V&A · Frida Kahlo: Making Her Self Up|website=Victoria and Albert Museum|language=en|access-date=2019-04-12}}</ref> The basis for the later Brooklyn Museum exhibit. * 3 ਫਰਵਰੀ – 30 ਅਪ੍ਰੈਲ 2016 – ''Frida Kahlo: Paintings and Graphic Art From Mexican Collections'' at the [[Faberge Museum]], St. Petersburg. Russia's first retrospective of Kahlo's work. * 27 ਅਕਤੂਬਰ 2007 – 20 ਜਨਵਰੀ 2008 – Frida Kahlo an exhibition at the [[Walker Art Center]], Minneapolis, [[Philadelphia Museum of Art]], 20 February – 18 May 2008; and the [[San Francisco Museum of Modern Art]], 16 June – 28 September 2008. * 1–15 ਨਵੰਬਰ 1938 – Frida's [https://www.moma.org/explore/inside_out/2009/12/03/a-close-look-frida-kahlo-s-fulang-chang-and-i/#more-185 first solo exhibit] and New York debut at the [[Museum of Modern Art]]. Georgia O'Keeffe, Isamu Noguchi, and other prominent American artists attended the opening; approximately half of the paintings were sold. ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} ==ਪੁਸਤਕ ਸੂਚੀ== {{refbegin||colwidth=30em}} * {{cite book|last1=Albers|first1=Patricia|title=Shadows, Fire, Snow: The Life of Tina Modotti|url=https://archive.org/details/shadowsfiresnowl0000patr|year=1999|publisher=[[University of California Press]]|isbn=978-0-520-23514-4|location=|pages=|ref=harv}} * {{cite journal|last=Anderson|first=Corrine|title=Remembrance of an Open Wound: Frida Kahlo and Post-revolutionary Mexican Identity|url=http://eccwhp.org/research/154w4b.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20190617063534/http://eccwhp.org/research/154w4b.pdf|url-status=dead|archive-date=2019-06-17|journal=South Atlantic Review|volume=74|issue=4|date=Fall 2009|issn=|accessdate=|pages=119–130|jstor=41337719|ref=harv|via=}} * {{cite book|last1=Ankori|first1=Gannit|title=Imaging Her Selves: Frida Kahlo's Poetics of Identity and Fragmentation|url=https://archive.org/details/imagingherselves0000anko|year=2002|publisher=[[Greenwood Press]]|isbn=978-0-313-31565-7|location=|pages=|ref=harv}} * {{cite book|last=Ankori|first=Gannit|author-mask=|editor-last=Dexter|editor-first=Emma|location=|pages=|chapter=Frida Kahlo: The Fabric of Her Art|title=Frida Kahlo|year=2005|publisher=[[Tate Modern]]|isbn=1-85437-586-5|ref=harv}} * {{cite book|last=Ankori|first=Gannit|author-mask=|title=Frida Kahlo|url=https://archive.org/details/fridakahlo0000anko|year=2013|publisher=[[Reaktion Books]]|isbn=978-1-78023-198-3|location=|pages=|ref=harv}} * {{cite journal|last=Baddeley|first=Oriana|title='Her Dress Hangs Here': De-Frocking the Kahlo Cult|journal=[[Oxford Art Journal]]|volume=14|issue=|date=1991|issn=|url=https://gen2.ca/DBHS/Art/1360274.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20170810221534/https://gen2.ca/DBHS/Art/1360274.pdf|url-status=dead|archive-date=2017-08-10|accessdate=|pmid=|pages=10–17|doi=10.1093/oxartj/14.1.10}} * {{cite book|last=Baddeley|first=Oriana|author-mask=|editor-last=Dexter|editor-first=Emma|location=|pages=|chapter=Reflecting on Kahlo: Mirrors, Masquerade and the Politics of Identification|title=Frida Kahlo|year=2005|publisher=Tate Modern|isbn=1-85437-586-5|ref=harv}} * {{cite journal|last=Bakewell|first=Elizabeth|title=Frida Kahlo: A Contemporary Feminist Reading|journal=[[Frontiers: A Journal of Women Studies]]|volume=XIII|issue=3|date=1993|issn=|url=https://www.gen2.ca/DBHS/Art/3346753.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20170809095503/https://www.gen2.ca/DBHS/Art/3346753.pdf|url-status=dead|archive-date=2017-08-09|accessdate=|via=|pages=165–189; illustrations, 139–151|doi=10.2307/3346753|jstor=3346753|ref=harv}} * {{cite book|last=Bakewell|first=Elizabeth|author-mask=|editor-last=Werner|editor-first=Michael S.|chapter=Frida Kahlo|title=The Concise Encyclopedia of Mexico|year=2001|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-1-57958-337-8|chapter-url=https://books.google.com/books?id=VeI4CQAAQBAJ&pg=PA315|location=|pages=315–318|ref=harv}} * {{cite book|last=Barson|first=Tanya|editor-last=Dexter|editor-first=Emma|location=|pages=|chapter='All Art is At Once Surface and Symbol': A Frida Kahlo Glossary|title=Frida Kahlo|year=2005|publisher=Tate Modern|isbn=1-85437-586-5|ref=harv}} * {{cite book|last=Berger|first=John|title=The Shape of a Pocket|url=https://archive.org/details/shapeofpocket0000john|year=2001|publisher=[[Bloomsbury]]|isbn=978-0-7475-5810-1|location=|pages=}} * {{cite journal|last=Beck|first=Evelyn Torton|title=Kahlo's World Split Open|journal=[[Feminist Studies]]|volume=32|issue=1|date=Spring 2006|issn=|url=http://www.evibeck.com/uploads/Kahlo_s_World_Split_Open.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20180820082644/http://www.evibeck.com/uploads/Kahlo_s_World_Split_Open.pdf|url-status=dead|archive-date=2018-08-20|accessdate=|pages=54–81|doi=10.2307/20459065|jstor=20459065|ref=harv}} * {{cite journal|last1=Block|first1=Rebecca|last2=Hoffman-Jeep|first2=Lynda|title=Fashioning National Identity: Frida Kahlo in "Gringolandia"|journal=[[Woman's Art Journal]]|volume=19|issue=2|date=1998–1999|issn=|url=https://www.csus.edu/indiv/o/obriene/art111/readings/frida%20kahlo%20in%20gringoland.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20160509173844/https://www.csus.edu/indiv/o/obriene/art111/readings/frida%20kahlo%20in%20gringoland.pdf|url-status=dead|archive-date=2016-05-09|accessdate=|pages=8–12|doi=10.2307/1358399|jstor=1358399|ref=harv}} * {{cite journal|last=Budrys|first=Valmantas|title=Neurological Deficits in the Life and Work of Frida Kahlo|journal=[[European Neurology]]|volume=55|issue=1|date=February 2006|issn=0014-3022|url=|pmid=16432301|pages=4–10|doi=10.1159/000091136|ref=harv|via=}} {{free access}} * {{cite journal|last=Burns|first=Janet M.C.|title=Looking as Women: The Paintings of Suzanne Valadon, Paula Modersohn-Becker and Frida Kahlo|journal=Atlantis|volume=18|issue=1–2|pages=25–46|via=|date=February 2006|url=http://journals.msvu.ca/index.php/atlantis/article/view/5167|access-date=2020-04-02|archive-date=2021-02-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20210227102033/https://journals.msvu.ca/index.php/atlantis/article/view/5167|dead-url=yes}} {{free access}} * {{cite book|last=Burrus|first=Christina|editor-last=Dexter|editor-first=Emma|location=|pages=|chapter=The Life of Frida Kahlo|title=Frida Kahlo|year=2005|publisher=Tate Modern|isbn=1-85437-586-5|ref=harv}} * {{cite book|last1=Burrus|first1=Christina|author-mask=|title=Frida Kahlo: 'I Paint my Reality'|series='[[New Horizons (Thames & Hudson)|New Horizons]]' series|year=2008|publisher=[[Thames & Hudson]]|isbn=978-0-500-30123-4|location=|pages=|ref=harv}} * {{cite journal|last=Castro-Sethness|first=María A.|title=Frida Kahlo's Spiritual World: The Influence of Mexican Retablo and Ex-Voto Paintings on Her Art|journal=[[Woman's Art Journal]]|volume=25|issue=2|date=2004–2005|issn=|url=https://www.gen2.ca/DBHS/Art/3566513.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20190706154100/https://www.gen2.ca/DBHS/Art/3566513.pdf|url-status=dead|archive-date=2019-07-06|pages=21–24|doi=10.2307/3566513|jstor=3566513|ref=harv}} * {{cite book|last1=Cooey|first1=Paula M.|title=Religious Imagination and the Body: A Feminist Analysis|url=https://archive.org/details/religiousimagina00cooe|year=1994|publisher=[[Oxford University Press]]|isbn=|location=|pages=|ref=harv}} * {{cite book|last=Deffebach|first=Nancy|editor1-last=Brunk|editor1-first=Samuel|location=|editor2-last=Fallow|editor2-first=Ben|pages=|chapter=Frida Kahlo: Heroism of Private Life|title=Heroes and Hero Cults in Latin America|year=2006|publisher=[[University of Texas Press]]|isbn=978-0-292-71481-6|ref=harv}} * {{cite book|last=Deffebach|first=Nancy|author-mask=|title=María Izquierdo and Frida Kahlo: Challenging Visions in Modern Mexican Art|url=https://archive.org/details/mariaizquierdofr0000deff|year=2015|publisher=University of Texas Press|isbn=978-0-292-77242-7|location=|pages=|ref=harv}} * {{cite book|last=Dexter|first=Emma|editor-last=Dexter|editor-first=Emma|location=|pages=|chapter=The Universal Dialectics of Frida Kahlo|title=Frida Kahlo|year=2005|publisher=Tate Modern|isbn=1-85437-586-5|ref=harv}} * {{cite journal|last=Friis|first=Ronald|title="The Fury and the Mire of Human Veins": Frida Kahlo and Rosario Castellanos|url=https://gen2.ca/DBHS/Art/20062973.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20190706154301/https://gen2.ca/DBHS/Art/20062973.pdf|url-status=dead|archive-date=2019-07-06|journal=Hispania|volume=87|issue=1|date=March 2004|doi=10.2307/20062973|pages=53–61|ref=harv|jstor=20062973}} * {{cite journal|last=Helland|first=Janice|title=Aztec Imagery in Frida Kahlo's Paintings: Indigenity and Political Commitment|url=http://eccwhp.org/research/154w4g.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20190706154926/http://eccwhp.org/research/154w4g.pdf|url-status=dead|archive-date=2019-07-06|journal=[[Woman's Art Journal]]|volume=11|issue=5|date=1990–1991|issn=|accessdate=|pages=8–13|doi=|ref=harv|via=|jstor=3690692}} * {{cite book |last=Herrera |first=Hayden |title=Frida: A Biography of Frida Kahlo |url=https://archive.org/details/frida00hayd |url-access=registration |year=2002 |publisher=[[Harper Perennial]] |isbn= |location= |pages= |ref=harv}} * {{cite book |last=Kettenmann |first=Andrea |title=Kahlo |url=https://archive.org/details/fridakahlo1907190000kett |year=2003 |publisher=[[Taschen]] |isbn=978-3-8228-5983-4 |location= |pages= |ref=harv}} * {{cite book |last=Lindauer |first=Margaret A. |title=Devouring Frida: The Art History and Popular Celebrity of Frida Kahlo |url=https://archive.org/details/devouringfridaar0000lind |year=1999 |publisher=[[University Press of New England]] |isbn= |location= |pages= }} * {{cite journal |last=Mahon |first=Alyce |title=The Lost Secret: Frida Kahlo and The Surrealist Imaginary |journal=[[Journal of Surrealism and the Americas]] |volume=5 |issue=1–2 |date=2011 |issn= |url=https://repository.asu.edu/attachments/107983/content/JSA_VOL5_NO1_Pages33-54_Mahon.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20180418093138/https://repository.asu.edu/attachments/107983/content/JSA_VOL5_NO1_Pages33-54_Mahon.pdf |url-status=dead |archive-date=2018-04-18 |accessdate= |pages=33–54 |doi= |ref=harv |via= }} * {{cite book |last1=Marnham |first1=Patrick |title=Dreaming with His Eyes Open: A Life of Diego Rivera |year=1998 |publisher=[[University of California Press]] |isbn=978-0-520-22408-7 |location= |pages= |url-access=registration |url=https://archive.org/details/dreamingwithhise00marn_0 |ref=harv}} * {{cite journal |last1=Pankl |first1=Lis |last2=Blake |first2=Kevin |title=Made in Her Image: Frida Kahlo as Material Culture |journal=[[Material Culture]] |volume=44 |issue=2 |date=2012 |issn= |url=https://pdfs.semanticscholar.org/dead/0290021e88db0aac6986f64d3dfd8a6f2760.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20190706155446/https://pdfs.semanticscholar.org/dead/0290021e88db0aac6986f64d3dfd8a6f2760.pdf |url-status=dead |archive-date=2019-07-06 |accessdate= |via= |pages=1–20 |doi= }} * {{cite book |last=Panzer |first=Mary |editor-last=Heinzelman |editor-first=Kurt |location= |pages= |chapter=The Essential Tact of Nickolas Muray |title=The Covarrubias Circle: Nickolas Muray's Collection of Twentieth-Century Mexican Art |year=2004 |publisher=University of Texas Press |isbn=978-0-292-70588-3 |ref=harv}} * {{cite book |last=Theran |first=Susan |title=Leonard's Price Index of Latin American Art at Auction |year=1999 |publisher=Auction Index, Inc. |isbn=978-1-349-15086-1 |location= |pages= }} * {{cite journal |last=Udall |first=Sharyn |title=Frida Kahlo's Mexican Body: History, Identity, and Artistic Aspiration |journal=Woman's Art Journal |volume=24 |issue=2 |date=Autumn 2003 |issn= |url=http://www.dalestory.org/LATINAMERICA/Mexico/KahloAndRivera/Kahlo,Frida,ArtisticAspiration,byUdall,2004.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20190706155636/http://www.dalestory.org/LATINAMERICA/Mexico/KahloAndRivera/Kahlo,Frida,ArtisticAspiration,byUdall,2004.pdf |url-status=dead |archive-date=2019-07-06 |accessdate= |pages=10–14 |doi=10.2307/1358781 |jstor=1358781 |ref=harv }} * {{cite book |last=Wollen |first=Peter |title=Paris/Manhattan: Writings on Art |url=https://archive.org/details/parismanhattanwr0000woll |year=2004 |publisher=[[Verso]] |isbn= |location= |pages= }} * {{cite book |last=Zamora |first=Martha |title=Frida Kahlo: The Brush of Anguish|url=https://archive.org/details/fridakahlobrusho0000zamo |url-access=registration |year=1990 |publisher=[[Chronicle Books]] |isbn=978-0-87701-746-2 |location= |pages= |ref=harv}} * {{cite book |title=The diary of Frida Kahlo: an intimate self-portrait |last=Kahlo |first=Frida |publisher=H.N. Abrams; La Vaca Independiente S.A. de C.V. |year=1995 |isbn=978-0-8109-3221-0 |location=New York and Mexico |pages=[https://archive.org/details/diaryoffridakahl00kahl/page/295 295] |url-access=registration |url=https://archive.org/details/diaryoffridakahl00kahl/page/295}} {{refend}} ==ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ== * {{Official website|http://www.fkahlo.com/}} * [https://www.moma.org/artists/2963 Frida Kahlo in the collection of The Museum of Modern Art] * {{Britannica|309679}} * {{cite archive |collection-url=http://icaadocs.mfah.org/icaadocs/MYDOCUMENTS/SharedCollections/tabid/180/f/2033/language/en-US/Default.aspx |collection=Frida Kahlo |institution=ICAA |location=[[Museum of Fine Arts, Houston]]}} * {{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/programmes/b06125zc |series=''[[In Our Time (radio series)|In Our Time]]'' |title=Frida Kahlo |publisher=[[BBC Radio 4]] |format=mp3 |date=9 July 2015}} * [https://nmwa.org/explore/artist-profiles/frida-kahlo Kahlo at the National Museum of Women in the Arts] * [http://arthistoryarchive.com/arthistory/surrealism/Frida-Kahlo.html Kahlo's paintings at the Art History Archive] *[https://www.sfmoma.org/artwork/36.6061/ Kahlo's painting at the San Francisco Museum of Modern Art] *[https://m.soundcloud.com/antena-radio-imer/frida_kahlo_voz This could be Kahlo's voice according to the Department of Culture in Mexico] {{ਅਧਾਰ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਆਧੁਨਿਕ ਚਿੱਤਰਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1907]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1954]] l667nd2hecq40gv47u6m1arnllwl5bc 0 25343 841779 734150 2026-06-30T01:07:33Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 841779 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist |image = Photoshute_pic_2014-05-08_11-52.jpg |name = ਸੁਖਸ਼ਿੰਦਰ ਸ਼ਿੰਦਾ |birth_date = {{Birth date and age|1972|5|29|df=yes}} |caption = |background = ਸੋਲੋ_ਗਾਇਕ |birth_name = ਸੁਖਸ਼ਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਭੁੱਲਰ |alias = ਦ ਮਿਊਜ਼ਿਕ ਮੈਨ |origin = [[ਬਰਮਿੰਘਮ]], [[ਇੰਗਲੈਂਡ]] |genre = [[ਭੰਗੜਾ (ਸੰਗੀਤ)|ਭੰਗੜਾ]], [[ਇੰਡੀ-ਪੌਪ]] |occupation = [[ਰਿਕਾਰਡ ਪ੍ਰੋਡਿਊਸਰ]], [[ਸੰਗੀਤਕਾਰ]], [[ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ]], [[ਗਾਇਕ-ਗੀਤਕਾਰ]] |years_active = 1989 -ਹੁਣ |label = ਮੂਵੀਬਾਕਸ, [[ਯੂਨਾਇਟਡ ਕਿੰਗਡਮ]]<br>ਸਟਾਰਮੇਕਰਜ, [[ਭਾਰਤ]]<br>[[ਮਿਊਜ਼ਿਕ ਵੇਵਜ]], [[ਕੈਨੇਡਾ]] |associated_acts =[[ਜੇਜੀ ਬੀ]], [[ਪੋਪਸੀ ਦ ਮਿਊਜ਼ਿਕ ਮਸ਼ੀਨ]]. [[ਅਮਰਿੰਦਰ ਗਿੱਲ]], [[ਅਮਨ ਹੇਅਰ]], [[ਮਲਕੀਤ ਸਿੰਘ]], [[ਜੱਸੀ ਸਿੱਧੂ]], [[ਗਿੱਪੀ ਗਰੇਵਾਲ]], [[ਦਿਲਜੀਤ ਦੋਸਾਂਝ]], [[ਨਛੱਤਰ ਗਿੱਲ]] ਅਤੇ [[ਬੇਨੀ ਧਾਲੀਵਾਲ]] [[ਸੁਖਬੀਰ ਸਿੰਘ ਚੰਨਾ]] |website = {{URL|http://www.sukshindershinda.com/}} }} '''ਸੁਖਸ਼ਿੰਦਰ ਸ਼ਿੰਦਾ''' ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਗਾਇਕ ਅਤੇ ਗੀਤਕਾਰ ਹੈ। ਸੁਖਸ਼ਿੰਦਰ ਸ਼ਿੰਦਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਐਲਬਮ "ਕਲੈਬੋਰੇਸ਼ਨ 2" ਫਰਵਰੀ 2009 ਵਿੱਚ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਸੁਖਸ਼ਿੰਦਰ ਸ਼ਿੰਦਾ ਦੀ ਐਲਬਮ "''ਸਤਿਗੁਰੂ ਮੇਰਾ " ''ਜੈਜ਼ੀ ਬੀ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪੂਰੀ ਧਾਰਮਿਕ ਐਲਬਮ ਹੈ।<ref>{{cite web|url=http://simplybhangra.com/albums/bhangra-albums/releases-from-2009/2389-sukshinder-shinda-a-jazzy-b-sat-guru-mera-out-now|title=Sukshinder Shinda & Jazzy B - SatGuru Mera|publisher=Simplybhangra.com|accessdate=30 September 2010|archive-date=23 ਅਕਤੂਬਰ 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101023091722/http://simplybhangra.com/albums/bhangra-albums/releases-from-2009/2389-sukshinder-shinda-a-jazzy-b-sat-guru-mera-out-now|dead-url=yes}}</ref> == ਡਿਸਕੋਗ੍ਰਾਫੀ == {| border="3" cellpadding="3" cellspacing="2" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 2px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 100%;" |- style="background:#acd; text-align:left;" ! ਰੀਲੀਜ਼ !ਐਲਬਮ !ਰਿਕਾਰਡ ਲੇਬਲ |- | 2017 | ''DJ Queen 2 - Sukhdeep Grewal'' | MovieBox/Saga Hits |- | 2017 | ''Folk N Funky 2 - [[Jazzy B]]'' | Zee Music Company |- | 2014 | ''[[Collaborations 3]]'' | MovieBox/[[Speed Records (record label)|T-Series]]/[[Music Waves]] |- | 2013 | ''The Maestro - [[Avtar Singh Kang]]'' | MovieBox/Elite Music |- | 2012 | ''[[Rock Da Party]]'' | MovieBox/[[Speed Records (record label)|Speed Records]]/[[Music Waves]] |- | 2011 | ''Maharajas - [[Jazzy B]]'' | MovieBox/[[Speed Records (record label)|Speed Records]]/[[Music Waves]] |- | 2010 | ''Jadoo'' | MovieBox/[[Speed Records (record label)|T-Series]]/[[Music Waves]] |- | 2009 | ''[[Dooriyan]] - [[Amrinder Gill]]'' | MovieBox/[[Speed Records (record label)|Speed Records]]/Planet Recordz |- | 2009 | ''[[Collaborations 2]]'' | MovieBox/[[Speed Records (record label)|Speed Records]]/Planet Recordz |- | 2009 | ''Chad Ke Na Jah - [[Nachhatar Gill]]'' | MovieBox/[[Speed Records (record label)|Speed Records]]/Planet Recordz |- | 2008 | ''Rambo - [[Jazzy B]]'' | MovieBox/[[Speed Records (record label)|Speed Records]]/Planet Recordz |- | 2008 | ''Nazaran Miliyan - [[Harbhajan Mann]] | Think Big Entertainment |- | 2007 | ''Living the Dream'' | MovieBox/[[Speed Records (record label)|Speed Records]]/Planet Recordz |- | 2007 | ''Ishq - [[Amrinder Gill]]'' | MovieBox/[[Speed Records (record label)|Speed Records]]/Planet Recordz |- | 2006 | ''Collaborations'' | MovieBox/[[Speed Records (record label)|Speed Records]]/Planet Recordz |- | 2005 | ''Balle'' | MovieBox/[[Speed Records (record label)|Speed Records]]/[[Music Waves]] |- | 2005 | ''[[Dildarian]] - [[Amrinder Gill]]'' | Kamlee Records LTD/Music Waves |- | 2005 | ''UK Dhol Crusader'' | Tips |- | 2004 | ''Pyar - [[Avtar Singh Kang]]'' | MovieBox/Planet Recordz |- | 2004 | ''Romeo - [[Jazzy B]]'' | MovieBox/[[Tips Industries Limited|Tips]]/[[Music Waves]] |- | 2003 | ''Gal Sunja'' | MovieBox |- | 2003 | ''Living Loud'' | MovieBox |- | 2002 | ''Tera Roop - [[Jazzy B]]'' | MovieBox/[[Tips Industries Limited|Tips]]/[[Music Waves]] |- | 2002 | ''Dil De De - [[Avtar Singh Kang]]'' | MovieBox |- | 2002 | ''Phases'' | MovieBox |- | 2001 | ''Oh Kehri - [[Jazzy B]]'' | MovieBox/[[Tips Industries Limited|Tips]]/[[Music Waves]] |- | 2001 | ''Aish Karo - [[Avtar Singh Kang]]'' | MovieBox |- | 2001 | ''The Way It Is'' | MovieBox |- | 2000 | ''Surma - [[Jazzy B]]'' | Tips |- | 2000 | ''The OG's'' | MovieBox |- | 2000 | ''Men Of Respect'' | MovieBox |- | 2000 | ''Gani - [[Avtar Singh Kang]]'' | MovieBox |- | 1998 | ''Dhol Beat Dho (The Original)'' | Kiss Records |- | 1998 | ''Dhol Beat 2 (Takue Te Takua)'' | Venus Stereo |- | 1996 | ''Maximum Bass'' | Hi-Tech Music Distributors |- | 1994 | ''Dhol Beat'' | Fantronic Ltd |} === ਧਾਰਮਿਕ === {| class="wikitable" style="font-size:105%;" class="sortable" |- style="background:#CCCAABBBBB; text-align:center;" ! ਸਾਲ ! ਐਲਬਮ ! ਰਿਕਾਰਡ ਲੇਬਲ ! ਨੋਟਸ |- | 2009 | ''Satguru Mera'' | Moviebox/[[Music Waves]]/Starmakers | With [[Jazzy B]] |- | 2013 | ''Choj Khalseh De'' | Dharam Seva Records/Elite Music | Lyrics: Jandhu Littranwala |} == ਫਿਲਮ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ<ref name="sadapunjab.com">[http://www.sadapunjab.com/music/singer/Sukshinder%20Shinda/index.html] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090426185255/http://www.sadapunjab.com/music/singer/Sukshinder%20Shinda/index.html|date=April 26, 2009}}</ref> == {| border="3" cellpadding="3" cellspacing="2" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 2px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 100%;" |- style="background:#acd; text-align:left;" !ਰੀਲੀਜ਼ !ਫਿਲਮ !ਸਟਾਰਿੰਗ !ਗਾਇਕ !ਸੰਗੀਤ |- | 2014 | ''[[Romeo Ranjha]]'' | [[Jazzy B]], [[Garry Sandhu]] | [[Jazzy B]], [[Garry Sandhu]] | Sukshinder Shinda & Jatinder Singh Shah |- | 2014 | ''[[Kaum De Heere]]'' | Raj Kakra | Raj Kakra | Sukshinder Shinda & Beat Minister |- | 2013 | ''[[Best of Luck (Punjabi Film)|Best of Luck]]'' | [[Jazzy B]], [[Gippy Grewal]] | [[Jazzy B]] | Sukshinder Shinda & Jatinder Singh Shah |- | 2010 | ''[[Ik Kudi Punjab Di]]'' | [[Amrinder Gill]] | [[Amrinder Gill]] | Sukshinder Shinda |- | 2009 | ''[[Munde U.K. De]]'' | [[Amrinder Gill]] | [[Amrinder Gill]] | Sukshinder Shinda, [[Babloo Kumar]] |- | 2008 | ''[[Ishq Be Parwah]]'' | [[Tej Hundal]] | [[Tej Hundal]], [[Shweta Pandit]] & Meshi Eshara | Sukshinder Shinda, Jeeti Singh & Attique Malik |- | 2006 | ''[[Teesri Aankh: The Hidden Camera]]'' | [[Sunny Deol]] & [[Ayub Khan (actor)|Ayub Khan]] | [[Jazzy B]] | Sukshinder Shinda, [[Nitz 'N' Sony]] & Harry Anand |- | 2006 | ''[[Dil Apna Punjabi]]'' | [[Harbhajan Mann]] | [[Harbhajan Mann]] | Sukshinder Shinda |- | 2000 | ''[[Shaheed Uddham Singh (2000 film)]]'' | [[Gurdas Maan]] | [[Jazzy B]] and [[Gurdas Maan]] | Sukshinder Shinda |} == ਅਵਾਰਡ == * In 2006, Sukshinder Shinda won two awards at the [[UK Asian Music Awards]], "Best Album" and "Best Video".<ref>{{cite web |url=http://www.desihits.com/news/view/desi-hits-the-uk-amas-london-2006 |title=Desi hits the UK AMA's - London 2006 - on desihits.com |publisher=Desihits.com |accessdate=24 August 2010 |date=January 1, 2007 |archive-date=11 ਮਾਰਚ 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110311094336/http://www.desihits.com/news/view/desi-hits-the-uk-amas-london-2006 |url-status=dead }}</ref> * In 2008, he won another two awards at the UK Asian Music Awards, "Best Act" and "Best Album" for ''Living the Dream''.<ref>{{cite web |url= http://www.desiblitz.com/content/the-uk-asian-music-awards-2008 |title=The UK Asian Music Awards 2008 |publisher=Desiblitz.com |accessdate=24 August 2010 |date=March 8, 2008 |author=Nazhat }}</ref> * In 2010, he won "Best Producer".<ref>{{cite web |url= http://www.bbc.co.uk/asiannetwork/events/ama2010/winners/ |title=BBC - Asian Network - BBC Asian Network AMA 2010 - Winners |publisher=Bbc.co.uk |accessdate=24 August 2010}}</ref> * In 2011 he was nominated for Best Album (for ''Jadoo''), Best Producer, Best Male Act and Best Desi Act<ref>{{cite web |url=http://www.desihits.com/news/view/2011-uk-ama-nominations-20110202 |title=Jay Sean, Mumzy Stranger and Miss Pooja Nominated at the 2011 UK AMAs |publisher=Desihits.com |accessdate=13 March 2011 |archive-date=5 ਫ਼ਰਵਰੀ 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110205084229/http://www.desihits.com/news/view/2011-uk-ama-nominations-20110202 |url-status=dead }}</ref> and ended up winning only Best Producer.<ref>{{cite web |url= http://www.desiblitz.com/content/2011-uk-asian-music-awards-winners |title=2011 UK Asian Music Awards Winners |author=Jas Sembhi|date=March 10, 2011 |publisher=Desiblitz.com |accessdate=13 March 2011}}</ref> == ਸਿੰਗਲਜ਼<ref name="sadapunjab.com" /> == {| border="3" cellpadding="3" cellspacing="2" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 2px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 100%;" |- style="background:#acd; text-align:left;" !ਰੀਲੀਜ਼ !ਐਲਬਮ !ਗਾਇਕ !ਸੰਗੀਤ !ਗੀਤ !ਨੋਟਸ !ਲੇਬਲ |- | 2017 | AC Chala 2 | Sukhdeep Grewal | Sukshinder Shinda | AC Chala 2 | Lyrics: Jagdev Maan | MovieBox |- | 2017 | Soorma | Saini Surinder | Sukshinder Shinda | Soorma | Lyrics: Harf Cheema | MovieBox |- | 2017 | Jatt Di Pasand | Amrit Maan | Sukshinder Shinda | Jatt Di Pasand | Lyrics: Amrit Maan | Speed Records |- | 2017 | Putt Jatt Da | Mankirt Aulakh | Sukshinder Shinda | Putt Jatt Da | Lyrics: Bittu Cheema | Speed Records |- | 2017 | Deedar | [[Nishawn Bhullar]] & Nimrat Khaira | Sukshinder Shinda | Deedar | Lyrics: Harf Cheema & Koki Deep | Panj-Aab Records |- | 2017 | Mundra (Judaa 3) | [[Amrinder Gill]] | Sukshinder Shinda | Mundra | Lyrics: Gurinder Kurar | Speed Records |- | 2017 | Nach Ke - Single | [[Muhammad Sadiq (singer)|Muhammad Sadiq]] | Sukshinder Shinda | Nach Ke | Lyrics: Jhalaman Singh Dhanda | Saga Hits |- | 2017 | Asla - Single | [[Ranjit Bawa]] | Sukshinder Shinda | Asla | Lyrics: Harf Cheema | MovieBox |- | 2017 | Pagg Di Gabru - Single | [[Harjit Harman]] | Sukshinder Shinda | Page Di Gabru | Lyrics: Pargat Singh | [[T-Series]] |- | 2017 | 72 Magic - Single | [[Rupinder Handa]] | Sukshinder Shinda | 72 Magic | Lyrics: Kabal Saroopwali | Angel Records |- | 2017 | Jatt Di Jigree - Single | Raju Dinehwala | Sukshinder Shinda | Jatt Di Jigree | Lyrics: Deepa Bandala | Speed Records |- | 2017 | Koi Khaas - Single | [[Bhinda Jatt]] | Sukshinder Shinda | Koi Khaas | Lyrics: Veet Baljit | MovieBox |- | 2017 | iPhone - Single | Saini Surinder | Sukshinder Shinda | iPhone | Lyrics: Satta Kotli Wala | MovieBox |- | 2017 | Desi Peeke - Single | Gagan Kokri | Sukshinder Shinda | Desi Peeke | Lyrics: Tari Banwalipuria | Saga Hits |- | 2017 | Red Jatt - Single | Ishmeet Narula | Sukshinder Shinda | Red Jatt | Lyrics: Raj Khera | MovieBox |- | 2017 | Black Fan - Single | [[Rupinder Handa]] | Sukshinder Shinda | Black Fan | Lyrics: Amrit Maan | MovieBox/Speed Records |- | 2017 | Deported - Single | [[Garry Sandhu]] | Sukshinder Shinda | Deported | Lyrics: Tru-Skool | MovieBox/Speed Records |- | 2015 | Ek Hor La De - Single | Sukshinder Shinda | [[DJ Vix]] | Ek Hor La De | Dec. 3 2015 | Moviebox |- | 2013 | Dil Vaarda - Single | Sukshinder Shinda | [[Harj Nagra]] | Dil Vaarda | Dec. 5 2013 | Moviebox |- | 2012 | Single | [[A.S. Kang]], [[Jazzy B]], Sukshinder Shinda, [[Malkit Singh]], [[Manmohan Waris]] [[Balwinder Safri]] & [[Angrej Ali]] | [[Aman Hayer]] | "The Folk King" | Tribute To [[Kuldeep Manak]] | MovieBox |- | 2012 | Hurrr - Single | Sukshinder Shinda & [[Jazzy B]] | Sukshinder Shinda | Hurrr | Lyrics: Jitt Salala | MovieBox/[[Speed Records (record label)|Speed Records]] |- | 2012 | Nanka Mail - Single | Sukshinder Shinda & [[Kuldeep Manak]] | Sukshinder Shinda | Nanka Mail | Lyrics: Jinder Bhandal | MovieBox/[[Speed Records (record label)|Speed Records]] |- | 2009 | Yarrian Banayi Rakhi Yarrian - Single | Sukshinder Shinda & [[Jazzy B]] | Sukshinder Shinda | Yarrian Banayi Rakhi Yarrian | Duo Collaboration | MovieBox/[[Speed Records (record label)|Speed Records]] |- | 2009 | Ghum Sum Ghum Sum - Single | Sukshinder Shinda & [[Rahat Fateh Ali Khan]] | Sukshinder Shinda | Ghum Sum Ghum Sum | Duo Collaboration | MovieBox/[[Speed Records (record label)|Speed Records]] |} ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਗਾਇਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਗੀਤਕਾਰ]] cx4v3btlwuoxvp3m5v4fsasw28fqsk9 0 25979 841649 528343 2026-06-29T19:24:00Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260629)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 841649 wikitext text/x-wiki {{Infobox artwork | image_file = Vincent Van Gogh - Wheatfield with Crows.jpg | painting_alignment = | image_size = 350px | title = ਕਣਕ ਦੇ ਖੇਤ ਅਤੇ ਕਾਂ | alt = | other_language_1 = | other_title_1 = | other_language_2 = | other_title_2 = | artist = [[ਵਿਨਸੈਂਟ ਵਾਨ ਗਾਗ]] | year = 1890 | type = [[ਤੇਲ ਚਿੱਤਰ]] | height = 50.2 | width = 103 | height_inch = 19.9 | width_inch = 40.6 | diameter_cm = | diameter_inch = | city = ਐਮਸਟਰਡਮ | museum = [[ਵਾਨ ਗਾਗ ਮਿਊਜੀਅਮ]] }} '''''ਕਣਕ ਦੇ ਖੇਤ ਅਤੇ ਕਾਂ''''' (''Wheatfield with Crows'') [[ਵਿੰਸੇਂਟ ਵੈਨ ਗਾਗ]] ਦੀ ਜੁਲਾਈ 1890 ਦੀ ਪੇਂਟਿੰਗ ਹੈ। ਆਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕੀ ਇਹ ਉਸ ਦੀ ਆਖਰੀ ਪੇਂਟਿੰਗ ਹੈ। ਲੇਕਿਨ ਕਲਾ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਇਹ ਗੱਲ ਪੱਕੀ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੇ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਦੇ ਆਖਰੀ ਹੋਣ ਸੰਬੰਧੀ ਕੋਈ ਇਤਿਹਾਸਕ ਰਿਕਾਰਡ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਵੈਨ ਗਾਗ ਦੀਆਂ ਚਿਠੀਆਂ ਦੱਸਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ''ਕਣਕ ਦੇ ਖੇਤ ਅਤੇ ਕਾਂ'' 10 ਜੁਲਾਈ ਨੂੰ ਮੁਕੰਮਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਅਗਲੀਆਂ ਪੇਂਟਿੰਗਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲੋਂ ਦੀ ਹੈ: ''[[ਔਵਰਜ਼ ਦਾ ਟਾਊਨਹਾਲ|ਔਵਰਜ਼ ਦਾ ਟਾਊਨਹਾਲ 14 ਜੁਲਾਈ 1890]]'' ਅਤੇ ''[[ਡੌਬਿਗਨੀ ਦਾ ਬਾਗ]]''।<ref>http://www.vangoghmuseum.nl/vgm/index.jsp?page=3343&lang=en#moretotell</ref><ref>{{cite web|url=http://www.vggallery.com/painting/by_period/auvers.htm| title=Auvers-sur-Oise: May – July 1890 (75 paintings)|publisher=vggallery.com}}</ref> ਫਿਰ, ਜਾਨ ਹੁਲਸਕਰ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਵਢੀ ਹੋਈ ਕਣਕ, ''ਕਣਕ ਦੇ ਤੀਲਿਆਂ ਵਾਲਾ ਖੇਤ'' (F771), ਅਵਸ਼ ਬਾਅਦ ਵਾਲੀ ਪੇਂਟਿੰਗ ਹੈ।<ref name= "Hulsker">{{cite book|last=Hulsker|first=Jan|title=The Complete Van Gogh: Paintings, Drawings, Sketches|url=https://archive.org/details/completevangoghp0000huls|year=1986|work=[[Random House]]|isbn=0-517-44867-X|page=[https://archive.org/details/completevangoghp0000huls/page/480 480]}}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਾਨ ਗਾਗ ਮਿਊਜੀਅਮ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਾਨ ਗਾਗ ਦੇ ਚਿੱਤਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਚਿੱਤਰਕਲਾ]] nbutdlsmx838vv6mjmuucq0a0ofwntl 0 27484 841731 615557 2026-06-29T21:29:41Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260629)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 841731 wikitext text/x-wiki {{Infobox philosopher | region = | era = 20ਵੀਂ ਸਦੀ | image = Georges Gurdjieff.JPG | caption = ਜਾਰਜ ਇਵਾਨੋਵਿੱਚ ਗੁਰਜੀਏਫ | birth_name = ਜਾਰਜ ਇਵਾਨੋਵਿੱਚ ਗੁਰਜੀਏਫ | birth_date = {{Birth date|df=yes|1866|1|13}} | birth_place = [[ਗਿਊਮਰੀ|ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰੋਪੋਲ]], [[ਰੂਸੀ ਸਲਤਨਤ]] | death_date = {{Death date and age|df=yes|1949|10|29|1866|1|13}} | death_place =[[ਫ਼ਰਾਂਸ]] | school_tradition= [[ਚੌਥਾ ਮਾਰਗ]] ਜਾਂ "ਗੁਰਜੀਏਫ ਵਰਕ" | main_interests = [[ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ]], [[ਦਰਸ਼ਨ]], [[ਵਿਗਿਆਨ]], ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਗਿਆਨ | influences = Officially unknown; but according to his [[Meetings with Remarkable Men|book]]: ਉਸ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ, ਉਸ ਦਾ ਪਿਤਾ, [[ਮੁੱਲਾ ਨਸੁਰਦੀਨ]]. | influenced = [[Jeanne de Salzmann]], [[Henry Sinclair, 2nd Baron Pentland]], [[P. D. Ouspensky]], [[Olga de Hartmann]], [[Thomas de Hartmann]], [[Jane Heap]], [[John G. Bennett]], [[Alfred Richard Orage]], [[:fr:René Zuber|René Zuber]], [[Jean Toomer]], [[Maurice Nicoll]], [[Colin Wilson]], [[Frank Lloyd Wright]], [[Olgivanna Lloyd Wright]], [[Robert Fripp]], [[Moshé Feldenkrais]], [[P. L. Travers]], [[Osho (Bhagwan Shree Rajneesh)]], [[Peter Brook]], [[René Daumal]], [[Katherine Mansfield]], [[E. J. Gold]], [[Oscar Ichazo]], [[Keith Jarrett]], [[Robert Anton Wilson]], [[James Moore (Cornish author)|James Moore]], [[Philip Mairet]] | notable_ideas = [[Fourth Way]], [[Fourth Way Enneagram]], [[Centers (Fourth Way)|Centers]], [[Ray of Creation]], [[Self-remembering]]}} '''ਜਾਰਜ ਇਵਾਨੋਵਿੱਚ ਗੁਰਜੀਏਫ''' ({{lang-ru|Гео́ргий Ива́нович Гурджи́ев}}, {{lang-el|Γεώργιος Γεωργιάδης}}, {{lang-hy|Գեորգի Գյուրջիև}}; 13 ਜਨਵਰੀ 1866 – 29 ਅਕਤੂਬਰ 1949) 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅੱਧ ਦਾ ਯੂਨਾਨੀ ਅਤੇ ਆਰਮੇਨੀਆਈ ਵਿਰਾਸਤ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਬੁੱਧ ਰਹੱਸਵਾਦੀ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਬਹੁਤੇ ਬੰਦੇ ਸੁੱਤਿਆਂ ਭਾਂਤ ਜੀਵਨ ਗੁਜਾਰਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਐਨ ਸੰਭਵ ਹੈ ਕੀ ਬੰਦਾ ਉਚੇਰੀ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਵੇ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਪੂਰੀਆਂ ਮਾਨਵੀ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਾਕਾਰ ਕਰ ਲਵੇ। ਗੁਰਜੀਏਫ ਨੇ ਇਸ ਵਾਸਤੇ ਇੱਕ ਵਿਧੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਸਨੇ "ਦ ਵਰਕ" ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ।<ref>{{Cite book|last=Ouspensky |first=P. D. |title=In Search of the Miraculous |url=https://archive.org/details/insearchofmiracu00uspe |pages=[https://archive.org/details/insearchofmiracu00uspe/page/312 312]–313 |quote=Schools of the fourth way exist for the needs of the work... But no matter what the fundamental aim of the work is... When the work is done the schools close. |year=1977 |isbn=0-15-644508-5 }}</ref> (ਯਾਨੀ "ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੇ ਕੰਮ") ਜਾਂ "ਵਿਧੀ".<ref>{{Cite book | last=Nott | first=C.S. | title=Teachings of Gurdjieff: A Pupil's Journal: An Account of some Years with G.I. Gurdjieff and A.R. Orage in New York and at Fontainbleau-Avon | url=https://archive.org/details/teachingofgurdji0000nott | year=1961 | publisher=Routledge and Kegan Paul, London and Henley | isbn=0-7100-8937-6 | page=x }}</ref> ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ,<ref>{{Cite book|last=De Penafieu |first=Bruno |title=Gurdjieff |url=http://books.google.com/books?id=3R9vGrR5IEUC&pg=PA214&dq=Gurdjieff+the+work#v=onepage&q=Gurdjieff%20the%20work&f=false |page=214 |quote=If I were to cease working... all these worlds would perish. |editor1-first=Jacob |editor1-last=Needleman |editor2-first=George |editor2-last=Baker |year=1997 |publisher=Continuum International Publishing Group |isbn=1-4411-1084-4 }}</ref> ਗੁਰਜੀਏਫ ਦੀ ਜਗਾਉਣ ਦੀ ਵਿਧੀ [[ਫ਼ਕੀਰ]], [[ਭਿਕਸ਼ੂ]] ਜਾਂ [[ਯੋਗੀ]] ਤੋਂ ਭਿੰਨ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਵਿਧੀ ਨੂੰ "[[ਚੌਥਾ ਮਾਰਗ]]" ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref> [http://www.gurdjieff.org/ Gurdjieff International Review] </ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1866]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1949]] ep13bgzk1qtxv3na8esdabyjb12nxm6 0 28535 841694 810053 2026-06-29T20:40:37Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260629)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 841694 wikitext text/x-wiki '''ਸਪਰੇਟਾ ''' ([[ਯੂਨਾਇਟਡ ਕਿੰਗਡਮ]] ਅਤੇ [[ਕਨੇਡਾ]] ਵਿੱਚ: Skimmed milk; ([[ਯੂਨਾਇਟਡ ਸਟੇਟਸ]], [[ਆਸਟਰੇਲੀਆ]], ਅਤੇ ਕਨੇਡਾ ਵਿੱਚ: skim milk), ਦੁੱਧ ਤੋਂ ਸਾਰੀ ਮਲਾਈ (''milkfat'') ਲਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਣਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |url=http://www.accessdata.fda.gov/scripts/cdrh/cfdocs/cfcfr/CFRSearch.cfm?fr=133.189 |title=CFR - Code of Federal Regulations Title 21<!-- Bot generated title --> |access-date=2013-12-20 |archive-date=2016-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161225123301/http://www.accessdata.fda.gov/scripts/cdrh/cfdocs/cfCFR/CFRSearch.cfm?fr=133.189 |url-status=dead }}</ref> ਇਸ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 0.1% ਚਰਬੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref name="nomilk">{{cite book|last1=Ward|first1=Andrew|title=No Milk Today - The vanishing world of the milkman|url=https://archive.org/details/nomilktodayvanis0000ward|date=23 May 2017|publisher=Robinson|location=London|isbn=1472138902|edition=1}}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਅਧਾਰ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਦੁੱਧ-ਉਤਪਾਦ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਦੁੱਧ ਵਾਲੇ ਪਦਾਰਥ]] i2jb5jauvct3kaibdt8efrfolhkxjfs 0 28785 841715 837911 2026-06-29T21:07:18Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260629)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 841715 wikitext text/x-wiki [[File:World population growth (lin-log scale).png|right|400px|thumb|ਵਿਸ਼ਵ ਜਨਸੰਖਿਆ,<ref>See also: Historical demography.</ref> 10,000 ਈਃ ਪੂਃ ਤੌਂ 2,000 ਈਃ ਤੱਕ। ਜੰਨਸੰਖਿਆ ਪੈਮਾਨਾ ਲੋਗਰਿਥਮਕ ਹੈ।]] '''ਵਿਸ਼ਵ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ''' (ਜਾਂ ਮਾਨਵਤਾ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ), ਜਿਸਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਪੱਥਰ ਯੁੱਗ (ਪੈਲਿਓਲਿਥਕ) ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਗ੍ਰਹਿ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ (''ਇਸ ਵਿੱਚ ਭੂ-ਗਰਭ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਇਨਸਾਨ ਪੂਰਵ ਸਮੇਂ ਦਿਆਂ ਜੈਵਿਕ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ'') ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚੀਨ ਕਾਲ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਹੁਣ ਤੱਕ ਦੇ ਪੁਰਾਤਾਤਵਿਕ ਅਤੇ ਲਿਖੇ ਹੋਏ ਰਿਕਾਰਡਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ। ਪ੍ਰਚੀਨ ਰਿਕਾਰਡ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਲਿਖਣ ਕਲਾ ਦੀ ਕਾਢ ਤੋਂ ਸੂਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref>According to David Diringer ("Writing", ''Encyclopedia Americana'', 1986 ed., vol. 29, p. 558), "Writing gives permanence to men's knowledge and enables them to communicate over great distances.... The complex society of a higher civilization would be impossible without the art of writing."</ref><ref name="WebsterWH">Webster, H. (1921). [http://books.google.com/books?id=cboXAAAAIAAJ ''World history'' ]. Boston: D.C. Heath. [http://books.google.com/books?id=cboXAAAAIAAJ&amp;pg=PR5&amp;pg=PA27 Page 27].</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ ਸੱਭਿਅਤਾ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਲਿਖਣ ਕਲਾ ਦੀ ਕਾਢ ਤੋਂ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਹਨ। ਪੂਰਵ-ਇਤਿਹਾਸਕ [[ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪੱਥਰ ਯੁੱਗ]] (ਪਾਸ਼ਣ ਕਾਲ) ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ [[ਨਵਾਂ ਪੱਥਰ ਯੁੱਗ]] (ਨਿਓਲਿਥਕ) ਅਤੇ ਉਪਜਾਊ ਅਰੱਧਚੰਦਰ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ (8000 ਅਤੇ 5000 ਈਃ ਪੂਃ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ) ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਨਵ ਪੱਥਰ ਯੁੱਗ ਕ੍ਰਾਂਤੀ (ਨਿਓਲਿਥਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀ) ਨਾਲ ਮਾਨਵ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਕਾਫੀ ਬਦਲਾਅ ਆਇਆ ਅਤੇ ਮਾਨਵ ਨੇ ਇੱਕ ਵਿਵਸਥਿਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਜੀਵ ਜੰਤੂਆਂ ਦਾ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।<ref name="Tudge">{{cite book | last = Tudge | first = Colin | authorlink = Colin Tudge | title = [[Neanderthals, Bandits and Farmers|Neanderthals, Bandits and Farmers: How Agriculture Really Began]] | year = 1998 | publisher = Weidenfeld & Nicolson | location = London | isbn = 0-297-84258-7 }}</ref><ref>Bellwood, Peter. (2004). ''First Farmers: The Origins of Agricultural Societies'', Blackwell Publishers. ISBN 0-631-20566-7</ref><ref>Cohen, Mark Nathan (1977) ''The Food Crisis in Prehistory: Overpopulation and the Origins of Agriculture'', New Haven and London: Yale University Press. ISBN 0-300-02016-3.</ref> ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨਾਲ ਕਾਫੀ ਇਨਸਾਨਾਂ ਨੇ ਖਾਨਾਬਦੋਸ਼ ਜੀਵਨ ਛੱਡ ਕੇ ਸਥਾਈ ਆਬਾਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਿਸਾਨ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜੀਵਨ ਆਰੰਭ ਕੀਤਾ। ਕੁਝ ਥਾਵਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸੁੰਨਸਾਨ ਖੇਤਰ ਜਿੱਥੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੋਗ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਸੀ, ਖਾਨਾਬਦੌਸ਼ ਜੀਵਨ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ।<ref>See Jared Diamond, ''Guns, Germs and Steel'' .</ref> ਪਰ ਕਿਸਾਨੀ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਮੁਕਾਬਲਾਤਨ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਵਾਧੇ ਦੇ ਕਾਰਨ ਮਾਨਵ ਕਬੀਲਿਆਂ ਦਾ ਹੋਰ ਵੀ ਵੱਡੀਆਂ ਇਕਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਕਾਸ ਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ। ਪਰਿਵਾਹਨ ਦੇ ਸਾਧਨਾਂ ਵਿੱਚ ਤਰੱਕੀ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਪਾਇਆ। ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੋਇਆ, ਅਨਾਜ ਦੇ ਖੇਤੀ ਹੋਰ ਵੀ ਜਟਿਲ ਹੁੰਦੀ ਗਈ ਅਤੇ ਪੈਦਾਵਾਰ ਕਾਲ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਅਨਾਜ ਜਮਾਂ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਦੂਰੀ ਵੰਡ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ। ਮਜਦੂਰੀ ਵੰਡ ਨੇ ਅਰਾਮਦਾਈਕ ਜਿੰਦਗੀ ਜਿਉਣ ਵਾਲੇ ਉੱਚ ਵਰਗ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਮਾਨਵ ਸਮਾਜ ਦੇ ਵਧ ਰਹੇ ਗੁਝੰਲਪਣ ਨੇ ਲਿਖਣ ਅਤੇ ਲੇਖਾ ਜੋਖ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰੀ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ।<ref name="DSB-AO">{{cite journal| author=Schmandt-Besserat, Denise| authorlink=Denise Schmandt-Besserat| title=Signs of Life| journal=Archaeology Odyssey| year=January–February 2002| url=https://webspace.utexas.edu/dsbay/Docs/SignsofLife.pdf| pages=6–7, 63| access-date=2014-01-09| archive-date=2012-05-21| archive-url=https://web.archive.org/web/20120521204321/https://webspace.utexas.edu/dsbay/Docs/SignsofLife.pdf| dead-url=yes}}</ref> ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਝੀਲਾਂ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ 'ਤੇ ਕਈ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੋਇਆ। ਲਗਪਗ some of the first prominent, well-developed settlements had arisen in Mesopotamia,<ref name="McNeill-Sumer">{{cite book | last = McNeill | first = Willam H. | authorlink = William Hardy McNeill | title = A World History | url = https://archive.org/details/worldhistory0000mcne_e1t4 | origyear = 1967 | edition = 4th | year = 1999 | publisher = [[Oxford University Press]] | location = New York | isbn = 0-19-511615-1 | page = [https://archive.org/details/worldhistory0000mcne_e1t4/page/15 15] | chapter = In The Beginning }}</ref> on the banks of ਮਿਸਰ ਦੀ ਨੀਲ ਨਦੀ,<ref>{{cite book|author=[[John Baines|Baines, John]] and Jaromir Malek|title=The Cultural Atlas of Ancient Egypt|edition=revised|publisher=Facts on File|year=2000|isbn=0-8160-4036-2}}</ref><ref>{{cite book | last = Bard | first = KA | title = Encyclopedia of the Archaeology of Ancient Egypt | publisher = Routledge | location = NY, NY | year = 1999|isbn=0-415-18589-0}}</ref><ref name="grimal1992">{{cite book|first=Nicolas|last=Grimal|title=A History of Ancient Egypt|url=https://archive.org/details/historyofancient0000grim_o8d3|publisher=Blackwell Books|year=1992|isbn=0-631-19396-0}}</ref> ਦੇ ਕੰਢੇ ਅਤੇ ਸਿੰਧੂ ਨਦੀ ਘਾਟੀ ਵਿੱਚ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 3000 ਈਃ ਪੂਃ ਵਿੱਚ ਮੈਸੋਪੋਤਾਮਿਯਾ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਕੁਝ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੇ ਮੁੱਖ ਅਤੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਕਿਸਤ ਬਸਤੀਆਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੋਇਆ।<ref>{{cite book |last=[[F. Raymond Allchin|Allchin, Raymond]] (ed.) |year=1995 |title=The Archaeology of Early Historic South Asia: The Emergence of Cities and States |url=https://archive.org/details/archaeologyofear0000allc |location=New York |publisher=[[Cambridge University Press]]}}</ref><ref>{{cite book |first=D. K. |last=Chakrabarti |year=2004 |title=Indus Civilization Sites in India: New Discoveries |url=https://archive.org/details/induscivilizatio0000unse |publisher=Marg Publications |location=Mumbai |isbn=81-85026-63-7}}</ref><ref>{{cite book |authorlink=Ahmad Hasan Dani |last=Dani |first=Ahmad Hassan |coauthors=Mohen, J-P. (eds.) |year=1996 |title=History of Humanity, Volume III, From the Third Millennium to the Seventh Century BC |location=New York/Paris |publisher=Routledge/UNESCO |isbn=0-415-09306-6}}</ref> ਸਮਾਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਸੱਭਿਆਤਾਵਾਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਸ਼ਾਇਦ ਚੀਨ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ ਤੇ ਹੋਇਆ, ਪਰ ਇਥੇ ਵਿਆਪਕ ਸ਼ਹਿਰੀ ਨਿਰਿਮਾਣ ਦੇ ਪੁਰਾਤਤਵ ਸਬੂਤਾਂ ਤੋਂ ਇਹ ਗੱਲ ਚੰਗੀ ਤਰਾਂ ਸਾਬਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਪੁਰਾਣੀ ਦੁਨੀਆ (ਖਾਸ ਕਰ ਯੂਰਪ ਅਤੇ ਮੈਡੀਟੇਰੀਅਨ) ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ 476 ਈਸਵੀ ਤੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਇਤਿਹਾਸ (ਜਾਂ "ਪੁਰਾਤਨਤਾ"); 5ਵੀ ਸਦੀ ਤੋਂ 15ਵੀ ਸਦੀ ਤੱਕ ਮੱਧ ਕਾਲ (ਜਾਂ "ਪੋਸਟ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸਮਾਂ"<ref>{{cite web|url=http://www.fordham.edu/halsall/ |title=Internet Medieval Sourcebook Project |publisher=Fordham.edu |date= |accessdate=2009-04-18}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.the-orb.net/ |title=The Online Reference Book of Medieval Studies |publisher=The-orb.net |date= |accessdate=2009-04-18}}</ref>), ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਸਲਾਮੀ ਸੁਨਿਹਰਾ ਕਾਲ (750 ਈਃ – 1258 ਈਃ) ਅਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਯੂਰਪੀ ਪੂਨਰ ਜਾਗਰਣ (ਲੱਗਭਗ 1300 ਈਃ ਵਿੱਚ ਆਰੰਭ) ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ।<ref>Burckhardt, Jacob (1878), [http://www.boisestate.edu/courses/hy309/docs/burckhardt/burckhardt.html ''The Civilization of the Renaissance in Italy'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080921145058/http://www.boisestate.edu/courses/hy309/docs/burckhardt/burckhardt.html |date=2008-09-21 }}, trans S.G.C Middlemore, republished in 1990 ISBN 0-14-044534-X</ref><ref>{{cite web|url=http://www.uni-mannheim.de/mateo/camenaref/cmh/cmh.html |title='&#39;The Cambridge Modern History. Vol 1: The Renaissance (1902) |publisher=Uni-mannheim.de |date= |accessdate=2009-04-18}}</ref> 15ਵੀ ਸਦੀ ਤੋਂ ਲੇ ਕੇ 18ਵੀ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਆਧੁਨਿਕ ਕਾਲ,<ref name="rice1970">{{cite book|last=Rice|first=Eugene, F., Jr.|title=The Foundations of Early Modern Europe: 1460–1559|url=https://archive.org/details/isbn_0393054209|year=1970|publisher=W.W. Norton & Co.|authorlink=Eugene F. Rice, Jr.}}</ref> ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਬੁੱਧਤਾ ਦਾ ਯੁੱਗ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਤੋਂ ਲੇ ਕੇ ਹੁਣ ਤੱਕ ਭੂਤ ਪੂਰਵ ਅਧੁਨਿਕ ਕਾਲ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਮਕਾਲੀ ਇਤਿਹਾਸ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ, ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਪ੍ਰ ਨਿਕਟ ਪੂਰਵ,<ref>William W. Hallo &amp; William Kelly Simpson, ''The Ancient Near East: A History'', Holt Rinehart and Winston Publishers, 1997</ref><ref>Jack Sasson, ''The Civilizations of the Ancient Near East'', New York, 1995</ref><ref>Marc Van de Mieroop, ''History of the Ancient Near East: Ca. '' ''3000–323 BC.'', Blackwell Publishers, 2003</ref> ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਯੂਨਾਨ (ਗਰੀਕ), ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਪ੍ਰ ਰੋਮ ਪੁਰਤਨਤਾ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਪੁਰਾਣੀ ਦੁਨੀਆਂ, ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਚੀਨ<ref>{{cite web |url=http://www.automaticfreeweb.com/index.cfm?s=ancientasianworld |title=Ancient Asian World |publisher=Automaticfreeweb.com |date= |accessdate=2009-04-18 |archive-date=2012-05-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120515023548/http://www.automaticfreeweb.com/index.cfm?s=ancientasianworld |dead-url=yes }}</ref> ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਵੱਖਰੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਹਲਾਂਕਿ 18ਵੀ ਤੱਕ, ਵਿਆਪਕ ਵਿਸ਼ਵ ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਉਪਨਿਵੇਸ਼ਨ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਅਧਿਕਾਂਸ਼ ਸੱਭਿਆਤਾਵਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਕਾਫੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਇੱਕ ਦੂਸਰੇ ਵਿੱਰ ਰਲ ਗਏ (ਦੇਖੋ ਵਿਸ਼ਵਿਕਰਨ). ਆਖਰੀ ਇੱਕ ਚੌਥਾਈ ਹਜ਼ਾਰ-ਸਾਲ ਵਿੱਚ, ਜਨਸੰਖਿਆ, ਗਿਆਨ, ਤਕਨਾਲੋਜੀ, ਕਾਮਰਸ, ਹੱਥਿਆਰਾਂ ਦੇ ਮਾਰੂਪਣ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪਤਨ ਦੇ ਵਾਧੇ ਦੀ ਦਰ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਤੀਵਰਤਾ ਆਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਇਸ ਗ੍ਰਹਿ ਦੇ ਮਾਨਵ ਸਮਾਜ ਲਈ ਕਈ ਮੌਕਾ ਅਤੇ ਸੰਕਟ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਹਨ।<ref>[http://stateoftheworld.reuters.com Reuters – The State of the World] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090214194348/http://stateoftheworld.reuters.com/ |date=2009-02-14 }} The story of the 21st century</ref><ref>{{cite web|url=http://www.sciam.com/article.cfm?chanID=sa006&articleID=00031010-F7DA-1304-B72683414B7F0000 |title=Scientific American Magazine (September 2005 Issue) The Climax of Humanity |publisher=Sciam.com |date=2005-08-22 |accessdate=2009-04-18}}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} ==ਹੋਰ ਜਾਣਕਾਰੀ== * Louis-Henri FOURNET, "Diagrammatic Chart of World History", Editions Sides (1986) ISBN 978-2-868-61096-6 * David Landes, "The Wealth and Poverty of Nations: Why Some Are So Rich and Some So Poor", New York, W. W. Norton & Company (1999) ISBN 978-0-393-31888-3 * David Landes, [http://pubs.aeaweb.org/doi/pdfplus/10.1257/jep.20.2.3 "Why Europe and the West? ][http://pubs.aeaweb.org/doi/pdfplus/10.1257/jep.20.2.3 Why Not China?"], ''Journal of Economic Perspectives'', 20:2, 3, 2006. * [http://www.blackwell-synergy.com/doi/pdf/10.1111/j.1540-5923.2006.00168.x?cookieSet=1 Ricardo Duchesne, "Asia First?", ''The Journal of the Historical Society'', Vol. 6, Issue 1 (March 2006), pp. 69–91] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181215223133/http://www.blackwell-synergy.com/doi/pdf/10.1111/j.1540-5923.2006.00168.x?cookieSet=1 |date=2018-12-15 }} (PDF) * William H. McNeill, ''The Rise of the West: A History of the Human Community'', Chicago, University of Chicago Press, 1963. * Larry Gonick, ''The Cartoon History of the Universe'', Volume One, Main Street Books, 1997, ISBN 978-0-385-26520-1, Volume Two, Main Street Books, 1994, ISBN 978-0-385-42093-8, Volume Three, W. W. Norton & Company, 2002, ISBN 978-0-393-32403-7. ==ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ== * [https://www.youtube.com/playlist?list=PLBDA2E52FB1EF80C9 Crash Course World History] * British Museum - [http://www.britishmuseum.org/channel/object_stories/a_history_of_the_world.aspx A History of the World] * [http://documentarystorm.com/civilisation/%20 Civilisation]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇਤਿਹਾਸ]] i8wx23ljxwefyjawcuvnskpxqd4dcpi 0 30564 841707 779453 2026-06-29T20:54:50Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260629)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 841707 wikitext text/x-wiki {{Infobox protest | title = ਭਾਰਤ ਛੱਡੋ ਅੰਦੋਲਨ | image = Discussing the "Quit India" movement with Nehru.jpg | caption = ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਨਹਿਰੂ ਨਾਲ ਅੰਦੋਲਨ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ | date = 1942–1945 | place = [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ|ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਇੰਡੀਆ]] | side1 = ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ | side2 = [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਾਮਰਾਜ]] | result = | coordinates = | casualties1 = '''ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅਨੁਮਾਨ''':<br> 1,028 ਮਾਰੇ ਗਏ<ref name="Kumar">{{cite book | last=Kumar | first=Raj | title=Essays on Indian Freedom Movement | publisher=Discovery Publishing House | series=History and culture series | year=2003 | isbn=978-81-7141-705-6 | url=https://books.google.com/books?id=3kP5AgYYV5AC | page=108}}</ref><br> 3125 wounded <ref name="Kumar"/><br>Over 100,000 arrested <ref>{{cite book|title=The Philosophy of Mahatma Gandhi for the Twenty-First Century|page=228|publisher=Lexington Books|author=Douglas Allen}}</ref><br><br> '''Congress estimates''':<br>4,000 - 10,000 killed <ref name="Kumar"/><ref name="Green">{{cite book | last=Green | first=Jen | title=Gandhi and the Quit India Movement | publisher=Capstone Global Library | year=2013 | isbn=978-1-4062-6909-3 | url=https://books.google.com/books?id=Yo6pDwAAQBAJ | page=38}}</ref> | casualties2 = 63 ਅਫਸਰ ਮਾਰੇ ਗਏ <ref name="Arnold 2014"/><br> 2,000 officers wounded <ref name="Arnold 2014"/><br> 200 ਅਧਿਕਾਰੀ ਭੱਜ ਗਏ ਜਾਂ ਬਦਲ ਗਏ <ref name="Arnold 2014">{{cite book | last=Arnold | first=David | title=Gandhi | publisher=Taylor & Francis | series=Profiles In Power | year=2014 | isbn=978-1-317-88234-3 | url=https://books.google.com/books?id=GWzXAwAAQBAJ | page=194}}</ref> | leadfigures1 = [[ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ]]<br> [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]]<br> | leadfigures2 = [[ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ|ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ]] [[ਵਿੰਸਟਨ ਚਰਚਿਲ]]<br>[[ਭਾਰਤ ਦਾ ਗਵਰਨਰ-ਜਰਨਲ|ਵਾਇਸਰਾਏ]] ਲਾਰਡ ਲਿਨਲਿਥਗੋ }} '''ਭਾਰਤ ਛੱਡੋ ਅੰਦੋਲਨ''', ਜਿਸ ਨੂੰ '''ਅਗਸਤ ਅੰਦੋਲਨ''' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, [[ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ]] ਦੁਆਰਾ [[ਦੂਜੀ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ|ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ]] ਦੌਰਾਨ 9 ਅਗਸਤ 1942 ਨੂੰ [[ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਕਾਂਗਰਸ ਕਮੇਟੀ]] ਦੇ ਬੰਬਈ ਸੈਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਇੱਕ ਅੰਦੋਲਨ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ|ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸ਼ਾਸਨ]] ਦੇ ਅੰਤ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਦੁਆਰਾ [[ਕ੍ਰਿਪਸ ਮਿਸ਼ਨ]] ਨਾਲ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਯੁੱਧ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਲਈ ਭਾਰਤੀ ਸਮਰਥਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਗਾਂਧੀ ਨੇ [[ਗੋਵਾਲੀਆ ਟੈਂਕ]] ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ 9 ਅਗਸਤ 1942 ਨੂੰ ਬੰਬਈ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੇ ਆਪਣੇ [[ਭਾਰਤ ਛੱਡੋ ਤਕਰੀਰ|ਭਾਰਤ ਛੱਡੋ]] ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ''ਕਰੋ ਜਾਂ ਮਰੋ'' ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ। ਵਾਇਸਰਾਏ ਲਿਨਲਿਥਗੋ ਨੇ ਇਸ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ "1857 ਤੋਂ ਹੁਣ ਤੱਕ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਗੰਭੀਰ ਬਗਾਵਤ" ਵਜੋਂ ਟਿੱਪਣੀ ਕੀਤੀ।<ref name="Panigrahi">{{cite book | last=Panigrahi | first=Devendra | title=India's Partition: The Story of Imperialism in Retreat | publisher=Taylor & Francis | year=2004 | isbn=978-1-135-76812-6 | url=https://books.google.com/books?id=JJGRAgAAQBAJ | page=403}}</ref><ref>{{cite book | last1=Rose | first1=Patrick | last2=Jeffreys | first2=A. | title=The Indian Army, 1939-47: Experience and Development | publisher=Taylor & Francis | year=2016 | isbn=978-1-317-02764-5 | url=https://books.google.com/books?id=QEGrCwAAQBAJ| page=232}}</ref> ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਕਾਂਗਰਸ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਨੇ ਭਾਰਤ ਤੋਂ "ਐਨ ਆਰਡਰਲੀ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਵਾਢੀ" ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਵਿਰੋਧ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਅੰਗਰੇਜ਼ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਸਨ। ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਭਾਸ਼ਣ ਦੇ ਕੁਝ ਘੰਟਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]] ਦੀ ਲਗਭਗ ਸਮੁੱਚੀ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਮੁਕੱਦਮੇ ਦੇ ਕੈਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਨੇ ਬਾਕੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਜਨਤਾ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਬਿਤਾਈ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਵਾਇਸਰਾਏ ਕੌਂਸਲ, [[ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ]], ਹਿੰਦੂ ਮਹਾਸਭਾ, ਰਿਆਸਤਾਂ, ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਪੀਰੀਅਲ ਪੁਲਿਸ, [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਇੰਡੀਅਨ ਆਰਮੀ]], ਅਤੇ [[ਇੰਡੀਅਨ ਸਿਵਲ ਸਰਵਿਸ]] ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸੀ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਭਾਰਤੀ ਕਾਰੋਬਾਰੀਆਂ ਨੇ ਭਾਰੀ ਯੁੱਧ ਸਮੇਂ ਦੇ ਖਰਚਿਆਂ ਤੋਂ ਲਾਭ ਉਠਾਇਆ, ਭਾਰਤ ਛੱਡੋ ਅੰਦੋਲਨ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਮੁੱਖ ਬਾਹਰੀ ਸਮਰਥਨ ਅਮਰੀਕੀਆਂ ਤੋਂ ਆਇਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ [[ਫ਼ਰੈਂਕਲਿਨ ਡੀ ਰੂਜ਼ਵੈਲਟ|ਫਰੈਂਕਲਿਨ ਡੀ. ਰੂਜ਼ਵੈਲਟ]] ਨੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ [[ਵਿੰਸਟਨ ਚਰਚਿਲ]] 'ਤੇ ਕੁਝ ਭਾਰਤੀ ਮੰਗਾਂ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਲਈ ਦਬਾਅ ਪਾਇਆ।<ref name="Herman">{{cite book|author=Arthur Herman|title=Gandhi & Churchill: The Epic Rivalry that Destroyed an Empire and Forged Our Age|url=https://books.google.com/books?id=tquxD6dk914C&pg=PA359|year=2008|publisher=[[Random House]]|page=359|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160101071616/https://books.google.com/books?id=tquxD6dk914C&pg=PA359|archive-date=1 January 2016|isbn=978-0-553-90504-5}}</ref> ਅੰਗਰੇਜ਼ ਹਕੂਮਤ ਵਿਰੁੱਧ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਹਿੰਸਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਾਪਰੀਆਂ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ 1945 ਤੱਕ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਭਾਰਤ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਅਰਾਜਕ ਹੈ, ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਯੁੱਗ ਲਈ ਸਵਾਲ ਇਹ ਬਣ ਗਿਆ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣਾ ਹੈ। 1945 ਵਿੱਚ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਆਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਆਂ ਦੀ ਰਿਹਾਈ ਨਾਲ ਅੰਦੋਲਨ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁਕੁੰਦ ਕਾਕਤੀ, [[ਮਾਤੰਗਿਨੀ ਹਾਜ਼ਰਾ]], ਕਨਕਲਤਾ ਬਰੂਆ, ਕੁਸ਼ਲ ਕੋਂਵਰ, ਭੋਗੇਸ਼ਵਰੀ ਫੁਕਨਾਨੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref>{{cite book|title=Women's Emancipation Movement in India|page=67|author=Kanaka Mukhārji|publisher=National Book Centre}}</ref> 1992 ਵਿੱਚ, [[ਭਾਰਤੀ ਰਿਜ਼ਰਵ ਬੈਂਕ]] ਨੇ ਭਾਰਤ ਛੱਡੋ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਗੋਲਡਨ ਜੁਬਲੀ ਨੂੰ ਮਨਾਉਣ ਲਈ 1 ਰੁਪਏ ਦਾ ਯਾਦਗਾਰੀ ਸਿੱਕਾ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=A2bWubXDYWU |title=1 Rupee Coin of 1992 – Quit India Movement Golden Jubilee |website=[[YouTube]] |access-date=12 March 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170406094346/https://www.youtube.com/watch?v=A2bWubXDYWU |archive-date=6 April 2017}}</ref> {{Quote|'''ਉਸ (ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ) ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹੋਣ ਲਈ ਇਕ ਘੰਟਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦਾ ਸਲੋਕ ਸੁਣਿਆ ਅਤੇ ਨੌਜਵਾਨ ਮੁਸਲਿਮ ਕੁੜੀ ਤੋਂ ਕੁਰਾਨ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਲਈ ਸੁਨੇਹਾ ਲਿਖਿਆ। ਉਸ ਕੋਲ ਭਗਵਦ ਗੀਤਾ (ਪਵਿੱਤਰ ਹਿੰਦੂ ਗ੍ਰੰਥ), ਕੁਰਾਨ ਅਤੇ ਉਰਦੂ ਦੇ ਕਾਇਦੇ ਸਨ, ਗਲ ਵਿਚ ਫੁੱਲਾਂ ਦਾ ਹਾਰ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਦੀ ਕਾਰ ਵਿਚ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਸਟੇਸ਼ਨ (ਥਾਣੇ) ਲੈ ਜਾਇਆ ਗਿਆ'''.. 9 ਅਗਸਤ 1942 ਨੂੰ ਟਾਈਮ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟਰ ਲਿਲੀ ਰੋਥਮੈਨ ਨੇ ਕਿਹਾ}} ==ਹਵਾਲੇ== {{Reflist|1=30em|refs= <ref name="b">{{cite journal|author1-link=Tarak Barkawi|author=Tarak Barkawi|title=Culture and Combat in the Colonies. The Indian Army in the Second World War|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-contemporary-history_2006-04_41_2/page/325|journal=Journal of Contemporary History|volume=41|issue=2|pages=325–355|doi=10.1177/0022009406062071|jstor=30036389|year=2006|s2cid=145364543}}</ref> <ref name="BC">Bidyut Chakraborty (1997) ''Local Politics and Indian Nationalism: Midnapur (1919–1944).'' Manohar.</ref> <ref name="Bapu2013">{{cite book|author=Prabhu Bapu|title=Hindu Mahasabha in Colonial North India, 1915–1930: Constructing Nation and History|url=https://books.google.com/books?id=iUFalxUFFWkC&pg=PA103|year=2013|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-67165-1|pages=103–}}</ref> <ref name="c">{{cite book|author=D. Fisher and A. Read|year=1998|title=The Proudest Day: India's Long Road to Independence|publisher=[[WW Norton]]|pages=[https://archive.org/details/proudestdayindia00read/page/229 229–330]|isbn=9780393045949|url-access=registration|url=https://archive.org/details/proudestdayindia00read/page/229}}</ref> <!-- Not in use <ref name="herman">{{cite book|author=Arthur Herman|author-link= Arthur L. Herman|title=Gandhi & Churchill: The Epic Rivalry That Destroyed an Empire and Forged Our Age|url=https://books.google.com/books?id=tquxD6dk914C&pg=PA494|year=2008|publisher=[[Random House]] Digital|pages=494–99|isbn=9780553804638}}</ref> Not in use--> <ref name="Majumdar1978">{{cite book |author=Ramesh Chandra Majumdar |date=1978 |title=History of Modern Bengal |publisher=Oxford University Press |page=179}}</ref> <ref name="Mookerjee2000">{{cite book|author1=Syama P. Mookerjee|author2=Śyāmāprasāda Mukhopādhyāẏa|title=Leaves from a Diary|url=https://books.google.com/books?id=CFfCAQAACAAJ|year=2000|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-565097-6|page=179}}</ref> <ref name="Riddick2006">{{cite book|author=John F. Riddick|title=The History of British India: A Chronology|url=https://books.google.com/books?id=Es6x4u_g19UC|year=2006|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=978-0-313-32280-8|page=115}}</ref> <ref name="sen">{{cite journal|author=Sunil Sen|title=Popular Participation in the Quit India Movement: Midnapur, 1942–44|journal=Indian Historical Review|year=1985|volume=12 |issue =1–2|pages= 300–316}}</ref> <ref name="shukla">{{cite journal|author=Jaykumar R. Shukla|title=The Quit India Movement on Saurashtra|journal=Quarterly Review of Historical Studies|year=1981|volume= 21|issue=1 |pages= 3–8|jstor=44142014}}</ref> <ref name="Wolpert1984">{{cite book|author=Stanley A. Wolpert|author-link = Stanley Wolpert|title=Jinnah of Pakistan|url=https://books.google.com/books?id=-OFtAAAAMAAJ|year=1984|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-503412-7|pages=209, 210, 215}}</ref> }} ===ਸਰੋਤੇ ਕੰਮ=== * {{citation |last=Noorani |first=A. G. |author-link=A. G. Noorani |title=The RSS and the BJP: A Division of Labour |url=https://books.google.com/books?id=6PnBFW7cdtsC |year=2000 |publisher=LeftWord Books |isbn=978-81-87496-13-7 }} ==[[ਹੋਰ]] ਪੜ੍ਹੋ== {{Refbegin|40em}} * [[M. J. Akbar|Akbar, M.J.]] ''Nehru: The Making of India'' (Viking, 1988), popular biography * {{cite journal|author=Buchanan, Andrew N. |title=The War Crisis and the Decolonization of India, December 1941 – September 1942: A Political and Military Dilemma|journal=Global War Studies|volume=8|issue=2|pages=5–31|doi=10.5893/19498489.08.02.01|year=2011}} * {{cite journal|author=Chakrabarty, Bidyut|title=Political Mobilization in the Localities: The 1942 Quit India Movement in Midnapur|url=https://archive.org/details/sim_modern-asian-studies_1992-10_26_4/page/791|journal=Modern Asian Studies|volume=26|issue=4|pages=791–814|jstor=312940|doi=10.1017/S0026749X00010076|year=1992|s2cid=146564132}} * {{cite journal|author=Chakrabarty, Bidyut|title=Defiance and Confrontation: The 1942 Quit India Movement in Midnapur|journal=Social Scientist|volume=20|issue=7/8|pages=75–93|doi=10.2307/3517569|jstor=3517569|year=1992}} * {{cite journal|author=Chopra, P. N.|title='Quit India' Movement of 1942|journal=Journal of Indian History|year=1971|volume=49 |issue =145–147|pages=1–56}} * Clymer, Kenton J. ''Quest for Freedom: The United States and India's Independence'' (Columbia University Press, 1995) [https://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=100518849 online edition] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050103133609/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=100518849 |date=2005-01-03 }} * {{cite journal|author=Greenough, Paul R.|title=Political Mobilization and the Underground Literature of the Quit India Movement, 1942–44|url=https://archive.org/details/sim_modern-asian-studies_1983-07_17_3/page/353|journal=Modern Asian Studies|volume=17|issue=3|pages=353–386|jstor=312297|doi=10.1017/S0026749X00007538|year=1983|s2cid=146571045}} * {{cite book|author=Herman, Arthur|title=Gandhi & Churchill: The Epic Rivalry That Destroyed an Empire and Forged Our Age|url=https://books.google.com/books?id=tquxD6dk914C&pg=PA494|year=2008|publisher=Random House Digital|isbn=9780553804638}} * Hutchins, Francis G. ''India's Revolution: Gandhi and the Quit India Movement'' (1973) * {{cite journal|author=Johnson, Robert|title=The Army in India and Responses to Low-Intensity Conflict, 1936–1946|journal=Journal of the Society for Army Historical Research|volume= 89|issue=358 |year=2011|pages= 159–181|jstor=44231836}} * Krishan, Shri. "Crowd vigour and social identity: The Quit India Movement in western India." ''Indian Economic & Social History Review'' 33.4 (1996): 459–479. * Panigrahi; D. N. ''India's Partition: The Story of Imperialism in Retreat'' (Routledge, 2004) [https://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=108519176 online edition]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਸਤੰਬਰ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{cite journal|author=Pati, Biswamoy|title=The climax of popular protest: The Quit India Movement in Orissa|journal=The Indian Economic & Social History Review|volume=29|pages=1–35|doi=10.1177/001946469202900101|year=1992|s2cid=143484597}} * Patil, V. I. ''Gandhiji, Nehruji and the Quit India Movement'' (1984) * Read, Anthony, and David Fisher; ''The Proudest Day: India's Long Road to Independence'' (W. W. Norton, 1999) [https://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=101073461 online edition] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080627162355/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=101073461 |date=2008-06-27 }}; detailed scholarly history * Venkataramani, M. S.; Shrivastava, B. K. ''Quit India: The American Response to the 1942 Struggle'' (1979) * {{cite book |title=The way out to freedom: an inquiry into the Quit India Movement conducted by participants|url=https://archive.org/details/dli.bengal.10689.15555|author=Zaidi, A. Moin |publisher=Orientalia (India)|year=1973|page=[https://archive.org/details/dli.bengal.10689.15555/page/n103 85] }} * Muni, S. D. "The Quit India Movement: A Review Article," ''International Studies,'' (Jan 1977,) 16#1 pp 157–168, * Shourie, Arun (1991). "The Only fatherland": Communists, "Quit India", and the Soviet Union. New Delhi: ASA Publications. {{ISBN|978-8185304359}} * [[Mansergh, Nicholas]], and E. W. R. Lumby, eds. ''India: The Transfer of Power 1942–7. Vol. II. 'Quit India' 30 April-21 September 1942'' (London: [[Her Majesty's Stationery Office]], 1971), 1044pp [https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.460044 online] * {{cite book |title=Quit India Movement: British secret documents, Vol. 1|url=https://archive.org/details/quitindiamovemen0000unse|author=Pran Nath Chopra|author2=Shri Ram Bakshi |publisher=Interprint|year=1986 |isbn=978-81-85017-32-7 |page=[https://archive.org/details/quitindiamovemen0000unse/page/17 17] }} {{Refend}} ==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ== {{Commons category|Quit India Movement|ਭਾਰਤ ਛੱਡੋ ਅੰਦੋਲਨ}} *[http://www.ibiblio.org/pha/policy/1942/420427a.html Rejected 'Quit India' resolution drafted by Mohandas K. Gandhi 27 April 1942] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਛੱਡੋ ਅੰਦੋਲਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗਾਂਧੀਵਾਦ]] a0gyemrycmy8ni3gton8ctljk95uqcz 0 38911 841676 795439 2026-06-29T20:04:41Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260629)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 841676 wikitext text/x-wiki [[File:DaylightSaving-World-Subdivisions.png|thumb|upright=1.67|alt=World map. Europe, Russia, most of North America, parts of southern South America and southern Australia, and a few other places use DST. Most of equatorial Africa and a few other places near the equator have never used DST. The rest of the land mass is marked as formerly using DST.|ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਬਹੁਮਤ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤਿਆ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਪਰ, ਡੇਲਾਈਟ ਸੇਵਿੰਗ ਟਾਈਮ ਪੱਛਮੀ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਆਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। [3] [4] [5]]] '''ਚਾਨਣ ਬਚਾਊ ਸਮਾਂ (daylight saving time, DST)''' ਜਾ '''ਗਰਮ ਰੁੱਤ ਸਮਾਂ''' (ਭਾਸ਼ਾ ਦੇਖੋ) ਇੱਕ ਪ੍ਰਥਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗਰਮੀ ਦੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੌਰਾਣ ਘੜੀ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਸ਼ਾਮ ਲੰਬੀ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਸੁਬਾਹ ਛੋਟੀ। ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਘੜੀ ਨੂੰ ਬਹਾਰ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਤੇ ਇੱਕ ਘੰਟੇ ਅੱਗੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪਤਝੜ ਵਿੱਚ ਪਿੱਛੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=Downing-Prerau>DST ਅਮਲ ਅਤੇ ਵਿਵਾਦ {{cite book |author=Michael Downing |title=Spring Forward: The Annual Madness of Daylight Saving Time |url=https://archive.org/details/springforwardann00down |publisher=Shoemaker & Hoard |year=2005 |isbn=1-59376-053-1 |ref=Spring-Forward }}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} == ਬਾਹਰਲੀਆਂ ਕੜੀਆਂ == * [http://www.twinsun.com/tz/tz-link.htm ਟਾਈਮ ਡਾਟੇ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਟਾਈਮ ਜ਼ੋਨ ਅਤੇ ਉਜਾਲੇ ਲਈ ਸਰੋਤ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120623013511/http://www.twinsun.com/tz/tz-link.htm |date=2012-06-23 }} -ਤਕਨੀਕੀ ਵਸੀਲੇ * [http://time-time.net/articles/pros-and-cons-of-dst.php ਫ਼ਾਇਦੇ: ਅਤੇ ਡੇਲਾਈਟ ਸੇਵਿੰਗ ਟਾਈਮ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ:] * [http://www.itu.int/dms_pub/itu-t/opb/sp/T-SP-LT.1-2012-OAS-PDF-E.pdf।TU ਕਾਨੂੰਨੀ TIME 2012]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.nist.gov/pml/div688/dst.cfm ਵਰਤਮਾਨ ਡੇਲਾਈਟ ਸੇਵਿੰਗ ਟਾਈਮ (ਡੀ) ਨਿਯਮ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ], ਅਮਰੀਕੀ ਨੂੰ ਨੈਸ਼ਨਲ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ (NIST.gov) * [http://www.worldtimezone.com/daylight.html ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਡੇਲਾਈਟ ਸੇਵਿੰਗ ਟਾਈਮ ਓਪਰੇਟਿੰਗ ਪ੍ਰਦੇਸ਼] * [https://stopwatch-timers.com/world-time/ ਸੰਸਾਰ ਸਮਾਂ ਜ਼ੋਨ] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਮਾਂ]] p0eygl415v06kktafca3m1h8xssjcmv 0 40183 841693 279525 2026-06-29T20:40:06Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260629)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 841693 wikitext text/x-wiki {{Infobox Anatomy | Name = ਠੋਡੀ | Latin = Mentum | GraySubject = | GrayPage = | Image = [[File:ASL 1@Chin-PalmBack.jpg|Human Chin]] | Image = File:ASL 1@Chin-PalmBack.jpg | Caption = ਠੋਡੀ ਤੇ ਰੱਖੀ ਉਂਗਲ | Image2 = | Caption2 = | Precursor = | System = | Artery = [[Inferior alveolar artery]] | Vein = | Nerve = [[ਮਾਨਸਿਕ ਰਗ]] | Lymph = | MeshName = Chin | MeshNumber = A01.456.505.259 | DorlandsPre = c_27 | DorlandsSuf = 12232781 }} ਮਾਨਵੀ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ '''ਠੋਡੀ''' [[ਮੂੰਹ]] ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਥੱਲੇ ਵਾਲੀ ਹੱਡੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹਦੇ ਉੱਪਰ ਜਬਾੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਠੋਡੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਨੋਕਦਾਰ ਤੇ ਤਿਕੋਣੀ ਅਤੇ ਪੁਰਖਾਂ ਦੀ ਚੌੜੀ ਤੇ ਗੋਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref>{{cite book|last=O'Loughlin|first=Michael McKinley, Valerie Dean|title=Human anatomy|url=https://archive.org/details/humananatomy00mich|year=2006|publisher=McGraw-Hill Higher Education|location=Boston|isbn=0072495855|pages=[https://archive.org/details/humananatomy00mich/page/400 400]–401}}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਾਨਵੀ ਸਰੀਰ]] lzas2tmsv8p3jtdupv2sskff27fm1vf 0 42159 841651 665986 2026-06-29T19:27:04Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 2 books for verifiability (20260629)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 841651 wikitext text/x-wiki {{ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬਾ ਰੋਗ | Name = ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ | Image = AMI scheme.png | Caption = ਦਿਲ ਦੇ ਦੌਰੇ ਦੀ ਤਸਵੀਰ। ਕਾਰਨ (2) ਦਿਲ ਦੀ ਮੂਹਰਲੀ ਕੰਧ ਦੇ ਸਿਰੇ ਦੇ ਮਿਚਣ ਕਰ ਕੇ ਅਤੇ (1) ਖੱਬੀ ਕੋਰੋਨਰੀ ਨਾੜ (LCA) ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਖ ਕਰ ਕੇ। RCA ਸੱਜੀ ਕੋਰੋਨਰੀ ਨਾੜੀ ਹੈ। | DiseasesDB = 8664 | ICD10 = {{ICD10|I|21||i|20}}-{{ICD10|I|22||i|20}} | ICD9 = {{ICD9|410}} | MedlinePlus = 000195 | eMedicineSubj = med | eMedicineTopic = 1567 | eMedicine_mult = {{eMedicine2|emerg|327}} {{eMedicine2|ped|2520}} | MeshID = D009203 }} '''ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ''' (ਡਾਕਟਰੀ ਭਾਸ਼ਾ 'ਚ '''ਮਾਇਓਕਾਰਡੀਅਲ ਇਨਫ਼ਾਕਸ਼ਨ'''; {{Lang-en|Myocardial infarction}} ਜਾਂ ''acute myocardial infarction''; '''ਏ.ਐੱਮ.ਆਈ.''' ਭਾਵ ਤੇਜ਼ ਐੱਮ.ਆਈ.) ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਸਰੀਰਕ ਹਾਲਤ ਵਾਸਤੇ ਇਸਤਲਾਹ ਹੈ ਜਿਹਨੂੰ '''ਹਾਰਟ ਅਟੈਕ''' ਵੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ ਉਦੋਂ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ [[ਖ਼ੂਨ]] ਦਿਲ ਦੇ ਕਿਸੇ ਹਿੱਸੇ ਤੱਕ ਸਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁੱਜਣੋਂ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਇਸ ਕਰ ਕੇ ਲੁੜੀਂਦੀ [[ਆਕਸੀਜਨ]] ਨਾ ਮਿਲਣ ਕਰ ਕੇ [[ਦਿਲੀ ਮਾਸਪੇਸ਼ੀ]] ਨੂੰ ਹਰਜ ਪਹੁੰਚੇ। ਇਹਦਾ ਆਮ ਕਾਰਨ ਇਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦਿਲ ਤੱਕ ਲਹੂ ਲਿਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕੋਰੋਨਰੀ ਨਾੜੀਆਂ 'ਚੋਂ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਵਿੱਚ [[ਚਿੱਟੇ ਲਹੂ ਕੋਸ਼]], [[ਲਿਪਿਡ|ਕੋਲੈਸਟਰੋਲ ਅਤੇ ਚਰਬੀ]] ਬਣਨ ਕਰ ਕੇ ਰੁਕਾਵਟ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇਹ ਬਹੁਤ ਅਚਨਚੇਤੀ ਜਾਂ ਗੰਭੀਰ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਇਹਨੂੰ "ਤੇਜ਼" ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ==ਚਿੰਨ੍ਹ ਅਤੇ ਲੱਛਣ== {{multiple image | direction = vertical | width = 250 | image1 = AMI pain front.png | alt1 = View of the chest with common areas of MI coloured | image2 = AMI pain back.png | alt2 = View of the back with common areas of MI coloured | caption2 = ਉਹ ਖੇਤਰ ਜਿੱਥੇ ਦਰਦ ਮਾਇਓਕਾਰਡੀਅਲ ਇਨਫਾਰਕਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਛਾਤੀ ਅਤੇ ਪਿਛਲੇ ਪਾਸੇ, ਆਮ (ਗੂੜ੍ਹੇ ਲਾਲ) ਅਤੇ ਘੱਟ ਆਮ (ਹਲਕੇ ਲਾਲ) ਖੇਤਰ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ। }} ===ਦਰਦ=== {{ਕਾਮਨਜ਼|Myocardial infarction|ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ}} ਛਾਤੀ ਦਾ ਦਰਦ ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਆਮ ਲੱਛਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਕਸਰ ਜਕੜ, ਦਬਾਅ ਜਾਂ ਨਿਚੋੜ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦਰਦ ਅਕਸਰ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਹੇਠਲੇ ਜਬਾੜੇ, ਗਰਦਨ, ਸੱਜੀ ਬਾਂਹ, ਪਿੱਠ ਅਤੇ ਉੱਪਰਲੇ ਪੇਟ ਤੱਕ ਵੀ ਫੈਲ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref name=Harrisons2015>{{Cite book|title=Harrison's principles of internal medicine|url=https://archive.org/details/isbn_9780071842327|last=Kasper|first=Dennis L.|last2=Fauci|first2=Anthony S.|last3=Hauser|first3=Stephen L.|last4=Longo|first4=Dan L.|last5=Jameson|first5=J. Larry|last6=Loscalzo|first6=Joseph | name-list-format = vanc |publisher=McGraw Hill Education|year=2015|isbn=978-0-07-180215-4|location=|pages=[https://archive.org/details/isbn_9780071842327/page/1593 1593]–1610|oclc=923181481}}</ref> ਤੀਬਰ ਐਮ ਆਈ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੰਕੇਤ ਵਾਲਾ ਦਰਦ, ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੰਭਾਵਨਾ ਦੇ ਅਨੁਪਾਤ ਦੇ ਨਾਲ, ਦਰਦ ਸੱਜੇ ਬਾਂਹ ਅਤੇ ਮੋਢਾ ਤੇ ਫੈਲਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ, ਪਿਛਲੇ ਦਿਲ ਦੇ ਦੌਰੇ ਵਰਗਾ ਛਾਤੀ ਦਾ ਦਰਦ ਵੀ ਸੁਝਾਅ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।<ref name=Harrisons2015B>{{Cite book|title=Harrison's Principles of Internal Medicine|url=https://archive.org/details/isbn_9780071842327|last=Kasper|first=Dennis L.|last2=Fauci|first2=Anthony S.|last3=Hauser|first3=Stephen L.|last4=Longo|first4=Dan L.|last5=Jameson|first5=J. Larry|last6=Loscalzo|first6=Joseph | name-list-format = vanc |publisher=McGraw Hill Education|year=2015|isbn=978-0-07-180215-4|location=|pages=98–99|oclc=923181481}}</ref> ਐਮ ਆਈ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਦਰਦ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਫੈਲਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਸਥਿਤੀ ਦੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬਦਲਦਾ, ਅਤੇ 20 ਮਿੰਟਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਲਈ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।<ref name="THIRDDEF">{{cite journal | vauthors = Thygesen K, Alpert JS, Jaffe AS, Simoons ML, Chaitman BR, White HD, Katus HA, Lindahl B, Morrow DA, Clemmensen PM, Johanson P, Hod H, Underwood R, Bax JJ, Bonow RO, Pinto F, Gibbons RJ, Fox KA, Atar D, Newby LK, Galvani M, Hamm CW, Uretsky BF, Steg PG, Wijns W, Bassand JP, Menasché P, Ravkilde J, Ohman EM, Antman EM, Wallentin LC, Armstrong PW, Simoons ML, Januzzi JL, Nieminen MS, Gheorghiade M, Filippatos G, Luepker RV, Fortmann SP, Rosamond WD, Levy D, Wood D, Smith SC, Hu D, Lopez-Sendon JL, Robertson RM, Weaver D, Tendera M, Bove AA, Parkhomenko AN, Vasilieva EJ, Mendis S | display-authors = 6 | title = Third universal definition of myocardial infarction | journal = Circulation | volume = 126 | issue = 16 | pages = 2020–35 | date = October 2012 | pmid = 22923432 | doi = 10.1161/CIR.0b013e31826e1058 | doi-access = free }}</ref> ਲੇਵਿਨ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੀ ਛਾਤੀ ਦੇ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਜਾਂ ਦੋਵੇਂ ਮੁੱਕੇ ਫੜ ਕੇ ਛਾਤੀ ਦੇ ਦਰਦ ਨੂੰ ਸਥਾਨਕ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਕਲਾਸੀਕਲ ਤੌਰ ਤੇ ਛਾਤੀ ਦੇ ਦਰਦ ਦਾ ਭਵਿੱਖਵਾਣੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇੱਕ ਸੰਭਾਵਤ ਨਿਰੀਖਣ ਅਧਿਐਨ ਨੇ ਦਿਖਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਇਸਦਾ ਮਾੜਾ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀਕ ਮੁੱਲ ਸੀ।<ref name="pmid17208083">{{cite journal | vauthors = Marcus GM, Cohen J, Varosy PD, Vessey J, Rose E, Massie BM, Chatterjee K, Waters D | display-authors = 6 | title = The utility of gestures in patients with chest discomfort | url = https://archive.org/details/sim_american-journal-of-medicine_2007-01_120_1/page/83 | journal = The American Journal of Medicine | volume = 120 | issue = 1 | pages = 83–9 | date = January 2007 | pmid = 17208083 | doi = 10.1016/j.amjmed.2006.05.045 }}</ref> ਦਰਦ ਜੋ ਨਾਈਟ੍ਰੋਗਲਾਈਸਰੀਨ ਨੂੰ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਦਿਲ ਦੇ ਦੌਰੇੇ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਜਾਂ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਨੂੰ ਸੰਕੇਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।<ref name=Oc2010/> ===ਔਰਤਾਂ=== [[File:Heart attack warning signs-women.PNG|thumb|upright=1.3|right|Range of myocardial infarction symptoms in women]] ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ, ਮਾਇਓਕਾਰਡੀਅਲ ਇਨਫਾਰਕਸ਼ਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲੱਛਣਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਛਾਤੀ ਦੇ ਦਰਦ ਦੀ ਕਲਾਸਿਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਲਗਭਗ 50% ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਔਰਤਾਂ ਵੀ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਿੱਠ ਜਾਂ ਗਰਦਨ ਦੇ ਦਰਦ, ਬਦਹਜ਼ਮੀ, ਦੁਖਦਾਈ, ਹਲਕਾਪਨ, ਸਾਹ ਦੀ ਕਮੀ, ਥਕਾਵਟ, ਮਤਲੀ ਜਾਂ ਜਬਾੜੇ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਪਾਸੇ ਦਰਦ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਲੱਛਣ ਅਕਸਰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਸਥਿਤੀ ਨਾਲ ਗਲਤ ਮੰਨ ਲਏ ਜਾਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web|url=https://www.heart.org/en/health-topics/heart-attack/warning-signs-of-a-heart-attack/heart-attack-symptoms-in-women|title=Heart Attack Symptoms in Women|website=www.heart.org|access-date=2018-11-07}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.womenshealth.gov/heart-disease-and-stroke/heart-disease/heart-attack-and-women/heart-attack-symptoms|title=Signs of a heart attack in women|website=womenshealth.gov|access-date=2018-11-07|date=2017-02-03}}</ref> ===ਹੋਰ ਲੱਛਣ=== ਛਾਤੀ ਵਿੱਚ ਦਰਦ ਪਸੀਨਾ, ਮਤਲੀ ਜਾਂ ਉਲਟੀਆਂ ਅਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਦੇ ਨਾਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ,<ref name=Harrisons2015B/><ref name=THIRDDEF /> ਅਤੇ ਇਹ ਲੱਛਣ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਦਰਦ ਦੇ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।<ref name=Harrisons2015/> ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ, ਮਾਇਓਕਾਰਡਿਅਲ ਇਨਫਾਰਕਸ਼ਨ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਆਮ ਲੱਛਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਹ ਦੀ ਕਮੀ, ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਅਤੇ ਥਕਾਵਟ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref name="ACSwomen">{{cite journal | vauthors = Canto JG, Goldberg RJ, Hand MM, Bonow RO, Sopko G, Pepine CJ, Long T | title = Symptom presentation of women with acute coronary syndromes: myth vs reality | journal = Archives of Internal Medicine | volume = 167 | issue = 22 | pages = 2405–13 | date = December 2007 | pmid = 18071161 | doi = 10.1001/archinte.167.22.2405 | doi-access = free }}</ref> ਸਾਹ ਚੜ੍ਹਨਾ ਇੱਕ ਆਮ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਇਕੋ ਇੱਕ ਲੱਛਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਦਿਲ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਣ ਨਾਲ ਖੱਬੇ ਵੈਂਟ੍ਰਿਕਲ ਦੇ ਆਉਟਪੁੱਟ ਨੂੰ ਸੀਮਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਾਹ ਵਿੱਚ ਖੂਨ ਦੀ ਘੱਟ ਆਕਸੀਜਨ, ਜਾਂ ਫੇਫੜੇ ਦੇ ਸੋਜ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਹੋਰ ਘੱਟ ਆਮ ਲੱਛਣਾਂ ਵਿੱਚ ਕਮਜ਼ੋਰੀ, ਹਲਕੀ-ਧੜਕਣ, ਧੜਕਣ ਅਤੇ ਦਿਲ ਦੀ ਦਰ ਜਾਂ ਬਲੱਡ ਪ੍ਰੈਸ਼ਰ ਵਿੱਚ ਅਸਧਾਰਨਤਾਵਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref name=Harrisons2015/><ref>{{cite web|last1=Ashton|first1=Rendell|last2=Raman|first2=Dileep|title=Dyspnea | name-list-format = vanc |url= http://www.clevelandclinicmeded.com/medicalpubs/diseasemanagement/pulmonary/dyspnea/ |website=www.clevelandclinicmeded.com|publisher=Cleveland Clinic|access-date=24 May 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170711084207/http://www.clevelandclinicmeded.com/medicalpubs/diseasemanagement/pulmonary/dyspnea/|archive-date=11 July 2017}}</ref> ਇਹ ਲੱਛਣ ਸੰਭਾਵਤ ਤੌਰ ਤੇ ਦਿਮਾਗੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਕੇਟੋਲੋਮਾਈਨਜ਼ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਵਾਧਾ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਦਰਦ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ, ਜਿੱਥੇ ਘੱਟ ਬਲੱਡ ਪ੍ਰੈਸ਼ਰ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite book|last1=Lilly|first1=Leonard S. | name-list-format = vanc |title=Pathophysiology of Heart Disease: A Collaborative Project of Medical Students and Faculty|date=2012|publisher=Lippincott Williams & Wilkins |isbn=9781469816685 |page=172 |url= https://books.google.com.au/books?id=0lxSGJYeXikC&pg=PA172&lpg=PA172 |url-status=live |archive-url= https://web.archive.org/web/20170728135942/https://books.google.com.au/books?id=0lxSGJYeXikC&pg=PA172&lpg=PA172 |archive-date=2017-07-28 }}</ref> ਦਿਮਾਗ ਨੂੰ ਖੂਨ ਦੇ ਨਾਜ਼ੁਕ ਪ੍ਰਵਾਹ ਅਤੇ ਕਾਰਡੀਓਜੈਨਿਕ ਸਦਮੇ ਦੇ ਕਾਰਨ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਘਾਟ, ਅਤੇ ਅਚਾਨਕ ਮੌਤ, ਅਕਸਰ ਵੈਂਟ੍ਰਿਕੂਲਰ ਫਾਈਬ੍ਰਿਲੇਸ਼ਨ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਮਾਇਓਕਾਰਡੀਅਲ ਇਨਫਾਰਕਸ਼ਨਜ਼ ਵਿੱਚ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।<ref name='ESC STEMI'>{{cite journal | vauthors = Van de Werf F, Bax J, Betriu A, Blomstrom-Lundqvist C, Crea F, Falk V, Filippatos G, Fox K, Huber K, Kastrati A, Rosengren A, Steg PG, Tubaro M, Verheugt F, Weidinger F, Weis M | display-authors = 6 | title = Management of acute myocardial infarction in patients presenting with persistent ST-segment elevation: the Task Force on the Management of ST-Segment Elevation Acute Myocardial Infarction of the European Society of Cardiology | journal = European Heart Journal | volume = 29 | issue = 23 | pages = 2909–45 | date = December 2008 | pmid = 19004841 | doi = 10.1093/eurheartj/ehn416 | doi-access = free }}</ref> ਖਿਰਦੇ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀ, ਅਤੇ ਧੜਕਣ ਵਰਗੇ ਅਟਪਟੀਕਲ ਲੱਛਣ, ਔਰਤਾਂ, ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ, ਸ਼ੂਗਰ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਹੁਣੇ ਹੁਣੇ ਸਰਜਰੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਗੰਭੀਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਿਮਾਰ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।[23] "ਸਾਈਲੈਂਟ" ਮਾਇਓਕਾਰਡਿਅਲ ਇਨਫਾਰਕਸ਼ਨਸ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਲੱਛਣ ਦੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।<ref name = Val2011/> ਇਹ ਕੇਸ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਕਾਰਡੀਓਗਰਾਮ, ਖੂਨ ਦੇ ਐਨਜ਼ਾਈਮ ਟੈਸਟਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ, ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੋਸਟਮਾਰਟਮ ਤੇ ਲੱਭੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ. ਅਜਿਹੀਆਂ ਚੁੱਪ ਮਾਇਓਕਾਰਡੀਅਲ ਇਨਫਾਰਕਸ਼ਨਸ ਸਾਰੇ ਇਨਫਾਰਕਸ਼ਨਾਂ ਵਿਚੋਂ 22 ਅਤੇ 64% ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ,,<ref name = Val2011/> ਅਤੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਆਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, [12] ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਸ਼ੂਗਰ ਰੋਗ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹਨ [16] ਅਤੇ ਦਿਲ ਟ੍ਰਾਂਸਪਲਾਂਟੇਸ਼ਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ. ਸ਼ੂਗਰ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ, ਦਰਦ ਦੇ ਥ੍ਰੈਸ਼ੋਲਡ, ਆਟੋਨੋਮਿਕ ਨਿਊਰੋਪੈਥੀ ਅਤੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਕਾਰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ ਨੂੰ ਲੱਛਣਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਦੇ ਸੰਭਾਵਤ ਵਿਆਖਿਆ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। [] 34]ਦਿਲ ਟ੍ਰਾਂਸਪਲਾਂਟੇਸ਼ਨ ਵਿਚ, ਦਾਨੀ ਦਾ ਦਿਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੀ ਦਿਮਾਗੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੁਆਰਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। [] 35] ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} r0a8fglezmgq5e5858wl3bty9qcacn5 0 42783 841658 586626 2026-06-29T19:36:08Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260629)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 841658 wikitext text/x-wiki {{ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬਾ ਝੀਲ |lake_name = ਮਿਸ਼ੀਗਨ ਝੀਲ <br/>Lake Michigan | image_lake = Lake Michigan Landsat Satellite Photo.jpg | caption_lake = ਲੈਂਡਸੈਟ ਤਸਵੀਰ | image_bathymetry = Lake-Michigan.svg | caption_bathymetry = ਮਿਸ਼ੀਗਨ ਅਤੇ ਬਾਕੀ [[ਮਹਾਨ ਝੀਲਾਂ]] ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ | location = ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ | group = [[ਮਹਾਨ ਝੀਲਾਂ]] | coords = {{Coord|44|N|87|W|region:US_type:waterbody_scale:5000000|display=inline}} | lake_type = ਗਲੇਸ਼ੀਆਈ | inflow = | outflow = | catchment = |basin_countries = ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ | length = {{convert|307|mi|km|abbr=on}} | width = {{convert|118|mi|km|abbr=on}} | area = {{convert|22300|sqmi|km2|abbr=on}}<ref name="LakeMichigan2009">{{cite web |url=http://www.great-lakes.net/lakes/michigan.html#overview |title=Lake Michigan |publisher=Great-lakes.net |date=2009-06-18 |accessdate=2010-01-14 |archive-date=2010-01-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100101170911/http://www.great-lakes.net/lakes/michigan.html#overview |dead-url=yes }}</ref> | depth = {{convert|279|ft|m|abbr=on}} | max-depth = {{convert|923|ft|m|abbr=on}}<ref name="nyt" /> | volume = {{convert|1180|cumi|km3|abbr=on}} | residence_time = 99 ਵਰ੍ਹੇ | shore = {{convert|1400|mi|km|abbr=on}} plus {{convert|238|mi|km|abbr=on}} for islands<ref>[https://www.michigan.gov/deq/0,4561,7-135-3313_3677-15959--,00.html Shorelines of the Great Lakes]</ref> | elevation = {{convert|577|ft|m|abbr=on}}<ref name="nyt" /> | islands = | islands_category = | cities = | reference =<ref name="nyt">{{cite book | first=John W. (ed.) | last=Wright | coauthors=Editors and reporters of ''The New York Times'' | year=2006 | title=The New York Times Almanac | url=https://archive.org/details/newyorktimes200600wrig | edition=2007 | publisher=Penguin Books | location=New York, New York | isbn=0-14-303820-6 | page=[https://archive.org/details/newyorktimes200600wrig/page/64 64]}}</ref> }} '''ਮਿਸ਼ੀਗਨ ਝੀਲ''' [[ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ]] ਦੀਆਂ ਪੰਜ [[ਮਹਾਨ ਝੀਲਾਂ]] ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ 'ਚੋਂ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਝੀਲ ਹੈ ਜੋ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ]] 'ਚ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਬਾਕੀ ਚਾਰ ਝੀਲਾਂ [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ]] ਅਤੇ [[ਕੈਨੇਡਾ]] ਦੀਆਂ ਸਾਂਝੀਆਂ ਹਨ। ਪਾਣੀ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਪੱਖੋਂ ਇਹ ਮਹਾਨ ਝੀਲਾਂ 'ਚੋਂ ਦੂਜੇ ਦਰਜੇ ਉੱਤੇ ਹੈ<ref name="LakeMichigan2009" /> ਅਤੇ ਰਕਬੇ ਪੱਖੋਂ [[ਸੁਪੀਰੀਅਰ ਝੀਲ]] ਅਤੇ [[ਹਿਊਰਾਨ ਝੀਲ]] ਮਗਰੋਂ ਤੀਜੇ ਦਰਜੇ ਉੱਤੇ। ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਇਹਦੀ ਹੌਜ਼ੀ [[ਮੈਕੀਨੈਕ ਪਣਜੋੜ]] ਰਾਹੀਂ ਹਿਊਰਾਨ ਝੀਲ ਨਾਲ਼ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ ਜਿਸ ਕਰ ਕੇ ਇਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਉੱਚਾਈ ਇੱਕੋ ਹੈ; ਤਕਨੀਕੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਇਹ ਦੋਹੇਂ ਇੱਕ ਝੀਲ ਹੀ ਹਨ।<ref>{{cite web |url= http://www.michigan.gov/deq/0,1607,7-135-3313_3677-15926--,00.html |title=Great Lakes Map |work=[[Michigan Department of Environmental Quality]] |year=2013 |accessdate=26 August 2013}}</ref> ਮਿਸ਼ੀਗਨ ਲਫ਼ਜ਼ [[ਓਜੀਬਵੇ ਭਾਸ਼ਾ|ਓਜੀਬਵੇ]] ਬੋਲੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ''ਮਿਸ਼ੀਗਾਮੀ'' ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੀਹਦਾ ਮਤਲਬ "ਮਹਾਨ ਪਾਣੀ" ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite web|url=http://www.superiorwatersheds.org/projects.php?id=6|title=Superior Watershed Partnership Projects|access-date=2014-08-09|archive-date=2007-09-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20070928221658/http://www.superiorwatersheds.org/projects.php?id=6|dead-url=yes}}</ref> {{ਕਾਮਨਜ਼|Lake Michigan|ਮਿਸ਼ੀਗਨ ਝੀਲ}} ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਹਾਨ ਝੀਲਾਂ]] k8ianvybyitwjv3jmrufg4eium22xfw 0 42784 841732 594821 2026-06-29T21:30:07Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260629)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 841732 wikitext text/x-wiki {{ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬਾ ਝੀਲ |lake_name = ਸੁਪੀਰੀਅਰ ਝੀਲ <br/>Lake Superior |image_lake = Lake Superior NASA.jpg |caption_lake = ਲੈਂਡਸੈਟ ਤਸਵੀਰ |location = [[ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ]] |group = [[ਮਹਾਨ ਝੀਲਾਂ]] |image_bathymetry = Lake-Superior.svg |caption_bathymetry = ਸੁਪੀਰੀਅਰ ਝੀਲ ਅਤੇ ਹੋਰ [[ਮਹਾਨ ਝੀਲਾਂ]] |coords = {{Coord|47.7|N|87.5|W|name=Lake Superior|type:waterbody_scale:5000000|display=inline}} |lake_type = ਗਲੇਸ਼ੀਆਈ |inflow = |outflow = |catchment = ੪੯,੩੦੦&nbsp;ਵਰਗ&nbsp;ਮੀਲ (੧੨੭,੭੦੦&nbsp;ਕਿ.ਮੀ.^੨)<ref name="EPAphysical"/> |basin_countries = ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ<br />ਕੈਨੇਡਾ |length = {{convert|350|<!--statute-->smi|km|abbr=on}}<ref name=EPAfact>{{cite web |url=http://www.epa.gov/glnpo/atlas/gl-fact1.html |title=Great Lakes Atlas: Factsheet #1 |accessdate=2011-11-10 |date=April 11, 2011 |language= English and [http://www.epa.gov/glnpo/atlas/gl-fact1-f.html French] |publisher=United States Environmental Protection Agency}}</ref> |width = {{convert|160|<!--statute-->smi|km|abbr=on}}<ref name=EPAfact/> |area = ੩੧,੭੦੦&nbsp;ਵਰਗ&nbsp;ਮੀਲ (੮੨,੧੦੦&nbsp;ਕਿ.ਮੀ.^੨)<ref name="EPAphysical"/> |depth = {{convert|483|ft|m|abbr=on}}<ref name="EPAphysical">{{cite web |url=http://www.epa.gov/glnpo/physfacts.html |title=Great Lakes: Basic Information: Physical Facts |accessdate=19:05, Wednesday November 9, 2011 (UTC) |last= |first= |date=May 25, 2011 |work= |publisher=U.S. Government |quote= }}</ref> |max-depth = {{convert|1332|ft|m|abbr=on}}<ref name="EPAphysical"/><ref name=nyt>{{cite book|first=John W. (ed.)|last=Wright|coauthors=Editors and reporters of ''The New York Times''|year=2006|title=The New York Times Almanac|url=https://archive.org/details/newyorktimes200600wrig|edition=2007|publisher=Penguin Books |location = New York, New York|isbn=0-14-303820-6|pages=[https://archive.org/details/newyorktimes200600wrig/page/64 64]}}</ref> |volume = {{convert|2900|cumi|km3|abbr=on}}<ref name="EPAphysical"/> |residence_time = ੧੯੧ ਵਰ੍ਹੇ | shore = {{convert|1729|mi|km|abbr=on}} ਜਮ੍ਹਾਂ ਟਾਪੂਆਂ ਦੇ {{convert|997|mi|km|abbr=on}}<ref>[https://www.michigan.gov/deq/0,4561,7-135-3313_3677-15959--,00.html Shorelines of the Great Lakes]</ref> |elevation = {{convert|601|ft|m|0|abbr=on}} (੨੦੧੨ ਦੀ ਔਸਤ)<ref>[http://w3.lre.usace.army.mil/hh/GreatLakesWaterLevels/GLWL-CurrentMonth-Feet.pdf ''Great Lakes Water Levels] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130418004734/http://w3.lre.usace.army.mil/hh/GreatLakesWaterLevels/GLWL-CurrentMonth-Feet.pdf |date=2013-04-18 }}, published by the US Army Corps of Engineers. The link also has daily elevations for the current month.</ref> |islands = [[ਆਇਲ ਰੌਇਆਲ]], [[ਅਪੌਸਲ ਟਾਪੂ]], [[ਮਿਸ਼ੀਪੀਕੋਟਨ ਟਾਪੂ]], [[ਸਲੇਟ ਟਾਪੂ]] |islands_category = ਮਹਾਨ ਝੀਲਾਂ ਦੇ ਟਾਪੂ |cities = [[ਥੰਡਰ ਖਾੜੀ]], [[ਓਂਟਾਰੀਓ]]<br /> [[ਡੂਲਥ, ਮਿਨੇਸੋਟਾ]]<br /> [[ਸੌਲਟ ਸਿੰਟ ਮੈਰੀ, ਓਂਟਾਰੀਓ]]<br /> [[ਮਾਰਕੈੱਟ, ਮਿਸ਼ੀਗਨ]]<br /> [[ਸੁਪੀਰੀਅਰ, ਵਿਸਕਾਂਸਨ]]<br /> [[ਸੌਲਟ ਸਿੰਟ ਮੈਰੀ, ਮਿਸ਼ੀਗਨ]] |frozen = }} '''ਸੁਪੀਰੀਅਰ ਝੀਲ''' ({{lang-fr|Lac Supérieur}}) [[ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ]] ਦੀਆਂ ਪੰਜ [[ਮਹਾਨ ਝੀਲਾਂ]] 'ਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਝੀਲ ਹੈ। ਇਹਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਉੱਤਰ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ [[ਓਂਟਾਰੀਓ]] ਅਤੇ [[ਮਿਨੇਸੋਟਾ]] ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ [[ਮਿਸ਼ੀਗਨ]] ਨਾਲ਼ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹਨੂੰ ਰਕਬੇ ਪੱਖੋਂ ਆਮ ਕਰਕੇ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਤਾਜ਼ਾ-ਪਾਣੀ ਝੀਲ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>"[http://www.infoplease.com/ipa/A0001804.html Michigan and Huron: One Lake or Two]?" Pearson Education, Inc: Information Please Database, 2007.</ref> ਪਾਣੀ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਪੱਖੋਂ ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਤੀਜੀ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਤਾਜ਼ਾ-ਪਾਣੀ ਝੀਲ ਹੈ।<ref name=pursuit>[http://www.seagrant.umn.edu/superior/facts Superior Pursuit: Facts About the Greatest Great Lake - Minnesota Sea Grant] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170721093144/http://www.seagrant.umn.edu/superior/facts |date=2017-07-21 }} University of Minnesota. Retrieved on 2007-08-09.</ref> {{ਕਾਮਨਜ਼|Lake Superior|ਸੁਪੀਰੀਅਰ ਝੀਲ}} ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਹਾਨ ਝੀਲਾਂ]] 0gyns35uem9ny032m7jm6j8zuxtk644 0 46735 841736 814282 2026-06-29T21:35:54Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 3 books for verifiability (20260629)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 841736 wikitext text/x-wiki {{ਚੀਨੀ ਲਿਖਤ}} {{Infobox political party | colorcode = {{ਚੀਨ ਦੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ/ਮੈਟਾ/ਕਲਰ}} | party_name = ਚੀਨ ਦੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ | native_name = {{noitalic|{{nobold|中国共产党}}}}<br />Zhōngguó Gòngchǎndǎng | lang1 = ਚੀਨੀ | name_lang1 = 中国共产党 | newspaper = ''[[ਪੀਪਲਜ਼ ਡੇਲੀ]]'' | logo = [[File:Danghui.svg|180px|The emblem of the Communist Party of China.]]<br>ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ | leader1_title = ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ | leader1_name = [[ਸ਼ੀ ਚਿਨਪਿੰਙ]] | leader2_title = ਪੌਲਿਟਬਿਊਰੋ ਸਟੈਂਡਿੰਗ ਕਮੇਟੀ | leader2_name = {{unbulleted list|[[ਸ਼ੀ ਚਿਨਪਿੰਙ]]|[[ਲੀ ਕਚਿਆਂਙ]]|[[ਛੰਙ ਦਚਿਆਂਙ]]|[[ਯੂ ਛੰਙਸ਼ੰਙ]]|[[ਲਿਊ ਯੁਨਸ਼ਾਨ]]|[[ਵੰਙ ਚੀਸ਼ਾਨ]]|[[ਛਾਂਙ ਕਾਓਲੀ]]}} | founded = 1 ਜੁਲਾਈ 1921 | youth_wing = ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਨੌਜਵਾਨ ਲੀਗ | wing1_title = [[ਫ਼ੌਜ|ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਦਸਤਾ]] | wing1 = [[ਪੀਪਲਜ਼ ਲਿਬਰੇਸ਼ਨ ਆਰਮੀ]] | membership = 8.67 ਕਰੋੜ<ref name="membership">{{cite web | url = http://www.businessweek.com/news/2014-06-30/china-s-communist-party-reports-first-new-member-drop-in-decade | title = China’s Communist Party Reports First New Member Drop in Decade | date = 30 June 2014 | accessdate = 30 June 2013 | work = [[Bloomberg Businessweek]] | publisher = [[Bloomberg L.P.]]}}</ref> | membership_year = ਕੁਲਾਈ 2014 | headquarters = [[Zhongnanhai]], [[ਬੀਜਿੰਗ]] | ideology = [[ਕਮਿਊਨਵਾਦ]], [[ਚੀਨੀ ਲੱਛਣਾਂ ਵਾਲ਼ਾ ਸਾਮਵਾਦ]] | position = [[ਦੂਰ-ਖੱਬੀ ਧਿਰ]] (ਇਤਹਾਸਕ)<br>ਏਕੀਕਿਰਤ | international = [[ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਅਤੇ ਵਰਕਰ ਪਾਰਟੀਆਂ ਦੀ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਮੀਟਿੰਗ]] (ਨਿਗਰਾਨ) | seats1 = {{Composition bar|2157|2987|hex={{ਚੀਨ ਦੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ/ਮੈਟਾ/ਕਲਰ}}}} | seats1_title = [[ਨੈਸ਼ਨਲ ਪੀਪਲਜ਼ ਕਾਂਗਰਸ]] (ਸੀਟਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ) | flag = [[File:Flag of the Chinese Communist Party.svg|200px|border]] | website = [http://english.cpc.people.com.cn/ english.cpc.people.com.cn] | country = ਚੀਨ ਦਾ ਲੋਕ ਗਣਰਾਜ }} {{ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬਾ ਚੀਨੀ | showflag = p | title = ਚੀਨ ਦੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ | t = {{linktext|中國|共產黨}} | s = {{linktext|中国|共产党}} | p = Zhōngguó Gòngchǎndǎng | j = zung¹gwok³ gung⁶caan²dong² | poj = Tiong-kok Kiōng-sán-tóng | mi = {{IPAc-cmn|zh|ong|1|g|uo|2|-|g|ong|4|ch|an|3|d|ang|3}} | altname = ਛੋਟਾ ਨਾਂ | c2 = 中共 | p2 = Zhōng Gòng | j2 = zung¹ gung⁶ | mi2 = {{IPAc-cmn|zh|ong|1|g|ong|4}} | poj2 = Tiong Kiōng | order = st | tib = ཀྲུང་གོ་གུང་ཁྲན་ཏང | wylie = krung go gung khran tang | uig = جۇڭگو كوممۇنىستىك پارتىيە | uly = Junggo Kommunistik Partiye | uyy = Junggo Kommunistik Partiyə | usy = Җуңго Коммунистик Партийə }} '''ਚੀਨ ਦੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ''' ('''ਸੀ.ਪੀ.ਸੀ.'''){{#tag:ref|ਕਈ ਵਾਰ ਚੀਨੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਵੀ ਆਖ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।|group=note}} [[ਚੀਨ|ਚੀਨ ਦੇ ਲੋਕ ਗਣਰਾਜ]] ਦੀ ਬਾਨੀ ਅਤੇ ਹਕੂਮਤੀ ਸਿਆਸੀ ਪਾਰਟੀ ਹੈ। ਇਹ ਚੀਨ ਦੀ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਸ਼ਾਸਕੀ ਪਾਰਟੀ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਇਹਦੇ ਤੋਂ ਬਗ਼ੈਰ 8 ਹੋਰ ਕਨੂੰਨੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਵੀ ਹਨ ਜੋ ਮਿਲ ਕੇ [[ਸੰਯੁਕਤ ਮੋਰਚਾ (ਚੀਨ)|ਸੰਯੁਕਤ ਮੋਰਚਾ]] ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 1921 ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਛਨ ਦੂਸ਼ਿਊ ਅਤੇ ਲੀ ਦਾਤਸਾਓ ਨੇ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਪਾਰਟੀ ਬੜੀ ਛੇਤੀ ਅੱਗੇ ਵਧੀ ਅਤੇ 1949 ਤੱਕ ਇਹਨੇ [[ਚੀਨੀ ਖ਼ਾਨਾਜੰਗੀ|10 ਵਰ੍ਹੇ ਚੱਲੀ ਖ਼ਾਨਾਜੰਗੀ]] ਵਿੱਚ [[ਕਵੋਮਿਨਤਾਂਙ]] ਨੂੰ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਜਿਸ ਸਦਕਾ ਚੀਨ ਦਾ ਲੋਕ ਗਣਰਾਜ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਇਆ। 8.67 ਕਰੋੜ ਦੀ ਮੈਂਬਰੀ ਨਾਲ਼ ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਿਆਸੀ ਦਲ ਹੈ। {{Reflist|group=note}} ===ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੀ ਲੜੀ=== ;ਲੇਖ ਅਤੇ ਰਸਾਲਿਆਂ ਦੇ ਇੰਦਰਾਜ {{Refbegin}} *{{cite news |author=Abrami, Regina; Malesky, Edmund; Zheng, Yu |authorlink= |year=2008 |title=Accountability and।nequality in Single-Party Regimes: A Comparative Analysis of Vietnam and China |journal= |volume= |issue= |pages=1–46 |publisher=University of California Press |doi= |url=http://www.sscnet.ucla.edu/polisci/cpworkshop/papers/Malesky.pdf |ref=CITEREFAbramiMaleskyZheng2008 |access-date=2014-09-18 |archive-date=2016-02-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160216202350/http://www.sscnet.ucla.edu/polisci/cpworkshop/papers/Malesky.pdf |url-status=dead }} *{{cite news |author=Brown, Kerry |authorlink= |date=2 August 2012 |title=The Communist Party of China and।deology |journal=China: An।nternational Journal |volume=10 |issue=2 |pages=52–68 |publisher=National University of Singapore Press (NUS Press) |doi= |url=http://muse.jhu.edu/login?auth=0&type=summary&url=/journals/china/v010/10.2.brown.pdf |ref=CITEREFBrown2012 }} *{{cite news |author=Chambers, David।an |authorlink= |date=30 April 2002 |title=Edging।n from the Cold: The Past and Present State of Chinese।ntelligence Historiography |journal=Journal of the American।ntelligence Professional |volume=56 |issue=3 |pages=31–46 |publisher=Central।ntelligence Agency |doi= |url=http://books.google.no/books?id=WCgZJwXbNEEC&pg=PA31#v=onepage&q&f=false |ref=CITEREFChambers2002 }} *{{cite news |author=Dynon, Nicholas |authorlink= |date=July 2008 |title="Four Civilizations" and the Evolution of Post-Mao Chinese Socialist।deology |journal=The China Journal |volume=60 |issue= |pages=83–109 |publisher=University of Chicago Press |doi= |url=http://www.jstor.org/discover/10.2307/20647989?uid=3738744&uid=2134&uid=2&uid=70&uid=4&sid=21103099697187 |ref=CITEREFDynon2008 }} *{{cite news |last1=Li |first1=Cheng |authorlink= |date=19 November 2009 |title=Intra-Party Democracy in China: Should We Take।t Seriously? |journal= |volume=30 |issue=4 |pages=1–14 |publisher=China Leadership Monitor |doi= |url=http://www.brookings.edu/research/papers/2009/11/fall-china-democracy-li |ref=CITEREFLi2009 }} *{{cite news |last1=Köllner |first1=Patrick |authorlink= |date=August 2013 |title=Informal।nstitutions in Autocracies: Analytical Perspectives and the Case of the Chinese Communist Party |journal= |volume= |issue=232 |pages=1–30 |publisher=German।nstitute of Global and Area Studies |doi= |url=http://www.giga-hamburg.de/de/system/files/publications/wp232_koellner.pdf |ref=CITEREFKöllner2013 |access-date=2014-09-18 |archive-date=2020-11-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201117145421/https://www.giga-hamburg.de/de/system/files/publications/wp232_koellner.pdf |dead-url=yes }} *{{cite news |last1=Miller |first1=H. Lyman |authorlink= |date=19 November 2009 |title=Hu Jintao and the Party Politburo |journal= |volume=32 |issue=9 |pages=1–11 |publisher=China Leadership Monitor |doi= |url=http://media.hoover.org/sites/default/files/documents/clm9_lm.pdf |ref=CITEREFMiller2011 |access-date=18 ਸਤੰਬਰ 2014 |archive-date=13 ਅਪ੍ਰੈਲ 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200413163540/https://media.hoover.org/sites/default/files/documents/clm9_lm.pdf |dead-url=yes }} {{Refend}} ;ਕਿਤਾਬਾਂ {{Refbegin}} * {{cite book | author = [[Richard Baum|Baum, Richard]] | ref = CITEREFBaum1996 | title = Burying Mao: Chinese Politics in the Age of Deng Xiaoping | url = https://archive.org/details/buryingmao00rich | publisher = Princeton University Press | year = 1996 | isbn = 0691036373 | edition = }} * {{cite book | author = Baylis, Thomas | title = Governing by Committee: Collegial Leadership in Advanced Societies | url = https://archive.org/details/governingbycommi0000bayl | location = | publisher = State University of New York Press | year = 1989 | isbn = 9780887069444 | ref = CITEREFBaylis1989 }} * {{cite book | author = Bush, Richard | ref = CITEREFBush2005 | title = Untying the Knot: Making Peace in the Taiwan Strait | publisher = Brookings।nstitution Press | year = 2005 | isbn = 0815797818 | edition = }} * {{cite book | author = Broodsgaard, Kjeld Erik; Yongnian, Zheng | ref = CITEREFBroodsgaardYongnian2006 | title = The Chinese Communist Party in Reform | publisher = Routledge | year = 2006 | isbn = 0203099281 | edition = }} * {{cite book |last=Carter |first=Peter |title=Mao |url=https://archive.org/details/mao0000cart |year=1976 |publisher=Oxford University Press |ref=CITEREFCarter1976 |isbn= 0192731408}} * {{cite book | author = Chan, Adrian | ref = CITEREFChan2003 | title = Chinese Marxism | url = https://archive.org/details/chinesemarxism0000adri | publisher = Continuum Publishing | year = 2003 | isbn = 0826473075 | edition = }} * {{cite book | author = [[Ronald Coase|Coase, Ronald]]; Wang, Ling, | ref = CITEREFCoaseWang2012 | title = How China Became Capitalist | url = https://archive.org/details/howchinabecameca0000coas | publisher = Palgrave Macmillan | year = 2012 | isbn = 1137019360 | edition = }} * {{cite book | author = Ding, X.L. | ref = CITEREFDing2006 | title = The Decline of Communism in China: Legitimacy Crisis, 1977–1989 | publisher = Cambridge University Press | year = 2006 | isbn = 0521026237 | edition = }} * {{cite book |last=Feigon |first=Lee |authorlink=Lee Feigon |title=Mao: A Reinterpretation |url=https://archive.org/details/maoreinterpretat0000feig |year=2002 |isbn= 1566635225 |publisher=Ivan R. Dee |ref=CITEREFFeigon2002}} * {{cite book | author = Finer, Catherine Jones | ref = CITEREFFiner2003 | title = Social Policy Reform in China: Views from Home and Abroad | url = https://archive.org/details/socialpolicyrefo0000unse_y4l8 | publisher = Ashgate Publishing | year = 2003 | isbn = 0754631753 | edition = }} * {{cite book | author = Fu, Zhengyuan | ref = CITEREFFu1993 | title = Autocratic Tradition and Chinese Politics | url = https://archive.org/details/autocratictradit0000fuzh | publisher = Cambridge University Press | year = 1993 | isbn = 0521442281 | edition = }} * {{cite book | author = Gao, James | ref = CITEREFGao2009 | title = Historical Dictionary of Modern China (1800–1949) | publisher = Scarecrow Press | year = 2009 | isbn = 0810863081 | edition = }} * {{cite book | author = [[A. James Gregor|Gregor, A. James]] | ref = CITEREFGregor1999 | title = Marxism, China & Development: Reflections on Theory and Reality | publisher = Transaction Publishers | year = 1999 | isbn = 1412828155 | edition = }} * {{cite book | author = Gucheng, Li | ref = CITEREFGucheng1995 | title = A Glossary of Political Terms of the People's Republic of China | url = https://archive.org/details/glossaryofpoliti0000liku | publisher = Chinese University Press | year = 1995 | isbn = 9622016154 | edition = }} * {{cite book | author = Guo, Sujian | ref = CITEREFGuo2012 | title = Chinese Politics and Government: Power,।deology and Organization | publisher = Routledge | year = 2012 | isbn = 0415551382 | edition = }} * {{cite book | author = Guo, Sujian; Guo, Baogang | ref = CITEREFGuoGuo2008 | title = China in Search of a Harmonious Society | publisher = Rowman & Littlefield{{!}}Lexington Books | year = 2008 | isbn = 0739126245 | edition = }} * {{cite book | author = Heazle, Michael; Knight, Nick | ref = CITEREFHeazleKnight2007 | title = China–Japan Relations in the Twenty-first Century: Creating a Future Past? | publisher = Edward Elgar Publishing | year = 2007 | isbn = 1781956235 | edition = }} * {{cite book | author =।zuhara, Misa | ref = CITEREFIzuhara2013 | title = Handbook on East Asian Social Policy | publisher = Edward Elgar Publishing | year = 2013 | isbn = 085793029X | edition = }} * {{cite book | author = Keping, Yu | ref = CITEREFYu2010 | title = Democracy and the Rule of Law in China | publisher = Brill Publishers | year = 2010 | isbn = 9004182128 | edition = }} * {{cite book | author = Kornberg, Judith; Faust, John | ref = CITEREFKornbergFaust2005 | title = China in World Politics: Policies, Processes, Prospects | publisher = University of British Columbia Press | year = 2005 | isbn = 1588262480 | edition = }} * {{cite book | author = [[Robert Lawrence Kuhn|Kuhn, Robert Lawrence]] | ref = CITEREFKuhn2011 | title = How China's Leaders Think: The।nside Story of China's Past, Current and Future Leaders | url = https://archive.org/details/howchinasleaders0000kuhn | publisher = John Wiley & Sons | year = 2011 | isbn = 1118104250 | edition = }} * {{cite book | author = Latham, Kevin | ref = CITEREFLatham2007 | title = Pop Culture China!: Media, Arts, and Lifestyle | url = https://archive.org/details/popculturechinam0000lath | publisher = ABC-CLIO | year = 2007 | isbn = 1851095829 | edition = }} * {{cite book | editor = Leung, Edwin Pak-wah | ref = CITEREFLeung1992 | title = Historical Dictionary of Revolutionary China, 1839–1976 | url = https://archive.org/details/historicaldictio0000unse | publisher = Greenwood Publishing Group | year = 1992 | isbn = 0313264570 | edition = }} * {{cite book | author = Li, Cheng | ref = CITEREFLi2009 | title = China's Changing Political Landscape: Prospects for Democracy | publisher = Brookings।nstitution Press | year = 2009 | isbn = 0815752083 | edition = }} * {{cite book | author = Liu, Guoli | ref = CITEREFLiu2011 | title = Politics and Government in China | url = https://archive.org/details/politicsgovernme0000liug | publisher = ABC-CLIO | year = 2011 | isbn = 0313357315 | edition = }} * {{cite book | author = Joseph, William | ref = CITEREFJoseph2010 | title = Politics in China: an।ntroduction | volume = | publisher = Oxford University Press | year = 2010 | isbn = 0195335309 | edition = }} * {{cite book | author = Mackerras, Colin; McMillen, Donald; Watson, Andrew | ref = CITEREFMackerrasMcMillenWatson2001 | title = Dictionary of the Politics of the People's Republic of China | publisher = Routledge | year = 2001 | isbn = 0415250676 | edition = }} * {{cite book | author = [[Richard McGregor|McGregor, Richard]] | ref = CITEREFMcGregor2012 | title = The Party: The Secret World of China's Communist Rulers | url = https://archive.org/details/partysecretworld0000mcgr_i3r3 | publisher = Harper Perennial | edition = 2nd | year = 2012 | isbn = 0061708763 }} * {{cite book | author = Musto, Marcello | ref = CITEREFMusto2008 | title = Karl Marx S Grundrisse: Foundations of the Critique of Political Economy 150 Years Later | publisher = Routledge | year = 2008 | isbn = 1134073828 | edition = }} * {{cite book | author = Smith,।vian; West, Nigel | ref = CITEREFSmithWest2012 | title = Historical Dictionary of Chinese।ntelligence | publisher = Scarecrow Press | year = 2012 | isbn = 0810871742 | edition = }} * {{cite book | author = Ogden, Chris | ref = CITEREFOgden2013 | title = Handbook of China s Governance and Domestic Politics | publisher = Routledge | year = 2013 | isbn = 1136579532 | edition = }} * {{cite book | author = Organisation for Economic Co-operation and Development | ref = CITEREFOrganisation_for_Economic_Co-operation_and_Development2005 | title = Governance in China | publisher = OECD Publishing | year = 2005 | isbn = 9264008446 | edition = }} *{{cite book|author= Saich, Tony; Yang, Benjamin |title= The Rise to Power of the Chinese Communist Party: Documents and Analysis |year= 1995 |publisher=M.E. Sharpe |location= |isbn= 1563241552 |ref=CITEREFSaichYang1995 }} *{{cite book|last= Schram |first= Stuart |authorlink= Stuart R. Schram |title= Mao Tse-Tung |url= https://archive.org/details/maosetung0000stua |year= 1966 |publisher=Simon & Schuster |location= |isbn= 0140208402 |ref=CITEREFSchram1966 }} * {{cite book | author = [[David Shambaugh|Shambaugh, David]] | ref = CITEREFShambaugh2008 | title = China's Communist Party: Atrophy and Adaptation | url = https://archive.org/details/chinascommunistp0000sham | publisher = University of California Press]] | year = 2008 | isbn = 0520254929 | edition = }} * {{cite book | author = Shambaugh, David | ref = CITEREFShambaugh2013 | title = China Goes Global: The Partial Power | url = https://archive.org/details/chinagoesglobalp0000sham | publisher = Oxford University Press | year = 2013 | isbn = 0199323690 | edition = }} * {{cite book | author = Sullivan, Lawrence | ref = CITEREFSullivan2007 | title = Historical Dictionary of the People's Republic of China | url = https://archive.org/details/historicaldictio0000sull_q3p9 | publisher = Scarecrow Press| year = 2007 | isbn = 0810864436 | edition = }} * {{cite book | author = Sullivan, Lawrence | ref = CITEREFSullivan2012 | title = Historical Dictionary of the Chinese Communist Party | url = https://archive.org/details/historicaldictio0000sull_g0u2 | publisher = Scarecrow Press | year = 2012 | isbn = 0810872250 | edition = }} * {{cite book | author = [[Jonathan Unger|Unger, Jonathan]] | ref = CITEREFUnger2002 | title = The Nature of Chinese Politics: From Mao to Jiang | publisher = M.E. Sharpe | year = 2002 | isbn = 0765641151 | edition = }} * {{cite book | author = Van de Ven, Hans J. | ref = CITEREFVan_de_Ven1991 | title = From Friend to Comrade: The Founding of the Chinese Communist Party, 1920–1927 | url = https://archive.org/details/fromfriendtocomr00vand | publisher = University of California Press | year = 1991 | isbn = 0520910877 | edition = }} * {{cite book | author = [[Ezra Vogel|Vogel, Ezra]] | ref = CITEREFVogel2011 | title = Deng Xiaoping and the Transformation of China | url = https://archive.org/details/dengxiaopingtran0000voge | publisher = Harvard University Press | year = 2011 | isbn = 0674055446 | edition = }} * {{cite book | author = Wang, Gunwu; Zheng, Yongian | ref = CITEREFWangZheng2012 | title = China: Development and Governance | publisher = World Scientific | year = 2012 | isbn = 9814425834 | edition = }} * {{cite book | author = White, Stephen | ref = CITEREFWhite2000 | title = Russia's New Politics: The Management of a Postcommunist Society | url = https://archive.org/details/russiasnewpoliti0000whit | publisher = Cambridge University Press | year = 2000 | isbn = 0521587379 | edition = }} * {{cite book | author = Wong, Yiu-chung | ref = CITEREFWong2005 | title = From Deng Xiaoping to Jiang Zemin: Two Decades of Political Reform in the People's Republic of China | url = https://archive.org/details/fromdengxiaoping0000wong | publisher = University Press of America | year = 2005 | isbn = 076183074X | edition = }} * {{cite book | author = Zheng, Suisheng | ref = CITEREFZheng2004 | title = A Nation-state by Construction: Dynamics of Modern Chinese Nationalism | publisher = Stanford University Press | year = 2004 | isbn = 0804750017 | edition = }} {{Refend}} ==ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ== {{ਕਾਮਨਜ਼|Communist Party of China|ਚੀਨ ਦੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ}} * [http://english.peopledaily.com.cn ''People's Daily''], ਦਫ਼ਤਰੀ ਤਰਜਮਾਨ [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਚੀਨ ਦੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਚੀਨੀ ਖ਼ਾਨਾਜੰਗੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀਆਂ]] 9ra1t3slflmhjb36oabwb2w0wgllzlo 0 48440 841714 837912 2026-06-29T21:03:27Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 2 books for verifiability (20260629)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 841714 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious building | building_name =ਸਗਰਾਦਾ ਫੈਮਿਲੀਆ <br /> {{small|{{lang|ca|''Basílica i Temple Expiatori de la Sagrada Família''}}}}<br /> {{nowrap|{{small|{{lang|en|Basilica and Expiatory Church of the Holy Family}}}}}} | image = Sagrada Familia 01.jpg | image_size = 330px | alt = | caption = View of the Passion Façade (Western side) in September&nbsp;2009<br />(cranes digitally removed) | map_type = | map_size = | map_caption = | location = [[ਬਾਰਸੀਲੋਨਾ]], [[ਸਪੇਨ]] | coordinates = {{Coord|41|24|13|N|2|10|28|E|type:landmark_region:ES-CT_scale:10000|display=inline,title}} | latitude = | longitude = | religious_affiliation = [[ਕੈਥੋਲਿਕ ਚਰਚ|ਰੋਮਨ ਕੈਥੋਲਿਕ ਚਰਚ]] | district = [[Roman Catholic Archdiocese of Barcelona|ਬਾਰਸੀਲੋਨਾ]] | consecration_year = 7 ਨਵੰਬਰ 2010 <!-- | status = Expiatory church --> | status = [[Minor basilica]] | functional_status = ਕੰਮ ਚੱਲ ਰਿਹਾ/ਅਧੂਰਾ | heritage_designation = 1969, 1984 | leadership = Archbishop [[Lluís Martínez Sistach]] | website = {{URL|http://www.sagradafamilia.cat}} | architecture = ਹਾਂ | architect = [[ਅਨਤੋਨੀ ਗੌਦੀ]] | architecture_type = | architecture_style = [[ਆਧੁਨਿਕਤਾਵਾਦ]] | general_contractor = Construction Board of La Sagrada Família Foundation {{citation needed|date=May 2012}} {{dubious|date=May 2012}} | facade_direction = ਉੱਤਰਪੂਰਬ | groundbreaking = {{start date and age|1882}} | year_completed = 2026-2028<ref>{{Cite news |title=Sagrada Família gets final completion date&nbsp;– 2026 or 2028 |url=http://www.guardian.co.uk/world/2011/sep/22/sagrada-familia-final-completion-date |newspaper=The Guardian |date=22 September 2011 |accessdate=2011-10-13}}</ref> (estimate) | construction_cost = | specifications = yes | capacity = 9,000 | length = {{convert|90|m|-1|abbr=on}}<ref name="gimeno"/> | width = {{convert|60|m|-1|abbr=on}}<ref name="gimeno"/> | width_nave = {{convert|45|m|-1|abbr=on}}<ref name="gimeno"/> | height_max = | dome_quantity = | dome_height_outer = | dome_height_inner = | dome_dia_outer = | dome_dia_inner = | spire_quantity = 18 (8 already built) | spire_height = {{convert|170|m|-1|abbr=on}} (planned) | materials = | designation1 = WHS | designation1_offname = ਅਨਤੋਨੀ ਗੌਦੀ ਦੇ ਕੰਮ | designation1_date = 1984<ref>{{cite web|url=http://whc.unesco.org/en/list/320/ |title=Unesco, Works of Antoni Gaudí |publisher = Whc.unesco.org |accessdate=7 November 2010}}</ref> | designation1_criteria = i, ii, iv | designation1_number = 320bis | designation1_type = ਸਭਿਆਚਾਰਕ | designation1_free1name = State Party | designation1_free1value = ਸਪੇਨ | designation1_free2name = ਖੇਤਰ | designation1_free2value = ਯੂਰਪ ਅਤੇ ਉਤ੍ਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ | designation2 = ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਦਿਲਚਸਪੀ ਵਾਲੀ ਸਪੈਨਿਸ਼ ਜਾਇਦਾਦ | designation2_offname = Templo Expiatorio de la Sagrada Familia | designation2_date = 24-07-1969 | designation2_number = (R.I.)-51-0003813-00000<ref>{{cite web|title=Templo Expiatorio de la Sagrada Familia |url=http://www.mcu.es/bienes/buscarDetalleBienesInmuebles.do?brscgi_DOCN=000011542|work=Patrimonio Historico&nbsp;– Base de datos de bienes inmuebles|publisher=Ministerio de Cultura|accessdate=9 January 2011|language=Spanish}}{{dead link|date=June 2013}}</ref> | designation2_type = [[ਸਮਾਰਕ (ਸਪੇਨ)|ਸਮਾਰਕ]] }} '''ਸਗਰਾਦਾ ਫੈਮਿਲੀਆ''' ([[ਕਾਤਾਲੋਨੀਆ]] ਉਚਾਰਣ: [səˈɣɾaðə fəˈmiɫiə]; [[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]]: Basilica and Expiatory Church of the Holy Family) ਇੱਕ [[ਕੈਥੋਲਿਕ ਚਰਚ|ਰੋਮਨ ਕੈਥੋਲਿਕ ਚਰਚ]] ਹੈ। ਇਹ [[ਬਾਰਸੀਲੋਨਾ]] [[ਸਪੇਨ]] ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਇੱਕ ਕਤਾਲਨ ਭਵਨ ਨਿਰਮਾਣ ਸ਼ਾਸਤਰੀ [[ਅਨਤੋਨੀ ਗੌਦੀ]] (1852–1926) ਦੁਆਰਾ ਡਿਜ਼ਾਇਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਅਧੂਰਾ ਹੈ ਪਰ ਇਸਨੂੰ [[ਯੂਨੇਸਕੋ]]<ref>{{cite web |first=Alexander |last=Drummer |url=http://www.zenit.org/article-29981?l=english |title=Pontiff to Proclaim Gaudí's Church a Basilica |publisher=ZENIT |date=23 July 2010 |accessdate=7 November 2010 |archive-date=25 ਦਸੰਬਰ 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225174737/https://zenit.org/article-29981?l=english%20 |dead-url=yes }}</ref><ref>{{Cite news | url = http://press.catholica.va/news_services/press/vis/dinamiche/b2_en.htm | title = The Pope Consecrates The Church Of The Sagrada Familia | publisher = Vatican Information Service | location = [[Vatican City]] | date = 7 November 2010 | accessdate = 11 November 2010 | archiveurl = https://www.webcitation.org/5uAAUTwy8?url=http://press.catholica.va/news_services/press/vis/dinamiche/b2_en.htm | archivedate = 11 ਨਵੰਬਰ 2010 | dead-url = no }}</ref><ref name="CNSvisit">{{cite web |date=4 March 2010 |title=Pope to visit Santiago de Compostela, Barcelona in November |author=Delaney, Sarah |publisher=[[Catholic News Service]] |url=http://www.catholicnews.com/data/stories/cns/1000887.htm |accessdate=7 July 2010 |archive-date=7 ਅਪ੍ਰੈਲ 2010 |archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20100407164905/http://www.catholicnews.com/data/stories/cns/1000887.htm |dead-url=yes }}</ref> ਵਲੋਂ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਰਾਸਤ ਠਿਕਾਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਉਸਾਰੀ 1882 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਪਰ ਅਨਤੋਨੀ ਗੋਦੀ ਇਸ ਵਿੱਚ 1883 ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋਇਆ। ==ਇਤਿਹਾਸ== [[File:Sagradafamilia-model background adj.jpg|thumb|left|ਗੌਦੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਰ ਗਿਰਜਾਘਰ ਦਾ ਨਮੂਨਾ]] == ਪਿਛੋਕੜ == ਸਗਰਾਦਾ ਫਮੀਲੀਆ ਦਾ ਗਿਰਜਾਘਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੁਸਤਕ ਵਿਕ੍ਰੇਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਸੀ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਕਰੇਤਾ ਦਾ ਨਾਂ ਜੋਸਫ ਮਾਰੀਆ ਬੋਕਾਲੇਕਾ (Josep Maria Bocabella) ਸੀ। ਜਿਹੜਾ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਏਸਪਿਰੀਚੁਅਲ ਦੇ ਦੇਵਾਤਾਸ ਦੇ ਸਾਨ ਖੋਸੇ (Asociación Espiritual de Devotos de San José) ਨਾਂ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਸਥਾ ਦਾ ਸੰਸਥਾਪਕ ਸੀ।<ref name=gbc>The Gaudí & Barcelona Club [http://www.gaudiclub.com/ingles/i_vida/i_sagr.html Sagrada Família]</ref> ਵੇਟੀਕਨ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਇੱਕ ਯਾਤਰਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1872 ਈ.ਵਿੱਚ ਬੋਕਾਬੇਲਾ ਇੱਕ ਗਿਰਜਾਘਰ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਦੇ ਨਾਲ ਇਟਲੀ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਏ। ਓਹਨਾ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸਰੋਤ ਲੋਰੇਤੇ ਸੀ।<ref name=gbc/> ਇਸਨੂੰ ਡੀਜਾਇਨ ਕਰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਸੇਨਰ ਜੋਸਫ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰ ਤੇ 19 ਮਾਰਚ 1882 ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name= GBC /> ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਕੰਮ 18 ਮਾਰਚ 1883 ਨੂੰ ਸੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸਦੇ ਪਹਿਲੇ ਆਰਕੀਟੈਕਟ ਫ੍ਰਾਂਸਿਸ ਦੇ ਪੌਲਾ ਦੇਲ ਵਿਲਾਰ ਏ ਲੋਜ਼ਾਨੋ ਸੀ। ਜਿਹਨਾ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਗੋਤ੍ਹਕ ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਨ ਦਾ ਸੀ।<ref name=gbc/> 1883 ਈ. ਤੱਕ ਇਸ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹਿਰਾਬ ਬਣਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਓਦੋਂ ਹੀ ਗੌਦੀ ਨੇ ਉਸਾਰੀ ਦਾ ਕੰਮ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਿਆ।<ref name=gbc/> ਹਾਲਾਂਕਿ 1883 ਵਿੱਚ ਗੌਦੀ ਉਸਾਰੀ ਵਿਚਹ ਜੁੜ ਗਏ ਸਨ, ਪਰ 1884 ਵਿੱਚ ਓਹਨਾ ਨੇ ਆਰਕੀਟੈਕਟ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਦਾ ਪਦ ਸੰਭਾਲਿਆ। ==ਨਿਰਮਾਣ == [[File:Sagrada familia construction differences.jpg|thumb|ਸਗਰਾਦਾ ਫੈਮੀਲੀਆ ਹਾਲ ਹੀ 'ਚ ਹੋਇਆ ਪੱਥਰ ਦਾ ਕੰਮ]] ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਕੰਮ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੌਦੀ ਨੇ ਇਸਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਬਾਰੇ ਟਿੱਪਣੀ ਕੀਤੀ ਕਿ: "ਮੇਰੇ ਗਾਹਕ ਨੂੰ ਕੋਈ ਜਲਦੀ ਨਹੀਂ।''<ref name="Time"/> ਗੌਦੀ ਦੀ ਜਦੋਂ 1926 ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੋਈ ਤਾਂ ਬਾਸੀਲਿਕਾ ਦਾ ਕੰਮ 15 ਤੋਂ 25 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name="nyt1"/><ref name="nyt2">{{cite news | title = ARCHITECTURE: Gaudí's Unfinished Masterpiece Is Virtually Complete | journal=The New York Times|first=Valerie|last= Gladstone|date= 22 August 2004 | url = http://www.nytimes.com/2004/08/22/arts/architecture-gaudi-s-unfinished-masterpiece-is-virtually-complete.html?scp=10&sq=gaudi%20sagrada%20familia&st=cse}}</ref> ਗੌਦੀ ਦੇ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੋਮੇਨੇਤਸ ਸੁਗਰਾਨੇਸ (Domènec Sugrañes) ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਅਧੀਨ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ ਗਈ। 1936 ਵਿੱਚ ਸਪੇਨੀ ਘਰੇਲੂ ਜੰਗ ਦੌਰਾਨ ਇਸਦੀ ਉਸਾਰੀ ਦੇ ਕੰਮ ਦੀ ਗਤੀ ਧੀਮੀ ਹੋ ਗਈ। ਗਿਰਜਾਘਰ ਦੇ ਕੁਝ ਭਾਗ ਕਾਤਾਲਾਨ ਅਲੱਗਵਾਦੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਦੇ ਦਸਤਾਵੇਜਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਿਆ। 1940 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਰਕੀਟੈਕਟ [[ਫਰਾਂਸੇਸ ਕੀਟਾਨਾ]](Francesc Quintana), [[ਇਸਿਦਰੇ ਪੁਇਗ ਬੋਆਦਾ]] (Isidre Puig BOADA), [[ਲੁਇਸ ਬੋਨੇਟ ਏ ਗਾਰੀ]] (Lluís Bonet i Gari) ਅਤੇ [[ਫ੍ਰਾਂਸੇਸਕ ਕਾਰਦੋਨੇਰ]] (Francesc Cardoner) ਨੇ ਇਸ ਕੰਮ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਇਆ। ਇਸ ਯੋਜਨਾ ਦੇ ਵਰਤਮਾਨ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ [[ਜੋਰਦੀ ਬੋਨੇਟ ਏ ਅਰਮੇਗੋਲ]] (Jordi Bonet i Armengol) ਸਵਰਗਵਾਸੀ [[ਲੁਇਸ ਬੋਨੇਤ ਏ ਗਾਰੀ]] ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ। ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਦੇ ਮਾਰਕ ਬਰੀ (Mark Burry) ਇਸਦੀ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਆਰਕੀਟੈਕਟ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਵਾਲਟ ਦਾ ਕੰਮ 2000 ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ==ਗੈਲਰੀ== {{Gallery | title = Construction of the Sagrada Família | width = 260 |File:Sagrada Familia Construction 1988.jpg|Construction in early 1988 |File:Sagradafamilia-1.jpg|An artist at work in the gypsum workshop |File:Sagradafamilia-2.jpg|Construction workers and aerial work platforms in the nave |File:Sagradafamilia-3.jpg|Construction workers in climbing gear on a tower |File:Sagradafamilia-4.jpg|A crane over a tower of the Nativity façade |File:Sagradafamilia-5.jpg|The roof of the nave in scaffolding }} ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} ==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ== {{external media | width = 210px | align = right | headerimage=[[File:Sagrada Familia 02.jpg|210px]] | video1 = [http://smarthistory.khanacademy.org/gaudi-sagrada-familia.html Gaudí, Sagrada Família], [[Smarthistory]] | video2 = [https://www.youtube.com/watch?v=b25Qsc4iYcc&list=UUtTNeGAcS9oL5DCgkxEdBWw&index=24 Finalization of the Interior (in Catalan)], Temple Sagrada Família}} * [http://www.sagradafamilia.cat/sf-eng/index.php Official website of the Construction Board of La Sagrada Família Foundation] {{commons|Sagrada Familia}} {{wikinoticias|Benedicto XVI visitará España en noviembre}} * [http://maps.google.com/maps?f=q&source=s_q&hl=es&geocode=&q=&ie=UTF8&ll=41.403616,2.174491&spn=0.00105,0.001872&t=h&z=19 Localización en Google Maps] * [http://www.sagradafamilia.cat Web oficial] * [http://www.sagradafamiliabcn.org/ Parroquia de la Sagrada Familia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110924073842/http://www.sagradafamiliabcn.org/ |date=2011-09-24 }} (en catalán) * [http://www.seacex.es/documentos/gaudi_indice.pdf Completo análisis de las formas geométricas de Gaudí] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071027153132/http://www.seacex.es/documentos/gaudi_indice.pdf |date=2007-10-27 }} * [http://www.business.otago.ac.nz/SIRC05/conferences/2001/05_burry.pdf Estructura hiperboloide de la Sagrada Família] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080625010337/http://www.business.otago.ac.nz/SIRC05/conferences/2001/05_burry.pdf |date=2008-06-25 }} (en inglés) * [http://whc.unesco.org/fr/list/320 Declaración de Patrimonio Mundial de obras de Gaudí, entre ellas la fachada del Nacimiento y la cripta de la Sagrada Familia] (en francés) * [http://www.bcn.es/publicacions/b_mm/ebmm58/bmm58_qc51.htm La Sagrada Familia y el gótico] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090225042553/http://www.bcn.es/publicacions/b_mm/ebmm58/bmm58_qc51.htm |date=2009-02-25 }} * [http://www.audioviator.com/es/Audioguia-Barcelona-La-Sagrada-Familia Audioguía educativa sobre La Sagrada Familia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141230020015/http://www.audioviator.com/es/Audioguia-Barcelona-La-Sagrada-Familia |date=2014-12-30 }} ==ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ== * {{cite book |last=Zerbst |first=Rainer |others=Trans. from German by Doris Jones and Jeremy Gaines |title=Antoni Gaudi&nbsp;— A Life Devoted to Architecture|year=1988 |publisher=Taschen |location=Hamburg, Germany |isbn=3-8228-0074-0}} * {{cite book |last=Nonell |first=Juan Bassegoda |title=Antonio Gaudi: Master Architect |url=https://archive.org/details/antoniogaudimast00bass |year=2004 |publisher=Abbeville Press |location=New York|isbn=0-7892-0220-4}} * {{cite book |last=Crippa |first=Maria Antonietta |editor=Peter Gossel |others=Trans. Jeremy Carden |title=Antoni Gaudi, 1852–1926: From Nature to Architecture |url=https://archive.org/details/antonigaudi185210000crip |year=2003 |publisher=Taschen |location= Hamburg, Germany|isbn=3-8228-2518-2}} * {{cite book |last=Schneider |first=Rolf |editor=Manfred Leier |others=Trans. from German by Susan Ghanouni and Rae Walter |title=100 most beautiful cathedrals of the world: A journey through five continents |url=https://archive.org/details/100mostbeautiful0000unse_g0b9 |year=2004 |publisher=Chartwell Books |location=Edison, New Jersey |page=[https://archive.org/details/100mostbeautiful0000unse_g0b9/page/33 33] |isbn=978-0-7858-1888-5}} ==ਪੁਸਤਕ ਸੂਚੀ == * {{cite book | last= AA.VV. | title = Modernisme i Modernistes | year= 2001 | editorial = Lunwerg | ubicación = Barcelona | idioma = catalán | isbn = 84-7782-776-1 }} * {{cite book | last= Barral i Altet | first = Xavier | enlaceautor = Xavier Barral i Altet | title = Art de Catalunya. Arquitectura religiosa moderna i contemporània | year= 1999 | editorial = L'isard | ubicación = Barcelona | idioma = catalán | isbn = 84-89931-14-3 }} * {{cite book | last= Bassegoda i Nonell | first = Joan | enlaceautor = Joan Bassegoda i Nonell | title = El gran Gaudí | year= 1989 | editorial = Ausa | ubicación = Sabadell | isbn = 84-86329-44-2 }} * {{cite book | last= Bassegoda i Nonell | first = Joan | title = Gaudí o espacio, luz y equilibrio | year= 2002 | editorial = Criterio | ubicación = Madrid | isbn = 84-95437-10-4 }} * {{cite book | last= Bergós i Massó | first = Joan | enlaceautor = Joan Bergós i Massó | title = Gaudí, l'home i l'obra | url= https://archive.org/details/gaudilhomeilobra0000berg | year= 1999 | editorial = Lunwerg | ubicación = Barcelona | idioma = catalán | isbn = 84-7782-617-X }} * {{cite book | last= Bonet i Armengol | first = Jordi | enlaceautor = Jordi Bonet i Armengol | title = L'últim Gaudí | year= 2001 | editorial = Pòrtic | ubicación = Barcelona | idioma = catalán | isbn = 84-7306-727-4 }} * {{cite book | autor = Bonet i Armengol, Jordi | enlaceautor = Jordi Bonet i Armengol | capítulo = Construcción del templo de la Sagrada Familia. Evolución y ejecución | title = La Sagrada Familia de Gaudí. El templo expiatorio desde sus orígenes hasta hoy | year= 2010 | editorial = Lunwerg, SL | ubicación = Barcelona | isbn = 978-84-9785-684-3 }} * {{cite book | last= Crippa | first = Maria Antonietta | title = Gaudí | year= 2007 | editorial = Taschen | ubicación = Köln | isbn = 978-3-8228-2519-8 }} * {{cite book | last= Fargas | first = Albert | title = Simbología del Templo de la Sagrada Familia | year= 2009 | editorial = Triangle Postals | ubicación = Barcelona | isbn = 978-84-8478-405-0 }} * {{cite book | autor = Faulí, Jordi | enlaceautor = Jordi Faulí i Oller | capítulo = Diez claves de la construcción de las naves de la Sagrada Familia | title = La Sagrada Familia de Gaudí. El templo expiatorio desde sus orígenes hasta hoy | year= 2010 | editorial = Lunwerg, SL | ubicación = Barcelona | isbn = 978-84-9785-684-3 }} * {{cite book | last= Férrin | first = Ana María | title = Gaudí, la huella del genio | url= https://archive.org/details/gaudilahuelladel0000ferr | year= 2001 | editorial = Jaraquemada | ubicación = Barcelona | isbn = 84-932015-1-0 }} * {{cite book | last= Flores | first = Carlos | enlaceautor = Carlos Flores López | title = Les lliçons de Gaudí | year= 2002 | editorial = Empúries | ubicación = Barcelona | idioma = catalán | isbn = 84-7596-949-6 }} * {{cite book | last= Fontanals | first = Imma | title = Subirachs a la Sagrada Família | year= 2004 | editorial = Mediterrània | ubicación = Barcelona | idioma = catalán | isbn = 84-8334-517-X }} * {{cite book | last= Fontbona | first = Francesc | apellidos2 = Miralles | nombre2 = Francesc | title = Història de l'Art Català. Del modernisme al noucentisme (1888-1917) | year= 1985 | editorial = 62 | ubicación = Barcelona | idioma = catalán | isbn = 84-297-2282-3 }} * {{cite book | last= Giralt-Miracle | first = Daniel | title = [http://www.seacex.es/documentos/gaudi_creditos.pdf Gaudí, la búsqueda de la forma] | year= 2002 | editorial = Lunwerg | isbn = 84-7782-724-9 }} * {{cite book | last= Gómez Gimeno | first = María José | title = La Sagrada Familia | url= https://archive.org/details/guiavisualdeltem0000vvaa | year= 2006 | editorial = Mundo Flip Ediciones | isbn = 84-933983-4-9 }} * {{cite book | last= Lacuesta | first = Raquel | title = Modernisme a l'entorn de Barcelona | year= 2006 | editorial = Diputació de Barcelona | ubicación = Barcelona | idioma = catalán | isbn = 84-9803-158-3 }} * {{cite book | last= Navascués Palacio | first = Pedro | serie= Summa Artis | volumen=35.2 | título=Arquitectura española, 1808-1914 | url=http://oa.upm.es/8833/ | year= 2000 | editorial = Espasa Calpe | ubicación= Madrid | isbn=84-239-5477-3 |enlaceautor = Pedro Navascués Palacio}} * {{cite book | last= Permanyer | first = Lluís | title = Barcelona modernista | year= 1993 | editorial = Polígrafa | ubicación = Barcelona | isbn = 84-343-0723-5 }} * {{cite book | last= Puig i Boada | first = Isidre | enlaceautor = Isidre Puig i Boada | title = El temple de la Sagrada Família | year= 1986 | editorial = Nou Art Thor | ubicación = Barcelona | idioma = catalán | isbn = 84-7327-135-1 }} * {{cite book | last= Puig i Tàrrech | first = Armand | title = La Sagrada Família segons Gaudí. Comprendre un símbol | year= 2010 | editorial = Pòrtic | ubicación = Barcelona | idioma = catalán | isbn = 978-84-9809-158-8 }} * {{cite book | last= Rojo Albarrán | first = Eduardo | title = Antonio Gaudí, ese incomprendido: La Cripta de la Colonia Güell | year= 1988 | editorial = Los libros de la Frontera | ubicación = Sant Cugat del Vallès | isbn = 84-85709-70-5 }} * {{cite book | last= Sotoo | first = Etsuro | enlaceautor = Etsuro Sotoo | title = La libertad vertical. Conversaciones sobre la Sagrada Familia | year= 2010 | editorial = Encuentro | ubicación = Madrid | isbn = 978-84-9920-062-0 }} * {{cite book | last= Tarragona | first = Josep Maria | title = Gaudí, biografia de l'artista | year= 1999 | editorial = Proa | ubicación = Barcelona | idioma = catalán | isbn = 84-8256-726-8 }} * {{cite book | last= Van Zandt | first = Eleanor | title = La vida y obras de Gaudí | year= 1997 | editorial = Asppan | isbn = 0-7525-1106-8 }} * {{cite book | last= Zerbst | first = Rainer | title = Gaudí | year= 1989 | editorial = Taschen | isbn = 3-8228-0216-6 }} ==ਅੱਗੇ ਪੜੋ == * {{cite book |last=Zerbst |first=Rainer |others=Trans. from German by Doris Jones and Jeremy Gaines |title=Antoni Gaudi&nbsp;— A Life Devoted to Architecture|year=1988 |publisher=Taschen |location=Hamburg, Germany |isbn=3-8228-0074-0}} * {{cite book |last=Nonell |first=Juan Bassegoda |title=Antonio Gaudi: Master Architect |url=https://archive.org/details/antoniogaudimast00bass |year=2004 |publisher=Abbeville Press |location=New York|isbn=0-7892-0220-4}} * {{cite book |last=Crippa |first=Maria Antonietta |editor=Peter Gossel |others=Trans. Jeremy Carden |title=Antoni Gaudi, 1852–1926: From Nature to Architecture |url=https://archive.org/details/antonigaudi185210000crip |year=2003 |publisher=Taschen |location= Hamburg, Germany|isbn=3-8228-2518-2}} * {{cite book |last=Schneider |first=Rolf |editor=Manfred Leier |others=Trans. from German by Susan Ghyearuni and Rae Walter |title=100 most beautiful cathedrals of the world: A journey through five continents |url=https://archive.org/details/100mostbeautiful0000unse_g0b9 |year=2004 |publisher=Chartwell Books |location=Edison, New Jersey |page=[https://archive.org/details/100mostbeautiful0000unse_g0b9/page/33 33] |isbn=978-0-7858-1888-5}} * {{Cite book |last=AA.VV. | title=Modernisme i Modernistes |year=2001 |editor=Lunwerg, Barcelona |id=ISBN 84-7782-776-1 }} * {{Cite book |last=Barral i Altet | first=Javier | title=Art de Catalunya. Arquitectura religiosa moderna i contemporània |year=2001. |editor=L'isard, Barcelona |id=ISBN 84-89931-14-3 }} * {{Cite book |last=Bassegoda i Nonell | first=Joan | title=El gran Gaudí |year=1989 |editor=Ed. Ausa, Sabadell |id=ISBN 84-86329-44-2 }} * {{Cite book |last=Bassegoda i Nonell | first=Joan | title=Gaudí o espacio, luz y equilibrio |year=2002 |editor=Criterio, Madrid |id=ISBN 84-95437-10-4 }} * {{Cite book |last=Bergós i Massó | first=Joan | title=Gaudí, l'home i l'obra |year=1999 |editor=Ed. Lunwerg, Barcelona |id=ISBN 84-7782-617-X }} * {{Cite book |last=Bonet i Armengol | first=Jordi | title=L'últim Gaudí |year=2001 |editor=Ed. Pòrtic, Barcelona |id=ISBN 84-7306-727-4 }} * {{Cite book |last=Crippa | first=Maria Antonietta | title=Gaudí |year=2007 |editor=Taschen, Köln |id=ISBN 978-3-8228-2519-8 }} * {{Cite book |last=Flores | first=Carlos | title=Les lliçons de Gaudí |year=2002 |editor=Ed. Empúries, Barcelona |id=ISBN 84-7596-949-6 }} * {{Cite book |last=Fontbona, Francesc y Miralles, Francesc | title=Història de l’Art Català. Del modernisme al noucentisme (1888-1917) |year=1985 |editor=Ed. 62, Barcelona |id=ISBN 84-297-2282-3 }} * {{Cite book |last=Giralt-Miracle | first=Daniel | title=Gaudí, la busqueda de la forma |year=2002 |editor=Lunwerg |id=ISBN 84-7782-724-9 }} * {{Cite book |last=Gómez Gimeno | first=María José | title=La Sagrada Familia |year=2006 |editor=Mundo Flip Ediciones |id=ISBN 84-933983-4-9 }} * {{Cite book |last=Lacuesta | first=Raquele | title=Modernisme a l’entorn de Barcelona |year=2006 |editor=Diputació de Barcelona, Barcelona |id=ISBN 84-9803-158-3 }} * {{Cite book |last=Navascués Palácio | first=Pedro | title=Summa Artis. Arquitectura española (1808-1914) |year=2000 |editor=Espasa Calpe, Madrid |id=ISBN 84-239-5477-3 }} * {{Cite book |last=Permanyer | first=Lluis | title=Barcelona modernista |year=1993 |editor=Ed. Polígrafa, Barcelona |id=ISBN 84-343-0723-5 }} * {{Cite book |last=Puig i Boada | first=Isidre | title=El temple de la Sagrada Família |year=1986 |editor=Ed. Nou Art Thor, Barcelona |id=ISBN 84-7327-135-1 }} * {{Cite book |last=Tarragona | first=Josep Maria | title=Gaudí, biografia de l’artista |year=1999 |editor=Ed. Proa, Barcelona |id=ISBN 84-8256-726-8 }} * {{Cite book |last=Van Zandt | first=Eleyearr | title=La vida y obras de Gaudí |url=https://archive.org/details/lavidayobrasdega0000vanz |year=1997 |editor=Asppan |id=ISBN 0-7525-1106-8 }} * {{Cite book |last=Zerbst | first=Rainer | title=Gaudí |year=1989 |editor=Taschen |id=ISBN 3-8228-0216-6 }} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਪੇਨ ਦੇ ਗਿਰਜਾਘਰ]] c1ysuyv1n8kwwxgdwunwgye61l69e79 0 49152 841798 575768 2026-06-30T10:04:45Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 841798 wikitext text/x-wiki {{Infobox Historic Site | name = ਅਲਕਾਲਾ ਦੇ ਏਨਾਰੇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਤ ਜੁਸਤੁਸ ਅਤੇ ਸੰਤ ਪਾਸਤੋਰ ਦਾ ਵੱਡਾ ਗਿਰਜਾਘਰ | native_name = Catedral de los Santos Niños Justo y Pastor de Alcalá de Henares | native_language = es | image = Alcalá de Henares (RPS 09-12-2012) Catedral Magistral de los Santos Justo y Pastor.png | caption = | locmapin = ਸਪੇਨ | latitude = 40.480525 | longitude = -3.369258 | location = [[ਅਲਕਾਲਾ ਦੇ ਏਨਾਰੇਸ]], [[ਸਪੇਨ]] | area = | built = | architect = | architecture = | governing_body = [[ਰੋਮਨ ਕੈਥੋਲਿਕ ਚਰਚ]] | designation1 = ਸਪੇਨ | designation1_offname = Catedral de los Santos Niños Justo y Pastor de Alcalá de Henares | designation1_type = ਅਹਿੱਲ | designation1_criteria = ਸਮਾਰਕ | designation1_date = 1904<ref name="bic" /> | designation1_number = RI-51-0000085 }} '''ਅਲਕਾਲਾ ਦੇ ਏਨਾਰੇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਤ ਜੁਸਤੁਸ ਅਤੇ ਸੰਤ ਪਾਸਤੋਰ ਦਾ ਵੱਡਾ ਗਿਰਜਾਘਰ''' ([[ਸਪੇਨੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਸਪੇਨੀ]]: ''Catedral de los Santos Niños Justo y Pastor de Alcalá de Henares'') ਅਲਕਾਲਾ ਦੇ ਏਨਾਰੇਸ, ਸਪੇਨ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਕੈਥੋਲਿਕ ਵੱਡਾ ਗਿਰਜਾਘਰ ਹੈ। 1904 ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ [[ਬੀਏਨ ਦੇ ਇੰਤੇਰੇਸ ਕੁਲਤੂਰਾਲ]] ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref name="bic">{{Bien de Interés Cultural}}</ref> ==ਗੈਲਰੀ== <gallery> File:Catedral Magistral y Jardín de las palabras, Alcalá de Henares 2013.jpg File:Torre Catedral Magistral.JPG File:Interior catedral Alcala de Henares-2.jpg File:DiegoAlc.jpg File:Alcala de Henares catedral 04.JPG File:000651 - Alcalá de Henares (2911651141).jpg File:Alcalá de Henares (RPS 17-01-2015) Catedral, campanario, escalera.png File:Alcala de Henares catedral 03.JPG File:Alcalá de Henares - Catedral Magistral de los Santos Justo y Pastor 4.jpg File:Alcalá de Henares - Catedral Magistral de los Santos Justo y Pastor 2.jpg </gallery> ==ਬਾਹਰੀ ਸਰੋਤ== {{commons|Cathedral of Alcalá de Henares}} * [https://web.archive.org/web/20141009011458/http://www.catedraldealcala.org/ Catedral de los Santos Niños Justo y Pastor en Alcalá de Henares] * [http://www.gotik-romanik.de/Alcala%20de%20Henares,%20Thumbnails/Thumbnails.html Fotografías]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੂਨ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} d7esj1r22axfpbp0s0x3ozcpftpsx80 0 50520 841636 573800 2026-06-29T16:11:49Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 841636 wikitext text/x-wiki {{Infobox church | name = ਲੋਸ ਰੇਮੇਦੋਸ ਗਿਰਜਾਘਰ | fullname = ਲੋਸ ਰੇਮੇਦੋਸ ਗਿਰਜਾਘਰ | other name = | native_name = ਇਗਲੇਸੀਆ ਡੀ ਲੌਸ ਰੇਮੇਡੀਓ | native_name_lang = | image = Iglesia de los Remedios 12032010.JPG | imagesize = | imagelink = | imagealt = | landscape = | caption = | pushpin map = | pushpin label position = | pushpin map alt = | pushpin mapsize = | relief = | map caption = ਸਪੇਨ | latd = 40.637142 | latm = | lats = | latNS = | longd = -3.169486 | longm = | longs = | longEW = | coordinates display = | osgraw = <!-- TEXT --> | osgridref = <!-- {{gbmappingsmall| TEXT}} --> | location = [[ਗੁਆਦਲਜ਼ਾਰਾ]], [[ਸਪੇਨ]] | country = [[ਸਪੇਨ]] | denomination = | previous denomination = | churchmanship = | membership = | attendance = | website = <!-- {{URL| example.com}} --> | former name = | bull date = | founded date = <!-- {{start date|YYYY|MM|DD|df=y}} - but see note below --> | founder = | dedication = | dedicated date = | consecrated date = | cult = | relics = | events = | past bishop = | people = | status = ਸਮਾਰਕ | functional status = | heritage designation = | designated date = | architect = | architectural type = | style = | years built = | groundbreaking = | completed date = | construction cost = | closed date = | demolished date = | capacity = | length = <!-- {{convert| }} --> | width = <!-- {{convert| }} --> | width nave = <!-- {{convert| }} --> | height = <!-- {{convert| }} --> | diameter = <!-- {{convert| }} --> | other dimensions = | floor count = | floor area = <!-- {{convert| }} --> | dome quantity = | dome height outer = <!-- {{convert| }} --> | dome height inner = <!-- {{convert| }} --> | dome dia outer = <!-- {{convert| }} --> | dome dia inner = <!-- {{convert| }} --> | spire quantity = | spire height = <!-- {{convert| }} --> | materials = | bells = | bells hung = | bell weight = <!-- {{long ton|0| }} --> | parish = | deanery = | archdeaconry = | episcopalarea = | archdiocese = | metropolis = | diocese = | province = | presbytery = | synod = | circuit = | district = | division = | subdivision = | archbishop = | bishop = | dean = | provost = | provost-rector = | viceprovost = | subdean = | precentor = | archpriest = | chancellor = | canonchancellor = | canon = | canonmissioner = | canonpastor = | canontreasurer = | succentor = | archdeacon = | prebendary = | rector = | vice-rector = | vicar = | curate = | priestincharge = | priest = | asstpriest = | minister = | assistant = | honpriest = | deacon = | deaconness = | seniorpastor = | pastor = | abbot = | chaplain = | sacristan = | reader = | student intern = | organistdom = | director = | organist = | organscholar = | chapterclerk = | laychapter = | warden = | verger = | businessmgr = | liturgycoord = | reledu = | rcia = | youthmin = | flowerguild = | musicgroup = | parishadmin = | serversguild = | logo = | logosize = | logolink = | logoalt = | embedded = }} '''ਲੋਸ ਰੇਮੇਦੋਸ ਗਿਰਜਾਘਰ''' ([[ਸਪੇਨੀ ਭਾਸ਼ਾ]]: Iglesia de los Remedios) ਗੁਆਦਲਜ਼ਾਰਾ, [[ਸਪੇਨ]] ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣਾ ਗਿਰਜਾਘਰ ਹੈ। ਇਹ ਅਲਕਲਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦਾ ਆਡੀਟੋਰੀਅਮ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ 1924 ਈ. ਵਿੱਚ [[ਬਿਏਨ ਦੇ ਇੰਤਰੇਸ ਕੁਲਤੂਰਲ]] ਦੇ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤਾ ਗਇਆ। ==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ== {{Commons|Category:Church of los Remedios, Guadalajara (Spain)|la iglesia de los Remedios}} *[http://www.uah.es/magisterio/escuela/presentacion/iglesia.htm Edificio Paraninfo (Iglesia de los Remedios)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120204081626/http://www.uah.es/magisterio/escuela/presentacion/iglesia.htm |date=2012-02-04 }}, en el [http://www.uah.es/ sitio web de la Universidad de Alcalá de Henares] *[http://gerencia.uah.es/IyE/actuales/IglesiaRemedios/planos_grandes.htm Planos de la Iglesia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120706065110/http://gerencia.uah.es//IyE/actuales/IglesiaRemedios/planos_grandes.htm |date=2012-07-06 }} ==ਪੁਸਤਕ ਸੂਚੀ== *Equipo Paraninfo, ''Guadalajara, ciudad abierta: una guía para conocerla y visitarla'', Volumen 50 de ''Tierra de Guadalajara: Guías'', AACHE Ediciones de Guadalajara, 2005, ISBN 8496236331, 9788496236332 ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਪੇਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਪੇਨ ਦੇ ਗਿਰਜਾਘਰ]] cgx5cbl4fvawt4d0bs24v4ed2nqjnfe 0 51544 841788 546008 2026-06-30T05:16:53Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 841788 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!--See Template:Infobox Settlement for additional fields that may be available--> <!--See the Table at Infobox Settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- Basic info ----------------> |name =ਹੈਮਿਲਟਨ <!-- at least one of the first two fields must be filled in --> |official_name = |other_name = |native_name = <small>''ਕਿਰਿਕੋਰੋਆ'' (''[[Māori language|Māori]]'')</small><!-- if different from the English name --> |nickname = ਦੀ ਟ੍ਰੋੰਨ.<ref name="NZHerald10372245">{{cite web|url=http://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=10372245|title='Boring' Hamilton: wish you were here?|last=Spratt|first=Amanda|date=12 March 2006|publisher=New Zealand Herald|accessdate=19 March 2009|archive-date=7 ਜਨਵਰੀ 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190107073134/https://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=10372245|url-status=dead}}</ref> H-Town,<ref name="NZHerald10372245"/> Previously: [[Cowtown]],<ref name="NZHerald10372245"/> The Fountain City<ref>[http://www.teara.govt.nz/en/waikato-places/9 Hamilton west of the river], Hamilton west of the river</ref> |settlement_type =[[New Zealand urban area|Metropolitan Area]] <!-- e.g. Town, Village, City, etc.--> |total_type =Territorial <!-- to set a non-standard label for total area and population rows --> |motto = <!-- images and maps -----------> |image_skyline = |imagesize = |image_caption = Hamilton City / [[Lake Rotoroa, Waikato|Lake Rotoroa]] / [[Waikato River]] |image_flag = |flag_size = |image_seal = |seal_size = |image_shield = |shield_size = |image_blank_emblem = |blank_emblem_type = |blank_emblem_size = |image_map = |mapsize = |map_caption = |image_map1 = Hamilton Territorial Authority.png |mapsize1 = 180px |map_caption1 = Location of the Hamilton Territorial Authority |coordinates_region = NZ |subdivision_type = Country |subdivision_name = {{NZ}} |subdivision_type1 = [[Islands of New Zealand|Island]] |subdivision_name1 = [[North Island]] |subdivision_type2 = [[List of regions in New Zealand|Region]] |subdivision_name2 = [[Waikato Region]] |subdivision_type3 = [[Territorial authority]] |subdivision_name3 = Hamilton City <!-- Smaller parts (e.g. boroughs of a city) and seat of government --> |seat_type = |seat = |parts_type = |parts_style = <!-- =list (for list), coll (for collapsed list), para (for paragraph format) Default is list if up to 5 items, coll if more than 5--> |parts =<!-- parts text, or header for parts list --> |p1 = |p2 = |p3= |p4= |p5= |p6= |p7=<!-- etc. up to p50: for separate parts to be listed--> <!-- Politics -----------------> |government_footnotes = |government_type = |leader_title =ਮੇਯਰ |leader_name =[[ਜੂਲੀ ਹਰਦ੍ਕੇਰ]] |leader_title1 =ਉਪ ਮੇਯਰ |leader_name1 =ਗੋਰਡਨ ਚੇਸਟਰਮਾਨ |established_title = <!-- Settled by the UK --> |established_date = |established_title1 = |established_date1 = <!-- Area ---------------------> |area_magnitude = |unit_pref = <!--Enter: Imperial, to display imperial before metric--> |area_footnotes = |area_total_km2 = 98<!--Region--> <!-- ALL fields with measurements are subject to automatic unit conversion--> |area_land_km2 = <!--See table @ Template:Infobox Settlement for details on unit conversion--> |area_water_km2 = |area_urban_km2 = 877.1 |area_metro_km2 = |area_water_percent = <!-- Elevation --------------------------> |elevation_footnotes = <!--for references: use<ref> </ref> tags--> |elevation_m = 40 |elevation_ft = 131 |elevation_max_m = |elevation_max_ft = |elevation_min_m = |elevation_min_ft = <!-- Population -----------------------> |population_as_of = {{NZ population data|||y}} |population_footnotes =<ref name="NZ_population_data"/> |population_note = |population_total = {{formatnum:{{NZ population data|Hamilton City|y}}|R}} |population_density_km2 = auto |population_urban = {{formatnum:{{NZ population data|Hamilton Zone|y}}|R}} |population_density_urban_km2 = auto |population_metro = {{formatnum:{{NZ population data|Hamilton|y}}|R}} |population_density_metro_km2 = auto |population_blank1_title = |population_blank1 = |population_blank2_title =[[Demonym]] |population_blank2 =ਹੈਮਿਲਟਨਯੋਨਿਅਨ <!-- General information ---------------> |timezone = [[Time in New Zealand|NZST]] |utc_offset = +12 |timezone_DST = NZDT |utc_offset_DST = +13 |coor_type = |latd=37 |latm=47 |lats= |latNS=S |longd=175|longm=17 |longs= |longEW=E |coordinates_display=y <!-- Area/postal codes & others --------> |postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> |postal_code = |area_code = 07 |website = [http://www.hamilton.govt.nz www.hamilton.govt.nz] <br> [http://www.waikatoregion.govt.nz/ www.waikatoregion.govt.nz] |footnotes = |blank_name = Local [[iwi]] |blank_info = [[Ngāti Maniapoto]], [[Ngāti Raukawa]], [[Tainui]] }} '''ਹੈਮਿਲਟਨ''' ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਟਾਪੂ ਵਿੱਚ ਵਸਿਆ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ| ਇਸਦੀ ਆਬਾਦੀ 212,000 ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ [[ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ]] ਦਾ ਚੌਥਾ ਸੱਬ ਤੋ ਵੱਡਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ| ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} e2di4f6gmz7qsaxea6vjnj90q0n0rfm 0 51687 841734 287309 2026-06-29T21:31:54Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260629)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 841734 wikitext text/x-wiki '''ਵਸੀਲਾ''' ਜਾਂ '''ਸਾਧਨ''' ਅਜਿਹਾ ਸਰੋਤ ਜਾਂ ਰਸਦ-ਪਾਣੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਤੋਂ ਲਾਭ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੋਵੇ। ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਵਸੀਲੇ ਪਦਾਰਥ, ਊਰਜਾ, ਸੇਵਾਵਾਂ, ਅਮਲਾ, ਗਿਆਨ ਜਾਂ ਹੋਰ ਅਜਿਹੀਆਂ ਚੰਗਿਆਈਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਰਤ-ਬਦਲ ਕੇ ਨਫ਼ਾ ਖੱਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਦਾਂ ਕਰਦਿਆਂ ਉਹ ਆਪ ਖਪ ਜਾਣ ਜਾਂ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਣ। ਵਸੀਲੇ ਵਰਤਣ ਦੇ ਫ਼ਾਇਦਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਧੀ ਹੋਈ ਦੌਲਤ, ਲੋੜਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ, ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੀ ਸਹੀ ਚਲਾਈ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਦੀ ਸਲਾਮਤੀ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਵਗੈਰਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਮਨੁੱਖੀ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ [[ਕੁਦਰਤੀ ਵਸੀਲਾ]] [[ਕੁਦਰਤੀ ਵਾਤਾਵਰਨ|ਵਾਤਾਵਰਨ]] ਤੋਂ ਮਿਲੀ ਅਜਿਹੀ ਕੋਈ ਵੀ ਸ਼ੈਅ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਮਨੁੱਖੀ ਲੋੜਾਂ ਅਤੇ ਥੁੜ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ।<ref name=Miller>{{cite book|title=Living in the Environment: Principles, Connections, and Solutions|url=https://archive.org/details/isbn_9781111775483|year=2011|publisher=Brooks-Cole|location=Belmont, CA|isbn=0-538-73534-1|author=Miller, G.T., and S. Spoolman|edition=17th}}</ref> ਵਧੇਰੇ ਮੋਕਲੇ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਨੀ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਵਸੀਲਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪ੍ਰਾਣੀ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਪੂਰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref name= Ricklefs>{{cite book|last=Ricklefs|first=R.E.|title=The Economy of Nature | edition = 6th |year=2005|publisher=WH Freeman|location=New York, NY|isbn=0-7167-8697-4}}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਅਧਾਰ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਸੀਲੇ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਾਤਾਵਰਨ ਵਿਗਿਆਨ]] 5iea8hi4upz1o75lsok7acr3locr0r8 0 52806 841639 730738 2026-06-29T18:41:52Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 841639 wikitext text/x-wiki {{Infobox philosopher | name = ਸਟੀਵਨ ਰਾਨਲਡ ਕਰੇਗ ਹਿਕਸ | birth_date = {{Birth date and age|1960|08|19}} | birth_place = [[ਟਰੋਂਟੋ]], ਕਨੇਡਾ | region = ਪੱਛਮੀ ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ | era = [[ਸਮਕਾਲੀ ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ]] | image = Hicks-Stephen-2013.jpg | caption = 2013 ਵਿੱਚ ਸਟੀਫਨ ਹਿਕਸ }} '''ਸਟੀਵਨ ਰਾਨਲਡ ਕਰੇਗ ਹਿਕਸ''' (ਜਨਮ 1960) ਇੱਕ ਕਨੇਡੀਅਨ-ਅਮਰੀਕੀ [[ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰ]] ਹੈ ਜੋ [[ਰੌਕਫ਼ੋਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਵਿੱਚ ਪੜਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਥੇ ਇਹ ਐਥਿਕਸ ਐਂਡ ਐਂਟਰਪ੍ਰਨੌਰਸ਼ਿਪ ਦੇ ਸੈਂਟਰ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਵੀ ਹੈ। ==ਜੀਵਨ== ਹਿਕਸ ਨੇ ਬੀ.ਏ. (ਆਨਰਜ਼, 1981) ਅਤੇ ਐਮ.ਏ. ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਗੁਏਲਫ਼ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਕਨੇਡਾ ਤੋਂ ਅਤੇ ਪੀ.ਐਚ.ਡੀ. (1991) [[ਇੰਡੀਆਨਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਬਲੂਮਿੰਗਟਨ]] ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਦੀ ਖੋਜ [[ਸਥਾਪਨਾਵਾਦ]] ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਸੀ।<ref>Hicks, Stephen. "[http://enlightenment.supersaturated.com/essays/text/stephenhicks/diss/index.html Foundationalism and the Genesis of Justification.]"</ref> ==ਕਿਤਾਬਾਂ== ਇਸਨੇ ਇੱਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਫ਼ਿਲਮ ਅਤੇ ਦੋ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ''Explaining Postmodernism: Skepticism and Socialism from Rousseau to Foucault'' ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਉੱਤਰਾਧੁਨਿਕਤਾਵਾਦ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਮਾਜਵਾਦ ਅਤੇ ਸਾਮਵਾਦ ਦੀ ਅਸਫ਼ਲਤਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿਆਸੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਖੱਬੇ-ਪੱਖੀ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਹੈ।<ref>"It is striking that the major postmodernists - [[Michel Foucault]], [[Jacques Derrida]], [[Jean-François Lyotard]], [[Richard Rorty]] - are of the far left politically. And it is striking that all four are Philosophy Ph.D.s who reached deeply skeptical conclusions about our ability to come to know reality. So one of my four theses about postmodernism is that it develops from a double crisis - a crisis within philosophy about knowledge and a crisis within left politics about socialism."[http://davidthompson.typepad.com/davidthompson/2009/03/postmodernism-unpeeled.html]</ref> ਇਸ ਦੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਫ਼ਿਲਮ ਅਤੇ ਕਿਤਾਬ ''Nietzsche and the Nazis'' ਵਿੱਚ [[ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਮਾਜਵਾਦ]] ਦੀਆਂ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਅਤੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਜੜ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਨਿਰੀਖਣ ਹੈ, ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਇਸ ਗੱਲ ਬਾਰੇ ਕਿ ਕਿਵੇਂ [[ਅਡੋਲਫ਼ ਹਿਟਲਰ|ਹਿਟਲਰ]] ਅਤੇ [[ਨਾਜ਼ੀ|ਨਾਜ਼ੀਆਂ]] ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰਾਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਸਿੱਧ ਕਰਨ ਲਈ [[ਫਰੈਡਰਿਚ ਨੀਤਸ਼ੇ|ਨੀਤਸ਼ੇ]] ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਦੁਰਵਰਤੋਂ ਵੀ ਕੀਤੀ।<ref>"In several significant respects, the Nazis were accurate in citing Nietzsche as one of their progenitors. And I think that, in a number of other respects, Nietzsche would have been properly horrified at the use that the Nazis made of his philosophy."[http://www.atlassociety.org/tni/postmodern-assault-reason] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150309104111/http://www.atlassociety.org/tni/postmodern-assault-reason |date=2015-03-09 }}</ref> ਇਹ 2006 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਫ਼ਿਲਮ ਵਜੋਂ ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ<ref>{{cite web|url=http://www.stephenhicks.org/2009/08/18/nietzsche-and-the-nazis-update/ |title=Stephen Hicks, Ph.D. » “Nietzsche and the Nazis” update |publisher=Stephenhicks.org |year=2009 |accessdate=2011-01-06}}</ref> ਅਤੇ 2010 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈ।<ref>{{cite web|url=http://www.stephenhicks.org/publications/nietzsche-and-the-nazis/ |title=Stephen Hicks, Ph.D. » Nietzsche and the Nazis |publisher=Stephenhicks.org |date=2010-04-25 |accessdate=2011-01-07}}</ref> ==ਬਾਹਰੀ ਸਰੋਤ== *[http://www.stephenhicks.org/ Stephen Hicks's website] *[http://ethicsandentrepreneurship.org/ The Center for Ethics and Entrepreneurship's website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141115191150/http://www.ethicsandentrepreneurship.org/ |date=2014-11-15 }} *[http://www.stephenhicks.org/publications/explaining-postmodernism/ Information page for ''Explaining Postmodernism: Skepticism and Socialism from Rousseau to Foucault''] *[http://ockhamsrazormedia.wordpress.com/nietzsche-and-the-nazis/ Ockham's Razor Publishing's information page for ''Nietzsche and the Nazis''] *[http://www.stephenhicks.org/publications/nietzsche-and-the-nazis/ Script and further information about ''Nietzsche and the Nazis'' are available at Professor Hicks's site.] ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1960]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] 5smlpxqy4e3awibgsufelvd4rzrp6sc 0 52857 841698 755488 2026-06-29T20:44:34Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260629)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 841698 wikitext text/x-wiki {{ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬਾ ਵਿਗਿਆਨੀ |name = ਮਾਈਕਲ ਫ਼ੈਰਾਡੇ<br>Michael Faraday |image = M Faraday Th Phillips oil 1842.jpg |caption = ਮਾਈਕਲ ਫ਼ੈਰਾਡੇ, 1842 |birth_date = 22 ਸਤੰਬਰ, 1791 |birth_place = [[ਨਿਊਇੰਗਟਨ ਬਟਸ]], ਇੰਗਲੈਂਡ |death_date = 25 ਅਗਸਤ 1867 (75 ਦੀ ਉਮਰ) |death_place = [[ਹੈਂਪਟਨ ਕੋਰਟ]], ਮਿਡਲਸੈਕਸ, ਇੰਗਲੈਂਡ |residence = ਯੂਨਾਈਟਡ ਕਿੰਗਡਮ |nationality = [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਲੋਕ|ਬਰਤਾਨਵੀ]] |ethnicity = |fields = [[ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] ਅਤੇ [[ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ]] |workplaces = [[ਸ਼ਾਹੀ ਅਦਾਰਾ]] |alma_mater = |doctoral_advisor = |academic_advisors = |doctoral_students = |notable_students = |known_for = [[ਫ਼ੈਰਾਡੇ ਦਾ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਅਸੂਲ]]<br>[[ਬਿਜਲ-ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ]]<br>[[ਫ਼ੈਰਾਡੇ ਅਸਰ]]<br>[[ਫ਼ੈਰਾਡੇ ਪਿੰਜਰਾ]]<br>[[ਫ਼ੈਰਾਡੇ ਪੱਕਾ ਨਾਪ]]<br>[[ਫ਼ੈਰਾਡੇ ਕੱਪ]]<br>[[ਫ਼ੈਰਾਡੇ ਦਾ ਬਿਜਲਈ ਨਿਖੇੜ ਦਾ ਅਸੂਲ]]<br>[[ਫ਼ੈਰਾਡੇ ਦਾ ਅਸੰਗਤ ਕਥਨ]]<br>[[ਫ਼ੈਰਾਡੇ ਘੁਮਾਊ]]<br>[[Faraday-efficiency effect]]<br>[[ਫ਼ੈਰਾਡੇ ਛੱਲ]]<br>[[ਫ਼ੈਰਾਡੇ ਚੱਕਾ]]<br>[[ਬਲ ਦੀਆਂ ਲਕੀਰਾਂ]] |author_abbrev_bot = |author_abbrev_zoo = |influences = [[ਹੰਫਰੀ ਡੇਵੀ]]<br>[[ਵਿਲੀਅਮ ਥਾਮਸ ਬਰਾਂਡ]] |influenced = |awards = [[ਸ਼ਾਹੀ ਤਗਮਾ]] <small>(1835 & 1846)</small><br>[[ਕੌਪਲੀ ਤਗਮਾ]] <small>(1832 & 1838)</small><br>[[ਰਮਫ਼ੋਰਡ ਤਗਮਾ]] <small>(1846)</small><br>[[ਐਲਬਰਟ ਤਗਮਾ (ਕਲਾ ਦਾ ਸ਼ਾਹੀ ਸਮਾਜ)|ਐਲਬਰਟ ਤਗਮਾ]] {{small|(1866)}} |religion = [[ਸੈਂਡੀਮੈਨੀ]] |signature = Michael Faraday signature.svg |footnotes = }} {{external media | width =220px | align = right | headerimage=[[File:Faraday Laboratory 1870 Plate RGNb10333198.05.tif|220px]] | video1 = {{YouTube|qVhiwi6AvQM|“Profiles in Chemistry: Michael Faraday”}}, [[Chemical Heritage Foundation]]}} '''ਮਾਈਕਲ ਫ਼ੈਰਾਡੇ''', [[ਸ਼ਾਹੀ ਸਮਾਜ ਦਾ ਫੈਲੋ|ਐੱਫ਼.ਆਰ.ਐੱਸ]] (22 ਸਤੰਬਰ 1791 – 25 ਅਗਸਤ 1867) ਇੱਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ [[ਵਿਗਿਆਨੀ]] ਸੀ, ਜੀਹਨੇ [[ਬਿਜਲਚੁੰਬਕਤਾ]] ਅਤੇ [[ਬਿਜਲ-ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ]] ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਦਿੱਤਾ। ਫ਼ੈਰਾਡੇ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਕਾਢਾਂ [[ਬਿਜਲਚੁੰਬਕੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ]], [[ਦੂਹਰੀ ਚੁੰਬਕਤਾ]] ਅਤੇ [[ਬਿਜਲਈ ਨਿਖੇੜ]] ਹਨ। ਫੈਰਾਡੇਅ ਭਾਂਵੇ ਘੱਟ ਪੜ੍ਹੇ ਸਨ ਪਰੰਤੂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅੱਵਲ ਦਰਜੇ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। == ਜਨਮ ਅਤੇ ਬਚਪਨ == ਮਾਈਕਲ ਫ਼ੈਰਾਡੇ ਦੀ ਜੀਵਨੀ ਕੱਲਰ ਵਿੱਚ ਕੰਵਲ ਦੀ ਉੱਚਤਮ ਉਦਾਹਰਨ ਹੈ। ਮਾਈਕਲ ਫੈਰਾਡੇਅ ਦਾ ਜਨਮ 22 ਸਤੰਬਰ, 1791 ਈ: ਨੂੰ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਨਿਊਰਿੰਗਟਨ ਬੱਟਸ ਦੇ ਲਾਗੇ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਪਿੰਡ '''ਸੱਰੇ''' ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਜੇਮਸ ਫ਼ੈਰਾਡੇ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਲੁਹਾਰ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਬਚਪਨ ਬੇਹੱਦ ਗਰੀਬੀ ਵਿੱਚ ਬੀਤਿਆ। ਮਾਈਕਲ ਪੰਜ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਸਕੂਲ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ। ਉਸਦਾ ਵੱਡਾ ਭਰਾ, '''ਰਾਬਰਟ''' ਵੀ ਉਸਦਾ ਸਹਿਪਾਠੀ ਸੀ। ਮਾਈਕਲ ਦਾ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਉਹ 'ਰ' ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਕੱਢ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਸਕੂਲੋਂ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਡਾਟਿਆ ਗਿਆ ਤੇ ਕੁੱਟਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਲਈ ਮਾਈਕਲ ਦੀ ਮਾਤਾ ਨੇ ਪੜ੍ਹਨ ਨਾਲੋਂ ਉਸਦੀ ਸਿਹਤ ਨੂੰ ਜਰੂਰੀ ਸਮਝਦਿਆਂ, ਉਸਨੂੰ ਸਕੂਲੋਂ ਪੜ੍ਹਨੋਂ ਹਟਾ ਲਿਆ ਤੇ ਉਸਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਦ ਮਾਈਕਲ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਇੱਥੇ ਰੋਟੀ ਕਮਾਉਣੀ ਮਸ਼ਕਿਲ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣਾ ਪਿੰਡ ਛੱਡ ਕੇ ਪਰਿਵਾਰ ਸਮੇਤ [[ਲੰਡਨ]] ਚਲਿਆ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਵੀ ਆਰਥਿਕ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਜਿਆਦਾ ਪਰਿਵਰਤਨ ਨਾ ਹੋਇਆ। ਫੈਰਾਡੇਅ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਤੇਰ੍ਹਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ''ਜਾਰਜ ਰੀਬੋ'' ਨਾਮ ਦੇ ਕਾਗਜ਼ ਦੇ ਵਪਾਰੀ ਕੋਲ ''ਬਲੈਂਡਫੋਰਡ'' ਗਲੀ ਵਿੱਚ ਜਿਲਦਸ਼ਾਜ ਦੇ ਕੰਮ ਤੇ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ। ਸਮਾਂ ਕੱਢ ਕੇ ਮਾਈਕਲ ਓਨ੍ਹਾ ਪੁਸਤਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪੜ੍ਹਦਾ। ਉਸਨੂੰ ਵਿਗਿਆਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਪੁਸਤਕਾਂ ਪਸੰਦ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਰੀਬੋ ਦੀ ਸ਼ਗਿਰਦੀ ਛੱਡ ਕੇ ਇੱਕ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਸ੍ਰੀ ਰੋਚੇ ਦਾ ਫਿਰਤੂ ਜਿਲਦਸਾਜ਼ ਬਣ ਗਿਆ ਤੇ ਉਸਨੇ ਇਹ ਕੰਮ ਵੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। == ਸਰ ਹੰਫਰੀ ਡੇਵੀ ਨੂੰ ਮਿਲਣਾ == ਮਾਈਕਲ ਨੂੰ ਇੱਕ ਦਿਨ ਸਰ ਹੰਫਰੀ ਡੇਵੀ ਦੇ ਕੁਝ ਭਾਸ਼ਣ ਸੁਣਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ। ਮਾਈਕਲ ਨੇ ਇਸ ਭਾਸ਼ਣ ਦੇ ਨੋਟ ਬਣਾ ਕੇ ਸਰ ਹੰਫਰੀ ਨੂੰ ਘੱਲ ਕੇ ਆਪਣੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਰ ਹੰਫਰੀ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਸੌ ਪੌਂਡ ਵਾਰਸ਼ਿਕ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਕ ਵਜੋਂ ਨੌਕਰ ਰੱਖ ਲਿਆ। ਉਹ ਸਰ ਹੰਫਰੀ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਹੰਫਰੀ ਦੀ ਲੈਂਪ ਦੀ ਕਾਢ ਕਰਕੇ ਓਨ੍ਹਾ ਵਿਚਕਾਰ ਝਗੜਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਬਾਅਦ ਫੈਰਾਡੇਅ ਦਾ ਨਾਮ 'ਰਾਇਲ ਸੁਸਾਇਟੀ' ਦੀ ਮੈਂਬਰੀ ਲਈ ਪੇਸ਼ ਹੋਇਆ, ਪਰ ਡੇਵੀ ਨੇ ਇਸਦੀ ਵਿਰੋਧਤਾ ਕਰ ਕੇ ਗੁਸਤਾਖੀ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲਿਆ। ਇਸਦਾ ਫ਼ੈਰਾਡੇ ਦੀ ਮੈਂਬਰੀ ਤੇ ਕੋਈ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾ ਪਿਆ। ਹੰਫਰੀ ਡੇਵੀ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਫ਼ੈਰਾਡੇ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਉਸ ਪ੍ਰਤੀ ਬਣਿਆ ਰਿਹਾ। == ਫ਼ੈਰਾਡੇ ਦੀਆਂ ਖੋਜਾਂ == ਫ਼ੈਰਾਡੇ ਇੱਕ ਫ਼ਿਲਾਸਫਰ ਵੀ ਸੀ ਅਤੇ ਖੋਜੀ ਵੀ ਸੀ। ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਮਹਾਨ ਪਸਾਰੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਜੋੜਨ ਵਾਲੇ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਦਾ ਚਾਹਵਾਨ ਸੀ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਲੱਭਦੇ ਹਨ, "ਚੁੰਬਕ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਬਿਜਲੀ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੋ। ਤਰਲ ਪਦਾਰਥਾਂ ਅਤੇ ਗੈਸਾਂ ਦੇ ਪ੍ਸਪਰ ਸੰਬੰਧਾਂ ਦੀ ਘੋਖ ਕਰੋ। ਚੁੰਬਕੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂਤਾਕਰਸ਼ਣ ਦਾ ਕੀ ਸੰਬੰਧ ਹੈ? ਕੀ ਬਿਜਲੀ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆੰ ਹਾਲਤਾਂ ਕੁਦਰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਹੀ ਹਨ? ਬਿਜਲੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਾ ਕੀ ਸੰਬੰਧ ਹੈ?" ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦਾ ਇੱਕੋ ਹੀ ਰੱਬੀ ਹੱਲ ਲੱਭਣਾ ਲੋਚਦਾ ਸੀ। 1816 ਤੋਂ 1832 ਈ: ਤਕ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਫ਼ੈਰਾਡੇ ਦਾ ਧਿਆਨ ਰਸਾਇਣਿਕ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਵੱਲ ਸੀ, ਤੇ ਚੰਬਕ ਸ਼ਕਤੀ ਵੱਲ ਵੀ ਸੀ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਉਸ ਨੇ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਦੀ ਬਣਤਰ, ਬੋਰਕ ਦੇ [[ਤੇਜ਼ਾਬ]], ਲੋਹੇ ਤੋਂ [[ਮੈਗਨੀਜ਼]] ਦੇ ਅਲੱਗ ਕਰਨ ਅਤੇ ਜੰਗਾਲ ਰਹਿਤ ਫ਼ੌਲਾਦ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤੇ ਅਤੇ [[ਕਲੋਰੀਨ]] ਗੈਸ ਨੂੰ ਤਰਲ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣ ਦਾ ਕਠਿਨ ਕੰਮ ਸਿਰੇ ਚਾੜ੍ਹਿਆ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਫ਼ੈਰਾਡੇ ਦੀਆਂ ਖੋਜਾਂ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਕਾਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਦੂਜਾ ਕਾਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਫ਼ੈਰਾਡੇ ਕਈ ਕਠਿਨਾਈਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਮਗਰੋਂ [[ਚੁੰਬਕ]] ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਬਿਜਲੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣ ਦੇ ਕਠਿਨ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਸਫਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਖੋਜ ਨੇ [[ਬਿਜਲੀ]] ਕਲਾ ਦੇ ਕਾਲ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਬਿਜਲੀ ਅਤੇ ਚਾਨਣ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਨੂੰ ਵੀ ਖੋਜ ਕੱਢਿਆ, ਜਿਸ ਦੇ ਸਦਕਾ, ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ [[ਐਡੀਸਨ]] ਨੇ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਉਹ ਚਿਣਗ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਰੁਸ਼ਨਾ ਦਿੱਤਾ। == ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅੰਤਲੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ == ਸੰਨ 1823 ਵਿੱਚ ਫ਼ੈਰਾਡੇ ਨੂੰ ਰਾਇਲ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। 1825 ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਸ਼ਾਹੀ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਵਜੋਂ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1833 ਈ: ਵਿੱਚ ਉਹ ਸ਼ਾਹੀ ਸੰਸਥਾ ਵਿੱਚ ਰਸਾਇਣਿਕ ਵਿੱਦਿਆ ਦਾ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਵੀ ਥਾਪਿਆ ਗਿਆ। ਸਰ ਰਾਬਰਟ ਪੀਲ ਇਸ ਸਮੇਂ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ-ਮੰਤਰੀ ਸੀ ਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਲਾਰਡ ਮੈਲਬੋਰਨ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਵਾਗਡੋਰ ਸੰਭਾਲੀ ਤੇ ਉਸਨੇ ਫ਼ੈਰਾਡੇ ਦੀ ਤਨਖਾਹ 300 ਪੌਂਡ ਵਾਰਸ਼ਿਕ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਨਿਯਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਅਚਾਨਕ ਫ਼ੈਰਾਡੇ ਦੀ ਸਿਹਤ ਵਿਗੜ ਗਈ ਤੇ ਉਹ ਆਰਾਮ ਲਈ [[ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ]] ਚਲਾ ਗਿਆ। ਸਿਹਤ ਠੀਕ ਹੋਣ ਮਗਰੋਂ ਫ਼ੈਰਾਡੇ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਰੁਝ ਗਿਆ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਉਮਰ ਦੇ ਪਿਛਲੇ 40 ਵਰ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹੀ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਬਿਤਾਏ। ਆਖਿਰੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਯਾਦ ਸ਼ਕਤੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਐਲਬਰਟ ਦੀ ਸਿਫ਼ਾਰਿਸ਼ ਤੇ ਮਹਾਰਾਣੀ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਨੇ ਸੰਨ 1858 ਵਿੱਚ ਫ਼ੈਰਾਡੇ ਨੂੰ '''ਟੈਂਪਲ ਕੋਰਟ''' ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ ਭਵਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅੰਤਲੇ ਨੌਂ ਵਰ੍ਹੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੇ ਅਮਨ ਨਾਲ ਬਿਤਾਏ। ਡੇਵੀ ਪ੍ਰਤੀ ਸਤਿਕਾਰ ਬਣਿਆ ਰਿਹਾ। ==ਮੌਤ == ਮਾਈਕਲ ਫ਼ੈਰਾਡੇ ਦੀ ਮੌਤ 25 ਅਗਸਤ, 1867 ਈ: ਨੂੰ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਹੋਈ। ==ਅਗਾਂਹ ਪੜ੍ਹੋ== ===ਜੀਵਨੀਆਂ=== * {{Cite book| author=[[Henry Bence Jones|Bence Jones, Henry]] | title = The Life and Letters of Faraday| year = 1870 | publisher=J. B. Lippincott and Company | location = Philadelphia | url = http://books.google.com/?id=YzuCdNmu5soC&printsec=frontcover&dq=Faraday }} * {{Cite book| author=Cantor, Geoffrey | title = Michael Faraday, Sandemanian and Scientist | year = 1991 | publisher=Macmillian | isbn = 0-333-58802-9}} * {{Cite book| author=Gladstone, J. H. | title = Michael Faraday | year = 1872 | publisher=Macmillan | location = London | url = http://books.google.com/?id=pbs4AAAAMAAJ&printsec=frontcover&dq=Faraday}} * {{Cite book| author=Hamilton, James | title = Faraday: The Life | url=https://archive.org/details/faradaylife0000hami | year = 2002 | location = London | publisher=Harper Collins | isbn = 0-00-716376-2}} * {{Cite book| author=Hamilton, James | title = A Life of Discovery: Michael Faraday, Giant of the Scientific Revolution | url=https://archive.org/details/lifeofdiscovery00jame | year = 2004 | location = New York | isbn = 1-4000-6016-8 | publisher=[[Random House]]}} * {{Cite book| author=Hirshfeld, Alan W. | title = The Electric Life of Michael Faraday | url=https://archive.org/details/electriclifeofmi0000hirs | year = 2006 | publisher=[[Walker and Company]] | isbn = 978-0-8027-1470-1 }} * {{Cite book| author=Thompson, Silvanus | title = Michael Faraday, His Life and Work | year = 1901 | publisher=[[Cassell and Company]] | place = London | isbn = 1-4179-7036-7 | url = http://books.google.com/?id=HKf5g3qYYz8C&printsec=frontcover&dq=Silvanus+Thompson+faraday }} * {{Cite book| author=Tyndall, John | title = Faraday as a Discoverer | year = 1868 | publisher=[[Longmans, Green, and Company]] | location = London | edition = | url = http://www.archive.org/details/faradayasdiscove00tyndrich}} * {{Cite book| author=[[L. Pearce Williams|Williams, L. Pearce]] | title = Michael Faraday: A Biography | year = 1965 | publisher=Basic Books | location = New York }} * The British Electrical and Allied Manufacturers Association (1931). ''Faraday''. R. & R. Clark, Ltd., Edinburgh, 1931. * {{Cite book| author=Agassi, Joseph | title = Faraday as a Natural Philosopher | url=https://archive.org/details/faradayasnatural0000agas | year = 1971 | publisher=[[University of Chicago Press]] | location = Chicago | isbn = }} * {{Cite book| author=Ames, Joseph Sweetman (Ed.) | title = The Discovery of Induced Electric Currents | volume = 2 | year = c. 1900 | publisher=[[American Book Company (1890)]] | location = New York | isbn = }} * {{Cite book| author=[[David Gooding|Gooding, David]] (Ed.) | title = Faraday Rediscovered: Essays on the Life and Work of Michael Faraday, 1791–1867 | year = 1985 | publisher=Macmillan/Stockton | location = London/New York | isbn = }} * {{Cite book| author=[[John Meurig Thomas|Thomas, John Meurig]] | title = Michael Faraday and the Royal Institution: The Genius of Man and Place | url=https://archive.org/details/michaelfaradayro0000thom | year = 1991 | publisher=Hilger| location = Bristol | isbn = 0-7503-0145-7}} * {{Cite book| author=[[Colin A. Russell|Russell, Colin A.]] (Ed. [[Owen Gingerich]]) | title = Michael Faraday: Physics and Faith (Oxford Portraits in Science Series) | url=https://archive.org/details/michaelfaraday00coli | year = 2000 | publisher=[[Oxford University Press]] | location = New York | isbn = 0-19-511763-8}} ==ਬਾਹਰਲੇ ਜੋੜ== {{ਕਾਮਨਜ਼|Michael Faraday|ਮਾਈਕਲ ਫ਼ੈਰਾਡੇ}} ===ਜੀਵਨੀਆਂ=== * [http://www.rigb.org/rimain/heritage/faradaypage.jsp Biography at The Royal Institution of Great Britain] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040312015850/http://www.rigb.org/rimain/heritage/faradaypage.jsp |date=2004-03-12 }} * [http://www.gutenberg.org/etext/1225 Faraday as a Discoverer by John Tyndall, Project Gutenberg] (downloads) * [http://www.asa3.org/ASA/PSCF/1991/PSCF6-91Eichman.html The Christian Character of Michael Faraday] * [http://www-personal.umich.edu/~jbourj/money1.htm Michael Faraday on the British twenty-pound banknote] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111213071452/http://www-personal.umich.edu/~jbourj/money1.htm |date=2011-12-13 }} * [https://archive.org/details/lifediscoverieso00crowrich The Life and Discoveries of Michael Faraday] by J. A. Crowther, London: [[Society for Promoting Christian Knowledge]], 1920 ===ਹੋਰ=== * [http://journals.lww.com/anesthesiology/Abstract/1992/10000/Michael_Faraday_and_His_Contribution_to_Anesthesia.27.aspx Michael Faraday's announcement of ether as an anaesthetic in 1818] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110522040512/http://journals.lww.com/anesthesiology/Abstract/1992/10000/Michael_Faraday_and_His_Contribution_to_Anesthesia.27.aspx |date=2011-05-22 }} * [http://www.magnet.fsu.edu/education/tutorials/java/faradaymotor/index.html Interactive Java Tutorial on Faraday's 1821 Motor] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100915140700/http://www.magnet.fsu.edu/education/tutorials/java/faradaymotor/index.html |date=2010-09-15 }} [[ਕੌਮੀ ਉੱਚ ਚੁੰਬਕੀ ਖੇਤਰ ਲੈਬਾਰਟਰੀ]] * [http://www.magnet.fsu.edu/education/tutorials/java/faradaypail/index.html Interactive Java Tutorial on Faraday's Ice Pail Experiment] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100615154326/http://www.magnet.fsu.edu/education/tutorials/java/faradaypail/index.html |date=2010-06-15 }} ਕੌਮੀ ਉੱਚ ਚੁੰਬਕੀ ਖੇਤਰ ਲੈਬਾਰਟਰੀ * [http://www.1911encyclopedia.org/Michael_Faraday "Faraday"] ਲਵਟੂਨੋ [[1911 ਬ੍ਰਿਟਾਨੀਕਾ]] ਔਨਲਾਈਨ ਗਿਆਨਕੋਸ਼ ਉੱਤੇ * {{dmoz|Science/Physics/History/People/Faraday,_Michael/}} * {{gutenberg author | id=Michael_Faraday | name=Michael Faraday}} (ਉਤਾਰੇ) * [http://www.ch.ic.ac.uk/video/index.rss ਵੀਡੀਓ ਪੌਡਕਾਸਟ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060516234558/http://www.ch.ic.ac.uk/video/index.rss |date=2006-05-16 }} ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਰ [[ਜਾਨ ਕੈਡੋਗਨ]] ਮਾਈਕਲ ਫ਼ੈਰਾਡੇ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਬੈਨਜ਼ੀਨ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ * [https://archive.org/details/lettersoffaraday00fararich The letters of Faraday and Schoenbein 1836–1862. With notes, comments and references to contemporary letters (1899)] full download [https://archive.org/download/lettersoffaraday00fararich/lettersoffaraday00fararich.pdf PDF] *[http://www.trinitybuoywharf.com/life-on-the-river/history.php ਟ੍ਰਿਨੀਟੀ ਬੌਇ ਵਾਰਫ਼ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਅਤੀਤ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130621092623/http://www.trinitybuoywharf.com/life-on-the-river/history.php |date=2013-06-21 }} [[ਟ੍ਰਿਨੀਟੀ ਬੌਇ ਵਾਰਫ਼]] ਵੈੱਬਸਾਈਟ ਉੱਤੇ *[http://www.newmodelschool.co.uk/faraday Faraday School, located on Trinity Buoy Wharf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110902233139/http://www.newmodelschool.co.uk/faraday |date=2011-09-02 }} at the New Model School Company Limited's website *[http://www.juliantrubin.com/bigten/electric_motor_generator.html ਮਾਈਕਲ ਫ਼ੈਰਾਡੇ: ਬਿਜਲਈ ਮੋਟਰ ਅਤੇ ਬਿਜਲਈ ਜਨਰੇਟਰ ਦੀ ਕਾਢ] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਾਈਕਲ ਫ਼ੈਰਾਡੇ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅੰਗਰੇਜ਼ ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅੰਗਰੇਜ਼ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ]] o1gr4j09x5d2sy9j8lq7sfxjcxgtweq 0 52959 841750 839706 2026-06-29T21:53:59Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260629)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 841750 wikitext text/x-wiki [[Image:Standard Model of Elementary Particles.svg|thumb|375px|ਮੁੱਢਲੇ ਕਣਾਂ ਦਾ ਮਿਆਰੀ ਮਾਡਲ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਾਦੇ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਪੀੜੀਆਂ, ਚੌਥੇ ਕਾਲਮ 'ਚ [[ਗੇਜ ਬੋਜ਼ਾਨ]] ਅਤੇ ਪੰਜਵੇਂ ਵਿੱਚ [[ਹਿਗਜ਼ ਬੋਜ਼ਾਨ]] ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।]] [[ਕਣ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] ਦਾ '''ਮਿਆਰੀ ਨਮੂਨਾ''' [[ਬਿਜਲਚੁੰਬਕਤਾ|ਬਿਜਲਚੁੰਬਕੀ]], [[ਮਾੜਾ ਮੇਲ-ਜੋਲ|ਮਾੜੇ]] ਅਤੇ [[ਤਕੜਾ ਮੇਲ-ਜੋਲ|ਤਕੜੇ]] ਨਿਊਕਲੀ ਮੇਲ-ਜੋਲਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸਿਧਾਂਤ ਹੈ ਜੋ ਪਛਾਣੇ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਉੱਪ-ਅਣਵੀ [[ਕਣ|ਕਣਾਂ]] ਵਿਚਲੇ ਸਬੰਧਾਂ ਦੀ ਵਿਚੋਲਗੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਏਸ ਮਾਡਲ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਦੁਨੀਆਂ-ਭਰ ਦੇ ਸਾਇੰਸਦਾਨਾਂ ਦੇ ਉਪਰਾਲੇ ਸਦਕਾ ੨੦ਵੇਂ ਸੈਂਕੜੇ ਦੇ ਪਿਛੇਤੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। == ਵਰਗੀਕਰਨ == [[ਸਟੈਂਡਰਡ ਮਾਡਲ]] ਸਾਰੇ ਤਾਜ਼ਾ ਗਿਆਤ ਮੁਢਲੇ ਕਣਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸਿਧਾਂਤਕ ਢਾਂਚਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਾਡਲ ਕੁਆਰਕਾਂ ਦੇ ਛੇ ਫਲੇਵਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਜਿਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਅੱਪ (u), ਡਾਊਨ (d), ਸਟ੍ਰੇਂਜ (s), ਚਾਰਮ (c), ਬੌਟਮ (b), ਅਤੇ ਟੌਪ (t) ਕੁਆਰਕ ਹਨ । ਕੁਆਰਕਾਂ ਦੇ ਐਂਟੀਪਾਰਟੀਕਲਾਂ ਨੂੰ ਐਂਟੀਕੁਆਰਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਬੰਧਤ ਕੁਆਰਕ ਲਈ ਚਿੰਨ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਬਾਰ ਰਾਹੀਂ ਲਿਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਅੱਪ ਐਂਟੀਕੁਆਰਕ ਲਈ u ̅ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਆਮਤੌਰ ਤੇ ਐਂਟੀਮੈਟਰ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਐਂਟੀਕੁਆਰਕਾਂ ਦਾ ਉਹੀ [[ਪੁੰਜ]], ਔਸਤ ਜੀਵਨਕਾਲ, ਅਤੇ [[ਸਪਿੱਨ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਬੰਧਤ ਕੁਆਰਕਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ [[ਚਾਰਜ]] ਅਤੇ ਹੋਰ ਚਾਰਜ ਉਲਟੇ ਚਿੰਨ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ । [[ਕੁਆਰਕ]] ਸਪਿੱਨ-½ ਕਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਯਾਨਿ ਕਿ ਸਪਿੱਨ ਸਟੈਟਿਸਟਿਕਸ ਥਿਊਰਮ ਮੁਤਾਬਿਕ ਇਹ ਫਰਮੀਔਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ । ਇਹ ਪੌਲੀ ਐਕਸਕਲੂਜ਼ਨ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਅਨੁਸਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਦੋ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ [[ਫਰਮੀਔਨ]] ਇੱਕੋ ਕੁਆਂਟਮ ਅਵਸਥਾ ਨਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦੇ । ਇਹ ਬੋਸੌਨਾਂ (ਇੰਟਜਰ ਸਪਿੱਨ ਵਾਲੇ ਕਣਾਂ) ਤੋਂ ਉਲਟ ਗੱਲ ਹੈ।, ਜਿਹਨਾਂ ਦੀ ਜਿੰਨੀ ਮਰਜੀ ਗਿਣਤੀ ਇੱਕੋ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਲੈਪਟੌਨਾਂ ਤੋਂ ਉਲਟ, ਕੁਆਰਕਾਂ ਕੋਲ ਕਲਰ ਚਾਰਜ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਤਾਕਤਵਰ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲੈਣ ਲਈ ਕਾਬਲ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਵੱਖਰੇ ਕੁਆਰਕਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਨਤੀਜਨ ਖਿੱਚ ਹੈਡ੍ਰੌਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸੰਯੁਕਤ ਕਣ ਰਚਦੀ ਹੈ। ਹੈਡ੍ਰੌਨਾਂ ਦੇ [[ਕੁਆਂਟਮ]] ਨੰਬਰ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕੁਆਰਕਾਂ ਨੂੰ ਵੇਲੈਂਸ ਕੁਆਰਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹਨਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਕੋਈ ਵੀ [[ਹੈਡ੍ਰੌਨ]] ਵਰਚੁਅਲ (ਸਾਗਰ) ਕੁਆਰਕਾਂ, ਐਂਟੀਕੁਆਰਕਾਂ, ਅਤੇ ਗਲੂਔਨਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸੰਖਿਆ ਰੱਖਦਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇਸਦੇ ਕੁਆਂਟਮ ਨੰਬਰ ਤੇ ਕੋਈ ਅਸਰ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦੀ । ਹੈਡ੍ਰੌਨਾਂ ਦੇ ਦੋ ਪਰਿਵਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: ਬੇਰੌਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਵੇਲੈਂਸ ਕੁਆਰਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਮੈਜ਼ੌਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੇਲੈਂਸ ਕੁਆਰਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਇੱਕ ਇੱਕ ਐਂਟੀਕੁਆਰਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਆਮ [[ਬੇਰੌਨ]] [[ਪ੍ਰੋਟੌਨ]] ਅਤੇ [[ਨਿਊਟ੍ਰੌਨ]] ਹਨ, ਜੋ ਅਟੌਮਿਕ ਨਿਊਕਲੀਅਸ ਦੀਆਂ ਨੀਹਾਂ ਹਨ । ਹੈਡ੍ਰੌਨਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤ ਵਿਸ਼ਾਲ ਗਿਣਤੀ ਗਿਆਤ ਹੈ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜਿਆਦਾਤਰ ਅਪਣੀ ਕੁਆਰਕ ਸਮੱਗਰੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਕੁਆਰਕਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ । ਹੋਰ ਜਿਆਦਾ ਵੇਲੈਂਸ ਕੁਆਰਕਾਂ ਜਿਵੇਂ ਟੈਟ੍ਰਾਕੁਆਰਕ (qqqq) ਅਤੇ ਪੈਂਟਾਕੁਆਰਕ (qqqqq) ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ “ਅਨੋਖੇ” ਹੈਡ੍ਰੌਨਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਅਨੁਮਾਨਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਪਰ ਸਾਬਤ ਨਹੀਂ ਹੋਈ ਹੈ। ਫੇਰ ਵੀ, 13 ਜੁਲਾਈ 2015 ਨੂੰ CERN ਵਿਖੇ LHCb ਕੈਲੋਬੋਰੇਸ਼ਨ ਨੇ ਪੈਂਟਾਕੁਆਰਕ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਥਿਰਤਾ ਵਾਲੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਮੁਢਲੇ ਫਰਮੀਔਨਾਂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪੀੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਗਰੁੱਪ ਬਣਾਏ ਗਏ ਹਨ, ਹਰੇਕ ਵਿੱਚ ਦੋ [[ਲੈਪਟੌਨ]] ਅਤੇ ਦੋ [[ਕੁਆਰਕ]] ਹਨ । ਪਹਿਲੀ ਪੀੜੀ ਵਿੱਚ ਅੱਪ ਤੇ ਡਾਊਨ ਕੁਆਰਕ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਦੂਜੀ ਵਿੱਚ ਸਟ੍ਰੇਂਜ ਅਤੇ ਚਾਰਮ ਕੁਆਰਕ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ, ਅਤੇ ਤੀਜੀ ਵਿੱਚ ਬੌਟਮ ਅਤੇ ਟੌਪ ਕੁਆਰਕ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ । ਕੁਆਰਕਾਂ ਦੀ ਚੌਥੀ ਪੀੜੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮੁਢਲੇ ਫਰਮੀਔਨਾਂ ਲਈ ਸਾਰੀਆਂ ਖੋਜਾਂ ਅਸਫਲ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਤਾਕਤਵਰ ਸਿੱਧਾ ਸਬੂਤ ਹੈ ਕਿ ਤਿੰਨ ਪੀੜੀਆਂ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਹੋਰ ਪੀੜੀਆਂ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਹਨ । ਉੱਚੀਆਂ ਪੀੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕਣਾਂ ਦਾ ਭਾਰੀ ਪੁੰਜ ਅਤੇ ਹਲਕੀ ਸਥਿਰਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ [[ਕਮਜੋਰ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ]] (ਵੀਕ ਇੰਟ੍ਰੈਕਸ਼ਨ) ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਰਾਹੀਂ ਨਿਮਰ ਪੀੜੀ ਵਾਲੇ ਕਣਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿਕੇਅ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਸਿਰਫ ਪਹਿਲੀ ਪੀੜੀ ਵਾਲੇ (ਅੱਪ ਅਤੇ ਡਾਊਨ) ਕੁਆਰਕ ਹੀ ਕੁਦਰਤ ਵਿੱਚ ਆਮ ਮਿਲਦੇ ਹਨ । ਭਾਰੀ ਕੁਆਰਕ ਸਿਰਫ ਉੱਚ ਐਨਰਜੀ ਟਕਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜੋ ਜਲਦੀ ਹੀ ਡਿਕੇਅ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ; ਫੇਰ ਵੀ, ਉਹਨਾਂ ਬਾਰੇ ਸੋਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਿੱਗ ਬੈਂਗ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਇੱਕ ਸੈਕੰਡ ਦੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਭਾਰੀ ਕੁਆਰਕ ਮੌਜੂਦ ਰਹੇ ਹੋਣਗੇ, ਜਦੋਂ [[ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ]] ਅੱਤ ਗਰਮ ਅਤੇ ਸੰਘਣੇ ਫੇਜ਼ ([[ਕੁਆਰਕ ਯੁੱਗ]]) ਵਿੱਚ ਸੀ। ਭਾਰੀ ਕੁਆਰਕਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਬਣਾਵਟੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਰਟੀਕਲ ਐਕਸਲਰੇਟਰਾਂ ਵਿੱਚ। ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਚਾਰਜ, ਪੁੰਜ, ਕਲਰ ਚਾਰਜ, ਅਤੇ ਫਲੇਵਰ ਰੱਖਣ ਨਾਲ ਕੁਆਰਕ ਹੀ ਸਿਰਫ ਅਜਿਹੇ ਗਿਆਤ ਮੁਢਲੇ ਕਣ ਹਨ ਜੋ ਸਮਕਾਲ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਸਭ ਚਾਰ ਮੁਢਲੀਆਂ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ; ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨਟਿਜ਼ਮ, ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨ, [[ਤਾਕਤਵਰ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ]], ਅਤੇ [[ਕਮਜੋਰ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ]] । [[ਊਰਜਾ]] ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ([[ਪਲੈਂਕ]] ਐਨਰਜੀ) ਅਤੇ ਦੂਰ ਪੈਮਾਨਿਆਂ (ਪਲੈਂਕ ਡਿਸਟੈਂਸ) ਉੱਤੇ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕਣ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਬਾਕੀ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਤੁਲਨਾਤਮਿਕ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਕਮਜੋਰ ਹੈ। ਫੇਰ ਵੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਕੋਈ ਵੀ ਸਫਲ [[ਕੁਆਂਟਮ ਗਰੈਵਿਟੀ]] ਦੀ ਥਿਊਰੀ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨ ਨੂੰ [[ਸਟੈਂਡਰਡ ਮਾਡਲ]] ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। [[Category:ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] <ref> {{cite book |author=R. Oerter |year=2006 |title=The Theory of Almost Everything: The Standard Model, the Unsung Triumph of Modern Physics |url=https://archive.org/details/theoryofalmostev0000oert_o0m7 |page=[https://archive.org/details/theoryofalmostev0000oert_o0m7/page/2 2] |publisher=[[Penguin Group]] |edition=Kindle |isbn=0-13-236678-9 }}</ref> ਅਜੋਕਾ ਢਾਂਚਾ ੧੯੭੦ ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋਇਆ ਜਦੋਂ ਤਜਰਬਿਆਂ ਰਾਹੀਂ [[ਕੁਆਰਕ|ਕੁਆਰਕਾਂ]] ਦੀ ਹੋਂਦ ਯਕੀਨੀ ਬਣ ਗਈ ਸੀ। ਉਦੋਂ ਤੋਂ [[ਸਿਖਰ ਕੁਆਰਕ]] (੧੯੯੫), [[ਟਾਓ ਨਿਊਟਰੀਨੋ]] (੨੦੦੦) ਅਤੇ ਹੁਣੇ-ਹੁਣੇ [[ਹਿਗਜ਼ ਬੋਜ਼ਾਨ]] (੨੦੧੩) ਦੀਆਂ ਖੋਜਾਂ ਨੇ ਏਸ ਨਮੂਨੇ ਦੀ ਇਤਬਾਰਯੋਗਤਾ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਧਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਏਸ ਮਾਡਲ ਨਾਲ਼ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਤਜਰਬਿਆਂ ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦਾ ਸਹੀ-ਸਹੀ ਵੇਰਵਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ , ਏਸੇ ਕਰਕੇ ਇਹਨੂੰ "ਸਭ ਕੁਝ ਦਾ ਅਸੂਲ" ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ==ਅਗਾਂਹ ਪੜ੍ਹੋ== *{{cite book | author=R. Oerter | year=2006 | title=The Theory of Almost Everything: The Standard Model, the Unsung Triumph of Modern Physics | url=https://archive.org/details/theoryofalmostev0000oert_o0m7 | publisher=[[Plume (publisher)|Plume]] | isbn= }} *{{cite book | author=B.A. Schumm | year=2004 | title=Deep Down Things: The Breathtaking Beauty of Particle Physics | url=https://archive.org/details/deepdownthingsbr00schu | publisher=[[Johns Hopkins University Press]] | isbn=0-8018-7971-X }} ;ਮੁੱਢਲੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ *{{cite book | author=I. Aitchison, A. Hey | year=2003 | title=Gauge Theories in Particle Physics: A Practical Introduction. | publisher=[[Institute of Physics]] | isbn=978-0-585-44550-2 }} *{{cite book | author=W. Greiner, B. Müller | year=2000 | title=Gauge Theory of Weak Interactions | publisher=[[Springer (publisher)|Springer]] | isbn=3-540-67672-4 }} *{{cite book | author=G.D. Coughlan, J.E. Dodd, B.M. Gripaios | year=2006 | title=The Ideas of Particle Physics: An Introduction for Scientists | publisher=[[Cambridge University Press]] | isbn= }} *{{cite book | author=D.J. Griffiths | year=1987 | title=Introduction to Elementary Particles | url=https://archive.org/details/introductiontoel0000grif_o7r4 | publisher=[[John Wiley & Sons]] | isbn=0-471-60386-4 }} *{{cite book | author=G.L. Kane | year=1987 | title=Modern Elementary Particle Physics | url=https://archive.org/details/modernelementary0000kane_h0l3 | publisher=[[Perseus Books]] | isbn=0-201-11749-5 }} ;ਉੱਨਤ ਕਿਤਾਬਾਂ *{{cite book | author=T.P. Cheng, L.F. Li | year=2006 | title=Gauge theory of elementary particle physics | publisher=[[Oxford University Press]] | isbn=0-19-851961-3 }} Highlights the [[gauge theory]] aspects of the Standard Model. *{{cite book | author=J.F. Donoghue, E. Golowich, B.R. Holstein | year=1994 | title=Dynamics of the Standard Model | publisher=[[Cambridge University Press]] | isbn=978-0-521-47652-2 }} Highlights dynamical and [[phenomenology (particle physics)|phenomenological]] aspects of the Standard Model. *{{cite book | author=L. O'Raifeartaigh | year=1988 | title=Group structure of gauge theories | publisher=[[Cambridge University Press]] | isbn=0-521-34785-8 }} * [http://books.google.ru/books?id=QYlX6AL4CtwC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false Nagashima Y. Elementary Particle Physics: Foundations of the Standard Model, Volume 2. (Wiley 2013) 920 рапуы] * [http://books.google.ru/books?id=HbdEAgAAQBAJ&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false Schwartz, M.D. Quantum Field Theory and the Standard Model (Cambridge University Press 2013) 952 pages] * [http://books.google.ru/books?id=dpANo3e_pS8C&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false Langacker P. The standard model and beyond. (CRC Press, 2010) 670 pages] Highlights [[finite group|group-theoretical]] aspects of the Standard Model. ;ਕਿਤਾਬਚੇ ਦੇ ਲੇਖ *{{cite journal |author=E.S. Abers, B.W. Lee |year=1973 |title=Gauge theories |journal=[[Physics Reports]] |volume=9 |pages=1–141 |doi=10.1016/0370-1573(73)90027-6 |bibcode = 1973PhR.....9....1A }} *{{cite journal |author=M. Baak ''et al.'' |coauthors=<!-- --> |year=2012 |title=The Electroweak Fit of the Standard Model after the Discovery of a New Boson at the LHC |journal=[[The European Physical Journal C]] |volume=72 |issue=11 |pages= |arxiv=1209.2716 |doi=10.1140/epjc/s10052-012-2205-9 |bibcode = 2012EPJC...72.2205B }} *{{cite journal |author=Y. Hayato ''et al.'' |coauthors=<!-- --> |year=1999 |title=Search for Proton Decay through ''p'' → ''νK''⁺ in a Large Water Cherenkov Detector |journal=[[Physical Review Letters]] |volume=83 |issue=8 |page=1529 |arxiv = hep-ex/9904020 |bibcode=1999PhRvL..83.1529H |doi=10.1103/PhysRevLett.83.1529 }} *{{cite arXiv |author=S.F. Novaes |year=2000 |title=Standard Model: An Introduction |class=hep-ph |eprint=hep-ph/0001283 }} *{{cite arXiv |author=D.P. Roy |year=1999 |title=Basic Constituents of Matter and their Interactions — A Progress Report |class=hep-ph |eprint=hep-ph/9912523 }} *{{cite journal |author=F. Wilczek |year=2004 |title=The Universe Is A Strange Place |doi=10.1016/j.nuclphysbps.2004.08.001 |journal=Nuclear Physics B - Proceedings Supplements |volume=134 |page=3 |arxiv=astro-ph/0401347 |bibcode = 2004NuPhS.134....3W }} ==ਬਾਹਰਲੇ ਜੋੜ== *"[http://omegataupodcast.net/93-the-standard-model-of-particle-physics The Standard Model explained in Detail by CERN's John Ellis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210224030314/http://omegataupodcast.net/93-the-standard-model-of-particle-physics/ |date=2021-02-24 }}" omega tau podcast. *"[http://www.newscientist.com/article/dn21279-lhc-sees-hint-of-lightweight-higgs-boson.html LHC sees hint of lightweight Higgs boson]" "[[New Scientist]]". *"[http://www.newscientist.com/news/news.jsp?id=ns9999404 Standard Model may be found incomplete,]" ''[[ਨਿਊ ਸਾਇੰਟਿਸਟ]]''. *"[http://www-cdf.fnal.gov/top_status/top.html Observation of the Top Quark]" [[ਫ਼ਰਮੀਲੈਬ]] ਵਿਖੇ। *"[http://cosmicvariance.com/2006/11/23/thanksgiving The Standard Model Lagrangian.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081121041249/http://cosmicvariance.com/2006/11/23/thanksgiving |date=2008-11-21 }}" After electroweak [[symmetry breaking]], with no explicit [[Higgs boson]]. *"[http://nuclear.ucdavis.edu/~tgutierr/files/stmL1.html Standard Model Lagrangian] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121106011835/http://nuclear.ucdavis.edu/~tgutierr/files/stmL1.html |date=2012-11-06 }}" with explicit Higgs terms. PDF, PostScript, and LaTeX versions. *"[http://particleadventure.org/ The particle adventure.]" ਵੈੱਬ ਟਿਊਟੋਰੀਅਲ। *Nobes, Matthew (2002) "Introduction to the Standard Model of Particle Physics" on [[Kuro5hin]]: [http://www.kuro5hin.org/story/2002/5/1/3712/31700 Part 1,] [http://www.kuro5hin.org/story/2002/5/14/19363/8142 Part 2,] [http://www.kuro5hin.org/story/2002/7/15/173318/784 Part 3a,] [http://www.kuro5hin.org/story/2002/8/21/195035/576 Part 3b.] *"[http://home.web.cern.ch/about/physics/standard-model The Standard Model] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151018121841/http://home.web.cern.ch/about/physics/standard-model |date=2015-10-18 }}" The Standard Model on the CERN web site explains how the basic building blocks of matter interact, governed by four fundamental forces. [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਿਆਰੀ ਨਮੂਨਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] 6cke7rqmc9octnsqpcgech1ob14nzi5 0 52963 841752 840216 2026-06-29T21:56:00Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 2 books for verifiability (20260629)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 841752 wikitext text/x-wiki '''ਬਿਜਲਈ ਚੁੰਬਕਤਾ''' ਜਾਂ '''ਬਿਜਲਈ ਚੁੰਬਕੀ ਬਲ''' [[ਕੁਦਰਤ]] ਦੇ ਚਾਰ [[ਮੂਲ ਮੇਲ-ਜੋਲ|ਮੂਲ ਮੇਲ-ਜੋਲਾਂ]] ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਬਾਕੀ ਤਿੰਨ [[ਤਕੜਾ ਮੇਲ-ਜੋਲ]], [[ਮਾੜਾ ਮੇਲ-ਜੋਲ]] ਅਤੇ [[ਗੁਰੂਤਾ ਖਿੱਚ]] ਹਨ।<ref>{{cite book|last1=Ravaioli|first1=Fawwaz T. Ulaby, Eric Michielssen, Umberto|title=Fundamentals of applied electromagnetics|date=2010|publisher=Prentice Hall|location=Boston|isbn=978-0-13-213931-1|page=13|edition=6th|accessdate=6 November 2014|ref=Ulaby13}}</ref> ਏਸ [[ਬਲ]] ਦਾ ਵੇਰਵਾ [[ਬਿਜਲਚੁੰਬਕੀ ਖੇਤਰ|ਬਿਜਲਚੁੰਬਕੀ ਖੇਤਰਾਂ]] ਰਾਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹਦੀਆਂ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਕਈ ਮਿਸਾਲਾਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਬਿਜਲੀ ਨਾਲ਼ ਚਾਰਜ ਹੋਏ ਕਿਣਕਿਆਂ ਵਿਚਲਾ ਮੇਲ-ਜੋਲ ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਚਾਰਜ ਵਾਲ਼ੇ ਚੁੰਬਕੀ ਖੇਤਰਾਂ ਦਾ ਬਿਜਲਈ ਤਾਰਾਂ ਨਾਲ਼ ਮੇਲ-ਜੋਲ। ਬਿਜਲਈ ਚੁੰਬਕਤਾ ਬਲ ਕਈ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬਿਜਲਈ ਆਵੇਸ਼ਿਤ ਕਣਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਬਲ, ਚੁੰਬਕੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ ਬਿਜਲਵਾਹੀ ਚਾਲਕ ਉੱਤੇ ਲੱਗਣ ਵਾਲਾ ਬਲ ਆਦਿ। ਬਿਜਲਈ ਚੁੰਬਕਤਾ ਬਲ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ - *ਬਿਜਲੀਸਥਿਤਕ ਬਲ (electrostatic force) - ਜੋ ਸਥਿਰ ਆਵੇਸ਼ਾਂ ਉੱਤੇ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ *ਚੁੰਬਕੀ ਬਲ (magnetic force) - ਜੋ ਕੇਵਲ ਗਤੀਮਾਨ ਆਵੇਸ਼ਾਂ ਉੱਤੇ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ==ਅਗਾਂਹ ਪੜ੍ਹੋ== ===ਵੈੱਬ ਸਰੋਤ=== {{Refbegin}} * {{cite web | last = Nave | first = R. | title = Electricity and magnetism | url = http://hyperphysics.phy-astr.gsu.edu/hbase/emcon.html#emcon | work=HyperPhysics | publisher=Georgia State University | accessdate = 2013-11-12 | postscript = <!--None--> }} {{Refend}} ===ਲੈਕਚਰ ਨੋਟ=== {{Refbegin}} *{{cite web |last=Lewin |first=Walter |first2=John |last2=Belcher |first3=Peter |last3=Dourmashkin |title=8.02SC Physics II: Electricity and Magnetism |date=Fall 2010 |url=http://ocw.mit.edu/courses/physics/8-02sc-physics-ii-electricity-and-magnetism-fall-2010 |work=MIT OpenCourseWare |publisher=Massachusetts Institute of Technology |accessdate=12 November 2013 |archive-date=4 ਨਵੰਬਰ 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131104124102/http://ocw.mit.edu/courses/physics/8-02sc-physics-ii-electricity-and-magnetism-fall-2010/ |dead-url=yes }} * {{cite web |first=Robert |last=Littlejohn |url=http://bohr.physics.berkeley.edu/classes/221/1011/notes/radnmatt.pdf |title=Emission and absorption of radiation |work=Physics 221B: Quantum mechanics |publisher=University of California Berkeley |date=Spring 2011 |accessdate=2013-11-12 |archive-date=2013-11-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131112061551/http://bohr.physics.berkeley.edu/classes/221/1011/notes/radnmatt.pdf |dead-url=yes }} * {{cite web |first=Robert |last=Littlejohn |url=http://bohr.physics.berkeley.edu/classes/221/1011/notes/hamclassemf.pdf |title=The Classical Electromagnetic Field Hamiltonian |work=Physics 221B: Quantum mechanics |publisher=University of California Berkeley |date=Spring 2011 |accessdate=2013-11-12 |archive-date=2013-11-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131112061548/http://bohr.physics.berkeley.edu/classes/221/1011/notes/hamclassemf.pdf |dead-url=yes }} {{Refend}} ===ਕਿਤਾਬਾਂ=== {{Refbegin}} * {{cite book|title=Electricity and Modern Physics |edition=2nd|author=G.A.G. Bennet|publisher=Edward Arnold (UK)|year=1974|isbn=0-7131-2459-8}} * {{cite book | last = Dibner | first = Bern | title = Oersted and the discovery of electromagnetism | publisher = Literary Licensing, LLC | year = 2012 | isbn =9781258335557}} * {{cite book | author=Durney, Carl H. and Johnson, Curtis C. | title=Introduction to modern electromagnetics | url=https://archive.org/details/introductiontomo0000durn | publisher=[[McGraw-Hill]] |year=1969 |isbn=0-07-018388-0}} * {{cite book|last=Fleisch|first=Daniel|title=A Student's Guide to Maxwell's Equations|url=https://archive.org/details/studentsguidetom0000flei|year=2008|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge, UK|isbn=978-0-521-70147-1}} * {{cite book|title=Electromagnetism|edition=2nd|author=I.S. Grant, W.R. Phillips, Manchester Physics|publisher=John Wiley & Sons|year=2008|isbn=978-0-471-92712-9}} * {{cite book | last = Griffiths | first = David J. | title = Introduction to Electrodynamics | url = https://archive.org/details/introductiontoel0ed3grif | edition = 3rd | publisher = Prentice Hall | year = 1998 | isbn = 0-13-805326-X | authorlink = David J. Griffiths}} * {{cite book | last = Jackson | first = John D. | title = Classical Electrodynamics | url = https://archive.org/details/apu.537.601.jac.33531 |author-link=John David Jackson (physicist) |edition = 3rd | publisher = Wiley | year = 1998 | isbn = 0-471-30932-X}} * {{cite book| last =Moliton| first =André| title = Basic electromagnetism and materials| publisher =Springer-Verlag New York, LLC| year=2007| location = New York City| work =430 pages| url =http://books.google.com/?id=2kPAIlxjDJwC&printsec=copyright&q=fundamental | isbn =978-0-387-30284-3}} * {{cite book | author=Purcell, Edward M. | authorlink = Edward Mills Purcell | title=Electricity and Magnetism Berkeley Physics Course Volume 2 (2nd ed.) | publisher=McGraw-Hill | year=1985 | isbn=0-07-004908-4}} * {{cite book | author=Rao, Nannapaneni N. | title=Elements of engineering electromagnetics (4th ed.)| publisher=[[Prentice Hall]] |year=1994 |isbn=0-13-948746-8}} * {{cite book | last = Rothwell | first = Edward J. | last2 = Cloud |first2=Michael J. | title = Electromagnetics | publisher = CRC Press | year = 2001 | isbn = 0-8493-1397-X}} * {{cite book | last = Tipler | first = Paul | title = Physics for Scientists and Engineers: Vol. 2: Light, Electricity and Magnetism | edition = 4th | publisher = W. H. Freeman | year = 1998 | isbn = 1-57259-492-6}} * {{cite book | last = Wangsness | first = Roald K. | last2 = Cloud |first2=Michael J. | title = Electromagnetic Fields (2nd Edition) | url = https://archive.org/details/electromagneticf0000wang | publisher = Wiley | year = 1986 | isbn = 0-471-81186-6}} {{Refend}} ===ਆਮ ਹਵਾਲੇ=== {{Refbegin}} * {{cite book|title=Concepts of Modern Physics|url=https://archive.org/details/conceptsofmodern00unse|edition=4th|author=A. Beiser|publisher=McGraw-Hill (International)|year=1987|isbn=0-07-100144-1}} * {{cite book|title=Physics with Modern Applications|url=https://archive.org/details/physicswithmoder0000gree|author=L.H. Greenberg|publisher=Holt-Saunders International W.B. Saunders and Co|year=1978|isbn=0-7216-4247-0}} * {{cite book|pages=12–13| author=R.G. Lerner, G.L. Trigg| title=Encyclopaedia of Physics| publisher=VHC Publishers, Hans Warlimont, Springer|edition=2nd| year=2005| isbn=978-0-07-025734-4}} * {{cite book|title=Principles of Physics|url=https://archive.org/details/principlesofphys0000mari|author=J.B. Marion, W.F. Hornyak|publisher=Holt-Saunders International Saunders College|year=1984|isbn=4-8337-0195-2}} * {{cite book|title=The Physics of Vibrations and Waves|url=https://archive.org/details/physicsofvibrati0003pain|edition=3rd|author=H.J. Pain|publisher=John Wiley & Sons, |year=1983|isbn=0-471-90182-2}} * {{cite book|page=| author=C.B. Parker| title=McGraw Hill Encyclopaedia of Physics|url=https://archive.org/details/mcgrawhillencycl1993park| publisher=McGraw Hill|edition=2nd| year=1994| isbn=0-07-051400-3}} * {{cite book |author=R. Penrose| title=[[The Road to Reality]]| publisher= Vintage books| year=2007 | isbn=0-679-77631-1}} * {{cite book|page=| author=P.A. Tipler, G. Mosca| title=Physics for Scientists and Engineers: With Modern Physics|url=https://archive.org/details/physicsforscient0000tipl| publisher=W.H. Freeman and Co|edition=6th| year=2008| isbn=9-781429-202657}} * {{cite book| author=P.M. Whelan, M.J. Hodgeson| title=Essential Principles of Physics| url=https://archive.org/details/essentialprincip0000patr| publisher=John Murray|edition=2nd| year=1978 | isbn=0-7195-3382-1}} {{Refend}} == ਬਾਹਰਲੇ ਜੋੜ == {{Library resources box |by=no |onlinebooks=no |others=no |about=yes |label=Electromagnetism}} * {{cite web | last = Oppelt | first = Arnulf | date = 2006-11-02 | title = magnetic field strength | url = http://searchcio-midmarket.techtarget.com/definition/magnetic-field-strength | accessdate = 2007-06-04 | postscript = <!--None--> | archive-date = 2011-08-07 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110807061805/http://searchcio-midmarket.techtarget.com/definition/magnetic-field-strength | url-status = dead }} * {{cite web | title = magnetic field strength converter | url = http://www.unitconversion.org/unit_converter/magnetic-field-strength.html | accessdate = 2007-06-04 | postscript = <!--None--> }} * [http://scienceworld.wolfram.com/physics/ElectromagneticForce.html Electromagnetic Force] - from Eric Weisstein's World of Physics * {{cite news|url=http://www.livescience.com/976-ties-bind-atoms-weaker-thought.html |title=Ties That Bind Atoms Weaker Than Thought |newspaper=LiveScience.com |first=Sara |last=Goudarzi |date=2006-08-15 |accessdate=2013-11-12}} * [http://www.quarked.org/askmarks/answer5a.html Quarked Electromagnetic force] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131226032456/http://www.quarked.org/askmarks/answer5a.html |date=2013-12-26 }} - A good introduction for kids * {{YouTube|HcPDc23ZLEs|The Deflection of a Magnetic Compass Needle by a Current in a Wire (video)}} * [http://www.gcsescience.com/pme.htm Electromagnetism abridged] {{ਮੁੱਢਲੇ ਮੇਲ-ਜੋਲ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਿਜਲਚੁੰਬਕਤਾ]] ay3iph1l3uvw2nkfc5jvz62jnu3o2tj 0 53084 841763 725413 2026-06-29T22:15:13Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260629)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 841763 wikitext text/x-wiki {{ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬਾ ਐੱਫ਼ ਵਨ ਚਾਲਕ | name = ਲੂਇਸ ਹੈਮਿਲਟਨ<br/>Lewis Hamilton | image = Lewis Hamilton October 2014.jpg | caption = ਅਕਤੂਬਰ 2014 ਵਿੱਚ ਜਰਮਨੀ 'ਚ ਹੈਮਿਲਟਨ | nationality = {{flagicon|GBR}} [[ਸੰਯੁਕਤ ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ|ਬਰਤਾਨਵੀ]] | birth_name = ਲੂਇਸ ਕਾਰਲ ਡੇਵਿਡਸਨ ਹੈਮਿਲਟਨ | birth_date = 7 ਜਨਵਰੀ, 1985 | birth_place = [[ਸਟੀਵਨਾਜ]], ਹਰਟਫ਼ੋਰਡਸ਼ਾਇਰ, ਇੰਗਲੈਂਡ, ਯੂਕੇ <!-- Please leave the 2014 information in the infobox until 31 December 2014 --> | 2014 Team = ਮਰਸੀਡੀਜ਼<ref name="Join Mercedes"/> | 2014 Car number = 44 | 2015 Team = ਮਰਸੀਡੀਜ਼<ref name="Join Mercedes">{{cite news|title=Lewis Hamilton to join Mercedes in $100m move from McLaren, signing a three-year deal|url=http://www.telegraph.co.uk/sport/motorsport/formulaone/lewishamilton/9572696/Lewis-Hamilton-to-join-Mercedes-in-100m-move-from-McLaren-signing-a-three-year-deal.html|first=Tom|last=Cary|work=[[The Daily Telegraph]]|publisher=[[Telegraph Media Group]]|date=28 September 2012|accessdate=7 April 2013|location=London}}</ref> | 2015 Car number = 44 ਜਾਂ 1 | Races = {{F1stat|HAM|entries}} ({{F1stat|HAM|starts}} starts) | Championships = 2 ({{f1|2008}}, {{f1|2014}}) | Wins = {{F1stat|HAM|wins}} | Podiums = {{F1stat|HAM|podiums}} | Points = {{F1stat|HAM|careerpoints}} | Poles = {{F1stat|HAM|poles}} | Fastest laps = {{F1stat|HAM|fastestlaps}} | First race = [[2007 ਆਸਟਰੇਲੀਆਈ ਗਰੌਂ ਪ੍ਰੀ]] | First win = [[2007 ਕੈਨੇਡੀਆਈ ਗਰੌਂ ਪ੍ਰੀ]] | Last win = [[2014 ਅਬੂ ਧਾਬੀ ਗਰੌਂ ਪ੍ਰੀ]] | Last race = {{Latest F1GP}} | Last season = 2014 | Last position = ਪਹਿਲਾ (384 ਅੰਕ) }} '''ਲੂਇਸ ਕਾਰਲ ਡੇਵਿਡਸਨ ਹੈਮਿਲਟਨ''',<ref name="Hamilton">{{cite book|title=Lewis Hamilton: My Story|url=https://archive.org/details/lewishamiltonmys0000hami_v2h6|last=Hamilton|first=Lewis|isbn=978-0-00-727005-7|page=[https://archive.org/details/lewishamiltonmys0000hami_v2h6/page/33 33]|publisher=[[HarperCollins|HarperSport]]|year=2007}}</ref> [[ਬਰਤਨਾਵੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਦਰਜਾ|ਐੱਮ.ਬੀ.ਈ.]] (7 ਜਨਵਰੀ 1985 ਦਾ ਜਨਮ) ਇੰਗਲੈਂਡ ਤੋਂ ਇੱਕ ਬਰਤਾਨਵੀ ਫ਼ਾਰਮੂਲਾ ਵਨ ਦੌੜ ਦਾ ਚਾਲਕ ਹੈ ਜੋ ਹੁਣ ਮਰਸੀਡੀਜ਼ ਏ.ਐੱਮ.ਜੀ. ਦੀ ਟੀਮ ਲਈ ਦੌੜਾਂ ਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ 2008 ਅਤੇ 2014 ਦਾ ਫ਼ਾਰਮੂਲਾ ਵਨ ਵਰਲਡ ਜੇਤੂ ਹੈ। ==ਅਗਾਂਹ ਪੜ੍ਹੋ== {{Refbegin|30em}} ===ਹੈਮਿਲਟਨ ਦੀਆਂ ਲਿਖੀਆਂ=== * {{Cite book | last =Hamilton | first =Lewis | title =Lewis Hamilton: My Story (Hardback) | url =https://archive.org/details/lewishamiltonmys0000hami_v2h6 | publisher =HarperSport | year =2007 | location =London | pages = 320 pages | isbn =978-0-00-727005-7 }} (also in paperback {{cite book | publisher =HarperSport | date =17 March 2008 | pages = 336 pages | isbn =978-0-00-727006-4 | title =Lewis Hamilton: my story. | url =https://archive.org/details/lewishamiltonmys0000hami_x9a4 }}) ===ਹੋਰਨਾਂ ਵੱਲੋਂ=== * {{Cite book | last =Hughes | first =Mark | title=Lewis Hamilton: The Full Story (hardback) | url =https://archive.org/details/lewishamiltonful0000hugh | publisher =Icon Books Ltd. | date =11 August 2007 | location =Thriplow | pages = [https://archive.org/details/lewishamiltonful0000hugh/page/224 224] pages | isbn =978-0-00-727006-4 }} (also in paperback {{cite book | publisher =Icon Books Ltd. | date =26 February 2008 | pages = 304 pages | isbn =978-1-84046-941-7 | author =Mark Hughes. | title =Lewis Hamilton: the full story | url =https://archive.org/details/lewishamiltonful0000hugh }}) * {{Cite book | last =Worral | first =Frank | title=Lewis Hamilton: The Biography (hardback) | url =https://archive.org/details/lewishamiltonbio0000worr_k3s6 | publisher =John Blake Publishing | date =10 January 2007 | location =London | pages = [https://archive.org/details/lewishamiltonbio0000worr_k3s6/page/306 306] pages | isbn =978-1-84454-543-8 }} (also in paperback {{cite book | title=Lewis Hamilton: The Biography| publisher =John Blake Publishing | date =9 August 2008 | pages = 288 pages | isbn =978-1-84454-581-0 }}) * {{Cite book | last =Stafford | first =Ian | title=Lewis Hamilton: New Kid on the Grid | url =https://archive.org/details/lewishamiltonkin0000staf | publisher =Mainstream Publishing Co. (Edinburgh) Ltd. | date =11 January 2007 | location =Edinburgh | pages = [https://archive.org/details/lewishamiltonkin0000staf/page/224 224] pages | isbn =978-1-84596-338-5 }} * {{Cite book | last =Belton | first =Brian | title=Lewis Hamilton: A Dream Comes True | url =https://archive.org/details/lewishamiltondre0000belt | publisher =Pennant Publishing Ltd | date =9 March 2007 | location =London | pages = 256 pages | isbn =978-1-906015-07-7 }} * {{Cite book | last =Rogers | first =Gareth | title=Lewis Hamilton: The Story So Far (paperback) | url =https://archive.org/details/lewishamiltonsto0000roge | publisher =The History Press Ltd. | date =10 January 2007 | location =Stroud | pages = [https://archive.org/details/lewishamiltonsto0000roge/page/n203 200] pages | isbn =978-0-7524-4480-2 }} * {{Cite book | last =van de Burgt | first =Andrew | title=Lewis Hamilton: A portrait of Britain's new F1 hero (hardback) | url =https://archive.org/details/lewishamiltonpor0000vand | publisher =J H Haynes & Co Ltd. | date =15 November 2007 | location =Yeovil | pages = [https://archive.org/details/lewishamiltonpor0000vand/page/160 160] pages | isbn =978-1-84425-480-4 }} * {{Cite book | last =Jones | first =Bruce | title=Lewis Hamilton: The People's Champion (ITV SPORT) (hardback) | url =https://archive.org/details/lewishamiltonpeo0000jone | publisher =Carlton Books Ltd. | date =10 January 2007 | location =London | pages = [https://archive.org/details/lewishamiltonpeo0000jone/page/128 128] pages | isbn =978-1-84442-027-8 }} * {{Cite book | last =Apps | first =Roy | title=Lewis Hamilton (Dream to Win) (paperback) | url =https://archive.org/details/lewishamilton0000apps | publisher =Franklin Watts Ltd. | date =9 November 2008 | location =London | pages = [https://archive.org/details/lewishamilton0000apps/page/48 48] pages | isbn =978-0-7496-8233-0 }} * {{Cite book | last =Townsend | first =John | title=Lewis Hamilton (hardback) | url =https://archive.org/details/lewishamilton0000town | publisher =Raintree Publishers | location =Oxford | pages = [https://archive.org/details/lewishamilton0000town/page/32 32] pages | isbn =978-1-4062-0953-2 | year =2008 }} * {{Cite book | last = Spragg | first= Ian | title= Lewis Hamilton: The Rise of F1's New Superstar| url = https://archive.org/details/lewishamilton0000spra | date =3 June 2008}} {{Refend}} ==ਬਾਹਰਲੇ ਜੋੜ== {{ਕਾਮਨਜ਼|Lewis Hamilton|ਲੂਇਸ ਹੈਮਿਲਟਨ}} * {{ਦਫ਼ਤਰੀ ਵੈੱਬਸਾਈਟ|1=http://www.lewishamilton.com}} * {{DriverDB driver|id=lewis-hamilton}} * [http://www.mclaren.com/theteam/lewis-hamilton.php Lewis Hamilton biography] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100309082927/http://www.mclaren.com/theteam/lewis-hamilton.php |date=2010-03-09 }}&nbsp;– McLaren.com * {{ਟਵਿਟਰ|LewisHamilton}} * {{IMDb name|2619894}} o2z5th7l4bdsrbwhpcw7olb5xhx6w1q 0 55717 841744 472772 2026-06-29T21:46:31Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260629)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 841744 wikitext text/x-wiki {{Infobox civilian attack | title =ਨੈਲੀ ਹੱਤਿਆਕਾਂਡ | partof = | image = | image_size = | alt = | caption = | map = | map_size = | map_alt = | map_caption = | location = [[ਅਸਾਮ]], [[ਭਾਰਤ]] | target = [[ਬੰਗਾਲ | ਬੰਗਾਲੀ]] [[ਮੁਸਲਿਮ]] ਪ੍ਰਵਾਸੀ | coordinates = | date = 18 ਫਰਵਰੀ 1983 | type = [[ਨਿਰਵਾਸ]], [[ਕਤਲਾਮ]] | fatalities = 5,000 | injuries = | victims = <!-- or | victim = --> | perps = | perpetrators= <!-- or | perpetrator = --> | susperps = <!-- or | susperp = --> | weapons = | numparts = <!-- or | numpart = --> | dfens = <!-- or | dfen = --> | motive = }} '''ਨੈਲੀ ਹੱਤਿਆਕਾਂਡ''' [[ਅਸਾਮ]] ਵਿੱਚ [[18 ਫ਼ਰਵਰੀ]] [[1983]] ਦੀ ਸਵੇਰ ਨੂੰ ਛੇ-ਘੰਟੇ ਦੇ ਅਰਸੇ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਲਾਲੁੰਗ ਪਿੰਡ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਕਾਤਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ, ਕਤਲਾਮ ਕਰਵਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਬਾਰੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਵਾਦ ਹੈ।<ref name="Kimura">{{Cite book | last = Kimura | first = Makiko | title = The Nellie Massacre of 1983: Agency of Rioters | publisher = SAGE Publications India | year = 2013 | location = New Delhi | isbn = 9788132111665 }}</ref><ref name="Austin">{{Cite book | last = Austin | first = Granville | title = Working a Democratic Constitution - A History of the Indian Experience | url = https://archive.org/details/workingdemocrati0000aust_j0r9 | publisher = Oxford University Press | year = 1999 | location = New Delhi | page = [https://archive.org/details/workingdemocrati0000aust_j0r9/page/541 541] | isbn = 019565610-5 }}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.economist.com/blogs/banyan/2012/08/ethnic-fissures-assam |title=Killing for a homeland |newspaper=The Economist |date=24 August 2012}}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਅਧਾਰ}} eij4v6y2rzudyxpseq3cij98a052z2k 0 56255 841740 837889 2026-06-29T21:40:47Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260629)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 841740 wikitext text/x-wiki {{Infobox philosopher | region = Western philosophy | era = [[20th-century philosophy]] | image = Bertrand Russell transparent bg.png | caption = | name =ਬਰਟਰੈਂਡ ਰਸਲ |birth_name=ਬਰਟਰੈਂਡ ਆਰਥਰ ਵਿਲੀਅਮ ਰਸਲ | birth_date = {{birth date|df=yes|1872|5|18}} | birth_place = [[Trellech]], [[Monmouthshire (historic)|Monmouthshire]],<ref name="monmouthshire">[[Monmouthshire (historic)#Ambiguity over Welsh status|Monmouthshire's Welsh status]] was ambiguous at this time.</ref><!--Whether Monmouthshire was in Wales in 1872 is debatable. Please leave this alone; this page is not the place for this debate--> ਯੁਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ | death_date = {{Death date and age|df=yes|1970|2|2|1872|5|18}} | death_place = [[Penrhyndeudraeth]], ਵੇਲਜ਼, ਯੁਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ | residence = ਯੁਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ | nationality = ਬਰਤਾਨਵੀ <!-- This is the consensus. Please do not change this without first reading the corresponding debate on the talk page and reaching the necessary consensus for making any change. The United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland is made up of four constituent countries: England, Northern Ireland, Scotland and Wales. These four countries are an equal union, sharing a common British citizenship. In other words, its citizens are British.--> | school_tradition = [[ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣਮਈ ਦਰਸ਼ਨ]] | main_interests = {{plainlist| * [[ਗਿਆਨ ਸਿਧਾਂਤ]] * ਸਦਾਚਾਰ * [[ਤਰਕ]] * ਗਣਿਤ * [[ਪਰਾਭੌਤਿਕੀ]] * [[ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]] * [[ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ]] * [[ਤਰਕ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ]] * [[ਗਣਿਤ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ]] * [[ਮਨ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ]] * [[ਸੋਝੀ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ]] * [[ਧਰਮ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ]] * [[ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ]] }} |awards = [[ਡੇ ਮੋਰਗਨ ਮੈਡਲ]] {{small|(1932)}}<br>[[ਸਾਹਿਤ ਲਈ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ]] {{small|(1950)}}<br>[[ਕਲਿੰਗਾ ਪੁਰਸਕਾਰ]] {{small|(1957)}}<br>[[ਯਰੂਸ਼ਲਮ ਪੁਰਸਕਾਰ]] <small>(1963)</small> |influences = [[Euclid]]{{·}}[[John Stuart Mill]]{{·}}[[Giuseppe Peano]]{{·}}[[George Boole]]<ref>{{cite book|title=The Development of Bertrand Russell's Philosophy, Volume 11|year=2002|publisher=Psychology Press|isbn=9780415295451|pages=113–114|author=Ronald Jager}}</ref>{{·}}[[Augustus De Morgan]]<ref>{{cite book|title=The Cambridge Companion to Bertrand Russell|url=https://archive.org/details/cambridgecompani0000unse_l2e7|year=2003|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521636346|page=[https://archive.org/details/cambridgecompani0000unse_l2e7/page/84 85]|editor=Nicholas Griffin}}</ref>{{·}}[[Gottlob Frege]]{{·}}[[Georg Cantor]]{{·}}[[George Santayana]]{{·}}[[Alexius Meinong]]{{·}}[[Baruch Spinoza]]{{·}}[[Ernst Mach]]<ref>{{cite book|title=Bertrand Russell Memorial Volume|year=2013|publisher=Routledge|isbn=9781317833024|author=Roberts, George W.}}</ref>{{·}}[[David Hume]]<ref>{{cite book|title=Historical Dictionary of Bertrand Russell's Philosophy|url=https://archive.org/details/historicaldictio0000care|year=2009|publisher=Scarecrow Press|isbn=9780810862920|author=Rosalind Carey, John Ongley}}</ref>{{·}}[[Gottfried Wilhelm Leibniz]]{{·}}[[Ludwig Wittgenstein]]{{·}}[[Alfred North Whitehead]]{{·}}[[G. E. Moore]]{{·}}[[Percy Bysshe Shelley]] |influenced = [[Ludwig Wittgenstein]]{{·}}[[A. J. Ayer]]{{·}}[[Rudolf Carnap]]<ref>{{cite book|title=Language, Truth and Knowledge: Contributions to the Philosophy of Rudolf Carnap|url=https://archive.org/details/languagetruthkno0000unse|year=2003|publisher=Springer|isbn=9781402012068|page=[https://archive.org/details/languagetruthkno0000unse/page/2 2]|author=Ilkka Niiniluoto|editor=Thomas Bonk}}</ref>{{·}}[[John von Neumann]]<ref>{{cite book|title=CONPAR 1986|year=1986|publisher=Springer|isbn=9783540168119|page=15|author=Wolfgang Händler, Dieter Haupt, Rolf Jelitsch, Wilfried Juling, Otto Lange}}</ref>{{·}}[[Kurt Gödel]]<ref>{{cite book|title=Reflections on Kurt Gödel|year=1990|publisher=MIT Press|isbn=9780262730877|page=305|author=Hao Wang}}</ref>{{·}}[[Karl Popper]]<ref>{{cite book|title=Karl Popper|year=2013|publisher=C. Black|isbn=9781623567330|author=Phil Parvin}}</ref>{{·}}[[W. V. Quine]]<ref>{{cite book|title=The Cambridge Companion to Quine|year=2004|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521639491|page=2|editor=Roger F. Gibson}}</ref>{{·}}[[Noam Chomsky]]<ref>{{cite book|title=Noam Chomsky: A Life of Dissent|year=1998|publisher=MIT Press|isbn=9780262522557|page=32|author=Robert F. Barsky}}</ref>{{·}}[[Hilary Putnam]]<ref>{{cite book|title=French Theory: How Foucault, Derrida, Deleuze, & Co. Transformed the Intellectual Life of the United States|url=https://archive.org/details/frenchtheoryhow00cuss|year=2008|publisher=U of Minnesota Press|isbn=9780816647323|page=[https://archive.org/details/frenchtheoryhow00cuss/page/96 97]|author=François Cusset}}</ref>{{·}}[[Saul Kripke]]<ref>{{cite book|title=Saul Kripke|year=2011|publisher=Cambridge University Press|isbn=9781139500661|editor=Alan Berger}}</ref>{{·}}[[Moritz Schlick]]<ref>{{cite book|title=General Philosophy of Science: Focal Issues: Focal Issues|year=2007|publisher=Elsevier|isbn=9780080548548|page=432|author=Dov M. Gabbay, Paul Thagard, John Woods, Theo A.F. Kuipers|chapter=The Logical Approach of the Vienna Circle and their Followers from the 1920s to the 1950s}}</ref>{{·}}[[Vienna Circle]]<ref>{{cite book|title=Husserl's Crisis of the European Sciences and Transcendental Phenomenology: An Introduction|url=https://archive.org/details/husserlscris_mora_2012_000_10898947|year=2012|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521895361|page=[https://archive.org/details/husserlscris_mora_2012_000_10898947/page/204 204]|author=Dermot Moran}}</ref>{{·}}[[J. L. Austin]]{{·}}[[G. H. Hardy]]<ref>{{cite web|title=Russell and G.H. Hardy: A study of their Relationship|url=http://digitalcommons.mcmaster.ca/cgi/viewcontent.cgi?article=1352&context=russelljournal|publisher=McMaster University Library Press|accessdate=3 January 2014|author=Grattan-Guinness|archive-date=4 ਜਨਵਰੀ 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140104013234/http://digitalcommons.mcmaster.ca/cgi/viewcontent.cgi?article=1352&context=russelljournal|url-status=dead}}</ref>{{·}}[[Alfred Tarski]]<ref>{{cite book|title=Alfred Tarski: Philosophy of Language and Logic|year=2012|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=9780230367227|author=Douglas Patterson}}</ref>{{·}}[[Norbert Wiener]]<ref>{{cite book|title=Historical Dictionary of Bertrand Russell's Philosophy|url=https://archive.org/details/historicaldictio0000care|year=2009|publisher=Scarecrow Press|isbn=9780810862920|pages=[https://archive.org/details/historicaldictio0000care/page/15 15]–16|author=Rosalind Carey, John Ongley}}</ref>{{·}}[[Robert Oppenheimer]]<ref>{{cite book|title=Robert Oppenheimer: A Life Inside the Center|url=https://archive.org/details/robertoppenheime0000monk|year=2013|publisher=Random House LLC|isbn=9780385504133|author=Ray Monk}}</ref>{{·}}[[Leon Chwistek]]<ref>{{cite book|title=Alfred Tarski: Life and Logic|url=https://archive.org/details/alfredtarskilife0000fefe|year=2004|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521802406|page=[https://archive.org/details/alfredtarskilife0000fefe/page/67 67]|author=Anita Burdman Feferman, Solomon Feferman}}</ref>{{·}}[[Alan Turing]]<ref>{{cite book|title=Alan Turing: The Enigma|url=https://archive.org/details/alanturingenigma0000hodg|year=2012|publisher=Princeton University Press|isbn=9780691155647|page=[https://archive.org/details/alanturingenigma0000hodg/page/81 81]|author=Andrew Hodges}}</ref>{{·}}[[Jacob Bronowski]]<ref>{{cite book|title=The Origins of Knowledge and Imagination|year=2008|publisher=Yale University Press|isbn=9780300157185|author=Jacob Bronowski}}</ref>{{·}}[[Frank P. Ramsey]]<ref>{{cite book|title=Russell vs. Meinong: The Legacy of "On Denoting"|year=2008|publisher=Taylor & Francis|isbn=9780203888025|page=4|editor=Nicholas Griffin, Dale Jacquette}}</ref>{{·}}[[Jawaharlal Nehru]]<ref>{{cite book|title=Jawaharlal Nehru, a Biography|year=1993|publisher=Allied Publishers|isbn=9788170233695|page=46|author=Sankar Ghose|chapter=V: Europe Revisited}}</ref>{{·}}[[Tariq Ali]]<ref>{{cite web|title=Street-Fighting Years: An Autobiography of the Sixties|url=http://tariqali.org/archives/250|publisher=Verso|page=2005|access-date=2015-02-12|archive-date=2013-12-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20131209103648/http://tariqali.org/archives/250|dead-url=yes}}</ref>{{·}}[[Michael Albert]]<ref>{{cite book|title=Remembering Tomorrow: From SDS to Life After Capitalism: A Memoir|year=2011|publisher=Seven Stories Press|isbn=9781609800017|author=Michael Albert}}</ref>{{·}}[[Che Guevara]]<ref>{{cite book|title=Che Guevara: A Revolutionary Life|url=https://archive.org/details/cheguevara00jonl|year=1997|publisher=Grove Press|isbn=9780802197252|page=[https://archive.org/details/cheguevara00jonl/page/38 38]|author=Jon Lee Anderson}}</ref>{{·}}[[Bernard Williams]]{{·}}[[Donald Davidson (philosopher)|Donald Davidson]]<ref>{{cite book|title=Donald Davidson|year=2004|publisher=McGill-Queen's Press – MQUP|isbn=9780773527812|page=1|author=Marc Joseph|chapter=1: Introduction: Davidson's Philosophical Project}}</ref>{{·}}[[Thomas Kuhn]]<ref>{{cite book|title=Thomas Kuhn's Revolution: An Historical Philosophy of Science|url=https://archive.org/details/thomaskuhnsrevol0000marc|year=2005|publisher=Continuum|isbn=9781847141941|page=[https://archive.org/details/thomaskuhnsrevol0000marc/page/5 5]|author=James A. Marcum|chapter=1: Who is Thomas Kuhn?}}</ref>{{·}}[[Nathan Salmon]]<ref>{{cite book|title=Content, Cognition, and Communication: Philosophical Papers II: Philosophical Papers II|year=2007|publisher=Oxford University Press|isbn=9780191536106|page=xi|author=Nathan Salmon|chapter=Introduction to Volume II}}</ref>{{·}}[[Christopher Hitchens]]<ref>{{cite book|title=The Portable Atheist: Essential Readings for the Nonbeliever|url=https://archive.org/details/portableatheiste0000unse|year=2007|publisher=Da Capo Press|isbn=9780306816086|editor=Christopher Hitchens}}</ref>{{·}}[[Richard Dawkins]]<ref>{{cite book|title=Russell|year=2010|publisher=Routledge|isbn=9780203846490|page=444|author=Gregory Landini}}</ref>{{·}}[[Carl Sagan]]<ref>{{cite book|title=The Varieties of Scientific Experience: A Personal View of the Search for God|url=https://archive.org/details/varietiesofscien00saga|year=2006|publisher=Penguin|isbn=9781594201073|author=Carl Sagan|editor=Ann Druyan}}</ref>{{·}}[[Isaiah Berlin]]<ref>{{cite book|title=Isaiah Berlin: Liberty, Pluralism and Liberalism|url=https://archive.org/details/isaiahberlinlibe0000crow|year=2004|publisher=Polity|isbn=9780745624778|page=[https://archive.org/details/isaiahberlinlibe0000crow/page/n30 15]|author=George Crowder}}</ref>{{·}}[[Albert Ellis]]<ref>{{cite book|title=Theories of Counseling and Psychotherapy: An Integrative Approach: An Integrative Approach|url=https://archive.org/details/theoriesofcounse0000jone_y1f0|year=2011|publisher=SAGE|isbn=9781412910040|page=[https://archive.org/details/theoriesofcounse0000jone_y1f0/page/142 142]|author=Elsie Jones-Smith}}</ref>{{·}}[[Martin Gardner]]<ref>{{cite web|title=Interview with Martin Gardner|url=http://www.ams.org/notices/200506/fea-gardner.pdf|publisher=American Mathematical Society|accessdate=5 January 2014|page=603|date=June–July 2005|archive-date=8 ਜੁਲਾਈ 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140708140331/http://www.ams.org/notices/200506/fea-gardner.pdf|url-status=dead}}</ref>{{·}}[[Daniel Dennett]]<ref>{{cite book|title=S Lewis Vs The New Atheists|url=https://archive.org/details/cslewisvsnewathe0000will|year=2013|publisher=Authentic Media Inc|isbn=9781780780931|author=Peter S Williams}}</ref>{{·}}[[Buckminster Fuller]]<ref>{{cite book|title=Becoming Bucky Fuller|url=https://archive.org/details/becomingbuckyful0000lora|year=2009|publisher=MIT Press|isbn=9780262123020|page=[https://archive.org/details/becomingbuckyful0000lora/page/72 72]|author=Loretta Lorance, Richard Buckminster Fuller}}</ref>{{·}}[[Pervez Hoodbhoy]]<ref>{{cite web|title=How Difficult it is to Help People Change their Thinking – Interview with Dr. Pervez Hoodbhoy|url=http://old.drsohail.com/Articals/Pervezhoodbhoy.htm|accessdate=31 December 2013|author=Dr. K. Sohail|date=February 2000|archive-date=16 ਜੁਲਾਈ 2012|archive-url=https://archive.today/20120716211940/http://old.drsohail.com/Articals/Pervezhoodbhoy.htm|dead-url=yes}}</ref>{{·}}[[John Maynard Keynes]]<ref>{{cite book|title=The Return to Keynes|year=2010|publisher=Harvard University Press|isbn=9780674053540|page=146|editor=Bradley W. Bateman, Toshiaki Hirai, Maria Cristina Marcuzzo}}</ref>{{·}}[[Isaac Asimov]]<ref>{{cite book|title=I.Asimov: A Memoir|year=2009|publisher=Random House LLC|isbn=9780307573537|author=Isaac Asimov}}</ref>{{·}}[[Paul Kurtz]]<ref>{{cite book|title=Toward a New Enlightenment: The Philosophy of Paul Kurtz|year=1994|publisher=Transaction Publishers|isbn=9781412840170|page=233|author=Paul Kurtz|editor=Vern L. Bullough, Tim Madigan}}</ref>{{·}}[[Aleksandr Solzhenitsyn]]{{·}}[[James Joyce]]<ref>{{cite book|title=Finding Joy in Joyce: A Readers Guide to Ulysses|year=2000|publisher=Universal-Publishers|isbn=9781581127621|page=580|author=John P. Anderson}}</ref>{{·}}[[Kurt Vonnegut]]<ref>{{cite book|title=Reading, Learning, Teaching Kurt Vonnegut|url=https://archive.org/details/readinglearningt0000thom_o8l3|year=2006|publisher=Peter Lang|isbn=9780820463377|page=[https://archive.org/details/readinglearningt0000thom_o8l3/page/46 46]|author=Paul Lee Thomas}}</ref>{{·}}[[Ray Kurzweil]]<ref>{{cite book|title=Electronic Monuments|url=https://archive.org/details/electronicmonume0000ulme|year=2005|publisher=U of Minnesota Press|isbn=9780816645831|page=[https://archive.org/details/electronicmonume0000ulme/page/180 180]|author=Gregory L. Ulmer}}</ref>{{·}}[[Marvin Minsky]]<ref>{{cite book|title=Number-Crunching: Taming Unruly Computational Problems from Mathematical Physics to Science Fiction|url=https://archive.org/details/numbercrunchingt0000nahi|year=2011|publisher=Princeton University Press|isbn=9781400839582|page=[https://archive.org/details/numbercrunchingt0000nahi/page/332 332]|author=Paul J. Nahin|chapter=9}}</ref>{{·}}[[Herbert A. Simon]]<ref>{{cite book|title=Models of a Man: Essays in Memory of Herbert A. Simon|url=https://archive.org/details/modelsofmanessay0000unse|year=2004|publisher=MIT Press|isbn=9780262012089|page=[https://archive.org/details/modelsofmanessay0000unse/page/21 21]|editor=Mie Augier, Herbert Alexander Simon, James G. March}}</ref>{{·}}[[B.F. Skinner]]<ref>{{cite book|title=The Psychology of B F Skinner|year=2001|publisher=SAGE|isbn=9780761917595|page=19|author=William O'Donohue, Kyle E. Ferguson}}</ref>{{·}}[[John Searle]]<ref>{{cite book|title=Conversations with John Searle|year=2001|publisher=LibrosEnRed.com|isbn=9789871022113|page=28|author=Gustavo Faigenbaum}}</ref>{{·}}[[Andrei Sakharov]]<ref>{{cite book|title=Without Force Or Lies: Voices from the Revolution of Central Europe in 1989–90|url=https://archive.org/details/withoutforceorli00will|year=1990|publisher=Mercury House|isbn=9780916515928|page=[https://archive.org/details/withoutforceorli00will/page/37 37]|editor=William M. Brinton, Alan Rinzler}}</ref>{{·}}[[Stephen Hawking]]<ref>{{cite book|title=God, Time and Stephen Hawking|year=2001|publisher=Kregel Publications|isbn=9780825460296|page=18|author=David Wilkinson}}</ref>{{·}}[[Joseph Rotblat]]<ref>{{cite book|title=Joseph Rotblat: Visionary for Peace|year=2007|publisher=John Wiley & Sons|isbn=9783527611270|editor=Reiner Braun, Robert Hinde, David Krieger, Harold Kroto, Sally Milne}}</ref> {{·}}[[Edward Said]]<ref>{{cite book|title=Edward Said: The Legacy of a Public Intellectual|year=2007|publisher=Academic Monographs|isbn=9780522853575|page=27|editor=Ned Curthoys, Debjani Ganguly}}</ref>{{·}}[[Sidney Hook]]{{·}}[[A. C. Grayling]]{{·}}[[Colin McGinn]]{{·}}[[Txillardegi]]<ref>[[Joxe Azurmendi|Azurmendi, Joxe]] (1999): Txillardegiren saioa: hastapenen bila, ''[[Jakin (magazine)|Jakin]]'', 114: pp 17–45. ISSN 0211-495X</ref> | notable_ideas = {{collapsible list|title={{nbsp}}|[[Analytic philosophy]]<br/>[[Automated reasoning]]<br/>[[Automated theorem proving]]<br/>[[Axiom of reducibility]]<br/>[[Barber paradox]]<br/>[[Berry paradox]]<br/>[[Chicken (game)|Chicken]]<br/>[[Connective (logic)|Connective]]<br/>[[Definite description]]<br/>[[Descriptivist theory of names]]<br/>[[Double negation]]<br/>[[Existential fallacy]]<br/>[[Failure of reference]]<br/>[[Knowledge by acquaintance]]<br/>[[Knowledge by description]]<br/>[[Logical atomism]]<br/>[[Logical form]]<br/>[[Mathematical beauty]]<br/>[[Mathematical logic]]<br/>[[Meaning (philosophy of language)|Meaning]]<br/>[[Metamathematics]]<br/>[[Philosophical logic]]<br/>[[Propositional calculus]]<br/>[[Naive set theory]]<br/>[[Neutral monism]]<br/>[[Paradoxes of set theory]]<br/>[[Peano-Russell notation]]<br/>[[Propositional formula]]<br/>[[Self-refuting idea]]<br/>[[Quantification (logic)|Quantification]]<br/>[[Round square copula]]<br/>[[Relation (logic)|Relation]]<br/>[[Russell conjugation]]<br/>[[Russell's paradox]]<br/>[[Russell's teapot]]<br/>[[Set-theoretic definition of natural numbers]]<br/>[[Singleton (mathematics)|Singleton]]<br/>[[Theory of descriptions]]<br/>[[Type theory]]<br/>[[Tensor product of graphs]]<br/>[[Unity of the proposition]]}} | signature = Bertrand Russell signature.svg |alma_matter = [[Trinity College, Cambridge]]}} '''ਬਰਟਰੈਂਡ ਆਰਥਰ ਵਿਲੀਅਮ ਰਸਲ, ਤੀਜਾ ਅਰਲ ਰਸਲ''', [[ਆਰਡਰ ਆਫ਼ ਮੈਰਿਟ (ਕਾਮਨਵੈਲਥ)|ਓਐਮ]], [[ਫੈਲੋ ਆਫ਼ ਦ ਰਾਇਲ ਸੋਸਾਇਟੀ|ਐਫਆਰਐੱਸ]]<ref name="frs">{{cite doi|10.1098/rsbm.1973.0021}}</ref> ({{IPAc-en|ˈ|r|ʌ|s|əl}}; 18 ਮਈ 1872 – 2 ਫਰਵਰੀ 1970), ਇੱਕ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰ, ਗਣਿਤਗਿਆਨੀ, ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ, ਲੇਖਕ, [[ਸਮਾਜਿਕ ਆਲੋਚਕ]] ਅਤੇ ਸਿਆਸੀ ਕਾਰਕੁਨ ਸੀ।<ref>{{cite book|title=The Life of Bertrand Russell|url=https://archive.org/details/lifeofbertrandru00clar|year=1976|publisher=Knopf|isbn=9780394490595|page=[https://archive.org/details/lifeofbertrandru00clar/page/119 119]|quote=He became a relentless political activist during the First World War, and throughout his life was an ardent advocate of parliamentary democracy through the support first of the Liberal Party and then of Labour.}}</ref><ref name="stanford">Stanford Encyclopedia of Philosophy, [http://plato.stanford.edu/entries/russell/ "Bertrand Russell"], 1 May 2003</ref> ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮਿਆਂ ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉਦਾਰਵਾਦੀ, ਸਮਾਜਵਾਦੀ, ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀਵਾਦੀ ਕਿਹਾ, ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਡੂੰਘੇ ਗੰਭੀਰ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ।<ref>"I have imagined myself in turn a Liberal, a Socialist, or a Pacifist, but I have never been any of these things, in any profound sense."—''Autobiography'', p. 260.</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਹਿਸਾਬਦਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਹਿਸਾਬਦਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨੋਬਲ ਜੇਤੂ ਸਾਹਿਤਕਾਰ]] 68ojzp5oz76hyah8dhejhozu2q8tmxe 0 58732 841703 837887 2026-06-29T20:49:34Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260629)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 841703 wikitext text/x-wiki [[File:Simeon Solomon - Sappho and Erinna in a Garden at Mytilene.jpg|thumb|300px|[[ਸੀਮਿਓਨ ਸੋਲੋਮਨ]] ਦੁਆਰਾ ਸਾਫੋ ਅਤੇ ਏਰੀਨਾ ਦਾ ਬਣਾਇਆ ਚਿੱਤਰ।]] {{LGBT sidebar}} '''ਲੈਸਬੀਅਨ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]]: Lesbian) ਇੱਕ '''ਸਮਲਿੰਗੀ ਔਰਤ''' ਔਰਤ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="Lesbian">{{Cite web |title=Lesbian |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/oi/authority.20110803100100998 |access-date=December 10, 2018 |publisher=[[Oxford Reference]]}}</ref><ref name="Zimmerman">Zimmerman, p. 453.</ref> ਲੇਸਬੀਅਨ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਿਨਸੀ ਪਛਾਣ ਜਾਂ ਜਿਨਸੀ ਵਿਵਹਾਰ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਨਸੀ ਰੁਝਾਨ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ, ਜਾਂ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਜਿਨਸੀ ਸੰਬੰਧਾਂ ਜਾਂ ਸਮਲਿੰਗੀ ਆਕਰਸ਼ਣ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਮਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਜਾਂ ਸੰਬੰਧ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਵਜੋਂ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref name="Solarz">{{Cite book |last=Committee on Lesbian Health Research Priorities |url=https://books.google.com/books?id=jVzGMF25uasC&pg=PA22 |title=Lesbian Health: Current Assessment and Directions for the Future |last2=Neuroscience and Behavioral Health Program |last3=Health Sciences Policy Program, Health - Sciences Section - Institute of Medicine |publisher=[[National Academies Press]] |year=1999 |isbn=0309174066 |page=22 |access-date=October 16, 2013}}</ref> ਲੈਸਬੀਅਨ ਇੱਕ ਜਾਂ ਵਧੇਰੇ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ।<ref>{{cite web|title=Lesbian|publisher=[[Reference.com]]|accessdate=July 20, 2014|url=http://dictionary.reference.com/browse/lesbian}}</ref><ref name="Zimmerman">Zimmerman, p. 453.</ref> 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਸਾਂਝੇ ਜਿਨਸੀ ਰੁਝਾਨ ਨਾਲ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਕਰਨ ਲਈ "ਲੈਸਬੀਅਨ" ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਵਿਕਸਤ ਹੋਈ। ਸਮੁੱਚੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੌਰਾਨ, ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਸਮਲਿੰਗੀ ਸੰਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਮਰਦਾਂ ਵਾਂਗ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ ਹੈ, ਪਰ ਨਾ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਸਮਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਲਿੰਗੀ ਮਰਦਾਂ ਵਾਂਗ ਸਖਤ ਸਜ਼ਾ ਮਿਲੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਸਮਲਿੰਗੀ ਸੰਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਨੁਕਸਾਨ ਰਹਿਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਕੋਈ ਭਾਗੀਦਾਰ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਧਿਕਾਰਾਂ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸਮਲਿੰਗਤਾ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਇਸ ਦਾ ਸਹੀ ਵੇਰਵਾ ਦੇਣ ਲਈ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਜਦੋਂ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਮੁੱਢਲੇ ਸੈਕਸੋਲੋਜਿਸਟਸ ਨੇ ਸਮਲਿੰਗੀ ਵਿਵਹਾਰ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧਤਾ ਅਤੇ ਵਰਣਨ ਕਰਨਾ ਆਰੰਭ ਕੀਤਾ, ਸਮਲਿੰਗਤਾ ਜਾਂ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਲਿੰਗਕਤਾ ਬਾਰੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਘਾਟ ਕਾਰਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਮਲਿੰਗੀ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਔਰਤਾਂ ਵਜੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕੀਤਾ ਜੋ ਔਰਤ ਲਿੰਗ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਸਨ। 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਲਿੰਗ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਜਦੋਂ ਸਮਲਿੰਗੀ ਔਰਤਾਂ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਇੱਕ ਮਾਨਸਿਕ ਬਿਮਾਰੀ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ। ==ਸ਼ਬਦ ਨਿਰੁਕਤੀ== ਸ਼ਬਦ ''ਲੈਸਬੀਅਨ'' ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਹੀਂ ਆਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਯੂਨਾਨੀ ਟਾਪੂ ''[[ਲੈਸਬੋਸ]]'' ਦੇ ਨਾਮ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਟਾਪੂ 6ਵੀਂ ਸਦੀ ਇਸਵੀ ਪੂਰਵ ਯੂਨਾਨੀ ਸ਼ਾਇਰਾ [[ਸਾਫ਼ੋ]] ਦੀ ਜਨਮ ਭੂਮੀ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਕੁੜੀਆਂ ਲਈ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ। 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੱਕ ''ਲੈਸਬੀਅਨ'' ਸ਼ਬਦ ਲੈਸਬੋਸ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਲੈਸਬੀਅਨ ਵਾਈਨ]]। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} ==ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ== <!--If a listed source is used as a citation: please remove it from this section. Note: a personal blog cannot be used as a citation; however, award-winning blogs, blogs from significant figures (e.g. novelist, scholar, politician, journalist) and organizations (e.g. newspaper, institution) may be notable. See [[Citizen journalism]] and [[User-generated content#Blogs]].--> {{refbegin|40em}} * {{Cite web |last=Aron |first=Nina Renata |date=July 19, 2017 |title=This was the first pornography magazine for lesbians by lesbians—and it was a vital feminist voice |url=https://timeline.com/on-our-backs-lesbian-9e1422a140b9 |website=Timeline |access-date=ਅਗਸਤ 24, 2021 |archive-date=ਜਨਵਰੀ 8, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220108045356/https://timeline.com/on-our-backs-lesbian-9e1422a140b9 |url-status=dead }} * {{Cite web |last=Brownworth |first=Victoria A. |date=October 19, 2018 |title=Lesbian Erasure |url=https://echomag.com/lesbian-erasure/ |website=Echo Magazine |access-date=ਅਗਸਤ 24, 2021 |archive-date=ਫ਼ਰਵਰੀ 22, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210222122932/https://echomag.com/lesbian-erasure/ |dead-url=yes }} * {{Cite news |last=Cutler |first=Jacqueline |date=January 4, 2020 |title=Radical action: 'Tonight We Bombed the U.S. Capitol' details 1970s rise of leftist, mostly lesbian terror group M19 |work=[[New York Daily News]] |url=https://www.nydailynews.com/entertainment/ny-radical-group-m19-tonight-we-bombed-capitol-book-20200104-tgfkzwp5lnag7j5d6oxi6toqsu-story.html }} * {{Cite news |last=Ditum |first=Sarah |date=11 July 2018 |title=Why were lesbians protesting at Pride? Because the LGBT coalition leaves women behind |work=[[New Statesman]] |url=https://www.newstatesman.com/politics/feminism/2018/07/why-were-lesbians-protesting-pride-because-lgbt-coalition-leaves-women }} * {{Cite magazine |last=Elbir |first=Dilara |date=17 September 2019 |title=Why films about lesbian characters should be called lesbian films |url=https://lwlies.com/articles/why-films-about-lesbian-characters-should-be-called-lesbian-films/ |url-status=dead |magazine=[[Little White Lies (magazine)|Little White Lies]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20191205221245/https://lwlies.com/articles/why-films-about-lesbian-characters-should-be-called-lesbian-films/ |archive-date=5 December 2019 |access-date=26 November 2019 }} * {{Cite news |last=Fleming |first=Pippa |date=July 3, 2018 |title=The gender-identity movement undermines lesbians |work=[[The Economist]] |url=https://www.economist.com/open-future/2018/07/03/the-gender-identity-movement-undermines-lesbians }} * {{Cite web |last=Herzog |first=Katie |date=November 27, 2020 |title=Where Have All The Lesbians Gone? |url=https://andrewsullivan.substack.com/p/where-have-all-the-lesbians-gone-0a7 |website=[[The Weekly Dish]] }} * {{Cite news |last=Jansen |first=Charlotte |date=15 February 2021 |title='We wanted people to see that we exist': the photographer who recorded lesbian life in the 70s |work=[[The Guardian]] |url=https://www.theguardian.com/artanddesign/2021/feb/15/jeb-lesbian-photographer-eye-to-eye-republished-joan-e-biren }} * {{Cite web |last=Kenny |first=Gillian |date=11 February 2020 |title=The 'Itch', and Other Ways History Explained Lesbianism |url=https://www.vice.com/en_au/article/epgbd4/the-itch-and-other-ways-history-explained-lesbianism |website=[[Vice Media]] }} * {{Cite magazine |last=Levy |first=Ariel |date=March 2, 2009 |title=Lesbian Nation |url=https://www.newyorker.com/magazine/2009/03/02/lesbian-nation |magazine=[[The New Yorker]] }} * {{Cite web |last=Morris |first=Bonnie J. |date=December 22, 2016 |title=Dyke Culture and the Disappearing L |url=http://www.slate.com/blogs/outward/2016/12/22/disappearing_lesbians_and_the_need_to_preserve_dyke_culture.html |website=Outward |publisher=[[Slate (magazine)|Slate]] }} * {{Cite web |last=Reilly |first=Peter J. |title=Lesbians Want A Church Of Their Own And IRS Approves |url=https://www.forbes.com/sites/peterjreilly/2018/08/03/lesbians-want-a-church-of-their-own-and-irs-approves/ |access-date=2021-01-13 |website=Forbes |language=en }} * {{Cite web |last=Robertson |first=Julia Diana |date=July 25, 2017 |title=Annemarie Schwarzenbach—The Forgotten Woman—Activist, Writer & Style Icon |url=https://www.huffpost.com/entry/annemarie-schwarzenbachforgotten-style-icon-writer_b_59736407e4b0f1feb89b43c8 |website=[[HuffPost]] }} * {{Cite news |last=Stephenson |first=Miranda |date=June 20, 2020 |title=Why is 'lesbian' still a dirty word? |work=[[Varsity (Cambridge)|Varsity]] |url=https://www.varsity.co.uk/lifestyle/19492 }} * {{Cite news |last=Swan |first=Rachel |date=June 25, 2014 |title=Pride of Place: As the Nation's Gay Districts Grow More Affluent, Lesbians Are Migrating to the 'Burbs |work=[[SF Weekly]] |url=http://www.sfweekly.com/news/pride-of-place-as-the-nations-gay-districts-grow-more-affluent-lesbians-are-migrating-to-the-burbs/ }} * {{Cite news |last=Tapponi |first=Róisín |date=28 February 2020 |title=It's about time film began representing the lesbian gaze |work=[[The Guardian]] |url=https://www.theguardian.com/film/2020/feb/28/its-about-time-film-began-representing-the-lesbian-gaze-portrait-of-a-lady-on-fire }} * {{Cite news |last=Trebay |first=Guy |date=June 27, 2004 |title=The Subtle Power of Lesbian Style |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2004/06/27/style/the-subtle-power-of-lesbian-style.html }} * {{Cite web |last=Wenham |first=Kitty |date=2019-07-12 |title=Straight women need to stop claiming they'd 'go gay' for Megan Rapinoe |url=https://www.independent.co.uk/voices/megan-rapinoe-lgbt-girl-crush-lesbian-us-womens-football-soccer-world-cup-a9002846.html |access-date=2021-01-13 |website=The Independent |language=en }} {{refend}} ;ਕਿਤਾਬਾਂ ਅਤੇ ਜਰਨਲ {{refbegin|40em}} * {{Cite book |title=Female Erasure: What You Need To Know About Gender Politics' War on Women, the Female Sex and Human Rights |date=2016 |publisher=Tidal Time Publishing |isbn=978-0997146707 |editor-last=Barrett |editor-first=Ruth |edition=1st |location=California}} * {{Cite book |last=Castle |first=Terry |title=The Apparitional Lesbian: Female Homosexuality and Modern Culture |url=https://archive.org/details/apparitionallesb0000cast |date=1995 |publisher=[[Columbia University Press]] |isbn=0-231-07652-5 |edition=1st |author-link=Terry Castle}} * {{Cite book |title=Lesbians, Levis and Lipstick: The Meaning of Beauty in Our Lives |date=1999 |publisher=[[The Haworth Press]] |isbn=0-7890-0661-8 |editor-last=Cogan |editor-first=Jeanine C. |editor-last2=Erickson |editor-first2=Joanie M.}} * {{Cite book |title=Lesbian Images in International Popular Culture |url=https://archive.org/details/isbn_9781560237969 |date=2010 |publisher=[[Routledge]] |isbn=978-1560237969 |editor-last=Cooper |editor-first=Sara E. }} * {{Cite book |url=https://archive.org/details/dykelifefromgrow00jayk |title=Dyke Life: From Growing Up To Growing Old, A Celebration Of The Lesbian Experience |date=1995 |publisher=[[Basic Books]] |isbn=978-0465039074 |editor-last=[[Karla Jay|Jay]] |editor-first=Karla }} * {{Cite book |last=Jeffreys |first=Sheila |url=https://archive.org/details/unpackingqueerpo00jeff |title=Unpacking Queer Politics: A Lesbian Feminist Perspective |date=2003 |publisher=[[Polity (publisher)|Polity]] |isbn=978-0745628370 |edition=1st |author-link=Sheila Jeffreys }} * {{Cite journal |last=Katz |first=Sue |date=2017 |title=Working class dykes: class conflict in the lesbian/feminist movements in the 1970s |journal=The Sixties: A Journal of History, Politics and Culture |publisher=[[Routledge]] |volume=10 |issue=2 |pages=281–289 |doi=10.1080/17541328.2017.1378512 |issn=1754-1328 |doi-access=free}} * {{Cite book |last=Kennedy |first=Elizabeth Lapovsky |url=https://archive.org/details/bootsofleathersl00kenn_0 |title=Boots of Leather, Slippers of Gold: The History of a Lesbian Community |last2=Davis |first2=Madeline D. |date=1993 |publisher=[[Routledge]] |isbn=0-415-90293-2 |author-link=Elizabeth Lapovsky Kennedy }} * {{Cite book |last=Lowey |first=Robin |title=Game Changers: Lesbians You Should Know About |date=2017 |publisher=Epochalips Books |isbn=978-1532353710 |edition=1st |oclc=1049175226}} * {{Cite book |url=https://archive.org/details/MakingInvisibleHistoriesVisibleTheJuneL.MazerLesbianArchive |title=The June L. Mazer Lesbian Archives: Making Invisible Histories Visible |date=2014 |publisher=[[UCLA Center for the Study of Women]] ([[Regents of the University of California]]) |isbn=978-0-615-99084-2 |editor-last=McHugh |editor-first=Kathleen A. |editor-last2=Johnson-Grau |editor-first2=Brenda |editor-last3=Sher |editor-first3=Ben Raphael }} * {{Cite book |last=Millward |first=Liz |title=Killing Off the Lesbians: A Symbolic Annihilation on Film and Television |url=https://archive.org/details/killingofflesbia0000mill |last2=Dodd |first2=Janice G. |last3=Fubara-Manuel |first3=Irene |date=2017 |publisher=[[McFarland & Company]] |isbn=978-1476668161 |location=Jefferson, North Carolina }} * {{Cite journal |last=Moreno-Domínguez |first=Silvia |last2=Raposo |first2=Tania |last3=Elipe |first3=Paz |date=2019 |title=Body Image and Sexual Dissatisfaction: Differences Among Heterosexual, Bisexual, and Lesbian Women |journal=[[Frontiers in Psychology]] |volume=10 |page=903 |doi=10.3389/fpsyg.2019.00903 |issn=1664-1078 |pmc=6520663 |pmid=31143139 |doi-access=free |s2cid=147707651}} * {{Cite book |last=Morris |first=Bonnie J. |url=http://www.sunypress.edu/p-6263-the-disappearing-l.aspx |title=The Disappearing L: Erasure of Lesbian Spaces and Culture |date=2016 |publisher=[[SUNY Press]] |isbn=978-1-4384-6177-9 |edition=1st |author-link=Bonnie J. Morris |access-date=2021-08-24 |archive-date=2017-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170627083347/http://www.sunypress.edu/p-6263-the-disappearing-l.aspx |url-status=dead }} * {{Cite book |last=Munt |first=Sally R. |title=Heroic Desire: Lesbian Identity and Cultural Space |url=https://archive.org/details/heroicdesirelesb0000munt |date=1998 |publisher=[[New York University Press]] |isbn=978-0814756065 |edition=1st |author-link=Sally Rowena Munt }} * {{Cite book |last=Myers |first=JoAnne |url=https://rowman.com/ISBN/9780810863279/The-A-to-Z-of-the-Lesbian-Liberation-Movement-Still-the-Rage |title=The A to Z of the Lesbian Liberation Movement: Still the Rage (The A to Z Guide Series, No. 73) |date=2003 |publisher=[[The Scarecrow Press]] |isbn=978-0-8108-6811-3 |edition=1st |location=Lanham, Maryland |access-date=2018-07-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180730131454/https://rowman.com/ISBN/9780810863279/The-A-to-Z-of-the-Lesbian-Liberation-Movement-Still-the-Rage |archive-date=2018-07-30 |url-status=dead }} (Original U.S. copyright is 2003.) * {{Cite book |last=Richards |first=Dell |url=https://archive.org/details/lesbianlistslook00rich_0 |title=Lesbian Lists: A Look at Lesbian Culture, History, and Personalities |date=1990 |publisher=[[Alyson Publications]] |isbn=155583163X |edition=1st }} * {{Cite book |last=Weiss |first=Andrea |title=Vampires and Violets : Lesbians in the Cinema |url=https://archive.org/details/vampiresvioletsl0000andr |date=1992 |publisher=[[Jonathan Cape]] |isbn=0-224-03575-4 |edition=1st |location=London, United Kingdom |author-link=Andrea Weiss (filmmaker)}} {{refend}} ; ਆਡੀਓ * {{Cite web |last=Guy Raz |date=August 7, 2010 |title='Late-Life Lesbians' Reveal Fluidity Of Sexuality |url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=129050832 |website=[[All Things Considered]] |publisher=[[NPR]]}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == {{Commons category|Lesbianism}} {{wikiquote}} {{Wiktionary|lesbian|Lesbian|lesbianism}} * [https://womenslibrary.org.uk/explore-the-library-and-archive/the-archive-collection/the-lesbian-archive/ Lesbian Archive] at [[Glasgow Women's Library]] * [https://www.bayarealesbianarchives.org/ Bay Area Lesbian Archives] * [https://www.mazerlesbianarchives.org/ June L. Mazer Lesbian Archives] * [https://lesbianherstoryarchives.org/ Lesbian Herstory Archives] * [https://curlie.org/search?q=lesbian&stime=92452189 ''Lesbian''] at [[Curlie]] * [https://www.lesbianmedia.tv/ ''Lesbian Media''] * [http://lesbiansovereverything.com/ ''Lesbians Over Everything''] * [http://www.sinisterwisdom.org/oralherstorians Oral Herstorians Collection] at [[Sinister Wisdom]] * [https://seesaw.typepad.com/dykeaquarterly/ ''Dyke, A Quarterly''], published 1975–1979 (online annotated archive, live website) * [https://web.archive.org/web/20021203222212/http://www.sappho.com/vintage/index.html Vintage Images], ''Isle of Lesbos'' (''Sappho.com'') * [https://www.statista.com/topics/1249/homosexuality/ ''U.S. Homosexuality – Statistics & Facts''], [[Statista]], 2017 [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲੈਸਬੀਅਨਵਾਦ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਐਲਜੀਬੀਟੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲਿੰਗਕ ਅਨੁਸਥਾਪਨ]] pkbf0sb551qzo1y9irch86reomoj1zu 0 59702 841751 754110 2026-06-29T21:55:19Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260629)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 841751 wikitext text/x-wiki {{Paraphyletic group | fossil_range = [[ਅਗੇਤਾ ਜੁਰੈਸਿਕ]] – [[ਹੋਲੋਸੀਨ]], {{Fossil range|earliest=220|199|0}} <small>ਸੰਭਵ ਪਿਛੇਤੇ ਟਰਾਈਐਸਿਕ ਰਿਕਾਰਡ</small> | name = ਕਿਰਲੀਆਂ | image = Bartagame (fcm).jpg | image_width = 250px | image_caption = [[Central bearded dragon]], ''Pogona vitticeps'' | regnum = [[ਜੰਤੂ]] | phylum = [[ਡੋਰਧਾਰੀ]] | superclassis = [[ਚੌਪਾਏ]] | classis = [[ਭੁਜੰਗਮ]] | ordo = [[ਤਹਿਦਾਰ ਚੰਮ]] | subordo = '''Lacertilia'''[[Paraphyletic|*]] | subordo_authority = [[Albert C. L. G. Günther|Günther]], 1867 |includes = :[[Anguimorpha]] :[[Gekkota]] :[[ਇਗੁਆਨੀਆ]] :[[Lacertoidea]] :[[ਸਿੰਕੋਮੋਰਫ਼ਾ]] |excludes= :[[ਸੱਪ]] | range_map = Lizard range.png | range_map_caption = ਕਿਰਲੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ | subdivision_ranks = ਪਰਵਾਰ | subdivision = | synonyms = ਸੌਰੀਆ <small> [[James Macartney (anatomist)|ਮਿਕਾਰਟਨੀ]], 1802</small> }} '''ਕਿਰਲੀਆਂ''' ਤਹਿਦਾਰ ਚੰਮ ਵਾਲ਼ੇ [[ਭੁਜੰਗਮ|ਭੁਜੰਗਮ ਜਾਨਵਰਾਂ]] ਦੀ ਇੱਕ ਬੜੀ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਟੋਲੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਕਰੀਬਨ 6,000 ਜਾਤੀਆਂ ਮੌਜੂਦ ਹਨ,<ref>[http://www.reptile-database.org Reptile Database]. Retrieved on 2012-04-22</ref> ਅਤੇ [[ਅੰਟਾਰਕਟਿਕਾ]] ਤੋਂ ਛੁੱਟ ਸਾਰੇ ਮਹਾਂਦੀਪਾਂ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਟਾਪੂਆਂ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤੀਆਂ ਲੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} ==ਅਗਾਂਹ ਪੜ੍ਹੋ== *{{cite book|last=Pianka|first=Eric R.|title=Lizards: Windows to the Evolution of Diversity|url=https://archive.org/details/lizardswindowsto00pian|year=2006|publisher=Univ. of California Press|location=Berkeley, Calif.|isbn=9780520248472|author2=Vitt, Laurie J. }} ==ਬਾਹਰਲੇ ਜੋੜ== {{ਕਾਮਨਜ਼ ਸ਼੍ਰੇਣੀ|Sauria|ਸੌਰੀਆ}} * {{wikispecies-inline|Sauria}} * [http://www.theinformationarchives.com/Lizard/ ਕਿਰਲੀਆਂ ਦੀ ਗੈਲਰੀ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303205949/http://www.theinformationarchives.com/Lizard/ |date=2016-03-03 }} * {{Cite Americana|wstitle=Lizard|author=[[Ernest Ingersoll]]|short=x}} * [http://www.biology.ucr.edu/people/faculty/Garland/The_Lizards_Living_in_Qatar_2014.pdf The Lizards Living in Qatar. 2014. First edition, Published in Doha (Qatar), 2014, 5 June (World Environment Day). 570 pages.] ISBN 978-9927-93-12-9 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140708101506/http://www.biology.ucr.edu/people/faculty/Garland/The_Lizards_Living_in_Qatar_2014.pdf |date=2014-07-08 }} {{ਅਧਾਰ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਿਰਲੀਆਂ]] rzywu5yghn5zfk8d54g0ly6hkwqz9gb 0 61042 841718 815478 2026-06-29T21:09:51Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260629)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 841718 wikitext text/x-wiki {{Infobox |bodystyle = width:25em; |title=ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ |image = [[File:WMAP 2012.png|300px]] |caption = [[ਕਾਸਮਿਕ ਵਿਕਿਰਨਾ]] ਦਾ [[ਵਿਲਕਿੰਸਨ ਮਾਈਕਰੋਵੇਵ ਐਨੀਸੋਟ੍ਰੋਫੀ ਪਰੋਬ]] ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬ |label1 = ਉਮਰ |data1 = 13.798 ± 0.037 ਬਿਲੀਅਨ ਸਾਲ |label2 =ਵਿਆਸ |data2 = ਅਨੁਮਾਨ ਘੱਟੋ ਘੱਟ ਅਨੰਤ; 28 x 10⁹pc |label4 = ਪੂੰਜ (ਸਧਾਰਨ ਪਦਾਰਥ) |data4 = ਘੱਟੋ ਘੱਟ 10⁵³ ਕਿਲੋ<ref name="Paul Davies 2006 43">{{cite book|author=Paul Davies|title=The Goldilocks Enigma| url= http://www.amazon.com/Goldilocks-Enigma-Universe-Just-Right/dp/0547053584/ref=sr_1_1?s=books&ie=UTF8&qid=1372701918&sr=1-1&keywords=goldilocks+enigma |accessdate=1 July 2013 |date= 2006|publisher=First Mariner Books |isbn=978-0-618-59226-5|page=43–}}</ref> |label5 = ਔਸਤ ਘਣਤਾ |data5 = 4.5 x 10⁻³¹ g/cm³ |label6 = ਔਸਤ ਤਾਪਮਾਨ |data6 = 2.72548 K |label8 = Ingredients |data8 = [[ਮਾਦਾ|ਸਧਾਰਨ (ਬਾਰੀਓਨਿਕ) ਮਾਦਾ]] (4.9%), [[ਹਨੇਰਾ ਪਦਾਰਥ]] (26.8%), [[ਹਨੇਰਾ ਉਰਜਾ]] (68.3%) |label9 = Shape |data9 = ਪਧਰੀ ਸਿਰਫ 0.4% ਦੀ ਗਲਤੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ }} '''ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ''' ਕੁੱਲ ਸਮਾਂ ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਵਿਚਲਾ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ।<ref>{{cite book|url=http://www.yourdictionary.com/Universe|title=Universe|work=Webster's New World College Dictionary, Wiley Publishing, Inc.|date=2010}} </ref><ref> {{cite web|url=http://dictionary.reference.com/browse/Universe?s=t|title=Universe|work=Dictionary.com|accessdate=2012-09-21}}<!-- this source even includes supposed things, not JUST known things--> </ref><ref> {{cite web|url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/Universe|title=Universe|work=Merriam-Webster Dictionary|accessdate=2012-09-21}}<!-- this source even includes postulated things, not JUST known things--> </ref><ref>{{cite book | title=Introductory Astronomy & Astrophysics | url=https://archive.org/details/introductoryastr0000zeil | last1=Zeilik | first1=Michael | last2=Gregory | first2=Stephen A. | date=1998 | edition=4th | publisher=Saunders College Publishing | quote="The totality of all space and time; all that is, has been, and will be." | isbn=0030062284}}</ref> ਇਸ ਵਿੱਚ [[ਗ੍ਰਹਿ]], [[ਤਾਰਾ|ਤਾਰੇ]], [[ਅਕਾਸ਼ਗੰਗਾ|ਗਲੈਕਸੀਆਂ]], [[ਬਾਹਰੀ ਪੁਲਾੜ|ਅੰਤਰ ਗਲੈਕਟਿਕ ਸਪੇਸ]] ਦੇ ਤੱਤ, ਨਿੱਕੇ ਤੋਂ ਨਿੱਕੇ [[ਉਪ-ਪਰਮਾਣੂ ਕਣ]], ਅਤੇ ਕੁੱਲ [[ਪਦਾਰਥ]] ਅਤੇ [[ਊਰਜਾ]] ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ। ਬਹੁਤੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਪਦਾਰਥ ਅਤੇ ਊਰਜਾ ਦੀ ਬਹੁਗਿਣਤੀ [[ਹਨੇਰੇ ਪਦਾਰਥ]] ਅਤੇ [[ਹਨੇਰੀ ਊਰਜਾ]] ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੈ।<ref>{{cite book|url=http://www.yourdictionary.com/Universe|title=The American Heritage Dictionary of the English Language|edition=4th|date=2010 |publisher=Houghton Mifflin Harcourt Publishing Company}} </ref><ref> {{cite book |url=http://dictionary.cambridge.org/dictionary/british/universe?q=universe|title=Cambridge Advanced Learner's Dictionary}} </ref> *ਵਿਗਿਆਨ ਮੁਤਾਬਕ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰਚਨਾ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਅਥਾਹ ਸਮੁੰਦਰ ਭਖਦੇ ਹੋਏ ਅੱਗ ਦੇ ਗੋਲੇ ਵਾਂਗੂੰ ਇੱਕ ਬਿੰਦੂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੀ। [[ਮਹਾਂ ਧਮਾਕਾ|ਬਿੱਗ ਬੈਂਗ]] ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪਦਾਰਥ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਿਰਫ਼ ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਊਰਜਾ ਜਾਂ ਸ਼ਕਤੀ ਹੀ ਸੀ। ਪਰ ਉਹ ਊਰਜਾ ਜਾਂ ਸ਼ਕਤੀ ਇੱਕ ਨਿੱਕੇ ਤੋਂ ਵੀ ਨਿੱਕੇ (ਆਨੰਤ ਤਕ ਨਿੱਕੇ) ਬਿੰਦੂ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਸੀ। ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਹਿਸਾਬੀ ਮਾਡਲ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਬਿਗ ਬੈਂਗ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਸਕਿੰਟ ਦੇ ਕੁਝ ਪਲ ਮਗਰੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਬਿੰਦੂ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਧਮਾਕਾ ਹੋਇਆ ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ਕਤੀ ਨੇ ਪਦਾਰਥ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਰੂਪਾਂਤਰਣ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਹੁਣ ਤੱਕ ਜਾਰੀ ਹੈ। *ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਧਮਾਕਾ ਹੋਇਆ ਜਿਸ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੀ ਸ਼ੁੁਰੂਆਤ ਹੋਈ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਹੁਣ ਤਕ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਫੈਲਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਤਾਕਤਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਹਨ:- #[[ਤਕੜਾ ਮੇਲ-ਜੋਲ|ਸਟਰੌਂਗ ਨਿਊੁਕਲੀਅਰ]] #[[ਮਾੜਾ ਮੇਲ-ਜੋਲ|ਵੀਕ ਨਿਊੁਕਲੀਅਰ]] #[[ਇਲੈਕਟ੍ਰੋੋਮੈਗਨੈਟਿਕ]] #[[ਗੁਰੂਤਾ ਖਿੱਚ|ਗਰੈਵਿਟੀ]]। ਇਹ ਚਾਰੇ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਬਿੱਗ-ਬੈਂਗ ਤੋਂ ਕੁਝ ਪਲ ਮਗਰੋਂ (10-43 ਸਕਿੰਟ ਬਾਅਦ) ਇੱਕ ਸੁਪਰ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਕੇ ਵਿਚਰਨ ਲੱਗੀਆਂ। ਇਸ ਸੁਪਰ ਸ਼ਕਤੀ ਵਿੱਚੋਂ ਪਦਾਰਥ ਜਾਂ ਮੈਟਰ ਅਤੇ ਐਂਟੀ-ਪਦਾਰਥ ਜਾਂਵਐਂਟੀ-ਮੈਟਰ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਤਾਪਮਾਨ ਉਦੋਂ ਅਨੰਤਤਾ ਤਕ ਵਧਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਅਜਿਹੇ ਤਾਪਮਾਨ ਵਿੱਚ ਮੈਟਰ ਅਤੇ ਐਂਟੀ-ਮੈਟਰ ਇੱਕ ਦੂੁਜੇ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਫਿਰ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਰੂਪ ਹੋਣ ਲੱਗੇ। ਮੈਟਰ ਅਤੇ ਐਂਟੀ-ਮੈਟਰ ਦੀ ਵੰਡ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਨਾ ਹੋ ਸਕੀ। ਇੱਕ ਖਰਬ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਮੈਟਰ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਦੁਬਾਰਾ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਰੂਪ ਨਾ ਲੈਂਦਾ ਹੋਇਆ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿੱਚ ਫੈਲਣ ਲੱਗਾ। ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਦਾ ਫੈਲਾਅ ਵਧਿਆ ਉਸ ਦੇ ਦੂਰ ਜਾਣ ਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਵੀ ਉਸੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਵਧਣ ਲੱਗੀ। ਇਸ ਫੈਲਾਅ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ ਘਟਣ ਲੱਗਾ। ਤਾਪਮਾਨ ਘਟਦਾ ਹੋਇਆ ਜਦੋਂ ਤਕਰੀਬਨ ਚਾਰ ਹਜ਼ਾਰ ਖਰਬ ਡਿਗਰੀ ਸੈਂਟੀਗਰੇਡ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚਿਆ ਤਾਂ [[ਫੋਟਾਨ]], [[ਨਿਊਟਰੀਨੋ]], [[ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨ]] ਅਤੇ [[ਕੁਆਰਕ]] ਵਰਗੇ ਪਾਰਟੀਕਲਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਤਾਪਮਾਨ ਹੋਰ ਘਟਣ ਨਾਲ (ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਖਰਬ ਡਿਗਰੀ ਸੈਂਟੀਗਰੇਡ) ਕੁਆਰਕ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਜੁੜਨ ਲੱਗੇ। ੳੇੁਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਸ ਮਿਲਨ ਤੋਂ ਜਨਮ ਹੋਇਆ [[ਪ੍ਰੋਟਾਨ]]ਾਂ ਅਤੇ [[ਨਿਊਟਰਾਨ|ਨਿਊਟ੍ਰਾਨਾਂ]] ਦਾ। ਇੱਕ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਮਿੰਟਾਂ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ ਤਾਪਮਾਨ ਇੱਕ ਖਰਬ ਡਿਗਰੀ ਸੈਂਟੀਗਰੇਡ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚਿਆ ਤਾਂ ਪ੍ਰੋਟਾਨਾਂ ਅਤੇ ਨਿਊਟ੍ਰਾਨਾਂ ਦੇ ਜੋੜੇ ਮਿਲ ਕੇ [[ਹੀਲੀਅਮ]] ਨਿਊੁਕਲੀਅਸ ਦਾ ਰੂਪ ਅਖਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਹੀਲੀਅਮ ਨਿਊੁਕਲੀਅਸ ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਤਕਰੀਬਨ 3,00,000 ਸਾਲ ਤੱਕ ਵਿਚਰਦੇ ਰਹੇ। ਫਿਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿੱਚ ਤੈਰ ਰਹੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਜੋੜ ਲਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀਲੀਅਮ ਐਟਮ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। [[ਹੀਲੀਅਮ]], [[ਹਾਈਡਰੋਜਨ]] ਆਦਿ ਵਰਗੇ ਐਟਮਾਂ ਨਾਲ ਪਦਾਰਥ ਦੇ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਦੇ ਆਸਾਰ ਬਣਨ ਲੱਗੇ। ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਪਦਾਰਥ ਦੇ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਏ। == ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ == == ਸ਼ਬਦ-ਵਿਓਂਤਪੱਤੀ == === ਸਮਾਨ-ਅਰਥੀ ਸ਼ਬਦ === == ਕਾਲ-ਕ੍ਰਮ ਅਤੇ ਬਿੱਗ-ਬੈਂਗ == == ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ == === ਸ਼ਕਲ === === ਅਕਾਰ ਅਤੇ ਖੇਤਰ === ਸਾਡੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੀ ਉਮਰ 13.7 ਬਿਲੀਅਨ ਸਾਲ ਹੈ। === ਉਮਰ ਅਤੇ ਫੈਲਾਅ === [[ਬਿੱਗ ਬੈਂਗ]] ਧਮਾਕਾ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦਾ ਆਗਾਜ਼ ਹੋਇਆ ਹੈ ਤੇ ਇਹ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਨਿਰੰਤਰ ਫੈਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੇ ਫੈਲਾਅ ਤੋਂ ਭਾਵ ਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਤੈਰ ਰਿਹਾ ਮਾਦਾ, ਜੋ ਕਿ ਠੋਸ, [[ਪਿਘਲਣ ਦਰਜਾ|ਦ੍ਰਵ]] ਅਤੇ ਗੈਸੀ ਅਵਥਸਾ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਲਗਾਤਾਰ ਆਪਣਾ ਘੇਰਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਾਲ [[ਗਲੈਕਸੀਆਂ]] ਅਤੇ [[ਤਾਰਾ ਮੰਡਲਾਂ]] ਦੇ ਝੁਰਮਟ ਲਗਾਤਾਰ ਫੈਲੀ ਹੀ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦਾ ਨਿਰੰਤਰ ਫੈਲਾਅ ਇਸ ਦੇ ਅਸੀਮ ਠੰਢੇ ਯੁੱਗ ਵੱਲ ਜਾਣ ਦਾ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਾਡੀ ਆਕਾਸ਼-ਗੰਗਾ ਹੋਰ ਆਕਾਸ਼-ਗੰਗਾਵਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਦਾਰਥ ਲਗਾਤਾਰ ਗਤੀਸ਼ੀਲਤਾ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇਹ ਗਤੀਸ਼ੀਲਤਾ ਹੀ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੇ ਇਸ ਫੈਲਾਅ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਰਹੀ ਹੈ। ਮਾਦੇ ਦਾ ਫੈਲਾਅ ਜਿੰਨਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਲੀ ਦੂਰੀ ਵੀ ਉਨੀ ਹੀ ਵਧੇਗੀ। ਜਦੋਂ [[ਪ੍ਰਕਾਸ਼ੀ ਸਰੋਤ]] ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਦੂਰ ਜਾਣਗੇ ਤਾਂ ਵਿਚਲਾ ਖਲਾਅ ਹੋਰ ਵੀ ਠੰਢਾ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਵੇਗਾ। ਸਾਡਾ ਸੂਰਜ ਮੰਡਲ, ਜੋ [[ਆਕਾਸ਼-ਗੰਗਾ]] ਦੇ ਇੱਕ ਕੋਨੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਵੀ ਗਲੈਕਸੀ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਦੂਰ ਕਿਤੇ ਆਨੰਤ ਸਿਰੇ ਵੱਲ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੇ ਲਗਾਤਾਰ ਫੈਲਣ ਅਤੇ ਠੰਢੇ ਹੋਣ ਦੇ ਘਟਨਾਕ੍ਰਮ ਨੂੰ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਵੱਡੇ ਜਮਾਓ ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਸਾਡੇ ਸੋਚ ਸਕਣ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਅਰਬਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼-ਵਰ੍ਹਿਆਂ ’ਚ ਇਸ ਦਾ ਫੈਲਾਓ ਹੈ ਜਦੋਂਕਿ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼-ਵਰ੍ਹਾ 94 ਖ਼ਰਬ, 60 ਅਰਬ ਅਤੇ 80 ਕਰੋੜ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਅੰਦਰ ਖ਼ਰਬਾਂ ਆਕਾਸ਼-ਗੰਗਾਵਾਂ ਹਨ ਅਤੇ ਅਗਾਂਹ ਲੱਖਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼-ਵਰ੍ਹਿਆਂ ’ਚ ਫੈਲੀ ਹਰ ਇੱਕ ਆਕਾਸ਼-ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਖ਼ਰਬਾਂ [[ਤਾਰੇ]] ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਆਪਸ ’ਚ ਦੂਰੀ ਵੀ 4-5 ਪ੍ਰਕਾਸ਼-ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੋਂ ਘੱਟ ਨਹੀਂ। ਆਕਾਸ਼-ਗੰਗਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਤਾਰੇ ਹੀ ਨਹੀਂ,  ਅਣਦਿੱਖ ਪਦਾਰਥ, ਅੰਨ੍ਹੀ ਊਰਜਾ ਦੇ ਭੰਡਾਰ, ਸਿਆਹ ਸੁਰਾਖ਼, ਜੀਵਨ ਹੰਢਾ ਚੁੱਕੇ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਮਲਬੇ ਆਦਿ ਵੀ ਹਨ। ਤਾਰਿਆਂ ਦੁਆਲੇ ਵੀ ਅਗਾਂਹ ਗ੍ਰਹਿ ਚੱਕਰ-ਗ੍ਰਸਤ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵੀ ਸਥਿਰ ਨਹੀਂ: ਆਕਾਸ਼-ਗੰਗਾਵਾਂ ਇੱਕ ਦੂਜੀ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋਈ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਰੇ ਆਕਾਸ਼-ਗੰਗਾਵਾਂ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਦੁਆਲੇ ਭੌਂ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਿ ਤਾਰਿਆਂ ਦੁਆਲੇ, ਜਦੋਂਕਿ ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਦੀ ਵੀ [[ਚੰਦਰਮਾ]] ਪਰਿਕਰਮਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।<ref>{{Cite news|url=http://punjabitribuneonline.com/2018/06/%E0%A8%9C%E0%A9%80%E0%A8%B5%E0%A8%A8-%E0%A8%85%E0%A8%A4%E0%A9%87-%E0%A8%B8%E0%A9%B0%E0%A8%B8%E0%A8%BE%E0%A8%B0-%E0%A8%AA%E0%A9%8D%E0%A8%B0%E0%A8%A4%E0%A9%80-%E0%A8%AE%E0%A9%87%E0%A8%B0%E0%A9%80/|title=ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਪ੍ਰਤੀ ਮੇਰੀ ਸੂਝ-ਸਮਝ|last=ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਢਿੱਲੋਂ (ਡਾ.)|first=|date=|work=ਪੰਜਾਬੀ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=}}</ref> === ਸਪੇਸਟਾਈਮ === == ਸਮੱਗਰੀਆਂ == === ਡਾਰਕ ਐਨਰਜੀ === === ਡਾਰਕ ਮੈਟਰ === === ਸਧਾਰਨ ਪਦਾਰਥ === === ਕਣ === ==== ਹੈਡ੍ਰੌਨ ==== ==== ਲੈਪਟੌਨ ==== ==== ਫੋਟੌਨ ==== == ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਮਾਡਲ == === ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦਾ ਮਾਡਲ === === ਮਲਟੀਵਰਸ ਪਰਿਕਲਪਨਾ === === ਸੁਰ-ਬੱਧ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ === == ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਵਿਕਾਸ == === ਮਿਥਿਹਾਸ === === ਫਿਲਾਸਾਫੀਕਲ ਮਾਡਲ === === ਖਗੋਲਿਕ ਧਾਰਨਾਵਾਂ === == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == == ਹਵਾਲੇ == {{reflist|30em}} {{Commons category|ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ}} {{wikiquote}} {{wikibooks | Subject:ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ}} {{wikiversity | ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ}} {{Spoken Wikipedia-4|2012-06-13|WIKIPEDIA SPOKEN ARTICLE - Universe (Part 1).oga|WIKIPEDIA SPOKEN ARTICLE - Universe (Part 2).oga|WIKPEDIA SPOKEN ARTICLE - Universe (Part 3).ogg|WIKIPEDIA SPOKEN ARTICLE - Universe (Part 4).oga}} '''ਸੋਮੇ''' * {{cite journal|last = Bartel | first=Leendert van der Waerden |authorlink = Bartel Leendert van der Waerden|date = 1987|title = The Heliocentric System in Greek, Persian and Hindu Astronomy|doi = 10.1111/j.1749-6632.1987.tb37224.x|bibcode = 1987NYASA.500..525V|journal = Annals of the New York Academy of Sciences|volume = 500|issue = 1| pages = 525–545 | ref=harv}} * {{cite book|date = 1975|title= The Classical Theory of Fields ([[Course of Theoretical Physics]])|volume= 2|edition = revised 4th English|publisher=Pergamon Press|location=New York|isbn=978-0-08-018176-9|pages=358–397|name-list-format = vanc|last1=Landau|first1=Lev|last2 = Lifshitz|first2 = E.M.|authorlink1 = Lev Landau|authorlink2 = Evgeny Lifshitz | ref=harv}} * {{cite book|last1=Liddell | first1=H. G.|last2=Scott | first2=R.|last-author-amp=yes |title=A Greek-English Lexicon|url=https://archive.org/details/greekenglishlexi0000lidd_y0v2 |publisher=Oxford University Press|isbn= 0-19-864214-8 | date=1968 | ref=harv}} * {{cite book|title = [[Gravitation (book)|Gravitation]]|location = San Francisco|publisher = W. H. Freeman|date = 1973|isbn = 978-0-7167-0344-0|pages = [https://archive.org/details/gravitation0000misn/page/703 703]–816|name-list-format = vanc|author1=Misner|author2=C.W.|author3 = Thorne|author4 = Kip|author5 = Wheeler|author6 = J.A.|authorlink1 = Charles W. Misner|authorlink3 = Kip Thorne|authorlink5 = John Archibald Wheeler}} * {{cite book | title=An Introduction to the Science of Cosmology | first1=D. J. | last1=Raine | first2=E. G. | last2=Thomas | year=2001 | publisher=Institute of Physics Publishing | ref=harv}} * {{cite book|author = Rindler, W.|date = 1977|title = Essential Relativity: Special, General, and Cosmological|url = https://archive.org/details/essentialrelativ0000rind_n4k0_2ed|publisher = Springer Verlag|location = New York|isbn = 0-387-10090-3|pages = [https://archive.org/details/essentialrelativ0000rind_n4k0_2ed/page/193 193]–244|authorlink = Wolfgang Rindler}} {{ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਗਿਆਨ ਟੌਪਿਕ}} {{ਬੁਨਿਆਦੀ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ}} {{ਧਰਤੀ ਦੀ ਲੋਕੇਸ਼ਨ}} {{ਕੁਦਰਤ ਨਵ}} {{Authority control}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਾਤਾਵਰਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭੌਤਿਕੀ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਗਿਆਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਖਗੋਲੀ ਡਾਇਨਾਮਿਕਲ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭੌਤਿਕੀ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ| ]] lmpzx7it62hxvv76roetn0z2x37vx24 0 61641 841729 543788 2026-06-29T21:27:53Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260629)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 841729 wikitext text/x-wiki '''ਸਾਹ ਲੈਣਾ''' [[ਫੇਫੜੇ|ਫੇਫੜਿਆਂ]] ਵਿੱਚ ਹਵਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਤੇ ਬਾਹਰ ਚਲਣ ਦੀ ਇੱਕ ਕੁਦਰਤੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ। ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਫੇਫੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਹਵਾਦਾਰੀ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਦੇ ਦੋ ਹਿੱਸੇ ਹਨ- ਸਾਹ ਅੰਦਰ ਲੈਣਾ ਅਤੇ ਬਾਹਰ ਛੱਡਣਾ। ਸਾਹ ਲੈਣਾ ਜਿਉਂਦੇ ਰਹਿਣ ਲਈ ਇੱਕ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸ਼ਰੀਰਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਹੈ।<ref>{{cite book |title=Biology |author=Peter Raven, George Johnson, Kenneth Mason, Jonathan Losos, Susan Singer |publisher= McGraw-Hill Science/Engineering/Math; |edition=8 ed. |year=2007 |isbn=0-07-322739-0 |chapter=The capture of oxygen: Respiration}}</ref> [[ਵਾਯੁਜੀਵੀ ਜੀਵ]] ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪੰਛੀ, [[ਭੁਜੰਗਮ ਜੀਵ]] ਅਤੇ [[ਥਣਧਾਰੀ ਜੀਵਾਂ]] ਵਿੱਚ ਊਰਜਾ ਸੰਧਨ ਅਣੁਆਂ ਦੇ [[ਮੈਟਾਬੋਲਿਜ਼ਮ]] ਨਾਲ ਊਰਜਾ ਦੀ ਰਿਹਾਈ ਲਈ ਆਕਸੀਜਨ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਾਹ ਲੈਣਾ ਇਕਲੌਤੀ ਅਜਿਹੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਹੈ ਜੋ ਸ਼ਰੀਰ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਵੀ [[ਆਕਸੀਜਨ]] ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਉਸਨੂੰ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਰੀਰ ਵਿੱਚ [[ਕਾਰਬਨ-ਡਾਇਓਕਸਾਇਡ]] ਦਾ ਨਿਕਾਸ ਵੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੈਸਾਂ ਦੇ ਦਾਖਲੇ ਅਤੇ ਨਿਕਾਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪ੍ਰਣਾਲੀ- [[ਸਰਕੁਲੇਟਰੀ ਪ੍ਰਬੰਧ]] ਵੀ ਨਿਅੰਤਰਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।<ref>{{cite book |title=Anatomy & Physiology |url=https://archive.org/details/anatomyphysiolog0000patt_w6r9 |author=Kevin T. Patton, Gary A. Thibodeau | publisher= Mosby |edition=7 edition |year=2009 |isbn=0-323-05532-X}}</ref> ਗੈਸਾਂ ਦਾ ਅਦਲ-ਬਦਲ [[ਪਲਮੋਨਰੀ ਐਲਵਿਊਲਾਈ]] ਵਿੱਚ ਐਲਵਿਊਲਰ ਗੈਸ ਅਤੇ ਫੇਫੜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕੈਪਿਲਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਖੂਨ ਨਾਲ ਪੈਸਿਵ ਡੀਫਿਊਜ਼ਨ ਰਾਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਜਦੋਂ ਇਹ ਗੈਸਾਂ ਖੂਨ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਦਿਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਰੀਰ ਦੇ ਬਾਕੀ ਹਿੱਸਿਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਚਲਣ ਵਾਲੀ ਸਾਹ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਡਾਕਟਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ [[ਯੂਪਨੇਆ]] ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਕਾਰਬਨ-ਡਾਇਓਕਸਾਇਡ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਸਾਹ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨਾਲ ਸ਼ਰੀਰ ਵਿੱਚੋਂ ਪਾਣੀ ਦਾ ਵੀ ਨਿਕਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਛੱਡੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸਾਹ ਵਿੱਚ ਸਾਹ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਐਲਵਿਊਲਾਈ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਦੀ ਡੀਫਿਊਜ਼ਨ ਕਰਕੇ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਨਮੀ 100% ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਠੰਡੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਬਹੁਤ ਠੰਡੀਆਂ ਜਗਾਹਾਂ ਤੇ ਜਦ ਇਨਸਾਨ ਹਵਾ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਛੱਡਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਨਮੀ ਦੀ ਭਰੀ ਹਵਾ ਉਸ ਸਤਰ ਤੱਕ ਠੰਡੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕੀ ਉਸ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਪਾਣੀ ਸੰਘਣਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਧੁੰਦ ਦਾ ਰੂਪ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। == ਸਾਹ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਨਿਯੰਤਰਣ== ਸਾਹ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਸ਼ਰੀਰ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਅਜਿਹੀਆਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਕੁਝ ਸਤਰ ਤੱਕ ਸੁਚੇਤ ਅਤੇ ਅਸੁਚੇਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ===ਸੁਚੇਤ ਸਾਹ ਪ੍ਰਣਾਲੀ=== ਸੁਚੇਤ ਸਾਹ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਬਹੁਤ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਮਰਨ ਅਤੇ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਅਭਿਆਸ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤੈਰਾਕੀ, ਦਿਲ ਦੀ ਤੰਦਰੁਸਤੀ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ ਇਨਸਾਨ ਪਹਿਲਾਂ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸਾਹ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਇਹ ਇੱਕ ਆਦਤ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ===ਅਸੁਚੇਤ ਸਾਹ ਪ੍ਰਣਾਲੀ=== ਅਸੁਚੇਤ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਾਹ ਨੂੰ ਬ੍ਰੇਨਸਟੈਮ ਕੰਟ੍ਰੋਲ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਕੀ ਸ਼ਰੀਰ ਦੀ ਲੋੜ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਹ ਦਾ ਦਰ ਅਤੇ ਗਹਿਰਾਈ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। == ਰਚਨਾ== ===ਅੰਦਰ ਲਿਆ ਸਾਹ=== *78.04% ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ *21% ਆਕਸੀਜਨ *0.96% ਆਰਗਨ ===ਬਾਹਰ ਛੱਡਿਆ ਸਾਹ=== *78.04% ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ *13.6% - 16% ਆਕਸੀਜਨ *4% - 5.3% ਕਾਰਬਨ-ਡਾਇਓਕਸਾਇਡ *1% ਆਰਗਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਗੈਸਾਂ ==ਹਵਾਲੇ== 7eue28eep54wncc4omo57a7r0jq3qgk 0 63456 841735 837876 2026-06-29T21:33:22Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260629)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 841735 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = ਜਹਾਂਗੀਰ ਪਹਿਲਾ | title = ਪਾਦਸ਼ਾਹ <br>ਅਲ-ਸੁਲਤਾਨ ਅਲ-ਆਜ਼ਮ | image = Indian - Single Leaf of a Portrait of the Emperor Jahangir - Walters W705 - Detail.jpg | caption = ਚੌਥੇ ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੀ ਤਸਵੀਰ | succession = [[File:Flag of the Mughal Empire.svg|border|22x20px]] ਚੌਥਾ [[ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ]] | reign = 3 ਨਵੰਬਰ 1605 – 28 ਅਕਤੂਬਰ 1627 | coronation = 24 ਨਵੰਬਰ 1605 | predecessor = [[ਅਕਬਰ]] | successor = ਸ਼ਹਿਰਯਾਰ ਮਿਰਜ਼ਾ (''ਹਕੀਕੀ'') <br> [[ਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂ]] | birth_name = ਨੂਰ-ਉਦ-ਦੀਨ ਮੁਹੰਮਦ ਸਲੀਮ | birth_date = {{birth date|1569|8|30|df=y}} | birth_place = [[ਫ਼ਤਿਹਪੁਰ ਸੀਕਰੀ]], [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ]] ([[ਭਾਰਤ]])<ref>Henry Beveridge, ''Akbarnama of Abu'l Fazl Volume II'' (1907), p. 503</ref> | death_date = {{death date and age|1627|10|28|1569|8|30|df=yes}} | death_place = [[ਭਿੰਬੇਰ]], [[ਕਸ਼ਮੀਰ]], [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ]] (ਹੁਣ [[ਅਜ਼ਾਦ ਕਸ਼ਮੀਰ]], [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]]) | burial_place = [[ਜਹਾਂਗੀਰ ਦਾ ਮਕਬਰਾ]], [[ਲਹੌਰ]] | spouse = {{Unbulleted list| {{marriage|[[ਸ਼ਾਹ ਬੇਗਮ (ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੀ ਪਤਨੀ)|ਸ਼ਾਹ ਬੇਗਮ]]|13 February 1585|16 May 1604|end= {{Abbr|ਮੌ.|ਮੌਤ}}}}<ref>{{Cite book|last=Emperor of India|first=Jahangir|title=The Jahangirnama: memoirs of Jahangir, Emperor of India|publisher=Washington, D. C.: Freer Gallery of Art, Arthur M. Sackler Gallery, Smithsonian Institution; New York: Oxford University Press|year=1999|isbn=9780195127188|pages=12|translator-last=Thackston|translator-first=W. M.}}</ref> |{{marriage|[[ਜਗਤ ਗੋਸੈਨ|ਬਿਲਕੀਸ ਮਕਾਨੀ]]|21 September 1586|8 April 1619|end= {{Abbr|ਮੌ.|ਮੌਤ}}}}<ref>{{Cite book|last=Trimizi|first=S. A. I.|title=Mughal Documents|publisher=Manohar|year=1989|pages=31}}</ref><ref>{{Cite book|last=Sarkar|first=Jadunath|title=Mughal Administration|url=https://archive.org/details/dli.ministry.04529|publisher=M. C. Sarkar|year=1952|pages=[https://archive.org/details/dli.ministry.04529/page/156 156]–57}}</ref> |{{marriage|[[ਖਾਸ ਮਹਿਲ]]|1596}}<ref name=Q>{{cite book|first=Sir William|last=Foster|title=Early travels in India, 1583-1619|url=https://archive.org/details/earlytravelsinin0000fost|publisher=AMS Press|year=1975|pages=[https://archive.org/details/earlytravelsinin0000fost/page/100 100]–101|isbn=978-0-404-54825-4}}</ref> |[[ਮਿਰਜ਼ਾ ਮੁਹੰਮਦ ਹਕੀਮ]] ਦੀ ਪੁੱਤਰੀ<ref name=Q/> |{{marriage|[[ਸਾਲਿਹਾ ਬਾਨੂ ਬੇਗਮ]]|1608|1620|end= {{Abbr|ਮੌ.|ਮੌਤ}}}}<ref name=Q/> |{{marriage|[[ਨੂਰ ਜਹਾਂ]]|1611}}<ref name=Q/>}} | spouses = {{ubl |{{Marriage|[[ਸਾਹਿਬ ਜਮਾਲ]]|1586|1599|end= {{Abbr|ਮੌ.|ਮੌਤ}}}} |{{marriage|[[ਮਲਿਕਾ ਜਹਾਂ]]|1587}} |{{marriage|[[ਨੂਰ-ਉਨ-ਨਿਸਾ ਬੇਗਮ (ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੀ ਪਤਨੀ)|ਨੂਰ-ਉਨ-ਨਿਸਾ]]|1592}} }} | spouse-type = ਜੀਵਨ ਸਾਥੀ | spouses-type = ਪਤਨੀਆਂ <br>[[#ਵਿਆਹ|''ਹੋਰ...'']] | issue = {{Plainlist| *[[ਸੁਲਤਾਨ-ਉਨ-ਨਿਸਾ ਬੇਗਮ]] *[[ਖੁਸਰੋ ਮਿਰਜ਼ਾ]] *[[ਪਰਵਿਜ਼ ਮਿਰਜ਼ਾ]] *[[ਬਹਾਰ ਬਾਨੋ ਬੇਗਮ]] *[[ਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂ]] *[[ਲੁਜ਼ਤ-ਉਨ-ਨਿਸਾ ਬੇਗਮ]] *[[ਸ਼ਹਿਰਯਾਰ ਮਿਰਜ਼ਾ]] }} | issue-link = #ਵਾਰਸ | issue-pipe = ਹੋਰ... | full name = ਮਿਰਜ਼ਾ ਨੂਰ-ਉਦ-ਦੀਨ ਮੁਹੰਮਦ ਸਲੀਮ | era dates = [[16ਵੀਂ ਸਦੀ|16ਵੀਂ]] & [[17ਵੀਂ ਸਦੀ|17ਵੀਂ ਸਦੀ]] | regnal name = ਜਹਾਂਗੀਰ | posthumous name = ਜੰਨਤ ਮਕਾਨੀ ({{lit|ਸਵਰਗ ਵਿਚ ਨਿਵਾਸ}}) | house = [[ਤੈਮੂਰ ਵੰਸ਼|ਤੈਮੂਰ ਦਾ ਘਰ]] | father = [[ਅਕਬਰ]] | mother = [[ਮਰੀਅਮ-ਉਜ਼-ਜ਼ਮਾਨੀ]] | signature = Persian 47 Wellcome L0050349.jpg | signature_type = [[ਮੋਹਰ (ਚਿੰਨ੍ਹ)|ਸ਼ਾਹੀ ਮੋਹਰ]] | religion = [[ਸੁੰਨੀ ਇਸਲਾਮ]]<ref>Andrew J. Newman, ''Twelver Shiism: Unity and Diversity in the Life of Islam 632 to 1722'' (Edinburgh University Press, 2013), online version: p. 48: "Jahangir [was] ... a Sunni."</ref><ref>John F. Richards, ''The Mughal Empire'' (Cambridge University Press, 1995), p. 103</ref> {{small|([[ਹਨਾਫੀ]])}} | dynasty = [[ਮੁਗ਼ਲ ਵੰਸ਼]] }} '''ਨੂਰ-ਉਦ-ਦੀਨ ਮੁਹੰਮਦ ਸਲੀਮ'''<ref name=Singh14>{{cite book |editor-last1=Singh |editor-first1=Pashaura |editor1-link=Pashaura Singh (Sikh scholar) |editor-last2=Fenech |editor-first2=Louis E. |title=The Oxford handbook of Sikh studies |year=2014 |publisher=Oxford University Press |page=647 |isbn=978-0-19-969930-8}}</ref> (30 ਅਗਸਤ 1569 – 28 ਅਕਤੂਬਰ 1627), ਆਪਣੇ ਸ਼ਾਹੀ ਨਾਮ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ({{Lang-fa|{{nq|جهانگیر}}}}, {{IPA-fa|d͡ʒahɑːn'giːr}}; {{lit|ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ}}),<ref name=Brit>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Jahangir |title=Jahāngīr |website=Encyclopædia Britannica |access-date=2 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180724183907/https://www.britannica.com/biography/Jahangir |archive-date=24 July 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> ਚੌਥਾ ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ 1605 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 1627 ਵਿੱਚ ਮਰਨ ਤੱਕ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਉਸਦਾ ਨਾਮ ਭਾਰਤੀ ਸੂਫੀ ਸੰਤ ਸਲੀਮ ਚਿਸ਼ਤੀ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। == ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ == [[File:Birth of jahangir.jpg|thumb|ਫਤਿਹਪੁਰ ਸੀਕਰੀ ਵਿੱਚ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਸਲੀਮ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਮਹਾਰਾਣੀ ਮਰੀਅਮ-ਉਜ਼-ਜ਼ਮਾਨੀ ਦੀ ਤਸਵੀਰ।]] ਪ੍ਰਿੰਸ ਸਲੀਮ ਅਕਬਰ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਪਸੰਦੀਦਾ ਰਾਣੀ ਮਰੀਅਮ-ਉਜ਼-ਜ਼ਮਾਨੀ ਪਤਨੀ ਦਾ ਤੀਜਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ,<ref name="farishta" >{{cite book|last1=Hindu Shah|first1=Muhammad Qasim|title=Gulshan-I-Ibrahimi|page=223}}</ref> ਜਿਸਦਾ ਜਨਮ 30 ਅਗਸਤ 1569 ਨੂੰ ਫਤਿਹਪੁਰ ਸੀਕਰੀ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ।<ref name=tuzk-e-jahangiri>{{cite book |url=http://persian.packhum.org/persian/main?url=pf%3Ffile%3D11001080%26ct%3D0 |title=The Tūzuk-i-Jahangīrī Or Memoirs Of Jahāngīr |author=Jahangir |translator1=Alexander Rogers |translator2=Henry Beveridge |access-date=19 November 2017 |page=1 |publisher=Royal Asiatic Society |date=1909–1914 |location=London |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305012916/http://persian.packhum.org/persian/main?url=pf%3Ffile%3D11001080%26ct%3D0 |archive-date=5 March 2016 |url-status=dead }}</ref> ਉਸਦੇ ਦੋ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਸਨ, ਹਸਨ ਮਿਰਜ਼ਾ ਅਤੇ ਹੁਸੈਨ ਮਿਰਜ਼ਾ, ਜੋ ਕਿ 1564 ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੇ ਜੁੜਵਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਸਨ, ਦੋਨਾਂ ਦੀ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{cite book |last=Lal |first=Muni |year=1980 |title=Akbar |url=https://archive.org/details/Akbar/page/n142/mode/1up |publisher=Vikas Publishing House |page=133 |isbn=978-0-7069-1076-6}}</ref><ref>{{Cite book |last=Foreign Department Of India |url=http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.35314 |title=References In The Press To The Visit Of Their Royal Highnesses, The Prince And Princess Of Wales To India, 1905-06 |date=1905 |pages=421}}</ref><ref>{{Cite book |last=Havell |first=E. B. (Ernest Binfield) |url=http://archive.org/details/historyofaryanru00have |title=The history of Aryan rule in India from the earliest times to the death of Akbar |date=1918 |publisher=New York, Frederick A. Stokes company |others=The Library of Congress |pages=469}}</ref><ref>{{Cite book |last=Havell EB |url=http://archive.org/details/pli.kerala.rare.9313 |title=A Handbook to Agra and the Taj Sikandra, Fatehpur-Sikri and the Neighbourhood. |date=1912 |publisher=Longmans, Green & Co, London |others=Kerala State Library |pages=107}}</ref><ref>{{Cite book |last=Schimmel |first=Annemarie |url=https://www.worldcat.org/oclc/61751123 |title=The empire of the great Mughals: history, art and culture |date=2004 |others=Corinne Attwood, Burzine K. Waghmar, Francis Robinson |isbn=1-86189-185-7 |location=London |pages=35 |oclc=61751123}}</ref> ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਬੱਚੇ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਰ ਗਏ ਸਨ, ਅਕਬਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਵਾਰਸ ਲਈ ਪਵਿੱਤਰ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦਾ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਮੰਗਿਆ।<ref>{{cite book|last=Thompson|first=Della|title=The 9th edition of the concise oxford Dictionary of English|year=1995|volume=7|publisher=Oxford University Press}}</ref> ਜਦੋਂ ਅਕਬਰ ਨੂੰ ਇਹ ਖ਼ਬਰ ਮਿਲੀ ਕਿ ਉਸਦੀ ਮੁੱਖ ਹਿੰਦੂ ਪਤਨੀ ਬੱਚੇ ਦੀ ਉਮੀਦ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸ਼ੇਖ ਸਲੀਮ ਚਿਸਤੀ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸੀਕਰੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸ਼ਾਹੀ ਮਹਿਲ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਲਈ ਇੱਕ ਆਦੇਸ਼ ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਮਹਾਰਾਣੀ ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਰਹਿਣ ਦਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣ ਸਕਦੀ ਸੀ। ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਸੰਤ ਮਰੀਅਮ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਸਥਾਪਿਤ ਮਹਿਲ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਗਰਭ ਅਵਸਥਾ ਦੌਰਾਨ ਅਕਬਰ ਖੁਦ ਸੀਕਰੀ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਅੱਧਾ ਸਮਾਂ ਸੀਕਰੀ ਅਤੇ ਅੱਧਾ ਆਗਰਾ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਉਂਦਾ ਸੀ।<ref>{{cite book|last1=Ahmed|first1=Nizamuddin|title=Tabaqat-i-Akbari|date=1599|page=144}}</ref> ਜਦੋਂ ਮਰੀਅਮ-ਉਜ਼-ਜ਼ਮਾਨੀ ਆਪਣੀ ਕੈਦ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਅਕਬਰ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ੇਖ ਸਲੀਮ ਦੇ ਨਿਮਰ ਨਿਵਾਸ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਪ੍ਰਿੰਸ ਸਲੀਮ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਸ਼ੇਖ ਸਲੀਮ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਅਕਬਰ ਦੁਆਰਾ ਪਵਿੱਤਰ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾਵਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ੀਲਤਾ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name=tuzk-e-jahangiri /><ref>{{cite book|last=Eraly|first=Abraham|author-link=Abraham Eraly|title=Emperors of the Peacock Throne: The Saga of the Great Mughals|url=https://books.google.com/books?id=04ellRQx4nMC&pg=PA171|year=2000|publisher=Penguin Books India|isbn=978-0-14-100143-2|page=171}}</ref> ਅਕਬਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਾਰਸ ਦੀ ਖਬਰ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਉਸਦੇ ਜਨਮ ਦੇ ਮੌਕੇ ਤੇ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਦਾਵਤ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਅਪਰਾਧ ਨਾਲ ਅਪਰਾਧੀਆਂ ਨੂੰ ਰਿਹਾਅ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਸਮੁੱਚੀ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿੱਚ, ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵਡਮੁੱਲਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਸੀਕਰੀ ਜਾਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਸਦੇ ਦਰਬਾਰੀਆਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਸੀਕਰੀ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਦੇਰੀ ਕਰਨ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਿਤਾ ਦੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਆਪਣੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਉਡੀਕਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਨਾ ਦੇਖਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਜੋਤਸ਼ੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ। ਇਸਲਈ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਦੇਰੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਜਨਮ ਤੋਂ 41 ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਸੀਕਰੀ ਗਿਆ। ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੀ ਪਾਲਕ ਮਾਂ ਭਾਰਤੀ ਸੂਫੀ ਸੰਤ ਸਲੀਮ ਚਿਸ਼ਤੀ ਦੀ ਧੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਪਾਲਕ ਭਰਾ ਕੁਤੁਬੁੱਦੀਨ ਕੋਕਾ (ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਖ ਕੁੱਬੂ), ਚਿਸ਼ਤੀ ਦਾ ਪੋਤਾ ਸੀ।<ref>{{cite book|title = The Tūzuk-i-Jahāngīrī or Memoirs of Jahāngīr, Volume 2|year=1909|publisher=Royal Asiatic Society, London|page=62|editor-first=Alexander|editor-last=Rogers|editor-first2= Henry|editor-last2=Beveridge}}</ref><ref>{{cite book |last=Jahangir, Emperor of Hindustan |date=1999 |title=The Jahangirnama: Memoirs of Jahangir, Emperor of India |translator-last=Thackston |translator-first=Wheeler M. |translator-link=Wheeler Thackston |publisher=Oxford University Press |page=65 |isbn=978-0-19-512718-8 |quote=Qutbuddin Khan Koka's mother passed away. She had given me milk in my mother's stead—indeed, she was kinder than a mother—and I had been raised from infancy in her care. I took one of the legs of her bier on my own shoulder and carried it a bit of the way. I was so grieved and depressed that I lost my appetite for several days and did not change my clothes.}}</ref> ਸਲੀਮ ਨੇ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਮੌਕੇ 'ਤੇ, ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਕਬਰ ਦੁਆਰਾ, ਰਸਮੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵਿੱਦਿਆ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਦਾਅਵਤ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਪਹਿਲਾ ਉਸਤਾਦ ਕੁਤੁਬ-ਉਦ-ਦੀਨ ਸੀ। ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਉਸਨੂੰ ਕਈ ਟਿਊਟਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰਣਨੀਤਕ ਤਰਕ ਅਤੇ ਫੌਜੀ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਉਦਘਾਟਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਮਾਮਾ, ਭਗਵੰਤ ਦਾਸ, ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਯੁੱਧ ਰਣਨੀਤੀ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ 'ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਉਸਤਾਦ ਸਨ।{{Citation needed|date=September 2022}} ਸਲੀਮ ਫਾਰਸੀ ਅਤੇ ਪੂਰਵ-ਆਧੁਨਿਕ ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਮੁਹਾਰਤ ਹਾਸਲ ਕਰਕੇ, ਤੁਰਕੀ, ਮੁਗਲ ਪੂਰਵਜ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ "ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ" ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਵੱਡਾ ਹੋਇਆ।<ref>{{Cite book|last=Asher|first=Catherine B.|url=http://dx.doi.org/10.1017/chol9780521267281|title=Architecture of Mughal India|date=1992-09-24|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-26728-1|pages=99|doi=10.1017/chol9780521267281 }}</ref> == ਰਾਜ == <!--- Due to the size of the infobox this image distorts the layout. [[File:8 Abu'l Hasan. Celebrations at the accession of Jahangir. Jahangirnama. St. Petersburg Album. ca. 1615-18, Institute of Oriental Studies, St. Petersburg..jpg|thumb|Celebrations at the accession of Jahangir in 1600, when [[Akbar]] was away from the capital on an expedition, Salim organised a coup and declared himself emperor. Akbar had to hastily return to [[Agra]] and restore order.|upright]] [[File:سکه_جهانگیرشاه_هند.jpg|thumb|Commemorative Coin of Jahangir for 6th year of rule; with [[Lion and Sun]] symbol and Legends in [[Persian language|Persian]]. 1611]] ---> ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਅੱਠ ਦਿਨ ਬਾਅਦ ਵੀਰਵਾਰ, 3 ਨਵੰਬਰ 1605 ਨੂੰ ਗੱਦੀ ਤੇ ਬੈਠਾ। ਸਲੀਮ ਨੂਰ-ਉਦ-ਦੀਨ ਮੁਹੰਮਦ ਜਹਾਂਗੀਰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਗਾਜ਼ੀ ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਨਾਲ ਗੱਦੀ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹਿਆ, ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ 36 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਆਪਣਾ 22-ਸਾਲ ਦਾ ਰਾਜ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਜਹਾਂਗੀਰ, ਜਲਦੀ ਹੀ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ, ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਖੁਸਰੋ ਮਿਰਜ਼ਾ, ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਪਿਆ। ਜਦੋਂ ਬਾਅਦ ਵਾਲੇ ਨੇ ਆਪਣਾ ਅਗਲਾ ਵਾਰਸ ਬਣਨ ਲਈ ਅਕਬਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਗੱਦੀ 'ਤੇ ਦਾਅਵਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। 1606 ਵਿਚ ਖੁਸਰੋ ਮਿਰਜ਼ਾ ਹਾਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਆਗਰਾ ਦੇ ਕਿਲੇ ਵਿਚ ਕੈਦ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਹਾਂਗੀਰ ਆਪਣੇ ਤੀਜੇ ਪੁੱਤਰ, ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਖੁਰਰਮ (ਰਾਜਸੀ ਨਾਮ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ) ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਪਸੰਦੀਦਾ ਪੁੱਤਰ ਮੰਨਦਾ ਸੀ। ਸਜ਼ਾ ਵਜੋਂ, ਖੁਸਰੋ ਮਿਰਜ਼ਾ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਅੰਸ਼ਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅੰਨ੍ਹਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।<ref>{{Cite web |url=https://www.brown.edu/Departments/Portuguese_Brazilian_Studies/ejph/html/issue6/html/flores_main.html |title=The Internationalization of Portuguese Historiography |website=brown.edu |access-date=23 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170514034521/http://www.brown.edu/Departments/Portuguese_Brazilian_Studies/ejph/html/issue6/html/flores_main.html |archive-date=14 May 2017 |url-status=live}}</ref> ਅਕਤੂਬਰ 1616 ਵਿਚ, ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਖੁਰਰਮ ਨੂੰ ਅਹਿਮਦਨਗਰ, ਬੀਜਾਪੁਰ ਅਤੇ ਗੋਲਕੁੰਡਾ ਦੀਆਂ ਸਾਂਝੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਨ ਲਈ ਭੇਜਿਆ।<ref name=":2">{{Cite book |last=Lal |first=Ruby |title=Empress - The astonishing reign of Nur Jahan |url=https://archive.org/details/empressastonishi0000lalr |publisher=W. W. Norton & Company |year=2018 |isbn=9780393239348 |edition=1st |location=United States of America |pages=[https://archive.org/details/empressastonishi0000lalr/page/126 126], 191}}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ ਜਦੋਂ ਫਰਵਰੀ 1621 ਵਿੱਚ ਨੂਰਜਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਧੀ, ਲਾਡਲੀ ਬੇਗਮ ਦਾ ਵਿਆਹ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਪੁੱਤਰ, ਸ਼ਹਿਰਯਾਰ ਮਿਰਜ਼ਾ ਨਾਲ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਖੁਰਰਮ ਨੂੰ ਸ਼ੱਕ ਸੀ ਕਿ ਉਸਦੀ ਸੌਤੇਲੀ ਮਾਂ ਸ਼ਹਿਰਯਾਰ ਨੂੰ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਸ ਫਾਇਦੇ ਲਈ ਦੱਖਣ ਦੇ ਰੁੱਖੇ ਇਲਾਕਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਖੁਰਰਮ ਨੇ 1622 ਵਿਚ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਬਗਾਵਤ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਨਾਲ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸੰਕਟ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਖੁਰਰਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅੰਨ੍ਹੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ, ਖੁਸਰੋ ਮਿਰਜ਼ਾ ਦਾ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਜੋ ਗੱਦੀ ਲਈ ਆਪਣਾ ਰਾਹ ਪੱਧਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ।<ref name="Findly1993">{{cite book |author=Ellison Banks Findly |title=Nur Jahan: Empress of Mughal India |url={{Google books|ugxFjVDk3I8C|page=PA171|keywords=|text=|plainurl=yes}} |date= 1993 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-536060-8 |pages=170–172}}</ref> ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ, ਸਫਾਵਿਦ ਸ਼ਾਸਕ ਸ਼ਾਹ ਅੱਬਾਸ ਨੇ 1622 ਦੀਆਂ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕੰਧਾਰ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਸਰਹੱਦ 'ਤੇ ਇੱਕ ਵਪਾਰਕ ਕੇਂਦਰ ਅਤੇ ਮੁਗਲ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਬਾਬਰ ਦੇ ਦਫ਼ਨਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸਥਾਨ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਸਫਾਵਿਡਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਸ਼ਹਿਰਯਾਰ ਨੂੰ ਭੇਜਿਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਸ਼ਹਿਰਯਾਰ ਦੀ ਤਜਰਬੇਕਾਰਤਾ ਅਤੇ ਕਠੋਰ ਅਫਗਾਨ ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਕੰਧਾਰ ਸਫਾਵਿਡਾਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ। ਮਾਰਚ 1623 ਵਿੱਚ, ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਜਰਨੈਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮਹਾਬਤ ਖਾਨ ਨੂੰ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਖੁਰਮ ਦੀ ਬਗਾਵਤ ਨੂੰ ਕੁਚਲਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਖੁਰਰਮ ਉੱਤੇ ਮਹਾਬਤ ਖ਼ਾਨ ਦੁਆਰਾ ਜਿੱਤਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅਕਤੂਬਰ 1625 ਵਿੱਚ ਖਾਨਾਜੰਗੀ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋ ਗਿਆ।<ref name=":2" /> <ref name="Brit" /> === ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸਬੰਧ === <!--- Due to the size of the infobox this image distorts the layout. [[File:Shah ʿAbbas I receiving Khan ʿÁlam, ambassador from Jahángír in 1617.jpg|thumb|Shah Abbas I receiving Khan Alam, ambassador from Jahangir in 1617]] ---> ਉਸਨੇ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਨੇ ਕਿੰਗ ਜੇਮਸ ਨੂੰ ਸਰ ਥਾਮਸ ਰੋ ਨੂੰ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਆਗਰਾ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਹੀ ਦੂਤ ਵਜੋਂ ਭੇਜਣ ਲਈ ਮਨਾ ਲਿਆ।<ref name="Anarchy"> {{cite book |last1=Dalrymple |first1=Willian |title=The Anarchy: The Relentless Rise of the East India Company |url=https://archive.org/details/anarchyrelentles0000dalr |date=2019 |publisher=Bloomsbury |location=London |isbn=978-1-4088-6437-1 |pages=[https://archive.org/details/anarchyrelentles0000dalr/page/15 15]–19 |edition=1}} </ref> ਰੋ ਨੇ 1619 ਤੱਕ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਆਗਰਾ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ। ਯਕੀਨੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਹ "ਰੈੱਡ ਵਾਈਨ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਬਕਸੇ" ਦੇ ਤੋਹਫ਼ੇ ਲੈ ਕੇ ਪਹੁੰਚਿਆ: 16- ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ "ਬੀਅਰ ਕੀ ਸੀ? ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ?"।<ref name="Anarchy"/>{{rp|17}} ਮਿਸ਼ਨ ਦਾ ਤੁਰੰਤ ਨਤੀਜਾ ਸੂਰਤ ਵਿਖੇ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਦੀ ਫੈਕਟਰੀ ਲਈ ਇਜਾਜ਼ਤ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੁਆਰਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵੱਡੇ ਵਪਾਰਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਧਿਕਾਰ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, "ਰੋ ਦਾ ਮਿਸ਼ਨ ਇੱਕ ਮੁਗਲ-ਕੰਪਨੀ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸੀ ਜੋ ਇੱਕ ਸਾਂਝੇਦਾਰੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ EIC ਨੂੰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਮੁਗਲ ਗਠਜੋੜ ਵਿੱਚ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾਵੇਗਾ"।<ref name="Anarchy"/>{{rp|19}} ਜਦੋਂ ਕਿ ਰੋ ਦੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਰਸਾਲੇ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਰਾਜ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਾ ਇੱਕ ਕੀਮਤੀ ਸਰੋਤ ਹਨ, ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਆਪਣੀ ਵੱਡੀ ਡਾਇਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰੋ ਦਾ ਕੋਈ ਜ਼ਿਕਰ ਨਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਪੱਖ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ।<ref name=Roe> {{cite book |last1=Roe |first1=Sir Thomas |editor1-last=Foster |editor1-first=W |title=The Embassy of Sir Thomas Roe to the Court of the Great Mughal |date=1899 |publisher=Humphrey Milford |location=London |edition=Rev. 1926 | url=https://archive.org/details/embassysirthoma03roegoog}} </ref><ref name="Anarchy"/>{{rp|19}} ਸੰਨ 1623 ਵਿਚ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਤਹਵੀਲਦਾਰ ਖਾਨ ਆਲਮ ਨੂੰ 800 ਸਿਪਾਹੀਆਂ, ਗ੍ਰੰਥੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਸਮੇਤ ਸੋਨੇ ਅਤੇ ਚਾਂਦੀ ਨਾਲ ਸਜਾਏ ਦਸ ਹਾਉਦਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਫ਼ਾਰਸ ਦੇ ਅੱਬਾਸ ਪਹਿਲੇ ਨਾਲ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਟਕਰਾਅ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸਫਾਵਿਦ ਪਰਸ਼ੀਆ ਭੇਜਿਆ। ਕੰਧਾਰ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ।{{citation needed|date=January 2016}} ਖਾਨ ਆਲਮ ਜਲਦੀ ਹੀ ਸਫਾਵਿਦ ਪਰਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਖਾਨੇਟਾਂ ਦੋਵਾਂ ਤੋਂ ਕੀਮਤੀ ਤੋਹਫ਼ੇ ਅਤੇ ਮੀਰ ਸ਼ਿਕਾਰ (ਹੰਟ ਮਾਸਟਰਾਂ) ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਨਾਲ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ।{{citation needed|date=January 2016}} 1626 ਵਿੱਚ, ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਕੰਧਾਰ ਵਿੱਚ ਮੁਗਲਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸਫਾਵਿਡਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਓਟੋਮਾਨ, ਮੁਗਲਾਂ ਅਤੇ ਉਜ਼ਬੇਕ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਗੱਠਜੋੜ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ ਓਟੋਮਨ ਸੁਲਤਾਨ, ਮੁਰਾਦ ਚੌਥੇ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪੱਤਰ ਵੀ ਲਿਖਿਆ। 1627 ਵਿਚ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੀ। == ਵਿਆਹ == ਸਲੀਮ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਪਤਨੀ ਉਸਦੇ ਮਾਮੇ ਰਾਜਾ ਭਗਵੰਤ ਦਾਸ, ਸ਼ਾਹ ਬੇਗਮ ਦੀ ਧੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਕੋਮਲ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਵਿਆਹ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>{{cite encyclopedia |last=Rahman |first=Munibur |encyclopedia=Encyclopédie de l'Islam |title=Salīm, Muḥammad Ḳulī |publisher=BRILL |doi=10.1163/9789004206106_eifo_sim_6549}}</ref> ਸ਼ਾਹ ਬੇਗਮ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਵਿਆਹ ਦੇ ਸਮੇਂ, 1585 ਵਿੱਚ, ਉਸਦਾ ਮਨਸਬ ਬਾਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਤੱਕ ਵਧਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite book|first=ʽAbd al-Qadir|last=Badayuni|title=Muntakhab-ut-Tawarikh|volume=II|page=358}}</ref> ਨਿਜ਼ਾਮੂਦੀਨ ਨੇ ਟਿੱਪਣੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿੰਸ ਸਲੀਮ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪਤਨੀ ਵਜੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਢੁਕਵੀਂ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।<ref>{{cite book|first=Nizamuddin|last=Ahmad|title=Tabaqat-i-Akbari|page=599|volume=2}}</ref> ਅਕਬਰਨਾਮਾ ਵਿਚ ਅਬੁਲ ਫਜ਼ਲ ਉਸ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦੇ ਗਹਿਣੇ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁੰਦਰ ਔਰਤ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਉੱਚੇ ਕੱਦ ਨੂੰ ਸ਼ਿੰਗਾਰਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਕਮਾਲ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਅਤੇ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਨਿਵਾਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite book|last=Fazl|first=Abul|title=Ain-I-Akbari|year=1590|volume=3|pages=677–678}}</ref> ਮਾਨ ਬਾਈ ਨਾਲ ਵਿਆਹ 24 ਫਰਵਰੀ 1585 ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਜੱਦੀ ਕਸਬੇ ਆਮਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਜੋ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਮਰੀਅਮ-ਉਜ਼-ਜ਼ਮਾਨੀ ਦਾ ਜੱਦੀ ਸ਼ਹਿਰ ਵੀ ਸੀ। ਅਕਬਰ ਅਦਾਲਤ ਦੇ ਕਈ ਹੋਰ ਪਤਵੰਤਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਿੱਜੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਮੇਰ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਆਇਆ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਆਹ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕੀਤੀ। ਇੱਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਸਮਾਰੋਹ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਦੁਲਹਨ ਦੀ ਪਾਲਕੀ ਨੂੰ ਅਕਬਰ ਅਤੇ ਸਲੀਮ ਦੁਆਰਾ ਉਸਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਦੂਰੀ ਤੱਕ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ। ਉਹ ਉਸਦੀ ਪਸੰਦੀਦਾ ਪਤਨੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਣ ਗਈ। ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੋਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਉਸਦਾ ਬਹੁਤ ਸ਼ੌਕੀਨ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸ਼ਾਹੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਹੀ ਹਰਮ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮੁੱਖ ਪਤਨੀ ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਜਹਾਂਗੀਰ ਵੀ ਉਸ ਲਈ ਆਪਣੇ ਲਗਾਵ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਨੂੰ ਰਿਕਾਰਡ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਪ੍ਰਤੀ ਉਸ ਦੀ ਅਟੁੱਟ ਸ਼ਰਧਾ ਦੇ ਨੋਟ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।<ref name=Beveridge1909>{{cite book|title = The Tūzuk-i-Jahāngīrī or Memoirs of Jahāngīr, Volume 2|year=1909|publisher=Royal Asiatic Society, London|editor-first=Alexander|editor-last=Rogers|editor-first2= Henry|editor-last2=Beveridge|page=13}}</ref> ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਖੁਸਰੋ ਮਿਰਜ਼ਾ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਹ ਬੇਗਮ ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite book|last=Emperor of India|first=Jahangir|title=The Jahangirnama: memoirs of Jahangir, Emperor of India|publisher=Washington, D. C.: Freer Gallery of Art, Arthur M. Sackler Gallery, Smithsonian Institution; New York: Oxford University Press|year=1999|url=https://archive.org/details/jahangirnamamemo00jaha/page/51/mode/1up?q=Shah+begum|isbn=9780195127188|pages=51|translator-last=Thackston|translator-first=W. M.}}</ref> [[File:Manohar. Emperor Jahangir Weighs Prince Khurram. Page from Tuzuk-i Jahangiri. 1610-1615, British Museum, London.jpg|thumb|left|ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂਗੀਰ ਕਲਾਕਾਰ ਮਨੋਹਰ (1615) ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਖੁਰਰਮ (ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ) ਨੂੰ ਤੋਲਦੇ ਹੋਏ।]] ਉਸਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪਸੰਦੀਦਾ ਪਤਨੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਇੱਕ ਰਾਜਪੂਤ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ, ਮਾਨਵਤੀ ਬਾਈ ਸੀ, ਜੋ ਮਾਰਵਾੜ ਦੇ ਰਾਜਾ ਉਦੈ ਸਿੰਘ ਰਾਠੌਰ ਦੀ ਧੀ ਸੀ। ਵਿਆਹ 11 ਜਨਵਰੀ 1586 ਨੂੰ ਲਾੜੀ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>{{Cite book|title=Dimensions of Indian Womanhood, Volume 3|year=1993|pages=338}}</ref> ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਉਸਦਾ ਨਾਮ ਜਗਤ ਗੋਸਾਈਂ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਖੁਰਮ, ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦਾ ਗੱਦੀ ਦਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਸੀ। 26 ਜੂਨ 1586 ਨੂੰ ਉਸ ਦਾ ਵਿਆਹ ਬੀਕਾਨੇਰ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਾਜਾ ਰਾਏ ਸਿੰਘ ਦੀ ਧੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆ।<ref>{{Cite book|last=Fazl|first=Abul|title=The Akbarnama|publisher=ASIATIC SOCIETY OF BENGAL|volume=III|location=Calcutta|pages=748|translator-last=Beveridge|translator-first=Henry}}</ref> ਜੁਲਾਈ 1586 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਅਬੂ ਸਈਦ ਖਾਨ ਚਗਤਾਈ ਦੀ ਧੀ ਮਲਿਕਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਬੇਗਮ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ। 1586 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਜ਼ੈਨ ਖਾਨ ਕੋਕਾ ਦੇ ਚਚੇਰੇ ਭਰਾ, ਹੇਰਾਤ ਦੇ ਖਵਾਜਾ ਹਸਨ ਦੀ ਧੀ ਸਾਹਿਬ-ਏ-ਜਮਾਲ ਬੇਗਮ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ। 1587 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਜੈਸਲਮੇਰ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਭੀਮ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪੁੱਤਰੀ ਮਲਿਕਾ ਜਹਾਂ ਬੇਗਮ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ। ਉਸਨੇ ਰਾਜਾ ਦਰਿਆ ਮਲਭਾਸ ਦੀ ਪੁੱਤਰੀ ਨਾਲ ਵੀ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ। ਅਕਤੂਬਰ 1590 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਮਿਰਜ਼ਾ ਸੰਜਰ ਹਜ਼ਾਰਾ ਦੀ ਧੀ ਜ਼ੋਹਰਾ ਬੇਗਮ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ। ਉਸਨੇ ਮਰਤਾ ਦੇ ਰਾਜਾ ਕੇਸ਼ੋ ਦਾਸ ਰਾਠੌਰ ਦੀ ਪੁੱਤਰੀ ਕਰਮਸੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ।<ref>{{Cite book|title=Mertiyo Rathors of Merta, Rajasthan Vol II|pages=361}}</ref> 11 ਜਨਵਰੀ 1592 ਨੂੰ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਗੁਲ ਖਾਤੂਨ ਨਾਲ ਅਲੀ ਸ਼ੇਰ ਖਾਨ ਦੀ ਪੁੱਤਰੀ ਕੰਵਲ ਰਾਣੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ। ਅਕਤੂਬਰ 1592 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਹੁਸੈਨ ਚੱਕ ਦੀ ਇੱਕ ਧੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ। ਜਨਵਰੀ/ਮਾਰਚ 1593 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਇਬਰਾਹਿਮ ਹੁਸੈਨ ਮਿਰਜ਼ਾ ਦੀ ਧੀ ਨੂਰ-ਉਨ-ਨਿਸਾ ਬੇਗਮ ਨਾਲ ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ, ਕਾਮਰਾਨ ਮਿਰਜ਼ਾ ਦੀ ਪੁੱਤਰੀ, ਗੁਲਰੁਖ ਬੇਗਮ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ। ਸਤੰਬਰ 1593 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਖਾਨਦੇਸ਼ ਦੇ ਰਾਜਾ ਅਲੀ ਖਾਨ ਫਾਰੂਕੀ ਦੀ ਇੱਕ ਧੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ ਅਬਦੁੱਲਾ ਖਾਨ ਬਲੂਚ ਦੀ ਇੱਕ ਧੀ ਨਾਲ ਵੀ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ। 28 ਜੂਨ 1596 ਨੂੰ, ਉਸਨੇ ਕਾਬਲ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਸੂਬੇਦਾਰ ਜ਼ੈਨ ਖਾਨ ਕੋਕਾ ਦੀ ਧੀ ਖਾਸ ਮਹਿਲ ਬੇਗਮ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ। ਇਸ ਵਿਆਹ ਦਾ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਅਕਬਰ ਦੁਆਰਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਨੇ ਇੱਕੋ ਆਦਮੀ ਨਾਲ ਚਚੇਰੇ ਭਰਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਆਹ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਪਰ ਸਲੀਮ ਦੁਆਰਾ ਉਸ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਦੀ ਉਦਾਸੀ ਨੂੰ ਵੇਖਦਿਆਂ, ਅਕਬਰ ਨੇ ਇਸ ਮਿਲਾਪ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦਿੱਤੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਦੀ ਮੁੱਖ ਪਤਨੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਣ ਗਈ। 1608 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਸ਼ਾਹੀ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਇੱਕ ਸੀਨੀਅਰ ਮੈਂਬਰ, ਕਾਸਿਮ ਖਾਨ ਦੀ ਧੀ ਸਲੀਹਾ ਬਾਨੋ ਬੇਗਮ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਉਸਦੀ ਮੁੱਖ ਪਤਨੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਣ ਗਈ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਪਾਦਸ਼ਾਹ ਬੇਗਮ ਦਾ ਖਿਤਾਬ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਰਾਜ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਖਿਤਾਬ ਬਰਕਰਾਰ ਰਿਹਾ। ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇਹ ਖਿਤਾਬ ਨੂਰਜਹਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। [[File:Mogul- Jahangir - Münzkabinett, Berlin - 5549603.jpg|thumb|ਜਹਾਂਗੀਰ ਦਾ ਸਿੱਕਾ ਉਸ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ]] 17 ਜੂਨ 1608 ਨੂੰ, ਉਸਨੇ ਅੰਬਰ ਦੇ ਯੁਵਰਾਜ, ਜਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਵੱਡੀ ਧੀ ਕੋਕਾ ਕੁਮਾਰੀ ਬੇਗਮ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ। ਇਹ ਵਿਆਹ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੀ ਮਾਂ ਮਰੀਅਮ-ਉਜ਼-ਜ਼ਮਾਨੀ ਦੇ ਮਹਿਲ ਵਿਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। 11 ਜਨਵਰੀ 1610 ਨੂੰ ਉਸ ਦਾ ਵਿਆਹ ਰਾਮ ਚੰਦ ਬੁੰਦੇਲਾ ਦੀ ਧੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆ।<ref>{{Cite book|last=Emperor of Hindustan|first=Jahangir|url=https://archive.org/details/jahangirnamamemo00jaha/page/104/mode/2up?q=Shahryar|title=The Jahangirnama: memoirs of Jahangir, Emperor of India|publisher=Freer Gallery of Art, Arthur M. Sackler Gallery, Smithsonian Institution & Oxford University Press|year=1999|location=Washington, D. C. & New York|pages=104|isbn=978-0-19-512718-8 |translator-last=Thackston|translator-first=Wheeler Mclntosh}}</ref> ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ, ਉਸਨੇ ਸਮਰਾਟ ਹੁਮਾਯੂੰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਮਿਰਜ਼ਾ ਮੁਹੰਮਦ ਹਕੀਮ ਦੀ ਧੀ ਨਾਲ ਵੀ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref>{{Cite book|last=Nicoll|first=Fergus|title=Shah-Jahan: The Rise and Fall of the Mughal Emperor|quote=In fact, official records indicate that Khurram's father had at least twelve more wives, including the (unnamed) daughters of Mirza Muhammad Hakim.}}</ref><ref>{{cite book|first=Sir William|last=Foster|title=Early travels in India, 1583-1619|url=https://archive.org/details/earlytravelsinin0000fost|publisher=AMS Press|year=1975|pages=[https://archive.org/details/earlytravelsinin0000fost/page/100 100]–101|isbn=978-0-404-54825-4}}</ref> ਉਹ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਪਤਨੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ 25 ਮਈ 1611 ਨੂੰ ਮੇਹਰ-ਉਨ-ਨਿਸਾ (ਉਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ ਨੂਰਜਹਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਸ਼ੇਰ ਅਫਗਾਨ ਦੀ ਵਿਧਵਾ ਸੀ। ਮੇਹਰ-ਉਨ-ਨਿਸਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪਸੰਦੀਦਾ ਪਤਨੀ ਬਣ ਗਈ ਅਤੇ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਪਤਨੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। ਉਹ ਚੁਸਤ, ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ। ਨੂਰ ਜਹਾਂ ('ਵਰਲਡ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ') ਦੇ ਖਿਤਾਬ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਸਨੂੰ ਨੂਰ ਮਹਿਲ ('ਮਹਿਲ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ') ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। 1620 ਵਿੱਚ ਸਲੀਹਾ ਬਾਨੋ ਬੇਗਮ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੂੰ ਪਦਸ਼ਾਹ ਬੇਗਮ ਦਾ ਖਿਤਾਬ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ 1627 ਵਿੱਚ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੀ ਮੌਤ ਤੱਕ ਇਸ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦੀ ਕਾਬਲੀਅਤ ਫੈਸ਼ਨ ਡਿਜ਼ਾਈਨਿੰਗ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰਲ ਸਮਾਰਕ ਬਣਾਉਣ ਤੱਕ ਸੀ। == ਜਿੱਤਾਂ == [[File:Mogul- Jahangir - Münzkabinett, Berlin - 5549249.jpg|thumb|ਜਹਾਂਗੀਰ ਦਾ ਸਿੱਕਾ]] ਸਾਲ 1594 ਵਿੱਚ, ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ, ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਕਬਰ ਦੁਆਰਾ, ਆਸਫ ਖਾਨ, ਜਿਸਨੂੰ ਮਿਰਜ਼ਾ ਜਾਫਰ ਬੇਗ ਅਤੇ ਅਬੂਲ-ਫਜ਼ਲ ਇਬਨ ਮੁਬਾਰਕ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੇ ਨਾਲ ਬੁੰਦੇਲਾ ਦੇ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦਿਓ ਨੂੰ ਹਰਾਉਣ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਓਰਛਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਵਿਦਰੋਹ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਕਈ ਭਿਆਨਕ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਹਾਂਗੀਰ 12,000 ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਨਾਲ ਪਹੁੰਚਿਆ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਬੁੰਦੇਲਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦਿਓ ਨੂੰ ਆਤਮ ਸਮਰਪਣ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਜਾਨੀ ਨੁਕਸਾਨ ਅਤੇ ਦੋਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਗੱਲਬਾਤ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦਿਓ ਨੇ 5000 ਬੁੰਦੇਲਾ ਪੈਦਲ ਅਤੇ 1000 ਘੋੜਸਵਾਰ ਫੌਜ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤੀ, ਪਰ ਉਹ ਮੁਗਲਾਂ ਦੇ ਬਦਲੇ ਤੋਂ ਡਰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੱਕ ਭਗੌੜਾ ਰਿਹਾ। ਜੇਤੂ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ, 26 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੀ ਜਿੱਤ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਓਰਛਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਮੁਗਲ ਗੜ੍ਹ ਜਹਾਂਗੀਰ ਮਹਿਲ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। [[File:Jahangir hunting with a falcon..jpg|thumb|left|ਘੋੜੇ 'ਤੇ ਬਾਜ਼ ਨਾਲ ਜਹਾਂਗੀਰ]] ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਫਿਰ ਅਲੀ ਕੁਲੀ ਖਾਨ ਦੀ ਕਮਾਨ ਹੇਠ ਆਪਣੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਕੋਚ ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਲਕਸ਼ਮੀ ਨਰਾਇਣ ਨਾਲ ਲੜਿਆ। ਲਕਸ਼ਮੀ ਨਰਾਇਣ ਨੇ ਫਿਰ ਮੁਗਲਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਵਜੋਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਨਜ਼ੀਰ ਦਾ ਖਿਤਾਬ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਅਥਰੋਕੋਠਾ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਗੜੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। 1613 ਵਿੱਚ, ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਕੋਲੀਆਂ ਦੀ ਨਸਲ ਦੇ ਖਾਤਮੇ ਲਈ ਇੱਕ ਭਿਆਨਕ ਹੁਕਮ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਜੋ ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਬਦਨਾਮ ਲੁਟੇਰੇ ਅਤੇ ਲੁਟੇਰੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਕੋਲੀ ਮੁਖੀਆਂ ਨੇ ਕਤਲੇਆਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਆਪਣੇ ਪਹਾੜਾਂ ਅਤੇ ਮਾਰੂਥਲਾਂ ਵੱਲ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਅਜਿਹੇ ਕੋਲੀ ਮੁਖੀਆਂ ਦੇ 169 ਮੁਖੀ 'ਬੋਲੋਡੋ' ਦੇ ਕਮਾਂਡਰ ਨੂਰੁੱਲਾ ਇਬਰਾਹਿਮ ਦੁਆਰਾ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਗਏ।<ref>{{Cite book |last=Hanif |first=N. |url=https://books.google.com/books?id=CXH4RHYwkEsC |title=Islamic Concept of Crime and Justice: Political justice and crime |publisher=Sarup & Sons |year=1999 |isbn=978-81-7625-063-4 |location=[[New Delhi]], [[India]] |pages=73–74 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Herbert |first=Sir Thomas |url=https://books.google.com/books?id=46NMAQAAMAAJ |title=Sir Thomas Herbert, Bart: Travels in Africa, Persia, and Asia the Great : Some Years Travels Into Africa and Asia the Great, Especially Describing the Famous Empires of Persia and Hindustan, as Also Divers Other Kingdoms in the Oriental Indies, 1627-30, the 1677 Version |publisher=ACMRS (Arizona Center for Medieval and Renaissance Studies) |year=2012 |isbn=978-0-86698-475-1 |location=New Delhi, India |pages=180 |language=en}}</ref> 1613 ਵਿੱਚ, ਪੁਰਤਗਾਲੀਆਂ ਨੇ ਮੁਗਲ ਜਹਾਜ਼ ਰਹੀਮੀ ਨੂੰ ਜ਼ਬਤ ਕਰ ਲਿਆ, ਜੋ ਕਿ 100,000 ਰੁਪਏ ਦੇ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਮਾਲ ਨਾਲ ਸੂਰਤ ਤੋਂ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ, ਜੋ ਸਾਲਾਨਾ ਹੱਜ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਮੱਕਾ ਅਤੇ ਮਦੀਨਾ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਰਹੀਮੀ ਦੀ ਮਲਕੀਅਤ ਮਰੀਅਮ-ਉਜ਼-ਜ਼ਮਾਨੀ ਸੀ, ਜੋ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੀ ਮਾਂ ਅਤੇ ਅਕਬਰ ਦੀ ਮਨਪਸੰਦ ਪਤਨੀ ਸੀ।<ref name="farishta" /><ref>{{cite book |author=Sekhara Bandyopadhyaya |year=2004 |title=From Plassey to Partition: A History of Modern India |publisher=Orient Blackswan |page=37 |isbn=978-81-250-2596-2}}</ref> ਉਸ ਨੂੰ ਅਕਬਰ ਦੁਆਰਾ 'ਮੱਲਿਕਾ-ਏ-ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ' (ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੀ ਰਾਣੀ) ਦਾ ਖਿਤਾਬ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਰਹੀਮੀ ਲਾਲ ਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਭਾਰਤੀ ਜਹਾਜ਼ ਸੀ ਅਤੇ ਯੂਰਪੀਅਨ ਲੋਕਾਂ ਲਈ "ਮਹਾਨ ਤੀਰਥ ਜਹਾਜ਼" ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਪੁਰਤਗਾਲੀਆਂ ਨੇ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਹਾਜ਼ ਅਤੇ ਯਾਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਮੁਗਲ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਰੌਲਾ ਅਸਾਧਾਰਨ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗੰਭੀਰ ਸੀ। ਗੁੱਸਾ ਇਸ ਤੱਥ ਤੋਂ ਵਧ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਜਹਾਜ਼ ਦਾ ਮਾਲਕ ਅਤੇ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਮੌਜੂਦਾ ਸਮਰਾਟ ਦੀ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਮਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਜਹਾਂਗੀਰ ਖੁਦ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਪੁਰਤਗਾਲੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦਮਨ ਨੂੰ ਜ਼ਬਤ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਨੇ ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਾਰੇ ਪੁਰਤਗਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਡਰਾਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ; ਉਸਨੇ ਅੱਗੇ ਚਰਚਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਬਤ ਕਰ ਲਿਆ ਜੋ ਜੇਸੁਇਟਸ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਨ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਦੌਲਤ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਦਾ ਇੱਕ ਉਦਾਹਰਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਬਸਤੀੀਕਰਨ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਵੇਗਾ। ਜਹਾਂਗੀਰ ਮੇਵਾੜ ਰਾਜ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸਦੀ ਲੰਬੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਸੀ। ਰਾਜਪੂਤਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਮੁਹਿੰਮ ਨੂੰ ਇੰਨਾ ਵਧਾਇਆ ਗਿਆ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜਾਨ-ਮਾਲ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਝੱਲਣਾ ਪਿਆ। 1608 ਵਿੱਚ, ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਬੰਗਾਲ ਵਿੱਚ ਬਾਰੋ-ਭੁਯਾਨ ਸੰਘ ਦੇ ਮਸਨਾਦ-ਏ-ਆਲਾ, ਬਾਗੀ ਮੂਸਾ ਖਾਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਕਰਨ ਲਈ ਇਸਲਾਮ ਖਾਨ I ਨੂੰ ਤਾਇਨਾਤ ਕੀਤਾ,<ref>{{cite book |url= https://www.google.ca/books/edition/Bangladesh_and_Pakistan_Flirting_with_Fa/IDBdEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=isa+khan+dynasty+bengal&pg=PA12&printsec=frontcover |title= Bangladesh and Pakistan Flirting with Failure in South Asia|date= 2022 |author= Pawan singh |publisher= gaurav book center |page= 21 }}</ref><ref name=bpedia>{{cite Banglapedia|article=Musa Khan|author=Muazzam Hussain Khan}}</ref> ਜੋ ਉਸਨੂੰ ਕੈਦ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਸੀ।<ref>{{cite book|pages=12|title=400 years of Dhaka|first=M A Hannan|last=Feroz|publisher=Ittyadi|year=2009}}</ref><ref name="sen2">{{Cite book |last=Sen |first=Sailendra |title=A Textbook of Medieval Indian History |publisher=Primus Books |year=2013 |isbn=978-9-38060-734-4 |pages=165}}</ref> ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ 1615 ਵਿੱਚ ਕਾਂਗੜਾ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ 'ਤੇ ਵੀ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ, ਜਿਸ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ ਅਕਬਰ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਮੁਗ਼ਲ ਜਾਤੀ ਦੇ ਅਧੀਨ ਆਏ ਸਨ। ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ, ਇੱਕ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ 1620 ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਿਆ ਗਿਆ, ਜਿਸਦਾ ਨਤੀਜਾ "ਚੰਬਾ ਦੇ ਰਾਜੇ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੋ ਗਿਆ ਜੋ ਖੇਤਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਮਹਾਨ ਸੀ।" ਕਸ਼ਮੀਰ ਰਾਜ ਦੇ ਕਿਸ਼ਤਵਾੜ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਵੀ 1620 ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। == ਮੌਤ == [[File:Tomb of Jahangir and gardens 3.jpg|thumb|250px|ਸ਼ਾਹਦਰਾ, ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦਾ ਮਕਬਰਾ]] ਅਫੀਮ ਅਤੇ ਵਾਈਨ ਦਾ ਜੀਵਨ ਭਰ ਉਪਭੋਗਤਾ, ਜਹਾਂਗੀਰ 1620 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ ਬਿਮਾਰ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਜਹਾਂਗੀਰ ਕਸ਼ਮੀਰ ਅਤੇ ਕਾਬੁਲ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀ ਸਿਹਤ ਨੂੰ ਬਹਾਲ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹ ਕਾਬੁਲ ਤੋਂ ਕਸ਼ਮੀਰ ਗਿਆ ਪਰ ਕੜਾਕੇ ਦੀ ਠੰਢ ਕਾਰਨ ਲਾਹੌਰ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਕਸ਼ਮੀਰ ਤੋਂ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਸਫ਼ਰ ਦੌਰਾਨ 29 ਅਕਤੂਬਰ 1627 ਨੂੰ ਭਿੰਬਰ ਨੇੜੇ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।<ref name="Allan 1934 p. 398">{{cite book |last1=Allan |first1=J. |last2=Haig |first2=Sir T. Wolsely |last3=Dodwell |first3=H. H. |editor-last=Dodwell |editor-first=H. H. |editor-link=H. H. Dodwell |year=1934 |title=The Cambridge Shorter History of India |url=https://books.google.com/books?id=9_48AAAAIAAJ&pg=PA398 |publisher=Cambridge University Press |page=398}}</ref> ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸੁਗੰਧਿਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਲਈ, ਅੰਤੜੀਆਂ ਨੂੰ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ਭਿੰਬਰ ਨੇੜੇ ਬਾਗਸਰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਦਫ਼ਨਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਫਿਰ ਲਾਸ਼ ਨੂੰ ਪਾਲਕੀ ਰਾਹੀਂ ਲਾਹੌਰ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਉਪਨਗਰ ਸ਼ਾਹਦਰਾ ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਦਫ਼ਨਾਇਆ ਗਿਆ। ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਮਕਬਰਾ ਅੱਜ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੈਲਾਨੀ ਆਕਰਸ਼ਣ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੀ ਮੌਤ ਨੇ ਇੱਕ ਮਾਮੂਲੀ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਸੰਕਟ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਜਦੋਂ ਨੂਰਜਹਾਂ ਆਪਣੇ ਜਵਾਈ, ਸ਼ਹਿਰਯਾਰ ਮਿਰਜ਼ਾ ਨੂੰ ਗੱਦੀ ਸੰਭਾਲਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੀ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਸਦਾ ਭਰਾ ਅਬੂ-ਉਲ-ਹਸਨ ਅਸਫ਼ ਖਾਨ ਆਪਣੇ ਜਵਾਈ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਖੁਰਰਮ ਨਾਲ ਗੱਦੀ ਸੰਭਾਲਣ ਲਈ ਪੱਤਰ-ਵਿਹਾਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਨੂਰਜਹਾਂ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਲਈ, ਅਬੂਲ ਹਸਨ ਨੇ ਦਾਵਰ ਬਖ਼ਸ਼ ਨੂੰ ਕਠਪੁਤਲੀ ਸ਼ਾਸਕ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਨੂਰ ਜਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਹਦਰੇ ਵਿਚ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਫਰਵਰੀ 1628 ਵਿਚ ਆਗਰਾ ਪਹੁੰਚਣ 'ਤੇ, ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਖੁਰਮ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰਯਾਰ ਅਤੇ ਡਾਵਰ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੇ ਘਾਟ ਉਤਾਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ (ਸ਼ਿਹਾਬ-ਉਦ-ਦੀਨ ਮੁਹੰਮਦ ਖੁਰਰਮ) ਦਾ ਰਾਜਕੀ ਨਾਂ ਰੱਖ ਲਿਆ।<ref>{{Cite book |last=Lal |first=Ruby |title=Empress - The Astonishing Reign of Nur Jahan |url=https://archive.org/details/empressastonishi0000lalr |publisher=W. W. Norton & Company |year=2018 |isbn=9780393239348 |edition=1st |location=New York |pages=[https://archive.org/details/empressastonishi0000lalr/page/214 214]–216}}</ref> == ਵਾਰਸ == ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ: * [[ਖੁਸਰੋ ਮਿਰਜ਼ਾ]] (16 ਅਗਸਤ 1587 – 26 ਜਨਵਰੀ 1622) — ਅੰਬਰ ਦੇ ਰਾਜਾ ਭਗਵੰਤ ਦਾਸ ਦੀ ਧੀ ਸ਼ਾਹ ਬੇਗਮ ਨਾਲ। * [[ਪਰਵਿਜ਼ ਮਿਰਜ਼ਾ]] (31 ਅਕਤੂਬਰ 1589 – 28 ਅਕਤੂਬਰ 1626) — ਖਵਾਜਾ ਹਸਨ ਦੀ ਧੀ ਸਾਹਿਬ ਜਮਾਲ ਬੇਗਮ ਨਾਲ। * ਮੁਹੰਮਦ ਖੁਰਰਮ (5 ਜਨਵਰੀ 1592 – 22 ਜਨਵਰੀ 1666) — ਮਾਰਵਾੜ ਦੇ ਉਦੈ ਸਿੰਘ ਦੀ ਧੀ ਬਿਲਕੀਸ ਮਕਾਨੀ ਨਾਲ। * ਜਹਾਂਦਰ ਮਿਰਜ਼ਾ (ਜਨਮ {{Circa|1605}}) — with a concubine. * [[ਸ਼ਹਿਰਯਾਰ ਮਿਰਜ਼ਾ]] (16 ਜਨਵਰੀ 1605 – 23 ਜਨਵਰੀ 1628) — ਮਾਰਵਾੜ ਦੇ ਉਦੈ ਸਿੰਘ ਦੀ ਧੀ ਬਿਲਕੀਸ ਮਕਾਨੀ ਨਾਲ। ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ ਸਨ: * [[ਸੁਲਤਾਨ-ਉਨ-ਨਿਸਾ ਬੇਗਮ]] (25 ਅਪ੍ਰੈਲ 1586 – 5 ਸਤੰਬਰ 1646) — ਅੰਬਰ ਦੇ ਰਾਜਾ ਭਗਵੰਤ ਦਾਸ ਦੀ ਧੀ ਸ਼ਾਹ ਬੇਗਮ ਨਾਲ।<ref>{{Cite book|title=Akbarnama Of Abul Fazl; Volume III|pages=746}}</ref> * ਇਫਤ ਬਾਨੋ ਬੇਗਮ (ਜਨਮ 6 ਅਪ੍ਰੈਲ 1589) — ਕਾਸ਼ਘਰ ਦੇ ਸੈਦ ਖਾਨ ਜਗਤਾਈ ਦੀ ਧੀ ਮਲਿਕਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਬੇਗਮ ਨਾਲ।<ref>{{Cite book|title=Akbarnama Of Abul Fazl; Volume III|pages=816}}</ref> * ਦੌਲਤ-ਉਨ-ਨਿਸਾ ਬੇਗਮ (ਜਨਮ 24 ਦਸੰਬਰ 1589) — ਰਾਜਾ ਦਰਿਆ ਮਲਭਾਸ ਦੀ ਧੀ ਨਾਲ।<ref>{{Cite book|last=Fazl|first=Abul|title=Akbarnama|publisher=ASIATIC SOCIETY OF BENGAL|volume=III|pages=866}}</ref> * [[ਬਹਾਰ ਬਾਨੋ ਬੇਗਮ]] (9 ਅਕਤੂਬਰ 1590 – 8 ਸਤੰਬਰ 1653) — ਮਰਤੀਆ ਦੇ ਕੇਸ਼ਵ ਦਾਸ ਰਾਠੌਰ ਦੀ ਧੀ ਕਰਮਸੀ ਬੇਗਮ ਨਾਲ।<ref name=":1">{{Cite book|title=Akbarnama Of Abul Fazl; Volume III|pages=880}}</ref> * ਬੇਗਮ ਸੁਲਤਾਨ ਬੇਗਮ (ਜਨਮ 9 ਅਕਤੂਬਰ 1590) — ਮਾਰਵਾੜ ਦੇ ਉਦੈ ਸਿੰਘ ਦੀ ਧੀ ਬਿਲਕੀਸ ਮਕਾਨੀ ਨਾਲ।<ref name=":1" /> * ਇੱਕ ਪੁੱਤਰੀ (ਜਨਮ 21 ਜਨਵਰੀ 1591) — ਖਵਾਜਾ ਹਸਨ ਦੀ ਧੀ ਸਾਹਿਬ ਜਮਾਲ ਬੇਗਮ ਨਾਲ।<ref>{{Cite book|last=Fazl|first=Abul|title=Akbarnama Vol. III|pages=883|quote=On this day also Sultan Parviz had a sister born.}}</ref> * ਇੱਕ ਪੁੱਤਰੀ(ਜਨਮ 14 ਅਕਤੂਬਰ 1594) — ਖਵਾਜਾ ਹਸਨ ਦੀ ਧੀ ਸਾਹਿਬ ਜਮਾਲ ਬੇਗਮ ਨਾਲ।<ref>{{Cite book|last=Fazl|first=Abul|title=Akbarnama Vol. III|quote=On the 21st, after the passing of 8 hours and 28 minutes, a sister to Sulān Parvīz was born. It is the rule that H.M. promptly gives names to the children and grandchildren. Though the inner servants expressed a wish that he would do this, he did not accept the proposition. Suddenly that newly-born one descended into non-existence, and H.M.'s knowledge of hidden things was anew displayed!}}</ref> * ਇੱਕ ਪੁੱਤਰੀ (ਜਨਮ ਜਨਵਰੀ 1595) — ਅਬਦੁੱਲਾ ਖਾਨ ਬਲੂਚ ਦੀ ਧੀ ਨਾਲ।<ref>{{Cite book|title=Akbarnama Of Abul Fazl; Volume III|pages=1015}}</ref> * ਇੱਕ ਪੁੱਤਰੀ (ਜਨਮ 28 ਅਗਸਤ 1595) — ਇਬਰਾਹਿਮ ਹੁਸੈਨ ਮਿਰਜ਼ਾ ਦੀ ਧੀ ਨੂਰ-ਉਨ-ਨਿਸਾ ਬੇਗਮ ਨਾਲ।<ref>{{Cite book|title=Akbarnama Of Abul Fazl; Volume III|pages=1031}}</ref> * [[ਲੁਜ਼ਤ-ਉਨ-ਨਿਸਾ ਬੇਗਮ]] (ਜਨਮ 23 ਸਤੰਬਰ 1597) — ਮਾਰਵਾੜ ਦੇ ਉਦੈ ਸਿੰਘ ਦੀ ਧੀ ਬਿਲਕੀਸ ਮਕਾਨੀ ਨਾਲ।<ref>{{Cite book|title=Akbarnama Of Abul Fazl; Volume III|pages=1094}}</ref> == ਧਰਮ == [[File:Jahangir with sufi.jpg|thumb|upright=0.7| 1620 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਇੱਕ ਮੁਗਲ ਲਘੂ ਚਿੱਤਰ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂਗੀਰ ਆਪਣੇ ਸਮਕਾਲੀਆਂ, ਓਟੋਮੈਨ ਸੁਲਤਾਨ ਅਹਿਮਦ ਪਹਿਲੇ ਅਤੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜੇਮਸ ਪਹਿਲੇ (ਡੀ. 1625) ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਸੂਫ਼ੀ ਸੰਤ ਨਾਲ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਤਸਵੀਰ ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਹੋਈ ਹੈ: "ਭਾਵੇਂ ਬਾਹਰੋਂ ਸ਼ਾਹ ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜੇ ਹਨ, ਉਹ ਦਰਵੇਸ਼ਾਂ ਉੱਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਟਿਕਾਉਂਦਾ ਹੈ।"]] ਸਰ ਥਾਮਸ ਰੋ ਮੁਗਲ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਰਾਜਦੂਤ ਸੀ। ਇੰਗਲੈਂਡ ਨਾਲ ਸਬੰਧ 1617 ਵਿਚ ਤਣਾਅਪੂਰਨ ਹੋ ਗਏ ਜਦੋਂ ਰੋ ਨੇ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੂੰ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਜੇ ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਸੂਬੇਦਾਰ ਵਜੋਂ ਨਵੇਂ ਬਣੇ ਨੌਜਵਾਨ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਮਈ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੇ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸੂਬੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, "ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਉਮੀਦ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਸਮੁੰਦਰਾਂ 'ਤੇ ਆਪਣਾ ਨਿਆਂ ਕਰਾਂਗੇ। ". ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਨੇ ਸਾਲ 1618 ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਨੂੰ ਗੁਜਰਾਤ ਵਿੱਚ ਵਪਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਅਧਿਕਾਰਤ ਫਰਮਾਨ ਨੂੰ ਸੀਲ ਕਰਨ ਦੀ ਚੋਣ ਕੀਤੀ। [[File:Portrait of Emperor Jahangir Praying.jpg|thumb|upright|ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੀ ਦੁਆ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਚਿੱਤਰ]] ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਮਕਾਲੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਨਹੀਂ ਸਨ ਕਿ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਨਿੱਜੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਢਾਂਚੇ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਿਵੇਂ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਰੋ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਨਾਸਤਿਕ ਲੇਬਲ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਹਾਲਾਂਕਿ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਹੋਰ ਲੋਕ ਉਸ ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਆਰਥੋਡਾਕਸ ਸੁੰਨੀ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਰੋ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, "ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ [ਪੈਗੰਬਰ] ਮੁਹੰਮਦ ਨਾਲ ਈਰਖਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਮਝਦਾਰੀ ਨਾਲ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਦੇਖਦਾ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਜਿੰਨਾ ਮਹਾਨ ਪੈਗੰਬਰ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਇਸਲਈ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ... ਉਸਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਚੇਲੇ ਮਿਲੇ ਹਨ। ਉਹ ਚਾਪਲੂਸੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਉਸਦਾ ਅਨੁਸਰਣ ਕਰਦਾ ਹੈ।"{{citation needed|date=January 2017}} ਇਸ ਸਮੇਂ, ਇਹਨਾਂ ਚੇਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੌਜੂਦਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜਦੂਤ ਸੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਦਾਇਰੇ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਰੋ ਲਈ ਧਾਰਮਿਕ ਮਹੱਤਤਾ ਤੋਂ ਵਾਂਝੀ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਕੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਰੋਅ ਦੇ ਗਲੇ ਦੁਆਲੇ "ਤਾਰ ਦੀ ਸੋਨੇ ਦੀ ਚੇਨ 'ਤੇ ਲਟਕਦੀ ਸੋਨੇ ਦੀ ਇੱਕ ਤਸਵੀਰ" ਲਟਕਾਈ। ਰੋ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ "ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਹਿਸਾਨ ਸਮਝਿਆ, ਉਹਨਾਂ ਸਾਰੇ ਮਹਾਨ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਲਈ ਜੋ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਪਹਿਨਦੇ ਹਨ (ਜੋ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਛੇ ਪੈਨਸ ਜਿੰਨਾ ਵੱਡੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਤਗਮੇ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।"<ref> {{cite book |last1=Roe |first1=Sir Thomas |editor1-last=Foster |editor1-first=W |title=The Embassy of Sir Thomas Roe to the Court of the Great Mughal |date=1899 |publisher=Humphrey Milford |location=London |edition=Rev. 1926}} </ref>{{rp|214–15}} ਜੇ ਰੋ ਨੇ ਜਾਣਬੁੱਝ ਕੇ ਪਰਿਵਰਤਨ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਇਸ ਨਾਲ ਲੰਡਨ ਵਿਚ ਕਾਫ਼ੀ ਘਪਲੇਬਾਜ਼ੀ ਹੋਣੀ ਸੀ। ਪਰ ਕਿਉਂਕਿ ਕੋਈ ਇਰਾਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਕੋਈ ਸਮੱਸਿਆ ਨਹੀਂ ਆਈ. ਅਜਿਹੇ ਚੇਲੇ ਸ਼ਾਹੀ ਸੇਵਕਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਕੁਲੀਨ ਸਮੂਹ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨੂੰ ਚੀਫ਼ ਜਸਟਿਸ ਵਜੋਂ ਤਰੱਕੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਚੇਲੇ ਬਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਛਲੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਇਸਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਤਰੀਕੇ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਮਰਾਟ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਅਹਿਲਕਾਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਬੰਧਨ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਰੋਅ ਦੁਆਰਾ 'ਨਾਸਤਿਕ' ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਕੁਝ ਹੱਦ ਤਕ ਆਮ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਉਹ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਅਸਲ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ 'ਤੇ ਆਪਣੀ ਉਂਗਲ ਨਹੀਂ ਰੱਖ ਸਕਿਆ। ਰੋ ਨੇ ਅਫ਼ਸੋਸ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ ਕਿ ਸਮਰਾਟ ਜਾਂ ਤਾਂ "ਦੁਨੀਆਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਅਸੰਭਵ ਆਦਮੀ ਸੀ ਜਿਸ ਦਾ ਪਰਿਵਰਤਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਜਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਆਸਾਨ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸੁਣਨਾ ਪਸੰਦ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਜੇ ਤੱਕ ਇੰਨਾ ਘੱਟ ਧਰਮ ਹੈ, ਕਿ ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਜ਼ਾਕ ਉਡਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।"{{citation needed|date=January 2017}} ਇਸ ਦਾ ਇਹ ਮਤਲਬ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਕਿ ਬਹੁ-ਇਕਬਾਲੀਆ ਰਾਜ ਨੇ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ, ਜਾਂ ਸਾਰੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਤੋਂ ਖੁਸ਼ ਸਨ। ਜਹਾਂਗੀਰ ਲਈ ਰਾਜਤੰਤਰ 'ਤੇ ਲਿਖੀ ਗਈ ਕਿਤਾਬ ਵਿਚ ਡਾ.{{citation needed|date=September 2020}} ਲੇਖਕ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਉਹ "ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਊਰਜਾ ਨੂੰ ਸਾਧੂਆਂ ਦੀ ਸਲਾਹ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਅਤੇ 'ਉਲਾਮਾ' ਦੇ ਸੁਝਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਲਗਾਉਣ।" ਉਸਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕੱਟੜ ਸੁੰਨੀ ਆਸਵੰਦ ਸਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਦੂਜੇ ਧਰਮਾਂ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲ ਜਾਪਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਪਿਤਾ ਸੀ. ਅਬੂਲ ਫਜ਼ਲ, ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਰੁਖ ਦੇ ਆਰਕੀਟੈਕਟ, ਉਸ ਦੇ ਰਲੇਵੇਂ ਅਤੇ ਖਾਤਮੇ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਆਰਥੋਡਾਕਸ ਰਈਸ ਦੇ ਇੱਕ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸਮੂਹ ਨੇ ਮੁਗਲ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਵੱਧ ਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦ, ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਭਰੋਸੇਮੰਦ ਮੀਰ ਬਖਸ਼ੀ ਵਰਗੇ ਰਈਸ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੁਸਲਿਮ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੱਟੜਪੰਥੀ ਦਾ ਗੜ੍ਹ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>{{cite book |url= https://www.google.ca/books/edition/History_of_India_and_Pakistan/OgpuAAAAMAAJ?hl=en&gbpv=0&bsq=highest%20post%20in%20mughal%20government%20is%20mir%20bakhshi |title= History of India and Pakistan: pt. 1. Great Mughals |page= 342 |author= Muhammad Tariq Awan |publisher= University of Michigan |date= 1994 |isbn= 9789690100344 }}</ref> ਸਭ ਤੋਂ ਬਦਨਾਮ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਦੀ ਫਾਂਸੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਜ਼ਬਤ ਕਰ ਲਈਆਂ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਕੈਦ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੂੰ ਖ਼ੁਸਰੋ ਦੀ ਬਗਾਵਤ ਵਿਚ ਮਦਦ ਕਰਨ ਦਾ ਸ਼ੱਕ ਸੀ।<ref>{{cite book |last=Wynbrandt |first=James |date=2009 |title=A Brief History of Pakistan |url={{Google books|xQGwgJnCPZgC|page=|keywords=|text=|plainurl=yes}} |publisher=Infobase Publishing |pages=83–84 |isbn=978-0-8160-6184-6}}</ref> ਇਹ ਅਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਜਹਾਂਗੀਰ ਇਹ ਵੀ ਸਮਝਦਾ ਸੀ ਕਿ ਸਿੱਖ ਕੀ ਹੈ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ "ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਾਦੇ ਦਿਲਾਂ ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਇਸਲਾਮ ਦੇ ਅਣਜਾਣ ਅਤੇ ਮੂਰਖ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਢੰਗਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਦੁਆਰਾ ਫੜ ਲਿਆ ਸੀ। .. ਤਿੰਨ-ਚਾਰ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ (ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੀਆਂ) ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦੁਕਾਨ ਨੂੰ ਗਰਮ ਰੱਖਿਆ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੇਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਬਾਗੀ ਪੁੱਤਰ ਖੁਸਰੋ ਮਿਰਜ਼ਾ ਲਈ ਉਸਦਾ ਸਮਰਥਨ ਸੀ, ਫਿਰ ਵੀ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਤੋਂ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਨੂੰ ਨਾਪਸੰਦ ਕਰਦਾ ਸੀ: "ਕਈ ਵਾਰ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਸ ਵਿਅਰਥ ਕੰਮ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਜਾਂ ਉਸਨੂੰ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਆਇਆ। ਇਸਲਾਮ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ।"<ref>Goel, The Story of Islamic Imperialism in India, 59.</ref> ਜਹਾਂਗੀਰ ਵੀ ਜੈਨੀਆਂ ਨੂੰ ਸਤਾਉਣ ਲਈ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ। ਉਸ ਦਾ ਇੱਕ ਦਰਬਾਰੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, “ਇੱਕ ਦਿਨ ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ ਵਿੱਚ ਖ਼ਬਰ ਮਿਲੀ ਕਿ ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਸੀਓਰਸ [ਜੈਨਾਂ] ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਵਿਸ਼ਵਾਸੀ ਅਤੇ ਅੰਧਵਿਸ਼ਵਾਸੀ ਸੰਪਰਦਾਵਾਂ ਨੇ ਕਈ ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਅਤੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਮੰਦਰ ਬਣਾ ਲਏ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਝੂਠੇ ਦੇਵਤੇ ਰੱਖ ਲਏ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਲਈ ਵੱਡੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਇੱਜ਼ਤ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰਨ ਵਿਚ ਕਾਮਯਾਬ ਰਹੇ ਅਤੇ ਇਹ ਕਿ ਜਿਹੜੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿਚ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਗਈਆਂ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪਲੀਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੰਦਰਾਂ ਨੂੰ ਢਾਹੁਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ।<ref>Shourie et al., Hindu Temples, 272.</ref> ਖੁਦ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਬਿਆਨ ਕੀਤੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ, ਜਹਾਂਗੀਰ ਪੁਸ਼ਕਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇੱਕ ਦੇਵਤੇ ਵਰਗੇ ਸੂਰ ਦਾ ਮੰਦਰ ਦੇਖ ਕੇ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਉਹ ਕਾਫੀ ਹੈਰਾਨ ਸੀ। "ਹਿੰਦੂਆਂ ਦਾ ਬੇਕਾਰ ਧਰਮ ਇਹ ਹੈ," ਉਸਨੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਬੰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਮੂਰਤੀ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਜੋਗੀ ਦੇ ਰਹੱਸਮਈ ਕੰਮਾਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਸੁਣਿਆ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਆਦਮੀਆਂ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਸਨੂੰ ਬੇਦਖਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਜਗ੍ਹਾ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ।<ref>Shourie et al., Hindu Temples, 266.</ref><ref>Tuzuk-i-Jahangiri, translated into English by Alexander Rogers, first published 1909-1914, New Delhi Reprint, 1978, Vol. I, pp. 254-55</ref> ਰਿਚਰਡ ਐਮ ਈਟਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਹਿਲਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਕਿਸੇ ਦਾ ਧਰਮ ਪਰਿਵਰਤਨ ਨਾ ਕਰਨ ਦੀ ਨਸੀਹਤ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਫ਼ਰਮਾਨ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ, ਪਰ ਅਜਿਹੇ ਹੁਕਮਾਂ ਦਾ ਜਾਰੀ ਕਰਨਾ ਇਹ ਵੀ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੇ ਧਰਮ ਪਰਿਵਰਤਨ ਉਸ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਦੌਰਾਨ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜ਼ਰੂਰ ਹੋਏ ਹੋਣਗੇ। ਉਸਨੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਵਿੱਚ ਨਿਰਪੱਖ ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖ ਹੋਣ ਦੀ ਮੁਗਲ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ। ਸਥਿਰਤਾ, ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਅਤੇ ਮਾਲੀਆ ਮੁੱਖ ਫੋਕਸ ਸੀ, ਨਾ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪਰਜਾ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਤਬਦੀਲੀ।<ref>{{Cite web |last=Ashraf |first=Ajaz |title='We will never know the number of temples desecrated through India's history': Richard Eaton |url=http://scroll.in/article/769463/we-will-never-know-the-number-of-temples-desecrated-through-indias-history-richard-eaton |access-date=2022-05-17 |website=Scroll.in |language=en-US}}</ref> ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਬਹੁ-ਧਾਰਮਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਲਈ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਉਦਾਹਰਨ ਹਨ। ਜਹਾਂਗੀਰ ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਸੰਨਿਆਸੀ ਜਾਦਰੂਪ ਗੋਸਾਈਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਆਪਣੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਤਪੱਸਵੀ ਨੇ ਵੇਦਾਂਤ ਦੇ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਤਪੱਸਿਆ ਜੀਵਨ ਕਾਰਨ ਉਸ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਇਆ।<ref>{{Cite book|title=Tuzuk-i-Jahangiri: Memoirs of Jahangir(Complete)|publisher=Library of Alexandria|pages=403–404}}</ref> ਡਾ: ਫੈਜ਼ਾਨ ਮੁਸਤਫਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਜੈਨ ਪਰਯੂਸ਼ਨ ਤਿਉਹਾਰ ਦੇ 12 ਦਿਨਾਂ ਦੌਰਾਨ ਆਪਣੀ ਜੈਨ ਪਰਜਾ ਦੇ ਸਤਿਕਾਰ ਵਜੋਂ ਮਾਸਾਹਾਰੀ ਭੋਜਨ ਤੋਂ ਪਰਹੇਜ਼ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref>{{Cite news |date=2021-09-26|title=Mohan Bhagwat is right: British are to blame for India's Hindu-Muslim division|url=https://indianexpress.com/article/opinion/columns/rss-mohan-bhagwat-hindu-muslim-divide-british-7532872/|access-date=2021-10-19|work=The Indian Express|language=en}}</ref> ਮੁਕਰਾਬ ਖਾਨ ਨੇ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੂੰ "ਇੱਕ ਯੂਰਪੀਅਨ ਪਰਦਾ (ਟੇਪੇਸਟ੍ਰੀ) ਭੇਜਿਆ ਜਿਸ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਵਿੱਚ ਫਰੈਂਕ [ਯੂਰਪੀਅਨ] ਚਿੱਤਰਕਾਰਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਕੰਮ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ।" ਉਸਦਾ ਇੱਕ ਦਰਸ਼ਕ ਹਾਲ "ਯੂਰਪੀਅਨ ਸਕ੍ਰੀਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।" ਈਸਾਈ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੇ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਤੁਜ਼ੁਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਸਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਉਸਦੇ ਇੱਕ ਨੌਕਰ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਹਾਥੀ ਦੰਦ ਦਾ ਇੱਕ ਟੁਕੜਾ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਉੱਕਰੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਆਖ਼ਰੀ ਸੀਨ ਵਿੱਚ "ਇੱਕ ਦਰੱਖਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ (ਹਜ਼ਰਤ) ਯਿਸੂ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਦਿਖਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਿਰ ਯਿਸੂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਬੁੱਢਾ ਆਦਮੀ ਯਿਸੂ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਚਾਰ ਹੋਰ ਖੜੇ ਹਨ। " ਹਾਲਾਂਕਿ ਜਹਾਂਗੀਰ ਇਸ ਨੂੰ ਉਸ ਗੁਲਾਮ ਦਾ ਕੰਮ ਮੰਨਦਾ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਇਸਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਸੱਯਦ ਅਹਿਮਦ ਅਤੇ ਹੈਨਰੀ ਬੇਵਰਿਜ ਸੁਝਾਅ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਯੂਰਪੀਅਨ ਮੂਲ ਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਸੰਭਵ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰੂਪਾਂਤਰਨ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਜਿੱਥੋਂ ਵੀ ਆਇਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਜੋ ਵੀ ਇਹ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਸੀ, ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਸੀ ਕਿ ਇੱਕ ਯੂਰਪੀਅਨ ਸ਼ੈਲੀ ਮੁਗਲ ਕਲਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰਨ ਲਈ ਆਈ ਸੀ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਗੁਲਾਮ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਵਜੋਂ ਦਾਅਵਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੁਆਰਾ ਉਸ 'ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ। == ਕਲਾ == [[File:Jahangir inscription on the Allahabad pillar of Ashoka.jpg|thumb|ਅਸ਼ੋਕ ਦੇ ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਥੰਮ੍ਹ ਉੱਤੇ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦਾ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ।<ref name="RT">Description and recent photograph in {{cite web |last1=Thapar |first1=Romila |title=India and the World as Viewed from a Pillar of Ashoka Maurya |url=https://guftugu.in/2018/06/pillar-of-ashokamaurya-romila-thapar/ |date=13 June 2018}}</ref>]] ਜਹਾਂਗੀਰ ਕਲਾ ਅਤੇ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਸੀ। ਆਪਣੀ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ, ਜਹਾਂਗੀਰਨਾਮਾ, ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਾਸਨਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਵਾਪਰੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ, ਬਨਸਪਤੀ ਅਤੇ ਜੀਵ-ਜੰਤੂਆਂ ਦੇ ਵਰਣਨ, ਅਤੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜੀਵਨ ਦੇ ਹੋਰ ਪਹਿਲੂਆਂ ਨੂੰ ਦਰਜ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਉਸਤਾਦ ਮਨਸੂਰ ਵਰਗੇ ਦਰਬਾਰੀ ਚਿੱਤਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਟੁਕੜਿਆਂ ਨੂੰ ਪੇਂਟ ਕਰਨ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਗੱਦ ਦੇ ਨਾਲ ਹੋਣਗੇ।<ref>{{Cite book|last=Cleveland Beach|first=Milo|title=Mughal and Rajput Painting|url=https://archive.org/details/mughalrajputpain0000beac|publisher=Cambridge University Press|year=1992|location=Cambridge|pages=[https://archive.org/details/mughalrajputpain0000beac/page/n141 90]}}</ref> ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, 1619 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਈਰਾਨ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੇ ਇੱਕ ਸ਼ਾਹੀ ਬਾਜ਼ ਦੇ ਡਰ ਵਿੱਚ ਕਾਗਜ਼ ਉੱਤੇ ਕਲਮ ਪਾ ਦਿੱਤੀ: “ਮੈਂ ਇਸ ਪੰਛੀ ਦੇ ਰੰਗ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਬਾਰੇ ਕੀ ਲਿਖ ਸਕਦਾ ਹਾਂ? ਇਸ 'ਤੇ ਕਾਲੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਨ, ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਖੰਭਾਂ, ਪਿੱਠ ਅਤੇ ਪਾਸਿਆਂ 'ਤੇ ਹਰ ਖੰਭ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਸੀ, "ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਹੁਕਮ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਸਤਾਦ ਮਨਸੂਰ ਨੇ ਇਸ ਦੇ ਨਾਸ਼ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸਦਾ ਇੱਕ ਚਿੱਤਰ ਪੇਂਟ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite book|last=Jahangir|title=The Jahangirnama: Memoirs of Jahangir, Emperor of India|url=https://archive.org/details/jahangirnamamemo00jaha|publisher=Freer Gallery of Art, Arthur M. Sackler Gallery in Association with Oxford University Press|year=1999|location=New York|pages=[https://archive.org/details/jahangirnamamemo00jaha/page/314 314]|isbn=978-0-19-512718-8 |translator-last=Thackston|translator-first=W.M.}}</ref> ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀ ਕਲਾ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜੋ ਉਸਨੇ ਸੈਂਕੜੇ ਚਿੱਤਰਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਐਲਬਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਕਈ ਵਾਰ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ ਵਰਗੇ ਥੀਮ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਸੰਗਠਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref>{{Cite book|last=Cleveland Beach|first=Milo|title=Mughal and Rajput Painting|url=https://archive.org/details/mughalrajputpain0000beac|publisher=Cambridge University Press|year=1992|location=Cambridge|pages=[https://archive.org/details/mughalrajputpain0000beac/page/n133 82]}}</ref> ਜਹਾਂਗੀਰ ਖੁਦ ਆਪਣੀ ਆਤਮਕਥਾ ਵਿੱਚ ਨਿਮਰਤਾ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਪੇਂਟਿੰਗ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪੋਰਟਰੇਟ ਦੇ ਕਲਾਕਾਰ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋਣ ਦੇ ਆਪਣੇ ਹੁਨਰ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ: {{blockquote|text=...ਪੇਂਟਿੰਗ ਲਈ ਮੇਰੀ ਪਸੰਦ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਨਿਰਣਾ ਕਰਨ ਦਾ ਮੇਰਾ ਅਭਿਆਸ ਅਜਿਹੇ ਮੁਕਾਮ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਕੰਮ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਮਰੇ ਹੋਏ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦਾ ਜਾਂ ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦਾ, ਮੈਨੂੰ ਨਾਮ ਦੱਸੇ ਬਿਨਾਂ, ਮੈਂ ਇਸ ਪਲ ਦੇ ਉਤਸ਼ਾਹ 'ਤੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਇਹ ਅਜਿਹੇ ਆਦਮੀ ਦਾ ਕੰਮ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਤਸਵੀਰ ਹੋਵੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪੋਰਟਰੇਟ ਹਨ ਅਤੇ ਹਰੇਕ ਚਿਹਰਾ ਇੱਕ ਵੱਖਰੇ ਮਾਸਟਰ ਦਾ ਕੰਮ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਖੋਜ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰੇਕ ਦਾ ਕਿਹੜਾ ਚਿਹਰਾ ਕੰਮ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਿਅਕਤੀ ਨੇ ਚਿਹਰੇ ਦੀ ਅੱਖ ਅਤੇ ਭਰਵੱਟੇ ਵਿੱਚ ਪੇਂਟ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਸਮਝ ਸਕਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਅਸਲੀ ਚਿਹਰਾ ਕਿਸ ਦਾ ਕੰਮ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸ ਨੇ ਅੱਖ ਅਤੇ ਭਰਵੱਟੇ ਨੂੰ ਪੇਂਟ ਕੀਤਾ ਹੈ।}} [[File:Jahangirs huqqa close national museum india.JPG|thumb|ਜਹਾਂਗੀਰ ਦਾ ਜੇਡ ਹੁੱਕਾ, ਨੈਸ਼ਨਲ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ]] ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਲਾ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਲਿਆ। ਉਸਨੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਕਬਰ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਪੇਂਟਿੰਗਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਿਆ। ਇਸਦੀ ਇੱਕ ਉੱਤਮ ਉਦਾਹਰਣ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਨੌਬਤ ਖਾਨ ਦੀ ਉਸਤਾਦ ਮਨਸੂਰ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਪੇਂਟਿੰਗ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤਾਨਸੇਨ ਦੇ ਜਵਾਈ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸੁਹਜ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਉਸਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਅਧੀਨ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਪੇਂਟਿੰਗਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੂਚੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਮਿਤੀ ਅਤੇ ਹਸਤਾਖਰ ਵੀ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ, ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਸਹੀ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਕਦੋਂ ਅਤੇ ਕਿਸ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਟੁਕੜੇ ਬਣਾਏ ਗਏ ਸਨ। ਡਬਲਯੂ. ਐੱਮ. ਥੈਕਸਟਨ ਦੇ ਜਹਾਂਗੀਰਨਾਮੇ ਦੇ ਅਨੁਵਾਦ ਦੇ ਮੁਖਬੰਧ ਵਿੱਚ, ਮਿਲੋ ਕਲੀਵਲੈਂਡ ਬੀਚ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਕਾਫ਼ੀ ਸਥਿਰ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਨਿਯੰਤਰਣ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਰਾਜ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਉਸ ਕੋਲ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਕਲਾ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦੇਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਸੀ ਜੋ "ਸਮਰਾਟ ਦੇ ਵਰਤਮਾਨ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਸਨ। ਉਤਸ਼ਾਹ"।<ref>{{Cite book|last=Jahangir|title=The Jahangirnama: Memoirs of Jahangir, Emperor of India|url=https://archive.org/details/jahangirnamamemo00jaha|publisher=Freer Gallery of Art, Arthur M. Sackler Gallery in Association with Oxford University Press|year=1999|location=New York|pages=vii|isbn=978-0-19-512718-8 |translator-last=Thackston|translator-first=W.M.}}</ref> ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਦੌਲਤ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵਿਹਲੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਵਿਲਾਸਤਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ, ਵਿਸਤਾਰ ਵਿੱਚ, ਹਰੇ ਭਰੇ ਕੁਦਰਤੀ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ, ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ। ਕਦੇ-ਕਦਾਈਂ, ਉਹ ਇਸ ਮਕਸਦ ਲਈ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਸੀ; ਜਦੋਂ ਜਹਾਂਗੀਰ ਰਹੀਮਾਬਾਦ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਖਾਸ ਬਾਘ ਦੀ ਦਿੱਖ ਨੂੰ ਫੜਨ ਲਈ ਆਪਣੇ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ ਹੋਏ ਸਨ ਜਿਸਨੂੰ ਉਸਨੇ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਕੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਨੂੰ ਇਹ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ।<ref>{{Cite book|last=Verma|first=Som Prakash|title=Mughal Painter of Flora and Fauna: Ustād Manṣūr|publisher=Abhinav Publications|year=1999|location=New Delhi|pages=25}}</ref> ਜੈਸੂਇਟਸ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਤਾਬਾਂ, ਉੱਕਰੀ ਅਤੇ ਪੇਂਟਿੰਗ ਲੈ ਕੇ ਆਏ ਸਨ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਕਬਰ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਰੱਖੇ ਹੋਏ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਮੁਗਲਾਂ ਨੂੰ ਦੇਣ ਲਈ ਹੋਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਮਾਨ ਮੰਗਵਾ ਲਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਮੁਗਲ "ਪਰਿਵਰਤਨ ਦੀ ਕਗਾਰ 'ਤੇ ਸਨ", ਇੱਕ ਧਾਰਨਾ ਜੋ ਬਹੁਤ ਗਲਤ ਸਾਬਤ ਹੋਈ। ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਅਕਬਰ ਅਤੇ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਇਸ ਕਲਾਕਾਰੀ ਦਾ ਬਹੁਤ ਨੇੜਿਓਂ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਦੁਹਰਾਇਆ ਅਤੇ ਅਨੁਕੂਲਿਤ ਕੀਤਾ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਆਈਕੋਨੋਗ੍ਰਾਫਿਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਯਥਾਰਥਵਾਦ ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ ਜਿਸ ਲਈ ਪੁਨਰਜਾਗਰਣ ਕਲਾ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਜਹਾਂਗੀਰ ਆਪਣੇ ਦਰਬਾਰੀ ਚਿੱਤਰਕਾਰਾਂ ਦੀ ਕਾਬਲੀਅਤ ਦੇ ਮਾਣ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ। ਇਸਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਉਦਾਹਰਨ ਸਰ ਥਾਮਸ ਰੋ ਦੀਆਂ ਡਾਇਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਮਰਾਟ ਨੇ ਆਪਣੇ ਚਿੱਤਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਯੂਰਪੀਅਨ ਲਘੂ ਚਿੱਤਰ ਦੀ ਕਈ ਵਾਰ ਕਾਪੀ ਕਰਕੇ ਕੁੱਲ ਪੰਜ ਲਘੂ ਚਿੱਤਰ ਬਣਾਏ ਸਨ। ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਫਿਰ ਰੋ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਉਹ ਕਾਪੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅਸਲੀ ਨੂੰ ਚੁਣੇ, ਇੱਕ ਕਾਰਨਾਮਾ ਸਰ ਥਾਮਸ ਰੋ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਲਈ।{{citation needed|date=June 2017}} ਜਹਾਂਗੀਰ ਯੂਰਪੀਅਨ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲਣ ਵਿਚ ਵੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਸੀ। ਲੰਡਨ ਦੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਦੇ ਇੱਕ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਤਸਵੀਰਾਂ ਦੇ 74 ਚਿੱਤਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਖੁਦ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਇਹ ਪੋਰਟਰੇਟ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ ਕਲਾ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਉਦਾਹਰਣ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਚਿਹਰੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਬਣਾਏ ਗਏ ਸਨ, ਮੋਢੇ ਅਤੇ ਸਿਰ ਸਮੇਤ ਇਹ ਚਿੱਤਰ ਹਨ। <ref>{{cite book |last1=Losty |first=J.P. |title=The Carpet at the Window: a European Motif in the Mughal Jharokha Portrait |publisher=Mapin Publishing |location=Ahmedabad|date=2013|pages=52–64 |editor1-last=Sharma |editor1-first=M |editor2-last=Kaimal |editor2-first=P |series=Indian Painting: Themes, History and Interpretations; Essays in Honour of B.N. Goswamy}}</ref> == ਜਨਤਕ ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਦਵਾਈ == ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਜਨ ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਦਵਾਈ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਦਿਲਚਸਪੀ ਲਈ। ਆਪਣੇ ਰਲੇਵੇਂ ਤੋਂ ਠੀਕ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੇ ਬਾਰਾਂ ਆਦੇਸ਼ ਪਾਸ ਕੀਤੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਘੱਟੋ ਘੱਟ 2 ਇਸ ਖੇਤਰ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਨ। ਪੰਜਵੇਂ ਹੁਕਮ ਨੇ ਰਾਈਸ-ਸਪਿਰਿਟ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਿਸਮ ਦੇ ਨਸ਼ੀਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਅਤੇ ਵਿਕਰੀ 'ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਦਸਵਾਂ ਹੁਕਮ ਉਸ ਦੇ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮਹਾਨ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁਫਤ ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਅਤੇ ਡਾਕਟਰਾਂ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖਣ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਸੀ।<ref name="Chattopadhyay_1995">{{cite journal | vauthors = Chattopadhyay A | title = Jahangir's interest in public health and medicine | journal = Bull Indian Inst Hist Med Hyderabad | pages = 170–182 | date = 1995| volume = 25 | issue = 1–2 | pmid = 11618835 | doi = }}</ref> == ਆਲੋਚਨਾ == ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਕਮਜ਼ੋਰ ਅਤੇ ਅਸਮਰੱਥ ਸ਼ਾਸਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite book |last1=Lach |first1=Donald F. |last2=Kley |first2=Edwin J. Van |title=Asia in the Making of Europe Vol. III, Bk. 2: A Century of Advance, South Asia |date=1998 |publisher=University of Chicago Press |location=Chicago |isbn=978-0-226-46767-2 |page=629 |edition=Pbk.}}</ref><ref>{{cite book |last1=Flores |first1=Jorge |title=The Mughal Padshah: A Jesuit Treatise on Emperor Jahangir's Court and Household |date=2015 |publisher=Brill|isbn=978-9004307537 |page=9 |language=en}}</ref><ref>{{cite book |last1=Schimmel |first1=Annemarie |author-link=Annemarie Schimmel |editor-last=Waghmar |editor-first=Burzine K. |translator-last=Attwood |translator-first=Corinne |title=The empire of the Great Mughals : history, art and culture |date=2005 |publisher=Sang-E-Meel Pub. |location=Lahore |isbn=978-1-86189-185-3 |page=[https://archive.org/details/empireofgreatmug00anne/page/45 45] |edition=Revised |url-access=registration |url=https://archive.org/details/empireofgreatmug00anne/page/45 }}</ref><ref>{{cite book |last1=Hansen |first1=Valerie |last2=Curtis |first2=Ken |title=Voyages in World History, Volume 1 to 1600 |date=2013 |publisher=Cengage Learning |isbn=978-1-285-41512-3 |page=446 |language=en}}</ref> ਪੂਰਬੀ ਵਿਗਿਆਨੀ ਹੈਨਰੀ ਬੇਵਰਿਜ (ਤੁਜ਼ਕ-ਏ-ਜਹਾਂਗੀਰੀ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕ) ਨੇ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਰੋਮਨ ਸਮਰਾਟ ਕਲੌਡੀਅਸ ਨਾਲ ਕੀਤੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਦੋਵੇਂ "ਕਮਜ਼ੋਰ ਆਦਮੀ ਸਨ... ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਗਲਤ ਥਾਵਾਂ' ਤੇ... [ਅਤੇ] ਜਹਾਂਗੀਰ ਇੱਕ ਕੁਦਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਮੁਖੀ ਸੀ। ਅਜਾਇਬ ਘਰ, ... [ਉਹ] [ਇੱਕ] ਬਿਹਤਰ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਆਦਮੀ ਹੁੰਦਾ।"<ref name="Findly pg 311">{{cite book |last1=Findly |first1=Ellison Banks |title=Nur Jahan, empress of Mughal India |url=https://archive.org/details/nurjahanempressm00find |url-access=limited |date=1993 |publisher=Oxford University Press |location=New York |isbn=978-0-19-536060-8 |page=[https://archive.org/details/nurjahanempressm00find/page/n323 311]}}</ref> ਅੱਗੇ ਉਹ ਨੋਟ ਕਰਦਾ ਹੈ, "ਉਸਨੇ ਸਾਮਰਾਜੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵਾਧਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਇਸਦੇ ਉਲਟ, ਕੰਧਾਰ ਨੂੰ ਫਾਰਸੀਆਂ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਗੁਆ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਘਟਾ ਦਿੱਤਾ। ਪਰ ਸੰਭਵ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਸਦੇ ਸ਼ਾਂਤ ਸੁਭਾਅ, ਜਾਂ ਉਸਦੀ ਆਲਸ, ਇੱਕ ਫਾਇਦਾ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਨੇ ਬਹੁਤ ਖੂਨ-ਖਰਾਬਾ ਬਚਾਇਆ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਇੱਕ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਵਜੋਂ ਕਸੂਰ ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਨੂਰਜਹਾਂ ਦੀ ਅਧੀਨਗੀ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਨਾਲ ਝਗੜਾ ਸੀ, ਜੋ ਉਸਦੇ ਪੁਰਸ਼ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਯੋਗ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸੀ।<ref>{{cite book |last1=Beveridge|first1=Henry|title=Tuzuk-i-Jahangiri |publisher=Royal Asiatic Society, London |volume=II |page=6(preface)|url=https://indianculture.gov.in/rarebooks/tuzuk-l-jahangiri-or-memoris-jahangir-thirteenth-beginning-nineteenth-year-his-reign}}</ref> ਸਰ ਵਿਲੀਅਮ ਹਾਕਿੰਸ, ਜੋ 1609 ਵਿਚ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਗਿਆ ਸੀ, ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਇੰਨੇ ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ ਕਿ ਇਸ ਆਦਮੀ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਏਕਬਰ ਪਦਾਸ਼ਾ [ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਕਬਰ] ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨੇ ਦੱਕੇ ਤੋਂ ਜੋ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਇਹ ਰਾਜਾ, ਸੇਲਿਮ ਸ਼ਾ [ਜਹਾਂਗੀਰ] ਗੁਆਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।"<ref name="Findly pg 311" /> ਇਤਾਲਵੀ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਯਾਤਰੀ, ਨਿਕੋਲਾਓ ਮਾਨੂਚੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਪੋਤੇ, ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਦੇ ਅਧੀਨ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਨੇ ਜਹਾਂਗੀਰ ਬਾਰੇ ਆਪਣੀ ਚਰਚਾ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ: "ਇਹ ਤਜਰਬੇ ਦੁਆਰਾ ਪਰਖਿਆ ਗਿਆ ਸੱਚ ਹੈ ਕਿ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਉ ਦੇ ਪਸੀਨੇ ਨਾਲ ਜੋ ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਉਸਨੂੰ ਉਜਾੜ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।"<ref name="Findly pg 311" /> ਜੌਹਨ ਐਫ. ਰਿਚਰਡਸ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਹਾਂਗੀਰ ਦਾ ਜੀਵਨ ਦੇ ਇੱਕ ਨਿੱਜੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ ਵਾਪਸ ਜਾਣਾ ਅੰਸ਼ਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਸਦੀ ਸੁਸਤਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਵਾਈਨ ਅਤੇ ਅਫੀਮ ਦੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਖੁਰਾਕ ਦੀ ਲਤ ਕਾਰਨ ਲਿਆਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite book |last1=Richards |first1=John F |title=The New Cambridge History of India: Mughal Empire |date=2008 |publisher=Cambridge University Press |location=Delhi |isbn=978-81-85618-49-4 |page=102}}</ref> == ਮੀਡੀਆ ਵਿੱਚ == [[File:Prince Salim (the future Jahangir) and his legendary illicit love.jpg|thumb|250px|ਜਹਾਂਗੀਰ ਅਤੇ ਅਨਾਰਕਲੀ]] === ਫਿਲਮਾਂ ਅਤੇ ਟੀਵੀ === * 1939 ਦੀ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮ ਪੁਕਾਰ ਵਿੱਚ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦਾ ਕਿਰਦਾਰ ਚੰਦਰ ਮੋਹਨ ਨੇ ਨਿਭਾਇਆ ਸੀ।<ref>{{cite book |last=Bajaj |first=J. K. |date=2014 |title=On & Behind the Indian Cinema |url={{Google books|_1UqAwAAQBAJ|page=|keywords=|text=|plainurl=yes}} |publisher=Diamond Pocket Books Pvt Ltd |page=2020 |isbn=9789350836217}}</ref> * 1953 ਦੀ ਹਿੰਦੀ ਫਿਲਮ ਅਨਾਰਕਲੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦੀਪ ਕੁਮਾਰ ਦੁਆਰਾ ਉਸਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{cite book |last=U |first=Saiam Z. |date=2012 |title=Houseful The Golden Years of Hindi Cinema |url={{Google books|JSVCCwAAQBAJ|page=|keywords=|text=|plainurl=yes}} |publisher=Om Books International |isbn=9789380070254}}</ref> * 1955 ਦੀ ਹਿੰਦੀ ਫਿਲਮ ਆਦਿਲ-ਏ-ਜਹਾਂਗੀਰ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ ਡੀ ਕੇ ਸਪਰੂ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। * 1955 ਦੀ ਤੇਲਗੂ ਫਿਲਮ ਅਨਾਰਕਲੀ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ ਏ.ਐਨ.ਆਰ. * 1960 ਦੀ ਹਿੰਦੀ ਫਿਲਮ 'ਮੁਗਲ-ਏ-ਆਜ਼ਮ' ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਕਿਰਦਾਰ ਦਿਲੀਪ ਕੁਮਾਰ ਨੇ ਨਿਭਾਇਆ ਸੀ। ਜਲਾਲ ਆਗਾ ਨੇ ਫਿਲਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 'ਚ ਛੋਟੇ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦਾ ਕਿਰਦਾਰ ਵੀ ਨਿਭਾਇਆ ਸੀ।<ref name=":0" /><ref name=":0">{{cite news |title=Mughal-E-Azam: Lesser known facts |url=http://timesofindia.indiatimes.com/photo-features/Mughal-E-Azam-Lesser-known-facts/photostory/47653911.cms |newspaper=The Times of India |access-date=12 July 2016}}</ref> * 1966 ਦੀ ਮਲਿਆਲਮ ਫਿਲਮ ਅਨਾਰਕਲੀ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ ਪ੍ਰੇਮ ਨਜ਼ੀਰ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite news |last=Vijaykumar |first=B. |title=Anarkali 1966 |url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/anarkali-1966/article788581.ece |date=31 May 2010 |newspaper=The Hindu |issn=0971-751X |access-date=12 July 2016}}</ref> * 1979 ਦੀ ਤੇਲਗੂ ਫਿਲਮ ਅਕਬਰ ਸਲੀਮ ਅਨਾਰਕਲੀ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ ਬਾਲਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। * 1988 ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਆਮ ਬੈਨੇਗਲ ਦੀ ਟੀਵੀ ਸੀਰੀਜ਼ ਭਾਰਤ ਏਕ ਖੋਜ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ ਵਿਜੇ ਅਰੋੜਾ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। * ਜਹਾਂਗੀਰ ਸਵਰਨਮੁਦਰਾ ਭਾਰਤੀ ਫਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ ਸਤਿਆਜੀਤ ਰੇ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੀ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਗੁੰਮ ਹੋਏ ਸੋਨੇ ਦੇ ਸਿੱਕੇ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਜਾਸੂਸ ਕਹਾਣੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਮਸ਼ਹੂਰ ਪਾਤਰ ਫੈਲੂਦਾ ਸੀ। ਇਸਨੂੰ 1998 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਫਿਲਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। * 2000 ਟੀਵੀ ਲੜੀਵਾਰ ਨੂਰ ਜਹਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ ਮਿਲਿੰਦ ਸੋਮਨ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite magazine |last=Vetticad |first=Anna M. M. |date=27 September 1999 |title=Model Milind Soman to play Salim in serial Noorjahan on DD1 |url=http://indiatoday.intoday.in/story/model-milind-soman-to-play-salim-in-serial-noorjahan-on-dd1/1/255257.html |magazine=India Today |access-date=12 July 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160815223107/http://indiatoday.intoday.in/story/model-milind-soman-to-play-salim-in-serial-noorjahan-on-dd1/1/255257.html |archive-date=15 August 2016 |url-status=live}}</ref> * 2013 ਵਿੱਚ ਏਕਤਾ ਕਪੂਰ ਦੀ ਟੀਵੀ ਸੀਰੀਜ਼ ਜੋਧਾ ਅਕਬਰ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੂੰ ਰਵੀ ਭਾਟੀਆ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਅਯਾਨ ਜ਼ੁਬੈਰ ਰਹਿਮਾਨੀ ਨੇ ਵੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਨੌਜਵਾਨ ਸਲੀਮ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ। * 2014 ਵਿੱਚ ਇੰਦੂ ਸੁਦਰਸਨ ਦੀ ਟੀਵੀ ਸੀਰੀਜ਼ ਸਿਆਸਤ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ ਕਰਣਵੀਰ ਸ਼ਰਮਾ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਂਸ਼ੂ ਪਾਂਡੇ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite news |last=Kotwani |first=Hiren |date=20 March 2015 |title=Sudhanshu Pandey replaces Karanvir Sharma in Siyaasat |url=http://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Sudhanshu-Pandey-replaces-Karanvir-Sharma-in-Siyaasat/articleshow/46632331.cms |newspaper=The Times of India |access-date=12 July 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304031413/http://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Sudhanshu-Pandey-replaces-Karanvir-Sharma-in-Siyaasat/articleshow/46632331.cms |archive-date=4 March 2016 |url-status=live}}</ref> * 2014 ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸਿਟਕਾਮ ਹਰ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਕਾ ਹਾਲ ਅਕਬਰ ਬੀਰਬਲ ਵਿੱਚ, ਪਵਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਸਲੀਮ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। * 2018 ਕਲਰਜ਼ ਟੀਵੀ ਲੜੀਵਾਰ ਦਾਸਤਾਨ-ਏ-ਮੁਹੱਬਤ ਸਲੀਮ ਅਨਾਰਕਲੀ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ ਸ਼ਾਇਰ ਸ਼ੇਖ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। === ਸਾਹਿਤ === * ਜਹਾਂਗੀਰ ਇੰਦੂ ਸੁੰਦਰੇਸਨ ਦੇ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜੇਤੂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਨਾਵਲ ਦ ਟਵੰਟੀਥ ਵਾਈਫ (2002) ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਇਸ ਦੇ ਸੀਕਵਲ ਦ ਫੀਸਟ ਆਫ਼ ਰੋਜ਼ਜ਼ (2003) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪਾਤਰ ਹੈ।<ref>{{Cite book|last=Sundaresan|first=Indu|title=The Feast of Roses: A Novel|url=https://archive.org/details/feastofrosesnove00sund|publisher=Simon and Schuster|isbn=9780743481960|year=2003}}</ref><ref>{{Cite book|last=Sundaresan|first=Indu|url=https://archive.org/details/twentiethwife00sund_0/page/11|title=Twentieth wife : a novel|publisher=Washington Square Press|isbn=9780743428187|edition=Paperback|location=New York|year=2002}}</ref> * ਜਹਾਂਗੀਰ ਐਲੇਕਸ ਰਦਰਫੋਰਡ ਦੇ ਨਾਵਲ ਰੂਲਰ ਆਫ਼ ਦਾ ਵਰਲਡ (2011) ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਇਸ ਦੇ ਸੀਕਵਲ ਦ ਟੈਂਟੇਡ ਥ੍ਰੋਨ (2012) ਦੀ ਲੜੀ ਐਮਪਾਇਰ ਆਫ਼ ਦਾ ਮੁਗਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪਾਤਰ ਹੈ।<ref>{{Cite book|last=Rutherford|first=Alex|title=Ruler of the World|publisher=Hachette UK|year=2011|isbn=978-0-755-34758-2}}</ref><ref>{{Cite book|last=Rutherford|first=Alex|title=The Tainted Throne|publisher=Hachette UK|year=2012|isbn=978-0-755-34761-2}}</ref> * ਜਹਾਂਗੀਰ ਤਨੁਸ਼੍ਰੀ ਪੋਦਾਰ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੇ ਨਾਵਲ ਨੂਰਜਹਾਂ ਦੀ ਧੀ (2005) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਾਤਰ ਹੈ।<ref>{{Cite book|last=Podder|first=Tanushree|title=Nur Jahan's Daughter|url=https://archive.org/details/nurjahansdaughte0000podd|publisher=Rupa & Co.|year=2005|isbn=9788129107220|location=New Delhi}}</ref> * ਜਹਾਂਗੀਰ ਨਾਵਲ ਪਿਆਰੀ ਮਹਾਰਾਣੀ ਮੁਮਤਾਜ਼ ਮਹਿਲ: ਨੀਨਾ ਕੌਂਸੁਏਲੋ ਐਪਟਨ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਨਾਵਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਾਤਰ ਹੈ।<ref>{{Cite book|last=Epton|first=Nina Consuelo|title=Beloved Empress Mumtaz Mahal: A Historical Novel|url=https://archive.org/details/belovedempressmu0000epto|publisher=Roli Books|year=1996}}</ref> * ਜਹਾਂਗੀਰ ਨਾਵਲ ਨੂਰਜਹਾਂ: ਜੋਤੀ ਜਾਫਾ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਨਾਵਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪਾਤਰ ਹੈ।.<ref>{{Cite book|last=Jafa|first=Jyoti|title=Nurjahan: A Historical Novel|publisher=Writers Workshop|year=1978|location=India}}</ref> * ਜਹਾਂਗੀਰ ਤਿਮੇਰੀ ਮੁਰਾਰੀ ਦੇ ਨਾਵਲ ਤਾਜ, ਮੁਗਲ ਭਾਰਤ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਇੱਕ ਪਾਤਰ ਹੈ।<ref>{{Cite book|last=Murari|first=Timeri|title=Taj, a Story of Mughal India|url=https://archive.org/details/tajstoryofmughal0000mura|publisher=Penguin|year=2004}}</ref> == ਆਨਲਾਈਨ ਕੰਮ == * {{cite book |last=Emperor of Hindustan |first=Jahangir |translator-last=Price |translator-first=David |date=1829 |title=Memoirs of the Emperor Jahangueir |url=https://archive.org/stream/memoirsofemperor00jaharich#page/n5/mode/2up |location=London |publisher=J. Murray}} * {{cite book |last=Elliot |first=Henry Miers |author-link=Henry Miers Elliot |date=1875 |title=Wakiʼat-i Jahangiri |url=https://archive.org/stream/wakiatijahangiri00jaha#page/n5/mode/2up |location=Lahore |publisher=Sheikh Mubarak Ali}} == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * [[ਜਹਾਂਗੀਰਨਾਮਾ]] == ਹਵਾਲੇ == {{reflist}} == ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ == * {{cite book|title=The Human Record: Sources of Global History. Vol. 2: Since 1500|url=https://archive.org/details/humanrecordsourc0002andr_y8u5|last1=Andrea|first1=Alfred J.|last2=Overfield|first2=James H.|edition=Fifth|year=2005|publisher=Houghton Mifflin|location=Boston|isbn=978-0-618-37041-2}} * {{cite journal|last=Alvi|first=Sajida S.|author-link=Sajida Alvi|year=1989|title=Religion and State during the Reign of Mughal Emperor Jahǎngǐr (1605–27): Nonjuristical Perspectives|journal=Studia Islamica|issue=69|pages=95–119|doi=10.2307/1596069|jstor=1596069}} * {{cite book |last=Balabanlilar |first=Lisa |title=The Emperor Jahangir: Power and Kingship in Mughal India |location=London |publisher=[[I. B. Tauris]] |year=2020 |isbn=9781838600426}} * {{cite journal |last=Findly |first=Ellison B. |date=April–June 1987 |title=Jahāngīr's Vow of Non-Violence |journal=Journal of the American Oriental Society |volume=107 |issue=2 |pages=245–256 |doi=10.2307/602833 |jstor=602833}} * {{Cite book|last1=Gascoigne|first1=Bamber|title=The Great Moghuls|last2=Gascoigne|first2=Christina|publisher=Constable|year=1998|location=London|pages=130–179|oclc=39270860|orig-year=1971}} * {{cite journal |last=Lefèvre |first=Corinne |year=2007 |title=Recovering a Missing Voice from Mughal India: The Imperial Discourse of Jahāngīr (r. 1605–1627) in his Memoirs |journal=Journal of the Economic and Social History of the Orient |volume=50 |issue=4 |pages=452–489 |doi=10.1163/156852007783245034|s2cid=153839580 |url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-00706230/file/Recovering%20a%20Missing%20Voice_JESHO.pdf }} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == {{Wikiquote}} {{Commons category}} * {{Gutenberg author|id=47485}} * [http://www.kforknowledge.com/2011/09/jehangir-and-shah-jehan.html Jehangir and Shah Jehan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120505015507/http://www.kforknowledge.com/2011/09/jehangir-and-shah-jehan.html |date=2012-05-05 }} * [https://web.archive.org/web/20100528145829/http://www.boloji.com/history/012.htm The World Conqueror: Jahangir] * [http://www.jainpedia.org/themes/places/jainism-and-islam/jains-and-the-mughals.html Jains and the Mughals] {{s-start}} {{s-hou|[[ਤੈਮੂਰ ਵੰਸ਼]] || 20 ਸਤੰਬਰ 1569 || 8 ਨਵੰਬਰ 1627}} {{s-reg|}} {{s-bef|before=[[ਅਕਬਰ]]}} {{s-ttl|title=[[ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ]] | years=1605–1627}} {{s-aft|after=[[ਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂ]]}} {{s-end}} {{Mughal Empire}} {{Authority control}} 66e61awwfsv2nkj7qwlmllhk1bbb0ix 0 63651 841648 815071 2026-06-29T19:23:01Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260629)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 841648 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = {{raise|0.2em|ਨਾਗਾਸਾਕੀ}} | native_name = {{lower|0.1em|{{nobold|{{lang|ja|長崎市}}}}}} | native_name_lang = | official_name = ਨਾਗਾਸਾਕੀ ਸ਼ਹਿਰ | settlement_type = [[ਜਾਪਾਨ ਦੇ ਕੋਰ ਸਿਟੀ|ਕੋਰ ਸਿਟੀ]] <!-- images, nickname, motto ---> | image_skyline = Nagasaki City view from Hamahira01s3.jpg | imagesize = 300px | image_alt = | image_caption = Nagasaki's waterfront area | image_flag = Flag of Nagasaki, Nagasaki.svg | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | image_blank_emblem = | nickname = | motto = <!-- maps and coordinates ------> | image_map = Nagasaki in Nagasaki Prefecture Ja.svg | map_alt = | map_caption = [[ਨਾਗਾਸਾਕੀ ਪ੍ਰੀਫ਼ੇਕਚਰ]] ਵਿੱਚ ਨਾਗਾਸਾਕੀ ਦੀ ਸਥਿਤੀ | image_dot_map = | dot_mapsize = | dot_map_base_alt = | dot_map_alt = | dot_map_caption = | dot_x = |dot_y = | pushpin_map = ਜਾਪਾਨ | pushpin_label_position = <!-- position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --> | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | latd=32 | latm=47 | lats= | latNS=N | longd=129 | longm=52 | longs= | longEW= E | coor_pinpoint = <!-- to specify exact location of coordinates (was coor_type) --> | coordinates_display = inline,title | coordinates_footnotes = <!-- for references: use<ref> tags --> <!-- location ------------------> | coordinates_region = JP | subdivision_type = ਦੇਸ਼ | subdivision_name = ਜਾਪਾਨ | subdivision_type1 =ਖੇਤਰ | subdivision_name1 = [[ਕਿਉਸ਼ੂ]] | subdivision_type2 = [[ਜਾਪਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰੀਫ਼ੇਕਚਰ|ਪ੍ਰੀਫ਼ੇਕਚਰ]] | subdivision_name2 = [[ਨਾਗਾਸਾਕੀ ਪ੍ਰੀਫ਼ੇਕਚਰ]] | subdivision_type3 = [[ਜਾਪਾਨ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ|ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] | subdivision_name3 = n/a <!-- established ---------------> | established_title = <!-- Settled --> | established_date = | founder = | named_for = <!-- seat, smaller parts -------> | seat_type = <!-- defaults to: Seat --> | seat = <!-- government type, leaders --> | government_footnotes = <!-- for references: use<ref> tags --> | leader_party = | leader_title =ਮੇਅਰ | leader_name = [[Tomihisa Taue]] (2007-) | leader_title1 = | leader_name1 = <!-- etc., up to leader_title4 / leader_name4 --> <!-- display settings ---------> | total_type = <!-- to set a non-standard label for total area and population rows --> | unit_pref = <!-- enter: Imperial, to display imperial before metric --> <!-- area ----------------------> | area_magnitude = <!-- use only to set a special wikilink --> | area_footnotes = <!-- for references: use<ref> tags --> | area_total_km2 = 406.35 | area_total_sq_mi = <!-- see table @ Template:Infobox settlement for details --> | area_land_km2 = 241.20 | area_land_sq_mi = | area_water_km2 = 165.15 | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_note = <!-- elevation -----------------> | elevation_footnotes = <!-- for references: use<ref> tags --> | elevation_m = | elevation_ft = <!-- population ----------------> | population_footnotes = <!-- for references: use<ref> tags --> | population_total = 446007 | population_as_of = 1 ਜਨਵਰੀ 2009 | population_density_km2 = 1100 | population_density_sq_mi= | population_est = | pop_est_as_of = | population_demonym = <!-- demonym, ie. Liverpudlian for someone from Liverpool --> | population_note = <!-- time zone(s) --------------> | timezone1 = [[Japan Standard Time]] | utc_offset1 = +9 | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = <!-- postal codes, area code ---> | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = <!-- defaults to: Area code(s) --> | area_code = <!-- blank fields (section 1) --> | blank_name_sec1 = City Symbols | blank1_name_sec1 = - ਰੁੱਖ | blank1_info_sec1 = [[Chinese tallow tree]] | blank2_name_sec1 = - ਫੁੱਲ | blank2_info_sec1 = [[Hydrangea]] | blank3_name_sec1 = | blank3_info_sec1 = | blank4_name_sec1 = | blank4_info_sec1 = | blank5_name_sec1 = | blank5_info_sec1 = | blank6_name_sec1 = | blank6_info_sec1 = | blank7_name_sec1 = | blank7_info_sec1 = <!-- blank fields (section 2) --> | blank_name_sec2 = Phone number | blank_info_sec2 = 095-825-5151 | blank1_name_sec2 = Address | blank1_info_sec2 = 2-22 Sakura-machi, Nagasaki-shi, Nagasaki-ken<br />850-8685 <!-- website, footnotes --------> | website = {{URL|http://www.city.nagasaki.lg.jp}} | footnotes = }} {{nihongo|'''ਨਾਗਾਸਾਕੀ'''|長崎市|ਨਾਗਾਸਾਕੀ-ਸ਼ੀ}} ({{Audio|ja-Nagasaki.ogg|listen}}) ਜਾਪਾਨ ਵਿੱਚ ਨਾਗਾਸਾਕੀ ਪ੍ਰੀਫ਼ੇਕਚਰ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਰਾਜਧਾਨੀ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ 16 ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਪੁਰਤਗੇਜੀਆਂ ਨੇ ਆਬਾਦ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਵਜ੍ਹਾ ਨਾਲ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਯੂਰਪੀ ਸ਼ਹਿਰੀਆਂ ਲਈ ਅਹਿਮ ਸਥਾਨ ਬਣ ਗਿਆ ਅਤੇ ਹੁਣ ਇਸ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਈਸਾਈ ਗਿਰਜੇ ਯੂਨੈਸਕੋ ਨੇ ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਵਿਰਾਸਤੀ ਇਮਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਇਹ ਇੱਕ ਜ਼ਮਾਨੇ ਵਿੱਚ ਜਾਪਾਨ ਦੀ ਅਹਿਮ ਫ਼ੌਜੀ ਬੰਦਰਗਾਹ ਸੀ। ਦੂਸਰੀ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਅਮਰੀਕਾ ਨੇ ਹੀਰੋਸ਼ੀਮਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਥੇ ਹੀ ਦੂਜਾ ਐਟਮ ਬੰਬ ਡੇਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite book | last = Hakim | first = Joy | title = A History of Us: War, Peace and all that Jazz | url = https://archive.org/details/historyofusbook50000haki | publisher = Oxford University Press | year = 1995 | location = New York | pages = | isbn = 0-19-509514-6}}</ref> ==ਸਥਾਪਨਾ== ==ਬੰਬ ਇਤਿਹਾਸ== [[ਦੂਜਾ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ]] ਸਮੇਂ [[ਜਪਾਨ]] ਉੱਤੇ ਕਈ ਮਹੀਨੇ ਭਾਰੀ ਬੰਬਾਰੀ ਕਰਨ ਪਿੱਛੋਂ [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ]] ਨੇ 26 ਜੁਲਾਈ, 1945 ਨੂੰ ਜਪਾਨ ਨੂੰ ਆਤਮ-ਸਮਰਪਣ ਕਰਨ ਲਈ ਤਾੜਨਾ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਜਪਾਨ ਨੇ ਨਜ਼ਰ ਅੰਦਾਜ਼ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਪਿੱਛੋਂ ਅਮਰੀਕੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ [[ਹੈਰੀ ਐੱਸ. ਟਰੂਮੈਨ]] ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ ਨਾਲ ਅਮਰੀਕਾ ਨੇ ਜਪਾਨ ਦੇ ਦੋ ਸ਼ਹਿਰਾਂ, [[ਹੀਰੋਸ਼ੀਮਾ]] ਅਤੇ ਨਾਗਾਸਾਕੀ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ 6 ਅਗਸਤ ਅਤੇ 9 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਐਟਮ ਬੰਬ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੇ ਸਨ। ਅਮਰੀਕਾ ਵੱਲੋਂ ਐਟਮ ਬੰਬਾਂ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਜਪਾਨ ਦੇ ਚਾਰ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਹੀਰੋਸ਼ੀਮਾ, ਕੋਕੂਰਾ, ਨਾਗਾਸਾਕੀ ਅਤੇ ਨਾਈਗਟਾ ਨੂੰ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਜਿਹਨਾਂ ਤਕ ਯੁੱਧ ਕਾਰਨ ਪਹੁੰਚ ਘੱਟ ਹੋ ਸਕੀ ਸੀ। ਹੀਰੋਸ਼ੀਮਾ ਦੀ ਪਰਮਾਣੂ ਦੁਰਘਟਨਾ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਬਾਅਦ 9 ਅਗਸਤ, 1945 ਨੂੰ ਜਦ ਜਪਾਨ ਅਜੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਗੋਤੇ ਖਾ ਹੀ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤਾਂ ਅਮਰੀਕਾ ਨੇ ਦੂਜਾ ਭਿਆਨਕ ਵਾਰ ਨਾਗਾਸਾਕੀ ਸ਼ਹਿਰ ਉੱਤੇ ਕੀਤਾ। ਹੀਰੋਸ਼ੀਮਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ [[ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਔਰਤ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨੀ ਫੌਜ|ਅਮਰੀਕਾ]] ਦਾ ਅਗਲਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ [[ਕੋਕੂਰਾ]] ਨਾਂ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਸੀ। ਪਰ ਕੋਕੂਰਾ ਉੱਪਰ ਧੁੰਦ ਪਈ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਬਦਲਣਾ ਪਿਆ। ਸੋ ਇਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਰੁਖ਼ ਨਾਗਾਸਾਕੀ ਸ਼ਹਿਰ ਵੱਲ ਕਰ ਲਿਆ। ਜੋ ਕਿ ਅਗਲੀ ਤਰਜੀਹ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ ਨਾਗਾਸਾਕੀ ਉੱਪਰ ਐਟਮ ਬੰਬ [[‘ਫੈਟ ਮੈਨ']] ਸੁੱਟਿਆ, ਜੋ ਕਿ ਸਵੇਰ ਦੇ 11 ਵੱਜ ਕੇ 2 ਮਿੰਟ ’ਤੇ ਫਟਿਆ ਸੀ। ਨਾਗਾਸਾਕੀ ਸ਼ਹਿਰ ਪਹਾੜਾਂ ਅਤੇ ਨਦੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਵੰਡਿਆ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਆਕਾਰ ਵਿੱਚ ਉੱਘੜ-ਦੁੱਘੜ ਨੇ ਅਜਿਹੇ ਆਕਾਰ ਨੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤਬਾਹੀ ਹੋਣ ਤੋਂ ਕੁਝ ਬਚਾਅ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਜਿੱਥੇ ਬੰਬ ਫਟਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਥੱਲੇ ਕੋਈ ਇਮਾਰਤ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਫਿਰ ਵੀ ਤਬਾਹੀ ਇੰਨੀ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਕਰੀਬ ਢਾਈ ਲੱਖ ਦੀ ਅਬਾਦੀ ਵਿੱਚੋਂ ਕਰੀਬ 75,000 ਲੋਕ ਮਾਰੇ ਗਏ ਅਤੇ ਇੰਨੇ ਹੀ ਹੋਰ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋ ਗਏ। ==ਅਬਾਦੀ== ==ਸਮੱਸਿਆ== ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} 6mkhqp5lbjy8gmz8hqc1dnqkmkt7t4n 0 64044 841661 838108 2026-06-29T19:40:58Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260629)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 841661 wikitext text/x-wiki {{Infobox book <!-- |italic title = (see above) --> | name = ਦ ਡੀਨਾਇਲ ਆਫ਼ ਡੈੱਥ | image = [[ਤਸਵੀਰ:Denialofdeathcover.jpg|frameless]] | image_size = 200px | caption = | author = ਅਰਨੈਸਟ ਬੈਕਰ | country = ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ | language = ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ | subject = [[ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ]]/[[ਦਰਸ਼ਨ]] | genre = ਗ਼ੈਰ-ਗਲਪ | publisher = | pub_date = | english_pub_date = | media_type = | pages = 336 | isbn = 0-684-83240-2 (ISBN13: 9780684832401) | oclc = | dewey = | congress = | preceded_by = | followed_by = }} '''ਦ ਡੀਨਾਇਲ ਆਫ਼ ਡੈੱਥ''' [[ਅਰਨੈਸਟ ਬੈਕਰ]] ਦੁਆਰਾ 1973 ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਇੱਕ ਕਿਤਾਬ ਹੈ ਜੋ [[ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ]] ਅਤੇ [[ਦਰਸ਼ਨ]] ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਹੈ।<ref>*{{cite book|last=Becker|first=Ernest|title=The Denial of Death|url=https://archive.org/details/denialofdeath00beck_0|location=New York|publisher=Simon & Schuster|year=1973|isbn=0-684-83240-2}}</ref> ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਨੂੰ 1974 ਵਿੱਚ ਲੇਖਕ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ ਆਮ ਗ਼ੈਰ-ਗਲਪ ਲਈ ਪੁਲਿਤਜ਼ਰ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref>{{Cite web |url=http://www.pulitzer.org/cgi-bin/year.pl?type=w&year=1974&FormsButton2=Retrieve |title=Pulitzer Prizes website |access-date=2015-08-18 |archive-date=2022-01-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220124223315/https://www.pulitzer.org/cgi-bin/year.pl?type=w&year=1974&FormsButton2=Retrieve |url-status=dead }}</ref> ਇਹ ਕਿਤਾਬ [[ਸੋਰੇਨ ਕੀਰਕੇਗਾਰਦ]], [[ਸਿਗਮੰਡ ਫ਼ਰਾਇਡ]] ਅਤੇ [[ਓਟੋ ਰੈਂਕ]] ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ==ਸਾਰ== ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਬੈਕਰ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਮੁੱਚੀ ਮਨੁੱਖੀ ਸਭਿਅਤਾ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸਾਡੀ ਮੌਤ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਿਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਿਧੀ ਹੈ। ਬੈਕਰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਭੌਤਿਕ ਸੰਸਾਰ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੁਆਰਾ ਸਿਰਜੇ ਅਰਥਾਂ ਦੇ ਸੰਕੇਤਕ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਦਵੈਤ ਭਾਵ ਹੈ। ਇਸ ਦਵੈਤ ਦੇ ਦੂਜੇ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਮਦਦ ਲੈਕੇ ਸਮੁੱਚੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਮਰਨਸ਼ੀਲਤਾ ਦੀ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋਣ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੈ। ਫ਼ਿਰ ਲੋਕ ਕੁਝ ਅਜਿਹਾ ਸਿਰਜ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਅਜਿਹੀ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਉਹਨਾਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਦਾ ਰਹੇਗੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਮਹਾਨ ਬਣ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਮਰਨਗੇ, ਚਾਹੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇੰਨਾ ਪਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਦਿਨ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਭੌਤਿਕ ਸਰੀਰ ਜ਼ਰੂਰ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਸ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਲੱਗਣ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਕੋਈ ਅਰਥ ਅਤੇ ਮਕਸਦ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਬੈਕਰ "ਅਮਰ ਹੋਣ ਦਾ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ"(ਜਾਂ [[ਕੌਸਾ ਸੂਈ]]) ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੁਲਿਤਜ਼ਰ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜੇਤੂ ਪੁਸਤਕਾਂ]] 7sbsrf71ji9pot3cb7iqajvqux3tiwz 0 64259 841669 550186 2026-06-29T19:49:43Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260629)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 841669 wikitext text/x-wiki {{taxobox |name = ''ਗੂਲਰ'' |image = Ficus - racemosa.JPG |regnum = ਪੌਦਾ |unranked_divisio = ਐਜੀੲਸਪਰਮ |unranked_classis = ਇਡੀਕੋਟਸ |unranked_ordo = ਰੋਸਿਡਸ |ordo = ਰੋਸੇਲਸ |familia = ਮੋਰਅਸੀਆ |genus = ''ਫਿਕਸ'' |species = '''''ਐਫ. ਰੇਸਮੋਸਾ''''' |binomial = ''ਫਿਕਸ ਰੇਸਮੋਸਾ'' |binomial_authority = ਕਾਰਲ ਲਿਨਾਓਸ |synonyms = ''ਫਿਕਸ ਗਲੋਮੇਰਾਟਾ'' <small>ਰੋਕਸਬ</small> }} '''ਗੂਲਰ''' ਜਿਸ ਦਰੱਖ਼ਤ ਨੂੰ [[ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ]] 'ਚ ਉਦੰਮਬਰ, [[ਹਿੰਦੀ]], ਗੂਲਰ, [[ਮਰਾਠੀ]], 'ਚ ਊਂਬਰ, [[ਗੁਜਰਾਤੀ]] 'ਚ ਉਂਬਰੋ ਅਤੇ [[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]] 'ਚ ਕਸਸਟਰ ਫਿਗ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੀ ਉੱਚਾਈ 20 ਤੋਂ 40 ਫੁੱਟ ਤਣਾ ਮੋਟਾ, ਲੰਬਾ ਛਿੱਲ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਤਿਖੇ ਚਮਕੀਲੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਤਿੰਨ ਤੋਂ ਪੰਜ ਇੰਚ ਚੌੜਾਈ ਦੋ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਇੰਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦੇ ਫਲ ਇੱਕ ਤੋਂ ਦੋ ਇਚ ਵਿਆਸ ਦਾ ਗੋਲਾਕਾਰ, ਗੁੱਛਿਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲਗਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦਰੱਖ਼ਤ ਦੇ ਹਰ ਭਾਗ 'ਚ ਦੁੱਧ ਨਿਕਲਾ ਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦਵਾਈਆਂ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref>{{cite book|title=The Complete Field Guide to Butterflies of Australia|url=https://archive.org/details/The_Complete_Field_Guide_to_Butterflies_of_Australia|last=Braby|first=Michael F.|year=2005|publisher=CSIRO Publishing|location=Collingwood, Victoria|isbn=0-643-09027-4|page=[https://archive.org/details/The_Complete_Field_Guide_to_Butterflies_of_Australia/page/n204 194]}}</ref> ==ਗੁਣ== ਇਸ ਦਾ ਫਲ ਮਿਠਾ, ਠੰਡਾ, ਕਫ਼ ਤੇ ਖੂਨ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਸਰੀਰ 'ਚ ਸੁੰਦਰਤਾ ਲਿਆਉਣ ਵਾਲਾ, ਗਰਭ ਰੱਖਿਆ, ਸ਼ੂਗਰ ਤੋਂ ਬਚਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਅੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। <gallery> File:Ficus fig-fruit-on-trunk.jpg|ਭਾਰਤੀ ਗੂਲਰ File:Pickled ficus racemosa fruits.jpg|ਗੂਲਰ File:LTM ficus.JPG|ਬਾਂਦਰ ਖਾਂਦਾ ਹੋਇਆ। </gallery> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਦਰੱਖ਼ਤ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਨਸਪਤੀ]] 3ziqgbydnhgqasnkvlpnqqwnl07nam1 0 64876 841719 749990 2026-06-29T21:10:15Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260629)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 841719 wikitext text/x-wiki '''ਟਕਸਾਲੀ ਬੋਲੀ '''ਕਿਸੇ ਵੀ ਖੇਤਰ ਦੀ ਉਹ [[ਭਾਸ਼ਾ]] ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਉਸ ਖਿਤੇ ਵਿੱਚ ਲਿਖਤੀ ਅਤੇ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਿੱਕੇਬੰਦ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਾਨਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਉਸ ਖਿੱਤੇ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਚਲਤ ਭਾਸ਼ਾਈ ਰੂਪਾਂ ਦਾ ਸਾਂਝਾ ਅਤੇ ਸਰਬ ਪ੍ਰਵਾਨਤ ਰੂਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ "ਟਕਸਾਲੀ", ਸ਼ਬਦ ਸਿੱਕਿਆਂ ਦੀ ਟਕਸਾਲ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਦੇਸ ਜਾਂ ਖਿੱਤੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਾਨਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਟਕਸਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵੀ ਕਿਸੇ ਖਿਤੇ ਦੀ ਸਰਬ ਪ੍ਰਵਾਨਤ ਭਾਸ਼ਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਟਕਸਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਸ ਖਿਤੇ ਦੇ ਸਮਾਜਕ-ਆਰਥਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਿਕਸਤ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਹੀ ਬਣਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਰੁਤਬਾ ਸਮੇਂ ਨਾਲ਼ ਬਦਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।<ref>http://punjabipedia.org/topic.aspx?txt=%E0%A8%9F%E0%A8%95%E0%A8%B8%E0%A8%BE%E0%A8%B2%E0%A9%80%20%E0%A8%AD%E0%A8%BE%E0%A8%B6%E0%A8%BE</ref> ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਟਕਸਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਕਿਸੇ ਖਿਤੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਲੋਂ ਬੋਲੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਵਿਲਖਣ ਭਾਸ਼ਾਈ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੇਂਦਰੀ ਰੂਪ ਵਾਲੀ ਭਾਸਾ ਹੁੰਦੀ ਆ।<ref name="fineganp14">{{cite book |title=Language: Its Structure and Use|url=https://archive.org/details/languageitsstruc0000fine_5ed|edition=5th |last=Finegan |first=Edward |year=2007 |publisher= Thomson Wadsworth|location=Boston, MA, USA|isbn=978-1-4130-3055-6 |page=[https://archive.org/details/languageitsstruc0000fine_5ed/page/14 14]}}</ref> ਇਹ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਆਕਰਨ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਤੇ ਸ਼ਬਦਕੋਸ਼ ਰੂਪ ਵਾਲੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਹੋਰ ਵੀ ਮਿਆਰੀ ਰੂਪ ਵਾਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹਵਾਲਾ ਸ੍ਰੋਤਾਂ ਵਜੋਂ ਵਰਤੀ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।<ref name="fineganp14" /> ਟਕਸਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਉਹ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਮਾਜਿਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇ। ਜੋ ਮਾਂਝੀ ਸਵਾਰੀ ਹੋਵੇ ਤੇ ਵਿਆਕਰਨਿਕ ਨਿਯਮਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਸ਼ੁੱਧ ਯਾ ਉਤਮ ਰੂਪ ਨੂੰ ਟਕਸਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ==ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ== ਵਖ ਵਖ ਬੋਲੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿਚੋਂ ਟਕਸਾਲੀ ਬਣਨ ਦੀ ਇੱਕੋ ਲੋੜ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਬੋਲੀ ਲੋਕਾਈ ਵਲੋਂ ਵਡੇ ਪਧਰ ਤੇ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੋਵੇ।<ref name=fineganp14/> ਟਕਸਾਲੀ ਬੋਲੀ ਦੀਆਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਅਹਿਮ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਹਨ: *ਪ੍ਰਵਾਨਤ [[ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ]], ਮਿਆਰੀ [[ਸ਼ਬਦ ਜੋੜ]] ਅਤੇ [[ਸ਼ਬਦ ਭੰਡਾਰ]] *ਪ੍ਰਵਾਨਤ [[ਗਰਾਮਰ]] *ਮਿਆਰੀ [[ਉੱਚਾਰਣ]] * ਭਾਵ ਪੂਰਤ ਜਨ-ਵਰਤੋਂ(ਸਕੂਲਾਂ,ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ, ਅਦਾਲਤਾਂ) *ਸਾਹਿਤਕ ਕਿਰਤਾਂ ਲੈ ਵਰਤੋਂ *ਜਾਂ ਸੰਚਾਰ ਮਾਧਿਅਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤੋਂ ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਬੋਧ [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਸ਼ਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨ]] 54qjlntke2g2p3a8qc3ruuioei7q2o8 0 67450 841781 618112 2026-06-30T02:31:50Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 841781 wikitext text/x-wiki {{Infobox holiday |holiday_name = Songkran |type = buddhist |image = Songkran in Wat Kungthapao 03.jpg |imagesize = 250px |caption = ਨਵੇਂ ਸਾਲ ਦੇ ਪਰੰਪਰਾ, ਰੋਟ ਨਾਮ ਦਮ ਹੁਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਮਾਤਾ ਪਿਤਾ ਤੇ ਵੱਡੇ ਵੱਡੇਰਿਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ |official_name = ਸੋਂਗਕਰਾਮ ਉਤਸਵ(สงกรานต์) |nickname = |observedby = ਥਾਈ |litcolor = |longtype = |significance = ਨਵੇਂ ਸਾਲ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ |begins = 13 ਅਪ੍ਰੈਲ |ends = 15 ਅਪ੍ਰੈਲ |date = 13 ਅਪ੍ਰੈਲ |scheduling = same day each year |duration = 3 days |frequency = ਸਾਲਾਨਾ |celebrations = |observances = |relatedto = [[Thingyan]], [[Lao New Year]], [[Puthandu|Tamil New Year]], [[Cambodian New Year]] }} ''''' [[File:Songkran 002aa.jpg|thumb|A truck load of people after a "hit", [[Chiang Mai]], Thailand]] ਸੋਂਗਕਰਾਨ [[ਥਾਇਲੈਂਡ]] ({{lang-th|สงกรานต์}}, {{IPA-th|sǒŋ.krāːn|pron}}, [http://www.forvo.com/word/สงกรานต์/#th listen]; from the [[Sanskrit language|Sanskrit]] word ''{{transl|IAST|saṃkrānti}}ਦਾ ਪਰੰਪਰਕ ਨਵਾ ਸਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕੀ 13 ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਇਹ ਉਤਸਵ ਤਿਨ ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਸੋਂਗਕਰਾਨ ਦਿਵਸ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਬੰਦੂਕ ਦੁਆਰਾ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਜਲ ਉਤਸਵ ਵੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕੀ ਪਾਣੀ ਬੁਰਾਈ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦੇਂਦਾ ਹੈ।<ref>[http://www.sanskrit-lexicon.uni-koeln.de/cgi-bin/monier/serveimg.pl?file=/scans/MWScan/MWScanjpg/mw1127-saMketagRhaka.jpg Saṃkrānti], Monier Williams Sanskrit-English Dictionary</ref> ==ਨਵੇਂ ਸਾਲ ਦੀ ਸਾਲ ਪਰੰਪਰਾ== [[File:Songkran at Wat Thai in Los Angeles, April 2008.JPG|thumb|right|Songkran at Wat Thai in Los Angeles]] [[File:Songkran 012.jpg|right|thumb|Water throwing along the western moat of Chiang Mai, Thailand]] [[File:Tuktuk chiangmai songkran 05b.jpg|thumb|left|People in a [[tuk tuk]] getting soaked during Songkran in [[Chiang Mai]]]] [[File:Songkran-4-KayEss-1.jpeg|thumb|left|upright|The use of [[chalk]] ({{lang-th|ดินสอพอง}}) is also very common having originated in the chalk used by monks to mark blessings.]] [[File:Children playing at the Bangkok Zoo (Songkran 2007).jpg|thumb|right|Some children having fun at the Bangkok Zoo during Songkran.]] ਪਰੰਪਰਕ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਧੋਣ ਦਾ ਮਤਲਬ ਆਪਣੇ ਪਾਪਾਂ ਦੀ ਬੁਰੀ ਕਿਸਮਤ ਨੂੰ ਧੋ ਲੇਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਬਾਰ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ਬੂਦਾਰ ਜੜੀ ਬੂਟਿਆਂ ਵੀ ਮਿਲੈ ਹੁੰਦੀ ਹਨ। ਇਸਦਾ ਮਕਸਦ ਅਕਸਰ ਵੱਡੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਆਪਣੇ ਮਾਤਾ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਆਕੇ ਮਿਲਣ ਦਾ ਤੇ ਉੰਨਾਂ ਲਈ ਉਪਹਾਰ ਲਿਆਉਣ ਦਾ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਮੰਦਰ ਜਾ ਕੇ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਮੋੰਕ ਨੂੰ ਖਾਣਾ ਖਿਲਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਤੇ ਬੁੱਧ ਮੰਦਰ ਦੀ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਸਫਾਈ ਕਰਕੇ ਉਸਨੂੰ ਖ਼ੁਸ਼ਬੂਦਾਰ ਇਤਰ ਨਾਲ ਮਹਿਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। <ref>http://www.thaiworldview.com/feast/songkran.htm</ref> ==ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੀ ਰਵਾਇਤ== ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੀ ਰਵਾਇਤ ਦਾ ਨਾਮ ਨਾਂਗ ਸੋਂਗਕਾਮ ਹੈ। ਕਬੀਲ ਮਹਾ ਫ੍ਰੋਮ ਦੀ ਸੱਤ ਕੁੜੀਆਂ,ਜਿੰਨਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਲੋਕ ਇੰਨਾ ਨੂੰ ਸੋਂਗਕਰਾਨ ਇਸਤਰੀਆਂ ਆਖਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਹ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਸਵਾਰੀ ਕਰਦੀ ਹਨ। ਜੇ ਇਹ ਸਵੇਰੇ ਆਉਣ ਤਾ ਇਹ ਜਾਨਵਰ ਦੀ ਪਿੱਠ ਦੇ ਉਪਰ ਖੜੀ ਹੋਕੇ ਆਦਿ ਹਨ ਤੇ ਜੇ ਉਹ ਦੁਪਹਿਰ ਨੂੰ ਆਉਣ ਤਾਂ ਉਹ ਜਾਨਵਰ ਤੇ ਬੈਠਕੇ ਆਂਦੀ ਹਨ।<ref>{{Cite web |url=http://www.thailine.com/thailand/thai/fest-t/songlan.htm |title=Thai New Year |access-date=2015-11-10 |archive-date=2013-08-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130831141632/http://www.thailine.com/thailand/thai/fest-t/songlan.htm |url-status=dead }}</ref> ==ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ== *{{commons category inline|Songkran in Thailand}} * {{Citation | publisher = bigmango.info | title = Songkran in Bangkok – The World's Biggest Water Fight... EVER! | url = http://bigmango.info/thailand-bangkok-customs-and-traditions/songkran-in-bangkok-the-worlds-biggest-water-fight-ever | accessdate = 2013-04-15 }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜਨਵਰੀ 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{Citation | publisher = airticketonsale.com | title = The Festival That Drenches You Out of Nowhere and How to Enjoy It | url = http://www.airticketonsale.com/blog/the-festival-that-drenches-you-out-of-nowhere-and-how-to-enjoy-it | accessdate = 2014-04-01 | archivedate = 2016-03-07 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160307081918/http://www.airticketonsale.com/blog/the-festival-that-drenches-you-out-of-nowhere-and-how-to-enjoy-it/ }} * {{Citation | publisher = Wandererz.net | title = Selection of Songkran pictures | url = http://wandererz.net/2015/04/happy-songkran-2015/ | accessdate = 2015-04-07 | archivedate = 2015-04-17 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20150417103451/http://wandererz.net/2015/04/happy-songkran-2015/ }} {{ਅਧਾਰ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਥਾਈਲੈਂਡ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਥਾਈਲੈਂਡ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਏਸ਼ੀਆਈ ਮਹੀਨਾ]] bsj4hges477ne7yaltkduzpdvthrhut 0 68193 841675 731789 2026-06-29T20:04:26Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 841675 wikitext text/x-wiki '''ਸਰਵਤ ਗਿਲਾਨੀ''' (ਜਨਮ: ਸਿਤੰਬਰ 9, 1982) ਇੱਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ, ਫਿਲਮ ਅਦਾਕਾਰਾ ਅਤੇ ਮਾਡਲ ਹੈ।<ref name="style">{{Cite web|title = Biography of a model: Sarwat Gilani|url = http://style.pk/complete-biography-of-sarwat-gillani/|publisher = style.pk|accessdate = February 10, 2013|archive-date = ਫ਼ਰਵਰੀ 25, 2021|archive-url = https://web.archive.org/web/20210225201011/http://style.pk/complete-biography-of-sarwat-gillani/|url-status = dead}}</ref> ਉਸਦੇ ਚਰਚਿਤ ਡਰਾਮੇ ''ਇਸ਼ਕ ਗੁੰਮਸ਼ੁਦਾ'', ''ਮੇਰੀ ਜ਼ਾਤ ਜ਼ਰਾ-ਏ-ਬੇਨਿਸ਼ਾਨ'', ''ਮਤਾ-ਏ-ਜਾਨ ਹੈ ਤੂ'' ''ਅਤੇ [[ਦਿਲ-ਏ-ਮੁਜ਼ਤਰ|ਦਿਲ-ਏ-ਮੁਜਤਰ]]''<ref>{{Cite news|title = a new age drama and its cast|url = http://blogs.tribune.com.pk/story/10627/mata-e-jaan-hai-tu-a-new-age-drama/|accessdate = February 10, 2013|newspaper = [[The Express Tribune]]|date = March 13, 2012|archive-date = ਨਵੰਬਰ 5, 2012|archive-url = https://web.archive.org/web/20121105002738/http://blogs.tribune.com.pk/story/10627/mata-e-jaan-hai-tu-a-new-age-drama/|dead-url = yes}}</ref> ਹਨ। ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਫਿਲਮੀ ਕਰੀਅਰ 2013 ਵਿੱਚ ਅੰਜੂਮ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦ ਦੀ ਫਿਲਮ ''ਦਿਲ ਮੇਰਾ ਧੜਕਨ ਤੇਰੀ ''ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਸੀ। ''<br> '' == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ == ਗਿਲਾਨੀ ਨੇ ਇੰਡਸ ਵੈਲੀ ਸਕੂਲ ਆਫ ਆਰਟ ਐਂਡ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਤੋਂ 2004 ਵਿੱਚ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਅਤੇ ਫਿਲਮਕਾਰੀ ਦੀ ਐਮ. ਏ. ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web|title = A talented Syeda artist|url = http://www.gilanisyeds.com/sarwat-gilani|publisher = gilanisyeds.com|accessdate = February 10, 2013|archive-date = ਅਗਸਤ 25, 2012|archive-url = https://web.archive.org/web/20120825093503/http://www.gilanisyeds.com/sarwat-gilani|dead-url = yes}}</ref> == ਫ਼ਿਲਮੀ ਕਰੀਅਰ == ਗਿਲਾਨੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਫ਼ਿਲਮ 'ਜਵਾਨੀ ਫਿਰ ਨਹੀਂ ਆਨੀ' ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਵਸੇ ਚੌਧਰੀ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਗਰਭਵਤੀ ਪਸ਼ਤੂਨ ਔਰਤ ਦਾ ਕਿਰਦਾਰ ਨਿਭਾਇਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਕਿਸਕੀ ਟੋਪੀ ਕਿਸਕੇ ਸਰ ਨਾਲ ਸਟੇਜ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਜਵਾਨੀ ਫਿਰ ਨਹੀਂ ਆਨੀ 2 ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਭਿਨੈ ਕੀਤਾ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਵਾਸੇ ਚੌਧਰੀ ਦੇ ਨਾਲ ਗੁਲ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨੂੰ ਦੁਹਰਾਇਆ। == ਨਿਜੀ ਜੀਵਨ == ਗਿਲਾਨੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਅਗਸਤ 2014 ਵਿੱਚ ਫਹਾਦ ਮਿਰਜ਼ਾ ਨਾਲ ਹੋਇਆ।<ref name="Celebrity News">{{Cite web|title = Sarwat Gilani married to Fahad Mirza|url = http://www.hblcelebrities.com/sarwat-gilani-fahad-mirza-wedding-pics/|publisher = Celebrity News|accessdate = August 19, 2014|archive-date = ਅਗਸਤ 21, 2014|archive-url = https://web.archive.org/web/20140821032001/http://www.hblcelebrities.com/sarwat-gilani-fahad-mirza-wedding-pics/|url-status = dead}}</ref><ref name="tribune.com.pk">http://tribune.com.pk/story/620429/sarwat-gilani-is-engaged-come-what-may-true-love-finds-its-way/</ref> ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਓਮਰ ਸਲੀਮ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜੋ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਹਸਤੀ ਅਲੀ ਸਲੀਮ ਦਾ ਭਰਾ ਸੀ।<ref name="tribune.com.pk"/> ਸਰਵਤ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਸਈਅਦ ਗਿਲਾਨੀ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਸਦੇ ਨਾਨਾ ਗੁਲਾਮ ਮੋਇਨੂਦੀਨ ਖਾਨਜੀ ਮਾਨਵਦਰ ਦੇ ਨਵਾਬ ਸਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪਸ਼ਤੂਨ ਵੰਸ਼ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਅਗਸਤ 2014 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਾਸਮੈਟੋਲੋਜੀ ਸਰਜਨ ਅਤੇ ਅਦਾਕਾਰ ਫਹਾਦ ਮਿਰਜ਼ਾ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ। ਗਿਲਾਨੀ ਨੇ 2015 ਵਿੱਚ ਪੁੱਤਰ ਰੋਹਨ ਮਿਰਜ਼ਾ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਜੂਨ 2017 ਵਿੱਚ, ਉਹ ਇੱਕ ਹੋਰ ਬੇਟੇ ਦੀ ਮਾਂ ਬਣ ਗਈ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਅਰਾਈਜ਼ ਮੁਹੰਮਦ ਮਿਰਜ਼ਾ ਸੀ। == ਫਿਲਮੋਗ੍ਰਾਫੀ == * ''ਦਿਲ ਮੇਰਾ ਧੜਕਨ ਤੇਰੀ'' (2013) -ਸਾਇਰਾ * ''ਬਾਤ ਚੀਤ ''(2014) ਸ਼ਾਰਟ ਫਿਲਮ * ''ਜਵਾਨੀ ਫਿਰ ਨਹੀਂ ਆਨੀ'' (2015) === ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ === * Azar Ki Ayegi Baraat * Aahista Aahista * [[ਦਿਲ-ਏ-ਮੁਜ਼ਤਰ]] * Dil Ki Madham Boliyan * Hotel * Ishq Gumshuda * Ishq Ki Inteha * Kaisi Hain Doorian * Koi Nahi Apna * Kuch Dil Ne Kaha * Malaal * Mata-e-Jaan Hai Tu * Meray Dard Ko Jo Zuban Miley * Meri Zaat Zarra-e-Benishan * Saiqa * Shadi Aur Tum Say? * Sheer Khurma (telefilm) * Tishnagi * Yariyan * Ek Tha Raja Ek Thi Rani (telefilm) * Koi Nahi Apna * Aahista Aahista * Sila == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਏਸ਼ੀਆਈ ਮਹੀਨਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] rd7184850rlt8mp8mizswb208efg6x3 0 68355 841662 835721 2026-06-29T19:41:26Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 2 books for verifiability (20260629)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 841662 wikitext text/x-wiki [[Image:VFPt charges plus minus thumb.svg|220px|thumb|right| ਇੱਕ ਪੌਜ਼ੇਟਿਵ (ਲਾਲ ਰੰਗ ਵਿੱਚ) ਅਤੇ ਇੱਕ ਨੈਗਟਿਵ (ਨੀਲੇ ਰੰਗ ਵਿੱਚ) ਚਰਜ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਫੀਲਡ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਚਿੱਤਰ]] [[ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] ਵਿੱਚ, ਇੱਕ [[ਫੀਲਡ]] ਇੱਕ ਭੌਤਿਕੀ ਮਾਤਰਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ [[ਸਪੇਸ]] ਅਤੇ ਵਕਤ<ref name=Gribbin> {{cite book |author=John Gribbin|title=Q is for Quantum: Particle Physics from A to Z|url=https://archive.org/details/qisforquantumpar0000grib_n9q5|publisher=Weidenfeld & Nicolson|location=London|year=1998|isbn=0-297-81752-3|page=[https://archive.org/details/qisforquantumpar0000grib_n9q5/page/138 138]}}</ref><ref name=Feynman2Ch1S2>{{cite book |author=Richard Feynman |title=The Feynman Lectures on Physics Vol II |publisher=Addison Wesley Longman |year=1970 |isbn=978-0-201-02115-8 |url=http://www.feynmanlectures.caltech.edu/II_01.html#Ch1-S2 |quote="A “field” is any physical quantity which takes on different values at different points in space."}}</ref><ref>{{cite journal |author=Ernan McMullin |journal=Phys. Perspect. |date=2002 |volume=4|pages=13–39|title=The Origins of the Field Concept in Physics |url=http://physics.gmu.edu/~rubinp/courses/416/pip_fields.pdf|bibcode = 2002PhP.....4...13M }}</ref> ਵਿੱਚ ਹਰੇਕ ਬਿੰਦੂ ਵਾਸਤੇ ਇੱਕ ਮੁੱਲ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਕਿਸੇ ਮੌਸਮੀ ਨਕਸ਼ੇ ਉੱਤੇ, ਸਤਿਹੀ ਕ੍ਰਿਆਸ਼ੀਲ ਹਵਾ ਗਤੀ ਕਿਸੇ ਨਕਸ਼ੇ ਉੱਤੇ ਹਰੇਕ ਬਿੰਦੂ ਪ੍ਰਤਿ ਇੱਕ [[ਵੈਕਟਰ]] ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਕੇ ਦਰਸਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹਰੇਕ ਵੈਕਟਰ ਓਸ ਬਿੰਦੂ ਉੱਤੇ ਹਵਾ ਦੀ ਗਤੀ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸਪੀਡ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰਾਂ ਇੱਕ ਹੋਰ ਉਦਾਹਰਨ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਫੀਲਡ]] ਨੂੰ ਕਿਸੇ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਚਾਰਜ]] ਤੋਂ ‘ਸਪੇਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹਾਲਤ’<ref name=Feynman204>{{cite book |author=Richard P. Feynman|title=The Feynman Lectures on Physics Vol II|publisher=Addison Wesley Longman| year=1970 |url=http://www.feynmanlectures.caltech.edu/II_04.html}}</ref> ਦੇ ਰੁਪ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੋਚਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸਾਰੀ ਦੀ ਸਾਰੀ ਸਪੇਸ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਰਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਸ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਫੀਲਡ]] ਅੰਦਰ ਕੋਈ '''ਟੈਸਟ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਚਾਰਜ''' ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਬਲ ਕਾਰਨ ਕਣ ਪ੍ਰਵੇਗਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। [[ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ]]ਆਂ ਨੇ ਕਿਸੇ ਫੀਲਡ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਨੂੰ ਅਜਿਹੇ ਬਲਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਲਈ ਅਮਲੀ ਤੌਰ ਤੇ ਉਪਯੋਗਿਕ ਫੀਲਡ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਖੋਜਿਆ ਹੈ ਜਿਹਨਾਂ ਬਲਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਿਸੇ ਫੀਲਡ ਦੇ ਕਾਰਨ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਬਲਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੋਚਿਆ।<ref name=Feynman102>{{cite book |author=Richard P. Feynman|title=The Feynman Lectures on Physics Vol I|publisher=Addison Wesley Longman| year=1970 |url=http://www.feynmanlectures.caltech.edu/I_02.html}}</ref> [[ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ]] ਦੇ ਮਾਡਰਨ ਢਾਂਚੇ ਵਿੱਚ, ਕਿਸੇ ਟੈਸਟ ਪਾਰਟੀਕਲ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤੇ ਬਗੈਰ ਹੀ, ਕੋਈ ਫੀਲਡ ਸਪੇਸ ਘੇਰਦੀ ਹੈ, ਐਨਰਜੀ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਇੱਕ ਕਲਾਸੀਕਲ "ਸ਼ੁੱਧ ਵੈਕੱਮ" ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰਦੀ ਹੈ।<ref name=Wheeler>{{cite book |author=John Archibald Wheeler|title=Geons, Black Holes, and Quantum Foam: A Life in Physics.|url=https://archive.org/details/geonsblackholesq00whee|publisher=Norton|location=London|year=1998|page=[https://archive.org/details/geonsblackholesq00whee/page/163 163]}}</ref> ਇਸਨੇ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਮੰਨਣ ਵੱਲ ਲਿਜਾਂਦਾ ਕਿ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਫੀਲਡ]]ਾਂ ਕੋਈ ਭੌਤਿਕੀ ਇਕਾਈ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਫੀਲਡ ਧਾਰਨਾ ਨੂੰ ਮਾਡਰਨ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਮਹਿਲ ਨੂੰ ਸਮਰਥਨ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਉਦਾਹਰਨ ਬਣ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। "ਤੱਥ ਕਿ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਫੀਲਡ ਮੋਮੈਂਟਮ ਅਤੇ ਐਨਰਜੀ ਰੱਖ ਸਕਦੀ ਹੈ ਇਸਨੂੰ ਬਹੁਤ ਵਾਸਤਵਿਕ ਬਣਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ... ਕੋਈ ਕਣ ਇੱਕ ਫੀਲਡ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਫੀਲਡ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪਾਰਟੀਕਲ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਫੀਲਡ ਅਜਿਹੀਆਂ ਜਾਣੀਆਂ-ਪਛਾਣੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਐਨਰਜੀ ਸਮੱਗਰੀ ਅਤੇ ਮੋਮੈਂਟਮ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਣ ਰੱਖ ਸਕਦੇ ਹਨ। "<ref name=Feynman110>{{cite book |author=Richard P. Feynman|title=The Feynman Lectures on Physics Vol I|publisher=Addison Wesley Longman| year=1970 |url=http://www.feynmanlectures.caltech.edu/I_10.html}}</ref> ਅਭਿਆਸ ਵਿੱਚ, ਜਿਆਦਾਤਰ ਫੀਲਡਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ (ਸਟ੍ਰੈਂਥ) ਗੈਰ-ਪਛਾਣਯੋਗ ਹੁੰਦੀ ਹੋਈ ਬਿੰਦੂ ਤੱਕ ਦੀ ਦੂਰੀ ਨਾਲ ਮੁੱਕਦੀਆਂ ਪਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਜੁਲਦੀਆਂ ਕਲਾਸੀਕਲ ਫੀਲਡਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ, ਜਿਵੇਂ [[ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨ ਦਾ ਨਿਊਟਨ ਦਾ ਨਿਯਮ|ਗਰੈਵਿਟੀ ਦੀ ਨਿਊਟਨ ਦੀ ਥਿਊਰੀ]] ਵਿੱਚ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਫੀਲਡ ਜਾਂ ਕਲਾਸੀਕਲ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੇਟਿਜ਼ਮ ਵਿੱਚ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਸਟੈਟਿਕ ਫੀਲਡ]], ਸੋਰਸ (ਸੋਮੇ) ਤੋਂ ਦੂਰੀ ਦੇ ਵਰਗ ਦੇ ਉਲਟ ਅਨੁਪਾਤ (ਇਨਵਰਸਲੀ ਪਰੋਪੋਸ਼ਨਲ) ਹੁੰਦੀ ਹੈ (ਯਾਨਿ ਕਿ, ਇਹ [[ਗਾਓਸ ਦਾ ਨਿਯਮ]] ਅਪਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ)। ਇੱਕ ਨਤੀਜਾ ਇਹ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਧਰਤੀ ਦੀ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਫੀਲਡ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਕੌਸਮਿਕ ਸਕੇਲ ਉੱਤੇ ਗੈਰ-ਪਛਾਣ-ਯੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਫੀਲਡ ਨੂੰ ਇੱਕ [[ਸਕੇਲਰ ਫੀਲਡ]], ਇੱਕ [[ਵੈਕਟਰ ਫੀਲਡ]], ਇੱਕ [[ਸਪਿੱਨੌਰ|ਸਪਿੱਨੌਰ ਫੀਲਡ]] ਜਾਂ ਕਿਸੇ [[ਟੈਂਸਰ ਫੀਲਡ]] ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਇਸ ਮੁਤਾਬਿਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਭੌਤਿਕੀ ਮਾਤਰਾ ਕੋਈ [[ਸਕੇਲਰ (ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ)|ਸਕੇਲਰ]], ਕੋਈ [[ਯੁਕਿਲਡਨ ਵੈਕਟਰ|ਵੈਕਟਰ]], ਕੋਈ [[ਸਪਿੱਨੌਰ]] ਜਾਂ ਕੋਈ [[ਟੈਂਸਰ]] ਹੈ। ਇੱਕ ਫੀਲਡ ਆਪਣੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸਥਾਨ ਦੇ ਹਰੇਕ ਬਿੰਦੂ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਨਿਰਾਲਾ (ਯੂਨੀਕ) ਟੈਂਸਰਾਤਮਿਕ ਲੱਛਣ ਰੱਖਦੀ ਹੈ: ਯਾਨਿ ਕਿ, ਇੱਕ ਫੀਲਡ ਕਿਤੇ ਕੋਈ ਸਕੇਕਰ ਫੀਲਡ ਅਤੇ ਕਿਤੇ ਹੋਰ ਕੋਈ ਵੈਕਟਰ ਫੀਲਡ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, [[ਨਿਊਟੋਨੀਅਨ ਗਰੈਵਿਟੀ|ਨਿਊਟੋਨੀਅਨ]] [[ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਫੀਲਡ]] ਇੱਕ ਵੈਕਟਰ ਫੀਲਡ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: ਇਸਦਾ ਮੁੱਲ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਬਿੰਦੂ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਦਰਸਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਤਿੰਨ ਸੰਖਿਆਵਾਂ ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਪੈ਼ਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਓਸ ਪੋਆਇੰਟ ਉੱਤੇ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਫੀਲਡ ਵੈਕਟਰ ਦੇ ਕੰਪੋਨੈਂਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਹਰੇਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ (ਸਕੇਲਰ, ਵਿਵਰਣ, ਟੈਂਸਰ) ਅੰਦਰ, ਕੋਈ ਫੀਲਡ ਜਾਂ ਤਾਂ ਇੱਕ [[ਕਲਾਸੀਕਲ ਫੀਲਡ]] ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਕੋਈ [[ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ]] ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਇਸ ਗੱਲ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸੰਖਿਆਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਲੱਛਣਬੱਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਾਂ [[ਓਪਰੇਟਰ (ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ)|ਕੁਆਂਟਮ ਓਪਰੇਟਰ]]ਾਂ ਨਾਲ ਲੱਛਣਬੱਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਦਰਅਸਲ, ਇਸ ਥਿਊਰੀ ਵਿੱਚ, ਫੀਲਡ ਦੀ ਇੱਕ ਬਰਾਬਰ ਦੀ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ ਇੱਕ [[ਫੀਲਡ ਪਾਰਟੀਕਲ]] ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਇੱਕ [[ਬੋਸੌਨ]] ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।<ref>{{cite journal |author=Steven Weinberg |journal=New York Review of Books |date=November 7, 2013 |title=Physics: What We Do and Don’t Know |url=http://www.nybooks.com/articles/archives/2013/nov/07/physics-what-we-do-and-dont-know/}}</ref> == ਇਤਿਹਾਸ == [[ਇਜ਼ਾਕ ਨਿਊਟਨ]] ਲਈ ਉਸਦਾ [[ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਦਾ ਨਿਯਮ]] ਸਰਲ ਤੌਰ ਤੇ ਪੁੰਜ-ਯੁਕਤ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਜੋੜੇ ਦਰਮਿਆਨ ਕ੍ਰਿਆਸ਼ੀਲ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ [[ਫੋਰਸ]] ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਗਤੀ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ (ਸਮਝਿਆ) ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ [[ਸੋਲਰ ਸਿਸਟਮ]] ਅੰਦਰਲੇ ਪਲੇਨੈੱਟ (ਗ੍ਰਹਿ), ਤਾਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਹਰੇਕ ਜੋੜੇ ਦਰਮਿਆਨ ਫੋਰਸ ਨਾਲ ਵੱਖਰੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਹਿਸਾਬਾਤਮਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਕਠਿਨਾਈ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਠਾਹਰਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਮਾਤਰਾ (ਕੁਆਂਟਿਟੀ) ਇਹਨਾਂ ਸਾਰੇ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਫੋਰਸਾਂ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਰੱਖਣ ਵਾਸਤੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਸ [[ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਫੀਲਡ]] ਮਾਤਰਾ ਨੇ ਸਪੇਸ ਵਿੱਚ ਹਰੇਕ ਬਿੰਦੂ ਉੱਤੇ ਕੁੱਲ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਫੋਰਸ ਦੱਸਿਆ ਜੋ ਓਸ ਬਿੰਦੂ ਉੱਤੇ ਯੂਨਿਟ ਪੁੰਜ ਵਾਲੀ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੁਆਰਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸਨੇ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਬਦਲਿਆ: ਇਸ ਗੱਲ ਨਾਲ ਕੋਈ ਫਰਕ ਨਹੀਂ ਪਿਆ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਉੱਤੇ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਫੋਰਸਾਂ ਨੂੰ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਤੌਰ ਤੇ ਕੈਲਕੁਲੇਟ ਕਰਦੇ ਹੋ ਅਤੇ ਫੇਰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਦੇ ਹੋ, ਜਾਂ ਤੁਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਫੀਲਡ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸਭ ਨੂੰ ਜੋੜਦੇ ਹੋ ਅਤੇ ਫੇਰ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਤੇ ਲਾਗੂ ਕਰਦੇ ਹੋ।<ref name=Weinberg1977>{{cite journal |title=The Search for Unity: Notes for a History of Quantum Field Theory |url=https://archive.org/details/sim_daedalus_fall-1977_106_4/page/17 |first=Steven |last=Weinberg |journal=Daedalus |volume=106 |number=4 |year=1977 |pages=17–35 |jstor=20024506 }}</ref> ਕਿਸੇ ਫੀਲਡ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰ ਧਾਰਨਾ ਦੀ ਡਿਵੈਲਪਮੈਂਟ ਸੱਚੀਮੁੱਚੀਂ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨਟਿਜ਼ਮ]] ਦੀ [[ਥਿਊਰੀ]] ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਸੀ। ਪਹਿਲੀਆਂ ਸਟੇਜਾਂ ਅੰਦਰ, [[ਆਂਦ੍ਰੇ-ਮੈਰੀ ਅੰਪੀਅਰ]] ਅਤੇ [[ਚਾਰਲਸ-ਔਗਸਟਿਨ ਡਿ ਕੂਲੌਂਬ]] ਓਹਨਾਂ ਨਿਊਟਨ-ਸਟਾਈਲ ਨਿਯਮਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਮੈਨੇਜ ਕਰ ਸਕੇ ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਚਾਰਜ]]ਾਂ ਜਾਂ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਕਰੰਟ]]ਾਂ ਦੇ ਜੋੜਿਆਂ ਦਰਮਿਆਨ ਫੋਰਸਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਸੀ। ਫੇਰ ਵੀ, ਫੀਲਡ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਇਹਨਾਂ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਫੀਲਡ|ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ]] ਅਤੇ [[ਮੈਗਨੈਟਿਕ ਫੀਲਡ]]ਾਂ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਲਿਖਣਾ (ਦਰਸਾਉਣਾ) ਜਿਆਦਾ ਕੁਦਰਤੀ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ; 1849 ਵਿੱਚ, [[ਮਾਈਕਲ ਫੈਰਾਡੇ]] ਫੀਲਡ ਸ਼ਬਦ ਘੜਨ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲਾਂ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ ਬਣਿਆ।<ref name=Weinberg1977/> ਫੀਲਡ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰ ਫਿਤਰਤ [[ਜੇਮਸ ਕਲ੍ਰਕ ਮੈਕਸਵੈੱਲ]] ਦੀ ਇਸ ਖੋਜ ਨਾਲ ਹੋਰ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਕਿ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਤਰੰਗਾਂ|ਇਹਨਾਂ ਫੀਲਡਾਂ ਅੰਦਰ ਤਰੰਗਾਂ]] ਇੱਕ ਸੀਮਤ ਸਪੀਡ ਉੱਤੇ ਸੰਚਾਰਿਤ (ਲੰਘਦੀਆਂ) ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਚਾਰਜਾਂ ਅਤੇ ਕਰੰਟਾਂ ਉੱਤੇ ਫੋਰਸ ਹੋਰ ਜਿਆਦਾ ਦੇਰ ਸਿਰਫ ਹੋਰ ਚਾਰਜਾਂ ਅਤੇ ਕਰੰਟਾਂ ਦੀਆਂ ਸਿਰਫ ਓਸੇ ਵਕਤ ਦੀਆਂ ਪੁਜੀਸ਼ਨਾਂ ਅਤੇ ਵਿਲੌਸਟੀਆਂ ਉੱਤੇ ਹੀ ਨਿਰਭਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਪਰ ਬੀਤੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਪੁਜੀਸ਼ਨਾਂ ਅਤੇ ਵਿਲੌਸਟੀਆਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref name=Weinberg1977/> ਮੈਕਸਵੈੱਲ ਨੇ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਇੱਕ ਫੀਲਡ ਦੀ ਅਜੋਕੀ ਧਾਰਨਾ ਨੂੰ ਸੁਤੰਤਰ ਤੌਰ ਤੇ ਹੋਂਦ ਰੱਖਣ ਵਾਲੀ ਬੁਨਿਆਦੀ ਕੁਆਂਟਿਟੀ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਸਗੋਂ, ਉਸਨੇ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਰੱਖਿਆ ਕਿ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਫੀਲਡ]] ਕਿਸੇ ਛੁਪੇ ਮਾਧਿਅਮ – [[ਚਮਕਦਾਰ ਏਈਥਰ]] ਦੀ ਤੋੜ ਮਰੋੜ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਸੀ- ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਰਬੜ ਦੀ ਝਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਟੈਂਸ਼ਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇਹੀ ਮਾਮਲਾ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਤਰੰਗਾਂ ਦੀ ਨਿਰੀਖਤ ਵੈਲੀਊ ਏਈਥਰ ਦੇ ਸੰਦ੍ਰਭ ਵਿੱਚ ਨਿਰੀਖਕ ਦੀ ਵਿਲੌਸਿਟੀ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਸੀ। ਬਹੁਤ ਯਤਨਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਅਜਿਹੇ ਕਿਸੇ ਅਸਰ ਦਾ ਕੋਈ ਪ੍ਰਯੋਗਿਕ ਸਬੂਤ ਕਦੇ ਨਾ ਖੋਜਿਆ ਗਿਆ; ਜਿਸ ਪ੍ਰਸਥਤੀ ਨੂੰ 1905 ਵਿੱਚ [[ਆਈਨਸਟਾਈਨ]] ਦੁਆਰਾ [[ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਦੀ ਥਿਊਰੀ ਦੇ ਆਗਮਨ ਦੁਆਰਾ ਹੱਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਥਿਊਰੀ ਨੇ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਨਿਰੀਖਕਾਂ ਦੇ ਓਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਨੂੰ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਨਿਰੀਖਕ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਬੰਧਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਾਰੇ ਨਿਰੀਖਕਾਂ ਵਾਸਤੇ ਮੈਕਸਵੈੱਲ ਦੀ ਥਿਊਰੀ ਅੰਦਰਲੀਆਂ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਤਰੰਗਾਂ ਦੀ ਵਿਲੌਸਿਟੀ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਬੈਕਗਰਾਊਂਡ ਮੀਡੀਅਮ ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਨੂੰ ਪਾਸੇ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਇਸ ਵਿਕਾਸ ਨੇ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਵਾਸਤੇ ਫੀਲਡ ਬਾਬਤ ਫੀਲਡਾਂ ਦੇ ਕੋਈ ਸੱਚਮੁੱਚ ਦੀ ਚੀਜ਼ ਹੋਣ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦੇ ਰਾਹ ਖੋਲ ਦਿੱਤੇ।<ref name=Weinberg1977/> ਲੇਟ 1920ਵੇਂ ਦਹਾਕੇ ਅੰਦਰ, ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਫੀਲਡਾਂ ਉੱਤੇ [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਦੇ ਨਵੇਂ ਨਿਯਮ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਲਾਗੂ ਕੀਤੇ ਗਏ। 1927 ਵਿੱਚ, [[ਪੌਲ ਡੀਰਾਕ]] ਨੇ ਸਫਲਤਾ ਪੂਰਵਕ ਇਹ ਸਮਝਾਉਣ ਲਈ [[ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ]]ਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਕਿ ਕਿਸੇ [[ਐਟਮ]] ਦਾ ਥੱਲੇ ਦੀ [[ਕੁਆਂਟਮ ਅਵਸਥਾ]] ਤੱਕ ਡੀਕੇਅ ਕਿਵੇਂ ਕਿਸੇ [[ਫੋਟੌਨ]] ਦੇ [[ਤੁਰੰਤ ਨਿਕਾਸ]] ਵੱਲ ਲਿਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਫੀਲਡ ਦਾ ਕੁਆਂਟਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਲਦੀ ਹੀ ਇਸ ਤੋਂ ਇਹ ਪਤਾ ਚੱਲਿਆ ਕਿ ([[ਪਾਸਕਲ ਜੌਰਡਨ]], [[ਇਊਗਿਨ ਵਿਜਨਰ]], [[ਵਰਨਰ ਹੇਜ਼ਨਬਰਗ]], ਅਤੇ [[ਵੋਲਫਗੈਂਗ ਪੌਲੀ]] ਦੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਂਦੇ ਹੋਏ) ਸਾਰੇ ਪਾਰਟੀਕਲ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ]] ਅਤੇ [[ਪ੍ਰੋਟੌਨ]] ਵੀ ਸਾਮਿਲ ਹਨ, ਕਿਸੇ ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਦੇ ਕੁਆਂਟੇ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸਮਝੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਫੀਲਡਾਂ ਨੂੰ ਕੁਦੇਰਤ ਅੰਦਰਲੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਬੁਨਿਆਦੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਰੁਤਬੇ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਉੱਚਾ ਚੁੱਕਦਾ ਗਿਆ।<ref name=Weinberg1977/> ਇਸਦਾ ਅਰਥ ਸੀ ਕਿ, [[ਜੌਹਨ ਆਰਚੀਬਾਲਡ ਵੀਲਰ|ਜੌਹਨ ਵੀਲਰ]] ਅਤੇ [[ਰਿਚਰਡ ਫਾਇਨਮੈਨ]] ਨੇ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ [[ਦੂਰੀ ਉੱਤੇ ਕਾਰਜ (ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ)|ਦੂਰੀ ਉੱਤੇ ਕਾਰਜ]] (ਐਕਸ਼ਨ ਐਟ ਡਿਸਟੈਂਸ) ਦੀ ਨਿਊਟਨ ਦੀ ਫੀਲਡ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਲੀ ਧਾਰਨਾ ਉੱਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ (ਭਾਵੇਂ ਉਹਨਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸਦਾ ਕਾਰਨ [[ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਅਤੇ [[ਕੁਆਂਟਮ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ]] ਵਿੱਚ ਰਿਸਰਚ ਵਾਸਤੇ ਫੀਲਡ ਧਾਰਨਾ ਦੇ ਚੱਲ ਰਹੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਸਨ।) == ਕਲਾਸੀਕਲ ਫੀਲਡਾਂ == {{Main|ਕਲਾਸੀਕਲ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ}} [[ਕਲਾਸੀਕਲ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ|ਕਲਾਸੀਕਲ ਫੀਲਡਾਂ]] ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਹਨ। ਕਲਾਸੀਕਲ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀਆਂ ਉੱਥੇ ਵਰਤਣੀਆਂ ਫਾਇਦੇਮੰਦ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਕੁਆਂਟਮ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ, ਅਤੇ ਰਿਸਰਚ ਦੇ ਸਕ੍ਰਿਅ ਖੇਤਰ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ [[ਇਲਾਸਟੀਸਿਟੀ (ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ)|ਇਲਾਸਟੀਸਿਟੀ]], [[ਫਲੂਇਡ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਅਤੇ [[ਮੈਕਸਵੈੱਲ ਦੀਆਂ ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ]] ਇਸ ਤਰਾਂ ਦੇ ਹੀ ਮਾਮਲੇ ਹਨ। ਕੁੱਝ ਸਰਲਤਮ ਭੌਤਿਕੀ ਫੀਲਡਾਂ ਵੈਕਟਰ ਫੋਰਸ ਫੀਲਡਾਂ ਹਨ। ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਤੌਰ ਤੇ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਓਦੋਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਫੀਲਡਾਂ ਨੂੰ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਦੋਂ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਫੀਲਡ]] ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਵਾਸਤੇ [[ਮਾਈਕਲ ਫੈਰਾਡੇ|ਫੈਰਾਡੇ ਦੀਆਂ]] ਫੋਰਸ ਦੀਆਂ ਲਾਈਨਾਂ ਵਾਲਾ ਮਾਮਲਾ ਸੀ। [[ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਫੀਲਡ]] ਵੀ ਇਸੇ ਤਰਾਂ ਫੇਰ ਦਰਸਾਈ ਗਈ ਸੀ। ===ਨਿਊਟੋਨੀਅਨ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨ === [[File:Newtonian gravity field (physics).svg|thumb|upright|[[ਕਲਾਸੀਕਲ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨ]] ਅੰਦਰ, ਮਾਸ ਇੱਕ ਖਿੱਚਣ ਵਾਲੀ [[ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਫੀਲਡ]] '''g''' ਦਾ ਸੋਰਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।]] ਗਰੈਵਿਟੀ ਦਰਸਾਉਣ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਕਲਾਸੀਕਲ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ [[ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨ|ਨਿਊਟੋਨੀਅਨ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨ]] ਹੈ, ਜੋ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਫੋਰਸ ਨੂੰ ਦੋ [[ਪੁੰਜ]]ਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਇੱਕ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਮਾਸ (ਪੁੰਜ) ''M'' ਵਾਲੀ ਹਰੇਕ ਚੀਜ਼ ਇੱਕ [[ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਫੀਲਡ]] '''g''' ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਪੁੰਜ ਵਾਲੀਆਂ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਉੱਤੇ ਅਪਣਾ ਅਸਰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਸਪੇਸ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਬਿੰਦੂ '''r''' ਉੱਤੇ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਫੀਲਡ ''M'' ਟੈਸਟ ਮਾਸ ਅਤੇ ਓਸ ਫੋਰਸ ਦਰਮਿਆਨ ਅਨੁਪਾਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ '''r''' ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਕਿਸੇ ਸੂਖਮ ਜਾਂ ਮਮੂਲੀ [[ਟੈਸਟ ਮਾਸ]] ਉੱਤੇ ''M'' ਦੁਆਰਾ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।:<ref name="kleppner85">{{cite book|last1=Kleppner|first1=David|last2=Kolenkow|first2=Robert|title=An Introduction to Mechanics|page=85}}</ref> :<math> \mathbf{g}(\mathbf{r}) = \frac{\mathbf{F}(\mathbf{r})}{m}.</math> ਯਕੀਨ ਦਵਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ''m'' ਦਾ ਮੁੱਲ ''M'' ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ''m'' ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਦਾ ''M'' ਦੇ ਵਰਤਾਓ ਉੱਤੇ ਮਮੂਲੀ ਅਸਰ ਹੀ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। [[ਨਿਊਟਨ ਦਾ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨ ਦਾ ਨਿਯਮ|ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨ ਦੇ ਨਿਯਮ]] ਮੁਤਾਬਿਕ, '''F'''('''r''') ਦਾ ਮੁੱਲ<ref name="kleppner85" /> :<math>\mathbf{F}(\mathbf{r}) = -\frac{G M m}{r^2}\hat{\mathbf{r}},</math> ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ <math>\hat{\mathbf{r}}</math>, ''M'' ਤੋਂ ''M'' ਤੱਕ ਮਿਲਾਉਣ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ''m'' ਤੋਂ ''M'' ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਰੇਖਾ ਦੇ ਉੱਤੇ ਇੱਕ [[ਯੂਨਿਟ ਵੈਕਟਰ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਲਈ, '''M''' ਦੀ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਫੀਲਡ ਇਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ<ref name="kleppner85" /> :<math>\mathbf{g}(\mathbf{r}) = \frac{\mathbf{F}(\mathbf{r})}{m} = -\frac{G M}{r^2}\hat{\mathbf{r}}.</math> [[ਸਮਾਨਤਾ ਸਿਧਾਂਤ#ਕਮਜ਼ੋਰ ਸਮਾਨਤਾ ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਟੈਸਟ|ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਦੇ ਇੱਕ ਲੈਵਲ ਤੱਕ]] ਇਨਰਸ਼ੀਅਲ ਮਾਸ ਅਤੇ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਮਾਸ ਦੀ ਸਮਾਨਤਾ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਯੋਗਿਕ ਨਿਰੀਖਣ ਇਸ ਪਛਾਣ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਫੀਲਡ ਤਾਕਤ (ਸਟ੍ਰੈਂਥ) ਕਿਸੇ ਪਾਰਟੀਕਲ (ਕਣ) ਦੁਆਰਾ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤੇ ਗਏ ਐਕਸਲ੍ਰੇਸ਼ਨ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਹ [[ਇਕੁਈਵੇਲੈਂਸ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ|ਸਮਾਨਤਾ ਸਿਧਾਂਤ]] ਦਾ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਬਿੰਦੂ ਹੈ, ਜੋ [[ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਫੋਰਸ '''F''' [[ਕੰਜ਼੍ਰਵੇਟਿਵ ਫੀਲਡ|ਕੰਜ਼੍ਰਵੇਟਿਵ]] (ਸੁਰੱਖਿਅਤ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸਲਈ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਫੀਲਡ '''g''' ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਕੇਲਰ ਫੰਕਸ਼ਨ, [[ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ]] Φ('''r''') ਦੇ ਗ੍ਰੇਡੀਅੰਟ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਲਿਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ: :<math>\mathbf{g}(\mathbf{r}) = -\nabla \Phi(\mathbf{r}).</math> === ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨਟਿਜ਼ਮ === {{Main|ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨਟਿਜ਼ਮ}} [[ਚੁੰਬਕਤਾ]] (ਮੈਗਨੇਟਿਜ਼ਮ) ਵਿੱਚ ਆਪਣੀਆਂ ਪਰਖਾਂ ਦੌਰਾਨ ਕਿਸੇ ਫੀਲਡ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਭੌਤਿਕੀ ਮਾਤਰਾ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲਾ ਇਨਸਾਨ [[ਮਾਈਕਲ ਫੈਰਾਡੇ]] ਸੀ। ਉਸਨੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਫੀਲਡ|ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ]] ਅਤੇ [[ਮੈਗਨੈਟਿਕ ਫੀਲਡ|ਮੈਗਨੈਟਿਕ]] ਫੀਲਡਾਂ ਸਿਰਫ ਕਣਾਂ ਦੀ ਗਤੀ ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਫੋਰਸਾਂ ਦੀਆਂ ਫੀਲਡਾਂ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹਨ ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਸੁਤੰਤਰ ਭੌਤਿਕੀ ਵਾਸਤਵਿਕਤਾ ਵੀ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਊਰਜਾ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ। ਅੰਤ ਨੂੰ ਇਹ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੇ [[ਜੇਮਸ ਕਲ੍ਰਕ ਮੈਕਸਵੈੱਲ]] ਦੁਆਰਾ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਯੂਨੀਫਾਈਡ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ ਦੀ ਖੋਜ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਫੀਲਡ]] ਵਾਸਤੇ ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਕਰਵਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਮਾਡਰਨ ਵਰਜ਼ਨ ਨੂੰ [[ਮੈਕਸਵੈੱਲ ਦੀਆਂ ਸਮੀਕਰਨਾਂ]] ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ==== ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਸਟੈਟਿਕਸ ==== {{Main|ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਸਟੈਟਿਕਸ}} ਚਾਰਜ ''q'' ਵਾਲਾ ਕੋਈ [[ਟੈਸਟ ਚਾਰਜ|ਚਾਰਜ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਪਾਰਟੀਕਲ]] ਇੱਕ ਫੋਰਸ '''F''' ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਨਿਰੋਲ ਤੌਰ ਤੇ ਉਸਦੇ ਚਾਰਜ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰਾਂ ਅਸੀਂ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਫੀਲਡ]] '''E''' ਨੂੰ ਦਰਸਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਜੋ {{nowrap|'''F''' {{=}} ''q'''''E'''}} ਰਹੇ। ਇਸਦੀ ਅਤੇ [[ਕੂਲੌਂਬ ਦਾ ਨਿਯਮ|ਕੁਲ਼ੌਂਬ ਦੇ ਨਿਯਮ]] ਦੀ ਵਰਤੋ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸਾਨੂੰ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਸਿੰਗਲ ਚਾਰਜ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਕਣ ਕਾਰਨ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਇਲੈਕਟ੍ਰੀਕ ਫੀਲਡ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ :<math>\mathbf{E} = \frac{1}{4\pi\epsilon_0}\frac{q}{r^2}\hat{\mathbf{r}}.</math> ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਫੀਲਡ [[ਕੰਜ਼੍ਰਵੇਟਿਵ ਫੀਲਡ|ਸੁਰੱਖਿਅਤ]] ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਕਾਰਨ ਇਸਨੂੰ ਇੱਕ ਸਕੇਲਰ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ, ''V''('''r''') ਨਾਲ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ: :<math> \mathbf{E}(\mathbf{r}) = -\nabla V(\mathbf{r}).</math> ==== ਮੈਗਨੈਟੋਸਟੈਟਿਕਸ ==== {{Main|ਮੈਗਨੈਟੋਸਟੈਟਿਕਸ}} ਇੱਕ ਇੱਕਸਾਰ ਕਰੰਟ ''I'' ਜੋ ਕਿਸੇ ਰਸਤੇ (ਪਾਥ) ''ℓ'' ਰਾਹੀਂ ਗੁਜ਼ਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਚਾਰਜ ਕੀਤੇ ਕਣਾਂ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਫੋਰਸ ਲਗਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਮਾਤਰਾਤਮਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਉੱਪਰ ਦਰਸਾਏ ਇਲੈਕਟ੍ਰੀਕ ਫੀਲਡ ਫੋਰਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਿਲੌਸਿਟੀ '''v''' ਨਾਲ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਕਿਸੇ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਚਾਰਜ ''q'' ਉੱਤੇ ''I'' ਦੁਆਰਾ ਲਗਾਇਅ ਗਿਆ ਫੋਰਸ ਇੰਝ ਹੁੰਦਾ ਹੈ :<math>\mathbf{F}(\mathbf{r}) = q\mathbf{v} \times \mathbf{B}(\mathbf{r}),</math> ਜਿੱਥੇ '''B'''('''r''') [[ਚੁੰਬਕੀ ਫੀਲਡ]] ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ [[ਬਾਇਟ-ਸਾਵਰਟ ਨਿਯਮ]] ਰਾਹੀਂ ''I'' ਤੋਂ ਇੰਝ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: :<math>\mathbf{B}(\mathbf{r}) = \frac{\mu_0 I}{4\pi} \int \frac{d\boldsymbol{\ell} \times d\hat{\mathbf{r}}}{r^2}.</math> ਚੁੰਬਕੀ ਫੀਲਡ ਆਮਤੌਰ ਤੇ ਕੰਜ਼੍ਰਵੇਟਿਵ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਇਸਨੂੰ ਕਿਸੇ ਸਕੇਲਰ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਲਿਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਫੇਰ ਵੀ ਇਸਨੂੰ ਕਿਸੇ [[ਮੈਗਨੈਟਿਕ ਵੈਕਟਰ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ|ਵੈਕਟਰ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ]], '''A'''('''r''') ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ: :<math> \mathbf{B}(\mathbf{r}) = \boldsymbol{\nabla} \times \mathbf{A}(\mathbf{r}) </math> [[File:em dipoles.svg|thumb|right|250px [[ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਚਾਰਜ]]ਾਂ (ਕਾਲੇ/ਚਿੱਟੇ ਰੰਗ ਵਾਲੇ) ਅਤੇ [[ਮੈਗਨੈਟ|ਚੁੰਬਕੀ ਪੋਲ]]ਾਂ (ਲਾਲ/ਨੀਲੇ ਰੰਗ ਵਿੱਚ) ਕਾਰਨ ਬਣੀਆਂ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਫੀਲਡ|'''E''' ਫੀਲਡਾਂ]] ਅਤੇ [[ਮੈਗਨੈਟਿਕ ਫੀਲਡ|'''B''' ਫੀਲਡਾਂ]]।<ref name="Mc Graw Hill">{{cite book |title=McGraw Hill Encyclopaedia of Physics |url=https://archive.org/details/mcgrawhillencycl1993park |first1=C.B. |last1= Parker|edition=2nd|publisher=Mc Graw Hill|year=1994|isbn=0-07-051400-3}}</ref><ref name="M. Mansfield, C. O’Sullivan 2011">{{cite book |author1=M. Mansfield |author2=C. O’Sullivan |title= Understanding Physics|url=https://archive.org/details/understandingphy0000mans_v7p5 |edition= 4th |year= 2011|publisher= John Wiley & Sons|isbn=978-0-47-0746370}}</ref> '''ਉੱਪਰਲੇ ਪਾਸੇ:''' ਇੱਕ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਡਾਈਪੋਲ ਮੋਮੈਂਟ]] '''d''' ਕਾਰਨ '''E''' ਫੀਲਡ। '''ਥੱਲੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ: ''' ਦੋ ਚੁੰਬਕੀ ਮੋਨੋਪੋਲਾਂ ਰਾਹੀਂ ਰਚੇ ਇੱਕ ਗਣਿਤਿਕ [[ਚੁੰਬਕੀ ਡਾਈਪੋਲ]] ਕਾਰਨ ਬਣੀ '''B''' ਫੀਲਡ। '''ਥੱਲੇ ਸੱਜੇ: ਸਧਾਰਨ ਮੈਟਰ (ਮੋਨੋਪੋਲਾਂ ਤੋਂ ਨਹੀਂ) ਵਿੱਚ ਖੋਜੀ ਗਈ ਇੱਕ ਸ਼ੁੱਧ [[ਮੈਗਨੈਟਿਕ ਡਾਈਪੋਲ ਮੋਮੈਂਟ]] ਕਾਰਨ ਬਣੀ '''B''' ਫੀਲਡ। ]] ==== ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ==== {{Main|ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ}} ਆਮਤੌਰ ਤੇ, ਇੱਕ ਚਾਰਜ ਡੈਂਸਟੀ ρ('''r''', ''t'') ਅਤੇ ਕਰੰਟ ਡੈਂਸਟੀ '''J'''('''r''', ''t'') ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਫੀਲਡ ਅਤੇ ਮੈਗਨੈਟਿਕ ਫੀਲਡ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਹੋਣਗੀਆਂ, ਅਤੇ ਦੋਹੇ ਵਕਤ ਬੀਤਣ ਨਾਲ ਬਦਲਣਗੀਆਂ ਵੀ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ [[ਮੈਕਸਵੈੱਲ ਦੀਆਂ ਸਮੀਕਰਨਾਂ]] ਰਾਹੀਂ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਡਿਫ੍ਰੈਂਸ਼ੀਅਲ ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਇਾਕ ਅਜਿਹਾ ਸੈੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸਿੱਧਾ ਹੀ '''E''' ਅਤੇ '''B''' ਨੂੰ ρ ਅਤੇ '''J'''<ref name="griffiths326">{{cite book|last=Griffiths|first=David|title=Introduction to Electrodynamics|edition=3rd|page=326}}</ref> ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਬਦਲ ਵਿੱਚ, ਸਿਸਟਮ ਨੂੰ ਇਸਦੇ ਸਕੇਲਰ ਅਤੇ ਵੈਕਟਰ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲਾਂ ''V'' ਅਤੇ '''A''' ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ''[[ਰਿਟਾਰਡਿਡ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ]]ਾਂ ਨਾਮਕ ਇੰਟਗ੍ਰਲ ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸੈੱਟ, ρ ਅਤੇ '''J''',<ref group="note">ਇਹ [[ਗੇਜ ਫਿਕਸਿੰਗ|ਗੇਜ]] ਦੀ ਸਹੀ ਚੋਣ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ। ''V'' ਅਤੇ '''A''' ਪੂਰੀ ਤਰਾਂ ਨਾਲ ρ ਅਤੇ '''J''' ਰਾਹੀਂ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ: ਸਗੋਂ ਇਹ ਸਿਰਫ ਕਿਸੇ ਗੇਜ ਨਾਮਕ ਸਕੇਲਰ ਫੰਕਸ਼ਨ ''f''('''r''', ''t'') ਤੱਕ ਹੀ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਰਿਟਾਰਡਿਡ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ [[ਲੌਰੰਟਜ਼ ਗੇਜ]] ਚੁਣਨ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦੀ ਹੈ।</ref> ਤੋਂ ''V'' ਅਤੇ '''A''' ਕੈਲਕਿਊਲੇਟ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉੱਥੋਂ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਅਤੇ ਮੈਗਨੈਟਿਕ ਫੀਲਡਾਂ ਇਹਨਾਂ ਸਬੰਧਾਂ ਰਾਹੀਂ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ<ref name="wangsness469">{{cite book|last=Wangsness|first=Roald|title=Electromagnetic Fields|edition=2nd|page=469}}</ref> :<math> \mathbf{E} = -\boldsymbol{\nabla} V - \frac{\partial \mathbf{A}}{\partial t}</math> :<math> \mathbf{B} = \boldsymbol{\nabla} \times \mathbf{A}.</math> 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ, [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਫੀਲਡ]] ਨੂੰ ਸਪੇਸ ਅੰਦਰ ਦੋ ਵੈਕਟਰ ਫੀਲਡਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਵਾਂਗ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਅੱਜਕੱਲ, ਇਸਨੂੰ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਸਿੰਗਲ ਐਂਟੀਸਮਿੱਟ੍ਰਿਕ 2ਜੇ-ਰੈਂਕ ਦੀ ਟੈਂਸਰ ਫੀਲਡ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। [[File:em monopoles.svg|size=250|thumb|right|[[ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਚਾਰਜ]]ਾਂ (ਕਾਲੇ/ਚਿੱਟੇ ਰੰਗ ਵਾਲੇ) ਅਤੇ [[ਮੈਗਨੈਟ|ਚੁੰਬਕੀ ਪੋਲ]]ਾਂ (ਲਾਲ/ਨੀਲੇ ਰੰਗ ਵਿੱਚ) ਕਾਰਨ ਬਣੀਆਂ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਫੀਲਡ|'''E''' ਫੀਲਡਾਂ]] ਅਤੇ [[ਮੈਗਨੈਟਿਕ ਫੀਲਡ|'''B''' ਫੀਲਡਾਂ]]।<ref name="Mc Graw Hill"/><ref name="M. Mansfield, C. O’Sullivan 2011"/> ਸਟੇਸ਼ਨਰੀ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਚਾਰਜਾਂ ਕਾਰਨ '''E''' ਫੀਲਡਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਸਟੇਸ਼ਨਰੀ [[ਚੁੰਬਕੀ ਮੋਨੋਪੋਲ|ਮੈਗਨੈਟਿਕ ਚਾਰਜ]]ਾਂ ਕਾਰਨ '''B''' ਫੀਲਡਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ (ਧਿਆਨ ਦਿਓ ਕਿ ਕੁਦਰਤ ਵਿੱਚ N ਅਤੇ S ਮੋਨੋਪੋਲ ਨਹੀਂ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦੇ)। ਗਤੀ ([[ਵਿਲੌਸਿਟੀ]] '''v''') ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਚਾਰਜ ਇੱਕ '''B''' ਫੀਲਡ ਇੰਡੀਊਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂਕਿ ਇੱਕ ਮੈਗਨੈਟਿਕ ਚਾਰਜ (ਜੋ ਕੁਦਰਤ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ), ਇੱਕ '''E''' ਫੀਲਡ ਇੰਡਿਊਸ ਕਰੇਗਾ। [[ਕਨਵੈਂਸ਼ਨਲ ਕਰੰਟ]] ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।]] === ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਵਿੱਚ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ === [[File:Relativistic gravity field (physics).svg|350px|thumb| [[ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਅੰਦਰ, ਮਾਸ-ਐਨਰਜੀ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ([[ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਟੈਂਸਰ]] '''G''') ਨੂੰ ਮਰੋੜ (ਲਪੇਟ) ਦਿੰਦੀ ਹੈ<ref>{{cite book |title=Gravitation|url=https://archive.org/details/gravitation0000misn|author1=J.A. Wheeler |author2=C. Misner |author3=K.S. Thorne |publisher=W.H. Freeman & Co|year=1973|isbn=0-7167-0344-0}}</ref> ਅਤੇ [[ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ]] '''J''' ਵਾਲੀਆਂ ਘੁੰਮਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਅਸਮਰੂਪ ਮਾਸ-ਐਨਰਜੀ (ਪੁੰਜ-ਊਰਜਾ) ਵਿਸਥਾਰ-ਵੰਡਾਂ (ਡਿਸਟ੍ਰੀਬਿਊਸ਼ਨਾਂ) [[ਗ੍ਰੈਵੀਟੋ-ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨਟਿਜ਼ਮ|GEM ਫੀਲਡਾਂ]] (ਗ੍ਰੈਵੀਟੋ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਫੀਲਡਾਂ) '''H'''<ref>{{cite book |title=Gravitation and Inertia|url=https://archive.org/details/gravitationinert0000ciuf|author1=I. Ciufolini |author2=J.A. Wheeler |publisher=Princeton Physics Series|year=1995|isbn=0-691-03323-4}}</ref> ਰਚਦੀਆਂ ਹਨ।]] ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਦੀ ਗਰੈਵਿਟੀ ਦੀ ਥਿਊਰੀ, ਜਿਸਨੂੰ [[ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਉਦਾਹਰਨ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਫੀਲਡ [[ਮੈਟ੍ਰਿਕ ਟੈਂਸਰ (ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ)|ਮੈਟ੍ਰਿਕ ਟੈਂਸਰ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ [[ਸਪੇਸਟਾਈਮ]] ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਸਮਿੱਟ੍ਰਿਕ ਦੂਜੇ ਰੈਂਕ ਦੀ ਟੈਂਸਰ ਫੀਲਡ ਹੈ। ਇਹ [[ਨਿਊਟਨ ਦਾ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨ ਦਾ ਨਿਯਮ|ਨਿਊਟਨ ਦੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨ ਦੇ ਨਿਯਮ]] ਨੂੰ ਰੀਪਲੇਸ (ਬਦਲ ਦਿੰਦੀ) ਕਰਦੀ ਹੈ। === ਫੀਲਡਾਂ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਤਰੰਗਾਂ === ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ [[ਭੌਤਿਕੀ ਸਿਸਟਮ#ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਸਿਸਟਮਾਂ ਦੀ ਧਾਰਨਾ|ਆਈਸੋਲੇਟ ਕੀਤੇ ਗਏ ਬੰਦ ਸਿਸਟਮ]] ਦੇ ਕਿਸੇ ਸਰਲ ਕੀਤੇ ਹੋਏ [[ਭੌਤਿਕੀ ਮਾਡਲ]] ਨੂੰ ਸੈੱਟ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ [[ਤਰੰਗ]]ਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ [[ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ|ਸੀਮਤ ਸੰਚਾਰ ਸਪੀਡ]] ਅਤੇ [[ਕਾਰਣਾਤਮਿਕਤਾ|ਕਰਾਣਾਤਮਿਕ ਫਿਤਰਤ]] ਕਾਰਣ ਭੌਤਿਕੀ ਫੀਲਡਾਂ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਰਚਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ{{clarify|date=March 2013}}। ਇਹ [[ਇਨਵਰਸ ਸਕੁਏਅਰ ਨਿਯਮ]] ਮੁਤਾਬਿਕ ਵੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਤਰੰਗਾਂ ਲਈ, [[ਔਪਟੀਕਲ ਫੀਲਡ]]ਾਂ, ਅਤੇ ਨਿਯਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਡਿਫ਼੍ਰੈਕਸ਼ਨ ਵਾਸਤੇ [[ਨਜ਼ਦੀਕ ਅਤੇ ਦੂਰ ਫੀਲਡ|ਨਜ਼ਦੀਕੀ-ਫੀਲਡ ਅਤੇ ਦੂਰ-ਫੀਲਡ]] ਹੱਦਾਂ। ਭਾਵੇਂ ਅਭਿਆਸ ਵਿੱਚ, ਔਪਟਿਕਸ ਦੀਆਂ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀਆਂ ਮੈਕਸਵੈੱਲ ਦੀ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ ਦੁਆਰਾ ਸੁਪਰਸੀਡ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। == ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡਾਂ == <!-- This section is linked from [[Kip Thorne]] --> {{main|ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ}} ਹੁਣ ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਭੌਤਿਕੀ ਵਰਤਾਰੇ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਕਰ ਲੈਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੋ, ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਨਾਲ ਘੱਟੋ ਘੱਟ, ਇੱਕ ਕਲਾਸੀਕਲ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨੀਕਲ ਨਿਯਮਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰੀਕਾਸਟਿੰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਦੇ ਸਕੇ; ਜਿਸਦੀ ਸਫਲਤਾ ਸਬੰਧਤ [[ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ]] ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, [[ਕਲਾਸੀਕਲ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ]] ਨੂੰ [[ਕੁਆਂਟਾਇਜ਼ੇਸ਼ਨ (ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ)|ਕੁਆਂਟਾਇਜ਼]] ਕਰਨਾ [[ਕੁਆਂਟਮ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ]] ਰਚਦਾ ਹੈ। ਕੁਆਂਟਮ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਤਰਕਾਤਮਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਸਫਲ ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਥਿਊਰੀ ਹੈ; [[ਪ੍ਰਯੋਗ|ਪ੍ਰਯੋਗਿਕ]] [[ਡੈਟਾ]] ਇਸਦੇ ਅਨੁਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹੋਰ ਥਿਊਰੀ ਨਾਲ਼ੋਂ ਇੱਕ ਉੱਚ (ਜਿਆਦਾ [[ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅੰਕ]]ਾਂ ਤੱਕ ਦੀ) [[ਐਕੁਰੇਸੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰੀਸੀਜ਼ਨ|ਸ਼ੁੱਧਤਾ]] ਵਾਲੇ ਸਾਬਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|last1=Peskin |first1=Michael E. |last2=Schroeder |first2=Daniel V. |title=An Introduction to Quantum Fields |url=https://archive.org/details/introductiontoqu0000pesk |page=[https://archive.org/details/introductiontoqu0000pesk/page/198 198] |year=1995 |publisher= Westview Press |isbn=0-201-50397-2|ref=harv|postscript=<!--None-->}}. Also see [[precision tests of QED]].</ref> ਦੋ ਹੋਰ ਬੁਨਿਆਦੀ ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀਆਂ [[ਕੁਆਂਟਮ ਕ੍ਰੋਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ]] ਅਤੇ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਵੀਕ ਥਿਊਰੀ]] ਹਨ। [[File:Qcd fields field (physics).svg|400px|right|thumb| [[ਕੁਆਰਕ]]ਾਂ ਅੰਦਰ ਵਾਂਗ [[ਕਲਰ ਚਾਰਜ]]ਾਂ ਕਾਰਨ ਫੀਲਡਾਂ ('''G''' [[ਗਲੂਔਨ ਫੀਲਡ ਸਟੈਂਥ ਟੈਂਸਰ]] ਹੈ)। ਇਹ ਕਲਰਲੈੱਸ ਮੇਲ ਹਨ। '''ਉੱਪਰ:''' ਕਲਰ ਚਾਰਜ "ਟ੍ਰਨਰੀ ਨਿਊਟ੍ਰਲ ਅਵਸਥਾਵਾਂ" ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਬਾਇਨਰੀ ਨਿਊਟ੍ਰਲਟੀ (ਜੋ [[ਇਲੇਕਟ੍ਰਿਕ ਚਾਰਜ]] ਦੇ ਤੁੱਲ ਹੈ) ਵੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। '''ਥੱਲੇ:'''ਕੁਆਰਕ/ਐਂਟੀ-ਕੁਆਰਕ ਮੇਲ।<ref name="Mc Graw Hill"/><ref name="M. Mansfield, C. O’Sullivan 2011"/>]] ਕੁਆਂਟਮ ਕ੍ਰੋਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਅੰਦਰ, ਕਲਰ ਫੀਲਡ ਰੇਖਾਵਾਂ ਛੋਟੀਆਂ ਦੂਰੀਆਂ ਉੱਤੇ [[ਗਲੂਔਨ]]ਾਂ ਰਾਹੀਂ ਮੇਲੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਸੇਧ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਫੀਲਡ ਰਾਹੀਂ ਪੋਲਰਾਇਜ਼ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਅਸਰ ਇੱਕ ਸੂਖਮ ਦੂਰੀ (ਕੁਆਰਕਾਂ ਦੀ ਵਿਕਨਿਟੀ ਤੋਂ ਤਕਰੀਬਨ 1 [[ਫੈਮਟੋਮੀਟਰ|fm]] ਤੱਕ), [[ਹੇਡ੍ਰੌਨ]]ਾਂ ਅੰਦਰ [[ਕਲਰ ਕਨਫਾਈਨਮੈਂਟ|ਕੁਆਰਕਾਂ ਨੂੰ ਸੀਮਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ]] ਕਲਰ ਫੋਰਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸੂਖਮ ਦੁਰੀ ਤੱਕ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਫੀਲਡ ਰੇਖਾਵਾਂ ਗਲੂਔਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕਸ ਕੇ ਇਕੱਠੀਆਂ ਖਿੱਚੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਸਲਈ ਇਹ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਚਾਰਜਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਕਿਸੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਫੀਲਡ ਦੀ ਤਰਾਂ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਝੁਕਦੀਆਂ।<ref>{{cite book|title=Quantum Physics of Atoms, Molecules, Solids, Nuclei and Particles|url=https://archive.org/details/quantumphysicsof00eisb|edition=2nd|author1=R. Resnick |author2=R. Eisberg |publisher=John Wiley & Sons|year=1985|page=[https://archive.org/details/quantumphysicsof00eisb/page/684 684]|isbn=978-0-471-87373-0}}</ref> ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਤਿੰਨੇ ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀਆਂ [[ਕਣ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] ਦੇ [[ਸਟੈਂਡਰਡ ਮਾਡਲ]] ਨਾਮਕ ਮਾਡਲ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਾਮਿਲਆਂ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵੀ ਵਿਓਂਤਬੰਦ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। [[ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]], ਜੋ ਗਰੈਵਿਟੀ ਦੀ ਆਈਨਸਟਾਈਨੀਅਨ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ ਹੈ, ਅਜੇ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਕੁਆਂਟਾਇਝ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ ਬਾਕੀ ਹੈ। ਫੇਰ ਵੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਖਾ, [[ਥਰਮਲ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ]], ਸੀਮਤ ਤਾਪਮਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ ਨਾਲ ਵਾਸਤਾ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਕਦੇ ਕਦੇ ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। [[BRST ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ|BRST ਥਿਊਰੀ]] ਵਿੱਚ, ਔਡ ਫੀਲਡਾਂ ਨਾਲ ਵਾਸਤਾ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ [[ਫਾਡੀਵ-ਪੋਪੋਵ ਗੋਸਟ]]। [[ਗਰੇਡਿਡ ਮੈਨੀਫੋਲਡ]]ਾਂ ਅਤੇ [[ਸੁਪਰਮੈਨੀਫੋਲਡ]]ਾਂ, ਦੋਹਾਂ ਉੱਤੇ ਔਡ ਕਲਾਸੀਕਲ ਫੀਲਡਾਂ ਦੇ ਵੱਖਰੇ ਵੱਖਰੇ ਵਿਵਰਣ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਉੱਪਰ ਦਰਸਾਏ ਵਾਂਗ ਕਲਾਸੀਕਲ ਫੀਲਡਾਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਮਿਲਦੀਆਂ ਜੁਲਦੀਆਂ ਤਕਨੀਕਾਂ ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਸ਼ੁੱਧ ਗਣਿਤਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਕੁਆਂਟਮ ਵਿਰੋਧੀਸਾਥੀਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣਾਂ ਸੰਭਵ ਹੈ। ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ ਦਰਅਸਲ PD ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ ਹਨ (ਖਾਸ ਕਰ ਕੇ, [[ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਵੇਵ ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ]] (RW ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ))। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੀਆਂ ਸਬੰਧਿਤ ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਹੱਲ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ [[ਯਾਂਗ-ਮਿਲਸ ਫੀਲਡ|ਯਾਂਗ-ਮਿਲਸ]], [[ਡੀਰਾਕ ਫੀਲਡ|ਡੀਰਾਕ]], [[ਕਲੇਇਨ-ਜੌਰਡਨ ਫੀਲਡ|ਕਲੇਇਨ-ਜੌਰਡਨ]] ਅਤੇ [[ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਫੀਲਡ]]ਾਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਸੰਭਵ ਸਮੱਸਿਆ ਇਹ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਵੇਵ ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ ਐਗਜ਼ੌਟਿਕ ਅਲਜਬ੍ਰਿਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ (ਜਿਵੇਂ [[ਸਪਿੱਨੌਰ]] [[ਟੈਂਸਰ]] ਨਹੀੰ ਹੁੰਦੇ, ਇਸਲਈ [[ਸਪਿੱਨੌਰ ਫੀਲਡ]]ਾਂ ਉੱਪਰ ਕੈਲਕੁਲਸ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ) ਵਾਲੀਆੰ ਗੁੰਝਲਦਾਰ [[ਗਣਿਤਿਕ ਚੀਜ਼ਾਂ]] ਨਾਲ ਵਾਸਤਾ ਰੱਖ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਥਿਊਰੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਜੇ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਹੋਈ ਢੁਕਵੀਂ [[ਜਨ੍ਰਲਾਇਜ਼ੇਸ਼ਨ (ਗਣਿਤ)|ਗਣਿਤਿਕ ਜਨ੍ਰਲਾਇਜ਼ੇਸ਼ਨ]] ਵਾਲੇ ਐਨਾਲਿਟੀਕਲ ਤਰੀਕਿਆੱ ਮੁਤਾਬਿਕ ਹੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। == ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ == ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ ਆਮਤੌਰ ਤੇ ਕਿਸੇ ਫੀਲਡ ਦੇ ਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਦੀ ਇੱਕ ਰਚਨਾ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਯਾਨਿ ਕਿ, ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਇੱਕ ਸਪੈਸੀਫੀਕੇਸ਼ਨ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਕੋਈ ਫੀਲਡ ਵਕਤ ਪਾ ਕੇ ਬਦਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਓਹਨਾਂ ਹੋਰ ਸੁਤੰਤਰ ਭੌਤਿਕੀ ਵੇਰੀਏਬਲਾਂ ਦੇ ਸੰਦ੍ਰਭ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਫੀਲਡ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੋਵੇ। ਆਮਤੌਰ ਤੇ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਫੀਲਡ ਦਾ ਇੱਕ [[ਲਗ੍ਰਾਂਜੀਅਨ (ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ)|ਲਗ੍ਰਾਂਜੀਅਨ]] ਜਾਂ [[ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ ਮਕੈਨਿਕਸ|ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ]] ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ [[ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੀਆਂ ਡਿਗਰੀਆਂ (ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ)|ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੀਆਂ ਡਿਗਰੀਆਂ]] ਦੀ ਇੱਕ ਅਨੰਤ ਸੰਖਿਆ ਵਾਲੇ ਕਿਸੇ ਸਿਸਟਮ ਦੇ [[ਕਲਾਸੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਜਾਂ [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਤੀਜਨ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀਆਂ ਨੂੰ ਕਲਾਸੀਕਲ ਜਾਂ ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀਆਂ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪੁਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। === ਫੀਲਡਾਂ ਦੀ ਸਮਰੂਪਤਾ === ਕਿਸੇ ਫੀਲਡ (ਕਲਾਸੀਕਲ ਜਾਂ ਕੁਆਂਟਮ) ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕਰਨ ਦਾ ਇੱਕ ਅਸਾਨ ਤਰੀਕਾ ਇਸਦੇ ਦੁਆਰਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੀਆੰ [[ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਅੰਦਰ ਸਮਰੂਪਤਾ|ਸਮਰੂਪਤਾਵਾਂ]] ਰਾਹੀਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਭੌਤਿਕੀ ਸਮਰੂਪਤਾਵਾਂ ਆਮਤੌਰ ਤੇ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ: ==== ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਸਮਰੂਪਤਾਵਾਂ ==== {{main|ਗਲੋਬਲ ਸਮਿੱਟਰੀ|ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਸਮਰੂਪਤਾਵਾਂ}} ਫੀਲਡਾਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ [[ਸਪੇਸਟਾਈਮ]] ਦੀਆਂ ਟ੍ਰਾਂਸਫੋਮੇਸ਼ਨਾਂ ਅਧੀਨ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵਰਤਾਓ ਮੁਤਾਬਿਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧਤਾ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਨਿਯਮ ਇਹ ਹਨ: * [[ਸਕੇਲਰ ਫੀਲਡ]]ਾਂ (ਜਿਵੇਂ [[ਤਾਪਮਾਨ]]) ਜਿਹਨਾਂ ਦੇ ਮੁੱਲ ਸਪੇਸ ਦੇ ਹਰੇਕ ਬਿੰਦੂ ਉੱਤੇ ਇੱਕੋ ਸਿੰਗਲ ਵੇਰੀਏਬਲ ਦੁਆਰਾ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਮੁੱਲ ਸਪੇਸ ਦੀਆਂ ਟ੍ਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨਾਂ ਅਧੀਨ ਬਦਲਦੇ ਨਹੀਂ ਹਨ। * [[ਵੈਕਟਰ ਫੀਲਡ]]ਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ [[ਮੈਗਨੈਟਿਕ ਫੀਲਡ]] ਅੰਦਰ ਹਰੇਕ ਬਿੰਦੂ ਉੱਤੇ [[ਫੋਰਸ (ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ)|ਫੋਰਸ]] ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਅਤੇ ਮਾਤਰਾ) ਜੋ ਸਪੇਸ ਦੇ ਹਰੇਕ ਬਿੰਦੂ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਵੈਕਟਰ ਬੰਨ ਕੇ ਦਰਸਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਵੈਕਟਰ ਦੇ ਕੰਪੋਨੈਂਟ ਸਪੇਸ ਅੰਦਰ ਰੋਟੇਸ਼ਨਾਂ ਅਧੀਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦਰਮਿਆਨ [[ਵੈਕਟਰਾਂ ਦੇ ਕੋਵੇਰੀਅੰਸ ਅਤੇ ਕੌਂਟ੍ਰਾਵੈਰੀਅੰਸ|ਕੋਵੇਰੀਅੰਟ ਤੌਰ ਤੇ]] ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰਾਂ, ਇੱਕ ਡਿਊਲ (ਜਾਂ ਕੋ-) ਵੈਕਟਰ ਫੀਲਡ ਸਪੇਸ ਦੇ ਹਰੇਕ ਬਿੰਦੂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਡਿਊਲ ਵੈਕਟਰ ਬੰਨਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਰੇਕ ਡਿਊਲ ਵੈਕਟਰ ਦੇ ਕੰਪੋਨੈਂਟ ਕੋਵੇਰੀਅੰਟ ਤੌਰ ਤੇ ਟ੍ਰਾਂਸਫੌਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। * [[ਟੈਂਸਰ ਫੀਲਡ]]ਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਕ੍ਰਿਸਟਲ ਦਾ [[ਸਟ੍ਰੈੱਸ (ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ)|ਸਟ੍ਰੈੱਸ ਟੈਂਸਰ]]) ਜੋ ਸਪੇਸ ਦੇ ਹਰੇਕ ਬਿੰਦੂ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਟੈਂਸਰ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਪੇਸ ਵਿੱਚ ਰੋਟੇਸ਼ਨਾਂ ਅਧੀਨ, ਟੈਂਸਰ ਦੇ ਕੰਪੋਨੈਂਟ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਰਵ ਸਧਾਰਨ ਤਰੀਕੇ ਵਿੱਚ ਟਰਾਂਸਫੌਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ [[ਕੋਵੇਰੀਅੰਟ]] ਅਤੇ [[ਕੌਂਟ੍ਰਾਵੇਰੀਅੰਟ]] ਇੰਡੈਕਸਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। * [[ਸਪਿੱਨੌਰ ਫੀਲਡ]]ਾਂ (ਜਿਵੇਂ [[ਡੀਰਾਕ ਸਪਿੱਨੌਰ]]) [[ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ]] ਅੰਦਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ [[ਸਪਿੱਨ (ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ)|ਸਪਿੱਨ]] ਵਾਲੇ ਕਣਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਆਪਣੇ ਕੰਪੋਨੈਂਟਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਵੈਕਟਰਾਂ ਵਾਂਗ ਟ੍ਰਾਂਸਫੌਮ ਹੁੰਦੀਆੰ ਹਨ; ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਵੈਕਟਰ ਫੀਲਡ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧੁਰੇ ਦੁਆਲ਼ੇ 360 ਡਿਗਰੀ ਘੁਮਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੇ, ਤਾਂ ਵੈਕਟਰ ਫੀਲਡ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਫੇਰ ਵੀ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਸਪਿੱਨੌਰ ਆਪਣੇ ਨੈਗਟਿਵਾਂ ਵੱਲ ਘੁੰਮ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ==== ਅੰਦਰੂਨੀ ਸਮਰੂਪਤਾਵਾਂ ==== {{main|ਅੰਦਰੂਨੀ ਸਮਰੂਪਤਾ}} ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਸਮਰੂਪਤਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਫੀਲਡਾਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸਮਰੂਪਤਾਵਾਂ ਵੀ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਕਈ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਅਜਿਹੀਆਂ ਫੀਲਡਾਂ ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਸਕੇਲਰਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਸੂਚੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: (φ₁, φ₂, ... φ_''N'')। ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਮੌਸਮ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਅੰਦਰ, ਇਹ ਤਾਪਮਾਨ, ਪ੍ਰੇੱਸ਼ਰ, ਨਮੀ, ਆਦਿ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। [[ਕਣ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] ਅੰਦਰ, [[ਕੁਆਰਕ]]ਾਂ ਦੀ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ ਦੀ [[ਕਲਰ ਚਾਰਜ|ਕਲਰ]] ਸਮਰੂਪਤਾ [[ਆਇਸੋ-ਸਪਿੱਨ]] ਜਾਂ [[ਫਲੇਵਰ (ਕਣ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ)|ਫਲੇਵਰ]] ਸਮਰੂਪਤਾ ਵਾਂਗ [[ਤਾਕਤਵਰ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ]] ਦੀ ਇੱਕ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸਮਰੂਪਤਾ ਦੀ ਇੱਕ ਉਦਾਹਰਨ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਕਿਸੇ ਸਮੱਸਿਆ ਦੀ ਸਮਰੂਪਤਾ ਹੋਵੇ, ਜਿਸ ਅਧੀਨ ਇਹ ਕੰਪੋਨੈਂਟ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਟਰਾਂਸਫੌਮ ਹੁੰਦੇ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਸਮਰੂਪਤਾਵਾੰ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਸੈੱਟ ਨੂੰ ਇੱਕ [[ਅੰਦਰੂਨੀ ਸਮਰੂਪਤਾ]] ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਦਰੂਨੀ ਸਮਰੂਪਤਾਵਾਂ ਅਧੀਨ ਫੀਲਡਾਂ ਦੇ ਚਾਰਜਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। === ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ === {{main|ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ}} ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ ਫੀਲਡ-ਸਿਧਾਂਤਿਕ [[ਪੈਰਾਡਿਗਮ]] ਨੂੰ ਕਈ-ਸ਼ਰੀਰ ਸਿਸਟਮਾਂ ਅਤੇ [[ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਵੱਲ ਵਧਾਉਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉੱਪਰ ਵਾਂਗ, ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਆਰਗੂਮੈਂਟ ਦੀਆਂ ਆਮ ਅਨੰਤ ਸੰਖਿਆ ਦੀਆਂ ਡਿਗਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ ਕਲਾਸੀਕਲ ਅਤੇ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦਰਮਿਆਨ ਕੁੱਝ ਸਾਂਝ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰਾਂ ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ ਕੁਆਂਟਮ ਅਤੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀਆਂ ਦੋਹਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰ ਕੇ ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ ਨਾਲ ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਕਈ ਵਿਧੀਆਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਉਦਾਹਰਨ [[ਮੀਨ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ]] ਹੈ। === ਨਿਰੰਤਰ ਮਨਚਾਹੀਆਂ ਫੀਲਡਾਂ === ਉੱਪਰ ਦਰਸਾਏ ਵਾਂਗ, ਕਲਾਸੀਕਲ ਫੀਲਡਾਂ, ਜਿਵੇਂ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਫੀਲਡ]], ਆਮਤੌਰ ਤੇ ਅੰਨਤ ਤੌਰ ਤੇ ਡਿਫ੍ਰੈਂਸ਼ੀਏਬਲ ਫੰਕਸ਼ਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਹਰ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਦੋ ਵਾਰ ਡਿਫ੍ਰੈਂਸ਼ੀਏਬਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਦੀ ਤੁਮਨਾ ਵਿੱਚ, [[ਜਨਰਲਾਇਜ਼ਡ ਫੰਕਸ਼ਨ]] ਨਿਰੰਤਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਸੀਮਤ ਤਾਪਮਾਨਾਂ ਤੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਫੀਲਡਾਂ ਨਾਲ ਵਰਤਦੇ ਵਕਤ, ਕੰਟੀਨਿਊਸ ਰੈਂਡੱਮ ਫੀਲਡਾਂ ਦੇ ਗਣਿਤਿਕ ਤਰੀਕੇ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ [[ਥਰਮਲ ਫਲਕਚੁਏਸ਼ਨਾੰ|ਥਰਮਲ ਤੌਰ ਤੇ ਉਤ੍ਰਆ-ਚੜਾਅ ਵਾਲੀਆਂ]] ਕਲਾਸੀਕਲ ਫੀਲਡਾਂ [[ਕਿਤੇ ਵੀ ਡਿਫ੍ਰੈਂਸ਼ੀਏਬਲ ਨਹੀਂ]] ਹੁੰਦੀਆੰ ਹਨ। [[ਰੈਂਡੱਮ ਫੀਲਡ]]ਾਂ [[ਰੈਂਡੱਮ ਵੇਰੀਏਬਲ]]ਾਂ ਦੇ ਸੂਚਕਾਤਮਿਕ ਸੈੱਟ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਇੱਕ ਨਿਰੰਤਰ ਰੈਂਡੱਮ ਫੀਲਡ ਓਹ ਫੀਲਡ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਇੰਡੈਕਸ ਸੈੱਟ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਫੰਕਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸੈੱਟ ਰੱਖਦੀ ਹੋਵੇ। ਖਾਸ ਕਰ ਕੇ, ਗਣਿਤਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਕਿਸੇ ਨਿਰੰਤਰ ਰੈਂਡੱਮ ਫੀਲਡ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਇੰਡੈਕਸ ਸੈੱਟ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਫੰਕਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਇੱਕ [[ਸ਼ਵਾਰਟਜ਼ ਸਪੇਸ]] ਰੱਖਦੀ ਹੋਣਾ ਲੈਣਾ ਅਸਾਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਨਿਰੰਤਰ ਰੈਂਡੱਮ ਫੀਲਡ ਇੱਕ [[ਡਿਸਟ੍ਰੀਬਿਊਸ਼ਨ (ਗਣਿਤ)|ਛੇੜੀ ਹੋਈ ਵਿਸਥਾਰ-ਵੰਡ]] ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਨਿਰੰਤਰ ਰੈਂਡੱਮ ਫੀਲਡ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਰਫ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸੋਚ ਸਕਦੇ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਸਧਾਰਨ ਫੰਕਸ਼ਨ ਜੋ ਲੱਗਪਗ ਹਰ ਸਥਾਨ ਤੇ <math>\pm\infty</math> ਹੁੰਦਾ ਹੇ, ਪਰ ਅਜਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਸੀਮਤ ਖੇਤਰ ਉੱਤੇ ਸਾਰੀਆਂ [[ਅਨੰਤ|ਇਨਫਿਨਟੀਆਂ]] ਦੀ ਇੱਕ [[ਵਜ਼ਨੀ ਮੱਧਮਾਨ]] ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਨਤੀਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਅਨੰਤ ਚੰਗੀ ਤਰਾਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ; ਪਰ ਸੀਮਤ ਮੁੱਲਾਂ ਨੂੰ ਸੀਮਤ ਮੁੱਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਵਜ਼ਨੀ ਫੰਕਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਫੰਕਸ਼ਨਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜ ਸਕਦੇ ਹਾਂ, ਜੋ ਚੰਗੀ ਤਰਾਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ [[ਲੀਨੀਅਰ ਮੈਪ]] ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਫੰਕਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਸਪੇਸ ਤੋਂ [[ਵਾਸਤਵਿਕ ਨੰਬਰ]]ਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਿਰੰਤਰ ਰੈਂਡੱਮ ਫੀਲਡ ਚੰਗੀ ਤਰਾਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * [[ਫੀਲਡ ਤਾਕਤ]] * [[ਫੀਲਡ ਦੀਆਂ ਲਗਰਾਂਜੀਅਨ ਅਤੇ ਇਉਲੇਰੀਅਨ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ]] * [[ਕੋਵੇਰੀਅੰਟ ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ]] * [[ਸਕੇਲਰ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ]] == ਨੋਟਸ == {{reflist|group=note}} == ਹਵਾਲੇ == <references /> == ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਪੜਨ ਲਈ == * {{cite book|edition=fifteenth|title=Principles of Physical Science|section= Fields |work= [[Encyclopaedia Britannica]] (Macropaedia)|year=1994|volume=25|page=815}} * [[Lev Landau|Landau, Lev D.]] and [[Evgeny Lifshitz|Lifshitz, Evgeny M.]] (1971). ''Classical Theory of Fields'' (3rd ed.). London: Pergamon. ISBN 0-08-016019-0. Vol. 2 of the [[Course of Theoretical Physics]]. <!-- Probably worth noting that this is an advanced undergraduate / graduate level textbook, not something which is aimed at the casual reader! --> * {{Cite journal |first= Kathryn |last= Jepsen |date= July 18, 2013 |title= Real talk: Everything is made of fields |journal= Symmetry Magazine |url= http://www.symmetrymagazine.org/sites/default/files/pdf-cache/pdf_views/pdf_1/d4de115572451d8eb544faa6e2f21379/Real%20talk%3A%20Everything%20is%20made%20of%20fields.pdf |access-date= ਜੂਨ 26, 2016 |archive-date= ਮਾਰਚ 4, 2016 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160304122640/http://www.symmetrymagazine.org/sites/default/files/pdf-cache/pdf_views/pdf_1/d4de115572451d8eb544faa6e2f21379/Real%20talk:%20Everything%20is%20made%20of%20fields.pdf |url-status= dead }} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [http://www-dick.chemie.uni-regensburg.de/group/stephan_baeurle/index.html Particle and Polymer Field Theories] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080503073240/http://www-dick.chemie.uni-regensburg.de/group/stephan_baeurle/index.html |date=2008-05-03 }} {{ਕੁਦਰਤੀ ਨਵ}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:ਫੀਲਡ (ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ)}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿਧਾਂਤਕ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਧਾਰਨਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] nfxk4p7f98lmci1iurwcb390nz2pzve 0 75110 841701 828337 2026-06-29T20:46:21Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260629)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 841701 wikitext text/x-wiki {{ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬਾ ਰੋਗ | name =ਬੇਦਿਲੀ | image = Melencolia I (Durero).jpg | caption =ਤਣਾਅ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ | width = 175 | alt = | field = [[ਮਾਨਸਿਕ ਰੋਗ]], [[ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ]] | DiseasesDB =3589 | ICD10 = {{ICD10|F32.8}} | ICD9 = <!-- {{ICD9|xxx}} --> | ICDO = | OMIM = | MedlinePlus = | MeshID =D003863 | GeneReviewsNBK = | GeneReviewsName = }} {{ਵਲਵਲਾ}} '''ਬੇਦਿਲੀ''' ਇੱਕ ਰੋਗ ਹੈ ਇਹ ਰੋਗ ਵਿੱਚ ਅਤਿਅੰਤ ਮਾਨਸਿਕ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਸਰੀਰਕ ਜਾਂ ਮਾਨਸਿਕ<ref name="Salmans1995">{{cite book |last=Salmans |first=Sandra |title=Depression: Questions You Have – Answers You Need |url=https://archive.org/details/depressionquesti00salm |year=1997 |publisher=People's Medical Society |isbn=978-1-882606-14-6}}</ref> ਕੰਮ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ [[ਥਕਾਵਟ]] ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਲਗਪਗ ਪੰਜਾਹ ਫ਼ੀਸਦੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਤਣਾਅ ਹੈ। [[ਫ਼ਿਕਰ]], [[ਸ਼ਰਾਬ]], ਦਿਮਾਗੀ ਕੰਮ ਲਗਾਤਾਰ ਬਹੁਤ ਸਮੇਂ ਤਕ ਕਰਦੇ ਰਹਿਣਾ, ਸਿਰ ਦੀ ਸੱਟ, [[ਇਨਫਲੂਐਂਜਾ]] ਜਾਂ [[ਟਾਈਫਾਈਡ]] ਜਾਂ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਰੋਗਾਂ ਮਗਰੋਂ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਆਦਿ ਵੀ ਇਸ ਦੇ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਹਨ। ਕਾਰੋਬਾਰ ਵਿੱਚ ਪਏ ਘਾਟੇ ਜਾਂ ਘਰ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਹੋਈਆਂ ਮੌਤਾਂ, ਈਰਖਾ, ਸ਼ੱਕ ਆਦਿ। ==ਲੱਛਣ ਅਤੇ ਇਲਾਜ== ਚਿਹਰੇ ’ਤੇ ਉਦਾਸੀ, ਮਾਨਸਿਕ ਅਤੇ ਸਰੀਰਕ ਨਿਢਾਲਤਾ, ਮਨ ਨੂੰ ਇਕਾਗਰ ਨਾ ਕਰ ਸਕਣਾ, ਗ਼ਲਤ ਸੋਚ, ਮਾੜਾ ਸੋਚਣਾ, ਯਾਦ ਸ਼ਕਤੀ ਘੱਟ ਜਾਣਾ, ਥਕਾਵਟ, ਸਿਰ ਦਰਦ, ਗੈਸ ਅਤੇ ਧੜਕਣ ਤੇਜ਼ ਹੋਣਾ, ਰੋਗੀ ਨੂੰ ਸਖ਼ਤ ਘਬਰਾਹਟ, ਕੰਬਣੀ, ਡਰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪਸੀਨਾ ਆਉਣਾ। ਰੋਗੀ ਡੂੰਘੇ ਹਉਕੇ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਨਿਰਾਸ਼ਤਾ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਜ਼ਦਿਲ ਅਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਇਨਸਾਨ ਹੀ ਖ਼ੁਦਕੁਸ਼ੀ ਵਰਗਾ ਕਦਮ ਚੁੱਕਦੇ ਹਨ। ਸੋਚਣ ਨਾਲ [[ਬਲੱਡ ਪ੍ਰੈਸ਼ਰ]], [[ਦਿਲ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ]], [[ਸ਼ੂਗਰ]], ਡਿਪਰੈਸ਼ਨ ਜਿਹੇ ਰੋਗ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਡਰ, ਖੁੱਲ੍ਹੀਆਂ-ਭੀੜੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਡਰ, ਇਕਾਂਤ ਤੋਂ ਡਰ ਆਦਿ ਲੱਛਣ ਵੀ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਮਾਨਸਿਕ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਹੀ ਸਾਰੀਆਂ ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵਿਅਕਤੀ ਖ਼ੁਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਿਸਮ ਦੀ ਬੀਮਾਰੀ ਨਾਲ ਲੜਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਮਿਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। == ਸਿਧਾਂਤ == ਡਿਪਰੈਸ਼ਨ ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਕਈ ਸਕੂਲ ਹਨ। ਬੇਕ ਦਾ ਬੋਧਾਤਮਕ ਤਿਕੋਣ ਇਹ ਸਿਧਾਂਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਡਿਪਰੈਸ਼ਨ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਆਪਣੇ ਆਪ, ਸੰਸਾਰ ਜਾਂ ਵਾਤਾਵਰਣ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਬਾਰੇ "ਆਟੋਮੈਟਿਕ, ਸਵੈ-ਚਾਲਤ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੇਕਾਬੂ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਵਿਚਾਰ" ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਚਿੰਤਾ ਅਤੇ ਉਦਾਸੀ ਦਾ ਤ੍ਰਿਪੱਖੀ ਮਾਡਲ ਲੱਛਣਾਂ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ ਚਿੰਤਾ ਅਤੇ ਉਦਾਸੀ ਦੀ ਆਮ ਸਹਿ-ਰੋਗਤਾ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ: ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਪ੍ਰਭਾਵ, ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਪ੍ਰਭਾਵ, ਅਤੇ ਸਰੀਰਕ ਹਾਈਪਰਆਰੌਸਲ। ਡਿਪਰੈਸ਼ਨ ਦਾ ਐਪੀਜੇਨੇਟਿਕਸ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਹੈ ਕਿ ਐਪੀਜੇਨੇਟਿਕਸ (ਵਿਰਾਸਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਡੀਐਨਏ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ) ਡਿਪਰੈਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਡਿਪਰੈਸ਼ਨ ਦੇ ਵਿਵਹਾਰਕ ਸਿਧਾਂਤ ਵਿਵਹਾਰ ਵਿਗਿਆਨ ਨਾਲ ਡਿਪਰੈਸ਼ਨ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਪੈਰੋਕਾਰ ਇਲਾਜ ਲਈ ਵਿਵਹਾਰਕ ਥੈਰੇਪੀਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਡਿਪਰੈਸ਼ਨ ਲਈ ਵਿਕਾਸਵਾਦੀ ਪਹੁੰਚ ਵਿਕਾਸਵਾਦੀ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸਵਾਦੀ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਮੂਡ ਵਿਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਵਿਕਾਸਵਾਦ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਹਨ। ਡਿਪਰੈਸ਼ਨ ਦਾ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ ਡਿਪਰੈਸ਼ਨ ਦੇ ਇੱਕ ਬਾਇਓਕੈਮੀਕਲ ਮੂਲ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੇ ਉਲਟ ਜੋ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਜਾਂ ਸਥਿਤੀ ਸੰਬੰਧੀ ਕਾਰਨਾਂ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਬਿਮਾਰੀਆਂ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਿਮਾਰੀਆਂ]] g7wmd27wqaxgkgw7888kasl1l6my4ru 0 75840 841663 785366 2026-06-29T19:42:34Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260629)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 841663 wikitext text/x-wiki {{Multiple issues| {{refimprove|date=October 2007}} {{cleanup-rewrite|date=May 2009}} {{expert-subject|physics|date=September 2009}} }} {{Quantum mechanics|cTopic=Fundamental concepts}} {{Quotation|ਕੋਈ ਨਾਪ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਸਿਸਟਮ ਨੂੰ ਨਾਪੇ ਜਾ ਰਹੇ ਗਤੀਸ਼ੀਲ (ਡਾਇਨਾਮਿਕਲ) ਅਸਥਰਿਾਂਕ (ਚੱਲ/ਵੇਰੀਏਬਲ) ਦੀ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ [[ਆਈਗਨ-ਮੁੱਲ ਅਤੇ ਆਈਗਨ-ਵੈਕਟਰ|ਆਈਗਨ-ਅਵਸਥਾ]] ਵਿੱਚ ਕੁੱਦਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਆਈਗਨ-ਮੁੱਲ ਨਾਪ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੋਣ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।|[[ਪੌਲ ਡੀਰਾਕ|ਪੌਲ.ਏ.ਐੱਮ ਡੀਰਾਕ]] (1958), “[[ਦ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲਜ਼ ਔਫ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]]” ਪੰਨਾ 36 ਵਿੱਚ}} [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਦਾ ਢਾਂਚਾ (ਫ੍ਰੇਮਵਰਕ) ਨਾਪ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਪ੍ਰਤਿ ਇੱਕ ਸਾਵਧਾਨੀ ਮੰਗਦਾ ਹੈ। ਨਾਪ ਦਾ ਮਸਲਾ [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ]] ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮਸਲਾ ਹੈ, ਜਿਸਲਈ ਫਿਲਹਾਲ ਕੋਈ ਆਮ ਸਹਿਮਤੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। == ਇੱਕ ਵਿਵਹਾਰਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ ਨਾਪ == ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਅੰਦਰ ਨਾਪ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਅਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਵਿਭਿੰਨ [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦੀਆਂ ਵਿਆਖਿਆਵਾਂ]] ਵਿਚਕਾਰ ਵੱਖਰੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਚਾਰਯੋਗ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਅੰਤਰਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਨਾਪ ਦੇ ਵੱਖਰੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਇਸ ਗੱਲ ਦੇ ਵਿਵਹਾਰਿਕ ਸਵਾਲ ਉੱਤੇ ਲੱਗਪਗ ਸੰਸਾਰਿਕ ਸਹਿਮਤੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਿਸੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਕੁਆਂਟਮ-ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਨਾਪ ਤੋਂ ਕੀ ਨਤੀਜਾ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ, [[ਕੌਪਨਹੀਗਨ ਵਿਆਖਿਆ]], ਜੋ ਸਾਂਝੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ<ref>Hermann Wimmel (1992). Quantum physics & observed reality: a critical interpretation of quantum mechanics. World Scientific. p. 2. ISBN 978-981-02-1010-6. Retrieved 9 May 2011.</ref> ਇਸ ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਲਾਗੂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। === ਗੁਣਾਤਮਿਕ ਸੰਖੇਪ ਸਾਰਾਂਸ਼ === [[ਕਲਾਸੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਅੰਦਰ, ਸਿਰਫ ਇੱਕੋ ਸਿੰਗਲ ਕਣ ਦਾ ਬਣਿਆ ਇੱਕ ਸਧਾਰਨ ਸਿਸਟਮ ਕਣ ਦੇ [[ਪੁਜੀਸ਼ਨ]] <math>\vec{x} (t)</math> ਅਤੇ [[ਮੋਮੈਂਟਮ]] <math>\vec{p} (t)</math> ਨਾਪ ਪੂਰੀ ਤਰਾਂ ਨਾਲ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਸਮਾਨ ਹੀ, [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਅੰਦਰ, ਕੋਈ ਸਿਸਟਮ ਆਪਣੀ [[ਕੁਆਂਟਮ ਅਵਸਥਾ]] ਰਾਹੀਂ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸੰਭਵ ਪੁਜੀਸ਼ਨਾਂ ਅਤੇ ਮੋਮੈਂਟਮਾਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀਆਂ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਗਣਿਤਿਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ, ਕਿਸੇ ਸਿਸਟਮ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸੰਭਵ ਸ਼ੁੱਧ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ [[ਵੈਕਟਰ ਸਪੇਸ]] ਰਚਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸਨੂੰ [[ਹਿਲਬਰਟ ਸਪੇਸ]] ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਅਨੰਤ-ਅਯਾਮੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਿਸੇ [[ਕੁਆਂਟਮ ਅਵਸਥਾ#ਸ਼ੁੱਧ ਅਵਸਥਾਵਾਂ|ਸ਼ੁੱਧ ਅਵਸਥਾ]] ਨੂੰ ਹਿਲਬਰਟ ਸਪੇਸ ਅੰਦਰ ਇੱਕ [[ਕੁਆਂਟਮ ਅਵਸਥਾ|ਅਵਸਥਾ ਵੈਕਟਰ]] ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ [[ਕੁਆਂਟਮ ਸਿਸਟਮ]] ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਅੰਦਰ ਤਿਆਰ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ [[ਪੁਜੀਸ਼ਨ]] ਜਾਂ [[ਐਨਰਜੀ]] ਵਰਗੀਆਂ ਕੁੱਝ ਨਾਪਣਯੋਗ ਮਾਤਰਾਵਾਂ ਨਾਪੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਧਿਆਪਨ ਸਬੰਦੀ ਕਾਰਣਾਂ ਕਰਕੇ, ਆਮਤੌਰ ਤੇ ਨਾਪ ਨੂੰ ਆਦਰਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਸੁੱਧ ਮੰਨ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਾਪ ਤੋਂ ਬਾਦ ਕਿਸੇ ਸਿਸਟਮ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਨਾਪ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ [[ਓਪਰੇਟਰ (ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ)|ਓਪਰੇਟਰ]] ਦੀ ਕਿਸੇ [[ਆਇਗਨ-ਅਵਸਥਾ]] ਵਿੱਚ [[ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਟੁੱਟਣਾ|ਟੁੱਟ ਜਾਣਾ]] ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਵਸਥਾ ਅਵਸਥਾ ਦੀ ਕਿਸੇ ਉਤਪਤੀ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਉਸੇ ਨਾਪ ਨੂੰ ਦੋਹਰਾਉਣਾ ਉਹੀ ਨਤੀਜਾ ਦੇਵੇਗਾ। ਜੇਕਰ ਪ੍ਰਯੋਗ-ਤਿਆਰੀ ਦੋਹਰਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਗਲੇ ਨਾਪਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵੱਖਰੇ ਨਤੀਜੇ ਦੇਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਨਾਪ ਦੀਆਂ ਅਨੁਮਾਨਿਤ ਕੀਮਤਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ [[ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਵਿਸਥਾਰ-ਵੰਡ]], ਜਾਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਸਿਸਟਮ ਦੀ [[ਕੁਆਂਟਮ ਅਵਸਥਾ]] ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਿਤ [[ਨਾਪ ਓਪਰੇਟਰ]] ਦੀ ਇੱਕ '''[[ਔਸਤ]]''' (ਜਾਂ '''ਉਮੀਦ''') ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=Sakurai24>{{cite book|author=J. J. Sakurai |title=Modern Quantum Mechanics|year=1994|edition=2nd|ISBN=0201539292}}</ref> ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਵਿਸਥਾਰ-ਵੰਡ ਜਾਂ ਤਾਂ [[ਨਿਰੰਤਰ ਮਨਚਾਹਾ ਅਸਥਿਰਾਂਕ|ਨਿਰੰਤਰ]] (ਜਿਵੇਂ [[ਪੁਜੀਸ਼ਨ]] ਅਤੇ [[ਮੋਮੈਂਟਮ]]) ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਾਂ [[ਅਨਿਰੰਤਰ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਵਿਸਥਾਰ-ਵੰਡ|ਅਨਿਰੰਤਰ]] (ਜਿਵੇਂ [[ਸਪਿੱਨ]]) ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਨਾਪੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਮਾਤਰਾ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਨਾਪ ਪ੍ਰਕਿਆ ਨੂੰ ਅਕਸਰ [[ਸਟੋਕਾਸਟਿਕ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ|ਮਨਚਾਹੀ]] ਅਤੇ [[ਅਨਿਰਧਾਰਿਕਤਾ|ਅਨਿਰਧਾਰਤਮਿਕ]] ਤੌਰ ਤੇ ਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਤਾਂ ਹੋਰ, ਇਸ ਮਸਲੇ ਉੱਤੇ ਵਿਚਾਰਯੋਗ ਝਗੜਾ ਹੈ। ਕੁੱਝ [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦੀਆਂ ਵਿਆਖਿਆਵਾਂ]] ਅੰਦਰ, ਨਤੀਜਾ ਸਿਰਫ ਮਨਚਾਹਿਆ ਅਤੇ ਅਨਿਰਧਾਤਮਿਕ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂਕਿ ਹੋਰ ਵਿਆਖਿਆਵਾਂ ਅੰਦਰ, ਅਨਿਰਧਾਰਤਮਿਕਤਾ ਮੂਲ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਘਟਾਉਣਯੋਗ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਅਸਹਿਮਤੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤੱਤ ਨਾਪ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ ਵਾਲ਼ੀ ਅਵਸਥਾ ਅੰਦਰ ਤਦਬੀਲੀ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ [[ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਕੋਲੈਪਸ|ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਦਾ ਟੁੱਟਣਾ]] ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ [[ਫਿਲਾਸਫੀ]]ਕਲ ਮਸਲੇ ਅਤੇ ਰੁਖ (ਅਤੇ ਕੁੱਝ ਗਣਿਤਿਕ ਉਤਰਾਅ-ਚੜਾਅ) ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ- ਅਤੇ ਇਹ ਸੰਸਾਰਿਕ ਸਹਿਮਤੀ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਅਜੇ ਪੂਰੀ ਤਰਾਂ [[ਕੁਆਂਟਮ ਵਾਸਤਵਿਕਤਾ]] ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੇ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ, ਯੰਤ੍ਰਾਵਲੀ ਦਾ ਸਾਡਾ ਵੇਰਵਾ [[ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ]]ਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰਨ ਵਾਲ਼ਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ- ਨਾ ਕਿ [[ਨਿਸ਼ਚਿਤਿਤਾ]]ਵਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰਨ ਵਾਲਾ। ===ਗਿਣਾਤਮਿਕ ਵਿਵਰਣ === ਕੁਆਂਟਮ ਅਵਸਥਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਵਿਸਥਾਰ-ਵੰਡ ਦਰਮਿਆਨ ਗਣਿਤਿਕ ਸਬੰਧ, ਫੇਰ ਤੋਂ, ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪੱਧਰ ਤੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਯੋਗਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਅਣਗਿਣਤ ਵਾਰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਹਿੱਸਾ ਇਸ ਸਬੰਧ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪਬੱਧ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦੀ ਗਣਿਤਿਕ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ]] ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ==== ਓਪਰੇਟਰਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਾਪਣਯੋਗ ਮਾਤਰਾਵਾਂ (“ਔਬਜ਼ਰਵੇਬਲ”) ==== {{Main article|ਔਬਜ਼ਰਵੇਬਲ}} ਇਹ [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਦਾ ਇੱਕ ਸਵੈ-ਸਿੱਧ ਸਿਧਾਂਤ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰੇ ਨਾਪ ਹੇਠਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਸਮੇਤ ਇੱਕ ਸਬੰਧਤ [[ਰੇਖਿਕ ਓਪਰੇਟਰ|ਓਪਰੇਟਰ]] (ਜਿਸਨੂੰ ਇੱਕ [[ਔਬਜ਼ਰਵੇਬਲ ਓਪਰੇਟਰ]], ਜਾਂ ਸਿਰਫ ਇੱਕ [[ਔਬਜ਼ਰਵੇਬਲ]] ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ) ਰੱਖਦੇ ਹਨ: # [[ਔਬਜ਼ਰਵੇਬਲ]] ਇੱਕ [[ਸੈਲਫ-ਅਡਜੋਆਇੰਟ ਓਪਰੇਟਰ|ਸੈਲਫ-ਅਡਜੋਆਇੰਟ]] [[ਰੇਖਿਕ ਓਪਰੇਟਰ|ਓਪਰੇਟਰ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ [[ਹਿਲਬਰਟ ਸਪੇਸ]] (ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ [[ਅਵਸਥਾ ਸਪੇਸ (ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ)|ਅਵਸਥਾ ਸਪੇਸ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਸਾਰੀਆਂ ਸੰਭਵ [[ਕੁਆਂਟਮ ਅਵਸਥਾ]]ਵਾਂ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ) ਦਾ [[ਨਕਸ਼ਾ]] ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। # ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, [[ਔਬਜ਼ਰਵੇਬਲ]] ਦੇ [[ਆਇਗਨ-ਵੈਕਟਰ]] (ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ [[ਆਈਗਨ-ਬੇਸਿਸ]] ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਇੱਕ [[ਔਰਥੋਨੌਰਮਲ]] [[ਬੇਸਿਸ (ਰੇਖਿਕ ਅਲਜਬਰਾ)|ਅਧਾਰ]] ਰਚਦੇ ਹਨ ਜੋ ਓਸ [[ਅਵਸਥਾ ਸਪੇਸ]] ਨੂੰ [[ਰੇਖਿਕ ਸਪੈਨ|ਸਪੈਨ]] (ਫੈਲਾਉਂਦਾ) ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਹ [[ਔਬਜ਼ਰਵੇਬਲ]] ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਵੀ [[ਕੁਆਂਟਮ ਅਵਸਥਾ]] ਕਿਸੇ [[ਔਬਜ਼ਰਵੇਬਲ]] ਦੀਆਂ [[ਆਈਗਨ-ਅਵਸਥਾ]]ਵਾਂ ਦੀ ਇੱਕ [[ਕੁਆਂਟਮ ਸੁਪਰਪੁਜੀਸ਼ਨ|ਸੁਪਰਪੁਜੀਸ਼ਨ]] ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। # [[ਹਰਮਿਸ਼ਨ]] [[ਓਪਰੇਟਰ]] [[ਆਈਗਨ-ਮੁੱਲ]] [[ਵਾਸਤਵਿਕ ਨੰਬਰ|ਵਾਸਤਵਿਕ]] ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਨਾਪ ਦੇ ਸੰਭਵ ਨਤੀਜੇ ਸ਼ੁੱਧ ਤੌਰ ਤੇ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਔਬਜ਼ਰਵੇਬਲ ਦੇ ਆਈਗਨ-ਮੁੱਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। # ਹਰੇਕ ਆਇਗਨ-ਮੁੱਲ ਲਈ ਇੱਕ ਜਾਂ ਇੱਕ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਸਬੰਧਤ [[ਆਇਗਨ-ਵੈਕਟਰ]] (ਆਈਗਨ-ਅਵਸਥਾਵਾਂ) ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕੋਈ ਨਾਪ ਸਿਸਟਮ ਨੂੰ ਨਾਪ ਦੇ ਆਇਗਨ-ਮੁੱਲ ਨਤੀਜੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਆਇਗਨ-ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਨਾਪ ਤੋਂ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤਾ ਆਈਗਨ-ਮੁੱਲ, ਕਿਸੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਦੀ ਵਜਾਏ, ਇੱਕ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਆਈਗਨ-ਅਵਸਥਾ (ਡਿਜਨ੍ਰੇਸੀ) ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸਿਸਟਮ ਓਸ ਆਈਗਨ-ਮੁੱਲ ਰੱਖਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਨਾਪ ਓਪਰੇਟਰ ਦੀ ਇੱਕ ਸਬ-ਸਪੇਸ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਔਬਜ਼ਰਵੇਬਲ ਦੀਆਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਇਹ ਹਨ: * [[ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ (ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ)|ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ]] ਓਪਰੇਟਰ <math>\hat{H}</math>, ਜੋ ਸਿਸਟਮ ਦੀ ਕੁੱਲ [[ਐਨਰਜੀ]] ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗੈਰ-ਸਾਪੇਖਿਕ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਅੰਦਰ, [[ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ (ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ)|ਗੈਰ-ਸਾਪੇਖਿਕ ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ]] ਓਪਰੇਟਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ <math> {\hat H} = \hat T + \hat V ={\hat p^2 \over 2m} + V(\hat x) </math> * [[ਮੋਮੈਂਟਮ ਓਪਰੇਟਰ]] <math> {\hat p}</math> ਇਸ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਰਾਹੀਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; : <math> {\hat p} = -i\hbar {\partial \over \partial x} </math> ([[ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਅਤੇ ਮੋਮੈਂਟਮ ਸਪੇਸ#ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਸਪੇਸ ਅੰਦਰ ਫੰਕਸ਼ਨ ਅਤੇ ਓਪਰੇਟਰ|ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਅਧਾਰ]] ਵਿੱਚ), ਜਾਂ : <math>{\hat p} = p</math> ([[ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਅਤੇ ਮੋਮੈਂਟਮ ਸਪੇਸ#ਮੋਮੈਂਟਮ ਸਪੇਸ ਅੰਦਰ ਫੰਕਸ਼ਨ ਅਤੇ ਓਪਰੇਟਰ|ਮੋਮੈਂਟਮ ਅਧਾਰ]] ਵਿੱਚ) * [[ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਓਪਰੇਟਰ]] <math> {\hat x} </math> ਇਸ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਤੋਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ : <math>{\hat x} = x</math> (ਪੁਜੀਅਨ ਅਧਾਰ ਵਿੱਚ), ਜਾਂ : <math> {\hat x}= i\hbar {\partial \over \partial p} </math> (ਮੋਮੈਂਟਮ ਅਧਾਰ ਵਿੱਚ) [[ਓਪਰੇਟਰ]] [[ਕਮਿਉਟੇਟਰ|ਗੈਰ-ਵਟਾਂਦ੍ਰਾਤਮਿਕ]] ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਦੋ [[ਹਰਮਿਸ਼ਨ ਓਪਰੇਟਰ]] ਵਟਾਂਦਰਾਤਮਿਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੇਕਰ (ਅਤੇ ਸਿਰਫ ਜੇਕਰ) ਘੱਟੋ ਘੱਟ ਇੱਕ ਅਧਾਰ ਵੈਕਟਰਾਂ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਹੋਵੇ ਜਿਸ ਦਾ ਹਰੇਕ ਵੈਕਟਰ ਦੋਵੇਂ ਓਪਰੇਟਰਾਂ ਦਾ ਇੱਕ [[ਆਇਗਨ-ਵੈਕਟਰ]] ਹੋਵੇ (ਇਸਨੂੰ ਕਦੇ ਕਦੇ ਇੱਕ ਇਕੱਠਾ [[ਆਇਗਨ-ਬੇਸਿਸ]] ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।)। ਗੈਰ-ਵਟਾਂਦ੍ਰਾਤਮਿਕ ਔਬਜ਼ਰਵੇਬਲ ਅਧੂਰੇ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਇਕੱਠੇ ਨਹੀਂ ਨਾਪੇ ਜਾ ਸਕਦੇ। ਦਰਅਸਲ, ਇਹ [[ਵਰਨਰ ਹੇਜ਼ਨਰਬਰਗ]] ਦੁਆਰਾ ਖੋਜੇ [[ਅਨਸਰਟਨਟੀ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ]] ਦੁਆਰਾ ਸਬੰਧਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ==== ਨਾਪਣਯੋਗ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਟੀਆਂ ਅਤੇ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਕੋਲੈਪਸ ==== ਨਾਪ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ ([[ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਵਿਸਥਾਰ-ਵੰਡ]] ਅਤੇ ਟੁੱਟਿਆ [[ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ]]) ਨੂੰ ਗਣਿਤਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਦਰਸਾਉਣ ਦੇ ਕੁੱਝ ਸੰਭਵ ਤਰੀਕੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਅਸਾਨ ਵੇਰਵਾ [[ਔਬਜ਼ਰਵੇਬਲ]] ਦੇ [[ਕਿਸੇ ਓਪਰੇਟਰ ਦਾ ਸਪੈਕਟ੍ਰਮ|ਸਪੈਕਟ੍ਰਮ]] (ਯਾਨਿ ਕਿ, [[ਆਈਗਨ-ਮੁੱਲਾਂ ਦਾ ਸੈੱਟ]]) ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ===== ਅਨਿਰੰਤਰ, ਗੈਰ-ਡਿਜਨ੍ਰੇਟ ਸਪੈਕਟ੍ਰਮ ===== ਮੰਨ ਲਓ <math>\hat{O}</math> ਕੋਈ [[ਔਬਜ਼ਰਵੇਬਲ]] ਹੋਵੇ। ਧਾਰਨਾ ਤੋਂ, <math>\hat{O}</math> ਕੋਲ ਅਨਿਰੰਤਰ [[ਆਈਗਨ-ਅਵਸਥਾਵਾਂ]] <math>|1 \rang, |2 \rang, |3 \rang,...</math> ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਸਬੰਧਤ ਨਿਰਾਲੇ ਆਈਗਨ-ਮੁੱਲਾਂ <math>O_1, O_2, O_3,...</math> ਵਾਲੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਯਾਨਿ ਕਿ, ਅਵਸਥਾਵਾਂ [[ਗੈਰ-ਡਿਜਨ੍ਰੇਟ]] ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਵਸਥਾ <math>|\psi \rang</math> ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਕਿਸੇ ਸਿਸਟਮ ਤੇ ਵਚਾਰ ਕਰੋ। ਕਿਉਂਕਿ [[ਔਬਜ਼ਰਵੇਬਲ]] <math>\hat{O}</math> ਦੀਆਂ [[ਆਇਗਨ-ਅਵਸਥਾ]]ਵਾਂ ਇੱਕ ਪੂਰਾ [[ਅਧਾਰ (ਲੀਨੀਅਰ ਅਲਜਬਰਾ)|ਅਧਾਰ]] ਰਚਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਸਨੂੰ [[ਆਈਗਨ-ਬੇਸਿਸ]] ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, [[ਅਵਸਥਾ ਵੈਕਟਰ]] <math>|\psi \rang</math> ਨੂੰ [[ਆਇਗਨ-ਅਵਸਥਾ]]ਵਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਿਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ :<math>|\psi\rang = c_1 | 1 \rang + c_2 | 2 \rang + c_3 | 3 \rang + \cdots = \sum_n c_n | n \rang </math>, ਜਿੱਥੇ <math>c_1,c_2,\ldots</math> ਆਮਤੌਰ ਤੇ ਕੰਪਲੈਕਸ ਨੰਬਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਆਈਗਨ-ਮੁੱਲ <math>O_1, O_2, O_3,...</math> ਨਾਪ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸੰਭਵ ਮੁੱਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਬੰਧਤ [[ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ]]ਆਂ ਇਸ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ :<math> \Pr(O_n) = \frac{ | \lang n | \psi \rang |^2 }{ |\lang \psi | \psi\rang |} = \frac{ | c_n |^2 }{\sum_k | c_k |^2} </math> ਆਮਤੌਰ ਤੇ <math>|\psi\rang</math> ਨੂੰ [[ਨੌਰਮਲ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਣ ਵਾਲਾ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ|ਨੌਰਮਲਾਇਜ਼ਡ]] ਹੋਇਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਯਾਨਿ ਕਿ, : <math>\lang \psi | \psi\rang=1</math>. ਇਸਲਈ, ਉੱਪਰਲੀ ਸਮੀਕਰਨ ਘਟ ਕੇ ਇਹ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ :<math> \Pr(O_n) = | \lang n | \psi \rang |^2 = | c_n |^2 </math> ਜੇਕਰ ਨਾਪ ਦਾ ਨਤੀਜਾ <math>O_n</math> ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸਿਸਟਮ (ਨਾਪ ਤੋਂ ਬਾਦ) ਸ਼ੁੱਧ ਅਵਸਥਾ <math>|n\rang</math> ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਯਾਨਿ ਕਿ, :<math> | \psi' \rang = | n \rang </math> ਇਸਲਈ <math>{\hat O}</math> ਦਾ ਕੋਈ ਵੀ ਦੋਹਰਾਇਆ ਗਿਆ ਨਾਪ ਉਹੀ ਨਤੀਜਾ <math>O_n</math> ਦੇਵੇਗਾ। ਕਿਸੇ ਨਾਪ ਕਾਰਣ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਅਨਿਰੰਤਰ ਤਬਦੀਲੀ ਵਿੱਚ [[ਅਨਿਰੰਤਰ ਆਈਗਨ-ਮੁੱਲ]] ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਸਨੂੰ [[ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਕੋਲੈਪਸ]] ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁੱਝ ਲਈ, ਇਹ ਸਧਾਰਨ ਤੌਰ ਤੇ [[ਭੌਤਿਕੀ ਵਾਸਤਵਿਕਤਾ]] ਦੀ ਕਿਸੇ [[ਗਣਿਤਿਕ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਜਾਇਜ ਸਹੀ ਅਨਿਰੰਤਰ ਤਬਦੀਲੀ ਦਾ ਇੱਕ ਵੇਰਵਾ ਮਾਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਬਾਕੀਆਂ ਲਈ, ਫਿਲਾਸਫੀਕਲ ਝੁਕਾਓ ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਿਤ, ਇਹ [[ਕੁਆਂਟਮ ਥਿਊਰੀ]] ਨਾਲ ਇੱਕ ਬੁਨਿਆਦੀ ਗੰਭੀਰ ਸਮੱਸਿਆ ਹੈ; ਬਾਕੀ ਇਸਨੂੰ ਆਂਕੜਾਤਮਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਪੁਸ਼ਟੀਕ੍ਰਿਤ ਸੰਖੇਪਤਾ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਦੇਖਦੇ ਹਨ ਜੋ ਇਸ ਤੱਥ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਨਾਪ ਨੂੰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸੱਤਾ ਅਵਸਥਾ-ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਖਾਸ ਤੌਰ ਤੇ, ਕੁੱਝ ਪ੍ਰਯੋਗਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਵਧਾਏ ਗਏ ਸਿਸਟਮਾਂ ਦੇ ਕਈ ਤਰਾਂ ਦੇ ਨਾਪ ਅਨੁਮਾਨਿਤ ਆਂਕੜਾਤਮਿਕ ਸਹਿਸਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਸਾਬਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ [[ਕਲਾਸੀਕਲ]] ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਅਧੀਨ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਸਨ। ===== ਨਿਰੰਤਰ ਗੈਰ-ਡਿਜਨ੍ਰੇਟ ਸਪੈਕਟ੍ਰਾ ===== ਮੰਨ ਲਓ <math>\hat{O}</math> ਕੋਈ ਔਬਜ਼ਰਵੇਬਲ ਹੈ। ਮਾਨਤਾ ਤੋਂ, <math>\hat{O}</math> ਕੋਲ ਨਿਰੰਤਰ ਆਇਗਨ-ਅਵਸਥਾ <math>|x\rang</math> ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਬੰਧਤ ਨਿਰਾਲੇ ਆਇਗਨ-ਮੁੱਲ <math>x</math> ਵਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਆਈਗਨ-ਮੁੱਲ ਇੱਕ [[ਨਿਰੰਤਰ ਸਪੈਕਟ੍ਰਮ]] ਰਚਦਾ ਹੈ ਜੋ [[ਅੰਤਰਾਲ (ਗਣਿਤ)|ਅੰਤਰਾਲ]] (a,b) ਨੂੰ ਭਰਦਾ ਹੈ। ===== ਡਿਜਨ੍ਰੇਟ ਸਪੈਕਟ੍ਰਾ ===== ===== ਡੈੱਨਸਟੀ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ ===== ==== ਨਾਪ ਦੇ ਆਂਕੜੇ ==== ==== ਉਦਾਹਰਨ ==== == ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਕੌਲੈਪਸ == === ਵੌਨ ਨਿਊਮਾਨ ਨਾਪ ਸਕੀਮ === ==== ਪਹਿਲੀ ਕਿਸਮ ਦਾ ਨਾਪ – ਬਗੈਰ ਡਿਟੈਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਪੂਰਵ-ਨਾਪ ==== ==== ਦੂਜੀ ਕਿਸਮ ਦਾ ਨਾਪ – ਗੈਰ-ਉਲਟਾਉਣਯੋਗ ਡਿਟੈਕਸ਼ਨ ਵਾਲਾ ==== === ਕੁਆਂਟਮ ਨਾਪ ਅੰਦਰ ਡਿਕੋਹਰੰਸ === == ਕੁਆਂਟਮ ਨਾਪਾਂ ਦੀਆਂ ਫਿਲਾਸਫੀਕਲ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ == === ਕਿਹੜੀ ਭੌਤਿਕੀ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ ਨਾਪ ਰਚਦੀ ਹੈ? === === ਕੀ ਨਾਪ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਅਵਸਥਾ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ? === === ਕੀ ਨਾਪ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ ਮਨਚਾਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਨਿਰਧਾਰਤਮਿਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ? === === ਕੀ ਨਾਪ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ ਸਥਾਨਿਕਤਾ ਦਾ ਉਲੰਘਣ ਕਰਦੀ ਹੈ? === == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == == ਹਵਾਲੇ == {{reflist}} == ਹੋਰ ਲਿਖਤਾਂ == * {{cite book|author=[[John A. Wheeler]] and [[Wojciech Hubert Zurek]], eds. |title=Quantum Theory and Measurement|url=https://archive.org/details/quantumtheorymea0000unse_b1n9 | publisher=Princeton University Press| year=1983| ISBN= 0-691-08316-9}} * {{cite book|author=[[Vladimir Braginsky|Vladimir B. Braginsky]] and Farid Ya. Khalili| title=Quantum Measurement|url=https://archive.org/details/quantummeasureme0000brag| publisher=Cambridge University Press |year=1992| ISBN= 0-521-41928-X}} * {{cite book|title= The Quantum Challenge: Modern Research On The Foundations Of Quantum Mechanics |author1=George S. Greenstein |author2=Arthur G. Zajonc |lastauthoramp=yes |page= |edition=2nd|year=2006|ISBN= 076372470X}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * "[http://physicsweb.org/article/world/15/9/1 The Double Slit Experiment] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040806015157/http://physicsweb.org/article/world/15/9/1 |date=2004-08-06 }}". (physicsweb.org) * "[http://plato.stanford.edu/entries/qt-measurement/ Measurement in Quantum Mechanics]" Henry Krips in the ''Stanford Encyclopedia of Philosophy'' * [http://arxiv.org/abs/quant-ph/0312059 Decoherence, the measurement problem, and interpretations of quantum mechanics] * [http://arxiv.org/abs/quant-ph/0505070 Measurements and Decoherence] * [http://arxiv.org/pdf/0810.1919 The conditions for discrimination between quantum states with minimum error] * [http://arxiv.org/abs/1001.3032 Quantum behavior of measurement apparatus] {{ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਟੌਪਿਕ}} {{DEFAULTSORT:ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਅੰਦਰ ਨਾਪ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੁਆਂਟਮ ਨਾਪ| ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਫਿਲਾਸਫੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] sffpnp1xqstv4d8wxav6ri6ov8g3kmt 0 77373 841742 840223 2026-06-29T21:42:36Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260629)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 841742 wikitext text/x-wiki [[File:CERN LHC Tunnel1.jpg|right|thumb|CERN LHC Tunnel1]] [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਅਤੇ [[ਕਣ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] ਵਿੱਚ, ਮੁਢਲੇ ਕਣਾਂ, ਸੰਯੁਕਤ ਕਣਾਂ (ਹੈਡ੍ਰੌਨਾਂ), ਅਤੇ ਐਟੌਮਿਕ ਨਿਊਕਲੀਆਈ ਰਾਹੀਂ ਚੁੱਕੇ ਐਂਗੁਲਰ [[ਮੋਮੈਂਟਮ]] ਦੀ ਇੱਕ ਅੰਦਰੂਨੀ ਕਿਸਮ ਨੂੰ ਸਪਿੱਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਵਿੱਚ, ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਦੀਆਂ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਸਪਿੱਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਦੂਜੀ ਕਿਸਮ ਔਰਬਿਟਲ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਔਰਬਿਟਲ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਓਪਰੇਟਰ, ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਦੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਧਾਰਨਾ ਦਾ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨੀਕਲ ਸਾਥੀ ਹੈ: ਕਿਸੇ ਕਣ ਦੁਆਰਾ ਘੁਮਾਓਦਾਰ ਜਾਂ ਵਟੇਦਾਰ ਰਸਤਾ (ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਕਿਸੇ ਨਿਊਕਲੀਅਸ ਦੁਆਲੇ ਗਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ) ਅਪਣਾਉਣ ਤੇ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਪਿੱਨ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਦੀ ਹੋਂਦ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਤੋਂ ਉੱਭਰੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਟੈਰਨ-ਗਾਰਲਚ ਪ੍ਰਯੋਗ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਣਾਂ ਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਰੱਖਦੇ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਸਿਰਫ ਔਰਬਿਟਲ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹੀ ਨਹੀਂ ਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਕੁੱਝ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ, ਸਪਿੱਨ ਇੱਕ [[ਵੈਕਟਰ]] ਮਾਤਰਾ ਹੈ; ਇਸਦਾ ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਮੁੱਲ ਹੁੰਦਾ ਹੇ, ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਇੱਕ ਦਿਸ਼ਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ (ਪਰ ਕੁਆਂਟਾਇਜ਼ੇਸ਼ਨ ਇਸ ਦਿਸ਼ਾ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਸਧਾਰਣ [[ਵੈਕਟਰ]] ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਚੀਜ਼ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ)। ਸਪਿੱਨ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਦੀ ਕਿਸੇ ਦਿੱਤੀ ਹੋਈ ਕਿਸਮ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮੁਢਲੇ ਕਣਾਂ ਦੇ ਸਪਿੱਨ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਦਾ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਮੁੱਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਣ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਪਿੱਨ [[ਕੁਆਂਟਮ]] ਨੰਬਰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰ ਕੇ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਪਿੱਨ ਦੀ SI ਯੂਨਿਟ ਜੂਲ-ਸੈਕੰਡ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਲਾਸੀਕਲ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਭਿਆਸ ਵਿੱਚ, ਫੇਰ ਵੀ, ਘਟਾਏ ਹੋਏ ਪਲੈਂਕ ਕੌਂਸਟੈਂਟ ħ ਦੇ ਗੁਣਾਂਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਯੂਨਿਟਾਂ ਵਿੱਚ, ħ ਨੂੰ ਨਾ ਲਿਖ ਕੇ ਇੱਕ ਯੂਨਿਟ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਨੰਬਰ ਹੀ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਪਿੱਨ ਕੁਆਂਟਮ ਨੰਬਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਤੋਂ ਯੂਨਿਟ ਤਹਿਤ ਨੰਬਰ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਪਿੱਨ-ਸਟੈਟਿਸਟਿਕਸ ਥਿਊਰਮ ਨਾਮ ਮਿਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨਾਂ ਦਾ ਸਪਿੱਨ ਪੌਲੀ ਐਕਸਕਲੂਜ਼ਨ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਨਤੀਜੇ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਰਸਾਇਣਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਨਿਯਮਿਤ ਸਾਰਣੀ ਲਈ ਗੁਪਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਿਮੇਵਾਰ ਹੈ। ਸਪਿੱਨ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੋਲਫਗੈਂਗ ਪੌਲੀ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਉਸਨੇ ਇਸਦਾ ਨਾਮ ਨਹੀਂ ਰੱਖਿਆ। 1925 ਵਿੱਚ, ਰਾਲਫ ਕ੍ਰੋਨਿਗ, ਜੌਰਜ ਉਹਲਨਬੈੱਕ ਅਤੇ ਸੈਮਉਅਲ ਗੋਉਡਸਮਿੱਥ ਨੇ ਲੀਡਨ ਯੂਨੀਵਰਸਟੀ ਵਿਖੇ ਅਪਣੀ ਧੁਰੀ ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਦੇ ਕਣਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਭੌਤਿਕੀ ਵਿਆਖਿਆ ਸੁਝਾਈ। ਗਣਿਤਿਕ ਥਿਊਰੀ ਉੱਤੇ ਗਹਿਰਾਈ ਵਿੱਚ ਪੌਲੀ ਦੁਅਰਾ 1927 ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ 1928 ਵਿੱਚ ਪੌਲ ਡੀਰਾਕ ਨੇ ਅਪਣਾ ਸਾਪੇਖਿਕ [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ]] ਸਪਿੱਨ ਇਸਦਾ ਇੱਕ ਜਰੂਰੀ ਹਿੱਸਾ ਸੀ। == ਕੁਆਂਟਮ ਨੰਬਰ == ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਨਾਮ ਤੋਂ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਸਪਿੱਨ ਨੂੰ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਕਣ ਦੀ ਅਪਣੀ ਹੀ ਧੁਰੀ ਦੁਆਲੇ ਗਤੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਸਮਝ ਹੁਣ ਤੱਕ ਸਹੀ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਸਪਿੱਨ ਉਹੀ ਗਣਿਤਿਕ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕੁਆਂਟਾਇਜ਼ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਸਪਿੱਨ ਦੀਆਂ ਕੁੱਝ ਅਨੋਖੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਇਸਨੂੰ ਔਰਬਿਟਲ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਚੀਜ਼ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ: * ਸਪਿੱਨ [[ਕੁਆਂਟਮ]] ਨੰਬਰ ਅੱਧਾ-ਅੰਕ ਮੁੱਲ ਲੈ ਸਕਦੇ ਹਨ * ਭਾਵੇਂ ਸਪਿੱਨ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਬਦਲੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਵੀ ਕਿਸੇ ਮੁਢਲੇ ਕਣ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਜਾਂ ਹੌਲੀ ਘੁੰਮਣ ਨਹੀਂ ਲਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। * ਕਿਸੇ ਚਾਰਜ ਵਾਲੇ ਕਣ ਦਾ ਸਪਿੱਨ ਇੱਕ 1 ਤੋਂ g-ਫੈਕਟਰ ਅੰਤਰ ਵਾਲੇ ਚੁੰਬਕੀ ਡਾਈਪੋਲ ਮੋਮੈਂਟ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਰਫ ਕਲਾਸੀਕਲ ਤੌਰ 'ਤੇ ਤਾਂ ਹੀ ਵਾਪਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੇਕਰ ਕਣ ਦਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਚਾਰਜ ਇਸਦੇ [[ਪੁੰਜ]] ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵੰਡ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ। ਸਪਿੱਨ [[ਕੁਆਂਟਮ]] ਨੰਬਰ, s ਲਈ ਪ੍ਰੰਪਰਾਗਤ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ s=n/2 ਹੈ, ਜਿੱਥੇ n ਕੋਈ ਵੀ ਗੈਰ-ਨੈਗੇਟਿਵ ਪੂਰਨ ਅੰਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸਲਈ s ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਮੁੱਲ 0, 1/2, 1, 3/2, 2, ਆਦਿ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਮੁਢਲੇ ਕਣ ਲਈ s ਦਾ ਮੁੱਲ ਸਿਰਫ ਕਣ ਦੀ ਕਿਸਮ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਗਿਆਤ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਬਦਲਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ (ਹੇਠਾਂ ਦਰਸਾਈ ਸਪਿੱਨ ਦਿਸ਼ਾ ਤੋਂ ਵਿਰੁੱਧ)। ਕਿਸੇ ਭੌਤਿਕੀ ਸਿਸਟਮ ਦਾ ਸਪਿੱਨ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ, S ਕੁਆਂਟਾਇਜ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। S ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਮੁੱਲ ਇਹ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; :<math>S = \hbar \, \sqrt{s (s+1)}=\frac{h}{4\pi} \, \sqrt{n(n+2)},</math> ਜਿੱਥੇ h ਪਲੈਂਕ ਕੌਂਸਟੈਂਟ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਉਲਟ, ਔਰਬਿਟਲ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ s ਦੇ ਸਿਰਫ ਪੂਰਨ ਅੰਕ ਮੁੱਲ ਹੀ ਲੈ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਯਾਨਿ ਕਿ, n ਦੇ ਇਵਨ ਨੰਬਰ ਵਾਲੇ ਮੁੱਲ ਹੀ ਲੈ ਸਕਦਾ ਹੈ। === ਫਰਮੀਔਨ ਅਤੇ ਬੋਸੌਨ === ਅੱਧਾ-ਅੰਕ ਸਪਿੱਨਾਂ ਵਾਲੇ ਕਣਾਂ ਨੂੰ ਫਰਮੀਔਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ 1/2, 3/2, 5/2 ਸਪਿੱਨ, ਜਦੋਂਕਿ ਪੂਰਕ ਅੰਕ ਸਪਿੱਨ ਜਿਵੇਂ 0,1,2 ਵਾਲੇ ਕਣਾਂ ਨੂੰ ਬੋਸੌਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਣਾਂ ਦੀਆਂ ਦੋਵੇਂ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਫੈਮਲੀਆਂ ਵੱਖਰੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰੀ ਵੱਖਰੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਦੋਵੇਂ ਫੈਮਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅੰਤਰ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਫਰਮੀਔਨ ਪੌਲੀ ਐਕਸਕਲੂਜ਼ਨ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਯਾਨਿ ਕਿ ਦੋ ਇੱਕੇ ਜਿਹੇ ਫਰਮੀਔਨ ਇਕੱਠੇ ਹੀ ਇੱਕੋ ਕੁਆਂਟਮ ਨੰਬਰ ਨਹੀਂ ਰੱਖ ਸਕਦੇ (ਮੋਟੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭਾਵ ਹੈ ਕਿ, ਇੱਕੋ ਪੁਜੀਸ਼ਨ, ਵਿਲੌਸਿਟੀ ਅਤੇ ਸਪਿੱਨ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖ ਸਕਦੇ)। ਇਸਤੋਂ ਉਲਟ, ਬੋਸੌਨ ਬੋਸ-ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਸਟੈਟਿਸਟਿਕਸ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਅਜਿਹੀ ਕੋਈ ਪਾਬੰਧੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਇਸਲਈ ਉਹ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁੱਛੇ ਬਣਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ, ਸੰਯੁਕਤ ਕਣਾਂ ਦਾ ਸਪਿੱਨ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਰਚਣ ਵਾਲੇ ਕਣਾਂ ਦੇ ਸਪਿੱਨ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਇੱਕ ਹੀਲੀਅਮ ਐਟਮ ਦਾ ਸਪਿੱਨ 0 ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸੇ ਕਾਰਣ ਇੱਕ ਬੋਸੌਨ ਵਾਂਗ ਵਰਤਾਓ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਇਸਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਕੁਆਰਕ ਅਤੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ, ਸਭ ਫਰਮੀਔਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸਦੀਆਂ ਕਈ ਪ੍ਰੈਕਟੀਕਲ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨਾਂ ਹਨ: * ਕੁਆਰਕ ਅਤੇ ਲੈਪਟੌਨ (ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨਾਂ ਅਤੇ ਨਿਊਟ੍ਰੀਨੋਆਂ ਸਮੇਤ), ਜੋ ਕਲਾਸੀਕਲ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ “ਪਦਾਰਥ” ਨੂੰ ਰਚਦੇ ਹਨ, ਸਾਰੇ ਹੀ ਸਪਿੱਨ ½ ਵਾਲੇ ਫਰਮੀਔਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। “ਪਦਾਰਥ ਜਗਹ ਘੇਰਦਾ ਹੈ” ਵਾਲਾ ਸਾਂਝਾ ਵਿਚਾਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਪੌਲੀ ਐਕਸਕਲੂਜ਼ਨ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਤੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇਹਨਾਂ ਕਣਾਂ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰਕੇ ਪਦਾਰਥ ਦੇ ਰਚਣ ਵਾਲੇ ਫਰਮੀਔਨਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਕੁਆਂਟਮ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਸੰਘਣਾਪਣ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਊਰਜਾ ਅਵਸਥਾ ਮੱਲਣ ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਕਾਰਣ ਪ੍ਰੈੱਸ਼ਰ (ਦਬਾਓ) ਦੀ ਇੱਕ ਕਿਸਮ (ਜਿਸਨੂੰ ਕਦੇ ਕਦੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨਾਂ ਦਾ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰੀ ਦਬਾਓ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਫਰਮੀਔਨਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੋਣ ਤੋਂ ਰੋਕਣ ਲਈ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਪ੍ਰੇੱਸ਼ਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਤਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਵੱਲ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਮੁੱਕ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਚਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਅੰਤ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਮੁੱਕ ਰਹੇ ਭਾਰੀ ਤਾਰੇ ਵਿੱਚ ਅੱਤ ਦੇ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਪ੍ਰੈੱਸ਼ਰ ਅਧੀਨ ਗੋਡੇ ਟੇਕ ਕੇ ਰਾਹ ਦੇ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਤਾਰਾ ਅੰਦਰ ਵੱਲ ਇਕੱਠਾ ਹੋਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸੁੱਪਰਨੋਵਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਾਟਕੀ ਧਮਾਕਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਹੁਣ 2014 ਤੱਕ ਹੋਰ ਤਰਾਂ ਦੇ ਸਪਿੱਨਾਂ (3/2, 5/2 ਆਦਿ) ਵਾਲੇ ਮੁਢਲੇ ਕਣ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਹਨ। * ਮੁਢਲੇ ਕਣ ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਫੋਰਸ ਕੈਰੀਅਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੋਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਸਪਿੱਨ 1 ਵਾਲੇ ਬੋਸੌਨ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ [[ਫੋਟੌਨ]] ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ ਜੋ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਫੋਰਸ ਕੈਰੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਗਲੂਔਨ (ਤਾਕਤਵਰ ਫੋਰਸ), ਅਤੇ W ਅਤੇ Z ਬੋਸੌਨ (ਕਮਜੋਰ ਫੋਰਸ) ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਬੋਸੌਨਾਂ ਦੀ ਇੱਕੋ ਕੁਆਂਟਮ ਅਵਸਥਾ (ਇੱਕੋ ਦਿਸ਼ਾ ਅਤੇ ਫਰੀਕੁਐਂਸੀ) ਮੱਲਣ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਨੂੰ ਲੇਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਕੋ ਕੁਆਂਟਮ ਨੰਬਰ ਵਾਲੇ ਕਈ ਫੋਟੌਨਾਂ ਨੂੰ ਲਾਈਨ ਵਿੱਚ ਲਗਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਸੁੱਪਰਫਲੱਡ ਤਰਲ ਹੀਲੀਅਮ ਜੋ ਹੀਲੀਅਮ-4 ਐਟਮਾਂ ਦੀ ਪੈਦਾਵਰ ਹੈ ਬੋਸੌਨ ਹੁੰਦੀ ਹਰੈ, ਅਤੇ ਸੁੱਪਰਕੰਡਕਟੀਵਿਟੀ ਜਿੱਥੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨਾਂ ਦੇ ਜੋੜੇ (ਜੋ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਫਰਮੀਔਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ) ਸਿੰਗਲ ਸੰਯੁਕਤ ਬੋਸੌਨ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। * ਹੋਰ ਸਪਿੱਨਾਂ (0,2,3 ਆਦਿ) ਵਾਲੇ ਮੁਢਲੇ ਬੋਸੌਨਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਭਾਵੇਂ ਇਹਨਾਂ ਨੇ ਵਿਚਰਾਯੋਗ ਸਿਧਾਂਤਕ ਵਰਤਾਓ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਪਣੀਆਂ ਮੁੱਖ ਧਾਰਾ ਦੀਆਂ ਥਿਊਰੀਆਂ ਅੰਦਰ ਚੰਗੀ ਤਰਾਂ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਸਿਧਾਂਤਵਾਦੀਆਂ ਨੇ ਸਪਿੱਨ 2 ਵਾਲੇ ਗਰੈਵੀਟੋਨ (ਕੁੱਝ ਕੁਆਂਟਮ ਗਰੈਵਿਟੀ ਥਿਊਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੋਣਾ ਅਨੁਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਪਿੱਨ 0 ਵਾਲੇ ਹਿੱਗਜ਼ ਬੋਸੌਨ (ਜੋ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਵੀਕ ਸਮਿੱਟਰੀ ਬਰੇਕਿੰਗ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ) ) ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। 2013 ਤੋਂ ਬਾਦ ਸਪਿੱਨ 0 ਵਾਲੇ ਹਿੱਗਜ਼ ਬੋਸੌਨ ਦੀ ਹੋਂਦ ਸਾਬਤ ਹੋਈ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਪਹਿਲਾ [[ਸਕੇਲਰ]] ਕਣ (ਸਪਿੱਨ 0) ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਕੁਦਰਤ ਵਿੱਚ ਮੋਜੂਦਗੀ ਗਿਆਤ ਹੈ। ਸਿਧਾਂਤਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯੋਗਿਕ ਅਧਿਐਨਾਂ ਨੇ ਦਿਖਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਮੁਢਲੇ ਕਣਾਂ ਰਾਹੀਂ ਰੱਖਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਸਪਿੱਨ ਇਹ ਸਿੱਧ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ ਸਮਝਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਕਿ ਉਹ ਕਿਸੇ ਕਲਾਸੀਕਲ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ]] ਰੇਡੀਅਸ ਸਮਾਨ ਇੱਕ ਸਾਂਝੇ ਪੁੰਜ-ਕੇਂਦਰ ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲੇ ਹੋਰ ਵੀ ਸੂਖਮ ਕਣਾਂ ਤੋਂ ਬਣੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਜਿੰਨਾ ਕੁ ਹੁਣ ਤੱਕ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਹਨਾਂ ਮੁਢਲੇ ਕਣਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਅੰਦਰੂਨੀ ਬਣਤਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਕਿਸੇ ਮੁਢਲੇ ਕਣ ਦਾ ਸਪਿੱਨ ਇਸਲਈ ਇੱਕ ਸ਼ੁੱਧ ਅੰਦਰੂਨੀ ਭੌਤਿਕੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਣ ਦੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਚਾਰਜ ਅਤੇ ਰੈਸਟ ਮਾਸ/ਪੁੰਜ ਵਾਂਗ ਦੇਖਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। === ਸਪਿੱਨ-ਸਟੈਟਿਸਟਿਕਸ ਥਿਊਰਮ === ਅੱਧਾ –ਅੰਕ ਸਪਿੱਨ ਵਾਲੇ ਕਣਾਂ (ਫਰਮੀਔਨਾਂ) ਦੁਆਰਾ ਫਰਮੀ-ਡੀਰਾਕ ਸਟੈਟਿਸਟਿਕਸ ਅਤੇ ਪੌਲੀ ਐਕਸਕਲੂਜ਼ਨ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨ ਦਾ ਸਬੂਤ, ਅਤੇ ਪੂਰਨ ਅੰਕ ਸਪਿੱਨ ਵਾਲੇ ਕਣਾਂ (ਬੋਸੌਨਾਂ) ਦੁਆਰਾ ਬੋਸ-ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਸਟੈਟਿਸਟਿਕਸ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਮਿੱਟਰਿਕ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਮੱਲਣ ਕਾਰਣ ਕੁਆਂਟਮ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਸਾਂਝੀਆਂ ਕਰ ਸਕਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨ ਦਾ ਸਬੂਤ, ਸਪਿੱਨ-ਸਟੈਟਿਸਟਿਕਸ ਥਿਊਰਮ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਥਿਊਰਮ [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਅਤੇ [[ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਦੀ ਥਿਊਰੀ, ਦੋਵਾਂ ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਪਿੱਨ ਅਤੇ ਸਟੈਟਿਸਟਿਕਸ ਦਰਮਿਆਨ ਇਸ ਸਬੰਧ ਨੂੰ “[[ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ” ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। == ਮੈਗਨੈਟਿਕ ਮੋਮੈਂਟਸ == [[File:Neutron spin dipole field.svg|thumbnail|right|ਨਿਊਟਰੌਨ ਚੁੰਬਕੀ ਮੋਮੈਂਟ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਚੁੰਬਕੀ ਫੀਲਡ ਰੇਖਾਵਾਂ ਅਤੇ ਕਾਲੇ ਤੀਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ [[ਨਿਊਟ੍ਰੌਨ]] ਦੇ ਸਪਿੱਨ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਚਿੱਤਰ। ਨਿਊਟ੍ਰੌਨ ਇੱਕ ਨੈਗੇਟਿਵ ਚੁੰਬਕੀ ਮੋਮੈਂਟ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਨਿਊਟ੍ਰੌਨ ਦਾ ਸਪਿੱਨ ਇਸ ਚਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਉੱਪਰ ਵਾਲੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਇਸਲਈ ਡਾਇਪੋਲ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਉੱਤੇ ਚੁੰਬਕੀ ਫੀਲਡ ਰੇਖਾਵਾਂ ਥੱਲੇ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਹਨ]] ਸਪਿੱਨ ਵਾਲੇ ਕਣ ਇੱਕ ਮੈਗਨੈਟਿਕ (ਚੁੰਬਕੀ) ਡਾਇਪੋਲ ਮੋਮੈਂਟ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਲਾਸੀਕਲ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਘੁੰਮਦੀ ਹੋਈ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਚਾਰਜ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਮੈਗਨੈਟਿਕ ਮੋਮੈਂਟਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਯੋਗਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਜਾਂਚਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਸਟਰਨ-ਗਾਰਲਚ ਪ੍ਰਯੋਗ ਵਿੱਚ ਇਨਹੋਮੋਜੀਨੀਅਸ ਚੁੰਬਕੀ ਫੀਲਡਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕਣਾਂ ਦਾ ਝੁਕਾਓ, ਜਾਂ ਖੁਦ ਕਣਾਂ ਰਾਹੀਂ ਰਚੀਆਂ ਗਈਆਂ ਚੁੰਬਕੀ ਫੀਲਡਾਂ ਨੂੰ ਨਾਪ ਕੇ। ਕਿਸੇ ਸਪਿੱਨ ½ ਕਣ ਦਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਮੈਗਨੈਟਿਕ ਮੋਮੈਂਟ μ, ਚਾਰਜ q, ਪੁੰਜ m, ਅਤੇ ਸਪਿੱਨ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ S ਨਾਲ ਇਸਤਰਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; :<math>\boldsymbol{\mu} = \frac{g_s q}{2m} \mathbf{S} </math> ਜਿੱਥੇ ਅਯਾਮ-ਰਹਿਤ ਮਾਤਰਾ ''g_s'' ਨੂੰ ਸਪਿੱਨ g-ਫੈਕਟਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੇਵਲ ਔਰਬਿਟਲ ਸਬੰਧਾਂ ਲਈ ਇਹ 1 ਹੋਵੇਗਾ (ਇਹ ਮੰਨਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਪੁੰਜ ਅਤੇ ਚਾਰਜ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਰੇਡੀਅਸ ਵਾਲੇ ਗੋਲੇ ਘੇਰਦੇ ਹਨ)। ਇੱਕ ਚਾਰਜ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਮੁਢਲਾ ਕਣ ਹੋਣ ਕਾਰਨ, ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ, ਇੱਕ ਗੈਰ-ਜ਼ੀਰੋ ਚੁੰਬਕੀ ਮੋਮੈਂਟ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਕੁਆਂਟਮ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਦੀ ਥਿਊਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਸਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਇਸਦੀ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ g-ਫੈਕਟਰ ਦੇ ਅਨੁਮਾਨ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਹੈ, ਜੋ −2.0023193043622(15) ਮੁੱਲ ਰੱਖਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਾਪਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਰੈਕਟਾਂ ਵਿਚਲੇ ਅੰਕ ਆਖਰੀ ਦੋ ਅੰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਟੈਂਡਰਡ ਝੁਕਾਓ ਉੱਤੇ ਨਾਪ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤਿਤਾ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਮੁੱਲ 2 ਡੀਰਾਕ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਤੋਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਕ ਮੁਢਲੀ ਸਮੀਕਰਨ ਹੈ ਜੋ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਦੇ ਸਪਿੱਨ ਨੂੰ ਇਸਦੀਆਂ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸ਼ੋਧ 0.002319304...ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਦੀ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਫੀਲਡ ਨਾਲ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ ਤੋਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਦੀ ਅਪਣੀ ਫੀਲਡ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸੰਯੁਕਤ ਕਣ ਵੀ ਅਪਣੇ ਸਪਿੱਨ ਦੇ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਚੁੰਬਕੀ ਮੋਮੈਂਟਾਂ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਖਾਸ ਕਰਕੇ, ਨਿਊਟ੍ਰੌਨ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਿਊਟ੍ਰਲ ਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਇੱਕ ਗੈਰ-ਜ਼ੀਰੋ ਚੁੰਬਕੀ ਮੋਮੈਂਟ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤੱਥ ਇੱਕ ਤੁਰੰਤ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਿਊਟ੍ਰੌਨ ਇੱਕ ਮੁਢਲਾ ਕਣ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਦਰਅਸਲ, ਇਹ ਕੁਅਰਕਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਚਾਰਜ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਕਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਨਿਊਟ੍ਰੌਨ ਦੀ ਮੈਗਨੈਟਿਕ ਮੋਮੈਂਟ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਕੁਆਰਕਾਂ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਔਰਬਿਟਲ ਗਤੀ ਤੋਂ ਆਉਂਦੀ (ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ) ਹੈ। ਨਿਊਟ੍ਰੀਨੋ ਮੁਢਲੇ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਿਊਟ੍ਰਲ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਨਿਊਨਤਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਧਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸਟੈਂਡਰਡ ਮਾਡਲ ਜੋ ਗੈਰ-ਜ਼ੀਰੋ ਨਿਊਟ੍ਰੀਨੋ ਪੁੰਜਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਇਹਨਾਂ ਨਿਊਟ੍ਰੀਨੋ ਮੈਗਨੈਟਿਕ ਮੋਮੈਂਟਾਂ ਦਾ ਅਨੁਮਸਾਨ ਲਗਾਉਂਦਾ ਹੈ; :<math>\mu_{\nu}\approx 3\times 10^{-19}\mu_\mathrm{B}\frac{m_{\nu}}{\text{eV}}</math> ਜਿੱਥੇ ''&mu;''_ν ਨਿਊਟ੍ਰੀਨੋ ਮੈਗਨੈਟਿਕ ਮੋਮੈਂਟ ਹਨ,''m''_ν ਨਿਊਟ੍ਰੀਨੋ ਪੁੰਜ ਹਨ, ਅਤੇ''μ''_B ਬੋਹਰ ਮੈਗਨੇਟੌਨ ਹਨ। ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਵੀਕ ਪੈਮਾਨੇ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਦੀ ਨਵੀਂ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਨੇ ਫੇਰ ਵੀ ਕਾਫੀ ਉੱਚੇ ਮੈਗਨੈਟਿਕ ਮੋਮੈਂਟ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਮਾਡਲ ਵਿੱਚ ਸੁਤੰਤਰ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦਿਖਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲੱਗਭੱਗ 10⁻¹⁴μ_B ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਨਿਊਟ੍ਰੀਨੋ ਮੈਗਨੈਟਿਕ ਮੋਮੈਂਟਾਂ ਗੈਰ-ਕੁਦਰਤੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਨਿਊਟ੍ਰੀਨੋ ਪੁੰਜ ਪ੍ਰਤਿ ਵਿਸ਼ਾਲ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ ਯੋਗਦਾਨ ਵੱਲ ਲੈ ਕੇ ਜਾਣਗੀਆਂ। ਕਿਉਂਕਿ ਨਿਊਟ੍ਰੀਨੋਆਂ ਦੇ ਪੁੰਜ 1 eV ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ, ਇਸਲਈ ਇਹ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ ਵਾਲੀਆਂ ਸ਼ੋਧਾਂ ਜਰੂਰ ਹੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਦਰਜੇ ਤੱਕ ਰੱਦ ਹੋਣ ਲਈ ਚੰਗੀ ਤਰਾਂ ਸੁਰਬੱਧ ਹੋਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ। ਨਿਊਟ੍ਰੀਨੋ ਮੈਗਨੈਟਿਕ ਮੋਮੈਂਟਾਂ ਦਾ ਨਾਪ ਖੋਜ ਦਾ ਕ੍ਰਿਆਸ਼ੀਲ ਖੇਤਰ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ 2001 ਵਿੱਚ, ਤਾਜ਼ਾ ਪ੍ਰਯੋਗਿਕ ਨਤੀਜਿਆਂ ਨੇ ਨਿਊਟ੍ਰੀਨੋ ਮੈਗਨੈਟਿਕ ਮੋਮੈਂਟਾਂ ਨੂੰ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਦੇ ਚੁੰਬਕੀ ਮੋਮੈਂਟਾਂ ਦੇ {{val|1.2|e=-10}} ਗੁਣਨਫਲ ਤੋਂ ਘੱਟ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਸਧਾਰਨ ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਿੱਚ, ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਐਟਮਾਂ ਦੀਆਂ ਚੁੰਬਕੀ ਡਾਇਪੋਲ ਮੋਮੈਂਟਾਂ ਚੁੰਬਕੀ ਫੀਲਡਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਇੱਕ ਦੂਜੀ ਨੂੰ ਕੈਂਸਲ ਕਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਡਾਇਪੋਲ ਕਿਸੇ ਉੱਘੜ-ਦੁੱਗੜ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫੈਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਪਦਾਰਥ ਅਪਣੇ ਕਿਊਰਿ ਤਾਪਮਾਨ ਤੋਂ ਥੱਲੇ, ਫੇਰ ਵੀ, ਚੁੰਬਕੀ ਡੋਮੇਨਾਂ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਐਟੋਮਿਕ ਡਾਇਪੋਲ ਮੋਮੈਂਟਾਂ ਸਥਾਨਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲਾਈਨ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਡੋਮੇਨ ਤੋਂ ਗੈਰ-ਜ਼ੀਰੋ ਵਿਸ਼ਾਲ ਚੁੰਬਕੀ ਫੀਲਡ ਰਚਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਉਹ ਸਧਾਰਣ ਚੁੰਬਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਤੋਂ ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਹੀ ਚੰਗੀ ਤਰਾਂ ਜਾਣੂ ਹਾਂ। ਪੈਰਾਮੈਗਨੈਟਿਕ ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਿੱਚ, ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਐਟਮਾਂ ਦੀਆਂ ਚੁੰਬਕੀ ਡਾਇਪੋਲ ਮੋਮੈਂਟਾਂ ਕਿਸੇ ਬਾਹਰੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲਾਗੂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਚੁੰਬਕੀ ਫੀਲਡ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਲਾਈਨ ਵਿੱਚ ਤੁਰੰਤ ਲੱਗ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਡਾਇਮੈਗਨੈਟਿਕ ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਿੱਚ, ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਐਟਮਾਂ ਦੀਆਂ ਚੁੰਬਕੀ ਡਾਇਪੋਲ ਮੋਮੈਂਟਾਂ ਤੁਰੰਤ ਕਿਸੇ ਬਾਹਰੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲਾਗੂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਚੁੰਬਕੀ ਫੀਲਡ ਤੋਂ ਉਲਟ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਲਾਈਨ ਬਣਾ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਲਈ ਊਰਜਾ ਖਰਚ ਹੁੰਦੀ ਹੋਵੇ। ਅਜਿਹੇ ਸਪਿੱਨ ਮਾਡਲਾਂ ਦੇ ਵਰਤਾਓ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੰਡੈੱਨਸਡ (ਸੰਘਣੇ ਕੀਤੇ ਹੋਏ) ਪਦਾਰਥ [[ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] ਵਿੱਚ ਰੀਸਰਚ ਦਾ ਅਮੀਰ ਖੇਤਰ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਇਜ਼ਿੰਗ ਮਾਡਲ ਅਜਿਹੇ ਸਪਿੱਨ (ਡਾਇਪੋਲ) ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਸਿਰਫ ਦੋ ਹੀ ਸੰਭਵ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਅੱਪ ਅਤੇ ਡਾਊਨ, ਜਦੋਂਕਿ ਹੇਜ਼ਨਬਰਗ ਮਾਡਲ ਵਿੱਚ ਸਪਿੱਨ [[ਵੈਕਟਰ]] ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਮਾਡਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਈ ਦਿਲਚਸਪ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਹਨ, ਜੋ ਫੇਜ਼ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਦੀ ਥਿਊਰੀ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪ ਨਤੀਜਿਆਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। == ਦਿਸ਼ਾ == === ਸਪਿੱਨ ਪ੍ਰੋਜੈਕਸ਼ਨ ਕੁਆਂਟਮ ਨੰਬਰ ਅਤੇ ਮਲਟੀਪਲੀਸਿਟੀ === [[ਕਲਾਸੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਵਿੱਚ, ਕਿਸੇ ਕਣ ਦਾ [[ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ]] ਨਾ ਕੇਵਲ ਮਾਤਰਾ (ਕਿੰਨੀ ਤੇਜ਼ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਘੁੰਮ ਰਹੀ ਹੈ) ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਦਿਸ਼ਾ (ਕਣ ਦੇ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲੇ ਧੁਰੇ ਉੱਤੇ, ਜਾਂ ਅੱਪ ਜਾਂ ਡਾਊਨ) ਵੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨੀਕਲ ਸਪਿੱਨ ਵੀ ਦਿਸ਼ਾ ਬਾਬਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇੱਕ ਸੂਖਮ ਕਿਸਮ ਵਿੱਚ। [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਨਾਪੇ ਗਏ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਦਾ ਕੰਪੋਨੈਂਟ ਸਿਰਫ ਇਹ ਮੁੱਲ ਵਿੱਚੋਂ ਮੁੱਲ ਲੈ ਸਕਦਾ ਹੈ: :<math> S_i = \hbar s_i, \quad s_i \in \{ - s, -(s-1), \dots, s-1, s \} \,\!</math> ਜਿੱਥੇ ''S_i'', i-ਧੁਰੇ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸਪਿੱਨ ਕੰਪੋਨੈਂਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ (ਜਾਂ x, y, ਜਾਂ z), ''s_i'', i-ਧੁਰੇ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸਪਿੱਨ ਪ੍ਰੋਜੈਕਸ਼ਨ ਕੁਆਂਟਮ ਨੰਬਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ s, ਮੁੱਖ ਸਪਿੱਨ ਕੁਆਂਟਮ ਨੰਬਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ (ਪਿਛਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਚਰਚਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ)। ਪ੍ਰੰਪਰਾਗਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਚੁਣੀ ਗਈ ਦਿਸ਼ਾ z-ਧੁਰੇ ਵਾਲੀ ਦਿਸ਼ਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: :<math> S_z = \hbar s_z, \quad s_z \in \{ - s, -(s-1), \dots, s - 1, s \} \,\!</math> ਜਿੱਥੇ ''S_z'', z-ਧੁਰੇ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸਪਿੱਨ ਕੰਪੋਨੈਂਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ''s_z'', z-ਧੁਰੇ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸਪਿੱਨ ਪ੍ਰੋਜੈਕਸ਼ਨ ਕੁਆਂਟਮ ਨੰਬਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ''s''_z ਦੇ 2s+1 ਸੰਭਵ ਮੁੱਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਨੰਬਰ “2s+1” ਸਪਿੱਨ ਸਿਸਟਮ ਦੀ ਮਲਟੀਪਲੀਸਿਟੀ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਕਿਸੇ ਸਪਿੱਨ-½ ਕਣ ਲਈ ਸਿਰਫ ਦੋ ਸੰਭਵ ਮੁੱਲ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ:''s''_z=+1/2 ਅਤੇ ''s''_z=&minus;1/2। ਇਹ ਅਜਿਹੀਆਂ ਕੁਆਂਟਮ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਪਿੱਨ ਕ੍ਰਮਵਾਰ +z ਜਾਂ –z ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਅਕਸਰ “ਸਪਿੱਨ ਅੱਪ” ਅਤੇ “ਸਪਿੱਨ ਡਾਊਨ” ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਸਪਿੱਨ-3/2 ਕਣ ਲਈ, ਡੈਲਟਾ ਬੇਰੌਨ ਵਾਂਗ, ਸੰਭਵ ਮੁੱਲ +3/2, +1/2, −1/2, −3/2 ਹਨ। === ਵੈਕਟਰ === [[File:Spin One-Half (Slow).gif|thumb|ਸਪੇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸਿੰਗਲ ਕਣ ਬਗੈਰ ਉਲਝਣ ਤੋਂ ਨਿਰੰਤਰ ਘੁੰਮ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਨੋਟ ਕਰੋ ਕਿ ਇੱਕ 360 ਡਿਗਰੀ ਰੋਟੇਸ਼ਨ ਤੋਂ ਬਾਦ, ਕੁੰਡਲੀ ਕਲੌਕਵਾਈਜ਼ ਅਤੇ ਐਂਟੀਕਲੌਕਵਾਈਜ਼ ਘੁੰਮਣ-ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਵਟਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਅਪਣੀ ਮੂਲ ਬਣਤਰ ਵੱਲ ਇੱਕ ਪੂਰੇ 720 ਡਿਗਰੀ ਦੇ ਚੱਕਰ ਬਾਦ ਮੁੜਦੀ ਹੈ]] ਕਿਸੇ ਦਿੱਤੀ ਹੋਈ ਕੁਆਂਟਮ ਅਵਸਥਾ ਲਈ, ਕਿਸੇ ਸਪਿੱਨ ਵੈਕਟਰ <math>\lang S \rang </math> ਬਾਬਤ ਸੋਚਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਕੰਪੋਨੈਂਟ ਹਰੇਕ ਧੁਰੇ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸਪਿੱਨ ਕੰਪੋਨੈਂਟਾਂ ਦੇ ਉਮੀਦ ਮੁੱਲ ਹੋਣ, ਯਾਨਿ ਕਿ, <math>\lang S \rang = [\lang S_x \rang, \lang S_y \rang, \lang S_z \rang]</math> ਉਹ ਵੈਕਟਰ ਫੇਰ ਓਸ ਦਿਸ਼ਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਏਗਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰੋਟੇਸ਼ਨ ਦੇ ਧੁਰੇ ਦੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੰਕਲਪ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਪਿੱਨ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਨਤੀਜਾ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਪਿੱਨ [[ਵੈਕਟਰ]] ਵਾਸਤਵਿਕ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨੀਕਲ ਕੈਲਕੁਲੇਸ਼ਨਾਂ ਅੰਦਰ ਬਹੁਤਾ ਵਰਤੋ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਨਹੀਂ ਨਾਪਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ : ''s_x'', ''s_y'' ਅਤੇ ''s_z'', ਇਕੱਠੇ ਹੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਮੁੱਲ ਨਹੀਂ ਰੱਖ ਸਕਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਇੱਕ ਕੁਆਂਟਮ ਅਨਰਸਟਰਨੀ ਰਿਲੇਸ਼ਨ (ਅਨਿਸ਼ਚਿਤਿਤਾ ਸਬੰਧ) ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਫੇਰ ਵੀ, ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਸ਼ੁੱਧ ਕੁਆਂਟਮ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ ਹੋਏ ਕਣਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਭੰਡਾਰ ਦੇ ਆਂਕੜੇ ਲਈ, ਜਿਵੇਂ ਸਟਰਨ-ਗਾਰਲਾਚ ਯੰਤਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਰਾਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਪਿੱਨ ਵੈਕਟਰ ਦਾ ਇੱਕ ਚੰਗੀ ਤਰਾਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਪ੍ਰਯੋਗਿਕ ਅਰਥ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਇਹ ਓਸ ਸਧਾਰਣ ਸਪੇਸ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਸਤੋਂ ਇੱਕ ਅਗਲਾ ਡਿਟੈਕਟ੍ਰ ਜਰੂਰ ਹੀ (ਘੁਮਾ ਕੇ) ਰੱਖਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਹਰੇਕ ਕਣ ਨੂੰ ਡਿਟੈਕਟ ਕਰਨ ਦੀ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੰਭਵ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਟੀ (100%) ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕੇ। ਸਪਿੱਨ-½ ਕਣਾਂ ਲਈ, ਇਹ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਟੀ ਸੁਚਾਰੂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਉਂ ਹੀ ਸਪਿੱਨ ਵੈਕਟਰ ਅਤੇ ਡਿਟੈਕਟਰ ਵਿਚਲਾ ਐਂਗਲ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਜਿਹਾ 180 ਡਿਗਰੀ ਦੇ ਐਂਗਲ ਤੱਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ, ਸਪਿੱਨ ਵੈਕਟਰ ਤੋਂ ਉਲਟ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ ਗਏ ਡਿਟੈਕਟ੍ਰਾਂ ਲਈ, ਸਮੂਹ ਤੋਂ ਕਣਾਂ ਨੂੰ ਡਿਟੈਕਟ ਕਰਨ ਦੀ ਉਮੀਦ ਘੱਟੋ ਘੱਟ ਅਵਸਥਾ 0% ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਗੁਣਾਤਮਿਕ (ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਾਤਮਿਕ) ਸੰਕਲਪ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਸਪਿੱਨ ਵੈਕਟਰ ਅਕਸਰ ਸੁਵਿਧਾਜਨਕ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਦੀ ਤਸਵੀਰ ਬਣਾਉਣੀ ਅਸਾਨ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ, ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨੀਕਲ ਸਪਿੱਨ ਕਲਾਸੀਕਲ ਜਾਇਰੋਸਕੋਪ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਘਟਨਾਵਾਂ ਰੱਖ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਕਿਸੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਚੁਬਕੀ ਫੀਲਡ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਇਸ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦਾ “ਟੌਰਕ” ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ (ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਚੁੰਬਕੀ ਡਾਇਪੋਲ ਮੋਮੈਂਟ ਉੱਤੇ ਫੀਲਡ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰਦੀ ਹੈ- ਅਗਲਾ ਭਾਗ ਦੇਖੋ)। ਨਤੀਜਾ ਇਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਪਿੱਨ ਵੈਕਟਰ ਪਰੀਸੈਸ਼ਨ ਅਧੀਨ ਗੁਜ਼ਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਕਲਾਸੀਕਲ ਜਾਇਰੋਸਕੋਪ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਘਟਨਾਕ੍ਰਮ ਨੂੰ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਸਪਿੱਨ ਰੈਜ਼ੋਨੈਂਸ (ESR) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਹੀ ਪ੍ਰੋਟੌਨਾਂ ਦਾ ਵਰਤਾਓ ਐਟੋਮਿਕ ਨਿਊਕਲੀਆਇ ਵਿੱਚ ਨਿਊਕਲੀਅਰ ਮੈਗਨੈਟਿਕ ਰੈਜ਼ੋਨੈਂਸ (NMR) ਸਪੈਕਟ੍ਰੋਸਕੋਪੀ ਅਤੇ ਇਮੇਜਿੰਗ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਣਿਤਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨੀਕਲ ਸਪਿੱਨ ਅਵਸਥਾਵਾਂ [[ਵੈਕਟਰ]] ਵਰਗੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਰਾਹੀਂ ਦਰਸਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੱਪਿਨੌਰਾਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕ ਰੋਟੇਸ਼ਨਾਂ ਅਧੀਨ, ਸਪਿੱਨੌਰਾਂ ਅਤੇ ਵੈਕਟਰਾਂ ਦੇ ਵਰਤਾਓ ਦਰਮਿਆਨ ਸੂਖਮ ਅੰਤਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਕਿਸੇ ਸਪਿੱਨ–½ ਕਣ ਨੂੰ 360 ਡਿਗਰੀ ਘੁਮਾਉਣ ਨਾਲ ਉਸੇ ਕੁਆਂਟਮ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਵਾਪਿਸ ਨਹੀਂ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਸਗੋਂ ਉਲਟੀ ਕੁਆਂਟਮ ਫੇਜ਼ ਵਾਲੀ ਅਵਸਥਾ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਇੰਟਰਫੇਰੈਂਸ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕਣ ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਮੂਲ ਅਵਸਥਾ ਤੱਕ ਵਾਪਿਸ ਪਰਤਾਓਣ ਦੇ ਲਈ, ਇੱਕ 720 ਡਿਗਰੀ ਦੀ ਰੋਟੇਸ਼ਨ ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਸਪਿੱਨ-0 ਕਣ ਦੀ ਸਿਰਫ ਇੱਕੋ [[ਕੁਆਂਟਮ]] ਅਵਸਥਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਟੌਰਕ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਕਿਸੇ ਸਪਿੱਨ-2 ਕਣ ਨੂੰ 180 ਡਿਗਰੀ ਘੁਮਾਉਣ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਮੂਲ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਵਾਪਿਸ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਪਿੱਨ-4 ਕਣ ਨੂੰ ਵਾਪਿਸ ਮੂਲ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਸਿਰਫ 90 ਡਿਗਰੀ ਤੱਕ ਘੁਮਾਉਣਾ ਹੀ ਕਾਫੀ ਹੈ। ਸਪਿੱਨ-2 ਕਣ ਕਿਸੇ ਸਿੱਧੀ ਸੋਟੀ ਸਮਾਨ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜੋ 180 ਡਿਗਰੀ ਤੱਕ ਘੁਮਾਉਣ ਤੇ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰਾਂ ਦੇ ਦਿਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਪਿੱਨ-0 ਕਣ ਇੱਕ ਗੋਲੇ ਦੀ ਤਰਾਂ ਹੁੰਦਾ ਸੋਚਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਭਾਵੇਂ ਜਿੱਧਰ ਮਰਜੀ ਨੂੰ ਘੁਮਾ ਲਵੋ, ਉਸੇ ਤਰਾਂ ਦਾ ਦਿਸਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। == ਗਣਿਤਿਕ ਫਾਰਮੂਲਾ ਸੂਤਰੀਕਰਨ == === ਓਪਰੇਟਰ === ਸਪਿੱਨ ਕਮਿਊਟੇਟਿਵ ਸਬੰਧਾਂ ਦੀ ਔਰਬਿਟਲ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਵਾਂਗ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ: :<math>[S_i, S_j ] = i \hbar \epsilon_{ijk} S_k</math> ਜਿੱਥੇ <math>\epsilon_{ijk}</math> ਲੇਵੀ-ਸਿਵਿਟਾ ਚਿੰਨ ਹੈ। ਇਸਤੋਂ ਇਹ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ ਕਿ (ਜਿਵੇਂ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ) ''S''² ਅਤੇ ''S''² ਦੇ [[ਆਈਗਨਮੁੱਲ]] (ਕੁੱਲ S ਬੇਸਿਸ ਵਿੱਚ ਕੈੱਟਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ) ਇਹ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: :<math>\begin{align} S^2 |s,m\rangle &= \hbar^2 s(s + 1) |s,m\rangle \\ S_z |s,m\rangle &= \hbar m |s,m\rangle. \end{align}</math> ਇਹਨਾਂ ਆਈਗਨ ਵੈਕਟਰਾਂ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰਕੇ ਰੇਜ਼ਿੰਗ ਅਤੇ ਲੋਅਰਿੰਗ ਸਪਿੱਨ ਓਪਰੇਟਰ ਇਹ ਦਿੰਦੇ ਹਨ: :<math>S_\pm |s,m\rangle = \hbar\sqrt{s(s+1)-m(m\pm 1)} |s,m\pm 1 \rangle</math>, ਜਿੱਥੇ <math>S_\pm = S_x \pm i S_y. </math> ਪਰ ਔਰਬਿਟਲ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਤੋਂ ਉਲਟ [[ਆਈਗਨਵੈਕਟਰ]] ਸਫੈਰੀਕਲ ਹਾਰਮੋਨਿਕਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਉਹ θ ਅਤੇ φ ਦੇ ਫੰਕਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। s ਅਤੇ m ਦੇ ਅੱਧੇ ਅੰਕ ਵਾਲੇ ਮੁੱਲਾਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣ ਦਾ ਵੀ ਕੋਈ ਕਾਰਣ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ, ਸਾਰੇ [[ਕੁਆਂਟਮ]] ਮਕੈਨੀਕਲ ਕਣ ਇੱਕ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸਪਿੱਨ ਰੱਖਦੇ ਹਨ (ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸਪਿੱਨ 0 ਵੀ ਹੋਵੇ)। ਸਪਿੱਨ ਨੂੰ ਰਿਡਿਊਸਡ ਪਲੈਂਕ ਕੌਂਸਟੈਂਟ ਦੀਆਂ ਯੂਨਿਟਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸਤਰਾਂ ਕੁਆਂਟਾਇਜ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿ ਕਣ ਦਾ ਅਵਸਥਾ ਫੰਕਸ਼ਨ, ਜਿਵੇਂ <math>\psi = \psi(\mathbf r)</math>, ਨਾ ਹੋ ਕੇ <math>\psi =\psi(\mathbf r,\sigma)\, </math> ਹੋਵੇ। ਜਿੱਥੇ <math>\sigma </math> ਹੇਠਾਂ ਲਿਖੇ ਅਨਿਰੰਤਰ ਮੁੱਲਾਂ ਦੇ ਸੈੱਟਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: :<math>\sigma \in \{-s\hbar, -(s - 1)\hbar, \cdots, +(s - 1)\hbar, +s\hbar\}.</math> ਬੋਸੌਨਾਂ (ਪੂਰਨ ਅੰਕ ਸਪਿੱਨ) ਅਤੇ ਫਰਮੀਔਨਾਂ (ਅੱਧਾ ਅੰਕ ਸਪਿੱਨ) ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰਸਪਰ ਪ੍ਰਤਿਕ੍ਰਿਆ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕੁੱਲ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ, ਫੇਰ, ਔਰਬਿਟਲ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਅਤੇ ਸਪਿੱਨ ਦਾ ਜੋੜ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। === ਪੌਲੀ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ === ਸਪਿੱਨ-½ ਔਬਜ਼ਰਵੇਬਲਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ [[ਕੁਆਂਟਮ]] ਮਕੈਨੀਕਲ [[ਓਪਰੇਟਰ]] ਇਹ ਹਨ: :<math>\hat{\mathbf{S}}=\frac{\hbar}{2}\boldsymbol{\sigma}</math> ਜਿੱਥੇ ਕਾਰਟੀਜ਼ੀਅਨ ਕੰਪੋਨੈਂਟ :<math> S_x = {\hbar \over 2} \sigma_x,\quad S_y = {\hbar \over 2} \sigma_y,\quad S_z = {\hbar \over 2} \sigma_z \,.</math> ਸਪਿੱਨ-½ ਕਣਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕੇਸ ਲਈ,, σx, σy ਅਤੇ σz, ਤਿੰਨ ਪੌਲੀ [[ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ]] ਹਨ, ਜੋ ਇਸਤਰਾਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: :<math> \sigma_x = \begin{pmatrix} 0 & 1\\ 1 & 0 \end{pmatrix}\, \quad \sigma_y = \begin{pmatrix} 0 & -i\\ i & 0 \end{pmatrix} \, \quad \sigma_z = \begin{pmatrix} 1 & 0\\ 0 & -1 \end{pmatrix}\,. </math> === ਪੌਲੀ ਐਕਸਕਲੂਜ਼ਨ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ === ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ N ਕਣਾਂ ਦੇ ਸਿਸਟਮਾਂ ਲਈ ਇਹ ਪੌਲੀ ਐਕਸਕਲੂਜ਼ਨ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ, ਜੋ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ N ਕਣਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਦੋ ਕਣਾਂ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਵਟਾ ਦੇਣ ਤੇ ਜਰੂਰ ਹੀ ਇਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; :<math>\psi ( \cdots \mathbf r_i,\sigma_i\cdots \mathbf r_j,\sigma_j\cdots ) = (-1)^{2s}\psi ( \cdots \mathbf r_j,\sigma_j\cdots \mathbf r_i,\sigma_i\cdots ) .</math> ਇਸਤਰਾਂ, ਬੋਸੌਨਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰੀਫੈਕਟਰ (−1)2s ਘਟ ਕੇ +1 ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਫਰਮੀਔਨਾਂ ਲਈ ਇਹ -1 ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਵਿੱਚ, ਸਾਰੇ ਕਣ ਜਾਂ ਬੋਸੌਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਫਰਮੀਔਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕੁੱਝ ਵਿਚਾਰਯੋਗ ਰਿਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ [[ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ|ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊੇਰੀਆਂ]] ਵਿੱਚ ‘ਸੁੱਪਰਸਮਿੱਟਰਿਕ’ ਕਣ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਬੋਸੌਨਿਕ ਅਤੇ ਫਰਮੀਔਨਿਕ ਕੰਪੋਨੈਂਟਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਲੀਨੀਅਰ ਮੇਲ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਦੋ-ਅਯਾਮਾਂ ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰੀਫੈਕਟਰ (−1)2s ਐਨੀਔਨ ਵਾਂਗ 1 ਮੁੱਲ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ [[ਕੰਪਲੈਕਸ ਨੰਬਰ]] ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਬਦਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। N ਕਣ ਅਵਸਥਾ ਫੰਕਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਉੱਪਰ ਦਰਸਾਇਆ ਕ੍ਰਮ ਪਰਿਵਰਤਨ ਚਿੱਤ੍ਰਣ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨਤੀਜੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰਸਾਇਣ ਜਾਂ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦਾ ਪੀਰੀਔਡਿਕ ਟੇਬਲ। === ਰੋਟੇਸ਼ਨਾਂ === ਜਿਵੇਂ ਉੱਪਰ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਨਾਪੇ ਗਏ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਦੇ ਕੰਪੋਨੈਂਟ ਅਨਿਰੰਤਰ ਮੁੱਲਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚੋਂ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਨੰਬਰ ਹੀ ਲੈ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਕਣ ਦੇ ਸਪਿੱਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਅਸਾਨ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨੀਕਲ ਵਿਵਰਣ, ਕਿਸੇ ਦਿੱਤੇ ਹੋਏ ਧੁਰੇ ਉੱਤੇ ਇਸਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਦੀ ਪ੍ਰੋਜੈਕਸ਼ਨ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਹੋਏ ਮੁੱਲ ਨੂੰ ਖੋਜਣ ਦੇ ਐਂਪਲੀਟਿਊਡਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ, ਕੰਪਲੈਕਸ ਨੰਬਰਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸੈੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਕਿਸੇ ਸਪਿੱਨ ½ ਕਣ ਲਈ, ਸਾਨੂੰ ਦੋ ਨੰਬਰਾਂ ''a''_±1/2 ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਪਏਗੀ, ਜੋ ਇਸ ਹੇਠਾਂ ਲਿਖੀ ਜਰੂਰਤ ਤੇ ਖਰਾ ਉਤਰਦਾ ਹੋਇਆ, ħ/2 ਅਤੇ −ħ/2 ਬਰਾਬਰ ਇਸਦੇ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਦੇ ਪ੍ਰੋਜੈਕਸ਼ਨ ਨਾਲ ਇਸਨੂੰ ਖੋਜਣ ਦੇ ਐਂਪਲੀਟਿਊਚ ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ; :<math>\left|a_\frac{1}{2}\right|^2 + \left|a_{-\frac{1}{2}}\right|^2 \, = 1.</math> ਸਪਿੱਨ s ਵਾਲੇ ਕਿਸੇ ਸਧਾਰਣ ਕਣ ਲਈ, ਸਾਨੂੰ ਅਜਿਹੇ 2s + 1 ਪੈਰਾਮੀਟਰਾਂ ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਨੰਬਰ ਧੁਰਿਆਂ ਦੀ ਚੋਣ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਸਲਈ ਇਹ ਧੁਰੇ ਦੇ ਘੁਮਾਏ ਜਾਣ ਤੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਗੈਰ-ਸੂਖਮ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਤਬਦੀਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਪਰਿਵਰਤਨ ਨਿਯਮ ਜਰੂਰ ਹੀ ਲੀਨੀਅਰ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਅਸੀਂ ਇਸਨੂੰ ਹਰੇਕ ਰੋਟੇਸ਼ਨ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਇੱਕ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰ ਸਕੀਏ, ਅਤੇ ਰੋਟੇਸ਼ਨਾਂ A ਅਤੇ B ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਦੋ ਪਰਿਵਰਤਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸਾਂ ਦਾ ਗੁਣਨਫਲ ਜਰੂਰ ਹੀ ਰੋਟੇਸ਼ਨ AB ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰ ਰਹੇ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਅੱਗੇ, ਰੋਟੇਸ਼ਨਾਂ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨੀਕਲ ਇਨਰ ਪ੍ਰੋਡਕਟ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰਾਂ ਸਾਡੇ ਟਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸਾਂ ਨੂੰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ: :<math> \sum_{m=-j}^{j} a_m^* b_m = \sum_{m=-j}^{j} \left(\sum_{n=-j}^j U_{nm} a_n\right)^* \left(\sum_{k=-j}^j U_{km} b_k\right)</math> :<math> \sum_{n=-j}^j \sum_{k=-j}^j U_{np}^* U_{kq} = \delta_{pq}.</math> ਗਣਿਤਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਇਹ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ ਰੋਟਰੇਸ਼ਨ ਗਰੁੱਪ SO(3) ਦੀ ਇੱਕ ਯੂਨਾਈਟਰੀ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਿਵ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹੀ ਹਰੇਕ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ SO(3) ਦੇ ਗਰੁੱਪ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ SU(2) ਹੈ। ਹਰੇਕ ਅਯਾਮ ਲਈ ਇੱਕ n-ਅਯਾਮੀ ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਨਾ ਘਟਾਈ ਅਵਸਥਾ ਸਕਣ ਵਾਲੀ SU(2) ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ ਔਡ n ਲਈ n-ਅਯਾਮੀ ਵਾਸਤਵਿਕ ਅਤੇ ਇਵਨ n (ਇਸਲਈ ਵਾਸਤਵਿਕ ਅਯਾਮ 2n ਲਈ) n-ਅਯਾਮੀ ਕੰਪਲੈਕਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਨੌਰਮਲ ਵੈਕਟਰ <math>\hat{\boldsymbol{\theta}}</math> ਵਾਲੀ ਕਿਸੇ ਸਤਹਿ ਵਿੱਚ ਐਂਗਲ θ ਰਾਹੀਂ ਇੱਕ ਰੋਟੇਸ਼ਨ ਲਈ, U ਨੂੰ ਇਸਤਰਾਂ ਲਿਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ; :<math> U = e^{-\frac{i}{\hbar} \boldsymbol{\theta} \cdot \mathbf{S}},</math> ਜਿੱਥੇ <math>\boldsymbol{\theta} = \theta \hat{\boldsymbol{\theta}}</math> ਰੋਟੇਸ਼ਨ ਹੈ ਅਤੇ S ਸਪਿੱਨ ਓਪਰੇਟਰ ਦਾ ਵੈਕਟਰ ਹੈ। <blockquote> {{hidden |(ਸਬੂਤ ਦੇਖਣ ਲਈ “ਵੇਖਾਓ” ਤੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ ਜਾਂ ਛੁਪਾਉਣ ਲਈ “ਓਹਲੇ” ਦਬਾਓ) |2= ---- ਅਜਿਹੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕ ਸਿਸਟਮ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਜਿੱਥੇ <math>\hat{\theta} = \hat{z}</math> ਹੋਵੇ, ਅਸੀਂ ਇਹ ਦਿਖਾਉਣਾ ਚਾਹਾਂਗੇ ਕਿ ''S''_x ਅਤੇ ''S''_y ਐਂਗਲ θ ਰਾਹੀਂ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਨੂੰ ਘੁੰਮਾਏ ਗਏ ਹਨ। ''S''_x ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ħ = 1 ਵਾਲੀਆਂ ਯੂਨਿਟਾਂ ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ : : <math>\begin{align} S_x \rightarrow U^\dagger S_x U &{}= e^{i \theta S_z} S_x e^{-i \theta S_z} \\ &{} = S_x + (i \theta) [S_z, S_x] + \left(\frac{1}{2!}\right) (i \theta)^2 [S_z, [S_z, S_x]] + \left(\frac{1}{3!}\right) (i \theta)^3 [S_z, [S_z, [S_z, S_x]]] + \cdots\\ \end{align}</math> ਸਪਿੱਨ ਓਪਰੇਟਰ ਕਮਿਉਟੇਸ਼ਨ ਸਬੰਧਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਅਸੀਂ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਔਡ ਰਕਮਾਂ ਲਈ ਕਮਿਉਟੇਟਰ, i''S''_y ਤੱਕ, ਅਤੇ ਇਵਨ ਰਕਮਾਂ ਲਈ ''S''_x ਤੱਕ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸਤਰਾਂ: :<math>\begin{align} U^\dagger S_x U &{}= S_x \left[ 1 - \frac{\theta^2}{2!} + ... \right] - S_y \left[ \theta - \frac{\theta^3}{3!} \cdots \right] \\ &{} = S_x \cos\theta - S_y \sin\theta\\ \end{align}</math> ਜਿਵੇਂ ਉਮੀਦ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਧਿਆਨ ਦਿਓ ਕਿ ਅਸੀਂ ਸਿਰਫ ਸਪਿੱਨ ਓਪਰੇਟਰ ਕਮਿਉਟੇਸ਼ਨ ਸਬੰਧਾਂ ਉੱਤੇ ਯਕੀਨ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਇਹ ਸਬੂਤ ਕਿਸੇ ਵੀ ਅਯਾਮ ਤੇ ਲਾਗੂ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। (ਯਾਨਿ ਕਿ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਕੁਆਂਟਮ ਨੰਬਰ s ਤੇ) ---- }} </blockquote> ਇਲੁਰ ਐਂਗਲਾਂ ਨੂੰ ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ, ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੇ ਓਪਰੇਟਰ ਮਿਸ਼ਰਿਤ ਕਰਕੇ 3-ਅਯਾਮੀ ਸਪੇਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਾਸਤਵਿਕ ਰੋਟੇਸ਼ਨ ਬਣਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ: :<math> \mathcal{R}(\alpha,\beta,\gamma) = e^{-i\alpha S_x}e^{-i\beta S_y}e^{-i\gamma S_z}</math> ਓਪਰੇਟਰਾਂ ਦੇ ਇਸ ਗਰੁੱਪ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਤੱਕ ਨਾ ਘਟਾਈ ਜਾ ਸਕਣ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ ਵਿਗਨਰ D-ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ: :<math> D^s_{m'm}(\alpha,\beta,\gamma) \equiv \langle sm' | \mathcal{R}(\alpha,\beta,\gamma)| sm \rangle = e^{-im'\alpha} d^s_{m'm}(\beta)e^{-i m\gamma}, </math> ਜਿੱਥੇ :<math>d^s_{m'm}(\beta)= \langle sm' |e^{-i\beta s_y} | sm \rangle</math> ਵਿਗਨਰ ਦਾ ਛੋਟਾ d-ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਨੋਟ ਕਰੋ ਕਿ γ = 2π ਅਤੇ α = β = 0 ਲਈ, ਯਾਨਿ ਕਿ, z-ਧੁਰੇ ਦੁਆਲੇ ਇੱਕ ਪੂਰੀ ਰੋਟੇਸ਼ਨ ਲਈ, ਵਿਗਨਰ D-ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ ਇਹ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; :<math> D^s_{m'm}(0,0,2\pi) = d^s_{m'm}(0) e^{-i m 2 \pi} = \delta_{m'm} (-1)^{2m}.</math> ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਇੱਕ ਵਾਸਤਵਿਕ ਸਪਿੱਨ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ m ਨਾਲ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਸੁੱਪਰਪੁਜੀਸ਼ਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਸੀਂ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਜੇਕਰ s ਕੋਈ ਅੱਧਾ ਅੰਕ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ m ਦੇ ਮੁੱਲ ਵੀ ਅੱਧਾ ਅੰਕ ਹੋਣਗੇ, ਜੋ ਸਾਰੇ m ਲਈ (−1)^2''m'' = −1 ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਸ ਕਾਰਣ 2π ਰਾਹੀਂ ਰੋਟੇਸ਼ਕ ਤੱਕ, ਅਵਸਥਾ ਇੱਕ ਮਾਈਨਸ ਚਿੰਨ ਚੁੱਕਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਤੱਥ ਸਪਿੱਨ ਸਟੈਟਿਸਟਿਕਸ ਥਿਊਰਮ ਦੇ ਸਬੂਤ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤੱਤ ਹੈ। === ਲੌਰੰਟਜ਼ ਪਰਿਵਰਤਨ === ਅਸੀਂ ਜਨਰਲ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨਾਂ ਹੇਠਾਂ ਸਪਿੱਨ ਦੇ ਵਰਤਾਓ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇਹੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਅਪਣਾ ਸਕਦੇ ਸੀ, ਪਰ ਅਸੀਂ ਤੁਰੰਤ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਰੁਕਾਵਟ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦੇ। SO(3) ਦੀ ਤਰਾਂ, SO(3,1) ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਗਰੁੱਪ, ਠੋਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਇਸਲਈ ਇਹ ਕੋਈ ਭਰੋਸੇਯੋਗ, ਯੂਨਾਇਟਰੀ, ਸੀਮਤ-ਅਯਾਮੀ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਸਪਿੱਨ-½ ਕਣਾਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਬਣਤਰ ਲੱਭਣੀ ਸੰਭਵ ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ ਸਮੀਤ-ਅਯਾਮੀ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਇਸ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ ਰਾਹੀਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਸਕੇਲਰ ਗੁਣਨਫਲ, ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰਦੀ ਹੋਵੇ। ਹਰੇਕ ਕਣ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਇੱਕ 4-ਕੰਪੋਨੈਂਟ ਡੀਰਾਕ ਸਪਿਨੌਰ <math>\psi</math> ਜੋੜਦੇ ਹਾਂ। ਇਹ ਸਪਿਨੌਰ ਇਸ ਨਿਯਮ ਮੁਤਾਬਿਕ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨਾਂ ਹੇਠਾਂ ਤਬਦੀਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; :<math>\psi' = \exp{\left(\frac{1}{8} \omega_{\mu\nu} [\gamma_{\mu}, \gamma_{\nu}]\right)} \psi</math> ਜਿੱਥੇ <math>\gamma_{\mu}</math> ਗਾਮਾ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ ਹਨ ਅਤੇ <math>\omega_{\mu\nu}</math> ਟਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਐਂਟੀਸਮਿੱਟਰਿਕ 4×4 ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ ਹੈ। ਇਹ ਦਿਖਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਕੇਲਰ ਗੁਣਨਫਲ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। :<math>\langle\psi|\phi\rangle = \bar{\psi}\phi = \psi^{\dagger}\gamma_0\phi</math> ਇਹ ਫੇਰ ਵੀ, ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੌਜ਼ੇਟਿਵ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਪ੍ਰਸਤਿਤੀ ਯੂਨਾਇਟਰੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। === x, y, ਅਤੇ z ਧੁਰਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਪ (ਮੀਟ੍ਰੌਲੌਜੀ) === ਹਰੇਕ (ਹਰਮਿਸ਼ਨ) ਪੌਲੀ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ ਦੇ ਦੋ ਆਈਗਨਮੁੱਲ +1 ਅਤੇ -1 ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਬੰਧਤ ਨੌਰਮਲਾਇਜ਼ਡ [[ਆਈਗਨਵੈਕਟਰ]] ਇਹ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: :<math> \begin{array}{lclc} \psi_{x+}=\displaystyle\frac{1}{\sqrt{2}}\!\!\!\!\! & \begin{pmatrix}{1}\\{1}\end{pmatrix}, & \psi_{x-}=\displaystyle\frac{1}{\sqrt{2}}\!\!\!\!\! & \begin{pmatrix}{1}\\{-1}\end{pmatrix}, \\ \psi_{y+}=\displaystyle\frac{1}{\sqrt{2}}\!\!\!\!\! & \begin{pmatrix}{1}\\{i}\end{pmatrix}, & \psi_{y-}=\displaystyle\frac{1}{\sqrt{2}}\!\!\!\!\! & \begin{pmatrix}{1}\\{-i}\end{pmatrix}, \\ \psi_{z+}= & \begin{pmatrix}{1}\\{0}\end{pmatrix}, & \psi_{z-}= & \begin{pmatrix}{0}\\{1}\end{pmatrix}. \end{array} </math> [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਦੇ ਸਵੈ-ਸਿੱਧ ਪ੍ਰਮਾਣਾਂ ਰਾਹੀਂ, x, y ਜਾਂ z ਧੁਰੇ ਉੱਤੇ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ]] ਸਪਿੱਨ ਨੂੰ ਨਾਪਣ ਲਈ ਡਿਜਾਈਨ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਕੋਈ ਪ੍ਰਯੋਗ ਓਸ ਧੁਰੇ ਉੱਤੇ ਸਬੰਧਤ ਸਪਿੱਨ ਓਪਰੇਟਰ (''S_x'', ''S_y'' or ''S_z'') ਦੇ ਕਿਸੇ ਆਇਗਨਮੁੱਲ ਨੂੰ ਹੀ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਯਾਨਿ ਕਿ, ħ/2 ਜਾਂ –ħ/2 ਨੂੰ। ਕਿਸੇ ਕਣ ਦੀ (ਸਪਿੱਨ ਪ੍ਰਤਿ) ਕੁਆਂਟਮ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਦੋ-ਕੰਪੋਨੈਂਟਾਂ ਵਾਲੇ ਸਪਿਨੌਰ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। :<math> \psi = \begin{pmatrix} {a+bi}\\{c+di}\end{pmatrix}.</math> ਜਦੋਂ ਇਸ ਕਣ ਦੇ ਸਪਿੱਨ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਦਿੱਤੇ ਹੋਏ ਧੁਰੇ (ਏਸ ਉਦਾਹਰਨ ਵਿੱਚ x ਧੁਰਾ) ਪ੍ਰਤਿ ਨਾਪਿਅ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ, ਸਪਿੱਨ ਦੇ ħ/2 ਨਾਪੇ ਜਾਣ ਦੀ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਟੀ <math>\left\vert \langle \psi_{x+} \vert \psi \rangle \right\vert ^2</math> ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰਾਂ, ਸਪਿੱਨ ਦੇ –ħ/2 ਨਾਪੇ ਜਾਣ ਦੀ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਟੀ <math>\left\vert \langle \psi_{x-} \vert \psi \rangle \right\vert ^2</math> ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਨਾਪ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਕਣ ਦੀ ਸਪਿੱਨ ਅਵਸਥਾ ਸਬੰਧਤ ਆਈਗਨ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਟੁੱਟ ਜਾਂਵੇਗੀ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਦਿੱਤੇ ਹੋਏ ਧੁਰੇ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕਣ ਦਾ ਸਪਿੱਨ ਕੋਈ ਦਿੱਤਾ ਹੋਇਆ [[ਆਈਗਨਮੁੱਲ]] ਰੱਖਦਾ ਨਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਨਾਪ ਉਹੀ ਆਈਗਨਮੁੱਲ ਪੈਦਾ ਕਰਨਗੇ (ਕਿਉਂਕਿ <math>\left\vert \langle \psi_{x+} \vert \psi_{x+} \rangle \right\vert ^2 = 1 </math>, ਅਦਿ), ਬਸ਼ਰਤੇ ਸਪਿੱਨ ਦਾ ਕੋਈ ਵੀ ਨਾਪ ਹੋਰ ਧੁਰੇ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਨਾ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। === ਕਿਸੇ ਮਨਚਾਹੇ ਧੁਰੇ ਵੱਲ ਨਾਪ (ਮੀਟ੍ਰੌਲੌਜੀ) === ਕਿਸੇ ਮਨਚਾਹੇ ਧੁਰੇ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਨਾਪਣ ਲਈ ਓਪਰੇਟਰ ਪੌਲੀ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸਾਂ ਤੋਂ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੰਨ ਲਓ ''u'' = (''u_x'', ''u_y'', ''u_z'') ਇੱਕ ਮਨਚਾਹਿਆ ਯੂਨਿਟ ਵੈਕਟਰ ਹੈ। ਤਾਂ ਇਸ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਸਪਿੱਨ ਲਈ ਓਪਰੇਟਰ ਇਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; :<math> S_u = \frac{\hbar}{2}(u_x\sigma_x + u_y\sigma_y + u_z\sigma_z)</math> ਓਪਰੇਟਰ Su ਦੇ ਆਈਗਨਮੁੱਲ ±ħ/2 ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਆਮ ਸਪਿੱਨ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਮਨਮਰਜੀ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸਪਿੱਨ ਲਈ ਓਪਰੇਟਰ ਲੱਭਣ ਦਾ ਇਹ ਤਰੀਕਾ ਉੱਚ ਸਪਿੱਨ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਤੱਕ ਸਰਵ ਸਧਾਰਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿੰਨ x, y, z ਧੁਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਲਈ ਤਿੰਨ ਓਪਰੇਟਰਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਵੈਕਟਰ ਦਾ ਦਿਸ਼ਾ ਨਾਲ ਡੌਟ ਪ੍ਰੋਡਕਟ (ਅੰਦਰੂਨੀ ਗੁਣਨਫਲ) ਲੈਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। (''u_x'', ''u_y'', ''u_z'') ਦਿਸ਼ਾ (ਜੋ ਸਾਰੀਆਂ ਸਪਿੱਨ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸਿਰਫ ਸਪਿੱਨ ਡਾਊਨ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਜਿੱਥੇ ਇਹ 0/0 ਦੇਵੇਗਾ) ਵਿੱਚ ਸਪਿੱਨ–½ ਲਈ ਇੱਕ ਨੌਰਮਲਾਇਜ਼ਡ ਸਪਿਨੌਰ ਇਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: :<math> \frac{1}{\sqrt{2+2u_z}}\begin{pmatrix} 1+u_z \\ u_x+iu_y \end{pmatrix}.</math> ਉੱਪਰ ਲਿਖਿਆ ਸਪਿਨੌਰ ਇੱਕ ਆਮ ਤਰੀਕੇ ਰਾਹੀਂ <math>\sigma_u</math> ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ ਨੂੰ ਡਾਇਗਨਲਾਇਜ਼ਿੰਗ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਆਈਗਨਮੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਆਇਗਨ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਖੋਜ ਕੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਵਿੱਚ, ਵੈਕਟਰਾਂ ਨੂੰ ਉਦੋਂ “ਨੌਰਮਲਾਇਜ਼ਡ” ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਨੌਰਮਲਾਇਜ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਫੈਕਟਰ ਨਾਲ ਗੁਣਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਵੈਕਟਰ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਨੂੰ ਇਕਾਈ (ਯੁਨਿਟੀ) ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। === ਨਾਪ (ਮੀਟ੍ਰੌਲੌਜੀ) ਦੀ ਅਨੁਕੂਲਤਾ === ਕਿਉਂਕਿ ਪੌਲੀ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ ਕਮਿਊਟ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ (ਵਟਾਂਦਰਾ ਸਬੰਧ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ), ਇਸਲਈ ਵੱਖਰੇ ਧੁਰਿਆਂ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਸਪਿੱਨ ਦੇ ਨਾਪ ਅਨੁਕੂਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਇਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ, ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਅਸੀਂ x-ਧੁਰੇ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸਪਿੱਨ ਜਾਣਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਅਸੀਂ y-ਧੁਰੇ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਸਪਿੱਨ ਨਾਪਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ x-ਧੁਰੇ ਵਾਲੇ ਸਪਿੱਨ ਵਾਲੀ ਅਪਣੀ ਪੁਰਾਣੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਪੌਲੀ ਮੈਟ੍ਰੀਕਸਾਂ ਦੀ ਆਇਗਨਵੈਕਟਰਾਂ (ਯਾਨਿ ਆਈਗਨ ਅਵਸਥਾਵਾਂ) ਵਾਲੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਤੋਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ: :<math> \mid \langle \psi_{x\pm} \mid \psi_{y\pm} \rangle \mid ^ 2 = \mid \langle \psi_{x\pm} \mid \psi_{z\pm} \rangle \mid ^ 2 = \mid \langle \psi_{y\pm} \mid \psi_{z\pm} \rangle \mid ^ 2 = \frac{1}{2}. </math> ਇਸਲਈ ਜਦੋਂ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ ਕਿਸੇ ਕਣ ਦੇ ਸਪਿੱਨ ਨੂੰ x-ਧੁਰੇ ਵੱਲ ਨਾਪਦੇ ਹਨ, ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ, ħ/2, ਤਾਂ ਕਣ ਦੀ ਸਪਿੱਨ ਅਵਸਥਾ ਆਇਗਨ ਅਵਸਥਾ <math>\mid \psi_{x+} \rangle</math> ਵਿੱਚ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਫੇਰ ਕਣ ਦੇ ਸਪਿੱਨ ਦਾ ਨਾਪ y-ਧੁਰੇ ਵੱਲ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ, ਹੁਣ ਸਪਿੱਨ ਅਵਸਥਾ ਜਾਂ ਤਾਂ <math>\mid \psi_{x+} \rangle</math> ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਫੇਰ <math>\mid \psi_{y-} \rangle</math> ਵਿੱਚ, ਹਰੇਕ ਲਈ ½ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਟੀ (ਅੱਧੀ-ਅਧੀ ਸੰਭਾਵਨਾ) ਨਾਲ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਆਓ ਅਸੀਂ ਕਹੀਏ ਕਿ, ਸਾਡੀ ਉਦਾਹਰਨ ਵਿੱਚ, ਅਸੀਂ –ħ/2 ਨਾਪਦੇ ਹਾਂ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਹੁਣ ਵਾਪਿਸ ਫੇਰ ਤੋਂ ਕਣ ਦੇ ਸਪਿੱਨ ਨੂੰ x-ਧੁਰੇ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਨਾਪਣ ਮੁੜਦੇ ਹਾਂ, ਪ੍ਰੋਬੋਬੇਲਥੀਆਂ ਜੋ ਹਰੇਕ ਲਈ ½ ਹਨ, ħ/2 ਜਾਂ –ħ/2 ਨਾਪ ਦੇਣਗੀਆਂ (ਯਾਨਿ ਕਿ, ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਟੀਆਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ <math> \mid \langle \psi_{x+} \mid \psi_{y-} \rangle \mid ^ 2</math> ਅਤੇ <math> \mid \langle \psi_{x-} \mid \psi_{y-} \rangle \mid ^ 2 </math> ਹਨ)। ਇਸਤੋਂ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ ਕਿ x-ਧੁਰੇ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਸਪਿੱਨ ਦਾ ਮੂਲ ਨਾਪ ਹੋਰ ਜਿਆਦਾ ਦੇਰ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ x-ਧੁਰੇ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਸਪਿੱਨ, ਹੁਣ ਬਰਾਬਰ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਟੀ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਵੀ ਆਈਗਨਮੁੱਲ ਰੱਖਣ ਲਈ ਨਾਪਿਆ ਜਾਵੇਗਾ। === ਉੱਚੇ ਸਪਿੱਨ === ਸਪਿੱਨ–½ ਓਪਰੇਟਰ S = ħ/2 σ, SU(2) ਦੀ ਮੁਢਲੀ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ ਰਚਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ ਦੇ ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਦੋਹਰਾ ਦੋਹਰਾ ਕੇ ਕਰੋਨੈੱਕਰ ਗੁਣਨਫਲ ਲੈ ਕੇ, ਸਾਰੀਆਂ ਉੱਚੀਆਂ ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਨਾ ਘਟਾਈਆਂ ਜਾ ਸਕਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀਆਂ ਰਚੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਯਾਨਿ ਕਿ, ਮਨਮਰਜੀ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ s ਲਈ, ਤਿੰਨ ਸਥਾਨਿਕ ਅਯਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਚ-ਸਪਿੱਨ ਸਿਸਟਮਾਂ ਲਈ ਨਤੀਜਨ ਸਪਿੱਨ ਓਪਰੇਟਰਾਂ ਨੂੰ, ਸਪਿੱਨ ਓਪਰੇਟਰ ਅਤੇ ਲੈਡਰ ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ ਕੈਲਕੁਲੇਟ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸਪਿੱਨ-1 ਲਈ ਨਤੀਜਨ ਸਪਿੱਨ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ ਇਹ ਹਨ: :<math>\begin{align} S_x &= \frac{\hbar}{\sqrt{2}} \begin{pmatrix} 0 &1 &0\\ 1 &0 &1\\ 0 &1 &0 \end{pmatrix} \, \\ S_y &= \frac{\hbar}{\sqrt{2}} \begin{pmatrix} 0 &-i &0\\ i &0 &-i\\ 0 &i &0 \end{pmatrix} \, \\ S_z &= \hbar \begin{pmatrix} 1 &0 &0\\ 0 &0 &0\\ 0 &0 &-1 \end{pmatrix} \, \end{align}</math> ਸਪਿੱਨ-3/2 ਲਈ ਨਤੀਜਨ ਸਪਿੱਨ [[ਓਪਰੇਟਰ]] ਇਹ ਹਨ: :<math>\begin{align} S_x &= \frac\hbar2 \begin{pmatrix} 0 &\sqrt{3} &0 &0\\ \sqrt{3} &0 &2 &0\\ 0 &2 &0 &\sqrt{3}\\ 0 &0 &\sqrt{3} &0 \end{pmatrix} \, \\ S_y &= \frac\hbar2 \begin{pmatrix} 0 &-i\sqrt{3} &0 &0\\ i\sqrt{3} &0 &-2i &0\\ 0 &2i &0 &-i\sqrt{3}\\ 0 &0 &i\sqrt{3} &0 \end{pmatrix} \, \\ S_z &= \frac\hbar2 \begin{pmatrix} 3 &0 &0 &0\\ 0 &1 &0 &0\\ 0 &0 &-1 &0\\ 0 &0 &0 &-3 \end{pmatrix} \, \end{align}</math> ਅਤੇ ਸਪਿੱਨ 5/2 ਲਈ ਇਹ ਹਨ: :<math>\begin{align} S_x &= \frac\hbar2 \begin{pmatrix} 0 &\sqrt{5} &0 &0 &0 &0 \\ \sqrt{5} &0 &2\sqrt{2} &0 &0 &0 \\ 0 &2\sqrt{2} &0 &3 &0 &0 \\ 0 &0 &3 &0 &2\sqrt{2} &0 \\ 0 &0 &0 &2\sqrt{2} &0 &\sqrt{5} \\ 0 &0 &0 &0 &\sqrt{5} &0 \end{pmatrix} \, \\ S_y &= \frac\hbar2 \begin{pmatrix} 0 &-i\sqrt{5} &0 &0 &0 &0 \\ i\sqrt{5} &0 &-2i\sqrt{2} &0 &0 &0 \\ 0 &2i\sqrt{2} &0 &-3i &0 &0 \\ 0 &0 &3i &0 &-2i\sqrt{2} &0 \\ 0 &0 &0 &2i\sqrt{2} &0 &-i\sqrt{5} \\ 0 &0 &0 &0 &i\sqrt{5} &0 \end{pmatrix} \, \\ S_z &= \frac\hbar2 \begin{pmatrix} 5 &0 &0 &0 &0 &0 \\ 0 &3 &0 &0 &0 &0 \\ 0 &0 &1 &0 &0 &0 \\ 0 &0 &0 &-1 &0 &0 \\ 0 &0 &0 &0 &-3 &0 \\ 0 &0 &0 &0 &0 &-5 \end{pmatrix} \,. \end{align}</math> ਮਨਚਾਹੇ s ਲਈ ਇਹਨਾਂ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸਾਂ ਦੀ ਜਨਰਲਾਇਜ਼ੇਸ਼ਨ ਇਹ ਹੈ, :<math>\begin{align} \left(S_x\right)_{ab} & = \frac{\hbar}{2}(\delta_{a,b+1}+\delta_{a+1,b} ) \sqrt{(s+1)(a+b-1)-ab} \, \\ \left(S_y\right)_{ab} & = \frac{\hbar}{2i}(\delta_{a,b+1}-\delta_{a+1,b} ) \sqrt{(s+1)(a+b-1)-ab} \, \quad 1 \le a, b \le 2s+1 \, \\ \left(S_z\right)_{ab} & = \hbar (s+1-a) \delta_{a,b} =\hbar (s+1-b) \delta_{a,b} \,. \end{align}</math> ਆਮ ਪੌਲੀ ਗਰੁੱਪ''G_n'', ਜੋ ਮਲਟੀਪਾਰਟੀਕਲ ਸਿਸਟਮਾਂ ਦੇ [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਵਿੱਚ ਵੀ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੈ, ਪੌਲੀ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ n-ਫੋਲਡ ਟੈਂਸਰ ਪ੍ਰੋਡਕਟਾਂ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੌਲੀ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਇਲੁਰ ਦੇ ਫਾਰਮੂਲੇ ਦੇ ਸਮਾਨ ਫਾਰਮੂਲਾ ਇਹ ਹੈ: :<math>e^{i \theta(\hat{\mathbf{n}} \cdot \boldsymbol{\sigma})} = I\cos\theta + i (\hat{\mathbf{n}} \cdot \boldsymbol{\sigma}) \sin \theta \,</math> ਜੋ ਉੱਚੇ ਸਪਿੱਨਾਂ ਲਈ ਅਰਾਮਦਾਇਕ ਹੈ, ਪਰ ਬਹੁਤਾ ਸਰਲ ਨਹੀਂ ਹੈ। == ਪੇਅਰਟੀ (ਅਨੁਰੂਪਤਾ) == ਨਿਊਕਲੀਆਇ ਜਾਂ ਕਣਾਂ ਲਈ ਸਪਿੱਨ ਕੁਆਂਟਮ ਨੰਬਰ s ਦੀ ਸਾਰਣੀ ਵਿੱਚ, ਸਪਿੱਨ ਅਕਸਰ ਇੱਕ "+" ਜਾਂ "−" ਚਿੰਨ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇਵਨ ਪੇਅਰਟੀ ਲਈ "+" ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ (ਸਥਾਨਿਕ ਉਲਟਾਓਣ ਨਾਲ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਬਦਲਦਾ) ਅਤੇ ਔਡ ਪੇਅਰਟੀ ਲਈ "−" ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ (ਸਪੈਸ਼ੀਅਲ ਇਨਵਰਸ਼ਨ ਰਾਹੀਂ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਨੈਗੈਟਿਵ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ)। ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਬਿਸਮੁਥ (bismuth) ਦੇ ਆਈਸੋਟੋਪ ਦੇਖੋ। == ਉਪਯੋਗ == ਸਪਿੱਨ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਿਧਾਂਤਿਕ ਅਰਥ ਅਤੇ ਪ੍ਰੈਕਟੀਕਲ ਉਪਯੋਗ ਹਨ। ਸਪਿੱਨ ਦੇ ਚੰਗੀ ਤਰਾਂ ਸਥਾਪਿਤ ਸਿੱਧੇ ਉਪਯੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ: * ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਨਿਊਕਲੀਅਰ ਮੈਗਨੈਟਿਕ ਰੈਜ਼ੋਨੈਂਸ ਸਪੈਕਟ੍ਰੋਸਕੋਪੀ (NMR); * ਰਸਾਇਨ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਸਪਿੱਨ ਰੈਜ਼ੋਨੈਂਸ; * ਉਪਯੋਗਿਕ (NMR) ਦੀ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਜਿਸਨੂੰ ਮੇਗਨੈਟਿਕ ਰੈਜ਼ੋਨੈਂਸ ਇਮੇਜਿੰਗ (MRI) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਪ੍ਰੋਟੌਨ ਸਪਿੱਨ ਡੈਨੱਸਿਟੀ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ; * ਮਾਡਰਨ ਹਾਰਡ ਡਿਸਕਾਂ ਵਿੱਚ ਡਰਾਈਵ ਹੈੱਡ ਟੈਕਨੌਲੌਜੀ ਜੀਏਂਟ ਮੈਗਨੇਟੋਰਿਜ਼ਿਸਟਿਵ (GMR) ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਸਪਿੱਨ ਮੈਗਨੈਟਿਜ਼ਮ ਵਿੱਚ ਇੱਲ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰੋਲ ਅਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਉਪਯੋਗ ਜਿਵੇਂ [[ਕੰਪਿਊਟਰ]] ਮੈਮੋਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਕੈਮੀਕਲ ਸਪੈਕਟ੍ਰੋਸਕੋਪੌ ਅਤੇ ਮੈਡੀਕਲ ਇਮੇਜਿੰਗ ਵਿੱਚ ਰੇਡੀਓਫਰੀਕੁਐਂਸੀ ਤਰੰਗਾਂ (ਨਿਊਕਲੀਅਰ ਮੈਗਨੈਟਿਕ ਰੈਜ਼ੋਨੈਂਸ) ਰਾਹੀਂ ਨਿਊਕਲੀਅਰ ਸਪਿੱਨ ਦਾ ਜੋੜ ਤੋੜ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰੋਲ ਅਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਪਿੱਨ-ਔਰਬਿਟ ਕਪਲਿੰਗ, ਐਟੋਮਿਕ ਸਪੈਕਟ੍ਰਾ ਦੀ ਸੁਰਬੱਧ ਬਣਤਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸੈਕੰਡ ਦੀ ਅਜੋਕੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਅਟੌਮਿਕ ਕਲੌਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਦੇ g-ਫੈਕਟਰ ਦੇ ਸ਼ੁੱਧ ਨਾਪ ਕੁਆਂਟਮ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਫੋਟੌਨ ਸਪਿੱਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਪੋਲਰਾਇਜ਼ੇਸ਼ਨ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਸਪਿੱਨ ਦਾ ਇੱਕ ਉੱਭਰ ਰਿਹਾ ਉਪਯੋਗ ਸਪਿੱਨ ਟਰਾਂਜ਼ਿਸਟਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਾਇਨਰੀ ਇਨਫਰਮੇਸ਼ਨ ਕੈਰੀਅਰ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹੈ। ਮੂਲ ਸੰਕਲਪ, ਜੋ 1990 ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਨੂੰ ਦੱਤਾ-ਦਾਸ ਸਪਿੱਨ [[ਟਰਾਂਜ਼ਿਸਟਰ]] ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਪਿੱਨ ਟਰਾਂਜ਼ਿਸਟਰਾਂ ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨਿਕਸ ਨੂੰ [[ਸਪਿੱਨਟ੍ਰੌਨਿਕਸ]] ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਰਲ ਚੁੰਬਕੀ ਸੇਮੀ-ਕੰਡਕਟਰ ਪਦਾਰਥਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਟਲ-ਡੋਪਡ ZnO ਜਾਂ TiO2, ਵਿੱਚ ਸਪਿੱਨ ਦਾ ਜੋੜ ਤੋੜ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਹੋਰ ਡਿਗਰੀ ਦੇ ਕੇ ਹੋਰ ਜਿਆਦਾ ਸਮਰਥਾ ਵਾਲੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨਿਕਸ ਦੀ ਰਚਨਾ ਲਈ ਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਪਿੱਨ ਸਬੰਧਿਤ ਪੌਲੀ ਐਕਸਕਲੂਜ਼ਨ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਦੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿੱਧੇ ਉਪਯੋਗ ਅਤੇ ਪ੍ਰਗਟਾਓ ਹਨ, ਜੋ [[ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ]] ਦੇ ਪੀਰੀਔਡਿਕ ਟੇਬਲ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == {{colbegin||18em}} * [[ਆਈਨਸਟਾਈਨ-ਡੀ ਹਾਸ ਪ੍ਰਭਾਵ]] * [[ਸਪਿੱਨ-ਔਰਬਿਟਲ]] * [[ਚੀਰੈਲਿਟੀ (ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ)]] * [[ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਨਿਊਕਲੀਅਰ ਧਰੁਵੀਕਰਨ]] * [[ਹੈਲੀਸਿਟੀ (ਕਣ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ)]] * [[ਹੋਲਸਟਾਈਨ-ਪ੍ਰਿਮਾਕੋੱਫ ਪਰਿਵਰਤਨ]] * [[ਪੌਲੀ ਸਮੀਕਰਨ]] * [[ਪੌਲੀ-ਲੁਬਾਂਸਕੀ ਸੂਡੋਵੈਕਟਰ]] * [[ਰਾਰਿਟਾ-ਸ਼ਵਿੰਗਰ ਸਮੀਕਰਨ]] * [[SU(2) ਦੀ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ ਥਿਊਰੀ]] * [[ਸਪਿੱਨ-½|ਸਪਿੱਨ-{{sfrac|1|2}}]] * [[ਸਪਿੱਨ-ਵਟਾ]] * [[ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਦੇ ਸਪਿੱਨ ਆਇਸੋਮਰ]] * [[ਸਪਿੱਨ ਟੈਂਸਰ]] * [[ਸਪਿੱਨ ਤਰੰਗ]] * [[ਸਪਿੱਨ ਇੰਜਨਿਅਰਿੰਗ]] * [[ਯ੍ਰਾਸਟ]] * [[ਝਿੱਟਰਬਿਊਗੁੰਗ]] {{colend}} == ਹਵਾਲੇ == {{reflist|group=note}} {{reflist|30em}} == ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਪੜਨ ਲਈ == {{refbegin}} * {{cite book|last1=Cohen-Tannoudji|first1= Claude|last2= Diu|first2= Bernard|last3= Laloë|first3=Franck|year=2006|title=Quantum Mechanics|publisher= John Wiley & Sons|isbn=978-0-471-56952-7|edition=2 volume set}} * {{cite book|first1=E. U.|last1= Condon |first2= G. H. |last2=Shortley |year=1935|title=The Theory of Atomic Spectra|url=https://archive.org/details/bwb_W9-CSE-848|publisher= Cambridge University Press| isbn= 0-521-09209-4|chapter=Especially Chapter 3}} * {{cite book|first1=J. A.|last1= Hipple |first2=H.|last2=Sommer|last3= Thomas|first3=H.A.| year=1949|title=A precise method of determining the faraday by magnetic resonance| doi= 10.1103/PhysRev.76.1877.2}}[https://www.academia.edu/6483539/John_A._Hipple_1911-1985_technology_as_knowledge%20 https://www.academia.edu/6483539/John_A._Hipple_1911-1985_technology_as_knowledge ] * {{cite book|last=Edmonds|first= A. R. |year=1957|title=Angular Momentum in Quantum Mechanics|publisher= Princeton University Press|isbn= 0-691-07912-9}} * {{cite book|last=Jackson|first= John David |year=1998|title=Classical Electrodynamics|url=https://archive.org/details/apu.537.601.jac.33531|edition=3rd |publisher=John Wiley & Sons| isbn =978-0-471-30932-1}} * {{cite book | last1=Serway|first1= Raymond A.|last2= Jewett|first2= John W. | title=Physics for Scientists and Engineers| url=https://archive.org/details/physicssciengv2p00serw|edition=6th | publisher=Brooks/Cole | year=2004 | isbn=0-534-40842-7}} * {{cite book|last=Thompson|first= William J. |year=1994|title=Angular Momentum: An Illustrated Guide to Rotational Symmetries for Physical Systems|publisher=Wiley| isbn =0-471-55264-X}} * {{cite book | last=Tipler|first= Paul | title=Physics for Scientists and Engineers: Mechanics, Oscillations and Waves, Thermodynamics| url=https://archive.org/details/physicsforscient0002tipl|edition= 5th | publisher=W. H. Freeman | year=2004 | isbn=0-7167-0809-4}} {{refend}} *Sin-Itiro Tomonaga, The Story of Spin, 1997 == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == *"[http://www.sciam.com/article.cfm?articleID=0007A735-759A-1CDD-B4A8809EC588EEDF Spintronics. Feature Article]" in ''[[Scientific American]]'', June 2002. *[http://www.lorentz.leidenuniv.nl/history/spin/goudsmit.html Goudsmit on the discovery of electron spin.] *''[[Nature (journal)|Nature]]'': "[http://www.nature.com/milestones/milespin/index.html Milestones in 'spin' since 1896.]" * [http://nanohub.org/resources/6025 ECE 495N Lecture 36: Spin] Online lecture by S. Datta {{ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਓਪਰੇਟਰ}} {{Authority control}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰੋਟੇਸ਼ਨਲ ਸਮਿੱਟਰੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭੌਤਿਕੀ ਮਾਤ੍ਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] 6iincq3ew75mydms32ziy7e30pkw9qb 0 80013 841687 837517 2026-06-29T20:30:57Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260629)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 841687 wikitext text/x-wiki {{distinguish|ਨਿਊਟ੍ਰਾਲੀਨੋ}} {{Other uses}} {{ਕਣ ਜਾਣਕਾਰੀ ਡੱਬਾ | name = ਨਿਊਟ੍ਰੀਨੋ/ਐਂਟੀਨਿਊਟ੍ਰੀਨੋ | image = FirstNeutrinoEventAnnotated.jpg | image_size = 250px | caption = 13&nbsp;ਨਵੰਬਰ 1970 ਨੂੰ, [[ਅਰਗੋਨ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ]] ਵਿਖੇ ਨਿਊਟ੍ਰੋਨ ਪਛਾਣਨ ਵਾਸਤੇ ਇੱਕ ਹਾਈਡ੍ਰੋਹਨ [[ਬੱਬਲ ਚੈਂਬਰ]] ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਵਰਤੋ. ਇੱਕ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਐਟਮ ਵਿੱਚਲੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਟੌਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਿਊਟ੍ਰੀਨੋ ਸੱਟ ਮਾਰਦਾ ਹੈ. ਟਕਰਾਓ ਉਸ ਬਿੰਦੂ ਉੱਤੇ ਵਾਪਰਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫ ਦੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਉੱਤੇ ਤਿੰਨ ਟਰੈਕ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ. | num_types = 3 – ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਨਿਊਟ੍ਰੀਨੋ, ਮਿਊਔਨ ਨਿਊਟ੍ਰੀਨੋ ਅਤੇ ਟਾਓ ਨਿਊਟ੍ਰੀਨੋ | composition = [[ਬੁਨਿਆਦੀ ਕਣ]] | statistics = [[ਫਰਮੀਔਨਿਕ]] | group = [[ਲੈਪਟੌਨ]], ਐਂਟੀਲੈਪਟੌਨ | generation = ਪਹਿਲੀ, ਦੂਜੀ ਅਤੇ ਤੀਜੀ | interaction = [[ਕਮਜੋਰ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ]] ਅਤੇ [[ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨ]] | particle = | antiparticle = Antineutrinos are possibly identical to the neutrino (see ''[[Majorana fermion]]''). | theorized = {{SubatomicParticle|Electron neutrino}} (Electron neutrino): [[Wolfgang Pauli]] (1930)<br />{{SubatomicParticle|Muon neutrino}} (Muon neutrino): Late 1940s {{SubatomicParticle|Tau neutrino}} (Tau neutrino): Mid 1970s | discovered = {{SubatomicParticle|Electron neutrino}}: [[Clyde Cowan]], [[Frederick Reines]] (1956)<br />{{SubatomicParticle|Muon neutrino}}: [[Leon Lederman]], [[Melvin Schwartz]] and [[Jack Steinberger]] (1962)<br />{{SubatomicParticle|Tau neutrino}}: [[DONUT|DONUT collaboration]] (2000) | symbol = {{SubatomicParticle|Electron neutrino}}, {{SubatomicParticle|Muon neutrino}}, {{SubatomicParticle|Tau neutrino}}, {{SubatomicParticle|Electron antineutrino}}, {{SubatomicParticle|Muon antineutrino}}, {{SubatomicParticle|Tau antineutrino}} | mass = 0.320 &plusmn; 0.081 eV/c² (sum of 3 flavors)<ref name="C4WDefault-3938341">{{cite web |url=http://scitechdaily.com/astronomers-accurately-measure-mass-neutrinos-first-time/ |title=Astronomers Accurately Measure the Mass of Neutrinos for the First Time |work=scitechdaily.com |others=Image credit:NASA, ESA, and J. Lotz, M. Mountain, A. Koekemoer, and the HFF Team (STScI) |date=February 10, 2014 |accessdate=7&nbsp;May 2014 |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140508044357/http://scitechdaily.com/astronomers-accurately-measure-mass-neutrinos-first-time/ |archivedate=ਮਈ 8, 2014 |deadurl=no }}</ref><ref name="C4WDefault-6322926">{{cite web |url=http://www.natureworldnews.com/articles/5968/20140210/mass-neutrinos-accurately-calculated-first-time-physicists-report.htm |title=Mass of Neutrinos Accurately Calculated for First Time, Physicists Report |work=natureworldnews.com |others=Image credit: . via Wikimedia Commons |date=10&nbsp;February 2014 |accessdate=7&nbsp;May 2014 |first=James A. |last=Foley |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140508044537/http://www.natureworldnews.com/articles/5968/20140210/mass-neutrinos-accurately-calculated-first-time-physicists-report.htm |archivedate=ਮਈ 8, 2014 |deadurl=no }}</ref><ref name="arXiv-1308.5870v2">{{cite journal |arxiv=1308.5870v2 |bibcode=2014PhRvL.112e1303B |title=Evidence for Massive Neutrinos from Cosmic Microwave Background and Lensing Observations |journal=Physical Review Letters |volume=112 |issue=5 |pages=051303 |last1=Battye |first1=Richard A. |last2=Moss |first2=Adam |year=2014 |doi=10.1103/PhysRevLett.112.051303 |pmid=24580586 }}</ref> | decay_time = | decay_particle = | electric_charge = 0&nbsp;[[elementary charge|e]] | color_charge = | spin = {{frac|1|2}} | X_charge = −3 | weak_hypercharge = −1 | B-L = −1 }} ਇੱਕ ਨਿਊਟ੍ਰੀਨੋ ({{IPAc-en|n|uː|ˈ|t|r|iː|n|oʊ}} ਜਾਂ {{IPAc-en|nj|uː|ˈ|t|r|iː|n|oʊ}}) (ਜਿਸਨੂੰ [[ਗਰੀਕ]] ਅੱਖਰ ''[[Nu (letter)|ν]]''&nbsp;) ਰਾਹੀਂ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਇੱਕ [[ਲੈਪਟੌਨ]] ([[ਅੱਧਾ-ਅੰਕ ਸਪਿੱਨ]] ਵਾਲਾ ਇੱਕ [[ਬੁਨਿਆਦੀ ਕਣ]]) ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸਿਰਫ ਕਮਜੋਰ ਉੱਪ-ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਬਲ ਅਤੇ ਗਰੂਤਾਕਰਸ਼ਨ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ. ਨਿਊਟ੍ਰੀਨੋ ਦਾ ਪੁੰਜ ਹੋਰ ਉੱਪ-ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਕਣਾਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ.<ref>{{cite web |title=Neutrino |url=http://www.mpg.de/12928/Glossary |work=Glossary for the Research Perspectives of the Max Planck Society |publisher=[[Max Planck Gesellschaft]] |accessdate=2012-03-27 |archive-date=2020-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200512193336/https://www.mpg.de/12928/Glossary |dead-url=yes }}</ref> == ਇਤਿਹਾਸ == === ਪੌਲੀ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ === === ਸਿੱਧੀ ਡਿਟੈਕਸ਼ਨ === [[File:Clyde Cowan.jpg|thumb|right|ਕਲਾਈਡ ਕੋਵਨ ਨਿਊਟ੍ਰੀਨੋ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਦੇ ਹੋਏ c. 1956]] === ਨਿਊਟ੍ਰੌਨੋ ਫਲੇਵਰ === === ਸੂਰਜੀ ਨਿਊਟ੍ਰੀਨੋ ਸਮੱਸਿਆ === === ਡੋਲਨ === === ਸੁਪਰਨੋਵਾ ਨਿਊਟ੍ਰੀਨੋ === == ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆਵਾਂ == === ਮਿਖਾਈਵ-ਸਮਿਰਨੋਵ-ਵੋਲਫੈਂਸਟਾਈਨ ਪ੍ਰਭਾਵ === === ਨਿਉਕਲੀਅਰ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ === === ਥੋਪਿਆ ਹੋਇਆ ਖਿੰਡਾਓ === === ਗੈਰ ਸਵੈ-ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ === === ਕਿਸਮਾਂ === {| class="wikitable" style="float:right; margin:0 0 1em 1em;" |+ਬੁਨਿਆਦੀ ਕਣਾਂ ਦੇ ਸਟੈਂਡਰਡ ਮਾਡਲ ਵਿੱਚ ਨਿਊਟ੍ਰੀਨੋ |- !ਫਰਮੀਔਨ !ਚਿੰਨ |- !colspan="2" style="background:#ffdead;"|ਪੀੜੀ 1 |- |style="background:#efefef;"| ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਨਿਊਟ੍ਰੀਨੋ | {{ਉੱਪ-ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਕਣ|ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਨਿਊਟ੍ਰੀਨੋ}} |- |style="background:#efefef;"| ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਐਂਟੀਨਿਊਟ੍ਰੀਨੋ | {{ਉੱਪ-ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਕਣ|ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਐਂਟੀਨਿਊਟ੍ਰੀਨੋ}} |- !colspan="3" style="background:#ffdead;"|ਪੀੜੀ 2 |- |style="background:#efefef;"| ਮਿਊਔਨ ਨਿਊਟ੍ਰੀਨੋ | {{ਉੱਪ-ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਕਣ|ਮਿਊਔਨ ਨਿਊਟ੍ਰੌਨੋ}} |- |style="background:#efefef;"| ਮਿਊਔਨ ਐਂਟੀਨਿਊਟ੍ਰੀਨੋ | {{ਉੱਪ-ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਕਣ|ਮਿਊਔਨ ਐਂਟੀਨਿਊਟ੍ਰੀਨੋ}} |- !colspan="3" style="background:#ffdead;"|ਪੀੜੀGeneration 3 |- |style="background:#efefef;"| ਟਾਓ ਨਿਊਟ੍ਰੀਨੋ | {{ਉੱਪ-ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਕਣ|ਟਾਓ ਨਿਊਟ੍ਰੀਨੋ}} |- |style="background:#efefef;"| ਟਾਓ ਐਂਟੀਨਿਊਟ੍ਰੀਨੋ | {{ਉੱਪ-ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਕਣ|ਟਾਓ ਐਂਟੀਨਿਊਟ੍ਰੀਨੋ}} |} === ਐਂਟੀਨਿਊਟ੍ਰੀਨੋ === {{ਐਂਟੀਨਿਊਟ੍ਰੀਨੋ}} === ਫਲੇਵਰ ਡੋਲਨ === === ਸਪੀਡ === === ਪੁੰਜ === {{ਅਣਸੁਲਝੀ|ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ|ਕੀ ਅਸੀਂ ਨਿਊਟ੍ਰੀਨੋ ਪੁੰਜਾਂ ਨੂੰ ਨਾਪ ਸਕਦੇ ਹਾਂ? ਨਿਊਟ੍ਰੀਨੋ [[ਫਰਮੀ-ਡੀਰਾਕ ਸਟੈਟਿਸਟਿਕਸ|ਡੀਰਾਕ]] ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਾਂ [[ਮਾਜੋਰਾਨਾ ਫਰਮੀਔਨ|ਮਾਜੋਰਾਨਾ]] ਸਟੈਟਿਸਟਿਕਸ ਦੀ?}} === ਅਕਾਰ === === ਚੀਰੈਲਿਟੀ === == ਸੋਮੇਂ == === ਬਣਾਵਟੀ ਸੋਮੇ === ==== ਰੀਐਕਟਰ ਨਿਊਟ੍ਰੀਨੋ ==== ==== ਐਕਸਲ੍ਰੇਟਰ ਨਿਊਟ੍ਰੀਨੋ ==== ==== ਨਿਊਕਲੀਅਰ ਬੰਬ ==== === ਜੀਓਲੌਜਿਕ === [[File:Proton proton cycle.svg|350px|thumb|ਸਟੈਂਡਰਡ ਸੋਲਰ ਮਾਡਲ ਵਿੱਚ ਸੋਲਰ ਨਿਊਟ੍ਰੀਨੋ ([[ਪ੍ਰੋਟੌਨ-ਪ੍ਰੋਟੋਿਨ ਵੇਨ ਪ੍ਰਤਿਕ੍ਰਿਆ|ਪ੍ਰੋਟੌਨ=ਪ੍ਰੋਟੌਨ ਚੇਨ]])]] === ਐਟਮੋਸਫੀਅਰ === === ਸੋਲਰ === === ਸੁਪਰਨੋਵਾਇ === [[Image:Supernova-1987a.jpg|thumb|[[ਸੁਪਰਨੋਵਾ 1987a|SN 1987A]]]] === ਸੁਪਰਨੋਵਾ ਰੈਮਨੈਂਟ === === ਬਿੱਗ ਬੈਂਗ === == ਡਿਟੈਕਸ਼ਨ == == ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਦਿਲਚਸਪੀ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਣਾ == == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * [[ਨਿਊਟ੍ਰੀਨੋ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] {{ਬੁੱਕ ਬਾਰ|1=ਲੈਪਟੌਨ|3=ਮਿਆਰੀ ਨਮੂਨੇ ਦੇ ਕਣ}} *[[ਨਿਊਟ੍ਰੀਨੋ ਡੋਲਨ]] == ਨੋਟਸ == {{Reflist|group=nb|30em}} == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|30em}} == ਗ੍ਰੰਥ-ਸੂਚੀ == {{refbegin}} * {{Cite arXiv |last1=Adam |first1=T. |author2= ([[OPERA|OPERA collaboration]]) |date=2011 |title=Measurement of the neutrino velocity with the OPERA detector in the CNGS beam |eprint=1109.4897 |class=hep-ex |display-authors=etal}} * {{cite journal |last1=Alberico |first1=W. M. |last2=Bilenky |first2=S. M. |date=2004 |title=Neutrino Oscillations, Masses And Mixing |journal=[[Physics of Particles and Nuclei]] |volume=35 |issue= |pages=297–323 |arxiv=hep-ph/0306239 |bibcode=2003hep.ph....6239A }} * {{Cite book |last=Bahcall |first1=J. N. |date=1989 |title=Neutrino Astrophysics |url=https://archive.org/details/neutrinoastrophy0000bahc |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=0-521-35113-8 }} * {{cite web |last=Bumfiel |first=G. |date=1 October 2001 |title=The Milky Way's Hidden Black Hole |url=http://www.scientificamerican.com/article/the-milky-ways-hidden-bla/ |work=[[Scientific American]] |accessdate=2010-04-23 }} * {{Cite book |last=Close |first=F. |date=2010 |title=Neutrino |url=https://archive.org/details/neutrino0000clos |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-957459-9 }} * {{Cite book |last=Griffiths |first=D. J. |date=1987 |title=Introduction to Elementary Particles |url=https://archive.org/details/introductiontoel0000grif_o7r4 |publisher=[[John Wiley & Sons]] |isbn=0-471-60386-4 }} * {{Cite book |last=Perkins |first=D. H. |date=1999 |title=Introduction to High Energy Physics |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=0-521-62196-8 }} * {{Cite book |last=Povh |first=B. |date=1995 |title=Particles and Nuclei: An Introduction to the Physical Concepts |url=https://archive.org/details/particlesnucleii0000unse_c1n8 |publisher=[[Springer-Verlag]] |isbn=0-387-59439-6 }} * {{cite web |author=Riazuddin |date=2005 |title=Neutrinos |url=http://www.ncp.edu.pk/docs/12th_rgdocs/Riazuddin.pdf |publisher=[[National Center for Physics]] |access-date=2016-06-25 |archive-date=2011-10-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111007003127/http://www.ncp.edu.pk/docs/12th_rgdocs/Riazuddin.pdf |url-status=dead }} * {{cite book |last=Schopper |first=H. F. |date=1966 |title=Weak interactions and nuclear beta decay |url=https://archive.org/details/weakinteractions0000scho |publisher=[[North-Holland (imprint)|North-Holland]] |isbn= }} * {{cite web |last1=Tammann |first1=G. A. |last2=Thielemann |first2=F. K. |last3=Trautmann |first3=D. |date=2003 |title=Opening new windows in observing the Universe |url=http://www.europhysicsnews.org/articles/epn/abs/2003/02/epn03208/epn03208.html |publisher=[[Europhysics News]] |accessdate=2006-06-08 }} * {{Cite book |last1=Tipler |first1=P. |last2=Llewellyn |first2=R. |date=2002 |title=Modern Physics |url=https://archive.org/details/modernphysics0000tipl |edition=4th |publisher=[[W. H. Freeman]] |isbn=0-7167-4345-0 }} * {{cite book |last=Tomonaga |first=S.-I. |date=1997 |title=The Story of Spin |url=https://archive.org/details/storyofspin0000tomo |publisher=[[University of Chicago Press]] |isbn= }} * {{Cite book |last=Zuber |first=K. |date=2003 |title=Neutrino Physics |url=https://archive.org/details/neutrinophysics0000zube |publisher=[[IOP Publishing]] |isbn=978-0-7503-0750-5 }} {{refend}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == {{ਵਿਕਸ਼ਨਰੀ|ਨਿਊਟ੍ਰੀਨੋ}} * [http://www.ps.uci.edu/~superk/neutrino.html "What's a Neutrino?"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100925101827/http://www.ps.uci.edu/~superk/neutrino.html |date=2010-09-25 }}, Dave Casper ([[University of California, Irvine]]) * [http://www.nu.to.infn.it/ Neutrino unbound]: On-line review and e-archive on Neutrino Physics and Astrophysics * [http://www.pbs.org/wgbh/nova/neutrino/ Nova: The Ghost Particle]: Documentary on US public television from WGBH * [http://space.newscientist.com/article/dn13414-universe-submerged-in-a-sea-of-chilled-neutrinos.html?feedId=online-news_rss20 Universe submerged in a sea of chilled neutrinos] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080510083931/http://space.newscientist.com/article/dn13414-universe-submerged-in-a-sea-of-chilled-neutrinos.html?feedId=online-news_rss20 |date=2008-05-10 }}, ''New Scientist'', 5 March 2008 *[http://www.hep.anl.gov/ndk/hypertext/ The neutrino oscillation industry] * [https://web.archive.org/web/20070927012833/http://www.mpi-hd.mpg.de/non_acc/POSITIVE-EVID/NEW-2004/PL586-2004.pdf Search for neutrinoless double beta decay with enriched 76Ge in Gran Sasso 1990–2003] * [http://www.nytimes.com/2002/04/28/weekinreview/ideas-trends-cosmic-weight-gain-a-wispy-particle-bulks-up.html?pagewanted=all&src=pm Cosmic Weight Gain: A Wispy Particle Bulks Up by George Johnson] * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/science_and_environment/10364160.stm Neutrino 'ghost particle' sized up by astronomers] BBC News 22 June 2010 * {{cite web|last=Merrifield|first=Michael|title=Neutrinos|url=http://www.sixtysymbols.com/videos/neutrinos.htm|work=Sixty Symbols|publisher=[[Brady Haran]] for the [[University of Nottingham]]|author2=Copeland, Ed|author3=Bowley, Roger|date=2010}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.youtube.com/watch?v=AYqEtm0X2Sc&feature=youtu.be The Neutrino with Dr. Clyde L. Cowan (Lecture on Project Poltergeist by Clyde Cowan)] * [http://www.nuclear-power.net/nuclear-power/reactor-physics/atomic-nuclear-physics/fundamental-particles/antineutrino/nuclear-reactor-antineutrino-source/ Nuclear Reactor as the Source of Antineutrinos] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160912112258/http://www.nuclear-power.net/nuclear-power/reactor-physics/atomic-nuclear-physics/fundamental-particles/antineutrino/nuclear-reactor-antineutrino-source/ |date=2016-09-12 }} * [https://www.bibnum.education.fr/physique/physique-nucleaire/chers-mesdames-et-messieurs-radioactifs Pauli's letter (December 1930)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160315140410/https://www.bibnum.education.fr/physique/physique-nucleaire/chers-mesdames-et-messieurs-radioactifs |date=2016-03-15 }}, the hypothesis of the neutrino (online and analyzed, for English version click 'Télécharger') {{ਕਣ}} {{Authority control}} [[Category:ਡਾਰਕ ਮੈਟਰ]] [[Category:ਬੁਨਿਆਦੀ ਕਣ]] [[Category:ਅਜੀਬ ਪਦਾਰਥ]] [[Category:ਲੈਪਟੌਨ]] [[Category:ਨਿਊਟ੍ਰੀਨੋ| ]] 50ex6wlprwae26jcgkql4adriq8y8iz 0 80209 841769 837869 2026-06-29T22:24:17Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 2 books for verifiability (20260629)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 841769 wikitext text/x-wiki {{ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ|cTopic=ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀਆਂ}} [[ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] ਅੰਦਰ, ਰਿਲੇਟਿਵਿਸਟਿਕ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ (RQM) [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਦੀ ਕੋਈ ਵੀ [[ਪੋਆਇਨਕੇਅਰ ਕੋਵੇਰਿਅੰਟ]] ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਥਿਊਰੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ c ਦੇ ਤੁਲਨਾਤਮਿਕ ਸਾਰੀਆਂ [[ਵਿਲੌਸਿਟੀ]]ਆਂ ਉੱਤੇ ਸੰਚਾਰਿਤ [[ਪੁੰਜ-ਯੁਕਤ ਕਣ|ਪੁੰਜ-ਯੁਕਤ ਕਣਾਂ]] ਪ੍ਰਤਿ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ [[ਪੁੰਜ-ਰਹਿਤ ਕਣ|ਪੁੰਜ-ਰਹਿਤ ਕਣਾਂ]] ਨੂੰ ਅਨੁਕੂਲ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਥਿਊਰੀ ਦੇ ਉਪਯੋਗ [[ਉੱਚ-ਊਰਜਾ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]],<ref>{{cite book|author=D.H. Perkins|title=Introduction to High Energy Physics|publisher=Cambridge University Press|year=2000|url=http://books.google.co.uk/books?id=e63cNigcmOUC&pg=PA19&dq=Relativistic+quantum+mechanics#v=onepage&q=Relativistic%20quantum%20mechanics&f=false|isbn=0-52162-1968}}</ref>, [[ਕਣ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]], ਅਤੇ [[ਐਕਸਲ੍ਰੇਟਰ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]]<ref name="Martin, Shaw, p 3">{{cite book| author=B. R. Martin, G.Shaw|title=Particle Physics|edition=3rd|series=Manchester Physics Series |publisher=John Wiley & Sons|pages=3|isbn=978-0-470-03294-7}}</ref> ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ [[ਐਟੋਮਿਕ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]], [[ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ]]<ref>{{cite book|author=M.Reiher, A.Wolf|title=Relativistic Quantum Chemistry|publisher=John Wiley & Sons|year=2009|url=http://books.google.co.uk/books?id=YwSpxCfsNsEC&pg=PA1&dq=Relativistic+quantum+mechanics#v=onepage&q=Relativistic%20quantum%20mechanics&f=false|isbn=3-52762-7499}}</ref>, ਅਤੇ [[ਕੰਡੈੱਨਸਡ ਮੈਟਰ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]]<ref>{{cite book|author=P. Strange|title=Relativistic Quantum Mechanics: With Applications in Condensed Matter and Atomic Physics|publisher=Cambridge University Press|year=1998|url=http://books.google.co.uk/books?id=sdVrBM2w0OwC&pg=PR15&dq=Relativistic+quantum+mechanics|isbn=0521565839}}</ref><ref>{{cite book|author=P. Mohn|title=Magnetism in the Solid State: An Introduction|page=6|publisher=Springer|volume=134|series=Springer Series in Solid-State Sciences Series|year=2003|url= http://books.google.co.uk/books?id=ZgyjojQUyMcC&pg=PA6&dq=electromagnetic+multipoles+in+relativistic+quantum+mechanics&redir_esc=y#v=onepage&q=electromagnetic%20multipoles%20in%20relativistic%20quantum%20mechanics&f=false|isbn=3-54043-1837}}</ref> ਵਿੱਚ ਵੀ ਹਨ। [[ਗੈਰ-ਸਾਪੇਖਿਕ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] [[ਗੈਲੀਲੀਅਨ ਸਾਪੇਖਿਕਤਾ]] ਦੇ ਸੰਦ੍ਰਭ ਵਿੱਚ ਲਾਗੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀ [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦੀ ਗਣਿਤਿਕ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ]] ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਜਿਆਦਾ ਖਾਸ ਤੌਰ ਤੇ [[ਓਪਰੇਟਰ (ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ)|ਓਪਰੇਟਰਾਂ]] ਦੁਆਰਾ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਅਸਥਿਰਾਂ ਨੂੰ ਬਦਲ ਕੇ [[ਕਲਾਸੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਦੀਆਂ ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਦਾ [[ਨਿਰਾਧਾਰੀਕਰਨ]] ਕਰਦਾ ਹੈ। '''ਰਿਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ''' ਉਹ [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਹੈ ਜੋ [[ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਸਮੇਤ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ [[ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਸਮੇਤ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਪਹਿਲੀਆਂ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ [[ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਤਸਵੀਰ]] ਅਤੇ [[ਹੇਜ਼ਨਬਰਗ ਤਸਵੀਰ]] ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗੈਰਸਾਪੇਖਿਕ ਪਿਛੋਕੜ ਵਿੱਚ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੱਧ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ, ਤਾਂ ਵੀ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦੀਆਂ ਇਹ ਤਸਵੀਰਾਂ ਵੀ ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਸਮੇਤ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਾਪੇਖਿਕ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਕੁੱਝ ਸੰਦ੍ਰਭਾਂ ਵਿੱਚ ਮੂਲ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਨਾਲ਼ੋਂ ਜਿਆਦਾ ਸਫ਼ਲ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ: [[ਐਂਟੀਮੈਟਰ]], [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਸਪਿੱਨ]], [[ਬੁਨਿਆਦੀ ਕਣ|ਬੁਨਿਆਦੀ]] [[ਸਪਿੱਨ-1/2]] [[ਫਰਮੀਔਨ|ਫਰਮੀਔਨਾਂ]] ਦੀ [[ਸਪਿੱਨ ਮੈਗਨੈਟਿਕ ਮੋਮੈਂਟਾ]], [[ਫਾਈਨ ਸਟ੍ਰਕਚਰ]], ਅਤੇ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਫੀਲਡ|ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਫੀਲਡਾਂ]] ਅੰਦਰ [[ਚਾਰਜਡ ਕਣ|ਚਾਰਜ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਕਣਾਂ]] ਦਾ ਕੁਆਂਟਮ ਡਾਇਨਾਮਿਕਸ।<ref name="Martin, Shaw, pp 5–6">{{cite book| author=B. R. Martin, G.Shaw|title=Particle Physics|edition=3rd|series=Manchester Physics Series |publisher=John Wiley & Sons|pages=5–6|isbn=978-0-470-03294-7}}</ref> ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨਤੀਜਾ [[ਡੀਰਾਕ ਸਮੀਕਰਨ]] ਹੈ, ਜਿਸਤੋਂ ਇਹ ਅਨੁਮਾਨ ਆਪੇ ਹੀ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸਦੀ ਤੁਲਨਾ ਵਿੱਚ, ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਅੰਦਰ, ਪ੍ਰਯੋਗਿਕ ਪਰਖਾਂ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤੀ ਖੱਟਣ ਲਈ ਰਕਮਾਂ ਨੂੰ [[ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ ਓਪਰੇਟਰ]] ਵਿੱਚ ਬਣਾਵਟੀ ਤੌਰ ਤੇ ਦਾਖਲ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇੰਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਾਪੇਖਿਕ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਗਿਆਤ ਕਣ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਪੂਰੀ ਤਰਾਂ ਸਵੈ-ਅਨੁਕੂਲ ਸਾਪੇਖਿਕ ਥਿਊਰੀ ਪ੍ਰਤਿ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਸੰਖੇਪਤਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਅਜਿਹੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਜਿੱਥੇ ਕਣਾਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਬਦਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, [[ਪਦਾਰਥਕ ਰਚਨਾ]] ਅਤੇ [[ਵਿਨਾਸ਼]] ([[ਐਨਹੀਲੇਸ਼ਨ]]) ਵਿੱਚ।<ref name="A. Messiah 1981 875">{{cite book| author = A. Messiah| year = 1981| title = Quantum Mechanics|publisher=North-Holland Publishing Company|volume=2|page=875|url=http://books.google.co.uk/books?id=VR93vUk8d_8C&pg=PA876&dq=lorentz+group+in+relativistic+quantum+mechanics#v=onepage&q=lorentz%20group%20in%20relativistic%20quantum%20mechanics&f=false| isbn =0-7204-00457}}</ref> ਹੁਣ ਤੱਕ, ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਿਧਾਂਤਿਕ ਤਰੱਕੀ, ਇੱਕ ਹੋਰ ਸ਼ੁੱਧ ਥਿਊਰੀ ਜੋ ਇਹਨਾਂ ਹੋਂਦਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਨੁਮਾਨਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਦੇਵੇ [[ਰਿਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ]] [[ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ]] ਰਹੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਣਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ [[ਫੀਲਡ ਕੁਆਂਟਾ]] ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। (ਵੇਰਵਿਆਂ ਲਈ ਲੇਖ ਦੇਖੋ) ਇੰਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਾਪੇਖਿਕ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਗਿਆਤ ਕਣ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਪੂਰੀ ਤਰਾਂ ਸਵੈ-ਅਨੁਕੂਲ ਸਾਪੇਖਿਕ ਥਿਊਰੀ ਪ੍ਰਤਿ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਸਂਖੇਪਤਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਅਜਿਹੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਜਿੱਥੇ ਕਣਾਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਬਦਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, [[ਪਦਾਰਥਕ ਰਚਨਾ]] ਅਤੇ [[ਵਿਨਾਸ਼]] ([[ਐਨਹੀਲੇਸ਼ਨ]]) ਵਿੱਚ।<ref name="A. Messiah 1981 875"/> ਹੁਣ ਤੱਕ, ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਿਧਾਂਤਿਕ ਤਰੱਕੀ, ਇੱਕ ਹੋਰ ਸ਼ੁੱਧ ਥਿਊਰੀ ਜੋ ਇਹਨਾਂ ਹੋਂਦਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਨੁਮਾਨਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਦੇਵੇ [[ਰਿਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ]] [[ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ]] ਰਹੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਣਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ [[ਫੀਲਡ ਕੁਆਂਟਾ]] ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। (ਵੇਰਵਿਆਂ ਲਈ ਲੇਖ ਦੇਖੋ) ਇਸ ਲੇਖ ਵਿੱਚ, ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣੀ-ਪਛਾਣੀ 3-ਅਯਾਮੀ [[ਵੈਕਟਰ ਕੈਲਕੁਲਸ]] ਚਿੰਨ-ਧਾਰਨਾ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ [[ਓਪਰੇਟਰ (ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ)|ਓਪਰੇਟਰਾਂ]] ਲਈ [[ਟੋਪੀ]]ਆਂ (ਹੈਟ) ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ (ਜੋ ਜਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੋਵੇ), ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਸਪੇਸ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪੁਰਜਿਆਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, [[ਟੈਂਸਰ ਸੂਚਕਾਂਕ ਧਾਰਨਾ]] ਨੂੰ ਵੀ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ (ਜੋ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਵਾਰ ਵਾਰ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ), ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ [[ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਧਾਰਨਾ|ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਜੋੜ ਪ੍ਰੰਪਰਾ]] ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇੱਥੇ [[SI ਇਕਾਈਆਂ]] ਇੱਥੇ ਵਰਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ; [[ਗਾਔਸ਼ੀਅਨ ਇਕਾਈਆਂ]] ਅਤੇ [[ਕੁਦਰਤੀ ਇਕਾਈਆਂ]] ਸਾਂਝੇ ਬਦਲਵੇਂ ਬਿਕਲਪ ਹਨ। ਸਾਰੀਆਂ ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ ਅੰਦਰ ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ; ਮੋਮੈਂਟਮ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ ਵਾਸਤੇ ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ [[ਫੋਰੀਅਰ ਟ੍ਰਾਂਸਫੌਰਮ]] ਕਰਨਾ ਹੀ ਪਿਆ ਹੈ – ਦੇਖੋ [[ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਅਤੇ ਮੋਮੈਂਟਮ ਸਪੇਸ]] == ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਅਤੇ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦਾ ਮੇਲ ਕਰਨਾ == ਇੱਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ [[ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] ਨੂੰ ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਬਣਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਸੋਧਣਾ ਹੈ।<ref name="Martin, Shaw, p 3"/> [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦੀ ਗਣਿਤਿਕ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ|ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦਾ ਇੱਕ ਸਵੈ-ਸਿੱਧ ਸਿਧਾਂਤ]] ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ [[ਕੁਆਂਟਮ ਸਿਸਟਮ]] ਦਾ [[ਟਾਈਮ ਐਵੋਲੀਊਸ਼ਨ]], ਸਿਸਟਮ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਇੱਕ ਢੁਕਵਾਂ [[ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ ਓਪਰੇਟਰ]] ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ, [[ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] ਦੁਆਰਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ: :<math>i\hbar \frac{\partial}{\partial t}\psi =\hat{H}\psi</math> ਹੱਲ, ਇੱਕ [[ਕੰਪਲੈਕਸ ਨੰਬਰ|ਕੰਪਲੈਕਸ]]-ਮੁੱਲ ਵਾਲਾ [[ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ]] {{math|''ψ''('''r''', ''t'')}} ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਿਸਟਮ ਦੇ ਵਰਤਾਓ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਵਾਲ਼ੇ, ਵਕਤ {{math|''t''}} ਉੱਤੇ ਕਣ ਦੇ [[ਤਿੰਨ-ਅਯਾਮੀ ਸਪੇਸ|3-ਅਯਾਮੀ]] [[ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਵੈਕਟਰ]] {{math|'''r'''}} ਦਾ ਇੱਲ [[ਫੰਕਸ਼ਨ (ਗਣਿਤ)|ਫੰਕਸ਼ਨ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹਰੇਕ ਕਣ ਦਾ ਇੱਕ ਗੈਰ-ਨੈਗਟਿਵ [[ਸਪਿੱਨ ਕੁਆਂਟਮ ਨੰਬਰ]] {{math|''s''}} ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਨੰਬਰ {{math|2''s''}} ਇੱਕ ਪੂਰਨ ਅੰਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ [[ਫਰਮੀਔਨ|ਫਰਮੀਔਨਾਂ]] ਲਈ [[ਔਡ]] (ਟਾਂਕ ਜਾਂ ਬਿਖਮ) ਅਤੇ [[ਬੋਸੌਨ|ਬੋਸੌਨਾਂ]] ਲਈ [[ਈਵਨ]] (ਸਮ ਜਾੰ ਜਿਸਤ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹਰੇਕ {{math|''s''}} ਦੇ {{math|2''s'' + 1}} ''z''-ਪ੍ਰੋਜੈਕਸ਼ਨ ਕੁਆਂਟਮ ਨੰਬਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; {{math|''σ'' {{=}} ''s'', ''s'' − 1, ..., −''s'' + 1, −''s''}}.<ref group="note">ਹੋਰ ਸਾਂਝੀਆਂ ਚਿੰਨ-ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ {{math|''m_s''}} ਅਤੇ {{math|''s_z''}} ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਗੈਰ-ਜਰੂਰੀ ਉੱਪ-ਸਕ੍ਰਿਪਟਾਂ ਨਾਲ ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਦੇਵੇਗਾ। ਸਪਿੱਨ ਮੁੱਲ ਨਾਮਕਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲ਼ੀ ਉਪ-ਸਕ੍ਰਪਿਟਾਂ {{math|''σ''}} ਪ੍ਰਤਿ ਨਾ ਹੀ [[ਟੈਂਸਰ ਸੂਚਕਾਂਕ ਚਿੰਨ|ਟੈਂਸਰ ਸੂਚਕਾਂਕਾਂ]] ਨਾਲ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ [[ਪੌਲੀ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ|ਪੌਲੀ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸਾਂ]] ਨਾਲ ਗਲਤਵਹਿਮੀ ਨਹੀਂ ਪਾਲਣੀ ਚਾਹੀਦੀ।</ref> ਇਹ ਇੱਕ ਅਤਿਰਿਕਤ ਅਨਿਰੰਤਰ ਚੱਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਮੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ; {{math|''ψ''('''r''', ''t'', ''σ'')}}। ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਤੌਰ ਤੇ, ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ 1920 ਵਿੱਚ [[ਵੌਲਫਗੈਂਗ ਪੌਲੀ|ਪੌਲੀ]], [[ਰਾਲਫ ਕ੍ਰੋਨਿਗ|ਕ੍ਰੋਨਿਗ]], [[ਜੌਰਜ ਓਲਹਨਬੈਕ|ਉਲਹਨਬੈਕ]] ਅਤੇ [[ਸੈਮੂਅਲ ਗੁਡਸਮਿਥ|ਗੁਡਸਮਿਥ]] ਵੱਲੋਂ ਸਪਿੱਨ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲ਼ੇ ਪਹਿਲੇ ਇਨਸਾਨ ਸਨ। ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਸਪਿੱਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰਨਾ, [[ਪੌਲੀ ਐਕਸਕਲੂਜ਼ਨ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ]] (1925) ਅਤੇ [[ਮਾਰਕਸ ਫੀਅਰਜ਼|ਫੀਅਰਜ਼]] ਦੀ ਹੋਰ ਸਰਵ ਸਧਾਰਨ [[ਸਪਿੱਨ-ਸਟੈਟਿਕਟਿਸ ਥਿਊਰਮ]] (1939) ਦਾ ਸਹੋਯੋਗ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਜੋ ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਾਦ ਪੌਲੀ ਦੁਆਰਾ ਪੁਨਰ-ਵਿਓਂਤਬੱਧ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਹ ਐਟਮਾਂ, ਨਿਊਕਲੀਆਇ (ਅਤੇ ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਆਪਣੀ ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਪੀਰੀਔਡਿਕ ਟੇਬਲ ਉੱਤੇ ਸਾਰੇ [[ਰਸਾਇਣਿਕ ਤੱਤ|ਤੱਤਾਂ]] ਦੀ ਵੀ) [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨਿਕ ਰਚਨਾ]] ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਕੁਆਰਕ ਬਣਤਰਾਂ ਅਤੇ [[ਕਲਰ ਚਾਰਜ]] (ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੇਰੌਨਾਂ ਅਤੇ ਮੀਜ਼ੌਨਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ) ਤੱਕ ਦੇ ਵਰਤਾਰੇ ਅਤੇ [[ਉੱਪ-ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਕਣ]] ਫਿਤਰਤ ਦੀ ਡਾਇਵਰਸ <!--ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਅਨੁਵਾਦ ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਹੈ --> ਰੇਂਜ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਹੈ। [[ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਦਾ ਇੱਕ ਬੁਨਿਆਦੀ ਅਨੁਮਾਨ ਸਾਪੇਖਿਕ [[ਐਨਰਜੀ-ਮੋਮੈਂਟਮ ਸਬੰਧ]] ਹੈ; [[ਰੈਸਟ ਮਾਸ]] {{math|''m''}}, ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਖਾਸ [[ਇਸ਼ਾਰੀਆ ਢਾਂਚਾ|ਰੈੱਫ੍ਰੈਂਸ ਫਰੇਮ]] ਅੰਦਰ [[ਊਰਜਾ]] {{math|''E''}} ਅਤੇ ਡੌਟ ਪ੍ਰੋਡਕਟ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ {{math|''p'' {{=}} {{sqrt|'''p''' • '''p'''}}}} ਮਾਤਰਾ ਵਾਲੇ 3-[[ਮੋਮੈਂਟਮ]] {{math|'''p'''}} ਸਮੇਤ ਕਿਸੇ ਕਣ ਲਈ ਇਹ ਸਬੰਧ ਇਵੇਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ:<ref>{{cite book|title=Dynamics and Relativity|url=https://archive.org/details/dynamicsrelativi0000fors|author1=J.R. Forshaw |author2=A.G. Smith |series=Manchester Physics Series|publisher=John Wiley & Sons|year=2009|pages=[https://archive.org/details/dynamicsrelativi0000fors/page/258 258]–259|isbn=978-0-470-01460-8}}</ref> :<math>E^2 = c^2\mathbf{p}\cdot\mathbf{p} + (mc^2)^2\,.</math> ਊਰਜਾ-ਮੋਮੈਂਟਮ ਸਬੰਧ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਇੱਕ [[ਅੰਸ਼ਿਕ ਡਿੱਫ਼੍ਰੈਂਸ਼ੀਅਲ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] ਜੋ ਕਣ ਦੀ ਕੁਆਂਟਮ ਯੰਤ੍ਰਾਵਲੀ ਅਨੁਮਾਨਿਤ ਕਰਨ ਲਈ {{math|''ψ''}} ਵਾਸਤੇ ਹੱਲ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲ਼ੀ ਇੱਕ [[ਸਾਪੇਖਿਕ ਵੇਵ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] ਰਚਣ ਲਈ, ਇਹ ਸਮੀਕਰਨਾਂ [[ਊਰਜਾ ਓਪਰੇਟਰ|ਊਰਜਾ]] ਅਤੇ [[ਮੋਮੈਂਟਮ ਓਪਰੇਟਰ|ਮੋਮੈਂਟਮ]] [[ਓਪਰੇਟਰ (ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ)#ਕ ਮਕੈਨਿਕਸ ਵਿੱਚ ਓਪਰੇਟਰ|ਓਪਰੇਟਰਾਂ]] ਨਾਲ ਇਕੱਠੀਆਂ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਇਹ ਹਨ: :<math>\hat{E}=i\hbar\frac{\partial}{\partial t}\,,\quad \hat{\mathbf{p}} = -i\hbar\nabla\,,</math> === ਸਪੇਸ ਅਤੇ ਟਾਈਮ === [[ਕਲਾਸੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਅਤੇ ਗੈਰ-ਸਾਪੇਖਾਤਮਿਕ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਅੰਦਰ, ਸਮਾਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਸ਼ੁੱਧ ਮਾਤਰਾ ਹੈ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਸਾਰੇ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਅਤੇ ਕਣ ਹਮੇਸਾਂ ਹੀ ਸਹਿਮਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸਪੇਸ ਤੋਂ ਸੁਤੰਤਰ ਪਿਛੋਕੜ ਵਿੱਚ ਟਿੱਕ ਟਿੱਕ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੈਰ-ਸਾਪੇਖਾਤਮਿਕ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ [[ਕਈ ਕਣ ਸਿਸਟਮ]] ਲਈ ਸਾਡੇ ਕੋਲ {{math|''ψ''('''r'''₁, '''r'''₂, '''r'''₃, ..., ''t'', ''σ''₁, ''σ''₂, ''σ''₃...)}} ਹੁੰਦਾ ਹੈ। [[ਰਿਲੇਟਵਿਸਟਿਕ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਅੰਦਰ, [[ਕੋ-ਆਰਡੀਨੇਟ ਸਿਸਟਮ|ਸਪੈਸ਼ੀਅਲ ਕੋ-ਆਰਡੀਨੇਟ]] ਅਤੇ [[ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕ ਸਮਾਂ]] ਸ਼ੁੱਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ; ਕੋਈ ਦੋ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਜੋ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਸਾਪੇਖਿਕ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਹੋਣ, [[ਘਟਨਾ (ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ)|ਘਟਨਾ]]ਵਾਂ ਦੇ ਵੱਖਰੇ ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਨਾਪ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਅਤੇ ਟਾਈਮ ਕੋ-ਆਰਡੀਨੇਟ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ਤੇ ਮਿਲ ਕੇ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਇੱਕ [[ਚਾਰ ਵੈਕਟਰ#ਫੋਰ-ਪੁਜੀਸ਼ਨ|ਚਾਰ-ਅਯਾਮੀ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਪੁਜੀਸ਼ਨ]] {{math|'''X''' {{=}} (''ct'', '''r''')}} ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਊਰਜਾ ਤੇ 3-ਮੋਮੈਂਟਮ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ਤੇ ਮਿਲ ਕੇ ਕਿਸੇ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਕਣ ਦਾ [[ਫੋਰ ਮੋਮੈਂਟਮ]] {{math|'''P''' {{=}} (''E''/''c'', '''p''')}} ਰਚਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ [[ਰੈੱਫਰੈਂਸ ਫਰੇਮ]] ਵਿੱਚ ਨਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਚਾਰਾਧੀਨ ਮੂਲ ਫਰੇਮ ਦੇ ਸਾਪੇਖਿਕ ਘੁਮਾਉਣ ਤੇ ਜਾਂ/ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵੱਖਰੀ ਫਰੇਮ ਵਿੱਚ ਵਧਾ ਕੇ ਨਾਪਣ ਤੇ ਇੱਕ [[ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸਨ]] ਮੁਤਾਬਿਕ ਬਦਲਦਾ ਹੈ। ਡੈਰੀਵੇਟਿਵ ਓਪਰੇਟਰ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰਾਂ ਊਰਜਾ ਤੇ 3-ਮੋਮੈਂਟਮ ਓਪਰੇਟਰ ਵੀ ਗੈਰ-ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ (ਅਸਥਿਰ) ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਲੌਰੱਟਜ਼ ਪਰਿਵਰਤਨਾਂ ਅਧੀਨ ਬਦਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। [[ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਸਪੇਸ]] ਅੰਦਰ, ਇੱਕ ਢੁਕਵੀਂ [[ਔਰਥੋਕ੍ਰੋਨਸ]] [[ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸਨ]] {{math|('''r''', ''t'') → Λ('''r''', ''t'')}} ਅਧੀਨ, ਸਾਰੀਆਂ ਇੱਕ-ਕਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕੁਆਂਟਮ ਅਵਸਥਾਵਾਂ {{math|''ψ_σ''}} ਸਥਾਨਿਕ ਤੌਰ ਤੇ [[ਲੌਰੰਟਜ਼ ਗਰੁੱਪ]] ਦੀ ਕਿਸੇ [[ਲੌਰੰਟਜ਼ ਗਰੁੱਪ ਦੀ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ ਥਿਊਰੀ|ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ]] {{math|''D''}} ਅਧੀਨ ਪਰਵਰਤਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ:<ref name="Weinberg">{{cite journal|author=Weinberg, S.|journal=Phys. Rev.|volume=133|pages=B1318–B1332|year=1964|doi=10.1103/PhysRev.133.B1318|title=Feynman Rules ''for Any'' spin|issue=5B|bibcode=1964PhRv..133.1318W|url=http://theory.fi.infn.it/becattini/files/weinberg1.pdf|access-date=2017-01-20|archive-date=2020-12-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20201204053451/http://theory.fi.infn.it/becattini/files/weinberg1.pdf|dead-url=yes}}; {{cite journal|author=Weinberg, S.|journal=Phys. Rev.|volume=134|pages=B882–B896|year=1964|doi=10.1103/PhysRev.134.B882|title=Feynman Rules ''for Any'' spin. II. Massless Particles|issue=4B|bibcode=1964PhRv..134..882W|url=http://theory.fi.infn.it/becattini/files/weinberg2.pdf|access-date=2017-01-20|archive-date=2022-03-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20220309040610/http://theory.fi.infn.it/becattini/files/weinberg2.pdf|dead-url=yes}}; {{cite journal|author=Weinberg, S.|journal=Phys. Rev.|volume=181|pages=1893–1899|year=1969|doi=10.1103/PhysRev.181.1893|title=Feynman Rules ''for Any'' spin. III|issue=5|bibcode=1969PhRv..181.1893W|url=http://theory.fi.infn.it/becattini/files/weinberg3.pdf|access-date=2017-01-20|archive-date=2022-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20220325020742/http://theory.fi.infn.it/becattini/files/weinberg3.pdf|dead-url=yes}}</ref> <ref>{{cite arXiv | author = K. Masakatsu | year = 2012 | title = Superradiance Problem of Bosons and Fermions for Rotating Black Holes in Bargmann–Wigner Formulation | arxiv = 1208.0644 }}</ref> :<math>\psi_\sigma(\mathbf{r}, t) \rightarrow D(\Lambda) \psi_\sigma(\Lambda^{-1}(\mathbf{r}, t)) </math> ਜਿੱਥੇ {{math|''D''(Λ)}} ਇੱਕ ਸੀਮਤ-ਅਯਾਮੀ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ ਹੈ, ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਇੱਕ {{math|(2''s'' + 1)×(2''s'' + 1)}} [[ਸਕੁਏਅਰ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ]] ਹੈ। ਫੇਰ ਤੋਂ, {{math|''ψ''}} ਨੂੰ {{math|''σ''}} ਦੇ {{math|(2''s'' + 1)}} ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਮੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਕੰਪੋਨੈਂਟ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕ [[ਕਾਲਮ ਵੈਕਟਰ]] ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। {{math|''s''}} ਅਤੇ {{math|''σ''}} ਕੁਆਂਟਮ ਨੰਬਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਨਾਮ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਨਿਰੰਤਰ ਹੋਣ ਜਾਂ ਅਨਿਰੰਤਰ, ਜੋ ਕੁਆਂਟਮ ਨੰਬਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਦਬਾ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। {{math|''σ''}} ਦਾ ਇੱਕ ਮੁੱਲ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ ਮੁਤਾਬਿਕ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਇੱਕ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਵਾਰ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। {{ਹੋਰ ਜਾਣਕਾਰੀ|ਜਨਰੇਟਰ (ਗਣਿਤ)|ਗਰੁੱਪ ਥਿਊਰੀ|ਲੌਰੰਟਜ਼ ਗਰੁੱਪ ਦੀ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ ਥਿਊਰੀ|ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਅੰਦਰ ਸਮਰੂਪਤਾਵਾਂ}} === ਗੈਰ-ਸਾਪੇਖਿਕ ਅਤੇ ਸਾਪੇਖਿਕ ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ === {{main article|ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ ਓਪਰੇਟਰ}} ਕਿਸੇ [[ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ (ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ)|ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ]] ਅੰਦਰ ਕਿਸੇ ਕਣ ਵਾਸਤੇ [[ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ ਮਕੈਨਿਕਸ|ਕਲਾਸੀਕਲ ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ]], [[ਕਾਇਨੈਟਿਕ ਐਨਰਜੀ]] {{math|'''p'''·'''p'''/2''m''}} ਅਤੇ [[ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਐਨਰਜੀ]] {{math|''V''('''r''', ''t'')}} ਦਾ ਜੋੜ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ [[ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਤਸਵੀਰ]] ਅੰਦਰ ਇਹ ਕੁਆਂਟਮ ਓਪਰੇਟਰ ਸਬੰਧਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: :<math>\hat{H} = \frac{\hat{\mathbf{p}}\cdot\hat{\mathbf{p}}}{2m} + V(\mathbf{r},t) </math> ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਉੱਪਰ ਲਿਖੀ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਭਰਨ ਨਾਲ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਵਾਸਤੇ ਇੱਕ ਗੈਰ-ਸਾਪੇਖਿਕ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਮਿਲਦੀ ਹੈ: ਜੋ ਵਿਧੀ ਇੱਕ ਸਰਲ ਸਮੀਕਰਨ ਦਾ ਇੱਕ ਸਿੱਧੀ ਬਦਲ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਉਲਟ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਅੰਦਰ ਇਹ ਇੰਨੀ ਅਸਾਨ ਨਹੀਂ ਹੈ: ਐਨਰਜੀ-ਮੋਮੈਂਟਮ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਐਨਰਜੀ ਅੰਦਰ ਦੋਘਾਤੀ ([[ਕੁਆਡ੍ਰੈਟਿਕ]]) ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮੋਮੈਂਟਮ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੂਲ ਸੈਟਿੰਗ: :<math>\hat{H} = \hat{E} = \sqrt{c^2 \hat{\mathbf{p}}\cdot\hat{\mathbf{p}} + (mc^2)^2} \quad \Rightarrow \quad i\hbar\frac{\partial}{\partial t}\psi = \sqrt{c^2 \hat{\mathbf{p}}\cdot \hat{\mathbf{p}} + (mc^2)^2} \, \psi</math> ਕਈ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਮਦਦਗਾਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਓਪਰੇਟਰਾਂ ਦਾ ਵਰਗਮੂਲ ਉਵੇਂ ਨਹੀਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸਨੂੰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਓਪਰੇਟਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਸੇ [[ਪਾਵਰ ਸੀਰੀਜ਼]] ਅੰਦਰ ਫੈਲਾਉਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਰੇਕ ਰਕਮ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪਾਵਰ ਤੱਕ ਵਧਾਉਣ ਤੇ, ਇਹ {{math|''ψ''}} ਉੱਤੇ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਾਵਰ ਸੀਰੀਜ਼ ਦੇ ਇੱਕ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਸਪੇਸਟਾਈਮ [[ਡੈਰੀਵੇਟਿਵ (ਗਣਿਤ)|ਡੈਰੀਵੇਟਿਵ]] ਪੂਰੀ ਤਰਾਂ ਅਸਮਰੂਪ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: ਸਪੇਸ ਡੈਰੀਵੇਟਿਵ ਅਨੰਤ-ਵਿਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਸਮਾਂ ਡੈਰੀਵੇਟਿਵ ਸਿਰਫ ਪਹਿਲੀ ਵਿਵਸਥਾ ਤੱਕ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਚੰਗੇ ਨਹੀਂ ਲਗਦੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਫੇਰ ਤੋਂ, ਐਨਰਜੀ ਓਪਰੇਟਰ ਦੀ ਗੈਰ-ਸਥਿਰਤਾ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਵਰਗਮੂਲ ਬਰਾਬਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਸਥਿਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਮੱਸਿਆ, ਜੋ ਪੂਰੀ ਤਰਾਂ ਸਪਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੈ ਅਤੇ ਗੰਭੀਰ ਸਮੱਸਿਆ ਹੈ, ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸਨੂੰ [[ਕੁਆਂਟਮ ਗੈਰ-ਸਥਾਨਿਕਤਾ|ਗੈਰਸਥਾਨਿਕ]] ਹੋਣਾ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ [[ਕਾਰਣਾਤਮਿਕਤਾ (ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ)|ਕਾਰਣਾਤਮਿਕਤਾ]] (ਕੈਜ਼ੂਅਲਟੀ) ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕਰਦਾ ਵੀ ਸ਼ਾਬਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ: ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਕਣ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਤੌਰ ਤੇ ਕਿਸੇ ਬਿੰਦੂ {{math|'''r'''₀}} ਉੱਤੇ ਸਥਾਨਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਕਿ {{math|''ψ''('''r'''₀, ''t'' {{=}} 0)}} ਸੀਮਤ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਭ ਜਗਹ ਜ਼ੀਰੋ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਬਾਦ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੇ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਹਰੇਕ ਸਥਾਨ ਤੇ ਡੀਲੋਕਲਾਇਜ਼ੇਸ਼ਨ (ਸਥਾਂਤਰਨ) {{math|''ψ''('''r''', ''t'') ≠ 0}} ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ {{math|{{!}}'''r'''{{!}} > ''ct''}} ਲਈ ਵੀ ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਕਣ ਕਿਸੇ ਬਿੰਦੂ ਉੱਤੇ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਤਰੰਗ ਦੇ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਇਲਾਜ ਇੱਕ ਵਾਧੂ ਰੋਕਥਾਮ {{math|''ψ''({{math|{{!}}'''r'''{{!}} > ''ct''}}, ''t'') {{=}} 0}}.<ref name="Parker 1994">{{cite book|pages=[https://archive.org/details/mcgrawhillencycl1993park/page/1193 1193]–1194| author=C.B. Parker| title=McGraw Hill Encyclopaedia of Physics|url=https://archive.org/details/mcgrawhillencycl1993park| publisher=McGraw Hill|edition=2nd| year=1994| isbn=0-07-051400-3}}</ref> ਲਗਾ ਕੇ ਹੀ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ ਅੰਦਰ ਸਪਿੱਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਵੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਗੈਰ-ਸਾਪੇਖਿਕ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਥਿਊਰੀ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸਪਿੱਨ-ਯੁਕਤ ਕਣ {{math|''μ_B''}} ਦੀਆਂ ਯੂਨਿਟਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਆਂਟਾਇਜ਼ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਇੱਕ ਸਬੰਧਤ ਸਪਿੱਨ ਚੁੰਬਕੀ ਮੋਮੈਂਟ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਜਿਸਨੂੰ [[ਬੋਹਰ ਮੈਗਨੇਟੌਨ]] ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ:<ref>{{cite book|title=Quantum Physics of Atoms, Molecules, Solids, Nuclei and Particles|url=https://archive.org/details/quantumphysicsof00eisb|edition=2nd|page=[https://archive.org/details/quantumphysicsof00eisb/page/274 274]|author1=R. Resnick |author2=R. Eisberg |publisher=John Wiley & Sons|year=1985|isbn=978-0-471-87373-0}}</ref><ref>{{cite book|author1=L.D. Landau |author2=E.M. Lifshitz |title=Quantum Mechanics Non-Relativistic Theory|volume=3|page=455|publisher=Elsevier|year=1981|url=https://books.google.com/books?id=SvdoN3k8EysC&pg=PA455&dq=magnetic+moments+in+relativistic+quantum+mechanics&redir_esc=y#v=onepage&q=magnetic%20moments%20in%20relativistic%20quantum%20mechanics&f=false|isbn=0-08-050348-9}}</ref> :<math>\hat{\boldsymbol{\mu}}_S = - \frac{g\mu_B}{\hbar}\hat{\mathbf{S}}\,,\quad \left|\boldsymbol{\mu}_S\right| = - g\mu_B \sigma\,,</math> === ਸੁਤੰਤਰ ਕਣਾਂ ਲਈ ਕਲੇਇਨ-ਜੌਰਡਨ ਅਤੇ ਡੀਰਾਕ ਸਮੀਕਰਨਾਂ === ਐਨਰਜੀ-ਮੋਮੈਂਟਮ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ ਐਨਰਜੀ ਅਤੇ ਮੋਮੈਂਟਮ ਓਪਰੇਟਰ ਮੁੱਲ ਭਰਨਾ ਪਹਿਲੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ [[ਕਲੇਇਨ-ਜੌਰਡਨ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਦੱਸਦਾ ਲਗਦਾ ਹੈ:<ref>{{cite news|author=A. Wachter|page=5|title=Relativistic quantum mechanics |publisher=Springer|year=2011|url=https://books.google.com/books?id=NjZogv2yFzAC&pg=PA367&dq=electromagnetic+multipoles+in+relativistic+quantum+mechanics&redir_esc=y#v=onepage&q=electromagnetic%20multipoles%20in%20relativistic%20quantum%20mechanics&f=false|isbn=90-481-3645-8}}</ref> :<math>\hat{E}^2 \psi = c^2\hat{\mathbf{p}}\cdot\hat{\mathbf{p}}\psi + (mc^2)^2\psi \,,</math> ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਖੋਜਿਆ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਬਹੁਤ ਸਿੱਧਾ ਹੀ ਸੀ, ਇਹ 1925 ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਨੇ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਜਦੋਂ ਅਜੇ ਉਸਨੇ ਗੈਰ-ਸਾਪੇਖਿਕ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਖੋਜੀ ਸੀ, ਅਤੇ 1927 ਵਿੱਚ ਕਲੇਇਨ ਜੌਰਡਨ ਨੇ ਵੀ ਨੋਟ ਕੀਤਾ, ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਇਹ [[ਲੌਰੰਟਜ਼ ਕੋਵੇਰੀਅੰਸ|ਸਪੇਖਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਸਥਿਰ]] ਹੈ, ਫੇਰ ਵੀ ਇਹ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਇਕੱਲੀ ਹੀ ਕੁੱਝ ਕਾਰਣਾਂ ਕਰਕੇ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਜਿੰਨੀ ਕਾਫੀ ਬੁਨਿਆਦ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਇੱਕ ਕਾਰਣ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਨੈਗਟਿਵ-ਐਨਰਜੀ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਹੱਲ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ,<ref name="Martin, Shaw, p 3"/><ref>{{cite book|title=Quantum Mechanics|url=https://archive.org/details/quantummechanics0000aber|author=E. Abers|publisher=Addison Wesley|year=2004|page=[https://archive.org/details/quantummechanics0000aber/page/n434 415]|isbn=978-0-13-146100-0}}</ref> ਦੂਜਾ ਕਾਰਣ ਡੈਂਸਟੀ (ਅੱਗੇ ਲਿਖੀ ਗਈ ਹੈ) ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਜਿਵੇਂ ਹੈ ਉਸਤਰਾਂ ਸਿਰਫ ਸਪਿੱਨਹੀਣ ਕਣਾਂ ਤੇ ਹੀ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਨੂੰ ਕਿਸਮ ਦੀ ਕਿਸਮ ਵਿੱਚ ਤੋੜ ਕੇ ਲਿਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ:<ref name="Penrose 2005, p 620–621">{{cite book |author=R. Penrose| title=[[The Road to Reality]]| publisher= Vintage Books|pages=[https://archive.org/details/roadtorealitycom00penr_0/page/620 620]–621| year=2005 | isbn=978-0-09-944068-0}}</ref><ref>{{Cite book|title=Physics of Atoms and Molecules|author=Bransden, BH|author2=Joachain, CJ |year=1983|publisher=Prentice Hall|edition=1st|page=634|isbn=0-582-44401-2}}</ref> :<math> \left(\hat{E} - c\boldsymbol{\alpha}\cdot\hat{\mathbf{p}} - \beta mc^2 \right)\left(\hat{E} + c\boldsymbol{\alpha}\cdot\hat{\mathbf{p}} + \beta mc^2 \right)\psi=0 \,, </math> ਜਿੱਥੇ {{math|'''α''' {{=}} (''α''₁, ''α''₂, ''α''₃)}} ਅਤੇ {{math|''β''}} ਸਿਰਫ ਨੰਬਰ ਜਾਂ ਵੈਕਟਰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਸਗੋਂ 4 × 4 [[ਹਰਮਿਸ਼ੀਅਨ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ]] ਹਨ ਜੋ {{math|''i'' ≠ ''j''}} ਵਾਸਤੇ [[ਐਂਟੀਕਮਿਊਟ]] ਹੋਣੇ ਮੰਗਦੇ ਹਨ: :<math>\alpha_i \beta = - \beta \alpha_i, \quad \alpha_i\alpha_j = - \alpha_j\alpha_i \,,</math> ਅਤੇ [[ਆਇਡੈਂਟਿਟੀ ਮੈਟ੍ਰਕਿਸ]] ਪ੍ਰਤਿ ਵਰਗ ਹੋਣਾ ਮੰਗਦੇ ਹਨ: :<math> \alpha_i^2 = \beta^2 = I \,, </math> ਤਾਂ ਜੋ ਮਿਸ਼ਰਿਤ ਦੂਜੇ ਦਰਜੇ ਦੇ ਡੈਰੀਵੇਟਿਵਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਰਕਮਾਂ ਮੁੱਕ ਜਾਣ ਜਦੋਂਕਿ ਦੂਜੇ ਦਰਜੇ ਵਾਲੇ ਡੈਰੀਵੇਟਿਵ ਵਾਲੀਆੰ ਰਕਮਾਂ ਸਪੇਸ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਅੰਦਰ ਸ਼ੁੱਧ ਤੌਰ ਤੇ ਬਚ ਜਾਣ। ਪਹਿਲੀ ਵਿਵਸਥਾ: :<math>\left(\hat{E} - c\boldsymbol{\alpha}\cdot\hat{\mathbf{p}} - \beta mc^2 \right)\psi=0 \quad \Leftrightarrow \quad \hat{H} = c\boldsymbol{\alpha}\cdot\hat{\mathbf{p}} + \beta mc^2</math> [[ਡੀਰਾਕ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] ਹੈ। ਦੂਜਾ ਹਿੱਸਾ ਵੀ ਡੀਰਾਕ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਹੀ ਹੈ, ਪਰ ਕਿਸੇ [[ਨੈਗਟਿਵ ਪੁੰਜ]] ਵਾਲੇ ਕਣ ਲਈ ਹੈ।<ref name="Penrose 2005, p 620–621"/> ਹਰੇਕ ਹਿੱਸਾ (ਫੈਕਟਰ) ਸਾਪੇਖਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ (ਸਥਿਰ) ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਕਾਰਣ ਇੱਕ ਹੋਰ ਤਰਾਂ ਵੀ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ: ਉੱਪ ਵਾਲੀ ਕਿਸਮ ਅੰਦਰ ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ ਇਸ ਤਰਾਂ ਲਓ, ਜਿਵੇਂ ਡੀਰਾਕ ਨੇ 1928 ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਸੀ, ਫੇਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਨੂੰ ਓਪਰੇਟਰਾਂ {{math|''E'' + ''c'''''α''' · '''p''' + ''βmc''²}} ਦੇ ਹੋਰ ਹਿੱਸੇ ਦੁਆਰਾ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਗੁਣਾ ਕਰ ਦੇਵੋ, ਅਤੇ ਕਲੇਇਨ-ਜੌਰਡਨ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਕਰਨ ਤੇ ਰੋਕਥਾਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ {{math|'''α'''}} ਅਤੇ {{math|''β''}} ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪੌਜ਼ਟਿਵ ਪੁੰਜ ਵਾਲੀ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਬੇਗਹਿਚਕ ਤੌਰ ਤੇ ਵਰਤਣੀ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। {{math|''ψ''}} ਨਾਲ ਗੁਣਾ ਹੋਣ ਵਾਲ਼ੇ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ ਸੁਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਕੋਈ ਸਕੇਲਰ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਜਿਵੇਂ ਕਲੇਇਨ-ਜੌਰਡਨ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਚਾਰ-ਕੰਪੋਨੈਂਟਾਂ ਵਾਲੀ ਇਕਾਈ (ਚੀਜ਼) ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਡੀਰਾਕ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਅਜੇ ਵੀ ਨੈਗਟਿਵ ਐਨਰਜੀ ਵਾਲੇ ਹੱਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ,<ref name="Martin, Shaw, pp 5–6"/><ref>{{cite book|author=W.T. Grandy|title=Relativistic quantum mechanics of leptons and fields|volume=|page=54|publisher=Springer|year=1991|url=https://books.google.com/books?id=BPCFI4yFMbcC&pg=PA67&dq=magnetic+moments+in+relativistic+quantum+mechanics&redir_esc=y#v=onepage&q=magnetic%20moments%20in%20relativistic%20quantum%20mechanics&f=false|isbn=0-7923-1049-7}}</ref> ਇਸਲਈ ਡੀਰਾਕ ਨੇ ਸਵੈ-ਸਿੱਧ ਕੀਤਾ ਕਿ ਨੈਗਟਿਵ ਐਨਰਜੀ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਘੇਰੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ [[ਪੌਲੀ ਸਿਧਾਂਤ]] ਮੁਤਾਬਿਕ, [[ਐਟਮ]]ਾਂ ਵਿੱਚ ਪੌਜ਼ਟਿਵ ਤੋਂ ਨੈਗਟਿਵ ਐਨਰਜੀ ਲੈਵਲਾਂ ਤੱਕ ਦੀਆਂ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨਿਕ ਤਬਦੀਲੀ]]ਆਂ ਮਨਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਆਦਾ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲਈ [[ਡੀਰਾਕ ਸਾਗਰ]] ਦੇਖੋ। ਜਿੱਥੇ {{math|''g''}}, ਕਣ ਵਾਸਤੇ (ਸਪਿੱਨ) [[g-ਫੈਕਟਰ (ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ)|g-ਹਿੱਸਾ]] (ਫੈਕਟਰ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ {{math|'''S'''}}, [[ਸਪਿੱਨ ਓਪਰੇਟਰ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਫੀਲਡ]]ਾਂ ਨਾਲ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਬਾਹਰੀ ਤੌਰ ਤੇ ਲਾਗੂ ਕੀਤੀ ਗਈ [[ਮੈਗਨੈਟਿਕ ਫੀਲਡ]] {{math|'''B'''}} ਅੰਦਰ ਕਿਸੇ ਕਣ ਵਾਸਤੇ, ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ ਰਕਮ<ref name="Schuam p 181">{{cite book|author1=Y. Peleg |author2=R. Pnini |author3=E. Zaarur |author4=E. Hecht | year = 2010|edition=2nd| title = Quantum Mechanics|series=Shaum's outlines|publisher=McGraw–Hill|page=181|volume=| isbn = 978-0-07-162358-2}}</ref> :<math>\hat{H}_B = - \mathbf{B} \cdot \hat{\boldsymbol{\mu}}_S </math> ਉੱਪਰ ਲਿਖੇ ਗੈਰ-ਸਾਪੇਖਿਕ (ਨੌਨ-ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ ਵਿੱਚ ਜੋੜਨੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਉਲਟ, ਇੱਕ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਐਨਰਜੀ-ਮੋਮੈਂਟਮ ਸਬੰਧ ਤੇ ਜੋਰ ਦੇਣ ਦੀ ਮੰਗ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਪਿੱਨ ਨੂੰ ਖੁਦ-ਬ-ਖੁਦ (ਐਟੋਮੈਟਿਕਲੀ) ਪੇਸ਼ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite book|title=Quantum Mechanics|url=https://archive.org/details/quantummechanics0000aber|author=E. Abers|publisher=Addison Wesley|year=2004|page=[https://archive.org/details/quantummechanics0000aber/page/n444 425]|isbn=978-0-13-146100-0}}</ref> ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ ਹੇਠਾਂ ਲਿਖੇ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ ਗੈਰ-ਸਾਪੇਖਿਕ (ਨੌਨ-ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਜੁਲਦਾ ਹੈ; [[ਰੈਸਟ ਮਾਸ]] ਅਤੇ ਬਾਹਰੀ ਤੌਰ ਤੇ ਲਾਗੂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਫੀਲਡਾਂ ਨਾਲ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ ਵਾਲੀਆਂ ਰਕਮਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰਦੀਆਂ ਰਕਮਾਂ ਹਨ, ਜੋ ਕਲਾਸੀਕਲ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਐਨਰਜੀ ਰਕਮ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਜੁਲਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਕਾਇਨੈਟਿਕ ਐਨਰਜੀ ਰਕਮ ਵਰਗੀਆਂ ਮੋਮੈਂਟਮ ਰਕਮਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਫਰਕ ਇਹ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ [[ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ (ਗਣਿਤ)|ਮੈਟ੍ਰਿਕਸਾਂ]] ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਪਿੱਨ ਓਪਰੇਟਰ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਪਿੱਨ ਇੰਡੈਕਸ {{math|''σ''}} ਉੱਤੇ [[ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ ਗੁਣਨਫਲ]] ਚਲਦਾ ਹੈ, ਇਸਲਈ ਆਮਤੌਰ ਤੇ ਇੱਕ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ: :<math>\hat{H} = \hat{H}(\mathbf{r}, t, \hat{\mathbf{p}}, \hat{\mathbf{S}})</math> ਸਪੇਸ, ਸਮੇਂ, ਅਤੇ ਮੋਮੈਂਟਮ ਅਤੇ ਸਪਿੱਨ ਓਪਰੇਟਰਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਫੰਕਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। == ਘਣਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਕਰੰਟ == ਗੈਰ-ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਅੰਦਰ, [[ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ]] {{math|''ψ''}} ਦਾ ਸਕੁਏਅਰ-ਮੌਡੂਲਸ, [[ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਡੈਂਸਟੀ ਫੰਕਸ਼ਨ]] {{math|''ρ'' {{=}} {{!}}''ψ''{{!}}²}} ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲੱਗਪਗ 1927 ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀ [[ਕੌਪਨਹਾਗਨ ਵਿਆਖਿਆ]] ਹੈ। ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਅੰਦਰ, ਜਿੱਥੇ {{math|''ψ''('''r''', ''t'')}} ਇੱਕ [[ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਵਿਆਖਿਆ ਗੈਰ-ਸਾਪੇਖਿਕ (ਨੌਨ-ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਅੰਦਰਲੀ ਵਿਆਖਿਆ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਕੁੱਝ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਵੇਵ ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਡੈਂਸਟੀ {{math|''ρ''}} ਜਾਂ [[ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਕਰੰਟ]] {{math|'''j'''}} (ਜਿਸਦਾ ਸਹੀ ਅਰਥ “ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਕਰੰਟ ਡੈਂਸਟੀ” ਹੁੰਦਾ ਹੈ) ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਨਹੀਂ ਲਗਾਉਂਦੀਆਂ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਪੇਸ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ [[ਪੌਜ਼ਟਿਵ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਫੰਕਸ਼ਨ]] ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ। ਪਰ ਡੀਰਾਕ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਅਜਿਹਾ ਕਰਦੀ ਹੈ:<ref>{{cite book|title=Quantum Mechanics|url=https://archive.org/details/quantummechanics0000aber|author=E. Abers|publisher=Addison Wesley|year=2004|page=[https://archive.org/details/quantummechanics0000aber/page/n442 423]|isbn=978-0-13-146100-0}}</ref> :<math>\rho=\psi^\dagger \psi, \quad \mathbf{j} = \psi^\dagger \gamma^0 \boldsymbol{\gamma} \psi \quad \rightleftharpoons \quad J^\mu = \psi^\dagger \gamma^0 \gamma^\mu \psi </math> ਜਿੱਥੇ ਡੈਗਰ ਵਾਲਾ ਚਿੰਨ੍ਹ [[ਹਰਮਿਸ਼ੀਅਨ ਅਡਜੋਆਇੰਟ]] (ਵਿਦਵਾਨ ਅਕਸਰ [[ਡੀਰਾਕ ਅਡਜੋਆਇੰਟ]] ਵਾਸਤੇ {{math|{{overline|''ψ''}} {{=}} ''ψ''^†''γ''⁰}} ਲਿਖਦੇ ਹਨ) ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ {{math|''J^μ''}}, [[ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਕਰੰਟ#ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ (ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) 4-ਕਰੰਟ|ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਚਾਰ-ਕਰੰਟ]] ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ [[ਕਲੇਇਨ-ਜੌਰਡਨ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ:<ref>{{cite book|title=Quantum Field Theory|url=https://archive.org/details/quantumfieldtheo0000mcma|series=Demystified|author=D. McMahon|publisher=McGraw Hill|page=[https://archive.org/details/quantumfieldtheo0000mcma/page/114 114]|year=2008|isbn=978-0-07-154382-8}}</ref> :<math>\rho = \frac{i\hbar}{2mc^2}\left(\psi^{*}\frac{\partial \psi}{\partial t} - \psi \frac{\partial \psi^*}{\partial t}\right)\,,\quad \mathbf{j} = -\frac{i\hbar}{2m}\left(\psi^* \nabla \psi - \psi \nabla \psi^*\right) \quad \rightleftharpoons \quad J^\mu = \frac{i\hbar}{2m}(\psi^*\partial^\mu\psi - \psi\partial^\mu\psi^*) </math> ਜਿੱਥੇ {{math|∂^''μ''}}, [[ਚਾਰ-ਗ੍ਰੇਡੀਅੰਟ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ {{math|''ψ''}} ਅਤੇ {{math|∂''ψ''/∂''t''}}, ਦੋਵਾਂ ਦੀਆਂ ਹੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਕੀਮਤਾਂ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਨਾਲ ਚੁਣੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਸਲਈ ਡੈਂਸਟੀ ਨੇਗਟਿਵ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਜਗਹ, ਪਹਿਲੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਜੋ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਡੈਂਸਟੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਕਰੰਟ ਨੂੰ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਚਾਰਜ]] ਨਾਲ ਗੁਣਾ ਕਰਨ ਤੇ [[ਚਾਰਜ ਡੈਂਸਟੀ]] ਅਤੇ [[ਕਰੰਟ ਡੈਂਸਟੀ]] ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪੁਨਰ-ਵਿਆਖਿਅਤ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਫੇਰ, ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ {{math|''ψ''}} ਬਿਲਕੁਲ ਵੀ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਨਹੀੰ ਰਹਿੰਦਾ, ਪਰ ਕੋਈ ਫੀਲਡ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਆਖਿਅਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref name="Parker 1994"/> ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਚਾਰਜ ਦੀ ਡੈਂਸਟੀ ਅਤੇ ਕਰੰਟ ਹਮੇਸਾਂ ਹੀ ਇੱਕ [[ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਸਮੀਕਰਨ]] ([[ਕੰਟੀਨਿਊਟੀ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ: :<math>\frac{\partial \rho}{\partial t} + \nabla\cdot\mathbf{J} = 0 \quad \rightleftharpoons \quad \partial_\mu J^\mu = 0 \,, </math> ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਚਾੇਰਜ ਇੱਕ [[ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਮਾਤਰਾ]] (ਕੰਜ਼੍ਰਵਡ ਕੁਆਂਟਿਟੀ) ਹੋਵੇ। ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਡੈਂਸਟੀ ਅਤੇ ਕਰੰਟ ਵੀ ਇੱਕ ਨਿਰੰਰਤ੍ਰਤਾ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਤੇ ਖਰੇ ਉਤਰਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਫੇਰ ਵੀ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਗੈਰ-ਹਾਜ਼ਰੀ ਅੰਦਰ ਸਿਰਫ ਇਹੀ ਕੁੱਝ ਹੀ ਸੰਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। == ਸਪਿੱਨ ਅਤੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰਦੇ ਕਣ == ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ ਅੰਦਰ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰਨਾ ਸਰਵ ਸਧਾਰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਕਠਿਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। [[ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਮੇਲ]] ([[ਮਿਨੀਮਲ ਕਪਲਿੰਗ]]) ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰਨ ਦਾ ਇੱਕ ਸਰਲ ਤਰੀਕਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਫੀਲਡ ਅੰਦਰ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਚਾਰਜ]] {{math|''q''}} ਚਾਰਜ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਕਣ ਵਾਸਤੇ, ਜੋ ਮੈਗਨੈਟਿਕ ਫੀਲਡ {{math|'''B''' {{=}} &nabla; &times; '''A'''}}, ਅਤੇ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਸਕੇਲਰ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ]] {{math|''ϕ''('''r''', ''t'')}} ਦੁਆਰਾ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ [[ਮੈਗਨੈਟਿਕ ਵੈਕਟਰ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ]] {{math|'''A'''('''r''', ''t'')}} ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ:<ref>{{Cite book|title=Physics of Atoms and Molecules|author=Bransden, BH|author2=Joachain, CJ |year=1983|publisher=Prentice Hall|edition=1st|pages=632–635|isbn=0-582-44401-2}}</ref> :<math>\hat{E} \rightarrow \hat{E} - q\phi \,, \quad \hat{\mathbf{p}}\rightarrow \hat{\mathbf{p}} - q \mathbf{A} \quad \rightleftharpoons \quad \hat{P}_\mu \rightarrow \hat{P}_\mu -q A_\mu</math> ਜਿੱਥੇ {{math|''P_μ''}} ਇੱਕ [[ਚਾਰ-ਮੋਮੈਂਟਮ]] ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ ਸਬੰਧਤ [[4-ਮੋਮੈਂਟਮ ਓਪਰੇਟਰ]], ਅਤੇ {{math|''A_μ''}} [[ਫੋਰ-ਪੁਟੇਂਸ਼ਲ]] ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ, ਗੈਰ-ਸਾਪੇਖਿਕ (ਨੌਨ-ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਸੀਮਾ, ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸੀਮਾਵਾਂ ਵਾਲੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵੱਲ ਇਾਰਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ: :<math>E - e\phi \approx mc^2\,,\quad \mathbf{p} \approx m \mathbf{v}\,,</math> ਯਾਨਿ ਕਿ, ਕਣ ਦੀ ਕੁੱਲ ਊਰਜਾ ਲੱਗਪਗ ਛੋਟੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਪੁਟੈਂਸਲਾਂ ਵਾਸਤੇ ਰੈਸਟ ਐਨਰਜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੋਮੈਂਟਮ ਲੱਗਪਗ ਕਲਾਸੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। === ਸਪਿੱਨ-0 === ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ, ਕਲੇਇਨ-ਜੌਰਡਨ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਮੇਲ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਮੰਨਦੀ ਹੈ; :<math>{(\hat{E} - q\phi)}^2 \psi = c^2{(\hat{\mathbf{p}} - q \mathbf{A})}^2\psi + (mc^2)^2\psi \quad \rightleftharpoons \quad \left[{(\hat{P}_\mu - q A_\mu)}{(\hat{P}^\mu - q A^\mu)} - {(mc)}^2 \right] \psi = 0.</math> ਜਿਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਚਾਰਕ ਜ਼ੀਰੋ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸਮੀਕਰਨ ਮਮੂਲੀ ਤੌਰ ਤੇ ਸੁਤੰਤਰ ਕਲੇਇਨ-ਜੌਰਡਨ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਤੱਕ ਘਟ ਕੇ ਸੰਖੇਪ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਗੈਰ-ਸਿਫਰ ਚਾਰਜ ਨੂੰ ਥੱਲੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇ। ਇਹ ਇੱਕ ਸਕੇਲਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਗਰੁੱਪ ਦੀ ਘਟਾਈ-ਨਾ-ਜਾ-ਸਕਣ ਵਾਲੀ ਇੱਕ-ਅਯਾਮੀ ਸਕੇਲਰ [[ਲੌਰੱਟਜ਼ ਗਰੁੱਪ ਦੀ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ ਥਿਊਰੀ|{{math|(0,0)}}]] ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਅਰਥ ਇਹ ਹੋਇਆ ਕਿ ਇਸਦੇ ਹੱਲ {{math|(0,0)}} ਪ੍ਰਸਤੁਤੀਆਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸਿੱਧੇ ਜੋੜ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਰੱਖਣਗੇ। ਜਿਹੜੇ ਹੱਲ ਘਟਾਈ-ਨਾ-ਜਾ-ਸਕਣ-ਯੋਗ {{math|(0,0)}} ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਉਹ ਦੋ ਜਾਂ ਹੋਰ ਜਿਆਦਾ ਸੁਤੰਤਰ ਕੰਪੋਨੈਂਟ ਰੱਖਣਗੇ। ਅਜਿਹੇ ਹੱਲ ਆਮਤੌਰ ਤੇ ਗੈਰ-ਸਿਫਰ ਸਪਿੱਬਨ ਵਾਲੇ ਕਣਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਕਿਉਂਕਿ ਸਪਿੱਨ-ਕੰਪੋਨੈਂਟ ਸੁਤੰਤਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਇਸਦੇ ਲਈ ਇੱਕ ਹੋਰ ਰੋਕਥਾਮ ਲਗਾਉਣੀ ਹੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਦੇਖੋ ਥੱਲੇ, ਸਪਿੱਨ ½ ਵਾਸਤੇ ਡੀਰਾਕ ਇਕੁਏਸ਼ਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਸਿਸਟਮ ਸਿਰਫ ਕਲੇਇਨ-ਜੌਰਡਨ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਨੂੰ ਹੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਸਨੂੰ ਜ਼ੀਰੋ ਸਪਿੱਨ ਵਾਲੇ ਕਿਸੇ ਸਿਸਟਮ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਹੀ ਵਿਆਖਿਅਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਫੀਲਡ ਨੂੰ [[ਮੈਕਸਵੈੱਲ ਦੀਆਂ ਸਮੀਕਰਨਾਂ]] ਮੁਤਾਬਿਕ ਕਲਾਸੀਕਲ ਤੌਰ ਤੇ ਹੀ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਣ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਰਾਹੀਂ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਲੇਇਨ-ਜੌਰਡਨ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਦਾ ਹੱਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇਕੁਏਸ਼ਨ, ਜਿਵੇਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਲਾਭਦਾਇਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਪੁੰਜਯੁਕਤ ਸਪਿੱਨਹੀਣ ਕਣ, ਜਿਵੇਂ [[π-ਮੀਜ਼ੌਨ]], ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ [[ਤਾਕਤਵਰ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ]] ਵੀ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫੇਰ ਵੀ, ਇਹ, ਹੋਰ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਗੈਰ-ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਚਾਰਜ ਕੀਤੇ [[ਸਪਿੱਨ]]ਹੀਣ [[ਬੋਸੌਨ|ਬੋਸੌਨਾਂ]] ਨੂੰ ਸਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। [[ਕਲੇਇਨ ਜੌਰਡਨ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] ਕਿਸੇ ਬਾਹਰੀ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਅੰਦਰ ਸਪਿੱਨਹੀਣ ਚਾਰਜ ਕੀਤੇ ਹੋਏ [[ਬੋਸੌਨ|ਬੋਸੌਨਾਂ]] ਤੇ ਲਾਗੂ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।<ref name="Martin, Shaw, p 3"/> ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਕਿਸੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਫੀਲਡ ਅੰਦਰ ਕਿਸੇ ਸਪਿੱਨਹੀਣ ਚਾਰਜ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਕਣ ਵਾਸਤੇ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਤੱਕ ਘਟ ਕੇ ਸੰਖੇਪ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ:<ref name="Schuam p 181"/> :<math>\left (i\hbar \frac{\partial}{\partial t}- q\phi\right) \psi = \frac{1}{2m}{(\hat{\mathbf{p}} - q \mathbf{A})}^2 \psi \quad \Leftrightarrow \quad \hat{H} = \frac{1}{2m}{(\hat{\mathbf{p}} - q \mathbf{A})}^2 + q\phi.</math> === ਸਪਿੱਨ-½ === {{main article|ਸਪਿੱਨ-1/2}} ਗੈਰ ਸਾਪੇਖਿਕ ਤੌਰ ਤੇ, ਕਿਸੇ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨਟਿਕ ਫੀਲਡ]] ਅੰਦਰ ਕਣਾਂ ਲਈ 1927 ਵਿੱਚ [[ਵੌਲਫਗੈਂਗ ਪੌਲੀ|ਪੌਲੀ]] ਦੁਆਰਾ [[ਪੌਲੀ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] ਵਿੱਚ ਸਪਿੱਨ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ [[ਫੀਨੋਮੀਨੌਲੌਜੀਕਲ ਮਾਡਲ|ਫੀਨੋਮੀਨੌਲੌਜੀਕਲ]] (ਵਰਤਾਰਿਕ) ਤੌਰ ਤੇ 2 &times; 2 [[ਪੌਲੀ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ]]ਾਂ, ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ (ਅਰਥਾਂ): :<math>\left(i \hbar \frac{\partial}{\partial t} - q \phi \right) \psi = \left[ \frac{1}{2m}{(\boldsymbol{\sigma}\cdot(\mathbf{p} - q \mathbf{A}))}^2 \right] \psi \quad \Leftrightarrow \quad \hat{H} = \frac{1}{2m}{(\boldsymbol{\sigma}\cdot(\mathbf{p} - q \mathbf{A}))}^2 + q \phi </math> ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ {{math|''&psi;''}} ਸਿਰਫ ਕੋਈ ਸਕੇਲਰ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਗੈਰ-ਸਾਪੇਖਿਕ (ਨੌਨ-ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਦੋ-ਕੰਪੋਨੈਂਟਾਂ ਵਾਲੀ [[ਸਪਿੱਨੌਰ ਫੀਲਡ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ। :<math>\psi=\begin{pmatrix}\psi_{\uparrow} \\ \psi_{\downarrow} \end{pmatrix}</math> ਜਿੱਥੇ ਸਬਸਕ੍ਰਿਪਟਾਂ ↑ ਅਤੇ ↓ ਸਪਿੱਨ ਅੱਪ ({{math|''σ'' {{=}} +1/2}}) ਅਤੇ ਸਪਿੱਨ-ਡਾਊਨ ({{math|''σ'' {{=}} −1/2}}) ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ<ref group="note">ਇਹ ਸਪਿੱਨੌਰ ਚਿੰਨ-ਧਾਰਨਾ ਕੋਈ ਮਿਆਰੀ ਜਰੂਰਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਆਮਤੌਰ ਤੇ <math>\psi=\begin{pmatrix} u^1 \\ u^2 \end{pmatrix}</math> ਜਾਂ <math>\psi=\begin{pmatrix} \chi \\ \eta \end{pmatrix}</math> ਆਦਿ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸਪਿੱਨ-½ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਗੈਰ-ਰਸਮੀ ਪਛਾਣ ਆਮਤੌਰ ਤੇ ਬਣਾ ਲਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।</ref> ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਅੰਦਰ ਡੀਰਾਕ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਮਿਨੀਮਲ ਕਪਲਿੰਗ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਉੱਪਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਦੁਬਾਰਾ ਲਿਖੀ ਗਈ ਹੈ; :<math>\left(i \hbar \frac{\partial}{\partial t} -q\phi \right)\psi = \gamma^0 \left[ c\boldsymbol{\gamma}\cdot{(\hat{\mathbf{p}} - q\mathbf{A})} - mc^2 \right] \psi \quad \rightleftharpoons \quad \left[\gamma^\mu (\hat{P}_\mu - q A_\mu) - mc^2 \right]\psi = 0</math> ਅਤੇ ਇਹ ਸਪਿੱਨ ਦਾ ਸ਼ੁੱਧ ਤੌਰ ਤੇ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਉਣ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਸੀ, ਜੋ 4 &times; 4 [[ਗਾਮਾ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸਾਂ]] {{math|''γ''⁰ {{=}} ''β'', '''γ''' {{=}} (''γ''₁, ''γ''₂, ''γ''₃) {{=}} ''β'''''α''' {{=}} (''βα''₁, ''βα''₂, ''βα''₃)}} ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਹੈ। ਇੱਕ 4 × 4 [[ਆਇਡੈਂਟਿਟੀ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ]] ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਐਨਰਜੀ ਓਪਰੇਟਰ (ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਐਨਰਜੀ ਰਕਮ ਸਮੇਤ) ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਗੁਣਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਸਰਲਤਾ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੰਪ੍ਰਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਲਿਖੇ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ ਅਤੇ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ ਤੇ (ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, 1 ਨੰਬਰ ਵਾਂਗ ਸਮਝੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ)। ਇੱਥੇ {{math|''&psi;''}} ਇੱਕ ਚਾਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਾਲੀ ਸਪਿੱਨੌਰ ਫੀਲਡ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਪ੍ਰੰਪਰਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਦੋ ਦੋ-ਕੰਪੋਨੈਂਟ ਸਪਿੱਨੌਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਤੋੜ ਕੇ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ:<ref group="note">ਇੱਕ ਵਾਰ ਫੇਰ ਤੋਂ ਇਹ ਚਿੰਨ-ਧਾਰਨਾ ਕੋਈ ਮਿਆਰੀ ਜਰੂਰਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਪਰ ਜਿਆਦਾ ਵਿਕਸਿਤ ਲਿਟ੍ਰੇਚਰ ਆਮਤੌਰ ਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਤਦਾ ਹੈ :<math>\psi=\begin{pmatrix}u \\ v \end{pmatrix} = \begin{pmatrix} u^1 \\ u^2 \\ v^1 \\ v^2 \end{pmatrix} </math> etc., ਪਰ ਇੱਥੇ ਅਸੀਂ ਗੈਰ-ਰਸਮੀ ਤੌਰ ਤੇ ਐਨਰਜੀ, ਹੈਲੀਸਿਟੀ, ਅਤੇ ਸਪਿੱਨ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਾਂ।</ref> :<math>\psi=\begin{pmatrix}\psi_{+} \\ \psi_{-} \end{pmatrix} = \begin{pmatrix}\psi_{+\uparrow} \\ \psi_{+\downarrow} \\ \psi_{-\uparrow} \\ \psi_{-\downarrow} \end{pmatrix} </math> 2-ਸਪਿੱਨੌਰ {{math|''ψ''₊}} ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਕਣ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ 4-ਮੋਮੈਂਟਮ {{math|(''E'', '''p''')}} ਅਤੇ ਚਾਰਜ {{math|''q''}} ਅਤੇ ਦੋ ਸਪਿੱਨ ਅਵਸਥਾਵਾਂ (ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ {{math|''σ'' {{=}} ±1/2}}) ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਬਾਕੀ ਹੋਰ 2-ਸਪਿੱਨੌਰ {{math|''ψ''₋}} ਇੱਕ ਮਿਲਦੇ ਜੁਲਦੇ ਅਜਿਹੇ ਕਣ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਸਦਾ ਪੁੰਜ ਅਤੇ ਸਪਿੱਨ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਉਹੀ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਨੈਗਟਿਵ 4-ਮੋਮੈਂਟਮ {{math|−(''E'', '''p''')}} ਅਤੇ ''ਨੈਗਟਿਵ'' ਚਾਰਜ {{math|−''q''}} ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਯਾਨਿ ਕਿ, ਨੈਗਟਿਵ ਐਨਰਜੀ ਅਵਸਥਾਵਾਂ, [[T-ਸਮਿੱਟਰੀ|ਸਮਾਂ-ਪਲਟਿਆ]] ਮੋਮੈਂਟਮ, ਅਤੇ [[C-ਸਮਿੱਟਰੀ|ਨਕਾਰਿਆ ਚਾਰਜ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਕਣ ([[ਪਾਰਟੀਕਲ]]) ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਬੰਧਤ [[ਐਂਟੀ-ਪਾਰਟੀਕਲ]] ਦੀ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਵਿਆਖਿਆ ਸੀ। ਇਹਨਾਂ ਸਪਿੱਨੌਰਾੰ ਦੇ ਹੋਰ ਵੇਰਵੇ ਵਾਸਤੇ ਦੇਖੋ [[ਡੀਰਾਕ ਸਪਿੱਨੌਰ]] ਅਤੇ [[ਬਾਇਸਪਿੱਨੌਰ]]। ਗੈਰ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਨੌਨ-ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਹੱਦ ਅੰਦਰ ਡਿਰਾਕ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਪੌਲੀ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਤੱਕ ਘਟ ਕੇ ਸੰਖੇਪ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ (ਕਾਰਣ ਜਾਣਨ ਲਈ ਦੇਖੋ [[ਡੀਰਾਕ ਇਕੁਏਸ਼ਨ#ਪੌਲੀ ਥਿਊਰੀ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ|ਡੀਰਾਕ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]])। ਢੁਕਵੇਂ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਸਟੈਟਿਕ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਤੇ {{math|'''A''' {{=}} '''0'''}} ਅਤੇ {{math|''ϕ''}} ਸੈੱਟ ਕਰਕੇ ਜਦੋਂ ਇਸਨੂੰ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਐਟਮ ਜਾਂ ਆਇਨ ਤੇ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਵਾਧੂ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਰਕਮਾਂ [[ਸਪਿੱਨ-ਔਰਬਿਟ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ]], ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ [[ਜਾਇਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਅਨੁਪਾਤ]], ਅਤੇ [[ਡਾਰਵਿਨ ਰਕਮ]] ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਧਾਰਨ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਰਕਮਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਬੁੱਝ ਕੇ ਰੱਖਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ [[ਪਰਚ੍ਰਬੇਸ਼ਨ ਥਿਊਰੀ]] ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੌਜ਼ਟਿਵ ਊੇਰਜਾਵਾਂ [[ਫਾਈਨ ਸਟ੍ਰਕਚਰ]] <!--ਪੰਜਾਬੀ ਐਡੀਟਰ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਫਾਈਨ ਸਟ੍ਰਕਚਰ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਬਦਲ ਕੇ ਵਧੀਆ ਬਣਤਰ ਲਿਖਣ ਦੀ ਖੇਚਲ ਨਾ ਕਰਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਸਹੀ ਅਰਥ ਨਹੀਂ ਦੇਵੇਗੀ--> ਵਾਸਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਤੌਰ ਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਅੰਦਰ, ਪੁੰਜਹੀਣ ਕਣਾਂ ਵਾਸਤੇ ਡੀਰਾਕ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਘਟ ਕੇ ਇਹ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ: :<math> \left(\frac{\hat{E}}{c} + \boldsymbol{\sigma}\cdot \hat{\mathbf{p}} \right) \psi_{+} = 0 \,,\quad \left(\frac{\hat{E}}{c} - \boldsymbol{\sigma}\cdot \hat{\mathbf{p}} \right) \psi_{-} = 0 \quad \rightleftharpoons \quad \sigma^\mu \hat{P}_\mu \psi_{+} = 0\,,\quad \sigma_\mu \hat{P}^\mu \psi_{-} = 0\,,</math> ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਰਕਮ [[ਵੇਇਲ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] ਹੈ, ਜੋ ਪੁੰਜਹੀਣ [[ਨਿਊਟ੍ਰੀਨੋ]]ਆਂ ਤੇ ਲਾਗੂ ਹੋਣਯੋਗ ਵਾਸਤੇ ਇੱਕ ਵਿਚਾਰਯੋਗ ਸਰਲਤਾ ਹੈ<ref name="C.B. 1994">{{cite book|author=C.B. Parker|year=1994|title=McGraw Hill Encyclopaedia of Physics|url=https://archive.org/details/mcgrawhillencycl1993park|edition=2nd|publisher=McGraw Hill|page=[https://archive.org/details/mcgrawhillencycl1993park/page/1194 1194]|isbn=0-07-051400-3}}.</ref> ਇਸ ਵਕਤ ਇੱਥੇ ਇੱਕ 2 × 2 [[ਆਇਡੈਂਟਿਟੀ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ]] ਐਨਰਜੀ ਓਪਰੇਟਰ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਗੁਣਾ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਪ੍ਰੰਪਰਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਨਹੀਂ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਅੰਦਰ, ਇਸਨੂੰ ਜ਼ੀਰੋ ਪੌਲੀ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ {{math|''σ''₀}} ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਲੈਣਾ ਲਾਭਦਾਇਕ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਐਨਰਜੀ ਓਪਰੇਟਰ ਨਾੋਲ ਮੇਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹੋਰ ਤਿੰਨ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ ਮੋਮੈਂਟਮ ਓਪਰੇਟਰ ([[ਸਪੈਸ਼ੀਅਲ ਡੈਰੀਵੇਟਿਵ]]) ਨਾਲ ਮੇਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪੌਲੀ ਅਤੇ ਗਾਮਾ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ ਇੱਥੇ ਸਿਧਾੰਤਿਕ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਅੰਦਰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ, ਨਾ ਕਿ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ [[ਸ਼ੁੱਧ ਗਣਿਤ]] ਦੇ ਵਿੱਚ। ਇਹ [[ਕੁਆਟ੍ਰਨੀਔਨ]]ਾਂ ਅਤੇ [[SO(2)]] ਅਤੇ [[SO(3)]] [[ਲਾਈ ਗਰੁੱਪ]]ਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ [[ਕਮਿਊਟੇਟਰ]] [&nbsp;,&nbsp;] ਅਤੇ [[ਕਮਿਊਟੇਟਰ#ਐਂਟੀਕਮਿਊਟੇਟਰ|ਐਂਟੀਕਮਿਊਟੇਟਰr]] [&nbsp;,&nbsp;]₊ ਸਬੰਧਾੰ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ: :<math>\left[\sigma_a, \sigma_b \right] = 2i \varepsilon_{abc} \sigma_c \,, \quad \left[\sigma_a, \sigma_b \right]_{+} = 2\delta_{ab}\sigma_0</math> ਜਿੱਥੇ {{math|''ε_abc''}} [[ਤਿੰਨ-ਅਯਾਮੀ]] [[ਲੇਵੀ-ਸਿਵਿਟਾ ਚਿੰਨ]] ਹੈ। ਗਾਮਾ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ [[ਕਲਿੱਫੋਰਡ ਅਲਜਬਰਾ|ਕਲਿੱਫੋਰਡ ਅਲਜਬਰੇ]] ਅੰਦਰ [[ਬੇਸਿਸ (ਰੇਖਿਕ ਅਲਜਬਰਾ)|ਬੇਸਿਸ]] ਰਚਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਐਂਟੀਕਮਿਊਟੇਸ਼ਨ ਸਬੰਧ ਅੰਦਰ ਫਲੈਟ ਸਪੇਸਟਾਈਮ [[ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਮੈਟ੍ਰਿਕ]] {{math|''η^αβ''}} ਦੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸੰਪਰਕ ਰੱਖਦਾ ਹੈ: :<math>\left[\gamma^\alpha,\gamma^\beta\right]_{+} = \gamma^\alpha\gamma^\beta + \gamma^\beta\gamma^\alpha = 2\eta^{\alpha\beta}\,,</math> ([[ਕਾਰਟਨ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ (ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ)|ਵੇਰਬੇਨ]]ਾਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇਸਨੂੰ [[ਵਕਰਿਤ ਸਪੇਸ]]ਟਾਈਮ ਤੱਕ ਵਧਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ [[ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਹੈ।) 1929 ਵਿੱਚ, [[ਬ੍ਰੇਟ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] ਖੋਜੀ ਗਈ ਜੋ ਦੋ ਜਾਂ ਜਿਆਦਾ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰ ਰਹੇ ਪੁੰਜ-ਯੁਕਤ ਸਪਿੱਨ-1/2 [[ਫਰਮੀਔਨ|ਫਰਮਿਔਨਾਂ]] ਨੂੰ ਪਹਿਲੇ ਦਰਜੇ ਦੇ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਸੁਧਾਰ ਤੱਕ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਖੋਜੀ ਗਈ ਸੀ।; ਜੋ ਅਜਿਹੇ ਕਿਸੇ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਕੁਆਂਟਮ [[ਕਈ-ਕਣ ਸਿਸਟਮ]] ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਦੀਆਂ ਪਹਿਲੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। ਫੇਰ ਵੀ, ਇਹ, ਅਜੇ ਵੀ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਲੱਗਪਗਤਾ ਹੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ ਬਹੁਤ ਲੰਬੇ ਅਤੇ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਜੋੜਾਂ ਭਰਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। === ਹੈਲੀਸਿਟੀ ਅਤੇ ਚੀਰੈਲਿਟੀ === {{main article|ਹੈਲੀਸਿਟੀ (ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ)|ਚੀਰੈਲਿਟੀ (ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ)}} {{see also|ਸਪਿੱਨ ਪੋਲਰਾਇਜ਼ੇਸ਼ਨ}} [[ਹੈਲੀਸਿਟੀ (ਕਣ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ)|ਹੈਲੀਸਿਟੀ ਓਪਰੇਟਰ]] ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; :<math>\hat{h} = \hat{\mathbf{S}}\cdot \frac{\hat{\mathbf{p}}}{|\mathbf{p}|} = \hat{\mathbf{S}} \cdot \frac{c\hat{\mathbf{p}}}{\sqrt{E^2 - (m_0c^2)^2}}</math> ਜਿੱਥੇ '''p''' ਮੋਮੈਂਟਮ ਓਪਰੇਟਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, '''S''' ਕਿਸੇ ''s'' ਸਪਿੱਨ ਵਾਲੇ ਕਣ ਦਾ ਸਪਿੱਨ ਓਪਰੇਟਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ''E'', ਕਣ ਦੀ ਕੁੱਲ ਊਰਜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ''m''₀ ਇਸਦਾ ਰੈਸਟ ਮਾਸ (ਪੁੰਜ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੈਲੀਸਿਟੀ ਸਪਿੱਨ ਅਤੇ ਟ੍ਰਾਂਸਲੇਸ਼ਨਲ ਮੋਮੈਂਟਮ ਵੈਕਟਰਾਂ ਦੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।<ref>{{cite book|title=Supersymmetry|url=https://archive.org/details/supersymmetrydem0000labe|author=P. Labelle|series=Demystified|publisher=McGraw-Hill|year=2010|isbn=978-0-07-163641-4}}</ref> ਹੈਲੀਸਿਟੀ ਫ੍ਰੇਮ-ਉੱਤੇ-ਨਿਰਭਰ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਕਾਰਣ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਅੰਦਰ 3-ਮੋਮੈਂਟਮ ਦਾ ਹੋਣਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਪਿੱਨ ਕੁਆਂਟਾਇਜ਼ੇਸ਼ਨ ਕਾਰਣ ਕੁਆਂਟਾਇਜ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਮਾਂਤਰ ਸੇਧ ਵਾਸਤੇ ਅਨਿਰੰਤਰ ਪੌਜ਼ਟਿਵ ਮੁੱਲ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਸਮਾਂਤਰ ਸੇਧ ਵਾਸਤੇ ਨੈਗਟਿਵ ਮੁੱਲ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਡੀਰਾਕ ਇਕੁਏਸ਼ਨ (ਅਤੇ ਵੇਇਲ ਇਕੁਏਸ਼ਨ) ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਖੁਦ-ਬ-ਖੁਦ ਹੋਂਦ ਸਪਿੱਨ-½ ਓਪਰੇਟਰ ਦੀ 3-ਮੋਮੈਂਟਮ (ਗੁਣਾ ''c''), {{math|'''σ''' · ''c'' '''p'''}} ਦਾ ਪਰਛਾਵਾਂ (ਪ੍ਰੋਜੈਕਸ਼ਨ) ਹੈ, ਜੋ ਹੈਲੀਸਿਟੀ (ਸਪਿੱਨ-½ ਮਾਮਿਲਆਂ ਲਈ) ਗੁਣਾ <math>\sqrt{E^2 - (m_0c^2)^2}</math> ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੁੰਜਹੀਣ ਕਣਾਂ ਵਾਸਤੇ ਹੈਲੀਸਿਟੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ: :<math>\hat{h} = \hat{\mathbf{S}} \cdot \frac{c\hat{\mathbf{p}}}{E} </math> === ਉੱਚ-ਸਪਿੱਨ === ਡੀਰਾਕ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਸਿਰਫ ਸਪਿੱਨ-1/2 ਕਣਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਦਰਸਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਡੀਰਾਕ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਵੇਵ ਇਕੁਏਸ਼ਨਾੰ ਵਿਭਿੰਨ ਸਪਿੱਨਾਂ ਵਾਲ਼ੇ [[ਸੁਤੰਤਰ ਕਣ]]ਾਂ ਤੇ ਲਾਗੂ ਕੀਤੀਆੰ ਗਈਆਂ ਹਨ। 1936 ਵਿੱਚ, ਡੀਰਾਕ ਨੇ ਆਪਣੀ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਫਰਮੀਔਨਾਂ ਤੱਕ ਵਧਾਇਆ, ਤਿੰਨ ਸਾਲਾੰ ਬਾਦ [[ਮਾੇਰਕੁਸ ਫੇਅਰਜ਼|ਫੇਅਰਜ਼]] ਅਤੇ ਪੌਲੀ ਨੇ ਓਸੇ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਵਿਓਂਤਬੱਧ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite arXiv | author = S. Esposito | year = 2011 | title = Searching for an equation: Dirac, Majorana and the others | arxiv = 1110.6878 }}</ref> [[ਬ੍ਰਗਮਾੱਨ-ਵਿਗਨਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ]] 1948 ਵਿੱਚ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਗਰੁੱਪ ਥਿਊਰੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਖੋਜੀਆਂ ਗਈਆਂ, ਜੋ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਪਿੱਨ ਵਾਲ਼ੇ ਸਾਰੇ ਸੁਤੰਤਰ ਕਣਾਂ ਤੇ ਲਾਗੂ ਹੋਣਯੋਗ ਹਨ।<ref>{{cite journal|author1=Bargmann, V.|author2=Wigner, E. P.|title=Group theoretical discussion of relativistic wave equations|year=1948|journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A.|volume=34|pages=211–23|url=http://www.pnas.org/content/34/5/211.full.pdf|issue=5|bibcode = 1948PNAS...34..211B |doi = 10.1073/pnas.34.5.211|pmid=16578292|pmc=1079095}}</ref><ref>{{cite journal | author = E. Wigner | year = 1937 | title = On Unitary Representations Of The Inhomogeneous Lorentz Group | journal = Annals of Mathematics | volume = 40 | number = 1 | page = 149 | url = http://courses.theophys.kth.se/SI2390/wigner_1939.pdf | doi = 10.2307/1968551 | bibcode = 1939AnMat..40..149W | access-date = 2017-02-07 | archive-date = 2015-10-04 | archive-url = https://web.archive.org/web/20151004025027/http://courses.theophys.kth.se/SI2390/wigner_1939.pdf | dead-url = yes }}</ref> ਉੱਪਰ ਵਾਲ਼ੀ ਕਲੇਇਨ ਜੌਰਡਨ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਦੀ ਫੈਕਟ੍ਰਾਇਜ਼ੇਸ਼ਨ (ਹਿੱਸਾਬੰਦੀ) ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਠੋਸ ਤਰੌਰ ਤੌਰ ਤੇ [[ਲੌਰੱਟਜ਼ ਗਰੁੱਪ]] [[ਥਿਊਰੀ]] ਦੁਆਰਾ, ਸਪਿੱਨ ਨੂੰ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸਾੰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਬਹੁ-ਹਿੱਸਾ-ਯੁਕਤ (ਮਲਟੀ-ਕੰਪੋਨੈਂਟ) [[ਸਪਿੱਨੌਰ ਫੀਲਡ]]ਾਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਹਨਾੰ ਨੂੰ ਸਪੇਸ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ [[ਫੰਕਸ਼ਨ (ਗਣਿਤ)|ਫੰਕਸ਼ਨਾਂ]] ਦੇ [[ਕਾਲਮ ਵੈਕਟਰ]]ਾਂ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ: :<math>\psi(\mathbf{r},t) = \begin{bmatrix} \psi_{\sigma=s}(\mathbf{r},t) \\ \psi_{\sigma=s - 1}(\mathbf{r},t) \\ \vdots \\ \psi_{\sigma=-s + 1}(\mathbf{r},t) \\ \psi_{\sigma=-s}(\mathbf{r},t) \end{bmatrix}\quad\rightleftharpoons\quad {\psi(\mathbf{r},t)}^\dagger = \begin{bmatrix} {\psi_{\sigma=s}(\mathbf{r},t)}^\star & {\psi_{\sigma=s - 1}(\mathbf{r},t)}^\star & \cdots & {\psi_{\sigma=-s + 1}(\mathbf{r},t)}^\star & {\psi_{\sigma=-s}(\mathbf{r},t)}^\star \end{bmatrix}</math> ਜਿੱਥੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਉੱਤੇ ਵਾਲ਼ਾ ਦਰਸਾਓ [[ਹਰਮਿਸ਼ੀਅਨ ਕੰਜੂਗੇਟ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਪਿੱਨ {{math|''s''}} ਵਾਲ਼ੇ ਕਿਸੇ ਪੁੰਜਯੁਕਤ ਕਣ ਵਾਸਤੇ, ਕਣ ਲਈ {{math|2''s'' + 1}} ਕੰਪੋਨੈਂਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਬੰਧਤ [[ਐਂਟੀਪਾਰਟੀਕਲ]] ਵਾਸਤੇ, ਇੱਕ ਹੋਰ {{math|2''s'' + 1}} ਕੰਪੋਨੈਂਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ (ਹਰੇਕ ਮਾਲੇ ਵਿੱਚ {{math|2''s'' + 1}} ਸੰਭਵ {{math|''σ''}} ਮੁੱਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ), ਜੋ ਸਭ ਰਲਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ {{math|2(2''s'' + 1)}}-ਕੰਪੋਨੈਂਟ ਸਪਿੱਨੌਰ ਫੀਲਡ ਰਚਦੇ ਹਨ: :<math>\psi(\mathbf{r},t) = \begin{bmatrix} \psi_{+,\,\sigma=s}(\mathbf{r},t) \\ \psi_{+,\,\sigma=s - 1}(\mathbf{r},t) \\ \vdots \\ \psi_{+,\,\sigma=-s + 1}(\mathbf{r},t) \\ \psi_{+,\,\sigma=-s}(\mathbf{r},t) \\ \psi_{-,\,\sigma=s}(\mathbf{r},t) \\ \psi_{-,\,\sigma=s - 1}(\mathbf{r},t) \\ \vdots \\ \psi_{-,\,\sigma=-s + 1}(\mathbf{r},t) \\ \psi_{-,\,\sigma=-s}(\mathbf{r},t) \end{bmatrix}\quad\rightleftharpoons\quad {\psi(\mathbf{r},t)}^\dagger\begin{bmatrix} {\psi_{+,\,\sigma=s}(\mathbf{r},t)}^\star & {\psi_{+,\,\sigma=s - 1}(\mathbf{r},t)}^\star & \cdots & {\psi_{-,\,\sigma=-s}(\mathbf{r},t)}^\star \end{bmatrix} </math> ਜਿਸ ਵਿੱਚ + ਸਬਸਕ੍ਰਪਿਟ ਕਣ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ – ਸਬਸਕ੍ਰਿਪਟ ਐਂਟੀਪਾਰਟੀਕਲ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਫੇਰ ਵੀ, ਸਪਿੱਨ ''s'' ਰੱਖਦੇ ਪੁੰਜਹੀਣ ਕਣਾਂ ਵਾਸਤੇ, ਸਿਰਫ ਦੋ-ਕੰਪੋਨੈਂਟ ਸਪਿੱਨੌਰ ਫੀਲਡਾਂ ਹੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਫੀਲਡ ਓਸ ਕਣ ਲਈ ਹੁੱਦੀ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਹੈਲੀਸਿਟੀ ਅਵਸਥਾ +''s'' ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਉਲਟ ਹੈਲੀਸਿਟੀ ਵਾਲੀ ਅਵਸਥਾ −''s'' ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਐਂਟੀਪਾਰਟੀਕਲ ਲਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: :<math>\psi(\mathbf{r},t) = \begin{pmatrix} \psi_{+}(\mathbf{r},t) \\ \psi_{-}(\mathbf{r},t) \end{pmatrix}</math> ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਐਨਰਜੀ-ਮੋਮੈਂਟਮ ਸਬੰਧ ਮੁਤਾਬਿਕ, ਸਾਰੇ ਪੁੰਜਹੀਣ ਕਣ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ ਨਾਲ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਸਲਈ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ ਨਾਲ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਣਾਂ ਨੂੰ ਦੋ-ਕੰਪੋਨੈਂਟ ਸਪਿੱਨੌਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਤੌਰ ਤੇ, [[ਏਲਾਇ ਕਾਰਟਨ]] ਨੇ 1913 ਵਿੱਚ [[ਸਪਿੱਨੌਰ]]ਾਂ ਦੀ ਸਰਵਸਧਾਰਨ ਕਿਸਮ ਖੋਜੀ, ਜੋ 1927 ਸੰਨ ਤੋਂ ਬਾਦ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਵੇਵ ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ ਅੰਦਰ ਸਪਿੱਨੌਰਾਂ ਦਾ ਭੇਤ ਖੁੱਲੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਉੱਚ-ਸਪਿੱਨ ਕਣਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ ਲਈ, ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਸਰਲ ਮਿਨੀਮਲ ਕਪਲਿੰਗ ਦੇ ਨੇੜੇ ਤੇੜੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਜੋ ਗਲਤ ਅਨੁਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਵੈ-ਅਨੁਕੂਲ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।<ref>{{cite journal|author1=T. Jaroszewicz |author2=P.S Kurzepa |year=1992|title=Geometry of spacetime propagation of spinning particles|journal=Annals of Physics|doi=10.1016/0003-4916(92)90176-M|bibcode = 1992AnPhy.216..226J|volume=216|pages=226–267}}</ref> ''ħ''/2 ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਵੱਡੇ ਸਪਿੱਨਾਂ ਲਈ, ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਵੇਵ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਕਣਾਂ ਦੇ ਪੁੰਜ, ਸਪਿੱਨ, ਅਤੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਚਾਰਜ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ: [[ਸਪਿੱਨ ਕੁਆਂਟਮ ਨੱਬਰ]] ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਮੋਮੈਂਟਾਂ ([[ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਡਾਇਪੋਲ ਮੋਮੈਂਟ]]ਾਂ ਅਤੇ [[ਮੈਗਨੈਟਿਕ ਡਾਇਪੋਲ ਮੋਮੈਂਟ]]ਾਂ) ਮਨਮਰਜੀ ਦੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। (ਸਿਧਾਂਤਿਕ ਤੌਰ ਤੇ, [[ਮੈਗਨੈਟਿਕ ਚਾਰਜ]] ਵੀ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਏਗਾ)। ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਸਪਿੱਨ-½ ਮਾਮਲੇ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਚੁੰਬਕੀ ਡਾਇਪੋਲ ਦੀ ਹੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਸਪਿੱਨ-1 ਕਣ ਵਾਸਤੇ ਚੁੰਬਕੀ ਕੁਆਡ੍ਰਪੋਲ ਅਤੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਡਾਇਪੋਲ ਵੀ ਸੰਭਵ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref name="C.B. 1994"/> ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਉੱਤੇ ਹੋਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲਈ, ਦੇਖੋ [[ਮਲਟੀਪਲ ਫੈਲਾਓ]] ਅਤੇ (ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ) Cédric Lorcé (2009).<ref>{{cite arXiv | author = Cédric Lorcé | year = 2009 | title = Electromagnetic Properties for Arbitrary Spin Particles: Part 1 − Electromagnetic Current and Multipole Decomposition | arxiv = 0901.4199 }}</ref><ref>{{cite arXiv | author = Cédric Lorcé | year = 2009 | title = Electromagnetic Properties for Arbitrary Spin Particles: Part 2 − Natural Moments and Transverse Charge Densities | arxiv = 0901.4200 }}</ref> == ਵਿਲੌਸਿਟੀ ਓਪਰੇਟਰ == ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ/ਪੌਲੀ ਵਿਲੌਸਿਟੀ ਓਪਰੇਟਰ ਨੂੰ ਕਲਾਸੀਕਲ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ {{math|'''p''' {{=}} ''m'' '''v'''}} ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ ਕਿਸੇ ਪੁੰਜਯੁਕਤ ਕਣ ਲਈ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਮ ਤਰੀਕੇ ਵਾਂਗ ਕੁਆਂਟਮ ਓਪਰੇਟਰਾਂ ਨਾਲ ਬਦਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ:<ref>{{cite book|author=P. Strange|title=Relativistic Quantum Mechanics: With Applications in Condensed Matter and Atomic Physics|page=206|publisher=Cambridge University Press|year=1998|url=https://books.google.com/books?id=sdVrBM2w0OwC&pg=PA208&dq=velocity+operator+in+relativistic+quantum+mechanics#v=onepage&q=velocity%20operator%20in%20relativistic%20quantum%20mechanics&f=false|isbn=0-521-56583-9}}</ref> :<math>\hat{\mathbf{v}} = \frac{1}{m}\hat{\mathbf{p}}</math> ਜਿਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਅਜਿਹੇ ਆਈਗਨਮੁੱਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕੋਈ ਵੀ ਮੁੱਲ ਲੈ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ, ਡੀਰਾਕ ਥਿਊਰੀ ਅੰਦਰ, ਇਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: :<math>\hat{\mathbf{v}} = \frac{i}{\hbar}\left[\hat{H},\hat{\mathbf{r}}\right]</math> ਜਿਹਨਾਂ ਦੇ ਆਈਗਨਮੁੱਲ ±''c'' ਦਰਮਿਆਨ ਰਹਿਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਹੋਰ ਜਿਆਦਾ ਸਿਧਾਂਤਿਕ ਪਿਛੋਕੜ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲਈ, ਦੇਖੋ [[ਫੋਲਡੀ-ਵਾਓਥੁਸੇਨ ਪਰਿਵਰਤਨ]]। == ਸਾਪੇਖਿਕ ਕੁਆਂਟਮ ਲਗ੍ਰਾਂਜੀਅਨ == ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਪਿਕਚਰ ਅੰਦਰ ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ ਓਪਰੇਟਰ, {{math|''ψ''}} ਵਾਸਤੇ ਡਿੱਫ੍ਰੈਂਸ਼ੀਅਲ ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਪ੍ਰਤਿ ਇੱਕ ਪਹੁੰਚ ਹਨ। ਇੱਕ ਬਰਾਬਰ ਦਾ ਹੋਰ ਬਦਲ ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ [[ਲਗ੍ਰਾਂਜੀਅਨ (ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ)|ਲਗ੍ਰਾਂਜੀਅਨ]] (ਜਿਸਦਾ ਸੱਚਮੁੱਚ ਅਰਥ [[ਲਗ੍ਰਾਂਜੀਅਨ ਡੈਂਸਟੀ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ) ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਫੇਰ [[ਕਲਾਸੀਕਲ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ#ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ|ਫੀਲਡ-ਥਿਓਰੈਟਿਕ ਇਲੁਰ-ਲਗ੍ਰਾਂਜ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] ਦੁਆਰਾ ਡਿਫ੍ਰੈਂਸ਼ੀਅਲ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਹੈ: :<math> \partial_\mu \left(\frac{\partial \mathcal{L}}{\partial (\partial_\mu \psi)} \right) - \frac{\partial \mathcal{L}}{\partial \psi} = 0 \,</math> ਕੁੱਝ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਵੇਵ ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ ਵਾਸਤੇ, ਜਾਂਚ-ਪੜਤਾਲ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਲਗ੍ਰਾਂਜੀਅਨ ਖੋਜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਡੀਰਾਕ ਲਗ੍ਰਾਂਜੀਅਨ ਇਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ:<ref>{{cite book|title=Supersymmetry|url=https://archive.org/details/supersymmetrydem0000labe|author=P. Labelle|series=Demystified|publisher=McGraw-Hill|page=[https://archive.org/details/supersymmetrydem0000labe/page/n29 14]|year=2010|isbn=978-0-07-163641-4}}</ref> :<math>\mathcal{L} = \overline{\psi}(\gamma^\mu P_\mu - mc)\psi</math> ਅਤੇ ਕਲੇਇਨ-ਜੌਰਡਨ ਲਗ੍ਰਾਂਜੀਅਨ ਇਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: :<math>\mathcal{L} = - \frac{\hbar^2}{m} \eta^{\mu \nu} \partial_{\mu}\psi^{*} \partial_{\nu}\psi - m c^2 \psi^{*} \psi\,.</math> ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਵੇਵ ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ ਵਾਸਤੇ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਅਤੇ ਇੱਕ ਕਾਰਣ ਕਿ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਗਰੁੱਪ ਸਿਧਾਂਤਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਤੇ ਅਸਰਦਾਰ ਹੈ, ਇਹ ਹੈ: ਬੁਨਿਆਦੀ ਇਨਵੇਰੀਅੰਸ ਅਤੇ ਸਮਿੱਟਰੀਆਂ, ਸਪੇਸ ਅਤੇ ਟਾਈਮ ਅੰਦਰ ਢੁਕਵੀਆਂ ਗਰੁੱਪ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀਆਂ ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਵੇਵ ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ ਵਿਓਂਤਬੰਦ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤੀਆੰ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। {{math|''ψ''}} ਦੀ ਫੀਲਡ ਵਿਆਖਿਆ ਸਮੇਤ ਲਗ੍ਰਾਂਜੀਅਨ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ [[ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ]] ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ ਨਾ ਕਿ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦਾ: ਫਾਇਨਮੈਨ ਦਾ [[ਪਾਥ ਇੰਟਗ੍ਰਲ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ]] ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ ਲਗ੍ਰਾਂਜੀਅਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੀ ਹੈ ਨਾ ਕਿ ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ ਓਪਰੇਟਰਾਂ ਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ ਓਪਰੇਟਰ ਅਤਿ-ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਦੇਖੋ (ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ) ਐੱਸ ਵੇਇਨਬ੍ਰਗ (1995)<ref>{{cite book| author = [[Steven Weinberg|S. Weinberg]] | year = 1995 | title = The Quantum Theory of Fields|volume=1 |publisher= Cambridge University Press| isbn = 0-521-55001-7}}</ref> == ਸਾਪੇਖਿਕ ਕੁਆਂਟਮ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ == ਗੈਰ-ਸਾਪੇਖਿਕ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਅੰਦਰ, [[ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਓਪਰੇਟਰ]] ਕਲਾਸੀਕਲ [[ਸੂਡੋਵੈਕਟਰ]] ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ {{math|'''L''' {{=}} '''r''' × '''p'''}} ਤੋਂ ਰਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਅੰਦਰ, ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਅਤੇ ਮੋਮੈਂਟਮ ਓਪਰੇਟਰ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ਤੇ ਓੱਥੇ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਔਰਬਿਟਲ [[ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ]] ਟੈਂਸਰ ਅੰਦਰ ਦਿਸਦੇ ਹਨ ਜੋ [[ਬਾਹਰੀ ਅਲਜਬਰਾ]] ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ ਅੰਦਰ ਇੱਕ [[ਬਾਇਵੈਕਟਰ]] ਦੇ ਸਮਾਨ, ਕਣ ਦੇ ਚਾਰ-ਅਯਾਮੀ ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਅਤੇ ਮੋਮੈਂਟਮ ਤੋਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ:<ref>{{cite book |author=R. Penrose| title=[[The Road to Reality]]| publisher= Vintage Books|pages=[https://archive.org/details/roadtorealitycom00penr_0/page/436 437], 566–569| year=2005 | isbn=978-0-09-944068-0}} '''ਧਿਆਨ ਦੇਓ:''' ਕੁੱਝ ਵਿਦਵਾਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪੈਨਰੋਜ਼ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ, ਇਸ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਲੈਟਿਨ ਅੱਖਰ ਵਰਤਦੇ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅੰਦਰ ਵੈਕਟਰਾਂ ਅਤੇ ਟੈਂਸਰਾਂ ਵਾਸਤੇ ਗ੍ਰੀਕ ਅੱਖਰਾਂ ਨੂੰ ਵਰਤਣ ਦੀ ਪ੍ਰੰਪਰਾ ਹੈ</ref> :<math>M^{\alpha\beta} = X^\alpha P^\beta - X^\beta P^\alpha = 2 X^{[\alpha} P^{\beta]} \quad \rightleftharpoons \quad \mathbf{M} = \mathbf{X}\wedge\mathbf{P}\,,</math> ਜੋ ਸਾਰੇ ਇਕੱਠੇ ਕਰਕੇ ਛੇ ਕੰਪੋਨੈਂਟ ਬਣਦੇ ਹਨ: ਤਿੰਨ ਗੈਰ-ਸਾਪੇਖਿਕ 3-ਔਰਬਿਟਲ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟੈ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; {{math|''M''¹² {{=}} ''L''³}}, {{math|''M''²³ {{=}} ''L''¹}}, {{math|''M''³¹ {{=}} ''L''²}}, ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਬਚੇ ਤਿੰਨ {{math|''M''⁰¹}}, {{math|''M''⁰²}}, {{math|''M''⁰³}} ਘੁੰਮ ਰਹੀ ਚੀਜ਼ ਦੇ [[ਕੇਂਦਰੀ ਪੁੰਜ]] ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਪਿੱਨ ਵਾਲੇ ਕਣਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਵਾਧੂ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ)-ਕੁਆਂਟਮ ਰਕਮ ਨੂੰ ਵੀ ਜੋੜਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਰੈਸਟ ਮਾਸ {{math|''m''}} ਵਾਲੇ ਕਿਸੇ ਕਣ ਵਾਸਤੇ, ਕੁੱਲ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਟੈਂਸਰ ਇਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: :<math>J^{\alpha\beta} = 2X^{[\alpha} P^{\beta]} + \frac{1}{m^2}\varepsilon^{\alpha \beta \gamma \delta} W_\gamma p_\delta \quad \rightleftharpoons \quad \mathbf{J} = \mathbf{X}\wedge\mathbf{P} + \frac{1}{m^2}\star(\mathbf{W}\wedge\mathbf{P})</math> ਜਿੱਥੇ ਸਟਾਰ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ [[ਹੋੱਜ ਡਿਊਲ]] ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ :<math>W_\alpha =\frac{1}{2}\varepsilon_{\alpha \beta \gamma \delta}M^{\beta \gamma}p^\delta \quad \rightleftharpoons \quad \mathbf{W} = \star(\mathbf{M}\wedge\mathbf{P})</math> [[ਪੌਲੀ-ਲੋਬੰਸਕੀ ਸੂਡੋ-ਵੈਕਟਰ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite book|title=Quantum Field Theory|author=L.H. Ryder|publisher=Cambridge University Press|edition=2nd|isbn=0-521-47814-6|year=1996|page=62|url=https://books.google.com/books?id=nnuW_kVJ500C&pg=PA62&dq=pauli-lubanski+pseudovector#v=onepage&q=pauli-lubanski%20pseudovector&f=false}}</ref> ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਸਪਿੱਨ ਉੱਤੇ ਹੋਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹਾਸਿਲ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ, ਦੇਖੋ (ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ) S.M. Troshin ਅਤੇ N.E. Tyurin (1994)<ref>{{cite book|author1=S.M. Troshin |author2=N.E. Tyurin |year=1994|publisher=World Scientific|title=Spin phenomena in particle interactions|url=https://books.google.com/books?id=AU2DV1hKpuoC&pg=PA9&dq=pauli-lubanski+pseudovector&redir_esc=y#v=onepage&q=pauli-lubanski%20pseudovector&f=false|isbn=981-02-1692-0}}</ref> === ਥੌਮਸਨ ਪ੍ਰੀਸੈਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸਪਿੱਨ-ਔਰਬਿਟ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ === 1926 ਵਿੱਚ [[ਥੌਮਸਨ ਪ੍ਰੀਸੈੱਸ਼ਨ]] ਖੋਜਿਆ ਗਿਆ: ਜੋ ਅਸਥੂਲ (ਮੈਕ੍ਰੋਸਕੋਪਿਕ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ਾਲ) ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਰੋਟੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਐਟਮਾਂ ਦੀ [[ਸਪਿਨ-ਔਰਬਿਟ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ]] ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲ਼ੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਕਣਾਂ ਦੇ ਸਪਿੱਨ ਪ੍ਰਤਿ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਸੁਧਾਰ ਹਨ।<ref>{{cite book|author=[[Charles W. Misner|C.W. Misner]], [[Kip S. Thorne|K.S. Thorne]], [[John A. Wheeler|J.A. Wheeler]]|title=[[Gravitation (book)|Gravitation]]|page=1146|isbn=0-7167-0344-0}}</ref><ref>{{cite book|author1=I. Ciufolini |author2=R.R.A. Matzner |title=General relativity and John Archibald Wheeler| page=329|publisher=Springer|year=2010|url=https://books.google.com/books?id=v0pSfo8vrtsC&pg=PA329&lpg=PA329&dq=thomas+precession+relativistic+quantum+mechanics#v=onepage&q=thomas%20precession%20relativistic%20quantum%20mechanics&f=false|isbn=90-481-3735-7}}</ref> 1939 ਵਿੱਚ ਵਿਗਨਰ ਨੇ ਥਫਮਸਨ ਪ੍ਰੀਸੈੱਸ਼ਨ ਵਿਓੰਤਬੰਦੀ ਬਣਾਈ। [[ਕਲਾਸੀਕਲ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨਟਿਜ਼ਮ ਅਤੇ ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ#E ਅਤੇ B ਫੀਲਡਾਂ|ਕਲਾਸੀਕਲ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨਟਿਜ਼ਮ ਅਤੇ ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਅੰਦਰ ਕਿਸੇ ਵਿਲੌਸਿਟੀ {{math|'''v'''}} ਨਾਲ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਕੋਈ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਜੋ ਕਿਸੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਫੀਲਡ {{math|'''E'''}} ਰਾਹੀੰ ਲੰਘ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਚੁੰਬਕੀ ਫੀਲਡ {{math|'''B'''}} ਰਾਹੀਂ ਨਾ ਗੁਜ਼ਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਆਪਣੀ ਖੁਦ ਦੀ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ ਅੰਦਰ ਇੱਕ [[ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟ੍ਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨ|ਲੌਰੰਟਜ਼-ਪਰਿਵਰਤਿਤ]] ਚੁੰਬਕੀ ਫੀਲਡ {{math|'''B&prime;'''}} ਅਨੁਭਵ ਕਰੇਗਾ: :<math>\mathbf{B}' = \frac{\mathbf{E} \times \mathbf{v}}{c^2\sqrt{1- \left(v/c\right)^2}} \,.</math> ਗੈਰ-ਸਾਪੇਖਿਕ ਹੱਦ {{math|''v'' << ''c''}} ਅੰਦਰ: :<math>\mathbf{B}' = \frac{\mathbf{E} \times \mathbf{v}}{c^2} \,,</math> ਇਸਲਈ ਗੈਰ-ਸਾਪੇਖਿਕ ਸਪਿੱਨ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ ਇਹ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ:<ref name="Kroemer">{{cite journal|author=H. Kroemer|year=2003|title=The Thomas precession factor in spin–orbit interaction |doi=10.1119/1.1615526|url=http://www.ece.ucsb.edu/faculty/Kroemer/pubs/13_04Thomas.pdf|arxiv = physics/0310016 |bibcode = 2004AmJPh..72...51K|volume=72|journal=American Journal of Physics|pages=51}}</ref> :<math>\hat{H} = - \mathbf{B}'\cdot \hat{\boldsymbol{\mu}}_S = -\left(\mathbf{B} + \frac{\mathbf{E} \times \mathbf{v}}{c^2} \right) \cdot \hat{\boldsymbol{\mu}}_S \,, </math> ਜਿੱਥੇ ਪਹਿਲੀ ਰਕਮ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਗੈਰ-ਸਾਪੇਖਿਕ ਮੈਗਨੈਟਿਕ ਮੋਮੈਂਟ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਰਕਮ (ਟਰਮ) {{math|(''v''/''c'')²}} ਦਰਜੇ ਦੀ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਕੁਰੈਕਸ਼ਨ (ਸੋਧ) ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਪ੍ਰਯੋਗਿਕ ਐਟੌਮਿਕ ਸਪੈਕਟ੍ਰਾ ਨਾਲ ½ ਦੇ ਫੈਕਟਰ (ਹਿੱਸੇ) ਜਿੰਨੀ ਅਸਹਿਮਤੀ ਪ੍ਰਗਟਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਐੱਲ ਥੌਮਸਨ ਦੁਆਰਾ ਇਹ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਕਿ ਇੱਕ ਦੂਜਾ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਜੋ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਵਿਲੌਸਿਟੀ ਦੇ ਸਮਕੋਣ ਤੇ ਇੱਕ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਫੀਲਡ ਕੰਪੋਨੈਂਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇਸਦੀ ਤਤਕਾਲ ਵਿਲੌਸਿਟੀ ਪ੍ਰਤਿ ਸਮਕੋਣ ਤੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਦੇ ਇੱਕ ਵਾਧੂ ਐਕਸਲ੍ਰੇਸ਼ਨ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਇਸਲਈ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਇੱਕ ਵਕਰਿਤ (ਮੁੜਵੇਂ) ਰਸਤੇ (ਪਥ) ਉੱਤੇ ਗਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਇੱਕ [[ਘੁੰਮਦੀ ਹੋਈ ਰੇਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ]] ਅੰਦਰ ਗਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਦੀ ਇਹ ਵਾਧੂ ਪ੍ਰੀਸੈੱਸ਼ਨ ਥੌਮਸਨ ਪ੍ਰੀਸੈੱਸ਼ਨ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਦਿਖਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ<ref>{{cite book| author=Jackson, J. D.| authorlink=John David Jackson (physicist)|page=[https://archive.org/details/classicalelectro0000jack_e8g9/page/548 548]|year=1999|title=Classical Electrodynamics| url=https://archive.org/details/classicalelectro0000jack_e8g9|edition=3rd|publisher=Wiley|isbn=0-471-30932-X}}</ref> ਕਿ ਇਸ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਾ ਸ਼ੁੱਧ ਨਤੀਜਾ ਇਹ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਪਿੱਨ-ਔਰਬਿਟ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ ਘਟ ਕੇ ਅੱਧੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਦੁਆਰਾ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤੀ ਗਈ ਚੁੰਬਕੀ ਫੀਲਡ ਸਿਰਫ ਅੱਧਾ ਮੁੱਲ ਹੀ ਰੱਖਦੀ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ ਅੰਦਰ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਸੋਧ ਇਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: :<math>\hat{H} = - \mathbf{B}'\cdot \hat{\boldsymbol{\mu}}_S = -\left(\mathbf{B} + \frac{\mathbf{E} \times \mathbf{v}}{2c^2} \right) \cdot \hat{\boldsymbol{\mu}}_S \,.</math> ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਅੰਦਰ, ½ ਵਾਲਾ ਫੈਕਟਰ ਡੀਰਾਕ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਅਨੁਮਾਨਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ<ref name="Kroemer"/> == ਇਤਿਹਾਸ == ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ, ਅਤੇ [[ਕੁਆਂਟਮ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ]] ਤੱਕ ਜਾਣ ਤੱਕ ਦਾ ਨਿਰੰਰਤ ਸਮਾਂ ਹੇਠਾਂ ਸੰਖੇਪ-ਸ਼ਾਰਾਂਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ [ਦੇਖੋ, ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਆਰ- ਰੈਸਨਿੱਕ ਅਤੇ ਆਰ- ਏਇਸਬ੍ਰਗ (1885),<ref>{{cite book|title=Quantum Physics of Atoms, Molecules, Solids, Nuclei and Particles|url=https://archive.org/details/quantumphysicsof00eisb|edition=2nd|pages=[https://archive.org/details/quantumphysicsof00eisb/page/57 57], 114–116, 125–126, 272|author1=R. Resnick |author2=R. Eisberg |publisher=John Wiley & Sons|year=1985|isbn=978-0-471-87373-0}}</ref> ਅਤੇ [[ਪੀਟਰ ਅਟਕਿਨਜ਼|ਪੀ ਡਬਲਿਊ ਅਟਕਿਨਜ਼]] (1974)<ref>{{cite book|title=Quanta: A handbook of concepts|url=https://archive.org/details/quantahandbookof0000atki|author=[[Peter Atkins|P.W. Atkins]]|publisher=Oxford University Press|pages=[https://archive.org/details/quantahandbookof0000atki/page/168 168]–169, 176, 263, 228|year=1974|isbn=0-19-855493-1}}</ref>]. 1890 ਤੋਂ 1950ਵੇਂ ਦਹਾਕੇ ਤੱਕ ਦੀ ਅੱਧੀ ਸਦੀ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗਿਕ ਅਤੇ ਸਿਧਾਂਤਿਕ ਰਿਸਰਚ ਜੋ ਨਵੀਂ ਅਤੇ ਰਹੱਸਮਈ ਕੁਆਂਟਮ ਥਿਊਰੀ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਰਹੱਸ ਖੁੱਲਣ ਲੱਗੇ ਸਨ। ਕਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਰਤਾਰੇ ਇਕੱਲੇ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਸਹਾਰੇ ਹੀ ਸਮਝਾਏ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੇ। 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਖੋਜੀ ਗਈ SR ([[ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]]), ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਯੂਨੀਫਿਕੇਸ਼ਨ ਵੱਲ ਲਿਜਾਉਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹਿੱਸਾ ਪਾਇਆ ਗਿਆ। ਸਿਧਾਂਤਿਕ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਨਵੀਨ ਖੋਜਾਂ [[ਐਟੋਮਿਕ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]], [[ਨਿਊਕਲੀਅਰ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]], ਅਤੇ [[ਕਣ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਈਆਂ: ਜਿਸਲਈ [[ਸਪੈਕਟ੍ਰੋਸਕੋਪੀ]], [[ਡਿਫ੍ਰੈਕਸ਼ਨ]] ਅਤੇ ਕਣਾਂ ਦੀ [[ਸਕੈਟ੍ਰਿੰਗ]] ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਮੌਲੀਕਿਊਲਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣੂਆਂ ਅੰਦਰ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨਾਂ ਅਤੇ ਨਿਊਕਲਾਇ ਉੱਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਸਪਿੱਨ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਨਤੀਜੇ ਕੱਢੇ। === ਕੁਆਂਟਮ ਵਰਤਾਰੇ ਅੰਦਰ ਕਣਾਂ ਦਾ ਸਾਪੇਖਿਕ ਵੇਰਵਾ === *1905 ਵਿੱਚ [[ਆਈਨਸਟਾਈਨ]] ਨੇ [[ਫੋਟੋਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵ]] ਸਮਝਾਇਆ; ਜੋ [[ਫੋਟੋਨ|ਫੋਟੌਨਾਂ]] ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਇੱਕ ਕਣ ਦਾ ਵਿਵਰਣ ਹੈ। *1916 ਵਿੱਚ, [[ਅ੍ਰਨੌਲਡ ਸੋੱਮਰਫੈਲਡ|ਸੋੱਮਰਫੈਲਡ]] ਨੇ [[ਫਾਈਨ ਸਟ੍ਰਕਚਰ]] ਸਮਝਾਈ; ਜੋ ਪਹਿਲੇ ਦਰਜੇ ਦੀਆਂ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਸੋਧਾਂ ਕਾਰਣ [[ਐਟਮ|ਐਟਮਾਂ]] ਦੀਆਂ [[ਸਪੈਕਟ੍ਰਲ ਰੇਖਾ]]ਵਾਂ ਦਾ ਖਿੰਡਣਾ ਹੈ। *1923 ਦੇ ਵਿੱਚ ਖੋਜੇ ਗਏ [[ਕੌੰਪਟਨ ਪ੍ਰਭਾਵ]] ਨੇ ਹੋਰ ਸਬੂਤ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਏ ਕਿ ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਜੋ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਫੋਟੌਨ-ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਸਕੈਟ੍ਰਿੰਗ ਦਾ ਇੱਕ ਕਣ-ਵਿਵਰਣ ਸੀ। [[ਲੁਇਸ ਡੀ ਬ੍ਰਗਿੋਲਿ|ਡੀ ਬ੍ਰਗੋਲਿ]] ਨੇ [[ਵੇਵ-ਪਾਰਟੀਕਲ ਡਿਊਲਿਟੀ]] ਨੂੰ [[ਪਦਾਰਥ]] ([[ਮੈਟਰ]]) ਤੱਕ ਵਧਾਇਆ: [[ਡਿ ਬ੍ਰਗੋਲਿ ਰਿਲੇਸ਼ਨਜ਼]], ਜੋ ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਅਤੇ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਨਾਲ ਅਨੁਕੂਲਤਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। *1927 ਵਿੱਚ [[ਕਲਿੰਟਨ ਡੈਵੀੱਸਨ|ਡੈਵੀਸੱਨ]] ਅਤੇ [[ਲੈਸਟ੍ਰ ਜਰਮ੍ਰ|ਜ੍ਰਮਰ]] ਅਤੇ ਅਲੱਗ ਤੌਰ ਤੇ [[ਜੌਰਜ ਪਗਟ ਥੌਮਸਨ|ਗੀ ਥੌਮਸਨ]] ਨੇ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਡਿਫ੍ਰੈਕਟ ਕੀਤੇ, ਅਤੇ ਵੇਵ-ਪਾਰਟੀਕਲ ਡਿਊਲਿਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗਿਕ ਸਬੂਤ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਏ। === ਪ੍ਰਯੋਗ === *1897 [[ਜੇ ਜੇ ਥੌਮਸਨ]] [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ]] ਖੋਜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦਾ [[ਪੁੰਜ-ਤੋਂ ਚਾਰਜ ਅਨੁਪਾਤ]] ਨਾਪਦਾ ਹੈ। [[ਜ਼ੀਮੈਨ ਇਫੇੱਕਟ]] ਦੀ ਖੋਜ: ਕਿਸੇ [[ਸਪੈਕਟ੍ਰਲ ਰੇਖਾ]] ਦਾ ਕਿਸੇ ਸਥਿਰ ਚੁੰਬਕੀ ਫੀਲਡ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕੰਪੋਨੈਂਟਾਂ ਵਿੱਚ ਖਿੰਡ ਜਾਣਾ। *1908 [[ਰੌਬ੍ਰਟ ਐਂਡ੍ਰੀਊਸ ਮਿੱਲੀਕਾਨ|ਮਿੱਲੀਕਾਨ]], [[ਔਇਲ ਡ੍ਰੌਪ ਐਕਸਪੈਰੀਮੈਂਟ]] ([[ਤੇਲ ਦੇ ਤੁਪਕੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਯੋਗ]]) ਵਿੱਚ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਉੱਤੇ ਦਾ ਚਾਰਜ ਨਾਪਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਕੁਆਂਟਾਇਜ਼ੇਸ਼ਨ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗਿਕ ਸਬੂਤ ਖੋਜਦਾ ਹੈ। *1911 [[ਅਲਫਾ ਕਣ]] ਸਕੈਟ੍ਰਿੰਫਗ ਜੋ [[ਅ੍ਰਨੈਸਟ ਰਦ੍ਰਫੋਰਡ|ਰਦ੍ਰਫੋਰਡ]] ਦੁਆਰਾ [[ਗੀਗਰ-ਮਾਰਡੇਨ ਪ੍ਰਯੋਗ]] ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਨੇ ਦਿਖਾਇਆ ਕਿ ਐਟਮ ਇੱਕ ਅੰਦਰੂਨੀ ਬਣਤਰ ਰੱਖਦੇ ਹਨ: ਜੋ [[ਐਟੋਮਿਕ ਨਿਊਕਲੀਅਸ]] ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref>{{cite book|author=K.S. Krane|year=1988|title=Introductory Nuclear Physics|publisher=John Wiley & Sons|pages=396–405|isbn=978-0-471-80553-3}}</ref> *1913 [[ਸਟਾਰਕ ਇੱਫੈਕਟ]] ਖੋਜਿਆ ਗਿਆ: ਜੋ ਕਿਸੇ ਸਥਿਰ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਫੀਲਡ]] ਕਾਰਣ ਸਪੈਕਟ੍ਰਲ ਰੇਖਾਵਾਂ ਦਾ ਖਿੰਡਣਾ ਹੈ (ਜ਼ੀਮੈਨ ਇੱਫੈਕਟ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ)। *1922 [[ਸਟ੍ਰਨ-ਗ੍ਰਲਾਚ ਪ੍ਰਯੋਗ]]: ਸਪਿੱਨ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਕੁਆਂਟਾਇਜ਼ੇਸ਼ਨ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗਿਕ ਸਬੂਤ। *1924 [[ਐਡਮੰਡ ਕਲਿਫਟਨ ਸਟੋਨ੍ਰ|ਸਟੋਨ੍ਰ]] ਨੇ [[ਮੈਗਨੈਟਿਕ ਫੀਲਡ]]ਾਂ ਅੰਦਰ [[ਐਨਰਜੀ ਲੈਵਲਾ]]ਾਂ ਦੇ ਖਿੰਡਣ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ। *1932 ਪੌਜ਼ੀਟ੍ਰੌਨਾਂ ਦੀ ਸਿਧਾਂਤਿਕ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਨੂੰ ਸਾਬਤ ਕਰਦੀ ਹੋਈ [[ਕਾਰਲ ਡੇਵਿਡ ਐਂਡ੍ਰਸਨ|ਐਂਡ੍ਰਸਨ]] ਦੁਆਰਾ [[ਪੌਜ਼ੀਟ੍ਰੌਨ]]ਾਂ ਅਤੇ [[ਜੇਮਸ ਚਾਡਵਿਕ|ਚਾਡਵਿਕ]] ਦੁਆਰਾ [[ਨਿਊਟ੍ਰੌਨ]] ਦੀ ਪ੍ਰਯੋਗਿਕ ਖੋਜ। *1958 [[ਮੌਸਬਾਓਇਰ ਇੱਫੈਕਟ]] ਦੀ ਖੋਜ: [[ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਰੈੱਡਸ਼ਿਫਟ]] ਅਤੇ [[ਟਾਈਮ ਡਿਲੇਸ਼ਨ]] ਦੇ ਸ਼ੁੱਧ ਨਾਪਾਂ ਲਈ ਅਤੇ [[ਹਾਈਪਰਫਾਈਨ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ]]ਵਾਂ ਅੰਦਰ ਨਿਊਕਲੀਅਰ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਮੋਮੈਂਟਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਵਿੱਚ ਲਾਭਦਾਇਕ, ਕਿਸੇ ਠੋਸ ਅੰਦਰ ਬੰਨੇ ਹੋਏ ਐਟੌਮਿਕ ਨਿਊਕਲਾਇ ਦੁਆਰਾ [[ਗਾਮਾ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ]] ਦੀ ਰੈਜ਼ੋਨੈਂਟ ਅਤੇ ਰਿਕੁਆਇਲ-ਮੁਕਤ ਨਿਕਾਸ ਅਤੇ ਖਪਤ।<ref>{{cite book|author=K.S. Krane|year=1988|title=Introductory Nuclear Physics|publisher=John Wiley & Sons|pages=361–370|isbn=978-0-471-80553-3}}</ref> === ਕੁਆਂਟਮ ਗੈਰ-ਸਥਾਨਿਕਤਾ ਅਤੇ ਸਾਪੇਖਿਕ ਸਥਾਨਿਕਤਾ === 1935 ਵਿੱਚ, ਆਈਨਸਟਾਈਨ, [[ਨਾਥਨ ਰੋਜ਼ਨ|ਰੋਜ਼ਨ]], [[ਬੋਰਿਸ ਪੋਡੋਲਸਕਿ|ਪੋਡੋਲਸਕਿ]] ਨੇ ਇੱਕ ਪੇਪਰ ਛਾਪਿਆ<ref>{{cite journal|title=Can Quantum-Mechanical Description of Physical Reality Be Considered Complete?|url=https://archive.org/details/sim_physical-review_1935-05-15_47_10/page/n71|author1=A. Einstein |author2=B. Podolsky |author3=N. Rosen |year=1935|doi=10.1103/PhysRev.47.777|journal=Phys. Rev.|volume=47|bibcode = 1935PhRv...47..777E |pages=777–780}}</ref> ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਣਾਂ ਦੀ [[ਕੁਆਂਟਮ ਇੰਟੈਂਗਲਮੈਂਟ]] ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ ਸੀ।, ਜੋ [[ਕੁਆਂਟਮ ਗੈਰਸਥਾਨਿਕਤਾ]] ਤੇ ਸਵਾਲ ਕਰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਅੰਦਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਾਰਣਾਤਮਿਕਤਾ ਦੀ ਸਪਸ਼ਟ ਉਲੰਘਣਾ ਸੀ: ਕਿ ਕਣ ਮਨਮਰਜੀ ਦੀ ਦੂਰੀ ਉੱਤੇ ਤਤਕਾਲ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ (ਗੱਲਬਾਤ) ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਇੱਕ ਗਲਤਵਹਿਮੀ ਸੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਸੂਚਨਾ ਇੰਟੈਗਲਡ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਅੰਦਰ ਸਥਾਂਤ੍ਰਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਤੇ ਨਾਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਸਗੋਂ ਸੂਚਨਾ ਦਾ ਸੰਚਾਰ ਦੋ ਔਬਜ਼ਰਵਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਨਾਪਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ ਅੰਦਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ (ਇੱਕ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਨੇ ਦੂਜੇ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਤੱਕ ਸੰਕੇਤ ਭੇਜਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ ਤੋਂ ਵੱਧ ਤੇਜ਼ ਸਫਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ)। ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।<ref>{{cite book|title=Quantum Mechanics|url=https://archive.org/details/quantummechanics0000aber|author=E. Abers|publisher=Addison Wesley|year=2004|page=[https://archive.org/details/quantummechanics0000aber/page/n211 192]|isbn=978-0-13-146100-0}}</ref><ref>{{cite book |author=R. Penrose| title=[[The Road to Reality]]| publisher= Vintage Books|pages=| year=2005 | isbn=978-0-09-944068-0}} ''Chapter '''23''': The entangled quantum world''</ref> 1959 ਵਿੱਚ, [[ਡੇਵਿਡ ਬੋਹਮ|ਬੋਹਮ]] ਅਤੇ [[ਯਾਕਿਰਅਹਾਰੋਨੋਵ]] ਨੇ [[ਅਹਾਰੋਨੋਵ-ਬੋਹਮ ਇੱਫੈਕਟ]] ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਪੇਪਰ ਛਾਪਿਆ<ref> {{cite journal |author1=Y. Aharonov |author2=D. Bohm |year=1959 |title=Significance of electromagnetic potentials in quantum theory |url=https://archive.org/details/sim_physical-review_1959-07-15_115_2/page/n263 |journal=[[Physical Review]] |volume=115 |pages=485–491 |doi=10.1103/PhysRev.115.485 |bibcode = 1959PhRv..115..485A }}</ref> ਜੋ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਅੰਦਰ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲਾਂ ਦੇ ਰੁਤਬੇ ਪ੍ਰਤਿ ਸਵਾਲ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਅੰਦਰ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਫੀਲਡ ਟੈਂਸਰ]] ਅਤੇ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਫੋਰ-ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ]] ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀਆਂ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਲਾਗੂ-ਹੋਣ-ਯੋਗ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਅੰਦਰ ਪੁਟੇਂਸ਼ਲ ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ (ਦੇਖੋ ਉੱਤੇ) ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਚਾਰਜ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਕਣਾਂ ਦੀ ਗਤੀ ਤੇ ਅਸਰ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ ਭਾਵੇਂ ਜ਼ੀਰੋ ਫੀਲਡਾਂ ਵਾਲ਼ੇ ਖੇਤਰ ਹੀ ਹੋਣ। 1964 ਵਿੱਚ, [[ਬੈੱਲ ਦੀ ਥਿਊਰਮ]] ਇੱਕ ਪੇਪਰ ਵਿੱਚ ਛਾਪੀ ਗਈ ਜੋ [[EPR]] ਪੈਰਾਡੌਕਸ (ਪਹੇਲੀ) ਉੱਤੇ ਸੀ।,<ref>{{cite journal |last=Bell |first=John |year=1964 |title=On the Einstein Podolsky Rosen Paradox |url=http://homepages.physik.uni-muenchen.de/~vondelft/Lehre/09qm/lec21-22-BellInequalities/Bell1964.pdf |journal=[[Physics (American Physical Society journal)|Physics]] |volume=1 |issue=3 |pages=195–200 }}</ref> ਜੋ ਦਿਖਾ ਰਹੀ ਸੀ ਕਿ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਨੂੰ [[ਸਥਾਨਿਕ ਛੁਪੇ ਹੋਏ ਅਸਥਰਿਾਂਕਾਂ ਦੀ ਥਿਊਰੀ|ਲੋਕਲ ਹਿਡਨ ਵੇਰੀਏਬਲ ਥਿਊਰੀਆਂ]] ਤੋਂ ਵਿਓਂਤਵਬੰਦ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਜੇਕਰ ਸਥਾਨਿਕਤਾ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣਾ ਹੀ ਹੋਵੇ। === ਲੈਂਬ ਸ਼ਿਫਟ === {{main article|ਲੈਂਬ ਸ਼ਿਫਟ}} 1947 ਵਿੱਚ ਲੈਂਬ ਸ਼ਿਫਟ ਖੋਜੀ ਗਈ ਸੀ।: ਜੋ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਦੇ ਲੈਵਲਾਂ ²''S''_1/2 ਅਤੇ ²''P''_1/2 ਦਰਮਿਆਨ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਫਰਕ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਕਾਰਣ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਅਤੇ ਵੈਕੱਮ ਦਰਮਿਆਨ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। [[ਵਿਲਿੱਸ ਲੈਂਬ|ਲੈਂਬ]] ਅਤੇ [[ਰੌਬ੍ਰਟ ਰੇਦਰਫੋਰਡ|ਰੇਦਰਫੋਰਡ]] ਨੇ [[ਮਾਈਕ੍ਰੋਵੇਵ]] ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਸਮੂਹਿਕ ਰੇਡੀਓ-ਫ੍ਰੀਕੁਐਂਸੀ ਦੁਆਰਾ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਦੇ sup>2</sup>''S''_1/2 ਅਤੇ ²''P''_1/2 ਲੈਵਲਾਂ ਦੀ ਤਬਦੀਲੀ ਨੂੰ ਨਾਪਿਆ।<ref>{{cite journal|title=Fine Structure of the Hydrogen Atom by a Microwave Method|url=https://archive.org/details/sim_physical-review_1947-08-01_72_3/page/n51|first=Willis E.|last=Lamb|author2=Retherford, Robert C. |authorlink=Willis Lamb|journal=[[Physical Review]]|volume=72|issue=3|pages=241–243|year=1947|doi=10.1103/PhysRev.72.241|bibcode = 1947PhRv...72..241L }}</ref> [[ਹੰਸ ਬੇਥ|ਬੇਥ]] ਦੁਆਰਾ ਲੈਂਬ ਸ਼ਿਫਟ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਆਖਿਆ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਪ੍ਰਭਾਵ ਉੱਤੇ ਪੇਪਰ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ 1950ਵੇਂ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਛਾਪੇ ਗਏ ਸਨ।<ref><!---IF FOR ANY REASON THIS REF IS DELETED - MAKE SURE IT'S IN THE MAIN ARTICLE FIRST.--->{{cite journal|author1=W.E. Lamb, Jr. |author2=R.C. Retherford |lastauthoramp=yes | year = 1950| title = Fine Structure of the Hydrogen Atom. Part I|url=https://archive.org/details/sim_physical-review_1950-08-01_79_3/page/n128 |journal=Phys. Rev.|volume=79|doi=10.1103/PhysRev.79.549 |bibcode = 1950PhRv...79..549L |pages=549–572}} {{cite journal|author1=W.E. Lamb, Jr. |author2=R.C. Retherford |lastauthoramp=yes | year = 1951| title = Fine Structure of the Hydrogen Atom. Part II|url=https://archive.org/details/sim_physical-review_1951-01-15_81_2/page/n58 |journal=Phys. Rev.|volume= 81|doi=10.1103/PhysRev.81.222 |bibcode = 1951PhRv...81..222L |pages=222–232}}{{cite journal| author = W.E. Lamb, Jr.| year = 1952| title = Fine Structure of the Hydrogen Atom. III| url = https://archive.org/details/sim_physical-review_1952-01-15_85_2/page/n100|journal=Phys. Rev.|volume= 85|doi=10.1103/PhysRev.85.259 |bibcode = 1952PhRv...85..259L| pages=259–276}} {{cite journal|author1=W.E. Lamb, Jr. |author2=R.C. Retherford |lastauthoramp=yes | year = 1952| title = Fine Structure of the Hydrogen Atom. IV|url=https://archive.org/details/sim_physical-review_1952-06-15_86_6/page/n200 |journal=Phys. Rev.|volume= 86|doi=10.1103/PhysRev.86.1014 |bibcode = 1952PhRv...86.1014L |pages=1014–1022}} {{cite journal|author1=S. Triebwasser |author2=E.S. Dayhoff |author3=W.E. Lamb, Jr. |last-author-amp=yes | year = 1953| title = Fine Structure of the Hydrogen Atom. V|url=https://archive.org/details/sim_physical-review_1953-01-01_89_1/page/n100 |journal=Phys. Rev.|volume= 89|doi=10.1103/PhysRev.89.98 |bibcode = 1953PhRv...89...98T |pages=98–106}}</ref> === ਕੁਆਂਟਮ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਦਾ ਵਿਕਾਸ === *1943 [[ਸਿਨ-ਇਟੀਰੋ ਟੋਮੋਨਾਗਾ|ਟੋਮੋਨਾਗਾ]] ਕੁਆਂਟਮ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਵਿੱਚ ਅਸਰਦਾਰ [[ਪੁਨਰਮਾਨਕੀਕਰਨ]] ([[ਰੀਨੌਰਮਲਾਇਜ਼ੇਸ਼ਨ]]) ਉੱਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦਾ ਹੈ। *1947 [[ਜੂਲੀਅਨ ਸ਼ਵਿੰਗਰ|ਸ਼ਵਿੰਗਰ]] [[ਨਿਯਮਵਿਰੁੱਧ ਚੁੰਬਕੀ ਡਾਇਪੋਲ ਮੋਮੈਂਟ#ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਦੀ ਨਿਯਮ-ਵਿਰੁੱਧ ਚੁੰਬਕੀ ਮੋਮੈਂਟ|ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਦੀ ਨਿਯਮ-ਵਿਰੁੱਧ ਮੈਗਨੈਟਿਕ ਮੋਮੈਂਟ]] ਦਾ ਹਿਸਾਬ ਲਗਾਉਂਦਾ ਹੈ। [[ਪੌਲੀਕਾਰਪ ਕੁੱਚ|ਕੁੱਚ]] ਨਿਯਮਵਿਰੁੱਧ ਚੁੰਬਕੀ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਮੋਮੈਂਟਮ ਨਾਪਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕੁਆਂਟਮ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਦੇ ਮਹਾਨ ਅਨੁਮਾਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਅਨੁਮਾਨ ਦਾ ਸਬੂਤ ਹੈ। == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == {{multicol}} === ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ === * [[ਸਾਪੇਖਿਕ ਕੁਆਂਟਮ ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ]] * [[ਬ੍ਰੇਇਟ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] * [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਸਪਿੱਨ ਰੈਜ਼ੋਨੈਂਸ]] * [[ਫਾਈਨ ਸਟ੍ਰਕਚ੍ਰ ਸਥਿਰਾਂਕ]] === ਗਣਿਤਿਕ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ === * [[ਕੁਆਂਟਮ ਸਪੇਸਟਾਈਮ]] * [[ਸਪਿੱਨ ਰਿਸ਼ਤੇ]] * [[ਸਪਿੱਨੌਰ ਬੰਡਲ]] * [[ਭੌਤਿਕੀ ਸਪੇਸ ਦੇ ਅਲਜਬਰੇ ਵਿੱਚ ਡੀਰਾਕ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] * [[ਕੈਸਮੀਰ ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ]] * [[ਕੈਸਮੀਰ ਓਪਰੇਟਰ]] * [[ਵਿਗਨਰ ਡੀ-ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ]] {{multicol-break}} === ਕਣ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ === * [[ਜ਼ਿੱਟ੍ਰਬਿਵੇਗੰਗ]] * [[ਦੋ-ਸ਼ਰੀਰ ਡੀਰਾਕ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] * [[ਸਾਪੇਖਿਕ ਭਾਰੀ ਆਇਓਨ ਕੋਲਾਈਡ੍ਰ]] * [[ਸਮਰੂਪਤਾ (ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ)]] * [[ਪੇਅਰਟੀ (ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ)]] * [[CPT ਇਨਵੇਰੀਅੰਸ]] * [[ਚੀਰੈਲਿਟੀ (ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ)]] * [[ਸਟੈਂਡਰਡ ਮਾਡਲ]] * [[ਗੇਜ ਥਿਊਰੀ]] * [[ਟੈਕਿਔਨ]] * [[ਲੌਰੰਟਜ਼ ਉਲੰਘਣਾ ਵਾਸਤੇ ਅਜੋਕੀਆਂ ਖੋਜਾਂ]] {{multicol-end}} == ਫੁੱਟਨੋਟਸ == {{Reflist|group="note"|1}} == ਹਵਾਲੇ == === ਨੋਟਸ === {{reflist}} === ਚੋਣਵੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ === <!---PLEASE PLEASE PLEASE DO NOT DELETE ANYTHING AS "IRRELEVANT/OUTDATED" FROM PERSONAL PREFERENCES IN THIS REF SECTION - MOST OF THE BOOKS WILL BE MOVED INTO THE ARTICLE AT SOME POINT---> * {{Cite book|title=Principles of Quantum Mechanics|author=[[Paul Dirac|P.A.M. Dirac]]|edition=4th|publisher=Clarendon Press|year=1981|url=http://books.google.co.uk/books?id=XehUpGiM6FIC&printsec=frontcover&dq=principles+of+quantum+mechanics+dirac+4th+edition&redir_esc=y#v=onepage&q=principles%20of%20quantum%20mechanics%20dirac%204th%20edition&f=false|isbn=9-780198-520115}} * {{cite book|author=P.A.M. Dirac|title=Lectures on Quantum Mechanics|publisher=Courier Dover Publications|year=1964|url=http://books.google.co.uk/books?id=GVwzb1rZW9kC&printsec=frontcover&dq=Relativistic+quantum+mechanics#v=onepage&q=Relativistic%20quantum%20mechanics&f=false|isbn=0-48641-7131}} * {{Cite book|title=The Dirac Equation|author=B. Thaller|year=2010 |publisher=Springer|isbn=3-64208-1347|url=http://books.google.co.uk/books?id=822rcQAACAAJ&dq=dirac+equation+springer&redir_esc=y}} * {{Cite book|title=General Principles of Quantum Mechanics|author=[[Wolfgang Pauli|W. Pauli]]|year=1980|publisher=Springer|isbn=3-54009-8429|url=http://books.google.co.uk/books?id=93sfAQAAMAAJ&q=General+Principles+of+Quantum+Mechanics&dq=General+Principles+of+Quantum+Mechanics}} * {{cite book| author = E. Merzbacher| year = 1998|edition=3rd| title = Quantum Mechanics| url = https://archive.org/details/quantummechanics0000merz|publisher=|volume=| isbn = 0-471-887-021}} * {{cite book| author = A. Messiah| year = 1961| title = Quantum Mechanics|publisher=John Wiley & Sons |volume=1| isbn = 047159766X}} * {{cite book|author1=J.D. Bjorken |author2=S.D. Drell | year = 1964| title = Relativistic Quantum Mechanics (Pure & Applied Physics) |url=https://archive.org/details/relativisticquan0000bjor |publisher=McGraw-Hill|volume=| isbn = 007-0054-932}} * {{cite book|author1=R.P. Feynman |author2=R.B. Leighton |author3=M. Sands | year = 1965 | title = Feynman Lectures on Physics|publisher=Addison-Wesley|volume=3| isbn = 0-201-02118-8}} * {{cite book| author = L.I. Schiff| year = 1968 |edition=3rd| title = Quantum Mechanics| url = https://archive.org/details/quantummechanics0000schi|publisher=McGraw-Hill|volume=| isbn =}} * {{cite book| author = [[Freeman Dyson|F. Dyson]]| edition=2nd|year = 2011| title = Advanced Quantum Mechanics|publisher=World Scientific|volume=| isbn = 981-4383-406}} * {{cite book|author=R.K. Clifton|title=Perspectives on Quantum Reality: Non-Relativistic, Relativistic, and Field-Theoretic|publisher=Springer|year=2011|url=http://books.google.co.uk/books?id=TTKacQAACAAJ&dq=Relativistic+quantum+mechanics|isbn=9-0481-46437}} * {{cite book| author = [[Claude Cohen-Tannoudji|C. Tannoudji]], B.Diu, F.Laloë| edition=|year = 1977| title = Quantum Mechanics|publisher=Wiley VCH|volume=1| isbn = 047-116-433-X}} * {{cite book| author = [[Claude Cohen-Tannoudji|C. Tannoudji]], B.Diu, F.Laloë| edition=|year = 1977| title = Quantum Mechanics|publisher=Wiley VCH|volume=2| isbn = 047-1164-356}} * {{cite book| author = A.I.M Rae|year = 2008| title = Quantum Mechanics|edition=5th|publisher=Taylor & Francis |volume=2| isbn = 1-5848-89705|url=http://books.google.co.uk/books?id=YDhHAQAAIAAJ&q=quantum+mechanics+Alastair+Rae+5th+edition&dq=quantum+mechanics+Alastair+Rae+5th+edition&redir_esc=y}} * {{cite book| author = H. Pilkuhn|edition=2nd|year = 2005 |series=Texts and Monographs in Physics Series| title = Relativistic Quantum Mechanics|volume= |publisher= Springer| isbn = 3-54028-5229|url=http://books.google.co.uk/books?id=jEW6fY6-iVcC&pg=PA1&dq=Relativistic+quantum+mechanics }} * {{cite book|author=R. Parthasarathy|title=Relativistic quantum mechanics |publisher=Alpha Science International|year=2010|url=http://books.google.co.uk/books?id=1t0WAQAAMAAJ&q=relativistic+quantum+mechanics&dq=relativistic+quantum+mechanics&redir_esc=y|isbn=1-84265-5736}} * {{cite book|author=U. Kaldor, S.Wilson|title=Theoretical Chemistry and Physics of Heavy and Superheavy Elements |publisher=Springer|year=2003|isbn=1-4020-1371-X|url=http://books.google.co.uk/books?id=0xcAM5BzS-wC&printsec=frontcover&dq=Relativistic_quantum_mechanics&redir_esc=y#v=onepage&q=Relativistic_quantum_mechanics&f=false}} * {{cite book|author=B. Thaller|title=Advanced visual quantum mechanics|publisher=Springer|year=2005|url=http://books.google.co.uk/books?id=iq1Gi6hmTRAC&dq=Relativistic+quantum+mechanics|isbn=0-38727-1279}} * {{cite book|author=H.P. Breuer, F.Petruccione|title=Relativistic Quantum Measurement and Decoherence |publisher=Springer|year=2000|url=http://books.google.co.uk/books?id=ENp7B5U0mCcC&dq=Relativistic+quantum+mechanics|isbn=3-54041-0619}} * {{cite book|author=P.J. Shepherd|title=A Course in Theoretical Physics|publisher=John Wiley & Sons|year=2013|url=http://books.google.co.uk/books?id=CoV4JemLm40C&printsec=frontcover&dq=A+course+in+theoretical+physics&redir_esc=y|isbn=1-1185-16923}} *{{cite book|author=[[Hans Bethe|H.A. Bethe]], R.W. Jackiw|title=Intermediate Quantum Mechanics|page=|publisher=Addison-Wesley|year=1997|url=http://books.google.co.uk/books?id=7s5gog6O0fkC&dq=magnetic+moments+in+relativistic+quantum+mechanics&redir_esc=y|isbn=0-2013-28313}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *{{cite book|author=W. Heitler|title=The Quantum Theory of Radiation|page=|publisher=Courier Dover Publications|year=1954|edition=3rd|url=http://books.google.co.uk/books?id=L7w7UpecbKYC&printsec=frontcover&dq=magnetic+moments+in+relativistic+quantum+mechanics&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false |isbn=0-48664-5584}} *{{cite book|author1=K. Gottfried |author2=T. Yan |edition=2nd|title=Quantum Mechanics: Fundamentals|page=245|publisher=Springer|year=2003|url=http://books.google.co.uk/books?id=8gFX-9YcvIYC&pg=PA245&dq=hyperfine+structure+in+relativistic+quantum+mechanics&redir_esc=y#v=onepage&q=hyperfine%20structure%20in%20relativistic%20quantum%20mechanics&f=false|isbn=0-38795-5763}} *{{cite book|author=F.Schwabl|title=Quantum Mechanics|page=220|publisher=Springer|year=2010|url=http://books.google.co.uk/books?id=pTHb4NK2eZcC&pg=PA220&dq=hyperfine+structure+in+relativistic+quantum+mechanics&redir_esc=y#v=onepage&q=hyperfine%20structure%20in%20relativistic%20quantum%20mechanics&f=false|isbn=3-54071-9334}} *{{cite book|author=R.G. Sachs|title=The Physics of Time Reversal|edition=2nd|page=|publisher=University of Chicago Press|year=1987|url=http://books.google.co.uk/books?id=Ph4yNkXSsHUC&pg=PA280&dq=hyperfine+structure+in+relativistic+quantum+mechanics&redir_esc=y#v=onepage&q=hyperfine%20structure%20in%20relativistic%20quantum%20mechanics&f=false|isbn=022-6733-319}} === ਕੁਆਂਟਮ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਅੰਦਰ ਗਰੁੱਪ ਥਿਊਰੀ === *{{cite book|author=[[Hermann Weyl|H. Weyl]]|title=The theory of groups and quantum mechanics|page=203|publisher=Courier Dover Publications|year=1950|url=http://books.google.co.uk/books?id=jQbEcDDqGb8C&pg=PA203&dq=magnetic+moments+in+relativistic+quantum+mechanics&redir_esc=y#v=onepage&q=magnetic%20moments%20in%20relativistic%20quantum%20mechanics&f=false}} *{{cite book|author= W.K. Tung|title=Group Theory in Physics |page=|publisher=World Scientific|year=1985|url=http://books.google.co.uk/books?id=O89tgpOBO04C&printsec=frontcover&dq=group+theory+in+physics&redir_esc=y#v=onepage&q=group%20theory%20in%20physics&f=false|isbn=997-1966-565}} *{{cite book|author=V. Heine|title=Group Theory in Quantum Mechanics: An Introduction to Its Present Usage |page=|publisher=Courier Dover Publications|year=1993|url=http://books.google.co.uk/books?id=NayFD34uEu0C&pg=PA363&dq=lorentz+group+in+relativistic+quantum+mechanics#v=onepage&q=lorentz%20group%20in%20relativistic%20quantum%20mechanics&f=false|isbn=048-6675-858}} === ਚੋਣਵੇਂ ਪੇਪਰ === <!---PLEASE PLEASE PLEASE DO NOT DELETE ANYTHING AS "IRRELEVANT/OUTDATED" FROM PERSONAL PREFERENCES IN THIS REF SECTION - MOST OF THE PAPERS WILL BE MOVED INTO THE ARTICLE AT SOME POINT---> * {{cite journal| author = [[Paul Dirac|P.A.M Dirac]]| year = 1932| title = Relativistic Quantum Mechanics|journal=[[Proceedings of the Royal Society A]]|volume= 136|doi=10.1098/rspa.1932.0094 |url=http://rspa.royalsocietypublishing.org/content/136/829/453.full.pdf|bibcode = 1932RSPSA.136..453D }} * {{cite news| author = [[Wolfgang Pauli|W. Pauli]]| year = 1945| title = Exclusion principle and quantum mechanics |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1945/pauli-lecture.pdf}} * {{cite journal|author=J.P. Antoine|year=2004|title= Relativistic Quantum Mechanics |volume=37 |journal=J. Phys. A |doi=10.1088/0305-4470/37/4/B01|bibcode = 2004JPhA...37.1463P }} * {{cite news|title=Relativistic quantum mechanics of supersymmetric particles|author1=M. Henneaux |author2=C. Teitelboim |volume=143|year=1982}} * {{cite journal|journal=Phys. Rev. A|volume=34|year=1986|title=Parametrizing relativistic quantum mechanics|author=J.R. Fanchi |doi=10.1103/PhysRevA.34.1677|bibcode = 1986PhRvA..34.1677F }} * {{cite journal|author=G N Ord|year=1983|title= Fractal space-time: a geometric analogue of relativistic quantum mechanics |volume=16 |journal=J. Phys. A |doi=10.1088/0305-4470/16/9/012|bibcode = 1983JPhA...16.1869O }} * {{cite book|year=1982|title=Relativistic quantum mechanics of particles with direct interactions|author1=F. Coester |author2=W. N. Polyzou |journal=Phys. Rev. D 26|doi=10.1103/PhysRevD.26.1348|volume=26}} * {{cite journal|author1=R.B. Mann |author2=T.C. Ralph |year=2012|journal=Class. Quantum Grav.|doi=10.1088/0264-9381/29/22/220301|title= Relativistic quantum information |volume=29 |bibcode = 2012CQGra..29v0301M }} * {{cite journal|author=S.G. Low|year=1997|journal=J. Math. Phys|doi=10.1088/0264-9381/29/22/220301|title= Canonically Relativistic Quantum Mechanics: Representations of the Unitary Semidirect Heisenberg Group, U(1,3) *s H(1,3)|volume=38|arxiv=physics/9703008|bibcode = 2012CQGra..29v0301M }} * {{cite journal|author1=C. Fronsdal |author2=L.E. Lundberg |year=1970|journal=Phys. Rev. D|doi=10.1103/PhysRevD.1.3247|title= Relativistic Quantum Mechanics of Two Interacting Particles|volume=1 |arxiv=physics/9703008|bibcode = 1970PhRvD...1.3247F }} *{{cite journal|author1=V.A. Bordovitsyn |author2=A.N. Myagkii |title=Spin-orbital motion and Thomas precession in the classical and quantum theories |doi=10.1119/1.1615526|url=http://cds.cern.ch/record/488497/files/0102107.pdf|arxiv = physics/0310016 |bibcode = 2004AmJPh..72...51K }} *{{cite journal|author=K. Rȩbilas|year=2013|title=Comment on 'Elementary analysis of the special relativistic combination of velocities, Wigner rotation and Thomas precession' |journal=Eur. J. Phys.|volume=34 |doi=10.1088/0143-0807/34/3/L55|bibcode = 2013EJPh...34L..55R }} *{{cite journal|author=H.C. Corben|year=1993 |page=551|title=Factors of 2 in magnetic moments, spin–orbit coupling, and Thomas precession |journal=Am. J. Phys.|volume=61|doi=10.1119/1.17207 |bibcode = 1993AmJPh..61..551C }} == ਹੋਰ ਲਿਖਤਾਂ == === ਸਾਪੇਖਿਕ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਅਤੇ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ === <!---PLEASE PLEASE PLEASE DO NOT DELETE ANYTHING AS "IRRELEVANT/OUTDATED" FROM PERSONAL PREFERENCES IN THIS REF SECTION - MOST OF THE BOOKS MAY BE MOVED INTO THE ARTICLE AT SOME POINT, BUT THEY SERVE AS GOOD ENTRY POINTS INTO QFT AND HAVE SOME SCOPE FOR RQM---> * {{cite book|isbn=1-13950-4320|author=T. Ohlsson|title=Relativistic Quantum Physics: From Advanced Quantum Mechanics to Introductory Quantum Field Theory|publisher=Cambridge University Press|year=2011|page=10|url=http://books.google.co.uk/books?id=hRavtAW5EFcC&pg=PA11&dq=pauli-lubanski+pseudovector#v=onepage&q=pauli-lubanski%20pseudovector&f=false}} *{{cite book|author1=I.J.R. Aitchison |author2=A.J.G. Hey |title=Gauge Theories in Particle Physics: From Relativistic Quantum Mechanics to QED|volume=1|edition=3rd|page=|publisher=CRC Press|year=2002|url=http://books.google.co.uk/books?id=n7k_QS4Hb0YC&pg=PA50&dq=hyperfine+structure+in+relativistic+quantum+mechanics&redir_esc=y#v=onepage&q=hyperfine%20structure%20in%20relativistic%20quantum%20mechanics&f=false|isbn=0-84938-7752}} * {{cite book|author=D. Griffiths|title=Introduction to Elementary Particles|page=|publisher=John Wiley & Sons|year=2008 |url=http://books.google.co.uk/books?id=Wb9DYrjcoKAC&printsec=frontcover&dq=hyperfine+structure+in+relativistic+quantum+mechanics&redir_esc=y#v=onepage&q=hyperfine%20structure%20in%20relativistic%20quantum%20mechanics&f=false |isbn=3-52761-8473}} * {{cite book|title=Relativistic quantum mechanics and introduction to quantum field theory|url=http://books.google.co.uk/books?id=tTJHB5hepQUC&printsec=frontcover&dq=relativistic+quantum+mechanics&redir_esc=y|author=Capri, Anton Z|year=2002|publisher=World Scientific|isbn=9-81238-1376}} * {{cite book|title=Relativistic quantum mechanics and quantum fields|url=http://books.google.co.uk/books?id=gJR_gVU52NkC&printsec=frontcover&dq=relativistic+quantum+mechanics&redir_esc=y|author1=Ta-you Wu |author2=W. Y. Pauchy Hwang |year=1991|publisher=World Scientific|isbn=9-81020-6089}} * {{cite book|title=Elementary particle physics, Quantum Field Theory|author=Y. Nagashima|volume=1|year=2010|isbn=978-35274-09624}} * {{cite book|author1=J.D. Bjorken |author2=S.D. Drell | year = 1965| title = Relativistic Quantum Fields (Pure & Applied Physics) |publisher=McGraw-Hill|volume=| isbn = 007-0054-940}} * {{cite book| author = [[Steven Weinberg|S. Weinberg]] | year = 1996 | title = The Quantum Theory of Fields|volume=2 |publisher= Cambridge University Press| isbn = 0-52155-0025}} * {{cite book| author = [[Steven Weinberg|S. Weinberg]] | year = 2000 | title = The Quantum Theory of Fields|volume=3 |publisher= Cambridge University Press| isbn = 0-52166-0009}} * {{cite book| author = F. Gross| year = 2008 | title = Relativistic Quantum Mechanics and Field Theory |volume= |publisher= John Wiley & Sons| isbn = 3-52761-7345|url=http://books.google.co.uk/books?id=o9dXoK_2s6MC&pg=PP2&dq=fractional+quantum+mechanics+books#v=onepage&q&f=false}} * {{cite book| author = Y.V. Nazarov, J.Danon | year = 2013 | title = Advanced Quantum Mechanics: A Practical Guide |volume= |publisher= Cambridge University Press| isbn=0-52176-1506|url= http://books.google.co.uk/books?id=BrTP8hEWRGUC&printsec=frontcover&dq=Relativistic_quantum_mechanics&redir_esc=y#v=onepage&q=Relativistic_quantum_mechanics&f=false}} * {{cite book|title=General Principles of Quantum Field Theory|author=N.N. Bogolubov|publisher=Springer|edition=2nd|isbn=0-7923-0540-X|year=1989|page=272|url=http://books.google.co.uk/books?id=Ef4zDW1V2LkC&pg=PA187&dq=lamb+shift#v=onepage&q=lamb%20shift&f=false }} * {{cite book|title=Quantum Field Theory|author1=F. Mandl |author2=G. Shaw |publisher=John Wiley & Sons|edition=2nd|isbn=047-1496-839|year=2010|page=|url=http://books.google.co.uk/books?id=7VLMj4AvvicC&pg=PA273&dq=pauli-lubanski+pseudovector#v=onepage&q=pauli-lubanski%20pseudovector&f=false}} * {{cite book| author = I. Lindgren| year = 2011 | title = Relativistic Many-body Theory: A New Field-theoretical Approach|publisher= Springer| isbn=144-1983-090|volume=63|series=Springer series on atomic, optical, and plasma physics|url= http://books.google.co.uk/books?id=noUF83SAl2wC&pg=PA9&dq=hyperfine+structure+in+relativistic+quantum+mechanics&redir_esc=y#v=onepage&q=hyperfine%20structure%20in%20relativistic%20quantum%20mechanics&f=false}} *{{cite book|title=Relativistic Quantum theory of atoms and molecules|publisher=Springer|author=I. P. Grant|isbn=0-387-34671-6|year=2007|series=Atomic, optical, and plasma physics|url=http://books.google.co.uk/books?id=yYFCAAAAQBAJ}} === ਕੁਆਂਟਮ ਥਿਊਰੀ ਅਤੇ ਆਮ ਉਪਯੋਗ === <!---PLEASE PLEASE PLEASE DO NOT DELETE ANYTHING AS "IRRELEVANT/OUTDATED" FROM PERSONAL PREFERENCES IN THIS REF SECTION - MOST OF THE BOOKS MAY BE MOVED INTO THE ARTICLE AT SOME POINT, BUT THEY SERVE AS GOOD ENTRY POINTS INTO QFT AND HAVE SOME SCOPE FOR RQM---> *{{cite book|author1=G. Aruldhas |author2=P. Rajagopal |title=Modern Physics|page=395|publisher=PHI Learning Pvt. Ltd.|year=2005|url= http://books.google.co.uk/books?id=GnCWJF6TQUwC&pg=PA395&dq=electromagnetic+moments+for+high-spin+particles&redir_esc=y#v=onepage&q=electromagnetic%20moments%20for%20high-spin%20particles&f=false|isbn=8-12032-5974}} *{{cite book|author=R.E. Hummel|title=Electronic properties of materials|page=395|publisher=Springer|year=2011|url=http://books.google.co.uk/books?id=TsHFou6RftkC&pg=PA395&dq=electromagnetic+moments+for+high-spin+particles&redir_esc=y#v=onepage&q=electromagnetic%20moments%20for%20high-spin%20particles&f=false|isbn=1-44198-1640}} *{{cite book|author=D.L. Pavia|edition=4th|title=Introduction to Spectroscopy|page=105|publisher=Cengage Learning|year=2005|url= http://books.google.co.uk/books?id=FkaNOdwk0FQC&pg=PA105&dq=magnetic+moments+allowed+by+spin+quantum+number&redir_esc=y#v=onepage&q=magnetic%20moments%20allowed%20by%20spin%20quantum%20number&f=false|isbn=0-49511-4782}} *{{cite book|author=U. Mizutani|title=Introduction to the Electron Theory of Metals|page=387|publisher=Cambridge University Press|year=2001|url= http://books.google.co.uk/books?id=zY5z_UGqAcwC&pg=PA387&dq=magnetic+moments+allowed+by+spin+quantum+number&redir_esc=y#v=onepage&q=magnetic%20moments%20allowed%20by%20spin%20quantum%20number&f=false|isbn=0-52158-7093}} *{{cite book|author=G.R. Choppin|edition=3|title=Radiochemistry and nuclear chemistry|page=308|publisher=Butterworth-Heinemann|year=2002|url=http://books.google.co.uk/books?id=IsAEjPpvyrkC&pg=PA308&dq=magnetic+multipole+moments+allowed+by+spin+quantum+number&redir_esc=y#v=onepage&q=magnetic%20multipole%20moments%20allowed%20by%20spin%20quantum%20number&f=false|isbn=0-75067-4636}} *{{cite book|author=A.G. Sitenko|title=Theory of nuclear reactions|page=443|publisher=World Scientific|year=1990|url= http://books.google.co.uk/books?id=IcF5GV7ftT0C&pg=PA443&dq=magnetic+multipole+moments+allowed+by+spin+quantum+number&redir_esc=y#v=onepage&q=magnetic%20multipole%20moments%20allowed%20by%20spin%20quantum%20number&f=false|isbn=997-1504-820}} *{{cite book|author1=W. Nolting |author2=A. Ramakanth |title=Quantum theory of magnetism|page=|publisher=Springer|year=2008|url= http://books.google.co.uk/books?id=vrcHC9XoHbsC&pg=PA748&dq=magnetic+multipole+moments+allowed+by+spin+quantum+number&redir_esc=y#v=onepage&q=magnetic%20multipole%20moments%20allowed%20by%20spin%20quantum%20number&f=false|isbn=3-54085-4169}} *{{cite book|author=H. Luth|title=Quantum Physics in the Nanoworld|page=149|publisher=Springer|series=Graduate texts in physics|year=2013|url=http://books.google.co.uk/books?id=9zrbFSHWcCAC&pg=PA149&dq=magnetic+multipole+moments+allowed+by+spin+quantum+number&redir_esc=y#v=onepage&q=magnetic%20multipole%20moments%20allowed%20by%20spin%20quantum%20number&f=false |isbn=3-64231-2381}} *{{cite book|author=K.D. Sattler|title=Handbook of Nanophysics: Functional Nanomaterials|pages=40–3|publisher=CRC Press|year=2010|url=http://books.google.co.uk/books?id=08BWNlciXx4C&pg=SA40-PA3&dq=magnetic+multipole+moments+allowed+by+spin+quantum+number&redir_esc=y#v=onepage&q=magnetic%20multipole%20moments%20allowed%20by%20spin%20quantum%20number&f=false |isbn=1-42007-5535}} *{{cite book|author=H.Kuzmany|title=Solid-State Spectroscopy|page=256|publisher=Springer|year=2009|url=http://books.google.co.uk/books?id=Jg89d0h9SIoC&pg=PA256&dq=magnetic+multipole+moments+allowed+by+spin+quantum+number&redir_esc=y#v=onepage&q=magnetic%20multipole%20moments%20allowed%20by%20spin%20quantum%20number&f=false |isbn=3-64201-4801}} *{{cite book|author=J.M. Reid|title=The Atomic Nucleus |page=|edition=2nd|publisher=Manchester University Press|year=1984|url=http://books.google.co.uk/books?id=rcdRAQAAIAAJ&pg=PA277&dq=magnetic+multipole+moments+allowed+by+spin+quantum+number&redir_esc=y#v=onepage&q=magnetic%20multipole%20moments%20allowed%20by%20spin%20quantum%20number&f=false |isbn=0-71900-9782}} *{{cite book|author=P. Schwerdtfeger|title=Relativistic Electronic Structure Theory - Fundamentals|page=208|volume=11|series=Theoretical and Computational Chemistry|publisher=Elsevier|year=2002|url=http://books.google.co.uk/books?id=9tO_9Tf6dZgC&pg=PA208&dq=magnetic+multipole+moments+allowed+by+spin+quantum+number&redir_esc=y#v=onepage&q=magnetic%20multipole%20moments%20allowed%20by%20spin%20quantum%20number&f=false |isbn=008-0540-465}} *{{cite book|author=L. Piela|title=Ideas of Quantum Chemistry|page=676|publisher=Elsevier|year=2006|url=http://books.google.co.uk/books?id=nbdITbfsP6oC&pg=PA676&dq=magnetic+multipole+moments+allowed+by+spin+quantum+number&redir_esc=y#v=onepage&q=magnetic%20multipole%20moments%20allowed%20by%20spin%20quantum%20number&f=false |isbn=008-0466-761}} *{{cite book|title=[[Quantum (book)]]|author=M. Kumar|isbn=1-84831-0358|year=2009}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == *{{cite book|title=Relativistic Quantum Mechanics, an Introduction|orig-year=2004|author=W. Pfeifer|isbn=|url=http://www.walterpfeifer.ch/index.html|year=2008}} *{{cite news|title=Relativistic Quantum Mechanics (Lecture Notes)|author=Igor Lukačević|url=http://www.fizika.unios.hr/~ilukacevic/dokumenti/materijali_za_studente/qm2/Lecture_11_Relativistic_quantum_mechanics.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140826114453/http://www.fizika.unios.hr/~ilukacevic/dokumenti/materijali_za_studente/qm2/Lecture_11_Relativistic_quantum_mechanics.pdf|archivedate=2014-08-26|year=2013|access-date=2016-06-27|dead-url=yes}} *{{cite arXiv|title= An Introduction to Relativistic Quantum Mechanics. I. From Relativity to Dirac Equation|author=M. De Sanctis|year=2011|arxiv=0708.0052}} *{{cite news|title= Relativistic Quantum Mechanics|publisher=[[University of Cambridge]], [[Cavendish Laboratory]]|url=http://www.tcm.phy.cam.ac.uk/~bds10/aqp/handout_relqu.pdf}} *{{cite news|author=D.G. Swanson|year=2007|title=Quantum Mechanics Foundations and Applications|page=160|location=Alabama, USA|publisher=Taylor & Francis}} *[http://mysite.du.edu/~jcalvert/phys/partelec.htm J. B. Calvert (2003) ''The Particle Electron and Thomas Precession''] *[http://www.antidogma.ru/english/node58.html S.N. Arteha ''Spin and the Thomas precession''] {{ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਵਿਸ਼ੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗਣਿਤਿਕ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੇਟਿਜ਼ਮ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਣ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਐਟੋਮਿਕ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] ezkqyr9xvwvj2a2qkm8e9ymeio2zros 0 80370 841770 837886 2026-06-29T22:25:20Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260629)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 841770 wikitext text/x-wiki {{Hatnote|ਟੌਪਿਕ ਸਬੰਧੀ ਇੰਕ ਹੋਰ ਜਿਆਦਾ ਸਰਵ-ਸਧਾਰਨ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਲਈ, ਦੇਖੋ [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਨਾਲ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ#ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਵੇਵ ਇਕੁਏਸ਼ਨ|ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਨਾਲ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ]].}} {{Use dmy dates|date=June 2016}} {{ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ|cTopic=ਸਮੀਕਰਨਾਂ}} [[File:Warszawa Centrum Nowych Technologii UW-6.jpg|thumb|right|[[ਵਾਰਸਾਅ ਯੂਨੀਵਰਸਟੀ]] ਦੇ ਸੈਂਟਰ ਔਫ ਨਿਊ ਟੈਕਨੌਲੀਜੀਜ਼ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇੱਕ ਯਾਦਗਾਰ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਵਿੱਚ, '''ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ''' ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ [[ਇਕੁਏਸ਼ਨ|ਗਣਿਤਿਕ ਸਮੀਕਰਨ]] ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੇ ਭੌਤਿਕੀ ਸਿਸਟਮ ਦੀਆਂ ਵਕਤ ਬੀਤਣ ਉਪਰੰਤ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਆਂਟਮ ਪ੍ਰਭਾਵ, ਜਿਵੇਂ [[ਵੇਵ-ਪਾਰਟੀਕਲ ਡਿਊਲਿਟੀ]], ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨੀਕਲ ਸਿਸਟਮਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਗਣਿਤਿਕ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਕੁਆਂਟਮ ਸਿਸਟਮਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਲਈ ਇੱਕ ਕੇਂਦਰੀ ਨਤੀਜਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਦੀ ਥਿਊਰੀ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੀਲਪੱਥਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਸਦਾ ਨਾਮ [[ਐਰਵਿਨ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ]] ਦੇ ਨਾਮ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ 1925 ਵਿੱਚ ਸਮੀਕਰਨ ਵਿਓਂਤਬੰਦ ਕੀਤੀ ਸੀ ਅਤੇ 1933 ਵਿੱਚ [[ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਨੋਬਲ ਪ੍ਰਾਈਜ਼]] ਜਿੱਤਣ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਉਸਦੇ ਕੰਮ ਦਾ ਅਧਾਰ ਰਚਦੇ ਹੋਏ 1926 ਵਿੱਚ ਛਾਪੀ ਸੀ।<ref>{{cite news|title=Physicist Erwin Schrödinger's Google doodle marks quantum mechanics work|url=https://www.theguardian.com/technology/2013/aug/12/erwin-schrodinger-google-doodle|accessdate=25 August 2013|newspaper=[[The Guardian]]|date=13 August 2013}}</ref><ref name = sch> {{cite journal | last = Schrödinger | first = E. | title = An Undulatory Theory of the Mechanics of Atoms and Molecules | url = http://home.tiscali.nl/physis/HistoricPaper/Schroedinger/Schroedinger1926c.pdf | archiveurl = https://web.archive.org/web/20081217040121/http://home.tiscali.nl/physis/HistoricPaper/Schroedinger/Schroedinger1926c.pdf | archivedate = 17 December 2008 | journal = [[Physical Review]] | volume = 28 | issue = 6 | pages = 1049–1070 | year = 1926 | doi = 10.1103/PhysRev.28.1049 |bibcode = 1926PhRv...28.1049S }}</ref> ਇਹ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਕਿਸੇ [[ਵੇਵ ਇਕੁਏਸ਼ਨ|ਤਰੰਗ-ਸਮੀਕਰਨ]] ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦੀ ਡਿਫ੍ਰੈਂਸ਼ੀਅਲ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਹੈ, ਜੋ ਤਰੰਗਾਂ ਦੀ ਹਿੱਲਜੁੱਲ ਦੇ ਇੱਕ ਗਣਿਤਿਕ ਮਾਡਲ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। [[ਕਲਾਸੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਅੰਦਰ, [[ਨਿਊਟਨ ਦਾ ਦੂਜਾ ਨਿਯਮ]] ({{math|'''F''' {{=}} ''m'''''a'''}}) ਕੋਈ ਗਣਿਤਿਕ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗਿਆਤ ਅਰੰਭਿਕ ਸ਼ਰਤਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਸੈੱਟ ਅਪਣਾਉਣਾਂ ਹੋਇਆ ਕੋਈ ਦਿੱਤਾ ਹੋਇਆ ਸਿਸਟਮ ਕਿਹੜਾ ਰਸਤਾ ਅਪਣਾਏਗਾ। [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਅੰਦਰ, ਕਿਸੇ ਕੁਆਂਟਮ ਸਿਸਟਮ (ਆਮਤੌਰ ਤੇ ਐਟਮ, ਮੌਲੀਕਿਊਲ, ਅਤੇ ਸਬਐਟੌਮਿਕ ਕਣ, ਚਾਹੇ ਸੁਤੰਤਰ ਹੋਣ, ਚਾਹੇ ਬੰਨੇ ਹੋਏ ਜਾਂ ਸਥਾਨਬੱਧ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਹੋਣ) ਵਾਸਤੇ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ, ਨਿਊਟਨ ਦੇ ਨਿਯਮ ਦਾ ਤੁੱਲ ([[ਐਨਾਲੌਗ]]) ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਕੋਈ ਸਰਲ ਅਲਜਬ੍ਰਿਕ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਸਗੋਂ ਆਮਤੌਰ ਤੇ ਇੱਕ [[ਰੇਖਿਕ ਡਿਫ੍ਰੈਂਸ਼ੀਅਲ ਇਕੁਏਸ਼ਨ|ਰੇਖਿਕ]] [[ਅੰਸ਼ਿਕ ਡਿਫ੍ਰੈਂਸ਼ੀਅਲ ਸਮੀਕਰਨ]] ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਿਸਟਮ ਦੇ [[ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ]] (ਜਿਸਨੂੰ ਅਵਸਥਾ ਫੰਕਸ਼ਨ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਦੀ ਸਮਾਂ-ਉਤਪਤੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾ ਰਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref name=Griffiths2004>{{citation| author=Griffiths, David J.|title=Introduction to Quantum Mechanics (2nd ed.) | publisher=Prentice Hall |year=2004 |isbn= 0-13-111892-7}}</ref>{{rp|1–2}} [[ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ]] ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਇੱਕ ਬੁਨਿਆਦੀ [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦੀ ਗਣਿਤਿਕ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ|ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦਾ ਸਵੈ-ਸਿੱਧ ਸਿਧਾਂਤ]] ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਸਵੈ-ਸਿੱਧ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ, ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਨੂੰ ਇਸ ਤੱਥ ਤੋਂ ਵਿਓਂਤਬੰਦ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਮਾਂ-ਉਤਪਤੀ [[ਓਪਰੇਟਰ]] ਜਰੂਰ ਹੀ ਯੂਨਾਇਟ੍ਰੀ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਲਾਜ਼ਮੀ ਤੌਰ ਤੇ ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਕਿਸੇ ਸਵੈ-ਅਡਜੋਆਇੰਟ ਓਪਰੇਟਰ ਦੇ ਐਕਪੋਨੈਂਸ਼ੀਅਲ ਦੁਆਰਾ ਪੈਦਾ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਜੋ [[ਕੁਆਂਟਮ ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ ਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਦੀ [[ਕੌਪਨਹਾਗਨ ਵਿਆਖਿਆ]] ਅੰਦਰ, [[ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ]] ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਸੰਪੂਰਨ ਵੇਰਵਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਭੌਤਿਕੀ ਸਿਸਟਮ ਬਾਰੇ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। '''ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ''' ਪ੍ਰਤਿ ਹੱਲ ਨਾ ਕੇਵਲ [[ਮੌਲੀਕਿਊਲ|ਮੌਲੀਕਿਊਲਰ]], [[ਐਟਮ|ਐਟੌਮਿਕ]], ਅਤੇ [[ਸਬਐਟੌਮਿਕ ਪਾਰਟੀਕਲ|ਉੱਪ-ਪ੍ਰਮਾਣੂ]] ਸਿਸਟਮ ਹੀ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਸਗੋਂ [[ਮੈਕ੍ਰੋਸਕੋਪਿਕ ਸਕੇਲ|ਮੈਕ੍ਰੋਸਕੋਪਿਕ ਸਿਸਟਮ]] ਵੀ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਸੰਭਵ ਤੌਰ ਤੇ ਸਾਰਾ [[ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ]] ਵੀ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ।<ref name=Laloe>{{citation|last=Laloe|first=Franck|title=Do We Really Understand Quantum Mechanics| publisher=Cambridge University Press|year=2012| isbn = 978-1-107-02501-1}}</ref>{{rp|292ff}} ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ [[ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ]] ਸਮੇਤ [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਦੀਆਂ ਸਭ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨਾਂ ਪ੍ਰਤਿ ਕੇਂਦਰੀ ਹੈ, ਜੋ [[ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਨੂੰ [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਨਾਲ ਮੇਲਦੀ ਹੈ। [[ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ]] ਵਰਗੀਆਂ [[ਕੁਆਂਟਮ ਗਰੈਵਿਟੀ]] ਦੀਆਂ [[ਥਿਊਰੀ]]ਆਂ ਵੀ '''ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ''' ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਦੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹਨ। [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਵਿੱਚ ਸ਼ਰੋਡਿੰਗਰ ਸਮੀਕਰਨ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਫਿਜਿਕਲ ਸਿਸਟਮ ਦੀ ਕੁਆਂਟਮ ਦਸ਼ਾ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕਿਵੇਂ ਬਦਲਦੀ ਹੈ। ਇਹ ੧੯੨੫ ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ ਅਤੇ ੧੯੨੬ ਵਿੱਚ ਆਸਟਰੀਆ ਦੇ [[ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ]] [[ਇਰਵਿਨ ਸ਼ਰੋਡਿੰਗਰ]] ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ।<ref name = sch/> [[ਕਲਾਸੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਵਿੱਚ [[ਗਤੀ ਦੀ ਸਮੀਕਰਨ]] [[ਨਿਊਟਨ]] ਦੇ ਦੂਜੇ ਨਿਯਮ ({{math|'''F''' {{=}} ''m'''''a'''}}) ਵਿੱਚ ਜਾਂ [[ਆਇਲਰ ਲਗਰਾਂਜੀ ਸਮੀਕਰਣ]] ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕਿਹੜਾ ਮਾਰਗ ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ ਦਿੱਤਾ ਹੋਇਆ ਸਿਸਟਮ ਅਰੰਭਿਕ ਹਾਲਤਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸੈੱਟ ਹੇਠ ਲੈ ਲਵੇਗਾ। ਪਰ [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਦੀ ਮਿਆਰੀ ਵਿਆਖਿਆ ਵਿੱਚ [[ਵੇਵਫੰਕਸ਼ਨ]] ਸਾਨੂੰ [[ਭੌਤਿਕੀ ਅਵਸਥਾ|ਫਿਜੀਕਲ ਸਟੇਟ]] ਦੀ ਸਾਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। [[ਸ਼ਰੋਡਿੰਗਰ ਸਮੀਕਰਣ]] ਨਾ ਕੇਵਲ [[ਪਰਮਾਣੂ]], [[ਅਣੂ]], ਅਤੇ [[ਉਪ-ਪਰਮਾਣੂ]]ਕਣਾਂ ਦੀ ਦਸ਼ਾ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਸਗੋਂ [[ਮੈਕਰੋ ਸਿਸਟਮ]], ਸ਼ਾਇਦ ਪੂਰੇ [[ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ]] ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਨਾ ਕੇਵਲ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨੀਕਲ ਸਿਸਟਮਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਅਤੇ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਉਣ ਦਾ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਤਰੀਕਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਹੋਰ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨੀਕਲ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀਆਂ ਵੀ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ [[ਵਰਨਰ ਹੇਜ਼ਨਬ੍ਰਗ]] ਰਾਹੀਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ [[ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ ਮਕੈਨਿਕਸ]], ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ [[ਰਿਚਰਡ ਫਾਇਨਮਨ]] ਦੁਆਰਾ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ [[ਪਾਥ ਇੰਟਗ੍ਰਲ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ]]। [[ਪੌਲ ਡੀਰਾਕ]] ਨੇ ਮੈਟ੍ਰਿਕ ਮਕੈਨਿਕਸ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਸਿੰਗਲ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤਾ। {{TOC limit|3}} == ਸਮੀਕਰਨ == === ਵਕਤ-ਨਿਰਭਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ === ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਦਾ ਰੂਪ ਭੌਤਿਕੀ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ (ਖਾਸ ਮਾਮਲਿਆਂ ਲਈ ਥੱਲੇ ਦੇਖੋ)। ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਆਮ ਕਿਸਮ [[ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ#ਸਮੇਂ ਤੇ ਨਿਰਭਰ|ਸਮੇਂ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਵਕਤ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਰਹੇ ਕਿਸੇ ਸਿਸਟਮ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਵਰਣ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।:<ref name=Shankar1994> {{cite book |last=Shankar |first=R. |year=1994 |title=Principles of Quantum Mechanics |url=https://archive.org/details/principlesofquan0000shan_x3c9 |edition=2nd |publisher=[[Kluwer Academic]]/[[Plenum Publishers]] |isbn=978-0-306-44790-7 }}</ref>{{rp|143}} [[File:Wave packet (dispersion).gif|thumb|200px|ਇੱਕ [[ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ]] ਜੋ {{math|''V'' {{=}} 0}} ਨਾਲ ਗੈਰ-ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਖਾਲੀ ਸਪੇਸ ਰਾਹੀਂ ਸੁਤੰਤਰ ਤੌਰ ਤੇ ਯਾਤਰਾ ਕਰ ਰਹੇ ਕਿਸੇ ਕਣ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। [[ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ]] ਦਾ [[ਵਾਸਤਵਿਕ ਹਿੱਸਾ]] ਇੱਥੇ ਵਾਹਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।]] {{Equation box 1 |indent=: |title='''ਸਮੇਂ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ''' ''(ਆਮ)'' |equation=<math>i \hbar \frac{\partial}{\partial t}\Psi(\mathbf{r},t) = \hat H \Psi(\mathbf{r},t)</math> |cellpadding |border |border colour = #50C878 |background colour = #ECFCF4}} ਜਿੱਥੇ *{{math|''i''}} [[ਕਾਲਪਿਨਕ ਇਕਾਈ]] ਹੈ, *{{math|''ħ''}} ਘਟਾਇਆ ਹੋਇਆ [[ਪਲੈਂਕ ਸਥਿਰਾਂਕ]] ਹੈ ਜੋ ਇਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ:<math>\hbar = \frac{h}{2 \pi}</math>, *ਚਿੰਨ {{math|{{sfrac|∂|∂''t''}}}}, [[ਟਾਈਮ]] {{math|''t''}} ਦੇ ਸੰਦ੍ਰਭ ਵਿੱਚ ਇੱਕ [[ਪਾਰਸ਼ਲ ਡੈਰੀਵੇਟਿਵ]] ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, *{{math|''Ψ''}} (ਗ੍ਰੀਕ ਅੱਖਰ [[ਸਾਈ (ਅੱਖਰ)|ਸਾਈ]]) [[ਕੁਆਂਟਮ ਸਿਸਟਮ]] ਦਾ [[ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ, *{{math|'''r'''}} ਅਤੇ {{math|''t''}} ਕ੍ਰਮਵਾਰ, [[ਵੈਕਟਰ]] ਅਤੇ ਟਾਈਮ ਹਨ, ਅਤੇ *{{math|''Ĥ''}} [[ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ (ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ)|ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ]] [[ਓਪਰੇਟਰ (ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ)|ਓਪਰੇਟਰ]] [[ਫੰਕਸ਼ਨ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ (ਜੋ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਲੈਂਦਾ ਹੋਇਆ ਕਿਸੇ ਦਿੱਤੇ ਹੋਏ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਦੀ ਕੁੱਲ ਊਰਜਾ ਨੂੰ ਲੱਛਣਬੱਧ ਕਰਦਾ ਹੈ)। [[File:StationaryStatesAnimation.gif|300px|thumb|right|ਇਹਨਾਂ ਤਿੰਨੇ ਕਤਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰੇਕ ਇੱਕ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ [[ਕੁਆਂਟਮ ਹਾਰਮੋਨਿਕ ਔਸੀਲੇਟਰ|ਹਾਰਮੋਨਿਕ ਔਸੀਲੇਟਰ]] ਲਈ ਸਮੇਂ-ਤੇ-ਨਿਰਭਰ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਖੱਬੇ: [[ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ]] ਦਾ ਵਾਸਤਵਿਕ ਹਿੱਸਾ (ਨੀਲੇ ਰੰਗ ਵਿੱਚ) ਅਤੇ ਕਾਲਪਨਿਕ ਹਿੱਸਾ (ਲਾਲ ਰੰਗ ਵਿੱਚ)। ਸੱਜੇ: ਕਿਸੇ ਦਿੱਤੀ ਹੋਈ ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਉੱਤੇ ਇਸ [[ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ]] ਵਾਲੇ ਕਣ ਨੂੰ ਖੋਜਣ ਦੀ [[ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਡਿਸਟ੍ਰੀਬਿਊਸ਼ਨ]]। ਸ਼ਿਖਰਲੀਆਂ ਦੋ ਕਤਾਰਾਂ [[ਸਟੇਸ਼ਨਰੀ ਅਵਸਥਾ]]ਵਾਂ ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਹਨ, ਜੋ [[ਸਟੈਂਡਿੰਗ ਤਰੰਗ]]ਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ। ਤਲ ਵਾਲੀ ਕਤਾਰ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਅਵਸਥਾ ਦੀ ਇੱਕ ਉਦਾਹਰਨ ਹੈ ਜੋ ਕੋਈ ਸਟੇਸ਼ਨਰੀ ਅਵਸਥਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਸੱਜਾ ਕਾਲਮ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਉਂ ਸਟੇਸ਼ਨਰੀ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਟੇਸ਼ਨਰੀ ਹੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।]] ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਉਦਾਹਰਨ ਕਿਸੇ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਫੀਲਡ]] ਵਿੱਚ (ਪਰ ਕਿਸੇ [[ਚੁੰਬਕੀ ਫੀਲਡ]] ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ: [[ਪੌਲੀ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] ਦੇਖੋ) ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਕਿਸੇ ਸਿੰਗਲ ਕਣ ਵਾਸਤੇ [[ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ|ਗੈਰ-ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ)]] ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਹੈ;<ref>[http://hyperphysics.phy-astr.gsu.edu/hbase/quantum/scheq.html "Schrodinger equation"]. ''hyperphysics.phy-astr.gsu.edu''.</ref> {{Equation box 1 |indent=: |title='''ਸਮੇਂ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ'''<br/>''(ਸਿੰਗਲ [[ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ|ਗੈਰ-ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ)]] ਕਣ)'' |equation=<math>i\hbar\frac{\partial}{\partial t} \Psi(\mathbf{r},t) = \left [ \frac{-\hbar^2}{2\mu}\nabla^2 + V(\mathbf{r},t)\right ] \Psi(\mathbf{r},t)</math> |cellpadding |border |border colour = #0073CF |background colour=#F5FFFA}} ਜਿੱਥੇ *{{math|''μ''}} ਕਣ ਦਾ [[ਘਟਾਇਆ ਹੋਇਆ ਪੁੰਜ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ, *{{math|''V''}} [[ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਊਰਜਾ]] ਹੁੰਦੀ ਹੇ, *{{math|∇²}} [[ਲੈਪਲਾਸੀਅਨ]] (ਇੱਕ ਡਿਫ੍ਰੈਂਸ਼ੀਅਲ ਓਪਰੇਟਰ) ਹੈ, ਅਤੇ *{{math|''Ψ''}} [[ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ]] ਹੈ (ਹੋਰ ਸ਼ੁੱਧ ਤੌਰ ਤੇ, ਇਸ ਸੰਦ੍ਰਭ ਵਿੱਚ, ਇਸਨੂੰ ਪੁਜੀਸ਼ਨ-ਸਪੇਸ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ)। ਸਧਾਰਨ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ, ਇਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕੁੱਲ [[ਊਰਜਾ]] ਬਰਾਬਰ ਹੈ [[ਕਾਇਨੈਟਿਕ ਐਨਰਜੀ]] ਪਲੱਸ [[ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਐਨਰਜੀ]], ਪਰ ਹੇਠਾਂ ਸਮਝਾਏ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਰਕਮਾਂ ਬੇਪਛਾਣ ਰੂਪ ਲੈ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੇ ਖਾਸ ਡਿਫ਼੍ਰੈਂਸ਼ੀਅਲ ਓਪਰੇਟਰ ਦਿੱਤੇ ਹੋਣ ਤੇ, ਇਹ ਇੱਕ [[ਲੀਨੀਅਰ ਡਿਫ੍ਰੈਂਸ਼ੀਅਲ ਇਕੁਏਸ਼ਨ|ਲੀਨੀਅਰ]] [[ਪਾਰਸ਼ਲ ਡਿਫ੍ਰੈਂਸ਼ੀਅਲ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ [[ਡਿਫਿਊਜ਼ਨ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ [[ਹੀਟ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] ਤੋਂ ਉਲਟ, ਇਹ ਟ੍ਰਾਂਜ਼ੀਐਂਟ ਰਕਮ ਅੰਦਰ ਹਾਜ਼ਰ [[ਕਾਲਪਿਨਕ ਯੂਨਿਟ]] ਦਿੱਤੇ ਹੋਣ ਤੇ ਇੱਕ ਵੇਵ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਬਦ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਆਮ ਇਕੁਏਸ਼ਨ (ਉੱਪਰਲਾ ਪਹਿਲਾ ਬੌਕਸ) ਵੱਲ ਵੀ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਖਾਸ ਗੈਰ-ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਵਰਜ਼ਨ (ਉੱਪਰਲਾ ਦੂਜਾ ਬੌਕਸ ਅਤੇ ਉਸਦੀਆਂ ਵੇਰੀਏਸ਼ਨਾਂ) ਵੱਲ ਵੀ। ਆਮ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਸੱਚਮੁੱਚ ਕਾਫੀ ਆਮ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਵਿੱਚ ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ ਲਈ ਵਿਭਿੰਨ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਭਰ ਕੇ [[ਡੀਰਾਕ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ [[ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ]] ਤੱਕ ਹਰੇਕ ਚੀਜ਼ ਵਾਸਤੇ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਖਾਸ ਗੈਰ-ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਵਰਜ਼ਨ ਵਾਸਤਵਿਕਤਾ ਪ੍ਰਤਿ ਇੱਕ ਸੰਖੇਪਾਤਮਿਕ ਲੱਗਪਗਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਈ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਹੋਰਾਂ ਅੰਦਰ ਬਹੁਤ ਗਲਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ (ਦੇਖੋ [[ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਅਤੇ [[ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ]])। ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਅਪਲਾਈ ਕਰਨ ਲਈ, ਸਿਸਟਮ ਵਾਸਤੇ ਹੈ ਓਪਰੇਟਰ ਸੈੱਟ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਿਸਟਮ ਦੇ ਰਚਣਹਾਰੇ ਕਣਾਂ ਦੀ ਕਾਇਨੈਟਿਕ ਅਤੇ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਊਰਜਾ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਫੇਰ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਤੀਜਨ ਪਾਰਸ਼ਲ ਡਿਫ੍ਰੈਂਸ਼ੀਅਲ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਲਈ ਹੱਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਿਸਟਮ ਬਾਬਤ ਸੂਚਨਾ ਰੱਖਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। === ਵਕਤ-ਸੁਤੰਤਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ === ਉੱਪਰ ਦਰਸਾਈ ਸਮੇਂ-ਤੇ-ਨਿਰਭਰ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਅਨੁਮਾਨਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ [[ਸਟੈਂਡਿੰਗ ਤਰੰਗ]]ਾਂ ਰਚ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ [[ਸਟੇਸ਼ਨਰੀ ਅਵਸਥਾ]]ਵਾਂ (ਔਰਬਿਟਲ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ [[ਐਟੌਮਿਕ ਔਰਬਿਟਲ]]ਾਂ ਜਾਂ [[ਮੌਲੀਕਿਊਲਰ ਔਰਬਿਟਲ]]ਾਂ ਵਿੱਚ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਜੇਕਰ ਸਟੇਸ਼ਨਰੀ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕਰਕੇ ਸਮਝਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਅਵਸਥਾ ਲਈ ਸਮੇਂ-ਤੇ-ਨਿਰਭਰ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨਾ ਅਸਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਟੇਸ਼ਨਰੀ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਦੀ ਇੱਕ ਸਰਲ ਕਿਸਮ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਸਮਾਂ-ਸੁਤੰਤਰ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। (ਇਹ ਸਿਰਫ ਤਾਂ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ [[ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ (ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ)|ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ]] ਖੁਦ ਹੀ ਸਮੇਂ ਉੱਤੇ ਸਪਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਿਰਭਰ ਨਾ ਕਰਦਾ ਹੋਵੇ। ਫੇਰ ਵੀ, ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਕੁੱਲ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਅਜੇ ਵੀ ਇੱਕ ਸਮਾਂ ਨਿਰਭਰਤਾ ਰੱਖਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।) {{Equation box 1 |indent=: |title='''ਸਮਾਂ-ਸੁਤੰਤਰ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ''' (''ਸਰਵ ਸਧਾਰਨ'') |equation=<math>\operatorname{\hat H}\Psi=E\Psi</math> |cellpadding |border |border colour = #50C878 |background colour = #ECFCF4}} ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ, ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਬਿਆਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ: ::''ਜਦੋਂ ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ ਓਪਰੇਟਰ ਕਿਸੇ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ {{math|&Psi;}} ਉੱਤੇ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਤੀਜਾ ਓਸੇ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ {{math|Ψ}} ਦੇ ਅਨੁਪਾਤੀ (ਪ੍ਰੋਪੋਸ਼ਨਲ) ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ {{math|Ψ}} ਇੱਕ [[ਸਟੇਸ਼ਨਰੀ ਅਵਸਥਾ]] ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਨੁਪਾਤਕ ਸਥਿਰਾਂਕ {{math|E}}, ਅਵਸਥਾ {{math|Ψ}} ਦੀ ਊਰਜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।'' ਸਮਾਂ-ਸੁਤੰਤਰ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਹੋਰ [[#ਸਮਾਂ-ਸੁਤੰਤਰ|ਥੱਲੇ]] ਚਰਚਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। [[ਲੀਨੀਅਰ ਅਲਜਬਰਾ]] ਨਿਯਮਾਵਲੀ ਅੰਦਰ, ਇਹ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਇੱਕ [[ਆਈਗਨਵੈਲੀਊ ਅਤੇ ਆਈਗਨਵੈਕਟਰ|ਆਈਗਨ-ਮੁੱਲ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ, ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪ੍ਰਗਟਾਅ ਕਿਸੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਫੀਲਡ (ਪਰ ਕੋਈ ਚੁੰਬਕੀ ਫੀਲਡ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ) ਵਿੱਚ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਕਿਸੇ ਸਿੰਗਲ ਕਣ ਵਾਸਤੇ [[ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ|ਗੈਰ-ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ)]] ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: {{Equation box 1 |indent=: |title='''ਸਮਾੰ-ਸੁਤੰਤਰ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ''' (''ਸਿੰਗਲ ਗੈਰ-ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਕਣ'') |equation=<math>\left[ \frac{-\hbar^2}{2\mu}\nabla^2 + V(\mathbf{r}) \right] \Psi(\mathbf{r}) = E \Psi(\mathbf{r})</math> |cellpadding |border |border colour = #0073CF |background colour=#F5FFFA}} ਜਿਸਦੀਆਂ ਉੱਪਰ ਵਾਂਗ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। == ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ == ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦੀ ਅਜੋਕੀ ਸਮਝ ਵਿੱਚ, ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਓਂਤਬੰਦ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite book|last1=Sakurai|first1=J. J.|title=Modern Quantum Mechanics|date=1995|publisher=Addison-Wesley|location=Reading, Massachusetts|page=68}}</ref> ਜੇਕਰ ਸਮੇਂ t ਉੱਤੇ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ <math>\Psi(t)</math> ਰਾਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਦੀ [[ਲੀਨੀਅਰਟੀ]] ਸਦਕਾ, ਸਮੇਂ t’ ਉੱਤੇ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਜਰੂਰ ਹੀ <math> \Psi(t')=U(t',t) \Psi(t) </math> ਰਾਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੇ, ਜਿੱਥੇ <math>U(t', t)</math> ਇੱਕ ਲੀਨੀਅਰ ਓਪਰੇਟਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਸਮਾਂ-ਉਤਪਤੀ ਜਰੂਰ ਹੀ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਦੇ ਨੌਰਮ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰਦੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਤੋਂ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ ਕਿ <math> U(t',t) </math> ਲਾਜ਼ਮੀ ਤੌਰ ਤੇ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨਾਂ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰ ਰਹੇ ਓਪਰੇਟਰਾਂ ਦੇ [[ਯੂਨਾਇਟ੍ਰੀ ਗਰੁੱਪ]] ਦਾ ਕੋਈ ਮੈਂਬਰ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਇਹ ਵੀ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਜਦੋਂ <math> t' = t </math> ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਜਰੂਰ ਹੀ <math> U(t,t) = 1 </math> ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, t ਦੇ ਬਹੁਤ ਨਜ਼ਦੀਕ t’ ਲਈ, ਓਪਰੇਟਰ <math> U(t',t) </math> ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਅਸੀਂ <math> U(t',t) = 1 - i H (t' - t) </math> ਲਿਖ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਜਿੱਥੇ H ਇੱਕ [[ਹਰਮਿਸ਼ਨ ਓਪਰੇਟਰ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇਸ ਤੱਥ ਤੋਂ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ ਕਿ [[ਯੂਨਾਇਟ੍ਰੀ ਗਰੁੱਪ]] ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ [[ਲਾਈ ਅਲਜਬਰਾ]] [[ਹਰਮਿਸ਼ਨ ਓਪਰੇਟਰ]]ਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਮਾਂ-ਅੰਤਰ <math>t' - t </math> ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸੂਖਮ ਹੱਦ ਤੱਕ ਲੈਂਦੇ ਹੋਏ, ਅਸੀਂ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਹੁਣ ਤੱਕ, H ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਅਮੂਰਤ ਹਰਮਿਸ਼ਨ ਓਪਰੇਟਰ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫੇਰ ਵੀ, [[ਕੌਰਸਪੌਂਡੈਂਸ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ]] ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ, ਇਹ ਦਿਖਾਉਣਾ ਸੰਭਵ ਹੈ ਕਿ, ਕਲਾਸੀਕਲ ਹੱਦ ਵਿੱਚ, H ਦੀ [[ਐਕਸਪੈਕਟੇਸ਼ਨ ਵੈਲੀਊ]] ਸੱਚਮੁੱਚ ਹੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਊਰਜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕੌਰਸਪੌਂਡੈਂਸ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ [[ਅਨਸਰਟਨਟੀ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ]] ਕਰਕੇ ਕੁਆਂਟਮ ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ ਦੀ ਕਿਸਮ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰਾਂ ਫਿਕਸ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਅਤੇ ਇਸ ਕਰਕੇ, ਕੁਆਂਟਮ ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧ ਕਿਸਮ ਜਰੂਰ ਹੀ ਅਨੁਭਵ-ਸਿੱਧ ਤੌਰ ਤੇ ਫਿਕਸ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਵ == ਨਤੀਜੇ == ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਹੱਲਾਂ ਨੇ [[ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] ਬਾਰੇ ਸੋਚਣੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦਰਾਰ ਦਾਖਲ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਆਪਣੀ ਕਿਸਮ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਹੱਲਾਂ ਨੇ ਅਜਿਹੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਵੱਲ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦਿੱਤੀ ਜੋ ਵਕਤ ਲਈ ਬਹੁਤ ਹੀ ਅਸਧਾਰਨ ਅਤੇ ਬੇਉਮੀਦ ਸਨ। === ਕੁੱਲ ਗਤਿਜ ਅਤੇ [[ਸਥਿਤਿਕ ਊਰਜਾ]] === [[ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] ਦੀ ਸਾਰੀ ਦੀ ਸਾਰੀ ਕਿਸਮ ਅਸਧਾਰਨ ਜਾਂ ਉਮੀਦ ਤੋਂ ਪਰੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ [[ਊਰਜਾ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤਾ]] ਦਾ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਵਰਤਦੀ ਹੈ। ਗੈਰ-ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਰਕਮਾਂ ਨੂੰ ਸਿਸਟਮ ਦੀ ਕੁੱਲ ਊਰਜਾ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵਿਆਖਿਆਬੱਧ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਿਸਟਮ [[ਗਤਿਜ ਊਰਜਾ]] ਜਮਾਂ ਸਿਸਟਮ [[ਸਥਿਤਿਕ ਊਰਜਾ]] ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਦ੍ਰਭ ਵਿੱਚ, ਇਹ [[ਕਲਾਸੀਕਲ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] ਅੰਦਰਲੀ ਊਰਜਾ ਵਾਂਗ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। === [[ਨਿਰਧਾਰੀਕਰਨ]] === ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਸਿਸਟਮ ਦੀਆਂ ਕੁੱਝ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਨਾਪੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਨਤੀਜਾ [[ਕੁਆਂਟਾਇਜ਼ੇਸ਼ਨ|ਨਿਰਧਾਰੀਕ੍ਰਿਤ]] ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਸਿਰਫ ਖਾਸ ਅਨਿਰੰਤਰ ਮੁੱਲ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਉਦਾਹਰਨ [[ਊਰਜਾ ਕੁਆਂਟਾਇਜ਼ੇਸ਼ਨ]] ਹੈ: ਕਿਸੇ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ]] ਦੀ [[ਊਰਜਾ]] ਕਿਸੇ [[ਐਟਮ]] ਅੰਦਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ [[ਐਨਰਜੀ ਲੈਵਲ|ਕੁਆਂਟਾਇਜ਼ਡ ਊਰਜਾ ਲੈਵਲਾਂ]] ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਲੈਵਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ [[ਐਟੌਮਿਕ ਸਪੈਕਟ੍ਰੋਸਕੋਪੀ]] ਰਾਹੀਂ ਖੋਜਿਆ ਇੱਕ ਤੱਥ ਹੈ। (ਊਰਜਾ ਕੁਆਂਟਾਇਜ਼ੇਸ਼ਨ ਨੂੰ [[#ਸਮਾਂ ਸੁਤੰਤਰ|ਥੱਲੇ]] ਚਰਚਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਉਦਾਹਰਨ [[ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਓਪਰੇਟਰ|ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਦੀ ਕੁਆਂਟਾਇਜ਼ੇਸ਼ਨ]] ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ [[ਬੋਹਰ ਮਾਡਲ|ਐਟਮ ਦੇ ਬੋਹਰ ਮਾਡਲ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਾਨਤਾ ਸੀ, ਪਰ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਇੱਕ ਅਨੁਮਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਨਤੀਜਾ ਇਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਰੇਕ ਨਾਪ [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਅੰਦਰ ਕੋਈ ਕੁਆਂਟਾਇਜ਼ ਕੀਤਾ ਨਤੀਜਾ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ। ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, [[ਪੌਜ਼ੀਟ੍ਰੌਨ]], [[ਮੋਮੈਂਟਮ]], [[ਟਾਈਮ]], ਅਤੇ (ਕੁੱਝ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ) ਊਰਜਾ ਕਿਸੇ ਨਿਰੰਤਰ ਰੇਂਜ ਦੇ ਆਰਪਾਰ ਕੋਈ ਮੁੱਲ ਰੱਖਦੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।<ref name="Zettili2009">{{cite book|author=Nouredine Zettili|title=Quantum Mechanics: Concepts and Applications|date=17 February 2009|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-0-470-02678-6}}</ref>{{rp|165–167}} === ਨਾਪ ਅਤੇ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤਿਤਾ === {{main article|ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਵਿੱਚ ਨਾਪ|ਹੇਜ਼ਨਬ੍ਰਗ ਅਨਸਰਟਨਟੀ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ|ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦੀਆਂ ਵਿਆਖਿਆਵਾਂ}} [[ਕਲਾਸੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਅੰਦਰ, ਇੱਕ ਕਣ, ਹਰੇਕ ਪਲ ਉੱਤੇ, ਇੱਕ ਸਹੀ ਸਹੀ [[ਪੁਜੀਸ਼ਨ]] ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਹੀ ਸਹੀ [[ਮੋਮੈਂਟਮ]] ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੁੱਲ [[ਡਿਟ੍ਰਮੀਨਿਜ਼ਮ|ਨਿਰਧਾਰਤਮਿਕ]] ਤੌਰ ਤੇ ਬਦਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਕਣ [[ਨਿਊਟਨ ਦੇ ਨਿਯਮ]]ਾਂ ਮੁਤਾਬਿਕ ਗਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਦੀ [[ਕੌਪਨਹਾਗਨ ਵਿਆਖਿਆ]] ਅਧੀਨ, ਕਣ ਸਹੀ ਸਹੀ ਨਿਰਧਾਰਤਮਿਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ ਹੁੰਦੇ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਨਾਪੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਨਤੀਜਾ ਕਿਸੇ [[ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਡਿਸਟ੍ਰੀਬਿਊਸ਼ਨ]] ਤੋਂ ਮਨਚਾਹੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕੱਢ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਵਿਸਥਾਰ-ਵੰਡਾਂ ਕੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਮੁਢਲੇ ਤੌਰ ਤੇ ਹਰੇਕ ਨਾਪ ਦੇ ਸਹੀ ਸਹੀ ਨਤੀਜੇ ਨੂੰ ਅਨੁਮਾਨਿਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ। [[ਹੇਜ਼ਨਬਰਗ ਦਾ ਅਨਸਰਟਨਟੀ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ]] [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਅੰਦਰ ਜਨਮਜਾਤ ਨਾਪ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤਿਤਾ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ। ਇਹ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਕਣ ਦੀ ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਜਿੰਨੀ ਸ਼ੁੱਧ ਤੌਰ ਤੇ ਗਿਆਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉੰਨੀ ਹੀ ਘੱਟ ਸ਼ੁੱਧ ਤੌਰ ਤੇ ਉਸਦਾ ਮੋਮੈਂਟਮ ਗਿਆਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਉਲਟ ਵੀ ਸੱਚ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਕਿਸੇ ਕਣ ਦੇ [[ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ]] ਦੀ (ਨਿਰਧਾਰਤਮਿਕ) ਉਤਪਤੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਫੇਰ ਵੀ, ਭਾਵੇਂ ਚਾਹੇ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਸ਼ੁੱਧ ਤੌਰ ਤੇ ਗਿਆਤ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਉੱਤੇ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਨਾਪ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। === ਕੁਆਂਟਮ ਟੱਨਲਿੰਗ === {{main article|ਕੁਆਂਟਮ ਟਨਿਲਿੰਗ}} [[File:TunnelEffektKling1.svg|width = 300px|thumb|ਕਿਸੇ ਬੈਰੀਅਰ ਰਾਹੀਂ [[ਕੁਆਂਟਮ ਟਨਲਿੰਗ]]। ਖੱਬੇ ਪਾਸਿਓਂ ਆ ਰਿਹਾ ਕੋਈ ਕਣ ਬੈਰੀਅਰ ਟੱਪਣ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੀ ਊਰਜਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ। ਫੇਰ ਵੀ, ਇਹ ਕਦੇ ਕਫਦੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਜਾਣ ਲਈ ਸੁਰੰਗ ਬਣਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।]] [[ਕਲਾਸੀਕਲ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] ਅੰਦਰ, ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਗੇਂਦ ਕਿਸੇ ਵੱਡੇ ਪਹਾੜ ਦੇ ਉੱਤੇ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਰੋੜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਥੱਲੇ ਆਉਣ ਲਗਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਪਹਾੜ ਦੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਜਾਣ ਲਈ ਪਹਾੜ ਦੇ ਸ਼ਿਖਰ ਤੱਕ ਚੜਨ ਵਾਸਤੇ ਇਸ ਕੋਲ ਲੋੜੀਂਦੀ ਊਰਜਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਫੇਰ ਵੀ, ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਸੂਖਮ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਗੇਂਦ ਪਹਾੜ ਦੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਚਲੀ ਜਾਏਗੀ, ਭਾਵੇਂ ਸ਼ਿਖਰ ਤੱਕ ਜਾਣ ਲਈ ਇਸ ਕੋਲ ਬਹੁਤ ਹੀ ਘੱਟ ਊਰਜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਲੋੜੀਂਦੀ ਊਰਜਾ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ [[ਕੁਆਂਟਮ ਟਨਲਿੰਗ]] ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਊਰਜਾ ਦੀ ਡਿਸਟ੍ਰੀਬਿਊਸ਼ਨ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ: ਭਾਵੇਂ ਦੀ ਕਲਪਿਤ ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਪਹਾੜ ਦੇ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਉੱਤੇ ਹੁੰਦੀ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਫੇਰ ਵੀ ਇਸਨੂੰ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਖੋਜਣ ਦਾ ਇੱਕ ਚਾਂਸ (ਮੌਕਾ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ। === ਤਰੰਗਾਂ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕਣ === {{main article|ਪਦਾਰਥ ਤਰੰਗ|ਤਰੰਗ-ਕਣ ਦੋਹਰਾਪਣ|ਡਬਲ-ਸਲਿਟ ਪ੍ਰਯੋਗ}} [[File:Double-slit experiment results Tonomura 2.jpg|175px|thumb|ਵਕਤ ਬੀਤਣ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਸਕਰੀਨ ਉੱਤੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨਾਂ ਦੇ ਜਮਾਵੜੇ ਨੂੰ ਦਿਖਾ ਰਿਹਾ ਡਬਲ ਸਲਿਟ ਐਕਸਪੈਰੀਮੈਂਟ]] ਗੈਰ-ਸਾਪੇਖਿਕ (ਗੈਰ-ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਕਿਸੇ [[ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ]] ਨਾਮਕ [[ਪਾਰਸ਼ਲ ਡਿਫ੍ਰੈਂਸ਼ੀਅਲ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] ਦੀ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸਲਈ, ਅਕਸਰ ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਣ ਤਰੰਗਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਵਰਗਾ ਵਰਤਾਓ ਆਮਤੌਰ ਤੇ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਕੁੱਝ ਅਜੋਕੀਆਂ ਵਿਆਖਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵੇਰਵਾ ਉਲਟਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ- ਕੁਆਂਟਮ ਅਵਸਥਾ, ਯਾਨਿ ਕਿ, ਤਰੰਗ, ਹੀ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਅਸਲੀ ਭੌਤਿਕੀ ਵਾਸਤਵਿਕਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਢੁਕਵੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਅਧੀਨ ਇਹ ਕਣ-ਵਰਗੇ ਵਰਤਾਓ ਦੇ ਲੱਛਣ ਦਿਖਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਫੇਰ ਵੀ, ਬੈਲੈਂਟੀਨ<ref name=Ballentine>{{citation|last=Ballentine|first=Leslie|title=Quantum Mechanics: A Modern Development | publisher=World Scientific Publishing Co.|year=1998| isbn = 9810241054}}</ref>{{rp|Chapter 4, p.99}} ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੀ ਕੋਈ ਵਿਆਖਿਆ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ-ਯੁਕਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੈਂਲੈਂਟੀਨ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂਕਿ ਕਿਸੇ ਭੌਤਿਕੀ ਤਰੰਗ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਸਿੰਗਲ ਕਣ ਨਾਲ ਜੋੜਨਾ (ਸਬੰਧਤ ਕਰਨਾ) ਤਰਕਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਜੇ ਵੀ ਸਿਰਫ ਇੱਕੋ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਤਰੰਗ ਸਮੀਕਰਨ ਕਈ ਕਣਾਂ ਲਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ: :''"ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਭੌਤਿਕੀ ਤਰੰਗ ਫੀਲਡ ਨੂ੍ੰ ਕਿਸੇ ਕਣ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਕਣ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੇਵ-ਪੈਕਟ ਨਾਲ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਕਰਦੇ N ਕਣਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਕਰਦੀਆਂ N ਤਰੰਗਾਂ ਵੀ ਸਧਾਰਨ ਤਿੰਨ-ਅਯਾਮੀ ਸਪੇਸ ਅੰਦਰ ਜਰੂਰ ਹੋਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ (4.6) ਮੁਤਾਬਿਕ, ਅਜਿਹਾ ਮਾਮਲਾ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਇਸਦੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਕਿਸੇ ਅਮੂਰਤ 3N-ਅਯਾਮੀ ਰਚਨਾ ਸਪੇਸ ਅੰਦਰ ਇੱਕੋ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਾਈ ਦੀ ਕਿਸੇ ਭੌਤਿਕੀ ਤਰੰਗ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਗਲਤ-ਵਿਆਖਿਆ ਸਧਾਰਨ ਸਪੇਸ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ ਤਾਂ ਸੰਭਵ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦੇ ਜਿਆਦਾਤਰ ਸਾਂਝੇ ਉਪਯੋਗ ਇੱਕ-ਕਣ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਪ੍ਰਤਿ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਲਈ ਰਚਨਾ ਸਪੇਸ ਅਤੇ ਸਧਾਰਨ ਸਪੇਸ [[ਆਇਸੋਮਰਫਿਕ]] ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।"'' [[ਡਬਲ-ਸਲਿਟ ਐਕਸਪੈਰੀਮੈਂਟ|ਦੋ-ਸਲਿਟ ਡਿਫ੍ਰੈਕਸ਼ਨ]] ਉਹਨਾਂ ਅਜੀਬ ਵਰਤਾਵਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਉਦਾਹਰਨ ਹੈ ਜੋ ਅਜਿਹੀਆਂ ਤਰੰਗਾਂ ਨਿਯਮਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਦ੍ਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਕਣਾਂ ਨਾਲ ਸਹਿਜ ਸਮਝ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸਬੰਧਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਦੋਵੇਂ ਸਲਿੱਟਾਂ ਤੋਂ (ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ) ਔਵਰਲੈਪਿੰਗ (ਉੱਪਰ ਚੜਨ ਵਾਲੀਆਂ) ਤਰੰਗਾਂ ਕੁੱਝ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਸਪਰ ਤੌਰ ਤੇ ਰੱਦ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਸਥਾਨਾਂ (ਲੋਕੇਸ਼ਨਾਂ) ਤੇ ਇੱਕ ਕੰਪਲੈਕਸ ਨਮੂਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਦੂਜੀ ਵਿੱਚ ਜੁੜ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਹਿਜ ਸਮਝ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਸਲਿਟਾਂ ਉੱਤੇ ਕਿਸੇ ਸਿੰਗਲ ਕਣ ਨੂੰ ਫਾਇਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਸ ਨਮੂਨੇ ਦੀ ਉਮੀਦ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ ਨਹੀਂ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਣ ਇੱਕ ਸਲਿਟ ਵਿੱਚ ਨੂੰ ਜਾਂ ਦੂਜੀ ਸਲਿਟ ਰਾਹੀਂ ਲੰਘਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਦੋਹਾਂ ਸਲਿੱਟਾਂ ਦੇ ਕਿਸੇ ਕੰਪਲੈਕਸ ਓਵਰਲੈਪ ਵਿੱਚ ਨੂੰ ਹੀ ਲੰਘਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕਿਵੇਂ ਨਾ ਕਿਵੇਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਇੱਕ [[ਵੇਵ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਸਲਈ ਕੋਈ ਸਿੰਗਲ ਕਣ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਡਬਲ-ਸਲਿੱਟ ਰਾਹੀਂ ਲੰਘਣ ਲਈ ਫਾਇਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੇ ਤਾਂ ਇਹੀ ਨਮੂਨਾ ਪ੍ਰਦ੍ਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ (ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਚਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਦੇਖੋ)। ਧਿਆਨ ਦੇਓ ਕਿ: ਪ੍ਰਯੋਗ ਜਰੂਰ ਹੀ ਕਈ ਵਾਰ ਦੋਹਰਾਇਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਤਾੰ ਜੋ ਕੰਪਲੈਕਸ ਨਮੂਨਾ ਪੈਦਾ ਹੋ ਸਕੇ। ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਸਹਿਜ ਸਮਝ ਵਿਰੋਧੀ ਹੈ, ਫੇਰ ਵੀ ਅਨੁਮਾਨ ਸਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਖਾਸ ਕਰਕੇ, [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਡਿਫ੍ਰੈਕਸ਼ਨ]] ਅਤੇ [[ਨਿਊਟ੍ਰੌਨ ਡਿਫ੍ਰੈਕਸ਼ਨ]] ਚੰਗੀ ਤਰਾਂ ਸਮਝੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ ਅਤੇ [[ਵਿਗਿਆਨ]] ਅਤੇ [[ਇੰਜਨੀਅਰਿੰਗ]] ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ਤੇ ਵਰਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। [[ਡਿਫ੍ਰੈਕਸ਼ਨ]] ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ, ਕਣ [[ਸੁਪਰਪੁਜੀਸ਼ਨ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ#ਤਰੰਗਾਂ ਪ੍ਰਤਿ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨਾਂ|ਸੁਪਰਪੁਜੀਸ਼ਨ]] ਅਤੇ [[ਇੰਟ੍ਰਫੇਰੈਂਸ (ਤਰੰਗ ਸੰਚਾਰ|ਇੰਟ੍ਰਫੇਰੈਂਸ]] ਵੀ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਸੁਪਰਪੁਜੀਸ਼ਨ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਕਿਸੇ ਕਣ ਨੂੰ ਦੋ ਜਾਂ ਜਿਆਦਾ [[ਕੁਆਂਟਮ ਅਵਸਥਾ]]ਵਾਂ ਦੀ ਕਿਸੇ [[ਕੁਆਂਟਮ ਸੁਪਰਪੁਜੀਸ਼ਨ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਹੋਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੱਦੀ ਹੈ। ਫੇਰ ਵੀ, ਇਹ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਅੰਦਰ ਕੋਈ [[ਕੁਆਂਟਮ ਅਵਸਥਾ]] ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਉਹ [[ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ]], ਜੋ ਕੋਈ [[ਸਿਸਟਮ]], ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਕਿਸੇ ਪੁਜੀਸ਼ਨ {{math|''x''}} ਤੇ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਨਾ ਕਿ ਸਿਸਟਮ ਸੱਚਮੁੱਚ ਹੀ ਪੁਜੀਸ਼ਨ {{math|''x''}} ਉੱਤੇ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸਦਾ ਅਰਥ ਇਹ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਕਣ ਖੁਦ ਹੀ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਦੋ ਕਲਾਸੀਕਲ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸੱਚਮੁੱਚ, [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਆਮਤੌਰ ਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰਾਂ ਨਾਪ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਵਾਸਤੇ ਮੁੱਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਪ੍ਰਤਿ ਅਯੋਗ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। === ਮੈਨੀ-ਵਰਲਡ ਵਿਆਖਿਆ === ਡਬਲਿਨ ਵਿਖੇ 1952 ਵਿੱਚ, [[ਐਰਵਿਨ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ]] ਨੇ ਇੱਕ ਲੈਕਚਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਉਸਨੇ ਮਜ਼ਾਕ ਦੇ ਲਹਿਜੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸਰੋਤਿਆਂ ਨੂੰ ਸਾਵਧਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਜੋ ਕਹਿਣ ਵਾਲਾ ਹੈ ਪਗਲਪਣ ਲੱਗ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਹ ਸਮਾਂ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਉਸਦੀਆਂ ਉੱਤਮ ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਵਿਭਿੰਨ ਵੱਖਰੇ ਇਤਿਹਾਸਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਦਿਸਦੀਆਂ ਸਨ, ਜੋ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦਾ ਬਦਲ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਪਰ ਸਭ ਸੱਚਮੁੱਚ ਹੀ ਇਕੱਠੇ ਵਾਪਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਦੀ [[ਮੈਨੀ-ਵਰਲਡ ਇੰਟ੍ਰਪ੍ਰੈਟੇਸ਼ਨ]] ਪ੍ਰਤਿ ਅਰੰਭਿਕਾਤਮਿਕ ਗਿਆਤ ਹਵਾਲਾ ਸੀ।<ref>David Deutsch, The Beginning of infinity, page 310</ref> == ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ == {{main article|ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ}} ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਕਿਸੇ ਸਿਸਟਮ ਦੇ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਨੂੰ ਕੈਲਕੁਲੇਟ ਕਰਨ ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਕੋਈ ਸਿਸਟਮ ਵਕਤ ਵਿੱਚ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਤੌਰ ਤੇ ਬਦਲਦਾ ਹੈ, ਨੂੰ ਕੈਲਕੁਲੇਟ ਕਰਨ ਪ੍ਰਤਿ ਇੱਕ ਰਸਤਾ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਫੇਰ ਵੀ, ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ਤੇ ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦੀ ਕਿ [[ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ]] ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦੀਆਂ ਵਿਆਖਿਆਵਾਂ]] ਸਵਾਲਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ, ਜੋ ਵਾਸਤਵਿਕਤਾ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਯੋਗਿਕ ਨਾਪਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਕੀ ਸਬੰਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪਹਿਲੂ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਅਤੇ [[ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਕੋਲੈਪਸ]] ਦਰਮਿਆਨ ਸਬੰਧ ਹੈ। ਪੁਰਾਤਨਾਤਮਿਕ [[ਕੌਪਨਹਾਗਨ ਵਿਆਖਿਆ]] ਅੰਦਰ, ਕਣ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਕੋਲੈਪਸ ਦੌਰਾਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰਾਂ ਅਲੱਗ ਹੀ ਵਰਤਾਓ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। [[ਕੁਆਂਟਮ ਡੀਕੋਹਰੰਸ|ਕੁਆਂਟਮ ਡੀਕੋਹਰੰਸ ਥਿਊਰੀ]] ਦੀ ਖੋਜ ਨੇ ਬਦਲਵੇਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣਾਂ (ਜਿਵੇਂ [[ਐਵਰੈਟ ਮੈਨੀ-ਵਰਲਡਜ਼ ਵਿਆਖਿਆ]] ਅਤੇ [[ਅਨੁਕੂਲ ਇਤਿਹਾਸ]]ਾਂ) ਨੂੰ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ, ਜਿੱਥੇ ਕਿ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਖਰੀ ਉਤਰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਕੋਲੈਪਸ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਦੇ ਕਿਸੇ ਨਤੀਜੇ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵਿਆਖਿਅਤ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। == ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਪਿਛੋਕੜ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ == [[File:Erwin Schrodinger2.jpg|right|thumb|[[ਐਰਵਿਨ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ]]]] {{Main article|ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਲਈ ਸਿਧਾਂਤਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯੋਗਿਕ ਪੁਸ਼ਟੀਕਰਨ}} ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ [[ਮੈਕਸ ਪਲੈਂਕ]] ਦੀ [[ਕੁਆਂਟਾਇਜ਼ੇਸ਼ਨ]] ([[ਬਲੈਕ ਬੌਡੀ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ]] ਦੇਖੋ) ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, [[ਅਲਬ੍ਰਟ ਆਈਨਸਟਾਈਨ]] ਨੇ ਪਲੈਂਕ ਦੇ [[ਕੁਆਂਟਮ|ਕੁਆਂਟਾ]] ਨੂੰ [[ਫੋਟੌਨ]]ਾਂ ਦੇ ਹੋਣ ਵਜੋਂ ਵਿਆਖਿਅਤ ਕੀਤਾ, ਜੋ [[ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਕੌਰਪਸਕਿਊਲਰ ਥਿਊਰੀ|ਪ੍ਰਕਾਸ਼ੀ ਕਣ]] ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਕਿ [[ਪਲੈਂਕ ਸਬੰਧ|ਕਿਸੇ ਫੋਟੋਨ ਦੀ ਊਰਜਾ ਉਸਦੀ ਫ੍ਰੀਕੁਐਂਸੀ ਦੇ ਅਨੁਪਾਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ]], ਜੋ [[ਤਰੰਗ-ਕਣ ਡਿਊਲਿਟੀ]] ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਲੱਛਣਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਊਰਜਾ ਅਤੇ [[ਮੋਮੈਂਟਮ]] ਉਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ [[ਫ੍ਰੀਕੁਐਂਸੀ]] ਅਤੇ [[ਵੇਵਨੰਬਰ]], [[ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਵਿੱਚ ਸਬੰਧਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ ਕਿ, ਕਿਸੇ [[ਫੋਟੋਨ]] ਦਾ ਮੋਮੈਂਟਮ {{math|''p''}} ਇਸਦੀ [[ਵੇਵਲੈਂਥ]] {{math|''λ''}} ਦੇ ਅਨੁਪਾਤੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਇਸਦੇ [[ਵੇਵਨੰਬਰ]] {{math|''k''}} ਦੇ ਅਨੁਪਾਤੀ (ਪ੍ਰੋਪੋਸ਼ਨਲ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ: :<math>p = \frac{h}{\lambda} = \hbar k</math> ਜਿੱਥੇ {{math|''h''}} [[ਪਲੈਂਕ ਦਾ ਸਥਿਰਾਂਕ]] ਹੈ। [[ਲੁਇਸ ਡੀ ਬ੍ਰੋਗਲਿ]] ਨੇ ਪਰਿਕਲਪਿਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਸਾਰੇ ਕਣਾਂ ਲਈ ਇਹ ਸੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨਾਂ ਵਰਗੇ ਪੁੰਜ ਵਾਲੇ ਕਣ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਣ। ਉਸਨੇ ਦਿਖਾਇਆ ਕਿ, ਇਹ ਮੰਨਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਪਦਾਰਥਕ ਤਰੰਗਾਂ ਆਪਣੇ ਕਣ ਵਿਰੋਧੀਸਾਥੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਸੰਚਾਰਿਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ]], [[ਸਟੈਂਡਿੰਗ ਤਰੰਗ]]ਾਂ ਰਚਦੇ ਹਨ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਸਿਰਫ ਕੁੱਝ ਅਨਿਰੰਤਰ ਰੋਟੇਸ਼ਨਲ ਫ੍ਰੀਕੁਐਂਸੀਆਂ ਹੀ [[ਨਿਊਕਲੀਅਸ]] ਦੁਆਲੇ ਕਿਸੇ [[ਐਟਮ]] ਲਈ ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।<ref>{{Cite journal |last=de Broglie |first=L. |year=1925 |title=Recherches sur la théorie des quanta |trans_title=On the Theory of Quanta |url=http://tel.archives-ouvertes.fr/docs/00/04/70/78/PDF/tel-00006807.pdf |journal=[[Annales de Physique]] |volume=10 |issue=3 |pages=22–128 |doi= |access-date=5 ਅਕਤੂਬਰ 2017 |archive-date=9 ਮਈ 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090509012910/http://www.ensmp.fr/aflb/LDB-oeuvres/De_Broglie_Kracklauer.pdf |dead-url=yes }}.</ref> ਇਹ ਕੁਆਂਟਾਇਜ਼ਡ [[ਔਰਬਿਟ]] [[ਡਿਸਕ੍ਰੀਟ]] (ਅਨਿਰੰਤਰ) [[ਊਰਜਾ ਪੱਧਰ]]ਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਡੀ ਬ੍ਰੋਗਲੀ ਨੇ ਐਨਰਜੀ ਲੈਵਲਾਂ ਲਈ [[ਬੋਹਰ ਮਾਡਲ]] ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ। ਬੋਹਰ ਮਾਡਲ ਇਸ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਮੁਤਾਬਿਕ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ {{math|''L''}} ਦੀ ਮੰਨੀ ਹੋਈ [[ਕੁਆਂਟਾਇਜ਼ੇਸ਼ਨ]] ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਸੀ: :<math> L = n{h \over 2\pi} = n\hbar</math> ਡੀ ਬ੍ਰੋਗਲੀ ਮੁਤਾਬਿਕ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ]] ਨੂੰ ਕਿਸੇ [[ਤਰੰਗ]] ਰਾਹੀਂ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ [[ਤਰੰਗ-ਲੰਬਾਈ]]ਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸੰਪੂਰਨ ਨੰਬਰ ਜਰੂਰ ਹੀ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ]] ਦੇ [[ਔਰਬਿਟ]] ਦੇ [[ਘੇਰਾ|ਘੇਰੇ]] ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਫਿੱਟ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ: :<math>n \lambda = 2 \pi r.\,</math> ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ [[ਅਰਧ-ਵਿਆਸ]] ([[ਰੇਡੀਅਸ]]) {{math|''r''}} ਵਾਲੇ ਕਿਸੇ ਚੱਕਰੀ [[ਔਰਬਿਟ]] ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ, ਲਾਜ਼ਮੀ ਤੌਰ ਤੇ ਇੱਕ ਅਯਾਮ ਵਿੱਚ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਤਰੰਗ ਨੂੰ ਸੀਮਤ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। 1921 ਵਿੱਚ, ਡੀ ਬ੍ਰੋਗਲੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਅਰਥਰ ਚੀ ਲੁੱਨ ਨੇ ਸ਼ੀਕਾਗੋ ਦੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਖੇ, ਹੁਣ ਡੀ ਬ੍ਰੋਗਲੀ ਸਬੰਧ ਕਹੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸਬੰਧ ਨੂੰ ਵਿਓਂਤਬੰਦ ਕਰਨ ਲਈ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਊਰਜਾ-ਮੋਮੈਂਟਮ [[ਫੋਰ-ਵੈਕਟਰ|4-ਵੈਕਟਰ]] ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਓਹੀ ਤਰਕ ਵਰਤਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite journal|last=Weissman|first=M.B. |author2=V. V. Iliev |author3=I. Gutman|title=A pioneer remembered: biographical notes about Arthur Constant Lunn|journal=Communications in Mathematical and in Computer Chemistry|year=2008|volume=59|issue=3|pages=687–708}}</ref> ਬ੍ਰਗੋਲਿ ਤੋਂ ਉਲਟ, ਲੁੱਨ ਅਜਿਹੀ ਡਿਫ੍ਰੈਂਸ਼ੀਅਲ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦ ਕਰਨ ਗਿਆ ਜਿਸਨੂੰ ਹੁਣ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ [[ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ]] [[ਐਟਮ]] ਲਈ ਇਸਦੇ [[ਊਰਜਾ]] [[ਆਈਗਨ-ਮੁੱਲ]]ਾਂ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਤੱਕ ਗਿਆ। ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਨਾਲ, ਉਸਦਾ ਪੇਪਰ ਫਿਜ਼ੀਕਲ ਰੀਵੀਊ<!--ਇਹ ਇੱਕ ਖਾਸ ਨਾਮ ਹੈ, ਇਸਲਈ ਇਸਨੂੰ ਐਡਿਟ ਕਰਕੇ ਭੌਤਿਕੀ ਸਮੀਖਿਆ ਨਾ ਲਿਖਿਆ ਜਾਵੇ --> ਰਾਹੀਂ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕੈਮਨ ਰਾਹੀਂ ਦੁਬਾਰਾ ਗਿਣਿਆ ਗਿਆ।<ref>{{cite book|last=Kamen|first=Martin D.|title=Radiant Science, Dark Politics|url=https://archive.org/details/radiantscienceda00kame|year=1985|publisher=University of California Press|location=Berkeley and Los Angeles, CA|isbn=0-520-04929-2|pages=[https://archive.org/details/radiantscienceda00kame/page/29 29]–32}}</ref> ਡੀ ਬ੍ਰੋਗਲਿ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, [[ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ]] [[ਪੀਟਰ ਡਿਬਾਇ]] ਨੇ ਇੱਕ ਇੱਕਦਮ ਟਿੱਪਣੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਜੇਕਰ ਕਣ ਤਰੰਗਾਂ ਦੀ ਤਰਾਂ ਵਰਤਾਓ ਕਰਦੇ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਉਹ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦੀ ਵੇਵ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਡੀਬਾਇ ਦੀ ਟਿੱਪਣੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਲੈ ਕੇ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਨੇ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ]] ਲਈ ਇੱਕ ਢੁਕਵੀਂ 3-ਡਾਇਮੈਨਸ਼ਨਲ [[ਵੇਵ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] ਖੋਜਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਉਸਦਾ ਮਰਗ ਦਰਸ਼ਣ [[ਵਿਲੀਅਮ ਰੋਵਨ ਹੈਮਿਲਟਨ]] ਦੀ [[ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਅਤੇ [[ਔਪਟਿਕਸ]] ਦਰਮਿਆਨ ਤੁੱਲਤਾ ([[ਐਨਾਲੌਗੀ]]) ਨੇ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਦੇ ਨਿਰੀਖਣ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਕੇਂਤਬੱਧ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ ਕਿ, ਔਪਟਿਕਸ ਦੀ ਜ਼ੀਰਿ-ਤਰੰਗਲੰਬਾਈ ਸੀਮਾ ਕਿਸੇ ਮਕੈਨੀਕਲ ਸਿਸਟਮ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਜੁਲਦੀ ਹੈ- [[ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਿਰਨ]]ਾਂ ਦੇ ਵਕਰਿਤ ਪਥ ਤਿੱਖੇ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜੋ [[ਫਾਰਮਟ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ|ਫਾਰਮਟ ਦੇ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ]] ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ [[ਲੀਸਟ ਐਕਸ਼ਨ ਸਿਧਾਂਤ]] ਦਾ ਇੱਕ ਤੁੱਲ ([[ਐਨਾਲੌਗ]]) ਹੈ।<ref> {{Cite book |last=Schrodinger |first=E. |year=1984 |title=Collected papers |publisher=[[Friedrich Vieweg und Sohn]] |isbn=3-7001-0573-8 }} See introduction to first 1926 paper.</ref><!-- --- Is the non-formulation by Hamilton really relevant? Hamilton believed that mechanics was the zero-wavelength limit of wave propagation, but did not formulate an equation for those waves.<ref> {{cite web |last=Michon |first=G.P. |year=2009 |title=Hamilton's Analogy: Paths to the Schrödinger Equation |url=http://home.att.net/~numericana/answer/schrodinger.htm#1928 |work=Final Answers: The Schrödinger Equation |accessdate=28 February 2010 }}</ref> ---->ਉਸਦੇ ਤਰਕ ਦਾ ਇੱਕ ਅਜੋਕਾ ਵਰਜ਼ਨ ਥੱਲੇ ਫੇਰ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਦੁਆਰਾ ਖੋਜੀ ਗਈ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਇਹ ਹੈ:<ref name="verlagsgesellschaft1991">Encyclopaedia of Physics (2nd Edition), R.G. Lerner, G.L. Trigg, VHC publishers, 1991, (Verlagsgesellschaft) 3-527-26954-1, (VHC Inc.) {{isbn|0-89573-752-3}}</ref> :<math>i\hbar \frac{\partial}{\partial t}\Psi(\mathbf{r},\,t)=-\frac{\hbar^2}{2m}\nabla^2\Psi(\mathbf{r},\,t) + V(\mathbf{r})\Psi(\mathbf{r},\,t).</math> ਫੇਰ ਵੀ, ਓਸ ਵਕਤ ਤੱਕ, [[ਅਰਨਾਲਡ ਸੋਮਰਫੈਲਡ]] ਨੇ [[ਫਾਈਨ ਸਟ੍ਰਕਚਰ|ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਸੁਧਾਰਾਂ]] ਸਦਕਾ [[ਸੋਮਰਫੈਲਡ-ਵਿਲਸਨ ਕੁਆਂਟਾਇਜ਼ੇਸ਼ਨ|ਬੋਹਰ ਮਾਡਲ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।]]<ref> {{Cite book |last=Sommerfeld |first=A. |year=1919 |title=Atombau und Spektrallinien |publisher=[[Friedrich Vieweg und Sohn]] |location=Braunschweig |isbn=3-87144-484-7 }}</ref><ref>For an English source, see {{Cite journal |last=Haar |first=T. |title=The Old Quantum Theory |year=1967 |url=https://archive.org/details/oldquantumtheory00haar |publisher= |pages= |isbn= }}</ref> ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਨੇ ([[ਕੁਦਰਤੀ ਯੂਨਿਟਾਂ]] ਵਿੱਚ) ਕਿਸੇ [[ਕੂਲੌਂਬ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ]] ਅੰਦਰ [[ਕਲੇਇਨ-ਜੌਰਡਨ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਹੁਣ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਨੂੰ ਖੋਜਣ ਲਈ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਮੋਮੈਂਟਮ ਸਬੰਧ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਸੀ: :<math>\left(E + {e^2\over r} \right)^2 \psi(x) = - \nabla^2\psi(x) + m^2 \psi(x).</math> <!-- <math>\frac{1}{c^2}\left(E + {e^2\over 4 \pi \varepsilon_0 r} \right)^2 \psi(x) = -\hbar^2 \nabla^2\psi(x) + \frac{m^2c^2}{\hbar^2} \psi(x).</math> ?--> ਉਸਨੇ ਇਸ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਸਟੈਂਡਿੰਗ ਤਰੰਗਾਂ ਖੋਜੀਆਂ, ਪਰ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਸੁਧਾਰ ਸੋਮਰਫੈਲਡ ਦੇ ਫਾਰਮੂਲੇ ਨਾਲ ਅਸਹਮਿਤ ਰਹੇ। ਮਾਯੂਸ ਹੋ ਕੇ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਹਿਸਾਬ –ਕਤਾਬਾਂ ਨੂੰ ਪਰੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦਸੰਬਰ 1925 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬੰਦ ਪਹਾੜੀ ਕੈਬਿਨ ਵਿੱਚ ਤਨਹਾ ਕਰ ਲਿਆ।<ref> {{cite book |last=Rhodes |first=R. |year=1986 |title=Making of the Atomic Bomb |url=https://archive.org/details/makingofatomicbo00rich |publisher=[[Touchstone Books|Touchstone]] |pages= |isbn=0-671-44133-7 }}</ref> ਜਦੋਂਕਿ ਇਸ ਕੈਬਿਨ ਉੱਤੇ, ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਨੇ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਸਦੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਗੈਰ-ਸਾਪੇਖਿਕ ਕੇਲਕੁਲੇਸ਼ਨਾਂ ਛਪਣ ਲਈ ਉੱਤਮ ਹੋਣ ਯੋਗ ਹਨ, ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਲਈ ਸਾਪੇਖਿਕ ਸੁਧਾਰਾਂ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਵਾਸਤੇ ਡਿਫ੍ਰੈਂਸ਼ੀਅਲ ਸਮੀਕਰਨ ਹੱਲ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਆਉਂਦੀਆਂ ਕਠਿਨਾਈਆਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ (ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਦੋਸਤ ਗਣਿਤਸ਼ਾਸਤਰੀ [[ਹਰਮਨ ਵੇਇਲ]] ਤੋਂ ਮਦਦ ਮੰਗੀ ਸੀ)<ref name="Schrödinger1982"/>{{rp|3}}) ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਨੇ ਦਿਖਾਇਆ ਕਿ ਵੇਵ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਦੇ ਉਸਦੇ ਗੈਰ-ਸਾਪੇਖਿਕ ਵਰਜ਼ਨ ਨੇ1926 ਵਿੱਚ ਛਪੇ ਇੱਕ ਪੇਪਰ ਵਿੱਚ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਦੀਆਂ ਸਹੀ ਸਪੈਕਟ੍ਰਲ ਊਰਜਾਵਾਂ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀਆਂ ਸਨ।<ref name="Schrödinger1982">{{cite book|author=Erwin Schrödinger|title=Collected Papers on Wave Mechanics: Third Edition|year=1982|publisher=American Mathematical Soc.|isbn=978-0-8218-3524-1}}</ref>{{rp|1}}<ref>{{cite journal |last=Schrödinger |first=E. |year=1926 |title=Quantisierung als Eigenwertproblem; von Erwin Schrödinger |url=http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k153811.image.langFR.f373.pagination |journal=[[Annalen der Physik]] |volume= 384|issue= |pages=361–377 |doi=10.1002/andp.19263840404 |bibcode = 1926AnP...384..361S }}</ref> ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਵਿੱਚ, ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਨੇ [[ਪ੍ਰੋਟੌਨ]] ਰਾਹੀਂ ਬਣਾਈ ਕਿਸੇ [[ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਵੈੱਲ]] {{math|''V''}} ਵਿੱਚ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਕਿਸੇ ਤਰੰਗ {{math|''Ψ''(''x'', ''t'')}} ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕਿਸੇ [[ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਐਟਮ]] ਦੇ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ]] ਨੂੰ ਟ੍ਰੀਟ ਕਰਕੇ [[ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਸਪੈਕਟ੍ਰਲ ਸੀਰੀਜ਼]] ਦਾ ਹਿਸਾਬ ਲਗਾਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਹਿਸਾਬ-ਕਤਾਬ ਨੇ ਸ਼ੁੱਧ ਤੌਰ ਤੇ [[ਬੌਹਰ ਮਾਡਲ]] ਦੇ ਊਰਜਾ ਲੈਵਲਾਂ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇੱਕ ਪੇਪਰ ਵਿੱਚ, ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਨੇ ਖੁਦ ਇਸ ਸਮੀਕਰਨ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਾਇਆ ਸੀ: {{cquote|ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ... ਨਾਮ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸਾਈ-ਫੰਕਸ਼ਨ .... ਹੁਣ ਨਾਪ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਅਨੁਮਾਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਅਰਥ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਭਵਿੱਖ ਦੀਆਂ ਉਮੀਦਾਂ ਤੇ ਸਿਧਾਂਤਕ ਤੌਰ ਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਪਰਭਰ ਲਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਜੋੜ ਜੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। |20px|20px|ਐਰਵਿਨ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ<ref>Erwin Schrödinger, "The Present situation in Quantum Mechanics," p. 9 of 22. The English version was translated by John D. Trimmer. The translation first appeared first in ''Proceedings of the American Philosophical Society'', 124, 323–38. It later appeared as Section I.11 of Part I of ''Quantum Theory and Measurement'' by J.A. Wheeler and W.H. Zurek, eds., Princeton University Press, New Jersey 1983.</ref>}} ਇਸ 1926 ਦੇ ਪੇਪਰ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਪੂਰਵਜ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਰਾਹੀਂ ਸਮਰਥਨ ਮਿਲਿਆ, ਜਿਸਨੇ ਪਦਾਰਥਕ-ਤਰੰਗਾਂ ਨੂੰ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਇੱਕ ਸਹਿਜ-ਸਮਝ ਵਾਲੀ ਤਸਵੀਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਦੇਖਿਆ, ਜੋ ਹੇਜ਼ਨਬਰਗ ਦੇ [[ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਤੋਂ ਉਲਟ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਉਸਨੇ ਜਰੂਰਤ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਰਸਮੀ ਮੰਨਿਆ।<ref> {{Cite journal |last=Einstein |first=A. |author2=''et. al''. |title=Letters on Wave Mechanics: Schrodinger–Planck–Einstein–Lorentz |url= }}</ref> ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ {{math|''Ψ''}} ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਇਸਦੀ [[ਫਿਤਰਤ]] ਬਾਰੇ ਕੁੱਝ ਨਹੀਂ ਦੱਸਦੀ। ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਚੌਥੇ ਪੇਪਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਚਾਰਜ ਡੈਂਸਟੀ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਇਸਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਅਸਫਲ ਰਿਹਾ।<ref name=Moore1992> {{cite book |last=Moore |first=W.J. |year=1992 |title=Schrödinger: Life and Thought |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=0-521-43767-9 }}</ref>{{rp|219}} 1926 ਵਿੱਚ, ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਦੇ ਚੌਥੇ ਅਤੇ ਅੰਤਿਮ ਪੇਪਰ ਦੇ ਛਪਣ ਤੋਂ ਸਿਰਫ ਕੁੱਝ ਦਿਨਾਂ ਬਾਦ ਹੀ, [[ਮੇਕਸ ਬੌਰਨ]] ਨੇ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ [[ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਐਂਪਲੀਟਿਊਡ]] ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ {{math|''Ψ''}} ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ, ਜਿਸਦਾ ਸ਼ੁੱਧ ਸਕੁਏਅਰ [[ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਡੈਂਸਟੀ ਫੰਕਸ਼ਨ|ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਡੈਂਸਟੀ]] ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref name=Moore1992/>{{rp|220}} ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ, ਭਾਵੇਂ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ- ਜਿਆਦਾਤਰ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਵਾਂਗਰ- ਕਿਸੇ ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਜਾਂ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਸਟਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਦਾ ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ [[ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਕੋਲੈਪਸ|ਅਨਿਰੰਤਰਾਵਾਂ]] ਸਮੇਤ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ (ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਦਾ) ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ ਕਿ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਕਿਸੇ ਪਿੱਛੇ ਛੁਪੀ [[ਡਿਟ੍ਰਮੀਨਿਜ਼ਮ|ਡਿਟ੍ਰਮਿਨਿਸਟਿਕ ਥਿਊਰੀ]] ਪ੍ਰਤਿ ਇੱਕ ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਸੰਖੇਪਤਾ ਹੈ- ਅਤੇ ਕਦੇ ਵੀ [[ਕੌਪਨਹਾਗਨ ਵਿਆਖਿਆ]] ਨਾਲ ਮੇਲ ਮਿਲਾਪ ਨਾ ਕੀਤਾ।{{#tag:ref |It is clear that even in his last year of life, as shown in a letter to Max Born, that Schrödinger never accepted the Copenhagen interpretation.<ref name=Moore1992/>{{rp|220}}}} ਲੁਇਸ ਡੀ ਬ੍ਰੋਗਲੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬਾਦ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ [[ਡੀ ਬ੍ਰੋਗਲੋ-ਬੋਹਮ ਥਿਊਰੀ]] ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਕਿਸੇ ਅਨੁਪਾਤੀ ਸਥਿਰਾਂਕ ਰਾਹੀਂ ਕੰਪਲੈਕਸ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਇੱਕ ਵਾਸਤਵਿਕ ਮੁੱਲ ਵਾਲਾ [[ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ]] ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਕੀਤਾ। == ਕਣਾਂ ਲਈ ਤਰੰਗ ਸਮੀਕਰਨ == {{main article|ਵੇਵ-ਪਾਰਟੀਕਲ ਡਿਉਲਿਟੀ}} ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਇੱਕ [[ਡਿਫਿਊਜ਼ਨ ਸਮੀਕਰਨ]] ਹੁੰਦੀ ਹੈ,<ref>{{cite journal|author=Takahisa Okino|title=Correlation between Diffusion Equation and Schrödinger Equation|url=https://dx.doi.org/10.4236/jmp.2013.45088|journal=Journal of Modern Physics|year=2013|issue=4|pages=612–615}}</ref> ਜਿਸਦੇ ਹੱਲ ਅਜਿਹੇ ਫੰਕਸ਼ਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਤਰੰਗ-ਵਰਗੀਆਂ ਗਤੀਆਂ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਅੰਦਰਲੀਆਂ ਤਰੰਗ ਸਮੀਕਰਨਾਂ ([[ਵੇਵ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]]ਾਂ) ਆਮਤੌਰ ਤੇਹੋਰ ਭੌਤਿਕੀ ਨਿਯਮਾਂ ਤੋਂ ਵਿਓਂਤਬੰਦ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ- ਸਟਰਿੰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਅਤੇ ਪਦਾਰਥ ਵਿੱਚ [[ਕੰਪਨ|ਮਕੈਨੀਕਲ ਕੰਪਨਾਂ]] ਲਈ ਵੇਵ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਨੂੰ [[ਨਿਊਟਨ ਦੇ ਨਿਯਮ]]ਾਂ ਤੋਂ ਵਿਓਂਤਬੰਦ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਪਦਾਰਥ ਦਾ [[ਡਿਸਪਲੇਸਮੈਂਟ (ਵੈਕਟਰ)|ਵਿਸਥਾਪਨ]] ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ [[ਮੈਕਸਵੈੱਲ ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ]] ਤੋਂ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਤਰੰਗਾਂ]] ਵਿਓਂਤਬੰਦ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ [[ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ]] [[ਇਲੇਕਟ੍ਰਿਕ ਫੀਲਡ|ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ]] ਅਤੇ [[ਚੁੰਬਕੀ ਫੀਲਡ]]ਾਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਲਈ ਅਧਾਰ, ਸਿਸਟਮ ਦੀ ਊਰਜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦੀ ਗਣਿਤਿਕ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ#ਕ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦੇ ਸਵੈ-ਸਿੱਧ ਸਿਧਾਂਤ|ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦਾ ਸਵੈ-ਸਿੱਧ ਸਿਧਾਂਤ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ: [[ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ]] [[ਸਿਸਟਮ]] ਦਾ ਇੱਕ ਵੇਰਵਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref name="Quantum Chemistry 1977">Molecular Quantum Mechanics Parts I and II: An Introduction to Quantum Chemistry (Volume 1), P.W. Atkins, Oxford University Press, 1977, {{isbn|0-19-855129-0}}</ref> ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਧਾਰਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਫੇਇਨਮਨ ਇਸ ਬਾਰੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ: {{cquote|ਅਸੀਂ ਓਹ (ਸਮੀਕਰਨ) ਕਿੱਥੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ? ਕਿਤੋਂ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਇਸਨੂੰ ਕਿਤੋਂ ਅਜਿਹੀ ਚੀਜ਼ ਤੋਂ ਵਿਓਂਤਬੰਦ ਕਰਨਾ ਸੰਭਵ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜੋ ਚੀਜ਼ ਵੀ ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋਵੋ। ਇਹ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਦੇ ਦਿਮਾਗ ਦੀ ਉਪਜ ਹੈ।|20px|20px|ਰਿਚਰਡ ਫੇਇਨਮਨ<ref>ਦੀ ਨਿਊ ਕੁਆਂਟਮ ਯੂਨੀਵਰਸ, T.Hey, P.Walters, Cambridge University Press, 2009, {{isbn|978-0-521-56457-1}}</ref>}} ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਕਲਾਸੀਕਲ ਊਰਜਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤਾ ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਕਿਸੇ ਰੇਖਿਕ ਡਿਫ੍ਰੈਂਸ਼ੀਅਲ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਹੋਣ ਪ੍ਰਤਿ ਰਚੀ ਗਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਡੀ ਬ੍ਰੋਗਲੀ ਸਬੰਧਾਂ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਹੈ। ਹੱਲ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ {{math|''ψ''}} ਹੈ, ਜੋ ਉਹ ਸਾਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਜੋ ਵੀ ਸਿਸਟਮ ਬਾਬਤ ਜਾਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੋਵੇ। [[ਕੌਪਨਹਾਗਨ ਵਿਆਖਿਆ]] ਅੰਦਰ, {{math|''ψ''}} ਦਾ [[ਮੌਡੂਲਸ]] ਅਜਿਹੇ ਕਣਾਂ ਦੀ [[ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ]] ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ, ਵਕਤ ਦੇ ਕਿਸੇ ਪਲ ਉੱਤੇ ਕਿਸੇ ਸਪੈਸ਼ੀਅਲ (ਸਥਾਨਿਕ) ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਹੁੱਦੇ ਹਨ। {{math|''ψ''}} ਲਈ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਇਹ ਅਨੁਮਾਨਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਅਤੇ ਖਾਸ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਧੀਨ ਕਣ ਕਿਵੇਂ ਵਰਤਾਓ ਕਰਨਗੇ। ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਸਿਧਾਂਤਿਕ ਤੌਰ ਤੇ [[ਡੀ ਬ੍ਰੋਗਲੀ ਪਰਿਕਲਪਨਾ]] ਤੋਂ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜੋ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਵੇਵ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਹੈ ਜੋ ਕਣਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾ ਸਕਦੀ ਹੈ,<ref name="Quanta 1974">Quanta: A handbook of concepts, P.W. Atkins, Oxford University Press, 1974, {{isbn|0-19-855493-1}}</ref> ਅਤੇ ਗੈਰ-ਰਸਮੀ ਤੌਰ ਤੇ ਅੱਗੇ ਲਿਖੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਏ ਵਾਂਗ ਰਚੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।<ref name="Molecules, B.H. Bransden 1983">Physics of Atoms and Molecules, B.H. Bransden, C.J.Joachain, Longman, 1983, {{isbn|0-582-44401-2}}</ref> ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਦੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਜਿਆਦਾ ਠੋਸ ਵਿਵਰਣ ਲਈ Resnick ''et al''.<ref name="Atoms, Molecules 1985"/> ਵੀ ਦੇਖੋ। === ਊਰਜਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤਾ ਨਾਲ ਅਨੁਕੂਲਤਾ === ਕਿਸੇ ਕਣ ਦੀ ਕੁੱਲ ਊਰਜਾ {{math|''E''}} [[ਗਤਿਜ ਊਰਜਾ]] {{math|''T''}} ਅਤੇ [[ਸਥਿਤਿਕ ਊਰਜਾ]] {{math|''V''}} ਦੇ ਜੋੜ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਜੋੜਫਲ [[ਕਲਾਸੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਅੰਦਰ [[ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ ਮਕੈਨਿਕਸ#ਬੁਨਿਆਦੀ ਭੌਤਿਕੀ ਵਿਆਖਿਆ|ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ]] {{math|''H''}} ਲਈ ਅਕਸਰ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸਮੀਕਰਨ ਵੀ ਹੈ: :<math>E = T + V =H \,\!</math> ਸਪਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ [[ਅਯਾਮ]] ਵਿੱਚ [[ਪੁਜੀਸ਼ਨ]] {{math|''x''}}, [[ਪੁੰਜ]] {{math|''m''}} ਅਤੇ [[ਮੋਮੈਂਟਮ]] {{math|''p''}} ਅਤੇ [[ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਊਰਜਾ]] {{math|''V''}} ਵਾਲੇ ਕਿਸੇ ਕਣ ਲਈ, ਜੋ ਆਮਤੌਰ ਤੇ [[ਹਾਰਮੋਨਿਕ ਫੰਕਸ਼ਨ|ਪੁਜੀਸ਼ਨ]] ਅਤੇ [[ਟਾਈਮ]] {{math|''t''}} ਨਾਲ ਬਦਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ: :<math> E = \frac{p^2}{2m}+V(x,t)=H.</math> ਤਿੰਨ ਅਯਾਮਾਂ ਲਈ, [[ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਵੈਕਟਰ]] {{math|'''r'''}} ਅਤੇ ਮੋਮੈਂਟਮ [[ਵੈਕਟਰ]] {{math|'''p'''}} ਜਰੂਰ ਹੀ ਵਰਤੇ ਜਾਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ: :<math>E = \frac{\mathbf{p}\cdot\mathbf{p}}{2m}+V(\mathbf{r},t)=H</math> ਇਹ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ ਕਣਾੰ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਫਿਕਸ ਕੀਤੇ ਨੰਬਰ ਤੱਕ ਵਧਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ: ਸਿਸਟਮ ਦੀ ਕੁੱਲ ਊਰਜਾ ਫੇਰ ਕਣਾਂ ਦੀਆਂ ਕੁੱਲ ਗਤਿਜ ਊਰਜਾਵਾਂ ਅਤੇ ਕੁੱਲ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਊਰਜਾਵਾਂ ਦਾ ਜੋੜ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਫੇਰ ਤੋਂ [[ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ]] ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫੇਰ ਵੀ, ਕਣਾਂ ਦਰਮਿਆਨ [[ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ#ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ|ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ]] ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ (ਇੱਕ [[ਮੈਨੀ ਬੌਡੀ ਪ੍ਰੌਬਲਮ|{{math|''N''}}-ਬੌਡੀ ਸਮੱਸਿਆ]]), ਤਾਂ ਜੋ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਊਰਜਾ {{math|''V''}} ਕਣਾਂ ਦੀ ਸਪੈਸ਼ੀਅਲ ਬਣਤਰ ਬਦਲਣ ਨਾਲ ਬਦਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੰਭਵ ਤੌਰ ਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਬਦਲਣ ਨਾਲ ਵੀ ਬਦਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਊਰਜਾ, ਆਮਤੌਰ ਤੇ, ਹਰੇਕ ਕਣ ਲਈ ਵੱਖਰੀਆਂ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਊਰਜਾਵਾਂ ਦਾ ਜੋੜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਕਣਾਂ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ [[ਸਪੈਸ਼ੀਅਲ]] [[ਪੁਜੀਸ਼ਨ]]ਾਂ ਦਾ ਇੱਕ [[ਫੰਕਸ਼ਨ]] ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਪਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ: :<math>E=\sum_{n=1}^N \frac{\mathbf{p}_n\cdot\mathbf{p}_n}{2m_n} + V(\mathbf{r}_1,\mathbf{r}_2\cdots\mathbf{r}_N,t) = H \,\!</math> === ਰੇਖਿਕਤਾ (ਲੀਨੀਅਰਟੀ) === ਸਰਲਤਮ [[ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ]] ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੀ ਇੱਕ [[ਪਲੇਨ ਵੇਵ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ: :<math> \Psi(\mathbf{r},t) = A e^{i(\mathbf{k}\cdot\mathbf{r}-\omega t)} \,\!</math> ਜਿੱਥੇ; *{{math|''A''}} [[ਐਂਪਲੀਟਿਊਡ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ, *{{math|'''k'''}} [[ਵੇਵ-ਵੈਕਟਰ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ *{{math|''ω''}} [[ਪਲੇਨ ਵੇਵ]] ਦੀ ਐਂਗੁਲਰ [[ਫ੍ਰੀਕੁਐਂਸੀ]] ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਆਮਤੌਰ ਤੇ, ਭੌਤਿਕੀ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਪਲੇਨ ਤਰੰਗਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ੁੱਧ ਤੌਰ ਤੇ ਨਹੀਂ ਦਰਸਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ, ਇਸਲਈ ਸਰਵ ਸਧਾਰੀਕਰਨ ਲਈ [[ਸੁਪਰਪੁਜੀਸ਼ਨ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ]] ਦੀ ਲੋੜ ਪੈਂਦੀ ਹੈ; ਸਾਈਨੁਸੋਆਇਡਲ ਪਲੇਨ ਤਰੰਗਾਂ ਦੀ ਸੁਪਰਪੁਜੀਸ਼ਨ ਰਾਹੀਂ ਕੋਈ ਵੀ ਤਰੰਗ ਬਣਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸਲਈ ਜੇਕਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਲੀਨੀਅਰ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਪਲੇਨ ਤਰੰਗਾੰ ਦਾ ਇੱਕ [[ਲੀਨੀਅਰ ਮੇਲ]] ਵੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਹੱਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਲਾਜ਼ਮੀ ਅਤੇ ਵੱਖਰੀ ਲੋੜ ਇਹ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਇੱਕ [[ਲੀਨੀਅਰ ਡਿਫ੍ਰੈਂਸ਼ੀਅਲ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] ਰਹੇ। ਅਨਿਰੰਤਰ {{math|'''k'''}} ਲਈ, ਜੋੜ, ਪਲੇਨ ਤਰੰਗਾੰ ਦੀ ਇੱਕ [[ਸੁਪਰਪੁਜੀਸ਼ਨ ਸਿਧਾਂਤ#ਤਰੰਗਾਂ ਪ੍ਰਤਿ ਉਪਯੋਗ|ਸੁਪਰਪੁਜੀਸ਼ਨ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ: :<math> \Psi(\mathbf{r},t) = \sum_{n=1}^\infty A_n e^{i(\mathbf{k}_n\cdot\mathbf{r}-\omega_n t)} \,\!</math> ਕੁੱਝ ਵਾਸਤਵਿਕ ਐਂਪਲੀਟਿਊਡ ਗੁਣਾਂਕਾਂ {{math|''A_n''}} ਲਈ, ਅਤੇ ਨਿਰੰਤਰ {{math|'''k'''}} ਲਈ, ਜੋੜ ਇੱਕ ਇੰਟਗ੍ਰਲ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿਸੇ [[ਮੋਮੈਂਟਮ]] [[ਸਪੇਸ]] [[ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ]] ਦਾ [[ਫੋਰੀਅਰ ਟ੍ਰਾਂਸਫੌਰਮ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ:<ref name="Quantum Mechanics Demystified 2006">Quantum Mechanics Demystified, D. McMahon, Mc Graw Hill (USA), 2006, {{isbn|0-07-145546-9}}</ref> :<math> \Psi(\mathbf{r},t) = \frac{1}{(\sqrt{2\pi})^3}\int\Phi(\mathbf{k})e^{i(\mathbf{k}\cdot\mathbf{r}-\omega t)}d^3\mathbf{k} \,\!</math> ਜਿੱਥੇ {{math|''d''³'''k''' {{=}} ''dk_xdk_ydk_z''}} [[ਮੋਮੈਂਟਮ ਸਪੇਸ|{{math|'''k'''}}-ਸਪੇਸ]] ਵਿੱਚ ਡਿਫ੍ਰੈਂਸ਼ੀਅਲ ਵੌਲੀਊਮ ਐਲੀਮੈਂਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇੰਟਗ੍ਰਲ ਸਾਰੀ {{math|'''k'''}}-ਸਪੇਸ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਮੋਮੈਂਟਮ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ {{math|''Φ''('''k''')}} ਇੰਟੀਗ੍ਰੈਂਡ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਅਤੇ ਮੋਮੈਂਟਮ ਸਪੇਸ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ [[ਫੋਰੀਅਰ ਟ੍ਰਾਂਸਫੌਰਮ]] ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। === ਡੀ-ਬ੍ਰਗੋਲਿ ਸਬੰਧਾਂ ਨਾਲ ਅਨੁਕੂਲਤਾ === [[File:Wavefunction values.svg|300px|"300px"|thumb|[[ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ]] ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਮਾਤ੍ਰਾਵਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਚਿਤ੍ਰਾਤਮਿਕ ਸਾਰਾਂਸ਼, ਜਿਵੇਂ ਡੀ ਬ੍ਰੋਗਲੀ ਦੀ ਪਰਿਕਲਪਨਾ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name="Quanta 1974"/>]] [[ਫੋਟੋ-ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵ|ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਦੀ ਲਾਈਟ ਕੁਆਂਟਾ ਪਰਿਕਲਪਨਾ]] (1905) ਬਿਆਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ [[ਫੋਟੌਨ]] ਦੀ [[ਊਰਜਾ]] {{math|''E''}} ਸਬੰਧਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਕੁਆਂਟਮ [[ਵੇਵ-ਪੈਕਟ]] ਦੀ [[ਫ੍ਰੀਕੁਐਂਸੀ]] {{math|''ν''}} (ਜਾਂ [[ਐਂਗੁਲਰ ਫ੍ਰੀਕੁਐਂਸੀ]], {{math|''ω'' {{=}} 2{{pi}}''ν''}}) ਦੇ ਅਨੁਪਾਤੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: :<math>E = h\nu = \hbar \omega \,\!</math> ਇਸੇਤਰਾਂ [[ਪਦਾਰਥ ਤਰੰਗ|ਡੀ ਬ੍ਰੋਗਲੀ ਦੀ ਪਰਿਕਲਪਨਾ]] (1924) ਬਿਆਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਵੀ ਕਣ ਕਿਸੇ ਤਰੰਗ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ (ਸਬੱਧਤ ਕੀਤਾ) ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਣ ਦਾ ਮੋਮੈਂਟਮ {{math|''p''}} ਇੱਕ ਅਯਾਮ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੀ ਕਿਸੇ ਤਰੰਗ ਦੀ [[ਤਰੰਗ-ਲੰਬਾਈ]] {{math|''λ''}} ਦੇ ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਉਲਟ-ਅਨੁਪਾਤੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ (ਜਾਂ [[ਵੇਵ-ਨੰਬਰ]], {{math|''k'' {{=}} {{sfrac|2π|''λ''}}}} ਦੇ ਅਨੁਪਾਤੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ): :<math>p = \frac{h}{\lambda} = \hbar k\;,</math> ਜਦੋਂਕਿ ਤਿੰਨ ਅਯਾਮਾਂ ਅੰਦਰ, [[ਵੇਵਲੈਂਥ]] {{math|''λ''}} [[ਵੇਵ-ਵੈਕਟਰ]] {{math|'''k'''}} ਦੇ ਮੁੱਲ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: :<math>\mathbf{p} = \hbar \mathbf{k}\,,\quad |\mathbf{k}| = \frac{2\pi}{\lambda} \,. </math> ਪਲੈਂਕ-ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਅਤੇ ਡੀ ਬ੍ਰੋਗਲਿ ਸਬੰਧ ਊਰਜਾ ਦੇ ਸਮੇਂ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਸਪੇਸ ਦੇ ਮੋਮੈਂਟਮ ਨਾਲ, ਦਰਮਿਆਨ ਗਹਿਰੇ ਸੰਪਰਕਾਂ ਤੇ ਰੋਸ਼ਨੀ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ [[ਵੇਵ-ਪਾਰਟੀਕਲ ਡਿਊਲਿਟੀ]] ਸਮੀਕਰਨਬੱਧ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਭਿਆਸ ਵਿੱਚ, {{math|''ħ'' {{=}} 1}} ਵਾਲੀਆਂ [[ਕੁਦਰਤੀ ਯੂਨਿਟਾਂ]] ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਡੀ ਬ੍ਰੋਗਲੀ ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਆਇਡੈਂਟਿਟੀਆਂ ਤੱਕ ਘਟ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ: ਤੇ ਮੋਮੈਂਟਮ, ਵੇਵ-ਸੰਖਿਆ, ਊਰਜਾ ਅਤੇ ਫ੍ਰੀਕੁਐਂਸੀ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਵਟਾ ਕੇ ਵਰਤ ਹੋਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਮਾਤ੍ਰਾਵਾਂ ਦੀ ਨਕਲ (ਡੁਪਲੀਕੇਸ਼ਨ) ਰੋਕੀ ਜਾ ਸਕੇ, ਅਤੇ ਸਬੰਧਤ ਮਾਤ੍ਰਾਵਾਂ ਦੇ ਅਯਾਮਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਘਟ ਸਕੇ। ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਲਈ ਇਸ ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਅਜੇ ਵੀ SI ਯੂਨਿਟਾਂ ਵਰਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਦੀ ਗਹਿਰੀ ਸਮਝ,{{citation needed|date=January 2014}} ਨੇ 1925 ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ, ਇਹਨਾਂ ਸਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕ [[ਕੰਪਲੈਕਸ ਨੰਬਰ|ਕੰਪਲੈਕਸ]] [[ਫੇਜ਼ ਫੈਕਟਰ]] ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਲੋਸੇ [[ਪਲੇਨ ਵੇਵ]] ਦੇ [[ਫੇਜ਼ (ਤਰੰਗਾੰ)|ਫੇਜ਼]] ਨੂੰ ਸਮੀਕਰਨਬੱਧ ਕਰਨਾ ਸੀ: :<math>\Psi = Ae^{i(\mathbf{k}\cdot\mathbf{r}-\omega t)} = Ae^{i(\mathbf{p}\cdot\mathbf{r}-Et)/\hbar} </math> ਅਤੇ ਇਹ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਕਿ ਪਹਿਲੇ ਦਰਜੇ ਦੇ [[ਅੰਸ਼ਿਕ ਡੈਰੀਵਿਟਵ]] ਇਹ ਸਨ: ਸਪੇਸ ਦੇ ਸੰਦ੍ਰਭ ਵਿੱਚ: :<math> \nabla\Psi = \dfrac{i}{\hbar}\mathbf{p}Ae^{i(\mathbf{p}\cdot\mathbf{r}-Et)/\hbar} = \dfrac{i}{\hbar}\mathbf{p}\Psi </math> ਸਮੇਂ ਦੇ ਸੰਦ੍ਰਭ ਵਿੱਚ: :<math> \dfrac{\partial \Psi}{\partial t} = -\dfrac{i E}{\hbar} Ae^{i(\mathbf{p}\cdot\mathbf{r}-Et)/\hbar} = -\dfrac{i E}{\hbar} \Psi </math> [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਵੈ-ਸਿੱਧ ਸਿਧਾਂਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰੇ [[ਔਬਜ਼ਰਵੇਬਲ]]ਾਂ ਨੂੰ [[ਰੇਖਿਕ ਓਪਰੇਟਰ|ਲੀਨੀਅਰ]] [[ਸੈਲਫ-ਅਡਜੋਆਇੰਟ ਓਪਰੇਟਰ|ਹਰਮਿਸ਼ਨ ਓਪਰੇਟਰਾਂ]] ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ [[ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ]] ਉੱਤੇ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ [[ਓਪਰੇਟਰ]] ਦੇ [[ਆਈਗਨ-ਮੁੱਲ]] ਉਹ ਮੁੱਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਔਬਜ਼ਰਵੇਬਲ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਪਿਛਲੇ ਡੈਰੀਵਿਟਵ, ਸਮਾਂ ਡੈਰੀਵੇਟਿਵ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ [[ਊਰਜਾ ਓਪਰੇਟਰ]] ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, :<math>\hat{E} \Psi = i\hbar\dfrac{\partial}{\partial t}\Psi = E\Psi </math> ਜਿੱਥੇ {{math|''E''}} ਊਰਜਾ [[ਆਈਗਨਮੁੱਲ]] ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੇ ਸਪੈਸ਼ੀਅਲ ਡੈਰੀਵੇਟਿਵਾਂ ([[ਡੈਲ|ਗ੍ਰੇਡੀਅੰਟ]] {{math|∇}}) ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ [[ਮੋਮੈਂਟਮ ਓਪਰੇਟਰ]] ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ {{math|'''p'''}} ਮੋਮੈਂਟਮ ਆਈਗਨਮੁੱਲਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਵੈਕਟਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। :<math>\hat{\mathbf{p}} \Psi = -i\hbar\nabla \Psi = \mathbf{p} \Psi </math> ਜਿੱਥੇ {{math|'''p'''}}, [[ਮੋਮੈਂਟਮ ਆਈਗਨ-ਮੁੱਲ]]ਾਂ ਦਾ ਇੱਕ [[ਵੈਕਟਰ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਪਰੋਕਤ ਵਿੱਚ, "[[ਸਰਕਿਉਮਫਲੈਕਸ|ਹੈਟ]]" ({{math|ˆ}}) ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ [[ਔਬਜ਼ਰਵੇਬਲ]] [[ਓਪਰੇਟਰ]] ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਸਰਲ ਤੌਰ ਤੇ ਸਧਾਰਨ ਸੰਖਿਆਵਾਂ ਜਾਂ ਵੈਕਟਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਊਰਜਾ ਅਤੇ ਮੋਮੈਂਟਮ ਓਪਰੇਟਰ [[ਡਿਫ੍ਰੈਂਸ਼ੀਅਲ ਓਪਰੇਟਰ]] ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂਕਿ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਊਰਜਾ ਫੰਕਸ਼ਨ {{math|''V''}} ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਗੁਣਾਤਮਿਕ ਹਿੱਸਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। [[ਕਲਾਸੀਕਲ]] [[ਊਰਜਾ]] ਸੁਰੱਖਿਅਤਾ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਊਰਜਾ ਅਤੇ ਮੋਮੈਂਟਮ ਓਪਰੇਟਰਾਂ ਨੂੰ ਭਰਦੇ ਹੋਏ ਇਹ ਓਪਰੇਟਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: :<math>E= \dfrac{\mathbf{p}\cdot\mathbf{p}}{2m}+V \quad \rightarrow \quad \hat{E} = \dfrac{\hat{\mathbf{p}}\cdot\hat{\mathbf{p}}}{2m} + V </math> ਇਸਲਈ ਟਾਈਮ ਅਤੇ ਸਪੇਸ ਦੇ ਸੰਦ੍ਰਭ ਵਿੱਚ ਡੈਰੀਵੇਟਿਵਾਂ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਵਿੱਚ, [[ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ]] {{math|''Ψ''}} ਉੱਤੇ ਇਸ ਓਪਰੇਟਰ ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ ਨੇ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਉਸਦੀ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਪ੍ਰਤਿ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦਿੱਤੀ:{{citation needed|date=January 2014}} :<math>i\hbar\dfrac{\partial \Psi}{\partial t}= -\dfrac{\hbar^2}{2m}\nabla^2\Psi +V\Psi</math> ਤਰੰਗ-ਕਣ ਦੋਹਰੇਪਣ ਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਲਿਖੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। [[ਗਤਿਜ ਊਰਜਾ]] {{math|''T''}} ਮੋਮੈਂਟਮ {{math|'''p'''}} ਦੇ ਵਰਗ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਕਣ ਦਾ ਮੋਮੈਂਟਮ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਵੇਂ ਹੀ ਗਤਿਜ ਊਰਜਾ ਹੋਰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਕਿਉਂਕਿ ਵੇਵ-ਨੰਬਰ {{math|{{!}}'''k'''{{!}}}} ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸਲਈ ਨਾਲ ਤਰੰਗ-ਲੰਬਾਈ {{math|''λ''}} ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਧਾਰਨ ਸਕੇਲਰ ਅਤੇ ਵੈਕਟਰ ਮਾਤ੍ਰਾਵਾਂ (ਓਪਰੇਟਰ ਨਹੀਂ) ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ: :<math> \mathbf{p}\cdot\mathbf{p} \propto \mathbf{k}\cdot\mathbf{k} \propto T \propto \dfrac{1}{\lambda^2}</math> ਗਤਿਜ ਊਰਜਾ ਦੂਜੀ ਸਪੈਸ਼ੀਅਲ ਡੈਰੀਵੇਟਿਵਾਂ ਦੇ ਅਨੁਪਾਤੀ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਸਲਈ ਇਹ ਇਹਨਾਂ ਓਪਰੇਟਰਾਂ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਵਿੱਚ, ਤਰੰਗ ਦੇ [[ਕਰਵੇਚਰ]] ਦੇ ਮੈਗਨੀਟਿਊਡ ਦੇ ਵੀ ਅਨੁਪਾਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: :<math> \hat{T} \Psi = \frac{-\hbar^2}{2m}\nabla\cdot\nabla \Psi \, \propto \, \nabla^2 \Psi \,.</math> ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਕਰਵੇਚਰ ਵਧਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਰੰਗ ਦਾ ਐਂਪਲੀਟਿਊਡ ਪੌਜ਼ਟਿਵ ਅਤੇ ਨੈਗਟਿਵ ਦਰਮਿਆਨ ਹੋਰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਤਬਦੀਲ ਹੁੰਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਤਰੰਗ-ਲੰਬਾਈ ਨੂੰ ਵੀ ਘਟਾਉਂਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਲਈ ਮੋਮੈਂਟਮ ਅਤੇ ਤਰੰਗ-ਲੰਬਾਈ ਦਰਮਿਆਨ ਉਲਟ ਸਬੰਧ, ਕਣ ਦੁਆਰਾ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਊਰਜਾ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸਲਈ ਕਣ ਦੀ ਊਰਜਾ ਕਿਸੇ ਤਰੰਗ, ਨਾਲ ਉਸੇ ਗਣਿਤਿਕ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ ਵਿੱਚ ਸਾਰਾ ਸੰਪਰਕ ਰੱਖਦੀ ਹੈ।<ref name="Quanta 1974"/> === ਤਰੰਗ ਅਤੇ ਕਣ ਗਤੀ === {{multiple image | align = right | direction = horizontal | image1 = Quantum mechanics travelling wavefunctions.svg | caption1 = [[ਵੇਵਪੈਕਟ]] ਲੋਕਲਾਇਜ਼ੇਸ਼ਨ ਦੇ ਵਧ ਰਹੇ ਲੈਵਲ, ਜਿਹਨਾਂ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਕਣ ਇੱਕ ਹੋਰ ਜਿਆਦਾ ਸਥਾਨਬੱਧ ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। | width1 = 400 | image2 = Perfect localization.svg | caption2 = ਹੱਦ ''ħ'' → 0 ਵਿੱਚ, ਕਣ ਦੀ ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਅਤੇ ਮੋਮੈਂਟਮ ਸ਼ੁੱਧ ਤੌਰ ਤੇ ਗਿਆਤ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਕਲਾਸੀਕਲ ਕਣ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ। | width2 = 150 }} ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਨੇ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਕਿ ਪੁਜੀਸ਼ਨ {{math|'''r'''}} ਦੇ ਨੇੜੇ,{{math|'''k'''}} ਨਜ਼ਦੀਕ ਵੇਵ-ਵੈਕਟਰ ਨਾਲ, ਇੱਕ [[ਵੇਵ-ਪੈਕਟ]] ਹੱਲ, ਕਲਾਸੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ ਰਾਹੀਂ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਵਕਰਿਤ ਰਸਤੇ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਗਤੀ ਕਰਨਗੇ ਜੋ {{math|'''k'''}} ਵਿੱਚ ਵਿਸਥਾਰ ਲਈ ਘੱਟ ਸਮੇਂ ਵਾਸਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ (ਅਤੇ ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਵਿਲੌਸਿਟੀ ਵਿੱਚ) ਜੋ {{math|'''r'''}} ਵਿੱਚ ਫੈਲੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨੂੰ ਕਾਫੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਕਿਉਂਕਿ, {{math|'''k'''}} ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਦਿੱਤੇ ਹੋਏ ਵਿਸਥਾਰ ਲਈ, ਵਿਲੌਸਟੀ ਵਿੱਚ ਵਿਸਥਾਰ ਪਲੈਂਕ ਦੇ ਸਥਿਰਾਂਕ {{math|''ħ''}} ਪ੍ਰਤਿ ਅਨੁਪਾਤੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਾੰ ਇਹ ਕਦੇ ਕਦੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ {{math|''ħ''}} ਦੇ ਸਿਫਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਤੱਕ ਦੀ ਹੱਦ ਵਿੱਚ, ਕਲਾਸੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦੀਆਂ ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਤੋਂ ਦੁਬਾਰਾ ਸਟੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।<ref name="Analytical Mechanics 2008">Analytical Mechanics, L.N. Hand, J.D. Finch, Cambridge University Press, 2008, {{isbn|978-0-521-57572-0}}</ref> ਇਹ ਹੱਦ ਕਿਵੇਂ ਅਤੇ ਕਿਹੜੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਬਹੁਤ ਸਾਵਧਾਨੀ ਮੰਗਦੀ ਹੈ। ਸੀਮਤ ਛੋਟੀ ਤਰੰਗਲੰਬਾਈ ਸਿਫਰ ਹੋ ਰਹੇ {{math|''ħ''}} ਸਮਾਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਕਣ ਦੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਪ੍ਰਤਿ ਵੇਵ-ਪੈਕਟ ਲੋਕਲਾਇਜ਼ੇਸ਼ਨ ਵਧਾਉਣ ਦਾ ਸੀਮਤ ਮਾਮਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ (ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਵਾਲੀ ਤਸਵੀਰ ਦੇਖੋ)। ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਅਤੇ ਮੋਮੈਂਟਮ ਲਈ [[ਹੇਜ਼ਨਬ੍ਰਗ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤਿਤਾ ਸਿਧਾਂਤ]] ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ, ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਅਤੇ ਮੋਮੈਂਟਮ ਵਿੱਚ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤਿਤਾ ਜ਼ੀਰੋ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਓਂ ਹੀ {{math|''ħ'' → 0}} ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ: :<math> \sigma(x) \sigma(p_x) \geqslant \frac{\hbar}{2} \quad \rightarrow \quad \sigma(x) \sigma(p_x) \geqslant 0 \,\!</math> ਜਿੱਥੇ {{math|''σ''}}, {{math|''x''}} ਅਤੇ {{math|''p_x''}} (ਅਤੇ ਇਸੇਤਰਾਂ {{math|''y''}} ਅਤੇ {{math|''z''}}-ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਾਸਤੇ ਵੀ) ਵਿੱਚ (ਰੂਟ ਮੀਨ ਸਕੁਏਅਰ) [[ਨਾਪ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤਿਤਾ]] ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਭਾਵ ਹੈ ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਅਤੇ ਮੋਮੈਂਟਮ ਇਸ ਹੱਦ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ ਕਿਸੇ ਮਨਚਾਹੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਤੱਕ ਹੀ ਗਿਆਤ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਆਪਣੀ ਜਨਰਲ ਕਿਸਮ, :<math> i\hbar \frac{\partial}{\partial t} \Psi\left(\mathbf{r},t\right) = \hat{H} \Psi\left(\mathbf{r},t\right) \,\!</math> ਵਿੱਚ [[ਹੈਮਿਲਟਨ-ਜੇਕਬੀ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] (HJE) ਨਾਲ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਤੌਰ ਤੇ ਸਬੰਧਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; :<math> \frac{\partial}{\partial t} S(q_i,t) = H\left(q_i,\frac{\partial S}{\partial q_i},t \right) \,\!</math> ਜਿੱਥੇ; *{{math|''S''}} [[ਐਕਸ਼ਨ (ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ)|ਐਕਸ਼ਨ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ *{{math|''H''}} [[ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ ਮਕੈਨਿਕਸ|ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ ਫੰਕਸ਼ਨ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ (ਓਪਰੇਟਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ)। ਇੱਥੇ [[ਸਰਵ ਸਧਾਰਨ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕ]] {{math|''q_i''}}, {{math|''i'' {{=}} 1, 2, 3}} ਲਈ (ਹੈਮਿਲਟਨ-ਜੈਕਬੀ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਦੇ ਸੰਦ੍ਰਭ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ) ਕਾਰਟੀਜ਼ੀਅਨ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕਾਂ (ਕੋਆਰਡੀਨੇਟਾਂ) ਵਿੱਚ {{math|'''r''' {{=}} (''q''₁, ''q''₂, ''q''₃) {{=}} (''x'', ''y'', ''z'')}}<ref name="Analytical Mechanics 2008"/> ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਪ੍ਰਤਿ ਸੈੱਟ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। :<math> \Psi = \sqrt{\rho(\mathbf{r},t)} e^{iS(\mathbf{r},t)/\hbar}\,\!</math> ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਭਰਦੇ ਹੋਏ, ਜਿੱਥੇ {{math|''ρ''}} ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਡੈਂਸਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਤੀਜਨ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਵਿੱਚ {{math|''ħ'' → 0}} ਵਾਲੀ ਹੱਦ ਲੈਂਦੇ ਹੋਏ, ਹੈਮਿਲਟਨ-ਜੈਕਬੀ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਨਤੀਜੇ ਇਹ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ: * ਕਿਸੇ ਕਣ ਦੀ ਗਤੀ, ਜੋ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਪ੍ਰਤਿ (ਘੱਟ ਤਰੰਗ ਲੰਬਾਈ ਵਾਲੇ) ਵੇਵ ਪੈਕਟ ਹੱਲਾਂ ਰਾਹੀਂ ਦਰਸਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੋਵੇ, ਗਤੀ ਦੀ ਹੈਮਿਲਟਨ-ਜੈਕਬੀ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਦਰਸਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। * ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ [[ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ]] ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਇਸਲਈ ਇਸਦੇ ਵੇਵ ਪੈਕਟ ਹੱਲ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ (ਕੁਆਂਟਮ) ਕਣ ਦੀ ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਤਰੰਗ ਫ੍ਰੰਟਾਂ ਵਿੱਚ ਧੁੰਦਲੇ ਤੌਰ ਤੇ ਫੈਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਵਿਪਰੀਤ, ਹੈਮਿਲਟਨ-ਜੈਕਬੀ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਅਤੇ ਮੋਮੈਂਟਮ ਵਾਲੇ ਕਿਸੇ (ਕਲਾਸੀਕਲ) ਕਣ ਉੱਤੇ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਸਾਰੇ ਸਮਿਆਂ (ਵਕਰਿਤ ਰਸਤਿਆਂ) ਉੱਤੇ ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਅਤੇ ਮੋਮੈਂਟਮ ਨਿਰਧਾਰਤਮਿਕ ਹੋਣ ਅਤੇ ਇਕੱਠੇ ਗਿਆਤ ਹੋ ਸਕਣ ਵਾਲੇ ਹੋਣ। == ਗੈਰ-ਸਾਪੇਖਿਕ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ == [[ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਦੇ ਅਸਰਾਂ ਨੂੰ ਲਏ ਬਗੇਰ ਕਣਾਂ ਦਾ [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]], ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, [[ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ]] ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਸਪੀਡਾਂ ਉੱਤੇ ਸੰਚਾਰਿਤ ਹੋ ਰਹੇ ਕਣਾਂ ਦਾ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ, [[ਗੈਰ-ਸਾਪੇਖਿਕ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵੱਖਰੀਆਂ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਲਈ ਇਸ ਸੰਦ੍ਰਭ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਅੱਗੇ ਲਿਖੀਆਂ ਹਨ: ਸਮਾਂ-ਸੁਤੰਤਰ ਅਤੇ ਸਮਾਂ-ਨਿਰਭਰ, ਇੱਕ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਸਪੈਸ਼ੀਅਲ ਅਯਾਮ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਅਤੇ {{math|''N''}} ਕਣ। ਵਾਸਤਵਿਕ ਵਿੱਚ, ਸਿਸਟਮ ਰਚਣ ਵਾਲੇ ਕਣ ਥਿਊਰੀ ਵਿੱਚ ਸੰਖਿਅਕ ਨਾਮ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ। ਗਣਿਤ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਸਾਨੂੰ ਕਣਾਂ ਦੀ ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਦਾ ਇੱਕ ਜਾਂ ਦੂਜੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਾਮਕਰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਕਿਹੜੇ ਕਣ ਵਾਸਤੇ ਕਿਹੜੇ ਅਸਥਿਰਾਂਕ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਦਰਮਿਆਨ, ਗਲਤਵਹਿਮੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।<ref name="Atoms, Molecules 1985">Quantum Physics of Atoms, Molecules, Solids, Nuclei and Particles (2nd Edition), R. Resnick, R. Eisberg, John Wiley & Sons, 1985, {{isbn|978-0-471-87373-0}}</ref> === ਵਕਤ ਸੁਤੰਤਰ === ਜੇਕਰ [[ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ]] ਵਕਤ ਦਾ ਕੋਈ ਸਪਸ਼ਟ ਫੰਕਸ਼ਨ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸਮੀਕਰਨ ਸਪੈਸ਼ੀਅਲ ਅਤੇ [[ਟੈਂਪੋਰਲ]] ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ [[ਅਸਥਿਰਾਂਕਾਂ ਦਾ ਨਿਖੇੜ|ਨਿਖੇੜਨਯੋਗ]] ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਆਮਤੌਰ ਤੇ, [[ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ]] ਇਹ ਰੂਪ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ: :<math>\Psi(\text{space coords},t)=\psi(\text{space coords})\tau(t)\,.</math> ਜਿੱਥੇ {{math|''ψ''(ਸਪੇਸ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕ)}} ਸਿਰਫ ਸਿਸਟਮ ਨੂੰ ਰਚਣ ਵਾਲੇ ਕਣਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸਪੈਸ਼ੀਅਲ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕਾਂ (ਕੋਆਰਡੀਨੇਟਾਂ) ਦਾ ਇੱਕ [[ਫੰਕਸ਼ਨ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ {{math|''τ''(''t'')}} ਸਿਰਫ ਵਕਤ ਦਾ ਹੀ ਇੱਕ ਫੰਕਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। {{math|''&psi;''}} ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਸਬੰਧਤ ਅਯਾਮਾਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਵਿੱਚ ਕਣਾਂ ਦੀ ਸਬੰਧਤ ਸੰਖਿਆ ਲਈ ਭਰਦੇ ਹੋਏ, [[ਅਸਥਿਰਾਂਕਾਂ ਦੇ ਨਿਖੇੜ]] ਰਾਹੀਂ ਹੱਲ ਕਰਨ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਸਮਾਂ-ਨਿਰਭਰ ਸਮੀਕਰਨ ਦਾ ਆਮ ਹੱਲ ਇਹ ਕਿਸਮ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ:<ref name="verlagsgesellschaft1991"/> :<math> \Psi(\text{space coords},t) = \psi(\text{space coords}) e^{-i{E t/\hbar}} \,.</math> ਕਿਉਂਕਿ ਸਮਾਂ-ਨਿਰਭਰ ਫੇਜ਼ ਫੈਕਟਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਉਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਇਸਲਈ ਸਿਰਫ ਸਪੈਸ਼ੀਅਲ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨੂੰ ਹੀ ਸਮਾਂ-ਸੁਤੰਤਰ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਲਈ ਹੱਲ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ, ਊਰਜਾ ਓਪਰੇਟਰ {{math|''Ê'' {{=}} ''iħ''{{sfrac|∂|∂''t''}}}} ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਊਰਜਾ ਆਈਗਨ-ਮੁੱਲ {{math|''E''}} ਦੁਆਰਾ ਬਦਲ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਸਮਾਂ-ਸੁਤੰਤਰ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ [[ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ ਓਪਰੇਟਰ]] ਲਈ ਇੱਕ [[ਆਈਗਨ-ਮੁੱਲ]] ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ:<ref name=Shankar1994/>{{rp|143ff}} :<math>\hat{H} \psi = E \psi </math> ਇਹ ਕਿਸੇ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਅਯਾਮਾਂ (ਕਿਸੇ ਸਮਾਂ-ਸੁਤੰਤਰ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਵਿੱਚ) ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਕਣਾਂ ਲਈ ਸੱਚ ਹੈ। ਇਹ ਮਾਮਲਾ ਸਮਾਂ-ਨਿਰਭਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਦੇ [[ਸਟੈਂਡਿੰਗ ਤਰੰਗ]] ਹੱਲਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ (ਵੱਖਰੀਆਂ ਊਰਜਾਵਾਂ ਦੀ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਵਿਸਥਾਰ-ਵੰਡ ਦੀ ਬਜਾਏ) ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਊਰਜਾ ਵਾਲੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। [[ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] ਵਿੱਚ, ਇਹਨਾਂ ਸਟੈਂਡਿੰਗ ਤਰੰਗਾਂ ਨੂੰ [[ਸਟੇਸ਼ਨਰੀ ਅਵਸਥਾ]]ਵਾਂ ਜਾਂ [[ਊਰਜਾ ਆਈਗਨ-ਅਵਸਥਾ]]ਵਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; [[ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਬ]] ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ [[ਐਟੌਮਿਕ ਔਰਬਿਟਲ]] ਜਾਂ [[ਮੌਲੀਕਿਊਲਰ ਔਰਬਿਟਲ]] ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਊਰਜਾ ਆਈਗਨ-ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਸੁਪਰਪੁਜੀਸ਼ਨਾਂ ਇਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਊਰਜਾ ਲੈਵਲਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਸਾਪੇਖਿਕ ਫੇਜ਼ਾਂ ਮੁਤਾਬਿਕ ਬਦਲ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਤੋਂ ਊਰਜਾ ਆਈਗਨ-ਮੁੱਲ ਕੀਮਤਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਅਨਿਰੰਤਰ [[ਸਪੈਕਟ੍ਰਮ (ਫੰਕਸ਼ਨਲ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ)|ਸਪੈਕਟ੍ਰਮ]] ਰਚਦੇ ਹਨ, ਇਸਲਈ ਗਣਿਤਿਕ ਤੌਰ ਤੇ, ਊਰਜਾ ਜਰੂਰ ਹੀ ਕੁਆਂਟਾਇਜ਼ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਹੋਰ ਖਾਸ ਤੌਰ ਤੇ, ਊਰਜਾ ਆਈਗਨ-ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਇੱਕ ਬੇਸਿਸ ਰਚਦੀਆਂ ਹਨ- ਕੋਈ ਵੀ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਅਨਿਰੰਤਰ ਊਰਜਾ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਉੱਪਰ ਕਿਸੇ ਜੋੜ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਂ ਨਿਰੰਤਰ ਊਰਜਾ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਉੱਪਰ ਕਿਸੇ ਇੰਟਗ੍ਰਲ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਲਿਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਹੋਰ ਸਰਵ ਸਧਾਰਨ ਤੌਰ ਤੇ, ਕਿਸੇ ਨਾਪ ਉੱਪਰ ਕਿਸੇ ਇੰਟਗ੍ਰਲ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਲਿਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ [[ਗਣਿਤ]] ਵਿੱਚ [[ਸਪੈਕਟ੍ਰਲ ਥਿਊਰਮ]] ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਸੀਮਤ ਅਵਸਥਾ ਸਪੇਸ ਅੰਦਰ, ਇਹ ਸਿਰਫ [[ਹਰਮਿਸ਼ਨ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ]] ਦੇ ਆਈਗਨ-ਵੈਕਟਰਾਂ ਦੀ ਸੰਪੂਰਣਤਾ ਦੀ ਇੱਕ ਸਟੇਟਮੈਂਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। === ਇੱਕ-ਅਯਾਮੀ ਉਦਾਹਰਨ === ਇੱਕ ਅਯਾਮ ਅੰਦਰਲੇ ਕਿਸੇ ਕਣ ਲਈ, ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ ਇਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: :<math> \hat{H} = \frac{\hat{p}^2}{2m} + V(x) \,, \quad \hat{p} = -i\hbar \frac{d}{d x} </math> ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਸਰਵ ਸਧਾਰਨ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਭਰਨ ਤੇ ਇਹ ਮਿਲਦਾ ਹੈ: :<math> -\frac{\hbar^2}{2m}\frac{d^2}{d x^2}\psi(x) + V(x)\psi(x) = E\psi(x) </math> ਇਹ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਮਾਮਲਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਇੱਕ [[ਅਸ਼ਿਕ ਡੈਰੀਵੇਟਿਵ|ਅੰਸ਼ਿਕ]] ਡਿਫ੍ਰੈਂਸ਼ੀਅਲ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਹੋਣ ਨਾਲੋਂ, ਇੱਕ [[ਸਧਾਰਨ ਡੈਰੀਵੇਟਿਵ|ਸਧਾਰਨ]] ਡਿਫ੍ਰੈਂਸ਼ੀਅਲ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਨਰਲ ਹੱਲ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: :<math> \Psi(x,t)=\psi(x) e^{-iEt/\hbar} \, . </math> ਇੱਕ ਅਯਾਮ ਅੰਦਰਲੇ {{math|''N''}} ਕਣਾਂ ਲਈ, ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ ਇਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: :<math> \hat{H} = \sum_{n=1}^{N}\frac{\hat{p}_n^2}{2m_n} + V(x_1,x_2,\cdots x_N) \,,\quad \hat{p}_n = -i\hbar \frac{\partial}{\partial x_n}</math> ਜਿੱਥੇ ਕਣ {{math|''n''}} ਦੀ [[ਪੁਜੀਸ਼ਨ]] {{math|''x_n''}} ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਬੰਧਤ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਇਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: :<math> -\frac{\hbar^2}{2}\sum_{n=1}^{N}\frac{1}{m_n}\frac{\partial^2}{\partial x_n^2}\psi(x_1,x_2,\cdots x_N) + V(x_1,x_2,\cdots x_N)\psi(x_1,x_2,\cdots x_N) = E\psi(x_1,x_2,\cdots x_N) \, .</math> ਇਸਲਈ ਆਮ ਹੱਲ ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: :<math> \Psi(x_1,x_2,\cdots x_N,t) = e^{-iEt/\hbar}\psi(x_1,x_2\cdots x_N) </math> ਗੈਰ-ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਕਰਦੇ ਨਿਖੇੜਨਯੋਗ ਕਣਾਂ ਲਈ,<ref>{{cite book|author=N. Zettili|title=Quantum Mechanics: Concepts and Applications|edition=2nd|page=458|isbn=978-0-470-02679-3}}</ref> ਸਿਸਟਮ ਦਾ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਸਿਰਫ ਹਰੇਕ ਕਣ ਨੂੰ ਵੱਖਰੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਸਲਈ ਕੁੱਲ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਊਰਜਾ ਹਰੇਕ ਕਣ ਲਈ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਊਰਜਾਵਾਂ ਦਾ ਜੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: :<math> V(x_1,x_2,\cdots x_N) = \sum_{n=1}^N V(x_n) \, .</math> ਅਤੇ [[ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ]] ਨੂੰ ਹਰੇਕ [[ਕਣ]] ਲਈ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਕਿਸੇ ਗੁਣਨਫਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ: :<math> \Psi(x_1,x_2,\cdots x_N,t) = e^{-i{E t/\hbar}}\prod_{n=1}^N\psi(x_n) \,,</math> ਗੈਰ-ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਕਰਦੇ [[ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਕਣ]]ਾਂ ਲਈ, ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ, ਅਜੇ ਵੀ ਇੱਕ ਜੋੜ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ [[ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ]] ਜਰਾ ਹੋਰ ਜਿਆਦਾ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ- ਇਹ ਕਣ ਵਟਾਂਦਰੇ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ, ਵੱਖਰੇ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਗੁਣਨਫਲ ਦੀਆਂ [[ਪਰਮਿਊਟੇਸ਼ਨ]]ਾਂ ਉੱਪਰ ਇੱਕ ਜੋੜ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਮਤੌਰ ਵਿੱਚ, ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਕਰਦੇ ਕਣਾਂ ਲਈ, ਉਪਰੋਕਤ ਵਿਯੋਜਨ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ==== ਸੁਤੰਤਰ ਕਣ ==== ਜ਼ੀਰੋ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਲਈ, {{math|''V'' {{=}} 0}} ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸਲਈ ਕਣ ਸੁਤੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਇੰਝ ਪੜਦੀ ਹੈ:<ref name=Shankar1994/>{{rp|151ff}} :<math> - E \psi = \frac{\hbar^2}{2m}{d^2 \psi \over d x^2}\,</math> ਜੋ {{math|''E'' > 0}} ({{math|''C''_n}} ਮਨਚਾਹੇ ਸਥਿਰਾਂਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ) ਲਈ ਡੋਲਦੇ (ਔਸੀਲੇਟ ਕਰਦੇ) ਹੱਲਾਂ ਵਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: :<math>\psi_E(x) = C_1 e^{i\sqrt{2mE/\hbar^2}\,x} + C_2 e^{-i\sqrt{2mE/\hbar^2}\,x}\,</math> ਅਤੇ {{math|''E'' < 0}} ਲਈ [[ਐਕਪੋਨੈਂਸ਼ੀਅਲ]] ਹੱਲ, :<math>\psi_{-|E|}(x) = C_1 e^{\sqrt{2m|E|/\hbar^2}\,x} + C_2 e^{-\sqrt{2m|E|/\hbar^2}\,x}.\,</math> ਐਕਪੋਨੈਂਸ਼ੀਅਲ ਤੌਰ ਤੇ ਵਧ ਰਹੇ ਹੱਲ ਇੱਕ ਅਨੰਤ ਨੌਰਮ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਭੌਤਿਕੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਇਹ ਪੀਰੀਔਡਿਕ ਜਾਂ ਫਿਕਸ ਕੀਤੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਵਾਲੇ ਕਿਸੇ ਸੀਮਤ ਘਣਫਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਸੁਤੰਤਰ ਕਣ ਉੱਤੇ ਹੋਰ ਜਿਆਦਾ ਚਰਚਾ ਲਈ [[ਸੁਤੰਤਰ ਕਣ]] ਅਤੇ [[ਵੇਵਪੈਕਟ]] ਦੇਖੋ। ==== ਸਥਿਰ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ==== [[File:EffetTunnel.gif|left|ਕਿਸੇ ਬੈਰੀਅਰ ਉੱਤੇ ਸੁੱਟੀ ਕਿਸੇ ਡੀ ਬ੍ਰੋਗਲਿ ਤਰੰਗ ਦੀ ਐਨੀਮੇਸ਼ਨ]] ਕਿਸੇ ਸਥਿਰ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਲਈ, *{{math|''V'' {{=}} ''V''₀}} ਹੁੰਦਾ ਹੈ, *{{math|''E'' > ''V''₀}} ਲਈ, ਹੱਲ, ਔਸੀਲੇਟਰੀ ਹੁੱਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ *{{math|''E'' < ''V''₀}} ਲਈ ਐਕਪੋਨੇਂਸ਼ੀਅਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਊਰਜਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ [[ਕਲਾਸੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਜਾਂ ਅਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਔਸੀਲੇਟਰੀ ਹੱਲ ਇੱਕ ਕਲਾਸੀਕਲ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਊਰਜਾ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਾਸਤਵਿਕ ਕਲਾਸੀਕਲ ਗਤੀਆੰ ਨਾਲ ਸਬੱਧ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂਕਿ, ਐਕਪੋਨੈਂਸ਼ੀਅਲ ਹੱਲ ਇੱਕ ਅਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਊਰਜਾ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ [[ਕੁਆਂਟਮ ਟਨਲਿੰਗ]] ਸਦਕਾ, ਕਲਾਸੀਕਲ ਤੌਰ ਤੇ ਅਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ, ਕੁਆਂਟਮ ਬਲੀਡਿੰਗ ਦੀ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਮਾਤਰਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ {{math|''V''₀}} ਅਨੰਤ ਤੱਕ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਗਤੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਤੌਰ ਤੇ ਕਿਸੇ ਸੀਮਤ ਖੇਤਰ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਹੋ ਜਾੰਦੀ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਤੋਂ ਦੇਖਣ ਤੇ, ਹਰੇਕ ਹੱਲ ਕਿਸੇ ਐਕਪੋਨੈਂਸ਼ੀਅਲ ਤੱਕ ਘਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਹਾਲਤ ਕਿ ਐਕਪੋਨੈਂਸ਼ੀਅਲ ਘਟਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਊਰਜਾ ਲੈਵਲਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਅਨਿਰੰਤਰ ਸੈੱਟ ਤੱਕ ਰੋਕ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਊਰਜਾਵਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="Quantum Mechanics Demystified 2006"/> {{Clear}} ==== ਹਾਰਮੋਨਿਕ ਔਸੀਲੇਟਰ ==== [[File:QuantumHarmonicOscillatorAnimation.gif|300px|thumb|right|[[ਕਲਾਸੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ]] (A-B) ਅਤੇ [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] (C-H) ਅੰਦਰ ਇੱਕ [[ਹਾਰਮੋਨਿਕ ਔਸੀਲੇਟਰ]], ਇੱਕ ਗੇਂਦ, ਜੋ ਕਿਸੇ [[ਹੁੱਕ ਦਾ ਨਿਯਮ|ਸਪਰਿੰਗ]] ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੈ, ਪਿੱਛੇ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਡੋਲਦੀ ਹੈ। (C–H) ਇਸ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀ ਲਈ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਦੇ ਛੇ ਹੱਲ ਹਨ। ਹੌਰੀਜ਼ੌਂਟਲ ਧੁਰਾ ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਹੈ, ਵਰਟੀਕਲ ਧੁਰਾ [[ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ]] ਦਾ ਵਾਸਤਵਿਕ ਹਿੱਸਾ (ਨੀਲਾ) ਜਾਂ ਕਾਲਪਨਿਕ ਹਿੱਸਾ (ਲਾਲ) ਹੈ। [[ਸਟੇਸ਼ਨਰੀ ਅਵਸਥਾ]]ਵਾਂ, ਜਾਂ ਊਰਜਾ ਆਈਗਨ-ਅਵਸਥਾਵਾਂ, ਜੋ ਸਮਾਂ-ਸੁਤੰਤਰ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਪ੍ਰਤਿ ਹੱਲ ਹਨ, C, D, E, F ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਪਰ G ਜਾਂ H ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾਈਆਂ ਗਈਆਂ।]] {{Main article|ਕੁਆਂਟਮ ਹਾਰਮੋਨਿਕ ਔਸੀਲੇਟਰ}} ਇਸ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀ ਲਈ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਇਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; :<math> E\psi = -\frac{\hbar^2}{2m}\frac{d^2}{d x^2}\psi + \frac{1}{2}m\omega^2x^2\psi </math> ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਇਹ ਇੱਕ ਧਿਆਨਯੋਗ ਕੁਆਂਟਮ ਸਿਸਟਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਹੱਲ ਸਹੀ (ਪਰ ਗੁੰਝਲਦਾਰ- [[ਹਰਮਾਈਟ ਪੌਲੀਨੋਮੀਅਲ]]ਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ) ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹ [[ਮੌਲੀਕਿਊਲਰ ਕੰਪਨ|ਕੰਪਨ ਕਰ ਰਹੇ ਐਟਮਾਂ, ਅਣੂਆਂ]] ਸਮੇਤ, ਹੋਰ ਸਿਸਟਮਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਵੈਰਾਇਟੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਸੰਖੇਪ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ<ref>Physical chemistry, P.W. Atkins, Oxford University Press, 1978, {{isbn|0-19-855148-7}}</ref> ਅਤੇ ਲੈਟਿਸਾਂ ਵਿੱਚ ਐਟਮਾਂ ਜਾਂ ਆਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ,<ref>Solid State Physics (2nd Edition), J.R. Hook, H.E. Hall, Manchester Physics Series, John Wiley & Sons, 2010, {{isbn|978-0-471-92804-1}}</ref> ਅਤੇ ਸੰਤੁਲਨ ਬਿੰਦੂਆਂ ਨਜ਼ਦੀਕ ਹੋਰ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲਾਂ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਵਿੱਚ [[ਪਰਚਰਬੇਸ਼ਨ ਥਿਊਰੀ (ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ)#ਪਰਚਰਬੇਸ਼ਨ ਥਿਊਰੀ ਦੀਆਂ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨਾਂ|ਪਰਚਰਬੇਸ਼ਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦਾ ਅਧਾਰ]] ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੱਲਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਫੈਮਲੀ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ- ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਬੇਸਿਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਹੱਲ ਇਹ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; :<math> \psi_n(x) = \sqrt{\frac{1}{2^n\,n!}} \cdot \left(\frac{m\omega}{\pi \hbar}\right)^{1/4} \cdot e^{ - \frac{m\omega x^2}{2 \hbar}} \cdot H_n\left(\sqrt{\frac{m\omega}{\hbar}} x \right) </math> ਜਿੱਥੇ *{{math|''n'' {{=}} 0,1,2,...}} ਹੈ, ਅਤੇ *ਫੰਕਸ਼ਨ {{math|''H_n''}} [[ਹਰਮਾਈਟ ਪੌਲੀਨੋਮੀਅਲ]] ਹੁੰਦੇ ਹਨ। === ਤਿੰਨ-ਅਯਾਮੀ ਉਦਾਹਰਨਾਂ === ਇੱਕ ਅਯਾਮ ਤੋਂ ਤਿੰਨ-ਅਯਾਮਾਂ ਤੱਕ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਸਿੱਧਾ ਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਅਤੇ ਮੋਮੈਂਟਮ ਓਪਰੇਟਰ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ-ਅਯਾਮੀ ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਬਦਲ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਸਪੇਸ ਦੇ ਸੰਦ੍ਰਭ ਵਿੱਚ ਪਾਰਸ਼ਲ ਡੈਰੀਵੇਟਿਵ [[ਗ੍ਰੇਡੀਅੰਟ]] ਓਪਰੇਟਰ ਰਾਹੀਂ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਿੰਨ-ਅਯਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਣ ਲਈ [[ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ]] ਇਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: :<math> \hat{H} = \frac{\hat{\mathbf{p}}\cdot\hat{\mathbf{p}}}{2m} + V(\mathbf{r}) \,, \quad \hat{\mathbf{p}} = -i\hbar \nabla </math> ਜੋ ਇਹ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ: :<math> -\frac{\hbar^2}{2m}\nabla^2\psi(\mathbf{r}) + V(\mathbf{r})\psi(\mathbf{r}) = E\psi(\mathbf{r}) </math> ਜੋ ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੇ ਸਟੇਸ਼ਨਰੀ ਅਵਸਥਾ ਹੱਲਾਂ ਵਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: :<math> \Psi(\mathbf{r},t) = \psi(\mathbf{r}) e^{-iEt/\hbar} </math> ਜਿੱਥੇ ਕਣ ਦੀ ਪੁਜੀਸ਼ਨ {{math|'''r'''}} ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਦੋ ਲਾਭਕਾਰੀ “ਕੋ-ਆਰਡੀਨੇਟ ਸਿਸਟਮ” ਇਹ ਹਨ; *[[ਕਾਰਟੀਜ਼ੀਅਨ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕ]] ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ {{math|'''r''' {{=}} (''x'', ''y'', ''z'')}} ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ *[[ਸਫੈਰੀਕਲ ਪੋਲਰ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕਾ]], ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ {{math|'''r''' {{=}} (''r'', ''θ'', ''φ'')}} ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੇਸ਼ੱਕ, ਹੋਰ [[ਔਰਥੋਗਨਲ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕ]] ਕੁੱਝ ਜੀਓਮੈਟ੍ਰਿਕ ਸਮਰੂਪਤਾਵਾਂ ਵਾਲੇ ਸਿਸਟਮਾਂ ਲਈ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਲਾਭਕਾਰੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਤਿੰਨ ਅਯਾਮਾਂ ਅੰਦਰ, {{math|''N''}} ਕਣਾਂ ਲਈ, ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ ਇਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: :<math> \hat{H} = \sum_{n=1}^{N}\frac{\hat{\mathbf{p}}_n\cdot\hat{\mathbf{p}}_n}{2m_n} + V(\mathbf{r}_1,\mathbf{r}_2,\cdots\mathbf{r}_N) \,,\quad \hat{\mathbf{p}}_n = -i\hbar \nabla_n </math> ਜਿੱਥੇ; *ਕਣ {{math|''n''}} ਦੀ ਪੁਜੀਸ਼ਨ {{math|'''r'''_''n''}} ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ *ਗ੍ਰੇਡੀਅੰਟ ਓਪਰੇਟਰ ਕਣ ਦੀ ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕਾਂ (ਕੋਆਰਡੀਨੇਟਾਂ) ਪ੍ਰਤਿ ਸੰਦ੍ਰਭ ਵਿੱਚ [[ਪਾਰਸ਼ਲ ਡੈਰੀਵਿਟਿਵ]] ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕਾਰਟੀਜ਼ੀਅਨ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕਾਂ (ਕੋਆਰਡੀਨੇਟਾਂ) ਅੰਦਰ, ਕਣ {{math|''n''}} ਲਈ, ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਵੈਕਟਰ {{math|'''r'''''_n'' {{=}} (''x_n'', ''y_n'', ''z_n'')}} ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂਕਿ, [[ਗ੍ਰੇਡੀਅੰਟ]] ਅਤੇ [[ਲੈਪਲਾਸੀਅਨ ਓਪਰੇਟਰ]] ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਇਹ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: :<math>\nabla_n = \mathbf{e}_x \frac{\partial}{\partial x_n} + \mathbf{e}_y\frac{\partial}{\partial y_n} + \mathbf{e}_z\frac{\partial}{\partial z_n}\,,\quad \nabla_n^2 = \nabla_n\cdot\nabla_n = \frac{\partial^2}{{\partial x_n}^2} + \frac{\partial^2}{{\partial y_n}^2} + \frac{\partial^2}{{\partial z_n}^2}</math> ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਇਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: :<math> -\frac{\hbar^2}{2}\sum_{n=1}^{N}\frac{1}{m_n}\nabla_n^2\Psi(\mathbf{r}_1,\mathbf{r}_2,\cdots\mathbf{r}_N) + V(\mathbf{r}_1,\mathbf{r}_2,\cdots\mathbf{r}_N)\Psi(\mathbf{r}_1,\mathbf{r}_2,\cdots\mathbf{r}_N) = E\Psi(\mathbf{r}_1,\mathbf{r}_2,\cdots\mathbf{r}_N) </math> ਜੋ ਇਹਨਾਂ ਸਟੇਸ਼ਨਰੀ ਅਵਸਥਾ ਹੱਲਾਂ ਵਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: :<math> \Psi(\mathbf{r}_1,\mathbf{r}_2\cdots \mathbf{r}_N,t) = e^{-iEt/\hbar}\psi(\mathbf{r}_1,\mathbf{r}_2\cdots \mathbf{r}_N) </math> ਫੇਰ ਤੋਂ, ਗੈਰ-ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਕਰਦੇ ਨਿਖੇੜਨਯੋਗ ਕਣਾਂ ਲਈ, ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ, ਕਣ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲਾਂ ਦਾ ਜੋੜ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; :<math> V(\mathbf{r}_1,\mathbf{r}_2,\cdots \mathbf{r}_N) = \sum_{n=1}^N V(\mathbf{r}_n) </math> ਅਤੇ [[ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ]] ਕਣ [[ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ]]ਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਗੁਣਨਫਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; :<math> \Psi(\mathbf{r}_1,\mathbf{r}_2\cdots \mathbf{r}_N,t) = e^{-i{E t/\hbar}}\prod_{n=1}^N\psi(\mathbf{r}_n) \, . </math> ਗੈਰ-ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਕਰਦੇ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਕਣਾਂ ਲਈ, ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ, ਇੱਕ ਜੋੜ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ, ਗੁਣਨਫਲਾਂ ਦੀਆਂ ਪਰਮਿਉਟੇਸ਼ਨਾਂ ਉੱਪਰ ਇੱਕ ਜੋੜ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਿਛਲੀਆਂ ਦੋ ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਕਰਦੇ ਕਣਾਂ ਤੇ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਅੱਗੇ, ਉਹ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਸਹੀ ਹੱਲ ਗਿਆਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਹੋਰ ਵਿਵਰਣਾਂ ਲਈ ਮੁੱਖ ਲੇਖਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖੋ। ==== ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਐਟਮ ==== ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਦੀ ਇਸ ਕਿਸਮ ਨੂੰ [[ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਐਟਮ]] ਤੇ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ:<ref name="Quantum Chemistry 1977"/><ref name="Quanta 1974"/> :<math> E \psi = -\frac{\hbar^2}{2\mu}\nabla^2\psi - \frac{e^2}{4\pi\varepsilon_0 r}\psi </math> ਜਿੱਥੇ; *{{math|''e''}} [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ]] [[ਚਾਰਜ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ, *{{math|'''r'''}} [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ]] ਦੀ [[ਪੁਜੀਸ਼ਨ]] ਹੁੰਦੀ ਹੈ ({{math|''r'' {{=}} {{abs|'''r'''}}}} ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਦਾ ਸ਼ੁੱਧ ਮੁੱਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ), *ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਰਕਮ [[ਕੂਲੌਂਬ ਦਾ ਨਿਯਮ|ਕੂਲੌਂਬ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ]] ਕਾਰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਕਿ *{{math|''ε''₀}} [[ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਸਥਿਰਾਂਕ]] (ਸੁਤੰਤਰ ਸਪੇਸ ਦੀ ਪਰਮਿਟੀਵਿਟੀ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ *:<math> \mu = \frac{m_em_p}{m_e+m_p} </math>, ਪੁੰਜ {{math|''m''_p}} ਵਾਲੇ [[ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ]] [[ਨਿਊਕਲੀਅਸ (ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਬਣਤਰ)|ਨਿਊਕਲੀਅਸ]] (ਸਿਰਫ ਇੱਕ [[ਪ੍ਰੋਟੌਨ]]) ਅਤੇ {{math|''m''_e}} ਪੁੰਜ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਦਾ 2-ਬਾਡੀ [[ਘਟਿਆ ਹੋਇਆ ਪੁੰਜ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਨੈਗਟਿਵ ਚਿੰਨ੍ਹ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਰਕਮ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਪ੍ਰੋਟੌਨ ਅਤੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਉਲਟ ਚਾਰਜ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਪੁੰਜ ਦੀ ਜਗਹ ਘਟਿਆ ਹੋਇਆ ਪੁੰਜ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੇ ਕਿਉਂਕਿ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਟੌਨ ਇਕੱਠਿਆਂ, ਇੱਕ ਸਾਂਝੇ ਪੁੰਜ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਦੁਆਲ਼ੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਚੱਕਰ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਟੂ-ਬਾਡੀ ਸਮੱਸਿਆ ਰਚਦੇ ਹਨ। ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਦੀ ਗਤੀ ਇੱਥੇ ਦਿਲਚਸਪੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਹੈ, ਇਸਲਈ ਸਮਾਨ ਇੱਕ-ਬਾਡੀ ਸਮੱਸਿਆ ਘਟੇ ਹੋਏ ਪੁੰਜ ਨੂੰ ਵਰਤ ਕੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਦੀ ਗਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਲਈ [[ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ]] ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕਾਂ (ਕੋਆਰਡੀਨੇਟਾਂ) ਦਾ ਇੱਕ [[ਫੰਕਸ਼ਨ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਾਸਤਵਿਕ ਵਿੱਚ, ਹਰੇਕ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕ ਦੇ ਫੰਕਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅਲੱਗ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref>Physics for Scientists and Engineers – with Modern Physics (6th Edition), P. A. Tipler, G. Mosca, Freeman, 2008, {{isbn|0-7167-8964-7}}</ref> ਆਮਤੌਰ ਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ [[ਸਫੈਰੀਕਲ ਪੋਲਰ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕ]]ਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: :<math> \psi(r,\theta,\phi) = R(r)Y_\ell^m(\theta, \phi) = R(r)\Theta(\theta)\Phi(\phi)</math> ਜਿੱਥੇ; *{{math|''R''}} ਰੇਡੀਅਲ ਫੰਕਸ਼ਨ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ *{{math|''Y''{{su|p=''m''|b=''ℓ''}}(''θ'', ''φ'')}} ਡਿਗਰੀ {{math|''ℓ''}} ਅਤੇ ਔਰਡਰ {{math|''m''}} ਵਾਲੇ [[ਸਫੈਰੀਕਲ ਹਾਰਮੋਨਿਕ]] ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਐਟਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਲਈ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਸਹੀ ਤੌਰ ਤੇ ਹੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਮਲਟੀ-ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਐਟਮ ਸੰਖੇਪਤਾ ਵਿਧੀਆਂ ਮੰਗਦੇ ਹਨ। ਹੱਲਾਂ ਦੀ ਫੈਮਲੀ ਇਹ ਹੈ:<ref>{{cite book|author=David Griffiths|title=Introduction to elementary particles|url=https://books.google.com/books?id=w9Dz56myXm8C&pg=PA162|accessdate=27 June 2011|year=2008|publisher=Wiley-VCH|isbn=978-3-527-40601-2|pages=162–}}</ref> :<math> \psi_{n\ell m}(r,\theta,\phi) = \sqrt {{\left (\frac{2}{n a_0} \right)}^3\frac{(n-\ell-1)!}{2n[(n+\ell)!]} } e^{- r/na_0} \left(\frac{2r}{na_0}\right)^{\ell} L_{n-\ell-1}^{2\ell+1}\left(\frac{2r}{na_0}\right) \cdot Y_{\ell}^{m}(\theta, \phi) </math> ਜਿੱਥੇ: *<math> a_0 = \frac{4 \pi \varepsilon_0 \hbar^2}{m_e e^2} </math> [[ਬੋਹਰ ਦਾ ਰੇਡੀਅਸ]] ਹੈ, *<math> L_{n-\ell-1}^{2\ell+1}(\cdots) </math> ਡਿਗਰੀ {{math|''n'' − ''ℓ'' − 1}} ਦੇ [[ਲੈਗੁਇਰੇ ਪੌਲੀਨੋਮੀਅਲ#ਸਰਵਸਧਾਰਨ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਪੌਲੀਨਿਮੀਅਲ|ਸਰਵ ਸਧਾਰਨ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਪੌਲੀਨੋਮੀਅਲ]] ਹੁੰਦੇ ਹਨ। *{{math|''n'', ''ℓ'', ''m''}} ਕ੍ਰਮਵਾਰ, [[ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਕੁਆਂਟਮ ਨੰਬਰ|ਮੁੱਖ]], [[ਐਜ਼ੀਮਿਊਥਲ ਕੁਆਂਟਮ ਨੰਬਰ|ਐਜ਼ੀਮਿਊਥਲ]], ਅਤੇ [[ਮੈਗਨੈਟਿਕ ਕੁਆਂਟਮ ਨੰਬਰ|ਚੁੰਬਕੀ]] [[ਕੁਆਂਟਮ ਨੰਬਰ]] ਹੁੰਦੇ ਹਨ: ਜੋ ਇਹ ਮੁੱਲ ਲੈਂਦੇ ਹਨ: :<math> \begin{align} n & = 1,2,3, \dots \\ \ell & = 0,1,2, \dots, n-1 \\ m & = -\ell,\dots,\ell \\ \end{align} </math> NB: [[ਲੈਗੁਇਰੇ ਪੌਲੀਨੋਮੀਅਲ#ਸਰਵਸਧਾਰਨ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਪੌਲੀਨਿਮੀਅਲ|ਸਰਵ ਸਧਾਰਨ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਪੌਲੀਨੋਮੀਅਲ]] ਵੱਖਰੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵੱਖਰੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ- ਇਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਮੁੱਖ ਲੇਖ ਦੇਖੋ ਅਤੇ [[ਹਾਈਡੌਜਨ ਐਟਮ]] ਦੇਖੋ। ==== ਦੋ-ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਐਟਮ ਜਾਂ ਆਇਨ ==== ਕਿਸੇ ਦੋ-ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਸਿਸਟਮ ਲਈ ਇਕੁਏਸ਼ਨ, ਜਿਵੇਂ ਨਿਊਟ੍ਰਲ [[ਹੀਲੀਅਮ ਐਟਮ]] (He, {{math|''Z'' {{=}} 2}}), ਨੈਗਟਿਵ [[ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ]] [[ਆਇਨ]] (H⁻, {{math|''Z'' {{=}} 1}}), ਜਾਂ ਪੌਜ਼ਟਿਵ [[ਲੀਥੀਅਮ]] ਅਇਨ (Li⁺, {{math|''Z'' {{=}} 3}}) ਇਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ:<ref name="Molecules, B.H. Bransden 1983"/> :<math> E\psi = -\hbar^2\left[\frac{1}{2\mu}\left(\nabla_1^2 +\nabla_2^2 \right) + \frac{1}{M}\nabla_1\cdot\nabla_2\right] \psi + \frac{e^2}{4\pi\varepsilon_0}\left[ \frac{1}{r_{12}} -Z\left(\frac{1}{r_1}+\frac{1}{r_2} \right) \right] \psi </math> ਜਿੱਥੇ; *{{math|'''r'''₁}} ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਦੀ ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ({{math|''r''₁ {{=}} {{abs|'''r'''₁}}}} ਇਸਦਾ ਮੈਗਨੀਟਿਊਡ ਹੁੱਦਾ ਹੇ), *{{math|'''r'''₂}} ਦੂਜੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਦੀ ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ({{math|''r''₂ {{=}} {{!}}'''r'''₂{{!}}}} ਮੈਗਨੀਟਿਊਡ ਹੁੰਦਾ ਹੈ), *{{math|''r''₁₂ {{=}} {{!}}'''r'''₁₂{{!}}}} ਇਹਨਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਦੂਰੀ ਦਾ ਮੈਗਨੀਟਿਊਡ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; :<math> |\mathbf{r}_{12}| = |\mathbf{r}_2 - \mathbf{r}_1 | \,\!</math> *{{math|''μ''}}, ਫੇਰ ਤੋਂ, ਪੁੰਜ {{math|''M''}} ਵਾਲੇ ਨਿਊਕਲੀਅਸ ਦੇ ਸੰਦ੍ਰਭ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਦਾ ਟੂ-ਬਾਡੀ ਘਟਿਆ ਹੋਇਆ ਪੁੰਜ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸਲਈ ਟਾਈਮ :<math> \mu = \frac{m_e M}{m_e+M} \,\!</math> ਅਤੇ *{{math|''Z''}}, ਤੱਤ ਲਈ [[ਐਟੌਮਿਕ ਨੰਬਰ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ ([[ਕੁਆਂਟਮ ਨੰਬਰ]] ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ)। ਦੋਵੇਂ ਲੈਪਲਾਸੀਅਨਾਂ ਦੀ ਕ੍ਰੌਸ-ਰਕਮ; :<math>\frac{1}{M}\nabla_1\cdot\nabla_2\,\!</math> ਨੂੰ ਪੁੰਜ ਪੋਲਰਾਇਜ਼ੇਸ਼ਨ ਰਕਮ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ [[ਐਟੌਮਿਕ ਨਿਊਕਲੀਅਸ|ਐਟੌਮਿਕ ਨਿਊਕਲੀਆਈ]] ਦੀ ਗਤੀ ਕਰਕੇ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। [[ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ]], ਦੋਵੇਂ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨਾਂ ਦੀਆਂ ਪੁਜੀਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ [[ਫੰਕਸ਼ਨ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ। :<math> \psi = \psi(\mathbf{r}_1,\mathbf{r}_2). </math> ਇਸ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਲਈ ਕੋਈ ਬੰਦ ਕਿਸਮ ਦਾ ਹੱਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। === ਵਕਤ ਨਿਰਭਰ === ਇਹ [[ਕੁਆਂਟਮ ਅਵਸਥਾ]] ਲਈ ਗਤੀ ਦੀ ਸਮੀਕਰਨ ਹੁੱਦੀ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਸਰਵ ਸਧਾਰਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਇਸਨੂੰ ਇੰਝ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ:<ref name=Shankar1994/>{{rp|143ff}} :<math>i \hbar \frac{\partial}{\partial t}\Psi = \hat H \Psi.</math> ਅਤੇ ਹੱਲ, ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ, [[ਸਿਸਟਮ]] ਅਤੇ [[ਟਾਈਮ]] ਦੇ ਸਾਰੇ ਕਣ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕਾਂ (ਕੋਆਰਡੀਨੇਟਾਂ) ਦਾ ਇੱਕ ਫੰਕਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਖਾਸ ਮਾਮਲੇ ਅੱਗੇ ਲਿਖੇ ਗਏ ਹਨ। ਇੱਕ ਅਯਾਮ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਕਣ ਲਈ, ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ; :<math> \hat{H} = \frac{\hat{p}^2}{2m} + V(x,t) \,,\quad \hat{p} = -i\hbar \frac{\partial}{\partial x} </math> ਇਹ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ: :<math> i\hbar\frac{\partial}{\partial t}\Psi(x,t) = -\frac{\hbar^2}{2m}\frac{\partial^2}{\partial x^2}\Psi(x,t) + V(x,t)\Psi(x,t) </math> ਇੱਕ ਅਯਾਮ ਅੰਦਰਲੇ {{math|''N''}} ਕਣਾਂ ਲਈ, ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ ਇਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: :<math> \hat{H} = \sum_{n=1}^{N}\frac{\hat{p}_n^2}{2m_n} + V(x_1,x_2,\cdots x_N,t) \,,\quad \hat{p}_n = -i\hbar \frac{\partial}{\partial x_n} </math> ਜਿੱਥੇ ਕਣ {{math|''n''}} ਦੀ [[ਪੁਜੀਸ਼ਨ]] {{math|''x_n''}} ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਇਹ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਪੈਦਾ ਕਰ ਰਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: :<math> i\hbar\frac{\partial}{\partial t}\Psi(x_1,x_2\cdots x_N,t) = -\frac{\hbar^2}{2}\sum_{n=1}^{N}\frac{1}{m_n}\frac{\partial^2}{\partial x_n^2}\Psi(x_1,x_2\cdots x_N,t) + V(x_1,x_2\cdots x_N,t)\Psi(x_1,x_2\cdots x_N,t) \, .</math> ਤਿੰਨ ਅਯਾਮਾਂ ਅੰਦਰਲੇ ਇੱਕ ਕਣ ਲਈ, ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ ਇਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: :<math> \hat{H} = \frac{\hat{\mathbf{p}}\cdot\hat{\mathbf{p}}}{2m} + V(\mathbf{r},t) \,,\quad \hat{\mathbf{p}} = -i\hbar \nabla </math> ਜੋ ਇਹ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ: :<math> i\hbar\frac{\partial}{\partial t}\Psi(\mathbf{r},t) = -\frac{\hbar^2}{2m}\nabla^2\Psi(\mathbf{r},t) + V(\mathbf{r},t)\Psi(\mathbf{r},t) </math> ਤਿੰਨ-ਅਯਾਮਾਂ ਅੰਦਰਲੇ {{math|''N''}} ਕਣਾਂ ਲਈ, ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ ਇਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: :<math> \hat{H} = \sum_{n=1}^{N}\frac{\hat{\mathbf{p}}_n\cdot\hat{\mathbf{p}}_n}{2m_n} + V(\mathbf{r}_1,\mathbf{r}_2,\cdots\mathbf{r}_N,t)\,,\quad \hat{\mathbf{p}}_n = -i\hbar \nabla_n </math> ਜਿੱਥੇ ਕਣ {{math|''n''}} ਦੀ ਪੁਜੀਸ਼ਨ {{math|'''r'''_''n''}} ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਇਹ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ:<ref name=Shankar1994/>{{rp|141}} :<math> i\hbar\frac{\partial}{\partial t}\Psi(\mathbf{r}_1,\mathbf{r}_2,\cdots\mathbf{r}_N,t) = -\frac{\hbar^2}{2}\sum_{n=1}^{N}\frac{1}{m_n}\nabla_n^2\Psi(\mathbf{r}_1,\mathbf{r}_2,\cdots\mathbf{r}_N,t) + V(\mathbf{r}_1,\mathbf{r}_2,\cdots\mathbf{r}_N,t)\Psi(\mathbf{r}_1,\mathbf{r}_2,\cdots\mathbf{r}_N,t) </math> ਇਹ ਆਖਰੀ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਉੱਚੇ ਅਯਾਮ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਸਲਈ ਇਸਦੇ ਹੱਲ ਦੇਖਣੇ ਅਸਾਨ ਨਹੀਂ ਹਨ। == ਹੱਲ ਵਿਧੀਆਂ == {{prose|date=October 2016}} {{Col-begin}} {{Col-break}} ਆਮ ਤਕਨੀਕਾਂ: * [[ਪਰਚਰਬੇਸ਼ਨ ਥਿਊਰੀ (ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ)|ਪਰਚਰਬੇਸ਼ਨ ਥਿਊਰੀ]] * [[ਵੇਰੀਏਸ਼ਨਲ ਵਿਧੀ]] * [[ਕੁਆਂਟਮ ਮੋਂਟੇ ਕਾਰਲੋ]] ਵਿਧੀ * [[ਡੈਂਸਟੀ ਫੰਕਸ਼ਨਲ ਥਿਊਰੀ]] * [[WKB ਸੰਖੇਪਤਾ]]ਆਤੇ ਅਰਧ-ਕਲਾਸੀਕਲ ਵਿਸਥਾਰ {{Col-break}} ਖਾਸ ਮਾਮਿਲਆਂ ਵਾਸਤੇ ਵਿਧੀਆਂ: *[[ਐਨਾਲਿਟੀਕਲ ਹੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਕੁਆਂਟਮ-ਮਕੈਨੀਕਲ ਸਿਸਟਮਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] *[[ਹਾਰਟੀ-ਫੋਕ]] ਵਿਧੀ ਅਤੇ [[ਪੋਸਟ ਹਾਰਟੀ-ਫੋਕ]] ਵਿਧੀਆਂ {{col-end}} == ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ == ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਅੱਗੇ ਲਿਖੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਰੱਖਦੀ ਹੈ: ਕੁੱਝ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹਨ, ਪਰ ਕਮੀਆਂ ਬਚਦੀਆਂ ਹਨ। ਅੰਤ ਨੂੰ, ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ [[ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ]] ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਪ੍ਰਤਿ ਹੱਲਾਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। === ਰੇਖਿਕਤਾ === {{See also|ਲੀਨੀਅਰ ਡਿਫ੍ਰੈਂਸ਼ੀਅਲ ਇਕੁਏਸ਼ਨ}} ਓਪਰੋਕਤ ਵਿਕਾਸ ਅੰਦਰ, ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਸਰਵ ਸਧਾਰਨਤਾ ਲਈ ਰੇਖਿਕ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ, ਭਾਵੇਂ ਇਸਦੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਦੋ [[ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ]] {{math|''ψ''₁}} ਅਤੇ {{math|''ψ''₂}} ਹੱਲ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਫੇਰ ਇਹਨਾਂ ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਵੀ [[ਰੇਖਿਕ ਮੇਲ]] ਵੀ ਇੱਕ ਹੱਲ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: :<math>\displaystyle \psi = a\psi_1 + b \psi_2 </math> ਜਿੱਥੇ {{math|''a''}} ਅਤੇ {{math|''b''}} ਕੋਈ ਵੀ ਕੰਪਲੈਕਸ ਨੰਬਰ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ (ਜੋੜਫਲ ਨੂੰ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਗਿਣਤੀ ਤੱਕ ਵਧਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ)। ਇਹ [[ਖਾਸੀਅਤ]] ([[ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ]]) [[ਕੁਆਂਟਮ ਸੁਪਰਪੁਜੀਸ਼ਨ|ਕੁਆਂਟਮ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਸੁਪਰਪੁਜੀਸ਼ਨਾਂ]] ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਦੇ ਹੱਲ ਹੋਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਹੋਰ ਵੀ ਸਰਵ ਸਧਾਰਨ ਤੌਰ ਤੇ, ਇਹ ਲਾਗੂ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਪ੍ਰਤਿ ਸਰਵ ਸਧਾਰਨ ਹੱਲਾਂ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਸਿੰਗਲ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਯੋਗ ਹੱਲਾਂ ਉੱਪਰ ਇੱਕ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੇ ਜੋੜ ਨੂੰ ਲੈਣ ਸਦਕਾ ਖੋਜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਇੱਕ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ {{math|''Ψ''(''x'', ''t'')}} ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰੋ ਕਿ ਇਹ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਦੋ ਫੰਕਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਗੁਣਨਫਲ ਰਹੇ: ਇੱਕ ਸਮਾਂ-ਸੁਤੰਤਰ ਫੰਕਸ਼ਨ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਮਾਂ-ਨਿਰਭਰ ਫੰਕਸ਼ਨ। ਜੇਕਰ ਸਮਾਂ-ਸੁਤੰਤਰ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਸਮੀਕਰਨ ਵਰਤ ਕੇ ਖੋਜੀਆਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਊਰਜਾ ਦੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਐਂਪਲੀਟਿਊਡ {{math|''A_n''}} ਵਾਲੇ {{math|''ψ_E''(''x'')}} ਨਾਲ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹੋਣ, ਅਤੇ ਸਮਾਂ ਨਿਰਭਰ ਫੇਜ਼ ਫੈਕਟਰ ਇਸ ਤਰਾਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੋਵੇ, :<math>e^{{-iE_n t}/\hbar}, </math> ਤਾਂ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਸਰਵ ਸਧਾਰਨ ਹੱਲ ਇਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; :<math>\displaystyle \Psi(x,t) = \sum\limits_{n} A_n \psi_{E_n}(x) e^{{-iE_n t}/\hbar}. </math> ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ, ਹੱਲਾਂ ਨੂੰ ਨਾਪਣ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਕਿਸੇ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਨੌਰਮਲਾਇਜ਼ ਕੀਤੇ ਬਗੈਰ ਹੀ ਉਸਦੇ ਲਈ ਹੱਲ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਨੌਰਮਲਾਇਜ਼ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਹੱਲਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸੈੱਟ {{math|''ψ_n''}} ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਫੇਰ; :<math>\displaystyle \Psi = \sum\limits_{n} A_n \psi_n </math> ਨੂੰ ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾ ਕੇ ਨੌਰਮਲਾਇਜ਼ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ; :<math>\displaystyle \sum\limits_{n}|A_n|^2 = 1 </math> ਇਹ ਇਸਨੂੰ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਜਿਆਦਾ ਸੁਵਿਧਾਜਨਕ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ; :<math>\displaystyle \int\limits_{-\infty}^{\infty}|\Psi(x)|^2\,dx = \int\limits_{-\infty}^{\infty}\Psi(x)\Psi^{*}(x)\,dx = 1. </math> === ਵਾਸਤਵਿਕ ਉਰਜਾ ਆਈਗਨ-ਅਵਸਥਾਵਾਂ === ਸਮਾਂ-ਸੁਤੰਤਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਲਈ, ਰੇਖਿਕਤਾ ਦਾ ਇੱਕ ਵਾਧੂ ਲੱਛਣ ਇੰਝ ਹੈ: ਜੇਕਰ ਦੋ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ {{math|''ψ''₁}} ਅਤੇ {{math|''&psi;''₂}}, ਸਮਾਂ-ਸੁਤੰਤਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਦੇ ਓਸੇ ਊਰਜਾ {{math|''E''}} ਸਮੇਤ ਹੱਲ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਵੀ ਰੇਖਿਕ ਮੇਲ ਵੀ ਇੱਕ ਹੱਲ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: :<math> \hat H (a\psi_1 + b \psi_2) = a \hat H \psi_1 + b \hat H \psi_2 = E (a \psi_1 + b\psi_2). </math> ਇੱਕੋ ਊਰਜਾ ਵਾਲੇ ਦੋ ਵੱਖਰੇ ਹੱਲਾਂ ਨੂੰ [[ਡੀਜਨਰੇਟ]] ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="Quantum Mechanics Demystified 2006"/> ਕਿਸੇ ਮਨਚਾਹੇ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਅੰਦਰ, ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ {{math|''ψ''}} ਸਮਾਂ-ਸੁਤੰਤਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸਦਾ [[ਕੰਪਲੈਕਸ ਕੰਜੂਗੇਟ]], ਜੋ {{math|''ψ''*}} ਨਾਲ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵੀ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰੇਖਿਕ ਮੇਲ ਲੈ ਕੇ, {{math|''ψ''}} ਦੇ ਵਾਸਤਵਿਕ ਅਤੇ ਕਾਲਪਨਿਕ ਹਿੱਸੇ, ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਹੱਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਵੀ ਡੀਜਨਰੇਸੀ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਫੈਕਟਰ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਅੰਤਰ ਰੱਖਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਮਾਂ-ਨਿਰਭਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਅੰਦਰ, ਕੰਪਲੈਕਸ ਕੰਜੂਗੇਟ ਤਰੰਗਾਂ ਉਲਟ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਗਤੀ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੇਕਰ {{math|''Ψ''(''x'', ''t'')}} ਇੱਕ ਹੱਲ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ {{math|''Ψ''*(''x'', –''t'')}} ਵੀ ਇੱਕ ਹੱਲ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੰਪਲੈਕਸ ਕੰਜੂਗੇਸ਼ਨ ਦੀ ਸਮਰੂਪਤਾ ਨੂੰ [[T-ਸਮਿੱਟਰੀ|ਟਾਈਮ-ਰਿਵਰਸਲ ਸਮਰੂਪਤਾ]] ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। === ਸਪੇਸ ਅਤੇ ਟਾਈਮ ਡੈਰੀਵੇਟਿਵ === [[File:Wavefunction continuity space.svg|250px|"250px"|thumb|ਕਿਸੇ ਵਕਤ {{math|''t''}} ਉੱਤੇ [[ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ]] ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸਥਾਨਿਕ ਡੈਰੀਵੇਟਿਵ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ({{math|''x''}} ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ, {{math|''y''}} ਅਤੇ {{math|''z''}} ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾਏ ਗਏ ਹਨ]] ਸਪੇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਦੂਜੇ ਅਤੇ ਵਕਤ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਔਰਡਰ ਦੀ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿਸੇ [[ਕੁਆਂਟਮ ਅਵਸਥਾ]] ਦੀ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਉਤਪਤੀ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ (ਯਾਨਿ ਕਿ, ਇਹ ਵਰਤਮਾਨ ਤੋਂ ਭਵਿੱਖ ਦਾ ਐਂਪਲੀਟਿਊਡ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ)। 3-ਅਯਾਮੀ ਕਾਰਟੀਜ਼ੀਅਨ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕਾਂ (ਕੋਆਰਡੀਨੇਟਾਂ) ਅੰਦਰ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ ਤੇ ਇੱਕ ਕਣ ਲਈ- ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਇਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; :<math>i\hbar{\partial \Psi \over \partial t} = - {\hbar^2\over 2m} \left ({\partial^2 \Psi \over \partial x^2} + {\partial^2 \Psi \over \partial y^2} + {\partial^2 \Psi \over \partial z^2} \right) + V(x,y,z,t)\Psi.\,\!</math> ਪਹਿਲੇ ਟਾਈਮ ਡੈਰੀਵੇਟਿਵ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ [[ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ]] ਦਾ ({{math|''t'' {{=}} 0}} ਉੱਤੇ) ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਮੁੱਲ :<math> \Psi(x,y,z,0) \,\!</math> ਕੋਈ ਮਨਚਾਹਾ ਸਥਿਰਾਂਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇਤਰਾਂ- ਸਪੇਸ ਦੇ ਸੰਦ੍ਰਭ ਵਿੱਚ ਦੂਜੇ ਔਰਡਰ ਦੇ ਡੈਰੀਵੇਟਵਾਂ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਪਹਿਲੇ ਔਰਡਰ ਦੇ ਸਪੈਸ਼ੀਅਲ ਡੈਰੀਵੇਟਿਵ :<math> \begin{align} & \Psi(x_b,y_b,z_b,t) \\ & \frac{\partial}{\partial x}\Psi(x_b,y_b,z_b,t) \quad \frac{\partial}{\partial y}\Psi(x_b,y_b,z_b,t) \quad \frac{\partial}{\partial z}\Psi(x_b,y_b,z_b,t) \end{align} \,\!</math> ਸਾਰੇ ਹੀ ਬਿੰਦੂਆਂ ਦੇ ਕਿਸੇ ਦਿੱਤੇ ਹੋਏ ਸੈੱਟ ਉੱਤੇ ਮਨਚਾਹੇ ਸਥਿਰਾਂਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ {{math|''x_b''}}, {{math|''y_b''}}, {{math|''z_b''}} ਅਜਿਹੇ ਬਿੰਦੂਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸੈੱਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਸੀਮਾ {{math|''b''}} ਨੂੰ ਦਰਸਾ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ (ਡੈਰੀਵੇਟਿਵ ਹੱਦਾਂ ਉੱਤੇ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ)। ਖਾਸਤੌਰ ਤੇ, ਇੱਕ ਜਾਂ ਦੋ ਹੱਦਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ, [[ਸਟੈੱਪ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ]] ਅਤੇ [[ਕਿਸੇ ਬੌਕਸ ਵਿੱਚ ਕਣ]]। ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲੇ ਔਰਡਰ ਵਾਲ਼ੇ ਡੈਰੀਵੇਟਿਵ ਮਨਚਾਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਸੇਤਰਾਂ [[ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ]] ਵੀ ਸਪੇਸ ਦਾ ਇੱਕ [[ਸੁਚਾਰੂ ਫੰਕਸ਼ਨ|ਨਿਰੰਤਰ ਤੌਰ ਤੇ ਡਿਫ੍ਰੈਂਸ਼ੀਏਬਲ ਫੰਕਸ਼ਨ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸੀਮਾ ਉੱਤੇ, [[ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ]] ਦਾ [[ਗ੍ਰੇਡੀਅੰਟ]] ਮੈਚ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਉਲਟ, ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ [[ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ]] ਆਮਤੌਰ ਤੇ ਵਕਤ ਵਿੱਚ ਦੂਜੇ ਔਰਡਰ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, [[ਕਲਾਸੀਕਲ]] [[ਵੇਵ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]]ਾਂ ਅਤੇ [[ਕੁਆਂਟਮ]] [[ਕਲੇਇਨ-ਜੌਰਡਨ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] ਨੋਟ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹਨ। === ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਦੀ ਸਥਾਨਿਕ ਸੁਰੱਖਿਅਤਾ === {{Main article|ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਕਰੰਟ|ਕੰਟੀਨਿਊਟੀ ਇਕੁਏਸ਼ਨ}} ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ [[ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤਾ|ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਕੰਜ਼੍ਰਵੇਸ਼ਨ]] ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਦੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਕੰਪਲੈਕਸ ਕੰਜੂਗੇਟ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਨਾਲ ਗੁਣਨਫਲ ਕਰਨ ਤੇ, ਅਤੇ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਦੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਦੇ ਕੰਪਲੈਕਸ ਕੰਜੂਗੇਟ ਨਾਲ ਗੁਣਨਫਲ ਕਰਨ ਤੇ, ਅਤੇ ਫੇਰ ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਘਟਾਓ ਕਰਨ ਤੇ, [[ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ]] ਲਈ [[ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਸਮੀਕਰਨ#ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ|ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਸਮੀਕਰਨ]] ਮਿਲਦੀ ਹੈ:<ref name="Quantum Mechanics 2004">Quantum Mechanics, E. Abers, Pearson Ed., Addison Wesley, Prentice Hall Inc, 2004, {{isbn|978-0-13-146100-0}}</ref> :<math>{ \partial \over \partial t} \rho\left(\mathbf{r},t\right) + \nabla \cdot \mathbf{j} = 0, </math> ਜਿੱਥੇ; :<math>\rho=|\Psi|^2=\Psi^*(\mathbf{r},t)\Psi(\mathbf{r},t)\,\!</math> [[ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਡੈਂਸਟੀ ਫੰਕਸ਼ਨ|ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਘਣਤਾ]] (ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਪ੍ਰਤਿ ਯੂਨਿਟ ਵੌਲੀਊਮ,, {{math|*}} [[ਕੰਪਲੈਕਸ ਕੰਜੂਗੇਟ]] ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ) ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ :<math> \mathbf{j} = {1 \over 2m} \left(\Psi^*\hat{\mathbf{p}}\Psi - \Psi\hat{\mathbf{p}}\Psi^* \right)\,\!</math> [[ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਕਰੰਟ]] (ਜੋ ਪ੍ਰਤਿ ਯੂਨਿਟ ਖੇਤਰਫਲ ਵਹਿੰਦਾ ਹੈ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਤੋਂ ਅਨੁਮਾਨ, ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤਾ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। === ਪੌਜ਼ਟਿਵ ਐਨਰਜੀ === ਜੇਕਰ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਹੇਠਾਂ ਤੋਂ ਬੰਨਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਯਾਨਿ ਕਿ, ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਊਰਜਾ ਦੀ ਕੋਈ ਨਿਊਨਤਮ ਕੀਮਤ ਹੁੰਦੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਦੇ [[ਆਈਗਨ-ਫੰਕਸ਼ਨ]] ਅਜਿਹੀ ਊਰਜਾ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਥੱਲੇ ਤੋਂ ਬੰਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ, [[ਵੇਰੀਏਸ਼ਨਲ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ]] ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। (ਥੱਲੇ ਵੀ ਦੇਖੋ) ਥੱਲੇ ਤੋਂ [[ਬਾਊਂਡਡ ਓਪਰੇਟਰ|ਬੰਨੇ ਹੋਏ]] ਕਿਸੇ ਵੀ [[ਲੀਨੀਅਰ]] [[ਓਪਰੇਟਰ]] {{math|''Â''}} ਲਈ, ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ ਆਈਗਨ-ਮੁੱਲ ਵਾਲਾ [[ਆਈਗਨ-ਵੈਕਟਰ]], [[ਵੈਕਟਰ]] {{math|''ψ''}} ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇਸ ਮਾਤਰਾ ਨੂੰ ਸਾਰੇ {{math|''ψ''}} ਉੱਤੇ ਮਿਨੀਮਾਈਜ਼ (ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ) ਕਰਦਾ ਹੈ: :<math> \langle \psi |\hat{A}|\psi \rangle </math> ਜੋ [[ਨੌਰਮਲਾਇਜ਼ੇਬਲ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ|ਮਾਨਕੀਕ੍ਰਿਤ]] ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref name="Quantum Mechanics 2004"/> ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਨਿਊਨਤਮ ਆਈਗਨ-ਮੁੱਲ ਨੂੰ [[ਵੇਰੀਏਸ਼ਨਲ ਸਿਧਾਂਤ]] ਰਾਹੀਂ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਥੱਲੇ ਤੋਂ ਬਾਊਂਡ ਕੀਤੇ (ਬੰਨੇ ਹੋਏ) ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ {{math|''Ĥ''}} ਲਈ, ਨਿਊਨਤਮ ਆਈਗਨ-ਮੁੱਲ ਨੂੰ [[ਅਧਾਰ ਅਵਸਥਾ]] ਊਰਜਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਓਹ ਊਰਜਾ; :<math>\langle \psi|\hat{H}|\psi\rangle = \int \psi^*(\mathbf{r}) \left[ - \frac{\hbar^2}{2m} \nabla^2\psi(\mathbf{r}) + V(\mathbf{r})\psi(\mathbf{r})\right] d^3\mathbf{r} = \int \left[ \frac{\hbar^2}{2m}|\nabla\psi|^2 + V(\mathbf{r}) |\psi|^2 \right] d^3\mathbf{r} = \langle \hat{H}\rangle </math> ਦਾ ਨਿਊਨਤਮ ਮੁੱਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ([[ਹਿੱਸਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਇੰਟੀਗ੍ਰੇਸ਼ਨ]] ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ)। {{math|''ψ''²}} ਦੇ [[ਸ਼ੁੱਧ ਮੁੱਲ#ਕੰਪਲੈਕਸ ਨੰਬਰ|ਕੰਪਲੈਕਸ ਮੌਡੂਲਸ]] (ਜੋ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਪੌਜ਼ਟਿਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ) ਸਦਕਾ, ਸੱਜਾ ਪਾਸਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ {{math|''V''(''x'')}} ਦੇ ਨਿਊਨਤਮ ਮੁੱਲ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਖਾਸ ਤੌਰ ਵਿੱਚ, ਗਰਾਉਂਡ ਸਟੇਟ ਐਨਰਜੀ ਓਦੋਂ ਪੌਜ਼ਟਿਵ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ {{math|''V''(''x'')}} ਸਭ ਜਗਹ ਪੌਜ਼ਟਿਵ ਹੋਵੇ। ਜਿਹੜੇ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਥੱਲੇ ਤੋਂ ਬੰਨੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਖੇਤਰ ਉੱਪਰ ਅਨੰਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ, ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਅਧਾਰ ਅਵਸਥਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਇੰਟਗ੍ਰਲ ਨੂੰ ਉੱਪਰ ਤੋਂ ਮਿਨੀਮਾਈਜ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਨਿਊਨਤਮ ਊਰਜਾ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਵਾਸਤਵਿਕ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਪੌਜ਼ਟਿਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ- ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਵਧ ਅਤੇ ਘਟ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸਾਰੀਆਂ [[ਪੁਜੀਸ਼ਨ]]ਾਂ ਲਈ ਪੌਜ਼ਟਿਵ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਭੌਤਿਕੀ ਤੌਰ ਤੇ ਨੈਗਟਿਵ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ: ਜੇਕਰ ਅਜਿਹਾ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਚਿੰਨ੍ਹ ਤਬਦੀਲੀ ਵੇਲੇ ਮੋੜਾਂ ਨੂੰ (ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਨੂੰ ਮਿਨੀਮਾਈਜ਼ ਕਰਨ ਲਈ) ਸੁਚਾਰੂ ਕਰਨ ਨਾਲ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ [[ਇੰਟਗ੍ਰਲ]] ਪ੍ਰਤਿ [[ਗ੍ਰੇਡੀਅੰਟ]] ਯੋਗਦਾਨ ਘਟ ਜਾਂਦਾ ਅਤੇ ਇਸੇ ਕਾਰਨ [[ਕਾਇਨੈਟਿਕ ਐਨਰਜੀ]] ਵੀ ਘਟ ਜਾਂਦੀ, ਜਦੋਂਕਿ [[ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਊਰਜਾ]] ਰੇਖਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਅਤੇ ਘੱਟ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਬਦਲਦੀ। ਗਤਿਜ ਅਤੇ ਸਥਿਤਿਕ ਊਰਜਾ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਵੱਖਰੀਆਂ ਦਰਾਂ ਨਾਲ ਤਬਦੀਲ ਹੁੰਦੀਆਂ, ਤਾਂ ਜੋ ਕੁੱਲ ਊਰਜਾ ਸਥਿਰ ਨਾ ਰਹਿੰਦੀ, ਜੋ ਵਾਪਰ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ (ਸੁਰੱਖਿਅਤਾ)। ਹੱਲ, ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਨਾਲ ਤਾਂ ਅਨੁਕੂਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਜੇਕਰ ਇਹ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਪੌਜ਼ਟਿਵ ਰਹਿੰਦਾ ਹੋਵੇ। ਚਿੰਨ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਦੀ ਕਮੀ ਇਹ ਵੀ ਸਾਬਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਧਾਰ ਅਵਸਥਾ ਗੈਰ-ਡਿਜਨ੍ਰੇਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਜੇਕਰ ਸਾਂਝੀ ਊਰਜਾ {{math|''E''}} ਵਾਲੀਆਂ ਦੋ ਅਧਾਰ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ, ਜੋ ਇੱਕ-ਦੂਜੀ ਦੇ ਅਨੁਪਾਤੀ ਨਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਰੇਖਿਕ ਮੇਲ ਵੀ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੇ ਜੋ ਕਿਸੇ ਜ਼ੀਰੋ ਹੱਲ ਵਿੱਚ ਨਤੀਜਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਅਧਾਰ ਅਵਸਥਾ ਵੀ ਹੁੰਦਾ। === ਡਿੱਫਿਊਜ਼ਨ ਪ੍ਰਤਿ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣਾਤਮਿਕ ਨਿਰੰਤਰਤਾ === {{see also|ਪਾਥ ਇੰਟਗ੍ਰਲ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ#ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ|label 1=ਪਾਥ ਇੰਟਗ੍ਰਲ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ (ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ)}} ਓਪਰੋਕਤ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ (ਊਰਜਾ ਦੀ ਪੌਜ਼ਟਿਵ ਨਿਸ਼ਚਿਤਿਤਾ) ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਦੇ ਕੋਈ [[ਸਟੌਕਾਸਟਿਕ ਪ੍ਰੋਸੈੱਸ]] ਹੋਣ ਦੀ [[ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣਾਤਮਿਕ ਨਿਰੰਤਰਤਾ]] ਨੂੰ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਡੀ ਬ੍ਰੋਗਲਿ ਤਰੰਗਾਂ ਪ੍ਰਤਿ ਲਾਗੂ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ [[ਹੂਈਜੀਨਸ-ਫ੍ਰੇਸਨਲ ਸਿਧਾਂਤ]] ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਫੈਲ ਰਹੇ ਵੇਵਫਰੰਟ, ਘੁਲਮਿਲ ਰਹੇ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਐਂਪਲੀਟਿਊਡ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref name="Quantum Mechanics 2004"/> ਕੋਈ [[ਮਨਚਾਹੀ ਸੈਰ]] ਕਰ ਰਹੇ ਕਿਸੇ ਸੁਤੰਤਰ ਕਣ (ਜੋ ਕਿਸੇ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ) ਲਈ, ਸਮਾਂ-ਨਿਰਭਰ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਵਿੱਚ {{math|''τ'' {{=}} ''it''}} ਭਰਦੇ ਹੋਏ, ਇਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ:<ref>http://www.stt.msu.edu/~mcubed/Relativistic.pdf</ref> :<math> {\partial \over \partial \tau} X(\mathbf{r},\tau) = \frac{\hbar}{2m} \nabla ^2 X(\mathbf{r},\tau) \,, \quad X(\mathbf{r},\tau) = \Psi(\mathbf{r},\tau/i)</math> ਜੋ [[ਡਿਫਿਊਜ਼ਨ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] ਦੀ ਕਿਸਮ ਵਰਗੀ ਕਿਸਮ ਦਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਡਿਫਿਊਜ਼ਨ ਗੁਣਾਂਕ {{math|{{sfrac|''ħ''|2''m''}}}} ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਓਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ, ਘੁਲਮਿਲਤਾ (ਡਿਫਿਊਜ਼ੀਵਿਟੀ), [[ਮਾਰਕੋਵ ਪ੍ਰੋਸੈੱਸ]] ਮੁਤਾਬਿਕ ਡੀ ਬ੍ਰੋਗਲੀ ਸਬੰਧ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।<ref>{{cite journal|author=Takahisa Okino|title=Mathematical Physics in Diffusion Problems|url=https://dx.doi.org/10.4236/jmp.2015.614217| journal=Journal of Modern Physics|year=2015|issue=6|pages=2109–2144}}</ref> === ਨਿਯਮਿਤਿਤਾ === ਸਕੁਏਅਰ-ਇੰਟੀਗ੍ਰੇਬਲ ਡੈਂਸਟੀਆਂ ਦੀ ਸਪੇਸ <math>L^2</math> ਉੱਤੇ, ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਅਰਧ-ਸਮੂਹ (ਸੇਮੀ-ਗਰੁੱਪ) <math>e^{it\hat{H}}</math>, ਇੱਕ [[ਯੂਨਾਇਟ੍ਰੀ]] ਊਤਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਲਈ ਇਹ ਵਿਸ਼ਾਤਮਿਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਵਾਹ, ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ <math>i\partial_t u = \widehat{H}u</math> ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਡੈਰੀਵੇਟਿਵ ਨੂੰ [[ਡਿਸਟ੍ਰੀਬਿਊਸ਼ਨ (ਗਣਿਤ)|ਵਿਸਥਾਰ-ਵੰਡ]] ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫੇਰ ਵੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਢੁਕਵੇਂ ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨਾਂ (ਜਿਵੇਂ, ਕਿਸੇ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਰਾਹੀਂ ਸੰਭਵ ਤੌਰ ਤੇ ਸੋਧਿਆ ਹੋਇਆ [[ਲੈਪਲੈਸ ਓਪਰੇਟਰ]]) ਲਈ <math>\widehat{H}</math>, <math>L^2</math>, ਅੰਦਰ ਬੰਨਿਆ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਇਹ ਸਾਬਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਰਧ-ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਵਾਹ ਆਮਤੌਰ ਵਿੱਚ ਸੋਬੋਲਲੇਵ ਨਿਯਮਿਤਿਤਾ ਦੀ ਕਮੀ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸਦੀ ਜਗਹ, ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਦੇ ਹੱਲ ਕਿਸੇ [[ਸਟ੍ਰਿਚਾਰਟਜ਼ ਅਨੁਮਾਨ]] ਤੇ ਖਰੇ ਉਤਰਦੇ ਹਨ। == ਸਾਪੇਖਿਕ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ == [[ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਉੱਥੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਅਤੇ [[ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਇਕੱਠੇ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੇ ਹੋਣ। ਆਮਤੌਰ ਵਿੱਚ, [[ਕਲਾਸੀਕਲ]] [[ਊਰਜਾ]] [[ਇਕੁਏਸ਼ਨ]]ਾਂ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) [[ਊਰਜਾ-ਮੋਮੈਂਟਮ ਸਬੰਧ]] ਤੋਂ [[ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਵੇਵ ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ]] ਬਣਾਉਣੀਆਂ ਪਸੰਦ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। :<math>E^2 = (pc)^2 + (m_0c^2)^2 \,, </math> [[ਕਲੇਇਨ-ਜੌਰਡਨ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] ਅਤੇ [[ਡੀਰਾਕ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] ਦੋ ਅਜਿਹੀਆਂ ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਹਨ। ਕਲੇਇਨ-ਗੌਰਡਨ ਇਕੁਏਸ਼ਨ, :<math> \frac {1}{c^2} \frac{\partial^2}{\partial t^2} \psi - \nabla^2 \psi + \frac {m^2 c^2}{\hbar^2} \psi = 0. </math>, ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਅਜਿਹੀ ਪਹਿਲੀ ਸਮੀਕਰਨ ਸੀ।, ਜੋ ਗੈਰ-ਸਾਪੇਖਿਕ (ਨੌਨ-ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਤੋਂ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਈ ਗਈ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਹ ਪੁੰਜ-ਯੁਕਤ ਸਪਿੱਨ-ਹੀਣ ਕਣਾਂ ਤੇ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਡੀਰਾਕ ਇਕੁਏਸ਼ਨ, ਦੋ ਅਜਿਹੇ ਓਪਰੇਟਰਾਂ ਦੇ ਕਿਸੇ ਗੁਣਨਫਲ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਵੇਵ ਓਪਰੇਟਰ ਨੂੰ ਫੈਕਟ੍ਰਾਇਜ਼ ਕਰਨ ਨਾਲ ਕਲੇਇਨ-ਗੌਰਡਨ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਦਾ ਵਰਗਮੂਲ ਲੈਂਦੇ ਹੋਏ, ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ- ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਓਪਰੇਟਰ ਸਾਰੀ ਦੀ ਸਾਰੀ ਡੀਰਾਕ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਲਈ ਓਪਰੇਟਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਦੀ ਸਰਵ ਸਧਾਰਨ ਕਿਸਮ ਸੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ ਦੀ ਸਪਸ਼ੱਟਤਾ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਕਿਸੇ ਪੁੰਜ {{math|''m''}} ਅਤੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਚਾਰਜ {{math|''q''}} ਵਾਲੇ ਕਿਸੇ ਕਣ ਲਈ, ਕਿਸੇ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਫੀਲਡ]] ([[ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨਟਿਜ਼ਮ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ]]ਾਂ {{math|''φ''}} ਅਤੇ {{math|'''A'''}} ਰਾਹੀਂ ਦਰਸਾਈ ਜਾਂਦੀ) ਅੰਦਰ, ਡੀਰਾਕ ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ ਇਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: :<math>\hat{H}_{\text{Dirac}}= \gamma^0 \left[c \boldsymbol{\gamma}\cdot\left(\hat{\mathbf{p}} - q \mathbf{A}\right) + mc^2 + \gamma^0q \phi \right]\,, </math> ਜਿਸ ਵਿੱਚ, {{math|'''γ''' {{=}} (''γ''¹, ''γ''², ''γ''³)}} ਅਤੇ {{math|''γ''⁰}}, ਕਣ ਦੇ [[ਸਪਿੱਨ]] ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਡੀਰਾਕ [[ਗਾਮਾ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ]] ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਡੀਰਾਕ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਸਾਰੇ {{nobreak|[[ਸਪਿੱਨ-1/2|ਸਪਿੱਨ-{{frac|2}}]]}} ਕਣਾਂ ਲਈ ਸੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਪ੍ਰਤਿ ਹੱਲ, {{nobreak|4-ਕੰਪੋਨੈਂਟ}} [[ਸਪਿੱਨੌਰ ਫੀਲਡ]]ਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਦੇ ਦੋ ਕੰਪੋਨੈਂਟ ਕਣ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਦੇ ਦੋ ਕੰਪੋਨੈਂਟ [[ਐਂਟੀ-ਪਾਰਟੀਕਲ]] ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕਲੇਇਨ-ਗੌਰਡਨ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਲਈ, ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਦੀ ਸਰਵ ਸਧਾਰਨ ਕਿਸਮ ਵਰਤਣੀ ਸੁਵਿਧਾਜਨਕ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਭਿਆਸ ਵਿੱਚ, ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ ਡੀਰਾਕ ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ ਪ੍ਰਤਿ ਕਿਸੇ ਤੁੱਲ ਤਰੀਕੇ ਵਿੱਚ ਸਮੀਕਰਨਬੱਧ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡਾਂ ਵਾਸਤੇ ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ [[ਲਗ੍ਰਾਂਜੀਅਨ (ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ)|ਲਗ੍ਰਾਂਜੀਅਨ ਘਣਤਾ]] ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਫੀਲਡਾਂ ਲਈ [[ਇਲੁਰ-ਲਗ੍ਰਾਂਜ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]]ਾਂ ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ, ਜਾਂ [[ਲੌਰੰਟਜ਼ ਗਰੁੱਪ ਦੀ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ ਥਿਊਰੀ]] ਵਰਤ ਕੇ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੁੱਝ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀਆਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਹੋਏ ਸਪਿੱਨ (ਅਤੇ ਪੁੰਜ) ਵਾਲੇ ਕਿਸੇ ਸੁਤੰਤਰ ਕਣ ਲਈ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਆਮਤੌਰ ਵਿੱਚ, ਸਰਵ ਸਧਾਰਨ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਭਰਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ ਸਿਰਫ ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਅਤੇ ਮੋਮੈਂਟਮ ਓਪਰੇਟਰਾਂ (ਅਤੇ ਸੰਭਵ ਤੌਰ ਤੇ ਸਮੇਂ) ਦਾ ਹੀ ਇੱਕ ਫੰਕਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਸਗੋੰ ਸਪਿੱਨ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸਾਂ ਦਾ ਵੀ ਇੱਕ ਫੰਕਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ, {{math|''s''}} ਸਪਿੱਨ ਵਾਲੇ, ਕਿਸੇ ਪੁੰਜ-ਯੁਕਤ ਕਣ ਲਈ, ਕਿਸੇ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਤਰੰਗ ਸਮੀਕਰਨ ਪ੍ਰਤਿ ਹੱਲ, ਕੰਪਲੈਕਸ ਮੁੱਲਾਂ ਵਾਲੀਆਂ {{nobreak|{{math|2(2''s'' + 1)}}-ਕੰਪੋਨੈਂਟ}} [[ਸਪਿੱਨੌਰ ਫੀਲਡ]]ਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। == ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ == ਸਰਵ ਸਧਾਰਨ (ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ) ਇਕੁਏਸ਼ਨ [[ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ]] ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਅਤੇ ਗੈਰ-ਸਾਪੇਖਿਕ (ਗੈਰ-ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਦੋਵੇਂ ਕਿਸਮ ਦੇ ਹੱਲਾਂ ਲਈ ਅਜਿਹਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫੇਰ ਵੀ, ਹੱਲ {{math|''ψ''}} ਕਿਸੇ [[ਤਰੰਗ]] ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵਿਆਖਿਅਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ, ਸਗੋਂ ਕਿਸੇ [[ਫੋਕ ਸਪੇਸ]] ਅੰਦਰ ਮੌਜੂਦ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਿਸੇ [[ਓਪਰੇਟਰ]] ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵਿਆਖਿਅਤ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।{{Citation needed|date=September 2015}} == ਪਹਿਲੀ ਘਾਤ ਵਾਲੀ ਕਿਸਮ == ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਨੂੰ ਓਸੇ ਅੰਦਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਹਿਲੇ ਦਰਜੇ<ref name="one">{{cite journal|last1=Ajaib|first1=Muhammad Adeel|title=A Fundamental Form of the Schrödinger Equation|journal=Found.Phys. 45 (2015) no.12, 1586-1598|doi=10.1007/s10701-015-9944-z|url=https://link.springer.com/article/10.1007%2Fs10701-015-9944-z|year=2015|bibcode=2015FoPh...45.1586A}}</ref><ref name="two">{{cite journal|last1=Ajaib|first1=Muhammad Adeel|title=Non-Relativistic Limit of the Dirac Equation|journal=International Journal of Quantum Foundations|url=http://www.ijqf.org/archives/3574|year=2016}}</ref><ref name="three">{{cite journal|last1=Lévy-Leblond|first1=J-.M.|title=Nonrelativistic particles and wave equations|journal=Comm. Math. Pays.|volume=6 |number=4 |pages=286–311|year=1967|url=https://projecteuclid.org/euclid.cmp/1103840281}}</ref> ਦੀ ਕਿਸਮ ਤੋਂ ਵੀ ਵਿਓਂਤਬੰਦ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਕਲੇਇਨ-ਜੌਰਡਨ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] ਨੂੰ [[ਡੀਰਾਕ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] ਤੋਂ ਵਿਓਂਤਬੰਦ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। 1 D ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਦਰਜੇ ਦੀ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਇਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; :<math display="block"> \begin{align} -i \partial_z \psi = (i \eta \partial_t + \eta^\dagger m) \psi \end{align} </math> ਇਹ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਗੈਰ-ਸਾਪੇਖਿਕ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਅੰਦਰ [[ਸਪਿੱਨ]] ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਪਰੋਕਤ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਦਾ ਵਰਗ ਕਰਨ ਨਾਲ 1 D ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ <math> \eta </math> ਅੱਗੇ ਲਿਖੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦੇ ਹਨ; :<math display="block"> \begin{align} \eta^2=0 \\ (\eta^\dagger)^2=0 \\ \left\lbrace \eta, \eta^\dagger \right\rbrace= 2 I \end{align} </math> ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਦਾ 3-ਅਯਾਮੀ ਵਰਜ਼ਨ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; :<math display="block"> \begin{align} -i \gamma_i \partial_i \psi = (i \eta \partial_t + \eta^\dagger m) \psi \end{align} </math> ਇੱਥੇ *<math> \eta=(\gamma_0+i \gamma_5)/\sqrt{2} </math> ਇੱਕ <math>4 \times 4</math> [[ਨਿਲਪੋਟੈਂਟ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ *<math> \gamma_i </math> ਡੀਰਾਕ [[ਗਾਮਾ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ]] (<math>i=1,2,3</math>) ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 3 D ਅੰਦਰ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਨੂੰ ਉਪਰੋਕਤ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸਕੁਏਅਰ (ਵਰਗ) ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗੈਰ-ਸਾਪੇਖਿਕ (ਨੌਨ-ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਹੱਦ <math>E-m \simeq E'</math> ਅਤੇ <math>E+m \simeq 2m</math> ਵਿੱਚ, ਓਪਰੋਕਤ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਨੂੰ ਡੀਰਾਕ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਤੋਂ ਵਿਓਂਤਬੱਦ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref name="two" /> == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == {{div col}} *[[ਇਖਾਓਸ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] *[[ਫ੍ਰੈਕਸ਼ਨਲ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] *[[ਐਨਾਲਿਟੀਕਲ ਹੱਲਾੰ ਵਾਲੇ ਕੁਆਂਟਮ-ਮਕੈਨੀਕਲ ਸਿਸਟਮਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] *[[ਲੌਗਰਿਥਮਿਕ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] *[[ਗੈਰ-ਰੇਖਿਕ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] *[[ਕੁਆਂਟਮ ਕਾਰਪੈਟ]] *[[ਕੁਆਂਟਮ ਰੀਵਾਈਵਲ]] *[[ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਅਤੇ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦੀ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ ਦਰਮਿਆਨ ਸਬੰਧ]] *[[ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਫੀਲਡ]] *[[ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਤਸਵੀਰ]] *[[ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰਜ਼ ਕੈਟ]] *[[ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਲਈ ਸਿਧਾਂਤਿਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯੋਗਿਕ ਪੁਸ਼ਟੀ]] {{div col end}} == ਨੋਟਸ == {{Reflist|30em}} == ਹਵਾਲੇ == * {{cite book | author= P. A. M. Dirac |author-link=Paul Dirac |title= [[Principles of Quantum Mechanics|The Principles of Quantum Mechanics]] | edition = 4th | publisher= Oxford University Press |year=1958 }} * {{cite book |author1=B.H. Bransden |author2=C.J. Joachain |lastauthoramp=yes |title= Quantum Mechanics |url=https://archive.org/details/quantummechanics0000bran_d9m1 | edition = 2nd | publisher= Prentice Hall PTR |year=2000 | isbn = 0-582-35691-1 }} * {{cite book | author = [[David J. Griffiths]] | title = Introduction to Quantum Mechanics | edition = 2nd | year = 2004 | publisher = Benjamin Cummings | isbn = 0-13-124405-1 }} * {{cite book | author = [[Richard Liboff]] | title = Introductory Quantum Mechanics | edition = 4th | year = 2002 | publisher = Addison Wesley | isbn = 0-8053-8714-5 }} * {{cite book | author = David Halliday | title = Fundamentals of Physics | url = https://archive.org/details/fundamentalsofph0000davi_k1y0 | edition = 8th | year = 2007 | publisher = Wiley | isbn = 0-471-15950-6 }} * {{cite book | author = Serway, Moses, and Moyer | title = Modern Physics | edition = 3rd | year = 2004 | publisher = Brooks Cole | isbn = 0-534-49340-8}} * {{cite journal | author = Schrödinger, Erwin |date=December 1926 | title = An Undulatory Theory of the Mechanics of Atoms and Molecules | url = https://archive.org/details/sim_physical-review_1926-12_28_6/page/1049 | journal = Phys. Rev. | pages = 1049–1070 | doi = 10.1103/PhysRev.28.1049 | volume = 28 |bibcode = 1926PhRv...28.1049S | issue = 6 }} * {{cite book| last = Teschl| given = Gerald|authorlink=Gerald Teschl| title=Mathematical Methods in Quantum Mechanics; With Applications to Schrödinger Operators| publisher=[[American Mathematical Society]]| place = [[Providence, Rhode Island|Providence]]| year=2009 |url=http://www.mat.univie.ac.at/~gerald/ftp/book-schroe/ |isbn=978-0-8218-4660-5 }} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{springer|title=Schrödinger equation|id=p/s083410}} * [http://www.lightandmatter.com/html_books/0sn/ch13/ch13.html Quantum Physics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120307041005/http://www.lightandmatter.com/html_books/0sn/ch13/ch13.html |date=7 ਮਾਰਚ 2012 }} – textbook by Benjamin Crowell with a treatment of the time-independent Schrödinger equation * [http://eqworld.ipmnet.ru/en/solutions/lpde/lpde108.pdf Linear Schrödinger Equation] at EqWorld: The World of Mathematical Equations. * [http://eqworld.ipmnet.ru/en/solutions/npde/npde1403.pdf Nonlinear Schrödinger Equation] at EqWorld: The World of Mathematical Equations. * [http://www.colorado.edu/UCB/AcademicAffairs/ArtsSciences/physics/TZD/PageProofs1/TAYL07-203-247.I.pdf The Schrödinger Equation in One Dimension] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060524165051/http://www.colorado.edu/UCB/AcademicAffairs/ArtsSciences/physics/TZD/PageProofs1/ |date=24 ਮਈ 2006 }} as well as the [http://www.colorado.edu/UCB/AcademicAffairs/ArtsSciences/physics/TZD/PageProofs1/ directory of the book] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060524165051/http://www.colorado.edu/UCB/AcademicAffairs/ArtsSciences/physics/TZD/PageProofs1/ |date=24 ਮਈ 2006 }}. * [http://hyperphysics.phy-astr.gsu.edu/hbase/hframe.html All about 3D Schrödinger Equation ] *Mathematical aspects of Schrödinger equations are discussed on the [http://wiki.math.toronto.edu/DispersiveWiki/index.php/Main_Page Dispersive PDE Wiki] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170723091053/http://wiki.math.toronto.edu/DispersiveWiki/index.php/Main_Page |date=23 ਜੁਲਾਈ 2017 }}. * [http://www.nanotechnology.hu/online/web-schroedinger/index.html Web-Schrödinger: Interactive solution of the 2D time-dependent and stationary Schrödinger equation ] * [http://behindtheguesses.blogspot.com/2009/06/schrodinger-equation-corrections.html An alternate reasoning behind the Schrödinger Equation ] * Online software-[http://nanohub.org/resources/3847 Periodic Potential Lab] Solves the time-independent Schrödinger equation for arbitrary periodic potentials. *[http://www.felderbooks.com/papers/psi.html What Do You Do With a Wavefunction?] *[http://www.felderbooks.com/papers/quantum.html The Young Double-Slit Experiment] {{ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਟੌਪਿਕ}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ| ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵੇਵ ਮਕੈਨਿਕਸ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਆਸਟਰੀਅਨ ਖੋਜਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਪੇਸ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਫੰਕਸ਼ਨ]] td1w6izo55czspp1jyik6l2vb2o0j56 0 80757 841749 818509 2026-06-29T21:53:21Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260629)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 841749 wikitext text/x-wiki [[File:Erwin Schrodinger2.jpg|thumb|225px|[[ਐਰਵਿਨ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ]] (1887 &ndash; 1961) <br><br> ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਨੇ [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਪ੍ਰਤਿ ਆਪਣੇ ਯੋਗਦਾਨ ਸਦਕਾ [[ਪੌਲ ਡੀਰਾਕ]] ਨਾਲ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਅੰਦਰ 1933 ਵਿੱਚ [[ਨੋਬਲ ਪਰਾਈਜ਼]] ਸਾਂਝਾ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ]] {{ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ|cTopic=ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀਆਂ}} [[ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] ਅੰਦਰ '''ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਤਸਵੀਰ''' (ਜਿਸ ਨੂੰ [[ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ]] ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ<ref>{{cite web|title=Schrödinger representation|url=http://www.encyclopediaofmath.org/index.php/Schr%C3%B6dinger_representation|publisher=Encyclopedia of Mathematics|accessdate=3 September 2013|archive-date=20 ਅਕਤੂਬਰ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131020200600/http://www.encyclopediaofmath.org/index.php/Schr%C3%B6dinger_representation|url-status=dead}}</ref>) [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਦੀ ਓਹ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਕੁਆਂਟਮ ਅਵਸਥਾ ਵੈਕਟਰ|ਅਵਸਥਾ ਵੈਕਟਰ]] ਵਕਤ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਵਕਤ ਦੇ ਸੰਦ੍ਰਭ ਵਿੱਚ [[ਓਪਰੇਟਰ]] (ਔਬਜ਼ਰਵੇਬਲ ਅਤੇ ਹੋਰ) ਸਥਿਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।<ref>{{cite book |title=McGraw Hill Encyclopaedia of Physics |url=https://archive.org/details/mcgrawhillencycl1993park |first1=C.B. |last1= Parker|edition=2nd|publisher=McGraw Hill|pages=[https://archive.org/details/mcgrawhillencycl1993park/page/786 786], 1261|year=1994|isbn=0-07-051400-3}}</ref><ref>{{cite book |author1=Y. Peleg |author2=R. Pnini |author3=E. Zaarur |author4=E. Hecht |title=Quantum mechanics|edition=2nd|publisher=McGraw Hill|series=Schuam's outline series|year=2010|isbn=9-780071-623582|page=70}}</ref> ਇਹ [[ਹੇਜ਼ਨਬਰਗ ਤਸਵੀਰ]] ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਰੱਖਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂਕਿ ਔਬਜ਼ਰਵੇਬਲ ਵਕਤ ਵਿੱਚ ਉਤੰਪਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ [[ਇੰਟ੍ਰੈਕਸ਼ਨ ਤਸਵੀਰ]] ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਖਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਔਬਜ਼ਰਵੇਬਲ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਵਕਤ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਅਤੇ ਹੇਜ਼ਨਬਰਗ ਤਸਵੀਰਾਂ ਓਪਰੇਟਰਾਂ ਦਰਮਿਆਨ [[ਕ੍ਰਿਅਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਕ੍ਰਿਅਸ਼ੀਲ ਪਰਿਵਰਤਨ|ਐਕਟਿਵ ਅਤੇ ਪੈੱਸਿਵ ਟ੍ਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨਾਂ]] ਅਤੇ [[ਵਟਾਂਦ੍ਰਾਤਮਿਕ ਸਬੰਧ|ਕਮਿਉਟੇਸ਼ਨ ਸਬੰਧਾਂ]] ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਦੋਵੇਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਤਿਰਛੇ ਲਾਂਘੇ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। [[ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ]] ਤਸਵੀਰ ਅੰਦਰ, [[ਸਿਸਟਮ]] ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਕਤ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਬੰਦ [[ਕੁਆਂਟਮ ਸਿਸਟਮ]] ਲਈ ਉਤਪਤੀ ਕਿਸੇ [[ਯੂਨਾਇਟ੍ਰੀ ਓਪਰੇਟਰ]], [[ਟਾਈਮ ਐਵੋਲਿਊਸ਼ਨ|ਵਕਤ ਉਤਪਤੀ ਓਪਰੇਟਰ]] ਦੁਆਰਾ ਲਿਆਂਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਸਿਸਟਮ ਵੈਕਟਰ <math>|\psi(t_0)\rangle</math> at time {{mvar|t}}₀ ਤੋਂ ਵਕਤ {{mvar|t}}₀ ਉੱਤੇ ਕਿਸੇ [[ਅਵਸਥਾ ਵੈਕਟਰ]] <math>|\psi(t)\rangle</math> at time {{mvar|t}} ਤੱਕ ਵਕਤ ਉਤਪਤੀ ਵਾਸਤੇ, [[ਵਕਤ ਉਤਪਤੀ ਓਪਰੇਟਰ]] ਨੂੰ ਸਾਂਝੇ ਤੌਰ ਤੇ <math>U(t, t_0)</math> ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, :<math>|\psi(t)\rangle = U(t, t_0) |\psi(t_0)\rangle.</math> ਜਿੱਥੇ ਸਿਸਟਮ ਦਾ [[ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ (ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ)|ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ]] ਵਕਤ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬਦਲਦਾ, ਉਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ [[ਵਕਤ-ਉਤਪਤੀ ਓਪਰੇਟਰ]] ਇਹ ਰੂਪ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, :<math> U(t, t_0) = e^{-iH(t-t_0)/\hbar},</math> ਜਿੱਥੇ [[ਐਕਪੋਨੈਂਟ]] ਨੂੰ ਇਸਦੇ [[ਟੇਲਰ ਸੀਰੀਜ਼]] ਦੁਆਰਾ ਪਤਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। '''ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਤਸਵੀਰ''' ਉੱਥੇ ਲਾਭਕਾਰੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਕਿਸੇ [[ਵਕਤ-ਤੋਂ-ਸੁਤੰਤਰ ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ]] {{mvar|H}} ਨਾਲ ਵਰਤਣਾ ਹੋਵੇ; ਯਾਨਿ ਕਿ, <math>\partial_t H=0 </math> == ਸਾਰੀਆਂ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀਆਂ ਅੰਦਰ ਉਤਪਤੀ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਸਾਰਾਂਸ਼ == <center> {| tableborder="1" cellspacing="0" cellpadding="8" style="padding: 0.3em; clear: right;margin: 0px 0px 5px 1em; border:1px solid #999; border-bottom:2px solid; border-right-width: 2px; text-align:center;line-height: 1.2em; font-size: 90%" | bgcolor="#E0FFEE" style="border-left:1px solid; border-top:1px solid;" | ਉਤਪਤੀ | colspan="3" bgcolor="#E6F6FF" style="border-left:1px solid; border-right:1px solid; border-top:1px solid;" | '''ਤਸਵੀਰ''' |----- | bgcolor="#E0FFEE" style="border-left:1px solid; border-top:1px solid;" | ਔਫ: | bgcolor="#E0F0FF" style="border-left:1px solid; border-top:1px solid;" | [[ਹੇਜ਼ਨਬਰਗ ਤਸਵੀਰ|ਹੇਜ਼ਨਬਰਗ]] | bgcolor="#E0F0FF" style="border-left:1px solid; border-top:1px solid;" | [[ਇੰਟ੍ਰੈਕਸ਼ਨ ਤਸਵੀਰ|ਇੰਟਰੈਕਸ਼ਨ]] | bgcolor="#E0F0FF" style="border-left:1px solid; border-right:1px solid; border-top:1px solid;" | ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ |----- | style="border-left:1px solid; border-top:1px solid; background:#D0FFDD;" | [[ਬਰਾ-ਕੈੱਟ ਧਾਰਨਾ|ਕੈੱਟ ਅਵਸਥਾ]] | style="border-left:1px solid; border-top:1px solid;" | ਸਥਿਰਾਂਕ | style="border-left:1px solid; border-top:1px solid;" |<math> | \psi_{I}(t) \rang = e^{i H_{0, S} ~t / \hbar} | \psi_{S}(t) \rang </math> | style="border-left:1px solid; border-top:1px solid; border-right:1px solid;" | <math> | \psi_{S}(t) \rang = e^{-i H_{ S} ~t / \hbar} | \psi_{S}(0) \rang </math> |----- | style="border-left:1px solid; border-top:1px solid; background:#D0FFDD;" | [[ਔਬਜ਼ਰਵੇਬਲ]] | style="border-left:1px solid; border-top:1px solid;" | <math>A_H (t)=e^{i H_{ S}~ t / \hbar} A_S e^{-i H_{ S}~ t / \hbar}</math> | style="border-left:1px solid; border-top:1px solid;" | <math>A_I (t)=e^{i H_{0, S} ~t / \hbar} A_S e^{-i H_{0, S}~ t / \hbar} </math> | style="border-left:1px solid; border-top:1px solid; border-right:1px solid;" | ਸਥਿਰਾਂਕ |----- | style="border-left:1px solid; border-top:1px solid; border-bottom:1px solid; background:#D0FFDD;" | [[ਡੈੱਨਸਟੀ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ]] | style="border-left:1px solid; border-top:1px solid; border-bottom:1px solid;" | ਸ਼ਥਿਰਾਂਕ | style="border-left:1px solid; border-top:1px solid; border-bottom:1px solid;" | <math>\rho_I (t)=e^{i H_{0, S} ~t / \hbar} \rho_S (t) e^{-i H_{0, S}~ t / \hbar}</math> | style="border-left:1px solid; border-top:1px solid; border-right:1px solid; border-bottom:1px solid;" | <math>\rho_S (t)= e^{-i H_{ S} ~t / \hbar} \rho_S(0) e^{i H_{ S}~ t / \hbar} </math> |----- |} </center> == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == *[[ਹੈਮਿਲਟਨ-ਜੈਕਬੀ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] *[[ਇੰਟ੍ਰੈਕਸ਼ਨ ਤਸਵੀਰ]] *[[ਹੇਜ਼ਨਬਰਗ ਤਸਵੀਰ]] == ਨੋਟਸ == {{reflist|group="note"}} {{reflist}} == ਹਵਾਲੇ == * {{cite book | last = Cohen-Tannoudji | first = Claude | authorlink = Claude Cohen-Tannoudji |author2=Bernard Diu |author3=Frank Laloe | title = Quantum Mechanics (Volume One) | publisher = Wiley | year = 1977 | location = Paris | pages = 312–314 | isbn = 0-471-16433-X }} * [[Albert Messiah]], 1966. ''Quantum Mechanics'' (Vol. I), English translation from French by G. M. Temmer. North Holland, John Wiley & Sons. *[[Eugen Merzbacher|Merzbacher E.]], ''Quantum Mechanics'' (3rd ed., John Wiley 1998) p.&nbsp;430-1 ISBN 0-471-88702-1 *{{cite book |author=[[Lev Landau|L.D. Landau]], [[Evgeny Lifshitz|E.M. Lifshitz]] |year=1977 |title=Quantum Mechanics: Non-Relativistic Theory |edition=3rd |volume=Vol. 3 |publisher=[[Pergamon Press]] |isbn=978-0-08-020940-1 }} [https://archive.org/details/QuantumMechanics_104 Online copy] *[[Ramamurti Shankar|R. Shankar]] (1994); ''Principles of Quantum Mechanics'', Plenum Press, ISBN 978-0306447907 . *[[J. J. Sakurai]] (1993); ''Modern Quantum mechanics'' (Revised Edition), ISBN 978-0201539295 . {{ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਟੌਪਿਕ}} {{Use dmy dates|date=December 2010}} {{DEFAULTSORT:ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਤਸਵੀਰ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬੁਨਿਆਦੀ ਕੁਆਂਟਮ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਐਰਵਿਨ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ|ਤਸਵੀਰ]] my1dzj5ileglx6kklk7gtvev6t5oe9k 0 85241 841664 526049 2026-06-29T19:44:31Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260629)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 841664 wikitext text/x-wiki {{Infobox Particle | bgcolour = | name = ਅਲਫਾ ਕਣ | image = Alpha Decay.svg|center | caption = [[ਅਲਫਾ ਡਿਕੇ]] | num_types = | composition = 2 ਪ੍ਰੋਟੋਨ, 2 ਨਿਊਟਰੋਨ | statistics = [[ਬੋਸਨ]] | group = | generation = | interaction = | antiparticle = | status = | theorized = | discovered = | symbol = α, α²⁺, He²⁺ | mass = {{val|6.644657230|(82)|e=-27|ul=ਕਿਲੋਗ੍ਰਾਮ}}<ref name="NIST"> {{cite web |title=CODATA Value: Alpha particle mass |url=http://physics.nist.gov/cgi-bin/cuu/Value?mal |publisher=[[NIST]] |accessdate=2011-09-15 }}</ref><br /> {{val|4.001506466|(49)|ul=u}}<br /> {{val|3.727379508|(44)|ul=GeV/c2}} | mean_lifetime = | decay_particle = | electric_charge = 2[[elementary charge|e]] | color_charge = | spin = 0<ref name="Krane"> {{cite book |last=Krane |first=Kenneth S. |year=1988 |title=ਪਰਮਾਣੂ ਫਿਜ਼ਿਕਸ ਨਾਲ ਜਾਣ ਪਿਹਚਾਨ |pages=246–269 |publisher=[[John Wiley & Sons]] |isbn=0-471-80553-X }}</ref> | num_spin_states = }} '''ਅਲਫਾ ਕਣ''', ਉਹ ਕਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਸਦੇ ਵਿੱਚ ਦੋ ਪ੍ਰੋਟਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੋ ਨਿਊਟਰੋਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਇੱਕ ਕਣ ਬਣਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਹਿਲੀਅਮ ਨਿਊਕਲੀਅਸ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਅਲਫਾ ਡਿਕੇ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕਈ ਵਾਰ ਹੋਰ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦ ਹੈ। ਅਲਫਾ ਕਣ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਗਰੀਕ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅੱਖਰ [[ਅਲਫ਼ਾ|α]] ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਲਫਾ ਕਣ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਕੁੱਝ ਇਸ ਤਰਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ- α ਜਾ ਫਿਰ α²⁺ਕਿਓਂਕਿ ਉਹ ਹਿਲੀਅਮ ਨਿਊਕਲਸ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਕਰਦੇ ਕਦੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰਾਂ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ- {{Chem|He|2+}} ਜਾ ਫਿਰ {{Chem|4|2|He|2+}} ਜੋ ਕਿ ਦਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਿਲੀਅਮ ਉੱਤੇ +2 ਚਾਰਜ ਹੈ (ਇਸਦੇ ਦੋ ਅਲੈਕਟਰਾਨਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ)। ਜੇ ਇਹ ਆਇਨ ਕੋਈ ਅਲੈਕਟਰਾਨਾਂ ਵਾਤਾਵਰਨ ਵਿਚੋਂ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਅਲਫਾ ਕਣ ਨੂੰ {{Chem|4|2|He}}ਲਿਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਅਗਾਂਹ ਪੜੋ == * *{{cite book | last=Tipler |first=Paul | last2=Llewellyn |first2=Ralph | year=2002 | title=Modern Physics | url=https://archive.org/details/modernphysics0000tipl | edition = 4th | publisher=[[W. H. Freeman]] | isbn=0-7167-4345-0 }} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹੀਲੀਅਮ]] teh84j2st8lvrx4lktrw84s8839a4cn 0 87036 841762 806082 2026-06-29T22:13:30Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260629)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 841762 wikitext text/x-wiki {{Chinese |File=Down to the countryside movement.jpg| |piccap= |s=上山下乡运动 |t=上山下鄉運動 |p={{nowrap|Shàngshān Xiàxiāng Yùndòng}} |w=Shang⁴-shan¹ Hsia⁴-hsiang¹ Yün⁴-tung⁴ |mi={{IPAc-cmn|sh|ang|4|sh|an|1|-|x|ia|4|x|iang|1|-|yun|4|d|ong|4}} |j=Soeng⁵-saan¹ Haa⁶-hoeng¹ Wan⁶-dung⁶ |l={{nowrap|ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਟੀਸੀਆਂ ਤੱਕ }} {{nowrap|ਪਿੰਡਾਂ ਦੀਆਂ ਜੂਹਾਂ ਤੱਕ ਮੁਹਿੰਮ }} |altname=ਪੁਨਰਵਸੇਬਾ |t2=插隊落戶 |s2=插队落户 |p2=chāduì luòhù |l2=ਟੀਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਵੋ,<br>ਘਰਾਂ ਚੋਂ ਬਾਹਰ ਆਓ }} '''ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਉੱਚੀਆਂ ਟੀਸੀਆਂ ਤੱਕ ਉੱਤੇ ਅਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀਆਂ ਜੂਹਾਂ ਤੱਕ ਹੇਠਾਂ ਤੱਕ ਮੁਹਿੰਮ''' [[ਚੀਨ]] ਵਿੱਚ 1960ਵਿਆਂ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਅਤੇ 1970ਵਿਆਂ ਦੇ ਅੰਤਲੇ ਸਾਲਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਚਲਾਈ ਗਈ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮੁਹਿੰਮ ਸੀ।ਇਹ ਮੁਹਿੰਮ ਚੀਨ ਵਿੱਚ [[ਮਾਓ ਤਸੇ-ਤੁੰਗ]] ਵੱਲੋਂ ਚਲਾਏ ਗਏ [[ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਇਨਕਲਾਬ]] ਅਤੇ ਸਰਮਾਏਦਾਰ ਧਿਰਾਂ ਵਿਰੋਧੀ ਨੀਤੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਰੀ ਰੱਜੇ ਪੁੱਜੇ ਬੁਰਜੂਆ ਪੜ੍ਹੇ ਲਿਖੇ ਨੌਜੁਆਨਾ, ਜਿਹਨਾ ਨੂੰ ਨੂੰ ਪਿੰਡਾਂ ਅਤੇ ਦੂਰ ਦਰਾਜ ਦੇ ਪਹਾੜੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਭੇਜਣਾ ਸੀ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਇਹਨਾਂ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਪੇਂਡੂ ਕਿਸਾਨਾਂ ਅਤੇ ਕਾਮਿਆਂ ਤੋਂ ਕੰਮ ਸਿੱਖ ਸਕਣ ਅਤੇ ਉਹਨਾ ਦੇ ਕਠੋਰ ਹਾਲਾਤਾਂ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਹੋ ਸਕਣ।ਇਸ ਮੁਹਿੰਮ ਅਧੀਨ ਕਰੀਬ 17 ਮਿਲੀਅਨ ਨੌਜਵਾਨਾ ਨੂੰ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite book|last1=Ebrey|first1=Patricia Buckley|title=China: A Cultural, Social, and Political History|date=2005|publisher=Wadsworth Publishing|isbn=978-0618133871|page=294|edition=1st}}</ref> ਇੱਕਲੇ [[ਸ਼ੇਨਯਾਂਗ]] ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ (1968) ਵਿੱਚ "ਪਿੰਡਾਂ ਵੱਲ ਨੂੰ ਮੁਹਿੰਮ" ਵਿੱਚ ਕਰੀਬ 200,000 ਨੌਜਵਾਨ ਭੇਜੇ ਗਏ ਸਨ। ਮਾਓ ਦੀ ਇਹ ਨੀਤੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪੱਖੋਂ ਲਿਓ ਸ਼ਿਓਚੀ ਦੀ 1960 ਵਿਆਂ ਚ ਅਪਨਾਈ ਨੀਤੀ ਤੋਂ ਵੱਖ ਸੀ।ਲਿਓ ਸ਼ਿਓਚੀ ਦੀ ਨੀਤੀ ਚੀਨ ਦੇ ਮਹਾਂ ਅਕਾਲ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕਤਾ ਵਿੱਚ ਅਗਾਂਹਵਧੂ ਮਹਾਂ ਹੁਲਾਰਾ ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]]Great Leap Forward) ਦੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਦੇ ਮੱਦੇ ਨਜ਼ਰ ਵਾਧੂ ਸ਼ਹਿਰੀ ਵੱਸੋਂ ਦੀ ਵੰਡ ਨੂੰ ਸਾਂਵਾਂ ਕਰਨਾ ਸੀ।ਮਾਓ ਦੀ ਸ਼ਹਿਰੀ ਨੌਜਵਾਨਾ ਨੂੰ ਪਿੰਡਾਂ ਵੱਲ ਤੋਰਨ ਦੀ ਨੀਤੀ ਦਾ ਮਕਸਦ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਕਾਮਿਆਂ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਆਪਣੀ ''ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਵਿਕਸਤ '' ਕਰ ਸਕਣਗੇ। <ref>{{cite book|last1=Dietrich|first1=Craig|title=People's China: A Brief History|url=https://archive.org/details/peopleschina00crai|date=1997|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0195106299|page=[https://archive.org/details/peopleschina00crai/page/199 199]|edition=3rd}}</ref> ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਕੂਲ ਗਰੇਜੂਏਟ, ਜੋ ਚੀਨ ਵਿੱਚ ਹੇਠਾਂ ਭੇਜੇ ਗਏ ਨੌਜੁਆਨ ਜਾਂ ਪੜ੍ਹੇ ਲਿਖੇ ਨੌਜੁਆਨ (ਨਾ) ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਣ ਲੱਗੇ,ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਤੋਂ ਪਿੰਡਾਂ ਅਤੇ ਦੂਰ ਦਰਾਜ ਥਾਂਵਾਂ ਵੱਲ ਜਬਰੀ ਪਰਵਾਸ ਦਾ ਬਨਵਾਸ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਹੋਰਨਾ ਦੇਸਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਨੌਜੁਆਨਾ ਨੂੰ [[ਜਲਾਵਤਨ]] ਜਾਂ ਨਿਸਕਾਸ਼ਤ ਨੌਜੁਆਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।ਕੁਝ ਟਿੱਪਣੀਕਾਰ ਇਹਨਾਂ ਨੌਜੁਆਨਾ ਨੂੰ ਗੁੰਮੀ ਹੋਈ ਪੀੜ੍ਹੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿਓਂਕਿ ਇਹਨਾਂ 'ਚੋਂ ਬਹੁਤ ਨੇ [[ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਵਿੱਦਿਆ ਦੇ ਮੌਕੇ ਗਵਾ ਲਏ।ਇਹਨਾ ਨੌਜੁਆਨਾ ਦੇ ਤਜਰਬਿਆਂ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਸਿਧ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜਿਹਨਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਨ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਵਿਜੇਤਾ ਲੂ ਸ਼ਿਆਬਾਓ ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ|ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ:]] Liu Xiaobo),ਲਿਆਓ ਜਿਆਮਿਨ ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]]: Lü Jiamin) ਅਤੇ ਯੇੰਗ ਚੇਂਗਜ਼ੀ,([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]]: Zhang Chengzhi) ਜੋ ਸਾਰੇ ਦੇ ਸਾਰੇ [[ਅੰਦਰੂਨੀ ਮੰਗੋਲੀਆ]] ਚਲੇ ਗਏ ਸਨ।ਲੇਖਕ ਦਾਈ ਸਜੀ ਦਾ [[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]] ਅਤੇ [[ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਭਾਸ਼ਾ]] ਇੱਕ [[ਨਾਵਲ]] ਵੀ ਛਪਿਆ ਜਿਸਦਾ ਸਿਰਲੇਖ ਸੀ " ਬਲਜ਼ਾਕ ਐਂਡ ਲਿਟਲ ਚਾਇਨੀਜ ਸੀਮਸਟ੍ਰੈੱਸ " ਜੋ ਇਹਨਾਂ ਜਬਰੀ ਪ੍ਰਵਾਸ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਏ ਨੌਜੁਆਨਾ ਦੀ ਗਾਥਾ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।ਇਸ ਨਾਵਲ ਨੂੰ ਬੇਹੱਦ ਸ਼ੁਹਰਤ ਅਤੇ ਮਸ਼ਹੂਰੀ ਮਿਲੀ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਕਹਾਨੀ ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਇੱਕ ਫਿਲਮ ਵੀ ਬਣੀ। ==ਨੋਟਸ== {{reflist}} ==ਹਵਾਲੇ== *{{citation|last=Schoppa|first=R. Keith|title=Revolution and Its Past: Identities and Change in Modern Chinese History|publisher=Pearson Education|year=2006|pages=349–356|isbn=0-13-193039-7}} *{{citation|last=Benson|first=Linda|title=China Since 1949|series=Semnar Studies in History|publisher=Pearson Education|year=2002|pages=38–44|isbn=0-582-43739-3}} *{{citation|first=Xueping|last=Zhong|title=Some of Us: Chinese Women Growing Up in the Mao Era|publisher=Rutgers University Press|year=2001|isbn=0-8135-2969-7|display-authors=etal}} ==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * ''[http://www.uptothemountain.com/index.html Up To the Mountain, Down to the Village]'', A film by Chris Billing (2005) * The article on ''[[:zh:插队落户|Chadui Luohu]]'' at the Chinese Wikipedia {{zh icon}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਏਸ਼ੀਆਈ ਮਹੀਨਾ 2016]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਚੀਨ]] ttkrd7a7awhvc463ikmbtprz7etqbfw 0 88557 841667 835678 2026-06-29T19:48:28Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260629)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 841667 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates|date=January 2016}} {{ਸਟੈਂਡਰਡ ਮਾਡਲ ਤੋਂ ਪਰੇ|expanded=Evidence}} [[ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] ਵਿੱਚ, '''CP ਉਲੰਘਣਾ''' (CP ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ '''ਚਾਰਜ ਪੇਅਰਟੀ'''), ਸਵੈ-ਸਿੱਧ ਕੀਤੀ ਹੋਈ '''CP-ਸਮਿੱਟਰੀ''' (ਜਾਂ '''ਚਾਰਜ ਕੰਜਗਸ਼ਨ ਪੇਅਰਟੀ ਸਮਿੱਟਰੀ''') ਦੀ ਇੱਕ ਉਲੰਘਣਾ ਹੈ: ਜੋ [[C-ਸਮਿੱਟਰੀ]] ([[ਚਾਰਜ (ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ)|ਚਾਰਜ]] ਕੰਜਗਸ਼ਨ ਸਮਿੱਟਰੀ) ਅਤੇ [[ਪੇਅਰਟੀ (ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ)|P-ਸਮਿੱਟਰੀ]] (ਪੇਅਰਟੀ ਸਮਿੱਟਰੀ) ਦਾ ਇੱਕ ਮੇਲ ਹੈ। CP-ਸਮਿੱਟਰੀ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਅਨ ਦੇ ਨਿਯਮ ਉਹੀ ਰਹਿਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਕਣ ਆਪਣੇ ਉਲਟ-ਕਣ (C ਸਮਿੱਟਰੀ) ਨਾਲ ਵਟਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਸਥਾਨਿਕ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕ ਉਲਟਾ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ (ਦਰਪਣ ਜਾਂ P ਸਮਿੱਟਰੀ)। 1964 ਵਿੱਚ ਨਿਊਟ੍ਰਲ [[ਕਾਔਨ|ਕਾਔਨਾਂ]] ਦੇ ਵਿਕੀਰਣਾਂ ਵਿੱਚ CP ਉਲੰਘਣਾ ਦੀ ਖੋਜ ਨੇ ਇਸਦੇ ਖੋਜੀਆਂ [[ਜੇਮਸ ਕ੍ਰੋਨਿਨ]] ਅਤੇ ਵਾਲ ਫਿੱਚ]] ਨੂੰ 1980 ਵਿੱਚ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਦਵਾਇਆ। [[ਕਣ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] ਅੰਦਰ [[ਕਮਜ਼ੋਰ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ]]ਵਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਮੌਜੂਦਾ [[ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ]] ਅੰਦਰ [[ਐਂਟੀਮੈਟਰ]] ਉੱਤੇ [[ਮੈਟਰ]] ਦੀ ਜਿੱਤ ਸਮਝਾਉਣ ਲਈ [[ਭੌਤਿਕੀ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਗਿਆਨ|ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਗਿਆਨ]] ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਅਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == *[[B-ਫੈਕਟਰੀ]] *[[LHCb]] *[[BTeV ਪ੍ਰਯੋਗ]] *[[ਕੈਬਿੱਬੋ-ਕੋਬਾਯਾਸ਼ੀ-ਮਾਸਕਾਵਾ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ]] *[[ਪੈਂਗੁਇਨ ਚਿੱਤਰ]] * [[ਨਿਊਟ੍ਰਲ ਕਣ ਔਸੀਲੇਸ਼ਨ]] == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|2}} == ਹੋਰ ਲਿਖਤਾਂ == {{Refbegin}} *{{cite book | author = Sozzi, M.S. | title = Discrete symmetries and CP violation | publisher = [[Oxford University Press]] | year = 2008 |isbn=978-0-19-929666-8}} * {{cite book |author1=G. C. Branco |author2=L. Lavoura |author3=J. P. Silva |title=CP violation |url=https://archive.org/details/cpviolation0000bran_j1e9 |publisher= [[Clarendon Press]] |year=1999 | isbn = 0-19-850399-7}} * {{cite book |author1=I. Bigi |author2=A. Sanda |title=CP violation |url=https://archive.org/details/cpviolation0000bigi |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=1999 |isbn = 0-521-44349-0}} * {{cite book | editor= Michael Beyer | title = CP Violation in Particle, Nuclear and Astrophysics| url= https://archive.org/details/cpviolationinpar0000unse | publisher = [[Springer Science+Business Media|Springer]] | year = 2002 | isbn = 3-540-43705-3}} ''(A collection of essays introducing the subject, with an emphasis on experimental results.)'' * {{cite book | author = L. Wolfenstein | title = CP violation | publisher = [[North–Holland Publishing]] | year = 1989 | isbn = 0-444-88081-X }} ''(A compilation of reprints of numerous important papers on the topic, including papers by T.D. Lee, Cronin, Fitch, Kobayashi and Maskawa, and many others.)'' *{{cite book | author = David J. Griffiths | author-link = David J. Griffiths | title = Introduction to Elementary Particles | url = https://archive.org/details/introductiontoel0000grif_o7r4 | publisher = [[John Wiley & Sons]] | year = 1987 | isbn = 0-471-60386-4}} *{{cite journal |last1=Bigi | first1=I. |title=CP Violation – An Essential Mystery in Nature's Grand Design |year=1997 |volume=12 |pages=269–336 |journal=[[Surveys of High Energy Physics]] |arxiv=hep-ph/9712475 |bibcode=1997hep.ph...12475B |doi=10.1080/01422419808228861}} *{{cite journal |author1=Mark Trodden |title=Electroweak Baryogenesis |year=1998 |journal=[[Reviews of Modern Physics]] |volume=71 |issue=5 |pages=1463 |arxiv=hep-ph/9803479 |bibcode = 1999RvMP...71.1463T |doi=10.1103/RevModPhys.71.1463}} * {{cite web | author = Davide Castelvecchi | title = What is direct CP-violation? | url = http://www2.slac.stanford.edu/tip/special/cp.htm | publisher = [[SLAC]] | accessdate = 2009-07-01 | archive-date = 3 ਮਈ 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140503090147/http://www2.slac.stanford.edu/tip/special/cp.htm | dead-url = yes }} {{Refend}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [http://cerncourier.com/cws/article/cern/28025 Cern Courier article] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120305024748/http://cerncourier.com/cws/article/cern/28025 |date=5 ਮਾਰਚ 2012 }} {{C, P ਅਤੇ T}} {{DEFAULTSORT:Cp Violation}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਣ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਮਿੱਟਰੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੁਰੱਖਿਅਤਾ ਨਿਯਮ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਟੈਂਡਰਡ ਮਾਡਲ ਤੋਂ ਪਰੇ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] oms773bs1ps73zy50yjt91v0l93z1pb 0 91085 841683 841510 2026-06-29T20:21:13Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260629)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 841683 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=ਅਰੁਣਾ ਰਾਏ|image=Aruna Roy (2019).jpg|caption=|birth_date={{Birth date and age|1946|06|26|df=yes}}|birth_place=ਚੇਨਈ|death_date=<!-- {{Death date and age|df=yes|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} -->|nationality=ਭਾਰਤੀ|occupation=ਕਾਰਕੁਨ|awards=<font color="#0645ad">ਰੇਮਨ ਮੈਗਸੇਸੇ ਅਵਾਰਡ, 2000 ਲਾਲ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਕੌਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ, 2010</font>}}'''ਅਰੁਣਾ ਰਾਏ''' (ਜਨਮ 26 ਜੂਨ 1946) ਇੱਕ [[ਭਾਰਤ|ਭਾਰਤੀ]] [[ਸਿਆਸਤ|ਸਿਆਸੀ]] ਅਤੇ [[ਐਕਟਿਵਿਜ਼ਮ|ਸਮਾਜਿਕ ਕਾਰਕੁਨ]] ਹੈ, ਜਿਸਨੇ ਸ਼ੰਕਰ ਸਿੰਘ, ਨਿਖਿਲ ਡੇ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹੋਰਨਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਮਜ਼ਦੂਰ ਕਿਸਾਨ ਸ਼ਕਤੀ ਸੰਗਠਨ (MKSS) ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। == ਸ਼ੁਰੂ ਦਾ ਜੀਵਨ == ਰਾਏ ਦਾ ਜਨਮ ਚੇਨਈ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=http://www.outlookindia.com/article/Daughter-Of-The-Dust/232838|title=Daughter Of The Dust {{!}} Urvashi Butalia {{!}} Oct 16,2006|website=www.outlookindia.com|accessdate=2015-09-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.telegraphindia.com/1110904/jsp/7days/story_14461446.jsp|title=‘I would like to know how I am a traitor’|website=www.telegraphindia.com|accessdate=2015-09-17}}</ref>  ਉਹ [[ਦਿੱਲੀ]], ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਹੋਈ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਰਕਾਰੀ ਕਰਮਚਾਰੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਇੰਦਰਪ੍ਰਸਥ ਕਾਲਜ, [[ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਤੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite news|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/1911907/Aruna-Roy|title=Aruna Roy (Indian activist) -- Encyclopedia Britannica|date=30 January 2013|newspaper=[[Encyclopedia Britannica]]}}</ref><ref>{{cite news|url=http://indiatoday.intoday.in/story/DU+has+a+lot+on+its+ladies+special+platter/1/44882.html|title=DU has a lot on its ladies special platter|date=3 June 2009|newspaper=[[India Today]]}}</ref> ਉਸ ਨੇ [[ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਸੇਵਾ|ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਸੇਵਾ]] ਵਿੱਚ 1968 ਅਤੇ 1974 ਇੱਕ ਸਿਵਲ ਸੇਵਕ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 1970 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਬੰਕਰ ਰਾਏ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਇਆ। ਉਸਦੇ ਸਾਰੇ ਦਾਦਾ-ਦਾਦੀ ਬਹੁਤ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਇੰਜੀਨੀਅਰ, ਇੱਕ ਮੈਜਿਸਟਰੇਟ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵਕੀਲ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।[3] ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਉਸਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਉਸਦੇ ਲਈ ਰੋਲ ਮਾਡਲ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਸਦੀ ਨਾਨੀ ਇੱਕ ਪੜ੍ਹੀ-ਲਿਖੀ ਔਰਤ ਸੀ ਅਤੇ ਗਰੀਬ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਵੈ-ਸੇਵੀ ਸਮਾਜਿਕ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘਾਈ ਨਾਲ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ।[4] ਉਸਦਾ ਜਨਮ ਇੱਕ ਕੱਟੜਪੰਥੀ ਤਾਮਿਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਕੋੜ੍ਹ ਦੇ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਨਾਨਾ-ਨਾਨੀ ਇੱਕ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਸਨ, ਜੋ ਸਮਾਜਿਕ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ ਅਤੇ ਪਾਠ-ਪੁਸਤਕਾਂ ਲਿਖਦੇ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਖਰਚੇ 'ਤੇ ਛਾਪਦੇ ਅਤੇ ਵੰਡਦੇ ਸਨ ਤਾਂ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਰੀਬ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਕਿਫਾਇਤੀ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ।[5] ਅਰੁਣਾ ਦੀ ਮਾਂ, ਹੇਮਾ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੇ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ, ਗਣਿਤ, ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਹ ਕਈ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਵੀਣਾ ਨਾਲ ਸੰਗੀਤਕ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੀ ਸੀ। ਹੇਮਾ ਅਤੇ ਜੈਰਾਮ ਵਿਚਕਾਰ ਵਿਆਹ ਨੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕੀਤੀ ਕਿਉਂਕਿ ਹੇਮਾ ਨੇ ਵਿਆਹ ਲਈ 25 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਤੱਕ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਜੈਰਾਮ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਉਪ-ਜਾਤੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸੀ।[2] ਜੈਰਾਮ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਵੀ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸਰਗਰਮੀ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਸੀ।[3][6] ਉਸਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀਨਿਕੇਤਨ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ੇ ਤੋਂ ਵਕੀਲ ਬਣ ਗਿਆ।[ਨੋਟ 2][5][6] ਉਸਨੇ ਭਾਰਤੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ, ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਸਿਵਲ ਸੇਵਕ ਬਣ ਗਿਆ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਖੋਜ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਲਾਹਕਾਰ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਹੋ ਗਿਆ।[3][6] ਜੈਰਾਮ ਨੇ ਇੱਕ ਫਿਲਮ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਆਲੋਚਕ ਵਜੋਂ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮੀਖਿਆਵਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀਆਂ।[6] ਅਰੁਣਾ ਚਾਰ ਭੈਣਾਂ-ਭਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਦੋ ਭੈਣਾਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਭਰਾ ਸੀ। ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਬਹੁ-ਭਾਸ਼ਾਈ ਹੋਣ ਲਈ ਪਾਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਬੋਲਦਾ ਸੀ, ਅਰਥਾਤ ਤਾਮਿਲ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਤੇ ਹਿੰਦੀ।[7] ਉਸਨੂੰ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਭੈਣ-ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਚਿੰਤਕ ਬਣਨ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਨਸਲੀ, ਜਾਤੀ ਜਾਂ ਵਰਗ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੱਖਪਾਤ ਨੂੰ ਰੱਖਣ ਤੋਂ ਨਿਰਾਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਸਥਿਤੀ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨਾ ਸਿਖਾਇਆ ਗਿਆ।[6][7] ਅਰੁਣਾ ਨੂੰ ਭਰਤਨਾਟਿਅਮ ਅਤੇ ਕਰਨਾਟਕ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਲਈ ਚੇਨਈ ਦੇ ਅਡਯਾਰ ਵਿੱਚ ਕਲਾਕਸ਼ੇਤਰ ਅਕੈਡਮੀ ਵਿੱਚ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਦਾਖਲਾ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਕਾਨਵੈਂਟ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦੇ ਜ਼ੋਰ 'ਤੇ ਫ੍ਰੈਂਚ ਸਿੱਖੀ। ਫਿਰ ਉਸਨੂੰ ਪਾਂਡੀਚੇਰੀ ਦੇ ਅਰਬਿੰਦੋ ਆਸ਼ਰਮ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਸਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਚਲਾ ਗਿਆ।[5][6] ਆਸ਼ਰਮ (ਆਸ਼ਰਮ) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਾਲ ਰਹਿਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਸਥਿਤੀ ਤੋਂ ਨਾਖੁਸ਼ੀ ਜ਼ਾਹਰ ਕੀਤੀ ਇਸ ਲਈ ਉਸਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਉਸਨੂੰ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਲੈ ਆਇਆ ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਬਾਕੀ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ 16 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਤੱਕ ਭਾਰਤੀ ਵਿਦਿਆ ਭਵਨ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ, [ਨੋਟ 3] ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਇੰਦਰਪ੍ਰਸਥ ਕਾਲਜ ਫਾਰ ਵੂਮੈਨ ਵਿੱਚ ਅਰਜ਼ੀ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਦਾਖਲਾ ਲਿਆ। ਕਾਲਜ ਫੈਕਲਟੀ ਲਈ ਉਸਦਾ ਦਾਖਲਾ ਅਚਾਨਕ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਨੇ ਆਮ ਨਾਲੋਂ ਇੱਕ ਉਮਰ ਪਹਿਲਾਂ ਯੋਗਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਅਰੁਣਾ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਮੇਜਰ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਤੁਰੰਤ 1965 ਵਿੱਚ ਮਾਸਟਰ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਲਈ ਗਈ। ਉਸਨੇ ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਪੋਸਟ-ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ।[7] ਆਪਣੀ ਸਿੱਖਿਆ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਔਰਤਾਂ ਵਾਂਗ ਘਰੇਲੂ ਔਰਤ ਨਹੀਂ ਬਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਉਹ "ਨਿਰਬਲਤਾ ਦਾ ਇੱਕ ਅੰਗ" ਮੰਨਦੀ ਸੀ ਪਰ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਖੇਤਰ ਮਰਦ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਨ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਵਿਕਲਪ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਨ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਸਨ।[7] ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਅਲਮਾ ਮੈਟਰ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਬਣ ਗਈ।[8] 1967 ਵਿੱਚ, 21 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਸੇਵਾ ਲਈ ਮੁਸ਼ਕਲ ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਜਿਸਦੀ ਚੋਣ ਦਰ ਉਸ ਸਮੇਂ 0.1% ਤੋਂ ਘੱਟ ਸੀ ਅਤੇ ਸਫਲ ਮਹਿਲਾ ਉਮੀਦਵਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਸੀ।[6] ਅਰੁਣਾ ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਚੁਣੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਸਾਲ ਯੋਗਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਸਿਰਫ਼ 10 ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ।[3][6] ਉਹ ਨਾਰੀਵਾਦ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਨਕਸ਼ੇ ਕਦਮਾਂ 'ਤੇ ਮਰਦ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਿਵਲ ਸੇਵਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਨੂੰ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਪਸੰਦ ਸਮਝਦੀ ਸੀ। ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦਾ ਉਸਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨੈਤਿਕਤਾ 'ਤੇ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਐਮ. ਐਨ. ਰਾਏ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸੋਚਣ ਦੇ ਢੰਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ।[ਨੋਟ 4][6] ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਸਾਲ ਦੇ ਕੋਰਸ ਲਈ ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ਼ ਐਡਮਿਨਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਸਾਲ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਵਾਲੀ ਸਿਖਲਾਈ ਜਿਸਨੂੰ ਪ੍ਰੋਬੇਸ਼ਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਬੈਚ ਵਿੱਚ 100 ਸਫਲ ਉਮੀਦਵਾਰ ਸਨ ਅਤੇ ਕੋਰਸ ਵਿੱਚ ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰ, ਕਾਨੂੰਨ, ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦਾ ਡੂੰਘਾ ਅਧਿਐਨ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਘੋੜਸਵਾਰੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕਾਲ ਤੋਂ ਸ਼ਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਅਤੇ ਸ਼ਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਬਾਰੇ ਦਿਸ਼ਾ-ਨਿਰਦੇਸ਼ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਬੈਚ ਦੇ ਹੋਰ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਪਾਠਕ੍ਰਮ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਹਿਲੂਆਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਬਗਾਵਤ ਕੀਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਕੁਝ ਸੁਧਾਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਸੀ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੈਚ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬੈਚ ਲਈ ਲਾਗੂ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। [7] == ਮਜ਼ਦੂਰ ਕਿਸਾਨ ਸ਼ਕਤੀ ਸੰਗਠਨ == ਰਾਏ ਨੇ ਸਿਵਲ ਸੇਵਾਵਾਂ ਤੋਂ  ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਗਰੀਬਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਮੁੱਦਿਆਂ ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਤਿਲੋਨਿਆ, ਰਾਜਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਸੋਸ਼ਲ ਵਰਕ ਅਤੇ ਰਿਸਰਚ ਕੇਂਦਰ (SWRC) ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਈ। <ref>''Women who dared'', by Ritu Menon.</ref><ref>[http://nrcw.nic.in/shared/sublinkimages/107.htm Aruna Roy] National Resource Center for Women, [//en.wikipedia.org/wiki/Govt._of_India Govt. of India].</ref> 1987 ਵਿੱਚ  ਸ਼ੰਕਰ ਸਿੰਘ, ਨਿਖਿਲ ਡੇ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹੋਰਨਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਮਜ਼ਦੂਰ ਕਿਸਾਨ ਸ਼ਕਤੀ ਸੰਗਠਨ (MKSS) ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ।<ref>[http://www.civilsocietyonline.com/pages/Details.aspx?83 MKSS As a Role Model] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140222212703/http://www.civilsocietyonline.com/pages/Details.aspx?83 |date=2014-02-22 }}, ''Civl Society Online''.</ref> == ਮੁਹਿੰਮਾਂ == ਅਰੁਣਾ ਰਾਏ ਗਰੀਬਾਂ ਅਤੇ ਹਾਸ਼ੀਏ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਲਈ ਕਈ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਮੋਹਰੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ, ਸੂਚਨਾ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ, ਕੰਮ ਕਰਨ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ (ਨਰੇਗਾ)<ref>{{Cite web|title = Matersfamilias {{!}} Saba Naqvi {{!}} Aug 24,2015|url = http://www.outlookindia.com/article/matersfamilias/295068|website = www.outlookindia.com|access-date = 2015-08-27}}</ref> ਅਤੇ ਰੋਟੀ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref>{{Cite web|url=https://nhrc.nic.in/press-release/right-food-fundamental-right|title=Right to Food- A Fundamental Right|website=National Human Rights Commission, India|access-date=10 March 2020}}</ref> More recently, she has been involved with the campaign for universal, non-contributory pension for unorganised sector workers as a member of the Pension Parishad<ref>{{Cite news|title = Pension Parishad calls off strike|url = http://www.thehindu.com/news/national/pension-parishad-calls-off-strike/article5487007.ece|newspaper = The Hindu|date = 2013-12-21|access-date = 2015-08-27|issn = 0971-751X}}</ref><ref>{{Cite web|title = Forgotten Brethren {{!}} Harsh Mander {{!}} Apr 20,2015|url = http://www.outlookindia.com/article/forgotten-brethren/293980|website = www.outlookindia.com|access-date = 2015-08-27}}</ref> ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਪੈਨਸ਼ਨ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਸੰਗਠਿਤ ਖੇਤਰ ਦੇ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਲਈ ਵਿਆਪਕ, ਗੈਰ-ਯੋਗਦਾਨ ਵਾਲੀ ਪੈਨਸ਼ਨ ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਐਨਸੀਪੀਆਰਆਈ ਨੇ ਵ੍ਹਿਸਲਬਲੋਅਰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਾਨੂੰਨ ਅਤੇ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਨਿਵਾਰਣ ਨੂੰ ਪਾਸ ਕਰਨ ਅਤੇ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਲਈ ਐਕਟ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਈ ਹੈ।<ref>{{Cite web|title = Aruna Roy seeks early passage of grievance redress, whistleblower bills|date = 19 December 2013|url = http://zeenews.india.com/news/nation/aruna-roy-seeks-early-passage-of-grievance-redress-whistleblower-bills_898018.html|access-date = 2015-08-27}}</ref><ref>{{Cite web|title = The Fate of RTI After One Year of Modi is a Bad Omen|url = http://thewire.in/2015/05/27/the-fate-of-rti-after-one-year-of-modi-is-a-bad-omen-2535/|website = The Wire|access-date = 2015-08-27|first = Aruna|last = Roy|archive-url = https://web.archive.org/web/20151018172904/http://thewire.in/2015/05/27/the-fate-of-rti-after-one-year-of-modi-is-a-bad-omen-2535/|archive-date = 18 October 2015|url-status = dead}}</ref> == ਪੁਰਸਕਾਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕੰਮ == ਉਸ ਨੇ 2006 ਤੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਲਾਹਕਾਰ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ (ਐਨਏਸੀ) ਦੀ ਮੈਂਬਰ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ।<ref name="hi">{{cite news|url=http://www.hindu.com/2005/06/04/stories/2005060404461200.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20060301014639/http://www.hindu.com/2005/06/04/stories/2005060404461200.htm|url-status=dead|archive-date=1 March 2006|work=[[The Hindu]]|title=NAC reconstituted|date=4 June 2005}}</ref><ref>{{Cite web|title = Daughter Of The Dust {{!}} Urvashi Butalia {{!}} Oct 16,2006|url = http://www.outlookindia.com/article/daughter-of-the-dust/232838|website = www.outlookindia.com|access-date = 2015-08-27}}</ref> ਮਜ਼ਦੂਰ ਕਿਸਾਨ ਸ਼ਕਤੀ ਸੰਗਠਨ ਦੇ ਨਾਲ, ਅਰੁਣਾ ਰਾਏ ਨੂੰ ਦਿਹਾਤੀ ਕਾਮਿਆਂ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਨਿਆਂ ਅਤੇ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਲਈ 1991 ਲਈ ਟਾਈਮਜ਼ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪਸ ਅਵਾਰਡ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref>{{Cite web |url=http://www.rmaf.org.ph/Awardees/Citation/CitationRoyAru.htm |title=Ramon Magsaysay Award Citation |access-date=7 May 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120507004705/http://www.rmaf.org.ph/Awardees/Citation/CitationRoyAru.htm |archive-date=7 May 2012 |url-status=dead }}</ref> 2000 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੂੰ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਲਈ ਰੈਮਨ ਮੈਗਸੇਸੇ ਅਵਾਰਡ ਮਿਲਿਆ।<ref>[http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/article808021.ece Thehindu.com]</ref> 2010 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਜਨਤਕ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ, ਅਕਾਦਮਿਕਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮਤਾ ਲਈ ਲਾਲ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। 2011 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੂੰ ਟਾਈਮ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਦੁਆਰਾ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸੌ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਜੋਂ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite news|title = The 2011 Time 100 |url = http://content.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,2066367_2066369_2066499,00.html|newspaper = [[Time (magazine)|Time]] |date = 2011-04-21|access-date = 2015-08-27|issn=0040-781X|first = Jyoti|last = Thottam}}</ref> ਸਤੰਬਰ 2017 ਵਿੱਚ ਟਾਈਮਜ਼ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ ਨੇ ਰਾਏ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ 11 ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੇ ਕਾਰਕੁਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਜੋਂ ਸੂਚੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਮਿਸ਼ਨ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਸਨਮਾਨਜਨਕ ਜੀਵਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ ਹੈ।<ref>{{cite web|last1=Anjali Bisaria|title=11 Human Rights Activists Whose Life Mission Is To Provide Others With A Dignified Life/|date=7 September 2017|url=http://www.indiatimes.com/news/india/11-human-rights-activists-whose-life-mission-is-to-provide-others-with-a-dignified-life-329273.html|publisher=[[Times Internet]]}}</ref> ਉਸ ਨੂੰ ਮੌਂਟਰੀਅਲ ਦੀ ਮੈਕਗਿਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਗਲੋਬਲ ਗਵਰਨੈਂਸ ਵਿੱਚ 2016 ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਦੀ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਵੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web|title=Professor of Practice Profile: Aruna Roy|url=https://www.mcgill.ca/isid/article/professor-profile/professor-practice-profile-aruna-roy|access-date=2020-11-17|website=ISID|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Professors of Practice in Global Governance|url=https://www.mcgill.ca/isid/global-governance/professors-practice-global-governance|access-date=2020-11-17|website=ISID|language=en|archive-date=2021-03-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20210330154501/https://www.mcgill.ca/isid/global-governance/professors-practice-global-governance|url-status=dead}}</ref> 2018 ਵਿੱਚ, ਐਮਕੇਐਸਐਸ ਸਮੂਹਿਕ ਦੇ ਨਾਲ, ਰਾਏ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੂਚਨਾ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਇੱਕ ਕਿਤਾਬ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ ਆਰਟੀਆਈ ਸਟੋਰੀ: ਪਾਵਰ ਟੂ ਦਿ ਪੀਪਲ ਹੈ।<ref>{{Cite web|title=New book on RTI an ode to unknown soldiers of the struggle|url=https://www.theweek.in/review/books/2018/04/15/new-book-rti-ode-unknown-soldiers-struggle.html|access-date=2020-11-17|website=The Week|language=en|archive-date=2021-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20210915134416/https://www.theweek.in/review/books/2018/04/15/new-book-rti-ode-unknown-soldiers-struggle.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|title=Book review {{!}} 'The RTI Story: Power to the People' a memoir-cum-textual tome|url=https://www.newindianexpress.com/lifestyle/books/2018/may/10/book-review--the-rti-story-power-to-the-people-a-memoir-cum-textual-tome-1812867.html|access-date=2020-11-17|website=The New Indian Express}}</ref><ref>{{Cite news|last=Raman|first=Anuradha|date=2018-05-12|title='The RTI Story: Power to the People' review: Towards transparency|language=en-IN|work=The Hindu|url=https://www.thehindu.com/books/books-reviews/the-rti-story-power-to-the-people-review-towards-transparency/article23851563.ece|access-date=2020-11-17|issn=0971-751X}}</ref><ref>{{Cite web|last=Ahluwalia|first=Sanjeev|date=2018-04-27|title=Book Review: Read it to know the pain and joy of activism|url=https://www.deccanchronicle.com/lifestyle/books-and-art/270418/read-it-to-know-the-pain-and-joy-of-activism.html|access-date=2020-11-17|website=Deccan Chronicle|language=en}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|2}} == ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ == *{{cite book|last1=Gupta|first1=Indra|title=India's 50 Most Illustrious Women|url=https://archive.org/details/indias50mostillu0000indr|date=2004|publisher=Icon Publications|location=New Delhi|isbn=9788188086030}} *{{cite book|last1=Bail|first1=S|last2=Bansal|first2=S|title=Icons of social change|url=https://archive.org/details/iconsofsocialcha0000scha|date=2004|publisher=Puffin Books|location=New Delhi}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [http://www.livemint.com/2007/05/11000841/The-idea-of-India--Aruna-Roy.html The idea of India by Aruna Roy] - ''[[Mint (newspaper)|Mint]]'' * [http://www.rediff.com/news/2000/jul/26award1.htm The Rediff Interview/ Aruna Roy] - [[Rediff.com]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1946]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਮਹਿਲਾ ਸਮਾਜਿਕ ਵਰਕਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਨਾਰੀ ਕਾਰਕੁਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਔਰਤਾਂ]] 5bfwhrqxxidimwzer9rs2vnhy7q06fh 0 91680 841709 840855 2026-06-29T20:55:53Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260629)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 841709 wikitext text/x-wiki {{ਅਨੁਵਾਦ}} {{See also |ਬਲੈਕ ਬਾਡੀ|ਪਲੈਂਕ ਦਾ ਨਿਯਮ|ਥਰਮਲ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ}} [[File:Black body.svg|thumb|303px|ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਤਾਪਮਾਨ ਵਧਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਬਲੈਕ ਬਾਡੀ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ ਦੀ ਵਕਰ (ਕਰਵ) ਦਾ ਉੱਚਤਮ ਨਾਪ (ਪੀਕ) ਨਿਮਨ ਤਾਕਤਾਂ ਅਤੇ ਲੰਬਾਈਆਂ ਤਰੰਗ-ਲੰਬਾਈਆਂ ਵੱਲ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਲੈਕ ਬਾਡੀ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ ਗ੍ਰਾਫ ਰੇਲੀਘ ਅਤੇ ਜੀਨਸ ਦੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਮਾਡਲ ਨਾਲ ਵੀ ਤੁਲਨਾਯੋਗ ਹੈ।]] [[Image:PlanckianLocus.png|thumb|303px|ਬਲੈਕ ਬਾਡੀ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ ਦਾ ਰੰਗ ([[ਕ੍ਰੋਮੈਟੀਸਿਟੀ]]) ਬਲੇਕ ਬਾਡੀ ਦੇ ਤਾਪਮਾਨ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅਜਿਹੇ ਰੰਗਾਂ ਦਾ [[ਲੋਕੁਸ (ਗਣਿਤ)|ਲੋਕੁਸ]], ਜੋ ਇੱਥੇ [[CIE 1931 ਕਲਰ ਸਪੇਸ|CIE 1931 ''x,y'' ਸਪੇਸ]] ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, [[ਪਲੇਂਕੀਅਨ ਲੋਕੁਸ]] ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।]] '''ਬਲੈਕ ਬਾਡੀ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ''' ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਜਾਂ ਅੰਦਰ ਉਸਦੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਨਾਲ [[ਥਰਮੋਡਾਇਨੈਮਿਕ ਸੰਤੁਲਨ]] ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਕਿਸੇ [[ਬਲੈਕ ਬਾਡੀ]] (ਕੋਈ ਅਪਾਰਦਸ਼ਕ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਪਰਵਰਤਕ ਵਸਤੂ) ਦੁਆਰਾ ਨਿਕਾਸ ਕੀਤੀ ਗਈ ) [[ਥਰਮਲ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ|ਥਰਮਲ]] [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ]] ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਇੱਕ ਖਾਸ ਸਪੈਕਟ੍ਰਮ ਅਤੇ ਚਮਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸਿਰਫ ਵਸਤੂ ਦੇ ਤਾਪਮਾਨ ਉੱਤੇ ਹੀ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਹਿਸਾਨ ਕਿਤਾਬ ਅਤੇ ਥਿਊਰੀ ਨੂੰ ਇੱਕਸਾਰ ਅਤੇ ਸਥਿਰ ਹੋਣ ਦੇ ਲਿਹਾਜ ਨਾਲ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{harvnb|Loudon|2000}}, Chapter 1.</ref><ref>{{harvnb|Mandel|Wolf|1995}}, Chapter 13.</ref><ref>{{harvnb|Kondepudi|Prigogine|1998}}, Chapter 11.</ref><ref name=Landsberg>{{harvnb|Landsberg|1990}}, Chapter 13.</ref> == ਸਪੈਕਟ੍ਰਮ == == ਵਿਆਖਿਆ == == ਸਮੀਕਰਨਾਂ == === ਬਲੈਕ-ਬਾਡੀ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ ਦਾ ਪਲੈਂਕ ਦਾ ਨਿਯਮ === === ਵੇਇਨ ਦਾ ਡਿਸਪਲੇਸਮੈਂਟ ਨਿਯਮ === === ਸਟੀਫਨ-ਬੋਲਟਜ਼ਮਨ ਨਿਯਮ === == ਇਨਸਾਨੀ-ਸ਼ਰੀਰ ਇਮਿਸ਼ਨ == == ਇੱਕ ਗ੍ਰਹਿ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਤਾਰੇ ਦਰਮਿਆਨ ਤਾਪਮਾਨ ਸਬੰਧ == === ਧਰਤੀ ਦਾ ਬਣਾਵਟੀ ਤਾਪਮਾਨ === == ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਗਿਆਨ == == ਕਿਸੇ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਬਲੈਕ ਬਾਡੀ ਲਈ ਡੌਪਲਰ ਇੱਫੈਕਟ == == ਇਤਿਹਾਸ == === ਬਾਲਫਰ ਸਟੀਵ੍ਰਟ === === ਗੁਸਤਵ ਕ੍ਰਿਸਚੌੱਫ === == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == {{colbegin|3}} * [[ਬੋਲੋਮੀਟਰ]] * [[ਰੰਗ ਤਾਪਮਾਨ]] * [[ਇਨਫ੍ਰਾ-ਰੈੱਡ ਥਰਮੋਮੀਟਰ]] * [[ਫੋਟੌਨ ਪੋਲਰਾਇਜ਼ੇਸ਼ਨ]] * [[ਪਲੈਂਕ ਦਾ ਨਿਯਮ]] * [[ਪਾਇਰੋਮੀਟਰੀ]] * [[ਰੇਲੀਘ-ਜੀਨਜ਼ ਨਿਯਮ]] * [[ਥਰਮੋਗ੍ਰਾਫੀ]] * [[ਸਾਕੁਮਾ-ਹੈੱਟੋਰੀ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] {{colend}} == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|30em}} === ਗ੍ਰੰਥ ਸੂਚੀ === {{refbegin}} *{{cite book |last1=Chandrasekhar |first1=S. |author1-link=Subrahmanyan Chandrasekhar |year=1950 |title=Radiative Transfer |publisher=[[Oxford University Press]] |ref=harv }} *{{cite book |last1=Goody |first1=R. M. |last2=Yung |first2=Y. L. |author2-link=Yuk L. Yung |year=1989 |title=Atmospheric Radiation: Theoretical Basis |url=https://archive.org/details/atmosphericradia0000good_2nded |edition=2nd |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-510291-8 |ref=harv }} *{{Cite book |last1=Hermann |first1=A. |author1-link=Armin Hermann |others=Nash, C.W. (transl.) |year=1971 |title=The Genesis of Quantum Theory |url=https://archive.org/details/genesisofquantum00herm |publisher=[[MIT Press]] |isbn=0-262-08047-8 |ref=harv }} a translation of ''Frühgeschichte der Quantentheorie (1899–1913)'', Physik Verlag, Mosbach/Baden. *{{cite journal |last1=Kirchhoff |first1=G. |author1-link=Gustav Kirchhoff |last2=[27 October 1859] |year=1860a |title=Über die Fraunhofer'schen Linien |journal=[[Monatsberichte der Königlich Preussischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin]] |pages=662–665 |doi= |ref=harv }} *{{cite journal |last1=Kirchhoff |first1=G. |author1-link=Gustav Kirchhoff |last2=[11 December 1859] |date= 1860b |title=Über den Zusammenhang zwischen Emission und Absorption von Licht und Wärme |journal=[[Monatsberichte der Königlich Preussischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin]] |pages=783–787 |doi= |ref=harv }} *{{cite journal |last1=Kirchhoff |first1=G. |author1-link=Gustav Kirchhoff |year=1860c |title=Ueber das Verhältniss zwischen dem Emissionsvermögen und dem Absorptionsvermögen der Körper für Wärme and Licht |journal=[[Annalen der Physik und Chemie]] |volume=109 |issue=2 |pages=275–301 |doi=10.1002/andp.18601850205 |ref=harv |bibcode = 1860AnP...185..275K }} Translated by Guthrie, F. as {{cite journal |last1=Kirchhoff |first1=G. |year=1860 |title=On the relation between the radiating and absorbing powers of different bodies for light and heat |journal=[[Philosophical Magazine]] |volume=Series 4, volume 20 |pages=1–21 }} *{{Citation | last = Kirchhoff | first = G. | author-link = Gustav Kirchhoff | title = Gessamelte Abhandlungen | place = Leipzig | publisher = Johann Ambrosius Barth | series = | volume = | origyear = 1862 | year = 1882 | edition = | chapter = Ueber das Verhältniss zwischen dem Emissionsvermögen und dem Absorptionsvermögen der Körper für Wärme und Licht | chapterurl = | page = | pages = 571–598 | ref = harv }} *{{cite book |last1=Kondepudi |first1=D. |author1-link=Dilip Kondepudi |last2=Prigogine |first2=I. |author2-link=Ilya Prigogine |year=1998 |title=Modern Thermodynamics. From Heat Engines to Dissipative Structures |publisher=[[John Wiley & Sons]] |isbn=0-471-97393-9 |ref=harv }} *{{cite book |last1=Kragh |first1=H. |author1-link=Helge Kragh |year=1999 |title=Quantum Generations: a History of Physics in the Twentieth Century |url=https://archive.org/details/quantumgeneratio0000krag |publisher=[[Princeton University Press]] |isbn=0-691-01206-7 |ref=harv }} *{{cite book |last1=Kuhn |first1=T. S. |author1-link=Thomas Kuhn |year=1978 |title=Black–Body Theory and the Quantum Discontinuity |url=https://archive.org/details/blackbodytheoryq0000kuhn |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=0-19-502383-8 |ref=harv }} *{{cite book |last1=Landsberg |first1=P. T. |year=1990 |title=Thermodynamics and statistical mechanics |url=https://books.google.com/books?id=0gnWL7tmxm0C&pg=PA208 |edition=Reprint |publisher=[[Courier Dover Publications]] |isbn=0-486-66493-7 |ref=harv }} *{{cite book |last1=Lavenda |first1=Bernard Howard |author1-link=Bernard H. Lavenda |year=1991 |title=Statistical Physics: A Probabilistic Approach |url=https://archive.org/details/statisticalphysi0000lave |publisher=[[John Wiley & Sons]] |isbn=978-0-471-54607-8 |pages=[https://archive.org/details/statisticalphysi0000lave/page/41 41]–42 |ref=harv }} *{{cite book |last1=Loudon |first1=R. |author1-link=Rodney Loudon |year=2000 |origyear=1973 |title=The Quantum Theory of Light |publisher=[[Cambridge University Press]] |edition=third |isbn=0-19-850177-3 |ref=harv }} *{{cite book |last1=Mandel |first1=L. |author1-link=Leonard Mandel |last2=Wolf |first2=E. |author2-link=Emil Wolf |year=1995 |title=Optical Coherence and Quantum Optics |url=https://archive.org/details/opticalcoherence0000mand |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=0-521-41711-2 |ref=harv }} *{{cite book |last1=Mehra |first1=J. |author1-link=Jagdish Mehra |last2=Rechenberg |first2=H. |author2-link=Hlemut Rechenberg |year=1982 |title=The Historical Development of Quantum Theory |volume=volume 1, part 1 |publisher=[[Springer-Verlag]] |isbn=0-387-90642-8 |ref=harv }} *{{cite book |last1=Mihalas |first1=D. |author1-link=Dimitri Mihalas |last2=Weibel-Mihalas |first2=B. |year=1984 |title=Foundations of Radiation Hydrodynamics |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=0-19-503437-6 |ref=harv }} *{{cite journal |last1=Milne |first1=E.A. |author1-link=Edward Arthur Milne |year=1930 |title=Thermodynamics of the Stars |journal=[[Handbuch der Astrophysik]] |volume=3, part 1 |pages=63–255 |doi= |ref=harv }} *{{cite book |last1=Partington |first1=J.R. |author1-link=J.R. Partington |year=1949 |title=An Advanced Treatise on Physical Chemistry. Volume 1. Fundamental Principles. The Properties of Gases |publisher=[[Longman|Longmans, Green and Co.]] |ref=harv }} *{{cite book |last1=Planck |first1=M. |author1-link=Max Planck |others=translated by Masius, M. |origyear= 1912 |year=1914 |title=The Theory of Heat Radiation |url=https://archive.org/details/theoryofheatradi0000plan |publisher=[[P. Blakiston's Sons & Co.]] |ref=harv }} *{{Cite book |last1=Rybicki |first1=G. B. |last2=Lightman |first2=A. P. |author2-link=Alan Lightman |year=1979 |title=Radiative Processes in Astrophysics |url=https://books.google.com/books?id=LtdEjNABMlsC&printsec=frontcover |publisher=[[John Wiley & Sons]] |isbn=0-471-82759-2 |ref=harv }} *{{cite book |last1=Schirrmacher |first1=A. |author1-link=Arne Schirrmacher |year=2001 |title=Experimenting theory: the proofs of Kirchhoff's radiation law before and after Planck |publisher=[[Münchner Zentrum für Wissenschafts und Technikgeschichte]] |ref=harv }} *{{cite journal |last1=Siegel |first1=D.M. |year=1976 |title=Balfour Stewart and Gustav Robert Kirchhoff: two independent approaches to "Kirchhoff's radiation law" |journal=[[Isis (journal)|Isis]] |volume=67 |issue=4 |pages=565–600 |doi=10.1086/351669 |ref=harv }} *{{cite journal |last1=Stewart |first1=B. |author1-link=Balfour Stewart |year=1858 |title=An account of some experiments on radiant heat |journal=[[Transactions of the Royal Society of Edinburgh]] |volume=22 |pages=1–20 |doi= |ref=harv }} *{{cite journal |last1=Wien |first1=W. |author1-link=Wilhelm Wien |year=1894 |title=Temperatur und Entropie der Strahlung |journal=[[Annalen der Physik]] |volume=288 |issue=5 |pages=132–165 |doi= 10.1002/andp.18942880511 |ref=harv |bibcode = 1894AnP...288..132W }} {{refend}} == ਹੋਰ ਲਿਖਤਾਂ == *{{cite book|author1=Kroemer, Herbert |author2=Kittel, Charles |title=Thermal Physics |url=https://archive.org/details/thermalphysics0000kitt |edition=2nd|publisher=W. H. Freeman Company|year=1980 |isbn=0-7167-1088-9}} *{{cite book|author1=Tipler, Paul |author2=Llewellyn, Ralph |title=Modern Physics |url=https://archive.org/details/modernphysics0000tipl |edition=4th|publisher=W. H. Freeman|year=2002|isbn=0-7167-4345-0}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == *[http://www.spectralcalc.com/blackbody/blackbody.html Calculating Black-body Radiation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100412201754/http://www.spectralcalc.com/blackbody/blackbody.html |date=2010-04-12 }} Interactive calculator with Doppler Effect. Includes most systems of units. *[http://academo.org/demos/colour-temperature-relationship/ Color-to-Temperature demonstration] at Academo.org * [https://www.neonics.co.th/%E0%B8%AB%E0%B8%A1%E0%B8%A7%E0%B8%94%E0%B8%AB%E0%B8%A1%E0%B8%B9%E0%B9%88%E0%B8%AA%E0%B8%B4%E0%B8%99%E0%B8%84%E0%B9%89%E0%B8%B2/%e0%b9%80%e0%b8%84%e0%b8%a3%e0%b8%b7%e0%b9%88%e0%b8%ad%e0%b8%87%e0%b8%a7%e0%b8%b1%e0%b8%94%e0%b8%ad%e0%b8%b8%e0%b8%93%e0%b8%ab%e0%b8%a0%e0%b8%b9%e0%b8%a1%e0%b8%b4%e0%b8%ad%e0%b8%b4%e0%b8%99%e0%b8%9f%e0%b8%a3%e0%b8%b2%e0%b9%80%e0%b8%a3%e0%b8%94 Infrared technology & sensor] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210504081950/https://www.neonics.co.th/%E0%B8%AB%E0%B8%A1%E0%B8%A7%E0%B8%94%E0%B8%AB%E0%B8%A1%E0%B8%B9%E0%B9%88%E0%B8%AA%E0%B8%B4%E0%B8%99%E0%B8%84%E0%B9%89%E0%B8%B2/%E0%B9%80%E0%B8%84%E0%B8%A3%E0%B8%B7%E0%B9%88%E0%B8%AD%E0%B8%87%E0%B8%A7%E0%B8%B1%E0%B8%94%E0%B8%AD%E0%B8%B8%E0%B8%93%E0%B8%AB%E0%B8%A0%E0%B8%B9%E0%B8%A1%E0%B8%B4%E0%B8%AD%E0%B8%B4%E0%B8%99%E0%B8%9F%E0%B8%A3%E0%B8%B2%E0%B9%80%E0%B8%A3%E0%B8%94 |date=2021-05-04 }} [https://www.neonics.co.th/ Neoncis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210419050359/https://www.neonics.co.th/ |date=2021-04-19 }} *[http://hyperphysics.phy-astr.gsu.edu/Hbase/thermo/coobod.html#c1 Cooling Mechanisms for Human Body] – From Hyperphysics *[https://web.archive.org/web/20120103021555/http://www.x20.org/library/thermal/blackbody.htm Descriptions of radiation emitted by many different objects] *[http://webphysics.davidson.edu/Applets/java11_Archive.html Black-Body Emission Applet] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100609050537/http://webphysics.davidson.edu/Applets/java11_Archive.html |date=2010-06-09 }} *[http://demonstrations.wolfram.com/BlackbodySpectrum/ "Blackbody Spectrum"] by Jeff Bryant, [[Wolfram Demonstrations Project]], 2007. {{DEFAULTSORT:ਬਲੈਕ ਬਾਡੀ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇਨਫ੍ਰਾ-ਰੈੱਡ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤਾਪ ਸੰਚਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਸਟ੍ਰੋਫਿਜ਼ਿਕਸ]] l73128n19rw1iwd7hxyyzenf1jpteyp 0 92059 841650 835670 2026-06-29T19:24:48Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260629)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 841650 wikitext text/x-wiki {{For|ਇੱਕ ਘੱਟ ਤਕਨੀਕੀ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵਾਸਤੇ|ਸਟੈਟਿਕ ਇਲੈਕਟ੍ਰੀਸਿਟੀ}} [[Image:Paper shavings attracted by charged cd.jpg|framed|ਇੱਕ ਚਾਰਜ ਕੀਤੀ ਹੋਈ CD ਦੁਆਰਾ ਖਿੱਚੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਪੇਪਰ ਸਟ੍ਰਿਪਾਂ]] ''' ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਸਟੈਟਿਕਸ''' [[ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] ਦੀ ਉਹ ਸ਼ਾਖਾ ਹੈ ਜੋ ਸਟੇਸ਼ਨਰੀ ਜਾਂ ਧੀਮੀ-ਗਤੀ ਵਾਲ਼ੇ [[ਇਲੇਕਟ੍ਰਿਕ ਚਾਰਜ]]ਾਂ ਦੇ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਵਰਤਦੀ ਹੈ। [[ਕਲਾਸੀਕਲ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ, ਇਹ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਕੁੱਝ ਪਦਾਰਥ ਜਿਵੇਂ [[ਐਂਬਰ]] [[ਟ੍ਰਾਇਬੋਇਲੇਕਟ੍ਰਿਕ ਇੱਫੈਕਟ|ਰਗੜ]]ਨ ਤੋਂ ਬਾਦ ਹਲਕੇ ਵਜ਼ਨ ਵਾਲੇ ਕਣਾਂ ਨੂੰ ਖਿੱਚਦੇ ਹਨ। ਐਂਬਰ ਵਾਸਤੇ [[ਗ੍ਰੀਕ ਭਾਸ਼ਾ|ਗ੍ਰੀਕ]] ਸ਼ਬਦ {{lang|grc|ήλεκτρον}}, ਜਾਂ ''{{lang|grc-Latn|electron}}'', ਇਲੈਕਟ੍ਰੀਸਿਟੀ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਸੋਰਸ ਸੀ। ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਸਟੈਟਿਕ ਵਰਤਾਰਾ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਚਾਰਜਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਪਾਏ ਗਏ [[ਫੋਰਸ]]ਾਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਫੋਰਸਾਂ ਨੂੰ [[ਕੂਲੌਂਬ ਦਾ ਨਿਯਮ|ਕੂਲੌਂਬ ਦੇ ਨਿਯਮ]] ਰਾਹੀਂ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਸਟੈਟਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੰਡਿਊਸ ਕੀਤੇ (ਥੋਪੇ) ਹੋਏ ਫੋਰਸ ਜਰਾ ਕਮਜ਼ੋਰ ਲਗਦੇ ਹਨ, ਫੇਰ ਵੀ ਕੁੱਝ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਸਟੈਟਿਕ ਫੋਰਸ ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ]] ਅਤੇ [[ਪ੍ਰੋਟੌਨ]] ਦਰਮਿਆਨ ਇੱਕ ਫੋਰਸ, ਜੋ ਰਲ ਕੇ ਇੱਕ [[ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ]] [[ਐਟਮ]] ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਕ੍ਰਿਆਸ਼ੀਲ [[ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ]] ਫੋਰਸ ਤੋਂ ਤਕਰੀਬਨ 36 [[ਮੈਗਨੀਟਿਊਡ ਦਾ ਦਰਜਾ|ਗੁਣਾ]] ਜਿਆਦਾ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। == ਕੂਲੌਂਬ ਦਾ ਨਿਯਮ == ਕੂਲੌਂਬ ਨੇ ਚਾਰਜ ਹੋਈਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਫੋਰਸਾਂ ਨੂੰ ਨਾਪਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ [[ਪ੍ਰਯੋਗ]] ਕੀਤੇ। ਜਦੋਂ ਚਾਰਜ ਹੋਈਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਰੇਖਿਕ [[ਅਕਾਰ]] ਉਹਨਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਦੂਰੀ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਸੂਖਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਅਕਾਰ [[ਇਗਨੋਰ]] ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਚਾਰਜ ਹੋਈਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ [[ਪੋਆਇੰਟ ਚਾਰਜ]] ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। [[ਕੂਲੌਂਬ ਦਾ ਨਿਯਮ|ਕੂਲੌਂਬ ਦੇ ਨਿਯਮ]] ਮੁਤਾਬਿਕ ਦੋ [[ਪੋਆਇੰਟ]] ਚਾਰਜਾਂ ਦਰਮਿਆਨ [[ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ]] ਦਾ [[ਫੋਰਸ]] ਚਾਰਜਾਂ ਦੇ ਮੁੱਲ ਦੇ [[ਗੁਣਨਫਲ]] ਦੇ [[ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਨੁਪਾਤ ਵਿੱਚ]] ([[ਡਾਇਰੈਕਟਲੀ ਪਰੋਪੋਸ਼ਨਲ]]) ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਦੂਰੀ ਦੇ [[ਉਲਟੇ ਅਨੁਪਾਤ ਵਿੱਚ]] ([[ਇਨਵਰਸਲੀ ਪਰੋਪੋਸ਼ਨਲ]]) ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫੋਰਸ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੋਵੇਂ ਚਾਰਜਾਂ ਦੀ [[ਪੁਜੀਸ਼ਨ]] ਨੂੰ ਮਿਲਾਉਣ ਵਾਲੀ ਲਾਈਨ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਕ੍ਰਿਆ (ਐਕਟ) ਕਰਦਾ ਹੈ। *ਮੰਨ ਲਓ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਦੋ ਪੋਆਇੰਟ ਚਾਰਜ '''ਕਿਆਊ-ਵੱਨ''' ਤੇ '''ਕਿਆਊ-ਟੂ''' ਹਨ ਜੋ [[ਵੈਕੱਮ]] ਅੰਦਰ ਇੱਕ [[ਡਿਸਟੈਂਸ]] '''r''' ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੋਣ। *ਤਾਂ [[ਕੂਲੌਂਬ ਦਾ ਨਿਯਮ|ਕੂਲੌਂਬ ਦੇ ਨਿਯਮ]] ਮੁਤਾਬਿਕ; '''F ∝ (|ਕਿਆਊ-ਵੱਨ| ✕ |ਕਿਆਊ-ਟੂ|)/(r²)''' ਜਾਂ '''F = k (|ਕਿਆਊ-ਵੱਨ| ✕ |ਕਿਆਊ-ਟੂ|)/(r²)''' *ਜਿੱਥੇ '''k,''' '''ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਸਟੈਟਿਕਸ ਫੋਰਸ ਕੌਂਸਟੈਂਟ''' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਮੁੱਲ ਚਾਰਜਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ '''ਮਾਧਿਅਮ (ਮੀਡੀਅਮ) ਦੀ ਫਿਤਰਤ''' ਉੱਤੇ ਅਤੇ '''ਯੂਨਿਟਾਂ ਦੇ ਸਿਸਟਮ''' ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। *ਜਦੋਂ ਚਾਰਜ ਫਰੀ ਸਪੇਸ (ਹਵਾ/ਵੈਕੱਮ) ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ '''cgs ਸਿਸਟਮ''' ਵਿੱਚ ਇਸ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਸਟੈਟਿਕਸ ਫੋਰਸ ਕੌਂਸਟੈਂਟ ਦਾ ਮੁੱਲ '''k = 1''' ਹੁੰਦਾ ਹੈ। *S I ਯੂਨਿਟਾਂ ਅੰਦਰ '''k = 9 ✕ 10⁹ N m² C⁻²''' ਹੁੰਦਾ ਹੈ। *ਅਸੀਂ ਲਿਖਦੇ ਹਾਂ; :'''k = 1/(4πε₀)''' *ਜਿੱਥੇ '''ε₀''' (ਐਪਸਾਈਲਨ ਨੌਟ) ਨੂੰ ਸੁਤੰਤਰ (ਫਰੀ) ਸਪੇਸ ਦੀ [[ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ:ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ/ਐ#ਐਬਸੋਲਿਊਟ ਇਲੈਕਟ੍ਰੀਕਲ ਪਰਮਿਟੀਵਿਟੀ|ਐਬਸੋਲਿਊਟ ਇਲੈਕਟ੍ਰੀਕਲ ਪਰਮਿਟੀਵਿਟੀ]] (ਸ਼ੁੱਧ ਬਿਜਲਈ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਦਾ ਗੁਣ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। *ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ '''F = (|ਕਿਆਊ-ਵੱਨ| ✕ |ਕਿਆਊ-ਟੂ|)/( (4πε₀ r²)''' <big>'''ε₀''' ਦੀਆਂ ਯੂਨਿਟਾਂ, ਡਾਇਮੈਨਸ਼ਨਾਂ ਅਤੇ ਮੁੱਲ</big> **ਓਪਰੋਕਤ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਤੋਂ; '''ε₀ = (|ਕਿਆਊ-ਵੱਨ| ✕ |ਕਿਆਊ-ਟੂ|)/( (4π F r²)''' ਕਿਉਂਕਿ S I ਯੂਨਿਟਾਂ ਵਿੱਚ ਚਾਰਜ ਕੂਲੌਂਬ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸਲਈ, ਐਪਸਾਈਲਨ-ਨੌਟ ਦੀਆਂ ਯੂਨਿਟਾਂ = '''C² N⁻¹ m⁻²''' **ਐਪਸਾਈਲਨ-ਨੌਟ ਦੀਆਂ ਡਾਇਮੈਨਸ਼ਨਾਂ = '''[M⁻¹ L⁻³ A²]''' **ਐਪਸਾਈਲਨ-ਨੌਟ ਦਾ ਮੁੱਲ = 1/(4π k) = 8.85 ✕ 10⁻¹² C² N⁻¹ m⁻² == ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਫੀਲਡ == === ਗਾਓਸ ਦਾ ਨਿਯਮ === === ਪੋਇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਲਾਪਲੇਸ ਸਮੀਕਰਨਾਂ === == ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਸਟੈਟਿਕਸ ਅਨੁਮਾਨ == === ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਸਟੈਟਿਕਸ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ === === ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਸਟੈਟਿਕਸ ਐਨਰਜੀ === === ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਸਟੈਟਿਕਸ ਪ੍ਰੈੱਸ਼ਰ === == ਟ੍ਰਾਈਬੋਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਸੀਰੀਜ਼ == == ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਸਟੈਟਿਕਸ ਪਉਟਐਸ਼ਲ == == ਚਾਰਜ ਨਿਊਟ੍ਰਲਾਇਜ਼ੇਸ਼ਨ == == ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਸਟੈਟਿਕਸ ਇੰਡਕਸ਼ਨ == == ਸਟੈਟਿਕ ਇਲੈਕਟ੍ਰੀਸਿਟੀ == === ਸਟੈਟਿਕ ਇਲੈਕਟ੍ਰੀਸਿਟੀ ਅਤੇ ਕੈਮੀਕਲ ਇੰਡਸਟਰੀ === ==== ਲਾਗੂ ਹੋਣ ਯੋਗ ਮਿਆਰ ==== 1.BS PD CLC/TR 50404:2003 Code of Practice for Control of Undesirable Static Electricity 2.NFPA 77 (2007) Recommended Practice on Static Electricity 3.API RP 2003 (1998) Protection Against Ignitions Arising Out of Static, Lightning, and Stray Currents == ਕਮ੍ਰਸ਼ਲ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਸਟੈਟਿਕਸ ਇੰਡਕਸ਼ਨ == == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == *[[ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੇਟਿਜ਼ਮ]] *[[ਪਰਮਿੱਟੀਵਿਟੀ]] ਅਤੇ [[ਰਿਲੇਟਿਵ ਪਰਮਿੱਟੀਵਿਟੀ]] *[[ਆਇਨਿਕ ਬੌਂਡ]] *[[ਇਲੇਕਟ੍ਰੋਨੈਗਟੇਵਿਟੀ]] *[[ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਸਟੈਟਿਕਸ ਡਿਸਚਾਰਜ]] *[[ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਸਟੈਟਿਕਸ ਸੈਪਰੇਟਰ]] *[[ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਸਟੈਟਿਕਸ ਵੋਲਟਮੀਟਰ]] == ਹਵਾਲੇ == *{{cite book |author=Faraday, Michael |title=Experimental Researches in Electricity |location=London |publisher=Royal Inst |year=1839}}{{gutenberg|no=14986|name=e-book}} *{{cite book |author1=Halliday, David |author2=Robert Resnick |author3=Kenneth S. Krane |title=Physics |url=https://archive.org/details/physicsresn00resn | location=New York |publisher=John Wiley & Sons |year=1992 |isbn=0-471-80457-6}} *{{cite book |author=[[David J. Griffiths|Griffiths, David J.]] |title=Introduction to Electrodynamics |url=https://archive.org/details/introductiontoel0ed3grif |location=Upper Saddle River, NJ |publisher=Prentice Hall |year=1999 |isbn=0-13-805326-X}} *{{cite book |author1=Hermann A. Haus |author2=James R. Melcher |title=Electromagnetic Fields and Energy |url=https://archive.org/details/electromagneticf0000haus |location=Englewood Cliffs, NJ |publisher=Prentice-Hall |year=1989 |isbn=0-13-249020-X}} {{Reflist}} == ਹੋਰ ਲਿਖਤਾਂ == ;ਲੇਖ *William J. Beaty, "''[http://amasci.com/emotor/zapped.html Humans and sparks; The Cause, Stopping the Pain, and 'Electric People]''". 1997. ;ਪੁਸਤਕਾਂ *[[William Cecil Dampier]], "''The theory of experimental electricity''". Cambridge [Eng.] University press, 1905 (Cambridge physical series). xi, 334 p. illus., diagrs. 23&nbsp;cm. LCCN 05040419 //r33 *[[William Thomson Kelvin]], [https://books.google.com/books?id=Y_QEAAAAYAAJ Reprint of Papers on Electrostatics and Magnetism By William Thomson Kelvin], Macmillan 1872 *[[Alexander MacAulay]] Utility of [[Quaternions]] in Physics. [https://books.google.com/books?id=EAI5AAAAMAAJ&pg=PA55 Electrostatics—General Problem]. Macmillan 1893 * Alexander Russell, A Treatise on the Theory of Alternating Currents. [https://books.google.com/books?id=fJQ3AAAAMAAJ&pg=PA2 Electrostatics]. University Press 1904 == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == {{Wiktionary}} * [http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4252692.stm Man's static jacket sparks alert]". BBC News, 16 September 2005. * [https://web.archive.org/web/20081217035930/http://www.zeusinc.com/pdf/Zeus_Static.pdf Static Electricity and Plastics] * "[http://wolfsonelectrostatics.com/news/news-item12.asp Can shocks from static electricity damage your health?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090705060435/http://wolfsonelectrostatics.com/news/news-item12.asp |date=2009-07-05 }}". Wolfson Electrostatics News pages. * [http://amasci.com/weird/unusual/e-wall.html Invisible wall of static:] *[http://www.nevaelectromagnetics.com/ElectrostaticsModeling.html Downloadable electrostatic BEM modules in MATLAB for simple capacitance problems] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304033545/http://www.nevaelectromagnetics.com/ElectrostaticsModeling.html |date=2016-03-04 }} *[http://physics.gmu.edu/~joe/PHYS685/Topic1.pdf Introduction to Electrostatics: Point charges can be treated as a distribution using the Dirac delta function] {{Library resources box |by=no |onlinebooks=no |others=no |about=yes |label=Electrostatics}} {{Wikiversity-inline|Physics_equations/19-Electric_Potential_and_Electric_Field|Electrostatics}} {{Authority control}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਅੰਦਰ ਧਾਰਨਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਸਟੈਟਿਕਸ|*]] c96jisxumq7lrw0hrytxy3mx0fsgsgh 0 92224 841674 725318 2026-06-29T20:01:24Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260629)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 841674 wikitext text/x-wiki '''ਕੂਲੌਂਬ''' ਨੇ ਚਾਰਜ ਹੋਈਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਫੋਰਸਾਂ ਨੂੰ ਨਾਪਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ [[ਪ੍ਰਯੋਗ]] ਕੀਤੇ। ਜਦੋਂ ਚਾਰਜ ਹੋਈਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਰੇਖਿਕ [[ਅਕਾਰ]] ਉਹਨਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਦੂਰੀ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਸੂਖਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਅਕਾਰ [[ਇਗਨੋਰ]] ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਚਾਰਜ ਹੋਈਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ [[ਪੋਆਇੰਟ ਚਾਰਜ]] ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। '''ਕੂਲੌਂਬ ਦੇ ਨਿਯਮ''' ਮੁਤਾਬਿਕ ਦੋ [[ਪੋਆਇੰਟ]] ਚਾਰਜਾਂ ਦਰਮਿਆਨ [[ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ]] ਦਾ [[ਫੋਰਸ]] ਚਾਰਜਾਂ ਦੇ ਮੁੱਲ ਦੇ [[ਗੁਣਨਫਲ]] ਦੇ [[ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਨੁਪਾਤ ਵਿੱਚ]] ([[ਡਾਇਰੈਕਟਲੀ ਪਰੋਪੋਸ਼ਨਲ]]) ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਦੂਰੀ ਦੇ [[ਉਲਟੇ ਅਨੁਪਾਤ ਵਿੱਚ]] ([[ਇਨਵਰਸਲੀ ਪਰੋਪੋਸ਼ਨਲ]]) ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫੋਰਸ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੋਵੇਂ ਚਾਰਜਾਂ ਦੀ [[ਪੁਜੀਸ਼ਨ]] ਨੂੰ ਮਿਲਾਉਣ ਵਾਲੀ ਲਾਈਨ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਕ੍ਰਿਆ (ਐਕਟ) ਕਰਦਾ ਹੈ। *ਮੰਨ ਲਓ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਦੋ ਪੋਆਇੰਟ ਚਾਰਜ '''ਕਿਆਊ-ਵੱਨ''' ਤੇ '''ਕਿਆਊ-ਟੂ''' ਹਨ ਜੋ [[ਵੈਕੱਮ]] ਅੰਦਰ ਇੱਕ [[ਡਿਸਟੈਂਸ]] '''r''' ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੋਣ। *ਤਾਂ '''ਕੂਲੌਂਬ ਦੇ ਨਿਯਮ''' ਮੁਤਾਬਿਕ; '''F ∝ (|ਕਿਆਊ-ਵੱਨ| ✕ |ਕਿਆਊ-ਟੂ|)/(r²)''' ਜਾਂ '''F = k (|ਕਿਆਊ-ਵੱਨ| ✕ |ਕਿਆਊ-ਟੂ|)/(r²)''' *ਜਿੱਥੇ '''k,''' '''ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਸਟੈਟਿਕਸ ਫੋਰਸ ਕੌਂਸਟੈਂਟ''' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਮੁੱਲ ਚਾਰਜਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ '''ਮਾਧਿਅਮ (ਮੀਡੀਅਮ) ਦੀ ਫਿਤਰਤ''' ਉੱਤੇ ਅਤੇ '''ਯੂਨਿਟਾਂ ਦੇ ਸਿਸਟਮ''' ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। *ਜਦੋਂ ਚਾਰਜ ਫਰੀ ਸਪੇਸ (ਹਵਾ/ਵੈਕੱਮ) ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ '''cgs ਸਿਸਟਮ''' ਵਿੱਚ ਇਸ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਸਟੈਟਿਕਸ ਫੋਰਸ ਕੌਂਸਟੈਂਟ ਦਾ ਮੁੱਲ '''k = 1''' ਹੁੰਦਾ ਹੈ। *S। ਯੂਨਿਟਾਂ ਅੰਦਰ '''k = 9 ✕ 10⁹ N m² C⁻²''' ਹੁੰਦਾ ਹੈ। *ਅਸੀਂ ਲਿਖਦੇ ਹਾਂ; :'''k = 1/(4πε₀)''' *ਜਿੱਥੇ '''ε₀''' (ਐਪਸਾਈਲਨ ਨੌਟ) ਨੂੰ ਸੁਤੰਤਰ (ਫਰੀ) ਸਪੇਸ ਦੀ [[ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ:ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ/ਐ#ਐਬਸੋਲਿਊਟ ਇਲੈਕਟ੍ਰੀਕਲ ਪਰਮਿਟੀਵਿਟੀ|ਐਬਸੋਲਿਊਟ ਇਲੈਕਟ੍ਰੀਕਲ ਪਰਮਿਟੀਵਿਟੀ]] (ਸ਼ੁੱਧ ਬਿਜਲਈ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਦਾ ਗੁਣ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। *ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ '''F = (|ਕਿਆਊ-ਵੱਨ| ✕ |ਕਿਆਊ-ਟੂ|)/((4πε₀ r²)''' <big>'''ε₀''' ਦੀਆਂ ਯੂਨਿਟਾਂ, ਡਾਇਮੈਨਸ਼ਨਾਂ ਅਤੇ ਮੁੱਲ</big> **ਓਪਰੋਕਤ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਤੋਂ; '''ε₀ = (|ਕਿਆਊ-ਵੱਨ| ✕ |ਕਿਆਊ-ਟੂ|)/((4π F r²)''' ਕਿਉਂਕਿ S। ਯੂਨਿਟਾਂ ਵਿੱਚ ਚਾਰਜ ਕੂਲੌਂਬ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸਲਈ, ਐਪਸਾਈਲਨ-ਨੌਟ ਦੀਆਂ ਯੂਨਿਟਾਂ = '''C² N⁻¹ m⁻²''' **ਐਪਸਾਈਲਨ-ਨੌਟ ਦੀਆਂ ਡਾਇਮੈਨਸ਼ਨਾਂ = '''[M⁻¹ L⁻³ A²]''' **ਐਪਸਾਈਲਨ-ਨੌਟ ਦਾ ਮੁੱਲ = 1/(4π k) = 8.85 ✕ 10⁻¹² C² N⁻¹ m⁻² == ਵੈਕਟਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੂਲੌਂਬ ਦਾ ਨਿਯਮ == ਜਿਵੇਂ ਅਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪੜਿਆ ਕਿ ਕੁਲੌਂਬ ਦੇ ਨਿਯਮ ਮੁਤਾਬਿਕ, ਦੋ ਚਾਰਜਾਂ ਕਿਆਊ-ਵੱਨ ਅਤੇ ਕਿਆਊ-ਟੂ ਦਰਮਿਆਨ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ ਫੋਰਸ F ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਚਾਰਜਾਂ ਦੇ ਗੁਣਨਫਲ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਲੀ ਪਰੋਪੋਸ਼ਨਲ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਡਿਸਟੈਂਸ r ਦੇ ਇਨਵਰਸਲੀ ਪ੍ਰੋਪੋਸ਼ਨਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਯਾਨਿ ਕਿ, :<math>|\mathbf F|=k_e{|q_1q_2|\over r^2}\qquad</math> ਕਿਉਂਕਿ ਫੋਰਸ ਇੱਕ ਵੈਕਟਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸਲਈ ਇਸਲਈ ਕੂਲੌਂਬ ਦੇ ਨਿਯਮ ਨੂੰ ਵੈਕਟਰ ਚਿੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖਣਾ ਜਿਆਦਾ ਠੀਕ ਹੈ ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; :<math>\qquad\mathbf F_1=k_e\frac{q_1q_2}{{|\mathbf r_{12}|}^2} \mathbf{\hat{r}}_{12},\qquad</math> ਇੱਥੇ *{{math|''k''{{sub|''e''}}}}, ({{math|''k''{{sub|''e''}}}} = {{val|8.9875517873681764e9|u=N m{{sup|2}} C{{sup|−2}}}}) ਕੁਲੌਂਬ ਕੌਂਸਟੈਂਟ ਹੈ, *{{math|''q''{{sub|1}}}} ਅਤੇ {{math|''q''{{sub|2}}}} ਚਾਰਜਾਂ ਦੇ ਚਿੰਨ-ਸਮੇਤ ਮੁੱਲ ਹਨ, *ਸਕੇਲਰ {{math|''r''}} ਚਾਰਜਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਡਿਸਟੈਂਸ ਹੈ, *ਵੈਕਟਰ {{math|'''r'''{{sub|12}} {{=}} '''r'''{{sub|1}} − '''r'''{{sub|2}}}} ਚਾਰਜਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਵੈਕਟਰਾਤਮਿਕ ਡਿਸਟੈਂਸ (ਦੂਰੀ) ਹੈ, ਅਤੇ *{{math|'''r̂'''{{sub|12}} {{=}} {{sfrac|'''r'''{{sub|12}}|{{!}}'''r'''{{sub|12}}{{!}}}}}} ({{math|''q''{{sub|2}}}} ਤੋਂ {{math|''q''{{sub|1}}}} ਤੱਕ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਯੂਨਿਟ ਵੈਕਟਰ)। *ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਦੀ ਵੈਕਟਰ ਕਿਸਮ, {{math|''q''{{sub|2}}}} ਦੁਆਰਾ {{math|''q''{{sub|1}}}} ਉੱਤੇ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਫੋਰਸ {{math|'''F'''{{sub|1}}}} ਕੈਲੁਕੁਲੇਟ ਕਰਦੀ ਹੈ। *ਜੇਕਰ {{math|'''r'''{{sub|21}}}} ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਸਦੀ ਜਗਹ {{math|''q''{{sub|2}}}} ਉੱਤੇ ਅਸਰ ਖੋਜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ [[ਨਿਊਟਨ ਦਾ ਤੀਜਾ ਨਿਯਮ|ਨਿਊਟਨ ਦੇ ਤੀਜੇ ਨਿਯਮ]] ਨਾਲ ਵੀ ਕੈਲਕੁਲੇਟ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ: {{math|'''F'''{{sub|2}} {{=}} −'''F'''{{sub|1}}}} == ਨੋਟਸ == {{Reflist|33em}} ke = H/m is not correct it must be F/m == ਹਵਾਲੇ == * {{cite book | last=Coulomb |first=Charles Augustin | title=Histoire de l’Académie Royale des Sciences |year=1788 |publisher =।mprimerie Royale |chapter=Premier mémoire sur l’électricité et le magnétisme |pages=569–577 |origyear=1785 |chapterurl=https://books.google.com/books?id=by5EAAAAcAAJ&pg=PA569#v=onepage&q&f=false}} * {{cite book | last=Coulomb |first=Charles Augustin | title=Histoire de l’Académie Royale des Sciences |year=1788 |publisher =।mprimerie Royale |chapter=Second mémoire sur l’électricité et le magnétisme |pages=578–611 |origyear=1785 |chapterurl=https://books.google.com/books?id=by5EAAAAcAAJ&pg=PA578#v=onepage&q&f=false}} * {{cite book | author=Griffiths, David J.|title=Introduction to Electrodynamics | url=https://archive.org/details/introductiontoel0ed3grif|edition=3rd | publisher=Prentice Hall |year=1998 |isbn=0-13-805326-X}} * {{cite book | last1=Tipler | first1=Paul A. | last2=Mosca | first2=Gene | title=Physics for Scientists and Engineers | url=https://archive.org/details/physicsforscient0000tipl |edition=6th | publisher=W. H. Freeman and Company |location=New York | year=2008 | isbn=0-7167-8964-7 | lccn=2007010418}} * {{cite book | last1= Young |first1 = Hugh D. | last2 = Freedman| first2 = Roger A. | title = Sears and Zemansky's University Physics: With Modern Physics| edition = 13th| year = 2010| publisher = Addison-Wesley (Pearson)| isbn = 978-0-321-69686-1}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [http://www.physnet.org/modules/pdf_modules/m114.pdf ''Coulomb's Law''] on [http://www.physnet.org Project PHYSNET] * [http://www.lightandmatter.com/html_books/4em/ch01/ch01.html Electricity and the Atom] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090221030155/http://www.lightandmatter.com/html_books/4em/ch01/ch01.html |date=2009-02-21 }}—a chapter from an online textbook * [http://mw2.concord.org/public/student/game/electrostatic_maze5.html A maze game for teaching Coulomb's Law]—a game created by the Molecular Workbench software * [http://ocw.mit.edu/OcwWeb/Physics/8-02Electricity-and-MagnetismSpring2002/VideoAndCaptions/detail/embed01.htm Electric Charges, Polarization, Electric Force, Coulomb's Law] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090314044312/http://ocw.mit.edu/OcwWeb/Physics/8-02Electricity-and-MagnetismSpring2002/VideoAndCaptions/detail/embed01.htm |date=2009-03-14 }} Walter Lewin, ''8.02 Electricity and Magnetism, Spring 2002: Lecture 1'' (video). MIT OpenCourseWare. License: Creative Commons Attribution-Noncommercial-Share Alike. {{DEFAULTSORT:ਕੂਲੌਂਬ ਦਾ ਨਿਯਮ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਸਟੈਟਿਕਸ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫੋਰਸ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਨਿਯਮ]] fhsfr2szwuqtpe0kr3bw7cmokyxbdfk 0 93175 841733 725360 2026-06-29T21:31:04Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260629)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 841733 wikitext text/x-wiki '''ਖਾਨੂਮ ਸੁਲਤਾਨ ਬੇਗਮ''' (1569-1603) ਇੱਕ ਮੁਗਲ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਸੀ ਅਤੇ ਸਮਰਾਟ ਅਕਬਰ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਲੜਕੀ ਸੀ. ਉਹ ਸਮਰਾਟ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੀ ਛੋਟੀ ਭੈਣ ਵੀ ਸੀ. ਅਕਬਰਨਾਮਾ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਖਾਨਮ, ਖਾਨਿਮ ਸੁਲਤਾਨ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹਜ਼ਾਦਾ ਖਾਨਮ ਵਾਂਗ ਬਹੁਤ ਵਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ. ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਖਾਨਮ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਨ . == ਜਨਮ == ਖਾਨੂਮ ਸੁਲਤਾਨ ਬੇਗਮ ਦਾ ਜਨਮ 1569 ਨਵੰਬਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਸਲੀਮ (ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂਗੀਰ) ਦੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ ਹੋਇਆ ਸੀ. ਜਹਾਂਗੀਰਨਾਮਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਇੱਕ ਸ਼ਾਹੀ ਉਪਾਧੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਬੀਬੀ ਸਲੀਮਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ (ਅਕਬਰ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸਲੀਮਾ ਸੁਲਤਾਨ ਬੇਗਮ ਨਹੀਂ ਸੀ).<ref>{{Cite book|title=The Mughal harem|url=https://archive.org/details/mughalharem0000lalk|last=Lal|first=K.S.|date=1988|publisher=Aditya Prakashan|isbn=9788185179032|location=New Delhi|page=[https://archive.org/details/mughalharem0000lalk/page/30 30]}}</ref> ਅਕਬਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬੇਟੀ ਦੀ ਜਿੰਮੇਦਾਰੀ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਹਮੀਦਾ ਬਾਨੂ ਬੇਗਮ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤੀ,<ref>{{Cite book|title=The Tūzuk-i-Jahāngīrī: or, Memoirs of Jāhāngīr|last=Hindustan)|first=Jahangir (Emperor of|date=1968|publisher=Munshiram Manoharlal|editor-last=Beveridge|editor-first=Henry|page=34|language=en}}</ref> ਜਿਸ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਣ ਕੀਤਾ. == ਵਿਆਹ == ਖਾਨਮ ਸੁਲਤਾਨ ਦਾ ਵਿਆਹ 25 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਸਫਾਵਿਦ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਮਿਰਜ਼ਾ ਮੁਜ਼ਫਰ ਹਸਨ ਸਫਵੀ ਨਾਲ 1594 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ. ਮੁਜ਼ੱਫਰ, ਇਬਰਾਹਿਮ ਹੁਸੈਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ, ਜੋ ਸ਼ਾਹ ਇਸਮਾਇਲ I ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ ਸਨ, ਜੋ ਫਾਰਸ ਦੇ ਸਫਾਵਿਦ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਸਨ. ਮੁਜੱਫਰ ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਗੁਜਰਾਤ ਦਾ ਰਾਜਪਾਲ ਸੀ ਉਸ ਦੀ ਭੈਣ, ਨੂਰ-ਉਨ-ਨਿਸਾ ਬੇਗਮ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਖਾਨੁਮ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ, ਜਹਾਂਗੀਰ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ. ਸੰਨ 1609 ਵਿੱਚ, ਖਾਨਮ ਸੁਲਤਾਨ ਦੀ ਧੀ, ਕੰਧਾਰੀ ਬੇਗਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਤੀਜੇ, ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਖੁੱਰਮ (ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸ਼ਾਹਜਹਾਨ) ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਹ ਉਸਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪਤਨੀ ਬਣ ਗਈ. == ਦਿਹਾਂਤ == ਖਾਨੁਮ ਸੁਲਤਾਨ ਬੇਗਮ 1603 ਵਿੱਚ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਸਿਕੰਦਰਾ, ਆਗਰਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਮਕਬਰੇ ਵਿੱਚ ਦਫ਼ਨਾਇਆ ਗਿਆ.<ref>{{cite book|title=The Táj-ul Ikbál Tárikh Bhopal, Or, The History of Bhopal|url=https://archive.org/details/tjulikbltrikhbh00begagoog|date=1876|publisher=Thacker, Spink|page=90|language=en|last1=Bhopal)|first1=Shāh Jahān̲ Begam (Nawab of}}</ref> ==ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੁਗ਼ਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀਆਂ ਮਹਿਲਾਵਾਂ]] qiifcbl7zxhig90qea3444m3054zoym 0 93467 841728 826200 2026-06-29T21:27:28Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260629)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 841728 wikitext text/x-wiki {{Good article}} [[File:Cattle Feedlot near Rocky Ford, CO IMG 5651-2.jpg|thumb|upright=1.35|[[ਕੋਲੋਰਾਡੋ]], ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦਾ ਫੀਡਲਾਟ]] [[File:Broiler house.jpg|thumb|upright=1.35|ਬਰੌਇਲਰ ਫਾਰਮ, [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ|ਯੂ.ਐਸ.ਏ.]] ਵਿਚ ਮੀਟ ਲਈ ਮੁਰਗੀਆਂ ਦਾ ਪਾਲਣ।]] '''ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲੀ|ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Animal husbandry''') [[ਮੀਟ]], [[ਪਨੀਰ]] ,[[ਫਾਈਬਰ ਕਰੌਪ (ਰੇਸ਼ੇ ਦੀ ਫ਼ਸਲ)|ਫਾਈਬਰ]], [[ਦੁੱਧ]], [[ਆਂਡਾ|ਅੰਡੇ]] ਜਾਂ ਹੋਰ ਉਤਪਾਦਾਂ ਲਈ ਪਾਲੇ ਜਾ ਰਹੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ [[ਖੇਤੀਬਾੜੀ]] ਦੀ ਸ਼ਾਖਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ [[ਪਸ਼ੂ|ਪਸ਼ੂਆਂ]] ਦੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ, ਚੋਣਵੇਂ [[ਪ੍ਰਜਨਨ]] ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। '''ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ,''' ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਜਮਾਂਦਰੂ ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਵਿਵਹਾਰ (ਜਿਨਾਂ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ), ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਸ਼ੂਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਲੰਬਾ ਇਤਿਹਾਸ ਹੈ, ਨਵਓਲੀਥਿਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੇ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ 13 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਲਗਭਗ 13,000 ਬੀ.ਸੀ. ਤੋਂ ਪਹਿਲੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ [[ਖੇਤੀਬਾੜੀ]] ਨੂੰ ਪ੍ਰਫੁੱਲਤ ਕਰਨ ਲਈ [[ਪਾਲਤੂ ਜਾਨਵਰ|ਪਾਲਤੂ ਜਾਨਵਰਾਂ]] ਵਜੋਂ ਪਾਲਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਭਿਅਤਾਵਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮਿਸਰ]] ਵਿੱਚ [[ਗਾਂ|ਗਾਵਾਂ]], [[ਭੇਡ|ਭੇਡਾਂ]], [[ਬੱਕਰੀ|ਬੱਕਰੀਆਂ]] ਅਤੇ [[ਸੂਰ|ਸੂਰਾਂ]] ਆਦਿ ਨੂੰ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਕੋਲੰਬੀਅਨ ਐਕਸਚੇਂਜ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀਆਂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਜਦੋਂ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ 18 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਇਨਕਲਾਬ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਰਾਬਰਟ ਬੇਕਵੈਲ ਵਰਗੇ [[ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਗਿਆਨਿਕ|ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਗਿਆਨੀ]] ਦੁਆਰਾ ਡੈਸ਼ਲੀ ਲੋਂਗਹੋਰਨ ਗਾਂਵਾਂ ਅਤੇ ਲਿੰਕਨ ਲੌਂਗਵੂਲ [[ਭੇਡ|ਭੇਡਾਂ]] ਵਰਗੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ, ਵਧੇਰੇ [[ਮੀਟ]], [[ਦੁੱਧ]], ਅਤੇ [[ਉੱਨ]] ਦੇਣ ਕਰਕੇ ਤੇਜ਼ ਹੋ ਗਈ। ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ [[ਘੋੜਾ]], [[ਮੱਝ]], [[ਖਰਗੋਸ਼]] ਅਤੇ ਗਿਨੀ [[ਸੂਰ]] ਵਰਗੀਆਂ ਹੋਰ ਜਾਤੀਆਂ ਨੂੰ ਪਾਲਤੂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੀੜਿਆਂ ਦੀ ਖੇਤੀ, [[ਮੱਛੀ ਪਾਲਣ]], ਮੋਲਸਕਸ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸਟਾਸੀਨ, ਵਿਆਪਕ ਹਨ। ਆਧੁਨਿਕ ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ, ਉਪਲਬਧ ਉਤਪਾਦਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਉਪਲੱਬਧ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਕਿਸਮ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਵਧੇਰੇ ਵਿਕਸਿਤ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ ਦੀ ਜਿੰਮੇਵਾਰੀ ਤੋਂ ਸਬਸਿਸਟੈਂਸ ਫਾਰਮਿੰਗ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਕਿ ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ [[ਬੀਫ]] ਵਾਲੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਉੱਚ ਘਣਤਾ ਵਾਲੇ ਫੀਡਲੌਟਸ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ [[ਮੁਰਗੀ|ਮੁਰਗੀਆਂ]] ਨੂੰ ਬਰੋਲਰ ਘਰਾਂ ([[ਪੋਲਟਰੀ ਫਾਰਮਿੰਗ|ਪੋਲਟਰੀ ਫਾਰਮ]]) ਜਾਂ ਬੈਟਰੀਆਂ (ਇੱਕ ਤਰਾਂ ਦੇ ਪਿੰਜਰੇ) ਵਿੱਚ ਪਾਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਚਾਈਆਂ ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮਾੜੀ ਮਿੱਟੀ ਤੇ, ਪਾਲਤੂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਜਿਆਦਾ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਾਲਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਘੁੰਮਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪਾਲਤੂ ਪਸ਼ੂ, ਜੜੀ ਬੂਟੀਆਂ ਜਾਂ ਘਾਹ ਫੂਸ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ([[ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀ|ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀ]]) ਹੁੰਦੇ ਹਨ, [[ਸੂਰ]] ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਜੋ ਕਿ ਮਾਸ ਵੀ ਖਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। [[ਗਾਂ|ਗਾਵਾਂ]] ਅਤੇ [[ਭੇਡ|ਭੇਡਾਂ]] ਨੂੰ ਘਾਹ ਖਾਣ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਬਾਹਰ ਖੁੱਲਾ ਘੁੰਮ ਕੇ ਘਾਹ ਚਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਊਰਜਾ ਅਤੇ [[ਪ੍ਰੋਟੀਨ]] ਵਾਲੇ ਰਾਸ਼ਨ, ਜਿਵੇਂ ਕੇ [[ਅਨਾਜ]], ਪੂਰਨ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਖੁਰਾਕ (ਪੋਸ਼ਣ)|ਖੁਰਾਕ]] ਵਜੋਂ ਦਿੱਤੇ ਸਕਦੇ ਹਨ। [[ਸੂਰ]] ਅਤੇ [[ਪੋਲਟਰੀ]] ਜਾਨਵਰ, ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਚਾਰੇ ਵਿਚ [[ਸੈਲੂਲੋਜ਼|ਸੈੱਲੂਲੋਜ਼]] ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ, ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ [[ਅਨਾਜ]] ਅਤੇ ਹੋਰ ਉੱਚ-ਊਰਜਾ ਵਾਲੇ ਭੋਜਨਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ, ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਜੇ ਇਹ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸ ਦਾ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਾਫੀ ਹੈ, ਜੋ ਧਰਤੀ ਦੇ ਬਰਫ਼-ਰਹਿਤ ਭੂਮੀ ਦਾ ਇਕ-ਤਿਹਾਈ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਆਵਾਸ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿਚ ਅੱਧੇ ਤੋਂ ਵੱਧ [[ਗ੍ਰੀਨਹਾਊਸ|ਗਰੀਨਹਾਊਸ ਗੈਸ]] ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 18 ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ, ਲੋਕ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਬਾਰੇ ਲਗਾਤਾਰ ਚਿੰਤਤ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਅਤੇ ਮਿਆਰਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਆ ਨੂੰ ਵੀ ਵਿਆਪਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ, ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰਤਾ ਵਜੋਂ ਚਿੱਤਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਅਤੇ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਸੁੰਦਰ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਕ ਜਗ੍ਹਾ ਵਿਚ ਵੀ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਸਮਾਨ ਤਸਵੀਰ ਪਾਲਤੂ ਫਾਰਮਾਂ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਫਾਰਮਾਂ ਦੁਆਰਾ ਅਨੁਮਾਨਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਭੁਗਤਾਨ ਕਰਕੇ ਇਹਨਾਂ ਫਾਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਠਹਿਰਣ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। == ਇਤਿਹਾਸ == {{further|ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ}} === ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ ਦਾ ਜਨਮ === [[File:Fat tailed sheep, Afghanistan, 1976.jpg|thumb|left|[[ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ|ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ]] ਵਿਚ ਫੈਟ-ਟੇਲਡ [[ਭੇਡ|ਭੇਡਾਂ]] ਦਾ ਇੱਜੜ]] ਜਾਨਵਰਾਂ ਦਾ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਇਸ ਗੱਲ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਨਾ ਗੈਰ-ਅਨੁਪਾਤਕ ਸੀ। ਘਰੇਲੂ ਪਾਲਤੂ ਜਾਨਵਰ ਦੀਆਂ ਲੋੜੀਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਇਹ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਲਾਹੇਵੰਦ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਸਾਥ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋਣਾ ਚਾਹਿਦਾ ਹੈ, ਸੁਤੰਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ [[ਜਣਨ ਪ੍ਰਬੰਧ|ਜਣਨ]] ਅਤੇ ਰੁਝਾਨ ਵਿੱਚ ਆਸਾਨ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।<ref name=ਕਲਟਨ-ਬਰੌਕ>{{cite book |author=ਕਲਟਨ-ਬਰੌਕ, Juliet |title=ਘਰੇਲੂ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਕੁਦਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ |url=https://books.google.com/books?id=cgL-EbbB8a0C&pg=PR1 |year=1999 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-63495-3 |pages=1–2}}</ref> ਪਸ਼ੂਆਂ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਇੱਕ ਇਕਲੌਤਾ ਪ੍ਰੋਗ੍ਰਾਮ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਵੱਖ ਵੱਖ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ ਵੱਖ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਦੁਹਰਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ। ਭੇਡਾਂ ਅਤੇ ਬੱਕਰੀਆਂ ਉਹ ਜਾਨਵਰ ਸਨ ਜੋ ਮੱਧ ਪੂਰਬ ਵਿਚ [[ਪੇਸਟੋਰਲ ਨੋਮਾਡ|ਨੋਮਾਡ]] ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਗਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸੂਰ ਜਿਆਦਾ ਸਥਾਪਤ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਸਨ।<ref name=ਹਿਸਟਰੀਵਰਲਡ>{{cite web |url=http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?historyid=ab57 |title=History of the domestication of animals |publisher=Historyworld |accessdate=3 June 2017}}</ref> ਮਨੁੱਖ ਦੁਆਰਾ ਪਾਲਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲਾ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ [[ਕੁੱਤਾ]] ਸੀ। ਅੱਧੇ ਜੰਗਲੀ ਕੁੱਤੇ, ਸ਼ਾਇਦ ਨੌਜਵਾਨ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਪਾਲਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ, ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਖੁਰਕਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜੇ ਦੇ ਕਾਤਲ, ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ਪੈਕ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਮਨੁੱਖੀ ਪੈਕ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਨ ਅਤੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਵੇਲੇ ਭਵਿੱਖਵਾਣੀ ਵਜੋਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਜਾਨਵਰਾਂ, ਭੇਡਾਂ, ਬੱਕਰੀਆਂ, ਸੂਰ ਅਤੇ ਗਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੋਭਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਹੋਰ ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ ਗਏ।<ref name="ਹਿਸਟਰੀਵਰਲਡ" /> ਲਗਭਗ 13,000 ਬੀ.ਸੀ. ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਮੇਸੋਪੋਟਾਮੀਆ ਵਿੱਚ [[ਸੂਰ]] ਦਾ ਪਾਲਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ<ref>{{cite book |last=ਨੈਲਸਨ|first=Sarah M. |date=1998 |title=ਸੂਰਾਂ ਦੇ ਪੂਰਵਜ. Pigs in prehistory |url=https://books.google.com/books?id=N5dN_A29v58C&printsec=frontcover&hl=ru&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false |publisher=[[University of Pennsylvania Museum of Archaeology and Anthropology]]}}</ref> 11,000 ਅਤੇ 9,000 ਬੀ.ਸੀ. ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਭੇਡਾਂ ਦਾ ਪਾਲਣ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite book |title=ਭੇਡ ਅਤੇ ਬੱਕਰੀ ਵਿਗਿਆਨ |url=https://archive.org/details/sheepgoatscience05edensm |edition=Fifth |last=Ensminger |first=M.E. |author2=Parker, R.O. |year=1986 |publisher=Interstate Printers and Publishers |isbn=0-8134-2464-X}}</ref> [[ਗਾਂ|ਗਾਵਾਂ]] ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ [[ਤੁਰਕੀ]] ਅਤੇ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ 8,500 ਬੀ.ਸੀ. ਦੇ ਵਿਚ ਜੰਗਲੀ ਆਰੋਕ ਤੋਂ ਪਾਲਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="ਮੈਕਟੈਵਿਸ਼">{{cite journal |author=McTavish, E.J., Decker, J.E., Schnabel, R.D., Taylor, J.F. and Hillis, D.M. |year=2013 |title=New World cattle show ancestry from multiple independent domestication events |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume=110 |pages=1398–1406 |doi=10.1073/pnas.1303367110 |pmid=23530234 |publisher=[[National Academy of Sciences]] |pmc=3625352}}</ref> ਇੱਕ [[ਗਊ|ਗਾਂ]], ਇੱਕ ਪੇਂਡੂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਲਾਭ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੀ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਵੱਛੇ ਦੀ ਲੋੜ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੁੱਧ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ ਕਰਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਤੇ ਬਲ ਨੂੰ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਜਾਨਵਰ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਲਈ [[ਹਲ|ਹਲ ਖਿੱਚਣਾ]], ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ [[ਗੱਡਾ|ਗੱਡੇ]] ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਖੇਤ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨਾ ਨੂੰ ਖੇਤ ਤੋਂ ਘਰ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਵਰਤਣਾ। ਡਰਾਫਟ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਮੱਧ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ 4,000 ਬੀ.ਸੀ. ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਅਨਮਿਣਤ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਕੀਤਾ।<ref name=ਹਿਸਟਰੀਵਰਲਡ/> [[ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ]] ਵਿਚ, [[ਹਾਥੀ]] ਨੂੰ 6000 ਬੀ.ਸੀ. ਵਿੱਚ ਪਾਲਤੂ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name=ਗੁਪਤਾ>Gupta, Anil K. in ''Origin of agriculture and domestication of plants and animals linked to early Holocene climate amelioration'', Current Science, Vol. 87, No. 1, 10 July 2004 59. Indian Academy of Sciences.</ref> [[ਚੀਨ|ਪੂਰਬੀ ਚੀਨ]] ਵਿਚ 5040 ਬੀ.ਸੀ. ਤੋਂ ਚਿਕਨ ([[ਕੁੱਕੜ|ਮੁਰਗੇ]]) ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਦੇ ਜੈਵਿਕ ਤੱਥ (ਫੌਸਿਲ) ਲੱਭੇ ਗਏ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੰਗਲੀ ਪੂਰਵਜ ਗਰਮ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਪੁਰਾਤੱਤਵ-ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਪਾਲਤੂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦਾ ਅਸਲੀ ਉਦੇਸ਼ ਕਾਕਫਾਈਟਿੰਗ (ਕੁੱਕੜਾਂ ਦੀ ਲੜਾਈ) ਦੀ ਖੇਡ ਸੀ।<ref>{{cite news |title=How the Chicken Conquered the World |author1=Adler, Jerry |author2=Lawler, Andrew |url=http://www.smithsonianmag.com/history/how-the-chicken-conquered-the-world-87583657/?no-ist |newspaper=Smithsonian Magazine |date=1 June 2012 |accessdate=5 June 2017}}</ref> ਸ਼ਾਇਦ 3,000 ਬੀ.ਸੀ. ਦੌਰਾਨ ਜਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਭਾਰ ਖਿੱਚਣ ਲਈ ਅਤੇ ਆਪਣੀ [[ਉੱਨ]] ਲਈ, [[ਦੱਖਣੀ ਅਮਰੀਕਾ]] ਵਿਚ, ਲਾਮਾ ਅਤੇ ਐਲਪਾਕ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਨਾ ਹੀ ਖੇਤ ਜੋਤਣ ਲਈ ਜਿਆਦਾ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ ਨਵੀਂ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਸੀਮਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।<ref name=ਹਿਸਟਰੀਵਰਲਡ/> [[ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ]] ਦੇ ਪੱਧਰਾਂ ਤੇ [[ਘੋੜਾ|ਘੋੜੇ]] ਕੁਦਰਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਾਲਣ ਦਾ ਕਾਰਨ, [[ਕਾਲਾ ਸਾਗਰ|ਕਾਲੇ ਸਾਗਰ]] ਅਤੇ [[ਕੈਸਪੀਅਨ ਸਾਗਰ]] ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਲਗਪਗ 3,000 ਬੀ.ਸੀ. ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਾਸ ਦਾ ਸਰੋਤ ਸੀ; ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਪੈਕ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਸਵਾਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਹੋਣ ਲੱਗੀ। ਲਗਭਗ ਉਸੇ ਸਮੇਂ, ਜੰਗਲੀ [[ਗਧਾ|ਗਧੇ]] ਨੂੰ ਮਿਸਰ ਵਿਚ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। [[ਮੰਗੋਲੀਆ]] ਦੇ ਬੈਕਟਰੀਅਨ ਊਠ ਅਤੇ ਅਰਬੀ ਊਠ ਭਾਰ ਖਿੱਚਣ ਵਾਲੇ ਜਾਨਵਰ ਬਣਨ ਦੇ ਬਾਅਦ ਜਲਦੀ ਹੀ ਊਠ ਪਾਲਤੂ ਬਣ ਗਏ ਸਨ।<ref name="ਸਪਿਰ-ਹਿਨ 2013 277–285">{{cite journal |last=Sapir-Hen |first=Lidar |author2=Erez Ben-Yosef |title=The Introduction of Domestic Camels to the Southern Levant: Evidence from the Aravah Valley |journal=Tel Aviv |year=2013 |volume=40 |pages=277–85 |url=http://archaeology.tau.ac.il/ben-yosef/pub/Pub_PDFs/Sapir-Hen&Ben-Yosef13_CamelAravah_TelAviv.pdf |doi=10.1179/033443513x13753505864089}}</ref> 1000 ਬੀ.ਸੀ. ਤਕ, ਅਰਬੀ ਊਠਾਂ ਦੇ ਕਾਫ਼ਲੇ [[ਮੈਸੋਪੋਟਾਮੀਆ|ਮੇਸੋਪੋਟਾਮਿਆ]] ਅਤੇ ਮੈਡੀਟੇਰੀਅਨ ਦੇ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਜੋੜ ਰਹੇ ਸਨ।<ref name="ਹਿਸਟਰੀਵਰਲਡ" /> === ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਭਿਅਤਾਵਾਂ === [[File:Egyptian Domesticated Animals.jpg|thumb|ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮਿਸਰ ਵਿਚ ਦੁੱਧ ਚੁੰਘਾਉਣ ਵਾਲੇ ਪਸ਼ੂ]] [[ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮਿਸਰ]] ਵਿਚ, ਗਾਵਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪਸ਼ੂ ਸਨ, ਅਤੇ ਭੇਡਾਂ, ਬੱਕਰੀਆਂ ਅਤੇ ਸੂਰ ਨੂੰ ਵੀ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ; [[ਬਤਖ਼|ਬੱਤਖਾਂ]], [[ਮੁਰਗਾਬੀ|ਗਾਇਜ਼]] ਅਤੇ [[ਕਬੂਤਰ|ਕਬੂਤਰਾਂ]] ਸਮੇਤ ਪੋਲਟਰੀ ਨੂੰ ਜਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਫੜ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਫਾਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਨਸਲ ਵਧਾਉਣ ਲਈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੋਟਾ ਕਰਨ ਲਈ [[ਆਟਾ|ਆਟੇ]] ਦੀ ਖੁਰਾਕ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।<ref>{{cite book |year=1998 |author=Manuelian, Peter der |title=Egypt: The World of the Pharaohs |url=https://archive.org/details/egyptworldofphar00unse |location=Cologne, Germany |publisher=Könemann |isbn=3-89508-913-3 |page=[https://archive.org/details/egyptworldofphar00unse/page/381 381]}}</ref> ਨੀਲ ਨੇ ਮੱਛੀਆਂ ਦਾ ਭਰਪੂਰ ਸਰੋਤ ਮੁਹੱਈਆ ਕੀਤਾ। [[ਸ਼ਹਿਦ]] ਵਾਲੀਆਂ [[ਮਧੂ ਮੱਖੀ|ਮਧੂ ਮੱਖੀਆਂ]] ਨੂੰ ਘੱਟੋ ਘੱਟ ਪੁਰਾਣੇ ਰਾਜ ਤੋਂ ਪਾਲਤੂ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਸ਼ਹਿਦ ਅਤੇ ਮੋਮ ਦੋਵੇਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ।<ref>{{cite book |last=Nicholson |first=Paul T. |title=Ancient Egyptian Materials and Technology |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge, UK |year=2000 |isbn=0-521-45257-0 |page=409}}</ref> [[ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰੋਮ]] ਵਿਚ, [[ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮਿਸਰ]] ਵਿਚ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਾਰੇ ਜਾਨਵਰ ਉਪਲਬਧ ਸਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਪਹਿਲੀ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਪੂਰਵ ਵਿਚ [[ਖਰਗੋਸ਼|ਖਰਗੋਸ਼ਾਂ]] ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਲਈ ਪਾਲਤੂ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਭੂਮੀਗਤ ਖੁੱਡਾਂ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਆਉਣ ਵਿਚ ਮਦਦ ਕਰਨ ਲਈ, ਪੋਲਕੈਟ ਨੂੰ ਪਹਿਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਾਲਕ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਇਸਦਾ ਉਪਯੋਗ ਪਲਾਈਨੀ ਦਾ ਏਲਡਰ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{cite book |author=Clutton-Brock, Juliet |title=Domesticated animals from early times |url=https://books.google.com/books?id=dbfuAAAAMAAJ |year=1981 |publisher=Heinemann |page=145}}</ref> === ਮੱਧਕਾਲੀ ਪਾਲਣ === <div>[[File:Sheep in pen medieval France 15th century MS Douce 195.jpg |thumb |left |ਭੇਡਾਂ ਨੂੰ ਸਾਂਭਦਾ ਇੱਕ ਚਰਵਾਹਾ। ਮੱਧਕਾਲੀ ਫਰਾਂਸ, 15 ਵੀਂ ਸਦੀ, ਐਮ ਐਸ ਡੂਸ 195 |alt=Painting of shepherd with sheep]]</div>[[ਉੱਤਰੀ ਯੂਰਪ]] ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ [[ਰੋਮਨ ਸਮਰਾਜ|ਰੋਮੀ ਸਾਮਰਾਜ]] ਢਹਿ-ਢੇਰੀ ਹੋ ਗਿਆ ਤਾਂ ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ ਸਮੇਤ [[ਖੇਤੀਬਾੜੀ]] ਵਿੱਚ ਗਿਰਾਵਟ ਆਈ। ਕੁਝ ਪਹਿਲੂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪਸ਼ੂ ਚਰਾਉਣੇ, ਪੂਰੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਜਾਰੀ ਰਹੇ। 11 ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੱਕ, ਅਰਥਚਾਰੇ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮਜਬੂਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਨੂੰ ਫਿਰ ਤੋਂ ਉਤਪਾਦਕ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ।<ref>{{cite journal |last1=O'Connor |first1=Terry |title=Livestock and animal husbandry in early medieval England |journal=Quaternary International |date=30 September 2014 |volume=346 |pages=109–18 |doi=10.1016/j.quaint.2013.09.019 |url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1040618213007192}}</ref> ਡੋਮਜ਼ਡੇ ਕਿਤਾਬ ਨੇ [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕੋਲੰਬੀਆ|ਬ੍ਰਿਟਨ]] ਵਿਚ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਹਰ ਟੁਕੜੇ ਅਤੇ ਹਰ ਇਕ ਜਾਨਵਰ ਨੂੰ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤਾ: "ਇਕ ਵੀ ਜਗ੍ਹਾ ਛੁਪਣ ਲਈ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਨਾ ਹੀ ਜ਼ਮੀਨ ਦਾ ਕੋਈ ਯਾਰਡ, ਨਹੀਂ, ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ... ਨਾ ਇਕ ਵੀ ਬਲਦ, ਨਾ ਇਕ ਵੀ ਗਊ, ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਸੂਰ ਬਚਿਆ ਜੋ ਕਿ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੀ ਲਿਖਤ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।""<ref>{{cite web |url=http://www.gutenberg.org/ebooks/657 |translator1-first=J. A. |translator1-last=Giles |translator1-link=John Allen Giles |translator2-first=J. |translator2-last=Ingram |editor2-link=James Ingram (academic) |title=The Anglo-Saxon Chronicle |publisher=Project Gutenberg |year=1996}}</ref> ਮਿਸਾਲ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਬਰਕਸ਼ਾਇਰ ਵਿਚ ਅਰਲੇ ਦਾ ਸ਼ਾਹੀ ਮਹਿਲ, ਜੋ ਕਿ ਕਿਤਾਬ ਵਿਚ ਦਰਜ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਸੀ, ਵਿਚ 1086 "[7] ਅਤੇ 6 ਡੀ [ਹਰ ਸਾਲ] ਅਤੇ [ਪਸ਼ੂਧਨ ਲਈ] 20 ਏਕੜ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਮਾਲੀਏ ਲਈ 2 [[ਮੱਛੀ ਪਾਲਣ]]। 70 ਫੀਡ [ਫੀਡਿੰਗ] ਲਈ ਵੁਡਲੈਂਡ।""<ref>{{cite web |title=Interpreting Domesday |url=http://www.nationalarchives.gov.uk/domesday/discover-domesday/interpreting-domesday.htm |publisher=The National Archives |accessdate=26 May 2017}}</ref> <div>[[ਯੂਰਪ]] ਵਿਚ ਮੱਧ ਕਾਲ ਵਿਚ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਵਿਚ ਹੋਏ ਸੁਧਾਰਾਂ ਨੇ ਹੋਰ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੱਥ ਮਿਲਾਇਆ। ਹਲਕੇ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਦੇ ਕਾਰਨ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਡੂੰਘਾਈ ਨਾਲ ਵਾਹਿਆ ਗਿਆ। ਘੋੜਿਆਂ ਦੇ ਗੱਡੇ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਆਸੇ-ਪਾਸੇ ਦੇ ਦੌਰੇ ਦੇ ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਵਜੋਂ ਘੋੜੇ ਨੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ, [[ਕਰਾਪ ਰੋਟੇਸ਼ਨ (ਫਸਲੀ ਚੱਕਰ)|ਫਸਲ ਰੋਟੇਸ਼ਨ]] ਤੇ ਨਵੇਂ ਵਿਚਾਰ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਅਤੇ ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਚਾਰੇ ਲਈ ਫਸਲ ਵਧ ਰਹੀ ਸੀ।<ref>{{cite web |url=http://www.ecifm.rdg.ac.uk/history.htm |title=The progress of farming in Medieval Europe |work=History of Agriculture |publisher=University of Reading |accessdate=28 May 2017 |archive-date=5 ਜੂਨ 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230605002542/http://www.ecifm.rdg.ac.uk/history.htm |url-status=dead }}</ref> [[ਮਟਰ]], ਬੀਨਜ਼ (ਚੌਲੇ) ਆਮ ਹੋ ਗਏ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ [[ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ]] ਨਿਰਧਾਰਨ ਦੁਆਰਾ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਉਪਜਾਊ ਸ਼ਕਤੀ ਵਧਾ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਹੋਰ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਰੱਖਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਵਧ ਗਈ।<ref name=Campbell>{{cite journal |last=Campbell |first=Bruce M. S. |author2=Overton, M. |title=A New Perspective on Medieval and Early Modern Agriculture: Six Centuries of Norfolk Farming, c.1250-c.1850 |url=https://archive.org/details/sim_past-present_1993-11_141/page/38 |journal=Past and Present |year=1993 |volume=141 |pages=38–105 |doi=10.1093/past/141.1.38}}</ref> === ਯੂਰਪ ਵਿਚ ਇਤਿਹਾਸ === [[ਤਸਵੀਰ:Boskapsskötsel_i_ladugården._Mangskogs_socken,_Värmland,_1911_-_Nordiska_Museet_-_NMA.0043102.jpg|thumb|ਮੈਂਗਸਕੋਗ, ਸਵੀਡਨ, 1911 ਵਿੱਚ ਡੇਅਰੀ ਗਾਰਡ ]] ਯੂਰਪ ਵਿਚ ਰਵਾਇਤੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਧੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਗਈ ਅਰਧ-ਕੁਦਰਤੀ, ਅਨਫਿਰਟਿਡ ਚਰਾਂਦਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਚਰਾਉਣ ਲਈ ਸਾਂਭ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਭੂਮੀ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਦੀ ਰਣਨੀਤੀ ਦਾ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕੁਦਰਤੀ ਗੜਬੜ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ, [[ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੀਤੀ|ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ]] ਕਈ ਲਾਭਕਾਰੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜੈਵਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਸਮੇਤ ਕੁਦਰਤੀ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨਾਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝਾ ਕਰੇਗੀ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਕੇ ਮਕੈਨੀਕਲ ਰਸਾਇਣ ਅਧਾਰਿਤ ਢੰਗਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇਹ ਰਣਨੀਤੀ ਯੂਰਪੀਅਨ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਰਹੀ ਹੈ। === ਕੋਲੰਬੀਅਨ ਐਕਸਚੇਂਜ === [[ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ|ਉੱਤਰੀ]] ਅਤੇ [[ਦੱਖਣੀ ਅਮਰੀਕਾ]] ਦੇ ਖੋਜ ਅਤੇ ਉਪਨਿਵੇਸ਼ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ [[ਮੱਕੀ]], [[ਆਲੂ]], ਮਿੱਠੇ ਆਲੂ ਅਤੇ ਮੈਨੀਓਕ ਵਰਗੀਆਂ ਯੂਰਪ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਿਆ ਗਿਆ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਪ੍ਰੰਪਰਾਗਤ ਪੁਰਾਣੇ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਪਸ਼ੂ - [[ਗਾਂ|ਗਾਵਾਂ]], [[ਘੋੜਾ|ਘੋੜੇ]], [[ਭੇਡ|ਭੇਡਾਂ]] ਅਤੇ [[ਬੱਕਰੀ|ਬੱਕਰੀਆਂ]] - ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ [[ਕਣਕ]], [[ਜੌਂ]], [[ਚਾਵਲ]] ਅਤੇ [[ਸ਼ਲਗਮ|ਸ਼ਲਗਮ]] ਨਾਲ ਨਵੀਂ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite web |url=http://www.gilderlehrman.org/history-by-era/american-indians/essays/columbian-exchange |title=The Columbian Exchange |publisher=The Gilder Lehrman Institute of American History |work=History Now |author=Crosby, Alfred |accessdate=28 May 2017}}</ref> === ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ === [[File:o aye.jpg |thumb |ਲਿੰਕਨ ਲੋਂਗਵੁਲ ਭੇਡ]] 18 ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਬਰਤਾਨਵੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਇਨਕਲਾਬ ਦੌਰਾਨ ਰੋਬਰਟ ਬੇਕਵੈਲ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਅਭਿਆਸ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਲੋੜੀਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਲਈ ਚੋਣਵਾਂ ਪ੍ਰਜਨਨ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪ੍ਰਜਨਨ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਭੇਡਾਂ ਨਾਲ ਸੀ। ਨੇਟਿਵ ਸਟਾਕ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਛੇਤੀ ਹੀ ਵਧੀਆ, ਵੱਡੀਆਂ, ਲੰਬੀਆਂ, ਚਮਕੀਲੀਆਂ ਉੱਨ ਵਾਲੀਆਂ [[ਭੇਡ|ਭੇਡਾਂ]] ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਮਰੱਥ ਸੀ। ਲਿੰਕਨ ਲੋਂਗਵੂਲ ਭੇਡ ਨੂੰ ਬੇਕਵੈਲ ਨੇ ਸੁਧਾਰਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ ਲਿੰਕਨ ਨੂੰ ਅਗਲੀ ਨਸਲ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਨਿਊ (ਜਾਂ ਡੈਸ਼ਲੀ) ਲੈਸਟਰ ਹੈ।<ref>{{cite web |title=Robert Bakewell (1725–1795) |url=http://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/bakewell_robert.shtml |publisher=BBC History |accessdate=20 July 2012}}</ref> ਇਹਨਾਂ ਭੇਡਾਂ ਨੂੰ ਬਰਾਮਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਆਧੁਨਿਕ ਨਸਲਾਂ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਧੀਨ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ [[ਬੀਫ]] ਵਜੋਂ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਨਸਲ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਲੰਮੇ ਸਿੰਗਾਂ ਵਾਲੇ ਹੀਫਰਾਂ ਨੂੰ ਡੈਸਟਲੀ ਲੋਂਗੋਨ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵੈਸਟਮੋਰਲੈਂਡ [[ਬੌਲਦ|ਬਲਦ]] ਨਾਲ ਕਰਾਸ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite web |title=English Longhorn |url=http://www.thecattlesite.com/breeds/beef/61/english-longhorn/ |website=The Cattle Site |accessdate=26 May 2017}}</ref> [[ਯੂਰਪ]] ਵਿਚ ਰਵਾਇਤੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਧੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਅਰਧ-ਕੁਦਰਤੀ, ਅਨਫਰਟੀਲਾਇਜ਼ਡ ਚਰਾਂਦਾਂ ਨੂੰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕਟਾਈ ਤੇ ਚਰਾਂਦ ਪ੍ਰਬੰਧਾ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਭੂਮੀ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਰਣਨੀਤੀ ਦਾ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਜਿਹੇ [[ਜੰਗਲੀ ਅੱਗ]] ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੁਦਰਤੀ ਗੜਬੜਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ, ਇਸ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਕਈ ਵਿਹਾਰਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜੀਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਕਰਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਅੱਜ ਯੂਰਪ ਵਿਚ ਇਹ ਰਣਨੀਤੀ ਘੱਟ ਰਹੀ ਹੈ। ਮਸ਼ੀਨੀਕਰਣ ਅਤੇ ਰਸਾਇਣਕ ਤਰੀਕੇ ਜੈਵ-ਵਿਵਿਧਤਾ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਹਨ।<ref name="Pykala2000">{{cite journal |last=Pykala |first=Juha |title=Mitigating Human Effects of European Biodiversity Through Traditional Animal Husbandry |url=https://archive.org/details/sim_conservation-biology_2000-06_14_3/page/705 |journal=Conservation Biology |year=2000 |volume=14 |issue=3 |pages=705–12 |doi=10.1046/j.1523-1739.2000.99119.x}}</ref> == ਪਾਲਣਾ == {{further |ਜਾਨਵਰ}} ===ਸਿਸਟਮ=== [[File:Herdwicks Lake District.jpg|thumb|left |ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ [[ਪਹਾੜੀ ਖੇਤੀ]] ਸਿਸਟਮ ਵਿੱਚ [[ਹਰਡਵਿਕ ਭੇਡ ]], ਲੇਕ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, [[ਇੰਗਲੈਂਡ]]]] ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ ਦੇ [[ਕਿਸਾਨ]] ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ, ਨਾ ਸਿਰਫ ਪਰਿਵਾਰ ਦੁਆਰਾ ਲੋੜੀਂਦਾ ਭੋਜਨ, ਸਗੋਂ ਈਂਧਨ, ਖਾਦ, ਕੱਪੜੇ, ਆਵਾਜਾਈ ਅਤੇ ਡਰਾਫਟ ਪਾਵਰ ਲਈ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ। [[ਭੋਜਨ]] ਲਈ ਜਾਨਵਰ ਨੂੰ ਮਾਰਨਾ ਇੱਕ ਸੈਕੰਡਰੀ ਵਿਚਾਰ ਸੀ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਵੀ ਸੰਭਵ ਹੋਵੇ ਜਿਉਂਦੇ ਜਾਨਵਰ ਦੇ ਉਤਪਾਦ ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਉੱਨ]], [[ਆਂਡਾ|ਅੰਡੇ]], [[ਦੁੱਧ]] ਅਤੇ [[ਲਹੂ]] (ਮਾਸਾਈ ਦੁਆਰਾ) ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ ਕਰਨਾ ਮੁੱਖ ਖਿਆਲ ਹੁੰਦਾ ਸੀ।<ref name=Webster>{{cite book |author=Webster, John |title=Animal Husbandry Regained: The Place of Farm Animals in Sustainable Agriculture |url=https://books.google.com/books?id=D6v-Tdhm5SgC&pg=PA5 |year=2013 |publisher=Routledge |isbn=978-1-84971-420-4 |pages=4–10}}</ref> ਪਰਿਵਰਤਨ ਦੀ ਪ੍ਰੰਪਰਾਗਤ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ, ਲੋਕ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਲਈ ਸਥਾਈ ਗਰਮੀ ਅਤੇ ਸਰਦੀਆਂ ਦੀਆਂ ਚਰਾਂਦਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚਕਾਰ ਮੌਸਮੀ ਠਹਿਰਾਵ ਆਉਂਦਾ ਸੀ; ਪ੍ਰਚੱਲਿਤ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਗਰਮੀ ਦੀ ਚਰਾਂਦ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਵਾਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਦੀਆਂ ਦੀ ਚਰਾਂਦ।<ref>{{cite book |last=Blench |first=Roger |title='You can't go home again' – Pastoralism in the new millennium |publisher=Overseas Development Institute |location=London, UK |date=17 May 2001 |page=12 |url=http://www.odi.org.uk/work/projects/pdn/eps.pdf |access-date=8 ਜੁਲਾਈ 2018 |archive-date=1 ਫ਼ਰਵਰੀ 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120201000745/http://www.odi.org.uk/work/projects/pdn/eps.pdf |dead-url=yes }}</ref> ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ਤੇ ਜਾਂ ਤੀਬਰਤਾ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਵਿਆਪਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅਨੁਸਾਰ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਘੁੰਮਣ ਦੀ ਖੁੱਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਇੱਕ ਚਰਵਾਹੇ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ, ਅਕਸਰ ਸ਼ਿਕਾਰੀਆਂ ਤੋਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ। ਪੱਛਮੀ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਸਟੇਟਸ ਵਿੱਚ ਰਾਂਚਿੰਗ ਵਿੱਚ ਜਨਤਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਜਮੀਨਾਂ ਉੱਪਰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪਸ਼ੂ ਚਾਰਾਗਾਹ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref name=Starrs>{{cite book |author=Starrs, Paul F. |title=Let the Cowboy Ride: Cattle Ranching in the American West |url=https://books.google.com/books?id=WHfnaQLGIx4C&pg=PA1 |year=2000 |publisher=JHU Press |isbn=978-0-8018-6351-6 |pages=1–2}}</ref> [[ਦੱਖਣੀ ਅਮਰੀਕਾ]], [[ਆਸਟਰੇਲੀਆ|ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ]] ਅਤੇ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਵੀ ਅਜਿਹੇ ਪਸ਼ੂ ਸਟੇਸ਼ਨ ਸਥਿੱਤ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਖੇਤਰ ਹਨ ਅਤੇ ਘੱਟ ਬਾਰਿਸ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਭੇਡਾਂ, ਹਿਰਨ, ਸ਼ੁਤਰਮੁਰਗ, ਐਮੂ, ਲਾਲਾਮਾ ਅਤੇ ਐਲਪਾਕਾ ਲਈ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਾਂਚਿੰਗ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।<ref name=Levinson>{{cite book |author1=Levinson, David |author2=Christensen, Karen |title=Encyclopedia of Community: From the Village to the Virtual World |url=https://books.google.com/books?id=t1geOjQ6R0MC&pg=PA1139 |year=2003 |publisher=Sage |isbn=978-0-7619-2598-9 |page=1139}}</ref> [[ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ]] ਦੀ ਉਚਾਈਆਂ ਤੇ, ਭੇਡਾਂ ਨੂੰ ਬਸੰਤ ਰੁੱਤੇ ਝੜਪਾਂ ਵਿਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਉੱਚੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਦੀਆਂ ਘਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਚੂਰ ਕਰ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਾਲ ਵਿਚ ਦੇਰ ਨਾਲ ਉੱਚੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿਚ ਪੂਰਕ ਖਾਣਾ ਮੁਹੱਈਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite book |title=The Shepherd's Life |url=https://archive.org/details/shepherdslifemod0000reba |last=Rebanks |first=James |year=2015 |publisher=Penguin: Random House |isbn=978-0141-97936-6 |page=[https://archive.org/details/shepherdslifemod0000reba/page/286 286]}}</ref> ਪੇਂਡੂ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ, ਸੂਰ ਅਤੇ ਪੋਲਟਰੀ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪੋਸ਼ਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਫਰੀਕੀ ਸਮਾਜਾਂ ਵਿਚ [[ਮੁਰਗੀ|ਮੁਰਗੀਆਂ]], ਖੁਰਾਕ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਈ ਮਹੀਨੇ ਰਹਿ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਵੀ ਇਕ ਹਫ਼ਤੇ ਵਿਚ ਇਕ ਜਾਂ ਦੋ [[ਅੰਡੇ]] ਪੈਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।<ref name=Webster/> [[File:Hog confinement barn interior.jpg |thumb |ਇੱਕ ਬਾਰਨ ਵਿੱਚ ਸੂਰ, ਅਮਰੀਕਾ (ਮਿਡਵੈਸਟ)]] ਦੂਜੇ ਅਤਿਅੰਤ 'ਤੇ, ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਵਧੇਰੇ ਵਿਕਸਤ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਜਾਨਵਰ ਅਕਸਰ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਪ੍ਰਬੰਧਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; [[ਡੇਅਰੀ ਫਾਰਮਿੰਗ|ਡੇਅਰੀ]] [[ਗਾਂ|ਗਾਵਾਂ]] ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕੋਲ ਲਿਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਚਰਾਵਿਆਂ ਨਾਲ ਜ਼ੀਰੋ-ਚਰਾਂਗ ਦੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ; [[ਬੀਫ]] ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਉੱਚ ਘਣਤਾ ਵਾਲੇ ਫੀਡਲਾਟਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ;<ref>{{cite journal |last=Silbergeld |first=Ellen K |author2=Graham, Jay |author3=Price, Lance B |title=Industrial food animal production, antimicrobial resistance, and human health |journal=Annual Review of Public Health |year=2008 |volume=29 |pages=151–69 |doi=10.1146/annurev.publhealth.29.020907.090904 |url=http://www.annualreviews.org/doi/pdf/10.1146/annurev.publhealth.29.020907.090904 |access-date=2018-07-08 |archive-date=2022-02-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224025925/https://www.annualreviews.org/doi/pdf/10.1146/annurev.publhealth.29.020907.090904 |dead-url=yes }}</ref> [[ਸੂਰ]] ਨੂੰ ਮਾਹੌਲ-ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਇਮਾਰਤਾਂ ਵਿਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਦੇ ਵੀ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ;<ref>{{cite web |url=http://swine.missouri.edu/facilities/PIH-11.PDF |title=Swine Growing-Finishing Units |author=Meyer, Vernon M.; Driggers, L. Bynum; Ernest, Kenneth; Ernest, Debra |work=Pork Industry handbook |publisher=Purdue University Cooperative Extension Service |accessdate=17 May 2017 |archive-date=4 ਮਾਰਚ 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304055711/http://swine.missouri.edu/facilities/PIH-11.PDF |url-status=dead }}</ref> [[ਪੋਲਟਰੀ]] ਨੂੰ ਬਾਰਨ ਵਿਚ ਪਾਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਿੰਜਰੇ ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਸਥਿਤੀਆਂ ਅਧੀਨ ਪੰਛੀ ਲਗਾਉਣ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਦੋ ਅਤਿ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਿਚ ਅਰਧ-ਪੱਖੀ ਅਕਸਰ ਪਰਿਵਾਰਕ ਖੇਤ ਹਨ, ਜਿਥੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਾਲ ਦੇ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਨ ਲਈ ਘਾਹ ਜਾਂ [[ਚਾਰਾ|ਪਰਾਗ]] ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਘਾਹ ਵਧਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ [[ਖਾਦ]], ਫੀਡ ਅਤੇ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰੋਂ ਫਾਰਮ 'ਤੇ ਲਿਆਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=Blount>{{cite book |author=Blount, W.P. |title=Intensive Livestock Farming |url=https://books.google.com/books?id=UyHLBAAAQBAJ&pg=PA360 |year=2013 |publisher=Elsevier |isbn=978-1-4831-9565-0 |pages=360–62}}</ref> === ਪਸ਼ੂ ਖੁਰਾਕ === {{main|ਪਸ਼ੂ ਫੀਡ}}[[File:Cattle round a feeder with Avon Farm - geograph.org.uk - 1563342.jpg|thumb|left |ਇੱਕ ਬਾਹਰੀ ਫੀਡਰ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ [[ਗਊ]]]] ਪਾਲਤੂ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵਰਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਜਾਨਵਰ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਜੜੀ-ਬੂਟੀਆਂ ([[ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀ]]) ਖਾਣਾ ਖਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਅਪਵਾਦ ਸੂਰ ਹੈ, ਜੋ ਮਾਸਾਹਾਰੀ ਵੀ ਹੈ। ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ "ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ" ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੋ [[ਬੀਜ|ਬੀਜਾਂ]], [[ਫਲ|ਫਲਾਂ]] ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਉੱਚ ਪੱਧਰੀ ਪੋਸ਼ਟਿਕ ਪੱਤੇ ਚਰ ਕੇ ਭੋਜਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਪਸ਼ੂ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ [[ਘਾਹ]] ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਵਜੋਂ ਖਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਹਿਲਾਂ ਗ੍ਰੇਜ਼ਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ "ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਫੀਡਰ" ਜੋ ਉਪਲਬਧ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਦੀ ਪੂਰੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿਚੋਂ ਆਪਣੀ [[ਖੁਰਾਕ (ਪੋਸ਼ਣ)|ਖੁਰਾਕ]] ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਗਾਵਾਂ, ਭੇਡਾਂ, ਬੱਕਰੀਆਂ, ਹਿਰਨ ਅਤੇ ਐਂਟੀਲੋਪ, ਰਿਊਮੀਨੈਂਟਸ ਹਨ; ਉਹ ਦੋ ਪੜਾਵਾਂ ਵਿਚ ਖਾਣਾ ਪਚਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਚਬਾਉਂਦੇ ਅਤੇ ਆਮ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਿਗਲ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਅੱਧਪਚੇ ਕੱਚੇ ਖਾਣੇ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਚਬਾਉਣ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਾਧੇ ਗਏ ਖਾਣੇ ਤੋਂ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੰਭਵ ਭੋਜਨ ਮੁੱਲ ਕੱਢਦੇ ਹਨ।<ref name=Dryden>{{cite book |author=Dryden, Gordon McL. |title=Animal Nutrition Science |url=https://books.google.com/books?id=OG6qrtVKwTEC |year=2008 |publisher=CABI |isbn=978-1-78064-056-3 |pages=1–3}}</ref> ਇਨ੍ਹਾਂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀਆਂ ਖੁਰਾਕੀ ਲੋੜਾਂ ਜਿਆਦਾਤਰ ਘਾਹ ਤੋਂ ਹੀ ਪੂਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਘਾਹ ਪੱਤੇ-ਬਲੇਡ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੋਂ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ਤੇ ਚਰਾਉਣ ਜਾਂ ਕੱਟਣ ਦੇ ਬਾਅਦ ਵੀ ਵਧਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite book |title=[[The Living Planet]] |first=David |last=Attenborough |publisher=[[British Broadcasting Corporation ]] |isbn=0-563-20207-6 |year=1984 |authorlink=David Attenborough |pages=[https://archive.org/details/livingplanetport0000davi/page/113 113]–14}}</ref> ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਘਾਹ ਦਾ ਵਾਧਾ ਮੌਸਮੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਗਰਮੀਆਂ ਜਾਂ ਬਰਸਾਤੀ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਫਸਲ ਦੇ ਕੁੱਝ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਕੱਟਿਆ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਪਰਾਗ (ਸੁੱਕ ਘਾਹ) ਜਾਂ ਸਾਈਲੇਜ (ਸੁੱਕੇ ਚਾਰੇ ਦਾ ਅਚਾਰ) ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ।<ref>{{cite book |author=United States. Agricultural Research Service. Animal Husbandry Research Division |title=Hay crop silage |url=https://books.google.com/books?id=eDBHAQAAIAAJ |year=1959}}</ref> ਹੋਰ [[ਚਾਰੇ ਦੀਆਂ ਫ਼ਸਲਾਂ|ਚਾਰੇ ਦੀਆਂ ਫਸਲਾਂ]] ਵੀ ਉਗਾਈਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ, ਔਡ਼ ਵਾਲੇ ਸੀਜ਼ਨ ਵਿਚ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ [[ਖੁਰਾਕ (ਪੋਸ਼ਣ)|ਪੋਸ਼ਣ]] ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਵਿਚ ਪਾੜਾ ਭਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।<ref>{{cite web |url=http://www.fao.org/docrep/005/Y1936E/y1936e08.htm |title=Ensiling crop residues |author=Jianxin, Liu; Jun, Guo |work=Animal production based on crop residues |publisher=FAO |accessdate=18 May 2017}}</ref> [[File:LeinPresskuchen-CBIO.jpg |thumb |[[ਪਸ਼ੂ ਫੀਡ]] ਦੀਆਂ ਗੰਢੀਆਂ]] ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਾਲੇ ਗਏ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਾਰੇ ਉਪਰ ਨਿਰਭਰ ਰਹਿ ਕੇ ਜੀਉਂਦਾ ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਪਾਲੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਭੰਡਾਰ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਧੇਰੇ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਰੱਖਣ ਲਈ ਇਸਦੇ ਇਲਾਵਾ ਊਰਜਾ ਅਤੇ [[ਪ੍ਰੋਟੀਨ]] ਵਾਲੇ ਭੋਜਨਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਊਰਜਾ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ [[ਅਨਾਜ]] ਅਤੇ ਅਨਾਜ ਉਪ-ਉਤਪਾਦਾਂ, [[ਚਰਬੀ]], [[ਤੇਲ]] ਅਤੇ [[ਖੰਡ|ਸ਼ੂਗਰ]] ਵਾਲੇ ਭੋਜਨਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਮੱਛੀ ਜਾਂ ਮੀਟ ਭੋਜਨ, ਦੁੱਧ ਦੇ ਉਤਪਾਦਾਂ, ਫਲ਼ੀਦਾਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਭੋਜਨ, ਜਾਂ ਅਕਸਰ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਦੇ ਤੇਲ ਕੱਢਣ ਵਾਲੇ ਉਪ-ਉਤਪਾਦਾਂ ਤੋਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।<ref name="Dryden2008">{{cite book |author=Dryden, Gordon McL. |title=Animal Nutrition Science |url=https://books.google.com/books?id=Qf_RZOt8pwAC&pg=PA16 |year=2008 |publisher=CABI |isbn=978-1-84593-412-5 |pages=16–19}}</ref> [[ਸੂਰ]] ਅਤੇ [[ਪੋਲਟਰੀ]] ਗੈਰ-ਰਿਊਮੀਨੈਂਟ ਹਨ ਅਤੇ ਘਾਹ ਅਤੇ ਹੋਰ ਚਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚਲੇ [[ਸੈਲੂਲੋਜ਼|ਸੈਲੂਲੋਜ]] ਨੂੰ ਹਜ਼ਮ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰਥ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਖੁਰਾਕ ਵਜੋਂ ਅਨਾਜ ਅਤੇ ਹੋਰ ਉੱਚ-ਊਰਜਾ ਵਾਲੇ ਭੋਜਨ ਪਦਾਰਥਾਂ ਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਰਭਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ' ਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਵਰਗਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਪੜਾਵਾਂ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਲੋੜਾਂ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਸਮੂਹ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਰਾਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ [[ਖੇਤ|ਫਾਰਮ]] 'ਤੇ ਉਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਖਰੀਦਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।[[ਵਿਟਾਮਿਨ]] ਅਤੇ [[ਖਣਿਜ]] ਪਦਾਰਥ ਨੂੰ ਖੁਰਾਕ ਵਿੱਚ ਸੰਤੁਲਨ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=FSA>{{cite web |url=https://www.food.gov.uk/business-industry/farmingfood/animalfeed/what-farm-animals-eat |title=What farm animals eat |publisher=Food Standards Agency |accessdate=18 May 2017}}</ref> ਫਾਰਮੀ ਮੱਛੀ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੀਲੇਟੇਡ ਭੋਜਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=FSA/> === ਪ੍ਰਜਨਨ === {{ਮੁੱਖ | ਪਸ਼ੂ ਪ੍ਰਜਨਨ}} ਖੇਤਾਂ ਵਾਲੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦਾ [[ਪ੍ਰਜਨਨ]] ਕਦੇ-ਕਦੇ ਅਸਾਧਾਰਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰੰਤੂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਖਾਸ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਉਤਸਾਹਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਨਾਲ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਲੋੜੀਂਦੇ ਹਨ। ਲੋੜੀਂਦੇ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸਖਤੀ, ਉਤਪੱਤੀ, ਮਾਂ ਵਾਲੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਕਾਬਲੀਅਤ, ਤੇਜ਼ ਵਿਕਾਸ ਦਰ, ਵਿਕਾਸ ਪ੍ਰਤੀ ਯੂਨਿਟ ਘੱਟ ਖੁਰਾਕ ਦੀ ਖਪਤ, ਬਿਹਤਰ ਸਰੀਰ ਅਨੁਪਾਤ, ਉੱਚ ਆਮਦਨੀ, ਵਧੀਆ ਫਾਈਬਰ ਗੁਣ ਅਤੇ ਹੋਰ ਲੱਛਣ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਅਨਿਸ਼ਚਿਤ ਗੁਣਾਂ ਵਿਚ ਸਿਹਤ ਦੇ ਨੁਕਸ, ਹਮਲਾਵਰਤਾ ਜਾਂ ਨਿਮਰਤਾ ਦੀ ਘਾਟ ਵਰਗੇ ਨਾਜਾਇਜ਼ ਔਗੁਣ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ।<ref name=Turner>{{cite book |author=Turner, Jacky |title=Animal Breeding, Welfare and Society |url=https://books.google.com/books?id=YdYm1zsNkFQC |year=2010 |publisher=Routledge |isbn=978-1-136-54187-2 |page=Introduction}}</ref><ref>{{cite journal |last=Jarman |first=M.R. |first2=Grahame |last2=Clark |first3=Caroline |last3=Grigson |first4=H.P. |last4=Uerpmann |first5=M.L. |last5=Ryder |title=Early Animal Husbandry |journal=The Royal Society |year=1976 |volume=275 |issue=936 |pages=85–97 |doi=10.1098/rstb.1976.0072}}</ref> ਉਤਪਾਦਕਤਾ ਵਿਚ ਕੁਝ ਵੱਡੇ ਵਾਧਿਆਂ ਲਈ ਚੋਣਵਾਂ ਪ੍ਰਜਨਨ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੈ। 2007 ਵਿਚ, ਅੱਠ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਉਮਰ ਦੇ ਇਕ ਆਮ ਬਰੌਇਲਰ [[ਮੁਰਗੀ|ਮੁਰਗੇ]] ਦੀ ਉਮਰ, 1957 ਵਿਚ ਇਸੇ ਉਮਰ ਦੇ ਮੁਰਗੇ ਨਾਲੋਂ 4.8 ਗੁਣਾ ਵੱਧ ਸੀ।<ref name=Turner/> 2007 ਤਕ, ਤੀਹ ਸਾਲ ਦੇ ਅੰਦਰ [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ|ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ]] ਵਿਚ ਇਕ ਡੇਅਰੀ [[ਗਊ]] ਦੇ ਔਸਤ [[ਦੁੱਧ]] ਪੈਦਾਵਾਰ ਦੁਗਣੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।<ref name=Turner/> [[File:Inseminatie (4494727256).jpg |thumb |[[ਨਕਲੀ ਗਰਭਦਾਨ]]]] ਨਕਲੀ ਗਰਭਪਾਤ ਅਤੇ [[ਭਰੂਣ|ਭ੍ਰੂਣ]] ਟ੍ਰਾਂਸਫਰ ਜਿਹੀਆਂ ਤਕਨੀਕਾਂ ਅੱਜ-ਕੱਲ੍ਹ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਨਾ ਕੇਵਲ ਮਾਦਾ ਨਸਲ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਵਿਧੀਆਂ ਦੀ ਗਰੰਟੀ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸਗੋਂ ਝੁੰਡ ਜੈਨੇਟਿਕਸ ਸੁਧਾਰਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਦਦ ਕਰਨ ਲਈ। ਇਹ ਭਰੂਣਾਂ ਨੂੰ ਉੱਚ ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਾਲੇ ਮਾਧਿਅਮ ਤੋਂ ਘੱਟ ਗੁਣਵੱਤਾ ਹੋਂਦ ਜਿਹੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰਨ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ - ਉੱਚ ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਾਲੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਤਜਵੀਜ਼ ਕਰਨ ਤੋਂ ਰੋਕਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰੈਕਟਿਸ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਵਧੀਆ ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਾਲੇ ਪਾਲਤੂ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਚੋਣ ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਪਾਸੇ, ਇਹ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ [[ਖੁਰਾਕ (ਪੋਸ਼ਣ)|ਖੁਰਾਕ]] ਨੂੰ ਵਧੀਆ ਗੁਣਵੱਤਾ ਦੇ [[ਮੀਟ]], [[ਦੁੱਧ]], ਜਾਂ ਫਾਈਬਰ ਵਿਚ ਬਦਲਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਖਰੀ ਉਤਪਾਦ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੁਧਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਇਸ ਨਾਲ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਘਟਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਕੁਝ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੇ ਫੈਲਾਅ ਦੀ ਤੀਬਰਤਾ ਦੇ ਜੋਖਮਾਂ ਵਿਚ ਵਾਧਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। === ਪ੍ਰਜਨਨ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ === ਜਾਨਵਰਾਂ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਣ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। 18 ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਐਗਰੀਕਲਚਰਲ ਰਿਵੌਲਯੂਸ਼ਨ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਰੋਬਰਟ ਬੇਕਵੈਲ ਦੁਆਰਾ ਲੋੜੀਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਲਈ ਚੋਣਵ ਪ੍ਰਜਨਨ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਭਿਆਸ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪ੍ਰਜਨਨ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਭੇਡਾਂ ਨਾਲ ਸੀ। ਨੇਟਿਵ ਸਟੌਕ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਛੇਤੀ ਹੀ ਵੱਡੀਆਂ, ਲੰਬੇ, ਚਮਕੀਲੇ ਉੱਨ ਨਾਲ, ਵਧੀਆ ਭਰੀ ਭੇਡ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਮਰੱਥ ਸੀ। ਲਿੰਕਨ ਲੌਂਗਵੂਲ ਨੂੰ ਬੇਕਵੈਲ ਨੇ ਸੁਧਾਰਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ ਲਿੰਕਨ ਦਾ ਅਗਲਾ ਨਸਲ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਨਵਾਂ (ਜਾਂ ਡੈਸ਼ਲੀ) ਲੈਸਟਰ ਹੈ। ਇਹ ਸੱਖਰਦਾਰ ਸੀ ਅਤੇ ਸਿੱਧੇ ਸਿੱਧੀਆਂ ਸਤਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇਕ ਵਰਗ, ਭਾਰੀ ਸਰੀਰ ਵਾਲੀ ਸੀ। ਇਹਨਾਂ ਭੇਡਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਆਧੁਨਿਕ ਨਸਲਾਂ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਧੀਨ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਵਰਤੋਂ ਲਈ [[ਬੀਫ]] ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕੀਤੀ ਸੀ - (ਪਹਿਲਾਂ, ਪਸ਼ੂ ਪਹਿਲੀ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬਲਦਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹਲ਼ਆਂ ਨੂੰ ਖਿੱਚਣ ਲਈ ਨਸਲ ਦੇ ਸਨ)। ਲੰਮੇ ਸਿੰਗਾਂ ਵਾਲੇ ਤਾਣੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵੈਸਟਮੋਰਲਡ ਬਲਦ ਦੇ ਨਾਲ ਕਰਾਸ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਡੈਸ਼ਲੀ ਲੋਂਗੋਨ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਅਗਲੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਦੌਰਾਨ, ਖੇਤਾਂ ਦੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦਾ ਆਕਾਰ ਅਤੇ ਕੁਆਲਿਟੀ ਵਿਚ ਨਾਟਕੀ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। 1700 ਵਿਚ, ਕਤਲੇਆਮ ਲਈ ਵੇਚਿਆ ਗਿਆ [[ਬਲਦ]] ਦਾ ਔਸਤ ਭਾਰ 370 ਪਾਊਂਡ (168 ਕਿਗਾ) ਸੀ। 1786 ਤਕ, ਇਹ ਭਾਰ ਦੁੱਗਣਾ ਤੋਂ 840 ਪੌਂਡ (381 ਕਿਲੋਗ੍ਰਾਮ) ਵੱਧ ਗਿਆ ਸੀ। [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ|ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ]] ਅਤੇ [[ਕੈਨੇਡਾ|ਕਨੇਡਾ]] ਵਿਚ ਕਾਊਬੂਇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਲਈ 19 ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ ਵਾਲੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦਾ ਕੰਮ, ਮੈਕਸੀਕੋ ਵਿਚ ਚੋਰਸ ਅਤੇ ਵੈਕਰੋਸ, ਦੱਖਣੀ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਗਊਕੋਸ ਅਤੇ ਹੂਆਸੋਸ ਅਤੇ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਵਿਚ ਸਟਾਕ। ਵਧੇਰੇ ਆਧੁਨਿਕ ਸਮੇਂ ਵਿਚ, ਘੋੜਿਆਂ, ਸਾਰੇ ਖੇਤਾਂ ਦੇ ਵਾਹਨਾਂ, ਮੋਟਰ ਸਾਈਕਲ, ਚਾਰ ਪਹੀਆ ਵਾਹਨ ਵਾਹਨ, ਅਤੇ ਹੈਲੀਕਾਪਟਰਾਂ 'ਵੱਲ ਝੁਕ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜੋ ਭੂਰਾ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਮੱਦੇਨਜ਼ਰ ਹੈ। ਅੱਜ, [[ਇੱਜੜ]] ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਅਕਸਰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਅਤੇ ਸਟਾਫ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਲਈ ਫਾਰਮਾਂ, ਸਟੇਸ਼ਨਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਨਣ ਵਾਲੇ ਡਾਕਟਰ, ਝੁੰਡ ਦੇ ਸਿਹਤ ਮਾਹਿਰ, ਫੀਡਰ ਅਤੇ ਗਾਇਕ ਨੂੰ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। === ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਸਿਹਤ === [[File:Vaccination of goat in Niger.jpg|thumb|left|ਬੱਕਰੀ ਦੀ ਟੀਕਾਕਰਣ]] ਫਾਰਮ 'ਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਲਈ ਚੰਗੇ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ, ਸਹੀ [[ਖ਼ੁਰਾਕ]] ਅਤੇ ਸਫਾਈ ਦਾ ਮੁੱਖ ਯੋਗਦਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉਤਪਾਦਨ ਰਾਹੀਂ ਆਰਥਿਕ ਲਾਭ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਹਨਾਂ ਸਾਵਧਾਨੀਆਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਜਾਨਵਰ ਫਿਰ ਵੀ ਬੀਮਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕਿਸਾਨ ਅਤੇ [[ਵੈਟਰਨਰੀ ਡਾਕਟਰ|ਵੈਟਰਨਰੀ ਡਾਕਟਰਾਂ]] ਦੁਆਰਾ ਵੈਟਰਨਰੀ ਦਵਾਈਆਂ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਯੂਰੋਪੀਅਨ ਯੂਨੀਅਨ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਕਿਸਾਨ ਆਪਣੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਲਾਜ ਲਈ ਦਿਸ਼ਾ-ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਇਲਾਜ ਕਾਰਜਾਂ ਨੂੰ ਰਿਕਾਰਡ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।<ref>{{cite web |title=Farmers |url=http://www.epruma.eu/audience/farmers.html |publisher=European Platform for the Responsible Use of Medicines in Animals |accessdate=18 May 2017 |date=2010 |archive-date=26 ਮਈ 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170526145928/http://www.epruma.eu/audience/farmers.html |dead-url=yes }}</ref> ਜਾਨਵਰਾਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਹਾਲਤਾਂ ਨੂੰ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਹੁੰਦੇ ਹੈ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਹਤ 'ਤੇ ਅਸਰ ਪਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੁਝ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਧਾਰਣ [[ਸਵਾਈਨ ਇਨਫ਼ਲੂਐਨਜ਼ਾ|ਸਵਾਈਨ ਬੁਖ਼ਾਰ]]<ref>{{cite web |url=http://www.cfsph.iastate.edu/Factsheets/pdfs/classical_swine_fever.pdf |title=Classical swine fever |publisher=The Center for Food Security and Public Health |accessdate=20 May 2017}}</ref> ਅਤੇ ਸਕ੍ਰੈਪੀ<ref>{{cite web |url=http://www.eradicatescrapie.org/About%20Scrapie/Fact%20Sheet.html |title=Scrapie Fact Sheet |year=2001 |publisher=National Institute for Animal Agriculture |accessdate=6 June 2018 |archive-date=12 ਦਸੰਬਰ 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201212100521/http://www.eradicatescrapie.org/About%20Scrapie/Fact%20Sheet.html |dead-url=yes }}</ref> ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦੇ ਸਟਾਕ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਹੋਰ, ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਅਤੇ ਮੂੰਹ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀਆਂ, ਸਾਰੇ ਕਲੋਵਨ-ਹੋਫੈੱਡ ਜਾਨਵਰ ਤੇ ਅਸਰ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।<ref>{{cite web |url=http://www.thecattlesite.com/diseaseinfo/243/footandmouth |title=Foot-and-mouth |publisher=The Cattle Site |accessdate=20 May 2017}}</ref> ਜਿੱਥੇ ਸਥਿਤੀ ਗੰਭੀਰ ਹੋਵੇ, ਸਰਕਾਰਾਂ ਸਟਾਕ ਦੇ ਅਯਾਤ ਅਤੇ ਨਿਰਯਾਤ ਤੇ ਨਿਯਮ ਤੇ ਬੰਦਿਸ਼ਾਂ ਲਾਗੂ ਕਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕੁਆਰੰਟੀਨ ਬੰਦਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ੱਕੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟਿੰਗ। ਕੁਝ ਖਾਸ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਟੀਕੇ ਉਪਲਬਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਐਂਟੀਬਾਇਟਿਕਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਉਥੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਢੁਕਵੀਂ ਹੋਵੇ। ਇੱਕ ਸਮੇਂ, ਐਂਟੀਬਾਇਓਟਿਕਸ ਨੂੰ ਨਿਯਮਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕੁਝ ਮਿਸ਼ਰਤ ਭੋਜਨ ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋੜ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਇਹ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਹੁਣ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਖਤਰਿਆਂ ਕਾਰਨ ਘਟ ਗਈ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਨਾਲ ਐਂਟੀਬਾਇਟਿਕ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਪੈਦਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite web |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/203664/feed/67871/Antibiotics-and-other-growth-stimulants |title=feed (agriculture) {{!}} Antibiotics and other growth stimulants |publisher=Britannica.com |accessdate=29 April 2018}}</ref> ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿ ਰਹੇ ਜਾਨਵਰ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਅਤੇ ਬਾਹਰੀ ਪਰਜੀਵੀਆਂ ਦੇ ਹਮਲੇ ਲਈ ਤਰਜੀਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; [[ਸਕਾਟਲੈਂਡ]] ਵਿਚ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜੂਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਫਾਰਮਡ ਸੈਲਮਨ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ।<ref>{{cite news |title=Scottish salmon farming's sea lice 'crisis' |author=Fraser, Douglas |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-scotland-38966188 |newspaper=BBC |date=14 February 2017 |accessdate=20 May 2017}}</ref> ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਪੈਰਾਸਾਈਟ ਬੋਝ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਨਾਲ ਉਤਪਾਦਨ ਅਤੇ ਮੁਨਾਫਾ ਵਧਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite web |url=http://animalhealthireland.ie/?page_id=403 |title=Parasite control |publisher=Animal Health Ireland |accessdate=20 May 2017 |archive-date=14 ਮਈ 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170514143715/http://animalhealthireland.ie/?page_id=403 |dead-url=yes }}</ref> ਸਰਕਾਰਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਓਹਨਾਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਬਾਰੇ ਖਾਸ ਤੌਰ' ਤੇ ਚਿੰਤਿਤ ਹਨ, ਜੋ ਜਾਨਵਰਾਂ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ ਜਨਸੰਖਿਆ ਅਜਿਹੀਆਂ ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਫੈਲਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਘਰੇਲੂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਧੂਰੀ ਜੀਵ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। 1999 ਵਿਚ ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਵਿਚ ਨਿਪਾਹ ਵਾਇਰਸ ਦੇ ਫੈਲਣ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਫਲ-ਖਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਫਲਾਇੰਗ ਫੋਕਸਸ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਲ ਅਤੇ ਪਿਸ਼ਾਬ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿਚ ਆਉਣ ਪਿੱਛੋਂ ਸੂਰ ਇਸ ਨਾਲ ਬੀਮਾਰ ਹੋਏ ਸਨ। ਸੂਰਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇਹ ਇਨਫੈਕਸ਼ਨ ਅੱਗੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਹੋ ਗਈ।<ref name=chua>{{cite journal |author=Chua, K.B.; Chua, B. H.; Wang, C. W. |title=Anthropogenic deforestation, El Niño and the emergence of Nipah virus in Malaysia |journal=The Malaysian Journal of Pathology |volume=24 |issue=1 |pages=15–21 |year=2002 |pmid=16329551}}</ref> ਏਵੀਅਨ ਫਲੂ ''ਐਚ 5 ਐਨ 1'' ਜੰਗਲੀ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਛੀ ਮਾਈਗਰੇਟ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਦੂਰੀ ਤੱਕ ਲਿਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਵਾਇਰਸ ਘਰੇਲੂ [[ਪੋਲਟਰੀ]], ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਕਰੀਬੀ ਨਜ਼ਦੀਕ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਾਰਨਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ, ਖੇਤਾਂ ਦੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਦੂਜੀਆਂ ਛੂਤ ਦੀਆਂ ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਵਿਚ [[ਰੇਬੀਜ਼]], ਲੈਪਸੋਸਰੋਸੀਅਸ, ਬਰੂਸਲੋਸਿਸ, ਟਰਿਕੀਨੋਸਿਸ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ।<ref name=Norrgren>{{cite book |author1=Norrgren, Leif |author2=Levengood, Jeffrey M. |title=Ecology and Animal Health |url=https://books.google.com/books?id=4KcCZmJTt_QC&pg=PA183 |year=2012 |publisher=Baltic University Press |isbn=978-91-86189-12-9 |pages=103–04}}</ref> [[File:Farmyard Drawing.jpg |thumb |ਜਾਣੇ-ਪਛਾਣੇ ਪਸ਼ੂ: ਇਕ ਫਾਰਮਯਾਰਡ ਵਿੱਚ ਗਊ, ਘੋੜੇ, ਸੂਰ ਅਤੇ ਮੁਰਗੀਆਂ ਦੀ ਸਿਆਹੀ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਰੰਗਾਂ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੋਈ ਡਰਾਇੰਗ, 1869]] === ਸਪੀਸੀਜ਼ ਦੀ ਰੇਂਜ === {{main|ਜਾਨਵਰ #ਕਿਸਮ|ਜਲ ਖੇਤੀ (ਐਕੁਆਕਲਚਰ)#ਸਪੀਸੀਜ਼ ਗਰੁੱਪ}} ਕੋਈ ਵੀ ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ ਸਹਿਮਤੀ ਵਾਲੀ ਅਜਿਹੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜੋ ਇਹ ਬਿਆਨ ਕਰੇ ਕਿ ਕਿਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਜਾਨਵਰ, ਪਾਲਤੂ ਪਸ਼ੂ ਹਨ। ਪਸ਼ੂ-ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ਤੇ ਸਹਿਮਤ ਹੋਏ ਪਸ਼ੂਆਂ ਵਿਚ [[ਬੀਫ]] ਅਤੇ [[ਡੇਅਰੀ ਫਾਰਮਿੰਗ|ਡੇਅਰੀ]] ਲਈ [[ਗਾਂ|ਗਾਵਾਂ]], [[ਭੇਡ|ਭੇਡਾਂ]], [[ਬੱਕਰੀ|ਬੱਕਰੀਆਂ]], [[ਸੂਰ]] ਅਤੇ [[ਪੋਲਟਰੀ]] ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਕਈ ਹੋਰ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਕਈ ਵਾਰੀ ਪਾਲਤੂ ਪਸ਼ੂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਘੋੜਾ]],<ref>{{cite web |title=Welcome to Equine Research, Education, and Outreach |url=http://afs.ca.uky.edu/equine |publisher=University of Kentucky |accessdate=18 August 2017}}</ref> ਜਦੋਂ ਕਿ ਪੋਲਟਰੀ ਪੰਛੀਆਂ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਬਾਹਰ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਪਸ਼ੂਆਂ ਵਿਚ [[ਮੱਝ|ਮੱਝਾਂ]], ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਅਮਰੀਕੀ [[ਊਠ]], ਐਲਪਾਕ ਅਤੇ ਲਯਾਮਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref>{{cite web |last1=Ferguson |first1=W. |last2=Ademosun |first2=A. A. |last3=von Kaufmann |first3=R. |last4=Hoste |first4=C. |last5=Rains |first5=A. Blair |title=5. Livestock resources and management |url=http://www.fao.org/wairdocs/ilri/x5539e/x5539e06.htm |publisher=Food and Agriculture Organization |accessdate=24 May 2017}}</ref><ref>{{cite web |title=Livestock Species |url=https://animalscience.tamu.edu/livestock-species/ |publisher=Texas A&M University Department of Agriculture and Life Sciences |accessdate=24 May 2017}}</ref><ref>{{cite web |last1=Steinfeld |first1=H. |last2=Mäki-Hokkonen |first2=J. |title=A classification of livestock production systems |url=http://www.fao.org/docrep/V8180T/v8180T0y.htm |publisher=Food and Agriculture Organization |accessdate=24 May 2017}}</ref> ਕੁਝ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ [[ਜਲ ਖੇਤੀ (ਮੱਛੀ ਪਾਲਣ, ਆਦਿ)|ਜਲ-ਖੇਤੀ]] ਵਿਚ [[ਮੱਛੀ|ਮੱਛੀਆਂ]], ਮਾਈਕ੍ਰੋ ਪਸ਼ੂਆਂ ਜਿਵੇਂ ਮੱਛੀ ਪਾਲਣ ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਖਰਗੋਸ਼]] ਅਤੇ ਗਿਨੀ ਸੂਰ, ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਦ ਦੀਆਂ [[ਮਧੂ ਮੱਖੀ|ਮਧੂਮੱਖੀਆਂ]] ਤੋਂ ਕੀੜਿਆਂ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਖਪਤ ਲਈ ਪਾਲਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਵਿਆਪਕ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦਿਤੀਆਂ ਹਨ।<ref>{{cite web |last1=Myers |first1=Melvin L. |title=Chapter 70 – Livestock Rearing |url=http://www.ilocis.org/documents/chpt70e.htm |publisher=Encyclopaedia of Occupational Health and Safety |accessdate=24 May 2017}}</ref> === ਉਤਪਾਦ === [[File:Merino shearing.jpg |thumb |ਸ਼ੀਅਰਿੰਗ ਮੈਰੀਨੋ ਭੇਡ]] {{main |ਪਸ਼ੂ ਉਤਪਾਦ}} ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਉਤਪਾਦਾਂ, ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਮੀਟ]], [[ਉੱਨ]], [[ਦੁੱਧ]] ਅਤੇ [[ਅੰਡੇ]] ਲਈ ਉਭਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਤੌਣ, ਆਇਸਿੰਗਲਾਸ ਅਤੇ ਰੇਨੇਟ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।<ref>{{cite book |author=Unklesbay, Nan |title=World Food and You |publisher=Routledge |year=1992 |pages=179ff}}</ref><ref>{{cite book |last=Walling |first=Philip |title=Counting Sheep: A Celebration of the Pastoral Heritage of Britain |url=https://books.google.com/books?id=LhklAwAAQBAJ&pg=PT16 |year=2014 |publisher=Profile Books |isbn=978-1-84765-803-6 |page=16}}</ref> ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਖਾਸ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਵੀ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਡਾਕਟਰੀ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਵੈਕਸੀਨਾਂ<ref>{{cite journal |journal=Arch Pharm Res |year=2009 |volume=32 |issue=4 |pages=465–80 |title=Innovative vaccine production technologies: the evolution and value of vaccine production technologies |author=Bae, K.; Choi, J.; Jang, Y.; Ahn, S.; Hur, B. |pmid=19407962 |doi=10.1007/s12272-009-1400-1}}</ref> ਅਤੇ ਐਂਟੀਸੈਰਮ (ਐਂਟੀਬਾਡੀਜ਼) ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ।<ref>{{cite journal |last1=Leenaars |first1=Marlies |last2=Hendriksen |first2=Coenraad F. M. |title=Critical Steps in the Production of Polyclonal and Monoclonal Antibodies: Evaluation and Recommendations |journal=ILAR Journal |date=2005 |volume=46 |issue=3 |pages=269–279 |doi=10.1093/ilar.46.3.269 |url=https://academic.oup.com/ilarjournal/article/46/3/269/739081/Critical-Steps-in-the-Production-of-Polyclonal-and}}</ref> ਜਿੱਥੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਚਾਰੇ ਜਾਂ ਹੋਰ ਫਸਲਾਂ ਉਗਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਸ਼ੂਆਂ ਦਾ ਮਲ ਤੇ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਦ ਇਕ [[ਖਾਦ]] ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਖਣਿਜਾਂ ਅਤੇ ਜੈਵਿਕ ਪਦਾਰਥ ਨੂੰ ਇਕ ਅਰਧ-ਬੰਦ ਜੈਵਿਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿਚ ਮਿੱਟੀ ਵਿਚ ਵਾਪਸ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ।<ref>{{cite web |last1=Godinho |first1=Denise |title=Animal Husbandry in Organic Agriculture |url=http://teca.fao.org/read/8378 |publisher=Food and Agriculture Organization |accessdate=25 May 2017 |archive-date=18 ਮਈ 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170518042900/http://teca.fao.org/read/8378 |dead-url=yes }}</ref> == ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ == === ਡੇਅਰੀ === {{main|ਡੇਅਰੀ ਫਾਰਮਿੰਗ}} [[File:2014-07-25 Melkkarussel - Hemme Milch (5).jpg|thumb|left|ਆਧੁਨਿਕ ਰੋਟਰੀ ਮਿਲਕਿੰਗ ਪਾਰਲਰ, [[ਜਰਮਨੀ]]]] ਹਾਲਾਂਕਿ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪਾਲਣ ਲਈ ਦੁੱਧ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ [[ਗਊ]] ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਖਪਤ ਲਈ [[ਦੁੱਧ]] ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਦੇ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਹੋਰ ਜਾਨਵਰ ਵੀ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ [[ਭੇਡ|ਭੇਡਾਂ]], [[ਬੱਕਰੀ|ਬੱਕਰੀਆਂ]], [[ਊਠ]], [[ਮੱਝ|ਮੱਝਾਂ]], ਯੈਕਸ, [[ਘੋੜਾ|ਘੋੜੇ]] ਅਤੇ [[ਖੋਤਾ|ਖੋਤੇ]] ਆਦਿ।<ref name=FAOdairy>{{cite web |url=http://www.fao.org/agriculture/dairy-gateway/milk-production/dairy-animals/en/#.WSP-0sa1vx8 |title=Dairy animals |work=Dairy production and products |publisher=FAO |accessdate=23 May 2017}}</ref> ਇਹਨਾਂ ਸਾਰੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦਾ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਪਾਲਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਜਿਹੇ ਲੋੜੀਂਦੇ ਗੁਣਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਵਿਭਿੰਨਤਾ, ਉਤਪਾਦਕਤਾ, ਨਿਮਰਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹਾਲਤਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਵਿਕਾਸ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਪਿਛਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਪਸ਼ੂ ਦੇ ਕਈ ਕਾਰਜ ਸਨ, ਆਧੁਨਿਕ ਡੇਅਰੀ [[ਗਊ]], ਪ੍ਰਜਨਨ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਹੋਲਸਟਾਈਨ ਫਰੀਸੀਅਨ ਕਿਸਮ ਦੇ ਜਾਨਵਰ ਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਜੋ ਕਿ ਬਹੁਤ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਦੁੱਧ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। [[ਨਕਲੀ ਗਰਭਪਾਤ]] ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ਤੇ ਉਪਲਬਧ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹਾਲਾਤਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਨ ਦੀ ਇਜ਼ਾਜਤ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਅਨੁਸਾਰ ਢੁਕਦੀਆਂ ਹਨ।<ref name=FAObreeding>{{cite web |url=http://www.fao.org/agriculture/dairy-gateway/milk-production/breeding/en/#.WSQJHca1vx8 |title=Breeding |work=Dairy production and products |publisher=FAO |accessdate=23 May 2017}}</ref> ਪਿਛਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ, ਗਾਵਾਂ ਅਕਸਰ ਪਰਿਵਾਰਕ ਖੇਤਾਂ, ਚਰਾਂਦਾਂ ਅਤੇ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿਚ [[ਚਾਰੇ ਦੀਆਂ ਫ਼ਸਲਾਂ|ਪਰਾਗ]] ਦੇ ਰਾਸ਼ਨ ਉੱਪਰ ਨਿਰਭਰ, ਛੋਟੇ ਝੁੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ, ਅੱਜਕਲ ਵੱਡੇ ਝੁੰਡ, ਵਧੇਰੇ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ, ਸਿੰਜ ਲਈ ਭੋਜਨ ਅਤੇ "ਜ਼ੀਰਾ ਚਰਾਉਣ", ਇੱਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਜਿੱਥੇ ਘਾਹ ਕੱਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗਊ ਦੇ ਖਾਣ ਲਈ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਾਲ-ਸਾਲ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite web |url=http://www.ruaf.org/sites/default/files/Zero%20Grazing%20Housing_1.pdf |title=Housing in a zero grazing system |publisher=Republic of Kenya: Ministry of Livestock Development |accessdate=5 June 2017 |archive-date=28 ਜਨਵਰੀ 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180128063505/http://www.ruaf.org/sites/default/files/Zero%20Grazing%20Housing_1.pdf |dead-url=yes }}</ref> ਬਹੁਤੇ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਜਾਨਵਰ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਦੁੱਧ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ ਲਈ ਰੱਖਣ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਭਾਰ ਖਿੱਚਣ ਜਾਂ ਹਲ ਵਾਉਹਨ ਵਾਲੇ ਜਾਨਵਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਫਾਈਬਰ, [[ਮੀਟ]] ਅਤੇ [[ਚਮੜਾ|ਚਮੜੇ]] ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਲਈ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ ਉਸ ਦੇ [[ਗੋਬਰ ਗੈਸ ਪਲਾਂਟ|ਗੋਬਰ ਨੂੰ ਬਾਲਣ]] ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਜਾਂ [[ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਉਪਜਾਊ ਸ਼ਕਤੀ]] ਦੇ ਸੁਧਾਰ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਡੇਅਰੀ ਵਿਚ ਡੇਅਰੀ ਉਤਪਾਦਾਂ ਲਈ ਭੇਡਾਂ ਅਤੇ ਬੱਕਰੀਆਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿੰਨਾ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਡੇਅਰੀ ਗਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਰੱਖ ਸਕਦੇ।<ref name=FAOdairy/> === ਮੀਟ === [[File:Hereford bull large.jpg|thumb|ਹੈਰਫੋਰਡ ਗਾਵਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਹਾਰਡ-ਨਸਲ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਹੁਣ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।]] {{main|ਮੀਟ| ਗਊ |4=ਸੂਰ ਪਾਲਣ}} [[ਮੀਟ]], ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਖੇਤੀ ਵਾਲੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਤੋਂ, ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਖੁਰਾਕ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸਰੋਤ ਹੈ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਊਰਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੇ ਲੱਗਭਗ 8% ਹੈ। ਖਾਧੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨਕ ਤਰਜੀਹ, ਉਪਲਬਧਤਾ, ਕੀਮਤ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਾਰਕਾਂ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਪਸ਼ੂਆਂ, ਭੇਡਾਂ, ਸੂਰਾਂ ਅਤੇ ਬੱਕਰੀਆਂ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਗਾਵਾਂ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਾਲਾਨਾ ਇਕ ਔਲਾਦ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਪਰਿਪੱਕ ਹੋਣ ਲਈ ਇੱਕ ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮਾਂ ਲੈਂਦੀ ਹੈ; ਭੇਡਾਂ ਅਤੇ ਬੱਕਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ ਜੁੜਵਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਇੱਕ ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੀ ਘੱਟ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸੂਰ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਚ ਵਧੀਆ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਹਰ ਸਾਲ ਤਕਰੀਬਨ 11 ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਬੱਚੇ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref>{{cite web |last1=Aherne |first1=Frank |last2=Kirkwood |first2=Roy |title=Factors Affecting Litter Size |url=http://www.thepigsite.com/articles/304/factors-affecting-litter-size/ |website=The Pig Site |date=16 February 2001 |access-date=14 ਜੁਲਾਈ 2018 |archive-date=14 ਜੁਲਾਈ 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180714221810/http://www.thepigsite.com/articles/304/factors-affecting-litter-size/ |dead-url=yes }}</ref><ref name=Gregory>{{cite book |author1=Gregory, Neville G. |author2=Grandin, Temple |title=Animal Welfare and Meat Production |url=https://books.google.com/books?id=RTeyiR0rSEwC&pg=PA1 |year=2007 |publisher=CABI |isbn=978-1-84593-216-9 |pages=1–2}}</ref> ਘੋੜਿਆਂ, ਗਧੀਆਂ, ਹਿਰਨ, ਮੱਝਾਂ, ਲਾਲਾਮਾ, ਅਲਪਾਕ, ਗੁਨਾਕੌਸ ਅਤੇ ਵਾਈਕੁਨਸ ਨੂੰ ਵੱਖ ਵੱਖ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੀਟ ਲਈ ਪਾਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੀਟ ਲਈ ਪਾਲੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਕੁਝ ਫਾਇਦੇਮੰਦ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਫਸਤਾਪਣ, ਕਠੋਰਤਾ, ਤੇਜ਼ ਵਿਕਾਸ ਦਰ, ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਅਸਾਨੀ ਅਤੇ ਉੱਚ ਭੋਜਨ ਪਰਿਵਰਤਨ ਕੁਸ਼ਲਤਾ। ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਲਗਭਗ ਅੱਧੇ ਮੀਟ ਖੁਲ੍ਹੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਚਰਦੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਦੂਜੇ ਅੱਧ ਨੂੰ ਫੈਕਟਰੀ-ਫਾਰਮਿੰਗ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਜਿਆਦਾਤਰ ਗਾਵਾਂ, ਸੂਰ ਜਾਂ ਪੋਲਟਰੀ ਹਨ, ਅਤੇ ਅਕਸਰ ਘਰਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ-ਅੰਦਰ ਪਾਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref name=Miller>{{cite book |author1=Miller, G. Tyler |author2=Spoolman, Scott |title=Sustaining the Earth |url=https://books.google.com/books?id=oxEeCgAAQBAJ&pg=PT159 |year=2014 |publisher=Cengage Learning |isbn=978-1-285-76949-3 |page=159}}</ref> === ਪੋਲਟਰੀ === [[File:Battery hens -Bastos, Sao Paulo, Brazil-31March2007.jpg|thumb|upright|ਬੈਟਰੀ ਕੁਕੜੀ ਪਾਲਣ, ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲ]] {{main|ਪੋਲਟਰੀ ਫਾਰਮਿੰਗ}} ਪੋਲਟਰੀ ਜਾਨਵਰ, ਅਕਸਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਂਡੇ ਲਈ ਅਤੇ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੀਟ ਲਈ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਮੁਰਗੀਆਂ, ਟਰਕੀ, ਗੇਜ ਅਤੇ ਬੱਤਖਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਅੰਡੇ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਚਿਕਨ ਹਨ। ਫੀਲਡਾਂ ਨੂੰ ਫਰੀ-ਰੇਂਜ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਤੋਂ ਸੀਮਾ ਰੱਖਣ ਦੀ ਵਿਧੀ, ਜਿੱਥੇ ਪੰਛੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ ਪਰ ਰਾਤ ਸਮੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਅਰਧ-ਗਹਿਣਿਆਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਰਾਹੀਂ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਬਾਰਨ ਵਿਚ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਰਚੇ, ਕੂੜਾ ਅਤੇ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਕੁਝ ਆਜ਼ਾਦੀ , ਜੋ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਿੰਜਰੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬੈਟਰੀ ਪਿੰਜਰੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਟੀਅਰਜ਼ ਵਿੱਚ ਲੰਮੀ ਕਤਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਵਸਥਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਬਾਹਰੀ ਫੀਡਰ, ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਅੰਡੇ ਦੀ ਭੰਡਾਰ ਇਕੱਠੇ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਦੇ ਨਾਲ। ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਿਰਤ ਬਚਾਉਣ ਅਤੇ ਅੰਡੇ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਵਿਧੀ ਹੈ, ਪਰ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਕਲਿਆਣ ਦੇ ਆਧਾਰਾਂ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਪੰਛੀ ਆਪਣੇ ਆਮ ਵਰਤਾਉ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰੱਥ ਹਨ।<ref>{{cite web |url=https://www.ciwf.org.uk/farm-animals/chickens/egg-laying-hens |title=About egg laying hens |publisher=Compassion in World Farming |accessdate=26 May 2017 |archive-date=24 ਮਈ 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230524121625/https://www.ciwf.org.uk/farm-animals/chickens/egg-laying-hens/ |url-status=dead }}</ref> ਵਿਕਸਤ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ, ਬਹੁਤੀਆਂ ਪੋਲਟਰੀਆਂ ਘਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਬਣੇ ਵੱਡੇ ਸ਼ੈਡਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਲੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਆਟੋਮੈਟਿਕ ਉਪਕਰਣ, ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦੇ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪਾਲੇ ਗਏ ਚਿਕਨ / ਮੁਰਗੀਆਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਾਇਲਰਾਂ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸੁਧਾਰਾਂ ਦਾ ਅਰਥ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੈਚਿੰਗ ਦੇ ਛੇ ਜਾਂ ਸੱਤ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕਤਲੇਆਮ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਨਵੇਂ ਚੂਚੇ ਇਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਸੀਮਤ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਪਲੀਮੈਂਟਰੀ ਹੀਟਿੰਗ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਰਸ਼ ਤੇ ਲਿਟਰ ਮਲ ਨੂੰ ਸੋਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਵਧਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਖੇਤਰ ਤੇ ਓਹਨਾ ਨੂੰ ਰੱਖਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਉਸ ਨੂੰ ਵਧਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫੀਡ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲਾਈਟਿੰਗ ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੰਛੀ ਕਈ ਮੌਕਿਆਂ ਤੇ ਵਾਰੀ ਨਾਲ ਵੱਢੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਇਕ ਵਾਰ ਵਿੱਚ ਸਾਰਾ ਸ਼ੈਡ ਸਾਫ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite web |url=http://www.chicken.org.au/page.php?id=6 |title=Growing meat chickens |year=2013 |publisher=Australian Chicken Meat Federation |accessdate=26 May 2017 |archive-date=15 ਮਈ 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170515090315/http://www.chicken.org.au/page.php?id=6 |dead-url=yes }}</ref> ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਟਰਕੀ ਲਈ ਇਕੋ ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਮੁਰਗੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਵਧਣ ਵਿਚ ਲੰਬਾ ਸਮਾਂ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਕਸਰ ਖਤਮ ਹੋਣ ਲਈ ਫੱਟਣ ਵਾਲੀਆਂ ਅਲੱਗ ਅਲੱਗ ਯੂਨਿਟਾਂ ਤੇ ਤੋਰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref>Sherwin, C. M. (2010). "Turkeys: Behavior, Management and Well-Being". In ''The Encyclopaedia of Animal Science''. Wilson G. Pond and Alan W. Bell (Eds). Marcel Dekker. pp. 847–49</ref> ਬੱਤਖਾਂ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਏਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਵਿਚ ਹਰਮਨ ਪਿਆਰੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਵਪਾਰਕ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਹਫਤਿਆਂ ਵਿਚ ਮਾਰੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।<ref>{{cite web|url=http://www.poultryhub.org/species/commercial-poultry/duck|title=Duck|website=Poultry Hub|accessdate=26 May 2017|archive-date=4 ਮਈ 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170504001028/http://www.poultryhub.org/species/commercial-poultry/duck/|dead-url=yes}}</ref> === ਐਕੁਆਕਲਚਰ === [[File:Bassins de la pisciculture de la Calonne.jpg|thumb|left|ਤਾਜ਼ਾ ਪਾਣੀ ਵਾਲਾ ਮੱਛੀ ਫਾਰਮ]] {{main|ਜਲ ਖੇਤੀ (ਐਕੁਆਕਲਚਰ)}} ਐਕੁਆਕਲਚਰ ਨੂੰ "ਮੱਛੀ, ਮੌਲਸਕਸ, ਕ੍ਰਿਸਟਾਸੀਅਨ ਸਮੇਤ ਜਲ-ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਖੇਤੀ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦਖਲਅੰਦਾਜ਼ੀ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਜਿਵੇਂ ਨਿਯਮਿਤ ਸਟਾਕਿੰਗ, ਖੁਰਾਕ, ਸ਼ਿਕਾਰੀਆਂ ਤੋਂ ਸੁਰੱਖਿਆ ਆਦਿ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ। ਖੇਤੀ ਦਾ ਮਤਲਬ ਉਸ ਸਟਾਕ ਦੀ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਜਾਂ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਮਾਲਕੀ ਵੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ।"<ref>{{cite web |url=http://www.fao.org/fishery/statistics/global-aquaculture-production/en |title=Global Aquaculture Production |work=Fishery Statistical Collections |publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations |accessdate=26 May 2017}}</ref> ਅਭਿਆਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਤਾਜ਼ੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਿਆਪਕ ਜਾਂ ਤੀਬਰ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਬੇਅੰਤ ਸਮੁੰਦਰੀ ਝੀਲਾਂ, ਤੌੜੀਆਂ ਜਾਂ ਤਲਾਬ ਦੇ ਪਾਣੀ ਐਕੁਆਕਲਚਰ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਪਿੰਜਰੇ ਵਿਚ (ਮੱਛੀ), ਨਕਲੀ ਪੌਦੇ, ਰੈਕ ਜਾਂ ਸਤਰ (ਸ਼ੈਲਫਿਸ਼) ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। [[ਮੱਛੀ]] ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਨਸ ਨੂੰ [[ਝੋਨਾ|ਝੋਨੇ]] ਜਾਂ ਹੋਰ ਪਾਣੀ ਵਾਲੀਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਪਾਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਤਾਂ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਂ ਖੁਦ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਛੱਡਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਫਸਲਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਟਾਈ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।<ref>{{cite web |url=http://www.fao.org/docrep/field/003/AC180E/AC180E01.htm |title=Fish culture in rice fields |work=Fishery Statistical Collections |publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations |accessdate=26 May 2017}}</ref> ਮੱਛੀ ਫੜਨ ਵਾਲੇ ਐਕੁਆਕਲਚਰ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿਚ ਵਰਤਣ ਲਈ ਲਾਰਵਾਲ ਅਤੇ ਕਿਸ਼ੋਰ ਮੱਛੀ, ਕ੍ਰਸਟੈਸੇਨਜ਼ ਅਤੇ ਸ਼ੈਲਫਿਸ਼ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਕਾਫੀ ਵੱਡੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਧ ਰਹੇ ਟੈਂਕਾਂ 'ਤੇ ਤਬਦੀਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੱਟਣ ਦੇ ਆਕਾਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਮੱਛੀ ਫਾਰਮਾਂ ਨੂੰ ਵੇਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹੈਚਰੀਜ਼ ਵਿਚ ਉਗਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਕੁੱਝ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀਮਪਸ, ਪ੍ਰਾਨਸ, ਸੈਲਮਨ, ਤਿਲਪੀਆ, ਓਇਸਟਰ ਅਤੇ ਸਕੋਲਪਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਾਂਭਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਪੜਾਵਾਂ 'ਤੇ ਪਾਲਣ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪਹਿਲੂਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: ਪ੍ਰਜਨਨ ਸਟਾਕ ਦੀ ਚੋਣ, ਪਾਣੀ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਅਤੇ ਪੋਸ਼ਣ ਦਾ ਨਿਯੰਤਰਣ। ਜੰਗਲ ਵਿਚ, ਨਰਸਰੀ ਸਟੇਜ 'ਤੇ ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਕਿਸਾਨ ਇਸ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਵਿਕਾਸ ਦਰ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ।<ref name=Mosig>{{cite book|author1=Mosig, John |author2=Fallu, Ric |title=Australian Fish Farmer: A Practical Guide to Aquaculture |url=https://books.google.com/books?id=ZWQI5SNViXcC&pg=PA25 |year=2004 |publisher=Landlinks Press |isbn=978-0-643-06865-0 |pages=25–28}}</ref> === ਕੀੜੇ === [[File:Bolikhamxay Thabok Crickets.JPG|thumb|[[ਥਾਈਲੈਂਡ]] ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਖਪਤ ਲਈ ਕ੍ਰਿਕੇਟ ਕੀੜੇ ਪਾਲੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ।]] {{main|ਮਧੂ ਮੱਖੀ ਪਾਲਣ|ਕੀਟ ਵਿਗਿਆਨ (ਏੰਟੋਮੋਲੋਜੀ)}} ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ [[ਮਿਸਰ]] ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਤੋਂ ਬਾਅਦ [[ਮਧੂ ਮੱਖੀ|ਮਧੂ-ਮੱਖੀਆਂ]] ਦੇ ਛੱਤੇ ਰੱਖੇ ਗਏ ਹਨ<ref>{{cite web |url=http://reshafim.org.il/ad/egypt/timelines/topics/beekeeping.htm |title=Ancient Egypt: Bee-keeping |website=Reshafim.org.il |date=6 June 2003 |accessdate=22 May 2017 |archive-date=9 ਮਾਰਚ 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160309203227/http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/timelines/topics/beekeeping.htm |dead-url=yes }}</ref> ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਨੁੱਖ ਜੰਗਲਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ਹਿਦ ਪੈਦਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸਥਿਰ ਕੰਘੀ ਛੱਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਥਾਨਕ ਉਪਲਬਧ ਸਮੱਗਰੀ ਤੋਂ ਬਣਾਏ ਗਏ ਹਨ।<ref>{{cite web |url=http://www.beesfordevelopment.org/portal/topic.php?id=15&p=101 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110518171416/http://beesfordevelopment.org/portal/topic.php?id=15&p=101 |publisher=Bees for Development|archivedate=18 May 2011 |title=Fixed combs |accessdate=22 May 2017}}</ref> ਹੋਰ ਅਤਿ ਆਧੁਨਿਕ ਅਰਥ ਵਿਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਘਰੇਲੂ ਮਧੂ ਦੇ ਆਧੁਨਿਕ ਤਣਾਅ ਨਿਮਰਤਾ ਅਤੇ ਉਤਪਾਦਕਤਾ ਲਈ ਚੁਣੇ ਗਏ ਹਨ, ਹਾਈਵਸ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਡਿਜ਼ਾਇਨ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਸ਼ਹਿਦ ਨੂੰ ਕੱਢਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ ਲਈ ਛੱਤੇ ਉਤਾਰੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। [[ਸ਼ਹਿਦ]] ਅਤੇ [[ਮੋਮ]] ਦੇਣ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਸ਼ਹਿਦ ਮਧੂ ਮੱਖੀਆਂ ਫਸਲ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਪਰਾਗਿਤ ਦਵਾਈਆਂ ਵਜੋਂ ਕੱਮ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਪੌਲੀਨੇਸ਼ਨ ਵਿਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨ ਲਈ ਮਧੂ ਮੱਖੀਆਂ ਦੇ ਡੱਬਿਆਂ ਨੂੰ ਇਕ ਥਾਂ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਥਾਂ ਤੇ ਵੀ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite news |title=The Mind-Boggling Math of Migratory Beekeeping |author=Jabr, Ferris |url=https://www.scientificamerican.com/article/migratory-beekeeping-mind-boggling-math/ |newspaper=Scientific American |date=1 September 2013 |accessdate=22 May 2017}}</ref> ਸੈਰੀਕਲਚਰ, [[ਰੇਸ਼ਮ]] ਲਈ [[ਸੁੰਡੀ|ਸੁੰਡੀਆਂ]] ਦਾ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ, [[ਸ਼ਾਂਗ ਰਾਜਵੰਸ਼]] ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਇੱਕ ਚੀਨੀ ਦੁਆਰਾ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite book |title=Prehistoric textiles: the development of cloth in the Neolithic and Bronze Ages with special reference to the Aegean |last=Barber |first=E. J. W. |year=1992 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-00224-8 |page=31 |url=https://books.google.com/books?id=HnSlynSfeEIC&pg=PA31 }}</ref> ਵਪਾਰਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਪਜ ਰਹੀਆਂ ਇਕੋ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਾਕ ਸਿਲਕਮੌਥ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਇਸਦੇ ਕੋਕੂਨ ਨੂੰ ਛੂਹਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਹਰ ਇੱਕ ਲਾਰਵਾ ਰੇਸ਼ਮ ਦੇ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਲੰਬੇ ਤੇ ਪਤਲੇ ਧਾਗ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਲਾਰਵਾ, [[ਤੂਤ]] ਦੇ ਪੱਤੇ ਤੇ ਫੀਡ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਯੂਰੋਪ ਵਿੱਚ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਹਰ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਇਕ ਪੀੜੀ ਨੂੰ ਹੀ ਪਾਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਇੱਕ ਪਤਲਾ, ਇੱਕ ਰੁੱਤ ਵਾਲਾ ਦਰਖ਼ਤ ਹੈ। ਚੀਨ, ਕੋਰੀਆ ਅਤੇ ਜਾਪਾਨ ਵਿਚ ਦੋ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਆਮ ਹਨ, ਅਤੇ ਗਰਮ ਤਾਪਮਾਨ ਵਾਲੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ, ਬਹੁਤੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਦੀ ਆਸ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਰੇਸ਼ਮ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ ਦੂਰ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਜਾਪਾਨ ਵਿੱਚ ਰੇਸ਼ਮ ਦੇ ਕੀੜੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਸਿੰਥੈਟਿਕ ਖੁਰਾਕ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref name=Hill>{{cite book |author=Hill, Dennis S. |title=The Economic Importance of Insects |url=https://books.google.com/books?id=6qvsCAAAQBAJ&pg=PA21 |year=2012 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-94-011-5348-5 |pages=21–22}}</ref> ਕੁਝ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜੇ, ਮਨੁੱਖੀ ਖੁਰਾਕ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ। ਥਾਈਲੈਂਡ ਵਿੱਚ, ਦੇਸ਼ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਇਸ ਮੰਤਵ ਲਈ ਕ੍ਰਿਕਟਸ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਪਾਲਮ ਵੀਵਲ ਲਾਰਵਾ। ਕ੍ਰਿਕਟਸ ਨੂੰ ਪੈਨ, ਬਕਸਿਆਂ ਜਾਂ ਦਰਾਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਪਾਰਕ ਪਲਾਈਟੇਡ ਪੋਲਟਰੀ ਖਾਣਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਪਾਮ ਵੀਵਲ ਲਾਰਵਾ [[ਗੋਭੀ]] ਦੇ ਪੱਤੇ ਜਾਂ [[ਖਜੂਰ]] ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਤੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਤਕ ਸੀਮਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਰੁੱਖ ਵਧਦੇ ਹਨ।<ref name=Bangkok>{{cite book |title=Six-legged Livestock: Edible insect farming, collection and marketing in Thailand |year=2013 |publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations |location=Bangkok |isbn=978-92-5-107578-4|url=http://www.fao.org/docrep/017/i3246e/i3246e.pdf}}</ref> ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੀ ਇਕ ਹੋਰ ਵਿਅੰਜਨ [[ਬਾਂਸ]] ਦੇ ਕੈਪਟਪਿਲਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਰਧ-ਕੁਦਰਤੀ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਣ ਅਤੇ ਕਟਾਈ ਤਕਨੀਕਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।<ref name=Bangkok/> == ਪਰਭਾਵ == === ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਭਾਵ === [[File:Bezerros de IATF.jpg|thumb|ਪਸ਼ੂ-ਪੰਛੀ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿਚ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਵੱਡੇ ਖੇਤਰਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਪੈਂਦੀ ਹੈ]] ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੈ। ਅੱਜ ਦੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਤਾਜ਼ੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਖਪਤ ਦੇ 20% -33% ਦੇ ਲਈ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਖੇਤੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੈ,<ref>{{cite web |title=A Global Assessment of the Water Footprint of Farm Animal Products |url=http://www.waterfootprint.org/Reports/Mekonnen-Hoekstra-2012-WaterFootprintFarmAnimalProducts.pdf |publisher=Water Footprint Network |year=2012 |first=Mesfin M. |last=Mekonnen |author2=Hoekstra, Arjen Y. |access-date=2018-07-14 |archive-date=2015-03-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150311184533/http://www.waterfootprint.org/Reports/Mekonnen-Hoekstra-2012-WaterFootprintFarmAnimalProducts.pdf |url-status=dead }}</ref> ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਲਈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਫੀਡ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਬਰਫ਼ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਭੂਮੀ ਦਾ ਲਗਭਗ ਤੀਜਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ।<ref>{{cite web |title=Livestock a major threat to environment |url=http://www.fao.org/newsroom/en/News/2006/1000448/index.html |publisher=Food and Agriculture Organizations of the United Nations |access-date=2017-05-10 |archive-date=2008-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080328062709/http://www.fao.org/newsroom/en/news/2006/1000448/index.html |url-status=dead }}</ref> ਪਸ਼ੂ-ਪੰਛੀਆਂ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ ਜਾਂ ਪਾਲਣ, ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਵਿਨਾਸ਼, ਉਜਾੜ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨਾਂ ਦਾ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰੀ ਕਾਰਕ ਹੈ। ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਖੇਤੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ।<ref>{{cite book|author=Whitford, Walter G. |title=Ecology of desert systems |publisher=Academic Press |year=2002 |isbn=978-0-12-747261-4 |page=277 |url=https://books.google.com/books?id=OZ4hZbXS8IcC&pg=PA277}}</ref> ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਖਾਣ ਲਈ ਫਸਲਾਂ ਉਗਾਉਣ ਲਈ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਚਰਾਉਣ ਲਈ, ਵਾਤਾਵਰਨ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ,<ref>{{cite web |title=Unit 9: Biodiversity Decline // Section 7: Habitat Loss: Causes and Consequences |url=https://www.learner.org/courses/envsci/unit/text.php?unit=9&amp;secNum=7 |publisher=Annenberg Learner |access-date=2022-01-22 |archive-date=2018-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181028035035/https://www.learner.org/courses/envsci/unit/text.php?unit=9&secNum=7 |dead-url=yes }}</ref> ਜਦੋਂ ਕਿ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਮੁਨਾਫੇ ਲਈ ਇੱਕ ਅਨੁਭਵੀ ਖ਼ਤਰਾ ਕਾਰਨ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਐਮਾਜ਼ਨ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲਾਂ ਦੀ 91% ਕਟਾਈ ਲਈ ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੈ।<ref>{{cite web|title=Causes of Deforestation of the Brazilian Rainforest |url=https://openknowledge.worldbank.org/handle/10986/15060 |publisher=Washington: World Bank Publications |first=Sergio |last=Margulis |year=2003}}</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦਾਂ ਵਿਚ ਗ੍ਰੀਨਹਾਊਸ ਗੈਸ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਗਾਵਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਦਿਨ 570 ਮਿਲੀਅਨ ਕਿਊਬਿਕ ਮੀਟਰ ਮਿਥੇਨ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ,<ref>{{cite web |first=Philip |last=Ross |title=Cow farts have ‘larger greenhouse gas impact’ than previously thought; methane pushes climate change |url=http://www.ibtimes.com/cow-farts-have-larger-greenhouse-gas-impact-previously-thought-methane-pushes-climate-change-1487502 |publisher=International Business Times|year=2013 }}</ref> ਜੋ ਕਿ ਗ੍ਰਹਿ ਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਮਿਥੇਨ ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਦੇ 35 ਤੋਂ 40% ਤੱਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਗ੍ਰੀਨਹਾਊਸ ਗੈਸ ਨਾਈਟਰਸ ਆਕਸਾਈਡ ਦੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਅਤੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਚੱਲੇ ਗ੍ਰੀਨਹਾਊਸ ਗੈਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮਨੁੱਖੀ-ਸਬੰਧਿਤ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣਾਂ ਦੇ 65% ਦੇ ਲਈ ਜਾਨਵਰ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹਨ।<ref name=FAOshadow>{{cite web |url=http://www.fao.org/docrep/010/a0701e/a0701e00.HTM |title=Livestock’s Long Shadow: Environmental Issues and Options |author=Steinfeld H.; Gerber P.; Wassenaar T.; Castel V.; Rosales M.; de Haan C. |year=2006 |publisher=FAO |accessdate=13 December 2017}}</ref> ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ ਨਾਲ ਹੋ ਰਹੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਘੱਟ ਕਰਨ ਦੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।<ref name=FAOshadow/> ਰਣਨੀਤੀਆਂ ਵਿਚ ਖਾਦ ਤੋਂ ਬਾਇਓ ਗੈਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।<ref>{{cite journal|last=Monteny |first=Gert-Jan |author2=Andre Bannink |author3=David Chadwick |title=Greenhouse Gas Abatement Strategies for Animal Husbandry, Agriculture, Ecosystems, and Environment|journal=Agriculture, Ecosystems, and Environment |year=2006|volume=112 |issue=2–3 |pages=163–170 |url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0167880905004147 |accessdate=5 June 2013 |doi=10.1016/j.agee.2005.08.015}}</ref> ਪਸ਼ੂ-ਪੰਛੀ ਜਾਂ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦਾ ਭੋਜਨ ਧਰਤੀ ਦੇ ਬਰਫ਼-ਰਹਿਤ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਦੇ 1/3 ਭੂਮੀ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਖੇਤੀ ਹੀ ਜਾਤੀ ਵਿਨਾਸ਼ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਮੱਧ ਜ਼ੋਨਾਂ, ਜਲ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ, ਅਤੇ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ ਤਬਾਹੀ। ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਗਾੜ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੰਗਲਾਂ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਫੀਡ ਫਸਲ ਵਧਣ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂ ਚਰਾਂਦਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰੀ ਵਿਨਾਸ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਮੁਨਾਫ਼ਿਆਂ ਲਈ ਪ੍ਰਭਾਏ ਹੋਏ ਖ਼ਤਰੇ ਕਾਰਨ ਸ਼ਿਕਾਰੀਆਂ ਅਤੇ "ਮੁਕਾਬਲਾ" ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫੀਡ ਅਤੇ ਫੂਡ ਦੇ ਉਤਪਾਦਾਂ ਵਿਚ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਕੀੜੇਮਾਰ ਦਵਾਈਆਂ, ਜੜੀ-ਬੂਟੀਆਂ ਅਤੇ ਰਸਾਇਣਕ ਖਾਦਾਂ ਦੀ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਵਰਤੋਂ ਅਕਸਰ ਪਸ਼ੂਆਂ ਅਤੇ ਜ਼ਹਿਰ ਦੇ ਜਲ ਦੇ ਪ੍ਰਜਣਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿਚ ਦਖ਼ਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਵਪਾਰਕ ਫੜਨ, ਬੂਸ਼ਮੇਟ ਵਪਾਰ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ 'ਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਖੇਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਣਾਂ ਦੀ ਬੇਹੱਦ ਵਧੀਕ ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ, ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਅਤੇ ਸੰਸਾਧਨਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ਵ-ਵਿਆਪੀ ਕਮੀ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਸਾਡੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਵਿਚ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਸ਼ੂ-ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਕੰਮ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਭਰ ਵਿਚ 500 ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਹੜ੍ਹ ਆ ਗਏ ਹਨ। ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਡਰਾਇਵਰ, ਗ੍ਰੀਸ ਦੇ 1/3 ਦੇ ਨੇੜੇ ਮੋਹਰੀ ਹੈ। 2,500 ਡੇਅਰੀ ਗਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇਕ ਫਾਰਮ 411,000 ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। === ਮੌਸਮੀ ਤਬਦੀਲੀ === ਗੈਰ ਕਾਰਬਨ-ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ ਗ੍ਰੀਨਹਾਊਸ ਗੈਸਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮੀਥੇਨ ਅਤੇ ਨਾਈਟਰਸ ਆਕਸਾਈਡ, ਦੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਨੂੰ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯੋਗਦਾਨ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਬੰਧਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਇਸ ਦੇ ਸੰਭਾਵੀ ਸੰਭਾਵੀ ਮੌਸਮ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲੀ ਲਿਆ ਸਕੇ। ਉਪਾਅ ਕਰਨ ਲਈ ਰਣਨੀਤੀਆਂ ਵਿਚ ਊਰਜਾ ਉਤਪਾਦਨ ਲਈ ਖਾਦ (ਬਾਇਓਗੈਸ) ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਗੈਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਅਨੁਕੂਲ ਕਰਨਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਜਾਨਵਰਾਂ ਅਤੇ ਓਹਨਾਂ ਦੇ ਉਪ-ਉਤਪਾਦਨ ਦਾ ਪ੍ਤੀ ਸਾਲ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 32,000 ਮਿਲੀਅਨ ਟਨ ਕਾਰਬਨ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ, ਜਾਂ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਗਰੀਨਹਾਊਸ ਗੈਸਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦਾ 51% ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗ੍ਰੀਨਹਾਊਸ ਗੈਸ ਨਾਲ ਕਾਰਬਨ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ ਦੀ ਗਲੋਬਲ ਵਾਰਮਿੰਗ ਸਮਰੱਥਾ ਦੇ 296 ਵਾਰ ਦੇ ਨਾਲ ਗ੍ਰੀਨਹਾਊਸ ਗੈਸ ਦੇ 65% ਅਤੇ ਜਾਨਸ਼ੀਨ ਵਿੱਚ 150 ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਗਾਵਾਂ ਪ੍ਤੀ ਦਿਨ 150 ਬਿਲੀਅਨ ਗੈਲੇਨ ਮਿਥੇਨ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। === ਪਸ਼ੂ ਭਲਾਈ === 18 ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ, ਲੋਕ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਬਾਰੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਚਿੰਤਤ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਭਲਾਈ ਦੇ ਸੰਭਵ ਉਪਾਅ ਲੰਬੀ [[ਉਮਰ]], [[ਵਿਵਹਾਰਵਾਦ|ਵਿਹਾਰ]], [[ਸਰੀਰਕ ਵਿਗਿਆਨ|ਸਰੀਰ ਵਿਗਿਆਨ]], [[ਪ੍ਰਜਨਨ]], [[ਰੋਗ]] ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦੀ, ਅਤੇ ਇਮਯੂਨੋ-ਸੁਪ੍ਰੈਸ਼ਨ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਮਿਆਰ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨ ਵਿਸ਼ਵਭਰ ਵਿੱਚ ਬਣਾਏ ਗਏ ਹਨ, ਮੁਢਲੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪੱਛਮੀ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸਭਤੋਂ ਬਹੁਤ ਚੌਕਸੀ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਪਯੋਗਤਾਵਾਦ ਦਾ ਇੱਕ ਰੂਪ: ਕਿ ਇਹ ਨੈਤਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਸਵੀਕਾਰਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਗ਼ੈਰ-ਮਨੁੱਖੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਬਸ਼ਰਤੇ ਕਿ ਕੋਈ ਬੇਲੋੜੀ ਬਿਪਤਾ ਪੈਦਾ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਇਹ ਕਿ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਖ਼ਰਚਿਆਂ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਲਾਭ, ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਲਾਗਤਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਵਿਰੋਧੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਅਧਿਕਾਰ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਾਇਦਾਦ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕਦੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਵਰਤੇ ਜਾਣੇ ਚਾਹੀਦੇ।<ref>{{cite web |last=Grandin |first=Temple |authorlink=Temple Grandin |title=Animals are not things: A view on animal welfare based on neurological complexity |url=http://www.humanities.uci.edu/collective/hctr/trans-scripts/2013/2013_03_10.pdf |work=Trans-Scripts 3: An Interdisciplinary Online Journal in Humanities And Social Sciences at UC Irvine |year=2013 |deadurl=yes |archiveurl=https://wayback.archive-it.org/all/20140819053847/http://www.humanities.uci.edu/collective/hctr/trans-scripts/2013/2013_03_10.pdf |archivedate=19 August 2014 |df= }}</ref><ref>{{cite journal |last=Hewson |first=C. J. |year=2003 |title=What is animal welfare? Common definitions and their practical consequences |url=https://archive.org/details/sim_the-canadian-veterinary-journal_2003-06_44_6/page/496 |journal=The Canadian Veterinary Journal |pmc=340178 |pmid=12839246 |volume=44 |issue=6 |pages=496–99}}</ref><ref>{{cite journal |last=Broom |first= D. M. |year=1991 |title=Animal welfare: concepts and measurement |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-animal-science_1991-10_69_10/page/4167 |journal=[[Journal of Animal Science]]| volume=69 |issue=10 |pages=4167–75 |pmid=1778832}}</ref><ref>{{cite book |last=Garner |first=R. |year=2005 |title=Animal Ethics |url=https://archive.org/details/animalethics0000garn_z4u4 |publisher=Polity Press}}</ref><ref>{{cite book |last=Regan |first=T. |year=1983 |title=The Case for Animal Rights |url=https://archive.org/details/caseforanimalrig00regarich |publisher=University of California Press}}</ref> === ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿਚ === [[File:Opening of the budget; - or - John Bull giving his breeches to save his bacon by James Gillray.jpg|thumb|left|ਜੌਨ ਬੂਲ ਦਾ ਕਾਰਟੂਨ, ਆਪਣੇ ਬੇਕਨ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਜੂੜੇ ਦੇ ਰਿਹਾ]] 18 ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ, ਕਿਸਾਨ ਜੌਨ ਬੁੱਲ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਜੌਨ ਆਰਬੁਥਨੋਟ ਦੇ ਸਿਆਸੀ ਆਕਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਕੌਮੀ ਪਛਾਣ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਜਲਦੀ ਹੀ ਜੇਮਜ਼ ਗਿਲਰੇ ਅਤੇ ਜੌਹਨ ਟੈਨਿਏਲ ਸਮੇਤ ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕਾਰਟੂਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਭੋਜਨ, ਬੀਅਰ, ਕੁੱਤੇ, ਘੋੜੇ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਖੇਡਾਂ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਵਿਹਾਰਕ ਹੈ ਅਤੇ ਨਰਮ ਸੁਭਾਹ ਵਾਲਾ, ਅਤੇ ਬੌਧਿਕ ਵਿਰੋਧੀ ਹੈ।<ref>{{cite web |last1=Johnson |first1=Ben |title=John Bull |url=http://www.historic-uk.com/CultureUK/john-bull/ |publisher=Historic UK |accessdate=26 May 2017}}</ref> [[File:The tale of Pigling Bland pg 13.jpg|thumb|upright|ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ ਬਾਲ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਾਲੇ ਸੂਰਾਂ ਦੀ ਉਦਾਹਰਣ]] ਫਾਰਮੀ ਜਾਨਵਰ, ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਕਿਤਾਬਾਂ ਅਤੇ ਗਾਣਿਆਂ ਵਿਚ ਅਕਸਰ ਫੈਲੇ ਹੋਏ ਹਨ; ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਅਕਸਰ ਗ਼ਲਤ, ਨਰਮ ਜਾਂ ਆਦਰਸ਼ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਇੱਕ ਲਗਭਗ ਪੂਰੀ ਕਹਾਵਤ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿਚ ਅਕਸਰ ਇਕ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਵਾਲੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਕਸਬੇ ਵਿਚ ਘੁੰਮਣ ਲਈ ਆਜ਼ਾਦ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਆਧੁਨਿਕ ਫਸਲ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਆਮ ਮਨੁੱਖੀ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਦੀਆਂ ਅਸਲਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਣਗੌਲਿਆ ਤੇ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਹੈ।<ref name=Hoult>{{cite book|author=Hoult-Saros, Stacy E. |title=The Mythology of the Animal Farm in Children's Literature: Over the Fence|url=https://books.google.com/books?id=UHGPDAAAQBAJ&pg=PA29 |year=2016|publisher=Lexington Books |isbn=978-1-4985-1978-6 |pages=18–29}}</ref> ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਬਿੱਟ੍ਰਿਕਸ ਪੋਟਟਰ ਦੀਆਂ "ਛੋਟੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ" ਵਿਚੋਂ ਕਈਆਂ ਵਿਚ ਸੂਰਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ, ਏ.ਏ. ਮਿਲਨੇ ਦੀ "ਵਿੰਨੀ ਦਾ ਪੂਹ" ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਸੂਰਾਂ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਵੱਧ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ (ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਕਤਲੇਆਮ ਦੇ ਇਕ ਸੰਕੇਤ ਵੱਜੋਂ) ਡਿਕ ਕਿੰਗ-ਸਮਿੱਥ ਦੀ ਭੇਡ- ਸੂਰ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਵਿਚ ਬੇਬ ਵਜੋਂ, ਅਤੇ "ਸ਼ਾਰ੍ਲਟ ਦੇ ਵੈਬ" ਵਿਚ ਵਿਲਬਰ ਵਜੋਂ ਦਿਸਦੇ ਹਨ।<ref>{{cite web |title=Livestock in literature |url=https://www.ciwf.org.uk/news/2015/10/livestock-in-literature |publisher=Compassion in World Farming |date=1 October 2015 |access-date=14 ਜੁਲਾਈ 2018 |archive-date=26 ਮਾਰਚ 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326031645/https://www.ciwf.org.uk/news/2015/10/livestock-in-literature |url-status=dead }}</ref> [[ਕਾਰਟੂਨ|ਕਾਰਟੂਨਾ]] ਵਿੱਚ ਸੂਰਾਂ ਨੂੰ "ਹੱਸਦਾ, ਚੰਗਾ ਹਾਸੇ ਅਤੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਧਾਰਨਾ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ" ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਨਵ-ਵਿਹਾਰਕ ਹਨ, ਖੇਤਾਂ ਦੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਕਪੜੇ ਪਹਿਨਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੋ ਲੱਤਾਂ ਉੱਪਰ ਤੁਰਦੇ ਵਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref name=Hoult/> ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਗੀਤ "ਓਲਡ ਮੈਕਡੌਨਲਡ ਹੱਸ ਏ ਫਾਰਮ" ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਿਸਾਨ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਮੈਕਡੋਨਾਲਡ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਕਈ ਜਾਨਵਰ ਜੋ ਉਹ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸ਼ੋਰਾਂ ਦੀਆਂ ਅਵਾਜ਼ਾਂ ਦਾ ਜਸ਼ਨ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ।<ref>{{cite web |author=Waltz, Robert B.; Engle, David G. |url=http://www.csufresno.edu/folklore/ballads/R457.html |title=Old MacDonald Had a Farm |website=The Traditional Ballad Index |accessdate=18 May 2017 |date=2016 |archive-date=12 ਮਈ 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160512160804/http://www.csufresno.edu/folklore/ballads/R457.html |url-status=dead }}</ref> ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਬੱਚੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਪਾਲਤੂਪਣ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਵਿਚ ਤਕਰੀਬਨ ਪੰਜ ਲੱਖ ਲੋਕ ਹਰ ਸਾਲ ਕਿਸੇ ਪਾਲਤੂ ਕਿਸਮ ਦੇ ਫਾਰਮ ਵਿਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਜਾਨਵਰਾਂ ਤੋਂ ਲਾਗ (ਇੰਫੈਕਸ਼ਨ) ਦੇ ਕੁਝ ਖਤਰਿਆਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜੇ ਬੱਚੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਹੱਥ ਲਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਧੋਣ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਈ. ਕੋਲੀ ਦੇ ਇੱਕ ਤਣਾਅ ਵਿੱਚ 93 ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 2009 ਵਿੱਚ ਫੈਲਣ ਸਮੇਂ ਇੱਕ ਇੰਟਰੈਕਟਿਵ ਫਾਰਮ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref>{{cite news |last1=Laurance |first1=Jeremy |title=Children's Petting Farms Face Tough New Rules |url=https://www.independent.co.uk/life-style/health-and-families/health-news/childrens-petting-farms-face-tough-new-rules-2001624.html |work=The Independent |date=15 June 2010}}</ref> ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਜਿਹੜੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਾਲੇ ਫਾਰਮਾਂ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ "ਇਸ ਲਈ ਭੁਗਤਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹਨ<ref name=Searle2014>{{cite web |last1=Searle |first1=Sarah |title=Stop Romanticizing Farms |url=http://modernfarmer.com/2014/06/stop-romanticizing-farms/ |work=[[Modern Farmer (magazine)|Modern Farmer]] |date=30 June 2014 |access-date=14 ਜੁਲਾਈ 2018 |archive-date=7 ਜੂਨ 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230607054632/https://modernfarmer.com/2014/06/stop-romanticizing-farms/ |url-status=dead }}</ref> ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜੋ ਕਈ ਵਾਰ ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਵ-ਸਨਅਤੀ ਪਿਛੋਕੜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਪੂਰਵਕ ਸਮਾਂ ਤੋਂ ਇੱਕ ਪੇਸਟੋਰਲ ਆਦਰਸ਼ ਦੀ ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਤਸਵੀਰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref name=Searle2014/> == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * [[ਮੱਛੀ ਪਾਲਣ]] * [[ਮੱਖੀ ਪਾਲਣ]] / [[ਮਧੂ ਮੱਖੀ ਪਾਲਣ]] * [[ਸੂਰ ਪਾਲਣ]] * [[ਪੰਛੀ ਪਾਲਣ]] * [[ਪਾਲਤੂ ਜਾਨਵਰ]] * [[ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ|ਪਸ਼ੂ ਵਿਗਿਆਨ]] * [[ਖੇਤ]] {{notelist}} == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|30em}} ==ਸਰੋਤ== * Saltini, Antonio. ''Storia delle scienze agrarie'', 4 vols, Bologna 1984–89, {{ISBN|88-206-2412-5}}, {{ISBN|88-206-2413-3}}, {{ISBN|88-206-2414-1}}, {{ISBN|88-206-2415-X}} * Clutton Brock, Juliet. ''The walking larder. Patterns of domestication, pastoralism and predation'', Unwin Hyman, London 1988 * Clutton Brock, Juliet. ''Horse power: a history of the horse and donkey in human societies'', National history Museum publications, London 1992 * [[George Fleming (veterinarian)|Fleming, George]]; Guzzoni, M. ''Storia cronologica delle epizoozie dal 1409 av. Cristo sino al 1800'', in Gazzetta medico-veterinaria, I-II, Milano 1871–72 * Hall, S; Clutton Brock, Juliet. ''Two hundred years of British farm livestock'', Natural History Museum Publications, London 1988 * Janick, Jules; Noller, Carl H.; Rhyker, Charles L. ''The Cycles of Plant and Animal Nutrition'', in Food and Agriculture, Scientific American Books, San Francisco 1976 * Manger, Louis N. ''A History of the Life Sciences'', M. Dekker, New York, Basel 2002 ==ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ== {{Commons category|Animal husbandry}} * [http://www.naiaonline.org/about-us/position-statements/animal-husbandry/ Animal husbandry practices – National Animal Interest Alliance] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਖੇਤੀਬਾੜੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਸ਼ੂ ਵਿਗਿਆਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਸ਼ੂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਾਨਵਰ]] {{Library resources box|by=no|onlinebooks=no|others=no|about=yes|label=Animal husbandry}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਚੰਗਾ ਲੇਖ/ਖੇਤੀਬਾੜੀ]] toqek862dmdx0hke415oe8m7jty1y6q 0 94106 841647 529453 2026-06-29T19:22:50Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260629)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 841647 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=ਕੇਟ ਸ਼ੇਪਾਰਡ|image=Kate Sheppard.jpg|caption=ਕੇਟ ਸ਼ੇਪਾਰਡ 1905 ਵਿਚ|birth_name=ਕੈਥਰੀਨ ਵਿਲਸਨ ਮੇਲਕੋਲਮ|birth_date={{birth date|df=yes|1847|3|10}}|birth_place=[[Liverpool|ਲੀਵਰਪੂਲ]], ਇੰਗਲੈਂਡ|death_date={{Death date and age|df=yes|1934|07|13|1847|3|10}}|death_place=[[Christchurch|ਕ੍ਰਿਸਚਰਚ]],|resting place coordinates=<!-- {{coord|LAT|LONG|display=inline,title}} -->|resting_place_coordinates=<!-- {{coord|LAT|LONG|display=inline,title}} -->|other names=ਕੈਥਰੀਨ ਵਿਲਸਨ ਮੇਲਕੋਲਮ|other_names=Katherine Wilson Malcolm|home town=[[Liverpool|ਲੀਵਰਪੂਲ]]|home_town=Liverpool|spouse=ਵਾਲਟਰ ਸ਼ੇਪਾਰਡ <small id="cxmwBw-spouse-mwAg">(m. 1872)</small><br> ਵਿਲੀਅਮ ਲੋਵੇਲ-ਸਮਿੱਥ <small id="cxmwBw-spouse-mwBA">(m. 1925)</small>|children=ਡੋਗਲਸ ਸ਼ੇਪਾਰਡ <small id="cxmwBw-children-mwAg">(b. 1880)</small>}}'''ਕੈਥਰੀਨ ਵਿਲਸਨ "ਕੇਟ" ਸ਼ੇਪਾਰਡ''' (10 ਮਾਰਚ 1847 – 13 ਜੁਲਾਈ 1934){{Efn|Sources such as the [[Dictionary of New Zealand Biography]],{{sfn|Malcolm|2012}} give a birth year of 1847; others such as the Encyclopaedia of New Zealand (1966) give a birth year of 1848.{{sfn|Roth|1966}}}} ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਦੀ ਮਹਿਲਾ ਮਹਾਸਭਾ ਲਹਿਰ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਮੈਂਬਰ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਸੀ। ਉਹ ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਦੇ ਦਸ-ਡਾਲਰ ਦੇ ਨੋਟ 'ਤੇ ਵੀ ਨਜ਼ਰ ਆਈ। ਕਿਉਂਕਿ 1893 ਵਿਚ<ref name=":0">{{Cite book|title=Rockin' the Boat: 50।conic Revolutionaries from Joan of Arc to Malcolm X|url=https://archive.org/details/rockinboat50icon0000flei|last=Fleischer|first=Jeff|publisher=Zest Books|year=2014|isbn=9781936976744|location=San Francisco, California|pages=[https://archive.org/details/rockinboat50icon0000flei/page/151 151]–154}}</ref>  ਨਿਊਜੀਲੈਂਡ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਮਿਸ਼ਰਤ ਰਾਜ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਦੇਸ਼ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਸ਼ੇਪਾਰਡ ਦੇ ਕੰਮ ਦਾ ਕਈ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਮਤਾਧੋਈ ਲਹਿਰਾਂ ਤੇ ਕਾਫ਼ੀ ਅਸਰ ਪਿਆ ਸੀ। == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ == ਕੇਟ ਸ਼ੇਪਾਰਡ ਦਾ ਜਨਮ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ [[ਲਿਵਰਪੂਲ]] ਵਿੱਚ ਕੈਥਰੀਨ ਵਿਲਸਨ ਮੈਲਕਮ ਤੋਂ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਸਦੇ ਮਾਪੇ [[ਸਕਾਟਿਸ਼]] ਯਾਮੀਮਾ ਕਰਫੋਰਡ ਸਾਊਟਰ ਅਤੇ ਐਂਡਰਿਊ ਵਿਲਸਨ ਮੈਲਕਮ ਸਨ।<ref name=":2">{{Cite web|url=http://www.teara.govt.nz/en/biographies/2s20/sheppard-katherine-wilson|title=Sheppard, Katherine Wilson|last=Malcolm|first=Tessa K.|date=30 October 2012|website=Dictionary of New Zealand Biography|publisher=Te Ara – The Enclyclopedia of New Zealand|accessdate=21 May 2013}}</ref> ਉਹ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ "ਕੈਥਰੀਨ" ਨੂੰ ਸਪੈਲ ਕਰਦੀ ਜਾਂ "ਕੇਟ" ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ ਦੇਣਾ ਪਸੰਦ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਚੰਗੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਉਹ ਬੌਧਿਕ ਸਮਰੱਥਾ ਅਤੇ ਵਿਆਪਕ ਗਿਆਨ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਉਹ ਆਪਣੇ ਚਾਚੇ, ਨਾਇਰਨ ਦੇ ਫਰੀ ਚਰਚ ਆਫ਼ [[ਸਕੌਟਲੈਂਡ]] ਦੇ ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਨਾਲ ਰਹੀ। 1869 ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਕਈ ਸਾਲ ਬਾਅਦ, ਸ਼ੇਪਾਰਡ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਭੈਣ-ਭਰਾ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨਾਲ [[ਕ੍ਰਾਈਸਟਚਰਚ]], [[ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ]] ਵਿੱਚ ਆਵਾਸ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੇ ਵਾਲਟਰ ਐਲਨ ਸ਼ੇਪਾਰਡ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 8 ਦਸੰਬਰ 1880 ਨੂੰ ਡੋਗਲਸ ਨਾਂ ਦੇ ਇਕਲੌਤੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * ਸੂਚੀ ਦੇ suffragists ਅਤੇ suffragettes * ਸੂਚੀ ਦੇ ਮਹਿਲਾ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਰਕੁੰਨ * ਟਾਈਮਲਾਈਨ ਦੇ ਮਹਿਲਾ ਮਤਾਧਿਕਾਰ * ਮਹਿਲਾ ਮਤਾਧਿਕਾਰ ਨਿਊਜੀਲੈੰਡ ਵਿੱਚ * ਮਹਿਲਾ ਮਤਾਧਿਕਾਰ ਸੰਗਠਨ == ਸੂਚਨਾ == {{Reflist|group=lower-alpha}} == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1934]] 2x8si25t1inn7fxkv7pl4w2e3ymbeey 0 97203 841722 840192 2026-06-29T21:17:51Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 2 books for verifiability (20260629)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 841722 wikitext text/x-wiki {{refimprove|date=August 2017}} [[File:Tissot The Creation.jpg|thumb|upright=1.25|''ਦੀ ਕ੍ਰੀਏਸ਼ਨ'' (c. 1896–1902) [[ਜੇਮਸ ਟਿਸੋਟ]]<ref>ਦੁਆਰਾ [[ਟੋਰਾਹ]] ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪੁਸਤਕ ਤੋਂ [[ਜੈਨੇਸਿਸ ਕ੍ਰੀਏਸ਼ਨ ਨੈਰੇਟਿਵ|ਰਚਨਾ ਸਵਾਂਦ]] ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਆਖਿਆ (ਸਾਂਝੇ ਤੌਰ ਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ [[ਬੁੱਕ ਔਫ ਜੈਨੇਸਿਸ]] ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ), [http://www.thejewishmuseum.org/onlinecollection/object_collection.php?objectid=26663&lefttxt=tissot painting from the collections] {{webarchive|url=https://archive.today/20130416014825/http://www.thejewishmuseum.org/onlinecollection/object_collection.php?objectid=26663&lefttxt=tissot |date=2013-04-16 }} of the [[Jewish Museum (New York)]]</ref>]] ਇੱਕ '''[[ਕ੍ਰੀਏਸ਼ਨ ਮਿਥਿਹਾਸ]]''' (ਜਾਂ '''[[ਕੌਸਮੋਗਿਨਿਕ ਮਾਇਥ]]''') ਇੱਕ [[ਚਿੰਨ]]ਾਤਮਿਕ [[ਲੰਬੀ ਕਥਾ]] ਹੈ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਕਿਵੇਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਲੋਕ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਇਸਦੇ [[ਆਦੀ]] ਬਣਦੇ ਗਏ।<ref name="britannica">{{harvnb|Encyclopædia Britannica|2009}}</ref><ref name="womack">{{harvnb|Womack|2005|p=[https://books.google.com/books?id=MQi5x7_-eksC&pg=PA81 81]}}, "ਰਚਨਾ ਮਿਥਿਹਾਸ ਚਿੰਨਾਤਮਿਕ ਕਹਾਣੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿਵੇਂ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਆਦੀ ਲੋਕ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਏ। ਰਚਨਾ ਮਿਥਿਹਾਸਾਂ ਨੇ ਮੂੰਹ-ਜ਼ੁਬਾਨੀ ਪ੍ਰੰਪਰਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵਿਕਾਸ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸਲਈ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਬਹੁ-ਕਿਸਮਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨ।"</ref> ਜਦੋਂਕਿ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਰਤੋ ਵਿੱਚ ਆਉੰਦਾ ਸ਼ਬਦ [[ਮਿਥੌਲੌਜੀ|ਮਿਥ]] ਅਕਸਰ ਝੂਠੀਆਂ ਜਾਂ ਕਾਲਪਨਿਕ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਫੇਰ ਵੀ ਰਸਮੀ ਤੌਰ ਤੇ, ਇਸਦਾ ਅਰਥ ਝੂਠਪੁਣਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਆਮਤੌਰ ਤੇ ਆਪਣੇ ਰਚਨਾ ਮਿਥਿਹਾਸਾਂ ਨੂੰ ਸੱਚ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।<ref> "In common usage the word 'myth' refers to narratives or beliefs that are untrue or merely fanciful; the stories that make up national or ethnic mythologies describe characters and events that common sense and experience tell us are impossible. Nevertheless, all cultures celebrate such myths and attribute to them various degrees of literal or symbolic ''truth''." ({{harvnb|Leeming|2010|p=xvii}})</ref> "ਸਾਂਝੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ 'ਮਿਥਿਹਾਸ' ਉਹਨਾਂ ਕਥਾਵਾਂ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਗੈਰ-ਸੱਚ ਜਾਂ ਸਿਰਫ ਕਾਲਪਨਿਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਕਹਾਣੀਆਂ ਜੋ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਜਾਂ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤਿਕ ਮਿਥਿਹਾਸ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਜਿਹੇ ਲੱਛਣ ਅਤੇ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਬਾਰੇ ਹੋਣਾ ਸਾਨੂੰ ਸਾਂਝੀ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਅਨੁਭਵ ਅਸੰਭਵ ਦੱਸਦੀ ਹੈ। ਹੋਰ ਤਾਂ ਹੋਰ, ਸਾਰੀਆਂ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਅਜਿਹੇ ਮਿਥਿਹਾਸਾਂ ਨੂੰ ਮਨਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਜਾਂ ਚਿੰਨਾਤਮਿਕ ਸੱਚਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਭਿੰਨ ਡਿਗਰੀਆਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ({{harvnb|Leeming|2010|p=xvii}})</ref><ref>{{harvnb|Long|1963|p=18}}</ref> ਜਿਸ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸੁਣਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਸ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰਚਨਾ ਮਿਥਿਹਾਸ ਆਮਤੌਰ ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ [[ਸੱਚ (ਧਾਰਮਿਕ)|ਸੱਚਾਂ]] ਨੂੰ [[ਲੱਛਣ]]ਾਤਮਿਕ ਤੌਰ ਤੇ, [[ਚਿੰਨ]]ਾਤਮਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਅਤੇ ਕਦੇ ਕਦੇ [[ਇਤਿਹਾਸ|ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਤੌਰ ਤੇ]] ਜਾਂ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕਹੇ ਜਾਣ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref name="kimball"/><ref>{{harvnb|Leeming|2010|pp=xvii–xviii, 465}}</ref> ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਾਂਝੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਭਾਵੇਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਹੀਂ, [[ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ]] ਮਿਥਿਹਾਸ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ- ਯਾਨਿ ਕਿ, ਇਹ [[ਚਾਓਸ (ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਗਿਆਨ)|ਚਾਓਸ]] ਜਾਂ [[ਅਕਾਰਹੀਣਤਾ]] ਦੀ ਕਿਸੇ ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ [[ਕੌਸਮੋਸ]] ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ।<ref>''ਦੇਖੋ:'' * {{harvnb|Leeming|2010}} * {{harvnb|Weigle|1987}} * {{harvnb|Leonard|McClure|2004}} * {{harvnb|Honko|1984|p=50}}</ref> ਕ੍ਰੀਏਸ਼ਨ ਮਾਇਥਾਂ ਅਕਸਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੱਛਣ ਸਾਂਝੇ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਪਵਿੱਤਰ ਖਾਤੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤਕਰੀਬਨ ਸਭ ਗਿਆਤ [[ਧਰਮ|ਧਾਰਮਿਕ ਪ੍ਰੰਪ੍ਰਾਵਾਂ]] ਅੰਦਰ ਖੋਜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref name="johnston">{{harvnb|Johnston|2009}}</ref> ਇਹ ਸਭ ਕਿਸੇ [[ਭੂਖੰਡ (ਕਥਾ)|ਭੂਖੰਡ]] ਅਤੇ [[ਕਰੈਕਟਰ (ਆਰਟਸ)|ਕਿਰਦਾਰਾਂ]] ਵਾਲੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਹਨ ਜੋ ਜਾਂ ਤਾਂ [[ਦੇਵਤਾ|ਦੇਵਤੇ]] ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਨਸਾਨ-ਵਰਗੇ ਅਕਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਜਾਨਵਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਅਕਸਰ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਬੋਲਦੇ ਅਤੇ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref>''ਦੇਖੋ:'' * {{harvnb|Johnston|2009}} * {{harvnb|Encyclopædia Britannica|2009}} * {{harvnb|Leeming|chapter="Creation"|2011a}} * {{harvnb|Long|1963}}</ref> ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਇੱਕ ਮੱਧਮ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਭੂਤਕਾਲ ਵਿੱਚ ਸੈੱਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਧਰਮ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ [[ਮਿਰਸੀਆ ਐਲੀਆਡੇ]] ਇਸਨੂੰ ''ਇਨ ਇੱਕੋ ਟੈਂਪੋਰੇ'' ("ਓਸ ਵਕਤ ਉੱਤੇ") ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ।<ref name="johnston"/><ref>{{harvnb|Eliade|1963|p=429}}</ref> ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰਚਨਾ ਮਿਥਿਹਾਸ ਅਜਿਹੇ ਸਮਾਜ ਪ੍ਰਤਿ ਸਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਗਹਿਰਾਈ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਅਰਤ-ਭਰਪੂਰ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਾਂਝੇ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਸੰਦ੍ਰਭ ਅੰਦਰ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਸਵੈ-ਪਹਿਚਾਣ ਲਈ ਫ੍ਰੇਮਵਰਕ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰੀ [[ਸੰਸਾਰਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ]] ਦੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਰਹੱਸ ਖੋਲਦਾ ਹੈ।<ref>''ਦੇਖੋ:'' *{{harvnb|Johnston|2009}} *{{harvnb|Long|1963}} *{{harvnb|Encyclopædia Britannica|2009}} *{{harvnb|Leeming|2010}} </ref> ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰਚਨਾ ਮਿਥਿਹਾਸ [[ਮੂੰਹ-ਜ਼ੁਬਾਨੀ ਪ੍ਰੰਪ੍ਰਾਵਾਂ]] ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸਲਈ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਬਹੁਰੂਪ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ;<ref name="womack"/> ਸਾਰੀ ਇਨਸਾਨੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਮਿਥਿਹਾਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਸਾਂਝੀ ਕਿਸਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref name="kimball">{{harvnb|Kimball|2008}}{{page needed|date=November 2011}}</ref> == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == {{div col|colwidth=30em}} * [[ਬਿੱਗ ਬੈਂਗ]] * [[ਰਚਨਾਵਾਦ]] * [[ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਇੰਨਕਲਾਬੀ ਮੁੱਢ]] * [[ਜੈਨੇਸਿਸ ਕ੍ਰੀਏਸ਼ਨ ਮਿਥ]] * [[Template:ਇਨਸਾਨੀ ਸਮਾਂਰੇਖਾ|ਇਨਸਾਨੀ ਸਮਾਂਰੇਖਾ]] * [[Template:ਜਿੰਦਗੀ ਸਮਾਂਰੇਖਾ|ਲਾਈਫ ਟਾਈਮਲਾਈਨ]] * [[ਰਚਨਾ ਮਿਥਿਹਾਸਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] * [[ਮੁੱਢਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] * [[ਮੌਤ ਦੇ ਮੁੱਢ ਦਾ ਮਿਥਿਹਾਸ]] * [[ਮਿਥਿਹਾਸ ਦੇ ਖੰਭੇ]] * [[ਧਾਰਮਿਕ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਗਿਆਨ]] * [[ਬ੍ਰਹਮ ਆਂਡਾ]] {{div col end}} == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|30em}} == ਗ੍ਰੰਥ ਸੂਚੀ == {{refbegin|30em}} * {{cite book |first=Michael |last=Ashkenazi |title=Handbook of Japanese mythology |edition=illustrated |year=2008 |publisher=OUP USA |isbn=978-0-19-533262-9 |ref=harv }} * {{cite book | last = Barbour| first = Ian G. | year= 1997 | title = Religion and Science: Historical and Contemporary Issues | url = https://archive.org/details/religionscienceh0000barb| edition = first revised | publisher = HarperSanFrancisco| isbn = 0-06-060938-9 | pages=[https://archive.org/details/religionscienceh0000barb/page/58 58], 65| ref=harv }} * {{cite book |last=Bastian |first=Dawn E. |last2=Mitchell |first2=Judy K. |title=Handbook of Native American Mythology |url=https://archive.org/details/isbn_9791851095338 |publisher=ABC-CLIO |year=2004 |location=Santa Barbara |ref=harv |isbn=1-85109-533-0 }} * {{cite journal | last=Boas |first=Franz |title=Tsimshian Mythology |work=Annual Report of the Bureau of American Ethnography |publisher=Government Printing Office |year=1916 |url=https://books.google.com/?id=3WwqAAAAMAAJ&pg=PA651#v=onepage&q |ref=harv }} * {{cite book |first=Derk |last=Bodde |chapter=Myths of Ancient China |title=Mythologies of the Ancient World'' |url=https://archive.org/details/mythologiesofanc00kram |editor=Samuel Noah Kramer |publisher=Anchor |year=1961 |ref=harv }} * {{cite book |last=Booth |first=Anna Birgitta |editor=Alan Dundes |chapter=Creation myths of the North American Indians |title=Sacred Narrative: Readings in the Theory of Myth |url=https://archive.org/details/sacrednarrativer00dund |publisher=University of California Press |year=1984 |isbn=978-0-520-05192-8 |ref=harv |editor-link = Alan Dundes }} * {{cite book |first=Harold |last=Courlander |title=A Treasury of African Folklore: The Oral Literature, Traditions, Myths, Legends, Epics, Tales, Recollections, Wisdom, Sayings, and Humor of Africa |publisher=Marlowe & Company |year=2002 |isbn=978-1-56924-536-1 |ref=harv }} * {{cite encyclopedia |chapter=creation myth |title=Merriam-Webster's Collegiate Encyclopedia |year=2000 |isbn=0-87779-017-5 |ref=harv }} * {{cite encyclopedia |chapter= Creation Myth |title=Merriam-Webster's Encyclopedia of World Religions |publisher=Merriam-Webster |year=1999 |isbn=0-87779-044-2 |ref=harv }} * {{cite book |last=Doty |first=William |title=Myth: A Handbook |publisher=University Alabama Press |year= 2007 |isbn=978-0-8173-5437-4 |ref=harv }} * {{cite book|last1=Frank|first1=|last2=Leaman|first2=Oliver|title=History of Jewish Philosophy|url=https://books.google.com/books?id=zLxBQrY6inEC|year=2004|publisher=Psychology Press|isbn=978-0-415-32469-4|ref=harv}} * {{cite book |last=Eliade |first=Mircea |authorlink=Mircea Eliade |title=Patterns in comparative religion |url=https://archive.org/details/patternsincompar00elia |publisher=The New American Library-Meridian Books |year=1963 |isbn=978-0-529-01915-8 |ref=harv}} * {{cite book |last=Eliade |first=Mircea |authorlink=Mircea Eliade |title=Myth and Reality |publisher=Allen & Unwin |year=1964 |isbn=978-0-04-291001-7 |ref=harv}} * {{cite encyclopedia |chapter=myth |title=Encyclopædia Britannica |year=2009 |url= http://search.eb.com/eb/article-9108748 |publisher=Encyclopædia Britannica Online |ref=harv }} * {{cite book |last=Frankfort |first=Henri |authorlink=Henri Frankfort |title=The Intellectual Adventure of Ancient Man: An Essay on Speculative Thought in the Ancient Near East |url=https://archive.org/details/intellectualadve00henr |publisher=University of Chicago Press |year=1977 |isbn= 978-0226260082 |ref=harv}} * {{cite book |first=Sandra |last=Giddens |first2=Owen |last2=Giddens |year=2006 |title=African Mythology |url=https://archive.org/details/africanmythology0000gidd |publisher=The Rosen Publishing Group |isbn=1-4042-0768-6 |ref=harv}} * {{cite book |last=Honko |first=Lauri |editor=Alan Dundes |chapter=The Problem of Defining Myth |title=Sacred Narrative: Readings in the Theory of Myth |url=https://archive.org/details/sacrednarrativer00dund |publisher=University of California Press |year=1984 |isbn=978-0-520-05192-8 |ref=harv |editor-link = Alan Dundes }} * {{cite book |title=Religion, Myth, and Magic: The Anthropology of Religion-a Course Guide |last=Johnston |first=Susan A. |publisher=[[Recorded Books]], LLC |isbn=978-1-4407-2603-3 |year=2009 |ref=harv}} * {{cite book |last=Kimball |first=Charles |title=Comparative Religion |url=https://archive.org/details/comparativerelig0000kimb |chapter=Creation Myths and Sacred Stories |publisher=The Teaching Company |year=2008 |ref=harv |isbn=1-59803-452-9 }} * {{cite book|first=Jan |last=Knappert |authorlink=Jan Knappert |year=1977 |title=Bantu Myths and Other Tales |publisher=Brill Archive |isbn=90-04-05423-5 |ref=harv}} * {{cite book |title=Creation Myths of the World |url=https://archive.org/details/creationmythsofw0002leem |last=Leeming |first=David A. |publisher=ABC-CLIO |year=2010 |edition=2nd |isbn=978-1-59884-174-9 |ref=harv }} * {{cite book |title=A Dictionary of Creation Myths |first=David Adams |last=Leeming |first2=Margaret Adams |last2= Leeming |publisher=Oxford University Press |year=2009 |edition=Oxford Reference Online |ref=harv |isbn=0-19-510275-4}} * {{cite book |title=A Dictionary of Creation Myths |url=https://archive.org/details/dictionaryofcrea00leemrich |first=David Adams |last=Leeming |first2=Margaret Adams |last2= Leeming |publisher=Oxford University Press |year=1994 |isbn=978-0-19-510275-8 |ref=harv}} * {{cite book |title=Encyclopedia of Creation Myths |url=https://archive.org/details/encyclopediaofcr0000leem |last=Leeming |first=David Adams |last2=Leeming |first2=Margaret Adams |publisher=ABC-CLIO |year=1994 |edition=2nd |isbn=978-0-87436-739-3 |ref=harv }} * {{cite book |title= Myth: A Biography of Belief |url= https://archive.org/details/mythbiographyofb00leem |last=Leeming |first=David A. |publisher=Oxford University Press |year=2001 |isbn= 978-0-19-514288-4 |ref=harv }} * {{cite book |chapter=Creation |title= The Oxford companion to world mythology |last=Leeming |first=David A. |publisher=Oxford University Press |edition=online |accessdate=13 October 2011 |year=2011a |url=http://www.oxfordreference.com/views/ENTRY.html?subview=Main&entry=t208.e358 |ref=harv }} * {{cite book |chapter=Earth-Diver Creation |title= The Oxford companion to world mythology |last=Leeming |first=David A. |publisher=Oxford University Press |edition=online |accessdate=13 October 2011 |year=2011b |url=http://www.oxfordreference.com/views/ENTRY.html?subview=Main&entry=t279.e87 |ref=harv }} * {{cite book |first=Scott A |last=Leonard |first2=Michael |last2=McClure |title=Myth and Knowing |url=https://archive.org/details/mythknowingintro0000leon |year=2004 |publisher=McGraw-Hill |isbn=978-0-7674-1957-4 |edition=illustrated |ref=harv }} * {{cite book |title=Gods, goddesses, and mythology |first=C. Scott |last=Littleton |year=2005 |publisher=Marshall Cavendish |isbn=978-0-7614-7559-0 |volume=1 |ref=harv}} * {{cite book |title=Alpha: The Myths of Creation |first=Charles H. |last=Long |publisher=George Braziller |location=New York |year=1963 |ref=harv }} * {{cite book |last=Mair |first=Victor H. |authorlink=Victor H. Mair |title=Tao Te Ching: The Classic Book of Integrity and the Way, by Lao Tzu |publisher=Bantam Books |year=1990 |ref=harv |isbn=0-553-07005-3 }} * {{cite book |title=Creation Myths: Man's Introduction to the World |url=https://archive.org/details/creationmythsman0000macl |first=David |last=MacClaglan |year=1977 |isbn=978-0-500-81010-1 |publisher=Thames & Hudson |ref=harv }} * {{cite journal |last=Nassen-Bayer |last2=Stuart |first2=Kevin |title=Mongol creation stories: man, Mongol tribes, the natural world and Mongol deities |publisher=Asian Folklore Studies |volume=51 |series=2 |date=October 1992 |pages=323–334 |url=http://ccbs.ntu.edu.tw/FULLTEXT/JR-EPT/stuart1.htm |accessdate=2010-05-06 |ref=harv }} * {{cite book |title=Creation Myths: Man's Introduction to the World |url=https://archive.org/details/creationmythsman0000macl |first=David |last=MacClaglan |year=1977 |isbn=978-0-500-81010-1 |publisher=Thames & Hudson |ref=harv }} * {{cite book |last1=Pettazzoni |first1=Raffaele |authorlink1=Raffaele Pettazzoni |last2=Rose |first2=H A |title=Essays on the History of Religions |year=1954 |publisher=E J Brill |url=https://books.google.com/books?id=xtsUAAAAIAAJ|ref=harv}} * {{cite book |last=Segal |first=Robert |title=Myth: A Very Short Introduction |url=https://archive.org/details/mythveryshortint0000sega |publisher= Oxford University Press |year=2004 |isbn=978-0-19-280347-4 |ref=harv}} * {{cite book | last = May | first = Gerhard | title = Creatio ex nihilo | publisher = T&T Clarke International | date = 2004 | isbn = 9780567083562 | url = https://books.google.com/?id=eu4RBwAAQBAJ&pg=PA179&dq=%22tension+between+the+idea+of+world-formation%22#v=onepage&q=%22tension%20between%20the%20idea%20of%20world-formation%22&f=false | edition = English trans. of 1994 | ref = harv }} * {{cite book | last = McMullin | first = Ernin |editor1-last = Burrell |editor1-first = David B. |editor2-last = Cogliati |editor2-first = Carlo |editor3-last = Soskice |editor3-first = Janet M. |editor4-last = Stoeger |editor4-first = William R. | title = Creation and the God of Abraham | publisher = Cambridge University Press | location = Cambridge | isbn = 9781139490788 | chapter = Creation ex nihilo: early history | date = 2010 | url = https://books.google.com/?id=iV-dWv_WhG0C&printsec=frontcover&dq=Creation+and+the+God+of+Abraham#v=onepage&q&f=false | ref = harv }} * {{cite book | last1 = Nebe | first1 = Gottfried | chapter = Creation in Paul's Theology | editor1-last = Hoffman | editor1-first = Yair | editor2-last = Reventlow | editor2-first = Henning Graf | title = Creation in Jewish and Christian Tradition | date = 2002 | publisher = Sheffield Academic Press | url = https://books.google.com/?id=tz_8VGMy014C&pg=PA111&dq=Gottfried+Nebe+Creation+in+Paul%27s+Theology#v=onepage&q=Gottfried%20Nebe%20Creation%20in%20Paul%27s%20Theology&f=false | ref = harv | isbn = 9780567573933 }} * {{cite book | last = Soskice | first = Janet M. | chapter = Creatio ex nihilo: its Jewish and Christian foundations|editor1-last = Burrell|editor1-first = David B.|editor2-last = Cogliati|editor2-first = Carlo|editor3-last = Soskice|editor3-first = Janet M.|editor4-last = Stoeger|editor4-first = William R. | title = Creation and the God of Abraham | date = 2010 | publisher = Cambridge University Press | url = https://books.google.com/?id=iV-dWv_WhG0C&pg=PA24&dq=Creatio+ex+nihilo+its+jewish+and+christian+foundations+Janet+Soskice#v=onepage&q=Creatio%20ex%20nihilo%20its%20jewish%20and%20christian%20foundations%20Janet%20Soskice&f=false | ref = harv | isbn = 9781139490788 }} * {{cite book |last=Sproul |first=Barbara C. |publisher=HarperOne HarperCollinsPublishers |title=Primal Myths |isbn=978-0-06-067501-1 |year=1979 |ref=harv }} * {{cite book |title=The Paleolithic Paradigm |first=Terry |last=Stocker |year=2009 |publisher=AuthorHouse |isbn=1-4490-2292-8 |ref=harv }} * {{cite book|last=Sweetman|first=James Windrow |title=Islam and Christian Theology|url=https://books.google.com/books?id=q_Gqxe2ZDqkC|year=2002|publisher=James Clarke & Co.|isbn=978-0-227-17203-2|ref=harv}} * {{cite book |title=Brother One Cell: An American Coming of Age in South Korea's Prisons |url=https://archive.org/details/brotheronecellam0000thom |first=Cullen |last=Thomas |year= 2008 |isbn=0-14-311311-9 |publisher=Penguin |ref=harv }} * {{cite book|first=Ewa|last=Wasilewska|title=Creation stories of the Middle East|url=https://books.google.com/books?id=sMj1tyho3CoC&pg=PA146|accessdate=23 May 2011|year=2000|publisher=Jessica Kingsley Publishers|isbn=978-1-85302-681-2|ref=harv}} * {{cite book |title=Studies in Folklore, in Honor of Distinguished Service Professor Stith Thompson |first=Erminie|last=Wheeler-Voegelin |last2=Moore |first2=Remedios W. |editor=W. Edson Richmond |chapter=The Emergence Myth in Native North America |year= 1957 |isbn=978-0-8371-6208-9 |publisher=Indiana University Press |ref=harv }} * {{cite book | authorlink = John H. Walton (theologian) | last = Walton | first = John H. | title = Ancient Near Eastern Thought and the Old Testament: Introducing the Conceptual World of the Hebrew Bible | publisher = Baker Academic | date = 2006 | url = https://books.google.com/?id=rhb20fH7cZYC&printsec=frontcover&dq=Ancient+Near+Eastern+Thought+and+the+Old+Testament:+Introducing+the+Conceptual+World+of+the+Hebrew+Bible#v=onepage&q&f=false | isbn = 0-8010-2750-0 | ref = harv }} * {{cite journal |title=Creation and Procreation, Cosmogony and Childbirth: Reflections on Ex Nihilo Earth Diver, and Emergence Mythology |first=Marta |last=Weigle |journal=Journal of American Folklore |volume= 100 |issue=398 |year=1987 |ref=harv |doi=10.2307/540902 |pages=426 |jstor=540902 }} * {{cite book |title=Anthropology and religion: what we know, think, and question |url=https://archive.org/details/isbn_2900759110464 |first=Robert L. |last= Winzeler |year=2008 |publisher=AltaMira Press |isbn=978-0-7591-1046-5 |ref=harv }} * {{cite book |title=Symbols and Meaning: A Concise Introduction |url=https://archive.org/details/symbolsmeaningco0000woma |first=Mari |last=Womack |publisher=AltaMira Press |year=2005 |isbn=978-0-7591-0322-1 |ref=harv }} * {{cite journal |last=Y.Z. |title=Some Account of the Tangousians in general and the Transbaikal Tangousians in particular |date=June 1824 |work=Asiatic journal and monthly miscellany |volume=17 |publisher=Wm. H. Allen & Co |url=https://books.google.com/?id=8w8oAAAAYAAJ&pg=PA595#v=onepage&q |ref=harv}} {{refend}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == {{wikiquote}} * [https://www.britannica.com/topic/creation-myth Creation myth - Encyclopedia Britannica] * [http://public.wsu.edu/~brians/world_civ/worldcivreader/world_civ_reader_1/kojiki.html Japanese Creation Myth] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160820215825/http://public.wsu.edu/~brians/world_civ/worldcivreader/world_civ_reader_1/kojiki.html |date=2016-08-20 }} * [http://public.wsu.edu/~delahoyd/mythology/creation.populvuh.html Mayan Creation Myth] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170923221154/http://public.wsu.edu/~delahoyd/mythology/creation.populvuh.html |date=2017-09-23 }} * [http://www.aldokkan.com/religion/creation.htm Egyptian Creation Myth] * [http://www.pitt.edu/~dash/creation.html Norse Creation Myth] * [http://piereligion.org/yamamyth.html Indo-European Creation Myth] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170911205021/http://piereligion.org/yamamyth.html |date=2017-09-11 }} {{Authority control}} {{Portal bar|ਰਚਨਾਵਾਦ|ਧਰਮ|ਰੂਹਾਨੀਅਤ|}} {{DEFAULTSORT:ਰਚਨਾ ਮਿਥ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਚਨਾ ਮਿਥ| ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤੁਲਨਾਤਮਿਕ ਮਿਥਿਹਾਸ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੌਸਮੋਗੋਨੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਿਥਿਹਾਸਿਕ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਗਿਆਨਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪ੍ਰੰਪ੍ਰਿਕ ਕਹਾਣੀਆਂ]] 5lh8ujn0zbj170o29b2d3k61rf4oyb6 0 97527 841786 815557 2026-06-30T04:36:06Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 841786 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਹਾਨਿਆ ਆਮਿਰ | image = Hania Aamir.png | caption = ਆਮਿਰ 2018 ਵਿੱਚ | birth_date = {{Birth date and age|df=y|1997|02|12}} | birth_place = [[ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] | nationality = <!-- Should only be used if nationality cannot be inferred from the birthplace per [[WP:INFONAT]]. --> | occupation = ਅਦਾਕਾਰਾ | years_active = 2016–ਵਰਤਮਾਨ | alma_mater = }} '''ਹਾਨਿਆ ਆਮਿਰ''' ਇੱਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਮਾਡਲ ਅਤੇ ਅਦਾਕਾਰਾ ਹੈ ਜੋ ਉਰਦੂ ਫਿਲਮਾਂ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਡਰਾਮੇ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ।<ref>Hania Aamir's profile on [[imdbname:8357469|IMDB]]</ref><ref>[https://www.thenews.com.pk/magazine/instep-today/179550-Hania-Aamir-to-star-in-Parwaaz-Hay-Junoon Hania Aamir to star in Parwaaz Hay Junoon]</ref><ref>{{Cite web |url=http://style.pk/new-comer-hania-amirs-biography-and-pictures/ |title=Parwaaz Hay Junoon |access-date=2017-09-20 |archive-date=2017-08-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170818174807/https://style.pk/new-comer-hania-amirs-biography-and-pictures/ |url-status=dead }}</ref> ਸੰਸਿਲਕ ਦੀ ਵਪਾਰਕ ਵਿਗਿਆਪਨ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪਸਦਿੰਦਾ ਮੀਡੀਆ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਣਾਇਆ।<ref>{{Cite web|url=http://www.khaleejmag.com/entertainment/hania-amir-beauty-queen-conquering-lollywood/|title=Hania Amir, a beauty queen conquering Lollywood - Khaleej Mag|publisher=khaleejmag.com|language=en-US|access-date=2017-05-23|archive-date=2017-07-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20170715075523/http://www.khaleejmag.com/entertainment/hania-amir-beauty-queen-conquering-lollywood/|url-status=dead}}</ref> ਉਸ ਨੇ ਬਲਾਕ ਬਾਸਟਰ ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਨਾਟਕ ਜਨਾਨ (2016) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਹਾਇਕ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਜਿਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਰਬੋਤਮ ਸਹਾਇਕ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਵਜੋਂ ਨਾਮਜ਼ਦ ਹੋਈ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਲਕਸ ਸਟਾਈਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਫਾਰ ਬੇਸਟ ਸਹਾਇਕ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਦਾ ਪੁਰਸਕਾਰ ਮਿਲਿਆ।<ref>{{Cite web|url=http://dailytimes.com.pk/life--style/04-Sep-16/pakistani-janaan-all-set-to-release-on-eidul-azha|title=Pakistani ‘Janaan’ all set to release on Eidul Azha|website=[[Daily Times (Pakistan)|Daily Times]]|access-date=7 September 2016}}</ref><ref name=":1">{{Cite news|url=https://www.luxstyle.pk/lsa2017/nominees/|title=Nominees|work=Lux Style|access-date=2017-04-25|language=en-US|archive-date=2019-01-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20190107062054/https://www.luxstyle.pk/lsa2017/nominees/|url-status=dead}}</ref><ref>[https://www.reuters.com/article/us-film-janaan-idUSKCN11K2G8 Film 'Janaan' seeks positive global spotlight for Pakistan]</ref> ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਲੜੀ ਤਿੱਤਲੀ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਅਦਾਕਾਰੀ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰਤਾ ਭਰਪੂਰ ਬੇਵਫ਼ਾ ਪਤਨੀ ਵਾਲੀ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਫਿਲਮ ਬਿਊਟੀ ਐਂਡ ਦਾ ਬੇਸਟ ਨਾਵਲ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਈ ਸੀ ਅਤੇ ਉਰਦੂ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>[https://www.urdu1.tv/titli Urdu 1 TV]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੂਨ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.dunyaurdu.com/2017/02/20/biography-and-career-of-sunsilk-girl-hania-aamir/ |title=Titli |access-date=2017-09-20 |archive-date=2017-08-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170830093856/http://www.dunyaurdu.com/2017/02/20/biography-and-career-of-sunsilk-girl-hania-aamir/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite news|url=https://en.dailypakistan.com.pk/lifestyle/hania-amir-from-janaan-set-to-make-her-television-debut/|title=Hania Amir from ‘Janaan’ set to make her Television debut|work=Daily Pakistan Global|access-date=2017-04-25|language=en-US}}</ref> 2017 ਤਕ, ਉਹ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਨਾਟਕ ਫਿਰ ਵਹੀ ਮੋਹੱਬਤ ਜੋ ਕਿ ਹਮ ਟੀ ਵੀ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਵਿੱਚ ਨਜਰ ਆਈ। ਉਸਨੇ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਨਾ ਮਾਲੂਮ ਅਫਰਾਦ 2 ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਇਸ ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਸੀ ਜੋ ਕੀ ਲੀਡਰ ਪੈਰੀ ਮੋਹਸਿਨ ਅੱਬਾਸ ਹੈਦਰ ਮੂਨ ਨਾਲ ਸੀ। ਉਹ ਫਿਲਹਾਲ ਫੌਜ ਆਧਾਰਿਤ ਫ਼ਿਲਮ ਪਰਵਾਜ ਹੈ ਜੂਨੁਨ ਉੱਤੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਤੀਜਾ ਨਾਟਕ ਮੁਝੇ ਜੀਨੇ ਦੋ ਵਰਤਮਾਨ ਸਮੇਂ ਉਰਦੂ 1 ਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਹੋਇਆ ਹੈ। == ਕਰੀਅਰ == === ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਕੰਮ (2015–2018) === ਆਮਿਰ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਫਾਰ ਐਡਵਾਂਸਮੈਂਟ ਆਫ ਸਾਇੰਸ ਐਂਡ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ (FAST-NUCES) ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਕਾਮੇਡੀ ਜਨਾਨ (2016) ਲਈ ਆਡੀਸ਼ਨ ਦਿੱਤਾ, ਇੱਕ ਫਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ ਇਮਰਾਨ ਕਾਜ਼ਮੀ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਣ 'ਤੇ, ਫਿਲਮ ਨੇ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਸਮੀਖਿਆਵਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਵਪਾਰਕ ਸਫਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਇੱਕ ਸ਼ਰਾਰਤੀ ਪਸ਼ਤੂਨ ਔਰਤ ਦੀ ਉਸਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਦੀ ਸ਼ਲਾਘਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਸਰਵੋਤਮ ਸਹਾਇਕ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਲਈ ਲਕਸ ਸਟਾਈਲ ਅਵਾਰਡ ਵਿੱਚ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਆਮਿਰ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ 2017 ਦੇ ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਡਰਾਮਾ ਤਿਤਲੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰਤਾ-ਪ੍ਰੇਮੀ ਬੇਵਫ਼ਾ ਪਤਨੀ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਲੜੀ ਨਾਵਲ ਬਿਊਟੀ ਐਂਡ ਦ ਬੀਸਟ ਦਾ ਆਧੁਨਿਕ ਰੂਪਾਂਤਰ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਰਦੂ 1 'ਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਲੜੀ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਨੇ ਉਸ ਲਈ ਇੱਕ ਸਫਲਤਾ ਸਾਬਤ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਆਪਕ ਜਨਤਕ ਮਾਨਤਾ ਮਿਲੀ। ਹਮ ਟੀਵੀ ਦੇ ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਡਰਾਮਾ ਫਿਰ ਵਹੀ ਮੁਹੱਬਤ (2017) ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਹਮ ਅਵਾਰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸੰਵੇਦਨਾ ਵਾਲੀ ਔਰਤ ਦਾ ਪੁਰਸਕਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸੇ ਸਾਲ, ਆਮਿਰ ਨੇ ਸਾਲ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਮਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਰਿਲੀਜ਼, ਹੇਸਟ ਕਾਮੇਡੀ ਨਾ ਮਾਲੂਮ ਅਫਰਾਦ 2 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਦੁਲਹਨ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਫਿਲਮ, 2014 ਦੀ ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਕਾਮੇਡੀ ਫਿਲਮ ਨਾ ਮਾਲੂਮ ਅਫਰਾਦ ਦਾ ਸੀਕਵਲ, ਅਗਲੇ ਸਾਲ, ਆਮਿਰ ਨੇ ਦਿਖਾਇਆ। ਹਸੀਬ ਹਸਨ-ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਪਰਵਾਜ਼ ਹੈ ਜੂਨੂਨ ਵਿੱਚ, ਹਮਜ਼ਾ ਅਲੀ ਅੱਬਾਸੀ, ਅਹਦ ਰਜ਼ਾ ਮੀਰ ਅਤੇ ਕੁਬਰਾ ਖਾਨ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਏਰੀਅਲ ਲੜਾਈ-ਯੁੱਧ ਡਰਾਮਾ। ਉਸਦੀ ਪਿਛਲੀ ਰਿਲੀਜ਼ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਅਤੇ ਵਪਾਰਕ ਸਫਲਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਭਰੀ ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਫਿਲਮਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਮਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹਨ। ਆਮਿਰ ਦਾ ਅਗਲਾ ਕਿਰਦਾਰ ਏਆਰਵਾਈ ਡਿਜੀਟਲ ਦੇ ਮੇਲੋਡਰਾਮਾ ਵਿਸਾਲ (2018) ਵਿੱਚ ਜ਼ਾਹਿਦ ਅਹਿਮਦ ਅਤੇ ਸਬੂਰ ਅਲੀ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਕੁੜੀ ਦਾ ਸੀ। == ਫਿਲਮੋਗਰਾਫੀ == {| class="wikitable" style="margin-bottom: 10px;" |+Key | style="background:#ffc;" | <span>[[File:Dagger-14-plain.png|link=|alt=Films that have not yet been released|14x14px]]</span>{{dagger|alt=Films that have not yet been released}} | Denotes films that have not yet been released |} === ਫਿਲਮਾਂ === {| class="wikitable sortable" style="margin-bottom: 10px;" !ਸਾਲ !ਫਿਲਮ !ਭੂਮਿਕਾ !ਡਾਇਰੈਕਟਰ !ਨੋਟਸ |- |2016 ! scope="row" |''ਜਨਾਨ'' |ਪਲਵਸ਼ਾ |ਅਜ਼ਫਾਰ ਜਾਫਰੀ | ਨਾਮਜ਼ਦ-ਲਕਸ ਸਟਾਈਲ ਅਵਾਰਡ ਬੇਸਟ ਸਹਾਇਕ ਅਦਾਕਾਰਾ ਲਈ |- |2017 ! scope="row" |''ਨਾ ਮਲੂਮ ਅਫਰਾਦ 2'' |ਪੱਰੀ |ਨਬੇਲ ਕੁਰੈਸ਼ੀ | |- |2017 ! scope="row" style="background:#FFFFCC;" | ''ਪਰਵਾਜ ਹੈ ਜੂਨੁਨ''<span>[[File:Dagger-14-plain.png|link=|alt=Films that have not yet been released|14x14px]]</span>{{dagger|alt=Films that have not yet been released}} |ਨੂਰ |ਹਸੀਬ ਹਸਨ |ਫਿਲਮਿੰਗ<ref name=":0">[https://images.dawn.com/news/1177174/rising-talent-hania-aamir-wont-be-intimidated-by-anyone-in-show-business Interview with Hania Aamir]</ref><ref name=":2">{{Cite news|url=http://veryfilmi.com/hania-aamir-leading-lady-pakistani-movie-na-maloom-afraad-2/|title=Hania Aamir is The Leading Lady in Pakistani Movie Na Maloom Afraad 2! - VeryFilmi|date=2017-04-05|work=VeryFilmi|access-date=2017-04-25|language=en-US|archive-date=2017-05-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20170509055757/http://veryfilmi.com/hania-aamir-leading-lady-pakistani-movie-na-maloom-afraad-2/|dead-url=yes}} {{Cite web |url=http://veryfilmi.com/hania-aamir-leading-lady-pakistani-movie-na-maloom-afraad-2/ |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2017-09-20 |archive-date=2017-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170509055757/http://veryfilmi.com/hania-aamir-leading-lady-pakistani-movie-na-maloom-afraad-2/ |url-status=dead }}</ref><ref name=":3">{{Cite web|url=https://www.thenews.com.pk/magazine/instep-today/196702-Hania-Aamir-signs-up-for-Na-Maloom-Afraad-2|title=Hania Aamir signs up for Na Maloom Afraad 2|last=NewsBytes|website=The News International|language=en|access-date=2017-04-25}}</ref> |} === ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ === {| class="wikitable" style="margin-bottom: 10px;" !ਸਾਲ !ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ !ਭੂਮਿਕਾ !ਚੈਨਲ |- | rowspan="3" |2017 ! scope="row" |''ਤਿੱਤਲੀ'' | ਨੈਲੇ |ਉਰਦੂ 1 |- ! scope="row" |''ਫਿਰ ਵਹੀ ਮੋਹੱਬਤ'' |ਅਲੀਸ਼ਬਾ |[[ਹਮ ਟੀਵੀ|ਹਮ ਟੀ. ਵੀ.]] |- ! scope="row" style="background:#FFFFCC;" | ''ਮੁਝੇ ਜੀਨੇ ਦੋ''<span>[[File:Dagger-14-plain.png|link=|alt=Films that have not yet been released|14x14px]]</span>{{dagger|alt=Films that have not yet been released}} |TBA |ਉਰਦੂ 1<ref>{{Cite news|url=http://www.hipinpakistan.com/news/1150801|title=Hania Aamir to play lead role in two upcoming dramas|last=Malik|first=Hijab|date=2016-10-02|work=HIP|access-date=2017-04-25|language=en|archive-date=2019-05-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20190526182035/https://www.hipinpakistan.com/news/1150801|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://gossip.pk/2017/04/02/mujhe-jeene-do-urdu1-ost-lyrics-title-song-mp3-download-nadia-jamil-mehreen-raheal-hania-aamir-gohar-rasheed/|title=Mujhe Jeene Do (Urdu1) OST Nadia Jamil, Mehreen Raheal, Hania Aamir, Gohar Rasheed|last=disneyjunior|date=2017-04-02|website=gossip.pk|access-date=2017-04-25|archive-date=2017-04-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20170410003222/http://gossip.pk/2017/04/02/mujhe-jeene-do-urdu1-ost-lyrics-title-song-mp3-download-nadia-jamil-mehreen-raheal-hania-aamir-gohar-rasheed/|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170410003222/http://gossip.pk/2017/04/02/mujhe-jeene-do-urdu1-ost-lyrics-title-song-mp3-download-nadia-jamil-mehreen-raheal-hania-aamir-gohar-rasheed/ |date=2017-04-10 }}</ref> |} == ਹਵਾਲੇ == {{reflist|30em}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{IMDb name|nm8357469}} * {{Instagram|haniaheheofficial|Hania Aamir}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1997]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਔਰਤ ਮਾਡਲਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਟੈਲੀਵਿਜਨ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] hyxby4yowl9h4kyevdkvsm9fquolfbc 0 100256 841680 783361 2026-06-29T20:16:44Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260629)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 841680 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=ਹੇਲੇਨਾ ਰੁਬਿਨਸਟਾਈਨ|image=Helena Rubinstein 2.jpg|birth_name=ਚਾਜਾ ਰੁਬਿਨਸਟਾਈਨ|birth_date={{birth date|1872|12|25}}|birth_place=[[ਕ੍ਰਾਕੋਅ]], [[ਪੋਲੈਂਡ]]|death_date={{death date and age|1965|4|1|1872|12|25}}|death_place=[[ਮਨਹੱਟਨ]], ਨਿਊ ਯਾਰਕ ਸਿਟੀ, ਯੂਐਸ|nationality=ਪੋਲਿਸ਼<ref>{{cite web|url=http://www.biography.com/people/helena-rubinstein-9466271|title=ਹੇਲੇਨਾ ਰੁਬਿਨਸਟਾਈਨ|website=Biography.com|accessdate=May 19, 2017}}</ref>|other names=''ਪ੍ਰਿੰਸਿਸ ਗੌਰਿਲੀ'', ''ਮੈਡਮ ਹੇਲੇਨਾ ਰੁਬਿਨਸਟਾਈਨ'', ''ਚਾਜਾ ਰੁਬਿਨਸਟਾਈਨ''|occupation=ਬਿਜ਼ਨਸਵੁਮੈਨ, ਸਮਾਜ-ਸੇਵਿਕਾ, ਕਲਾ ਕੁਲੈਕਟਰ, ਕਾਸਮੈਟਿਅਨ|known for= ਹੈਲੇਨਾ ਰਬੁਰਿਨਟਾਈਨ ਇਨਕਾਰਪੋਰੇਟਿਡ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ ਕੰਪਨੀ ਦੀ ਸੰਸਥਾਪਕ ਅਤੇ ਖੋਜੀ|spouse=ਐਡਵਰਡ ਵਿਲੀਅਮ ਤਿਟਸ (1908–1938; ਤਲਾਕ; 2 ਬੱਚੇ)<br>ਪ੍ਰਿੰਸ ਆਰਟਚਿਲ ਗੌਰਿਲੀ-ਤਕਚੋਨਿਆ (1938–1956; ਉਸਦੀ ਮੌਤ)}} '''ਹੇਲੇਨਾ ਰੁਬਿਨਸਟਾਈਨ''' (ਜਨਮ''' ਚਾਜਾ ਰੁਬਿਨਸਟਾਈਨ''';  25 ਦਸੰਬਰ, 1872<ref>{{Cite book|title=War Paint|url=https://archive.org/details/warpaintmadamehe00wood|last=Woodhead|first=Lindy|date=2004|publisher=Wiley|isbn=0471487783|edition=1st|location=UK}}</ref> – 1 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1965) ਇੱਕ ਪੋਲਿਸ਼ ਅਮਰੀਕੀ ਬਿਜਨਸ ਵੁਮੈਨ, ਕਲਾ ਕੁਲੈਕਟਰ, ਅਤੇ ਸਮਾਜ-ਸੇਵਿਕਾ ਸੀ। ਇੱਕ ਕਾਸਮੈਟਿਕਸ ਉਦਯੋਗਪਤੀ, ਇਹ ਹੈਲੇਨਾ ਰਬੁਰਿਨਟਾਈਨ ਇਨਕਾਰਪੋਰੇਟਿਡ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ ਕੰਪਨੀ ਦੀ ਸੰਸਥਾਪਕ ਅਤੇ ਖੋਜੀ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ  ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਅਮੀਰ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,898634-1,00.html|title=The Beauty Merchant|date=1965-04-09|work=Time|access-date=2008-08-08|archive-date=2012-10-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20121025100447/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,898634-1,00.html|dead-url=yes}} {{Cite web |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,898634-1,00.html |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2017-12-12 |archive-date=2012-10-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121025100447/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,898634-1,00.html |url-status=dead }}</ref> == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == [[ਤਸਵੀਰ:Tenement,_15_Szeroka_street,_Kazimierz,_Krakow,_Poland.JPG|right|thumb|250x250px|ਕ੍ਰਾਕੋਅ ਦੇ ਕਾਜ਼ੀਮਿਆਰਜ਼ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ  ਰੁਬਿਨਸਟਾਈਨ ਦਾ ਜਨਮ ਘਰ ]] ਰੁਬਿਨਸਟਾਈਨ ਪੋਲਿਸ਼ ਯਹੂਦੀ, ਅਗਸਟਾ - ਗੀਟ (ਗੀਟਲ) ਸ਼ੇਂਡਲ ਰੌਬਿਨਸਟਾਈਨ ਨਾਈ ਸਿਲਬਰਫੈਲਡ ਅਤੇ ਹੋਰੇਸ - ਨਵੋਤੋਲੀ ਹਾਰਟਜ਼ ਰੁਬਿਨਸਟਨ,ਲੈਸਰ ਪੋਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਾਕੋਵ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦੁਕਾਨਦਾਰ ਸੀ, ਦੀਆਂ ਅੱਠ ਬੇਟੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਹੈ।<ref>[http://www.express.co.uk/life-style/fashion-beauty/384696/Helena-Rubinstein-the-penniless-refugee-who-built-a-cosmetics-empire ''Daily Express'': "Helena Rubinstein, the penniless refugee who built a cosmetics empire" By Cheryl Stonehouse] March 16, 2013</ref> ਮੌਜੂਦਤਾਵਾਦੀ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਮਾਰਟਿਨ ਬੂਬਰ ਇਸਦਾ ਚਚੇਰਾ ਭਰਾ ਸੀ। == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|2}} == ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ == * Alpern Sara, "Helena Rubinstein", ''Jewish Women: A Comprehensive Historical Encyclopedia'', Jewish Publishing Society, 2007 {{ISBN|978-965-90937-0-0}}978-965-90937-0-0 * Seymour Brody (author), Art Seiden (illustrator) (1956). ''Jewish Heroes & Heroines of America: 150 True Stories of American Jewish Heroism'', Hollywood, Florida: Lifetime Books, 1996 {{ISBN|0-8119-0823-2}}0-8119-0823-2 * Marie J. Clifford (2003). "Helena Rubinstein's Beauty Salons, Fashion, and Modernist Display", ''Winterthur Portfolio'', vol. 38, pp.&nbsp;83–108) * Michèle Fitoussi (2012) ''Helena Rubinstein: the woman who invented beauty'' HarperCollins Publishers, Sydney South, N.S.W. {{ISBN|9780732293796}}9780732293796 * Lindy Woodhead (2004). ''War Paint'', London: Virago Press {{ISBN|1-84408-049-8}}1-84408-049-8 == ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ == * [http://www.helenarubinstein.com/ Helena Rubinstein cosmetics] * {{fashiondesigner|id=helena-rubinstein}}Fashion Model Directory * [https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/biography/hrubinstein.html Jewish Virtual Library: Helena Rubinstein biography] * {{FAG|9574|id=9574}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1870]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1965]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੰਪਨੀ ਸੰਸਥਾਪਕ ਔਰਤਾਂ]] j8ng6leugf1hxcu7r2vmbqaqtf4100w 0 103747 841743 822495 2026-06-29T21:43:54Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260629)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 841743 wikitext text/x-wiki {{ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ|name=ਬਾਇਜ਼ਾ ਬਾਈ|title= ਗਵਾਲੀਅਰ ਦੀ [[ਮਹਾਰਾਣੀ]]|image=Bajibai of Gwalior, watercolour on ivory, c. 1857.png|caption=ਬਾਇਜਾ ਬਾਈ ਦਾ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਚਿੱਤਰ, ਹਾਥੀ ਦੰਦ ਦਾ ਪਾਣੀ ਦਾ ਰੰਗ, {{circa|1857}}.<ref>{{cite web|title=Nana Sahib, Rani of Jhansi, Koer Singh and Baji Bai of Gwalior, 1857, National Army Museum, London|url=https://collection.nam.ac.uk/detail.php?acc=1959-11-372-1|website=collection.nam.ac.uk|accessdate=17 October 2017|language=en|archive-date=26 ਦਸੰਬਰ 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226091920/https://collection.nam.ac.uk/detail.php?acc=1959-11-372-1%20|url-status=dead}}</ref>|succession=[[File:Flag of the Maratha Empire.svg|border|33x30px]] [[ਮਰਾਠਾ ਸਾਮਰਾਜ|ਮਰਾਠਾ]] [[Gwalior]] ਦੀ ਸ਼ਾਸਕ|reign=12 ਫ਼ਰਵਰੀ 1798 — 1833|consort=ਹਾਂ|spouse=[[ਦੌਲਤ ਰਾਓ ਸਕਿੰਦਿਆ]]|father=ਸਖਾਰਾਮ ਘਾਟਗੇ, ਕਾਗਲ ਦਾ ਦੇਸ਼ਮੁਖ|mother=ਸੁੰਦਰਬਾਈ|birth_date=1784|birth_place=[[ਕਾਗਲ]], [[ਕੋਲਹਾਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]], [[ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ]]|death_date=1863|death_place=[[ਗਵਾਲੀਅਰ]], [[ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]]|religion=[[ਹਿੰਦੂ]]}} '''ਬਾਇਜ਼ਾ ਬਾਈ''' ('''ਬਜ਼ਾ ਬਾਈ''', '''ਬਾਈਜ਼ਾ ਬਾਈ''', '''ਬਾਈਜ਼ਾ ਬੀ)'''; ਦਾ ਜਨਮ 1784 ਵਿੱਚ [[ਕੋਲਹਾਪੁਰ]] ਵਿੱਖੇ ਹੋਇਆ; ਮੌਤ 1863 ਵਿੱਚ [[ਗਵਾਲੀਅਰ]]) ਇੱਕ ਸਚਿੰਦਿਆ ਮਹਾਰਾਣੀ ਅਤੇ ਬੈਂਕਰ ਹੈ। ਇਹ ਦੌਲਤ ਰਾਓ ਸਕਿੰਦਿਆ ਦੀ ਤੀਜੀ ਪਤਨੀ ਸੀ, ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਸਕਇੰਦਿਆ ਰਾਜ ਦੀ ਰਿਆਸਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਈ। ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਵਿਰੋਧੀ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ, ਉਸਨੂੰ ਆਖਰਕਾਰ ਸੱਤਾ ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਗੋਦ ਲਏ ਪੁੱਤਰ ਜੰਕੋਜੀ ਰਾਵ ਸਕਇੰਦਿਆ II ਦੁਆਰਾ ਸਿੰਘਾਸਨ ਤੋਂ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। == ਜੀਵਨ == === ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ === ਬਾਇਜ਼ਾ ਬਾਈ ਦਾ ਜਨਮ ਕਾਗਲ, ਕੋਲਹਾਪੁਰ ਵਿੱਚ 1784 ਨੂੰ ਹੋਇਆ। ਉਸਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਸੁੰਦਰਬਾਈ ਅਤੇ ਸੱਖਾਰਮ ਘਾਟ (1750-1809), ਕਾਗਲ ਦੇ ਦੇਸ਼ਮੁਖ, ਕੋਲਾਹਪੁਰ ਦੇ ਭੌਂਸਲੇ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਅਮੀਰ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਮੈਂਬਰ ਸੀ।{{Sfn|Struth|2001}} ਫਰਵਰੀ 1798 ਵਿੱਚ ਪੂਨਾ ਵਿੱਚ 14 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਵਿਆਹ ਗਵਾਲੀਅਰ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ ਦੌਲਤ ਰਾਓ ਸਿੰਧੀਆ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਉਸਦੀ ਮਨਪਸੰਦ ਪਤਨੀ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ।{{Sfn|Goel|2015}}{{Sfn|Struth|2001}} ਬਾਇਜ਼ਾ ਬਾਈ ਅਤੇ ਦੌਲਤ ਰਾਓ ਦੇ ਕਈ ਬੱਚੇ ਸਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ।{{Sfn|Struth|2001}} ਉਹ ਇੱਕ ਘੋੜਸਵਾਰ ਔਰਤ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਤਲਵਾਰ ਅਤੇ ਬਰਛੇ ਨਾਲ ਲੜਨ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਉਹ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਮਰਾਠਾ ਯੁੱਧਾਂ ਦੌਰਾਨ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਨਾਲ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਅਸਾਏ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਵੈਲਿੰਗਟਨ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਡਿਊਕ, ਆਰਥਰ ਵੈਲੇਸਲੀ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਾਈ ਲੜੀ।[6] ਸਿੰਧੀਆ ਨੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਅਤੇ ਰਾਜ ਦੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਲਈ ਬਾਈਜ਼ਾ ਬਾਈ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ। ਸਿੰਧੀਆ ਦੇ ਉਦੈਪੁਰ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਦਾ ਇੱਕ ਬਿਰਤਾਂਤ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਮੁੱਖ ਰਾਜਪੂਤ ਰਾਜ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।[7] ਉਸਨੇ ਸਿੰਧੀਆ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਲਈ ਉੱਚ ਅਹੁਦੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ।[3] ਸਖਾਰਾਮ ਨੂੰ ਗਵਾਲੀਅਰ ਦਾ ਦੀਵਾਨ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ।[4] ਉਸ ਦੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਵਿਰੋਧੀ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਹੋਣ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਸਦੇ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਰਾਜੇ ਵਿਚਕਾਰ ਮੁਸ਼ਕਲ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਈ। ਦੂਜੀ ਐਂਗਲੋ-ਮਰਾਠਾ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਸਿੰਧੀਆ ਦੀ ਹਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਨਾਲ ਹਸਤਾਖਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਇੱਕ ਸੰਧੀ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਗਵਾਲੀਅਰ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸ਼ਾਸਨ ਭੂਮਿਕਾ ਤੋਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਾਹਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।[4] ਉਸੇ ਸੰਧੀ ਦੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਦੇ ਤਹਿਤ, ਬਾਈਜ਼ਾ ਬਾਈ ਨੂੰ ਸਾਲਾਨਾ 200,000 ਰੁਪਏ ਦੀ ਜਾਗੀਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।[7] ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਹ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦੇ ਪਤੀ ਨੇ ਇਹਨਾਂ ਫੰਡਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ।[8] 1813 ਵਿੱਚ, ਉਸਦੇ ਭਰਾ ਹਿੰਦੂਰਾਓ ਜੈਸਿੰਘਰਾਓ ਘਾਟਗੇ ਨੂੰ ਗਵਾਲੀਅਰ ਦਾ ਦੀਵਾਨ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ 1816 ਵਿੱਚ, ਉਸਦੇ ਚਾਚਾ ਬਾਬਾਜੀ ਪਾਟਣਕਰ ਨੂੰ ਇਹ ਅਹੁਦਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।[4] ਬਾਈਜ਼ਾ ਬਾਈ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਵਿਰੋਧੀ ਰੁਖ਼ ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ ਹੋਇਆ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਪਿੰਡਾਰੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਮੁਹਿੰਮ ਦੌਰਾਨ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ਵਾ ਬਾਜੀ ਰਾਓ II ਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਦੌਲਤ ਰਾਓ ਨੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਮੰਗਾਂ ਮੰਨ ਲਈਆਂ, ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਉਸਨੂੰ ਕਾਇਰਤਾ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਸਿੰਧੀਆ ਦੇ ਅਜਮੇਰ ਦੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਅੱਗੇ ਆਤਮ ਸਮਰਪਣ ਦਾ ਵੀ ਸਖ਼ਤ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੀ ਸੀ।[9] 1809 ਤੱਕ, ਸਰਜੇਰਾਓ ਸਖਾਰਾਮ ਘਾਟਗੇ ਨੇ ਅਦਾਲਤ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸੱਤਾ ਦੇ ਚੱਕਰਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਣ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਅਲੋਕਪ੍ਰਿਯ ਰਿਹਾ। ਉਸਦੇ ਕਈ ਵਿਰੋਧੀ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਗਵਾਲੀਅਰ ਦਾ ਸੂਬੇਦਾਰ ਦਿਓਬਾ ਗਵਾਲੀ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ।[10] 1809 ਵਿੱਚ, ਦੌਲਤ ਰਾਓ ਨਾਲ ਸਰੀਰਕ ਝਗੜੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਖਾਰਾਮ ਘਾਟਗੇ ਦਾ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।[10] ਬਾਈਜ਼ਾ ਬਾਈ ਨੂੰ ਸ਼ੱਕ ਸੀ ਕਿ ਗਵਾਲੀ ਨੇ ਅਪਰਾਧ ਨੂੰ ਉਕਸਾਇਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ, ਦੌਲਤ ਰਾਓ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਉਸਦੇ ਅਹੁਦੇ ਤੋਂ ਬਰਖਾਸਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 1812 ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।[11] == ਬੈਂਕਰ == '''ਪਿਛੋਕੜ''' ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਵਪਾਰੀ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਰਵਉੱਚ ਸ਼ਕਤੀ ਬਣ ਗਈ, ਉਹ ਮੂਲ ਭਾਰਤੀ ਵਪਾਰੀ ਬੈਂਕਰਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਵੀ ਸਰਗਰਮ ਮੁਕਾਬਲੇਬਾਜ਼ ਬਣ ਗਏ ਸਨ। ਮਾਲੀਆ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀਆਂ ਰੁਚੀਆਂ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਭਾਰਤੀ ਵਪਾਰੀ ਬੈਂਕਰਾਂ ਨੇ ਰਿਆਸਤਾਂ ਨਾਲ ਗੱਠਜੋੜ ਸਥਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਕੰਪਨੀ ਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕਬਜ਼ਾ ਭਾਰੀ ਹੁੰਦਾ ਗਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਚਾਲਾਂ ਸਿੰਧੀਆ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਫੈਲਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਉਹ ਕੰਪਨੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਹੀਂ ਲੈ ਸਕਦੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਰਾਠਾ ਰਾਜਾਂ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਦੀ ਲੋੜ ਸੀ।[12] ਜਦੋਂ ਕਿ ਜ਼ਮੀਨ ਅਤੇ ਫੌਜਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਘੁਸਪੈਠ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਵਿਰੋਧ ਜੁਟਾਉਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ, ਇਹ ਵਪਾਰੀ ਬੈਂਕਰ ਸਥਾਨਕ ਵਪਾਰਕ ਸਮੂਹਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਅਤੇ ਵਪਾਰਕ ਸਬੰਧ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਵੀ ਸਨ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਅਫੀਮ ਵਿੱਚ, ਜਿਸਨੇ ਕੰਪਨੀ ਦੀ ਏਕਾਧਿਕਾਰ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕੀਤਾ।[13] == ਵਿੱਤਦਾਤਾ == ਬਾਈਜ਼ਾ ਬਾਈ ਸਿੰਧੀਆ ਦੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਚਾਲਾਂ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਦੇ ਯੋਗ ਸੀ, ਪਰ ਉਸਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਫਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਭਾਰੀ ਨਿਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਸੀ। 1810 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਖੁਦ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਵਿੱਤਦਾਤਾ ਸੀ। ਉਹ ਪੈਸੇ ਉਧਾਰ ਦੇਣ, ਐਕਸਚੇਂਜ ਦੇ ਬਿੱਲਾਂ ਅਤੇ ਸੱਟੇਬਾਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਬਹੁਤ ਅਮੀਰ ਬਣਾਇਆ। [13] ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਉਜੈਨ, ਜੋ ਕਿ 1800 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰੀ ਭਾਰਤੀ ਵਿੱਤ ਅਤੇ ਵਪਾਰ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਸੀ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸਦੇ ਨਿਯੰਤਰਣ ਵਿੱਚ ਸੀ। [14] ਉਜੈਨ ਵਿੱਚ, ਬਾਈਜ਼ਾ ਬਾਈ ਦੋ ਬੈਂਕਿੰਗ ਫਰਮਾਂ ਦੀ ਮੁਖੀ ਸੀ: ਨਾਥਜੀ ਕਿਸ਼ਨ ਦਾਸ ਅਤੇ ਨਾਥਜੀ ਭਗਵਾਨ ਦਾਸ। ਉਸਦੇ ਅਤੇ ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ ਵਿਚਕਾਰ ਬਨਾਰਸ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਬੈਂਕਿੰਗ ਘਰ ਨੂੰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਜ਼ਬਤ ਕਰਨ ਬਾਰੇ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪੱਤਰ ਵਿਹਾਰ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ "ਫਰਮ ਦਾ ਨਾਮ [ਗੁੰਮ] ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ"। [15] ਕਿਉਂਕਿ ਬਾਈਜ਼ਾ ਬਾਈ ਨੂੰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕੰਟਰੋਲ ਲਈ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਨੇ ਉਸ ਤੋਂ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਕਰਜ਼ਾ ਲੈਣ ਬਾਰੇ ਸੋਚਿਆ ਜਿਸ ਦੇ ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਰੀਜੈਂਸੀ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਭਰ ਦੀ ਚੁੱਪ-ਚਾਪ ਸਮਝ ਆਵੇ। 1827 ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 10,000,000 ਰੁਪਏ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਉਸਨੇ 8 ਮਿਲੀਅਨ ਉਧਾਰ ਦਿੱਤੇ। ਕੰਪਨੀ ਨੂੰ ਉਮੀਦ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਕਰਜ਼ਾ ਮੁਆਫ਼ ਕਰ ਦੇਵੇਗੀ, ਪਰ ਉਸਨੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇ ਕੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮੂਲ ਅਤੇ ਵਿਆਜ ਉਸਨੂੰ ਨਿੱਜੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਾਪਸ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹੋਣਗੇ। ਕੰਪਨੀ ਨੇ ਮਨੀ ਰਾਮ ਤੋਂ ਫੰਡ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਉਸਨੇ ਬਾਈਜ਼ਾ ਬਾਈ ਦੇ ਦਬਾਅ ਹੇਠ ਹੋਰ ਕੋਈ ਕਰਜ਼ਾ ਦੇਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਮੱਧ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਅਫੀਮ ਦੇ ਵਪਾਰ ਵਿੱਚ ਮੁਕਾਬਲਾ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਨੂੰ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਸੀ; ਹੁਣ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫੌਜੀ ਅਤੇ ਵਪਾਰਕ ਕਾਰਜਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਾਈਜ਼ਾ ਬਾਈ ਨੂੰ ਕਰਜ਼ਾ ਅਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਚਲਾਕੀ ਨਾਲ, ਉਹ ਬਨਾਰਸ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਬੈਂਕ ਵਿੱਚ ਫੰਡ ਜਮ੍ਹਾ ਕਰਵਾਉਣ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋ ਗਈ। [16] ਬਰਮਾ ਵਿੱਚ ਕੰਪਨੀ ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ਨੂੰ ਫੰਡ ਦੇਣ ਲਈ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਨੇ ਉਸ ਤੋਂ ਕਰਜ਼ਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਹੋਰ ਵਾਰ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਮੇਜਰ ਸਟੀਵਰਟ, ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਤੋਂ ਇੱਕ ਮਿਲੀਅਨ ਰੁਪਏ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਮੀਦ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਚਾਲ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਯਕੀਨ ਦਿਵਾਇਆ ਕਿ ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਗਰੀਬ ਸੀ।[6] == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|2}} == ਪੁਸਤਕ ਸੂਚੀ == === ਕਿਤਾਬਾਂ ਅਤੇ ਜਰਨਲ === * {{Cite book|title=A Comprehensive History of India, Civil, Military, and Social, from the First Landing of the English to the Suppression of the Sepoy Revolt: Including an Outline of the Early History of Hindoostan, Volume III|last=Beveridge|first=Henry|publisher=Blackie and Son|year=1861|location=London|ref=harv}} * {{Cite book|title=History of the Marathas|last=Chaurasia|first=R.S.|publisher=Atlantic|year=2004|isbn=81-269-0394-5|location=New Delhi|ref=harv}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=YGkdAAAAMAAJ|title=In Touch with Ujjain|last=Dongray|first=Keshavrao Balwant|publisher=Alijah Darbar Press|year=1935|location=Gwalior|ref=harv}} * {{Cite book|title=Smuggling as Subversion: Colonialism, Indian Merchants, and the Politics of Opium, 1790-1843|url=https://archive.org/details/smugglingassubve0000faro|last=Farooqui|first=Amar|publisher=Lexington Books|year=1998|isbn=0-7391-0886-7|location=Oxford|ref=harv}} * {{cite encyclopedia|title=From Baiza Bai to Lakshmi Bai: The Sindia State in the Early Nineteenth Century and the Roots of 1857|first=Amar|last=Farooqui|encyclopedia=Issues in Modern Indian History: For Sumit Sarkar|publisher=Popular Prakashan|year=2000|editor1-first=Biswamoy|editor1-last=Pati|isbn=81-7154-658-7|ref=harv}} * {{Cite book|title=Sindias and the Raj: Princely Gwalior c. 1800-1850|last=Farooqui|first=Amar|publisher=Primus|year=2011|isbn=978-93-80607-08-5|location=Delhi|ref=harv}} * {{Cite journal|last=Goel|first=Neeraj|year=2015|title=An Empress of Gwalior State|url=http://www.newmanpublication.com/May15_issue/11.pdf|journal=New Man International Journal of Multidisciplinary Studies|volume=2|issue=5|issn=2348-1390|ref=harv|access-date=2018-02-14|archive-date=2018-02-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20180210180059/http://www.newmanpublication.com/May15_issue/11.pdf|dead-url=yes}} * {{Cite book|title=An Historical Sketch of the Native States of India in Subsidiary Alliance with the British Government|url=https://archive.org/details/anhistoricalske00mallgoog|last=Malleson|first=G.B.|publisher=Longmans, Green & Co.|year=1875|location=London|ref=harv}} * {{Cite book|title=Tears of the Rajas: Mutiny, Money and Marriage in India 1805-1905|last=Mount|first=Ferdinand|publisher=Simon & Schuster|year=2015|isbn=978-1471129452|ref=harv|author-link=Ferdinand Mount}} * {{Cite book|title=A Handbook for Travellers in India, Burma and Ceylon|url=https://archive.org/details/handbooktravelle00john|last=Murray|first=John|year=1911|location=London|ref=harv}} * {{Cite journal|last=Rotaru|first=Julieta|date=2012|title=Gaṇeśa Bhaṭta Dādā Gore, an Atharvavedin Revivalist of the 19th Century|url=http://arhiva.bibmet.ro/Uploads/RBB_01_2012.pdf|journal=Biblioteca Bucureştilor|publisher=Metropolitan Library of Bucharest|volume=XV|ref=harv|access-date=2018-02-14|archive-date=2018-02-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20180210002956/http://arhiva.bibmet.ro/Uploads/RBB_01_2012.pdf|dead-url=yes}} * {{cite encyclopedia|title=The British Woman Traveller in India: Cultural Intimacy and Interracial Kinship in Fanny Parks's ''Wanderings of a Pilgrim in Search of the Picturesque''|first=Nandini|last=Sengupta|encyclopedia=New Readings in the Literature of British India, c. 1780-1947|editor1-first=Shafquat|editor1-last=Towheed|year=2007|publisher=ibidem|location=Stuttgart|isbn=978-3-8382-5673-3|url=https://books.google.co.uk/books?id=qFcxBgAAQBAJ|ref=harv}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=HlQOAAAAQAAJ|title=The Sacred City of the Hindus: An Account of Benares in Ancient and Modern Times|last=Sherring|first=Matthew Atmore|publisher=Trübner & Company|year=1868|ref=harv}} * {{cite thesis|last=Struth|first=Elissa Vann|title=Splitting the Stereotype: Reading Women in Colonial Texts|date=2001|degree=M.A.|publisher=University of British Columbia|url=https://open.library.ubc.ca/media/download/pdf/831/1.0090308/2|ref=harv}} === ਅਖ਼ਬਾਰ === * {{Cite news|title=Bombay Mails|date=11 September 1863|work=Nottinghamshire Guardian|issue=922|ref=harv}} * {{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1863/09/13/news/spirit-paris-press-french-policy-mexico-american-affairs-remarkable-character.html|title=A Remarkable Character Deceased|date=13 September 1863|work=The New York Times|ref=harv}} * {{Cite news|url=http://www.bhaskar.com/news/MP-GWA-MAT-latest-gwalior-news-054505-406670-NOR.html|title=हरियाली की ओट में बैजाताल|date=15 August 2014|work=Dainik Bhaskar|access-date=24 December 2016|language=Hindi|ref=harv}} CS1 maint: Unrecognized language ([[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:CS1 maint: Unrecognized language|link]]) [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1863]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਔਰਤ ਸ਼ਾਸਕਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਔਰਤ ਹਾਕਮ]] 37y4765d0dg2yun3sj5w4xofx2nwnz1 0 104322 841746 764194 2026-06-29T21:48:34Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260629)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 841746 wikitext text/x-wiki {{ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ|name=ਅਰਾਮ ਬਾਨੂ ਬੇਗਮ|title=[[ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ]] ਦੀ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੀ|house=[[ਤਿਮੁਰਿਦ ਵੰਸ਼|ਤਿਮੁਰਿਦ]]|father=[[ਅਕਬਰ]]|mother=ਬੀਬੀ ਦੌਲਤ ਸ਼ਾਦ|birth_date=22 ਦਸੰਬਰ 1584|birth_place=[[ਫ਼ਤਿਹਪੁਰ ਸੀਕਰੀ]], [[ਆਗਰਾ]], [[ਭਾਰਤ]]|death_date={{circa}} {{death date and age|1624|6|17|1584|12|22|df=yes}}|place of burial=[[ਸਿਕੰਦਰ, ਆਗਰਾ]]|religion=[[ਇਸਲਾਮ]]}} '''ਅਰਾਮ ਬਾਨੂ ਬੇਗਮ''' (22 ਦਸੰਬਰ 1584 &ndash; {{ਅੰਦਾਜ਼ਨ}} 17 ਜੂਨ 1624) ਇੱਕ [[ਮੁਗਲ ਸਲਤਨਤ|ਮੁਗਲ]] ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਸੀ ਅਤੇ ਸਮਰਾਟ ਅਕਬਰ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਬੀਬੀ ਦੌਲਤ ਸ਼ਾਦ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਪੁੱਤਰੀ ਸੀ, ਬੀਬੀ ਦੌਲਤ ਸ਼ਾਦ ਅਕਬਰ ਦੀ ਦੂਜੀ ਧੀ, ਸ਼ਾਕਰ-ਉਨ-ਬੇਗਮ ਦੀ ਧੀ ਸੀ।<ref name="Moosvi">{{Cite book|title=People, taxation, and trade in Mughal India|url=https://archive.org/details/peopletaxationtr0000moos|last=Moosvi|first=Shireen|date=2008|publisher=Oxford University Press|isbn=9780195693157|location=Oxford|page=[https://archive.org/details/peopletaxationtr0000moos/page/114 114]}}</ref> ਅਰਾਮ ਸਮਰਾਟ [[ਜਹਾਂਗੀਰ]] ਦੀ ਛੋਟੀ ਸੌਤੇਲੀ ਭੈਣ ਸੀ।   == ਜੀਵਨ == ਅਰਾਮ ਬਾਨੂ ਬੇਗਮ ਦਾ ਜਨਮ ਦਸੰਬਰ 1584 ਨੂੰ [[ਫ਼ਤਿਹਪੁਰ ਸੀਕਰੀ]], [[ਆਗਰਾ]] ਵਿੱਖੇ ਅਕਬਰ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਬਾਰ੍ਹਵੀਂ ਪਤਨੀ, ਬੀਬੀ ਦੌਲਤ ਸ਼ਾਦ ਦੇ ਕੋਲ ਹੋਇਆ।<ref>{{Cite book|title=Akbar: The Greatest Mogul|last=Burke|first=S. M.|date=1989|publisher=Munshiram Manoharlal Publishers|page=144|language=en}}</ref> ਉਸਦਾ ਨਾਂ "ਅਰਾਮ ਬਾਨੂ" ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਅਕਬਰ ਦੁਆਰਾ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਉਸਦਾ ਜਨਮ "ਸ਼ਹਿਨਸ਼ਾਹ ਦੇ ਹਰਮ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦਾ ਹੈ ... ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਨੇ ਉਸ ਮਹਾਨ ਨਾਮ ਤੋਂ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ।"<ref>{{Cite book|title=Domesticity and power in the early Mughal world|url=https://archive.org/details/domesticitypower0000lalr|last=Lal|first=Ruby|date=2005|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521850223|location=Cambridge|page=[https://archive.org/details/domesticitypower0000lalr/page/187 187]}}</ref> ਅਰਾਮ ਬਾਨੂ ਬੇਗਮ ਇੱਕ ਗਰਮ ਸੁਭਾਅ ਵਾਲੀ, ਬਦਤਰ ਅਤੇ ਚੁੱਭੀ ਕੁੜੀ ਸੀ।<ref>{{Cite book|title=Emperors Of The Peacock Throne: The Saga of the Great Moghuls|last=Eraly|first=Abraham|date=2007|publisher=Penguin UK|isbn=935118093X|quote=Akbar was particularly fond of his last daughter, Aram Banu Begum, a hot-tempered and saucy girl.}}</ref> ਫਿਰ ਵੀ, ਅਕਬਰ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਬੇਟੀ ਦਾ ਬੇਹੱਦ ਸ਼ੌਂਕ ਸੀ, ਇੰਨੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕਿ ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ "ਸਿਆਣਪ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਅਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਸਨ।"<ref>{{Cite book|title=Anarkali : archives and tomb of Sahib Jamal : a study in perspective|last=Chaudhry|first=Nazir Ahmad|date=2002|publisher=Sang-e-Meel Publications|isbn=9789693513844|location=Lahore|page=58}}</ref>  == ਮੌਤ == ਅਰਾਮ ਬਾਨੂ ਬੇਗਮ ਦੀ ਮੌਤ {{ਅੰਦਾਜ਼ਨ}} ਡੇਂਸੈਂਟਰੀ ਦੀ 17 ਜੂਨ 1624 ਨੂੰ 39 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੀ। ਉ ਨੂੰ ਆਗਰਾ ਦੇ ਸਿਕੰਦਰਾ ਵਿਖੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਮਕਬਰੇ ਵਿੱਚ ਦਫਨਾਇਆ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਵੱਡੀ ਭੈਣ ਸ਼ਾਕਰ-ਉਨ-ਨਿਸਾ ਬੇਗਮ ਨੂੰ ਦਫਨਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite book|title=The Táj-ul Ikbál Tárikh Bhopal, Or, The History of Bhopal|year=1876|url=https://archive.org/details/tjulikbltrikhbh00begagoog|last=Bhopal)|first=Shāh Jahān̲ Begam (Nawab of|publisher=Thacker, Spink|page=89|language=en}}</ref> == ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ == * ਅਰਾਮ ਬਾਨੂ ਬੇਗਮ, ਬ੍ਰਤ੍ਰਿਕੇ ਸਮਾਲ ਦੇ ਨਾਵਲ ਵਾਇਲਡ ਜੈਸਮੀਨ (2011) ਦੀ ਇੱਕ ਪਾਤਰ ਹੈ।<ref>{{Cite book|title=Wild Jasmine|last=Small|first=Bertrice|date=2011|publisher=Random House|isbn=9780307794857|edition=Unabridged.|location=[S.l.]}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|30em}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:16ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਔਰਤਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਮਹਿਲਾ ਰਾਇਲਟੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੁਗ਼ਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀਆਂ ਮਹਿਲਾਵਾਂ]] 99arzvctgz33b5sqvmof6u3905nt3jf 0 104748 841708 708872 2026-06-29T20:55:26Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260629)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 841708 wikitext text/x-wiki {{ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬਾ ਫ਼ਿਲਮ|name= ਕਾਸਾਬਲਾਂਕਾ |image=CasablancaPoster-Gold.jpg |director=[[ਮਾਈਕਲ ਕਰਟਿਸ]] |producer=[[ਹੈਲ ਬੀ ਵੌਲਿਸ]] |studio=[[Warner Bros.|ਵਾਰਨਰ ਬ੍ਰਾਸ. - ਪਹਿਲੀ ਕੌਮੀ ਪਿਕਚਰਸ]]| |country= ਯੂ ਐਸ |language= ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ |budget=$878,000 }} '''ਕਾਸਾਬਲਾਂਕਾ''' ਇੱਕ 1942 ਅਮਰੀਕੀ ਰੋਮਨਿਕ ਡਰਾਮਾ ਫ਼ਿਲਮ ਹੈ ਜੋ ਮਾਈਕ ਕਿਨਟਿਸ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸਿਤ ਹੈ ਜੋ ਮੂਰੇ ਬਰਨੇਟ ਅਤੇ ਜੋਨ ਐਲਿਸਨ ਦੇ ਨਾਜਾਇਜ਼ ਸਟੇਜ ਗੇਮ ਅਰੀਬੈਡੀ ਕਾਮਸ ਟੂ ਰਿਕਸ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਹੈ। ਇਹ ਫ਼ਿਲਮ ਹੰਫਰੀ ਬੋਗਾਰਟ, ਇਨਗ੍ਰਿਡ ਬਰਗਮੈਨ, ਅਤੇ ਪਾਲ ਹੈਨਰੀਡ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਲੋਡ ਰੇਨਸ, ਕੋਨਾਰਡ ਵਵੀਟ, ਸਿਡਨੀ ਗ੍ਰੀਨਸਟ੍ਰੀਤ, ਪੀਟਰ ਲੋਰੇ ਅਤੇ ਡੋਲਾਈ ਵਿਲਸਨ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਸਮਕਾਲੀ ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੇ ਸਮੇਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰੋ, ਇਹ ਇੱਕ ਅਮਰੀਕਨ ਪਰਦੇਸੀ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਇੱਕ ਔਰਤ ਲਈ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰ ਵਿੱਚ ਚੁਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਜ਼ੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਆਪਣੀ ਲੜਾਈ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਲਈ, ਵਿਕੀ ਦੁਆਰਾ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਸ਼ਹਿਰ ਕੈਸੌਲਾੰਕਾ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਤੀ, ਇੱਕ ਚੈਕ ਰੁਝਾਨ ਆਗੂ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਕਹਾਣੀ ਸੰਪਾਦਕ ਇਰੀਨ ਡਾਇਮੰਡ ਨੇ ਜਨਵਰੀ 1942 ਵਿੱਚ ਫ਼ਿਲਮ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਖਰੀਦਣ ਲਈ ਹੰਸ ਬੀ ਵਲੀਜ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ। ਬ੍ਰਦਰਜ਼ ਜੂਲੀਅਸ ਅਤੇ ਫਿਲਿਪ ਜੀ. ਐਪੀਸਟਾਈਨ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਕ੍ਰਿਪਟ ਲਿਖਣ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਸਟੂਡੀਓ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਉਹ 1942 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਫ਼੍ਰੈਂਕ ਕਾਪ੍ਰਾ ਦੇ 'ਵਾਈ ਵਾਇਰ ਫ਼ੌਰੀ ਲੜੀ' 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਛੱਡ ਗਏ। ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ ਐਪੀਸਟੀਨਸ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਤਕ ਹੌਵਰਡ ਈ. ਕੋਚ ਨੂੰ ਸਕ੍ਰੀਨਪਲੇਸ ਵਿੱਚ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਫੋਟੋਗਰਾਫੀ 25 ਮਈ, 1942 ਨੂੰ 3 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਹੈ; ਇਸ ਫ਼ਿਲਮ ਨੂੰ ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਦੇ ਬੁਰਬਨ, ਵਾਨ ਨਿਊਜ਼, ਲੌਸ ਏਂਜਲਸ ਵਿਖੇ ਵੈਨ ਨਿਵਾਜ ਹਵਾਈ ਅੱਡੇ 'ਤੇ ਇੱਕ ਤਰਤੀਬ ਦੇ ਅਪਵਾਦ ਨਾਲ ਵਾਰਨਰ ਬ੍ਰੋਸ ਸਟੂਡਿਓਜ਼ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੋਲੀ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ।  ਹਾਲਾਂਕਿ ਕੈਸਬਾਲਾਂਕਾ ਤਾਰਿਆਂ ਅਤੇ ਪਹਿਲੇ ਦਰਜੇ ਦੇ ਲੇਖਕਾਂ ਨਾਲ ਇੱਕ ਏ ਸੂਚੀ ਵਾਲੀ ਫ਼ਿਲਮ ਸੀ, ਪਰ ਇਸਦੇ ਉਤਪਾਦ ਨਾਲ ਕੋਈ ਵੀ ਇਸਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਹਰ ਸਾਲ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹਾਲੀਵੁੱਡ ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸੈਂਕੜੇ ਤਸਵੀਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵੀ ਹੋਵੇ। ਕੈਸਾਬਲਾਂਕਾ ਨੂੰ ਕੁਝ ਹਫ਼ਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਉੱਤਰੀ ਅਫਰੀਕਾ ਦੇ ਮਿੱਤਰ ਮਾਰਗ ਤੋਂ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦਾ ਫਾਇਦਾ ਉਠਾਉਣ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸਦਾ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ 26 ਨਵੰਬਰ, 1942 ਨੂੰ ਨਿਊਯਾਰਕ ਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ 23 ਜਨਵਰੀ, 1943 ਨੂੰ ਇਹ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਜਾਰੀ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਹ ਫ਼ਿਲਮ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ​​ਸੀ ਜੇ ਇਸਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦੌਰੇ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਸਫਲਤਾ ਸੀ। ਉਮੀਦਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੇ ਕੈਸਬਲੰਕਾ ਨੇ ਸਰਬੋਤਮ ਪਿਕਚਰ ਲਈ ਅਕੈਡਮੀ ਅਵਾਰਡ ਜਿੱਤ ਲਿਆ, ਜਦਕਿ ਕਰਟਿਸ ਨੂੰ ਬੇਸਡ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਐਪੀਸਟੀਨ ਅਤੇ ਕੋਚ ਨੂੰ ਬੇਸਟ ਅਡੈਪਟਡ ਸਕ੍ਰੀਨਪਲੇ - ਲਿਖਣ ਲਈ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਇਸਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਵਧੀ। ਇਸਦੇ ਮੁੱਖ ਪਾਤਰਾਂ, ਯਾਦਗਾਰੀ ਲਾਈਨਾਂ ਅਤੇ ਵਿਆਪਕ ਥੀਮ ਗੀਤ ਸਾਰੇ ਹੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਬਣ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਫ਼ਿਲਮ ਲਗਾਤਾਰ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਮਹਾਨ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਦੇ ਸਿਖਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਬਣੀ ਹੈ। == ਪਲਾਟ == ਦਸੰਬਰ 1941 ਵਿਚ, ਅਮੈਰੀਕਨ ਪਰਵਾਸੀਆਂ ਰਿਕ ਬਲੇਨੇ ਨੇ ਕੈਸੌਲਾੰਕਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਉੱਚੇ ਨਾਈਟ ਕਲੱਬ ਅਤੇ ਜੂਏ ਦਾ ਡੱਬਾ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। "ਰਿਕ ਦੇ ਕੈਫੇ ਅਮਰੀਕਨੈਨ" ਵਿਵਿੱਚ ਫ੍ਰੈਂਚ ਅਤੇ ਜਰਮਨ ਅਫਸਰਾਂ ਸਮੇਤ ਇੱਕ ਵਿਵਿਧ ਗਾਹਕਾਂ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅਜੇ ਵੀ ਨਿਰਪੱਖ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਹਤਾਸ਼ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਜਿਹੜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਭਾਵੇਂ ਰਿਕ ਹਰ ਗੱਲ ਵਿੱਚ ਨਿਰਪੱਖ ਹੋਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਇਟਲੀ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਦੌਰਾਨ ਇਥੋਪੀਆ ਨੂੰ ਤੋਪਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਸੀ ਅਤੇ ਸਪੇਨੀ ਘਰੇਲੂ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਨਾਲ ਲੜਿਆ। [[ਤਸਵੀਰ:Principal_Cast_in_Casablanca_Trailer_crop.jpg|alt=Black-and-white film screenshot of several people in a nightclub. A man on the far left is wearing a suit and has a woman standing next to him wearing a hat and dress. A man at the center is looking at the man on the left. A man on the far right is wearing a suit and looking to the other people.|left|thumb|275x275px|ਖੱਬੇ ਤੋਂ ਸੱਜੇ: ਹੈਨਰੀਡ, ਬਰਗਮੈਨ, ਰੈਨਸ ਅਤੇ ਬੋਗਾਰਟ<br /> ]] ਪੈਟਟੀ ਕਰਕ ਉਗਾਟਤੇ ਨੇ ਦੋ ਜਰਮਨ ਕੋਰੀਅਰਜ਼ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕਰਕੇ "ਟ੍ਰਾਂਜਿਟ ਦੇ ਅੱਖਰ" ਦੇ ਰਿਕ ਨੂੰ ਮਾਣ ਕੀਤਾ. ਇਹ ਕਾਗਜ਼ ਕਾਬਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਜਰਮਨ-ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਯੂਰਪ ਅਤੇ ਪੋਰਟੁਗਲ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਵਾਜਾਈ ਕਰਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੈਸੋਲਾੰਕਾ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਸ਼ਰਣਾਰਥੀਆਂ ਲਈ ਅਣਮੋਲ ਹੈ। ਯੂਗਾਂਟਸ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਲੱਬ ਤੇ ਵੇਚਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੱਖਣ ਲਈ ਰਿਕ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਸੰਪਰਕ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਯੂਗਾਂਟ ਨੂੰ ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਨਿਰਪੱਖ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਵਿਚੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ, ਕੈਪਟਨ ਲੂਈ ਰੇਨੋਲਟ ਦੀ ਕਮਾਂਡ ਹੇਠ ਸਥਾਨਕ ਪੁਲਿਸ ਵੱਲੋਂ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਯੂਗਾਂਟਈ ਨੂੰ ਇਹ ਦੱਸੇ ਬਿਨਾਂ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਹੈ ਕਿ ਉਸਨੇ ਰਿਕ ਨੂੰ ਚਿੱਠੀਆਂ ਸੌਂਪੀਆਂ। ਫਿਰ ਰਿਕ ਦੀ ਕੁੜੱਤਣ ਦਾ ਕਾਰਨ- ਸਾਬਕਾ ਪ੍ਰੇਮੀ ਇਲਸਾ ਲੰਦ- ਆਪਣੀ ਸਥਾਪਨਾ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਏ. ਰਿਕ ਦੇ ਦੋਸਤ ਅਤੇ ਘਰ ਦੇ ਪਿਆਨੋਵਾਦਕ ਨੂੰ ਲੱਭਣਾ, ਸੈਮ, ਈਲਸਾ ਨੇ ਉਸਨੂੰ "ਜਿਵੇਂ ਸਮਾਂ ਬੀਤਦਾ ਹੈ" ਖੇਡਣ ਲਈ ਕਿਹਾ. ਰਿਮ ਦੇ ਤੂਫਾਨ, ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ, ਸੈਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਦੇਸ਼ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ ਗਾਣਾ ਕਦੇ ਵੀ ਨਾ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਈਲਸਾ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਲਈ ਦੰਗ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਪਤੀ ਵਿਕਟਰ ਲਾਸਲੋ, ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਭਗੌੜਾ ਚੈੱਕ ਵਿਰੋਧ ਮੁਖੀ ਆਗੂ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਲਈ ਅਮਰੀਕਾ ਛੱਡਣ ਲਈ ਚਿੱਠੀਆਂ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ। ਜਰਮਨ ਮੇਜਰ ਸਟ੍ਰਾਸਰ ਕੈਸੌਲਾੰਕਾ ਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਦੇਖਣ ਲਈ ਲਾਸੋਲੋ ਫੇਲ੍ਹ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਲਾਸੋਲੋ ਪੁੱਛ-ਗਿੱਛ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਫੇਰਾਰੀ, ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅੰਡਰਵਰਲਡ ਚਿੱਤਰ ਅਤੇ ਰਿਕ ਦੇ ਦੋਸਤਾਨਾ ਕਾਰੋਬਾਰ ਵਿਰੋਧੀ, ਨੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ੱਕ ਨੂੰ ਖਾਰਜ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਰਿਕ ਦੇ ਅੱਖਰ ਹਨ। ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਤੌਰ ਤੇ, ਰਿਕ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕੀਮਤ ਤੇ ਵੇਚਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਲਾਸੋਲੋ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਣ ਲਈ ਕਾਰਨ ਦੱਸਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਰੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਸਟ੍ਰਾਸਰ "ਡਾਇ ਵਾਚ ਐਮ ਰੈਨ" ("ਦਿ ਵਾਚ ਆਨ ਦ ਰਾਈਨ") ਗਾਉਣ ਵਾਲੇ ਅਫਸਰਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਲਾਸੋਲੋ ਨੇ "ਲਾ ਮਾਰਸੈਲੇਜ" ਖੇਡਣ ਲਈ ਹਾਊਂਡ ਬੈਂਡ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਜਦੋਂ ਬੈਂਡ ਰਿਕ ਨੂੰ ਦੇਖਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਲਾਸੋਲੋ ਗਾਉਣ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਕੱਲੇ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਦੇਸ਼ਭਗਤ ਭੱਦਰ ਭੀੜ ਨੂੰ ਫੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਕੋਈ ਜਰਮਨ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਟ੍ਰਾਸਰ ਕੋਲ ਰੇਨੋਲ ਕਲੱਬ ਬੰਦ ਹੈ। [[ਤਸਵੀਰ:Casablanca,_Trailer_Screenshot.JPG|alt=Black-and-white film screenshot of a man and woman as seen from the shoulders up. The two are close to each other as if about to kiss.|right|thumb|275x275px|ਬੋਗਾਰਟ ਅਤੇ ਬਰਗਮੈਨ<br /> ]] ਇਲਸੀਸਾ ਜੰਗਲ ਦੇ ਕੈਫੇ ਵਿੱਚ ਰਿਕ ਜਦੋਂ ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਚਿੱਠੀਆਂ ਦੇਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਬੰਦੂਕ ਨਾਲ ਧਮਕਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਫਿਰ ਇਹ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅਜੇ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਉਹ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜਦ ਉਹ 1940 ਵਿੱਚ ਪੈਰਿਸ ਵਿੱਚ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਡਿੱਗ ਪਏ, ਉਸ ਨੇ ਮੰਨਿਆ ਕਿ ਤਸ਼ੱਦਦ ਕੈਂਪ ਤੋਂ ਬਚਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਆ ਰਹੇ ਤਬਾਹੀ ਤੋਂ ਜਰਮਨ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਰਿਕ ਦੇ ਨਾਲ ਭੱਜਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ, ਉਸ ਨੇ ਲਾਸਲੋਲੋ ਨੂੰ ਜਿਊਣ ਅਤੇ ਲੁਕਣ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬਿਮਾਰ ਪਤੀ ਨੂੰ ਨਰਸ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਰਿਕ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਰਿਕ ਦੀ ਕੁੜੱਤਣ ਭੰਗ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਉਹ ਮਦਦ ਕਰਨ ਲਈ ਸਹਿਮਤ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਯਕੀਨ ਦਿਵਾਓ ਕਿ ਉਹ ਲਾਸੋਲੋ ਦੇ ਪੱਤੇ ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਰਹੇਗੀ ਜਦੋਂ ਲਾਸੋਲੋ ਅਚਾਨਕ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇੱਕ ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਮੀਟਿੰਗ ਵਿੱਚ ਪੁਲਿਸ ਛਾਪੇ ਤੋਂ ਬਚ ਕੇ, ਰਿਕ ਦੇ ਕੋਲ ਵੇਟਰ ਕਾਰਲ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਇਲਸਾ ਦੂਰ ਹੈ ਲਾਸਲੋ, ਈਲਸਾ ਲਈ ਰਿਕ ਦੇ ਪਿਆਰ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਲੈਣ ਲਈ ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਲਈ ਮਨਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਇੱਕ ਨਾਬਾਲਗ, ਤ੍ਰੌਣ-ਭਰੇ ਚਾਰਜਲੋ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ, ਰਿਕ ਨੇ ਰੇਨੋ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਗੰਭੀਰ ਅਪਰਾਧ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਸੌਂਪਣ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਰਿਹਾਅ ਕਰਨ ਲਈ ਮਨਾ ਲਿਆ। ਪੱਤਰਾਂ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਰੇਨੋ ਦੇ ਸ਼ੱਕ ਨੂੰ ਮਿਟਾਉਣ ਲਈ, ਰਿਕ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅਤੇ ਆਈਲਸਾ ਅਮਰੀਕਾ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋਣਗੇ। ਜਦੋਂ ਰੇਨੋਟ ਲਾਸੋਲੋ ਨੂੰ ਵਿਵਸਥਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਰਿਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਚਾਅ ਲਈ ਬੰਦੂਕ ਦੀ ਨੋਕ ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਆਖਰੀ ਪਲ 'ਤੇ, ਰਿਕ ਨੇ ਆਈਲਸਾ ਨੂੰ ਲਾਸੋਲੋ ਦੇ ਨਾਲ ਲਿਜ਼੍ਬਨ ਲਿਜਾਣ ਲਈ ਜਹਾਜ਼' ਤੇ ਸੱਦਿਆ, ਉਸਨੂੰ ਇਹ ਦੱਸਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ 'ਤੇ ਅਫਸੋਸ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਉਹ ਰਹੇਗੀ- "ਹੋ ਸਕਦਾ ਕਿ ਅੱਜ ਨਹੀਂ, ਸ਼ਾਇਦ ਕੱਲ੍ਹ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਜਲਦੀ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਬਾਕੀ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਲਈ।" ਸਟ੍ਰਾਸਰ, ਰੇਨੋਲਟ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ, ਇਕੱਲੇ ਡ੍ਰਾਇਪ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਉਹ ਦਖਲ ਦੇਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਰਿਕ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਪੁਲਸ ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਰੇਨੋ ਨੇ ਰੋਕਿਆ, ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ "ਆਮ ਸ਼ੱਕੀ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਗੋਲ" ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਰਿਕ ਨੂੰ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹ ਬ੍ਰੈਜ਼ਾਵਿਲ ਵਿੱਚ ਮੁਫਤ ਫ੍ਰੈਂਚ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਕੋਹਰੇ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਰਿਕ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, "ਲੂਈਸ, ਮੈਂ ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਇਹ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ ਦੋਸਤੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੈ"। === ਡਾਇਰੈਕਸ਼ਨ (ਦਿਸ਼ਾ) === ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਲਈ ਵੈਲਿਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪਸੰਦ ਵਿਲੀਅਮ ਵੇਲਰ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਅਣਉਪਲਬਧ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਵੈਲਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਰੀਬੀ ਦੋਸਤ ਮਾਈਕਲ ਕਰਟਿਸ ਕਰਟਿਸ ਇੱਕ ਹੰਗਰੀ ਦੇ ਯਹੂਦੀ ਇਮੈਮਰੀ ਸੀ; ਉਹ 1926 ਵਿੱਚ ਅਮਰੀਕਾ ਆਇਆ ਸੀ, ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਕੁਝ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਜ਼ੀ ਯੂਰਪ ਤੋਂ ਆਏ ਸਨ।<ref name="harmetz75">{{Harvard citation no brackets|Harmetz|1992|p=75}}</ref><ref name="Ebertcommentaryquote">Quoted in Ebert commentary.</ref> ਰੋਜਰ ਐਬਰਟ ਨੇ ਟਿੱਪਣੀ ਕੀਤੀ ਹੈ ਕਿ ਕੈਸੌਲਾੰਕਾ ਵਿੱਚ "ਬਹੁਤ ਥੋੜੇ ਸ਼ਾਟ ... ਸ਼ਾਟ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਯਾਦ ਹਨ," ਕਿਉਂਕਿ ਕਰਟਿਜ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਇੱਕਲੀ ਹੋਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਕਹਾਣੀ ਪ੍ਰਗਟਾਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਉਸ ਨੇ ਪਲਾਟ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਬਹੁਤ ਥੋੜ੍ਹੇ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਕੇਸੀ ਰੌਬਿਨਸਨ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਕਰਟਿਸ "ਕਹਾਣੀ ਬਾਰੇ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਉਹ ਉਸਨੇ ਤਸਵੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ, ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀਆਂ।"<ref>Sarris, Andrew (1968). ''The American Cinema: Directors and Directions 1929–1968'' (New York: Dutton), p.176.</ref> ਆਲੋਚਕ ਐਂਡਰਿਊ ਸਰੀਸ ਨੇ ਫ਼ਿਲਮ ਨੂੰ "ਆਯੂਟੂਰ ਥਿਊਰੀ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਨਿਰਣਾਇਕ ਅਪਵਾਦ" ਕਿਹਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਸਾਰਰੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਸੀ। ਅਲੇਜੇਨ ਹਾਰਮੈਟਜ਼ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, "ਲਗਭਗ ਹਰੇਕ ਵਾਰਨਰ ਬ੍ਰੋਸ ਤਸਵੀਰ ਨੂੰ ਅਭਿਆਸ ਸਿਧਾਂਤ ਲਈ ਅਪਵਾਦ ਸੀ"। ਹੋਰ ਆਲੋਚਕ ਕਰਟਿਸ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਕ੍ਰੈਡਿਟ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਿਡਨੀ ਰੋਸੇਂਜਵੇਗ, ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਦੇ ਕੰਮ ਦੇ ਆਪਣੇ ਅਧਿਐਨ ਵਿਚ, ਫ਼ਿਲਮ ਨੂੰ ਕਰਟਿਸ ਦੀ ਨੈਤਿਕ ਦੁਰਲੱਭਾਂ ਦੇ ਉਜਾਗਰ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਕ ਖਾਸ ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਦੇਖਦੀ ਹੈ।<ref name="Rosenzweig 1982">{{Harvard citation no brackets|Rosenzweig|1982}}</ref> ਦੂਜੀ ਇਕਾਈ montages, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀ ਟ੍ਰੇਲ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਅਤੇ ਫਰਾਂਸ ਦੇ ਹਮਲੇ, ਡੌਨ ਸੀਗਲ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸਨ।<ref>{{Harvard citation no brackets|Harmetz|1992|p=264}}</ref> === ਸਿਨੇਮਾਟੋਗ੍ਰਾਫੀ === [[ਤਸਵੀਰ:Croix_de_Lorraine_3.svg|alt=A symbol of a large cross, with a smaller cross attached to the top of it. Similar to a "+" with a "T" below it.|right|thumb|ਲੋਰੈਨ ਦਾ ਕਰਾਸ, ਫਰੀ French ਬਲਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ<br /> ]] ਸਿਨਮੋਟੋਗ੍ਰਾਫ਼ਰ ਆਰਥਰ ਐਡਸਨ ਸੀ, ਜੋ ਇੱਕ ਅਨੁਭਵੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਮਾਲਟੀਜ਼ ਫਾਲਕਨ ਅਤੇ ਫ੍ਰੈਂਕਨਸਟਾਈਨ ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਮਾਰਿਆ ਸੀ। ਬਰਗਮੈਨ ਨੂੰ ਫੋਟੋਗਰਾਫੀ ਲਈ ਖਾਸ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਉਹ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਆਪਣੀ ਪਸੰਦੀਦਾ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਸ਼ੂਟਿੰਗ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਅਕਸਰ ਨਰਮ ਗਜ਼ ਫਿਲਟਰ ਅਤੇ ਕੈਚ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਚਮਕਣ ਲਈ; ਪੂਰੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਨੂੰ "ਨਿਰਨਾਇਕ ਉਦਾਸ ਅਤੇ ਕੋਮਲ ਅਤੇ ਦੁਖਦਾਈ" ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਅੱਖਰਾਂ ਅਤੇ ਪਿਛੋਕੜਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ੈਡੋ ਬਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੈਦ, ਕਰੂਸਟਿਕਸ, ਮੁਫ਼ਤ ਫ੍ਰਾਂਸੀਸੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਗੜਬੜ ਡਾਰਕ ਫ਼ਿਲਮ ਨੋਇਰ ਅਤੇ ਐਕਟਪ੍ਰਸਿਮਰ ਲਾਈਟਿੰਗ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਤਸਵੀਰ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ। ਰਸੇਂਜਵੇਗ ਦੀ ਦਲੀਲ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸ਼ੈਡੋ ਅਤੇ ਰੋਸ਼ਨੀ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ Curtiz ਸਟਾਈਲ ਦੇ ਕਲਾਸੀਲ ਤੱਤ ਹਨ, ਤਰਲ ਕੈਮਰਾ ਦੇ ਕੰਮ ਦੇ ਨਾਲ ਅਤੇ ਇੱਕ ਫਰੇਮਿੰਗ ਡਿਵਾਈਸ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ।<ref name="Rosenzweig 1982"/> === ਸੰਗੀਤ === ਸੰਗੀਤ ਮੈਕਸ ਸਟੀਨਰ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਗੌਨ ਵਿਥ ਵੈਬ ਦੇ ਸਕੋਰ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸਨ। ਹਰਮਨ ਹੈਂਪਫਿਲਡ ਦੁਆਰਾ "ਟਾਈਮ ਗੌਸ ਬੀਏਨ" ਦਾ ਗੀਤ ਮੂਲ ਨਾਟਕ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ; ਸਟੇਨਿਰ ਇਸ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਲਈ ਆਪਣੀ ਹੀ ਲਿਖਤ ਲਿਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਬਰਗਮੇਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਅਗਲੀ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਆਪਣੇ ਵਾਲ ਕੱਟ ਲਏ ਸਨ (ਮਾਰਿਆ ਇਨ ਫੌਰ ਵਿਮ ਦ ਬੇਲ ਟੌਲਸ) ਅਤੇ ਉਹ ਗਾਣੇ ਦੁਬਾਰਾ ਨਹੀਂ ਬਣਾਏ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗਾਣੇ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਸਟੇਨਰ ਨੇ ਸਾਰਾ ਆਧਾਰ ਫ੍ਰੈਂਚ ਨੈਸ਼ਨਲ ਗੱਠਜੋੜ ਅਤੇ "ਲ ਮਾਰਸਿਲਾਈਜਿਜ਼", ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਵਾਲੇ ਮਨੋਦਸ਼ਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਲੇਿਟਟਮੋਟਿਫਸ ਵਜੋਂ ਬਦਲਦੇ ਹੋਏ। ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਸਟੀਨਰ ਨੂੰ "ਟਾਈਮ ਗੌਸ ਬੀਏ" ਦੀ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਉਸਨੇ 1943 ਦੀ ਇੱਕ ਇੰਟਰਵਿਊ ਵਿੱਚ ਮੰਨਿਆ ਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ "ਬਹੁਤ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚਣ ਲਈ ਕੁਝ ਹੋਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ।"<ref>{{Harvard citation no brackets|Harmetz|1992|pp=253–258}}</ref><ref>{{Harvard citation no brackets|Lebo|1992}}</ref> ਖਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਯਾਦ ਰੱਖਣ ਯੋਗ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਰਿਕ ਦੇ ਕੈਫੇ 'ਤੇ ਸਟ੍ਰਾਸਰ ਅਤੇ ਲਾਸੋਲੋ ਵਿਚਕਾਰ "ਗੀਤਾਂ ਦਾ ਦੂਜਾ"। ਸਾਉਂਡਟਰੈਕ ਵਿੱਚ, "ਲਾ ਮਾਰਸੈਲੇਜ" ਇੱਕ ਪੂਰੇ ਆਰਕੈਸਟਰਾ ਦੁਆਰਾ ਖੇਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਇਸ ਪ੍ਰਤੀਕੂਲ ਅਨੁਕ੍ਰਮ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਟੁਕੜਾ ਇੱਕ ਨਾਜ਼ੀ ਗੀਤ "ਹੋਸਟ ਵੈੱਸਲ ਝੂਠਿਆ" ਹੋਣਾ ਸੀ, ਪਰ ਇਹ ਅਜੇ ਵੀ ਗ਼ੈਰ-ਮਿੱਤਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਪੀਰਾਈਟ ਅਧੀਨ ਸੀ। ਇਸਦੀ ਬਜਾਏ "ਵਾਈਕਟ ਐਮ ਰੈਨ" ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਜਰਮਨੀ ਦੇ ਕੌਮੀ ਗੀਤ "ਡੂਯੁਗਲੈਂਡਲਾਈਡ", ਫਾਈਨਲ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਟ੍ਰਾਸਰ ਦੇ ਬਾਅਦ "ਮਾਰਸੇਲੀਜਿਸ" ਦਾ ਮਾਰਗ ਚਲਦਾ ਹੈ।<ref>{{Harvard citation no brackets|Harmetz|1992|p=257}}</ref> == ਰੀਲੀਜ਼ == ਹਾਲਾਂਕਿ ਇੱਕ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਰਿਲੀਜ਼ ਦੀ ਤਾਰੀਖ 1943 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਆਸ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਇਹ ਫ਼ਿਲਮ 26 ਨਵੰਬਰ, 1942 ਨੂੰ ਨਿਊਯਾਰਕ ਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਹਾਲੀਵੁੱਡ ਥੀਏਟਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਉੱਤਰੀ ਅਫਰੀਕਾ ਦੇ ਮਿੱਤਰ ਮਾਰੂ ਹਮਲੇ ਅਤੇ ਕੈਸਬਲੈਂਕਾ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਸੀ।<ref>{{Harvard citation no brackets|Francisco|1980|pp=188–189}}</ref> ਇਹ ਕੈਸ਼ੇਬਲਾਂਕਾ ਕਾਨਫਰੰਸ ਦਾ ਫਾਇਦਾ ਲੈਣ ਲਈ 23 ਜਨਵਰੀ, 1943 ਨੂੰ ਜਨਰਲ ਰੀਲੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਗਿਆ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪ੍ਰਧਾਨਮੰਤਰੀ ਵਿੰਸਟਨ ਚਰਚਿਲ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਫਰੈਂਕਲਿਨ ਡੀ. ਰੂਜ਼ਵੈਲਟ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਉੱਚ ਪੱਧਰੀ ਮੀਟਿੰਗ। ਵਾਰ ਆਫਿਸ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੇ ਉੱਤਰੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਫ਼ਿਲਮ ਦੀ ਸਕ੍ਰੀਨਿੰਗ ਰੋਕ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਵਿਖੀ ਸਮਰਥਕਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾਰਾਜ਼ਗੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣੇਗਾ।<ref>{{Harvard citation no brackets|Harmetz|1992|p=286}}</ref> == ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨ == {| class="wikitable" style="margin-bottom: 10px;" !ਅਵਾਰਡ <br /> !ਸ਼੍ਰੇਣੀ  !ਨਾਮਜ਼ਦ !ਨਤੀਜਾ    |- | rowspan="8" |16th Academy Awards |Outstanding Motion Picture |[[ਵਾਰਨਰ ਬ੍ਰਦਰਜ਼|Warner Bros.]] (Hal B. Wallis, Producer) |{{won}} |- |Best Director |Michael Curtiz |{{won}} |- |Best Actor |Humphrey Bogart |{{nom}} |- |Best Supporting Actor |Claude Rains |{{nom}} |- |Best Writing, Screenplay |Julius J. Epstein, Philip G. Epstein, and Howard Koch |{{won}} |- |Best Cinematography |Arthur Edeson {{Harvnb|Francisco|1980|p=204}} |- |Best Film Editing |Owen Marks {{cite news|url=https://chroniclingamerica.loc.gov/lccn/sn89060136/1943-02-19/ed-1/seq-7/|title="Casablanca has scored such a hit..."|author=<!--Staff writer(s); no by-line.-->|date=February 19, 1943|work=The Midland Journal|access-date=February 4, 2018|location=Rising Sun, Md.}} |- |Best Music (Score of a Dramatic or Comedy Picture) |Max Steiner {{Harvnb|Harmetz|1992|p=342}} |} {| class="wikitable" style="margin-bottom: 10px;" !ਸਾਲ !ਸ਼੍ਰੇਣੀ !ਰੈਂਕ<br /> |- |1998 |AFI's 100 Years...100 Movies |2 |- |2001 |AFI's 100 Years...100 Thrills |37 |- |2002 |AFI's 100 Years...100 Passions |1 |- |2003 |AFI's 100 Years...100 Heroes and Villains |4: Rick Blaine (hero) |- |2004 |AFI's 100 Years...100 Songs |2: "As Time Goes By" |- |2005 |AFI's 100 Years...100 Movie Quotes |5, 20, 28, 32, 43, 67: See "Writing" above. |- |2006 |AFI's 100 Years...100 Cheers |32 |- |2007 |AFI's 100 Years...100 Movies (10th Anniversary Edition) |3 |} == ਹਵਾਲੇ == '''ਨੋਟਸ'''{{reflist|30em}}'''ਬਿਬਲੀਓਗ੍ਰਾਫੀ''' * {{Cite book|title=Inside Warner Bros. (1935–1951)|last=Behlmer|first=Rudy|publisher=Weidenfeld and Nicolson|year=1985|isbn=0-297-79242-3|location=London|ref=harv}} <div class="cx-template-editor-source-container" lang="en" dir="ltr" style="display: none;"><div class="cx-template-editor-source"><div class="cx-template-editor-title" title="This template formats a citation to a book using the provided bibliographic information (such as author and title) as well as various formatting options.">Cite book</div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="title" class="cx-template-editor-param-key">Title</span><span data-key="title" title="The title of the book; displays in italics" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="title" style="position: relative;">Inside Warner Bros. (1935–1951)</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="last" class="cx-template-editor-param-key">Last name</span><span data-key="last" title="The surname of the author; don't wikilink, use 'authorlink'; can suffix with a numeral to add additional authors" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="last" style="position: relative;">Behlmer</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="first" class="cx-template-editor-param-key">First name</span><span data-key="first" title="Given or first name, middle names, or initials of the author; don't wikilink, use 'authorlink'; can suffix with a numeral to add additional authors" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="first" style="position: relative;">Rudy</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="publisher" class="cx-template-editor-param-key">Publisher</span><span data-key="publisher" title="Name of the publisher; displays after title" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="publisher" style="position: relative;">Weidenfeld and Nicolson</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="year" class="cx-template-editor-param-key">Year of publication</span><span data-key="year" title="Year of the source being referenced; use 'date' instead, if month and day are also known" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="year" style="position: relative;">1985</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="isbn" class="cx-template-editor-param-key">ISBN</span><span data-key="isbn" title="International Standard Book Number; use the 13-digit ISBN where possible" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="isbn" style="position: relative;">0-297-79242-3</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="location" class="cx-template-editor-param-key">Location of publication</span><span data-key="location" title="Geographical place of publication; usually not wikilinked; omit when the publication name includes place" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="location" style="position: relative;">London</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="ref" class="cx-template-editor-param-key">Ref</span><span data-key="ref" title="An anchor identifier; can be made the target of wikilinks to full references; special value 'harv' generates an anchor suitable for the harv and sfn templates" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="ref" style="position: relative;">harv</div></div></div></div> * ''Casablanca'' (Two-Disc Special Edition DVD) (2003) (with audio commentaries by Roger Ebert and Rudy Behlmer and documentary [[imdbtitle:0280526|''Casablanca 50th Anniversary Special: You Must Remember This'']], narrated by Lauren Bacall). * {{Cite book|title=''Casablanca''. Imprenta Glorias: ''Fifty Copies Conceived and Illustrated by Gloria Naylor''|last=Epstein|first=Julius J.|year=1994|ref=harv}} <div class="cx-template-editor-source-container" lang="en" dir="ltr" style="display: none;"><div class="cx-template-editor-source"><div class="cx-template-editor-title" title="This template formats a citation to a book using the provided bibliographic information (such as author and title) as well as various formatting options.">Cite book</div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="title" class="cx-template-editor-param-key">Title</span><span data-key="title" title="The title of the book; displays in italics" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="title" style="position: relative;">''Casablanca''. Imprenta Glorias: ''Fifty Copies Conceived and Illustrated by Gloria Naylor''</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="last" class="cx-template-editor-param-key">Last name</span><span data-key="last" title="The surname of the author; don't wikilink, use 'authorlink'; can suffix with a numeral to add additional authors" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="last" style="position: relative;">Epstein</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="first" class="cx-template-editor-param-key">First name</span><span data-key="first" title="Given or first name, middle names, or initials of the author; don't wikilink, use 'authorlink'; can suffix with a numeral to add additional authors" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="first" style="position: relative;">Julius J.</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="year" class="cx-template-editor-param-key">Year of publication</span><span data-key="year" title="Year of the source being referenced; use 'date' instead, if month and day are also known" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="year" style="position: relative;">1994</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="ref" class="cx-template-editor-param-key">Ref</span><span data-key="ref" title="An anchor identifier; can be made the target of wikilinks to full references; special value 'harv' generates an anchor suitable for the harv and sfn templates" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="ref" style="position: relative;">harv</div></div></div></div> * {{Cite book|title=You Must Remember This: The Filming of Casablanca|url=https://archive.org/details/youmustremembert0000fran|last=Francisco|first=Charles|publisher=Prentice Hall|year=1980|isbn=0-13-977058-5|location=Englewood Cliffs, New Jersey|ref=harv}} <div class="cx-template-editor-source-container" lang="en" dir="ltr" style="display: none;"><div class="cx-template-editor-source"><div class="cx-template-editor-title" title="This template formats a citation to a book using the provided bibliographic information (such as author and title) as well as various formatting options.">Cite book</div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="title" class="cx-template-editor-param-key">Title</span><span data-key="title" title="The title of the book; displays in italics" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="title" style="position: relative;">You Must Remember This: The Filming of Casablanca</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="last" class="cx-template-editor-param-key">Last name</span><span data-key="last" title="The surname of the author; don't wikilink, use 'authorlink'; can suffix with a numeral to add additional authors" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="last" style="position: relative;">Francisco</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="first" class="cx-template-editor-param-key">First name</span><span data-key="first" title="Given or first name, middle names, or initials of the author; don't wikilink, use 'authorlink'; can suffix with a numeral to add additional authors" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="first" style="position: relative;">Charles</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="publisher" class="cx-template-editor-param-key">Publisher</span><span data-key="publisher" title="Name of the publisher; displays after title" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="publisher" style="position: relative;">Prentice Hall</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="year" class="cx-template-editor-param-key">Year of publication</span><span data-key="year" title="Year of the source being referenced; use 'date' instead, if month and day are also known" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="year" style="position: relative;">1980</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="isbn" class="cx-template-editor-param-key">ISBN</span><span data-key="isbn" title="International Standard Book Number; use the 13-digit ISBN where possible" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="isbn" style="position: relative;">0-13-977058-5</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="location" class="cx-template-editor-param-key">Location of publication</span><span data-key="location" title="Geographical place of publication; usually not wikilinked; omit when the publication name includes place" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="location" style="position: relative;">Englewood Cliffs, New Jersey</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="ref" class="cx-template-editor-param-key">Ref</span><span data-key="ref" title="An anchor identifier; can be made the target of wikilinks to full references; special value 'harv' generates an anchor suitable for the harv and sfn templates" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="ref" style="position: relative;">harv</div></div></div></div> * {{Cite book|title=The Censorship Papers: Movie Censorship Letters from the Hays Office, 1934 to 1968|url=https://archive.org/details/censorshippapers00gard|last=Gardner|first=Gerald|publisher=Dodd Mead|year=1988|isbn=0-396-08903-8|location=New York|ref=harv}} <div class="cx-template-editor-source-container" lang="en" dir="ltr" style="display: none;"><div class="cx-template-editor-source"><div class="cx-template-editor-title" title="This template formats a citation to a book using the provided bibliographic information (such as author and title) as well as various formatting options.">Cite book</div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="title" class="cx-template-editor-param-key">Title</span><span data-key="title" title="The title of the book; displays in italics" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="title" style="position: relative;">The Censorship Papers: Movie Censorship Letters from the Hays Office, 1934 to 1968</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="last" class="cx-template-editor-param-key">Last name</span><span data-key="last" title="The surname of the author; don't wikilink, use 'authorlink'; can suffix with a numeral to add additional authors" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="last" style="position: relative;">Gardner</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="first" class="cx-template-editor-param-key">First name</span><span data-key="first" title="Given or first name, middle names, or initials of the author; don't wikilink, use 'authorlink'; can suffix with a numeral to add additional authors" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="first" style="position: relative;">Gerald</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="publisher" class="cx-template-editor-param-key">Publisher</span><span data-key="publisher" title="Name of the publisher; displays after title" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="publisher" style="position: relative;">Dodd Mead</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="year" class="cx-template-editor-param-key">Year of publication</span><span data-key="year" title="Year of the source being referenced; use 'date' instead, if month and day are also known" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="year" style="position: relative;">1988</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="isbn" class="cx-template-editor-param-key">ISBN</span><span data-key="isbn" title="International Standard Book Number; use the 13-digit ISBN where possible" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="isbn" style="position: relative;">0-396-08903-8</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="location" class="cx-template-editor-param-key">Location of publication</span><span data-key="location" title="Geographical place of publication; usually not wikilinked; omit when the publication name includes place" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="location" style="position: relative;">New York</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="ref" class="cx-template-editor-param-key">Ref</span><span data-key="ref" title="An anchor identifier; can be made the target of wikilinks to full references; special value 'harv' generates an anchor suitable for the harv and sfn templates" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="ref" style="position: relative;">harv</div></div></div></div> * {{Cite book|title=Round Up the Usual Suspects: The Making of ''Casablanca''—Bogart, Bergman, and World War II|url=https://archive.org/details/roundupusualsusp00harm|last=Harmetz|first=Aljean|publisher=Hyperion|year=1992|isbn=1-56282-761-8|ref=harv}} <div class="cx-template-editor-source-container" lang="en" dir="ltr" style="display: none;"><div class="cx-template-editor-source"><div class="cx-template-editor-title" title="This template formats a citation to a book using the provided bibliographic information (such as author and title) as well as various formatting options.">Cite book</div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="title" class="cx-template-editor-param-key">Title</span><span data-key="title" title="The title of the book; displays in italics" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="title" style="position: relative;">Round Up the Usual Suspects: The Making of ''Casablanca''—Bogart, Bergman, and World War II</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="last" class="cx-template-editor-param-key">Last name</span><span data-key="last" title="The surname of the author; don't wikilink, use 'authorlink'; can suffix with a numeral to add additional authors" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="last" style="position: relative;">Harmetz</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="first" class="cx-template-editor-param-key">First name</span><span data-key="first" title="Given or first name, middle names, or initials of the author; don't wikilink, use 'authorlink'; can suffix with a numeral to add additional authors" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="first" style="position: relative;">Aljean</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="publisher" class="cx-template-editor-param-key">Publisher</span><span data-key="publisher" title="Name of the publisher; displays after title" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="publisher" style="position: relative;">Hyperion</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="year" class="cx-template-editor-param-key">Year of publication</span><span data-key="year" title="Year of the source being referenced; use 'date' instead, if month and day are also known" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="year" style="position: relative;">1992</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="isbn" class="cx-template-editor-param-key">ISBN</span><span data-key="isbn" title="International Standard Book Number; use the 13-digit ISBN where possible" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="isbn" style="position: relative;">1-56282-761-8</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="ref" class="cx-template-editor-param-key">Ref</span><span data-key="ref" title="An anchor identifier; can be made the target of wikilinks to full references; special value 'harv' generates an anchor suitable for the harv and sfn templates" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="ref" style="position: relative;">harv</div></div></div></div> * {{Cite book|title=We'll Always Have Casablanca: The Life, Legend, and Afterlife of Hollywood's Most Beloved Movie|url=https://archive.org/details/wellalwayshaveca0000isen|last=Isenberg|first=Noah|publisher=W. W. Norton & Company|year=2017|isbn=978-0-393-24312-3|location=New York|ref=harv}} <div class="cx-template-editor-source-container" lang="en" dir="ltr" style="display: none;"><div class="cx-template-editor-source"><div class="cx-template-editor-title" title="This template formats a citation to a book using the provided bibliographic information (such as author and title) as well as various formatting options.">Cite book</div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="title" class="cx-template-editor-param-key">Title</span><span data-key="title" title="The title of the book; displays in italics" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="title" style="position: relative;">We'll Always Have Casablanca: The Life, Legend, and Afterlife of Hollywood's Most Beloved Movie</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="last" class="cx-template-editor-param-key">Last name</span><span data-key="last" title="The surname of the author; don't wikilink, use 'authorlink'; can suffix with a numeral to add additional authors" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="last" style="position: relative;">Isenberg</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="first" class="cx-template-editor-param-key">First name</span><span data-key="first" title="Given or first name, middle names, or initials of the author; don't wikilink, use 'authorlink'; can suffix with a numeral to add additional authors" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="first" style="position: relative;">Noah</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="publisher" class="cx-template-editor-param-key">Publisher</span><span data-key="publisher" title="Name of the publisher; displays after title" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="publisher" style="position: relative;">W. W. Norton & Company</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="year" class="cx-template-editor-param-key">Year of publication</span><span data-key="year" title="Year of the source being referenced; use 'date' instead, if month and day are also known" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="year" style="position: relative;">2017</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="isbn" class="cx-template-editor-param-key">ISBN</span><span data-key="isbn" title="International Standard Book Number; use the 13-digit ISBN where possible" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="isbn" style="position: relative;">978-0-393-24312-3</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="location" class="cx-template-editor-param-key">Location of publication</span><span data-key="location" title="Geographical place of publication; usually not wikilinked; omit when the publication name includes place" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="location" style="position: relative;">New York</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="ref" class="cx-template-editor-param-key">Ref</span><span data-key="ref" title="An anchor identifier; can be made the target of wikilinks to full references; special value 'harv' generates an anchor suitable for the harv and sfn templates" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="ref" style="position: relative;">harv</div></div></div></div> * {{Cite book|title=Casablanca: Script and Legend|url=https://archive.org/details/casablancascript0000koch|last=Koch|first=Howard|publisher=[[The Overlook Press]]|year=1973|isbn=0-87951-006-4|ref=harv}} <div class="cx-template-editor-source-container" lang="en" dir="ltr" style="display: none;"><div class="cx-template-editor-source"><div class="cx-template-editor-title" title="This template formats a citation to a book using the provided bibliographic information (such as author and title) as well as various formatting options.">Cite book</div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="title" class="cx-template-editor-param-key">Title</span><span data-key="title" title="The title of the book; displays in italics" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="title" style="position: relative;">Casablanca: Script and Legend</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="last" class="cx-template-editor-param-key">Last name</span><span data-key="last" title="The surname of the author; don't wikilink, use 'authorlink'; can suffix with a numeral to add additional authors" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="last" style="position: relative;">Koch</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="first" class="cx-template-editor-param-key">First name</span><span data-key="first" title="Given or first name, middle names, or initials of the author; don't wikilink, use 'authorlink'; can suffix with a numeral to add additional authors" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="first" style="position: relative;">Howard</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="publisher" class="cx-template-editor-param-key">Publisher</span><span data-key="publisher" title="Name of the publisher; displays after title" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="publisher" style="position: relative;">[[The Overlook Press]]</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="year" class="cx-template-editor-param-key">Year of publication</span><span data-key="year" title="Year of the source being referenced; use 'date' instead, if month and day are also known" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="year" style="position: relative;">1973</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="isbn" class="cx-template-editor-param-key">ISBN</span><span data-key="isbn" title="International Standard Book Number; use the 13-digit ISBN where possible" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="isbn" style="position: relative;">0-87951-006-4</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="ref" class="cx-template-editor-param-key">Ref</span><span data-key="ref" title="An anchor identifier; can be made the target of wikilinks to full references; special value 'harv' generates an anchor suitable for the harv and sfn templates" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="ref" style="position: relative;">harv</div></div></div></div> * {{Cite book|title=''Casablanca'': Behind the Scenes|url=https://archive.org/details/casablancabehind0000lebo|last=Lebo|first=Harlan|publisher=Fireside|year=1992|isbn=0-671-76981-2|ref=harv}} <div class="cx-template-editor-source-container" lang="en" dir="ltr" style="display: none;"><div class="cx-template-editor-source"><div class="cx-template-editor-title" title="This template formats a citation to a book using the provided bibliographic information (such as author and title) as well as various formatting options.">Cite book</div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="title" class="cx-template-editor-param-key">Title</span><span data-key="title" title="The title of the book; displays in italics" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="title" style="position: relative;">''Casablanca'': Behind the Scenes</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="last" class="cx-template-editor-param-key">Last name</span><span data-key="last" title="The surname of the author; don't wikilink, use 'authorlink'; can suffix with a numeral to add additional authors" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="last" style="position: relative;">Lebo</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="first" class="cx-template-editor-param-key">First name</span><span data-key="first" title="Given or first name, middle names, or initials of the author; don't wikilink, use 'authorlink'; can suffix with a numeral to add additional authors" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="first" style="position: relative;">Harlan</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="publisher" class="cx-template-editor-param-key">Publisher</span><span data-key="publisher" title="Name of the publisher; displays after title" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="publisher" style="position: relative;">Fireside</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="year" class="cx-template-editor-param-key">Year of publication</span><span data-key="year" title="Year of the source being referenced; use 'date' instead, if month and day are also known" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="year" style="position: relative;">1992</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="isbn" class="cx-template-editor-param-key">ISBN</span><span data-key="isbn" title="International Standard Book Number; use the 13-digit ISBN where possible" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="isbn" style="position: relative;">0-671-76981-2</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="ref" class="cx-template-editor-param-key">Ref</span><span data-key="ref" title="An anchor identifier; can be made the target of wikilinks to full references; special value 'harv' generates an anchor suitable for the harv and sfn templates" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="ref" style="position: relative;">harv</div></div></div></div> * {{Cite book|title=''Backstory: Interviews with Screenwriters of Hollywood's Golden Age''|last=McGilligan|first=Pat|publisher=University of California Press|year=1986|isbn=0-520-05666-3|location=Berkeley and Los Angeles|ref=harv}} <div class="cx-template-editor-source-container" lang="en" dir="ltr" style="display: none;"><div class="cx-template-editor-source"><div class="cx-template-editor-title" title="This template formats a citation to a book using the provided bibliographic information (such as author and title) as well as various formatting options.">Cite book</div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="title" class="cx-template-editor-param-key">Title</span><span data-key="title" title="The title of the book; displays in italics" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="title" style="position: relative;">''Backstory: Interviews with Screenwriters of Hollywood's Golden Age''</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="last" class="cx-template-editor-param-key">Last name</span><span data-key="last" title="The surname of the author; don't wikilink, use 'authorlink'; can suffix with a numeral to add additional authors" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="last" style="position: relative;">McGilligan</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="first" class="cx-template-editor-param-key">First name</span><span data-key="first" title="Given or first name, middle names, or initials of the author; don't wikilink, use 'authorlink'; can suffix with a numeral to add additional authors" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="first" style="position: relative;">Pat</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="publisher" class="cx-template-editor-param-key">Publisher</span><span data-key="publisher" title="Name of the publisher; displays after title" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="publisher" style="position: relative;">University of California Press</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="year" class="cx-template-editor-param-key">Year of publication</span><span data-key="year" title="Year of the source being referenced; use 'date' instead, if month and day are also known" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="year" style="position: relative;">1986</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="isbn" class="cx-template-editor-param-key">ISBN</span><span data-key="isbn" title="International Standard Book Number; use the 13-digit ISBN where possible" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="isbn" style="position: relative;">0-520-05666-3</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="location" class="cx-template-editor-param-key">Location of publication</span><span data-key="location" title="Geographical place of publication; usually not wikilinked; omit when the publication name includes place" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="location" style="position: relative;">Berkeley and Los Angeles</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="ref" class="cx-template-editor-param-key">Ref</span><span data-key="ref" title="An anchor identifier; can be made the target of wikilinks to full references; special value 'harv' generates an anchor suitable for the harv and sfn templates" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="ref" style="position: relative;">harv</div></div></div></div> * {{Cite book|title=''Casablanca''&nbsp;– As Times Goes By: 50th Anniversary Commemorative|last=Miller|first=Frank|publisher=Turner Publishing Inc|year=1992|isbn=1-878685-14-7}} <div class="cx-template-editor-source-container" lang="en" dir="ltr" style="display: none;"><div class="cx-template-editor-source"><div class="cx-template-editor-title" title="This template formats a citation to a book using the provided bibliographic information (such as author and title) as well as various formatting options.">Cite book</div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="title" class="cx-template-editor-param-key">Title</span><span data-key="title" title="The title of the book; displays in italics" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="title" style="position: relative;">''Casablanca''&nbsp;– As Times Goes By: 50th Anniversary Commemorative</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="last" class="cx-template-editor-param-key">Last name</span><span data-key="last" title="The surname of the author; don't wikilink, use 'authorlink'; can suffix with a numeral to add additional authors" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="last" style="position: relative;">Miller</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="first" class="cx-template-editor-param-key">First name</span><span data-key="first" title="Given or first name, middle names, or initials of the author; don't wikilink, use 'authorlink'; can suffix with a numeral to add additional authors" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="first" style="position: relative;">Frank</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="publisher" class="cx-template-editor-param-key">Publisher</span><span data-key="publisher" title="Name of the publisher; displays after title" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="publisher" style="position: relative;">Turner Publishing Inc</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="year" class="cx-template-editor-param-key">Year of publication</span><span data-key="year" title="Year of the source being referenced; use 'date' instead, if month and day are also known" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="year" style="position: relative;">1992</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="isbn" class="cx-template-editor-param-key">ISBN</span><span data-key="isbn" title="International Standard Book Number; use the 13-digit ISBN where possible" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="isbn" style="position: relative;">1-878685-14-7</div></div></div></div> * Robertson, James C. (1993). ''The Casablanca Man: The Cinema of Michael Curtiz'' London:Routledge. {{ISBN|0-415-06804-5}}0-415-06804-5 * {{Cite book|title=Casablanca and Other Major Films of Michael Curtiz|url=https://archive.org/details/casablancaotherm0000rose|last=Rosenzweig|first=Sidney|publisher=UMI Research Press|year=1982|isbn=0-8357-1304-0|location=Ann Arbor, Mich|ref=harv}} <div class="cx-template-editor-source-container" lang="en" dir="ltr" style="display: none;"><div class="cx-template-editor-source"><div class="cx-template-editor-title" title="This template formats a citation to a book using the provided bibliographic information (such as author and title) as well as various formatting options.">Cite book</div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="title" class="cx-template-editor-param-key">Title</span><span data-key="title" title="The title of the book; displays in italics" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="title" style="position: relative;">Casablanca and Other Major Films of Michael Curtiz</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="last" class="cx-template-editor-param-key">Last name</span><span data-key="last" title="The surname of the author; don't wikilink, use 'authorlink'; can suffix with a numeral to add additional authors" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="last" style="position: relative;">Rosenzweig</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="first" class="cx-template-editor-param-key">First name</span><span data-key="first" title="Given or first name, middle names, or initials of the author; don't wikilink, use 'authorlink'; can suffix with a numeral to add additional authors" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="first" style="position: relative;">Sidney</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="publisher" class="cx-template-editor-param-key">Publisher</span><span data-key="publisher" title="Name of the publisher; displays after title" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="publisher" style="position: relative;">UMI Research Press</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="year" class="cx-template-editor-param-key">Year of publication</span><span data-key="year" title="Year of the source being referenced; use 'date' instead, if month and day are also known" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="year" style="position: relative;">1982</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="isbn" class="cx-template-editor-param-key">ISBN</span><span data-key="isbn" title="International Standard Book Number; use the 13-digit ISBN where possible" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="isbn" style="position: relative;">0-8357-1304-0</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="location" class="cx-template-editor-param-key">Location of publication</span><span data-key="location" title="Geographical place of publication; usually not wikilinked; omit when the publication name includes place" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="location" style="position: relative;">Ann Arbor, Mich</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="ref" class="cx-template-editor-param-key">Ref</span><span data-key="ref" title="An anchor identifier; can be made the target of wikilinks to full references; special value 'harv' generates an anchor suitable for the harv and sfn templates" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="ref" style="position: relative;">harv</div></div></div></div> == ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ == * {{IMDb title|0034583|Casablanca}} * [http://www.afi.com/members/catalog/DetailView.aspx?s=&Movie=27175 ''Casablanca''] at the American Film Institute Catalog of Feature Films * {{Tcmdb title|610|Casablanca|id=610|title=Casablanca}} <div class="cx-template-editor-source-container" lang="en" dir="ltr" style="display: none;"><div class="cx-template-editor-source"><div class="cx-template-editor-title" title="This template is used to generate an external link to a web page at the TCM (Turner Classic Movies) Movie Database.">Tcmdb title</div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="id" class="cx-template-editor-param-key">ID</span><span data-key="id" title="ID number used in the URL of the title's page at the TCM Movie Database." class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="id" style="position: relative;">610</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="title" class="cx-template-editor-param-key">Title</span><span data-key="title" title="Name of the title. If not specified it defaults to article's {{PAGENAME}}, without any disambiguation such as (film)." class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="title" style="position: relative;">Casablanca</div></div></div></div> * {{Allmovie title|8482|Casablanca|id=8482|title=Casablanca}} <div class="cx-template-editor-source-container" lang="en" dir="ltr" style="display: none;"><div class="cx-template-editor-source"><div class="cx-template-editor-title" title="This template displays an external link to a page for a title (film or television series) at the AllMovie website (formerly known as All Movie Guide and AllRovi). It is intended for use in the external links section of an article..">Allmovie title</div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="id" class="cx-template-editor-param-key">id</span><span data-key="id" title="The &quot;id&quot; parameter (or unnamed parameter &quot;1&quot;) should contain the ID portion of the URL. Example: 466814 is the ID portion of https://www.allmovie.com/movie/fringe-tv-series-v466814 or https://www.allmovie.com/movie/v466814. This parameter is optional if Wikidata property P1562 exists, but required if not." class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="id" style="position: relative;">8482</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="title" class="cx-template-editor-param-key">title</span><span data-key="title" title="The &quot;title&quot; parameter (or unnamed parameter &quot;2&quot;) may be used to specify the link text, which should be the name of the subject of the link. This parameter is optional; it defaults to the Wikipedia article name, without any disambiguation such as &quot;(film)&quot; or &quot;(TV series)&quot;." class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="title" style="position: relative;">Casablanca</div></div></div></div> * {{mojo title|casablanca|Casablanca}}Box Office Mojo '''ਸਟ੍ਰੀਮਿੰਗ ਆਡੀਓ''' * [https://archive.org/download/ScreenGuildTheater/Sgt_43-04-26_ep141_Casablanca.mp3 ''Casablanca''] on Screen Guild Theater: April 26, 1943 * [https://archive.org/download/Lux09/Lux_44-01-24_Casablanca.mp3 ''Casablanca''] on Lux Radio Theater: January 24, 1944 * [https://archive.org/download/Romance_339/Romance44-12-19083Casablanca.mp3 ''Casablanca''] on Theater of Romance: December 19, 1944 [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਫ਼ਿਲਮਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ]] 91udkqrgo9ws1pmc4rlqupvbq14l2vo 0 104759 841684 779396 2026-06-29T20:23:38Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260629)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 841684 wikitext text/x-wiki {{Infobox Media franchise |head color= |label color= |title=''ਸਟਾਰ ਟ੍ਰੇਕ'' |image=Star Trek TOS logo.svg |imagesize=225 |image caption=40ਵੀਂ ਯਾਦਗਰੀ ਮੌਕੇ 2006 ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਲੋਗੋ |creator=ਗੇਨ ਰੌਡਨਬੇਰੀ |origin=''ਸਟਾਰ ਟ੍ਰੇਕ: ਦ ਓਰਿਜਨਲ ਸੀਰੀਜ਼'' (1966) |films=ਸਟਾਰ ਟ੍ਰੇਕ: ਦ ਮੋਸ਼ਨ ਪਿਕਚਰ (1979)<br />ਸਟਾਰ ਟ੍ਰੇਕ II: ਦ ਰੈੱਥ ਆਫ਼ ਖ਼ਾਨ (1982)<br /> ਸਟਾਰ ਟ੍ਰੇਕ III: ਦ ਸਰਚ ਫ਼ਾਰ ਸਪੌਕ (1984)<br /> ਸਟਾਰ ਟ੍ਰੇਕ IV: ਦ ਵੋਏਜ ਹੋਮ (1986)<br /> ਸਟਾਰ ਟ੍ਰੇਕ V: ਦ ਫਾਇਨਲ ਫ਼ਰੰਟੀਅਰ (1989)<br /> ਸਟਾਰ ਟ੍ਰੇਕ VI: ਦ ਅਨਡਿਸਕਵਰਡ ਕੰਟਰੀ (1991)<br /> ਸਟਾਰ ਟ੍ਰੇਕ ਜਨਰੇਸ਼ਨਜ (1994)<br /> ਸਟਾਰ ਟ੍ਰੇਕ: ਫਸਟ ਕੰਟੈਕਟ (1996)<br /> ਸਟਾਰ ਟ੍ਰੇਕ: ਇੰਸਰਕਸ਼ਨ (1999)<br /> ਸਟਾਰ ਟ੍ਰੇਕ ਨੈਮੇਸਿਸ (2002)<br /> ਸਟਾਰ ਟ੍ਰੇਕ (ਫ਼ਿਲਮ) (2009) ||tv= ਸਟਾਰ ਟ੍ਰੇਕ: ਦ ਓਰਿਜਨਲ ਸੀਰੀਜ਼ (1966–1969)<br /> ਸਟਾਰ ਟ੍ਰੇਕ: ਦ ਐਨੀਮੇਟਡ ਸੀਰੀਜ਼ (1973–1974)<br /> ਸਟਾਰ ਟ੍ਰੇਕ: ਦ ਨੈਕਸਟ ਜਨਰੇਸ਼ਨ (1987–1994)<br /> ਸਟਾਰ ਟ੍ਰੇਕ: ਡੀਪ ਸਪੇਸ ਨੇਸ਼ਨ (1993–1999)<br /> ਸਟਾਰ ਟ੍ਰੇਕ: ਵੋਏਜਰ (1995–2001)<br />ਸਟਾਰ ਟ੍ਰੇਕ: ਇੰਟਰਪ੍ਰਾਇਜ (2001–2005) }} '''ਸਟਾਰ ਟ੍ਰੇਕ''' ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਕਲਪਿਤ ਵਿਗਿਆਨ ਮਨੋਰੰਜਨ ਲੜੀ ਹੈ। ਮੂਲ ''ਸਟਾਰ ਟ੍ਰੇਕ'' ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 1966 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਹੋਈ ਸੀ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਸੀਜ਼ਨਾਂ ਤੱਕ ਚੱਲੀ ਸੀ। ਜਿਸਦੇ ਵਿੱਚ ਕੈਪਟਨ ਜੇਮਸ ਟੀ. ਕਰਕ ਅਤੇ ਸੰਸਥਾ ਸਟਾਰਸ਼ਿਪ ਇੰਟਰਪ੍ਰਾਇਜ਼ ਦੇ ਚਾਲਕ ਦਲ ਦੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰੋਮਾਂਚਕ ਕਾਰਨਾਮਿਆਂ ਨੂੰ ਦਿਖਾਇਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਰਨਾਮਿਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਐਨੀਮੇਟਡ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਲੜੀ ਅਤੇ ਛੇ ਫੀਚਰ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਚਾਰ ਹੋਰ ਲੜੀਆਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜੋ ਕਿ ਉਸ ਬ੍ਰਾਂਡ ਤੇ ਹੀ ਆਧਾਰਿਤ ਸਨ, ਪਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਕਿਰਦਾਰ ਵੀ ਸਨ। ਇਸ ਲੜੀ ਦਾ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ 2009 ਫ਼ਿਲਮ ਰੀਬੂਟ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਫ਼ਰੈਂਚਾਇਜੀ ਵਿੱਚ ਦਰਜਨਾਂ ਕੰਪਿਊਟਰ ਅਤੇ ਵੀਡੀਓ ਗੇਮਾਂ, ਕਈ ਨਾਵਲ, ਨਾਲ ਹੀ [[ਲਾਸ ਵੇਗਸ]] ਵਿੱਚ ਸਟਾਰ ਟ੍ਰੇਕ: ਦ ਐਕਸਪੀਰੀਐਂਸ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪਾਪ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਤਹਿਤ ਨਵੇਂ ਸੰਦਰਭਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਗਈ।<ref>{{cite news | last =Italie| first =Hillel| title =Potter Reaches Cult Phenomenon Status| work =Seattle Times| publisher =Associated Press| date =2007-07-02| url =http://seattletimes.nwsource.com/html/entertainment/2003769419_webpotter02.html| accessdate =15 December 2008 }}</ref> == ਪੁਰਸਕਾਰ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨ == ਜਿੱਥੋਂ ਤੱਕ ਮੂਲ ਲੜੀ ਦਾ ਸਵਾਲ ਹੈ, ਨਾਟਕ ਲਈ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਗਿਆਨ-ਕਥਾ ਪੁਰਸਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੇਵਲ ਹਿਊਗੋ ਪੁਰਸਕਾਰ ਹੀ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਹਿਊਗੋ ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਿੰਟ-ਮੀਡੀਆ ਦੀ ਵਿਗਿਆਨ ਕਥਾ ਦੇ ਲਈ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਰਵੋਤਮ-ਡਰਾਮਾ ਪੁਰਸਕਾਰ, ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਫ਼ਿਲਮ ਜਾਂ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਲਈ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਿਊਗੋ ਸਰਵੋਤਮ ਅਦਾਕਾਰ, ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਜਾਂ ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਮਾਣ ਦੇ ਹੋਰ ਪਹਿਲੂਆਂ ਲਈ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। 2002 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਡਰਾਮਾ ਪੁਰਸਕਾਰ ਦੇ ਲਘੂ ਡਰਾਮਾ ਅਤੇ ਦੀਰਘ ਡਰਾਮਾ ਦੀ ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਫ਼ਿਲਮ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਹਿਊਗੋ ਲਈ ਸਨ। 1968 ਵਿੱਚ ਹਿਊਗੋ ਪੁਰਸਕਾਰ ਲਈ ਸਾਰੀਆਂ ਪੰਜ ਪ੍ਰਤਿਯਾਸ਼ੀ ਕੜੀਆਂ ਸਨ (ਹੋਰ ਦੋ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਸਨ ਫਾਰੇਨਹਾਈਟ 451 ਅਤੇ ਫੈਨਟੈਸਟਿਕ ਵਾਈਜ)। ਕੇਵਲ ਐਨੀਮੇਟਡ ਲੜੀ ਅਤੇ ਵਾਏਜਰ ਨਾਮਜ਼ਦ ਨਹੀਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਕੇਵਲ ਮੂਲ ਲੜੀ ਅਤੇ ਨੈਕਸਟ ਜਨਰੇਸ਼ਨ ਨੇ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤਿਆ ਹੈ। ਮੂਲ ਲੜੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਦੌਰਾਨ, ਵਿਗਿਆਨ-ਕਥਾ ਸੈਟਰਨ ਪੁਰਸਕਾਰ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸਦੇ ਇਲਾਵਾ ਹਿਊਗੋ (2002 ਤੱਕ) ਦੇ ਉਲਟ ਫ਼ਿਲਮ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸ਼ੋਅ ਨੇ ਸੈਟਰਨ ਪੁਰਸਕਾਰਾਂ ਦੇ ਲਈ ਕਦੇ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ ਲਿਆ। ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਸੈਟਰਨ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੀਆਂ ਦੋ ''ਸਟਾਰ ਟ੍ਰੇਕ'' ਲੜੀਆਂ ਸੂ ''ਦ ਨੈਕਸਟ ਜਨਰੇਸ਼ਨ'' (ਦੋ ਵਾਰ ਸਰਵੋਤਮ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਲੜੀ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੀ) ਅਤੇ ''ਵਾਏਜਰ''। ਮੂਲ ਲੜੀ ਨੇ ਉੱਤਮ ਡੀਵੀਡੀ ਰਿਲੀਜ਼ ਲਈ ਸੈਟਰਨ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤਿਆ। ਕਈ ਸਟਾਰ ਟ੍ਰੇਕ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਨੇ ਸਰਵੋਤਮ ਅਦਾਕਾਰ, ਅਦਾਕਾਰਾ, ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਡਿਜ਼ਾਇਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਰਗੀਆਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸੈਟਰਨ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤੇ ਹਨ। ਪਰ ਸਟਾਰ ਟ੍ਰੇਕ ਨੇ ਕਦੇ ਵੀ ਸਰਵੋਤਮ ਮੇਕਅਪ ਲਈ ਇਹ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਹੀਂ ਜਿੱਤਿਆ ਹੈ।<ref>{{Cite web |url=http://www.locusmag.com/SFAwards/Db/SaturnNomList.html |title=Saturn award winners and nominees can be found at |access-date=2018-03-24 |archive-date=2009-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090512152954/http://www.locusmag.com/SFAwards/Db/SaturnNomList.html |dead-url=yes }}</ref> ਇਸ ਲੜੀ ਨੇ ਕੁੱਲ 31 ਐਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਵੀ ਜਿੱਤੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web |url=http://www.emmys.com/award_history_search?page=2&person=&program=star%20trek&start_year=1989&end_year=2009&network=All&web_category=All&winner=Y |title=Emmy Awards for the Star Trek Series |access-date=2024-12-25 |archive-date=2011-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110710191521/http://www.emmys.com/award_history_search?page=2&person=&program=star%20trek&start_year=1989&end_year=2009&network=All&web_category=All&winner=Y |url-status=dead }}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} ==ਕਿਤਾਬਾਂ== {{Refbegin|2}} * {{cite book |last = Alexander |first = David |date = Jun 1994 |title = Star Trek Creator: The Authorized Biography of Gene Roddenberry |url = https://archive.org/details/startrekcreatora00alex |location = New York |publisher = [[Roc Books|Roc]] |isbn = 0-451-45418-9 }} * {{cite book |last = Asherman |first = Allan |date = 20 Mar 1981 |title = The Star Trek Compendium |url = https://archive.org/details/startrekcompendi0000ashe |location = New York |publisher = [[Simon & Schuster]] |isbn = 0-671-79145-1 }} * {{cite book |last = Ayers |first = Jeff |date = 14 Nov 2006 |title = Voyages of the Imagination: The Star Trek Fiction Companion |url = https://archive.org/details/voyagesofimagina0000ayer |location = New York |publisher = [[Pocket Books]] |isbn = 1-4165-0349-8 }} * {{cite book |last = Barad |first = Judith |last2 = Robertson |first2 = Ed |date = 5 Dec 2000 |title = The Ethics of Star Trek |url = https://archive.org/details/ethicsofstartrek00bara |location = New York |publisher = [[HarperCollins]] |isbn = 0-06-019530-4 }} * {{cite book |title = Star Trek and History: Race-ing Toward a White Future |url = https://archive.org/details/startrekhistoryr0000bern |last = Bernardi |date = Feb 1998 |first = Daniel Leonard |location = New Brunswick, New Jersey |publisher = [[Rutgers University Press]] |isbn = 0-8135-2465-2 }} * {{Cite book |last = Ellison |first = Harlan |author-link = Harlan Ellison |date = Jan 1996 |title = [[The City on the Edge of Forever]] |location = Benson, Maryland |publisher = Borderlands Press |isbn = 1-880325-02-0 }} * {{cite book |last = Greenwald |first = Jeff |date = Jun 1998 |title = Future Perfect: How Star Trek Conquered Planet Earth |url = https://archive.org/details/futureperfecthow00gree |location = New York |publisher = [[Viking Press|Viking]] |isbn = 0-670-87399-3 }} * {{cite book |last = Geraghty |first = Lincoln |date = 30 Mar 2007 |title = Living with Star Trek: American culture and the Star Trek universe |location = London |publisher = [[I.B.Tauris]] |isbn = 978-1-84511-421-3 }} * {{cite book |last = Gerrold |first = David |authorlink = David Gerrold |date = 12 Apr 1973 |title = [[The Trouble with Tribbles|Trouble with Tribbles]] |location = New York |publisher = [[Ballantine Books]] |isbn = 0-345-23402-2 }} * {{Cite book |last = Gerrold |first = David |date = Apr 1973 |title = The World of Star Trek |edition = Revised |location = New York |publisher = Bluejay Books |publication-date = May 1984 |isbn = 0-312-94463-2 }} * {{cite book |last = Porter |first = Jennifer E. |last2 = McLaren |first2 = Darcee L. |date = Jan 1999 |title = Star Trek and Sacred Ground: Explorations of Star Trek, Religion, and American Culture |location = Albany, New York |publisher = [[State University of New York Press]] |isbn = 0-585-29190-X }} * {{cite book |last = Projansky |first = Sarah |last2 = Helford |first2 = Elyce Rae |last3 = Ono |first3 = Kent |date = 8 Aug 1996 |editor-last = Harrison |editor-first = Taylor |title = Enterprise Zones: Critical Positions on Star Trek |url = https://archive.org/details/isbn_9780813328997 |location = Boulder, Colorado |publisher = Westview Press |isbn = 0-8133-2899-3 }} * {{cite book |last = Reagin |first = Nancy R. |date = 5 Mar 2013 |title = Star Trek and History |url = https://archive.org/details/startrekhistory0000unse |series = Wiley Pop Culture and History |location = Hoboken, New Jersey |publisher = [[John Wiley & Sons]] |isbn = 978-1-118-16763-2 }} * {{cite book |last = Rioux |first = Terry Lee |date = 28 Feb 2005 |title = From Sawdust to Stardust: The Biography of Deforest Kelley, Star Trek's Dr. Mccoy |url = https://archive.org/details/fromsawdusttosta0000riou |location = New York |publisher = [[Gallery Books]] |isbn = 0-7434-5762-5 }} * {{cite book |last = Sackett |first = Susan |authorlink = Susan Sackett |date = 15 May 2002 |title = Inside Trek: My Secret Life with Star Trek Creator Gene Roddenberry |url = https://archive.org/details/insidetrekmysecr0000susa |location = Tulsa, Oklahoma |publisher = HAWK Publishing Group |isbn = 1-930709-42-0 }} * {{Cite book |last = Shatner |first = William |author-link = William Shatner |last2 = Kreski |first2 = Chris |author-link2 = Chris Kreski |date = Oct 1993 |title = Star Trek Memories |url = https://archive.org/details/startrekmemories00shat |location = New York |publisher = [[HarperCollins]] |isbn = 0-06-017734-9 }} * {{cite book |last = Shatner |first = William |author-link = William Shatner |last2 = Kreski |first2 = Chris |author-link2 = Chris Kreski |date = May 1999 |title = Get a Life! |url = https://archive.org/details/getlife00shat |location = New York |publisher = [[Pocket Books]] |isbn = 0-671-02131-1 }} * {{cite book |last = Shatner |first = William |author-link = William Shatner |last2 = Walter |first2 = Chip |date = 30 Jul 2002 |title = I'm Working on That: A Trek from Science Fiction to Science Fact |url = https://archive.org/details/startrekimworkin0000shat_c3x3 |location = New York |publisher = [[Pocket Books]] |isbn = 0-671-04737-X }} * {{cite book |last = Solow |first = Herbert F. |last2 = Justman |first2 = Robert H. |author-link2 = Robert H. Justman |date = June 1996 |title = Inside Star Trek: The Real Story |url = https://archive.org/details/isbn_9780671896287 |location = New York |publisher = Pocket Books |isbn = 0-671-89628-8 }} * {{cite book |last = Trimble |first = Bjo |author-link = Bjo Trimble |date = Oct 1986 |editor-last = Stine |editor-first = Hank |editor-link = Hank Stine |title = On the Good Ship Enterprise: My 15 Years with Star Trek |url = https://archive.org/details/ongoodshipenterp0000trim |edition = Reprint |location = Norfolk, Virginia |publisher = The Donning Company |isbn = 0-89865-253-7 }} * {{Cite book |date = Oct 1979 |editor-last = Turnbull |editor-first = Gerry |title = A Star Trek Catalog |url = https://archive.org/details/isbn_0441784771 |location = New York |publisher = Grosset & Dunlap |isbn = 0-441-78477-1 }} * {{Cite book |last = Whitfield |first = Stephen E. |last2 = Roddenberry |first2 = Gene |author-link2 = Gene Roddenberry |date = Sep 1968 |title = The Making of Star Trek |url = https://archive.org/details/makingofstartrek00whit |location = New York |publisher = [[Ballantine Books]] |publication-date = May 1973 |isbn = 0-345-23401-4 }} * {{cite book |last = Winston |first = Joan |authorlink = Joan Winston |title = The Making of the Trek Conventions |date = Nov 1977 |location = New York |publisher = Knopf Doubleday |isbn = 0-385-13112-7 }} {{Refend}} ==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ== {{Sisterlinks|commons=Category:Star Trek|n=no|voy=no|species=no|mw=no|m=no|wikt=Appendix:Star Trek|d=Q1092|s=Category:Star Trek|b=no|v=no}} {{Spoken Wikipedia|Star_Trek.ogg|January 6, 2010}} <!-- NOTE: NO RANDOM FAN SITES; ONLY ADD LINKS IF THEY ARE GENUINELY INFORMATIVE; OTHERWISE THEY ARE LIKELY TO BE REMOVED --> * {{Official website|http://www.startrek.com/}} * [http://en.memory-alpha.org/wiki/Portal:Main Memory Alpha: ''Star Trek'' wiki] * {{DMOZ|Arts/Television/Programs/Science_Fiction_and_Fantasy/S/Star_Trek_Series/|''Star Trek''}} * [http://photojournal.jpl.nasa.gov/catalog/PIA20917 ''Star Trek''] at NASA - Enterprising Nebulae [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ]] lp4wi1d7ipje2nm3yuddbvtvlnd6ni9 0 105106 841738 727734 2026-06-29T21:38:50Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260629)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 841738 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer <!-- for more information see [[:Template:Infobox writer/doc]] --> | name = ਡਰੌਥੀ ਪਾਰਕਰ | caption = ਡਰੌਥੀ ਪਾਰਕਰ, ਅੰ. 1920 | image = Young Dorothy Parker.jpg |birth_name=ਡਰੌਥੀ ਰੌਥਚਾਈਲਡ | birth_date = {{birth date|1893|8|22|df=y}} | birth_place = [[ਨਿਊ ਜਰਸੀ ਲਾਂਗ ਬ੍ਰਾਂਚ]], ਅਮਰੀਕਾ |nationality = ਅਮਰੀਕਨ | death_date = {{death date and age|df=yes|1967|6|7|1893|8|22}} | death_place = ਨਿਊਯਾਰਕ ਸਿਟੀ, ਅਮਰੀਕਾ {{Infobox person |child=yes|death_cause=[[ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ]]}} | occupation = ਕਵੀ, ਲੇਖਕ, ਆਲੋਚਕ | genre =ਕਵਿਤਾ, ਵਿਅੰਗ, ਛੋਟੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦਾ ਕਹਾਣੀਕਾਰ | movement = [[ਅਮਰੀਕੀ ਆਧੁਨਿਕਤਾ]] | notableworks = Enough Rope, Sunset Gun, Star Light, Star Bright--, [[A Star Is Born (1937 film)|A Star Is Born]] |spouses = Edwin Pond Parker II (1917–1928) <br/> Alan Campbell (1934–1947, 1950–1963) <!-- | influences = [[Franklin Pierce Adams]], [[Robert Benchley]], [[Colette]], [[Ring Lardner]], [[William Makepeace Thackeray]], [[Elinor Wylie]] | influenced = [[Candace Bushnell]], [[Maureen Dowd]], [[Nora Ephron]], [[Fran Lebowitz]], [[Amy Sedaris]], [[David Sedaris]], [[Amy Sherman-Palladino]], [[Prince (musician)|Prince]] --> | awards = {{awd|[[O. Henry Award]]|1929}} | website = {{URL|http://www.dorothyparker.com}} }} '''ਡਰੌਥੀ ਪਾਰਕਰ''' (22 ਅਗਸਤ, 1893 – 7 ਜੂਨ 1967) ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਕਵੀ, ਲੇਖਕ, ਆਲੋਚਕ, ਅਤੇ ਅਤੇ ਵਿਅੰਗਕਾਰ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਹਾਜ਼ਰ-ਜਵਾਬੀ, ਹਾਸੇ ਠੱਠੇ ਅਤੇ 20 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਸ਼ਹਿਰੀ ਕਮੀਨਗੀਆਂ ਦੀ ਸਮਝ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਇਕ ਵਿਵਾਦਗ੍ਰਸਤ ਅਤੇ ਨਾਖੁਸ਼ ਬਚਪਨ ਤੋਂ, ਪਾਰਕਰ ਨੇ ਨਿਊਯਾਰਕਰ ਵਰਗੀਆਂ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀਆਂ ਸਾਹਿਤਕ ਲਿਖਤਾਂ ਲਈ, ਅਤੇ ਅਲਗੋਨਕਿਨ ਰਾਉਂਡ ਟੇਬਲ ਦੀ ਇੱਕ ਸੰਸਥਾਪਕ ਮੈਂਬਰ ਵਜੋਂ ਦੋਨਾਂ ਲਈ ਖੂਬ ਸ਼ੋਭਾ ਖੱਟੀ।ਇਕ ਵਿਵਾਦਗ੍ਰਸਤ ਅਤੇ ਨਾਖੁਸ਼ ਬਚਪਨ ਤੋਂ, ਪਾਰਕਰ ਨੇ ਨਿਊਯਾਰਕਰ ਵਰਗੀਆਂ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀਆਂ ਸਾਹਿਤਕ ਲਿਖਤਾਂ ਲਈ, ਅਤੇ ਅਲਗੋਨਕਿਨ ਰਾਉਂਡ ਟੇਬਲ ਦੀ ਇੱਕ ਸੰਸਥਾਪਕ ਮੈਂਬਰ ਵਜੋਂ ਦੋਨਾਂ ਲਈ ਖੂਬ ਸ਼ੋਭਾ ਖੱਟੀ। ਸਰਕਲ ਦੇ ਟੁੱਟਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਪਾਰਕਰ ਹਾਲੀਵੁਡ ਚਲੀ ਗਈ ਅਤੇ ਪਟਕਥਾ-ਲੇਖਣੀ ਦੀ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਗਈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਫਲਤਾਵਾਂ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਦੋ ਅਕਾਦਮੀ ਅਵਾਰਡ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀਆਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ, ਨੂੰ ਉਦੋਂ ਚੋਖਾ ਘਾਟਾ ਪਿਆ ਜਦੋਂ ਖੱਬੇ-ਪੱਖੀ ਸਿਆਸਤ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਹਾਲੀਵੁੱਡ ਬਲੈਕਲਿਸਟ ਵਿੱਚ  ਚੜ੍ਹ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।  == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ == ਡੌਟ ਜਾਂ ਡੋਟੀ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ, ਪਾਰਕਰ ਦਾ ਜਨਮ ਨਿਊ ਜਰਸੀ ਦੇ ਲਾਂਗ ਬ੍ਰਾਂਚ ਦੇ 732 ਓਸ਼ਨ ਐਵਨਿਊ ਵਿੱਚ ਯਾਕੋਬ ਹੈਨਰੀ ਅਤੇ ਐਲਜ਼ਾ ਐਨੀ ਰੌਥਚਾਈਲਡ (ਪਹਿਲਾਂ ਮਾਰਸਟਨ) ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਡਰੌਥੀ ਰੌਥਚਾਈਲਡ ਵਜੋਂ ਹੋਇਆ ਸੀ<ref>{{Cite book|title=Dorothy Parker: What Fresh Hell Is This?|url=https://archive.org/details/dorothyparkerwha0000mari|last=Meade|first=Marion|publisher=Penguin Books|year=1987|isbn=0-14-011616-8|location=New York|page=[https://archive.org/details/dorothyparkerwha0000mari/page/5 5]}}</ref><ref>Meade 6</ref><ref name="NYT obit">{{Cite news|url=http://dorothyparker.com/nytobit.html|title=Dorothy Parker, 73, Literary Wit, Dies|last=Whitman|first=Alden|date=June 8, 1967|work=The New York Times|access-date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2, 2018|archive-date=ਜਨਵਰੀ 20, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180120095338/http://www.dorothyparker.com/nytobit.html|dead-url=yes}}</ref> ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੇ ਇੱਕ ਗਰਮੀਆਂ ਲਈ ਬੀਦੀ ਕਾਟੇਜ ਬਣਾਈ ਹੋਈ ਸੀ। ` ਡੌਰਥੀ ਦੀ ਮਾਂ ਸਕਾਟਿਸ਼ ਮੂਲ ਦੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਪਿਤਾ ਜਰਮਨ ਯਹੂਦੀ ਮੂਲ ਦਾ ਸੀ। ਪਾਰਕਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਲੇਖ "ਮਾਈ ਹੋਮਟਾਊਨ" ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦੇ ਮਾਪੇ ਲੇਬਰ ਦਿਵਸ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਮੈਨਹੈਟਨ ਅਪਾਰਟਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਲੈ ਗਏ ਸੀ ਤਾਂ ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸੱਚਾ ਨਿਊ ਯਾਰਕਰ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਜੁਲਾਈ 1898 ਵਿੱਚ ਵੈਸਟ ਐਂਡ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਦੋਂ ਪਾਰਕਰ ਪੰਜ ਸਾਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਘੱਟ ਸੀ। <ref>Meade 12</ref> ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ 1900 ਵਿੱਚ ਐਲੀਨੋਰ ਫ੍ਰਾਂਸਿਸ ਲੇਵਿਸ ਨਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਔਰਤ ਨਾਲ ਦੁਬਾਰਾ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ।<ref>Meade 13</ref> ਪਾਰਕਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਨਫ਼ਰਤ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਤੇ ਉਸਨੇ ਸਰੀਰਕ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਤਰੇਈ ਮਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਨਫਰਤ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਸਨੇ "ਮਾਤਾ", "ਮਤਰੇਈ ਮਾਂ" ਜਾਂ "ਐਲੀਨੋਰ" ਕਹਿ ਕੇ ਬੁਲਾਉਣ ਤੋਂ ਵੀ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ "ਘਰੇਲੂ ਨੌਕਰ" ਕਿਹਾ ਕਰਦੀ ਸੀ।<ref>{{Cite book|title=With Malice Toward All: The Quips, Lives and Loves of Some Celebrated 20th-Century American Wits|url=https://archive.org/details/withmalicetoward0000herr|last=Herrmann|first=Dorothy|publisher=G. P. Putnam's Sons|year=1982|isbn=0-399-12710-0|location=New York|page=[https://archive.org/details/withmalicetoward0000herr/page/78 78]}}</ref> ਉਹ ਅੱਪਰ ਵੈਸਟ ਸਾਈਡ ਤੇ ਵੱਡੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਵੈਸਟ 79 ਵੀਂ ਸਟਰੀਟ ਤੇ ਬਲੈੱਸਡ ਸੈਕਰਾਮੈਂਟ ਦੇ ਕਾਨਵੈਂਟ ਵਿਖੇ ਇੱਕ [[ਰੋਮਨ ਕੈਥੋਲਿਕ]] ਐਲੀਮੈਂਟਰੀ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ [[ਯਹੂਦੀ]] ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਟੈਸਟੈਂਟ ਮਤਰੇਈ ਮਾਂ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਹੈਲਨ ਸਹਿਤ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। <ref>Meade 14</ref>(ਮੌਰਸੀਡਜ਼ ਡੀ ਐਕੋਸਟਾ ਉਸਦੀ ਸਹਿਪਾਠੀ ਸੀ।) ਪਾਰਕਰ ਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਮਜ਼ਾਕ ਵਜੋਂ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿਉਂਜੋ ਉਸ ਨੇ ਬੇਦਾਗ਼ ਕਨਸੈਪਸ਼ਨ ਦੀ "ਸਵੈਚਾਲਤ ਬਲਣ" ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। <ref>{{Cite book|title=The Oxford Companion to Women's Writing in the United States|last=Chambers|first=Dianne|publisher=Oxford University Press|year=1995|editor-last=Wagner-Martin|editor-first=Linda|chapter=Parker, Dorothy|chapter-url=http://www.oxfordreference.com/views/ENTRY.html?subview=Main&entry=t196.e0604}}</ref> ਉਸ ਦੀ ਮਤਰੇਈ ਮਾਂ ਦੀ ਮੌਤ 1903 ਵਿੱਚ ਹੋਈ, ਜਦੋਂ ਪਾਰਕਰ ਨੌਂ ਸਾਲ ਦੀ ਸੀ। <ref>Meade 16</ref> ਪਾਰਕਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮੌਰਿਸਟਾਊਨ, ਨਿਊ ਜਰਸੀ ਦੇ ਮਿਸ ਡੈਨਾ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹੀ।<ref>Meade 27</ref> ਉਹ 1911 ਵਿੱਚ ਮਿਸ ਡਾਨਾ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਗਰੈਜੁਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite book|title=Dorothy Parker|url=https://archive.org/details/dorothyparker1978kinn|last=Kinney|first=Authur F.|publisher=Twayne Publishers|year=1978|location=Boston|pages=26–27}}</ref> ਉਹ 1913 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਗੁਜ਼ਾਰੇ ਲਈ ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਡਾਂਸ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪਿਆਨੋ ਬਜਾਈ, <ref>{{Cite book|title=Not Much Fun: The Lost Poems of Dorothy Parker|last=Silverstein|first=Stuart Y.|publisher=Scribner|year=1996|isbn=0-7432-1148-0|location=New York|page=13}}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਕਵਿਤਾ ਉੱਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ।   == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|30em}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1967]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਮਰੀਕੀ ਲੇਖਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਮਹਿਲਾ ਕਹਾਣੀਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1893]] go756tkgxy077z9nq0jvqx3katwv47q 0 105293 841716 618909 2026-06-29T21:08:26Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260629)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 841716 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer <!-- for more information see [[:Template:Infobox writer/doc]] --> | name = ਰਾਚੇਲ ਕਾਰਸਨ | image = Rachel-Carson.jpg | caption = ਰਾਚੇਲ ਕਾਰਸਨ, 1940<br />[[United States Fish and Wildlife Service|Fish & Wildlife Service]] employee photo | pseudonym = | birth_name = ਰਾਚੇਲ ਲੂਇਸ ਕਾਰਸਨ | birth_date = {{birth date|1907|05|27|mf=y}} | birth_place = [[ਸਪਰਿੰਗਡੇਲ, ਪੇਨਸੀਲਵਾਨਿਆ]],ਯੂ.ਐਸ | death_date = {{death date and age|1964|04|14|1907|05|27|mf=y}} | death_place = [[ਸਿਲਵਰ ਸਪਰਿੰਗ, ਮੈਰੀਲੈਂਡ]], ਯੂ.ਐਸ. | occupation = [[ਸਮੁੰਦਰੀ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ|ਸਮੁੰਦਰੀ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨੀ]], ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਨਵਾਦੀ | alma_mater = [[ਚਾਥਮ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] <small>([[ਬੈਚੁਲਰ ਆਫ਼ ਆਰਟਸ|ਬੀਏ]])</small>,<br />[[ਜਾਹਨ ਹੋਪਕਿਨਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] <small>([[ਮਾਸਟਰ ਆਫ਼ ਸਾਇੰਸ]])</small> | period = 1937–1964 | genre = [[ਨੇਚਰ ਰਾਈਟਿੰਗ]] | subject = [[ਸਮੁੰਦਰੀ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ]], [[ਵਾਤਾਵਰਨ ਵਿਗਿਆਨ]], [[ਕੀੜੇਮਾਰ ਦਵਾਈ]] | movement = | notableworks = ''[[ਦ ਸੀ ਅਰਾਉਂਡ ਅਸ]]'' (1951)<br />''ਦ ਐਜ ਆਫ਼ ਦ ਸੀ'' (1955)<br />''[[ਸਾਇਲੈਂਟ ਸਪਰਿੰਗ]]'' (1962) | influences = | influenced = | website = }} '''ਰਾਚੇਲ ਲੂਇਸ ਕਾਰਸਨ ('''27 ਮਈ, 1907&nbsp;– 14 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1964) ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨਕ, ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆਵਾਦੀ ਸੀ ਜਿਸਨੇ "ਸਾਇਲੈਂਟ ਸਪਰਿੰਗ" ਨਾਮੀ ਕਿਤਾਬ ਲਿਖੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਲਿਖਤਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਵਾਤਾਵਰਣ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਰਸਨ ਨੇ ਆਪਣਾ ਕੈਰੀਅਰ ਯੂ.ਐਸ. ਬਿਊਰੋ ਆਫ਼ ਫ਼ਿਸ਼ਰਇਜ਼ ਵਿੱਚ ਬਤੌਰ ਇੱਕ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨੀ ਬਣਾਇਆ, ਅਤੇ 1950 ਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੂਰਨ ਲੇਖਕ ਵੀ ਬਣ ਗਈ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ ਤੇ 1951 ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਬਿਕਣ ਵਾਲੀ ਕਿਤਾਬ "ਦ ਸੀਅ ਆਰਾਉਂਡ ਅਸ" ਸੀ ਜਿਸ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਯੂਐਸ ਨੈਸ਼ਨਲ ਬੁੱਕ ਅਵਾਰਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸ਼ਾਲੀ ਲੇਖਕ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ, ਅਤੇ ਵਿੱਤੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਮਿਲੀ। ਉਸਦੀ ਅਗਲੀ ਕਿਤਾਬ "ਦ ਐਜ ਆਫ ਦ ਸੀਅ" ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਪਹਿਲੀ ਕਿਤਾਬ 'ਅੰਡਰ ਦ ਸੀ ਵਿੰਡ' ਦੇ ਮੁੜ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸੰਸਕਰਨ ਵੀ ਵੇਚਣ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਇਹ ਸਮੁੰਦਰੀ ਤਿਕੜੀ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਡੂੰਘਾਈ ਤੱਕ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਹੈ।  == ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਕਾਰਜ == === ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ === [[File:RachelCarsonHomestead.jpg|left|thumb|Carson's childhood home is now preserved as the Rachel Carson Homestead (photo taken November 7, 2009)]] ਰਾਚੇਲ ਕਾਰਸਨ ਦਾ ਜਨਮ 27 ਮਈ, 1907 ਨੂੰ ਪੇਂਸਿਲਵੇਨੀਆ ਦੇ ਸਪਰਿੰਗ ਡੇਲ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇਕ ਪਰਿਵਾਰਕ ਫਾਰਮ, ਜੋ ਪਿਟੱਸਬਰਗ ਤੋਂ ਐਲੇਗੇਨੀ ਰਿਵਰ ਤੱਕ ਸੀ, ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਮਾਰੀਆ ਫ੍ਰਾਇਜ਼ਰ ਦੀ ਅਤੇ ਰੋਬਰਟ ਵਾਰਡਨ ਕਾਰਸਨ, ਇੱਕ ਇੰਸ਼ੋਰੈਂਸ ਸੇਲਸਮੈਨ, ਦੀ ਧੀ ਸੀ।<ref>{{cite web|url=http://www.une.edu/mwwc/research/featured-writers/rachel-l.-carson-collection-1946-1964|title=University of New England — Maine Women Writers Collection — Research — Featured Writers — Rachel L. Carson Collection, 1946–1964|date=|publisher=Une.edu|access-date=2014-08-04}}</ref> ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਬੁਹਤ ਸਮਾਂ 65-ਏਕੜ (26 ਹੈਕਟਰ) ਫਾਰਮ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਇਆ। ਇੱਕ ਆਵੇਦਕ ਪਾਠਕ ਸੀ, ਉਸਨੇ ਅੱਠ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਕਹਾਣੀਆਂ (ਅਕਸਰ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨਾ) ਲਿਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਪਹਿਲੀ ਕਹਾਣੀ 10 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਛੱਪੀ। ਉਹ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸੇਂਟ ਨਿਕੋਲਸ ਮੈਗਜ਼ੀਨ (ਜਿਸਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸਨ), ਬੈਟ੍ਰਿਕਸ ਪੋਟਰ ਦੇ ਕੰਮ ਅਤੇ ਜੀਨ ਸਟ੍ਰੈਟਨ-ਪੌਰਟਰ ਦੇ ਨਾਵਲ, ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਕਿਸ਼ੋਰੀ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਹਰਮਨ ਮੇਲਵਿਲ, ਜੋਸਫ਼ ਕਨਰਾਡ ਅਤੇ ਰਾਬਰਟ ਲੂਈਸ ਸਟਵੇਨਸਨ ਨੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਆਨੰਦ ਮਾਣਿਆ। ਕੁਦਰਤੀ ਸੰਸਾਰ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਸਮੁੰਦਰ, ਉਸ ਦੇ ਪਸੰਦੀਦਾ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਆਮ ਥਰਿੱਡ ਸੀ। ਕਾਰਸਨ ਨੇ 10ਵੀਂ ਜਮਾਤ ਵਿੱਚ ਸਪਰਿੰਗਡੇਲ'ਸ ਦੇ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲਾ ਲਿਆ, ਫਿਰ ਨੇੜਲੇ ਪਾਰਨਾਸੁਸ, ਪੈਨਸਿਲਵੇਨੀਆ ਵਿੱਚ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਪੂਰਾ ਕਰ ਲਿਆ, ਉਸ ਨੇ 1925 ਵਿਚ 45 ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਕਲਾਸ ਵਿੱਚ ਅਵੱਲ ਨੰਬਰ ਤੋਂ ਗ੍ਰੈਜੁਏਸ਼ਨ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ।<ref>{{harvnb|Lear|1997|pp=7–24}}</ref> == ਕਾਰਜਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ == * ''ਅੰਡਰ ਦ ਸੀਅ ਵਿੰਡ'', 1941, Simon & Schuster, Penguin Group, 1996, {{ISBN|0-14-025380-7}}0-14-025380-7 * {{cite web|url=http://digitalcommons.unl.edu/usfwspubs/6/|title=Fishes of the Middle West|year=1943|publisher=United States Government Printing Office|format=PDF}} * {{cite web|url=http://digitalcommons.unl.edu/usfwspubs/3/|title=Fish and Shellfish of the Middle Atlantic Coast|year=1945|publisher=United States Government Printing Office|format=PDF}} * {{cite web|url=http://digitalcommons.unl.edu/usfwspubs/1/|title=Chincoteague: A National Wildlife Refuge|year=1947|publisher=United States Government Printing Office|format=PDF}} * {{cite web|url=http://digitalcommons.unl.edu/usfwspubs/5/|title=Mattamuskeet: A National Wildlife Refuge|year=1947|publisher=United States Government Printing Office|format=PDF}} * {{cite web|url=http://digitalcommons.unl.edu/usfwspubs/4/|title=Parker River: A National Wildlife Refuge|year=1947|publisher=United States Government Printing Office|format=PDF}} * {{cite web|url=http://digitalcommons.unl.edu/usfwspubs/2/|title=Bear River: A National Wildlife Refuge|year=1950|publisher=United States Government Printing Office|format=PDF}} (with Vanez T. Wilson) * ''The Sea Around Us'', Oxford University Press, 1951; Oxford University Press, 1991, {{ISBN|0-19-506997-8}}0-19-506997-8 * ''The Edge of the Sea'', Houghton Mifflin 1955; Mariner Books, 1998, {{ISBN|0-395-92496-0}}0-395-92496-0 * ''Silent Spring'', Houghton Mifflin, 1962; Mariner Books, 2002, {{ISBN|0-618-24906-0}}0-618-24906-0 ** ''Silent Spring'' initially appeared serialized in three parts in the June 16, June 23, and June 30, 1962 issues of ''The New Yorker'' magazine * ''The Sense of Wonder'', 1965, HarperCollins, 1998: {{ISBN|0-06-757520-X}}0-06-757520-X published posthumously * ''Always, Rachel: The Letters of Rachel Carson and Dorothy Freeman 1952–1964 An Intimate Portrait of a Remarkable Friendship'', Beacon Press, 1995, {{ISBN|0-8070-7010-6}}0-8070-7010-6 edited by Martha Freeman (granddaughter of Dorothy Freeman) * ''Lost Woods: The Discovered Writing of Rachel Carson'', Beacon Press, 1998, {{ISBN|0-8070-8547-2}}0-8070-8547-2 * ''Bedrock: Writers on the Wonders of Geology'', edited by Lauret E. Savoy, Eldridge M. Moores, and Judith E. Moores, Trinity University Press, 2006, {{ISBN|1-59534-022-X}}1-59534-022-X == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * [[ਵਾਤਾਵਰਨਵਾਦੀ]] * [[ਵਾਤਾਵਰਨ ਵਿਗਿਆਨ]] * [[ਰਾਚੇਲ ਕਾਰਸਨ ਗ੍ਰੀਨਵੇ]] (ਸੈਂਟਰਲ ਮੈਰੀਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਟ੍ਰੈੱਲ)<br /> * [[ਸਾਇਲੈਂਟ ਸਪਰਿੰਗ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ]] * [[ਵੁਮੈਨ ਐਂਡ ਦ ਇਨਵਾਇਰਮੈਂਟ]] == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} === ਕਾਰਜੀ ਹਵਾਲੇ === * {{Cite book|title=Silent Spring|url=https://archive.org/details/silentspring0000rach_i3j5|last=Carson|first=Rachel|publisher=Houghton Mifflin|year=1962|ref=harv}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/?id=MNjaAAAAMAAJ|title=The Recurring Silent Spring|last=Hynes|first=H. Patricia|publisher=Pergamon Press|year=1989|isbn=0-08-037117-5|series=Athene series|location=New York|ref=harv}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/?id=2kDGQgAACAAJ|title=Rachel Carson: Witness for Nature|last=Lear|first=Linda|publisher=Henry Holt|year=1997|isbn=0-8050-3428-5|location=New York|ref=harv}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/?id=SOSD4PFchmsC|title=The Gentle Subversive: Rachel Carson, Silent Spring, and the Rise of the Environmental Movement|last=Lytle|first=Mark Hamilton|publisher=Oxford University Press|year=2007|isbn=0-19-517246-9|location=New York|ref=harv}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/?id=MFWFjvY90PgC|title=What a Book Can Do: The Publication and Reception of Silent Spring|last=Murphy|first=Priscilla Coit|publisher=University of Massachusetts Press|year=2005|isbn=978-1-55849-582-1|location=Amherst|ref=harv}} == ਇਹ ਵੀ ਪੜ੍ਹੋ == * {{Cite book|url=https://books.google.com/?id=VIkcZTSh7skC|title=The House of Life: Rachel Carson at Work|last=Brooks, Paul|publisher=Houghton Mifflin|year=1972|isbn=0-395-13517-6}} This book is a personal memoir by Carson's Houghton Mifflin editor and close friend Paul Brooks. [https://web.archive.org/web/20140714162055/http://www.walden.org/Library/Special_Collections/Brooks Brooks' papers] are housed at the Thoreau Institute at Walden Woods Library. * {{Cite book|title=Forcing the Spring: The Transformation of the American Environmental Movement|last=Gottlieb, Robert|publisher=Island Press|year=2005|isbn=978-1559638326|location=Washington D.C.}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/?id=pBwVPwAACAAJ|title=Rachel Carson: Biologist and Author|last=Jezer, Marty|publisher=Chelsea House Publications|year=1988|isbn=1-55546-646-X|series=American women of achievement|author-link=Martin Jezer}} * {{Cite book|title=First Along the River. Maryland|last=Kline|first=B|publisher=Rowma & Littlefield}} * Lepore, Jill, "The Shore Bird: Rachel Carson and the rising of the seas", ''The New Yorker, 26 March 2018, pp. 64–66, 68–72.'' * {{Cite book|title=Chemical fallout: Rachel Carson's Silent Spring, Radioactive Fallout, and the Environmental Movement.|last=Lutts|first=R|publisher=Environmental Review|year=1985}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/?id=VNXapJVwbC0C|title=Courage for the Earth: Writers, Scientists, and Activists Celebrate the Life and Writing of Rachel Carson|publisher=Mariner Books|year=2007|isbn=0-618-87276-0|editor-last=Matthiessen, Peter|editor-link=Peter Matthiessen}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/?id=awR4kJrhQK0C|title=Rachel Carson: Legacy and Challenge|last=Moore, Kathleen Dean|last2=Sideris, Lisa H.|publisher=[[SUNY Press]]|year=2008|isbn=0-7914-7471-2|location=[[Albany, New York]]}} * {{Cite book|title=Rachel Carson: A Biography|url=https://archive.org/details/rachelcarsonbiog0000quar|last=Quaratiello, Arlene|publisher=Prometheus|year=2010|isbn=978-1-61614-187-5|location=[[Amherst, New York]]}} * {{Cite journal|last=Sideris, Lisa H.|date=Fall–Winter 2009|title=Fact and Fiction, Fear and Wonder: The Legacy of Rachel Carson|journal=Soundings|volume=91|issue=3–4|pages=335–69|jstor=41179228}} * {{Cite book|title=On a Farther Shore: The Life and Legacy of Rachel Carson|url=https://archive.org/details/onfarthershoreli0000soud_k2g9|last=Souder|first=William|publisher=[[Crown Publishing Group|Crown Publishers]]|year=2012|isbn=978-0-307-46220-6|location=New York,&nbsp;NY}} == ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ == * ''American Experience'' [http://www.pbs.org/wgbh/americanexperience/films/rachel-carson/ documentary about Rachel Carson] * [[hdl:10079/fa/beinecke.carson|Rachel Carson Papers]]. Yale Collection of American Literature, Beinecke Rare Book and Manuscript Library, Yale University. * {{FadedPage|id=Carson, Rachel|name=Rachel Carson|author=yes}}Faded Page{{FadedPage|id=Carson, Rachel|name=Rachel Carson|author=yes}} * {{worldcat id|id=lccn-n50-35129}} * [https://web.archive.org/web/20040803170226/http://www.mindfully.org/Pesticide/Rachel-Carson-Silent-Spring.htm ''New York Times'' obituary] * [https://web.archive.org/web/20140714162055/http://www.walden.org/Library/Special_Collections/Brooks The Paul Brooks Collection at the Thoreau Institute at Walden Woods] * [http://www.rachelcarson.org/ RachelCarson.org]&nbsp;— Web site by Carson biographer Linda J. Lear * [http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,990622,00.html ''Time'', Mar. 29, 1999, Environmentalist RACHEL CARSON] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110119181626/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,990622,00.html |date=2011-01-19 }} * Koehn, Nancy, [https://www.nytimes.com/2012/10/28/business/rachel-carsons-lessons-50-years-after-silent-spring.html?pagewanted=all "From Calm Leadership, Lasting Change"], ''[[ਨਿਊਯਾਰਕ ਟਾਈਮਜ਼|The New York Times]],'' October 27, 2012. * [https://www.pbs.org/moyers/journal/09212007/profile.html Revisiting Rachel Carson]&nbsp;— Bill Moyer's Journal, PBS.org, 9-21-2007 * [https://www.pbs.org/moyers/journal/09212007/profile3.html "A Sense of Wonder"]&nbsp;— two-act play about Carson, written and performed by Kaiulani Lee, based on posthumous work of the same name * {{YouTube|isoJxPZH1LQ|Clip of Bill Moyers television on Lee's one woman show|title=Clip of Bill Moyers television on Lee's one woman show|id=isoJxPZH1LQ}} * [http://www.montgomeryparks.org/PPSD/ParkTrails/trails_MAPS/Rachel_Carson_Greenway_trails.shtm The Rachel Carson Greenway Trail] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100613091102/http://montgomeryparks.org/PPSD/ParkTrails/trails_MAPS/Rachel_Carson_Greenway_trails.shtm |date=2010-06-13 }} in Montgomery County, Maryland * [https://books.google.com/books?id=diEDAAAAMBAJ&pg=RA1-PA14&dq=popular+science+1951+why+our+winters&hl=en&ei=9ALETJujGcf_nAe9r73xCQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCoQ6AEwAA#v=onepage&q=popular%20science%201951%20why%20our%20winters&f=true "Why Our Winters Are Getting Warmer", November 1951, ''Popular Science'']&nbsp;— early article by Rachel Carson about how the ocean's currents affect climate (excerpt from her 1951 book, ''The Sea Around Us''). * [http://moviemorlocks.com/2011/02/20/rachel-l-carson-as-interpreted-by-irwin-allen/ (Rachel L. Carson as Interpreted by Irwin Allen&nbsp;— TCM Movie Morlocks on THE SEA AROUND US)]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://web.archive.org/web/20130616234117/http://knowledgenetwork.alumni.msu.edu/msu-museum/silentspring.html Silent Spring, A Visual History] curated by the Michigan State University Museum * Michals, Debra. [https://www.nwhm.org/education-resources/biographies/rachel-carson "Rachel Carson"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180124071545/https://www.nwhm.org/education-resources/biographies/rachel-carson |date=2018-01-24 }}. National Women's History Museum. 2015. '''ਕਾਰਸਨ-ਸੰਬੰਧੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ''' * ਦ ਰਾਚੇਲ ਕਾਰਸਨ ਹੋਮਸਟੀਡ  * ਸਾਇਲੈਂਟ ਸਪਰਿੰਗ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ * ਰਾਚੇਲ ਕਾਰਸਨ ਟਰੇਲਸ ਕਾਨਸਰਵੰਸੀ * ਰਾਚੇਲ ਕਾਰਸਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1907]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1964]] 30kqwkd9b92epl8fgi39g6qy15ozzml 0 105330 841776 677718 2026-06-29T22:32:36Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260629)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 841776 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist <!-- See Wikipedia:WikiProject_Musicians --> | name = ਪੱਟੀ ਸਮਿਥ | image = File:Patti Smith performing in Finland, 2007.jpg | caption = ਸਮਿਥ ਪ੍ਰੋਵਿੰਸਸੀਰੌਕ ਫੈਸਟੀਵਲ, ਫਿਨਲੈਂਡ ਵਿੱਖੇ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਜੂਨ 2007 | landscape = ਹਾਂ | background = ਸੋਲੋ_ਸਿੰਗਰ | birth_name = ਪੈਟ੍ਰਿਕਾ ਲੀ ਸਮਿਥ | birth_date = {{Birth date and age|1946|12|30|mf=yes}} | birth_place = [[ਸ਼ਿਕਾਗੋ]], [[ਇਲੀਨੋਇਸ]], ਯੂ.ਐਸ. | origin = [[ਡਿਪਟਫੋਰਡ ਟਾਉਨਸ਼ਿਪ, ਨਿਊ ਜਰਸੀ]], ਯੂ.ਐਸ | instrument = {{flatlist| * ਵੋਕਲ * ਗਿਟਾਰ * ਕਲਰੀਨੈਟ }} | genre = {{flatlist| * [[ਪੰਕ ਰੌਕ]]<ref name="Allmusic bio"/> * [[ਆਰਟ ਪੰਕ]]<ref>{{cite web|url=http://www.pastemagazine.com/articles/2007/03/patti-smith-land-horses-land-of-a-thousand-dances-la-mer-de.html|title=Patti Smith – Land: Horses/Land Of A Thousand Dances/La Mer (De)|work=[[Paste (magazine)|Paste]]|accessdate=October 28, 2015|archive-date=ਦਸੰਬਰ 22, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222103342/http://www.pastemagazine.com/articles/2007/03/patti-smith-land-horses-land-of-a-thousand-dances-la-mer-de.html|url-status=dead}}</ref> * [[ਪ੍ਰੋਟੋ-ਪੰਕ]]<ref>{{cite web|url=http://www.avclub.com/article/60-minutes-music-sum-art-punk-pioneers-wire-219113|title=60 minutes of music that sum up art-punk pioneers Wire|publisher=[[The A.V. Club]]|date=May 28, 2015|accessdate=October 28, 2015|author=Murray, Noel}}</ref> * [[ਆਰਟ ਰੌਕ]]<ref>{{cite book|author=Lucy O'Brien|title=She Bop II: The Definitive History of Women in Rock, Pop and Soul|url=https://books.google.com/books?id=AZ4L0Pv7QwUC&pg=PA118|date=October 16, 2003|publisher=A&C Black|isbn=978-0-8264-3529-3|page=118}}</ref>}} | occupation = {{flatlist| * ਗਾਇਕ-ਗੀਤਕਾਰ * ਲੇਖਕ * ਵਿਜ਼ੁਅਲ ਆਰਟਿਸਟ * ਲੇਖਕ }} | years_active = 1971–ਵਰਤਮਾਨ | label = {{flatlist| * [[ਅਰਿਸਤਾ ਰਿਕਾਰਡ|ਅਰਿਸਤਾ]] * [[ਕੋਲੰਬੀਆ ਰਿਕਾਰਡ Records|ਕੋਲੰਬੀਆ]] }} | associated_acts= {{flatlist| * [[ਟੋਮ ਵੇਰਲਾਇਨ]] * [[ਬਲੂ ਓਇਸਟਰ ਕਲਟ]]}} | website = {{URL|pattismith.net}} }} '''ਪੈਟ੍ਰਿਕਾ ਲੀ ਸਮਿਥ''' (ਜਨਮ 30 ਦਸੰਬਰ, 1946)<ref name="bockris">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=DM813EFRYcoC&pg=PA19|title=Patti Smith: an unauthorized biography|last=Bockris|first=Victor|last2=Bayley|first2=Roberta|publisher=Simon and Schuster|year=1999|isbn=978-0-684-82363-8|page=19}} </ref> ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਗਾਇਕ-ਗੀਤਕਾਰ, [[ਕਵੀ]], ਅਤੇ ਵਿਜ਼ੁਅਲ ਕਲਾਕਾਰ ਹੈ ਜੋ 1975 ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਐਲਬਮ "ਹੋਰਸਿਸ" ਨਾਲ ਨਿਊ ਯਾਰਕ ਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਪੰਕ ਰੌਕ ਅੰਦੋਲਨ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹਿੱਸਾ ਬਣੀ।<ref name="Allmusic bio">{{cite web|url={{Allmusic|class=artist|id=p126485|pure_url=yes}}|title=Patti Smith > Biography|last=Huey|first=Steve|publisher=[[AllMusic]]|accessdate=April 18, 2009}}</ref> "ਪੰਕ ਕਵੀ ਵਿਜੇਤਾ" ਵਜੋਂ ਬੁਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, "ਸਮਿਥ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਰੌਕ ਅਤੇ ਕਾਵਿ ਨਾਲ ਜੁੜੀ। ਉਸਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗਾਣਾ "ਬਿਕੌਜ਼ ਦ ਨਾਈਟ" ਹੈ, ਜਿਸਨੇ ਬਰੂਸ ਸਪ੍ਰਿੰਗਸਟਨ ਨਾਲ ਸਹਿ-ਲਿਖਿਆ ਸੀ।ਇਹ 1978 ਵਿੱਚ ਬਿਲਬੋਰਡ ਹੋਸਟ 100 ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਤੇ ਨੰਬਰ 13 ਤੱਕ ਅਤੇ ਯੂ.ਕੇ ਵਿੱਚ ਨੰਬਰ ਪੰਜ ਉੱਪਰ ਪਹੁੰਚੀ ਸੀ। 2005 ਵਿੱਚ, ਫਰਾਂਸ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਮੰਤਰਾਲੇ ਨੇ ਸਮਿਥ ਨੂੰ ਆਰਡਰ ਡੇਅ ਆਰਟਸ ਐਟ ਡੇਸ ਲੈਟਰੇਸ ਦੇ ਕਮਾਂਡਰ ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।<ref name="Ordre">{{cite web|url=http://www.culture.gouv.fr/culture/actualites/conferen/donnedieu/patti_smith.html|title=Remise des insignes de Commandeur dans l'Ordre des Arts et des Lettres à Patti Smith "Solidays"|date=July 10, 2005|publisher=[[Minister of Culture (France)|French Ministry of Culture]]|location=Paris|language=French|accessdate=April 18, 2009}}</ref> 2007 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੂੰ ਰੈਕ ਐਂਡ ਰੋਲ ਹਾਲ ਆਫ ਫੇਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="R&R hall">{{cite web|url=http://www.rockhall.com/inductees/patti-smith|title=Patti Smith profile|year=2007|publisher=[[Rock and Roll Hall of Fame]]|location=Cleveland, Ohio|accessdate=April 18, 2009}}</ref> 17 ਨੰਵਬਰ, 2010 ਨੂੰ, ਉਸਨੂੰ ਉਸਦੇ ਸੰਸਮਰਨ "ਜਸਟ ਕਿਡਸ" ਲਈ "ਨੈਸ਼ਨਲ ਬੁੱਕ ਅਵਾਰਡ" ਮਿਲਿਆ। ਕਿਤਾਬ ਨੇ ਇੱਕ ਵਾਅਦਾ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਜੋ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁਰਾਣੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਰੂਮਮੇਟ ਅਤੇ ਸਾਥੀ ਰੌਬਰਟ ਮੈਪਲੇਥੋਰਪੇ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਸੀ।ਉਸਨੂੰ ਦਸੰਬਰ 2010 ਨੂੰ, "ਰੋਲਿੰਗ ਸਟੋਨ" ਮੈਗਜ਼ੀਨ'ਸ ਦੀ "100 ਮਹਾਨ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ" ਵਿੱਚ 47ਵੇਂ ਨੰਬਰ ਉੱਪਰ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ<ref>{{Cite web|url=https://www.rollingstone.com/music/lists/100-greatest-artists-of-all-time-19691231/patti-smith-20110420|title=Patti Smith &#124; 100 Greatest Artists|date=December 2, 2010|website=[[Rolling Stone]]|access-date=September 4, 2016|archive-date=ਜੂਨ 12, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180612184718/https://www.rollingstone.com/music/lists/100-greatest-artists-of-all-time-19691231/patti-smith-20110420|dead-url=yes}}</ref> ਅਤੇ 2011 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਪੋਲਰ ਸੰਗੀਤ ਪੁਰਸਕਾਰ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। == ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਕੈਰੀਅਰ == === 1946–1967: ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ === ਪੈਟ੍ਰਿਕਾ ਲੀ ਸਮਿਥ ਦਾ ਜਨਮ [[ਸ਼ਿਕਾਗੋ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਉਸਦੇ ਮਾਤਾ ਪਿਤਾ ਬੇਵਰਲੀ ਸਮਿਥ, ਇੱਕ ਜੈਜ਼ ਗਾਇਕਾ ਜੋ ਵੇਟਰ ਬਣ ਗਈ, ਅਤੇ ਗ੍ਰਾਂਟ ਸਮਿਥ, ਜੋ ਇਕ ਹਨੀਵੈੱਲ ਪਲਾਂਟ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਕੈਨਿਕ, ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=https://www.rollingstone.com/music/news/patti-smith-plays-messenger-20020920|title=Patti Smith Plays "Messenger"|last=Margolis|first=Lynn|date=September 20, 2002|work=Rolling Stone|access-date=2017-09-24|archive-date=2017-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20170924092722/http://www.rollingstone.com/music/news/patti-smith-plays-messenger-20020920|dead-url=yes}}</ref> ਉਸਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਆਇਰਿਸ਼ ਵੰਸ਼ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸੀ<ref>{{Cite book|title=Just Kids|url=https://archive.org/details/justkids0000smit|last=Smith|first=Patti|date=2010|publisher=Harper Collins|isbn=978-0-06-200844-2|edition=EPub|page=[https://archive.org/details/justkids0000smit/page/13 13]}}</ref> ਅਤੇ ਪੱਟੀ ਚਾਰ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸੀ। ਚਾਰ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਸਮਿਥ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਸ਼ਿਕਾਗੋ ਤੋਂ ਜਰਮਨਟਾਉਨ ਨੇਬਰਹੁੱਡ ਆਫ਼ ਫਿਲਾਡੇਲਫਿਆ ਚੱਲਾ ਗਿਆ,<ref>''1957: a childhood on fire, The Independent, April 28, 2012, in ''Radar'' section, with extract from ''Woolgathering'' by Patti Smith.''</ref> ਉਸਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਪਿਟਮੈਨ, ਨਿਊਜਰਸੀ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ,<ref>{{Cite web|url=http://www.oceanstar.com/patti/intervus/751229nw.htm|title=patti smith: interview w/ _newsweek_ 12/19/75|date=December 29, 1975|publisher=Oceanstar.com|access-date=September 4, 2016}}</ref> ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਡੇਪਟਫੋਰਡ ਟਾਉਨਸ਼ਿਪ, ਨਿਊ ਜਰਸੀ, ਦੇ ਵੁੱਡਬਰੀ ਗਾਰਡਨਸ ਸੈਕਸ਼ਨ ਚਲਾ ਗਿਆ।<ref name="Arista bio">{{Cite web|url=http://www.aristarec.com/psmith/smithbio.html|title=Patti Smith – Biography. "Three chord rock merged with the power of the word"|date=June 1996|publisher=[[Arista Records]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20080611145837/http://www.aristarec.com/psmith/smithbio.html|archive-date=June 11, 2008|access-date=April 19, 2009}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=950CE0D81031F932A25751C1A9639C8B63&scp=1&sq=%22patti+smith%22+deptford&st=nyt|title=Patti Smith, New Jersey's Truest Rock-Poet|last=LaGorce|first=Tammy|date=December 11, 2005|work=[[The New York Times]]|access-date=July 20, 2010|location=New York City|quote=But of all the ways to know Patti Smith, few people, including Ms. Smith, would think to embrace her as Deptford ramonesproudest export.}}</ref> === 1974–1979: ਪੱਟੀ ਸਮਿਥ ਗਰੁੱਪ === [[ਤਸਵੀਰ:Patti_Smith.jpg|thumb|ਸਮਿਥ ਕਾਰਨਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਦੌਰਾਨ, 1978]] 1974 ਵਿੱਚ, ਪੱਟੀ ਸਮਿਥ ਨੇ ਰੌਕ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ, ਸ਼ੁਰੂਆਤ [[ਗਿਟਾਰ|ਗਿਟਾਰਿਸਟ]], ਬਸਿਸਟ ਅਤੇ ਰੌਕ ਆਰਚੀਵਿਸਟ "ਲੇਨੀ ਕਾਈ" ਨਾਲ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਹ ਬੈਂਡ ਗਿਟਾਰਇਸਟ ਇਵਾਨ ਕਰਾਲ, ਡ੍ਰਮਸ ਲਈ ਜੇ ਡੀ ਦੌਹ੍ਰਤੀ ਅਤੇ ਪਿਆਨੋ ਵਜਾਉਣ ਵਾਲਾ ਰਿਚਰਡ ਸੋਹਲ ਨਾਲ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਇਆ। ਕਰਾਲ ਇੱਕ [[ਚੈਕੋਸਲਵਾਕੀਆ]] ਤੋਂ ਆਈ ਇੱਕ ਰਿਫ਼ਊਜ਼ੀ ਸੀ ਜੋ 1966 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਮਾਤਾ ਪਿਤਾ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਚਲੀ ਗਈ ਸੀ ਜੋ ਕੂਟਨੀਤਕ ਸਨ। <ref name="Moore">Moore, Thurston, [http://bombsite.com/issues/54/articles/1928 "Patti Smith"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120203135406/http://bombsite.com/issues/54/articles/1928 |date=2012-02-03 }}, ''[//en.wikipedia.org/wiki/BOMB_Magazine BOMB Magazine]'' Winter, 1996. Retrieved July 18, 2012.</ref> [[ਤਸਵੀਰ:Patti_Smith_in_Rosengrten_1978.jpg|right|thumb|ਸਮਿਥ ਆਪਣੇ ਗਰੁੱਪ ਪੱਟੀ ਸਮਿਥ ਨਾਲ ਜਰਮਨੀ ਵਿਖੇ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ, 1978]] ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸੇ ਸਾਲ, ਉਸਨੇ ਰੇ ਮੈਨਜ਼ਰੇਕ ਦੀ 'ਦ ਹੋਲ ਥਿੰਗ ਸਟਾਰਟੀਡ ਵਿਦ ਰਾਕ ਐਂਡ ਰੋਲ ਨਾਓ ਇਟ'ਸ ਆਉਟ ਆਫ ਕੰਟਰੋਲ" ਐਲਬਮ ਵਿਚੋਂ "ਆਈ ਵੇਕ ਅਪ ਸਕਰੀਮਿੰਗ" ਉੱਤੇ ਕਵਿਤਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ।  == ਬੈਂਡ ਮੈਂਬਰ == ; ਵਰਤਮਾਨਿਕ * ਪੱਟੀ ਸਮਿਥ – ਵੋਕਲ<small>, [[ਗਿਟਾਰ]] (1974–1979, 1988, 1996–ਵਰਤਮਾਨ)</small> * ਲੇਨੀ ਕੇ – ਗਿਟਾਰ<small> (1974–1979, 1996–ਵਰਤਮਾਨ)</small> * ਜੈਕ ਪੇਟ੍ਰੁਜ਼ੇਲੀ – ਗਿਟਾਰ<small> (2006–ਵਰਤਮਾਨ)</small> * ਟੋਨੀ ਸ਼ਨਾਹਨ – ਬਾਸ<small>, ਕੀਅਬੋਰਡਸ (1996–ਵਰਤਮਾਨ)</small> * ਜੇ ਡੀ ਦੌਹਰਤੀ – ਡਰਮਸ<small> (1975–1979, 1988, 1996–ਵਰਤਮਾਨ)</small> ; ਸਾਬਕਾ * ਰਿਚਰਡ ਸੋਹਲ – <small>ਕੀਅਬੋਰਡਸ (1974–1977, 1979, 1988; died 1990)</small> * ਇਵਾਨ ਕਰਾਲ– ਬਾਸ<small> (1975–1979)</small> * ਬਰੂਸ ਬ੍ਰੋਡੀ – <small>ਕੀਅਬੋਰਡਸ (1977–1978)</small> * ਫ੍ਰੇਡ "ਸੋਨਿਕ" ਸਮਿਥ – ਗਿਟਾਰ<small> (1988; died 1994)</small> * ਕਾਸਿਮ ਸੁਲਤਨ– ਬਾਸ<small> (1988)</small> * ਓਲਿਵਰ ਰੇ – ਗਿਟਾਰ<small> (1996–2005)</small> == ਡਿਸਕੋਗ੍ਰਾਫੀ == ; ਸਟੂਡਿਓ ਐਲਬਮ * ''ਹੋਰਸਿਸ'' (1975) * ''ਰੇਡੀਓ ਇਥੀਪਿਓ'' (1976) * ''ਈਸਟਰ'' (1978) * ''ਵੇਅਵ'' (1979) * ''ਡ੍ਰੀਮ ਆਫ਼ ਲਾਇਫ਼'' (1988) * ''ਗੋਨ ਅਗੈਨ'' (1996) * ''ਪੀਸ ਐਂਡ ਨੌਇਸ'' (1997) * ''ਗੰਗ ਹੋ'' (2000) * ''ਟ੍ਰਾਮਪਿਨ''' (2004) * ''ਟਵੈਲਵ'' (2007) * ''ਬੰਗਾ ''(2012) == ਕਿਤਾਬਾਂ == {{div col|colwidth=25em}} * ''[[ਸੈਵੰਥ ਹੈਵਨ (ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਿਹ)|ਸੈਵੰਥ ਹੈਵਨ]]'' <small>(1972)</small> * ''[[ਅਰਲੀ ਮਾਰਨਿੰਗ ਡ੍ਰੀਮ]]'' <small>(1972)</small> * ''[[ਏ ਯੂਜ਼ਲੈਸ ਡੈਥ]]'' <small>(1972)</small> * ''[[ਵਿੱਟ (ਕਿਤਾਬ)|ਵਿੱਟ]]'' <small>(1973)</small> * ''ਦ ਨਾਇਟ'' <small>(1976) ਟੋਮ ਵੇਰਲਾਇਨ ਨਾਲ ਕਵਿਤਾਵਾਂ </small> * ''[[ਹਾ! ਹਾ! ਹੋਉਦਿਨੀ!]]'' <small>(1977)</small> * ''[[ਬਾਬੇਲ (ਕਿਤਾਬ)|ਬਾਬੇਲ]]'' <small>(1978)</small> * ''[[ਵੁਲਗੈਦਰਿੰਗ]]'' <small>(1992)</small> * ''[[ਅਰਲੀ ਵਰਕ]]'' <small>(1994)</small> * ''[[ਦ ਕੋਰਲ ਸੀ (ਕਿਤਾਬ)|ਦ ਕੋਰਲ ਸੀ]]'' <small>(1996)</small> * ''[[ਪੱਟੀ ਸਮਿਥ ਕੰਪਲੀਟ]]'' <small>(1998)</small> * ''[[ਸਟ੍ਰੇਨਜ ਮੈਸੇਨਜਰ]]'' <small>(2003)</small> * ''ਲੈਂਡ 250'' <small>(2008)</small> * ''ਟ੍ਰੋਇਸ'' <small>(2008)</small> * ''[[ਜਸਟ ਕਿਡਸ]]'' <small>(2010)</small> * ''[[ਐਮ ਟ੍ਰੇਨ (ਕਿਤਾਬ)|ਐਮ ਟ੍ਰੇਨ]]'' <small>(2015)</small><ref name=MTrain>Ulin, David L. "[http://www.latimes.com/books/la-ca-jc-patti-smith-20151004-story.html Review: Patti Smith's ''M Train'' reckons with life, while ''Collected Lyrics'' shows her living energy as words]", ''[[Los Angeles Times]]'', October 1, 2015. Retrieved October 7, 2015.</ref> * ''[[ਡਿਵੋਸਸ਼ਨ (ਪੱਟੀ ਸਮਿਥ ਬੁੱਕ)]]'' <small>(2017)</small><ref>{{Cite book |title=Devotion |url=https://yalebooks.yale.edu/book/9780300218626/devotion |series=Why I Write |location=New Haven, Conn. |publisher=Yale University Press |year=2017 |isbn=9780300218626 |oclc=989978146}} {{Google Books |id=Xym7AQAACAAJ |title=Devotion</ref> {{div col end}} == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|30em}} == ਇਹ ਪੜ੍ਹੋ == == ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ == * {{ਦਫ਼ਤਰੀ ਵੈੱਬਸਾਈਟ}} * {{Allmusic|class=artist|id=p126485}}AllMusic * {{IMDb name|0005446}} * {{Charlie Rose view|3114}}''Charlie Rose'' * {{Dmoz|Arts/Music/Bands_and_Artists/S/Sm/Smith,_Patti}}DMOZ{{Dmoz|Arts/Music/Bands_and_Artists/S/Sm/Smith,_Patti}} * [http://channel.louisiana.dk/video/patti-smith-i-will-always-live-peter-pan I Will Always Live Like Peter Pan.] 70 min interview from the Louisiana Literature festival 2012. Video by Louisiana Channel. * [http://channel.louisiana.dk/video/patti-smith-advice-young Patti Smith: Advice to the young.] Filmed at Louisiana Literature festival 2012. Video interview by Louisiana Channel. * [http://channel.louisiana.dk/video/patti-smith-first-encounters-robert-mapplethorpe Patti Smith: First encounters with Robert Mapplethorpe.] Filmed at Louisiana Literature festival 2012. Video interview by Louisiana Channel. [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1946]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] 1xkwdx6l26ze4hj0vonogd5jolygomk 0 106391 841653 615597 2026-06-29T19:28:11Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260629)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 841653 wikitext text/x-wiki '''ਪ੍ਰੈਗਮੈਟਿਜ਼ਮ''' ਇੱਕ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ 1870 ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਸੀ।<ref name="Stanford 2013">{{cite book|url=http://plato.stanford.edu/entries/pragmatism/|title=Pragmatism|author1=|author2=|date=13 September 2013|publisher=|isbn=|pages=|accessdate=13 September 2013}}</ref> ਇਸ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਅਕਸਰ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕਾਂ ਵਿਲੀਅਮ ਜੇਮਸ, ਜੌਨ ਡੇਵੀ ਅਤੇ ਚਾਰਲਸ ਸੈਂਡਰਜ਼ ਪਅਰਸ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਅਰਸ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰੈਗਮੈਟਿਕ ਮੈਗਜ਼ਿਮ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ: "ਆਪਣੀ ਧਾਰਨਾ ਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਵਿਵਹਾਰਕ ਸਿਟਿਆਂ ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰੋ, ਫਿਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਿਟਿਆਂ ਦੀ ਤੁਹਾਡੀ ਧਾਰਨਾ ਹੀ ਵਸਤ ਦੀ ਤੁਹਾਡੀ ਸਮੁਚੀ ਧਾਰਨਾ ਹੈ।"<ref name="Peirce1878">Peirce, C. S. (1878), "[[wikisource:How to Make Our Ideas Clear|How to Make Our Ideas Clear]]", ''Popular Science Monthly'', v. 12, 286–302. Reprinted often, including ''Collected Papers'' v. 5, paragraphs 388–410 and ''Essential Peirce'' v. 1, 124–41. See end of §II for the pragmatic maxim. See third and fourth paragraphs in §IV for the discoverability of truth and the real by sufficient investigation.</ref> ਪ੍ਰੈਗਮੈਟਿਜ਼ਮ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ, ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਸੁਲਝਾਉਣ ਅਤੇ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਔਜਾਰ ਜਾਂ ਸੰਦ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਕਾਰਜ ਅਸਲੀਅਤ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਨਾ, ਮੁੜ-ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਜਾਂ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬਤ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref name="Project Gutenberg (2015)">{{cite book|url=http://www.gutenberg.org/files/5117/5117-h/5117-h.htm|title=The Meaning of Truth|author1=William James|author2=|date=1909|publisher=|isbn=|pages=|accessdate=5 March 2015}}</ref> ਪ੍ਰੈਗਮੈਟਿਸਟ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਵਿਸ਼ਿਆਂ - ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਗਿਆਨ, ਭਾਸ਼ਾ, ਸੰਕਲਪਾਂ, ਅਰਥ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ - ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਅਮਲੀ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਸਫਲਤਾਵਾਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦੇਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰੈਗਮੈਟਿਜ਼ਮ ਦਾ ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ "ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕਾਰਜਾਂ ਦੁਆਰਾ ਮਨੁੱਖੀ ਤਜ਼ਰਬਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਅਸਲ ਪਰਖ ਕਰਨ ਦੁਆਰਾ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰੈਕਟੀਕਲ ਵਰਤੋਂ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।"<ref name=":0">{{Cite book|title=Philosophical, Ideological, and Theoretical Perspectives On Education|url=https://archive.org/details/philosophicalide0000gute|last=Gutek|first=Gerald|publisher=Pearson|year=2014|isbn=978-0-13-285238-8|location=New Jersey|pages=[https://archive.org/details/philosophicalide0000gute/page/76 76],100}}</ref> ਪ੍ਰੈਗਮੈਟਿਜ਼ਮ ਇੱਕ "ਬਦਲ ਰਹੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਤੇ ਫ਼ੋਕਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਨਾ ਕਿ ਅਬਦਲ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਤੇ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦੀ, ਯਥਾਰਥਵਾਦੀ ਅਤੇ ਥੋਮਵਾਦੀ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।"<ref name=":0" /> == ਆਰੰਭ == [[ਤਸਵੀਰ:Charles_Sanders_Peirce_theb3558.jpg|right|thumb|Charles Peirce (<span class="IPA nopopups noexcerpt">/<span title="'p' in 'pie'">p</span><span title="/ɜːr/: 'ur' in 'fur'">ɜːr</span><span title="'s' in 'sigh'">s</span>/</span>{{IPAc-en|p|ɜːr|s}} like "purse"): the American polymath who first identified pragmatism]] 1870 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਦਾਰਸ਼ਨਕ ਲਹਿਰ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰੈਗਮੈਟਿਜ਼ਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋਈ। ਚਾਰਲਸ ਸੈਂਡਰਜ਼ ਪਅਰਸ (ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪ੍ਰੈਗਮੈਟਿਕ ਮੈਕਜ਼ਿਮ) ਨੂੰ ਇਸ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਕ੍ਰੈਡਿਟ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ,<ref name="HaackLane2006">{{cite book|title=Pragmatism, old & new: selected writings|url=https://archive.org/details/pragmatismoldnew0000unse|author1=Susan Haack|author2=Robert Edwin Lane|date=11 April 2006|publisher=Prometheus Books|isbn=978-1-59102-359-3|pages=[https://archive.org/details/pragmatismoldnew0000unse/page/18 18]–67|authorlink=Susan Haack}}</ref>  ਜਿਸ ਵਿੱਚ 20 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰਾਂ, ਵਿਲੀਅਮ ਜੇਮਸ ਅਤੇ ਜੌਹਨ ਡੇਵੀ ਨੇ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ।<ref name="BiestaBurbules">Biesta, G.J.J. & Burbules, N. (2003). ''Pragmatism and educational research''. Lanham, MD: Rowman and Littlefield.</ref> ਇਸ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਨੂੰ ਮੈਟਾਫਿਜ਼ੀਕਲ ਕਲੱਬ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਚਾਰਲਸ ਸੈਂਡਰਜ਼ ਪਅਰਸ, ਵਿਲੀਅਮ ਜੇਮਜ਼ ਅਤੇ ਚੌਂਸੀ ਰਾਈਟ, ਨਾਲ ਨਾਲ ਜੌਹਨ ਡੇਵੀ ਅਤੇ ਜੌਰਜ ਹਰਬਰਟ ਮੀਡ ਨੇ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਨਾਮ ਪ੍ਰੈਗਮੈਟਿਜ਼ਮ ਦਾ ਪ੍ਰਿੰਟ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਉਪਯੋਗ 1898 ਵਿੱਚ ਜੇਮਜ਼ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਪਅਰਸ ਨੂੰ 1870 ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰਨ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਦਿੱਤਾ।<ref>James, William (1898), "Philosophical Conceptions and Practical Results", delivered before the Philosophical Union of the University of California at Berkeley, August 26, 1898, and first printed in the ''University Chronicle'' 1, September 1898, pp. 287–310. ''Internet Archive'' [https://archive.org/stream/philosophicalcon00jameuoft#page/n4/mode/1up Eprint]. On [https://archive.org/stream/philosophicalcon00jameuoft#page/290/mode/1up p. 290]:</ref> ਜੇਮਸ ਨੇ ਪਅਰਸ ਦੇ "ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਤਰਕ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ" ("Illustrations of the Logic of Science") ਲੜੀ ("ਦ ਫਿਕਸ਼ੇਸ਼ਨ ਆਫ ਬਿਲੀਫ" ਸਮੇਤ), ਅਤੇ ਖਾਸ ਕਰਕੇ "[[wikisource:How to Make Our Ideas Clear|ਸਾਡੇ ਵਿਚਾਰ ਕਿਵੇਂ ਸਪਸ਼ਟ ਕੀਤੇ ਜਾਣ]]" (How to Make Our Ideas Clear) (1878) ਨੂੰ ਪ੍ਰੈਗਮੈਟਿਜ਼ਮ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਸਮਝਦਾ ਸੀ।<ref>See James (1897), ''Will to Believe'' (which James dedicated to Peirce), see p. 124 and footnote via ''Google Books'' [https://books.google.com/books?id=wRMXL4uYEegC&pg=PA124 Eprint]:</ref><ref>In addition to James's lectures and publications on pragmatist ideas (''Will to Believe'' 1897, etc.) wherein he credited Peirce, James also arranged for two paid series of lectures by Peirce, including the 1903 Harvard lectures on pragmatism. See pp. 261–4, 290–2, & 324 in Brent, Joseph (1998), ''Charles Sanders Peirce: A Life'', 2nd edition.</ref> ਪਅਰਸ ਨੇ 1906 ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਸੀ<ref>Peirce, C. S., "The Founding of Pragmatism", manuscript written 1906, published in ''The Hound & Horn: A Harvard Miscellany'' v. II, n. 3, April–June 1929, pp. 282–5, see 283–4, reprinted 1934 as "Historical Affinities and Genesis" in ''[//en.wikipedia.org/wiki/Charles_Sanders_Peirce_bibliography%23CP Collected Papers]'' v. 5, paragraphs 11–13, see 12.</ref> ਕਿ ਨਿਕੋਲਸ ਸੇਂਟ ਜੌਨ ਗ੍ਰੀਨ ਨੇ ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਬਾਇਨ ਦੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇ ਕੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ, ਇਹ ਸੀ " ਉਹ ਜਿਸ ਤੇ ਬੰਦਾ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।"। ਪਅਰਸ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਤੋਂ ਉਸਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਪ੍ਰੈਗਮੈਟਿਜ਼ਮ ਦਾ ਦਾਦਾ ਸੀ।" ਜੌਨ ਸ਼ੁਕ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ, " ਚੌਂਸੀ ਰਾਈਟ ਵੀ ਕ੍ਰੈਡਿਟ ਦਾ ਖਾਸਾ ਹੱਕਦਾਰ ਹੈ,ਜਿਵੇਂ ਪਅਰਸ ਅਤੇ ਜੇਮਜ਼ ਦੋਵੇਂ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਰਾਈਟ ਹੀ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਅਟਕਲਪਨਾ ਦੇ ਵਿਕਲਪ ਵਜੋਂ ਇੱਕ [[ਵਰਤਾਰਾਵਾਦੀ]] ਅਤੇ ਖ਼ਤਾਵਾਦੀ [[ਅਨੁਭਵਵਾਦ]] ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ।"<ref>Shook, John (undated), "The Metaphysical Club", the ''Pragmatism Cybrary''. [http://www.pragmatism.org/research/metaphysical_club.htm Eprint].</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|30em}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਅੰਦੋਲਨ]] l41mm8uw5dqqyr71g30glyqmxizktg6 0 106813 841712 835672 2026-06-29T20:59:18Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260629)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 841712 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name =ਸੀ. ਰਾਈਟ ਮਿਲਜ਼ | birth_name = ਚਾਰਲਸ ਰਾਈਟ ਮਿੱਲਜ਼ | image = C.W. Mills.jpg | image_size = | caption = | birth_date = {{Birth date|1916|8|28|df=y}} | birth_place = [[ਵੈਕੋ]], [[ਟੈਕਸਸ]] | death_date = {{Death date and age|1962|3|20|1916|8|28|df=y}} | death_place = [[ਵੈਸਟ ਨਿਯੈਕ]], [[ਨਿਊਯਾਰਕ (ਰਾਜ)|ਨਿਊ ਯਾਰਕ]]<ref name="Mills' Letters and Autobiography" /> | known_for = [[ਇਲੀਟ ਥਿਊਰੀ]]<br>ਨਵਾਂ ਪਦ "[[ਗਰੈਂਡ ਥਿਊਰੀ]]" ਘੜਨ ਲਈ | occupation = [[ਰਾਜਨੀਤਕ ਸਮਾਜ ਵਿਗਿਆਨੀ]] | alma_mater = [[ਔਸਟਿਨ ਵਿਖੇ ਟੈਕਸਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] (ਬੀਏ, ਐਮਏ); [[ਵਿਸਕਾਨਸਿਨ-ਮੈਡਿਸਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] (ਪੀਐਚਡੀ) }} '''ਚਾਰਲਸ ਰਾਈਟ ਮਿੱਲਜ਼''' (28 ਅਗਸਤ, 1916 – 20 ਮਾਰਚ, 1962) ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ [[ਸਮਾਜ ਸ਼ਾਸਤਰ|ਸਮਾਜ ਵਿਗਿਆਨੀ]], ਅਤੇ [[ਕੋਲੰਬੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਵਿੱਚ 1946 ਤੋਂ 1962 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤਕ ਸਮਾਜ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਰਿਹਾ। ਮਿੱਲਜ਼ ਮਸ਼ਹੂਰ ਅਤੇ ਬੌਧਿਕ ਰਸਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਦ ਪਾਵਰ ਐਲਾਈਟ ਵਰਗੀਆਂ ਕਈ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਪਦ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਸਿਆਸੀ, ਫੌਜੀ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਕੁਲੀਨ ਵਰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਬੰਧਾਂ ਅਤੇ ਜਮਾਤੀ ਗਠਜੋੜਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ; ਵਾਈਟ ਕਾਲਰ: ਦ ਅਮਰੀਕਨ ਮਿਡਲ ਕਲਾਸ, ਅਮਰੀਕੀ ਮਿਡਲ ਕਲਾਸ ਬਾਰੇ ਹੈ; ਅਤੇ [[ਸਮਾਜਕ ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਕਲਪਨਾ]], ਜੋ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਜੀਵਨੀ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰਮੁਖੀ ਤਜ਼ਰਬਿਆਂ ਆਮ ਸਮਾਜਿਕ ਢਾਂਚੇ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਨਿਰਭਰਤਾ ਦੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਲਈ ਮਾਡਲ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।  ਮਿੱਲਜ਼ ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਬੌਧਿਕਾਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਬਾਰੇ ਗੰਭੀਰ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਨਿਰਪੱਖ ਨਿਰੀਖਣ ਬਾਰੇ ਜਨਤਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕੀਤੀ। ਮਿਲਜ਼ ਦਾ ਜੀਵਨੀ ਲੇਖਕ ਡੈਨੀਅਲ ਗੈਰੀ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਿੱਲਜ਼ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਦਾ "1960ਵਿਆਂ ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਨਵੇਂ ਖੱਬੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅੰਦੋਲਨਾਂ ਤੇ ਖਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸੀ।"<ref>[https://books.google.com/books?id=Z4yNnGJLHU8C&dq=c+wright+mills+%22university+of+maryland%22&source=gbs_navlinks_s ''Radical Ambition: C. Wright Mills, the Left, and American Social Thought''] By Daniel Geary, p. 1.</ref> ਦਰਅਸਲ, ਇਹ ਮਿੱਲਜ਼ ਹੀ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ "ਨਵੇਂ ਖੱਬੇ" ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ 1960 ਦੀ ਨਵੇਂ ਖੱਬਿਆਂ ਨੂੰ ਲਿਖੀ ਇੱਕ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਚਿੱਠੀ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਵਰਤਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite journal|last=Mills|first=C. Wright|date=September–October 1960|title=Letter to the New Left|url=http://newleftreview.org/I/5/c-wright-mills-letter-to-the-new-left|journal=[[New Left Review]]|publisher=New Left Review|volume=I|issue=5|postscript=.|ref=harv}} [http://www.marxists.org/subject/humanism/mills-c-wright/letter-new-left.htm Full text.]</ref> == ਸ਼ੁਰੂ ਦਾ ਜੀਵਨ == ਮਿੱਲਜ਼ 28 ਅਗਸਤ, 1916 ਨੂੰ ਟੈਕਸਸ ਦੇ ਵੈਕੋ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ 23 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਤੱਕ ਟੈਕਸਸ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ।<ref name="Mills' Letters and Autobiography">{{cite book|title=C. Wright Mills: Letters and Autobiographical Writings|last=Mills|first=C. Wright|publisher=University of California Press|year=2000|isbn=9780520211063|editor-last1=Mills|editor-first1=Kathryn|location=Berkeley and Los Angeles, California|editor-last2=Mills|editor-first2=Pamela}}</ref> ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ, ਚਾਰਲਸ ਗਰੋਵਰ ਮਿਲਜ਼, ਇੱਕ ਬੀਮਾ ਸੇਲਜ਼ਮੈਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਜਦਕਿ ਉਸਦੀ ਮਾਤਾ, ਫ੍ਰਾਂਸਿਸ ਰਾਈਟ ਮਿਲਜ਼, ਇੱਕ ਘਰੇਲੂ ਔਰਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਘਰ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। <ref name="Mills' Letters and Autobiography" /><ref name="Ritzer">{{cite book|title=Sociological Theory|url=https://archive.org/details/sociologicaltheo0000geor_k2j1|last=Ritzer|first=George|publisher=McGraw Hill|year=2011|isbn=9780078111679|location=New York, NY|pages=[https://archive.org/details/sociologicaltheo0000geor_k2j1/page/215 215]–217}}</ref> ਉਸਦਾ ਪਿਤਾ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਫਲੋਰੀਡਾ ਤੋਂ ਟੈਕਸਸ ਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਮਾਤਾ ਅਤੇ ਨਾਨਾ-ਨਾਨੀ ਸਭ ਟੈਕਸਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਜੰਮੇ ਪਲੇ ਸੀ।<ref name="Mills' Letters and Autobiography" />{{Rp|21}} ਜਦੋਂ ਉਹ ਵੱਡਾ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ ਉਸਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਲਗਾਤਾਰ ਜਾਂਦਾ ਆਉਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਉਸਨੇ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਅਲੱਗ ਥਲੱਗ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਿਤਾਈ ਅਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਚੱਲਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਘੱਟ ਹੀ ਸਨ। ਮਿੱਲਜ਼ ਨੇ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ (ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ) ਵਿੱਚ ਸਮਾਂ ਬਿਤਾਇਆ:ਵੈਕੋ, ਵਿਚਿਟਾ ਫਾਲਸ, ਫੋਰਟ ਵਰਥ, ਸ਼ੇਰਮੈਨ, ਡੱਲਾਸ, ਔਸਟਿਨ ਅਤੇ ਸਾਨ ਅੰਟੋਨੀਓ। <ref name="Mills' Letters and Autobiography" />{{Rp|25}} ਉਸਨੇ 1934 ਵਿੱਚ ਡੱਲਾਸ ਟੈਕਨੀਕਲ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ।<ref name="School">Short biography of C. Wright Mills published in the Dictionary of Modern American Philosophers in 3 volumes by Thoemmes Press, Bristol, UK, 2004</ref> == ਕਾਲਜ ਦੇ ਸਾਲ == ਮਿੱਲਜ਼ ਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਟੈਕਸਸ ਏ ਐਂਡ ਐਮ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲਾ ਲਿਆ ਸੀ ਪਰ ਆਪਣੇ ਪਹਿਲੇ ਸਾਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹ 1939 ਵਿੱਚ ਔਸਟਿਨ ਵਿੱਚ ਟੈਕਸਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਬੈਚਲਰ ਡਿਗਰੀ ਅਤੇ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਵਿੱਚ ਮਾਸਟਰ ਡਿਗਰੀ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਦੇ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕਰਨ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ, ਮਿਲਜ਼ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਦੋ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਮਾਜ ਸ਼ਾਸਤਰ ਰਸਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਛਪ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ: ਦ ਅਮੈਰੀਕਨ ਸੋਸ਼ਿਆਲੋਜੀਕਲ ਰਿਵਿਊ ਅਤੇ ਦ ਅਮੈਰੀਕਨ ਜਰਨਲ ਆਫ਼ ਸੋਸ਼ਿਆਲੋਜੀ। <ref name="Horowitz">{{Cite book|title=C. Wright Mills: an American utopian|url=https://archive.org/details/cwrightmillsamer00horo|last=Horowitz|first=Irving Louis|publisher=Free Press|year=1983|isbn=9780029149706|location=New York|author-link=Irving Louis Horowitz}}</ref>{{Rp|40}} ਟੈਕਸਸ ਵਿਚ, ਮਿੱਲਜ਼ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਪਤਨੀ ਡੌਰਥੀ ਹੈਲਨ ਸਮਿਥ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ, ਜੋ ਸਮਾਜ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਐਮ ਏ ਦੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸੀ। ਉਹ ਓਕਲਾਹੋਮਾ ਕਾਲਜ ਫਾਰ ਵਿਮੈਨ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਦੀ ਸੀ, ਜਿਥੇ ਉਸ ਨੇ ਵਣਜ ਵਿੱਚ ਬੈਚੂਲਰ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਸੀ।<ref name="Mills' Letters and Autobiography" />{{rp|34}} ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਅਕਤੂਬਰ 1937 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਡੌਰਥੀ ਨੇ ਪਰਿਵਾਰ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਡੌਰਮਿਟਰੀ ਦੀ ਸਹਾਇਕ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਜਦਕਿ ਮਿਲਜ਼ ਨੇ ਆਪਣਾ ਥੀਸਿਸ ਲਿਖਿਆ। ਉਸਦੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਟਾਈਪ ਕਰਨ ਦਾ ਅਤੇ ਸੰਪਾਦਨ ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਕੰਮ ਡੌਰਥੀ ਨੇ ਕੀਤਾ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਪੀਐਚ.ਡੀ. ਖੋਜ-ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ।<ref name="Mills' Letters and Autobiography" />{{rp|35}} ਅਗਸਤ 1940 ਵਿਚ, ਡੌਰਥੀ ਅਤੇ ਚਾਰਲਸ ਨੇ ਤਲਾਕ ਲੈ ਲਿਆ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਾਰਚ 1941 ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ ਅਤੇ 15 ਜਨਵਰੀ 1943 ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਬੇਟੀ ਪਮੇਲਾ ਹੋਈ।<ref name="Mills' Letters and Autobiography" /> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1916]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1962]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਮਰੀਕੀ ਲੇਖਕ]] 6pdhwztnbqgr8t5qtwgf5g81dvt1yxo 0 106886 841699 839483 2026-06-29T20:45:05Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260629)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 841699 wikitext text/x-wiki '''ਕਾਪੀਰਾਈਟ '''ਇੱਕ [[ਕਾਨੂੰਨ|ਕਾਨੂੰਨੀ]] ਹੱਕ ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ ਕੰਮ ਦੇ ਅਸਲ ਨਿਰਮਾਤਾ ਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਵੰਡ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਧਿਕਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।<ref>Ann Marie Sullivan, Cultural Heritage & New Media: A Future for the Past, 15 J. MARSHALL REV. INTELL. PROP. L. 604 (2016) https://repository.jmls.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1392&context=ripl {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200405095657/https://repository.jmls.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1392&context=ripl |date=2020-04-05 }}</ref> ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਸਿਰਫ ਸੀਮਿਤ ਸਮੇਂ ਲਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। <ref>{{Cite web|url=http://www.bitlaw.com/copyright/unprotected.html#ideas|title=Works Unprotected by Copyright Law|last=Daniel A. Tysver|publisher=Bitlaw}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://digital-law-online.info/lpdi1.0/treatise9.html|title=Legal Protection of Digital Information|last=Lee A. Hollaar|page=''Chapter 1: An Overview of Copyright'', Section II.E. Ideas Versus Expression.|access-date=2018-05-17|archive-date=2020-10-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20201028211829/http://digital-law-online.info/lpdi1.0/treatise9.html|url-status=dead}}</ref> ਕਾਪੀਰਾਈਟ ਬੌਧਿਕ ਸੰਪਤੀ ਦਾ ਇੱਕ ਰੂਪ ਹੈ, ਜੋ ਰਚਨਾਤਮਕ ਕੰਮ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਕਿਸਮਾਂ ਤੇ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਕਸਰ ਕਈ ਲੇਖਕਾਂ ਵਿਚਾਲੇ ਸ਼ੇਅਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰੇਕ ਨੂੰ ਕੰਮ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰਨ ਜਾਂ ਲਾਇਸੈਂਸ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦਾ ਹੱਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਧਾਰਕਾਂ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Citation|title=Copyright|year=2014|url=http://copyright.universityofcalifornia.edu/ownership/joint-works.html|publisher=University of California|access-date=15 December 2014|accessdate=15 December 2014}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.jetlaw.org/publish/journal-conventions/|title=Journal Conventions - Vanderbilt Journal of Entertainment & Technology Law|website=www.jetlaw.org}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.de/books?id=kz1F6uAHtaEC&pg=PA81&dq=%22rights+holder%22&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiG4OnUo87RAhXqBcAKHQgZAD8Q6AEIHDAA#v=onepage&q=%22rights+holder%22&f=false|title=Sports Marketing Agreements: Legal, Fiscal and Practical Aspects|last=Blackshaw|first=Ian S.|date=20 October 2011|publisher=Springer Science & Business Media|via=Google Books}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.de/books?id=xD_iBwAAQBAJ&pg=PT465&dq=%22rights+holder%22&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiG4OnUo87RAhXqBcAKHQgZAD8Q6AEIKDAC#v=onepage&q=%22rights+holder%22&f=false|title=Publishing Forms and Contracts|last=Kaufman|first=Roy|date=16 July 2008|publisher=Oxford University Press|via=Google Books}}</ref> ਇਹਨਾਂ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ ਪ੍ਰਜਨਨ, ਡੈਰੀਵੇਟਿਵ ਕੰਮ ਉੱਤੇ ਨਿਯੰਤਰਣ, ਵੰਡ, ਜਨਤਕ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਐਟਰੀਬਿਊਸ਼ਨ ਵਰਗੀਆਂ ਨੈਤਿਕ ਅਧਿਕਾਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref>{{Citation|title=17 U.S.C. § 106|year=2011|url=http://www.copyright.gov/title17/92chap1.html#106|publisher=United States of America|access-date=15 December 2014|accessdate=15 December 2014}}</ref> ਕਾਪੀਰਾਈਟਸ ਨੂੰ "ਖੇਤਰੀ ਅਧਿਕਾਰ" ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਧਿਕਾਰ ਖੇਤਰ ਦੇ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ ਵਧਦੇ। ਕੌਮੀ ਕਾਪੀਰਾਈਟ ਕਨੂੰਨਾਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪਹਿਲੂ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਪੀਰਾਈਟ ਇਕਰਾਰਨਾਮੇ ਦੁਆਰਾ ਮਾਨਕੀਕਰਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਪਰ ਕਾਪੀਰਾਈਟ ਕਨੂੰਨ ਦੇਸ਼ਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਨ।<ref name="International Copyright Law Survey">{{Cite web|url=http://worldcopyrightlaw.com/copyrightsurvey|title=International Copyright Law Survey|publisher=Mincov Law Corporation|access-date=2018-05-17|archive-date=2019-05-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20190511102156/http://worldcopyrightlaw.com/copyrightsurvey|url-status=dead}}</ref> ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ, ਕਾਪੀਰਾਈਟ ਦੀ ਮਿਆਦ ਲੇਖਕ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ 50 ਤੋਂ 100 ਸਾਲ (ਮਤਲਬ ਕਿ, ਕਾਪੀਰਾਈਟ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲੇਖਕ ਦੇ ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 50 ਤੋਂ 100 ਸਾਲ ਦੀ ਮਿਆਦ ਖਤਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਧਿਕਾਰ ਖੇਤਰ' ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ)। ਕੁਝ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਕਾਪੀਰਾਈਟ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਲਈ ਕੁੱਝ ਕਾਪੀਰਾਈਟ ਔਪਰੇਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਰਸਮੀ ਰਜਿਸਟਰੇਸ਼ਨ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮੁਕੰਮਲ ਕੀਤੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਕਾਪੀਰਾਈਟ ਦੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਾਨਤਾ ਹੈ। ਬਹੁਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਖੇਤਰ ਨੇ ਕਾਪੀਰਾਈਟ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਕਾਪੀਰਾਈਟ ਦੀ ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਲਈ "ਨਿਰਪੱਖ" ਅਪਵਾਦ ਅਤੇ ਉਪਭੋਗਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਖਾਸ ਅਧਿਕਾਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਡਿਜੀਟਲ ਮੀਡੀਆ ਅਤੇ ਕੰਪਿਊਟਰ ਨੈਟਵਰਕ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨੇ ਇਹਨਾਂ ਅਪਵਾਦਾਂ ਦੀ ਮੁੜ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਕਾਪੀਰਾਈਟ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਨਵੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਕਾਪੀਰਾਈਟ ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਆਧਾਰ ਨੂੰ ਹੋਰ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ, ਵਪਾਰਕ ਕਾਰੋਬਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਵਰਗੇ ਕਾਪੀਰਾਈਟ ਤੇ ਬਹੁਤ ਆਰਥਿਕ ਨਿਰਭਰਤਾ ਵਾਲੇ ਕਾਰੋਬਾਰਾਂ ਨੇ ਕਾਪੀਰਾਈਟ ਦੀ ਐਕਸਟੈਂਸ਼ਨ ਅਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕੀਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵਾਧੂ ਕਾਨੂੰਨੀ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕੀ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਹੈ। === ਕਾਪੀਰਾਈਟ ਨੋਟਿਸ === [[ਤਸਵੀਰ:Copyright.svg|thumb|ਕਾਪੀਰਾਈਟ ਨੋਟਿਸ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਗਏ ਇੱਕ ਕਾਪੀਰਾਈਟ ਚਿੰਨ੍ਹ।<br />]] 1989 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਸਟੇਟਸ ਕਾਨੂੰਨ ਨੇ ਕਾਪੀਰਾਈਟ ਨੋਟਿਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਾਪੀਰਾਈਟ ਪ੍ਰਤੀਕ (©, ਇੱਕ ਚੱਕਰ ਦੇ ਅੰਦਰ c ਅੱਖਰ ਸੀ), ਛੋਟਾ ਰੂਪ "ਕਪਰ", ਜਾਂ ਸ਼ਬਦ "ਕਾਪੀਰਾਈਟ" ਕੰਮ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਅਤੇ ਕਾਪੀਰਾਈਟ ਧਾਰਕ ਦਾ ਨਾਮ। <ref>Copyright Act of 1976, {{USPL|94|553}}, 90 Stat. 2541, § 401(a) (19 October 1976)</ref><ref>The Berne Convention Implementation Act of 1988 (BCIA), {{USPL|100|568}}, 102 Stat. 2853, 2857. One of the changes introduced by the BCIA was to section&nbsp;401, which governs copyright notices on published copies, specifying that notices "may be placed on" such copies; prior to the BCIA, the statute read that notices "shall be placed on all" such copies. An analogous change was made in section&nbsp;402, dealing with copyright notices on phonorecords.</ref> ਸੰਗੀਤ ਜਾਂ ਹੋਰ ਆਡੀਓ ਵਰਕਰਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਦੀ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗ ਲਈ ਉਚਿਤ ਕਾਪੀਰਾਈਟ ਨੋਟਿਸ ਇੱਕ ਆਵਾਜ਼ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗ ਕਾਪੀਰਾਈਟ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ (℗, ਇੱਕ ਚੱਕਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦੀ ਚਿੱਟੀ ਪੀ) ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਧੁਨੀ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗ ਕਾਪੀਰਾਈਟ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੱਤਰ "ਫੋਨੇਰਕੋਡ" ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਸਭ ਹੱਕ ਰਾਖਵੇਂ ਹਨ ਇੱਕ ਵਾਰ ਕਾਪੀਰਾਈਟ ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇਣ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਹੁਣ ਕਾਨੂੰਨੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ। ਇੰਟਰਨੈਟ ਤੇ ਤਕਰੀਬਨ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਇਸ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਕਾਪੀਰਾਈਟ ਹਨ ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਾਟਰਮਾਰਕ ਹਸਤਾਖਰਿਤ ਹੋਣ, ਪਰ ਕਾਪੀਰਾਈਟ ਦੇ ਕੋਈ ਹੋਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਹਨ।<ref>{{Cite book|title=The People's Platform:Taking Back Power and Culture in the Digital Age.|url=https://archive.org/details/peoplesplatformt0000tayl_q8t6|last=Taylor|first=Astra|publisher=Picador|year=2014|isbn=978-1-250-06259-8|location=New York City, New York, USA|pages=[https://archive.org/details/peoplesplatformt0000tayl_q8t6/page/144 144]–145}}</ref> == ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਅਧਿਕਾਰ == === ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਧਿਕਾਰ === ਕਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਧਿਕਾਰ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਇੱਕ ਕਾਪੀਰਾਈਟ ਦੇ ਧਾਰਕ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: * ਕਾਪੀਆਂ ਜਾਂ ਕੰਮ ਦੀ ਨਕਲ ਬਣਾਉਣਾ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਕਾਪੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਚਣਾ (ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ, ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨਿਕ ਕਾਪੀਆਂ ਸਮੇਤ)। * ਕੰਮ ਨੂੰ ਆਯਾਤ ਜਾਂ ਬਰਾਮਦ ਕਰਨ ਲਈ। * ਡੈਰੀਵੇਟਿਵ ਕੰਮ (ਰਚਨਾ ਜੋ ਮੂਲ ਕੰਮ ਨੂੰ ਅਨੁਕੂਲ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ) ਬਣਾਉਣ ਲਈ। * ਕੰਮ ਨੂੰ ਜਨਤਕ ਕਰਨ ਜਾਂ ਦਿਖਾਉਣ ਲਈ। * ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਵੇਚਣ ਜਾਂ ਇਹਨਾਂ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵੰਡਣ ਲਈ।  * [[ਰੇਡੀਓ]] ਜਾਂ ਵੀਡੀਓ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਜਾਂ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਲਈ।<ref name="autogenerated1">{{Cite book|title=Intellectual Property and Information Wealth: Copyright and related rights|last=Peter K, Yu|publisher=Greenwood Publishing Group|year=2007|isbn=978-0-275-98883-8|page=346}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|30em}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਾਪੀਰਾਈਟ ਕਾਨੂੰਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਾਨੂੰਨ]] e21xmr5wggeppwtytetwyrud169xrkx 0 106888 841665 751891 2026-06-29T19:46:16Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260629)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 841665 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:HH_Polizeihauptmeister_MZ.jpg|thumb|ਜਰਮਨ ਸਟੇਟ ਪੁਲਿਸ ਅਫਸਰ ਹੈਮਬਰਗ ਵਿੱਚ, ਪੋਲੀਜਿਅਫੱਟੀਮਾਈਜ਼ਟਰ ਮੀਤ ਜੂਲੇਜ (ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ ਹੋਏ ਪੁਲਿਸ ਸਜਰੇਂਟ ਮੇਜਰ) ਦੇ ਰੈਂਕ ਦੇ ਨਾਲ।<br />]] ਇੱਕ '''ਪੁਲਿਸ''' ਬਲ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਲਈ ਰਾਜ ਦੁਆਰਾ ਅਧਿਕਾਰਤ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਗਠਿਤ ਅੰਗ ਹੈ, ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਜਾਇਦਾਦ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ, ਅਤੇ ਅਪਰਾਧ ਅਤੇ ਸਿਵਲ ਡਿਸਆਰਡਰ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਤਾਕਤ ਦੀ ਸਹੀ ਵਰਤੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਕਿਸੇ ਸਰਬ ਹਾਇਰ ਰਾਜ ਦੀਆਂ ਪੁਲਿਸ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਕਾਨੂੰਨੀ ਜਾਂ ਖੇਤਰੀ ਜ਼ਿਮੇਵਾਰੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਉਸ ਰਾਜ ਦੀ ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਲਈ ਅਧਿਕਾਰਿਤ ਹਨ। ਪੁਲਿਸ ਬਲਾਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਫੌਜੀ ਜਾਂ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਰਾਜ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਰ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਅਲਗ ਹੋਣ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਹਾਲਾਂਕਿ, ਜੈਂਡਰਰਮਰੀ ਸਿਵਲ ਪੁਲਿਸਿੰਗ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਫੌਜੀ ਇਕਾਈਆਂ ਹਨ। ਪੁਲਿਸ ਬਲ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਪਬਲਿਕ ਸੈਕਟਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਹੈ, ਜੋ ਟੈਕਸਾਂ ਰਾਹੀਂ ਫੰਡ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਕਾਨੂੰਨ ਲਾਗੂ ਕਰਨਾ ਪੁਲਿੰਗ ਸਰਗਰਮੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ।<ref>{{cite book|title=A Critical History of Police Reform: The Emergence of Professionalism|url=https://archive.org/details/criticalhistoryo0000walk|last=Walker|first=Samuel|publisher=Lexington Books|year=1977|isbn=978-0-669-01292-7|location=Lexington, MT|page=[https://archive.org/details/criticalhistoryo0000walk/page/n162 143]}}</ref> ਪੁਲਿਸ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇ ਨਾਲ ਚਿੰਤਾ ਹੈ।<ref>{{cite book|title=Fabricating Social Order: A Critical History of Police Power|last=Neocleous|first=Mark|publisher=Pluto Press|year=2004|isbn=978-0-7453-1489-1|location=|pages=93–94}}</ref> ਕੁਝ ਸਮਾਜਾਂ ਵਿੱਚ, 18 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਅਤੇ 19 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਕਲਾਸ ਸਿਸਟਮ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਸੰਪਤੀ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤੇ ਗਏ।<ref>{{cite book|title=Criminolgy|url=https://archive.org/details/criminolgy00larr|last=Siegel|first=Larry J.|publisher=Thomson Wadsworth|year=2005|pages=515, 516}} [https://books.google.com/books?id=PRmhu3M2jv8C&pg=PA515&lpg=PA515&dq=police+american+colonies&source=web&ots=Dxk8AuzQR6&sig=KokKB0NmB0Gs5DWxF3Jl3OhQQcI&hl=en&sa=X&oi=book_result&resnum=1&ct=result Google Books Search]</ref> ਪੁਲਿਸ ਬਲ ਆਧੁਨਿਕ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਸਰਵ ਵਿਆਪਕ ਅਤੇ ਅਟੁੱਟ ਬਣ ਗਏ ਹਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਕੁਝ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ, ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਬੇਰਹਿਮੀ ਅਤੇ ਤਾਨਾਸ਼ਾਹੀ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰੀਆਂ ਡਿਗਰੀਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਪੁਲਿਸ ਫੋਰਸ ਦੇ ਹੋਰ ਵਿਕਲਪਕ ਨਾਮਾ ਵਿੱਚ ਕਾਂਸਟੇਬਲਰੀ, ਜੈਨਡਮਰਮਰੀ, ਪੁਲਿਸ ਡਿਪਾਰਟਮੈਂਟ, ਪੁਲਿਸ ਸਰਵਿਸ, ਅਪਰਾਧ ਦੀ ਰੋਕਥਾਮ (ਕ੍ਰਾਈਮ ਪਰਵੈਂਸ਼ਨ), ਸੁਰੱਖਿਆ ਸੇਵਾਵਾਂ, ਕਾਨੂੰਨ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਏਜੰਸੀ, ਸਿਵਲ ਗਾਰਡ ਜਾਂ ਸਿਵਕ ਗਾਰਡ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ ਪੁਲਿਸ [[ਅਫਸਰ]], [[ਸਿਪਾਹੀ]], [[ਸ਼ੈਰਿਫ਼]], [[ਕਾਂਸਟੇਬਲਾਂ]], [[ਰੇਂਜਰਜ਼]], ਪੀਸ ਅਫ਼ਸਰ ਜਾਂ ਸਿਵਿਲ / ਸਿਵਲ ਗਾਰਡਾਂ ਦੇ  ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਬਦ ਪੁਲਿਸ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਆਪਕ ਹੈ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਗੈਰ-ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=http://www.slate.com/articles/news_and_politics/explainer/2009/06/prints_of_persia.html|title=Prints of Persia|last=Beam|first=Christopher|date=2009-06-17|work=Slate|access-date=2017-08-30|language=en-US|issn=1091-2339}}</ref> ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅਕਸਰ ਪੁਲਿਸ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਗਲਬਾਤ ਸ਼ਬਦ ਅਨੇਕਾਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪੁਲਿਸ ਅਫਸਰਾਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਗਲਬਾਤ ਸ਼ਬਦ ਦਹਾਕਿਆਂ ਜਾਂ ਸਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣੇ ਹਨ ਅਤੇ ਗੁੰਮ ਹੋਣ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਵਿਗਿਆਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ, "ਪੁਲਸ" ਦਾ ਇਕ, ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਸਦਾ ਗਲਬਾਤ ਅਰਥ ਗੁਆ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਅਫਸਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੇ ਪੇਸ਼ੇ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦੇਣ ਲਈ ਦੋਨਾਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਇੱਕ ਆਮ ਬੋਲਚਾਲ ਸ਼ਬਦ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref>Random House Webster's Unabridged Dictionary, 1999 CD edition</ref> ==== ਭਾਰਤ ==== [[ਤਸਵੀਰ:Gcp_patrol_car.jpg|thumb|ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰੇਟਰ ਚੇਨਈ ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਗਸ਼ਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਕਾਰ ਅਤੇ ਖਾਕੀ ਵਰਦੀ ਵਿੱਚ ਗਸ਼ਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪੁਲਸੀਏ।<br />]] ਭਾਰਤ ਵਿਚ, ਪੁਲਿਸ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸੂਬਿਆਂ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਕੰਟਰੋਲ ਹੇਠ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਜ ਪੁਲਿਸ ਸੇਵਾਵਾਂ (ਐਸ.ਪੀ.ਐਸ) ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੋਣ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਐਸ ਪੀ ਐਸ ਲਈ ਚੁਣੇ ਉਮੀਦਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਕਾਉਂਟ ਦੀ ਮਿਆਦ ਖਤਮ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ [[ਡਿਪਟੀ ਸੁਪਰਡੈਂਟ ਆਫ ਪੁਲੀਸ]] ਜਾਂ [[ਸਹਾਇਕ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਪੁਲਿਸ]] ਦੇ ਅਹੁਦੇ' ਤੇ ਤਾਇਨਾਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਐਸ ਪੀ ਐਸ ਵਿੱਚ ਨਿਰਧਾਰਤ ਤਸੱਲੀਬਖ਼ਸ਼ ਸੇਵਾ 'ਤੇ, ਅਫਸਰਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਪੁਲਿਸ ਸੇਵਾ ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |url=http://www.spiritofchennai.com/careerguide/ps.htm |title=Police Service |access-date=2018-05-17 |archive-date=2018-08-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180809060448/http://www.spiritofchennai.com/careerguide/ps.htm |dead-url=yes }}</ref> ਸੇਵਾ ਦਾ ਰੰਗ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗੂੜਾ ਨੀਲਾ ਅਤੇ ਲਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਇਕਸਾਰ ਰੰਗ ਖਾਕੀ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/home/sunday-toi/open-space/Why-is-the-colour-of-the-Indian-police-uniform-khaki/articleshow/1719969.cms|title=Why is the colour of the Indian police uniform khaki?|date=3 March 2007|work=The Times of India|access-date=2010-05-11}}</ref> == ਅਮਲਾ ਅਤੇ ਸੰਗਠਨ == ਪੁਲਿਸ ਬਲ ਵਿੱਚ ਦੋਵੇ ਰੋਕਥਾਮ (ਯੂਨੀਫਾਰਮਡ) ਪੁਲਿਸ ਅਤੇ ਜਾਸੂਸਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਟਰਮੀਨਾਲੋਜੀ ਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਵੱਖਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪੁਲਿਸ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਅਪਰਾਧਕ ਕਾਨੂੰਨ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨਾ, ਫੌਜਦਾਰੀ ਜਾਂਚਾਂ, ਆਵਾਜਾਈ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਕਰਨਾ, ਭੀੜ ਦੇ ਨਿਯੰਤਰਣ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜਨਤਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਰਤੱਵਾਂ। ਆਕਾਰ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਪੁਲਿਸ ਬਲਾਂ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਈ ਅਹੁਦਿਆਂ ਨਾਲ ਲੜੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰੈਂਕ ਦੇ ਸਹੀ ਢਾਂਚੇ ਅਤੇ ਨਾਮ ਵੱਖਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|30em}} cyuv4gis470o72uepmtukeml49617mg 0 106915 841764 579190 2026-06-29T22:16:25Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260629)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 841764 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer <!-- for more information see [[:Template:Infobox writer/doc]] --> | name = ਪਿੰਕੀ ਵੀਰਾਨੀ | birth_date = {{birth year and age|1959}} | birth_place = [[ਮੁੰਬਈ]], [[ਭਾਰਤ]] | nationality = ਭਾਰਤੀ | ethnicity = [[ਗੁਜਰਾਤੀ ਲੋਕ|ਗੁਜਰਾਤੀ]]; [[ਇਸਲਾਮੀ]] [[ਖੋਜਾ]] | occupation = ਪੱਤਰਕਾਰ, ਲੇਖਿਕਾ | notableworks = }} '''ਪਿੰਕੀ ਵੀਰਾਨੀ''' (ਜਨਮ 30 ਜਨਵਰੀ 1959) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਲੇਖਕ, ਪੱਤਰਕਾਰ, [[ਮਨੁੱਖੀ ਹੱਕ|ਮਨੁੱਖੀ-ਅਧਿਕਾਰ]] ਕਾਰਕੁੰਨ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਬਤੌਰ ਇੱਕ ਲੇਖਿਕਾ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸ਼ਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ''ਵਨਸ ਵਾਜ਼ ਬੰਬੇ'', ''ਅਰੁਣਾ'ਸ ਸਟੋਰੀ'', ''ਬੀਟਰ ਚਾਕਲਟ: ਚਾਇਲਡ ਸੈਕਸ਼ੁਅਲ ਅਬਯੂਜ਼ ਇਨ ਇੰਡੀਆ'' (ਜਿਸਨੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਵਾਰਡ ਵੀ ਜਿੱਤਿਆ<ref name="harpercollins.co.in">https://harpercollins.co.in/author-details/pinki-virani/</ref>) ਅਤੇ ''ਡੀਫ਼ ਹੈਵਨ'' ਕਿਤਾਬਾਂ ਹਨ।<ref>{{cite news|url=http://www.hindu.com/mag/2009/07/19/stories/2009071950040200.htm|title=As we see ourselves|author=R. Krithika|date=19 July 2009|accessdate=17 July 2013|publisher=[[The Hindu]]|archive-date=29 ਜੂਨ 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110629052333/http://www.hindu.com/mag/2009/07/19/stories/2009071950040200.htm|dead-url=yes}}</ref> ਉਸਦੀ ਪੰਜਵੀਂ ਕਿਤਾਬ'' ਪੋਲੀਟਿਕਸ ਆਫ਼ ਦ ਵੋਂਬ -- ਦ ਪੇਰਲਿਸ ਆਫ਼ ਆਈਵੀਐਫ, ਸਰੋਜੇਸੀ ਐਂਡ ਮੋਡੀਫਾਇਡ ਬੇਬੀਜ਼  ''ਹੈ। <ref>{{cite web|url=http://www.dailypioneer.com/sunday-edition/sunday-pioneer/special/the-egg-commerce.html|title=The Egg Commerce|date=25 September 2016|publisher=Daily Pioneer}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://penguin.co.in/author/pinki-virani/ |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2018-05-18 |archive-date=2018-01-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180128190828/https://penguin.co.in/author/pinki-virani/ |dead-url=yes }}</ref> == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ == ਵੀਰਾਨੀ ਦਾ ਜਨਮ [[ਮੁੰਬਈ]], [[ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ [[ਗੁਜਰਾਤੀ]] ਮੁਸਲਿਮ ਮਾਂ-ਪਿਉ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਵੀਰਾਨੀ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਪਣੀ ਇੱਕ ਦੁਕਾਨ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਮਾਤਾ ਇੱਕ ਅਧਿਆਪਿਕਾ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਸਕੂਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ [[ਮੁੰਬਈ]], [[ਪੂਨੇ]] ਅਤੇ [[ਮਸੂਰੀ]] ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।<ref name="harpercollins.co.in"/> ਵੀਰਾਨੀ, ਆਗਾ ਖਾਨ ਫ਼ਾਉਂਡੇਸ਼ਨ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਮਿਲਣ ਕਾਰਨ ਉਹ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਮਾਸਟਰਜ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਯੂਐਸ ਚਲੀ ਗਈ। ਉਸਨੇ 'ਦ ਸੰਡੇ ਟਾਈਮਜ਼' ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਇੰਟਰਨਸ਼ਿਪ ਕੀਤੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਬਰਤਾਨੀਆ ਵਿੱਚ ਜਾਤੀ ਦੰਗਿਆਂ 'ਤੇ ਵਿਆਪਕ ਪੱਧਰ' ਤੇ ਰਿਪੋਰਟ ਦਿੱਤੀ। == ਕੈਰੀਅਰ == ਉਸਨੇ 18 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਬਤੌਰ ਟਾਈਪਿਸਟ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਖਤਮ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ ਵਾਪਿਸ ਆਈ ਤਾਂ, ਉਸਨੇ ਬਤੌਰ ਇੱਕ ਰਿਪੋਰਟਰ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ਾਮ ਦੇ ਪੇਪਰ ਦੀ ਸੰਪਾਦਕ ਬਣਨ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਔਰਤ ਸੀ। ਉਹ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ਹੱਟ ਗਈ ਜਦੋਂ  ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਕਿਤਾਬ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਵਾਈ ਸੀ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=September 2016}} == ਅਰੁਣਾ ਸ਼ਾਨਬਾਗ ਕੇਸ == 2009 ਵਿੱਚ, ਪਿੰਕੀ ਵੀਰਾਨੀ ਨੇ [[27 ਨਵੰਬਰ]] [[1973]]<ref>passive euthanasia</ref> ਨੂੰ ਮੁੰਬਈ ਦੇ ਕੇਈਐੱਮ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਨਰਸ ਅਰੁਣਾ ਸ਼ਾਨਬਾਗ ਦੀ ਤਰਫੋਂ [[ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ]] ਵਿੱਚ ਪਟੀਸ਼ਨ ਪਾਈ, ਜਦੋਂ ਅਰੁਣਾ ਉੱਪਰ ਇੱਕ ਸਵੀਪਰ ਦੁਆਰਾ ਜਿਨਸੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ<ref>https://www.femina.in/achievers/people/jounalist-pinki-virani-on-the-aruna-shanbag-case-81562.html</ref>।<ref>http://www.thehindu.com/news/national/passive-euthanasia-is-arunas-gift-pinki-virani/article7220792.ece</ref><ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/8417549.stm|title=India court admits plea to end life of rape victim|date=17 December 2009|publisher=''[[BBC News]], Delhi''}}</ref> ਹਮਲੇ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਸ਼ਾਨਬਾਗ ਨੂੰ ਚੇਨ ਨਾਲ ਬੰਨਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਆਕਸੀਜਨ ਦੀ ਘਾਟ ਕਾਰਨ ਉਹ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕੋਮਾ ਵਿੱਚ ਚਲੀ ਗਈ।<ref>https://timesofindia.indiatimes.com/india/virani-hails-sc-ruling-on-passive-euthanasia/articleshow/63232327.cms</ref> ਇਸ ਘਟਨਾ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦਾ ਕੇਈਐਮਮ ਵਿਖੇ ਇਲਾਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ 48 ਸਾਲ ਲਈ ਖੁਰਾਕ ਦੀ ਇੱਕ ਟਿਊਬ ਰਾਹੀਂ ਜ਼ਿੰਦਾ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ 2015 ਵਿੱਚ ਨਮੂਨੀਆ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।<ref>{{cite news|url=http://www.bbc.com/news/world-asia-india-32776897|title=Aruna Shanbaug: Brain-damaged India nurse dies 42 years after rape|date=18 May 2015|accessdate=11 September 2016|publisher=BBC News}}</ref><ref>https://www.livemint.com/Politics/XdFHHB97kLJBs44Zq3ifXL/Activist-Pinki-Virani-objects-to-age-clause-in-euthanasia-bi.html</ref> ਪਿੰਕੀ ਦੁਆਰਾ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਤੋਂ ਅਰੁਣਾ ਲਈ "ਪੈਸਿਵ ਐਂਥੂਸਿਆਸਿਆ" ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ।<ref>https://www.firstpost.com/india/never-forget-aruna-shanbaug-pinki-virani-hails-sc-verdict-on-passive-euthanasia-says-time-law-caught-up-with-society-4389361.html</ref> ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਨੇ ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਕਹਿਕੇ ਮਨ੍ਹਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਸੰਵਿਧਾਨ ਵਿੱਚ "ਪੈਸਿਵ ਐਂਥੂਸਿਆਸਿਆ" ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਹੈ।<ref>http://indianexpress.com/article/india/author-pinki-virani-hails-sc-ruling-on-passive-euthanasia-5092058/</ref><ref>http://www.freepressjournal.in/mumbai/mumbai-activist-pinki-virani-grateful-to-sc-for-upholding-2011-ruling-over-passive-euthanasia/1235048</ref> == ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ == ਉਸਨੇ ਸ਼ੰਕਰ ਅਈਰ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਇਆ, ਜੋ ਇੱਕ ਪੱਤਰਕਾਰ ਅਤੇ ਐਕਸੀਡੈਂਟਲ ਇੰਡੀਆ ਦਾ ਲੇਖਕ ਹੈ।<ref name="harpercollins.co.in"/><ref>{{cite news|url=http://www.tribuneindia.com/2009/20090801/saturday/above.htm|title=Virani saga|date=1 August 2009|publisher=''[[The Tribune (Chandigarh)|The Tribune]]''|access-date=18 ਮਈ 2018|archive-date=4 ਮਾਰਚ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304042946/http://www.tribuneindia.com/2009/20090801/saturday/above.htm|dead-url=yes}}</ref> == ਪੁਸਤਕ-ਸੂਚੀ == === ਕਿਤਾਬਾਂ === * ''ਅਰੁਣਾ ਦੀ ਕਹਾਣੀ: ਬਲਾਤਕਾਰ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਬਾਦ ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਇੱਕ ਸੱਚੀ ਕਹਾਣੀ। '' ਵਿਕਿੰਗ, 1998. * ''ਬੀਟਰ ਚਾਕਲੇਟ: ਚਾਇਲਡ ਐਬਯੂਜ਼ ਇਨ ਇੰਡੀਆ'',  ਪੈਂਗੁਇੰਗ ਬੁਕਸ, 2000 * {{Cite book|title=Once was Bombay|url=https://archive.org/details/alf.1843.954.792.305.2.vir|publisher=Viking|year=1999|isbn=0-670-88869-9|ref=harv|postscript=<!--None-->}} * ''ਡੀਫ਼ ਹੈਵਨ'', ਹਾਰਪਰਕੋਲਿੰਸ ਪਬਲਿਸ਼ਰਸ ਇੰਡੀਆ, 2009. {{ISBN|81-7223-849-5}}81-7223-849-5. * ''ਪੋਲੀਟਿਕਸ ਆਫ਼ ਦ ਵੋਂਬ—ਖ਼ਦ ਪੇਰਲਿਸ ਆਫ਼ ਆਈਵੀਐਫ, ਸਰੋਜੇਸੀ ਐਂਡ ਮੋਡੀਫਾਇਡ ਬੇਬੀਜ਼ '', ਪੈਂਗਇੰਗ ਰੈਂਡਮ ਹਾਊਸ, 2016. {{ISBN|978-0670088720}}978-0670088720 == ਹਵਾਲੇ == {{reflist|2}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [http://www.sawnet.org/books/authors.php?Virani+Pinki SAWNET biography] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1959]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਲੇਖਿਕਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਮੁਸਲਮਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਨਾਰੀ ਕਾਰਕੁਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਔਰਤ ਪੱਤਰਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] 1oyyyfp3ooyb5wj202iwumg1i4fcwga 0 107447 841757 818081 2026-06-29T22:03:37Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260629)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 841757 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder |name =ਸਲਵਾਦੋਰ ਅਲੀਐਂਦੇ |nationality =[[ਚਿਲੀ ਦੇ ਲੋਕ|ਚਿਲੀਅਨ]] |image = File:Salvador Allende Gossens-.jpg |order = 30th |office = ਚਿਲੇ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ |term_start = 3 ਨਵੰਬਰ 1970 |term_end = 11 ਸਤੰਬਰ 1973 |predecessor = [[ਐਡੁਆਰਡੋ ਫਰੇਈ ਮੌਂਟਾਲਵਾ]] |successor = [[ਔਸਟੋ ਪੀਨੋਕਸ਼ੇ]] |office2 = 56 ਵਾਂ [[ਚਿਲੀ ਦੀ ਸੈਨੇਟ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ]] |term_start2 = 27 ਦਸੰਬਰ 1966 |term_end2 = 15 ਮਈ 1969 |predecessor2=Tਓਮਸ ਰੇਅਜ਼ ਵਿਕੁੰਨਾ |successor2 = ਤੋਮਾਸ ਪਾਬਲੋ ਅਲੋਰਜ਼ਾ |office3 = [[ਸਿਹਤ ਮੰਤਰੀ (ਚਿੱਲੀ)|ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਕਲਿਆਣ ਮੰਤਰੀ]] |term_start3= 28 ਅਗਸਤ 1938 |term_end3 = 2 ਅਪਰੈਲ 1942 |president3 = [[ਆਰਟੂਰੋ ਅਲੇਸੈਂਡਰੀ ਪਾਲਮਾ]] <br /> [[ਪੇਡਰੋ ਅਗੇਈਰ ਸੇਰੇਡਾ]] | predecessor3 =ਮਿਗੂਏਲ ਐਚੇਬਰਨੇ ਰੀਓਲ |successor3 =ਐਡੁਆਰਡੋ ਐਸਕੂਡਰ |birth_name = ਸੈਲਵੇਡਾਰ ਗਿਲੇਰਮੋ ਅਲੀਐਂਦੇ ਗੌਸੇਨਸ |birth_date = {{Birth date|df=yes|1908|6|26}} |birth_place= [[ਸੈਂਟੀਆਗੋ]], ਚਿਲੀ |death_date = {{Death date and age|df=yes|1973|9|11|1908|6|26}} |death_place= ਸੈਂਟੀਆਗੋ, ਚਿਲੀ |resting_place=[[ਸੈਂਟੀਆਗੋ ਦਾ ਜਨਰਲ ਕਬਰਸਤਾਨ]] |spouse = {{marriage|[[ਹੌਰਟੇਨਸੀਆ ਬੂਸੀ]]|1940}} |children = [[ਬੀਟਰਿਜ਼ ਅਲੀਐਂਦੇ]] <small>(1943–1977)</small><br />ਕਾਰਮੇਨ ਪਾਜ਼ ਅਲੀਐਂਦੇ <small>(ਜਨਮ 1944)</small><br />[[ਇਸਾਬੇਲ ਅਲੀਐਂਦੇ (ਸਿਆਸਤਦਾਨ)|ਇਸਾਬੇਲ ਅਲੀਐਂਦੇ]] <small>(ਜਨਮ 1945)</small> |relatives = [[ਅਲੀਐਂਦੇ ਪਰਿਵਾਰ]] |party = [[ਚਿਲੀ ਦੀ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਪਾਰਟੀ (ਚਿਲੀਅਨ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ)]] | Otherparty = [[ਪਾਪੂਲਰ ਯੂਨਿਟੀ (ਚਿਲੀ)|ਪਾਪੂਲਰ ਯੂਨਿਟੀ ਕੁਲੀਸ਼ਨ]] |alma_mater = [[ਚਿਲੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] |profession = [[ਮੈਡੀਕਲ ਡਾਕਟਰ]]<br />ਸਿਵਲ ਸਰਵੈਂਟ |signature = Salvador Allende signature.svg |website = [http://www.fundacionsalvadorallende.cl/ Salvador Allende Foundation] }} '''ਸਾਲਵਾਦੋਰ ਗਿਲਰਮੋ ਅਲੀਐਂਦੇ ਗੌਸੈਨਸ''' ({{IPAc-en|ɑː|ˈ|j|ɛ|n|d|eɪ}};<ref>[http://www.dictionary.com/browse/allende "Allende"]. ''[//en.wikipedia.org/wiki/Random_House_Webster%27s_Unabridged_Dictionary Random House Webster's Unabridged Dictionary]''.</ref> {{IPA-es|salβaˈðoɾ ɡiˈʎermo aˈʎende ˈɣosens|am}}; 26 ਜੂਨ 1908 – 11 ਸਤੰਬਰ 1973) ਇੱਕ ਚਿਲੀ ਦਾ ਡਾਕਟਰ ਅਤੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਪਹਿਲੇ ਅਜਿਹੇ [[ਮਾਰਕਸਵਾਦ|ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ]] ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਇੱਕ [[ਲਾਤੀਨੀ ਅਮਰੀਕਾ|ਲਾਤੀਨੀ ਅਮਰੀਕੀ]] ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਖੋਲ੍ਹੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਕੇ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਬਣਿਆ ਸੀ।<ref name="bbcprofile">{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/3089846.stm|title=Profile of Salvador Allende|date=8 September 2003|publisher=BBC}}</ref> ਚਿਲੀਅਨ ਰਾਜਨੀਤਕ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਅਲੀਐਂਦੇ ਦੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਕਰੀਬ ਚਾਲੀ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਅਰਸੇ ਵਿੱਚ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ ਉਹ ਇੱਕ ਸੈਨੇਟਰ, ਡਿਪਟੀ ਅਤੇ ਕੈਬਨਿਟ ਮੰਤਰੀ ਰਹਿ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਉਹ 1952, 1958 ਅਤੇ 1964 ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਲਈ ਉਮੀਦਵਾਰ ਸੀ ਪਰ ਅਸਫਲ ਰਿਹਾ ਸੀ। 1970 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਤਿੰਨ ਧਿਰੀ ਕਾਂਟੇ ਦੀ ਟੱਕਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਜਿੱਤ ਲਈ ਸੀ। ਉਹ ਕਾਂਗਰਸ ਦੁਆਰਾ ਜੇਤੂ ਕਰਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਕੋਈ ਵੀ ਉਮੀਦਵਾਰ ਬਹੁਮਤ ਹਾਸਲ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਿਆ ਸੀ।  ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ, ਅਲੀਐਂਦੇ ਨੇ ਉਦਯੋਗਾਂ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀਕਰਨ ਦੀ ਨੀਤੀ ਅਪਣਾਈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਾਰਕਾਂ ਕਰਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅਤੇ ਚਿਲੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਵਿਧਾਨਿਕ ਅਤੇ ਨਿਆਂਇਕ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਵਧਦੇ ਤਣਾਅ ਵਾਲੇ ਸੰਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਦਿਆਂ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ "ਸੰਵਿਧਾਨਿਕ ਸੰਕਟ" ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਅਰਥ-ਵਿਵਸਥਾ ਡੂੰਘੇ ਸੰਕਟ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਕਰਿਸ਼ਚੀਅਨ-ਡੈਮੋਕਰੇਟਾਂ (ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਨੇ ਅਲੀਐਂਦੇ ਦੀ ਚੋਣ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ ਸੀ) ਸਮੇਤ ਕੇਂਦਰ-ਸੱਜੀ ਬਹੁਮਤ, ਨੇ ਉਸਦੀ ਹਕੂਮਤ ਨੂੰ ਗ਼ੈਰ-ਸੰਵਿਧਾਨਿਕ ਕਰਾਰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਬਲ ਨਾਲ ਹਟਾ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। 11 ਸਤੰਬਰ 1973 ਨੂੰ ਫੌਜ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਕੇਂਦਰੀ ਖੁਫੀਆ ਏਜੰਸੀ (ਸੀਆਈਏ) ਵੱਲੋਂ ਸਮਰਥਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਇੱਕ ਰਾਜਪਲਟੇ ਵਿੱਚ ਅਲੀਐਂਦੇ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਨਿਕਲ ਪਈ। <ref>{{Cite book|title=Communism: A History|url=https://archive.org/details/communismhistory00pipe|last=Pipes|first=Richard|publisher=The Modern Library|year=2003|isbn=0-8129-6864-6|page=[https://archive.org/details/communismhistory00pipe/page/138 138]}}</ref><ref>{{Cite journal|title=Chile: The Bloody End of a Marxist Dream.|url=http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,907929,00.html|journal=Time Magazine|access-date=2018-05-21|archive-date=2014-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20140325035713/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,907929,00.html|url-status=dead}} 24 September 1973. "Allende's downfall had implications that reached far beyond the borders of Chile. His had been the first democratically elected Marxist government in Latin America..."</ref><ref name="Winn 2010">{{cite encyclopedia|last=Winn|first=Peter|authorlink=|editor-first=Greg & Gilbert|editor-last=Grandin & Joseph|editor-link=|encyclopedia=A Century of Revolution|title=Furies of the Andes|url=|accessdate=14 January 2014|year=2010|publisher=Duke University Press|location=Durham, NC|isbn=|doi=|pages=239–275|quote=}}<code style="color:inherit; border:inherit; padding:inherit;">&#x7C;access-date=</code> requires <code style="color:inherit; border:inherit; padding:inherit;">&#x7C;url=</code> ([//en.wikipedia.org/wiki/Help:CS1_errors%23accessdate_missing_url help]){{cite encyclopedia|last=Winn|first=Peter|authorlink=|editor-first=Greg & Gilbert|editor-last=Grandin & Joseph|editor-link=|encyclopedia=A Century of Revolution|title=Furies of the Andes|url=|accessdate=14 January 2014|year=2010|publisher=Duke University Press|location=Durham, NC|isbn=|doi=|pages=239–275|quote=}}</ref> ਸੈਨਾ ਨੇ ਲਾ ਮੋਨੇਡਾ ਪੈਲੇਸ ਨੂੰ ਘੇਰਾ ਪਾ ਲਿਆ, ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਆਖਰੀ ਭਾਸ਼ਣ ਦਿੰਦਿਆਂ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣਾ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਨਹੀਂ ਦੇਵੇਗਾ।<ref name="en.wikisource.org">[[wikisource:Salvador Allende's Last Speech|Salvador Allende's Last Speech]]</ref> ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸੇ ਦਿਨ ਚਿਲੀ ਦੀ ਅਦਾਲਤ ਵਲੋਂ 2011 ਵਿੱਚ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਾਹਰਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਇੱਕ ਜਾਂਚ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਅਲੀਐਂਦੇ ਨੇ ਇੱਕ ਅਸਾਲਟ ਰਾਈਫਲ ਨਾਲ ਆਤਮ ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਲਈ।<ref name="The Guardian,2011">{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2011/jul/20/salvador-allende-committed-suicide-autopsy|title=Chilean president Salvador Allende committed suicide, autopsy confirms|date=20 July 2011|newspaper=The Guardian|access-date=12 October 2015|location=United Kingdom}}</ref> <ref>{{Cite news|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-latin-america-14210729|title=Chile inquiry confirms President Allende killed himself|date=2011-07-19|access-date=2012-09-12|publisher=Bbc.co.uk}}</ref>{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=November 2016}} == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|30em}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1908]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1973]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲੈਨਿਨ ਅਮਨ ਇਨਾਮ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲੈਨਿਨ ਅਮਨ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ]] 8qgavz5qd8x7jvu6capc8crw5t2veqr 0 107604 841778 764391 2026-06-29T23:50:39Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 841778 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | bgcolour = | name = ਸਾਲੂਮਾਰਦਾ ਥਿਮਅੱਕਾ | birth_place = [[ਗੁੱਬੀ]], [[ਤੁਮਾਕੁਰੂ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]], [[ਕਰਨਾਟਕ]], [[ਭਾਰਤ]]<ref name="About Thimmakka">{{cite web|title=About Thimmakka|url=http://thimmakkafoundation.org/about%20thimmakka.html|website=thimmakkafoundation.org|publisher=Thimmakka Foundation|accessdate=14 November 2017|archive-date=14 ਨਵੰਬਰ 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171114185810/http://thimmakkafoundation.org/about%20thimmakka.html|dead-url=yes}}</ref> | image = Saalumarada Thimmakkaj.jpg | image_caption = ਸਾਲੂਮਾਰਦਾ ਥਿਮਅੱਕਾ | father = ਚਿੱਕਾਰੰਗਿਆ | mother = ਵਿਜੈਅੰਮਾ | occupation = [[ਵਾਤਾਵਰਨ ਵਿਗਿਆਨ|ਵਾਤਾਵਰਨਵਾਦੀ]] | spouse = ਬਿਕਾਲੂਚਿੱਕਯਾ | children = ਉਮੇਸ਼ ([[ਗੋਦ ਲਿਆ ਬੱਚਾ]]) }} '''ਸਾਲੂਮਾਰਦਾ ਥਿਮਅੱਕਾ''' (Kannada{{lang-kn|ಸಾಲುಮರದ ತಿಮ್ಮಕ್ಕ}}) ਕਰਨਾਟਕ ਦੇ ਰਾਜ ਤੋਂ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਵਾਤਾਵਰਨਵਾਦੀ ਹੈ। ਹੁਲੀਕਲ ਅਤੇ ਕੁਦੂਰ ਦੇ ਵਿੱਚ ਦੇ ਹਾਈਵੇਅ ਉੱਤੇ ਚਾਰ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰੀ ਤੱਕ 385 ਬੋਹੜ ਦੇ ਦਰਖਤ ਲਗਾਉਣ ਦਾ ਉਸਦਾ ਕਾਰਜ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ਧਿਆਨ ਖਿਚਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |url=http://www.goodnewsindia.com/Pages/content/inspirational/thimmakka.html |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2018-05-25 |archive-date=2023-02-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230212000049/http://www.goodnewsindia.com/Pages/content/inspirational/thimmakka.html |url-status=dead }}</ref><ref name="outlook">A biography of Thimmakka is provided by {{cite web|url=http://www.outlookindia.com/mad.asp?fname=making_a_difference.htm&subsubsec=Bangalore&synopsis=Environment&fodname=19990503&personname=Saalumarada+Thimmakka|title=Thimmakka's Green Crusade Transforms Heat-And-Dust Hulikal|author=B. R. Srikanth|work=Online Edition of The Outlook, dated 1999-05-03|publisher=© Outlook Publishing (India) Private Limited|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080218133038/http://www.outlookindia.com/mad.asp?fname=making%5Fa%5Fdifference%2Ehtm&subsubsec=Bangalore&synopsis=Environment&fodname=19990503&personname=Saalumarada+Thimmakka|archivedate=18 February 2008|deadurl=yes|accessdate=2007-05-23|df=dmy-all}}</ref> ਉਸਦੇ ਕੰਮ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਸਿਟੀਜ਼ਨ'ਸ ਅਵਾਰਡ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।  ਯੂ.ਐਸ.  ਦੀ ਇੱਕ ਵਾਤਾਵਰਣਿਕ ਸੰਸਥਾ, ਜੋ ਲਾਸ ਐਂਜਲਸ ਅਤੇ ਓਕਲੈਂਡ, ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਦਾ ਨਾਮ ਥਿਮਅੱਕਾ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਥਿਮਅੱਕਾ'ਸ ਰਿਸੋਰਸਸ ਫਾਰ ਇਨਵਾਇਰਨਮੈਂਟਲ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name="org">{{cite web|url=http://www.thimmakka.org/aboutus/us_r.html|title=About Thimmakka|work=Online Webpage of Thimmakka.org|publisher=Thimmakka's Resources for Environmental Education|archiveurl=https://web.archive.org/web/20061231185555/http://thimmakka.org/aboutus/us_r.html <!-- Bot retrieved archive -->|archivedate=2006-12-31|accessdate=2007-05-23}}</ref> == ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ == ਥਿਮਅੱਕਾ ਦਾ ਜਨਮ ਗੁੱਬੀ ਤਾਲੁਕ, ਤੁਮਾਕੁਰੂ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, [[ਕਰਨਾਟਕ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਸਨੇ ਕੋਈ ਰਸਮੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਨੇੜੇ ਵਾਲੀ ਖੁਦਾਈ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਆਮ ਮਜ਼ਦੂਰ ਦਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਸਦਾ ਵਿਆਹ ਚਿੱਕਾਈਹ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਜੋ ਕਰਨਾਟਕ ਵਿੱਚ ਰਾਮਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਮਗਦੀ [[ਤਹਿਸੀਲ|ਤਾਲੁਕ]] ਵਿੱਚ ਹੁਈਕਲ ਪਿੰਡ ਦਾ ਇੱਕ ਵਸਨੀਕ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਕੋਈ ਜੁਆਕ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਥਿਮਅੱਕਾ ਨੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਕਮੀ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਬੀਆਂ ਦੇ ਦਰਖਤਾਂ ਦੀ ਬਿਜਾਈ ਕੀਤੀ।<ref name="child">Thimmakka started to plant banyan trees to overcome the grief of being childless: {{cite web|url=http://www.ibnlive.com/news/woman-plants-trees-village-thrives/35476-3.html|title=Woman plants trees, village thrives|author=Priyanjana Dutta|work=Online webpage of Ibnlive.com|accessdate=2007-05-23|archive-date=2007-09-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20070930182955/http://www.ibnlive.com/news/woman-plants-trees-village-thrives/35476-3.html|url-status=dead}}</ref> ਉਸਦੇ ਨਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ "ਸਾਲੂਮਾਰਦਾ" (ਜੋ [[ਕੰਨੜ ਭਾਸ਼ਾ]] ਵਿੱਚ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਕਤਾਰ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਉਸਦੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਉਸਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਲੱਗੀ।  [[ਤਸਵੀਰ:Trees_planted_by_Salumarada_Thimmakka_mapped_on_OSM.png|thumb|ਸਾਲੂਮਾਰਦਾ ਥਿਮਅੱਕਾ ਦੁਆਰਾ ਐਸਐਚ94 ਵਿੱਖੇ ਹੁਲੀਕਲ ਤੋਂ ਕੁਦੁਰੂ ਪਿੰਡ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦਰਖਤ ਲਗਾਏ ]] == ਮੌਜੂਦਾ ਸਰਗਰਮੀ == [[ਤਸਵੀਰ:Saalu_Marada_Thimakka.jpg|thumb|ਸਾਲਾਮਾਰਦਾ ਥਿਮਅੱਕਾ, ਨੈਸ਼ਨਲ ਸਟੂਡੈਂਟਸ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨਾਲ ਨਾਲ, "ਕੈਂਪਸ ਫ੍ਰੈਂਡ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ" ਵਿੱਖੇ [[2015]] ਵਿੱਚ [[ਸੰਸਾਰ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦਿਵਸ]] ਦੌਰਾਨ ]] ਥਿਮਅੱਕਾ ਦੇ ਪਤੀ ਦੀ ਮੌਤ 1991 ਵਿੱਚ ਹੋਈ।<ref name="bio">{{cite web|url=http://www.hinduonnet.com/thehindu/mp/2003/12/01/stories/2003120101760100.htm|title=Mother of 400|author=Deepa Ganesh|work=Online webpage of The Hindu, dated 2003-12-01|publisher=2003, The Hindu|accessdate=2007-05-23|archive-date=2007-11-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20071120233057/http://www.hinduonnet.com/thehindu/mp/2003/12/01/stories/2003120101760100.htm|dead-url=yes}}</ref> ਹੁਣ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਥਿਮਅੱਕਾ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਕਈ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਲਈ ਸਦਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਦੂਜੇ ਸਮਜਾਕ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਰੁਝੀ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਬਾਰਸ਼ ਦਾ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਸਟੋਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਟੈਂਕ ਬਣਾਉਣ ਵਰਗੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਗਈ ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਸਾਲਾਨਾ ਮੇਲੇ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹਸਪਤਾਲ ਬਣਵਾਉਣ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਉਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਸੰਸਥਾ ਵੀ ਬਣਾਈ ਹੈ। ==ਅਵਾਰਡ== ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ, ਥਿਮਅੱਕਾ ਨੂੰ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਵਾਰਡ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ:ਨਾਦੋਜਾ * ਨਾਦੋਜਾ ਇਨਾਮ, ਹੰਪੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਲੋਂ- 2010 * ਨੈਸ਼ਨਲ ਸਿਟੀਜ਼ਨ'ਸ ਅਵਾਰਡ - 1995<ref name=plant/> * [[ਇੰਦਰਾ ਪ੍ਰਿਯਾਦ੍ਰਸ਼ਿਨੀ ਇਨਾਮ]] - 1997 (''ਵ੍ਰਿਕਸ਼ਮਿਤ੍ਰਾ''="ਦਰਖਤਾਂ ਦੇ ਮਿੱਤਰ")<ref name=plant/> * ਵੀਰਾਚਕਰ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਥੀ ਇਨਾਮ - 1997 * ਸਨਮਾਨ ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ, ਮਹਿਲਾ ਅਤੇ ਬਲ ਭਲਾਈ ਕੇਂਦਰ ਵਲੋਂ, [[ਕਰਨਾਟਕ ਸਰਕਾਰ]] * ਸਰਟੀਫਿਕੇਟਆਫ਼ ਐਪ੍ਰਿਸੀਏਸ਼ਨ, ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਵੁੱਡ ਸਾਇੰਸ ਅਤੇ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ, [[ਬੈਂਗਲੋਰ]] ਵਲੋਂ * ਕਰਨਾਟਕ ਕਲਪਾਵੱਲੀ ਇਨਾਮ - 2000 * ਗੋਡਫ੍ਰੇ ਫਿਲੀਪਸ ਬ੍ਰੇਵਰੀ ਅਵਾਰਡ - 2006.<ref>{{cite news|url=http://www.hindu.com/2006/03/26/stories/2006032619010200.htm|title=Unsung heroes' hour of glory|work=Online webpage of The Hindu, dated 2006-03-26|publisher=2006, The Hindu|accessdate=2007-05-23|location=Chennai, India|date=2006-03-26|archive-date=2007-08-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20070809022317/http://www.hindu.com/2006/03/26/stories/2006032619010200.htm|dead-url=yes}}</ref> * ਵਿਸ਼ਾਲਕਸ਼ੀ ਅਵਾਰਡ, ਆਰਟ ਆਫ਼ ਲਿਵਿੰਗ ਫ਼ਾਉਂਡੇਸ਼ਨ ਵਲੋਂ * ਵਿਸ਼ਵਾਤਮਾ ਅਵਾਰਡ [http://www.hoovinahole.org Hoovinahole] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210518043542/http://hoovinahole.org/ |date=2021-05-18 }} ਸੰਸਥਾ ਵਲੋਂ -2015 * [[2016]] ਵਿੱਚ [[100 ਮਹਿਲਾ (ਬੀਬੀਸੀ)|ਬੀਬੀਸੀ 100 ਮਹਿਲਾ]] ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ<ref name=list2016>[http://www.bbc.com/news/world-38012048 2016], BBC, Retrieved 26 November 2016</ref> * ਪਰਿਸਰ ਰਤਨ ਅਵਾਰਡ * ਗ੍ਰੀਨ ਚੈਂਪੀਅਨ ਅਵਾਰਡ * ਵਿਸ਼ਵਾਤਮਾ ਅਵਾਰਡ == ਹਵਾਲੇ == {{reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [http://www.goodnewsindia.com/Pages/content/inspirational/thimmakka.html Thimmakka and Chikkanna were mocked - now their 300 trees serve and smile back] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230212000049/http://www.goodnewsindia.com/Pages/content/inspirational/thimmakka.html |date=2023-02-12 }} * [http://qph.is.quoracdn.net/main-qimg-eb880f42ac674c3c4c32cdae8b956264 image of Saalumarada Thimmakka on qph.is.quoracdn.net] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304023534/https://qph.is.quoracdn.net/main-qimg-eb880f42ac674c3c4c32cdae8b956264 |date=2016-03-04 }} * [http://thimmakkafoundation.org/ Saalumarada Thimmakka International Foundation.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180123230320/http://thimmakkafoundation.org/ |date=2018-01-23 }} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਔਰਤਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] qdns68b7o1ozkjugk6oci0f41c6w9rq 0 107984 841700 835575 2026-06-29T20:46:07Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 2 books for verifiability (20260629)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 841700 wikitext text/x-wiki {{Infobox person |name = ਸਿੰਥੀਆ ਲੈਨਨ |image = Cynthia Lennon, 1964.jpg |alt = ਸਿੰਥੀਆ ਲੈਨਨ |image_size = |caption = ਸਿੰਥੀਆ ਲੈਨਨ 1964 ਵਿੱਚ |birth_name = ਸਿੰਥੀਆ ਲਿਲੀਅਨ ਲੈਨਨ <!-- no source found for a middle name --> |birth_date = {{birth date|1939|9|10|df=y}} |birth_place = ਬਲੈਕਪੂਲ, ਲੰਕਾਸ਼ਿਰ, ਇੰਗਲੈਂਡ |death_date = {{death date and age|2015|04|1|1939|9|10|df=y}} |death_place = ਕਾਲਵਿਆ, ਮਿਜ਼ੋਰਕਾ, ਸਪੇਨ |education = |occupation = |spouse = {{marriage|[[ਜਾਨ ਲੈਨਨ]]|1962|1968|end=div}}<br>{{marriage|ਰੋਬਰਟੋ ਬਸਨਨੀਨੀ|1970|1973|end=div}}<br> {{marriage|ਜਾਨ ਟਵਿਸਟ|1976|1983|end=div}}<br>{{marriage|ਨੋਲ ਚਾਰਲਸ|2002|2013|end=died}} |children = ਜੂਲੀਅਨ ਲੈਨਨ |notable_work = ''ਜਾਨ'' }} '''ਸਿੰਥੀਆ ਲਿਲੀਅਨ ਲੈਨਨ''' (ਨੂ ਪਾਉੱਲ; 10 ਸਤੰਬਰ 1939{{sfn|Lennon|2005|p=13}} - 1 ਅਪ੍ਰੈਲ 2015) ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ [[ਜਾਨ ਲੈਨਨ]] ਦੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਜੂਲੀਅਨ ਲੈਨਨ ਦੀ ਮਾਂ ਸੀ।{{sfn|Lennon|2005|p=14}} ਉਹ ਉੱਤਰੀ ਪੱਛਮੀ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਵਿਰਲਲ ਪਨਿਨੀਸੁਲਾ ਵਿੱਚ ਹੋਲੇਕ ਦੇ ਮੱਧ-ਵਰਗ ਸੈਕਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਹੋਈ ਸੀ।{{sfn|Lennon|2005|pp=16–17}} 12 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੂਨੀਅਰ ਆਰਟ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਲਿਵਰਪੂਲ ਕਾਲਜ ਆਫ਼ ਆਰਟ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ। ਜੌਹਨ ਲੈਨਨ ਨੇ ਵੀ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ; [[ਕੈਲੀਗ੍ਰਾਫੀ]] ਕਲਾਸ ਵਿੱਚ ਪਾਵੇਲ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਦੇ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਬੰਧਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਫੈਲ ਗਈ ਸੀ।  ਜਦੋਂ ਜਾਨ, [[ਦ ਬੀਟਲਜ਼|ਬੀਟਲਸ]] ਨਾਲ [[ਹਾਮਬੁਰਕ|ਹੈਮਬਰਗ]] ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਸੀ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤ, ਮਿਮੀ ਸਮਿਥ ਤੋਂ ਆਪਣਾ ਬੈਡਰੂਮ ਕਿਰਾਏ 'ਤੇ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।  ਪੋਵਲ ਦੇ ਗਰਭਵਤੀ ਹੋ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਦਾ ਅਤੇ ਜੌਨ ਦਾ ਵਿਆਹ 23 ਅਗਸਤ, 1962 ਨੂੰ ਲਿਵਰਪੂਲ ਵਿੱਚ ਮਾਉਂਟ ਪਲੇਸੈਂਟ ਰਜਿਸਟਰ ਦਫ਼ਤਰ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ ਅਤੇ 1964 ਤੋਂ 1968 ਤਕ ਉਹ ਵਾਈਬ੍ਰਿਜ ਦੇ ਸਰੀ ਕਸਬੇ ਵਿੱਚ ਕੇਨਵੁੱਡ 'ਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰਹੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨਾਲ [[ਲੰਡਨ]] ਵਿੱਚ ਸਮਾਜਿਕ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਿਤਾਈ। 1968 ਵਿੱਚ, ਜਾਨ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਜਪਾਨੀ ਅਵਾਂਟ-ਗਾਰਡ ਸੰਕਲਪੀ ਕਲਾਕਾਰ ਯੋਕੋਨ ਓਨੋ ਲਈ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਜੋੜੇ ਦੇ ਤਲਾਕ ਨੂੰ ਕਾਨੂੰਨੀ ਤੌਰ 'ਤੇ 8 ਨਵੰਬਰ 1968 ਨੂੰ ਓਨੋ ਨਾਲ ਜੌਹਨ ਦੀ ਵਿਭਚਾਰ ਦੇ ਆਧਾਰ' ਤੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਉਸਨੇ 1970 ਵਿੱਚ ਇਟਾਲੀਅਨ ਹੋਟਲਰ ਰੋਬਰਟੋ ਬਸਨਨੀਨੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਉਸਨੂੰ 1973 ਵਿੱਚ ਤਲਾਕ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 1976 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਲੌਂਕਸ਼ਾਇਰ ਤੋਂ ਇੱਕ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਜਾਨ ਟਵਿਸਟ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ ਪਰ ਉਸ ਨੇ 1983 ਵਿੱਚ ਤਲਾਕ ਲੈ ਲਿਆ। ਟਵਿਸਟ ਤੋਂ ਉਸ ਦੇ ਤਲਾਕ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਨਾਂ ਬਦਲ ਕੇ "ਲੈਨਨ" ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ 17 ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਜਿਮ ਕ੍ਰਿਸਟਿ ਨਾਲ ਉਸਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਰਿਹਾ।  ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਇੱਕ ਨਾਈਟ ਕਲੱਬ ਦੇ ਮਾਲਕ ਨੋਲ ਚਾਰਲਸ ਨਾਲ ਵਿਆਹੀ ਅਤੇ 2013 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤਕ ਉਸ ਨਾਲ ਰਹੀ। ਉਸ ਨੇ 1978 ਵਿੱਚ ਲੈਨਨ ਦੀ ਏ ਟਿਵਿਸਟ, ਅਤੇ 2005 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੋਰ ਨੇੜਲੀ ਜੀਵਨੀ, ਜੌਨ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ। 2015 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤਕ, ਉਹ ਮੇਜਰਕਾ, ਸਪੇਨ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ।  [[ਤਸਵੀਰ:Cynthia_and_Julian_Lennon_at_the_unveiling_ceremony_of_the_John_Lennon_Peace_Monument_in_Liverpool_-_celebrating_John_Lennon's_70th_Birthday_-_October_9th_2010_(retouched).jpg|right|thumb|234x234px|ਲਿਵਰਪੂਲ ਵਿੱਚ 9 ਜੂਨ 2010, ਜਾਨ ਲੈਨਨ ਦੇ 70 ਵੇਂ ਜਨਮਦਿਨ ਵਿੱਚ ਜਾਨ ਲੈਨਨ ਪੀਸ ਮੌਮੈਨਟਰ ਦੇ ਉਦਘਾਟਨ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿੱਚ ਸਿੰਥੀਆ ਅਤੇ ਜੂਲੀਅਨ ਲੈਨਨ]] == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} ==ਸਰੋਤ== * {{cite book |last=Anderson |first=Jennifer Joline |title=John Lennon: Legendary Musician & Beatle (Lives Cut Short) |url=https://archive.org/details/johnlennonlegend0000ande |publisher=[[ABDO Publishing Company]] |year=2010 |isbn=978-1-60453-790-1 |ref=harv}} * {{cite book |first=Keith |last=Badman |title=The Beatles Diary Volume 2: After The Break-Up 1970–2001 |publisher=Omnibus Press |year=2001 |isbn=0-7119-7520-5 |ref=harv}} * {{cite book |last=Barrow |first= Tony |authorlink=Tony Barrow |title=John, Paul, George, Ringo and Me|publisher=Thunder's Mouth Press |year=2006 |isbn=978-1-56025-882-7 |ref=harv}} * {{cite book |last=Brown |first=Peter |authorlink=Peter Brown (music industry) |last2=Gaines |first2=Steven |authorlink2=Steven Gaines |title=The Love You Make: An Insider's Story of the Beatles |url=https://archive.org/details/loveyoumakeinsid0000brow |publisher=NAL Trade | edition= Reprint |year=2002 |isbn=978-0-451-20735-7 |ref=harv }} * {{cite book |last=Carr |first=Roy |authorlink=Roy Carr |last2=Tyler |first2=Tony |authorlink2=Tony Tyler |title=[[The Beatles: An Illustrated Record]] |publisher=Harmony Books |year=1975 |isbn=0-517-52045-1 |ref=harv}} * {{cite book |last=Clayson |first=Alan |authorlink=Alan Clayson |title=John Lennon (Beatles) |publisher=Sanctuary Publishing Ltd |year=2003 |isbn=978-1-86074-451-8 |ref=harv}} * {{cite book |last=Coleman |first=Ray |authorlink=Ray Coleman |title=John Winston Lennon: 1940–66 v. 1 |url=https://archive.org/details/johnwinstonlenno0000cole |publisher=Sidgwick & Jackson Ltd |year=1984 |isbn=978-0-283-98942-1 |ref=harv}} * {{cite book |last=Coleman |first=Ray |authorlink=Ray Coleman |title=Lennon: The Definitive Biography |url=https://archive.org/details/lennondefinitive0000cole_x2e5 |publisher=Harper Paperbacks |edition=Revised |year=1999 |isbn=978-0-06-098608-7 |ref=harv}} * {{cite book |last=Cross |first=Craig |authorlink= |title=Day-By-Day Song-By-Song Record-By-Record|publisher=iUniverse |year=2004 |isbn=978-0-595-31487-4 |ref=harv}} * {{cite book |last=Davies |first=Hunter |authorlink=Hunter Davies | title=The Beatles: The Authorized Biography |publisher=Dell Publishing |year=1968 |type=paperback |ref=harv}} Also adapted for publication in {{cite news|url=https://books.google.com/books?id=Vz8EAAAAMBAJ&pg=PA110 |title=The Beatles |first=Hunter |last=Davies |magazine=[[Life (magazine)|Life]] |date=13–20 September 1968 }} * {{cite book |last=Dewitt |first= Howard A. |authorlink= |title=The Beatles: Untold Tales |url=https://archive.org/details/beatlesuntoldtal0000dewi |publisher=Horizon Books |year=1985 |isbn=978-0-938840-03-9 |ref=harv}} * {{cite book |last=Edmondson |first=Jacqueline |title=John Lennon: A Biography |url=https://archive.org/details/johnlennonbiogra0000edmo |publisher=ABC-CLIO |year=2010 |isbn=978-0-313-37938-3 |ref=harv}} * {{cite book |last=Harry |first=Bill |authorlink=Bill Harry |title=The John Lennon Encyclopedia |url=https://archive.org/details/johnlennonencycl0000harr |publisher=Virgin Books |year=2000 |isbn=978-0-7535-0404-8 |ref=harv}} * {{cite book |last=Ingham |first=Chris |authorlink= |title=The Rough Guide to The Beatles |url=https://archive.org/details/roughguidetobeat00unse |publisher=Rough Guides Ltd |year=2003 |isbn= |ref=harv}} * {{cite book |last=Julien |first=Oliver |title=Sgt. Pepper and the Beatles: It Was Forty Years Ago Today |publisher=Ashgate |year=2009 |isbn=978-0-7546-6708-7 |ref=harv}} * {{cite book |last=Kane |first=Larry |authorlink=Larry Kane|title=Lennon Revealed |url=https://archive.org/details/lennonrevealed0000kane |publisher=Running Press |year=2007 |isbn=978-0-7624-2966-0 |ref=harv}} * {{cite book |last=Lennon |first=Cynthia |title=A Twist of Lennon |url=https://archive.org/details/twistoflennonbra00lenn |year=1978 |publisher=Avon Books |isbn=978-0-352-30196-3 |ref=harv}} * {{cite book |last=Lennon |first=Cynthia |title=John |url=https://archive.org/details/john0000lenn_o3n5 |publisher=Hodder & Stoughton |year=2005 |isbn=978-0-340-89512-2 |ref=harv}} * {{cite book |last=Loker |first=Bradford E. |title=History with The Beatles |publisher=Dog Ear Publishing |year=2009 |isbn=978-1-60844-039-9 |ref=harv}} * {{cite book |last=Mann |first=John |authorlink= |title=Turn on and Tune in: Psychedelics, Narcotics and Euphoriants |url=https://archive.org/details/turnontuneinpsyc0000mann |publisher=Royal Society of Chemistry |year=2009 |isbn=978-1-84755-909-8 |ref=harv}} * {{cite book |last=Miles |first=Barry |authorlink=Barry Miles |title=[[Many Years From Now]] |publisher=Vintage-Random House |year=1997 |isbn=978-0-7493-8658-0 |ref=harv}} * {{cite book |last=Miles |first=Barry |authorlink=Barry Miles |last2=Badman |first2=Keith |title=The Beatles Diary: After the Break-Up 1970–2001 |url=https://archive.org/details/beatlesdiaryvolu0000mile |publisher=Omnibus Press |year=2001 |isbn=978-0-7119-8307-6 |ref=harv}} * {{cite book |last=Mulligan |first=Kate Siobhan |title=The Beatles: A Musical Biography (Story of the Band) |url=https://archive.org/details/beatlesmusicalbi0000mull |publisher=Greenwood Press |year=2010 |isbn=978-0-313-37686-3 |ref=harv}} * {{cite book |last=Ryan |first=David Stuart |title=John Lennon's Secret: A Biography |publisher=Kozmik Press |year=1982 |isbn=978-0-905116-08-2 |ref=harv}} == ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ == * [https://web.archive.org/web/20061027051940/http://www.jibboo.com/beatles/wives/ The Beatles First Wives Club] * [http://www.cynthialennon.memorial Memorial Page] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160111065713/http://www.cynthialennon.memorial/ |date=2016-01-11 }} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1939]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇੰਗਲਿਸ਼ ਲੇਖਿਕਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2015]] o99u5bwp3ouiydl8tizy5hh2h4cnjly 0 108071 841748 605889 2026-06-29T21:50:14Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260629)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 841748 wikitext text/x-wiki '''ਸੰਪੱਤੀ''', ਪੂਰਬੀ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਸਮਾਜਾਂ ਦੁਆਰਾ ਜਾਇਦਾਦ/ਸੰਪੱਤੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਗਠਨ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਜੀਵਣ ਲਈ ਇੱਕ ਜ਼ਰੂਰੀ ਵਸਤੂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਸੰਪੱਤੀ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ, ਇਸ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੋਰ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ, ਜਿਸ ਨੂੰ "ਇਕਾਈ" ਜਾਂ "ਰਿਜ਼ਰਵ", "domus" ਅਤੇ "ਸਵਾਮੀ" (ਪ੍ਰੋਪ੍ਰਾਇਟੋਰ) ਵਰਗੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਜਾਂ ਸਾਂਝੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਜਾਂ ਇੱਕ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ ਜਾਂ ਇੱਕ ਸਮਾਜ ਵਰਗੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਹਸਤੀ। ਜਾਇਦਾਦ ਦੇ ਸੁਭਾਅ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਿਆਂ, ਜਾਇਦਾਦ ਦੇ ਮਾਲਕ ਕੋਲ ਇਹ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਰਤਣ, ਬਦਲਣ, ਸ਼ੇਅਰ ਕਰਨ, ਦੁਬਾਰਾ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ, ਕਿਰਾਏ, ਮੌਰਗੇਜ, ਵੇਚਣ, ਬਦਲੀ ਕਰਨ, ਬਦਲੀ, ਦੂਰ ਕਰਨ ਜਾਂ ਤਬਾਹ ਕਰਨ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ, ਜਾਇਦਾਦ ਦੀ ਕਿਸਮ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ, ਮਾਲਕ ਨੂੰ ਇਸ ਨੂੰ ਸਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਰਤਣ ਦਾ ਹੱਕ ਹੈ।<ref name="businessdict">{{Citation|title=property definition|url=http://www.businessdictionary.com/definition/property.html|access-date=2018-05-30|archivedate=2019-07-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190722201041/http://www.businessdictionary.com/definition/property.html}}</ref><ref name="americanheritagedict">{{Citation|title=American Heritage Dictionary|url=http://www.bartleby.com/cgi-bin/texis/webinator/sitesearch?FILTER=col61&query=property&x=0&y=0|contribution=property|access-date=2018-05-30|archivedate=2017-10-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171020053430/http://www.bartleby.com/cgi-bin/texis/webinator/sitesearch?FILTER=col61&query=property&x=0&y=0}}</ref><ref name="wordnet">{{Citation|title=WordNet|url=http://wordnetweb.princeton.edu/perl/webwn?s=property&sub=Search+WordNet&o2=&o0=1&o7=&o5=&o1=1&o6=&o4=&o3=&h=|contribution=property|access-date=2010-06-19}}</ref>  [[ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰ]] ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਅਰਥ ਵਿਵਸਥਾ ਵਿੱਚ, ਜਾਇਦਾਦ ਦੇ ਤਿੰਨ ਵਿਸ਼ਾਲ ਰੂਪ ਹਨ: ਨਿੱਜੀ ਜਾਇਦਾਦ, ਜਨਤਕ ਸੰਪਤੀ, ਅਤੇ ਸਮੂਹਿਕ ਜਾਇਦਾਦ (ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਹਿਕਾਰੀ ਸੰਪਤੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ)<ref>{{Cite book|title=Comparing Economic Systems in the Twenty-First Century|url=https://archive.org/details/comparingeconomi0000greg|last=Gregory|first=Paul R.|last2=Stuart|first2=Robert C.|publisher=Houghton Mifflin|year=2003|isbn=0618261818|location=Boston|pages=[https://archive.org/details/comparingeconomi0000greg/page/27 27]|quote=There are three broad forms of property ownership-private, public, and collective (cooperative).}}</ref> ਉਹ ਜਾਇਦਾਦ ਜਿਹੜੀ ਸਾਂਝੇ ਤੌਰ ਤੇ ਇੱਕ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪਾਰਟੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵੱਖਰੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ, ਇਸ ਨੂੰ ਹਾਸਲ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਕੰਟਰੋਲ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਪਾਰਟੀਆਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਸਰਬਸੰਮਤੀ ਨਾਲ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਨਾਲ ਬਦਲੀਆਂ ਹੋਣ, ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਵਿਵਾਦ ਹੋਣ ਦਾ ਕੋਈ ਮੌਕਾ ਜਾਂ ਸੰਭਾਵਨਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਉਹ ਉਸਦੀ, ਉਸ ਦੀ, ਆਪਣੀ ਜਾਂ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਅਤੇ ਨਿਰਪੱਖ ਬਣਨ ਦੀ ਉਮੀਦ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=August 2013}} === ਸੰਪੱਤੀ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ === ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਕਾਨੂੰਨੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੀ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਜਾਇਦਾਦਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਜ਼ਮੀਨ (ਅਚੱਲ ਸੰਪਤੀ, ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ, ਰੀਅਲ ਅਸਟੇਟ, ਅਸਲ ਸੰਪਤੀ) ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀਆਂ ਜਾਇਦਾਦਾਂ-ਮਾਲ ਅਤੇ ਅਸਥਾਈ, ਚੱਲ ਸੰਪਤੀ ਜਾਂ ਨਿੱਜੀ ਜਾਇਦਾਦ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਅੰਤਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਾਨੂੰਨੀ ਟੈਂਡਰ ਦੇ ਮੁੱਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਜੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਨੁਮਾਇੰਦਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਨਿਰਮਾਤਾ ਵਜੋਂ ਮਾਲਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਅਕਸਰ ਠੋਸ ਅਤੇ ਅਣਗਿਣਤ ਸੰਪੱਤੀ ਨੂੰ ਭਿੰਨਤਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀਕਰਨ ਸਕੀਮ ਵਿੱਚ ਜਾਇਦਾਦ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ, ਜ਼ਮੀਨਾਂ, ਸੁਧਾਰਾਂ (ਅਚੱਲ ਮਨੁੱਖ ਦੁਆਰਾ ਬਣੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ) ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਜਾਇਦਾਦ (ਚਲਣਯੋਗ ਮਨੁੱਖ ਦੁਆਰਾ ਬਣੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ) ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। === ਮੱਧਕਾਲੀ ਫਲਸਫਾ === ==== ਥੌਮਸ ਅਕਵਾਈਨਸ (13 ਵੀਂ ਸਦੀ) ==== ਕੈਨਨ ਕਾਨੂੰਨ ਡੈਕਮਟਮ ਗਰਟੀਆਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਕੇਵਲ ਇਨਸਾਨ ਕਾਨੂੰਨੀ ਜਾਇਦਾਦ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸੇਂਟ ਆਗਸਤੀਨ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤੇ ਗਏ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਦੁਹਰਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਸੇਂਟ ਥਾਮਸ ਐਕੁਿਨਜ਼ ਨੇ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਖਪਤ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਸਹਿਮਤੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ ਪਰ  ਪੈਟਰਿਸ਼ਟੀ ਥਿਊਰੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪਤਾ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਕਿ ਜਾਇਦਾਦ ਦਾ ਨਿੱਜੀ ਹੋਣਾ ਵੀ ਜਰੂਰੀ ਹੈ। ਥਾਮਸ ਐਕੁਿਨਸ ਨੇ ਸਿੱਟਾ ਕੱਢਿਆ ਹੈ ਕਿ ਕੁਝ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਵਸਥਾਵਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇ * ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਬਾਹਰੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਕੁਦਰਤੀ ਹੈ * ਇਹ ਠੀਕ ਹੈ ਕਿ ਆਦਮੀ ਕੋਲ ਆਪਣੇ ਲਈ ਇੱਕ ਚੀਜ਼ ਹੋਵੇ * ਚੋਰੀ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਗੁਪਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ  * ਚੋਰੀ ਅਤੇ ਡਕੈਤੀ ਵੱਖ ਵੱਖ ਸੰਪੱਤੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ ਪਰ ਡਕੈਤੀ ਚੋਰੀ  ਇੱਕ ਹੋਰ ਗੰਭੀਰ ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ ਪਾਪ ਹੈ * ਚੋਰੀ ਇੱਕ ਪਾਪ ਹੈ; ਇਹ ਇੱਕ ਘਾਤਕ ਜ਼ੁਰਮ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ, ਲੋੜ ਦੇ ਤਣਾਅ ਵਿੱਚ ਚੋਰੀ ਕਰਨਾ ਯੋਗ ਹੈ: "ਲੋੜ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਆਮ ਜਾਇਦਾਦ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ==== ਕਾਰਲ ਮਾਰਕਸ ==== ਸੈਕਸ਼ਨ ਅੱਠਵਾਂ, ਪੂੰਜੀ ਦੀ "ਆਦਿਕ ਸੰਚਤਤਾ" ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਰਟੀ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੇ ਲਿਬਰਲ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਇੱਕ ਆਲੋਚਨਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। [[ਕਾਰਲ ਮਾਰਕਸ|ਮਾਰਕਸ]] ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨ ਅਧੀਨ, ਕਿਸਾਨ ਕਾਨੂੰਨੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਹੱਕਦਾਰ ਸਨ ਕਿਉਂਕਿ ਅਮੀਰਸ਼ਾਹੀ ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਲਈ ਸੀ. ਮਾਰਕਸ ਕਈ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਤੋਂ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਉਦੋਂ ਅਮੀਰਾਤ ਦੁਆਰਾ ਜ਼ਬਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ. ਇਹ ਜ਼ਬਤ ਜ਼ਮੀਨ ਫਿਰ ਵਪਾਰਕ ਉੱਦਮਾਂ (ਭੇਡਾਂ ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ) ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਮਾਰਕਸ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ "ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਪੂੰਜੀਵਾਦ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਲਈ ਅਨਿੱਖੜਵਾਂ ਅੰਗ ਵਜੋਂ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।" ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਨਲੰਡ ਕਲਾਸ ਨੂੰ ਬਣਾਇਆ ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਜਦੂਰਾਂ ਨੂੰ ਬਚਣ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ਸੀ। ਮਾਰਕਸ ਨੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਸੰਪਤੀ ਦੀ ਲਿਬਰਲ ਥਿਊਰੀਆਂ "ਵਿਲੱਖਣ" ਕਹਾਣੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਹਿੰਸਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ। * ਸਥਾਨਕ ਸੰਪੱਤੀ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਲਈ ਵੱਡੀ ਆਜ਼ਾਦੀ  * ਸਪਸ਼ਟ, ਪ੍ਰਵਾਣਯੋਗ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਯੋਗ ਮਲਕੀਅਤ  * ਸਮੁੱਚੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਸੰਪਤੀ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਪਰਟੀ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇ ਮਾਨਕੀਕਰਨ ਅਤੇ ਏਕੀਕਰਨ  * ਆਰਥਿਕ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਧੋਖਾ ਦੇਣ ਲਈ ਸਜ਼ਾ ਦੀ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਿਸ਼ਚਤਤਾ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਭਰੋਸਾ * ਮਾਲਕੀ ਦੇ ਹੋਰ ਰਸਮੀ ਅਤੇ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਲਿਖੇ ਸਟੇਟਮੈਂਟਾਂ ਜੋ ਕੰਪਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਅਰਡ ਜੋਖਮ ਅਤੇ ਮਲਕੀਅਤ ਦੀ ਸੌਖੀ ਧਾਰਨਾ ਅਤੇ ਖਤਰੇ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਬੀਮਾ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ  * ਨਵੇਂ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟਾਂ ਲਈ ਲੋਨ ਦੀ ਵੱਡੀ ਉਪਲਬਧਤਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਵਧੇਰੇ ਚੀਜ਼ਾਂ ਕਰਜ਼ਿਆਂ ਲਈ ਜਮਾਤੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ * ਕ੍ਰੈਡਿਟ ਹਿਸਟਰੀ ਅਤੇ ਸੰਪਤੀ ਦੀ ਕੀਮਤ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਬਾਰੇ ਆਸਾਨ ਪਹੁੰਚ ਅਤੇ ਵਧੇਰੇ ਭਰੋਸੇਮੰਦ ਜਾਣਕਾਰੀ  * ਪ੍ਰਾਪਰਟੀ ਦੀ ਮਾਲਕੀ ਦਾ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਬਿਆਨ ਕਰਨ ਲਈ ਉਦਾਰਤਾ, ਮਾਨਕੀਕਰਨ ਅਤੇ ਟਰਾਂਸਫਰਬਿਲਿਟੇਬਿਲਿਟੀ ਦੀ ਯੋਗਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਕੰਪਨੀਆਂ ਲਈ ਕੌਮੀ ਬਾਜ਼ਾਰ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਨੈਟਵਰਕ  * ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਅਮਲ ਨੂੰ ਘੱਟ ਕਰਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਜੀਵਵਿਵਾਦ ਦੀ ਵੱਡੀ ਸੁਰੱਖਿਆ == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|30em}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਾਇਦਾਦ]] lofrxx9pkzp4juiue6gvgrop4qhguw4 0 108080 841682 615805 2026-06-29T20:20:20Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260629)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 841682 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Eggs-as-food.jpg|thumb|ਆਂਡੇ ਖੁੰਭਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਓਪਨ-ਸਾਹਮਣਾਤ ਨਾਸ਼ਤਾ ਸੈਂਡਵਿੱਚ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਪਰੋਸੇ ਗਏ।]] [[ਆਂਡਾ|ਆਂਡੇ]] ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਮਾਦਾ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਦਿਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪੰਛੀਆਂ, [[ਸੱਪ]], [[ਜਲਥਲੀ]], ਖਗੋਲ ਅਤੇ [[ਮੱਛੀ]], ਅਤੇ ਇਹ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਖਾਧੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਪੰਛੀ ਅਤੇ ਸੱਪ ਦੇ ਅੰਡੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੁਰੱਖਿਅਕ ਅੰਡਾਸ਼ੈਲ, ਅਲਬਉਮਿਨ (ਆਂਡੇ ਵਾਲਾ ਸਫੈਦ) ਅਤੇ ਵੈਟੇਲੁਸ (ਆਂਡੇ ਯੋਕ) ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਪਤਲੀ ਝਿੱਲੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਖਪਤ ਵਾਲੇ ਆਂਡੇ ਕੁੱਕੜੀ ਦੇ ਆਂਡੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਬਤਖ਼ ਅਤੇ ਕਵੇਲਾਂ ਸਮੇਤ ਹੋਰ ਪੋਲਟਰੀ ਆਂਡੇ ਵੀ ਖਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮੱਛੀ ਆਂਡੇ ਨੂੰ ਰੋਈ ਅਤੇ ਕੈਵੀਆਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਂਡੇ ਅਤੇ ਪੂਰੇ ਆਂਡੇ ਭਾਰੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਅਤੇ ਕੋਲੀਨ ਜਮ੍ਹਾਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕੁੱਕਰੀ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਆਪਣੀ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਭਾਗ ਆਂਡੇ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਗਾਈਡ ਪਿਰਾਮਿਡ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮੀਟਸ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਆਂਡੇ ਦੇ ਪੋਸ਼ਣ ਮੁੱਲ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਕੋਲੇਸਟ੍ਰੋਲ ਦੀ ਸਮਗਰੀ, ਸੇਲਮੋਨੇਲਾ ਦੂਸ਼ਣ ਅਤੇ ਆਂਡੇ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਤੋਂ ਐਲਰਜੀ ਹੋਣ ਦੇ ਕੁਝ ਸੰਭਾਵੀ ਸਿਹਤ ਦੇ ਮੁੱਦੇ ਹਨ। ਕੁੱਕੜ ਅਤੇ ਹੋਰ ਆਂਡੇ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ [[ਚਿਕਨ (ਮੁਰਗੇ ਦਾ ਮੀਟ)|ਚਿਕਨ]] ਆਂਡੇ ਦਾ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ਤੇ ਉਤਪਾਦ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਵ ਉਦਯੋਗ ਹੈ। 2009 ਵਿੱਚ, ਅੰਦਾਜ਼ਨ ਅੰਦਾਜ਼ਨ 62.1 ਮਿਲੀਅਨ ਮੀਟ੍ਰਿਕ ਟਨ ਆਂਡੇ ਭਰ ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ, ਕੁੱਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਲਗਭਗ 6.4 ਬਿਲੀਅਨ ਮੁਰਗੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ. ਮੰਗ ਅਤੇ ਆਸ ਵਿੱਚ ਖੇਤਰੀ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦੇ ਮੁੱਦੇ ਹਨ, ਨਾਲ ਹੀ ਜਨਤਕ ਉਤਪਾਦਨ ਦੇ ਢੰਗਾਂ ਬਾਰੇ ਮੌਜੂਦਾ ਬਹਿਸਾਂ ਵੀ ਹਨ। 2012 ਵਿੱਚ, ਯੂਰੋਪੀਅਨ ਯੂਨੀਅਨ ਨੇ ਚਿਕਨ ਦੀ ਬੈਟਰੀ ਪਰੀਜ਼ਨ ਉੱਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ। == ਇਤਿਹਾਸ == ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਇਤਿਹਾਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਪਾਲਤੂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤੀ ਭੋਜਨ ਪਦਾਰਥ ਬਣਾਏ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਛੀ ਪਾਲਤੂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮੁਰਗੀ 7500 ਬੀ.ਸੀ.ਈ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸਦੇ ਅੰਡੇ (ਜੰਗਲ ਫੁਆਲ ਮੂਲ ਤੋਂ ਟੌਰਿਪਿਕਲ ਅਤੇ ਸਬਟ੍ਰੋਪਿਕਿਕ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਭਾਰਤ) ਲਈ ਪਾਲਿਆ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਮੁਰਗੇ ਨੂੰ 1500 ਬੀ.ਸੀ.ਈ . ਵਿੱਚ ਸੁਮੇਰ ਅਤੇ ਮਿਸਰ ਵਿੱਚ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ 800 ਬੀ.ਸੀ.ਈ ਦੇ ਕਰੀਬ ਯੂਨਾਨ ਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਥੇ ਕਿਊਲ ਆਂਡੇ ਦਾ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸ੍ਰੋਤ ਸੀ।<ref name="McGeep70">{{Cite book|title=McGee on Food and Cooking|url=https://archive.org/details/mcgeeonfoodcooki0000mcge|last=McGee|first=Harold|publisher=Hodder and Stoughton|year=2004|isbn=0-340-83149-9|page=[https://archive.org/details/mcgeeonfoodcooki0000mcge/page/70 70]}}</ref> ਥੀਬਸ, ਮਿਸਰ ਵਿੱਚ, ਹਰੀਮੇਬ ਦੀ ਕਬਰ, ਲਗਭਗ 1420ਬੀ.ਸੀ.ਈ ਵਿੱਚ ਬਣੀ, ਇੱਕ ਆਦਮੀ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਤਰ-ਮੁਰਗ ਆਂਡਿਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੱਡੇ ਅੰਡੇ ਵਾਲੇ ਕਟੋਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref name="Brothwell">{{Cite book|title=Food in Antiquity: A Survey of the Diet of Early Peoples|url=https://archive.org/details/foodinantiquitys0000brot_i5m3|last=Brothwell|first=Don R.|last2=Patricia Brothwell|publisher=[[Johns Hopkins University Press]]|year=1997|isbn=0-8018-5740-6|pages=[https://archive.org/details/foodinantiquitys0000brot_i5m3/page/54 54]–55}}</ref> ਸੰਭਵ ਤੌਰ ' ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰੋਮ ਵਿੱਚ ਅੰਡਿਆਂ ਨੂੰ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਸਾਂਭ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਅਕਸਰ ਅੰਡੇ ਦੇ ਕੋਰਸ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੇ ਸਨ।<ref name="Brothwell"/> ਰੋਮਨ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਪਲੇਟਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੈੱਲਾਂ ਨੂੰ ਕੁਚਲਿਆ ਤਾਂਕਿ ਦੁਸ਼ਟ ਆਤਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਛੁਪਾਉਣ ਤੋਂ ਰੋਕਿਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਮੱਧ ਵਿੱਚ, ਅੰਡੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅਮੀਰੀ ਕਾਰਨ ਲੇਂਟ ਕਰਨ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਮਨ੍ਹਾ ਸਨ। ਸ਼ਬਦ ਮੇਓਨੈਸ ਸੰਭਾਵੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੌਯੁੂ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਯੁਕਲ ਲਈ ਮੱਧਕਾਲੀ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਸ਼ਬਦ, ਜਿਸਦਾ ਕੇਂਦਰ ਜਾਂ ਗੜ੍ਹ ਹੈ। 17 ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਅੰਡੇ ਦੀ ਭੁਰਜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਤੇਜ਼ਾਬੀ ਫਲ ਦੇ ਰਸ ਫ੍ਰਾਂਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਨ। ਇਹ ਸ਼ਾਇਦ ਨਿੰਬੂ ਦਹੀਂ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ।  ਫ਼੍ਰੋਜ਼ਨ ਅੰਡੇ ਇੰਡਸਟਰੀ ਦੇ ਵਾਧੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ,ਸੁੱਕੇ ਅੰਡੇ ਦੇ ਉਦਯੋਗ 19 ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ।<ref name="Stadelman221">{{Cite book|title=Egg Science and Technology|last=Stadelman|first=William|publisher=Haworth Press|year=1995|isbn=1-56022-854-7|pages=221–223}}</ref> ਸੰਨ 1878 ਵਿੱਚ, ਸੇਂਟ ਲੁਅਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕੰਪਨੀ ਨੇ ਇੱਕ ਸੁਕਾਉਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰਕੇ ਅੰਡੇ ਯੋਕ ਅਤੇ ਚਿੱਟੇ ਨੂੰ ਹਲਕੇ-ਭੂਰੇ, ਭੋਜਨ ਵਰਗੇ ਪਦਾਰਥ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।<ref name="Stadelman221"/> ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਸੁੱਕੀਆਂ ਆਂਡੇ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਆਰਮਡ ਫੋਰਸਿਜ਼ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਸਹਿਯੋਗੀ ਦੇ ਉਪਯੋਗ ਲਈ ਵਧਾਇਆ ਗਿਆ।<ref name="Stadelman221"/> ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕੋਲੰਬੀਆ ਦੇ ਸਮਿਥਰਸ ਵਿੱਚ ਜੋਸਫ ਕੌਲ ਨੇ 1911 ਵਿੱਚ ਬੁਕਕੀਲੀ ਵੈਲੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਿਸਾਨ ਅਤੇ ਅੱਲਡਮੇਰ ਹੋਟਲ ਦੇ ਮਾਲਕ ਦੇ ਵਿੱਚਕਾਰ ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ ਆਂਡੇ ਦੇ ਝਗੜੇ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਅੰਡੇ ਡੱਬਾ ਦੀ ਕਾਢ ਕੱਢੀ। ਅਰਲੀ ਅੰਡਾ ਦੇ ਡੱਬੇ ਸਾਰੇ ਕਾਗਜ਼ ਦੇ ਬਣੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ।<ref>{{Cite news|url=http://www.bcnorth.ca/magazine/pages/Jim/egg/egg1.htm|title=The Coyle Egg-Safety Carton|last=Easterday|first=Jim|date=21 April 2005|access-date=21 April 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080915080915/http://www.bcnorth.ca/magazine/pages/Jim/egg/egg1.htm|archive-date=15 September 2008|dead-url=yes|publisher=Hiway16 Magazine}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|30em}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅੰਡੇ (ਭੋਜਨ)]] faep9g3ejej8tasa1njc68q2xjet278 0 108176 841727 817154 2026-06-29T21:26:34Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260629)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 841727 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਰਿਚਰਡ ਬਰਟਨ<br><small>ਸੀ.ਬੀ.ਈ.</small> | image = Richard Burton - The Robe.jpg | alt = ਰਿਚਰਡ ਬਰਟਨ, 1953 | caption = ਰਿਚਰਡ ਬਰਟਨ, (1953) | birth_name = ਰਿਚਰਡ ਵਾਲਟਰ ਜੇਨਕਿੰਸ ਜੂਨੀਅਰ | birth_date = {{Birth date|1925|11|10|df=y}} | birth_place = ਪੋਂਟਰਹਡੀਫਨ, ਨੀਥ ਪੋਰਟ ਟੈੱਲਬੋਟ, ਵੇਲਸ | death_date = {{Death date and age|1984|8|5|1925|11|10|df=y}} | death_place = ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ | occupation = ਅਦਾਕਾਰ | years_active = 1943–1984 | spouse = | children = 3, (ਕੇਟ ਬਰਟਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰਕੇ) }} '''ਰਿਚਰਡ ਬਰਟਨ''', ਸੀ.ਬੀ.ਈ. ({{IPAc-en|ˈ|b|ɜr|t|ən}}; ਜਨਮ ਸਮੇਂ ਨਾਂਮ ਰਿਚਰਡ ਵਾਲਟਰ ਜੇਨਕਿੰਸ ਜੂਨੀਅਰ; 10 ਨਵੰਬਰ 1925 - 5 ਅਗਸਤ 1984) ਇੱਕ [[ਵੈਲਸ਼ ਲੋਕ|ਵੈਲਸ਼]] ਅਦਾਕਾਰ<ref>Obituary ''Variety'', 8 August 1984</ref> ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ੀ ਬੈਰੀਟੋਨ ਅਵਾਜ਼ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।<ref name="Time Burton">{{cite journal |url=http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,954366,00.html |last=Clarke |first=Gerald |title=Show Business: The Mellifluous Prince of Disorder |journal=Time Magazine |date=20 August 1984 |volume=124 |issue=8 |accessdate=30 September 2013 |archive-date=16 ਮਈ 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240516104741/https://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,954366,00.html |url-status=dead }}</ref> ਬਰਟਨ ਨੇ 1950 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇੱਕ ਭਿਆਨਕ ਸ਼ੇਕਸਪੀਅਰਨ ਅਦਾਕਾਰ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਉਸਨੇ 1964 ਵਿੱਚ ਹੈਮਲੇਟ ਦੀ ਇੱਕ ਯਾਦਗਾਰੀ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। ਉਸਨੂੰ ਆਲੋਚਕ ਦੁਆਰਾ ਓਲੀਵਰ ਦਾ ਕੁਦਰਤੀ ਸਕਸੈਸਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ।<ref name="Burton National Biography">{{cite book|last=Kalfatovic|first=Mary C.|title=American National Biography: Supplement 2|year=2005|publisher=Oxford University Press|location=New York, NY|isbn=978-0195222029|page=64}}</ref> ਇੱਕ ਸ਼ਰਾਬੀ, ਬਰਟਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉਮੀਦਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਨਾਕਾਮਯਾਬ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਆਲੋਚਕਾਂ ਅਤੇ ਸਹਿਕਰਮੀਆਂ ਨੂੰ ਨਿਰਾਸ਼ ਕੀਤਾ। <ref name="Hellraisers">{{Cite book|title=Hellraisers: The Life and Inebriated Times of Richard Burton, Richard Harris, Peter O'Toole, and Oliver Reed|url=https://archive.org/details/isbn_9780312553999|last=Sellers|first=Robert|publisher=Thomas Dunne Books|year=2009|isbn=0312553994|location=New York, NY|page=[https://archive.org/details/isbn_9780312553999/page/145 145]}}</ref> ਬਰਟਨ ਨੂੰ ਇੱਕ [[ਅਕੈਡਮੀ ਅਵਾਰਡ]] ਲਈ ਸੱਤ ਵਾਰ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਕਦੇ ਵੀ [[ਆਸਕਰ ਇਨਾਮ|ਆਸਕਰ]] ਨਹੀਂ ਜਿੱਤਿਆ। ਉਹ BAFTA, ਗੋਲਡਨ ਗਲੋਬਸ, ਅਤੇ ਟੋਨੀ ਇਨਾਮਾਂ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਅਦਾਕਾਰਾਂ ਵਜੋਂ ਸਨਮਾਨਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। 1960 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ, ਬਰਟਨ ਚੋਟੀ ਦੇ ਬਾਕਸ ਆਫਿਸ ਦੇ ਸਿਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਦਰਜਾਬੰਦੀ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਰਿਹਾ।<ref name="Box Office Champs">{{cite web|title=Quigley's Top Ten Box-Office Champions (1932-Present)|url=http://tbmovielists.wordpress.com/quigleys-top-ten-box-office-champions-by-year/|publisher=Tony Barnes Journal|accessdate=29 September 2013|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131003090746/http://tbmovielists.wordpress.com/quigleys-top-ten-box-office-champions-by-year/|archivedate=3 October 2013|df=dmy-all}}</ref> 1960 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ, ਬਰਟਨ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਤਨਖਾਹ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਅਦਾਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ $1 ਮਿਲੀਅਨ ਜਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੀ ਰਕਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।<ref name="IMDB Salaries">{{cite web|title=Biography for Richard Burton (I)|url=http://www.imdb.com/name/nm0000009/bio?ref_=nm_ql_1|publisher=Internet Movie Database|accessdate=29 September 2013}}</ref> ਬਰਟਨ ਆਪਣੀ ਦੂਜੀ ਪਤਨੀ, ਅਦਾਕਾਰਾ ਐਲਿਜ਼ਬਥ ਟੇਲਰ ਨਾਲ ਜਨਤਕ ਚੇਤਨਾ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਸਬੰਧ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਜੋੜੇ ਦੇ ਖੌਫਨਾਕ ਰਿਸ਼ਤੇ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਖ਼ਬਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ।<ref>{{cite web | title=Richard Burton: Life, 1957-1970 | url=http://www.richardburton.com/life/#three | publisher=The Official Richard Burton Website | year=2012 | accessdate=20 May 2014}}</ref> == ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ == === ਬਚਪਨ === ਬਰਟਨ ਦਾ ਜਨਮ ਰਿਚਰਡ ਵਾਲਟਰ ਜੇਨਕਿੰਸ ਜੂਨੀਅਰ ਵਜੋਂ 10 ਨਵੰਬਰ 1925 ਨੂੰ ਵੇਲਸ ਵਿੱਚ ਪੋਂਟਰਹਡੀਫਨ, ਨੀਥ ਪੋਰਟ ਟੈੱਲਬੋਟ ਵਿੱਚ 2 ਡੈਨ-ਯੀ-ਬੋਂਟ ਦੇ ਇੱਕ ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਰਿਚਰਡ ਵਾਲਟਰ ਜੇਨਕਿਨਸ ਸੀਨੀਅਰ (1876-1957) ਅਤੇ ਐਡੀਥ ਮੌਡੇ ਜੇਨਕਿੰਸ (ਨੀ ਥਾਮਸ; 1883-1927) ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਤੀਹ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਬਾਰ੍ਹਵੇਂ ਸਨ। ਜੇਨਕਿੰਸ ਸ੍ਰ., ਜਿਸਦਾ ਪਰਵਾਰ ਦੁਆਰਾ ਨਾਂ ਡੈਡੀ ਨੀ ਹੈ, ਇੱਕ ਕੋਲੇ ਦੀ ਖਾਨ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਮਾਈਨਰਜ ਆਰਮਜ਼ ਨਾਮਕ ਪਬ 'ਤੇ ਇੱਕ ਬਾਰਮੇਡ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਕਿ ਉਹ ਸਥਾਨ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਜੀਵਨੀ ਲੇਖਕ ਮੈਲਵਿਨ ਬ੍ਰਗ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਰਿਚਰਡ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਡੈਡੀ ਨੂੰ "ਬਾਰਾਂ ਪਿੰਟਸ-ਪ੍ਰਤੀ-ਦਿਨ ਦਾ ਆਦਮੀ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਜੋ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਣ ਅਤੇ ਜੂਏ ਦੀਆਂ ਖੇਡਾਂ 'ਤੇ ਹਫਤਿਆਂ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਹ ਕਿ "ਉਹ ਬਹੁਤ ਮੇਰੇ ਵਾਂਗ ਦਿਖਦਾ ਸੀ"। ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ "ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਔਰਤ" ਅਤੇ "ਇੱਕ ਧਰਮੀ ਰੂਹ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਚਿਹਰੇ" ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਰੱਖਦਾ ਸੀ।  [[ਤਸਵੀਰ:Miners_Arms,_Pontrhydyfen_-_geograph.org.uk_-_3798450.jpg|right|thumb|ਪੋਂਟਰਹਾਈਡੀਨ ਵਿਖੇ ਮਾਈਨਰਜ ਆਰਮਜ਼ ਜਿੱਥੇ ਰਿਚਰਡ ਬਰਟਨ ਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਏ]] ਰਿਚਰਡ ਸਿਰਫ ਦੋ ਸਾਲ ਦਾ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਦਾ 31 ਅਕਤੂਬਰ ਨੂੰ ਗ੍ਰਾਹਮ ਦੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਛੇ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ (ਜੋ ਕਿ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਤੇਰ੍ਹਵਾਂ ਬੱਚਾ ਸੀ) ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਐਡੀਥ ਦੀ ਮੌਤ ਪੋਸਟਪਾਰਟੰਟ ਇਨਫੈਕਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਸੀ; ਰਿਚਰਡ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਇਹ "ਸਫਾਈ ਦੀ ਅਣਦੇਖੀ" ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੋਈ ਹੈ। ਜੀਵਨੀ ਲੇਖਕ ਮਾਈਕਲ ਮੁੰਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਈਡੀਥ "ਭੁਲਾ ਕੇ ਸਾਫ਼-ਸੁਥਰੀ ਸੀ", ਪਰ ਕੋਲਾ ਖਾਣਾਂ ਦੀ ਧੂੜ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਈ।{{Sfn|Munn|2014}} ਐਡੀਥ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰਿਚਰਡ ਦੀ ਵੱਡੀ ਭੈਣ ਸੀਸੀਲਿਆ ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਪਿਆਰ ਨਾਲ "ਸੀਸ" ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਤੀ ਐਲਫਡ ਜੇਮਜ਼, ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਖਾਣਕ ਸੀ, ਉਸ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਲੈ ਗਏ। ਰਿਚਰਡ ਪੋਰਟ ਟੈੱਲਬੋਟ ਦੇ ਇੱਕ ਉਪਨਗਰੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ 73 ਕੈਰਾਡੋਕ ਸਟਰੀਟ, ਟੈਬਾਚ, ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਤਿੰਨ ਬੈਡਰੂਮ ਵਾਲੇ ਘਰ ਵਿੱਚ, ਸੀਸ, ਐਲਫਡ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਦੋ ਬੇਟੀਆਂ, ਮੈਰੀਅਨ ਅਤੇ ਰਿਆਨੋਂ ਦੇ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਬ੍ਰਗ ਨੇ "ਇੱਕ ਸਟੀਕ ਸਟੀਲ ਟਾਊਨ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ, ਗ੍ਰੀਨਦ ਅਤੇ ਗਰਾਈਮ" ਕਿਹਾ ਹੈ। {{Sfnm|1a1=Bragg|1y=1988|1pp=7, 10, 11|2a1=Munn|2y=2014|2p=15}}<ref>{{Cite web|url=http://richardburtonmuseum.weebly.com/personal.html|title=A Selection Of Richard Burton Personal Items|publisher=The Richard Burton Museum|archive-url=https://web.archive.org/web/20160415014048/http://richardburtonmuseum.weebly.com/personal.html|archive-date=15 April 2016|dead-url=yes|access-date=15 April 2016}}</ref> ==ਗੈਲਰੀ== <gallery> ਤਸਵੀਰ:Richard_Burton_-_6_Lyndhurst_Road_Hampstead_NW3.jpg|right|thumb|ਹਾਮਪਸਟੇਡ ਵਿੱਚ ਬਰਟਨ ਦਾ ਘਰ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ 1949 ਤੋਂ 1956 ਤਕ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤਸਵੀਰ:Richard_Burton_Yvonne_Furneaux_Wuthering_Heights_1958.jpg|right|thumb|ਵੂਦਰਿੰਗ ਹਾਈਟਸ ਵਿੱਚ (1958) ਤਸਵੀਰ:Richard_Burton_and_Julie_Andrews_Camelot.JPG|right|thumb|ਬਰਟਨ ਅਤੇ ਜੂਲੀ ਐਂਡ੍ਰਿਊਸ ਤਸਵੀਰ:The_Longest_Day_Richard_Burton_1962.jpg|left|thumb|ਦ ਲੌਂਗਐਸਟ ਡੇ ਵਿੱਚ (1962) </gallery> == ਨੋਟਸ == {{Notelist|30em}} == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|30em}} ==ਪੁਸਤਕਸੂਚੀ== ;ਛੋਟੇ ਕੰਮ {{Refbegin}} * {{cite book | title=Burton | url=https://archive.org/details/burtonalpe00alpe | publisher=G. P. Putnam's Sons | year=1986 | location=New York City | isbn=978-0-399-13093-9 | first=Hollis | last=Alpert | authorlink=Hollis Alpert | ref=harv}} * {{cite book | title=Richard Burton: A Life | url=https://archive.org/details/richardburtonlif00brag | publisher=Little, Brown and Company | year=1988 | location=Boston | isbn=978-0-316-10595-8 | first=Melvyn | last=Bragg | authorlink=Melvyn Bragg | ref=harv}} * {{cite book | title=Richard Burton, very close up | url=https://archive.org/details/richardburtonver00cott | publisher=Prentice Hall | year=1971 | location=Upper Saddle River, New Jersey | isbn=978-0-13-780908-0 | first1=John | last1=Cottrell | first2=Fergus | last2=Cashin | ref=harv}} * {{cite book | title=Richard Burton | url=https://archive.org/details/richardburton00ferr | publisher=[[G. P. Putnam's Sons|Coward, McCann & Geoghegan]] | authorlink=Paul Ferris (author) | year=1981 | location=New York City | isbn=978-0-698-11106-6 | first=Paul | last=Ferris | ref=harv}} * {{cite book | title=Richard Burton: Prince of Players | publisher=Aurum Press | location=London | isbn=978-1-78131-373-2 | first=Michael | last=Munn | authorlink=Michael Munn | date=20 March 2014 | ref=harv}} {{Refend}} == ਹੋਰ ਵੇਖੋ == * Shipman, D. ''The Great Movie Stars: The International Years'', Angus & Robertson 1982. {{ISBN|0-207-14803-1}}0-207-14803-1 == ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ == * [http://www.richardburton.com Official website of Richard Burton] * {{IMDb name|0000009}}IMDb * {{Tcmdb name}}TCM Movie Database{{Tcmdb name}} * {{Screenonline name|id=472165}}British Film Institute{{Screenonline name|id=472165}}Screenonline * [http://cavett.blogs.nytimes.com/2009/07/17/whos-afraid-of-richard-burton/ Richard Burton on the Dick Cavett Show] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090719104540/http://cavett.blogs.nytimes.com/2009/07/17/whos-afraid-of-richard-burton/ |date=2009-07-19 }}, 17 July 2009 [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1925]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1984]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵੈਲਸ਼ ਅਦਾਕਾਰ]] dny93yrbs8jijyt796yfunbduahpatx 0 109934 841681 535723 2026-06-29T20:17:02Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260629)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 841681 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:NYS-Notary-Seal.jpg|thumb|ਨਿਊ ਯਾਰਕ ਸਟੇਟ ਦੀ ਨੋਟਰੀ ਸੀਲ<br />]] [[File:(Punjabi) Affidavit Tested by Notry Public.jpg|thumb|ਨੋਟਰੀ ਪਬਲਿਕ ਦੁਆਰਾ ਅਟੇਸਟਡ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ [[ਹਲਫੀਆ ਬਿਆਨ]]]] ਇੱਕ '''ਨੋਟਰੀ ਪਬਲਿਕ''' (ਜਾਂ '''ਨੋਟਰੀ''' ਜਾਂ '''ਜਨਤਕ ਨੋਟਰੀ''') [[ਸਧਾਰਨ ਕਾਨੂੰਨ|ਆਮ ਕਾਨੂੰਨ]] ਦਾ ਇੱਕ ਜਨਤਕ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਾਨੂੰਨ ਦੁਆਰਾ ਜਨਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨੋਟਰੀ ਪਬਲਿਕ ਆਮ ਤੌਰ ' ਤੇ ਗੈਰ-ਵਿਵਾਦਿਕ ਮਾਮਲੇ  ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਜਾਇਦਾਦ, [[ਮੁਖਤਿਆਰਨਾਮਾ]], [[ਹਲਫੀਆ ਬਿਆਨ]], ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਰੋਬਾਰ ਆਦਿ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਅਟੈਸਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਨੋਟਰੀ ਦੇ ਮੁੱਖ ਕਾਰਜ, ਸਹੁੰ, [[ਹਲਫੀਆ ਬਿਆਨ]] ਅਤੇ ਕਨੂੰਨੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀਕਰਣ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਹ ਗਵਾਹੀ ਅਤੇ ਕੁਝ ਖਾਸ ਵਰਗਾਂ ਦੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਐਕਜ਼ੀਕਿਊਸ਼ਨ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਕਰਨਾ, ਕਾਗਜ਼ਾਤ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਨਵੈਨਸ਼ਨਾਂ, ਰਿਸਰਚ ਨੋਟਸ ਅਤੇ ਐਕਸਚੇਂਜ ਦੇ ਬਿੱਲਾਂ, ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਡਰਾਫਟਸ ਦੀ ਸੂਚਨਾ ਦੇਣ ਅਤੇ ਨੋਟਰੀ ਦੀਆਂ ਕਾਪੀਆਂ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਾਉਂਣਾ ਅਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਖੇਤਰ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕੁਝ ਹੋਰ ਸਰਕਾਰੀ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref>"Notaries Public", ''Montgomery County, Alabama Probate Judge'': [http://www.mc-ala.org/Home/Elected%20Officials/Probate%20Judge/probate_notaries.html], retrieved on 30 January 2018. {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20100713101603/http://www.mc-ala.org/Home/Elected%20Officials/Probate%20Judge/probate_notaries.html |date=13 July 2010 }}</ref> ਅਜਿਹੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕੰਮ ਨੂੰ ਨੋਟਾਰਾਈਜੇਸ਼ਨ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨੋਟਰੀ ਪਬਲਿਕ ਸਿਰਫ ਸਧਾਰਨ ਕਾਨੂੰਨ ਨੋਟਰੀ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਸਿਵਲ-ਲਾਅ ਨੋਟਰੀਜ਼ ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਹੈ।<ref>{{cite book|last1=Piombino|first1=Alfred E|title=Notary Public Handbook: Principles, Practices & Cases, National Edition|url=https://archive.org/details/notarypublichand0000piom_m4n3|date=2011|publisher=East Coast Publishing|isbn=978-0-9445606-9-3|edition=First}}</ref> ==ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਨੋਟਰੀ== ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਰਾਜ ਲਈ ਨੋਟਰੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸੂਬਾ ਸਰਕਾਰ ਵੀ, ਪੂਰੇ ਰਾਜ ਜਾਂ ਰਾਜ ਦੇ ਕਿਸੇ ਹਿੱਸੇ ਲਈ ਨੋਟਰੀ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਘੱਟੋ ਘੱਟ ਦਸ ਸਾਲ ਤੋਂ ਵਕੀਲ ਵਜੋਂ ਅਭਿਆਸ ਕਰ ਰਹੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਨੋਟਰੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਿਨੈਕਾਰ, ਜੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਪ੍ਰੈਕਟਿਸ਼ਨਰ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਤਾਂ ਭਾਰਤੀ ਲੀਗਲ ਸਰਵਿਸ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਕੇਂਦਰੀ ਜਾਂ ਸੂਬਾ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਅਧੀਨ ਕੋਈ ਅਹੁਦਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗਿਆਨ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ।<ref>{{cite web|url=http://lawmin.nic.in/la/subord/notaryrules.htm|title=THE NOTARIES RULES, 1956|publisher=|accessdate=14 June 2016|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160627192902/http://lawmin.nic.in/la/subord/notaryrules.htm|archivedate=27 June 2016|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.thehindubusinessline.in/iw/2003/06/22/stories/2003062200321400.htm|title=The Hindu Business Line: Notes on the notary|publisher=|accessdate=14 June 2016|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130730064705/http://www.thehindubusinessline.in/iw/2003/06/22/stories/2003062200321400.htm|archivedate=30 July 2013|df=dmy-all}}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{Reflist|30em}} <references />{{ਆਧਾਰ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਾਨੂੰਨੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਾਨੂੰਨੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਾਨੂੰਨੀ ਕਿੱਤੇ]] nc2nso3jyy4etwho8hgjn6a93p4r15t 0 110690 841759 835673 2026-06-29T22:09:21Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260629)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 841759 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist | name = ਐਨ ਫਿਲੀਪਸ | native_name = | native_name_lang = | image = <!--(filename only, i.e. without "File:" prefix)--> | imagesize = | alt = | caption = | birth_date = {{Birth date and age|df=yes|1950|06|02}} | birth_place = | death_date = <!--{{death date and age |YYYY|MM|DD |YYYY|MM|DD}} (death date then birth date)--> | death_place = | death_cause = | resting_place = | resting_place_coordinates = <!--{{coord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline,title}}--> | other_names = | residence = | citizenship = | nationality = [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ|ਬਰਤਾਨਵੀ]] | fields = | workplaces = ਜੈਂਡਰ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਐਂਡ ਗਵਰਨਮੈਂਟ ਡਿਪਾਰਟਮੈਂਟ, [[ਲੰਡਨ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਇਕਨਾਮਿਕਸ]] | patrons = | alma_mater = | thesis_title = <!--(or | thesis1_title = and | thesis2_title = )--> | thesis_url = <!--(or | thesis1_url = and | thesis2_url = )--> | thesis_year = <!--(or | thesis1_year = and | thesis2_year = )--> | doctoral_advisor = | academic_advisors = | doctoral_students = | notable_students = | known_for = ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸਿਧਾਂਤ | influences = | influenced = | awards = | author_abbrev_bot = | author_abbrev_zoo = | spouse = <!--(or | spouses = )--> | partner = <!--(or | partners = )--> | children = | signature = <!--(filename only)--> | signature_alt = | website = <!--{{URL|www.example.com}}--> | footnotes = }} '''ਐਨ ਫਿਲਿਪਸ''' (ਜਨਮ 2 ਜੂਨ 1950),<ref name="Congress">{{cite web|url=http://id.loc.gov/authorities/names/n82257414.html|title=Phillips, Anne, 1950-|publisher=Library of Congress|accessdate=22 July 2014|quote=CIP t.p. (Anne Phillips) data sheet (b. 6/2/50)}}</ref> [[ਲੰਡਨ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਇਕਨਾਮਿਕਸ]] ਵਿੱਚ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਜੈਂਡਰ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਹੈ। 2003 ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅਕਾਦਮੀ ਵਿੱਖੇ ਉਸ ਨੂੰ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ। == ਜੀਵਨ == ਐਨ ਫਿਲੀਪਸ ਨੇ 1999 ਵਿੱਚ ਲਿੰਗ ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਐਸ.ਐਸ.ਈ. ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਸੀ ਅਤੇ ਸਤੰਬਰ 2004 ਤਕ ਜੈਂਡਰ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਦੀ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਬਣੀ।  == ਚੌਣਵੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ == === ਕਿਤਾਬਾਂ === * {{cite book|title=The politics of presence|url=https://archive.org/details/politicsofpresen0000phil|last=Phillips|first=Anne|publisher=Clarendon Press Oxford University Press|year=1995|isbn=9780198294153|location=Oxford New York}} Second edition 1998. :: Swedish translation Narvarons Politik Studentlitteratur, 2000. :: Italian translation of Chapter 2 published in Info/Quaderni VI, n. 7-9, 18 December 2000 * {{cite book|title=Which equalities matter|url=https://archive.org/details/whichequalitiesm0000phil|last=Phillips|first=Anne|publisher=Polity Press Blackwell Publishers|year=1999|isbn=9780745621098|location=Cambridge, UK Malden, Massachusetts}} * {{Cite book|title=The Oxford handbook of political theory|url=https://archive.org/details/oxfordhandbookof0000john|last1=Phillips|first1=Anne|last2=Bonnie|first2=Honig|last3=Dryzek|first3=John S.|publisher=Oxford University Press|year=2008|isbn=9780199548439|location=Oxford|author-link2=Bonnie Honig|author-link3=John Dryzek}} * {{cite book|title=Multiculturalism without culture|url=https://archive.org/details/multiculturalism0000phil|last=Phillips|first=Anne|publisher=Princeton University Press|year=2007|isbn=9780691141152|location=Princeton, New Jersey Woodstock}} * {{cite book|title=Our bodies, whose property|url=https://archive.org/details/ourbodieswhosepr0000phil|last=Phillips|first=Anne|publisher=Princeton University Press|year=2013|isbn=9780691150864|location=Princeton}} === ਜਰਨਲ ਲੇਖ === * {{Cite journal|last=Phillips|first=Anne|date=July 2003|title=When gender means culture: issues of cultural defence in the English courts|url=https://dx.doi.org/10.1111/1468-2230.6604002|journal=[[Modern Law Review]]|publisher=Wiley|volume=66|issue=4|pages=510–531|doi=10.1111/1468-2230.6604002|postscript=.|ref=harv}} * {{Cite journal|last=Phillips|first=Anne|date=March 2004|title=Defending equality of outcome|url=https://dx.doi.org/10.1111/j.1467-9760.2004.00188.x|journal=Journal of Political Philosophy|publisher=Wiley|volume=12|issue=1|pages=1–19|doi=10.1111/j.1467-9760.2004.00188.x|postscript=.|ref=harv}} * {{Cite journal|last1=Phillips|first1=Anne|last2=Dustin|first2=Moira|date=October 2004|title=UK initiatives on forced marriage: regulation, dialogue and exit|url=https://dx.doi.org/10.1111/j.1467-9248.2004.00494.x|journal=Political Studies|publisher=Wiley|volume=52|issue=3|pages=531–551|doi=10.1111/j.1467-9248.2004.00494.x|postscript=.|ref=harv}} * {{Cite journal|last=Phillips|first=Anne|date=June 2005|title=Between norms and practicalities: a response to Sawitri Saharso|url=https://dx.doi.org/10.1177/146879680500500207|journal=Ethnicities|publisher=Sage|volume=5|issue=2|pages=271–274|doi=10.1177/146879680500500207|postscript=.|ref=harv}} * {{Cite journal|last=Phillips|first=Anne|date=March 2006|title="Really" equal: opportunities and autonomy|url=https://dx.doi.org/10.1111/j.1467-9760.2006.00241.x|journal=Journal of Political Philosophy|publisher=Wiley|volume=14|issue=1|pages=18–32|doi=10.1111/j.1467-9760.2006.00241.x|postscript=.|ref=harv}} == ਹੋਰ ਲੇਖ == * 'Identity Politics: Have We Now Had Enough?' in J. Andersen and B. Siim (eds) ''The Politics of Inclusion and Empowerment: Gender, Class and Citizenship'', Palgrave Macmillan, 2004, pp.&nbsp;36–48. * 'La politique identitiaire: faut-il tourner la page?' in Jacqueline Heinen (ed) L'Egalite, une Utopie? Cahiers du Genre no. 33, L'Harmattan, Paris, 2002, pp.&nbsp;43–62. * 'Que tiene que ver el socialismo con la igualdad sexual?' in R Gargarella and F Overjero (eds) ''Razones para el Socialismo'', Paidos, Barcelona, 2002. (Spanish translation of 'What has Socialism to be with Sexual Equality?', 1997) * 'Does Feminism Need a Conception of Civil Society?' in Will Kymlicka and Simone Chambers (eds) ''Alternative Conceptions of Civil Society'', Princeton University Press, 2002, pp.&nbsp;71–89 * 'Feminism and the Politics of Difference. Or, Where Have All the Women Gone?' in Susan James and Stephanie Palmer (eds) ''Visible Women: Essays in Feminist Legal Theory and Political Philosophy'', Hart, 2002, pp.&nbsp;11–28. * 'Politics in Isolation? Recent Developments in Political Theory' in A.B.Bakan and E. MacDomald (eds) ''Critical Political Studies: Debates and Dialogues from the Left'', McGill-Queen's University Press, 2002, pp.&nbsp;350–367. * 'Representation Renewed', in Marian Sawer and Gianna Zappala (eds) ''Speaking for the People: Representation in Australian Politics'', Melbourne University Press, 2001, pp.&nbsp;19–35. * 'Not As Individuals But In Pairs: review essay on Charles Tilly's Durable Inequality', ''Theory, Culture and Society'', 18/4, 2001, pp.&nbsp;123–127. * 'Feminism and Liberalism Revisited: Has Martha Nussbaum Got It Right?', ''Constellations'', 8/2, 2001, pp.&nbsp;249–266. * 'Representing difference: why should it matter if women get elected?' in Anna Coote (ed) ''New Gender Agenda IPPR'', London 2000, pp.&nbsp;58–65. * Feminism and Republicanism: Is this a plausible alliance?', ''Journal of Political Philosophy'' 8/2 2000, pp.&nbsp;279–293. Translated into Spanish as 'Feminismo y republicanismo' In ''Nuevos Ideas Republicanas''. Edited by F. Overjero; J.L. Marti; R. Gargarella. R. Paidos Estado y Soceidad, 2004, pp.&nbsp;263–285. * 'Equality, Pluralism and Justice: Current Concerns in Normative Theory', ''British Journal of Politics and International Relations'', 2/2, 2000, pp.&nbsp;237–255. * 'Second Class Citizenship' in N. Pearce & J. Hallgarten (eds) ''Tomorrow's Citizens'', London: IPPR, 2000, pp.&nbsp;36–42. * 'La rappresentanza rinnovata' in S. Bianchi (ed) ''Emily: come elegger piu donne'' Reset, Italy, 1999, pp.&nbsp;119–140. * 'Who Needs Civil Society? A Feminist Perspective', ''Dissent'', Winter 1999, pp.&nbsp;56–61. * 'The Politicisation of Difference: Does this make for a more tolerant society?' in John Horton and Susan Mendus (eds) ''Toleration, Identity and Difference'', Macmillan, 1999, pp.&nbsp;126–145. * 'Descriptive Representation Revisited' in S. Lukes and S. Garcia (eds) ''The Quality of Citizenship: Social Inclusion versus Multiculturalism?'', Editorial Siglio XXI, Spain, 1999. * 'Strategies de la difference: politique des idees ou politique de la presence?', ''Mouvements'', 3, Mar-April 1999, pp.&nbsp;92–101. * 'Democracy' in A. Jaggar and I.M. Young (eds)'' Blackwell Companion to Feminist Philosophy'', Blackwell, 1998, pp.&nbsp;511–519. * 'From Inequality to Difference: A Severe Case of Displacement?', ''New Left Review'' 224, July/August 1997, pp.&nbsp;143–153. * 'What has Socialism to do with Sexual Equality' in Jane Franklin (ed) ''Equality'', Institute for Public Policy Research, 1997, pp.&nbsp;101–122. Also in ''Soundings'' 4, 1996; reprinted in ''Dissent'', Winter 1997. * 'In Defence of Secularism' in Tariq Modood (ed) ''Church, State and Religious Minorities'', Policy Studies Institute, 1997, pp.&nbsp;23–30. * 'Why worry about multiculturalism?' ''Dissent'', Winter 1996, pp.&nbsp;57–63. * 'Why does Local Democracy matter?' in L. Pratchett and D. Wilson (eds) ''Local Democracy and Local Government'', Macmillan, 1996, pp.&nbsp;20–37. * 'Dealing with Difference: A Politics of Ideas or a Politics of Presence?' in S. Benhabib (ed) ''Democracy and Difference: Defining the Boundaries of the Political'', Princeton University Press, 1996 pp.&nbsp;139–152. * 'Feminism and the Attractions of the Local' in D. King and G.Stoker (eds) ''Rethinking Local Democracy'', Macmillan, 1996, pp.&nbsp;111–129. * 'Democracy and Representation. Or, Why should it matter who our representatives are?' ''Frauen and Politik''. Schweizerisches Jahrbuch fur Politische Wissenschaft (Swiss Year Book on Politics) no. 34, 1994, pp.&nbsp;63–76. * 'Local Democracy: the terms of debate' ''Commission for Local Democracy'', Research Report no 2, London 1994, p.&nbsp;22. * 'Whose Community? Which Individuals?' in D. Miliband (ed) ''Reinventing the Left'', Polity Press, 1994, pp.&nbsp;123–127. * 'Dealing with Difference: A Politics of Ideas or a Politics of Presence?' ''Constellations'' 1, 1994, pp.&nbsp;74–91. Reprinted in R. Goodin and P. Pettit (eds) ''Contemporary Political Philosophy: an Anthology'' Blackwell, 1997 pp.&nbsp;174–184. * 'Pluralism, Solidarity and Change' in J. Weeks (ed) ''The Lesser Evil and the Greater Good'', [http://www.riversoram.com/ Rivers Oram Press] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170706070226/http://www.riversoram.com/ |date=2017-07-06 }}, 1994, pp.&nbsp;235–252 * 'Must Feminists Give Up on Liberal Democracy?' ''Political Studies'' XL, 1992, pp.&nbsp;68–82. Also published in David Held (ed) ''Prospects for Democracy'', Polity Press, 1992. Translated in Carme Castells (ed) ''Perspectivas feministas en teoria politica'', Paidos, Spain, 1996. * 'Universal Pretensions in Political Thought' in M. Barrett and A. Phillips (eds) ''Destabilising Theory: Contemporary Feminist Debates'', Polity Press and Stanford University Press, 1992, pp.&nbsp;10–30. * 'Democracy and Difference: Some problems for feminist theory', ''The Political Quarterly'', 63(1), 1992, pp.&nbsp;79–80. Reprinted in W. Kymlicka (ed) ''The Rights of Minority Cultures'', Oxford University Press, 1995; also in Thomas Christiano (ed) ''Philosophy and Democracy'', Oxford University Press, 2003. * 'Women in the UK and Republic of Ireland: Qualitative or Quantitative Change?' in R. Furst Dilic (ed) ''Women of Europe Towards the Year 2000: Agents for Changing Structures and Values'', Centre European de Coordination de Recherche et de Documentation en Sciences Sociales in association with UNESCO, 1991. * 'So What's Wrong With The Individual? Socialism, Feminism, Equality' in P. Osborne (ed) ''Socialism and the Limits of Liberalism'', Verso 1991, pp.&nbsp;139–160. * 'Citizenship and Feminist Theory' in G. Andrews (ed) ''Citizenship'', Lawrence and Wishart, 1991, pp.&nbsp;76–88. * 'Fraternity' in Ben Pimlott (ed) ''Fabian Essays in Socialist Thought'', Heinemann, 1984, pp.&nbsp;230–241. Translated in ''Ensayos Fabianos Sobre Pensiamento Socialis''to, Ministerio de Trabajo y Seguridad Social, Spain, 1988. Reprinted in Gordon Brown and Tony Wright (eds) ''Values, Visions and Voices: a Socialist Anthology'', Mainstream Publishing Co. Ltd, Edinburgh, 1995. * 'Marxism and Feminism' in Feminist Anthology Collective (ed) ''No Turning Back'', The Women's Press, 1981, pp.&nbsp;90–98. * 'Sex and Skill' (with Barbara Taylor) ''Feminist Review'' no. 6, 1980, pp.&nbsp;79–88. Reprinted in Feminist Review (ed) ''Waged Work: A Reader'', Virago Press, 1986; also reprinted in J.Scott (ed) ''Feminism and History'', OUP, 1996. * 'The Concept of Development', ''Review of African Political Economy'' no 8, 1977, p.&nbsp;7–20. == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [http://www2.lse.ac.uk/researchAndExpertise/Experts/profile.aspx?KeyValue=a.phillips@lse.ac.uk Anne Phillips - LSE Experts entry] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180123134454/http://www.lse.ac.uk/researchAndExpertise/Experts/profile.aspx?KeyValue=a.phillips@lse.ac.uk |date=2018-01-23 }} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1950]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਸਿਧਾਂਤਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] k4grqluwab29th3696fowp0tefcspgu 0 111511 841730 832554 2026-06-29T21:28:51Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260629)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 841730 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition (new)|name=Lipoma|image=Lipoma 02.jpg|caption=Lipoma on [[forearm]]|field=[[Dermatology]], [[general surgery]]|symptoms=Soft, movable, usually painless lump<ref name=AO2012/>|complications=|onset=40 to 60 years old<ref name=AO2012/>|duration=|types=Superficial, deep<ref name=Kr2006>{{cite book|last1=Kransdorf|first1=Mark J.|last2=Murphey|first2=Mark D.|title=Imaging of Soft Tissue Tumors|date=2006|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|isbn=9780781747714|page=81|url=https://books.google.ca/books?id=0ZA6ntBA76MC&pg=PA81|language=en}}</ref>|causes=Unclear<ref name=AO2012/>|risks=Family history, [[obesity]], insufficient exercise<ref name=AO2012/><ref name=Fle2002/>|diagnosis=Based on [[physical exam]]<ref name=AO2012/>|differential=[[Liposarcoma]], [[hibernoma]], [[lipomatosis]]<ref name=Lin2015>{{cite book|last1=Lindberg|first1=Matthew R.|title=Diagnostic Pathology: Soft Tissue Tumors E-Book|date=2015|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=9780323400411|page=44|url=https://books.google.ca/books?id=aSZACgAAQBAJ&lpg=RA1-PR15&dq=Lipoma%20%22differential%20diagnosis%22&pg=PA44|language=en}}</ref>|prevention=|treatment=[[watchful waiting|Observation]], surgery<ref name=AO2012/>|medication=|prognosis=Good<ref name=AO2012/>|frequency=~2%<ref name=Kr2006/>|deaths=}}ਲਿਪੋਮਾ ਇਕ ਫੈਟ ਟਿਸ਼ੂ ਦੀ ਬਣੀ ਇਕ ਸੁਭਾਵਕ ਟਿਊਮਰ ਹੈ | ਉਹ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਪਰਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਨਰਮ, ਚੱਲਣਯੋਗ, ਅਤੇ ਦਰਦ ਰਹਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ | ਉਹ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਚਮੜੀ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਡੂੰਘੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ | ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਆਕਾਰ ਵਿਚ 5 ਸੈਂਟੀਮੀਟਰ ਤੋਂ ਘੱਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ | ਆਮ ਟਿਕਾਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉੱਚ ਵਾਪਸ, ਮੋਢੇ, ਅਤੇ ਪੇਟ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ | ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਕੋਲ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੇਪੋਮਾਸ ਹਨ |. ਕਾਰਨ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਸਪਸ਼ਟ ਹੈ |ਜੋਖਮ ਦੇ ਕਾਰਕ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ, ਮੋਟਾਪੇ, ਅਤੇ ਕਾਫ਼ੀ ਕਸਰਤ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ .<ref name="Fle2002">{{cite book|url=https://books.google.ca/books?id=dg9am0g4EP8C&pg=PA20|title=Pathology and Genetics of Tumours of Soft Tissue and Bone|last1=Fletcher|first1=Christopher D. M.|last2=Unni|first2=K. Krishnan|last3=Mertens|first3=Fredrik|date=2002|publisher=IARC|isbn=9789283224136|page=20|language=en}}</ref>ਨਿਦਾਨ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਕਿਸੇ ਸਰੀਰਕ ਪ੍ਰੀਖਿਆ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ |  ਕਦੇ-ਕਦੇ ਡਾਕਟਰੀ ਤਸਵੀਰ ਜਾਂ ਟਿਸ਼ੂ ਬਾਇਓਪਸੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਤਸ਼ਖ਼ੀਸ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ | ਇਲਾਜ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਪੂਰਵਦਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਸਰਜੀਕਲ ਹਟਾਉਣ ਦੁਆਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ | ਬਹੁਤ ਹੀ ਘੱਟ, ਹਾਲਾਤ ਨੂੰ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਦੁਬਾਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਪੈ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਦੁਹਰਾਉਣ ਵਾਲੀ ਸਰਜਰੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਬੰਧਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ | ਉਹ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੈਂਸਰ ਦੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਖ਼ਤਰਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ | ਲਗਭਗ 2% ਲੋਕ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ | ਲਿਪੋਮਾਸ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ 40 ਅਤੇ 60 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਬਾਲਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ | ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਵਿਚ ਮਰਦਾਂ ਤੋਂ ਅਕਸਰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਂਦਾ ਹੈ | ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਆਮ ਗੈਰ-ਕੈਨਸਰ ਨਰਮ-ਟਿਸ਼ੂ ਟਿਊਮਰ ਹਨ | ਇਹਨਾਂ ਟਿਊਮਰਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਨ ਲਈ "ਲਿਪੋਮਾ" ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਵਰਤੋਂ 1709 ਵਿਚ ਸੀ |<ref>{{cite book|url=https://books.google.ca/books?id=oAX8jOJ9uO0C&pg=PA15|title=The History of Cancer: An Annotated Bibliography|last1=Olson|first1=James Stuart|date=1989|publisher=ABC-CLIO|isbn=9780313258893|page=15|language=en}}</ref> == ਕਿਸਮ == ਲਾਈਪੋਮਾਸ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਉਪ-ਕਿਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ:<ref name="Andrews">{{cite book|title=Andrews' Diseases of the Skin: Clinical Dermatology|url=https://archive.org/details/andrewsdiseaseso0000jame_10ed|last=James|first=William D.|last2=Berger|first2=Timothy G.|last3=Elston|first3=Dirk M.|publisher=Elsevier|year=2005|isbn=0-7216-2921-0|edition=10th|location=London}}</ref>{{Rp|624–5}} * ਐਡੇਨੋਲੀਪੋਮਸ, ਏਸੀਆਰਨ ਪਸੀਨਾ ਗ੍ਰੰਥੀਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਲੋਪੋਮਸ ਹਨ | <ref name="Andrews new ed.">{{cite book|title=Andrews' Diseases of the Skin: Clinical Dermatology|last=James|first=William D.|last2=Berger|first2=Timothy G.|last3=Elston|first3=Dirk M.|publisher=Elsevier|year=2011|isbn=9781437703146|edition=11th|location=London}}</ref>{{Rp|627}} * ਐਂਜੀਓਲੀਪਿਓਲੀਓਓਓਮਾਸ ਐਕੁਆਇਰਡ, ਇਕੱਲੇ, ਅਸੈਂਸ਼ੀਅਲ ਐਪੀਅਲ ਨੋਡਲਜ਼ ਹਨ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਚਿਹਰੇ ਦੀਆਂ ਮਾਸ-ਪੇਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸੈੱਲਾਂ, ਖੂਨ ਦੀਆਂ ਨਾੜੀਆਂ, ਜੋੜਨ ਵਾਲੇ ਟਿਸ਼ੂ ਅਤੇ ਚਰਬੀ ਨਾਲ ਬਣੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਚੱਕਰਦਾਰ ਟਿਊਮਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਹਿਸਟੋਲੋਜੀਕਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ |{{Rp|627}} * ਐਂਜੀਲੋਈਪਾਮਾਜ਼ ਦਰਦਨਾਕ ਚਮੜੀ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਨਮੂਦਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਆਮ ਲੱਪੋਮਾ ਦੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਗੁਣ ਹਨ | {{Rp|624}}<ref name="Bolognia">{{cite book|title=Dermatology: 2-Volume Set|author1=Rapini, Ronald P.|author2=Bolognia, Jean L.|author3=Jorizzo, Joseph L.|publisher=Mosby|year=2007|isbn=1-4160-2999-0|location=St. Louis|pages=1838|doi=|oclc=|accessdate=}}</ref> * ਸੀਰੀਬੈੱਲਰ ਪੌਨਟਾਈਨ ਕੋਣ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਆਡੀਓ ਨੈਨਲ ਲੇਪੋਮਾਸ |<br /><ref>{{cite journal|year=|title=Left cerebellopontine angle lipoma with mild brainstem compression in a 13-year-old female|url=|journal=Otology & Neurotology|volume=|issue=|page=|doi=10.1097/mao.0b013e3182814d6e|vauthors=Crowson MG, Symons SP, Chen JM}}</ref> * ਕੋਂਡਰਾਇਡ ਲਾਈਪੋਮਾਸ ਡੂੰਘੀ ਬੈਠੇ, ਫਰਮ, ਪੀਲੇ ਟਿਊਮਰ ਹਨ ਜੋ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਲੱਤਾਂ' ਤੇ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ |.{{Rp|625}} * ਕਾਰਪੁਸ ਕੋਲੋਸੌਮ ਲਿਪੋਮਾ ਇਕ ਅਣੂ ਜਮਾਂਦਰੂ ਦਿਮਾਗੀ ਸਥਿਤੀ ਹੈ ਜੋ ਲੱਛਣਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੋ ਜਾਂ ਨਹੀਂ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ |.<ref>{{cite journal|author=Wallace D|date=December 1976|title=Lipoma of the corpus callosum|url=|journal=J Neurol Neurosurg Psychiatry|volume=39|issue=12|pages=1179–85|doi=10.1136/jnnp.39.12.1179|pmc=492562|pmid=1011028}}</ref> ਇਹ ਕੋਰਪਸ ਕਾਲੌਸੌਮ ਵਿਚ ਵਾਪਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੈਲੋਸਲ ਕਮਿਸਰ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਮਨੁੱਖੀ ਦਿਮਾਗ ਵਿਚ ਛਾਤੀ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਨੈਵਰਲ ਫਾਈਬਰਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ, ਫਲੈਟ ਬੰਡਲ ਹੈ | * ਹਾਇਬਰਨੋਮਾਜ਼ ਭੂਰੇ ਚਰਬੀ ਦੇ ਲੇਪੋਮਾਸ ਹਨ |<br /> * .ਇੰਟ੍ਰੈਡਰਮਲ ਸਪਿੰਡਲ ਸੈਲ ਲਿਪੋਮਾਸ ਇਸ ਗੱਲ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਵਿਆਪਕ ਵੰਡ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਿਰ ਅਤੇ ਗਰਦਨ, ਤਣੇ, ਅਤੇ ਉਪਰਲੇ ਅਤੇ ਹੇਠਲੇ ਥੱਪਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ |{{Rp|625}} * ਨਿਊਰਲ ਫਾਈਬਲੀਓਪੌਮਾ ਇੱਕ ਨਸਾਂ ਦੇ ਤਣੇ ਦੇ ਨਾਲ ਫੈਬਰੋ-ਫੈਟੀ ਟਿਸ਼ੂ ਦੇ ਓਵਰਗੌਫਥ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਅਕਸਰ ਨਸਵੀ ਕੰਪਰੈਸ਼ਨ ਵੱਲ ਵੱਧਦੀ ਹੈ |{{Rp|625}} * ਪਲਇਉਮੋਰਫਿਕ ਲਿਪੋਮਾਸ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਪਿੰਡਲ-ਲੇਬਲੋਪੋਮਾ, ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੇ ਪਿੱਠ ਅਤੇ ਗਰਦਨ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਹਿੱਸੇ ਲਈ ਵਾਪਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਲੋਰਟ ਵੱਡੇ ਕੋਸ਼ੀਕਾਵਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਓਵਰਲਾਪਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂਕੇਲੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ||{{Rp|625}} * ਸਪਿੰਡਲ-ਸੈਲ ਲੇਪੋਮਾਸ ਅਸਿੰਤਾਮਕ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਹੋ ਰਹੇ, ਚਮੜੀ ਦੇ ਉਪਰਲੇ ਟਿਊਮਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਛੋਕੜ ਦੀ ਪਿੱਠ, ਗਰਦਨ ਅਤੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੇ ਮੋਢੇ ਦੀ ਝੁਕਾਅ ਹੁੰਦੀ ਹੈ | 625ਚਮੜੀ ਦੀ ਸਤਹ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਲਿਪੋਂਮਾ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਆਮ ਕਿਸਮ ਦੀ ਸਤਹੀ ਚਮੜੀ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਲਿਪੋਂਮਾ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਤਣੇ, ਪੱਟ ਅਤੇ ਅਗਾਂਹ ਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਉਹ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਕਿਤੇ ਵੀ ਪਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਚਰਬੀ ਸਥਿਤ ਹੈ |.{{Rp|625}} * ਚਮੜੀ ਦੀ ਸਤਹ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਲੇਪੋਮਾ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਆਮ ਕਿਸਮ ਦੀ ਸਤਹੀ ਚਮੜੀ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਲਿਪੋਂਮਾ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਤਣੇ, ਪੱਟ ਅਤੇ ਅਗਾਂਹ ਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਉਹ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਕਿਤੇ ਵੀ ਪਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਚਰਬੀ ਸਥਿਤ ਹੈ |<br /> == ਕਾਰਨ == ਉਹ ਲਿਪੋਮਾ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਜਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਪਰਿਵਾਰਕ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਲਿੱਪੋਮੇਟੋਜ ਵਰਗੇ ਵਿਰਾਸਤੀ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚ ਲਿਪੋਮਾ ਵਿਕਾਸ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ | ਚੂਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜੈਨੇਟਿਕ ਅਧਿਐਨਾਂ ਨੇ ਐਚਐਮਜੀ ਆਈ-ਸੀ ਜੀਨ (ਪਹਿਲਾਂ ਮੋਟਾਪੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਜੀਨ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ) ਅਤੇ ਲਿਪੋਮਾ ਡਿਵੈਲਪਮੈਂਟ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਸਬੰਧ ਦਿਖਾਇਆ ਹੈ | ਇਹ ਅਧਿਐਨਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਪੁਰਾਣੇ ਐਪੀਡੈਮੀਲੋਜੀ ਡੇਟਾ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਐਚਐਮਜੀ I-C ਅਤੇ ਮੇਸੇਨਚਿਮਲ ਟਿਊਮਰਸ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਬੰਧ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ |<ref>{{cite journal|date=May 2000|title=Transgenic mice expressing a truncated form of the high mobility group I-C protein develop adiposity and an abnormally high prevalence of lipomas|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2000-05-12_275_19/page/14394|journal=J Biol Chem|volume=275|issue=19|pages=14394–400|doi=10.1074/jbc.M000564200|pmid=10747931|vauthors=Arlotta P, Tai AK, Manfioletti G, Clifford C, Jay G, Ono SJ}}</ref> ਕੇਸਾਂ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਮਾਮੂਲੀ ਸੱਟਾਂ ਉੱਤੇ ਲਿਪੋਮਾ ਦੀ ਵਾਧਾ ਦਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ "ਪੋਸਟ-ਟਰੌਮੈਟਿਕ ਲਿਪੋਮਾ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ | ਹਾਲਾਂਕਿ, ਸਦਮਾ ਅਤੇ ਲੇਪੋਮਾਸ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿਚਕਾਰ ਸੰਬੰਧ ਵਿਵਾਦਪੂਰਨ ਹੈ |<ref>{{cite journal|year=2007|title=Posttraumatic lipoma: fact or fiction?|url=http://www.lejacq.com/articleDetail.cfm?pid=SKINmed_6;6:266|journal=Skinmed|volume=6|issue=6|pages=266–70|doi=10.1111/j.1540-9740.2007.06361.x|pmid=17975353|vauthors=Aust MC, Spies M, Kall S, Jokuszies A, Gohritz A, Vogt P|access-date=2018-10-03|archive-date=2009-02-15|archive-url=https://archive.today/20090215143117/http://www.lejacq.com/articleDetail.cfm?pid=SKINmed_6;6:266|dead-url=yes}}</ref> === ਹੋਰ ਸ਼ਰਤਾਂ === ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲਾਈਪਾਓਟੋਜੀ ਇੱਕ ਵਿਰਾਸਤ ਵਾਲੀ ਸਥਿਤੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤੇ ਲੇਪੋਮਾਸ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦੇ ਹਨ | ਏਡਿਪੋਸਸ ਡੋਲੋਰਸਾ (ਡ੍ਰਸਮਕਮ ਬੀਮਾਰੀ) ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਰਲੱਭ ਸਮੱਸਆ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਦਰਦਨਾਕ ਲੇਪੋਮਾਸ, ਸੋਜ ਅਤੇ ਥਕਾਵਟ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ | ਮੁਢਲੇ ਅਧਿਐਨਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਮੈਡੀਸ ਪੋਸਟਮੇਨੋਪੌਜ਼ਲ ਔਰਤਾਂ ਵਿਚ ਹੋਇਆ | ਹਾਲਾਂਕਿ, ਵਰਤਮਾਨ ਸਾਹਿਤ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਡਾਰਕੁੰਮ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਸਭਨਾਂ ਕਿਸਮ ਦੇ ਮਰਦਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ; ਨਿਦਾਨ ਲਈ ਔਸਤ ਉਮਰ 35 ਸਾਲ ਹੈ |.<ref>http://www.lipomadoc.org/uploads/5/0/4/8/5048532/dd_white_paper.pdf</ref>  ਬਨੈਨਟ ਸਿਮੀਟਰਿਕ ਲਾਈਪੋਮਾਟੋਸਿਸ (ਮਡੈਲੂੰਗ ਬੀਮਾਰੀ) ਇਕ ਹੋਰ ਸ਼ਰਤ ਹੈ ਜੋ ਲਾਈਪੋਮਾਟੋਸਿਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਦੀ ਹੈ | ਕਈ ਸਾਲ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਮੱਧ-ਉਮਰ ਦੇ ਮਰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਗੈਰ-ਅਲਕੋਹਲ ਪੁਰਸ਼ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ |{{Citation needed|date=June 2008}} == ਨਿਦਾਨ == ਸਰੀਰਕ ਜਾਂਚ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਇਸਦਾ ਨਿਦਾਨ ਕਰਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਆਸਾਨ ਤਰੀਕਾ ਹੈ | ਬਹੁਤ ਹੀ ਘੱਟ, ਇੱਕ ਟਿਸ਼ੂ ਬਾਇਓਪਸੀ ਜਾਂ ਇਮੇਜਿੰਗ ਦੀ ਲੋੜ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ |<gallery> File:Lipoma 05.jpg|X-ray of the lipoma File:Breast Lipoma 102050296.jpg|Ultrasound image of breast lipoma File:Arm mri.jpg|MRI showing lipoma of the arm File:Medical X-Ray imaging TPH07 nevit.jpg|X-ray showing lipoma File:Lipoma illness.jpg| </gallery> == ਇਲਾਜ == ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਲੇਪੋਮਾਸ ਦਾ ਇਲਾਜ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਹ ਬਿਮਾਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ | ਉਹ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਾਸਮੈਟਿਕ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਕੱਢੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜੇ ਇਹ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜਾਂ ਹਿਸਟੋਪੈਥਲੋਜੀ ਲਈ ਵੱਧਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਇਹ ਤਸਦੀਕ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿ ਉਹ ਵਧੇਰੇ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਕਿਸਮ ਦੇ ਟਿਊਮਰ ਨਹੀਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਲਾਈਪੋੋਸਾਰੋਮਾ | ਇਹ ਆਖਰੀ ਨੁਕਤਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਕ ਟਿਊਮਰ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਇਸ ਨੂੰ ਕੱਢਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ ਅਤੇ ਡਾਕਟਰੀ ਤੌਰ ਤੇ ਇਸ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ | ਲੇਪੋਮਾਸ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਸਧਾਰਣ ਆਚਰਨ ਦੁਆਰਾ ਹਟਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ | ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਥਾਨਕ ਐਨਾਸੈਿਟਿਕ ਦਵਾਈਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇਸ ਨੂੰ ਕੱਢਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ 30 ਮਿੰਟਾਂ ਤੋਂ ਘੱਟ ਲੈਂਦਾ ਹੈ | ਇਹ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕੇਸਾਂ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਛਪਾਕੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲਗਭਗ 1-2% ਲੋਪੋਮਾਸ ਆਊਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ | ਲਿਪੋਸਕਸਣ ਇੱਕ ਹੋਰ ਵਿਕਲਪ ਹੈ ਜੇਕਰ ਲੋਪੋਮਾ ਨਰਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜੋੜੀਦਾਰ ਟਿਸ਼ੂ ਕੰਪੋਨੈਂਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ |ਲਿਪੋਸਕਸਣ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਘੱਟ ਜਲੇ ਨਤੀਜੇ; ਹਾਲਾਂਕਿ, ਵੱਡੇ ਲੋਪੋਮਾਸ ਦੇ ਨਾਲ, ਇਹ ਪੂਰੀ ਟਿਊਮਰ ਨੂੰ ਹਟਾਉਣ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੁੜ ਤੋਂ ਘੁੰਮ ਸਕਦਾ ਹੈ| .<ref>{{cite journal|year=2002|title=The use of suction-assisted surgical extraction of moderate and large lipomas: long-term follow-up|journal=Aesthetic Plast Surg|volume=26|issue=2|pages=114–7|doi=10.1007/s00266-002-1492-1|pmid=12016495|vauthors=Al-basti HA, El-Khatib HA}}</ref> ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਅਧੀਨ ਨਵੇਂ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨੂੰ ਜ਼ੋਖ਼ਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਲੇਪੋਮਾਸ ਨੂੰ ਹਟਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ | ਇੱਕ ਮਿਸ਼ਰਣਾਂ ਨੂੰ ਟੀਕੇ ਲਗਾ ਕੇ ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਲਾਈਪੋੋਲਿਸੀਜ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸਟਿਰਾਇਡਜ਼ ਜਾਂ  ਫੋਸਫੇਟਿਡਾਇਲਕੋਲਾਈਨ|<ref name="Salam" /><ref>{{cite journal|year=2006|title=Lipolysis of lipomas in patients with familial multiple lipomatosis: an ultrasonography-controlled trial|journal=J Cutan Med Surg|volume=10|issue=4|pages=155–9|doi=10.2310/7750.2006.00040|pmid=17234112|vauthors=Bechara FG, Sand M, Sand D, etal}}</ref><gallery caption="Resection of an intermuscular lipoma in the elbow region"> File:Lipoma 03.jpg|Intraoperative photo. File:Lipoma 04.jpg|Operating field after removal of the lipoma: Arrow marks the median nerve that was compressed by the lipoma. File:Lipoma 06.jpg|The resected lipoma(8 cm × 6 cm × 3 cm) </gallery><gallery caption="Other lipomas"> File:Lipoma.JPG|Lipoma removed from human torso File:Lipoma(1).JPG|Lipoma removed from the breast File:Lipoma from thigh.jpg|This lipoma was removed from the thigh of a 39-year-old male patient. It measured about 10 cm in diameter at the time of removal. </gallery> == ਪੂਰਵ-ਅਨੁਮਾਨ == ਲਿਪੋਮਾਸ ਕਦੇ-ਕਦਾਈਂ ਜੀਵਨ ਲਈ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਆਮ ਚਮੜੀ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਲਿਪੋਮਾਸ ਗੰਭੀਰ ਹਾਲਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ | ਅੰਦਰੂਨੀ ਅੰਗਾਂ ਵਿਚ ਵਧਦੇ ਲਿਪੋਮਾਸ ਵਧੇਰੇ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਗੈਸਟ ਰ੍ੋਇੰਟੇਸਟਾਈਨਲ ਟ੍ਰੈਕਟ ਵਿੱਚ ਲਿਪੋਮਾਸ ਕਾਰਨ ਖੂਨ ਨਿਕਲਣ, ਛਾਲੇ ਅਤੇ ਦਰਦਨਾਕ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ (ਜਿਸਨੂੰ "ਸਥਾਨ ਦੁਆਰਾ ਘਾਤਕ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਇੱਕ ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਵਿਕਾਸ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਹੈ)<ref>{{Cite journal|last=Thompson WM|date=1 April 2005|title=Imaging and findings of lipomas of the gastrointestinal tract|url=http://www.ajronline.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=15788588|journal=AJR Am J Roentgenol|volume=184|issue=4|pages=1163–71|doi=10.2214/ajr.184.4.01841163|pmid=15788588}}</ref><ref>{{Cite journal|date=1 December 1990|title=Gastrointestinal lipomas: a radiologic and pathologic review|url=http://www.ajronline.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=2122666|journal=AJR Am J Roentgenol|volume=155|issue=6|pages=1205–10|doi=10.2214/ajr.155.6.2122666|pmid=2122666}}</ref> | ਲਿਪੋਂਮਾਜ਼ ਨੂੰ ਲਿਪੋਸਾਰਕਾਮਜ਼ ਵਿੱਚ ਖਤਰਨਾਕ ਤਬਦੀਲੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਲੋਪੋਸਰਕਾਮਾ ਪਰੀ-ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਜਖਮਾਂ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ |ਖਤਰਨਾਕ ਤਬਦੀਲੀ ਦੇ ਕੁਝ ਕੇਸ ਹੱਡੀਆਂ ਅਤੇ ਗੁਰਦੇ ਲਿਪੋਮਾਸ ਲਈ ਵਰਣਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ<ref>{{Cite journal|last=Milgram JW|year=1990|title=Malignant transformation in bone lipomas|url=https://archive.org/details/sim_skeletal-radiology_1990-07_19_5/page/347|journal=Skeletal Radiol.|volume=19|issue=5|pages=347–52|doi=10.1007/BF00193088|pmid=2165632}}</ref><ref>{{Cite journal|date=May 1992|title=Malignant transformation of angiomyolipoma|journal=J. Urol.|volume=147|issue=5|pages=1356–8|pmid=1569683}}</ref>, ਪਰ ਇਹ ਸੰਭਵ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੁਝ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲੌਪੋਸਾਰਕਾਮ ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਟਿਊਮਰ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਜਾਂਚ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੂਖਮ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਲੱਛਣਾਂ ਨੂੰ ਮਿਟਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ <ref name="Enzinger08">{{Cite book|title=Enzinger and Weiss's soft tissue tumors|url=https://archive.org/details/isbn_9780323046282_5|last=Goldblum, John R.|last2=Weiss, Sharon W.|last3=Enzinger, Franz M.|publisher=Mosby Elsevier|year=2008|isbn=0-323-04628-2|edition=5th}}</ref>| ਡੂੰਘੀ ਲਿਪੋਮਾਸ ਵਿੱਚ ਸਤਹੀ ਪੱਧਰ ਦੀ ਲਿਪੋਮਾਸ ਤੋਂ ਮੁੜ ਮੁੜ ਹੋਣ ਦੀ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਡੂੰਘੇ ਲਿਪੋਮਾਸ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰਜੀਕਲ ਹਟਾਉਣ ਨਾਲ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ |.<ref name="Enzinger08" /><ref>{{cite book|title=Pathology and Genetics of Tumours of Soft Tissue and Bone|author=Fletcher, C.D.M., Unni, K.K., Mertens, F.|publisher=IARC Press|year=2002|isbn=92-832-2413-2|series=World Health Organization Classification of Tumours|volume=4|location=Lyon}}CS1 maint: Multiple names: authors list ([//en.wikipedia.org/wiki/Category:CS1_maint:_Multiple_names:_authors_list link]) [[Category:CS1 maint: Multiple names: authors list|Category:CS1 maint: Multiple names: authors list]]</ref> ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਮਲਟੀਪਲ ਲੇਪੋਡਾਮਾ, ਲਾਈਪੋਮਾਟਿਸਿਸ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਮਿਲਦੀ ਹੈ | ਕੁਝ ਖਤਰਨਾਕ ਲੇਪੋਮਾਸ ਡੂੰਘੇ ਘੁਮੰਡ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਛਾਪੇ ਨੂੰ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ | ਲਾਈਪੋੋਸਾਰਕੋਮਾ ਲਿਪੋਮਾਸ ਦੇ 1% ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਹੇਠਲੇ ਲਹਿਜੇ, ਮੋਢੇ, ਅਤੇ ਰੀਟ੍ਰੋਪੀਰੀਟੇਨਿਅਲ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਜਖਮਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਦੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ | ਲਾਈਪੋੋਸਾਰਕੋਮਾ ਲਈ ਹੋਰ ਜੋਖਮ ਦੇ ਕਾਰਕ ਵੱਡੇ ਪੈਮਾਨੇ (> 5 ਸੈਮੀ), ਕੈਲਸੀਪਿਕਸ਼ਨ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਿਕਾਸ, ਅਤੇ / ਜਾਂ ਨੇੜਲੇ ਢਾਂਚੇ ਵਿਚ ਜਾਂ ਫਾਸੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਮਾਸਪੇਸ਼ੀ ਟਿਸ਼ੂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ |<ref>E.J. Mayeaux Jr. (2009). [https://books.google.com/books?id=d-wNb7eyonMC&pg=PA386&lpg=PA386&dq=can+lipoma+penetrate+fascia&source=bl&ots=MWiVe3ZS4R&sig=1a5ULhG78-1QQ2Gq6JPXutxM3h0&hl=en&sa=X&ei=nOf_UpC8I43Ksga9kYCoDw&ved=0CCYQ6AEwAA#v=onepage&q=can%20lipoma%20penetrate%20fascia&f=false ''The Essential Guide to Primary Care Procedures''], p.386, Wolters Kluwer Health. {{ISBN|978-0-7817-7390-4}}.</ref> == ਐਪੀਡੈਮਿਓਲਾਜੀ == ਲਗਭਗ 2% ਆਮ ਆਬਾਦੀ ਵਿੱਚ ਲਿਪੋਮਾ ਹੈ | ਇਹ ਟਿਊਮਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਵਾਪਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਮੱਧਯਮ ਵਿਚ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਆਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਅਕਸਰ 40 ਤੋਂ 60 ਸਾਲ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ <ref name="Salam">{{Cite journal|last=Salam GA|date=March 2002|title=Lipoma excision|url=http://www.aafp.org/afp/20020301/901.html|journal=Am Fam Physician|volume=65|issue=5|pages=901–4|pmid=11898962|access-date=2018-10-03|archive-date=2008-05-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20080511190508/http://www.aafp.org/afp/20020301/901.html|dead-url=yes}}</ref>| ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਲਿਪੋਮਾਸ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਟਿਊਮਰ ਵਿਰਾਸਤ ਵਾਲੇ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵੱਜੋਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ ਬੈਨਨਿਅਨ-ਜ਼ੋਨਾਨਾ ਸਿੰਡਰੋਮ |<ref>{{cite journal|date=September 2006|title=Cutaneous lipoma in children: 5 cases with Bannayan-Riley-Ruvalcaba syndrome|journal=J. Pediatr. Surg.|volume=41|issue=9|pages=1601–3|doi=10.1016/j.jpedsurg.2006.05.013|pmid=16952599|vauthors=Buisson P, Leclair MD, Jacquemont S, etal}}</ref><ref>{{cite journal|date=August 1998|title=Bannayan-Zonana syndrome: a rare autosomal dominant syndrome with multiple lipomas and hemangiomas: a case report and review of literature|url=http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0090-3019(98)00039-1|journal=Surg Neurol|volume=50|issue=2|pages=164–8|doi=10.1016/S0090-3019(98)00039-1|pmid=9701122|vauthors=Gujrati M, Thomas C, Zelby A, Jensen E, Lee JM}}</ref>  ਲਿਪੋਮਾਸ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲਗਭਗ 1-3 ਸੈਮੀਮੀਟਰ ਦੇ ਵਿਆਸ ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਘੱਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਕੇਸਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ "ਵਿਸ਼ਾਲ ਲਿਪੋਮਾਸ " ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕਿ 10-20 ਸੈਂਟੀਮੀਟਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ 4-5 ਕਿਲੋਗ੍ਰਾਮ ਭਾਰ |.<ref>{{cite journal|date=August 1994|title=Gigantic lipomas|journal=Plast. Reconstr. Surg.|volume=94|issue=2|pages=369–71|doi=10.1097/00006534-199408000-00025|pmid=8041830|vauthors=Hakim E, Kolander Y, Meller Y, Moses M, Sagi A}}</ref><ref>{{cite journal|date=March 2004|title=Giant lipomas: a series of 12 consecutive cases and a giant liposarcoma of the thigh|journal=Dermatol Surg|volume=30|issue=3|pages=463–7|doi=10.1111/j.1524-4725.2004.30022.x|pmid=15008886|vauthors=Terzioglu A, Tuncali D, Yuksel A, Bingul F, Aslan G}}</ref> == ਹੋਰ ਜਾਨਵਰ == ਲਿਪੋਮਾਸ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਪੁਰਾਣੇ ਕੁੱਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜਿਆਦਾਤਰ ਆਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਖਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਲੈਬਰਾਡ੍ਰਟਰ ਰੀਟਾਇਵਰਾਂ, ਡੋਬਰਰਮੈਨ ਪਿਨਸਚਰਜ਼ ਅਤੇ ਮਾਈਕਨੀਟ ਸਕਾਊਜਜ਼ਰ | ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਮਹਿਲਾ ਕੁੱਤੇ ਖਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਟਿਊਮਰਾਂ ਨੂੰ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨ ਲਈ ਵਿਅਸਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਉਮਰ ਦੇ ਜਾਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਭਾਰ ਵਾਲੇ ਕੁੱਤੇ ਘੱਟੋ ਘੱਟ ਇਕ ਲਿਪੋਮਾ ਹਨ<ref>[http://www.purinaone.com.au/Article/articledetails.aspx?id=753 Lipomas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080720194250/http://www.purinaone.com.au/Article/articledetails.aspx?id=753 |date=2008-07-20 }} Veterinary & Aquatic Services Department, Purina</ref><ref name="vt.edu">[http://education.vetmed.vt.edu/curriculum/vm8304/lab_companion/histo-path/introhistopath/Lab9/Lesions/lipoma.htm Lipoma] Virginia Polytechnic Institute and State University</ref> | ਕੁੱਤੇ ਵਿਚ, ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲਿਪੋਮਾਸ ਤਣੇ ਜਾਂ ਵੱਡੇ ਅੰਗਾਂ ਵਿਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ | ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਸ਼ੂਆਂ ਅਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਵਿਚ ਘੱਟ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਬਿੱਲੀਆਂ ਅਤੇ ਸੂਰਾਂ ਵਿਚ ਵੀ <ref>[http://vetmedicine.about.com/cs/dogdiseasesl/a/lipomas.htm Lipomas (Fatty Tumors)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080518093235/http://vetmedicine.about.com/cs/dogdiseasesl/a/lipomas.htm |date=2008-05-18 }} Veterinary Q & A</ref>| ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇੱਕ ਪੈਡਕੁੰਕਲੇਟਿਡ ਲਿਪੋਮਾ ਘੋੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਘੁਸਪੈਠ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਦੇ ਮੱਥਾ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਨੈਕਰੋਸਿਸ, ਸ਼ੀਸ਼ਾ, ਅਤੇ ਸੰਭਵ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੌਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ | ਆੱੋਟੀ ਲਿਪੋਮਾ ਦੇ ਡੰਡੇ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਖੂਨ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਖਰਾਬ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ |.<ref>{{cite book|title=The Merck Veterinary Manual|url=https://archive.org/details/merckveterinarym09edunse|date=2005|publisher=Merial|isbn=0911910506|edition=9th}}</ref> == References == {{Reflist}} orh8undf1r1brreqq14jz64b3b4gqzx 0 111893 841741 615843 2026-06-29T21:41:38Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260629)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 841741 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਕੈਥਰੀਨ ਮੋਰਨ |image= Hayfestival-2016-Caitlin-Moran-cu-profile.jpg | caption = ਹੇਅ ਫੈਸਟੀਵਲ 2016 ਵਿਖੇ ਕੈਥਲੀਨ ਮੋਰਨ ਦੀ ਤਸਵੀਰ | birth_name = ਕੈਥਰੀਨ ਐਲਿਜ਼ਾਬੈਥ ਮੋਰਨ | birth_date = {{Birth date and age|1975|4|5|df=y}} | birth_place = [[ਬ੍ਰਿਟਨੀ]], ਇੰਗਲੈਂਡ | residence = [[ਲੰਡਨ]], ਇੰਗਲੈਂਡ | other_names = | spouse = {{marriage|ਪੀਟਰ ਪਫੀਦੇਸ|December 1999}} | children = 2 | occupation = ਪੱਤਰਕਾਰ, ਲੇਖਕ, ਪ੍ਰਸਾਰਕ }} '''ਕੈਥਰੀਨ ਐਲਿਜ਼ਾਬੈਥ''' "'''ਕੈਟਲਿਨ'''" '''ਮੋਰਨ''' ({{IPAc-en|ˈ|k|æ|t|l|ɪ|n|_|m|ə|ˈ|r|æ|n}};<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=FQ4DzEJ8ax4|title=Caitlin Moran - How To Be a Woman|date=13 December 2011|publisher=Penguin Random House UK|access-date=18 June 2018}}</ref>&nbsp;ਜਨਮ 5 ਅਪ੍ਰੈਲ 1975) ਇੱਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਪੱਤਰਕਾਰ, ਲੇਖਕ, ਅਤੇ&nbsp;[[ਦ ਟਾਈਮਜ਼]] ਦੀ ਪ੍ਰਸਾਰਕ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://www.popmatters.com/column/187531-caitlin-moran-lady-sex-pirate-and-working-class-hero/|title=Caitlin Moran: Lady Sex Pirate and Working Class Hero|last=Rollman|first=Hans|date=12 November 2014|website=[[PopMatters]]}}</ref> ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਤਿੰਨ ਕਾਲਮ ਲਿਖਦੀ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਸ਼ਨੀਵਾਰ ਮੈਗਜ਼ੀਨ, ਇੱਕ ਟੀ.ਵੀ ਸਮੀਖਿਆ ਕਾਲਮ, ਅਤੇ ਵਿਅੰਗਿਕ ਸ਼ੁੱਕਰਵਾਰ ਕਾਲਮ "ਸੇਲਿਬ੍ਰਿਟੀ ਵਾਚ" ਹਨ। ਮੋਰਨ 2010 ਲਈ&nbsp;ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪ੍ਰੈਸ ਅਵਾਰਡ (ਬੀ.ਪੀ.ਏ) ਕਾਲਮਨਵੀਸ ਰਹੀ ਹੈ, ਅਤੇ 2011 ਵਿੱਚ ਬੀ.ਪੀ.ਏ ਆਲੋਚਕ ਅਤੇ ਸਾਲ 2011 ਵਿੱਚ ਇੰਟਰਵਿਊਅਰ ਰਹੀ।<ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/media/interactive/2011/apr/06/press-awards-2011-caitlin-moran?CMP=twt_fd|title=Press Awards 2011: Caitlin Moran's speech|date=6 April 2011|website=[[The Guardian]]}}</ref> 2012 ਵਿੱਚ, ਇਸਦਾ ਨਾਂ ਲੰਦਨ ਪ੍ਰੈਸ ਕਲੱਬ&nbsp; ਦੁਆਰਾ ਕਾਲਮਨਵੀਸ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ,<ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/media/2013/may/22/jimmy-savile-scandal-scoop-year-press-club|title=BBC Newsnight journalists win award for spiked Jimmy Savile investigation}}</ref> ਅਤੇ 2013 ਵਿੱਚ ਕਮੈਂਟ ਅਵਾਰਡ ਵਿਖੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਟਿੱਪਣੀਕਾਰ ਰਿਹਾ।<ref>{{Cite web|url=http://www.commentawards.com/winners2013.htm|title=2013 Winners|access-date=2018-10-13|archive-date=2013-12-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20131204232748/http://www.commentawards.com/winners2013.htm|dead-url=yes}}</ref> == ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ == ਮੋਰਨ ਦਾ ਜਨਮ ਬ੍ਰਾਇਟਨ&nbsp;ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਾਤਾ ਪਿਤਾ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਬੱਚੀ ਸੀ; ਉਸ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਭੈਣ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਭਾਈ ਸਨ। ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ [[ਆਇਰਿਸ਼ ਲੋਕ|ਆਇਰਿਸ਼]]&nbsp;ਸਨ ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਐਡਾ ਐਡਮਾਰੀਅਮ ਨੇ [[ਦ ਗਾਰਡੀਅਨ]]&nbsp;ਵਿੱਚ&nbsp;ਬਤੌਰ ਬਤੌਰ ਇੱਕ ਸਾਬਕਾ "ਡ੍ਰਮਰ ਅਤੇ ਸਾਇਕਿਡਿਲੀਕ ਰਾਕ ਪਾਈਨੀਅਰ" ਵਰਣਿਤ ਕੀਤਾ।<ref>Aida Edemariam [https://www.theguardian.com/theguardian/2011/jun/18/caitlin-moran-interview-book-extract "The Saturday interview: Caitlin Moran"], ''The Guardian'', 18 June 2011.</ref> == ਨਾਰੀਵਾਦ == 2011 ਵਿੱਚ, ਇਬਰੀ ਪ੍ਰੈਸ ਨੇ ਮੋਰਨ ਦੀ ਕਿਤਾਬ "ਹਾਊ ਟੂ ਬੀ ਏ ਵੁਮੈਨ" ਨੂੰ ਯੂ.ਕੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ।&nbsp;ਜੁਲਾਈ 2012 ਤੱਕ ਇਸ ਦੀਆਂ 16 ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ&nbsp;400,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਾਪੀਆਂ ਵਿੱਕ ਗਈਆਂ।<ref>{{Cite web|url=http://www.theatlanticwire.com/entertainment/2012/07/caitlin-moran-how-be-woman-how-be-feminist/54619/|title=Caitlin Moran on How to Be a Woman, How to Be a Feminist|last=Doll|first=Jen|date=16 July 2012|website=[[The Atlantic Wire]]}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਮੋਰਨ&nbsp;ਮਹਿਲਾ ਬਰਾਬਰੀ ਪਾਰਟੀ&nbsp;ਦੀ ਇੱਕ ਸਹਾਇਕ ਹੈ।<ref name="5x15_CM">{{Cite AV media}}</ref> == ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ == ਦਸੰਬਰ 1999 ਵਿੱਚ, ਮੋਰਨ ਦਾ ਵਿਆਹ [[ਦ ਟਾਈਮਜ਼]]''&nbsp;ਦੇ'' ਰਾਕ ਆਲੋਚਕ ਪੀਟਰ ਪਫੀਦੇਸ ਨਾਲ ਹੋਇਆ; ਉਹਨਾਂ ਕੋਲ ਦੋ ਧੀਆਂ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ 2001 ਅਤੇ ''2003 ''ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ।<ref name="abortion">{{Cite book|title=How To Be a Woman|url=https://archive.org/details/howtobewoman00cait|last=Moran|first=Caitlin|publisher=HarperCollins|year=2011|isbn=9780062124296|pages=[https://archive.org/details/howtobewoman00cait/page/275 275]}}</ref> == ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਆਨਰਜ਼ == * 2015 ਗਲੈਮਰ ਅਵਾਰਡਜ਼, ਕਾਲਮਨਿਸਟ ਆਫ਼ ਦ ਈਅਰ * 2013 ਕਮੈਂਟ ਅਵਾਰਡਜ਼, ਕਲਚਰ ਕਮੈਂਟੇਟਰਆਫ਼ ਦ ਈਅਰ * 2012 ਲੰਡਨ ਪ੍ਰੈੱਸ ਕਲੱਬ, ਕਾਲਮਨਿਸਟ ਆਫ਼ ਦ ਈਅਰ * 2012 ਗਲੈਮਰਅਵਾਰਡਜ਼, ਰਾਈਟਰ ਆਫ਼ ਦ ਈਅਰ * 2011 ਗਲੈਕਸੀ ਨੈਸ਼ਨਲ ਬੁੱਕ ਅਵਾਰਡਜ਼, ਬੁੱਕ ਆਫ਼ ਦ ਈਅਰ, ''ਹਾਓ ਟੂ ਬੀ ਅ ਵੂਮਨ'' * 2011 ਗਲੈਕਸੀ ਨੈਸ਼ਨਲ ਬੁੱਕ ਅਵਾਰਡਜ਼, ਪਾਪੂਲਰ ਨਾਨ-ਫ਼ਿਕਸ਼ਨ ਬੁੱਕ ਆਫ਼ ਦ ਈਅਰ, ''ਹਾਓ ਟੂ ਬੀ ਅ ਵੂਮਨ'' * 2011 ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕਲੱਬ ਅਵਾਰਡਜ਼, ਇੰਟਰਵਿਊਰ ਆਫ਼ ਦ ਈਅਰ * 2011 ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕਲੱਬ ਅਵਾਰਡਜ਼, ਕ੍ਰਿਟਿਕ ਆਫ਼ ਦ ਈਅਰ * 2011 ਆਇਰਿਸ਼ ਬੁੱਕ ਅਵਾਰਡ, ਲਿਸਨਰਜ਼ ਚੋਆਇਸ ਕੈਟੇਗਰੀ, ''ਹਾਓ ਟੂ ਬੀ ਅ ਵੂਮਨ'' * 2011 ਕਾਸਮੋਪੋਲਿਟਨ, ਅਲਟੀਮੇਟ ਰਾਈਟਰ ਆਫ਼ ਦ ਈਅਰ<ref name="cosmo-2011">{{Cite journal|date=4 November 2011|title=Cosmo's Ultimate Women of the Year Awards 2011 announced!|url=http://www.cosmopolitan.co.uk/celebs/ultimate-women-of-the-year/Cosmos_Ultimate_Women_of_the_Year_Awards_2011_winners_announced|dead-url=yes|journal=Cosmopolitan UK|archive-url=https://web.archive.org/web/20131206043454/http://www.cosmopolitan.co.uk/celebs/ultimate-women-of-the-year/Cosmos_Ultimate_Women_of_the_Year_Awards_2011_winners_announced|archive-date=6 December 2013}}</ref> * 2010 ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪ੍ਰੈੱਸ ਅਵਾਰਡਜ਼, ਕਾਲਮਨਿਸਟ ਆਫ਼ ਦ ਈਅਰ == ਪੁਸਤਕ ਸੂਚੀ == * {{Cite book|title=The Chronicles of Narmo|url=https://archive.org/details/chroniclesofnarm0000mora|last=ਮੋਰਨ|first=ਕੈਟਲਿਨ|publisher=ਕੋਰਗੀ|year=1992|isbn=0-552-52724-6}} * {{Cite book|title=[[How to Be a Woman]]|last=ਮੋਰਨ|first=ਕੈਟਲਿਨ|publisher=ਈਬਰੀ ਪ੍ਰੈੱਸ|year=2011|isbn=978-0-09-194073-7}} * {{Cite book|title=Moranthology|last=ਮੋਰਨ|first=ਕੈਟਲਿਨ|publisher=ਈਬਰੀ ਪ੍ਰੈੱਸ|year=2012|isbn=978-0-09-194088-1}} * {{Cite book|title=How to Build a Girl|last=ਮੋਰਨ|first=ਕੈਟਲਿਨ|publisher=ਈਬਰੀ ਪ੍ਰੈੱਸ|year=2014|isbn=978-0-09-194900-6}} * {{Cite book|title=Moranifesto|last=ਮੋਰਨ|first=ਕੈਟਲਿਨ|publisher=ਈਬਰੀ ਪ੍ਰੈੱਸ|year=2016|isbn=978-0091949044}} * {{Cite book|title=How to be Famous|last=ਮੋਰਨ|first=ਕੈਟਲਿਨ|publisher=ਹਾਰਪਰ|year=2018|isbn=978-0062433770}} == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|30em}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [http://www.how-tobeawoman.com/ "How To Be a Woman" website] * [http://www.channel4.com/programmes/raised-by-wolves/ "Raised by Wolves" page on Channel 4] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1975]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਲੇਖਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਹਿਲਾ ਹਫ਼ਤਾ 2022 ਵਿੱਚ ਸੋਧੇ ਗਏ ਲੇਖ]] jqkiikphja7so3rs8dxxrd6hgx06bom 0 112332 841721 760920 2026-06-29T21:12:57Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 2 books for verifiability (20260629)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 841721 wikitext text/x-wiki '''ਟ੍ਰਾਂਸਜੇਂਡਰ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ''' ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਭਿਅਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਟਰਾਂਸਜੈਂਡਰ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤੇ ਗਏ ਅੰਕੜਿਆਂ ਦਾ ਪਿਛੋਕੜ ਹੈ। == ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਇਤਿਹਾਸ == === ਅਫਰੀਕਾ === ==== ਮਿਸਰ ==== ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਥੀਬਜ਼ (ਹੁਣ [[ਲਕਸਰ]], [[ਮਿਸਰ]]) ਦੇ ਨੇੜੇ ਮਿਸਰ ਸਮਰਾਜ ਦੇ ਮੱਧ (2000 ਤੋਂ 1800 ਈ. ਪੂ.) ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਗਏ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਬਰਤਨਾਂ 'ਤੇ ਖੁਦੇ ਹੋਏ, ਤਿੰਨ ਮਨੁੱਖੀ ਮੈਂਬਰਾਂ: ਤਾਈ (ਮਰਦ), ਸ਼ਟ ("ਸੇਖੇਤ") ਅਤੇ ਹਮਟ (ਔਰਤ) ਦੀ ਸੂਚੀ ਮਿਲੀ ਹੈ।<ref>Sethe, Kurt, (1926), ''Die Aechtung feindlicher Fürsten, Völker und Dinge auf altägyptischen Tongefäßscherben des mittleren Reiches,'' in: Abhandlungen der Preussischen Akademie der Wissenschaften, Philosophisch-Historische Klasse, 1926, p. 61.</ref> ਸ਼ਟ ਨੂੰ ਅਕਸਰ "ਖੁਸਰ" ਵਜੋਂ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਸਬੂਤ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਜਿਹੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਖਾਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>[http://www.well.com/user/aquarius/egypt.htm The Third Gender in Ancient Egypt], Faris Malik. (web site)</ref> ਮਿਸਰ ਦੇ ਅਠਾਰ੍ਹੇ ਰਾਜ-ਵੰਸ਼ ਵਿਚ, ਰਾਣੀ [[ਹਟਸ਼ੇਪਸਟ]] [[ਫ਼ਿਰਔਨ]] ਬਣ ਗਈ ਅਤੇ ਉਹ ਮਰਦਾਵਾਂ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨਣ ਅਤੇ ਨਕਲੀ ਦਾੜ੍ਹੀ ਲਾਉਣ 'ਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਦੀ ਸੀ। <ref name="pbslink">{{cite web|url=https://www.pbs.org/empires/egypt/newkingdom/hatshepsut.html|title=Hatshepsut|website=pbs.org}}</ref> ਕਈ ਮੌਜੂਦਾ ਮੂਰਤੀਆਂ ਉਸਨੂੰ ਸ਼ਾਹੀ ਰਸਮੀ ਪਹਿਰਾਵੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸੋਬੇਨੇਫਰੂ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਬੁੱਤਾਂ ਨੇ ਵੀ ਰਵਾਇਤੀ ਪੁਰਸ਼ ਅਤੇ ਮਾਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਦੇ ਤੱਤ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਹ ਕੰਮ ਹਟਸ਼ੇਪਸਟ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਲਈ ਕੀਤਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref>Callender/Shaw, p. 170.</ref> ==== ਯੁਗਾਂਡਾ ==== [[ਯੁਗਾਂਡਾ]] ਕੋਲ ਹਾਲ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਗਿਆ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਕਾਫੀ ਲੰਮਾ [[ਐਲ.ਜੀ.ਬੀ.ਟੀ]]. ਇਤਿਹਾਸ ਹੈ। ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਮੇਂ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਕਰਾਸ ਡਰੈਸਿੰਗ ਪੁਰਸ਼ਾਂ (ਸਮਲਿੰਗਕ ਪਾਦਰੀ) ਲਈ ਧਾਰਮਿਕ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ, ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਬਨਯੋਰੋ]] ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਮਿਲੀਆਂ ਸਨ। ਟੈਸੋ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਮਰਦਾਂ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤੀ ਸੀ ਜੋ ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਪਹਿਰਾਵਾ ਪਹਿਨਦੇ ਸਨ।<ref>Anthony Appiah and Henry Louis Gates, ''Encyclopedia of Africa, Volume 2'' OUP, USA, 2010</ref> === ਅਮਰੀਕਾ === [[ਤਸਵੀਰ:Catlin_-_Dance_to_the_berdache.jpg|right|thumb|ਜਾਰਜ ਕੈਟਲਿਨ (1796-1872) ਬਰਡਾਚੀ ਲਈ ਡਾਂਸ ਕਰਦੇ ਹੋਏ। ਸੈਕ ਅਤੇ ਫੌਕਸ ਇੰਡੀਅਨਾਂ ਵਿੱਚ ਦੋ-ਆਤਮਿਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਜਸ਼ਨ ਮਨਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਰਸਮੀ ਡਾਂਸ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। <br />]] ਪੱਛਮੀ ਸੰਪਰਕ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਕੁਝ ਅਮਰੀਕੀ ਮੂਲ ਕਬੀਲਿਆਂ ਕੋਲ ਤੀਜੇ-ਲਿੰਗ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਸੀ, ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯੂਰਪੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੇਰਵੇ ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਵਿੱਚ "ਬਰਡਾਚੀ" (ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਸਮੇਂ ਮਰਦ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਔਰਤ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ "ਪਾਸਿੰਗ ਵੀਮਨ" (ਉਹ ਲੋਕ ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਸਮੇਂ ਔਰਤ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਰਦਾਨਾਂ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਸ਼ਬਦ "ਬਰਡਾਚੀ<nowiki>''</nowiki> ਇੱਕ ਮੂਲ ਅਮਰੀਕੀ ਸ਼ਬਦ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਨਾ ਹੀ ਇਹ ਯੂਰਪੀ ਮੂਲ ਦਾ ਸੀ, ਇਸਨੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਕਬੀਲਿਆਂ ਦੇ ਤੀਜੇ ਲਿੰਗ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕੀਤਾ। ਸਾਰੇ ਮੂਲ ਅਮਰੀਕੀ ਗੋਤਾਂ ਦੇ ਟਰਾਂਸਜੈਂਡਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ।<ref name="Katz">[//en.wikipedia.org/wiki/Jonathan_Katz Katz, J.] (1976) ''Gay American History: Lesbians and Gay Men in the U.S.A.'' New York: [//en.wikipedia.org/wiki/Thomas_Y._Crowell Thomas Y. Crowell] Company</ref> ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਟਰਾਂਸਜੈਂਡਰ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਖਾਤੇ ਜੈਸੂਇਟ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਯੂਸੁਫ਼-ਫਰਾਂਸੋਈਸ ਲਾਫਿਟੌ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਇਰੋਕੀਆਸ ਵਿੱਚ 1711 ਤੋਂ ਲਗਭਗ ਛੇ ਸਾਲ ਬਿਤਾਏ ਸਨ।<ref name="Fenton1969">{{cite journal|last1=Fenton|first1=William N.|last2=Moore|first2=Elizabeth L.|date=1969|title=J.-F. Lafitau (1681-1746), Precursor of Scientific Anthropology|journal=Southwestern Journal of Anthropology|volume=25|issue=2|jstor=3629200|p=174–5}}</ref> ਉਸਨੇ ਉਹਨਾਂ "ਮਰਦਾਵੀਂ ਹਿੰਮਤ ਵਾਲੀਆਂ ਔਰਤਾਂ, ਜਿੰਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਯੋਧੇ ਹੋਣ ਤੇ ਘਮੰਡ ਸੀ" ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ " ਉਹਨਾਂ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਜੋ  ਔਰਤਾਂ ਵਾਂਗ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ" ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ।<ref name="Queerly-CA-2012">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=5l2y6SroU1IC&pg=PA52|title=Queerly Canadian: An Introductory Reader in Sexuality Studies|last1=FitzGerald|first1=Maureen|last2=Rayter|first2=Scott|publisher=Canadian Scholars’ Press|year=2012|isbn=978-1-55130-400-7|page=52|chapter=4 The Regulation of First Nations Sexuality, by Martin Cannon|oclc=801167318|accessdate=1 July 2016}}</ref> === ਏਸ਼ੀਆ === ਪ੍ਰਾਚੀਨ [[ਸੀਰੀਆ]] ਵਿਚ, ਸਮਲਿੰਗੀ ਅਤੇ ਟ੍ਰਾਂਸਜੇਂਡਰ ਵੇਸਵਾਵਾਂ ਸਨ, ਜੋ ਜਨਤਕ ਇਕੱਠਾ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੀਆਂ ਸਨ, ਨੱਚਦੀਆਂ-ਗਾਉਂਦੀਆਂ ਸਨ, ਔਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਨਕਲਾਂ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇਣ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵੀ ਨਿਭਾਉਂਦੀਆਂ ਸਨ।<ref>The Nature Of Homosexuality, Erik Holland, page 465, 2004</ref> ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤ ਵਿਚ, [[ਹਿਜੜਾ]] ਤੀਜੇ-ਲਿੰਗ ਦੀ ਜਾਤੀ ਹੈ ਜਾਂ ਇੱਕ ਟ੍ਰਾਂਸਜੇਂਡਰ ਗਰੁੱਪ, ਜੋ ਔਰਤਾਂ ਵਾਂਗ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਹਿਜੜਾ ਮਰਦ ਜਾਂ ਇੰਟਰਸੈਕਸ ਵਜੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਕੁ ਔਰਤਾਂ ਵਜੋਂ ਵੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web|url=http://galva108.org/deities.html|title=Gay and Lesbian Vaishnava Association, Inc|publisher=Galva108.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20131023063544/http://galva108.org/deities.html|archive-date=2013-10-23|dead-url=yes|access-date=2013-11-02}}</ref>  ਫਾਰਸੀ ਵਿੱਚ, ਸਾਦੀ, ਹਾਫਿਜ਼ ਅਤੇ ਜਮੀ ਜਿਹੇ ਕਵੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਹੋਮੋਇਰੋਟਿਕ ਨਾਲਸਬੰਧਿਤ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਟਰਾਂਸਜੈਂਡਰ]] ਨੌਜਵਾਨ ਔਰਤਾਂ ਜਾਂ ਮਰਦਾਂ ਨੂੰ ਕਸੈਕਸ ਅਤੇ ਬੈਕਚੇਸ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। === ਯੂਰਪ === ==== ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਯੂਨਾਨ ==== [[ਤਸਵੀਰ:NAMA_Sappho_lisant.jpg|thumb|ਸੀ. 435 ਬੀ.ਸੀ ਦੇ ਇੱਕ ਫੁੱਲਦਾਨ ਉੱਤੇ ਸਾਫੋ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਲਈ ਪੜ੍ਹ ਰਹੀ ਹੈ।]] ਪ੍ਰਾਚੀਨ [[ਯੂਨਾਨ]] ਅਤੇ ਫਰਗੀਆ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਰੋਮਨ [[ਗਣਰਾਜ]] ਵਿੱਚ, ਦੇਵੀ ਸਾਇਬੇਲੇ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਪੰਥ ਦੁਆਰਾ ਪੂਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ [[ਨਫ਼ਰਤ]] ਕਰਦੇ ਸਨ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਪਹਿਰਾਵਾ ਅਪਨਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮਾਦਾ ਕਿਹਾ ਸੀ।<ref name="Califia">{{Cite book|title=Sex Changes The Politics of Transgenderism|last=[[Patrick Califia|Califia, Patrick]]|date=2003|publisher=[[Cleis Press]], Inc.|location=California}} [//en.wikipedia.org/wiki/ISDN ISDN] 1-57344-180-5</ref><ref name="Banjamin">{{Cite book|title=The Transsexual Phenomenon|url=https://archive.org/details/transsexualpheno0000harr|last=[[Harry Benjamin|Benjamin, H.]]|date=1966|publisher=Julian Press|location=New York}}</ref> ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲ ਅੰਕਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਆਰੰਭਕ ਸਮਲਿੰਗੀ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਵਜੋਂ ਸੰਦਰਭਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।<ref name="Evans">{{Cite book|title=[[Witchcraft and the Gay Counterculture]]|last=[[Arthur Evans|Evans, Arthur]]|date=1978|publisher=Fag Rag Books|location=[[Boston]]}}</ref><ref name="Conner">{{Cite book|title=Blossom of Bone: Reclaiming the Connections between Homoeroticism and the Sacred|url=https://archive.org/details/blossomofbonerec0000conn|last=[[Randy Conner|Conner, R.]]|date=1993|publisher=Harper|location=San Francisco}}</ref> ==== ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰੋਮ ==== == ਆਧੁਨਿਕ ਸਮਾਂ == ਇਸ ਵਿੱਚ [[ਗਿਆਨ ਦਾ ਯੁਗ|ਜਾਗਰੂਕਤਾ]] ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅੱਜ ਦਾ ਸਮਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ। === ਅਫਰੀਕਾ === ==== ਦੱਖਣੀ ਅਫਰੀਕਾ ==== 15 ਮਾਰਚ 2004 ਨੂੰ - ਸੈਕਸ ਵਿਵਰਣ ਅਤੇ ਲਿੰਗ ਸਥਿਤੀ ਐਕਟ, 2003 ਦੇ ਬਦਲਾਵ ਲਾਗੂ ਹੋ ਗਏ, [[ਟਰਾਂਸਜੈਂਡਰ]] ਅਤੇ ਇੰਟਰਸੈਕਸ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕਾਨੂੰਨੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਪਣੀ ਪਹਿਚਾਣ ਜਾਂ ਸੈਕਸ ਬਦਲਣ ਦੀ ਇਜ਼ਾਜਤ ਮਿਲ ਗਈ ਸੀ।  <ref>{{Cite book|url=http://www.iol.co.za/news/south-africa/boys-will-be-girls-as-sex-change-bill-passed-1.113737|title=Boys will be girls as sex change bill passed|last=[[Patrick Califia|Califia, Patrick]]|date=26 September 2003|work=Independent Online|publisher=[[Cleis Press]], Inc.|location=California|access-date=12 July 2011|agency=Sapa}}</ref> ==== ਬੋਤਸਵਾਨਾ ==== ਸਤੰਬਰ 2017 ਵਿੱਚ, [[ਬੋਤਸਵਾਨਾ]] ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਨੇ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਜਿਸਟਰੇਸ਼ਨ ਦੇ ਰਜਿਸਟਰਾਰ ਵੱਲੋਂ ਟਰਾਂਸਜੈਂਡਰ ਮੈਨ ਦੇ ਲਿੰਗ ਬਦਲਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨਾ " ਨਿੱਜਤਾ, ਆਪਣੇ ਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜਾਹਿਰ ਕਰਨ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ, ਬਰਾਬਰੀ ਦਾ ਕਾਨੂਨੀ ਹੱਕ ਅਤੇ ਅਮਨੁੱਖੀ ਵਿਵਹਾਰ ਦੇ ਅਨਿਆਂ ਅਤੇ ਹਿੰਸਕ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਜਾਹਿਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।[[ਐਲ.ਜੀ.ਬੀ.ਟੀ.]] ਕਾਰਕੁੰਨਾਂ ਨੇ ਸੱਤਾ ਦੇ ਜਸ਼ਨ ਮਨਾਏ, ਜੋ ਕਿ ਇਸਨੂੰ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਜਿੱਤ ਵਜੋਂ ਜਾਹਿਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। <ref>[http://allafrica.com/stories/201710090073.html Botswana: Activists Celebrate Botswana's Transgender Court Victory]</ref><ref>{{Cite web |url=https://southernafricalitigationcentre.org/2017/09/29/press-release-botswana-high-court-rules-in-landmark-gender-identity-case/ |title=Press Release: Botswana High Court Rules in Landmark Gender Identity Case |access-date=2018-10-29 |archive-date=2019-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190428140544/https://www.southernafricalitigationcentre.org/2017/09/29/press-release-botswana-high-court-rules-in-landmark-gender-identity-case/ |url-status=dead }}</ref> ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਬੋਤਸਵਾਨਾ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ ਸੱਤਾਧਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਅਪੀਲ ਕਰੇਗੀ, ਇਸਦਾ ਫੈਸਲਾ ਦਸੰਬਰ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਨਵੇਂ ਪਹਿਚਾਣ ਦੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾ ਨਾਲ ਟਰਾਂਸਜੈਂਡਰ ਪੁਰਸ ਨੂੰ ਜਾਹਿਰ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਜੋ ਉਸਦੀ ਲਿੰਗ ਪਛਾਣ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।<ref>[http://www.mambaonline.com/2017/12/06/sweet-closure-botswana-agrees-recognise-trans-man/ “Sweet closure” as Botswana finally agrees to recognise trans man], ''Mambaonline''</ref> === ਅਮਰੀਕਾ === ==== ਮੈਕਸੀਕੋ ==== [[ਓਕਸਾਕਾ]] ਦੇ ਜ਼ੈਪੋਟੇਕ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਮਿਉਕਸ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਵਿਅਕਤੀਤਵ ਹੈ, ਜੋ [[ਜਨਮ ਤੋਂ ਪੁਰਸ]] ਹੈ, ਪਰ ਉਸਦਾ ਪਹਿਰਾਵਾ ਤੇ ਵਿਵਹਾਰ ਔਰਤਾਂ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਤੀਜੇ ਲਿੰਗ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਵੇਖ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।<ref name="Chinas-1995">Chiñas, Beverly (1995). ''Isthmus Zapotec attitudes toward sex and gender anomalies,'' pp. 293-302 in Stephen O. Murray (ed.), "Latin American Male Homosexualities" Albuquerque: University of New Mexico Press.</ref> [[ਮਿਉਕਸ]] ਔਰਤਾਂ ਵਾਲੇ ਕੰਮ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਿਲਾਈ-ਕਢਾਈ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਮਰਦਾਂ ਵਾਲੇ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਗਹਿਣੇ ਬਣਾਉਣੇ ਆਦਿ ਵੀ ਕੰਮ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref>Stephen, Lynn (2002). "Latin American Perspectives," Issue 123, Vol.29 No.2, March 2002, pp. 41-59. [https://web.archive.org/web/20070129073904/http://www.uky.edu/~tmute2/mexico/MexWeb/Mex%20PDFs/stephan-gender-zapotec.pdf ''Sexualities and Genders in Zapotec Oaxaca.'']</ref><ref>MIANO, M. (2002). Hombre, mujer y muxe’ en el Istmo de Tehuantepec. México: Plaza y Valdés. CONACULTA-INAH.</ref> ਇੱਕ ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਅਨੁਮਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਲਗਭਗ ਛੇ ਫ਼ੀਸਦੀ ਲੜਕੇ ਇਸਥਮਸ ਜ਼ੈਪੋਟੇਕ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚ 1970 ਦੇ ਅਰੰਭਕ ਦੌਰ 'ਚ ਮਿਉਕਸ ਸਨ।<ref>Rymph, David (1974). ''Cross-sex behavior in an Isthmus Zapotec village.'' Paper presented at the annual meeting of the [//en.wikipedia.org/wiki/American_Anthropological_Association American Anthropological Association], Mexico City.</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{reflist|30em}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਟਰਾਂਸਜੈਂਡਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਐਲਜੀਬੀਟੀ]] srdwek4sxlghi2smaiq8c2ur55dhz96 0 113326 841689 755007 2026-06-29T20:32:38Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260629)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 841689 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:2739_-_Firenze_-_Baccio_Bandinelli_-_Rilievo_del_monumento_a_Giovanni_delle_Bande_Nere_-_Foto_Giovanni_Dall'Orto,_27-Oct-2007.jpg|thumb|ਯਾਦਗਾਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ]] '''ਯੁੱਧ ਸਮੇਂ ਲਿੰਗਕ ਹਿੰਸਾ''' ਯੁੱਧ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸੈਲਾਨਕ ਲੜਾਈ, ਲੜਾਈ, ਜਾਂ ਫੌਜੀ ਕਬਜ਼ੇ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਲੜਦੇ ਹੋਏ ਵਹਿਸ਼ੀਆਨਾ ਜਿਨਸੀ ਹਿੰਸਾ ਬਲਾਤਕਾਰ ਜਾਂ ਯੌਨ ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਦੂਜੇ ਰੂਪ ਹਨ; ਪਰ ਕਈ ਵਾਰ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਸਲੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ, ਇਸ ਘਟਨਾ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਸਮਾਜਿਕ ਮਨਸ਼ਾਵਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਯੁੱਧ ਸਮੇਂ ਜਿਨਸੀ ਹਿੰਸਾ ਵਿੱਚ [[ਸਮੂਹਿਕ ਬਲਾਤਕਾਰ]] ਅਤੇ ਵਸਤਾਂ ਨਾਲ ਬਲਾਤਕਾਰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਜਿਨਸੀ ਛੇੜ-ਛਾੜ, ਲਿੰਗਿਕ ਹਮਲੇ ਅਤੇ ਫ਼ੌਜੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਬਲਾਤਕਾਰ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |url=http://theconservativeblog.co.uk/?p=2382 |title="30% of Women in USA Military Raped Whilst Serving by Fellow Soldiers" |access-date=2018-11-29 |archive-date=2020-03-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200316201129/http://theconservativeblog.co.uk/?p=2382 |dead-url=yes }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=103844570|title=The Nation: The Plight of Women Soldiers|last=Benedict|first=Helen|date=2009-05-06|publisher=Npr.org|access-date=2014-04-30}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Benedict|first=Helen|date=2008-08-13|title=Why Soldiers Rape – Culture of misogyny, illegal occupation, fuel sexual violence in military|url=http://www.inthesetimes.com/article/3848/|journal=In These Times|access-date=2014-04-30|archive-date=2019-05-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20190518145847/http://inthesetimes.com/article/3848/|dead-url=yes|accessdate=2018-11-29|archivedate=2019-05-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190518145847/http://inthesetimes.com/article/3848/|url-status=deviated}}</ref> ਇਹ ਉਹ ਸਥਿਤੀ ਬਾਰੇ ਵੀ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ ਅਧਿਕਾਰਤ ਸ਼ਕਤੀ ਦੁਆਰਾ ਲੜਕੀਆਂ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਵੇਸਵਾਗਮਨੀ ਜਾਂ ਜਿਨਸੀ ਗੁਲਾਮੀ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੰਗ ਅਤੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਦੁਸ਼ਮਨ ਨੂੰ ਬੇਇੱਜ਼ਤ ਕਰਨ ਲਈ ਅਕਸਰ ਮਾਨਸਿਕ ਯੁੱਧ ਦੇ ਸਾਧਨ ਵਜੋਂ ਬਲਾਤਕਾਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਯੁੱਧ ਸਮੇਂ ਲਿੰਗਕ ਹਿੰਸਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੰਸਥਾਗਤ ਲਿੰਗਕ ਗੁਲਾਮੀ, ਖਾਸ ਲੜਾਈਆਂ ਜਾਂ ਕਤਲੇਆਮ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਜਿਨਸੀ ਹਿੰਸਾ ਅਤੇ ਲਿੰਗਕ ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਜਾਂ ਅਲੱਗ ਅਲੱਗ ਕੰਮ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। == ਬਲਾਤਕਾਰ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ == ਬਲਾਤਕਾਰ, ਜਿਨਸੀ ਹਮਲੇ ਅਤੇ ਯੌਨ ਹਿੰਸਾ ਟਰਮਾਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="nobelwomen">{{Cite web|url=http://nobelwomensinitiative.org/wp-content/uploads/2013/09/war-on-women-web.pdf|title=War on Women – Time for action to end sexual violence in conflict|date=May 2011|website=Nobel Women's initiative|access-date=2018-11-29|archive-date=2018-07-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20180712170328/http://nobelwomensinitiative.org/wp-content/uploads/2013/09/war-on-women-web.pdf|dead-url=yes|archivedate=2018-07-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180712170328/http://nobelwomensinitiative.org/wp-content/uploads/2013/09/war-on-women-web.pdf|url-status=deviated}}</ref> ਇੱਥੇ "ਜੰਗੀ ਬਲਾਤਕਾਰ" ਦੀ ਸਰਵ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਹੈ।  === ਪ੍ਰਤੱਖ ਮਿਸਾਲਾਂ === * Foča massacres also known as the Foča genocide * Karaman's house * Keraterm camp * Luka camp * Manjača camp * Omarska camp * Sušica camp * Trnopolje camp * Uzamnica camp * Vilina Vlas == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * [[ਨਸਲਕੁਸ਼ੀ]]<br /> * [[Genocidal rape|ਨਸਲਕੁਸ਼ੀ ਬਲਾਤਕਾਰ]] * [[Japanese War Crimes|ਜਪਾਨੀ ਯੁੱਧ ਅਪਰਾਧ]] * [[Rape during the Bangladesh Liberation War|ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਜੰਗ ਦੌਰਾਨ ਬਲਾਤਕਾਰ]] * [[ਅਗਵਾਕਰਨ]], ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਅਗਵਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਿਸਮ * [[ਸੋਵੀਅਤ ਯੁੱਧ ਅਪਰਾਧ]] * [[War crime|ਯੁੱਧ ਅਪਰਾਧ]] * [[ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਹੱਕ]] == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|30em}} === ਪੁਸਤਕ ਸੂਚੀ === {{refbegin}} *{{cite book |last=Askin |first=Kelly Dawn |year=1997 |title=War Crimes Against Women: Prosecution in International War Crimes Tribunals |url=https://books.google.com/?id=ThfzGvSvQ2UC |publisher=Martinus Nijhoff Publishers |isbn=978-90-411-0486-1 |ref=harv}} *{{cite book |last=Beckman |first=Karen Redrobe |year=2003 |title=Vanishing Women: Magic, Film, and Feminism |url=https://archive.org/details/vanishingwomenma0000beck |publisher=[[Duke University Press]] |isbn=978-0-8223-3074-5 |ref=harv}} *{{cite book |last=Brownmiller |first=Susan |authorlink=Susan Brownmiller |year=1975 |title=Against Our Will: Men, Women, and Rape |url=https://archive.org/details/againstourwillme0000brow |publisher=Fawcett Columbine |isbn=978-0-449-90820-4 |ref=harv}} *{{cite book |last=de Brouwer |first=Anne-Marie |year=2005 |title=Supranational Criminal Prosecution of Sexual Violence |url=https://books.google.com/?id=JhY8ROsA39kC&dq=war+rape+in+ancient+times |publisher=Intersentia |isbn=978-90-5095-533-1 |ref=harv}} *{{cite journal |last=Defeis |first=Elizabeth F. |year=2008 |title=U.N. peacekeepers and sexual abuse and exploitation: an end to impunity |journal=[[Washington University Global Studies Law Review]] |volume=7 |issue=2 |pages=185–212 |url=http://openscholarship.wustl.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1109&context=law_globalstudies |ref=harv}} {{refend}} == ਹੋਰ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹੋ == {{Refbegin}} * [http://www.routledge.com/books/details/9780415671170/ ''The Political Psychology of War Rape''] by Inger Skjelsbæk 2011 * [http://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=1404574 "Unrecognized Victims: Sexual Violence Against Men in Conflict Settings Under International Law"], by Dustin A. Lewis, Wisconsin International Law Journal, Vol. 27, No. 1, pp.&nbsp;1–49 (2009). * [https://web.archive.org/web/20110504000928/http://ihl.ihlresearch.org/index.cfm?fuseaction=page.viewpage&pageid=2104 "IHL Primer on Sexual Violence"]. International Humanitarian Law Research Initiative, June 2009. * [http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/7464462.stm UN classifies rape a 'war tactic']. 20 June 2008. [[BBC News]]. * [http://www.counterpunch.org/2008/04/04/rape-as-an-instrument-of-total-war/ "Rape as an Instrument of Total War"]. By David Rosen. 4 April 2008. ''[[CounterPunch]].'' * [http://mediastorm.com/publication/intended-consequences "Intended Consequences" by Jonathan Torgovnik on MediaStorm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210301175734/https://mediastorm.com/publication/intended-consequences |date=2021-03-01 }} * [http://vc.bridgew.edu/jiws/vol2/iss1/4/ Duty, Honor, Rape: Sexual Assault Against Women During War] by Kevin Gerard Neill. Journal of International Women's Studies. * [http://citation.allacademic.com/meta/p_mla_apa_research_citation/1/8/3/0/9/p183097_index.html Extreme War Rape in Today's Civil-war-torn States] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140904005915/http://citation.allacademic.com/meta/p_mla_apa_research_citation/1/8/3/0/9/p183097_index.html |date=2014-09-04 }} by Kathryn Farr. Paper presented at the annual meeting of the [[American Sociological Association]], New York City, 11 August 2007. * [http://womensenews.org/story/rape/000719/bosnian-rape-camp-survivors-testify-the-hague#.Upxq1SfAifA womensnews.com – Bosnian 'Rape Camp' Survivors Testify in The Hague] * [https://www.theguardian.com/world/1999/apr/28/balkans6 guardian.uk – Women say village became rape camp] * [http://dosfan.lib.uic.edu/ERC/briefing/dispatch/1993/html/Dispatchv4no16.html U.S. Department of State dispatch, mentioning a "rape house".] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110607032418/http://dosfan.lib.uic.edu/ERC/briefing/dispatch/1993/html/Dispatchv4no16.html |date=2011-06-07 }} * {{cite book |title=What Soldiers Do: Sex and the American GI in World War II France |first=Mary Louise |last=Roberts |publisher=University of Chicago Press |year=2013 |isbn=978-0226923093 |url=https://books.google.com/books?id=m0Qwu3qV374C&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false |ref=harv }} * {{cite web |first1=Heleen |last1=Mees |authorlink1=Heleen Mees |first2=Femke |last2=van Zeijl |authorlink2=Femke van Zeijl |url=http://www.project-syndicate.org/commentary/mees5/German |title=Kriege gegen Frauen |publisher=[[Project Syndicate]] |date=26 May 2008 |accessdate=2010-06-06 }} {{Refend}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [https://www.ictj.org/our-work/transitional-justice-issues/gender-justice International Center for Transitional Justice, Gender Justice page] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲਿੰਗਕ ਅਪਰਾਧ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਔਰਤਾਂ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਹਿੰਸਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਹਿਲਾ ਸਿਹਤ ਲੇਖ ਸੰਪਾਦਨ ਮੁਹਿੰਮ 2018]] 5tn0ihgaery9ihz4zu90xfkt7a6b3mj 0 115186 841679 743469 2026-06-29T20:15:33Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260629)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 841679 wikitext text/x-wiki {{ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬਾ ਦੇਵਤਾ|type=Hindu|image=Manasa-popular.JPG|name=Manasa|Devanagari=मनसा|Sanskrit_transliteration=Manasā|affiliation=[[ਦੇਵੀ]], [[Nāga]]|script_name=[[ਬੰਗਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਬੰਗਾਲੀ]] / [[ਹਾਜੋਂਗ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਾਜੋਂਗ]]|script=মনসা / কাণি দেউও (Kānī Dīyāʊ)|god_of=ਸੱਪਾਂ ਅਤੇ ਜ਼ਹਿਰ ਦੀ ਦੇਵੀ|abode=|mantra=|weapon=|consort=[[ਜਰਾਤਕਰੂ]]|mount=ਸੱਪ, ਹੰਸ}} '''ਮਨਸਾ''', ਨੂੰ '''ਮਨਸਾ ਦੇਵੀ''' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸੱਪਾਂ ਦੀ ਇੱਕ [[ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ|ਹਿੰਦੂ]] [[ਦੇਵੀ]] ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਨਸਾ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਬੰਗਾਲ]] ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ [[ਭਾਰਤ]] ਦੇ ਹੋਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੁੱਖ ਰੂਪ 'ਚ ਸੱਪ ਦੇ ਡੰਗੇ ਦੀ ਰੋਕਥਾਮ ਤੇ ਇਲਾਜ ਅਤੇ ਜਣਨ ਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਲਈ ਵੀ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਨਸਾ ਅਸਤਿਕਾ ਦੀ ਮਾਂ, ਵਾਸੁਕੀ, ਨਾਗ (ਨਾਗਾਂ) ਦਾ ਰਾਜਾ, ਦੀ ਭੈਣ, ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਜਰਾਤਕਰੂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਹੈ।<ref name="Wilkins p.395">Wilkins ਪੀ.395</ref> ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾਹਰਾ ਜਾਂ ਪਦਮਾਵਤੀ ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|url=|title=Classical Dictionary of Hindu Mythology and Religion, Geography, History|last=Dowson, John|publisher=Kessinger Publishing|year=2003|isbn=0-7661-7589-8|location=|pages=196}}</ref> == ਆਰੰਭ == ਮੂਲ ਰੂਪ 'ਚ ਇੱਕ ਆਦੀਵਾਸੀ (ਕਬਾਇਲੀ) ਦੇਵੀ, ਮਨਸਾ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂਆਂ ਨੇ ਪੂਜਨ ਲਈ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੂੰ ਉੱਚ ਜਾਤੀ ਹਿੰਦੂ ਪੰਥਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>McDaniel ਪੀ.148</ref> ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਦੇਵੀ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਰਿਸ਼ੀ ਕਸ਼ਪ ਅਤੇ ਕਦਰੂ, ਨਾਗਾਂ ਦੀ ਮਾਂ, ਦੀ ਧੀ ਵਜੋਂ ਵੀ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। == ਆਈਕੋਨੋਗ੍ਰਾਫੀ == [[ਤਸਵੀਰ:Manasa_Devi_Linden-Museum_SA38226L.jpg|thumb|Manasa with Astika on her lap, 10th century Pala bronze from modern-day [[ਬਿਹਾਰ|Bihar]].]] ਮਨਸਾ ਨੂੰ ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਢਕੀ ਇੱਕ ਔਰਤ ਦੇ ਰੂਪ 'ਚ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਇੱਕ ਕਮਲ ਤੇ ਬੈਠੀ ਹੋਈ ਜਾਂ ਸੱਪ ਉੱਤੇ ਖੜ੍ਹੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਉਹ ਸੱਤ ਕੋਬਰਾ ਦੇ ਫਨਾਂ ਦੀ ਛਤਰ ਛਾਇਆ ਹੇਠ ਆਵਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰੀ, ਉਸ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬੱਚਾ ਵੀ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਸਤਿਕਾ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name="Wilkins p.395">Wilkins ਪੀ.395</ref><ref>{{Cite book|url=|title=Mythlogical Bonds Between East and West|last=Chaplin, Dorothea|publisher=READ BOOKS|year=2007|isbn=9781406739862|location=|pages=28}}</ref> == ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮੰਦਰ == <gallery> ਤਸਵੀਰ:Mansa Devi Temple, Haridwar.JPG|[[Mansa Devi Temple, Haridwar]] ਤਸਵੀਰ:A temple in Mansa Devi temple complex, Panchkula near Chandigarh.jpg|[[Mata Mansa Devi Mandir]], [[Panchkula]], near [[Chandigarh]]. ਤਸਵੀਰ:Manasa mandir.jpg |Mansa Devi Temple, [[Kandra]], Jharkhand </gallery> == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * ਚੰਦ ਸਦਾਗਰ == ਹਵਾਲੇ == <references group=""></references> == ਨੋਟਸ == * {{Cite book|title=Offering Flowers, Feeding Skulls: Popular Goddess Worship in West Benegal|url=https://archive.org/details/offeringflowersf0000mcda|last=McDaniel|first=June|publisher=Oxford University Press, US|year=2004|isbn=0-19-516790-2|pages=368}} * {{Cite book|title=Hindu Mythology, Vedic and Puranic|last=Wilkins|first=W. J.|publisher=Kessinger Publishing|year=2004|isbn=0-7661-8881-7|edition=First published: 1882|pages=428}} * {{Cite book|title=Making Virtuous Daughters and Wives: An Introduction to Women's Brata Rituals in Bengali Folk Religion|url=https://archive.org/details/makingvirtuousda0000mcda|last=McDaniel|first=June|publisher=SUNY Press|year=2002|isbn=0-7914-5565-3|pages=144}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੂ ਦੇਵੀਆਂ]] eq18yszkpv8o3y92z63bkrzs1a03ae0 0 116934 841656 527720 2026-06-29T19:32:17Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260629)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 841656 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਏਲਾ ਬੇਕਰ | image = File:Ella baker 1964.jpg | caption = ਬੇਕਰ 1964 ਵਿਚ। | imagesize = | birth_name = ਏਲਾ ਜੋਸਫ਼ਿਨ ਬੇਕਰ | birth_date = {{birth date|1903|12|13}} | birth_place = ਨਰਫੋਕ ਵਰਜੀਨੀਆ, ਯੂ.ਐਸ. | death_date = {{death date and age|1986|12|13|1903|12|1}} | movement = ਸਮਾਜਿਕ ਹੱਕਾਂ ਲਈ ਕਾਰਕੁੰਨ | occupation = ਕਾਰਕੁੰਨ }} '''ਏਲਾ ਜੋਸਫ਼ਿਨ ਬੇਕਰ''' (13 ਦਸੰਬਰ 1903-13 ਦਸੰਬਰ 1986) ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਇੱਕ [[ਅਫ਼ਰੀਕੀ]]-[[ਅਮਰੀਕੀ]] ਸਿਵਲ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਹੱਕਾਂ ਲਈ ਕਾਰਕੁੰਨ ਸੀ। ==ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ== ਏਲਾ ਜੋਸਫ਼ਿਨ ਬੇਕਰ ਦਾ ਜਨਮ 1903 ਨੂੰ ਨੋਰਫੋਕ, [[ਵਰਜੀਨੀਆ]] ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਦੋ ਭੈਣ-ਭਰਾ ਤੋਂ ਵਿਚਕਾਰਲੀ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਬਲੈਕ ਕੁਰਟੀਸ ਅਤੇ ਛੋਟੀ ਭੈਣ ਮੈਗੀ ਹੈ।<ref name="robert">[http://www.huffingtonpost.com/pascal-robert/ella-baker-and-the-limits_b_2718608.html Pascal Robert, "Ella Baker and the Limits of Charismatic Masculinity"], ''Huffington Post'', 21 February 2013</ref><ref name="ransby6">{{Cite book|title=Ella Baker & the Black Freedom Movement: A Radical Democratic Vision|url=https://archive.org/details/ellabakerblackfr0000rans|last=Ransby|first=Barbara|publisher=The University of North Carolina Press|year=2003|isbn=978-0807856161|location=Chapel Hill|pages=[https://archive.org/details/ellabakerblackfr0000rans/page/6 6]}}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== 0dma9uojefvp36sdimyc2m78e6zc0x6 0 117032 841766 477224 2026-06-29T22:19:59Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260629)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 841766 wikitext text/x-wiki {{ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬਾ ਦੇਵਤਾ|type=ਹਿੰਦੂ|deity_of=ਰਾਤ ਦੀ ਦੇਵੀ|mantra=ਰਿਗਵੇਦ ਦੀ [[ਰਾਤ੍ਰੀ ਸੁਕਤਮ]]|affiliation=[[ਦੇਵੀ]]|abode=[[ਸਵਰਗ]]|Greek_equivalent=[[Nyx]]|Roman_equivalent=[[Nyx|Nox]]|planet=[[ਚੰਦ]]|consort=[[ਸੂਰਿਆ]]|children=[[ਰੇਵੰਤਾ]]|siblings=[[ਉਸ਼ਾਸ]],ਨਿੰਦਰ, [[ਚੰਦਰ]]}} '''ਰਾਤ੍ਰੀ''', ਇੱਕ ਵੈਦਿਕ ਦੇਵੀ ਹੈ ਜੋ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਰਾਤ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦੀ ਹੈ।ਰਾਤ੍ਰੀ ਸੰਬੰਧੀ ਬਹੁਤੇ ਹਵਾਲੇ [[ਰਿਗਵੇਦ]] 'ਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ਼ਾਸ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਉਸ਼ਾਸ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਉਹ ਇੱਕ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਮਾਂਰੂਪ ਲੈ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੇ ਚੱਕਰਵਰਤੀ ਨਮੂਨੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਸਰੀਰਕ ਦਿੱਖ ਦਾ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿਚ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਪਰ ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ ਲੜਕੀ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{Cite book|title=Hindu Goddesses: Visions of the Divine Feminine in the Hindu Religious Tradition|url=https://archive.org/details/liang.hindugoddesses0000davi|last=Kinsley|first=David|publisher=Motilal Banarsidass|year=2005|isbn=81-208-0394-9|page=[https://archive.org/details/liang.hindugoddesses0000davi/page/14 14]}}</ref> ਉਸ ਨੂੰ [[ਰਿਗਵੇਦ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਤੇ [[ਅਥਰਵ ਵੇਦ|ਅਥਰਵਵੇਦ]] 'ਚ ਪੰਜ ਸ਼ਬਦ ਸਮਰਪਿਤ ਹਨ। ਬਾਅਦ 'ਚ ਤੰਤਰੀ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਪਦਵੀਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਰਿਗਵੇਦ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ਼ਾਸ, ਇੰਦਰ, ਰਤਾ, ਸੱਤਿਆ ਨਾਲ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਅਥਰਵੇਦ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਰਿਆ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਤੇ ਸੂਤਰ ਸਾਹਿਤ ਰਾਤ੍ਰੀ ਵਾਰ ਵਾਰ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite book|title=Pandit N.R. Bhatt, Felicitation Volume Iib: Philosophy Series|last=Mishra|first=|publisher=Motilal Banarsidass Publishers|year=1994|isbn=9788120811836|location=|pages=39-49}}</ref> == ਗਲਪ == ਰੋਜਰ ਜ਼ੇਲਜ਼ਨੀ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨ ਗਾਲਪਨਿਕ ਨਾਵਲ 'ਲਾਰਡ ਆਫ ਲਾਈਟ' ਵਿੱਚ ਰਾਤ੍ਰੀ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਪਾਤਰ ਚਿੱਤਰਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਦੂਜੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਨਾਇਕ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੂ ਦੇਵੀਆਂ]] aah3yfsf1ernsuuoe2ddlxmqmwi0ttp 0 119320 841666 702503 2026-06-29T19:48:10Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260629)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 841666 wikitext text/x-wiki '''ਰੇਸ਼ੇ ਵਾਲੀਆਂ ਫ਼ਸਲਾਂ''' (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਨਾਮ: '''Fiber crops''') ਖੇਤ ਦੀਆਂ ਉਹ ਫਸਲਾਂ ਹਨ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ [[ਰੇਸ਼ਮ|ਰੇਸ਼ਿਆਂ]] ਲਈ ਉਗਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ ਤੇ [[ਕਾਗ਼ਜ਼|ਕਾਗਜ਼]], ਕੱਪੜੇ ਜਾਂ ਰੱਸੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਗਠਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ — ਟੈਕਸਟਾਈਲ ਫਾਈਬਰ (ਕੱਪੜੇ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ), ਕੋਰਡੇਜ ਫਾਈਬਰ (ਰੱਸੀ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ), ਅਤੇ ਭਰਨ ਵਾਲੇ ਰੇਸ਼ੇ (ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਚਟਾਈ ਭਰਨ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ)। ਇਹ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਫਾਈਬਰ ਹਨ।<ref name=":0">{{Cite book|title=Plants and Society|url=https://archive.org/details/plantssociety0000leve_e2d8|last=Levetin|first=Estelle|last2=McMahon|first2=Karen|publisher=McGraw-Hill|year=2012|isbn=978-0-07-352422-1|location=New York, NY|pages=[https://archive.org/details/plantssociety0000leve_e2d8/page/297 297]}}</ref> ਫਾਈਬਰ ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਗੁਣ ਓਹਨਾ ਵਿੱਚ ਸੈਲੂਲੋਜ਼ ਦੀ ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ ਹਨ, ਇਹ ਉਹ ਚੀਜ਼ ਹੈ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਰੇਸ਼ੇ ਰਸਾਇਣਕ ਤੌਰ ਤੇ ਸੋਧੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਵਿਸਕੋਸ (ਰੇਯਨ ਅਤੇ ਸੈਲੋਫੇਨ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ)। ਹਾਲ ਹੀ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ, ਸਮੱਗਰੀ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਮਿਸ਼ਰਿਤ ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰੇਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਹੋਰ ਵਰਤੋਂ ਦੀ ਪੜਚੋਲ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਸੈਲੂਲੋਜ਼ ਪੌਦੇ ਦੇ ਰੇਸ਼ੇਦਾਰ ਤਾਕਤ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਕ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਵਿਗਿਆਨੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਰੇਸ਼ੇ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਇਸ ਨਾਲ ਛੇੜਛਾੜ ਕਰਕੇ ਖੋਜ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਰੇਸ਼ੇ ਵਾਲੀਆਂ ਫ਼ਸਲਾਂ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਮੌਸਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਟਾਈ ਯੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ [[ਰੁੱਖ|ਰੁੱਖਾਂ]] ਨਾਲ ਵੱਖਰਾ ਹੁੰਦਾ [[ਰੁੱਖ|ਹੈ]], ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਰੁੱਖ ਲੱਕੜ ਦੇ ਮਿੱਝ, ਫਾਈਬਰ ਜਾਂ ਲੇਸਬਰਕ ਵਰਗੀਆਂ ਸਮੱਗਰੀਆਂ ਲਈ ਕਟਾਈ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਮ ਤੌਰ' ਤੇ ਕਈਂ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਉਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ, ਫਾਈਬਰ ਫਸਲਾਂ, ਤਕਨੀਕੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ, ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਭਾਵ ਜਾਂ ਲਾਗਤ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਲੱਕੜ ਦੇ ਮਿੱਝ ਫਾਈਬਰ ਨਾਲੋਂ ਵਧੀਆ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।<ref>{{Cite web|url=http://www.agripulp.com/index.html|title=Agripulp: pulping agricultural crops|access-date=2007-10-03|archive-date=2016-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20160815222508/http://www.agripulp.com/index.html|url-status=dead}}</ref> ਮਿੱਝ (ਪਲਪ) ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਫਾਈਬਰ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸੰਬੰਧੀ ਕਈ ਮੁੱਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web|url=http://www.bc.com/environment/positionNonwood.jsp|title=Nonwood Alternatives to Wood Fiber in Paper|archive-url=https://web.archive.org/web/20070708092411/http://www.bc.com/environment/positionNonwood.jsp|archive-date=2007-07-08|dead-url=yes|access-date=2007-10-03}}</ref> ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੌਸਮੀ ਉਪਲਬਧਤਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਕਟਾਈ ਨਿਰੰਤਰ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਖੇਤ ਦੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਸਾਲ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਇੱਕ ਵਾਰ ਕੱਟੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਅਜਿਹੀਆਂ ਭੰਡਾਰੀਆਂ ਲਾਜ਼ਮੀ ਰੱਖੀਆਂ ਜਾਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਫਸਲ ਕਈ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਅਰਸੇ ਦੌਰਾਨ ਖਰਾਬ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇਹ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਪਲਪ ਮਿੱਲਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਹਜ਼ਾਰ ਟਨ ਫਾਈਬਰ ਸਰੋਤ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀ ਦਿਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਫਾਈਬਰ ਸਰੋਤ ਦਾ ਭੰਡਾਰਨ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਮੁੱਦਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਰੇਸ਼ੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪੱਤਿਆਂ, ਬੀਜਾਂ ਜਾਂ ਦਰੱਖਤ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਾਇਬਰ ਦੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਬੋਟੈਨੀਕਲ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪੌਦਿਆਂ ਤੋਂ ਕੱਟੇ ਗਏ ਰੇਸ਼ੇ ਬਾਸਟ ਫਾਈਬਰ ਹਨ; ਰੇਸ਼ੇ ਪੌਦੇ ਦੇ [[ਫ਼ਲੋਅਮ|ਫਲੋਇਮ]] ਟਿਸ਼ੂ ਤੋਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਹੋਰ ਫਾਈਬਰ ਫਸਲ ਦੇ ਤੰਤੂ ਸਖਤ / ਪੱਤਿਆਂ ਦੇ ਰੇਸ਼ੇਦਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ (ਪੌਦੇ ਦੀਆਂ ਨਾੜੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ) ਅਤੇ ਸਤਹ ਰੇਸ਼ੇ (ਪੌਦੇ ਦੇ ਐਪੀਡਰਰਮ ਟਿਸ਼ੂ ਤੋਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ)।<ref name=":0"/> == ਫਾਈਬਰ ਵਾਲੀਆਂ ਫ਼ਸਲਾਂ == *'''ਬਾਸਟ ਫ਼ਾਇਬਰ''' ** ਰੈਮੀ, ਰੇਸ਼ੇਦਾਰ ਪੌਦੇ ਚਾਂਗ ਜੀਆਂਗ ਨਦੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉੱਗਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਐਂਟੀ ਬੈਕਟਰੀਆ ਫੰਕਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਖਾਧੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। *'''ਤਣੇ ਦੇ ਰੇਸ਼ੇ''' ** ਐਸਪਾਰਟੋ, ਘਾਹ ਦੇ ਰੇਸ਼ੇ ** [[ਪਟਸਨ|ਜੂਟ]], ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਸੂਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਭ ਤੋਂ ਸਸਤਾ ਫਾਈਬਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ** [[ਅਲਸੀ|ਸਣ]], ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਲਿਨਨ ** ਇੰਡੀਅਨ ਹੈਂਪ, ਡੌਗਬੇਨ ਜੋ ਕਿ ਮੂਲ ਅਮਰੀਕੀ ਵਰਤਦੇ ਹਨ। ** [[ਹੈਂਪ|ਭੰਗ]], ਇੱਕ ਨਰਮ, ਮਜ਼ਬੂਤ ਫਾਈਬਰ, ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਬੀਜ ** ਹੂਪਵਾਈਨ, ਬੈਰਲ ਹੂਪਸ ਅਤੇ ਟੋਕਰੀਆਂ, ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਪੱਤੇ, ਦਵਾਈ ਲਈ ਵੀ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ** ਕੇਨਾਫ, ਪੌਦੇ ਦੇ ਤਣ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਇਸ ਦੇ ਰੇਸ਼ੇ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੱਤੇ ਖਾਧੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ** ਬੀਨਜ਼, ਇੱਕ ਖਾਣ ਵਾਲਾ ਬੀਜ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗੁਰਦੇ ਦੇ ਆਕਾਰ ਦਾ, ਕੁਝ ਖਾਸ ਬੂਟੇਦਾਰ ਪੌਦਿਆਂ' ਤੇ ਲੰਬੇ ਫਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਧਦਾ। ** ਲਿੰਦਨ ਬਾਸਟ ** ਨੈੱਟਲਜ਼ ** Ramie, ਇੱਕ ਨੈੱਟਲ, ਕਪਾਹ ਜ ਸਣ ਵੱਧ ਤਾਕਤਵਰ, ਕਰਦਾ ਹੈ, "ਚੀਨੀ ਘਾਹ ਕੱਪੜਾ"। ** [[ਪਪਾਇਰਸ|ਪੈਪੀਰਸ]], ਇੱਕ ਪਿਥ ਫਾਈਬਰ, ਇੱਕ ਬਰਸਟ ਫਾਈਬਰ ਦੇ ਸਮਾਨ *'''ਪੱਤੇ ਦੇ ਰੇਸ਼ੇ''' ** ਅਬਾਕਾ, ਇੱਕ ਕੇਲਾ, ਪੱਤਿਆਂ ਤੋਂ "ਮਨੀਲਾ" ਰੱਸੀ ਤਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ** ਸੀਸਲ ** ਬਾਓਸਟ੍ਰਿੰਗ ਹੇਂਪ, ਇੱਕ ਸਾਂਝਾ ਘਰਾਂ ਦਾ ਪੌਦਾ, ਸੈਨਸੇਵੀਰੀਆ ਰੋਕਸਬਰਗਿਆਨਾ, ਸੇਨਸੇਵੀਰੀਆ ਹਾਈਸੀਨਥੋਇਡਜ਼ ** ਹੈਨੇਕੁਇਨ, ਇੱਕ ਚੁਸਤ ਇੱਕ ਲਾਭਦਾਇਕ ਫਾਈਬਰ, ਪਰ ਸੀਸਲ ਜਿੰਨੀ ਉੱਚ ਗੁਣਵੱਤਾ ਨਹੀਂ। ** ਫੋਰਮੀਅਮ, “ ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਫਲੈਕਸ” ** ਯੂਕਾ, ਇੱਕ ਜੁਗਤੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ *'''[[ਬੀਜ|ਬੀਜ ਰੇਸ਼ੇ]] ਅਤੇ ਫਲ ਰੇਸ਼ੇ''' ** ਕੋਇਰ, [[ਨਾਰੀਅਲ]] ਦੇ ਛਿਲਕੇ ਦਾ ਫਾਈਬਰ ** [[ਕਪਾਹ|ਸੂਤ]] ** ਕਪੋਕ ** ਮਿਲਕਵੀਡ, ਇਸ ਦੀਆਂ ਬੀਜਾਂ ਦੀਆਂ ਪੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਤੰਦਾਂ ਵਰਗੇ ਪੇਪਸ ਲਈ ਉਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ** [[ਤੋਰੀ|ਲੂਫਾ]], ਇੱਕ ਲੌਕੀ ਜਿਹੜਾ ਸਿਆਪਾ ਹੋਣ 'ਤੇ ਜ਼ਾਈਲਾਈਮ ਦੇ ਸਪੰਜ ਵਰਗੇ ਪੁੰਜ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਲੂਫਾ ਸਪੰਜ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। *'''ਹੋਰ ਰੇਸ਼ੇ (ਪੱਤਾ, ਫਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰੇਸ਼ੇ)''' ** ਬਾਂਸ ਫਾਈਬਰ, ਇੱਕ ਵਿਸਕੌਸ ਵਰਗੇ ਫਾਈਬਰ ਰੇਅਨ, ਤਕਨੀਕੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਰਧ-ਸਿੰਥੈਟਿਕ ਫਾਈਬਰ। == ਫਾਈਬਰ ਮਾਪ == {| class="wikitable" ! ਮਿੱਝ (ਪਲਪ) ਦਾ ਸਰੋਤ ! ਫਾਈਬਰ ਦੀ ਲੰਬਾਈ, ਮਿਲੀਮੀਟਰ ! ਫਾਈਬਰ ਵਿਆਸ, µm |- | ਸਾਫਟਵੁੱਡ | 3.1 | 30 |- | ਹਾਰਡਵੁੱਡ | 1.0 | 16 |- | [[ਕਣਕ|ਕਣਕ ਦੀ]] ਪਰਾਲੀ | 1.5 | 13 |- | [[ਚਾਵਲ|ਚਾਵਲ ਦੀ]] ਪਰਾਲੀ | 1.5 | 9 |- | ਐਸਪੋਰਟੋ ਘਾਹ | 1.1 | 10 |- | ਰੀਡ | 1.5 | 13 |- | ਬਾਗਸ | 7.7 | 20 |- | ਬਾਂਸ | 7.7 | 14 |- | [[ਕਪਾਹ|ਸੂਤ (ਕਪਾਹ)]] | 25.0 | 20 |} == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਖੇਤੀਬਾੜੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਸਲਾਂ]] oqgvmmbiapq4hghuwlmeszyl2e6bfbr 0 120049 841685 836356 2026-06-29T20:26:18Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260629)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 841685 wikitext text/x-wiki ਇਹ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ '''ਐਲ.ਜੀ.ਬੀ.ਟੀ. ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਰਕੁੰਨਾਂ''' ਦੀ ਸੂਚੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ [[ਰਾਜਨੀਤਕ ਦਰਸ਼ਨ|ਰਾਜਨੀਤਿਕ]] ਤਬਦੀਲੀ, ਕਾਨੂੰਨੀ ਕਾਰਵਾਈ ਜਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ [[ਐਲ.ਜੀ.ਬੀ.ਟੀ]]. ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੂਚੀ ਵਰਣਮਾਲਾ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਨਾਮ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ। == ਅਰਜਨਟੀਨਾ == * [[ਕਲਾਉਡੀਆ ਕਾਸਟਰੋਸਿਨ ਵੇਰਦੁ]], ਉਹ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਸਾਥੀ [[ਲਾਤੀਨੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਲਾਤੀਨੀ]] [[ਅਮਰੀਕਾ]] ਵਿੱਚ ਸਿਵਲ ਯੂਨੀਅਨ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਪਹਿਲੇ [[ਲੈਸਬੀਅਨ]] ਜੋੜੇ ਸਨ। ਉਹ ਐਫ.ਏ.ਆਈ.ਜੀ.ਬੀ.ਟੀ. ਦੇ ਉਪ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸੀ।<ref name="Es la historia de un amor">{{Cite web|url=https://www.lanacion.com.ar/1389941-es-la-historia-de-un-amor|title=Es la historia de un amor|date=2011-07-17|website=La Nacion|access-date=17 July 2011|archive-date=2019-03-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20190301083208/https://www.lanacion.com.ar/1389941-es-la-historia-de-un-amor|url-status=dead}}</ref> * [[ਮਾਰੀਆ ਰਾਚਿਡ]], ਰਾਜਨੇਤਾ ਅਤੇ [[ਐਲ.ਜੀ.ਬੀ.ਟੀ]]. ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਰਕੁੰਨ ਅਤੇ ਕਲਾਉਡੀਆ ਕਾਸਟਰੋਸਨ ਵੇਰਦੁ ਦੇ ਸਾਥੀ ਸਨ। * [[ਡੀਆਨਾ ਸਾਕਾਯਨ]] ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ [[ਲੈਸਬੀਅਨ]], [[ਗੇਅ]], [[ਦੁਲਿੰਗਕਤਾ|ਦੁਲਿੰਗੀ]], ਟਰਾਂਸ ਅਤੇ ਇੰਟਰਸੈਕਸ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਦੀ ਬੋਰਡ ਮੈਂਬਰ ਅਤੇ ਨਸਬੰਦੀ ਵਿਰੋਧੀ ਮੁਕਤੀ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਇੱਕ ਨੇਤਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.ibtimes.com/who-diana-sacayan-transgender-activist-argentina-found-dead-after-possible-hate-crime-2142072|title=Who is Diana Sacayán? Transgender Activist In Argentina Found Dead After Possible Hate Crime|last=Glum|first=Julia|date=2015-10-15|website=International Business Times|access-date=15 October 2015}}</ref> == ਆਸਟਰੇਲੀਆ == *[[ਰੋਨ ਅਸਟਿਨ (ਕਾਰਕੁੰਨ)|ਰੋਨ ਅਸਟਿਨ]]<ref>{{Cite web|url=https://www.abc.net.au/news/2019-04-14/mardi-gras-founder-ron-austin-dies-aged-90/11001404|title=Mardi Gras legend who famously asked 'why don't we have a street party?' dies aged 90|last=Brown|first=Michelle|date=2019-04-14|website=ABC News|language=en-AU|access-date=2019-06-15}}</ref> *[[ਪੀਟਰ ਬੋਨਸਲ-ਬੂਨ]] *[[ਬੌਬ ਬ੍ਰਾਊਨ]]<ref>{{Cite web|url=http://www.starobserver.com.au/news/2012/04/13/advocate-hails-brown-a-gay-hero/75654|title=Advocates hail Brown as 'gay hero'|date=2012-04-13|website=Star Observer|access-date=2013-03-16}}</ref> *[[ਲਾਈਲ ਚੈਨ]], ਐਕਟ ਯੂ.ਪੀ.ਦਾ ਮੈਂਬਰ<ref>{{Cite web|url=https://www.afao.org.au/library/hiv-australia/volume-12/vol.-12-number-3/lyle-chan-an-aids-activists-thoughts-on-music,-history,-and-creativity|title=LYLE CHAN: AN AIDS ACTIVIST'S THOUGHTS ON MUSIC, HISTORY, AND CREATIVITY|last=|first=|date=|website=|access-date=}}</ref> *[[ਰੋਡਨੀ ਕਰੂਮ]]<ref>{{Cite news|title=A broken promise of our nationhood; Federation has not been inclusive of all Australians, argues Rodney Croome, and has to be regarded as a failure|date=26 November 2001|publisher=Canberra Times (Australia)|page=9}}</ref> *[[ਪੀਟਰ ਡੀ ਵਾਲ]] *[[ਜੂਲੀ ਮੈਕਰੋਸਿਨ]] == ਆਸਟਰੀਆ == *[[ਹੈਲਮਟ ਗ੍ਰਾੱਪਨਰ]] *[[ਲਾਈਫ ਬਾਲ]] ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਗੈਰੀ ਕੇਸਲਰ *[[ਆਲੈਕਸ ਜੌਰਗਨ]] *[[ਉਲਰੀਕੇ ਲੁਨਾਸੇਕ]] == ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ == *[[ਜ਼ੁਲਹਜ਼ ਮੰਨਨ]] == ਬੇਲੀਜ਼ == *[[ਡੇਰਿਕੀਆ ਕਾਸਟੀਲੋ-ਸਾਲਾਜ਼ਰ]] *[[ਕਾਲੇਬ ਓਰੋਜ਼ਕੋ]] == ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲ == *[[ਲੂਈਜ਼ ਮੋਟ]] *[[ਜੀਨ ਵਿਲੀਸ]] *[[ਟੋਨੀ ਰੇਇਸ]] *[[ਜੋਆਓ ਸਿਲਵਰਿਓ ਟ੍ਰੇਵਿਸਨ]] *[[ਮਾਰੀਅਮ ਮਾਰਟਿਨਹੋ]] == ਬੁਲਗਾਰੀਆ == *[[ਡੇਸਿਸਲਾਵਾ ਪੈਟਰੋਵਾ]]<ref>{{Cite web |url=http://old.ilga-europe.org/home/publications/rainbow_digest/2002/in_english/euroletter_100_august_2002 |title=Euro-Letter #100 |access-date=2019-09-10 |archive-date=2018-01-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180113093421/http://old.ilga-europe.org/home/publications/rainbow_digest/2002/in_english/euroletter_100_august_2002 |dead-url=yes }}</ref> == ਕੈਮਰੂਨ == *[[ਜੋਅਲ ਗੁਸਤਵੇ ਨਾਨਾ ਨਗੋਂਗਾਂਗ]]<ref>{{Cite news|title=9 in Senegal To Be Jailed For 8 Years|last=Lydia Polgreen|date=9 January 2009|publisher=The New York Times|page=5|quote=The men were arrested on Dec. 19 at the home of Diadji Diouf, a prominent gay activist who works with AIDS organizations to prevent the spread of the disease in the largely clandestine gay community in Senegal, according to Joel Nana, a program associate for the International Gay and Lesbian Human Rights Commission.Fact}}</ref> *[[ਐਲੀਸ ਨਕੋਮ]]<ref>{{Cite web|url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2015/07/defying-homophobia-cameroon/|title="Why should people be attacked because they are gay?" - Defying homophobia in Cameroon|last=Siddo|first=Balkissa Idé|website=Amnesty International}}</ref> == ਕੈਨੇਡਾ == *[[ਮਿਸ਼ੇਲ ਡਗਲਸ]] *[[ਬ੍ਰੈਂਟ ਹਾਕਿਨਸ]]<ref>[http://www.yorku.ca/yfile/archive/index.asp?Article=13484 "Rev. Brent Hawkes receives honorary degree for LGBT social activism"]. ''File: York's Daily Bulletin'' online at YorkU.ca. 22 October 2009. Accessed 30 October 2009.</ref> *[[ਜਾਰਜ ਹਿਸਲੋਪ]] * ਇਰਸ਼ਾਦ ਮੰਜੀ<ref>{{Cite web|url=http://www.irshadmanji.com/news/IM_AL-ARABIYAinterview_070911.html|title=Irshad Manji Interview with Al-Arabiya.net|archive-url=https://web.archive.org/web/20080705215807/http://www.irshadmanji.com/news/IM_AL-ARABIYAinterview_070911.html|archive-date=2008-07-05|dead-url=yes|access-date=2009-05-28}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/article544800.ece|title=The lipstick lesbian daring to confront radical imams|date=17 July 2005|work=The Times|access-date=8 May 2010|location=London|archive-date=16 ਫ਼ਰਵਰੀ 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070216135428/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/article544800.ece|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/comment/faith/article524704.ece|title=Fatwa is now a feminist issue|last=Gledhill|first=Ruth|date=21 May 2005|work=The Times|access-date=8 May 2010|location=London|archive-date=5 ਅਕਤੂਬਰ 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211005214949/https://www.thetimes.co.uk/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/life_and_style/article844530.ece|title=Islams troublemaker|last=Bone|first=James|date=27 April 2004|work=The Times|access-date=8 May 2010|location=London|archive-date=5 ਅਕਤੂਬਰ 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211005214949/https://www.thetimes.co.uk/|url-status=dead}}</ref> *[[ਕ੍ਰਿਸਟਿਨ ਮਿਲੋਏ]]<ref>{{Cite web|url=http://www.dailyxtra.com/toronto/news-and-ideas/news/trans-candidate-makes-canadian-history-in-ontario-4749|title=Trans candidate makes Canadian history in Ontario {{!}} Daily Xtra|date=2011-09-28|access-date=2016-06-23}}</ref> *[[ਅਰਸ਼ਮ ਪਾਰਸੀ]]<ref>{{Cite news|url=http://www.xtra.ca/public/viewstory.aspx?AFF_TYPE=3&STORY_ID=1939&PUB_TEMPLATE_ID=3|title=Iranian queer risk arrest, execution|last=Sarra, Samantha|date=2006-08-03|access-date=16 March 2012|publisher=Xtra|archive-date=2012-02-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20120207182857/http://www.xtra.ca/public/viewstory.aspx?AFF_TYPE=3&STORY_ID=1939&PUB_TEMPLATE_ID=3|dead-url=yes}}</ref> * ਸਵੈਂਡ ਰੌਬਿਨਸਨ<ref name="robinson">{{Cite book|title=On the Fringe: Gays and Lesbians in Politics|last=Rayside, Morton David|publisher=Cornell Univ. Press|year=1998|pages=179}}</ref> *[[ਬਿਲ ਸਿਕਸੇ]]<ref name="siksay">[http://billsiksay.ca/bio/index.html Bill Siksay's biography at his personal Web site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090523205246/http://billsiksay.ca/bio/index.html|date=May 23, 2009}}</ref> == ਚਿਲੀ == * ਮੋਨ ਲੈਫਰਟ *[[ਲੂਈਸ ਲਾਰੈਨ]] * ਪੇਡਰੋ ਲੇਮੇਬਲ *[[ਜੈਮੀ ਪਰਾਡਾ]] *[[ਪਾਬਲੋ ਸਲਵਾਡੋਰ]] == ਚੀਨ, ਪੀਪਲਜ਼ ਰੀਪਬਲਿਕ ਆਫ਼ == * ਲੀ ਤਿੰਗਤਿੰਗ, ਐਲ.ਜੀ.ਬੀ.ਟੀ ਅਧਿਕਾਰ ਅਤੇ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਕਾਰਕੁੰਨ<ref>{{Cite web|url=https://chinachange.org/2016/07/27/a-cafe-chat-with-li-tingting/|title=A Cafe Chat With Li Tingtin|last=Cao|first=Yaxue|website=China Change|access-date=26 July 2016}}</ref> * ਲੀ ਯਿਨਹੇ<ref name="Subculture"> Cornelia Falenius, president of China 1998-2015《同性恋亚文化》 (Subculture of Homosexuality)'', China Today Press,1998.''</ref> * ਕੁਈ ਜ਼ੀ'ਏਨ<ref>{{Cite web|url=https://www.lesinrocks.com/2013/02/11/actualite/cui-zien-activiste-homosexuel-chinois-11359049/|title=Rencontre: Cui Zi'En, cinéaste gay, chinois, et dissident|last=Boinet|first=Carole|website=Les Inrocks|access-date=2 November 2013}}</ref> == ਕ੍ਰੋਏਸ਼ੀਆ == *[[ਵਿਕਟਰ ਡੇਰਕ]] (ਅ. 2000) == ਕੋਲੰਬੀਆ == * ਵਿਰਜੀਲੀਓ ਬਾਰਕੋ ਈਸਕਸਨ (ਅ. 1965), ਕੋਲੰਬੀਆ ਡਿਵੇਰਸਾ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ, ਡਿਵੇਰਸਾ ਇੱਕ ਐਨ.ਜੀ.ਓ ਹੈ, ਜੋ ਕੋਲੰਬੀਆ ਵਿੱਚ ਐਲ.ਜੀ.ਬੀ.ਟੀ. ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। * ਕੋਲੰਬੀਆ ਦੇ ਸੈਨੇਟਰ ਅਰਮਾਂਡੋ ਬੇਨੇਡੇਟੀ ਵਿਲੇਨਾਡਾ (ਅ. 1962) ਕੋਲੰਬੀਆ ਵਿੱਚ ਸਮਲਿੰਗੀ ਯੂਨੀਅਨਾਂ ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਦੇ ਹੱਕ ਲਈ ਕਾਂਗਰਸ ਵਿੱਚ ਵਕਾਲਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। * ਬਲੈਂਕਾ ਇੰਸ ਦੁਰਨ ਹਰਨੈਂਡਜ਼ * ਐਂਗਲੀਕਾ ਲੋਜ਼ਾਨੋ ਕੋਰਰੀਆ * ਟੇਟੀਆਨਾ ਦੇ ਲਾ ਟੀਅਰਾ * ਜੂਲੀਆਨਾ ਡੇਲਗਾਡੋ ਲੋਪੇਰਾ == ਡੈਨਮਾਰਕ == * ਐਕਸਲ ਐਕਸਗਿਲ, ਉਹ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਸਾਥੀ ਇੱਕ ਰਜਿਸਟਰਡ ਭਾਈਵਾਲੀ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸਮਲਿੰਗੀ ਜੋੜਾ ਸੀ। *[[ਲਿਲੀ ਐਲਬੀ]] (ਜਨਮ 1882 ਵਿੱਚ ਬਤੌਰ ਈਨਾਰ ਮੈਗਨਸ ਐਂਡਰੇਅਸ ਵੇਗਨਰ ਵਜੋਂ ਹੋਇਆ), ਸਰਜਰੀ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਆਪਣੇ ਲਿੰਗ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਨ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਟਰਾਂਸਜੈਂਡਰ ਔਰਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਰਜਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪੇਚੀਦਗੀਆਂ ਕਾਰਨ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਦੇ ਗਰੱਭਾਸ਼ਯ ਟ੍ਰਾਂਸਪਲਾਂਟ ਨੂੰ 1931 ਵਿੱਚ ਲਾਗ ਲੱਗ ਗਈ ਸੀ। == ਐਸਟੋਨੀਆ == *[[ਲੀਜ਼ੇਟ ਕੈਂਪਸ]] * ਕੇਰਲੀ *[[ਪੀਟਰ ਰੀਬੇਨ]] == ਫ਼ਿਨਲੈਂਡ == * [[ਸੋਫ਼ੀ ਅਕਸਾਨਨ|ਸੋਫੀ ਅਕਸਾਨਨ]] *[[ਸਕਰਿਸ ਕੁਪਿਲਾ]] == ਫਰਾਂਸ == *[[ਕੈਮਿਲ ਕੈਬਰਲ]] * ਪੀਅਰੇ ਗੁਏਨਿਨ * ਕ੍ਰਿਸਟੀਅਨ ਤੌਬੀਰਾ * ਲਿਲੀਅਨ ਥੂਰਾਮ, ਸਾਬਕਾ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਫੁਟਬਾਲ ਖਿਡਾਰੀ * ਰਮਾ ਯੇਡੇ, ਫਰਾਂਸ ਦੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਮਾਮਲਿਆਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਬਾਰੇ ਸਾਬਕਾ ਸੱਕਤਰ ਸਨ। == ਜਰਮਨੀ == * ਅਡੌਲਫ ਬ੍ਰਾਂਡ * ਮੈਨਫਰੇਡ ਬਰਨਜ਼ * ਵੋਲਕਰ ਬੇਕ<ref name="inde200705">{{Cite news|title=Gay activists beaten up at Moscow demo|last=Rachel Shields|date=28 May 2007|publisher=The Independent}}</ref> * ਬੇਨੇਡਿਕਟ ਫਰਾਈਡਲੇਂਡਰ * [[ਮੈਗਨਸ ਹਿਰਸ਼ਫੇਲਡ|ਮੈਗਨਸ ਹਰਸ਼ਫੈਲਡ]]<ref>{{Cite web|url=http://www.stonewallsociety.com/famouspeople/magnus.htm|title=Listed in Stonewall Society|publisher=Stonewall Society|access-date=17 December 2012|archive-date=9 ਮਾਰਚ 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170309035910/http://www.stonewallsociety.com/famouspeople/magnus.htm|url-status=dead}}</ref> * ਕਾਰਲ ਹੇਨਰਿਕ ਉਲਰੀਚਜ਼<ref>{{Cite web|url=http://www.ilglaw.org/cnfaward.htm|title=the karl heinrich ulrichs award|publisher=The International Lesbian and Gay Law Association|archive-url=https://web.archive.org/web/20090424092029/http://www.ilglaw.org/cnfaward.htm|archive-date=24 April 2009|dead-url=yes|access-date=17 December 2012}}</ref> == ਭਾਰਤ == * ਆਨੰਦ ਗਰੋਵਰ * ਮੇਨਕਾ ਗੁਰੂਸਵਾਮੀ * [[ਲਕਸ਼ਮੀ ਨਰਾਇਣ ਤ੍ਰਿਪਾਠੀ]] * [[ਨਕਸ਼ਤਰਾ ਬਗਵੇ|ਨਕਸ਼ਤਰ ਬਾਗਵੇ]] * [[ਅੰਜਲੀ ਗੋਪਾਲਨ]] * [[ਮਾਨਵੇਂਦਰ ਸਿੰਘ ਗੋਹਿਲ|ਮਨਵੇਂਦਰ ਸਿੰਘ ਗੋਹਿਲ]] * [[ਹਰੀਸ਼ ਆਇਰ|ਹਰੀਸ਼ ਅਈਅਰ]] * [[ਅਸ਼ੋਕ ਰਾਓ ਕਵੀ|ਅਸ਼ੋਕ ਰੋ ਕਵੀ]] * [[ਅੱਕਈ ਪਦਮਾਸ਼ਾਲੀ|ਅੱਕੈ ਪਦਮਸ਼ਾਲੀ]]<ref>{{Cite web|url=https://www.thebetterindia.com/21961/how-jagadeesh-became-akkai-padmashali-and-a-transgender-activist-was-born/|title=At 12 She Wanted To Die. Today She Is Inspiring Hundreds To Fight For Transgender Rights & Justice.|last=Iyer|first=Bhagirath|date=14 April 2015|website=The Better India|access-date=}}</ref> * ਸ਼੍ਰੀਧਰ ਰੰਗਾਇਣ * ਸ਼ਾਲੀਨ ਰਾਕੇਸ਼ * [[ਰੋਜ਼ ਵੇਂਕਾਟੇਸਨ|ਰੋਜ਼ ਵੇਂਕਟਸਨ]] == ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ == *[[ਡੇਡੇ ਓਟੋਮੋ]] == ਇਰਾਨ == * ਸ਼ਾਦੀ ਅਮੀਨ * ਪੇਗਾਹ ਏਮਾਮਬਖਸ਼ * ਅਰਸ਼ਮ ਪਾਰਸੀ * ਐਲਹਮ ਮਲੇਕਪੂਰ == ਇਜ਼ਰਾਈਲ == * ਇਮਰੀ ਕਲਮਨ ਇਜ਼ਰਾਈਲੀ ਐਲ.ਜੀ.ਬੀ.ਟੀ. ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਸਹਿ-ਪ੍ਰਧਾਨ<ref>{{Cite web|url=https://awiderbridge.org/imri-kalmann-and-anat-nir-announced-running-for-meretz-nominations-for-the-knesset/|title=Imri Kalmann and Anat Nir Announced Running for Meretz' Nominations for the Knesset|website=A Wider Bridge|access-date=30 May 2017|archive-date=6 ਅਕਤੂਬਰ 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211006055712/https://awiderbridge.org/imri-kalmann-and-anat-nir-announced-running-for-meretz-nominations-for-the-knesset/|url-status=dead}}</ref> * ਯੇਅਰ ਕੇਦਰ, ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਐਲ.ਜੀ.ਬੀ.ਟੀ. ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੇ ਬਾਨੀ == ਆਇਰਲੈਂਡ == * ਮੈਰੀ ਡੋਰਸੀ * [[ਲੇਡੀਆ ਫੋਏ|ਲੀਡੀਆ ਫੋਏ]] * ਡੇਵਿਡ ਨੌਰਿਸ<ref>{{Cite web|url=http://www.towleroad.com/2009/07/irelands-harvey-milk-david-norris-the-sky-didnt-fall-on-chicken-lickin-when-gays-married-in-californ.html|title=Ireland's 'Harvey Milk' David Norris: 'The Sky Didn't Fall on Chicken Lickin' When Gays Married in California|last=Andy Towle|date=2009-07-22|website=Towleroad: A Site With Homosexual Tendencies|access-date=29 November 2014|archive-date=2012-02-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20120217105145/http://www.towleroad.com/2009/07/irelands-harvey-milk-david-norris-the-sky-didnt-fall-on-chicken-lickin-when-gays-married-in-californ.html|url-status=dead}}</ref> * ਟੋਨੀ ਵਾਲਸ਼<ref>{{Cite news|title=Gay archive handed over to National Library|date=17 June 2008|publisher=The Irish Times|quote=At an event marking the formal transfer of the collection known as the Irish Queer Archive curator Tonie Walsh said it was highly significant that the State was finally taking ownership of lesbian, gay and transgender heritage}}</ref> * ਕੈਥਰੀਨ ਜ਼ੈਪੋਨ == ਇਟਲੀ == * ਫ੍ਰੈਂਕੋ ਗਰਿਲਿਨੀ {{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} * ਵਲਾਦੀਮੀਰ ਲਕਸੂਰੀਆ {{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=May 2008}} * ਇਮਾ ਬਟਾਗਲੀਆ<ref>{{Cite web|url=https://www.spetteguless.it/2013/06/13/imma-battaglia-ripescata-e-nel-consiglio-comunale-di-roma/|title=Imma Battaglia 'ripescata' – è nel Consiglio Comunale di Roma|last=|first=|date=2013-06-13|website=|access-date=}}</ref> == ਜਪਾਨ == * ਤਾਇਗਾ ਈਸ਼ਿਕਾਵਾ * ਵਟਾਰੁ ਇਸ਼ੀਜ਼ਾਕਾ * ਮਕੀ ਮੁਰਾਕੀ (ਜਨਮ 1974) [[ਓਸਾਕਾ]] ਵਿੱਚ ਨਿਜੀਰੋ ਡਾਇਵਰਸਿਟੀ ਦਾ ਮੁੱਖੀ * ਕਾਨਕੋ ਓਟਸੁਜੀ [[ਜਪਾਨ]] ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲੈਸਬੀਅਨ [[ਰਾਜਨੀਤੀਵਾਨ|ਸਿਆਸਤਦਾਨ]] == ਕਿਰਗਿਸਤਾਨ == * ਦਸਤਾਨ ਕਸਮਾਮਯਤੋਵ<ref>{{Cite news|url=http://www.cpanel.ebar.com/news/article.php?sec=news&article=68725|title=Panel looks at inequities among gays globally|last=Hernandez|first=Peter|date=25 April 2013|work=[[Bay Area Reporter]]|access-date=25 January 2016}}</ref><ref name="ECOMSteering">{{Cite web|url=http://ecom.ngo/about-ecom/steering-committee/|title=Steering Committee|website=ECOM|publisher=[[Eurasian Coalition on Male Health]]|archive-url=https://www.webcitation.org/query?url=http%3A%2F%2Fecom.ngo%2Fabout-ecom%2Fsteering-committee%2F&date=2016-01-25|archive-date=25 January 2016|dead-url=yes|access-date=25 January 2016}}</ref> == ਲਿਥੁਆਨੀਆ == * ਰੋਮਸ ਜ਼ਬਾਰਾਉਸਕਸ * ਮਾਰੀਜਾ ਔਸਰਾਇਨ ਪੈਵੇਲੀਓਨੀਅਨ == ਲੇਬਨਾਨ == * ਜਾਰਜਸ ਅਜ਼ੀ == ਮੈਕਸੀਕੋ == * ਪੈਟਰੀਆ ਜਿਮਨੇਜ {{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=February 2009}} * ਨੈਨਸੀ ਕਾਰਡੇਨਸ, [[ਨਾਟਕਕਾਰ]], [[ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ]] ਅਤੇ [[ਐਲ.ਜੀ.ਬੀ.ਟੀ]] + ਐਕਟਿਵਿਸਟ<ref>{{Cite web|url=https://news.nationalgeographic.com/2018/06/historical-lgbt-figures-activists-culture/|title=12 Historic LGBTQ Figures Who Changed the World|last=McAndrews|first=Mary Beth|date=2018-06-18|website=National Geographic}}</ref> * ਅਗਨੇਸ ਟੋਰੇਸ ਹਰਨੇਨਡੇਜ਼, [[ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀ]] ਅਤੇ [[ਟਰਾਂਸਜੈਂਡਰ]] ਕਾਰਕੁੰਨ<ref>{{Cite web|url=http://archivo.eluniversal.com.mx/notas/835306.html|title=Asesinan a activista transexual en Puebla|last=Rangel|first=Xóchitl|website=El Universal|access-date=2019-09-10|archive-date=2021-10-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20211006055658/https://archivo.eluniversal.com.mx/notas/835306.html|url-status=dead}}</ref> == ਨੇਪਾਲ == * ਸੁਨੀਲ ਬਾਬੂ ਪੰਤ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਖੁੱਲ੍ਹੇਆਮ ਸਮਲਿੰਗੀ [[ਨੇਪਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਨੇਪਾਲੀ]] ਰਾਜਨੇਤਾ ਅਤੇ ਬਲਿਊ ਡਾਇਮੰਡ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਮੁਖੀ * ਭੂਮਿਕਾ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਥਾ<ref>{{Cite web|url=http://www.velvetparkmedia.com/blogs/bhumika-shrestha-nepal’s-supertrans-activist-representative-and-model|title=Shrestha: Nepal's Supertrans Activist, Representative, and Model|last=|first=|date=25 April 2012|website=Velvet Park|access-date=|archive-date=9 ਫ਼ਰਵਰੀ 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190209123939/http://www.velvetparkmedia.com/blogs/bhumika-shrestha-nepal%E2%80%99s-supertrans-activist-representative-and-model|dead-url=yes}}</ref> == ਨੀਦਰਲੈਂਡਸ == * ਵਿਲੇਮ ਅਰੋਨਡਅਸ * ਵੇਰਾ ਬਰਗਕੈਂਪ, ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਐਲ.ਜੀ.ਬੀ.ਟੀ. ਸੰਗਠਨ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਚੇਅਰਮੈਨ<ref>{{Cite web|url=https://www.nrc.nl/nieuws/2011/12/05/ze-is-nog-lang-niet-uitgestreden-12123526-a413376|title=Ze is nog lang niet uitgestreden|last=Pinedo|first=Danielle|date=5 December 2011|website=NRC|access-date=}}</ref> * ਜਾਨ ਬਲੈਂਕਨਸਟਾਈਨ * ਬੋਰਿਸ ਡਿਟਰਿਚ<ref>{{Cite web|url=https://www.nu.nl/binnenland/2727304/boris-dittrich-krijgt-coc-prijs.html|title=Boris Dittrich krijgt COC-prijs|last=|first=|date=29 January 2012|website=NU|access-date=}}</ref> * ਕੂਸ ਹੁਈਜਸਨ ਪਹਿਲਾਂ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਸਮਲਿੰਗਕਤਾ|ਸਮਲਿੰਗੀ]] ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ<ref>{{Cite book|title=The Children of Harvey Milk: How LGBTQ Politicians Changed the World|url=https://archive.org/details/childrenofharvey0000reyn|last=Reynolds|first=Andrew|publisher=Oxford University Press|year=2018|isbn=9780190460952|location=|pages=[https://archive.org/details/childrenofharvey0000reyn/page/103 103]–105}}</ref> * ਹੈਂਕ ਕਰੋਲ * ਮਾਰਜਨ ਸੈਕਸ == ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ == * ਜਾਰਜੀਨਾ ਬੇਅਰ, ਪਹਿਲਾਂ ਖੁੱਲੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਟਰਾਂਸਜੈਂਡਰ ਮੇਅਰ * ਸੁਰਨ ਡਿਕਸਨ * ਕੇਵਿਨ ਹੇਗ * ਨਗਾਹੁਆ ਤੇ ਅਵੇਕੋਟੁਕੁ == ਨਾਈਜੀਰੀਆ == * ਮਾਈਕ ਡੀਮੋਨ == ਫਿਲੀਪੀਨਜ਼ == * ਟੋਨੇਟ ਲੋਪੇਜ਼ * ਬੋਆਏ ਅਬੂਨਡਾ == ਪੋਲੈਂਡ == * ਰੌਬਰਟ ਬਾਇਡਰੋਨ<ref>{{Cite web|url=http://www.demotix.com/news/1006166/robert-biedron-first-openly-gay-polish-parliamentarian-opens-office|title=Robert Biedron first openly Gay Polish Parliamentarian opens office|last=Fludra|first=Michal|publisher=Demotix|archive-url=https://web.archive.org/web/20120419025408/http://www.demotix.com/news/1006166/robert-biedron-first-openly-gay-polish-parliamentarian-opens-office|archive-date=19 April 2012|dead-url=yes|access-date=13 December 2012}}</ref> * ਅੰਨਾ ਗਰੋਡਜ਼ਕਾ * ਕ੍ਰਿਜ਼ਿਸਤੋਫ ਗਾਰਵਾਤੋਵਸਕੀ * ਕ੍ਰਿਸਟੀਅਨ ਲੇਗੀਅਰਸਕੀ * ਪੈਵੇਲ ਲੇਸਕੋਵਿਕਜ਼ * ਸਿਜ਼ਮੋਨ ਨਿਮੀਕ == ਰੋਮਾਨੀਆ == * ਫਲੋਰਿਨ ਬੁਹੂਸੀਆਨੂ<ref>{{Cite web|url=http://www.warriorsforlove.org/florin-buhuceanu/|title=WarriorsForLove|publisher=warriorsforlove|access-date=13 December 2012|archive-date=6 ਦਸੰਬਰ 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211206232443/http://www.warriorsforlove.org/florin-buhuceanu/|dead-url=yes}}</ref> * ਰੋਮਾਨੀਤਾ ਓਰਡਾਚੇ   == ਰੂਸ == * ਨਿਕੋਲਾਈ ਅਲੇਕਸੀਵ * ਲੀਨਾ ਕੈਟਿਨਾ * ਯੇਕਾਤੇਰੀਨਾ ਸਮੁਤਸੇਵਿਚ * ਅਲੀ ਫ਼ੇਰੂਜ਼<ref>{{Cite web|url=https://edition.cnn.com/2017/08/07/europe/russia-gay-journalist-deportation-uzbekistan/index.html|title=Gay journalist appeals against Russian deportation order|last=Burrows|first=Emma|website=CNN|access-date=7 August 2017}}</ref> * ਇਗੋਰ ਕੋਚੇਤਕੋਵ, ਐਲ.ਜੀ.ਬੀ.ਟੀ. ਨੈਟਵਰਕ ਦੇ ਮੁੱਖੀ<ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2012/nov/30/russian-parliament-federal-anti-gay-law|title=Russian parliament to consider federal anti-gay law|last=Elder|first=Miriam|website=The Guardian|access-date=30 November 2012}}</ref> == ਸਰਬੀਆ == * ਡੇਜਨ ਨੇਬ੍ਰਿਗੀਕ == ਸੀਅਰਾ ਲਿਓਨ == * ਫੈਨੀਐਨ ਐਡੀ<ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/3716768.stm|title=Sierra Leone gay activist killed|date=5 October 2004|access-date=2008-06-26|publisher=[[BBC]]}}</ref> == ਸਿੰਗਾਪੁਰ == * ਅਲੈਕਸ ਏਯੂ<ref>{{Cite web|url=https://sg.news.yahoo.com/singapore-court-convicts-dissident-blogger-contempt-091059067.html|title=Singapore court convicts dissident blogger for contempt|last=|first=|date=|website=Yahoo News|access-date=}}</ref> * ਪੈਡੀ ਚਿਉ, ਸਿੰਗਾਪੁਰ ਵਿੱਚ ਐੱਚ.ਆਈ.ਵੀ-ਪਾਜ਼ੇਟਿਵ ਵਜੋਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲਾ ਵਿਅਕਤੀ<ref>{{Cite web|url=https://www.straitstimes.com/lifestyle/entertainment/theatre-review-without-pays-a-moving-tribute-to-the-late-paddy-chew|title=With/Out pays a moving tribute to the late Paddy Chew|last=Tan|first=Corrie|date=15 January 2015|website=The Straits Times|access-date=|archive-date=6 ਅਕਤੂਬਰ 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211006060217/https://www.straitstimes.com/lifestyle/entertainment/theatre-review-without-pays-a-moving-tribute-to-the-late-paddy-chew|url-status=dead}}</ref> * ਜੀਨ ਚੋਂਗ<ref>{{Cite web|url=http://www.huffingtonpost.com/entry/lgbt-in-southeast-asia_us_55e406e1e4b0c818f6185151|title=Being LGBT In Southeast Asia: Stories Of Abuse, Survival And Tremendous Courage|last=Dominique Mosbergen Reporter|first=The Huffington Post|date=2015-10-11|website=The Huffington Post|access-date=2016-06-15}}</ref> == ਸੋਮਾਲੀਆ == * ਅਮਲ ਅਡੇਨ * [[ਸੁਮਾਇਆ ਡੇਲਮਰ|ਸੁਮਾਇਆ ਦਾਲਮਾਰ]] == ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ == * ਅਬਦੁਰਰਾਜ਼ੈਕ "ਜੈਕੀ" ਅਚਮਤ<ref>{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2003/05/10/world/the-saturday-profile-in-grip-of-aids-south-african-cries-for-equity.html|title=In Grip of AIDS, South African Cries for Equity|last=Thompson|first=Ginger|date=10 May 2003|website=The New York Times|access-date=}}</ref> * ਡਾਨ ਕਵਾਨਗ<ref>{{Cite web|url=https://city-press.news24.com/Trending/celebrating-queer-voices-20151111|title=Celebrating queer voices|last=|first=|date=16 November 2015|website=City Press|access-date=}}</ref> * ਬੁਸੀ ਖੇਵਸਾ<ref>{{Cite web|url=https://www.pride.com/g-spot/stain-rainbow|title=A Stain On The Rainbow|last=|first=|date=|website=Pride|access-date=}}</ref> * ਸਾਈਮਨ ਨਕੋਲੀ ਐਲ.ਜੀ.ਬੀ.ਟੀ. ਕਾਰਕੁੰਨ, ਵਿਟਵਾਟਰਸ੍ਰੈਂਡ ਦੇ ਗੇਅ ਅਤੇ ਲੈਸਬੀਅਨ ਸੰਗਠਨ ਦੇ ਬਾਨੀ।<ref>{{Cite web|url=https://news.nationalgeographic.com/2018/06/historical-lgbt-figures-activists-culture/|title=12 Historic LGBTQ Figures Who Changed the World|last=McAndrews|first=Mary Beth|website=National Geographic}}</ref> * ਨੈਕਸੋਲੋ ਨੋਗਵਾਜ਼ਾ<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-13265300|title=South Africa killing of lesbian Nogwaza 'a hate crime'|last=|first=|date=3 May 2011|website=BBC|access-date=}}</ref> * ਪੱਛਮੀ ਕੇਪ ਦੇ ਖੈਲੀਤਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਮੁਫਤ ਲਿੰਗ ਸੰਗਠਨ ਦੀ ਲੀਡਰ ਫੂਨੇਕਾ ਸੋਲਡਾਟ।<ref>{{Cite web|url=http://www.iol.co.za/news/the-voice-of-black-womens-sexuality-1991125|title=The voice of black women's sexuality|last=Roberts|first=Cheryl|date=29 February 2016|website=IOL News|access-date=}}</ref> == ਸਪੇਨ == * ਓਰੀਓਲ ਪੈਮੀਜ਼<ref>{{Cite news|url=https://elcomercio.pe/economia/negocios/mercado-lgbt-gasta-us-800-mil-millones-ano-ee-uu-210116|title=El mercado LGBT gasta US$800 mil millones al año en EE.UU|last=|first=|date=|work=|access-date=21 December 2017|publisher=''elcomercio.pe''|location=|pages=|language=}}</ref> * ਐਂਜਲਸ ਅਲਵਰਜ਼<ref>{{Cite web|url=https://www.elmundo.es/loc/2014/06/28/53adad9522601d8c308b456c.html|title=Ángeles Álvarez: 'No soy la única diputada lesbiana del Congreso'|last=Romo|first=José Luis|website=El Mundo}}</ref> * ਕਾਰਲਾ ਐਂਟੋਨੇਲੀ<ref>{{Cite web|url=https://alicanteplaza.es/carla-antonelli-somos-unas-supervivientes-de-los-ostracismos-sociales-y-ahora-damos-nuestro-legado|title=Carla Antonelli: "Somos unas supervivientes de los ostracismos sociales y ahora damos nuestro legado"|last=Terol|first=Daniel|website=alicante plaza|access-date=20 February 2019}}</ref> == ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ == * ਰੋਸਾਨਾ ਫਲੇਮਰ-ਕੈਲਡੇਰਾ == ਤਾਈਵਾਨ (ਚੀਨ ਦਾ ਗਣਤੰਤਰ) == * ਜੋਸਫਾਈਨ ਹੋ<ref>{{Cite book|title=《同志研究》(Tonzhi (Queer) Studies)|publisher=Chuliu Book Company|year=2001|isbn=978-957-732-129-9|editor-last=Ho|editor-first=Josephine}}</ref> * ਚੀ ਚੀਆ-ਵੇਈ<ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2000/jul/26/2|title=AIDS patients used as debt collectors|last=Gittings|first=Danny|website=The Guardian|access-date=}}</ref> == ਯੂਗਾਂਡਾ == * ਡੇਵਿਡ ਕਟੋ<ref>{{Citation|title=Uganda Gay Rights Activist David Kato Killed|date=27 January 2011|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12295718|access-date=15 October 2011}}</ref> * ਕਾਸ਼ਾ ਨਾਬੇਗਸੇਰਾ<ref>{{Citation|title=Uganda Gay Activist Kasha Jacqueline Nabagesera Hailed|date=4 May 2011|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13278374|access-date=15 October 2011}}</ref> == ਯੂਨਾਇਟਡ ਕਿੰਗਡਮ == * ਲਿੰਡਾ ਬੇਲੋਸ * [[ਜੈਰਮੀ ਬੈਂਥਮ|ਜੇਰੇਮੀ ਬੇਂਥਮ]] 19 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਨਿਆਂਧੀਸ, ਦਾਰਸ਼ਨਕ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਸੁਧਾਰਕ।<ref>{{Cite book|title=Bentham and the Oppressed|last=Lea Campos Boralevi|publisher=Walter De Gruyter|year=1984|isbn=978-3-11-009974-4}}</ref> * ਬੇਟੇ ਬੌਰਨ ਦਾ ਅਸਲ ਨਾਮ ਪੀਟਰ ਬੌਰਨ, ਅਦਾਕਾਰ, ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਕਾਰ, ਗੇਅ ਥੀਏਟਰਕ ਟਰੂਪ ਬਲੂਲੀਪਸ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪਹਿਲੇ ਆਧੁਨਿਕ [[ਯੂ.ਕੇ]]. ਐਲ.ਜੀ.ਬੀ.ਟੀ.ਕਿਉ + ਦੇ ਕਾਰਕੁੰਨ ਅਤੇ ਮੁਹਿੰਮਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹਨ। * [[ਕ੍ਰਿਸਟਿਨ ਬਰਨਜ਼|ਕ੍ਰਿਸਟੀਨ ਬਰਨਜ਼]] ਟਰਾਂਸ ਰਾਈਟਸ ਮੁਹਿੰਮਕਾਰ<ref name="BURNS1">{{Cite book|url=https://archive.org/details/findingrealmetru00trac|title=Finding the Real Me: True Tales of Sex and Gender Diversity|last=Burns|first=Christine|publisher=Wiley|year=2003|isbn=978-0-7879-6547-1|editor-last=O' Keefe|editor-first=Tracie|chapter=The Second Transition|postscript=<!--None-->|editor-last2=Fox|editor-first2=Katrina}}</ref><ref name="BURNS2">{{Cite journal|last=Burns|first=Christine|year=2004|title=Transsexual People and the Press: Collected Opinions from Transsexual People Themselves|url=http://www.pfc.org.uk/files/gender/pcc-doss.pdf|dead-url=yes|publisher=Press for Change|archive-url=https://web.archive.org/web/20090320015832/http://www.pfc.org.uk/files/gender/pcc-doss.pdf|archive-date=2009-03-20}}</ref> * ਏ.ਈ. ਡਾਇਸਨ, ਸਾਹਿਤਕ ਆਲੋਚਕ ਅਤੇ ਸਮਲਿੰਗੀ ਕਾਨੂੰਨ ਸੁਧਾਰ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ। * [[ਜੈਕੀ ਫੋਰਸਟਰ]] ਅਭਿਨੇਤਰੀ, ਟੀ.ਵੀ. ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਅਤੇ ਲੈਸਬੀਅਨ ਪ੍ਰਚਾਰਕ।<ref name="bfisyn">{{Cite web|url=http://ftvdb.bfi.org.uk/sift/individual/623603|title=PFI Profile – Jackie Forster|website=BFI|access-date=29 November 2014|archive-date=22 ਜੁਲਾਈ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130722180016/http://ftvdb.bfi.org.uk/sift/individual/623603|dead-url=yes}}</ref> * ਰੇ ਗੋਸਲਿੰਗ, [[ਸਮਲਿੰਗਕਤਾ|ਸਮਲਿੰਗੀ]] ਸਮਾਨਤਾ ਲਈ ਮੁਹਿੰਮ ਵਿੱਚ [[ਲੇਖਕ]], ਪ੍ਰਸਾਰਕ ਅਤੇ ਗੇ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਰਕੁੰਨ।<ref name="GOSLING">{{Cite web|url=http://www.manchester2002-uk.com/celebs/broadcasters20.html|title=Manchester UK: Manchester Broadcasters, Film & TV Celebrities|access-date=29 November 2014|archive-date=5 ਮਈ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160505154645/http://www.manchester2002-uk.com/celebs/broadcasters20.html|dead-url=yes}}</ref> * ਐਂਟਨੀ ਗ੍ਰੇ, ਸਮਲਿੰਗੀ ਕਾਨੂੰਨ ਸੁਧਾਰ ਸੋਸਾਇਟੀ ਦੇ ਸੈਕਟਰੀ ਅਤੇ ਅਲਬਾਨੀ ਟਰੱਸਟ ਦੀ ਜਨਤਕ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਸਨ।<ref name="GREY">{{Cite journal|last=Grey|first=Antony|year=1992|title=Quest for Justice: Towards Homosexual Emancipation|url=https://archive.org/details/questforjusticet0000grey|publisher=[[Sinclair-Stevenson Ltd]]|postscript=<!--None-->}}</ref><ref name="GREYALB">{{Cite journal|last=Grey|first=Antony|year=1969|title=The citizen in the street|publisher=Albany Trust|postscript=<!--None-->}}</ref> * ਲੀਅਮ ਹੈਕੇਟ, ਐਂਟੀ-ਬੁਲਿੰਗ ਵੈਬਸਾਈਟ ਅਤੇ ਚੈਰਿਟੀ ਡੱਚ ਦਿ ਲੇਬਲ ਦੇ ਬਾਨੀ।<ref name="It Does Get Better">{{Cite web|url=http://www.huffingtonpost.com/bibek-bhandari/liam-hackett-it-does-get-_b_1746459.html|title=Liam Hackett: It Does Get Better|last=Bhandari|first=Bibek|website=huffingtonpost.com/|access-date=3 August 2014}}</ref> * ਡੈਰੇਕ ਜਰਮਨ ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ।<ref>{{Cite news|url=http://community.seattletimes.nwsource.com/archive/?date=19940221&slug=1896323|title=Outspoken Gay Film Director Derek Jarman Battled Aids|date=February 21, 1994|work=[[The Seattle Times]]|access-date=ਸਤੰਬਰ 10, 2019|archive-date=ਮਈ 12, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130512224745/http://community.seattletimes.nwsource.com/archive/?date=19940221&slug=1896323|url-status=dead}}</ref> * [[ਪੈਰਿਸ ਲੀਜ਼]], ਟਰਾਂਸ ਰਾਈਟਸ ਮੁਹਿੰਮ, ਟਰਾਂਸ ਮੀਡੀਆ ਵਾਚ ਦਾ ਹਿੱਸਾ।<ref>{{Cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/people/news/the-independent-on-sundays-pink-list-2013-8876183.html|title=The Independent on Sunday's Pink List 2013|date=13 October 2013|work=[[The Independent on Sunday]]|access-date=16 October 2013}}</ref> * ਡੈਨਿਸ ਲੇਮਨ, ''ਗੇਅ ਨਿਊ''ਜ਼ ਦਾ ਸੰਪਾਦਕ।<ref name="LEMON">{{Cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/people/obituary-denis-lemon-1415565.html|title=Obituary: Denis Lemon|last=Burton|first=Peter|date=23 July 1994|work=Independent|location=London|postscript=<!--None-->}}</ref> * [[ਇਆਨ ਮਕਕੈਲਨ|ਇਆਨ ਮੈਕਕੇਲਨ]], ਸਟੋਨਵਾਲ (ਯੂ.ਕੇ.) ਦੇ ਅਭਿਨੇਤਾ ਅਤੇ ਬੁਲਾਰੇ<ref name="whoswho">{{Cite book|title=Who's Who|title-link=Who's Who (UK)|publisher=A and C Black|year=2006|isbn=978-0-7136-7164-3|location=London}}</ref> * ਰੌਬਰਟ ਮੇਲੋਰਸ 20 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਗੇ ਲਿਬਰੇਸ਼ਨ ਫਰੰਟ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰਕ। * ਪਾਲ ਪੈਟ੍ਰਿਕ, ਐਂਟੀ-ਹੋਮੋਫੋਬੀਆ ਕਾਰਕੁੰਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਅਕ। * ਮਾਈਕਲ ਸ਼ੋਫੀਲਡ, [[ਸਮਾਜ ਸ਼ਾਸਤਰ|ਸਮਾਜ ਸ਼ਾਸਤਰੀ]] ਅਤੇ ਸਮਲਿੰਗੀ ਸਮੂਹਿਕ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰਕ। * ਮਾਈਕਲ ਸਟੀਡ, ਸਮਲਿੰਗੀ ਸਮਾਨਤਾ ਲਈ ਮੁਹਿੰਮ ਵਿੱਚ ਲਿਬਰਲ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਅਕਾਦਮਿਕ ਅਤੇ ਗੇਅ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਰਕੁੰਨ।<ref name="STEED">{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/society/2004/sep/29/equality.gayrights|title=The long march|last=various|date=29 September 2004|work=Guardian|location=London|postscript=<!--None-->}}</ref> * ਬੇਨ ਸਮਰਸਕਿਲ, ਸਟੋਨਵਾਲ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਜਕਾਰੀ।<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/profile/bensummerskill|title=<img class="contributor-pic" src="http://static.guim.co.uk/sys-images/Guardian/Pix/pictures/2007/11/13/ben_summerskill_140x140.jpg" alt="Picture of Ben Summerskill" title="Ben Summerskill" />|last=Summerskill|first=Ben|date=13 November 2007|work=The Guardian|location=London}}</ref> * ਪੀਟਰ ਟੈਚੇਲ [[ਰਾਜਨੀਤੀਵਾਨ|ਸਿਆਸਤਦਾਨ]], ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਅਤੇ ਐਲ.ਜੀ.ਬੀ.ਟੀ. ਅਧਿਕਾਰ ਮੁਹਿੰਮਕਾਰ।<ref name="inde200705"/><ref name="power">{{Cite book|title=No Bath But Plenty Of Bubbles: An Oral History Of The Gay Liberation Front 1970-7|url=https://archive.org/details/nobathbutplentyo0000powe|last=Power|first=Lisa|publisher=Cassell|year=1995|isbn=978-0-304-33205-2|page=[https://archive.org/details/nobathbutplentyo0000powe/page/340 340] pages}}</ref> * [[ਸਟੀਫ਼ਨ ਵੀਟਲ]] ਟਰਾਂਸ ਹੱਕਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਅਤੇ ਐਸਿਟਸ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਉਪ ਪ੍ਰਧਾਨ।<ref name="WHITTLE">{{Cite news|title=Stephen Whittle: Body of work|last=Arnot|first=Chris|date=17 April 2007|work=Guardian|postscript=<!--None-->}}</ref> == ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ == * ਕਿਮਬਾਲ ਐਲਨ (ਜਨਮ 1982), ਲੇਖਕ, ਨਾਟਕਕਾਰ, ਪ੍ਰਫ਼ੋਰਮਰ * ਜੇਕਬ ਏਪਲ, [[ਨਿਊਯਾਰਕ ਸ਼ਹਿਰ]]-ਅਧਾਰਿਤ ਵਕੀਲ, ਸਮਲਿੰਗੀ ਅਤੇ ਲੇਸਬੀਅਨ ਦੇ ਪੁਨਰਮੁਲਾਂਕਣ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref>[http://freep.com/article/20090407/OPINION05/90407048 Reparations for gay Americans] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090411032449/http://freep.com/article/20090407/OPINION05/90407048|date=April 11, 2009}}, Detroit Free Press, April 7, 2009.</ref> * ਗਿਲਬਰਟ ਬੇਕਰ, (1951 - 2017), ਰੈਨਬੋ ਫਲੈਗ ਦੇ ਡਿਜਾਇਨਰ<ref>{{Cite web|url=https://www.cs.cmu.edu/afs/cs.cmu.edu/user/scotts/bulgarians/rainbow-flag.html|title=The Rainbow Flag|access-date=29 November 2014}}</ref> * ਕ੍ਰਿਸਟੋਫ਼ਰ ਰ. ਬੈਰਨ, ਗੋਪਰਾਊਡ ਦੇ ਸਹਿ-ਸੰਸਥਾਪਕ-ਇੱਕ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸੰਗਠਨ ਸਮਲਿੰਗੀ ਰੂੜੀਵਾਦੀ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। * ਵਿਕ ਬੇਸਿਲ, ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਅਭਿਆਨ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, 1983-1989 * ਐਂਡੀ ਬੇਲ -ਸੰਗੀਤਕਾਰ। * ਵਾਯਨ ਬੇਸਨ-ਟਰੂਥ ਵਿਨਜ਼ ਆਉਟ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਅਤੇ [[ਮਨੁੱਖੀ ਹੱਕ|ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ]] ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਬੁਲਾਰੇ। * ਏਲਿਜ਼ਾਬੇਥ ਬਿਰਚ, ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਮੁਹਿੰਮ ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ 1995-2004। * ਡਸਟੀਨ ਲੇਂਸ ਬਲੈਕ (ਜਨਮ 1974), [[ਸਕ੍ਰੀਨਲੇਖਕ]], [[ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ|ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ]], [[ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ]], ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਨਿਰਮਾਤਾ, ਅਤੇ ਅਮੇਰਿਕਨ ਫ਼ਾਉਂਡੇਸ਼ਨ ਫ਼ਾਰ ਇਕੁਅਲ ਰਾਇਟਸ ਦਾ ਸੰਸਥਾਪਕ ਮੈਂਬਰ<ref name="board of directors">{{Cite web|url=http://www.afer.org/about/leadership/#board|title=About: Board of Directors|publisher=American Foundation For Equal Rights|access-date=4 March 2012}}</ref> * [[ਚੈਜ਼ ਬੋਨੋ]] (ਜਨਮ 1969), ਸ਼ਨੀ ਬੋਨੋ ਅਤੇ [[ਸ਼ੈਰ]] ਦਾ ਟਰਾਂਸਜੈਂਡਰ ਪੁੱਤਰ।<ref name="katz">{{Cite book|title=Gay American History: Lesbians and Gay Men in the U.S.A.: a Documentary|title-link=Gay American History: Lesbians and Gay Men in the U.S.A.|last=Katz, Jonathan|publisher=Harper & Row|year=1985|isbn=978-0-06-091211-6|location=San Francisco|author-link=Jonathan Ned Katz}}</ref> * ਡੇਵਿਡ ਪ. ਬ੍ਰਿਲ (1955–1979), [[ਬੌਸਟਨ]]-ਅਧਾਰਿਤ ਪੱਤਰ। * ਬਲੈਕ ਬ੍ਰੋਕਿੰਗਟਨ (1996-2014), ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਅਮਰੀਕੀ ਟਰਾਂਸਜੈਂਡਰ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਰਕੁੰਨ। * ਮਾਰਗਰੇਥ ਕਮਰਮੇਅਰ (ਜਨਮ 1942), ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ ਰਾਜ ਦੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਗਾਰਡ ਵਿੱਚ ਸਾਬਕਾ ਕਰਨਲ।<ref name="cammermeyer1">[http://www.cammermeyer.com/ Cammermeyer's personal Web site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090611083351/http://www.cammermeyer.com/|date=June 11, 2009}}</ref><ref name="cammermeyer2">{{Cite news|url=http://www.windycitymediagroup.com/gay/lesbian/news/ARTICLE.php?AID=12658|title=Silent No More: Interview with Cammermeyer|last=Richard Knight, Jr.|date=20 September 2006|work=The Windy City Times|access-date=16 August 2012|archive-date=25 ਫ਼ਰਵਰੀ 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120225092538/http://www.windycitymediagroup.com/gay/lesbian/news/ARTICLE.php?AID=12658|url-status=dead}}</ref> * [[ਰਯਾਨ ਕਸਾਟਾ]], ਅਮਰੀਕੀ ਟਰਾਂਸਜੈਂਡਰ ਕਾਰਕੁੰਨ, ਜਨਤਕ ਬੁਲਾਰਾ ਅਤੇ ਗਾਇਕਾ-ਗੀਤਕਾਰ।<ref>{{Cite web|url=http://www.ryancassata.com|title=Ryan Cassata – the Artist and Activist &#124; Ryancassata.com}}</ref> * ਜੂਨ ਚੈਨ (ਜਨਮ 1956), ਏਸ਼ਿਆਈ [[ਅਮਰੀਕੀ]] [[ਲੈਸਬੀਅਨ]] ਕਾਰਕੁੰਨ। * ਰੂਪੌਲ ਐਂਡਰੀ ਚਾਰਲਸ (ਜਨਮ1960), ਰੁਪੌਲ [[ਅਮਰੀਕੀ]] ਡਰੈਗ ਕੁਈਨ ਵਜੋਂ ਅਤੇ ਟੀ.ਵੀ. ਸ਼ੋਅ ਰੁਪੌਲ'ਜ ਡਰੈਗ ਰੇਸ ਲਈ ਗੇਅ ਕਾਰਕੁੰਨ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। * [[ਮੇਡੋਨਾ (ਗਾਇਕਾ)|ਮੇਡੋਨਾ ਲੂਈਸ ਸਿਕਕੋਨ]], [[ਮੇਡੋਨਾ (ਗਾਇਕਾ)|ਮੇਡੋਨਾ]] ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ (ਜਨਮ 1958), ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਰਕੁੰਨ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://www.huffingtonpost.com/daryl-deino/madonnas-groundbreaking-t_b_9238490.html|title=Madonna's Groundbreaking 'Truth or Dare' Helped the LGBT Community at Its Most Vulnerable Time|last=Actor|first=Daryl Deino|last2=Writer|date=2016-02-17|website=The Huffington Post|access-date=2017-02-13|last3=Enthusiast|first3=Pop Culture|last4=Addict|first4=Technology}}</ref> * ਜੋਏਨੀ ਕੋਂਤੇ, [[ਟਰਾਂਸ ਔਰਤ]], ਸਾਬਕਾ ਅਰਵਦਾ, ਕਲਰਾਡੋ ਸ਼ਹਿਰ, ਕੇ.ਜੀ.ਐਨ.ਯੂ ਰੇਡਿਉ ਸ਼ੋਅ 'ਤੇ ਕੌਂਸਲਰ<ref name="DIMICK2004">{{Cite news|url=http://www.milehighnews.com/Articles-i-2004-11-18-106384.112112|title=Investigative talk show expeands to area|last=Dimick|first=Chris|date=18 November 2004|access-date=2009-06-07|publisher=''Mile High News''|archive-date=2009-08-02|archive-url=https://www.webcitation.org/5ijHBKYez?url=http://www.milehighnews.com/Articles-i-2004-11-18-106384.112112|dead-url=yes}}</ref> * ਲਈਨ ਕਨਵੇ (ਜਨਮ 1938), [[ਟਰਾਂਸ ਔਰਤ|ਟਰਾਂਸ-ਔਰਤ]] ਕੰਪਿਊਟਰ ਵਿਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰੀਕਲ ਇੰਜਨੀਅਰ। * ਰੂਬੀ ਕੋਰਾਡੋ, ਸੇਵਲਾਡੋਰ ਕਾਰਕੁੰਨ ਅਤੇ ਕਾਸਾ ਰੂਬੀ ਦਾ ਸੰਸਥਾਪਕ। * ਏਲਨ ਡੀਜੇਨਰਸ (ਜਨਵਰੀ 26, 1958, ਮੇਟਾਇਰ, ਐਲ.ਏ.) ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਕਮੇਡੀਅਨ, ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਹੋਸਟ, [[ਅਦਾਕਾਰ|ਅਦਾਕਾਰਾ]], [[ਲੇਖਕ]], [[ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ|ਨਿਰਮਾਤਾ]] ਅਤੇ [[ਐਲ.ਜੀ.ਬੀ.ਟੀ]]. ਕਾਰਕੁੰਨ। * ਸਟੀਫ਼ਨ ਡੋਨਲਡਸਨ (1946–1996), ਮੁਢਲੇ [[ਦੁਲਿੰਗਕਤਾ|ਦੁਲਿੰਗਤਾ]] ਐਲ.ਜੀ.ਬੀ.ਟੀ. ਅਧਿਕਾਰ [[ਐਕਟਿਵਿਜ਼ਮ|ਕਾਰਕੁਨਾਂ]] ਵਿਚੋਂ ਇਕ, ਪਹਿਲੀ ਅਮਰੀਕੀ ਗੇਅ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ,<ref name="eisenbach">{{Cite book|url=https://archive.org/details/gaypoweramerican00eise/page/51|title=Gay Power: An American Revolution|last=David Eisenbach|publisher=Carroll & Graf|year=2006|isbn=978-0-7867-1633-3|location=New York|pages=[https://archive.org/details/gaypoweramerican00eise/page/51 51–79,260–262]|author-link=David Eisenbach}}</ref> [[ਸਮਲਿੰਗਕਤਾ]] ਲਈ [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ|ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ]] ਦੀ ਫੌਜ ਤੋਂ ਡਿਸਚਾਰਜ ਲੜਨ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲਾ ਵਿਅਕਤੀ,<ref name="shilts">{{Cite book|title=Conduct Unbecoming: Gays and Lesbians in the U.S. Military|url=https://archive.org/details/conductunbecomin00shilrich|last=Shilts|first=Randy|date=May 1993|publisher=St. Martin's Press|isbn=978-0-312-09261-0|location=New York|pages=[https://archive.org/details/conductunbecomin00shilrich/page/173 173], 294|author-link=Randy Shilts}}</ref><ref name="donaldson">{{Cite book|url=https://archive.org/details/bisexualpolitics00tuck/page/31|title=Bisexual Politics: Theories, Queries, & Visions|last=Donaldson|first=Stephen|publisher=Harrington Park Press|year=1995|isbn=978-1-56023-869-0|editor-last=Tucker|editor-first=Naomi|location=New York|pages=[https://archive.org/details/bisexualpolitics00tuck/page/31 31–45]|chapter=The Bisexual Movement's Beginnings in the 70s: A Personal Retrospective}}</ref> ਆਧੁਨਿਕ ਦੁਲਿੰਗੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਲਹਿਰ ਦੀ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਵੀ। * ਫਰਾਨ ਡਰੇਸ਼ਰ, (ਜਨਮ 1957, ਫਲੱਸ਼ਿੰਗ, ਨਿਊਯਾਰਕ) ਇੱਕ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈਲਥ ਕੇਅਰ ਐਡਵੋਕੇਟ ਅਤੇ ਐਲ.ਜੀ.ਬੀ.ਟੀ. ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਰਕੁਨ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://www.huffingtonpost.com/fran-drescher/lgbt-equal-rights-now_b_781452.html|title=Huffington Post: Fran Drescher: The Time for Equal Rights for LGBT Americans Is Now!|website=The Huffington Post|access-date=29 November 2014}}</ref> * ਜੋਹਨ ਡੂਰਾਨ, ਇੱਕ ਐਲ.ਜੀ.ਬੀ.ਟੀ ਅਤੇ [[ਏਡਜ਼]] ਸਬੰਧੀ ਕਾਰਕੁੰਨ ਅਤੇ ਵੇਸਟ ਹਾਲੀਵੁੱਡ ਦੇ ਮੇਅਰ ਅਤੇ ਕੌਂਸਲ ਮੈਂਬਰ ਹਨ। ਡੂਰਾਨ ਨੇ ਸਮਾਨਤਾ [[ਕੈਲੀਫ਼ੋਰਨੀਆ|ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ]] ਦੇ ਬੋਰਡ ਆਫ਼ ਡਾਇਰੈਕਟਰਜ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਵਜੋਂ ਵੀ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ, ਜੋ ਹੁਣ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਰਾਜ ਵਿਆਪੀ ਐਲ.ਜੀ.ਬੀ.ਟੀ/ ਨਾਗਰਿਕ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਵਾਲੀ ਸੰਸਥਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਡੂਰਾਨ Aਏ.ਸੀ.ਐਲ.ਯੂ. ਲੈਂਬਡਾ ਕਾਨੂੰਨੀ ਬਚਾਅ ਅਤੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਗੇਅ ਅਤੇ ਲੈਸਬੀਅਨ ਟਾਸਕ ਫੋਰਸ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਬੋਰਡ ਮੈਂਬਰ ਹਨ। * ਡੈਨੀਅਲ ਏਗਨਯੂ (ਜਨਮ 1969), [[ਲੈਸਬੀਅਨ]] [[ਸੰਗੀਤਕਾਰ]], [[ਅਦਾਕਾਰ|ਅਭਿਨੇਤਰੀ]], [[ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ|ਨਿਰਮਾਤਾ]], ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਜਿਸ ਨੇ ਵਰਜੀਨੀਆ ਦੀ ਵੋਟੀਨੋ ਮੁਹਿੰਮ ਨੂੰ ਸਮਰਥਨ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਮੁਹਿੰਮ ਦੀਆਂ ਸਮੱਗਰੀਆਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀਆਂ, ਵਰਜੀਨੀਆ ਵਿੱਚ ਸਮਲਿੰਗੀ ਨਾਗਰਿਕ ਯੂਨੀਅਨਾਂ ਦੀਆਂ ਕਾਨੂੰਨੀ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕੀਤੀ। ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਨੇਤਾ ਅਤੇ ਚਰਚ ਆਫ਼ ਓਪਨ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ. ਮਸੀਹ, ਇੱਕ ਸੰਮਲਿਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਐਲਜੀਬੀਟੀ ਮੰਤਰਾਲਾ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} * ਸਟੀਵ ਐਂਡਨ, (1948–1993), ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ਫੰਡ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ।<ref name="endean1">{{Cite web|url=http://www.glbtq.com/social-sciences/endean_s.html|title=Endean, Steve|last=Eaklor|first=Vicki L.|year=2004|publisher=glbtq: An Encyclopedia of Gay, Lesbian, Bisexual, Transgender, and Queer Culture|archive-url=https://web.archive.org/web/20090714062429/http://www.glbtq.com/social-sciences/endean_s.html|archive-date=2009-07-14|dead-url=yes|access-date=2009-06-09}}</ref><ref name="endean2">{{Cite web|url=http://rmc.library.cornell.edu/HRC/exhibition/whatishrc/whatishrc_11.html|title=25 Years of Political Influence: The Records of the Human Rights Campaign|access-date=29 November 2014}}</ref> * ਆਰਡਨ ਈਵਰਸਮੇਅਰ (ਜਨਮ 1931), 'ਲੈਸਬੀਅਨਜ਼ ਓਵਰ ਏਜ ਫਿਫਟੀ' (ਐਲ.ਓ.ਏ.ਐਫ.) ਦੇ ਬਾਨੀ ਅਤੇ ਓਲਡ ਲੈਸਬੀਅਨ ਓਰਲ ਹਰਸਟਰੀ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ (ਓ.ਐਲ.ਓ.ਐਚ.ਪੀ.)।<ref>{{Cite web|url=http://olohp.org/about.html|title=About the Old Lesbian Oral Herstory Project|access-date=14 November 2016|archive-date=15 ਨਵੰਬਰ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161115133508/http://olohp.org/about.html|url-status=dead}}</ref> * ਮੈਟ ਫੋਰਮੈਨ (ਜਨਮ 1953), ਨੈਸ਼ਨਲ ਗੇਅ ਅਤੇ ਲੈਸਬੀਅਨ ਟਾਸਕ ਫੋਰਸ (ਐਨ.ਜੀ.ਐਲ.ਟੀ.ਐਫ.) ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ। * ਬਾਰਨੇ ਫਰੈਂਕ (ਜਨਮ 1940), ਡੈਮੋਕਰੇਟਿਕ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਮੈਂਬਰ, ਜਿਸ ਨੇ 1981 ਤੋਂ 2013 ਤੱਕ [[ਮੈਸਾਚੂਸਟਸ|ਮੈਸੇਚਿਉਸੇਟਸ]] ਤੋਂ [[ਕਾਂਗਰਸ +|ਕਾਂਗਰਸ]] ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ।<ref name="frank1">{{Cite web|url=https://www.usnews.com/articles/news/politics/2009/03/27/10-things-you-didnt-know-about-barney-frank.html|title=10 Things You Didn't Know About Barney Frank|last=Bell|first=Debra|date=March 27, 2009|publisher=U.S. News & World Report|access-date=2009-06-09}}</ref><ref name="frank2">[http://bioguide.congress.gov/scripts/biodisplay.pl?index=f000339 FRANK: Barney – Biographical Information] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161230011632/http://bioguide.congress.gov/scripts/biodisplay.pl?index=f000339|date=December 30, 2016}}</ref> * ਐਰੋਨ ਫ੍ਰਿਕ (ਜਨਮ 1962), ਜਿਸਨੇ 1980 ਵਿੱਚ ਕੰਬਰਲੈਂਡ, ਰ੍ਹੋਡ ਆਈਲੈਂਡ ਸਕੂਲ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਮੁਕੱਦਮਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਪਹਿਲੀ ਸੋਧ ਦਾ ਕੇਸ ਜਿੱਤਿਆ ਜਿਸਨੇ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਮੁੰਡੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਦਾ ਕਾਨੂੰਨੀ ਅਧਿਕਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਚੱਟਾਨ ਲੋਬਸਟਰ ਦੇ ਅਰਧ-ਸਮਾਰਕ ਯਾਦਗਾਰੀ ਰਿਫਲਿਕਸ਼ਨ ਦੇ ਸੈਮੀਨਲ ਗੇਅ ਵਿੱਚ ਤਜਰਬਾ ਕੀਤਾ। * [[ਲੇਡੀ ਗਾਗਾ|ਸਟੇਫ਼ਨੀ ਜੋਆਨ ਐਂਜਲੀਨਾ ਜਰਮਨੋਟਾ]], ਲੇਡੀ ਗਾਗਾ (ਜਨਮ 1986) ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਦੁਲਿੰਗੀ ਗਾਇਕੀ / ਗੀਤਕਾਰ ਜੋ ਡੀ.ਏ.ਡੀ.ਟੀ. ਰੱਦ ਕਰਨ ਲਈ ਮੁਹਿੰਮ ਚਲਾਉਂਦੀ ਸੀ। ਸਮਲਿੰਗੀ ਪੱਖੀ ਗੀਤ "ਬੋਰਨ ਦਿਸ ਵੇ" (2011) ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਸਨੇ ਐਲ.ਜੀ.ਬੀ.ਟੀ. ਕਮਿਉਨਟੀ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਸਮਰਥਨ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਗਾਣੇ ਬਣਾਏ ਹਨ। * [[ਐਲਨ ਗਿਨਜ਼ਬਰਗ]] (1926-1997), ਬੀਟ ਕਵੀ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਸਰਗਰਮੀ।<ref>{{Cite web|url=https://lgbthistorymonth.com/allen-ginsberg|title=Allen Ginsberg {{!}} LGBTHistoryMonth.com|website=lgbthistorymonth.com|access-date=2019-06-28}}</ref> * ਬਾਰਬਰਾ ਗਿਟਿੰਗਜ਼ (1932–2007), ਡੌਟਰਸ ਆਫ ਬਿਲੀਟਿਸ ਦੇ ਨਿਉਯਾਰਕ ਸਿਟੀ ਚੈਪਟਰ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਮਰੀਕੀ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸਮਲਿੰਗਤਾ ਨੂੰ ਇਸ ਦੇ ਡਾਇਗਨੋਸਟਿਕ ਐਂਡ ਸਟੈਟਿਸਟਿਕਲ ਮੈਨੂਅਲ (ਡੀ.ਐਸ.ਐਮ) ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਵਿਗਾੜ ਦੀ ਸੂਚੀ ਤੋਂ ਹਟਾਉਣ ਲਈ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ। * ਨੇਲ ਜੁਲੀਆਨੋ (ਜਨਮ1956), ਟੇਂਪ, ਅਰੀਜ਼ੋਨਾ (1994–2004) ਦਾ ਗੇਅ ਮਇਅਰ ਅਤੇ ਗੇਅ ਐਂਡ ਐਂਪ; ਮਾਣਹਾਨੀ ਵਿਰੁੱਧ ਲੈਸਬੀਅਨ ਗਠਜੋੜ ਦਾ ਸਮਕਾਲੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈ। * ਚੇਡ ਗ੍ਰੀਫ਼ਨ (ਜਨਮ 1973) {{As of|2012|June|11}} ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਸੰਮੇਲਨ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ਬਰਾਬਰ ਹੱਕਾਂ ਲਈ ਅਮਰੀਕੀ ਫਾਉਡੇਂਸ਼ਨ ਸੰਸਥਾਪਕ ਹੈ।<ref name="hiddenstory">{{Cite news|url=http://www.callawyer.com/clstory.cfm?pubdt=NaN&eid=906575&evid=1|title=Challenging Prop. 8: The Hidden Story|last=Svetvilas|first=Chuleenan|date=January 2010|work=California Lawyer|access-date=5 March 2012|archive-url=https://archive.today/20130118172328/http://www.callawyer.com/clstory.cfm?pubdt=NaN&eid=906575&evid=1|archive-date=2013-01-18|dead-url=yes}}</ref><ref name="nyt-gives-middle-initial">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2012/03/24/us/gay-marriage-effort-is-attracting-a-novel-group-of-donors.html|title=Evolving Donor Network in Gay Marriage Drive|last=Nagourney|first=Adam|date=24 March 2012|work=The New York Times|access-date=6 April 2012|last2=Brooks Barnes|page=1|last3=Ian Lovett|last4=Kitty Bennett}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.arktimes.com/arkansas/from-wal-mart-to-the-white-house/Content?oid=947238|title=From Wal-Mart to the White House|last=Peacock|first=Leslie Newell|date=10 December 2009|work=Arkansas Times|access-date=2 March 2012|archive-date=14 ਅਪ੍ਰੈਲ 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190414030307/https://www.arktimes.com/arkansas/from-wal-mart-to-the-white-house/Content?oid=947238|dead-url=yes}}</ref><ref name="aphrc">{{Cite news|url=http://www.cbsnews.com/8301-501363_162-57389408/apnewsbreak-top-gay-rights-group-taps-new-leader/|title=APNewsBreak: Top gay rights group taps new leader|date=2 March 2012|work=CBS News|access-date=2 March 2012|archive-date=3 ਮਾਰਚ 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120303122128/http://www.cbsnews.com/8301-501363_162-57389408/apnewsbreak-top-gay-rights-group-taps-new-leader/|dead-url=yes}}</ref> * ਜੇਮਸ ਗਰੂਬਰ (1928—2011), ਮੈਟਾਚਾਈਨ ਸੋਸਾਇਟੀ ਦਾ ਅਸਲੀ ਮੈਂਬਰ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://www.ebar.com/news/article.php?sec=news&article=5543|title=James Gruber, last original Mattachine member, dies|website=Bay Area Reporter|access-date=29 November 2014|archive-date=4 ਜਨਵਰੀ 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140104205608/http://www.ebar.com/news/article.php?sec=news&article=5543|url-status=dead}}</ref> * ਡੇਵਿਡ ਮ. ਹਾਲ, ਅਲਾਇਸ ਏਟ ਵਰਕ: ਕ੍ਰਿਟਿੰਗ ਏ ਲੈਸਬੀਅਨ, ਗੇਅ, ਬਾਇਸੈਕਸੁਅਲ ਐਂਡ ਟਰਾਂਸਜੈਡਰ ਇਨਕਲੁਸਿਵ ਵਰਲ ਇਨਵਾਇਰਮੈਂਟ ਦਾ ਲੇਖਕ ਹੈ, ਜੋ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਦੇ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਸਰੋਤਿਆਂ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਉਟ ਐਂਡ ਐਂਪ; ਇਕੁਅਲ ਫੈਲਡੇਲਫੀਆ ਦਾ ਸੰਸਥਾਪਕ ਹੈ। <ref>{{Cite web|url=http://www.outandequal.org/Allies-At-Work|title=Out & Equal|archive-url=https://web.archive.org/web/20140626082214/http://outandequal.org/Allies-At-Work|archive-date=26 June 2014|dead-url=yes|access-date=29 November 2014}}</ref> * ਹੈਰੀ ਹੇ (1912–2002), ਮੈਟਾਚਾਈਨ ਸੋਸਾਇਟੀ ਦਾ ਸਹਿ-ਸੰਸਥਾਪਕ ਹੈ। * ਜੌਹਨ ਹੇਲਮੈਨ, 1984 ਤੋਂ ਹੁਣ ਤੱਕ ਵੈਸਟ ਹਾਲੀਵੁੱਡ ਦਾ ਕੌਂਸਲਮੈਂਬਰ ਹੈ। * ਏਸਸੇਕਸ ਹੇਮਫਿਲ (1957–1995), ਅਫ਼ਰੀਕੀ-ਅਮਰੀਕੀ ਕਵੀ।<ref name="hemphill1">{{Cite web|url=http://www.poets.org/poet.php/prmPID/481|title=Academy of American Poets|access-date=29 November 2014}}</ref><ref name="hemphill2">{{Cite web|url=http://web.utah.edu/20thcenturyafricanamericanwriters/hemphill.htm|title=Sample Essays: Essex C. Hemphill|last=Samuels|first=Wilfred D.|publisher=A Gift of Story/Encyclopedia of African-American Literature|access-date=2009-06-10|archive-date=2015-04-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20150429062613/http://web.utah.edu/20thCenturyAfricanAmericanWriters/hemphill.htm|dead-url=yes}}</ref> * ਡੈਨੀਅਲ ਹਰਨਨਡੇਜ਼ ਜੂਨੀਅਰ (ਜਨਮ 1990), ਗੇਅ, ਲੈਸਬੀਅਨ, ਲਿੰਗੀ ਅਤੇ ਦੁਵਿਆਈ ਮੁੱਦਿਆਂ 'ਤੇ ਟਕਸਨ ਦੇ ਸਿਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦਾ ਮੈਂਬਰ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਯੂ.ਐਸ.ਏ. ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀ ਗੈਬਰੀਏਲ ਗਿਫੋਰਡ ਦੀ 2011 ਟੁਕਸਨ ਦੀ ਸ਼ੂਟਿੰਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਚਾਉਣ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="LATimes-20110110">{{Cite news|url=http://opinion.latimes.com/opinionla/2011/01/two-gay-heroes-thwart-assassinations-what-a-difference-35-years-make.html|title=Two gay heroes thwart assassinations – what a difference 35 years make|last=Morrison|first=Patt|date=January 10, 2011|work=[[Los Angeles Times]]|access-date=January 15, 2011}}</ref> * ਬ੍ਰੈਂਡਾ ਹਾਵਰਡ (1946-2005), ਬਾਇਸੈਕਸੁਅਲ [[ਐਲ.ਜੀ.ਬੀ.ਟੀ]]. ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਰਕੁੰਨ, [[ਨਿਊਯਾਰਕ ਸ਼ਹਿਰ|ਨਿਊਯਾਰਕ ਸ਼ਹਿਰ]] ਵਿੱਚ ਸਟੋਨਵਾਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਪੜਾਅ ਦੀ<ref name="power"/> ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਬਾਇਸੈਕਸੁਅਲ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵਿਚ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਸੀ। * ਜੌਨ ਪਾਲ ਹਡਸਨ (1929-2002), ਕਾਰਕੁੰਨ, ਪੱਤਰਕਾਰ, ਅਦਾਕਾਰ ਅਤੇ ਲੇਖਕ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਪਰੇਡ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਮਾਰਸ਼ਲ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਉਂਦਿਆ ਸਟੋਨਵਾਲ ਦੰਗਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਐਨ.ਵਾਈ.ਸੀ. ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਗੇਅ ਗੇਮ ਪ੍ਰੈਸ ਪਰੇਡ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕਰਨ ਵਿਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ। * ਰਿਚਰਡ ਈਸੈ (1934-2012) ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀ, ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਸਮਲਿੰਗੀ ਕਾਰਜਕਰਤਾ ਸੀ। ਅਮਰੀਕਨ ਸਾਈਕੋਐਨਾਲੈਟਿਕ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਸਮਲਿੰਗੀ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਵਿਤਕਰੇ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਸੀ। "ਸਮਲਿੰਗੀ ਹੋਣਾ: ਸਮਲਿੰਗੀ ਪੁਰਸ਼ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ" ਦਾ ਲੇਖਕ ਸੀ, ਜੋ ਉਸਦਾ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਕੰਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। * ਜੈਨੇਟ ਜੈਕਸਨ (ਜਨਮ 1966), ਅਮਰੀਕਕੀ ਗਾਇਕਾ, ਗੀਤਕਾਰ ਅਤੇ ਅਦਾਕਾਰਾ। * ਸ਼ੈਰਲ ਜੈਕਸ (ਜਨਮ 1962), ਮੈਸੇਚਿਉਸੇਟਸ ਸਟੇਟ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀ ਸਾਬਕਾ ਮੈਂਬਰ ਅਤੇ ਜਨਵਰੀ ਤੋਂ ਨਵੰਬਰ 2004 ਤੱਕ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਮੈਂਬਰ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਸਮਲਿੰਗੀ ਵਿਆਹ ਉੱਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾਉਂਦਿਆਂ 11 ਰਾਜਾਂ ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਸੋਧਾਂ ਨੂੰ ਪਾਸ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਤੋਂ ਵੀ ਘੱਟ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਅਹੁਦੇ ਤੋਂ ਅਸਤੀਫਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ।<ref name="jacques1">{{Cite web|url=http://www.washblade.com/2004/4-23/news/national/HRChead.cfm|title=HRC head becomes highest paid gay rights activist|last=Brune|first=Adrian|date=23 April 2004|publisher=Washington Blade|archive-url=https://web.archive.org/web/20090402001242/http://www.washblade.com/2004/4-23/news/national/HRChead.cfm|archive-date=April 2, 2009|dead-url=yes|access-date=2009-06-12}}</ref><ref name="jacques2">{{Cite web|url=http://www.windycitymediagroup.com/gay/lesbian/news/ARTICLE.php?AID=7780|title=Moving Up & Out: Cheryl Jacques and Jennifer Chrisler|last=Proulx|first=Marie-Jo|date=30 March 2005|publisher=Windy City Times|access-date=2009-06-12|archive-date=2016-01-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20160115030509/http://www.windycitymediagroup.com/gay/lesbian/news/ARTICLE.php?AID=7780|url-status=dead}}</ref> * ਡੇਲ ਜੇਨਿੰਗਸ (1917–2000), ਮੈਟਾਚਾਈਨ ਸੋਸਾਇਟੀ ਦੇ ਸਹਿ-ਸੰਸਥਾਪਕ ਸੀ।<ref name="jennings1">{{Cite news|url=http://articles.latimes.com/2000/may/19/local/me-31714|title=William Dale Jennings; Pioneering Gay Activist (obituary)|last=no byline|date=19 May 2000|access-date=2009-06-12|publisher=Los Angeles Times}}</ref><ref name="jennings2">{{Cite web|url=http://www.glbtq.com/literature/jennings_wd.html|title=Jennings, William Dale|last=Rapp|first=Linda|year=2006|publisher=glbtq: An Encyclopedia of Gay, Lesbian, Bisexual, Transgender, and Queer Culture|archive-url=https://web.archive.org/web/20080528193624/http://www.glbtq.com/literature/jennings_wd.html|archive-date=2008-05-28|dead-url=yes|access-date=2009-06-12}}</ref> * ਮਾਰਸ਼ਾ ਪੀ. ਜਾਨਸਨ (24 ਅਗਸਤ, 1945 - 6 ਜੁਲਾਈ 1992) ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਸਮਲਿੰਗੀ ਮੁਕਤੀ ਕਾਰਕੁਨ ਅਤੇ ਟ੍ਰਾਂਸਜੈਂਡਰ ਔਰਤ ਸੀ। ਗੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਲਈ ਸਪੱਸ਼ਟ ਵਕੀਲ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ, ਜਾਨਸਨ 1969 ਦੇ ਸਟੋਨਵਾਲ ਵਿਦਰੋਹ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸ਼ਖਸੀਅਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। * ਕਲੀਵ ਜੋਨਸ (ਜਨਮ 1954), ਨੇਮਜ਼ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਏਡਜ਼ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਕਿਲਟ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਹਾਰਵੀ ਮਿਲਕ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ; ਸੈਨ ਫਰਾਂਸਿਸਕੋ ਏਡਜ਼ ਫਾਉਂਡੇਸ਼ਨ ਦੇ ਸਹਿ-ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ।<ref name="cjones1">{{Cite web|url=http://www.glbtq.com/social-sciences/jones_cleve.html|title=Jones, Cleve|last=Gianoulis|first=Tina|year=2006|publisher=glbtq: An Encyclopedia of Gay, Lesbian, Bisexual, Transgender, and Queer Culture|archive-url=https://web.archive.org/web/20090606014041/http://www.glbtq.com/social-sciences/jones_cleve.html|archive-date=2009-06-06|dead-url=yes|access-date=2009-06-13}}</ref> * ਕ੍ਰਿਸਟੀਨ ਜੋਰਗੇਨਸਨ (1926-1989), ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਸੈਕਸ ਰੀਸਾਈਨਮੈਂਟ ਸਰਜਰੀ ਕਰਾਉਣ ਲਈ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਪਹਿਲੀ ਵਿਅਕਤੀ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://mashable.com/2015/04/27/christine-jorgensen/#NDB46OtcIGqY|title=1951: "EX-GI BECOMES BLONDE BEAUTY"|last=Wild|first=Chris|date=|website=Mashable|access-date=}}</ref> * ਕੋਨਰਾਡ ਜੁਏਂਗਲਿੰਗ (ਜਨਮ 1987), ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਐਲਜੀਬੀਟੀ ਕਾਰਕੁੰਨ।<ref name="Gunz">{{Cite news|url=https://www.gaystarnews.com/article/meet-konrad-juengling-the-pro-lgbti-activist-who-is-now-coming-out-as-atheist/|title=Meet Konrad Juengling: the pro-LGBTI activist who is now 'coming out' as Atheist|last=Gunz|first=Rafaella|date=October 20, 2018|access-date=February 21, 2019|publisher=Gay Star News|archive-date=ਅਕਤੂਬਰ 23, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181023210205/https://www.gaystarnews.com/article/meet-konrad-juengling-the-pro-lgbti-activist-who-is-now-coming-out-as-atheist/|dead-url=yes}}</ref> * ਫਰੈਂਕ ਕੈਮਨੀ (1925–2011), 1960 ਅਤੇ 1970 ਦੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਦੀਆਂ ਸਮਲਿੰਗੀ ਹੱਕਾਂ ਦੀਆਂ ਰੈਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਵਾਲਾ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਅਮਰੀਕੀ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਵੱਲੋਂ 1972–1973 ਵਿੱਚ ਸਮਲਿੰਗਤਾ ਨੂੰ ਇਸ ਦੇ ਡਾਇਗਨੋਸਟਿਕ ਐਂਡ ਸਟੈਟਿਸਟਿਕਲ ਮੈਨੂਅਲ (ਡੀਐਸਐਮ) ਵਿੱਚ ਮਾਨਸਿਕ ਵਿਗਾੜ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚੋਂ ਹਟਾਉਣ ਲਈ ਜ਼ੋਰ ਪਾਉਣ ਵਾਲੀ ਸਖਸੀਅਤ ਸੀ। * ਮੌਰਿਸ ਕਾਈਟ (1919-2003), ਲਾਸ ਏਂਜਲਸ ਦੇ ਗੇਅ ਅਤੇ ਲੈਸਬੀਅਨ ਫਰੰਟ ਅਤੇ ਲਾਸ ਏਂਜਲਸ ਗੇਅ ਅਤੇ ਲੈਸਬੀਅਨ ਸੈਂਟਰ ਦਾ ਬਾਨੀ ਸੀ। * ਲੀਜ਼ਾ ਕੋਵ (ਜਨਮ 1958), ਰੱਖਿਆ ਫੈਡਰਲ ਗਲੋਬ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਅਤੇ ਸਸ਼ਕਤੀਕਰਨ ਆਤਮਾ ਫਾਉਂਡੇਸ਼ਨ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ।<ref>{{Cite web|url=http://www.empoweringspirits.org/about/governance/leadership/board/lisa_kove/|title=About Lisa Kove|archive-url=https://web.archive.org/web/20140811072826/http://www.empoweringspirits.org/about/governance/leadership/board/lisa_kove/|archive-date=2014-08-11|dead-url=yes|access-date=2014-08-12}}</ref> * ਲੈਰੀ ਕ੍ਰਾਮਰ (ਜਨਮ 1935), ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਨਾਟਕਕਾਰ, ਜਿਸਨੇ ਗੇਅ ਸਮੁੱਚੀਆਂ ਅਧਿਕਾਰ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਗੇਅ ਮੇਨਜ਼ ਹੈਲਥ ਕ੍ਰਾਈਸਿਸ ਐਂਡ ਏਡਜ਼ ਗੱਠਜੋੜ ਟੂ ਅਨਲੈਸ਼ ਪਾਵਰ (ਐਕਟ-ਯੂਪੀ) ਦੇ ਗਠਨ ਵਿਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ ਸੀ। * ਜੈਨਿਸ ਲਾਂਗਬੇਨ (ਜਨਮ 1968), ਵਿਆਹ ਦੀ ਬਰਾਬਰੀ ਅਤੇ ਸਮਲਿੰਗੀ ਹਸਪਤਾਲ ਦੇ ਦੌਰੇ ਲਈ ਪ੍ਰਚਾਰਕ।<ref>{{Cite web|url=http://abcnews.go.com/Health/HealthCare/obama-orders-hospitals-gay-partners-rights/story?id=10393478|title=Obama Orders Hospitals to Allow Gay Visitation, Medical Rights|last=Susan Donaldson James|date=April 16, 2010|website=ABC News|access-date=August 24, 2011}}</ref> * ਸਿੰਡੀ ਲਾਉਪਰ (ਜਨਮ 1953), ਟਰੂ ਕਲਰਜ਼ ਫੰਡ ਚੈਰਿਟੀ ਦਾ ਬਾਨੀ ਜੋ ਐਲਜੀਬੀਟੀ ਕਮਿਉਨਿਟੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਲਈ ਬਰਾਬਰੀ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ। * Malcolm L. Lazin (born 1943), founder and executive director of [https://equalityforum.com Equality Forum] and LGBT History Month, executive producers of three LGBT documentary films, organizer of the [http://www.lgbt50.org LGBT 50th Anniversary Celebration] at Independence Hall on July 4, 2015, executive producer of the Off Broadway play [https://217boxes.com 217 Boxes of Dr. Henry Anonymous] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190925090159/http://217boxes.com/ |date=2019-09-25 }} and overseer of the largest number of government approved, nationally significant [https://equalityforum.com/historic-markers LGBT Historic Markers]. * Courtney Love (born 1964), a musician and singer, has advocated for LGBT rights and acceptance since the beginning of her career in the early 1990s.<ref>{{Cite web|url=http://www.grrlplanet.com/courtney-love-gay-marriage-butt-plug/|title=Courtney Love supports you, in a kind of scary way|date=2008-11-17|website=Grrl Planet|archive-url=https://web.archive.org/web/20110711131717/http://www.grrlplanet.com/courtney-love-gay-marriage-butt-plug/|archive-date=2011-07-11|dead-url=yes|access-date=2011-01-18}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.rollingstone.com/music/news/courtney-love-linda-perry-team-up-for-gay-rights-20120514|title=Courtney Love, Linda Perry Team Up for Gay Rights|last=Baltin, Steve|date=2012-05-24|website=Rolling Stone|access-date=2013-08-01|archive-date=2016-09-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20160921175434/https://www.rollingstone.com/music/news/courtney-love-linda-perry-team-up-for-gay-rights-20120514|dead-url=yes}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.therainbowtimesmass.com/2013/07/18/my-gay-interview-with-courtney-love/#|title=Courtney Love and Gays and Marriage Equality|last=Azzopardi, Chris|date=2013-07-18|website=The Rainbow Times|archive-url=https://web.archive.org/web/20130818204716/http://www.therainbowtimesmass.com/2013/07/18/my-gay-interview-with-courtney-love/|archive-date=2013-08-18|dead-url=yes|access-date=2013-08-01}}</ref> * Scott Long (born 1963), Executive Director of the Lesbian, Gay, Bisexual, and Transgender Rights Program at [[ਹਿਊਮਨ ਰਾਈਟਸ ਵਾਚ|Human Rights Watch]]. * Phyllis Lyon (born 1924), lesbian activist who co-founded the Daughters of Bilitis with longtime partner Del Martin.<ref name="USAT">{{Cite news|url=http://usatoday30.usatoday.com/life/2004-03-03-gay-trailblazers-usat_x.htm|title=Gay activists blaze trail for half century|last=Kornblum, Janet|date=3 March 2004|work=USA Today|access-date=29 July 2013}}</ref> * Del Martin (1921–2008), lesbian activist who co-founded the Daughters of Bilitis with longtime partner Phyllis Lyon. * Tim McFeeley, former executive director of the Human Rights Campaign, 1989-1995 * Harvey Milk (1930–1978), openly gay city supervisor of [[ਸਾਨ ਫ਼ਰਾਂਸਿਸਕੋ|San Francisco, California]] who was assassinated (along with mayor George Moscone) in 1978 by Dan White. * David Nelson (born 1962), founder of Gay and Lesbian Utah Democrats,<ref>{{Cite news|url=|title=Gay Utah Democrats group to disband at end of year|date=1996-11-05|work=[[The Deseret News]]|access-date=|location=Salt Lake City}}</ref> and Stonewall Shooting Sports of Utah.<ref>{{Cite news|url=http://kcpw.org/blog/local-news/2009-08-04/salt-lake-city-group-merges-gun-rights-gay-rights|title=Salt Lake City group merges gun rights, gay rights|date=2009-08-04|work=[[KCPW Radio]] News|access-date=2010-06-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20100111043540/http://kcpw.org/blog/local-news/2009-08-04/salt-lake-city-group-merges-gun-rights-gay-rights/|archive-date=2010-01-11|dead-url=yes|publisher=Wasatch Public Media|location=Salt Lake City}}</ref> * Gavin Newsom (born 1967), heterosexual mayor of [[ਸਾਨ ਫ਼ਰਾਂਸਿਸਕੋ|San Francisco, California]] who directed his office to issue wedding licenses to same-sex couples in February 2004. This process was halted the next month by the California Supreme Court.<ref>{{Cite news|url=http://www.sfgate.com/news/article/Newsom-was-central-to-same-sex-marriage-saga-3186381.php|title=Newsom was central to same-sex marriage saga|last=Allday|first=Erin|date=2008-11-06|work=[[SF Gate]]|access-date=2014-08-12}}</ref> * Jack Nichols (1937–2005), journalist, writer, activist and co-founder of the Mattachine Society of Washington D.C. with Frank Kameny. * Tyler Oakley (Born March 22, 1989, Jackson, MI) is an openly gay American LGBTQ+ rights activist, YouTuber, and author. He also focuses on social issues such as health care, education, and suicide prevention. * Romaine Patterson (1978-), lesbian talk show host and founder of Angel Action.<ref>{{Cite news|url=http://www.nydailynews.com/news/national/westboro-baptist-church-face-angel-wings-bikers-legislation-9-year-old-tucson-funeral-article-1.151574|title=Westboro Baptist Church to face 'angel wings,' bikers and legislation at 9-year-old's Tucson funeral|last=Sheridan|first=Michael|date=2011-01-11|work=[[NY Daily News]]|access-date=2014-08-12}}</ref> * Troy Perry (1940–), founder of UFMCC, an international Protestant Christian denomination. The Fellowship has a specific outreach to lesbian, gay, bisexual, and transgender families and communities. * [[ਸਲਵੀਆ ਰੀਵੇਰਾ|Sylvia Rivera]] (1951–2002), gay liberation and trans activist, founding member of the Gay Liberation Front and the Gay Activists Alliance. * Brandan Robertson (1992-). LGBT rights activist in evangelical communities, writer on intersection of faith and LGBT issues * [[ਜੀਨਾ ਰੋਸੇਰੋ|Geena Rocero]], transgender model and advocate; founder of Gender Proud, an advocacy and aid organization that stands up for the right of transgender people all over the world. * Craig Rodwell (1940–1993), gay rights activist; founder of first gay & lesbian oriented bookshop in the United States; proposed and organized Annual Reminder; proposed and organized New York's Gay Pride march, then called Christopher Street Liberation day; was a founding member and organizer of ''Gay People In Christian Science''. * Vito Russo (July 11, 1946 – November 7, 1990) was an American LGBT activist, film historian and author who is best remembered as the author of the book The Celluloid Closet (1981, revised edition 1987). * Bayard Rustin (1912–1987), openly gay [[ਸਿਵਲ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਧਿਕਾਰ|civil rights]] activist, principal organizer of the 1963 March on Washington for Jobs and Freedom and advisor to [[ਮਾਰਟਿਨ ਲੂਥਰ ਕਿੰਗ, ਜੂਨੀਅਰ|Martin Luther King, Jr.]]; gay rights activist in later life<ref>{{Cite web|url=https://www.pbs.org/wnet/african-americans-many-rivers-to-cross/history/100-amazing-facts/who-designed-the-march-on-washington/|title=Who Designed the March on Washington?|last=Henry Louis Gates, Jr.|website=PBS|access-date=2017-01-11}}</ref> * Ryan Sallans (born 1979), out trans man and public speaker - travels around the country educating high school and college students on LGBT issues.<ref>Angelina, Ruth. [http://www.newsnetnebraska.org/nnn/transgender-activist-seeks-acceptance-for-his-community/ "Transgender activist seeks acceptance for his community"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120323021331/http://www.newsnetnebraska.org/nnn/transgender-activist-seeks-acceptance-for-his-community/|date=March 23, 2012}}. ''NewsNetNebraska''. April 4, 2011.</ref> * José Sarria (born 1922 or 1923), first openly gay candidate for political office in the United States, founder of the Imperial Court System.<ref>{{Cite web|url=http://www.impcourt.org/icis/who/founder.html|title=Founder of the International Court System Empress I Jose|publisher=International Court System|archive-url=https://web.archive.org/web/20081015125007/http://www.impcourt.org/icis/who/founder.html|archive-date=October 15, 2008|dead-url=yes|access-date=September 23, 2008}}</ref> * Tully Satre (born 1989), blogger who gained fame in March 2006 for challenging then-Senator George Allen * Dan Savage (born 1964), columnist of Savage Love and author. Founder of the It Gets Better Project. * Josh Seefried, United States Air Force first lieutenant and co-director of ''OutServe'', the association of actively serving LGBT military. * Michelangelo Signorile (born 1960), gay American writer and a US and Canadian national talk radio host. * Ruth Simpson (1926–2008), founder of the first lesbian community center. Former President of Daughters of Bilitis New York. Author of ''From the Closet to the Courts''. * Joe Solmonese (born 1965), former political fundraiser and past president of the Human Rights Campaign.<ref>{{Cite news|url=http://www.washingtonblade.com/2011/09/02/solmonese-to-step-down-as-head-of-hrc/|title=Solmonese to step down as head of HRC|last=Chibbaro Jr., Lou|date=2 September 2011|work=Washington Blade|access-date=21 October 2017}}</ref> * A. Latham Staples (born 1977), founder and Chairman of the Empowering Spirits Foundation, current President & CEO of EXUSMED, Inc.<ref name="ESFSDGLN">{{Cite news|url=http://sdgln.com/2010/01/29/bridging-gap-between-lgbt-community-and-non-lgbt-neighbors|title=The Empowering Spirits Foundation: Bridging the gap between the LGBT community and non-LGBT neighbors|last=Rubio-Sheffrey|first=Esther|date=29 January 2010|work=San Diego Gay & Lesbian News|access-date=2010-10-02}}</ref><ref name="ESFHistory">{{Cite web|url=http://www.empoweringspirits.org/about/history/|title=ESF's History|archive-url=https://web.archive.org/web/20150523104527/http://www.empoweringspirits.org/about/history/|archive-date=23 May 2015|dead-url=yes|access-date=29 November 2014}}</ref> * [[ਐਬੀ ਸਟੇਨ|Abby Stein]] (born 1991) is an American advocate for transgender people of Orthodox Jewish background.<ref>{{Cite news|url=https://www.haaretz.com/jewish/features/.premium-1.771440|title='Gender Began Punching Me in the Face': How a Hasidic Rabbi Came Out as Trans Woman|last=Cohen, Debra Mussbaum|date=17 February 2017|work=Haaretz|access-date=21 October 2017}}</ref> * Andy Thayer (Born 1960) is an American socialist and gay rights activist, and co-founder of the Gay Liberation Network * Urvashi Vaid (born 1958, New Delhi, India) is an American activist who has worked for over 25 years promoting civil rights for gay, lesbian, bisexual and transgender persons.<ref>[http://www.gillfoundation.org/board/board_show.htm?profileType=board&doc_id=329236 Gill Foundation: Board and Staff: Urvashi Vaid] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070711093318/http://www.gillfoundation.org/board/board_show.htm?profileType=board&doc_id=329236|date=July 11, 2007}}</ref> * Phill Wilson (born 1956, Chicago, IL), co-founder of the National Black Lesbian & Gay Leadership Forum and founder of The Black AIDS Institute<ref>{{Cite web|url=http://www.glhalloffame.org/index.pl?item=135&todo=view_item|title=Phill Wilson at GLHF|website=Chicago Gay and Lesbian Hall of Fame|archive-url=https://web.archive.org/web/20101105190939/http://glhalloffame.org/index.pl?item=135&todo=view_item|archive-date=2010-11-05|dead-url=yes|access-date=2012-02-12}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://blackaids.org/index.php?option=com_content&view=article&id=70&Itemid=76|title=Phill Wilson:Founder and Executive Director|website=The Black AIDS Institute|access-date=2012-02-12|archive-date=2012-02-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20120210203237/http://www.blackaids.org/index.php?option=com_content&view=article&id=70&Itemid=76|url-status=dead}}</ref> * Evan Wolfson (born 1957) is the founder and president of Freedom to Marry, a group favoring same-sex marriage in the United States. * Chely Wright (born 1970, Wellsville, Kansas), first openly lesbian country music singer. Focused on serving as a role model and mentor for children and teens in order to reduce gay related suicides in children. == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == {{Portal|LGBT}} *[[:en:List of LGBT rights organizations|ਐਲ.ਜੀ.ਬੀ.ਟੀ. ਅਧਿਕਾਰ ਸੰਗਠਨਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} == ਹੋਰ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ == * {{Cite book|title=Out of the Past: Gay and Lesbian History from 1869 to the Present|url=https://archive.org/details/outofpastgayand00mill|last=Miller|first=Neil|publisher=Vintage Books|year=1995|isbn=978-0-09-957691-4|location=New York}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਐਲਜੀਬੀਟੀ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਰਕੁੰਨ]] auzmrgucal2jimoyq1dpos6fznjweax 0 120566 841720 835584 2026-06-29T21:11:22Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260629)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 841720 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Varjayogini.jpg|right|thumb| ਡਾਕਿਨੀ ਵਜ੍ਰਯੋਗਿਨੀ ਦੀ ਤਿੱਬਤੀ ਬੋਰਡ ਨਕਾਸ਼ੀ]] '''ਡਾਕਿਨੀ''' (Sanskrit: डाकिनी; ਤਿੱਬਤੀ: {{Lang-mn|хандарма}} ; Chinese: 空行母) ਵਜ੍ਰਯਾਨਾ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਨਾਰੀ ਆਤਮਾ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਮਨੁੱਖੀ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਕੁਝ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸ਼ਬਦ ਸੰਭਾਵਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਡਰਮਿੰਗ ਦੇ ਰੂਪ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਤਿੱਬਤੀ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ "ਸਕਾਈਗੋਅਰ" ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ''ਖੇਕਰ'' ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਰੂਪ ਕੈਕਰਸਵਰਾ ਤੰਤਰ ਤੋਂ ਹੈ।<ref name="Buswell">{{Cite book|title=Princeton Dictionary of Buddhism|url=https://archive.org/details/isbn_9780691157863|last=Jr.|first=Robert E. Buswell|last2=Ziegler|first2=Donald S. Lopez Jr.; with the assistance of Juhn Ahn, J. Wayne Bass, William Chu, Amanda Goodman, Hyoung Seok Ham, Seong-Uk Kim, Sumi Lee, Patrick Pranke, Andrew Quintman, Gareth Sparham, Maya Stiller, Harumi|date=2013|publisher=Princeton University Press|isbn=9780691157863|location=Princeton, NJ}}</ref> ਡਾਕਿਨੀਆਂ ਅਕਸਰ ਯੈਬ-ਯਮ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹਮਸਫ਼ਰ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। [[ਤਸਵੀਰ:Labit_-_Dâkinî_-_Minor_Goddess_-_Tibet_19th_century.jpg|thumb|ਨੱਚਦੀ ਡਾਕਿਨੀ, ਤਿੱਬਤ, ਸੀ. 19ਵੀਂ ਸਦੀ]] == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * ਦੂਤ * [[ਅਪਸਰਾ]] * ਦਯਾਨ * ਹੌਰੀ * ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਲੇਖਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ * ਪੈਰੀ * ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖ ਬੁੱਧ * [[ਤਿਬਤੀ ਬੁੱਧ ਧਰਮ|ਤਿੱਬਤੀ ਬੁੱਧ ਧਰਮ]] == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ|colwidth=30em}} == ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ == * {{Cite book|title=Traveller in Space: In Search of the Female Identity in Tibetan Buddhism|url=https://archive.org/details/travellerinspace0000camp|last=Campbell|first=June|publisher=George Braziller|year=1996|isbn=978-0-8076-1406-8}} * {{Cite book|title=Vajrayogini: Her Visualizations, Rituals, and Forms|last=English|first=Elizabeth|publisher=Wisdom Publications|year=2002|isbn=978-0-86171-329-5}} * {{Cite book|title=Dakini Power: Twelve Extraordinary Women Shaping the Transmission of Tibetan Buddhism in the West|url=https://archive.org/details/dakinipowertwelv0000haas|last=Haas|first=Michaela|publisher=Snow Lion|year=2013|isbn=978-1559394079}} * {{Cite book|title=Magic Dance: The Display of the Self Nature of the Five Wisdom Dakinis|url=https://archive.org/details/magicdancedispla0000thin|last=Norbu|first=Thinley|publisher=Jewel Publishing House|year=1981|isbn=978-0-9607000-0-4|edition=2nd}} * {{Cite book|title=Dakini Teachings|last=[[Padmasambhava]]|last2=Kunsang, Erik Pema (tr.)|publisher=Rangjung Yeshe Publications|year=1999|isbn=978-962-7341-36-9|edition=2nd}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [http://www.dakinipower.com/ ਡਕੀਨੀ ਪਾਵਰ: ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਤਿੱਬਤੀ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਦੇ ਸੰਚਾਰ ਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਅਸਾਧਾਰਣ ਰਤਾਂ] * [http://www.dakini.demon.co.uk/ ਡਕਿਨੀ ਅਤੇ Femaleਰਤ ਆਤਮਾ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061219011006/http://www.dakini.demon.co.uk/ |date=2006-12-19 }} * [http://www.khandro.net/dakini_khandro.htm Khandro.net ਤੇ ''Dakini''] * [http://www.buddhanature.com/buddha/blackdakini.html ਕਾਲੀ ਦਾਕੀਨੀ &nbsp; - ਰੋਗ ਦਾ ਗੂੜ੍ਹਾ ਚਿਹਰਾ] * [http://www.keithdowman.net/art/nyingmaicons/ni75.htm 75.] [http://www.keithdowman.net/art/nyingmaicons/ni75.htm ਸੇਂਜ ਡੋਂਗਮਾ, ਸ਼ੇਰ-ਸਿਰ ਵਾਲੀ ਡਕੀਨੀ] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:Articles containing Japanese language text]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੂ ਤਾਂਤਰਿਕ ਦੇਵੀਆਂ]] lmr0bonzknioo2dbeu52mha7fm98rfj 0 120915 841634 832551 2026-06-29T14:45:02Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 841634 wikitext text/x-wiki {{ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬਾ ਸੰਗੀਤ ਕਲਾਕਾਰ|Name=ਲਹਿੰਬਰ ਹੁਸੈਨਪੁਰੀ|Background=ਸੋਲੋ ਗਾਇਕ|image=|birth_date={{Birth date and age|1977|07|17|df=yes}}|Origin=|Genre=[[ਭੰਗੜਾ]], [[ਪੰਜਾਬੀ]] [[ਹਿੱਪ ਹੋਪ]]|Years_active=2001 - ਮੌਜੂਦ|Label=ਐਨ ਵੀ ਐਂਟਰਟੇਨਮੈਂਟ (2002-2005) <br />ਸੀਰੀਅਸ ਰਿਕਾਰਡਸ (2005-2014) <br />ਐੱਲ ਐੱਚ ਰਿਕਾਰਡਸ (2014-ਹੁਣ)}} '''ਲਹਿੰਬਰ ਹੁਸੈਨਪੁਰੀ''' (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ: '''Lehmber Hussainpuri)'''; ਜਨਮ 17 ਜੁਲਾਈ 1977, ਇੱਕ [[ਭੰਗੜਾ (ਨਾਚ)|ਭੰਗੜਾ]] ਗਾਇਕ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=http://www.indiaglitz.com/channels/hindi/article/36829.html|title=WEST END STAR, BOLLYWOOD VJ & Top Performances announced - Bollywood Movie News|date=February 26, 2008|work=IndiaGlitz|access-date=4 July 2011|archive-date=24 ਅਕਤੂਬਰ 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121024012825/http://www.indiaglitz.com/channels/hindi/article/36829.html|url-status=dead}}</ref> == ਜਿੰਦਗੀ == ਲਹਿੰਬਰ ਹੁਸੈਨਪੁਰੀ ਦਾ ਜਨਮ 17 ਜੁਲਾਈ 1977 ਨੂੰ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਊਨਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਠਥਲ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਹੁਣ ਦਿਓਲ ਨਗਰ [[ਜਲੰਧਰ]] ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।<ref>http://www.veethi.com/india-people/lehmber_hussainpuri-profile-4866-24.htm</ref> == ਕਰੀਅਰ == 2008 ਤੋਂ 2010 ਤੱਕ, ਅਜਿਹੇ ਗੀਤ ''"ਮੇਰਾ ਮਾਹੀ ਤੂੰ ਪੱਟਿਆ",'' ਡੀ ਜੇ ਐਚ ਦੇ ਰੀਲੋਡ''<nowiki/>''', ਅਤੇ ''ਦਿਲਲਗੀ'' ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਗਰੁੱਪ ਢੋਲ 'ਤੇ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਦੇ ''ਅਬਸੋਲੂਟ ਭੰਗੜਾ 4,'' ਬੀਟ ਚਾਰਟ ਦੀ ਚੋਟੀ ਤੇ ਰਿਹਾ।<ref>{{Cite web |url=http://www.desihits.com/news/view/album-review-absolut-bhangra-vol-4-the-double-shot-by-dbi-20100326 |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2019-10-15 |archive-date=2020-08-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200811181259/http://www.desihits.com/news/view/album-review-absolut-bhangra-vol-4-the-double-shot-by-dbi-20100326 |url-status=dead }}</ref> 28 ਅਪ੍ਰੈਲ, 2010 ਨੂੰ, ਇਹ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਮੂਵੀਬਾਕਸ ਰਿਕਾਰਡਾਂ ਨੇ ਸੀਰੀਅਸ ਰਿਕਾਰਡ ਖਰੀਦ ਲਏ ਹਨ।<ref>http://simplybhangra.com/news/bhangra-news/3181-moviebox-aquires-serious-records-a-release-of-jukebox-ep-by-jeeti</ref> ਜੁਲਾਈ 2010 ਮੂਵੀਬੌਕਸ ਦੁਆਰਾ ਦੇਰੀ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਨਵੀਂ ਰੀਲੀਜ਼ ਮਿਤੀ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਐਲਾਨ ਦੇ ਲੰਘ ਗਿਆ। ਹੁਸੈਨਪੁਰੀ ਨੇ ਲੋਕ ਚਰਚਾ ਤੋਂ ਲੰਬੇ ਬਰੇਕ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਇੰਟਰਵਿਊ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ। ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ, "ਮੇਰੀ ਇਕੱਲੇ ਐਲਬਮ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਇਸ ਸਾਲ ਇਕ ਭਗਤੀ ਐਲਬਮ ਵੀ ਆ ਰਹੀ ਹੈ।" ਉਸਨੇ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਸਦੇ ਅਗਲੇ ਇਕੱਲੇ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਲਈ ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਕਵਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਗਾਣੇ ਗਾ ਰਹੇ ਹਨ ਜੋ ਇੱਕ ਸਮਾਜਿਕ ਉਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਸਦੀ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਤੇਜ਼ ਧੜਕਣ ਵਾਲੀਆਂ ਧੁਨਾਂ ਲਈ ਬਿਲਕੁਲ ਵੱਖਰਾ ਪਹੁੰਚ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਵੱਲ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ, "[[ਅਕਸ਼ੈ ਕੁਮਾਰ]] ਨੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਜ਼ਾਹਰ ਕੀਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਜਲਦੀ ਹੀ ਇਕ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਨਾਲ ਇਕੱਠੇ ਹੋਵਾਂਗੇ।"<ref>{{Cite web|url=http://www.unp.me/f100/lehmber-hussainpuri-to-sing-for-akshay-kumar-73062/|title=Lehmber Hussainpuri to sing for Akshay Kumar|date=2010-03-19|access-date=2019-10-15|archive-date=2016-05-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20160509184545/http://www.unp.me/f100/lehmber-hussainpuri-to-sing-for-akshay-kumar-73062/|url-status=dead}}</ref> ਹੁਸੈਨਪੁਰੀ, ਹਿੰਦੀ ਫਿਲਮ ''ਮੌਸਮ'' ਦੀ ਧੁਨ 'ਤੇ [[ਹਾਰਡ ਕੌਰ|ਹਾਰਡ ਕੌਰ ਦੇ]] ਨਾਲ ਗਾਏ ਗਾਣੇ' 'ਮੱਲੋ ਮੱਲੀ' 'ਤੇ ਵੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤਾ। <ref>{{Cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/movies/musicreview/14193/index.html|title=Latest Bollywood Songs &#124; New Hindi Movie Songs &#124; Indian Hindi Songs}}</ref> ਮਈ, 2011 ਵਿੱਚ, ਅਨੁਮਾਨਤ ਬਰੇਕ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਹੁਸੈਨਪੁਰੀ ਯੂਕੇ ਵਾਪਸ ਸੱਚੀਂ "ਲੇਬਰ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ" ਵਿੱਚ ਵਾਪਿਸ ਆਇਆ - ਇਕ ਵੱਡੀ ਡਾਂਸ-ਫਲੋਰ ਹਿੱਟ ਜਾਰੀ ਕਰਕੇ। ਹਿੱਟ "ਮੱਥਾ ਟੇਕੀਆ" ਸਮੈਸ਼ ਬਪਸ ਸੱਗੂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਐਲਬਮ ''ਪਰਿਭਾਸ਼ਤ'' ਤੇ ਨਾਲ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਹਿੱਟ ਹੋ ਗਿਆ।<ref>{{Cite web|url=http://simplybhangra.com/videos/bhangra-videos/videos-from-2011/4661-bups-saggu-ft-lehmber-hussainpuri-matha-tekhiya-full-video|title=Bups Saggu ft. Lehmber Hussainpuri - Matha Tekhiya (Full Video)|access-date=2019-10-15|archive-date=2019-10-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20191015135533/https://www.simplybhangra.com/videos/bhangra-videos/videos-from-2011/4661-bups-saggu-ft-lehmber-hussainpuri-matha-tekhiya-full-video|dead-url=yes}}</ref> 21 ਅਕਤੂਬਰ 2011 ਨੂੰ, ਆਪਣੀ ਆਖਰੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ "ਚਲਾਕੀਆਂ" ਤੋਂ 5 ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਵਕਫੇ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਹੁਸੈਨਪੁਰੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਨਵੀਂ ਐਲਬਮ "''ਫੋਕ ਅਟੈਕ 2"'' ਨੂੰ ਸੀਰੀਅਸ ਰਿਕਾਰਡ 'ਤੇ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਵਿਚ ਹੁਸੈਨਪੁਰੀ ਦੇ ਨਿਯਮਤ ਸਹਿਯੋਗੀ ਜੀਤੀ ਅਤੇ ਕਾਮ ਫ੍ਰੈਨਟਿਕ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਭਿੰਦਾ ਔਜਲਾ, ਸੁੱਖੀ ਚੰਦ, ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਬਾਈ ਨੇਚਰ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।<ref>{{Cite web |url=http://chakdey.com/index.php?option=com_content&task=view&id=2313&Itemid=2 |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2019-10-15 |archive-date=2011-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111018231229/http://chakdey.com/index.php?option=com_content&task=view&id=2313&Itemid=2 |dead-url=yes }}</ref> ਐਲਬਮ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸਿੰਗਲ, “ਜੱਟ ਪਾਗਲ ਕਰਤੇ” (ਜੀਤੀ ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ) 14 ਅਕਤੂਬਰ 2011 ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ “ਪੁਲੀ ਫਿਰਦੀ” (ਕਾਮ ਫ੍ਰਾਂਟਿਕ ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਗਈ) 4 ਨਵੰਬਰ 2011 ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇੱਕ ਇੰਟਰਵਿਊ ਵਿੱਚ, ਹੁਸੈਨਪੁਰੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਬਜ਼ਾਰ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਨਿਰਮਾਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਨਾਲ ਕੁੱਲ 6 ਗਾਣੇ, ਹੋਰ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਨਿਰਮਾਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਕੁਝ ਗਾਣੇ, ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਫਿਲਮ ਇੰਡਸਟਰੀ ਲਈ 21 ਕੁੱਲ ਗਾਣੇ ਕੀਤੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web|url=http://www.jagbani.com/news/jagbani_178828/|archive-url=https://archive.today/20130411051247/http://www.jagbani.com/news/jagbani_178828/|archive-date=2013-04-11}}</ref> ਬੀਬੀਸੀ ਏਸ਼ੀਅਨ ਨੈਟਵਰਕ ਦੇ ਭੰਗੜਾ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਦੇ ਸੀਜ਼ਨ (ਅਪ੍ਰੈਲ 2014) ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ, ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਭੰਗੜਾ ਗੀਤ ਗਾਉਣ ਲਈ, ਹੁਸੈਨਪੁਰੀ ਦੇ ਕਲਾਸਿਕ "ਦੱਸ ਜਾ" ਨੂੰ ''ਤੀਜਾ ਸਰਬੋਤਮ ਯੂਕੇ ਭੰਗੜਾ ਸੌਂਗ'' ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ। ਮਾਹਰਾਂ ਦੇ ਇਕ ਪੈਨਲ ਨੇ 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਤੋਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭੰਗੜੇ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਦੇ ਚਾਰ ਦਹਾਕਿਆਂ ਦਾ ਜਸ਼ਨ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹੋਏ 50 ਗੀਤਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਰਟਲਿਸਟ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web|url=http://www.bbc.co.uk/programmes/b042qdz8|title=BBC Asian Network - Bhangra Britain Season, 05/05/2014}}</ref> ਗਰਮੀ ਦੇ 2014 ਦੇ ਚਾਰਟ-ਟੌਪਰ ਦੇ ਬਾਅਦ, "ਮੇਕ ਇਟ ਕਲੈਪ" ਜਗਸ ਕਲਿਮੈਕਸ ਨਾਲ, ਹੁਸੈਨਪੁਰੀ ਨੇ ਯੂਕੇ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਭੰਗੜਾ ਟਰੈਕ, "ਦੱਸ ਜਾ" ਦੀ ਫਾਲੋ-ਅਪ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ। "ਦੱਸ ਜਾ 2", ਡੀਜੇ ਸੰਜ ਦੀ ਐਲਬਮ ''ਹਾਇਪ'' ਉੱਤੇ ਅਸਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਹੋਣ ਤੋਂ 12 ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਇੱਕ ਵਾਰ ਫੇਰ ਲਹਿੰਬਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਪਰ ਇਸ ਵਾਰ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਰੋਡ ਸ਼ੋਅ ਡੀਜੇ, ਡੀ.ਐਨ.ਏ ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |url=http://www.chakdey.com/the-highly-anticipated-trailer-to-das-ja-2-by-dna-feat-lehmber/ |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2019-10-15 |archive-date=2019-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191015135901/http://www.chakdey.com/the-highly-anticipated-trailer-to-das-ja-2-by-dna-feat-lehmber/ |dead-url=yes }}</ref> == ਡਿਸਕੋਗ੍ਰਾਫੀ == === ਅਧਿਕਾਰਤ ਐਲਬਮ === {| class="wikitable" ! ਸਾਲ ! ਨਾਮ ! ਰਿਕਾਰਡ ਲੇਬਲ ! ਨਿਰਮਾਤਾ |- | 2005 |ਫੋਕ ਅਟੈਕ | ਬੇਸਲਾਈਨ ਰਿਕਾਰਡ | [[ਡਾਕਟਰ ਜਿਊਸ|ਡਾ ਜ਼ੂਅਸ]] |- | 2006 | ਚਲਾਕੀਆਂ | ਸੀਰੀਅਸ ਰਿਕਾਰਡਸ | [[ਅਮਨ ਹੇਅਰ]], ਜੀਤੀ ਅਤੇ ਕਾਮ ਫ੍ਰੈਨਟਿਕ |- | 2011 | ਫੋਕ ਅਟੈਕ 2 | ਸੀਰੀਅਸ ਰਿਕਾਰਡਸ | ਜੀਤੀ, ਕਾਮ ਫ੍ਰੈਨਟਿਕ, ਪੀ ਬੀ ਐਨ, ਭਿੰਦਾ ਔਜਲਾ, ਅਤੇ ਸੁੱਖੀ ਚੰਦ |- |} == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1977]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] 3k1k1l60d4gh6o9r18ocnmk46o94owo 0 121232 841670 726321 2026-06-29T19:56:30Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260629)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 841670 wikitext text/x-wiki '''ਪੋਮੇਰਨੀਅਨ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]] ਵਿੱਚ: '''Pomeranian;''' ਅਕਸਰ '''ਪੋਮ''' ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਸਪਿਟਜ਼ ਕਿਸਮ ਦੇ ਕੁੱਤੇ ਦੀ ਇੱਕ ਨਸਲ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਨਾਮ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਪੋਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਪੋਮਰੇਨੀਆ ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਜਰਮਨੀ ਲਈ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਛੋਟੇ ਖਿਡੌਣੇ ਦੇ ਕਾਰਨ ਖਿਡੌਣਿਆਂ ਦੀ ਕੁੱਤੇ ਦੀ ਨਸਲ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ, ਪੋਮੇਰੇਨੀਅਨ ਵੱਡੇ ਸਪਿਟਜ਼-ਕਿਸਮ ਦੇ ਕੁੱਤਿਆਂ ਤੋਂ ਉੱਭਰਿਆ ਹੈ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਰਮਨ ਸਪਿਟਜ਼। ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਸਾਈਨੋਲੋਜੀਕ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨੇਲ ਦੁਆਰਾ ਜਰਮਨ ਸਪਿਟਜ਼ ਨਸਲ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਨ ਲਈ ਇਹ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਹ '''ਜ਼ਵੇਰਗਸਪਿਟਜ਼''' ("ਡਵਾਰਫ-ਸਪਿਟਜ਼") ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਨਸਲ ਨੂੰ 18 ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸ਼ਾਹੀ ਮਾਲਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। [[ਮਲਿਕਾ ਵਿਕਟੋਰੀਆ|ਮਹਾਰਾਣੀ ਵਿਕਟੋਰੀਆ]] ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਛੋਟੇ ਪੋਮੇਰਾਨੀਅਨ ਦੀ ਮਲਕੀਅਤ ਸੀ ਅਤੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ, ਛੋਟੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਸਰਵ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਇਕੱਲੇ ਮਹਾਰਾਣੀ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਦੇ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ, ਨਸਲ ਦਾ ਆਕਾਰ ਅੱਧਾ ਘਟ ਗਿਆ ਸੀ। ਕੁਲ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਪੋਮਰੇਨੀਅਨ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ, ਸਿਹਤਮੰਦ ਕੁੱਤਾ ਹੈ। ਸਿਹਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਆਮ ਮੁੱਦੇ ਆਰਾਮਦਾਇਕ ਪੇਟੇਲਾ ਅਤੇ ਟ੍ਰੈਚਿਅਲ ਕੋਲਾਪਸ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੀ, ਨਸਲ ਦੇ ਐਲੋਪੀਸੀਆ ਐਕਸ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਇੱਕ ਚਮੜੀ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਬੋਲਚੋਲੀ ਤੌਰ 'ਤੇ "ਕਾਲੀ ਚਮੜੀ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇਕ ਜੈਨੇਟਿਕ ਬਿਮਾਰੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਕੁੱਤੇ ਦੀ ਚਮੜੀ ਕਾਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਜਾਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਵਾਲ ਗਵਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref name="blackskin">{{Cite web|url=http://www.pommania.co.uk/blackskindisease.htm|title=BSD (Black Skin Disease) Alopecia X, Coat Funk|date=|website=|publisher=Pommania Pomeranians|access-date=30 November 2009}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 2013 ਤੱਕ, ਰਜਿਸਟਰੀ ਅੰਕੜਿਆਂ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ, ਘੱਟੋ ਘੱਟ 1998 ਤੋਂ, ਨਸਲ ਯੂਐਸ ਵਿੱਚ ਚੋਟੀ ਦੀਆਂ ਪੰਜਾਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਸਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ, ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਕੁੱਤਿਆਂ ਲਈ ਮੌਜੂਦਾ ਫੈਸ਼ਨ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਵਧਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। == ਦਿੱਖ == ਪੋਮੇਰਨੀਅਨ, {{Convert|1.36|-|3.17|kg|lb}} ਦੇ ਛੋਟੇ ਕੁੱਤੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਭਾਰ {{Convert|1.36|-|3.17|kg|lb}} ਅਤੇ ਖੜੇ {{Convert|6|-|7|in|cm}} ਉੱਚੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref name="cunliffe">{{Cite book|url=https://archive.org/details/isbn_9780752565668|title=The Encyclopedia of Dog Breeds|last=Cunliffe|first=Juliette|publisher=Parragon|year=1999|isbn=978-0-7525-8018-0|location=|page=[https://archive.org/details/isbn_9780752565668/page/262 262]|pages=|author-link=|coauthors=}}</ref> ਉਹ ਸੰਖੇਪ ਪਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੁੱਤੇ ਹਨ ਜੋ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪੱਕੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਭਰਪੂਰ ਟੈਕਸਚਰ ਕੋਟ ਦੇ ਨਾਲ ਪੂਛ ਵਾਲੇ ਉੱਚੇ ਅਤੇ ਫਲੈਟ ਸੈੱਟ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref name="dogs101">{{Cite book|url=https://archive.org/details/dogs101adorableb0000mcke|title=Dogs: 101 Adorable Breeds|last=Hale|first=Rachael|publisher=Andrews McMeel|year=2008|isbn=978-0-7407-7342-6|location=|page=197|pages=|author-link=|coauthors=}}</ref> [[ਫਰ|ਚੋਟੀ ਦਾ ਕੋਟ]] ਗਰਦਨ 'ਤੇ ਫਰ ਦਾ ਰੱਫੜ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਲਈ ਪੋਮਜ਼ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਖੰਭਿਆਂ ਦੇ ਵਾਲ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref name="prem">{{Cite web|url=http://premierpoms.com/history.html|title=Pomeranian History|date=|website=|publisher=Premier Pomeranians|access-date=4 December 2009|archive-date=15 ਜੁਲਾਈ 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110715113622/http://premierpoms.com/history.html|url-status=dead}}</ref> <gallery widths="200" heights="200"> ਤਸਵੀਰ:Pomeranian Thank You.jpg|ਕਰੀਮ ਰੰਗ ਦੇ ਪੋਮੇਰਾਨਿਅਨ ਤਸਵੀਰ:Pomeranian orange sable 600.jpg|ਸੰਤਰੇ ਰੰਗ ਦੇ ਸੇਬਲ ਪੋਮੇਰੇਨੀਅਨ ਤਸਵੀਰ:Tri-colored-pom-fuzzybutt.jpg|ਤਿੰਨ ਰੰਗ ਵਾਲਾ ਪੋਮੇਰਾਨਿਅਨ ਤਸਵੀਰ:White Pomeranian 2 and half years Old.jpg|ਇੱਕ ਢਾਈ ਸਾਲ ਪੁਰਾਣਾ ਚਿੱਟਾ ਪੋਮੇਰਾਨਿਅਨ </gallery> == ਵਿਵਹਾਰ == ਪੋਮਰੇਨੀਅਨ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦੋਸਤਾਨਾ, ਰੋਚਕ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਦੂਜੇ ਕੁੱਤਿਆਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਹਮਲਾਵਰ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।<ref name="animalplanet">{{Cite web|url=http://animal.discovery.com/breed-selector/dog-breeds/toy/pomeranian.html|title=Pomeranian Guide|date=|website=|publisher=animal.discovery.com|access-date=25 August 2013}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.petwave.com/Dogs/Breeds/Pomeranian/Personality.aspx|title=Pomeranian - Temperament & Personality|date=|publisher=petwave.com|access-date=30 November 2014}}</ref> ਪੋਮੇਰੇਨੀਅਨ ਆਪਣੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸੁਚੇਤ ਅਤੇ ਸੁਚੇਤ ਹਨ, ਅਤੇ ਨਵੀਂ ਉਤੇਜਨਾ ਤੇ ਭੌਂਕਣਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਭੌਂਕਣ ਦੀ ਆਦਤ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਖੇਤਰ ਦੇ ਕੁਝ ਹੱਦ ਤਕ ਬਚਾਅ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਬਾਹਰ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਸੁਣਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਭੌਂਕ ਸਕਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite news|url=https://news.google.com/newspapers?nid=1301&dat=19741125&id=TNUiAAAAIBAJ&sjid=CuUDAAAAIBAJ&pg=1089,8333446|title=A Pup For Christmas|date=25 November 1974|work=The Sydney Morning Herald|access-date=29 January 2014}}</ref> ਪੋਮੈਰੇਨੀਅਨ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਸਿਖਲਾਈ ਦਾ ਵਧੀਆ ਹੁੰਗਾਰਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਾਲਕਾਂ ਤੋਂ ਸਿੱਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਫਲ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਬਾਹਰ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣਨ ਦਾ ਅਨੰਦ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ, ਜਾਣ-ਬੁੱਝ ਕੇ ਅਤੇ ਅੜੀਅਲ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਨਾ ਹੋਵੇ।<ref name="dogster">{{Cite web|url=http://www.dogster.com/breeds/pomeranian|title=Pomeranian Dogs|date=|website=|publisher=Dogster.com|access-date=26 November 2012}}</ref> ਪੋਮੇਰਨੀ ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਇਕੱਲੇ ਸਮਾਂ ਬਿਤਾਉਣ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਦੇਣ ਲਈ ਖਿਡੌਣਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਇਕ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸਾਧਨ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == {{Portal|Animals|Dogs|Germany|Poland}} * ਕੋਮ੍ਪਨੀਅਨ ਕੁੱਤਾ * ਬੂ (ਕੁੱਤਾ) * ਲੈਪ ਕੁੱਤਾ * ਮਿਸਾਈਲ (ਭੂਤ ਟਰਿਕ) * ਥੈਰੇਪੀ ਕੁੱਤਾ * ਬਰਲੀ ਬੇਅਰ (ਕੁੱਤਾ) == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} 8i4mcd4ilio9f64026eh7nq72wjbzty 0 121968 841677 835603 2026-06-29T20:10:17Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260629)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 841677 wikitext text/x-wiki '''ਗਲੋਰੀਆ ਮੇ ਜੋਸੇਫਾਈਨ ਸਵੈਨਸਨ''' (27 ਮਾਰਚ 1899 - 4 ਅਪ੍ਰੈਲ 1983) ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਅਤੇ ਨਿਰਮਾਤਾ ਸੀ। ਚੁੱਪ ਯੁੱਗ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਾਲੀਵੁੱਡ ਸਟਾਰ, ਉਸਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ 1950 ਦੀ ਫਿਲਮ ''ਸਨਸੈੱਟ ਬੁਲੇਵਰਡ'' ਵਿੱਚ, ਨੌਰਮਾ ਡੇਸਮੰਡ,ਦੇ ਉਸਦੇ ਰੋਲ ਸਦਕਾ ਉਸ ਨੂੰ [[ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ|ਅਕੈਡਮੀ ਅਵਾਰਡ]] ਨਾਮਜ਼ਦਗੀ ਅਤੇ [[ਗੋਲਡਨ ਗਲੋਬ ਇਨਾਮ|ਗੋਲਡਨ ਗਲੋਬ ਅਵਾਰਡ]] ਦੀ ਜਿੱਤ [[ਗੋਲਡਨ ਗਲੋਬ ਇਨਾਮ|ਪ੍ਰਾਪਤ]] ਕੀਤੀ। ਸਵੈਨਸਨ ਚੁੱਪ ਫਿਲਮਾਂ ਦੇ ਯੁੱਗ ਵਿਚ, ਖ਼ਾਸਕਰ ਸੀਸਲ ਬੀ ਡੀਮਿਲ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਫੈਸ਼ਨ ਆਈਕਨ ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵੀ ਇੱਕ ਸਿਤਾਰਾ ਸੀ। 1920 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੌਰਾਨ, ਸਵੈਨਸਨ ਹਾਲੀਵੁੱਡ ਦੇ ਚੋਟੀ ਦੇ ਬਾਕਸ ਆਫਿਸ ਦੇ ਡਰਾਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ।<ref>Peter B. Flint, "Gloria Swanson Dies; 20s Film Idol, [[New York Times]], Apr. 5, 1983, at D00027</ref> ਸਵੈਨਸਨ ਨੇ ਦਰਜਨਾਂ ਖਾਮੋਸ਼ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੈ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਰਬੋਤਮ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਲਈ ਪਹਿਲੇ ਅਕੈਡਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਦਾ ਵੀ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ''ਸੁੰਨੀਆ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤ'' (1927) ਅਤੇ ''ਸੇਡੀ ਥਾਮਸਨ'' ''(1928)'' ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। == ਅਰੰਭਕ ਜੀਵਨ == ਗਲੋਰੀਆ ਮੇ ਜੋਸੇਫਿਨ ਸਵੈਨਸਨ<ref name="biodata">{{Cite book|title=Leading Ladies: The 50 Most Unforgettable Actresses of the Studio Era|url=https://archive.org/details/leadingladies50m0000sarv|last=Cornell Sarvady|first=Andrea|last2=Miller, Frank|last3=Haskell, Molly|last4=Osborne, Robert|publisher=Chronicle Books|year=2006|isbn=0-8118-5248-2|page=[https://archive.org/details/leadingladies50m0000sarv/page/185 185]}}</ref> ਦਾ ਜਨਮ 1899 ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਕਾਗੋ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਐਡੀਲੇਡ ਅਤੇ ਜੋਸੇਫ ਜੋਸਫ ਥੀਓਡੋਰ ਸਵੈਨਸਨ ਦਾ ਇਕਲੌਤਾ ਬਾਲ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਹਾਥੋਰਨ ਸਕਾਲਸਟਿਕ ਅਕੈਡਮੀ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲਾ ਲਿਆ। ਉਸ ਦਾ ਪਿਤਾ ਕੱਟੜ ਲੂਥਰਨ ਸਵੀਡਿਸ਼ ਅਮਰੀਕੀ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਜਰਮਨ, ਫ੍ਰੈਂਚ ਅਤੇ ਪੋਲਿਸ਼ ਵੰਸ਼ ਦੀ।<ref name="ref2">{{Cite book|title=The Films of Gloria Swanson|url=https://archive.org/details/filmsofgloriaswa0000quir|last=Quirk|first=Lawrence J.|publisher=Citadel Press|year=1984|isbn=0-8065-0874-4|page=[https://archive.org/details/filmsofgloriaswa0000quir/page/256 256]}}</ref><ref name="ref1">{{Cite book|url=https://archive.org/details/peasantmaidscity0000unse|title=Peasant Maids, City Women|last=Harzig|first=Christiane|publisher=Cornell University Press|year=1996|isbn=0-8014-8395-6|page=283}}</ref> ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਯੂਐਸ ਆਰਮੀ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਪਰਿਵਾਰ ਅਕਸਰ ਚਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਅਤੇ ਸਵੈਨਸਨ ਨੇ ਬਚਪਨ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਸਮਾਂ [[ਪੁਇਰਤੋ ਰੀਕੋ|ਪੋਰਟੋ ਰੀਕੋ]] ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਇਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਸਪੈਨਿਸ਼ ਸਿੱਖੀ। ਉਸਨੇ ਕੀ ਵੈਸਟ, ਫਲੋਰੀਡਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਮਾਂ ਬਿਤਾਇਆ। ਸ਼ੋਅ ਕਾਰੋਬਾਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣਾ ਉਸਦਾ ਇਰਾਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪਰ 15 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਇੱਕ ਮਾਸੀ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਿਕਾਗੋ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਐੱਸਨੇ ਸਟੂਡੀਓ ਵਿਖਾਉਣ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਫਿਲਮ ਕੰਪਨੀ ਵਿੱਚ ਲੈ ਗਈ ਅਤੇ ਸਵੈਨਸਨ ਨੂੰ ਵਾਧੂ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਤੇ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ।<ref name="ref3">{{Cite book|title=Swanson on Swanson|url=https://archive.org/details/swansononswanson00swan|last=Swanson|first=Gloria|publisher=Random House|year=1981|isbn=0-394-50662-6|location=Chapter 2}}</ref> [[ਚਾਰਲੀ ਚੈਪਲਿਨ]] ਵਰਗੇ ਹੋਰਾਂ ਨਾਲ ਵਾਧੂ ਵਜੋਂ ਕੁਝ ਮਹੀਨੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਅਤੇ 13.50 ਡਾਲਰ ਹਫਤੇ ਦੇ ਕਮਾਉਣ ਦੇ ਬਾਅਦ ਸਵੈਨਸਨ ਨੇ ਸਟੂਡੀਓ 'ਤੇ ਪੂਰੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਸਕੂਲ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦੀ ਜਲਦੀ ਹੀ ਅਣਬਣ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਉਹ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਚਲੀਆਂ ਗਈਆਂ।<ref name="ref4">{{Cite book|title=Joseph P. Kennedy Presents|url=https://archive.org/details/josephpkennedypr0000beau|last=Beauchamp|first=Cari|publisher=Knopf|year=2009|location=New York|page=[https://archive.org/details/josephpkennedypr0000beau/page/108 108]}}</ref> == ਕੈਰੀਅਰ == === ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਾਲ === [[ਤਸਵੀਰ:Gloria_Swanson_in_Teddy_at_the_Throttle.jpg|left|thumb| ਗਲੋਰੀਆ ਸਵੈਨਸਨ ''ਟੇਡੀ ਐਟ ਦ ਥ੍ਰੌਟਲ'' ਵਿੱਚ (1917).]] [[ਤਸਵੀਰ:Swanson-Change_Husband.jpg|alt=|thumb|268x268px| ਗਲੋਰੀਆ ਸਵੈਨਸਨ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ ਸਟਿੱਲ ਫਿਲਮ, ''ਡਾਂਟ ਚੇਂਜ ਯੂਅਰ ਹਸਬੈਂਡ''(1919) ਵਿੱਚ.]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਫ਼ਿਲਮੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਅਮਰੀਕੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1983]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1899]] iqoaepmhizpah0netbn9hrux8nauxqe 0 122268 841696 725449 2026-06-29T20:42:29Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260629)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 841696 wikitext text/x-wiki '''ਆਂਦਰੇਈ ਦਿਮਿਤਰੀਏਵਿਚ ਸਖਾਰੋਵ''' ({{Lang-ru|Андре́й Дми́триевич Са́харов}} ; 21 ਮਈ 1921 {{spaced ndash}} 14 ਦਸੰਬਰ 1989) ਇੱਕ ਰੂਸੀ [[ਨਿਊਕਲੀਅਰ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ|ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ]], ਵਿਦਰੋਹੀ, ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦੀ, ਅਮਨ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ਸ਼ੀਲ ਕਾਰਕੁਨ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=http://www.voanews.com/content/anniversary-of-andrei-sakharov-human-rights-prize/1830297.html|title=Sakharov Human Rights Prize 25th anniversary marked in US|date=15 January 2014|publisher=[[Voice of America]]}}</ref> ਉਹ [[ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ]] ਦੇ ਆਰਡੀਐਸ-37 ਦੇ ਡਿਜ਼ਾਈਨਰ ਵਜੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਥਰਮੋਨਿਊਕਲੀਅਰ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੇ ਸੋਵੀਅਤ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਇੱਕ ਕੋਡਨਾਮ ਸੀ। ਸਖਾਰੋਵ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਵਿੱਚ ਸਿਵਲ ਅਜ਼ਾਦੀ ਅਤੇ ਨਾਗਰਿਕ ਸੁਧਾਰਾਂ ਦਾ ਵਕੀਲ ਬਣ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਰਾਜ ਦੇ ਅਤਿਆਚਾਰ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ; ਇਹਨਾਂ ਯਤਨਾਂ ਸਦਕਾ ਉਸਨੂੰ 1975 ਵਿੱਚ [[ਨੋਬਲ ਸ਼ਾਂਤੀ ਇਨਾਮ|ਨੋਬਲ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਮਿਲਿਆ]]। ਸਖਾਰੋਵ ਇਨਾਮ, ਜੋ ਕਿ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਅਜ਼ਾਦੀ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਲਈ [[ਯੂਰਪੀ ਸੰਸਦ|ਯੂਰਪੀਅਨ ਸੰਸਦ]] ਦੁਆਰਾ ਹਰ ਸਾਲ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਨਾਮਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name="aip.org">{{Cite web|url=http://www.aip.org/history/sakharov/|title=Andrei Sakharov: Soviet Physics, Nuclear Weapons and Human Rights|access-date=2019-11-11|archive-date=2015-12-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20151229021107/https://www.aip.org/history/sakharov/|dead-url=yes}}</ref> == ਜੀਵਨੀ == ਸਖਾਰੋਵ ਦਾ ਜਨਮ 21 ਮਈ, 1921 ਨੂੰ [[ਮਾਸਕੋ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਪਿਤਾ ਦਿਮਿਤਰੀ ਇਵਾਨੋਵਿਚ ਸਖਾਰੋਵ ਸੀ, ਇੱਕ ਨਿਜੀ ਸਕੂਲ ਦੇ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਅਧਿਆਪਕ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸ਼ੌਕੀਆ ਪਿਆਨੋਵਾਦਕ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1975/sakharov-autobio.html|title=Andrei Sakharov – Biographical}}</ref> ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਦੂਜੀ ਮਾਸਕੋ ਸਟੇਟ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਇਆ।<ref>Sidney David Drell, Sergeǐ Petrovich Kapitsa, ''Sakharov Remembered: a tribute by friends and colleagues'' (1991), p. 4</ref> ਆਂਦਰੇਈ ਦੇ ਦਾਦਾ ਇਵਾਨ [[ਰੂਸੀ ਸਲਤਨਤ|ਰੂਸ ਦੇ ਸਾਮਰਾਜ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਵਕੀਲ [[ਰੂਸੀ ਸਲਤਨਤ|ਸਨ]] ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਮਾਜਿਕ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਤਾਵਾਦੀ ਸਿਧਾਂਤਾਂ (ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਵੀ ਸੀ) ਦਾ ਆਦਰ ਕੀਤਾ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਪੋਤੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਸਖਾਰੋਵ ਦੀ ਮਾਂ ਯੇਕੇਤੀਰਿਨਾ ਅਲੇਕਸੇਯੇਵਨਾ ਸਾਖਾਰੋਵਾ, ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਫੌਜੀ ਕਮਾਂਡਰ ਅਲੈਕਸੀ ਸੇਮੇਨੋਵਿਚ ਸੋਫੀਆਨੋ (ਜੋ ਯੂਨਾਨ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਵਿਚੋਂ ਸੀ) ਦੀ ਪੜਪੋਤੀ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=http://www.sakharov-center.ru/sakharov/|last=Bonner|first=Yelena|language=Russian|script-title=ru:Об А.Д. Сахарове|archive-url=https://web.archive.org/web/20101114125731/http://www.sakharov-center.ru/sakharov/|archive-date=November 14, 2010|access-date=November 2, 2009}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.memorial.krsk.ru/Articles/Djuha.htm|language=Russian|script-title=ru:Греки в Красноярском крае (Материалы из книги И.Джухи "Греческая операция НКВД")|archive-url=https://web.archive.org/web/20100408144503/http://www.memorial.krsk.ru/Articles/Djuha.htm|archive-date=April 8, 2010|access-date=November 2, 2009}}</ref> ਸਖਾਰੋਵ ਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਅਤੇ ਨਾਨੀ ਮਾਰੀਆ ਪੇਤਰੋਵਨਾ ਨੇ ਉਸਦੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਨੂੰ ਸਿਰਜਣ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਰੋਲ ਅਦਾ ਕੀਤਾ। ਉਸਦੀ ਮਾਤਾ ਅਤੇ ਦਾਦੀ ਚਰਚ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਧਾਰਮਿਕ ਔਰਤਾਂ ਸਨ; ਉਸ ਦਾ ਪਿਤਾ ਇੱਕ ਅਵਿਸ਼ਵਾਸੀ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਆਂਦਰੇਈ ਤੇਰ੍ਹਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਉਹ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਅਕਤੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਪਰ, [[ਨਾਸਤਿਕਤਾ|ਨਾਸਤਿਕ]] ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ,<ref>{{Cite book|title=The World of Andrei Sakharov: A Russian Physicist's Path to Freedom|url=https://archive.org/details/worldofandreisak0000gore|last=Gennady Gorelik|last2=Antonina W. Bouis|publisher=Oxford University Press|year=2005|isbn=9780195156201|page=[https://archive.org/details/worldofandreisak0000gore/page/356 356]|quote=Apparently Sakharov did not need to delve any deeper into it for a long time, remaining a totally nonmilitant atheist with an open heart.}}</ref> ਉਹ ਇੱਕ "ਮਾਰਗ ਦਰਸ਼ਕ ਸਿਧਾਂਤ" ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਦਾ ਸੀ ਜੋ ਭੌਤਿਕ ਨਿਯਮਾਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|title=Andrei Sakharov: The Conscience of Humanity|url=https://archive.org/details/andreisakharovco0000unse|last=Sidney D. Drell, George P. Shultz|date=2015-10-01|publisher=Hoover Press|isbn=9780817918965|quote=I am unable to imagine the universe and human life without some guiding principle, without a source of spiritual 'warmth' that is nonmaterial and not bound by physical laws.}}</ref> === ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਕੈਰੀਅਰ === ਸਖਾਰੋਵ ਨੇ 1938 ਵਿੱਚ [[ਮਾਸਕੋ ਸਟੇਟ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਵਿੱਚ ਦਾਖਲਾ ਲਿਆ। 1941 ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਦੇਸ਼ ਭਗਤਕ ਯੁੱਧ (ਦੂਸਰੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ) ਦੌਰਾਨ ਵਾਪਸੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਨੇ ਅੱਜ ਦੇ [[ਤੁਰਕਮੇਨਿਸਤਾਨ|ਤੁਰਕਮੇਨਸਤਾਨ]] ਵਿਚ, [[ਅਸ਼ਕਾਬਾਦ|ਅਸ਼ਕਾਬਾਟ]] ਵਿੱਚ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web|url=https://www.msu.ru/en/info/nobel.html|title=Nobel Prize Laureates from MSU|website=Moscow State University|language=en|access-date=2017-10-08}}</ref> ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਉਲਯਾਨੋਵਸਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ। 1943 ਵਿਚ, ਉਸਨੇ ਕਲਾਵਦੀਆ ਅਲੇਕਸੀਏਵਨਾ ਵਿਖੀਰੇਵਾ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋ ਧੀਆਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਬੇਟਾ ਹੋਇਆ। ਕਲਾਵਦੀਆਦੀ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ 1969 ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਉਹ 1945 ਵਿੱਚ ਉਹ ਫਿਯਾਨ (ਸੋਵੀਅਤ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ ਸਾਇੰਸਜ਼ ਦੇ ਫਿਜ਼ੀਕਲ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ) ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਕ ਵਿਭਾਗ ਵਿਖੇ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਲਈ ਮਾਸਕੋ ਵਾਪਸ ਆਇਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ 1947 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ [[ਪੀਐਚ.ਡੀ.|ਪੀ.ਐਚ.ਡੀ.]] ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web|url=http://www.physicsoftheuniverse.com/scientists_sakharov.html|title=Andrei Sakharov - Important Scientists|last=Mastin|first=Luke|date=2009|website=The Physics of the Universe|access-date=2017-10-08}}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1989]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1921]] iir7l7zixo5w9zzsqs11uyz99h6qdyf 0 122432 841672 500733 2026-06-29T19:59:52Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260629)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 841672 wikitext text/x-wiki ਮੈਨਿਨਜਾਈਟਿਸ ਦਿਮਾਗ ਅਤੇ ਮੇਰੂ ਨੂੰ ਢੱਕਣ ਵਾਲੀ ਰਖਿਆਤਮਕ ਝਿੱਲੀਆਂ (ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮੂਹਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੈਨਿਨਜੀਸ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਦੀ ਗੰਭੀਰ ਸੋਜਿਸ਼ ਹੈ।<ref name=":0">{{Cite journal|last=Sáez-Llorens|first=X|last2=McCracken|first2=GH|year=June 2003|title=Bacterial meningitis in children|url=|journal=Lancet|volume=361 (9375)|pages=2139–48|doi=10.1016/S0140-6736(03)13693-8|pmid=12826449|via=}}</ref> ਇਸਦੇ ਸਬਹਤੋਂ ਆਮ ਲੱਛਣ ਬੁਖਾਰ, ਸਿਰਪੀੜ ਅਤੇ ਗਰਦਨ ਦਾ ਅਕੜਾਆ ਹਨ। ਹੋਰ ਲੱਛਣਾਂ ਵਿੱਚ ਉਲਝਣ ਹੋਣ ਜਾਂ ਚੇਤੰਨਤਾ ਦਾ ਬਦਲਨਾ, ਉਲਟੀਆਂ ਅਤੇ ਰੋਸ਼ਨੀ ਜਾਂ ਉੱਚੀ ਅਵਾਜ ਪ੍ਰਤੀ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਨਾ ਰਹਿਣਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਛੋਟੇ ਬੱਚੇ ਅਕਸਰ ਸਿਰਫ ਗੈਰ-ਵਿਸ਼ਿਸ਼ਟ ਲੱਛਣ ਹੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਚਿੜਚਿੜਾਪਨ, ਸੁਸਤੀ ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਘੱਟ ਚੁੰਘਣਾ।<ref name=":1">{{Cite web|url=http://www.cdc.gov/meningitis/bacterial.html|title=Bacterial Meningitis|last=|first=|date=April 1, 2014|website=www.cdc.gov|publisher=CDC|access-date=March 5, 2016}}</ref> ਜੇਕਰ ਧੱਫੜ ਮੌਜੂਦ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਮੈਨਿਨਜਾਈਟਿਸ ਦੇ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਕਾਰਨ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਮਿਸਾਲ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਮੈਨਿਜੋਕੋਕਲ ਬੈਕਟੀਰੀਆ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਮੈਨਿਨਜਾਈਟਿਸ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਧੱਫੜ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।<ref name=":0" /><ref name=":3">{{Cite journal|last=van de Beek|first=D|last2=de Gans|first2=J|last3=Tunkel|first3=AR|last4=Wijdicks|first4=EF|year=January 2006|title=Community-acquired bacterial meningitis in adults|url=|journal=The New England Journal of Medicine|volume=354 (1)|pages=44–53|doi=10.1056/NEJMra052116|pmid=16394301|via=}}</ref> ਸੋਜਿਸ਼ ਕਿਸੇ ਵਾਇਰਸ, ਬੈਕਟੀਰੀਆ ਜਾਂ ਹੋਰ ਸੂਖਮ ਜੀਵ ਦੇ ਸੰਕਰਮਣ ਕਾਰਨ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਇਹ ਕੁਝ ਦਵਾਈਆਂ ਕਾਰਨ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰੰਤੂ ਇਸਦੀ ਘੱਟ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|last=Ginsberg|first=L|year=March 2004|title=Difficult and recurrent meningitis|url=http://jnnp.bmj.com/content/75/suppl_1/i16.full.pdf|journal=Journal of Neurology, Neurosurgery, and Psychiatry|volume=75 Suppl 1 (90001)|pages=i16–21|doi=10.1136/jnnp.2003.034272|pmc=1765649|pmid=14978146|via=}}</ref> ਦਿਮਾਗ ਅਤੇ ਮੇਰੂ ਦੇ ਨਜਦੀਕ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਮੈਨਿਜਾਈਟਿਸ ਜਾਨਲੇਵਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਮੈਡੀਕਲ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਵਜੋਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name=":0" /><ref name=":2">{{Cite journal|last=Sáez-Llorens|first=X|last2=McCracken|first2=GH|year=June 2003|title=Bacterial meningitis in children|url=|journal=Lancet|volume=361 (9375)|pages=2139–48|doi=10.1016/S0140-6736(03)13693-8|pmid=12826449|via=}}</ref> ਮੈਨਿਨਜਾਈਟਿਸ ਰੋਗ ਹੋਣ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਣ ਦੀ ਤਫ਼ਤੀਸ਼ ਲੰਬਰ ਪੰਕਚਰ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ<ref name=":1" />: ਇੱਕ ਸੂਈ ਰੀੜ੍ਹ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮੇਰੂ-ਨਾਲ ਵਿੱਚ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਰਸਤੇ ਸੇਰੀਬਡੋਸਪਾਈਨਲ ਤਰਲ (ਜੋ ਦਿਮਾਗ ਅਤੇ ਮੇਰੂ ਦੇ ਆਲ਼ੇ ਦੁਆਲ਼ੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ) ਦਾ ਨਮੂਨਾ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੇਰੀਬਡੋਸਪਾਈਨਲ ਤਰਲ (CSF) ਦੀ ਜਾਂਚ ਮੈਡੀਕਲ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref name=":2" /> ਮੈਨਿਨਜਾਈਟਿਸ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਕਿਸਮਾਂ ਨੂੰ ਮੈਨਿਨਜੋਕੋਕਲ, ਕੰਨਪੇੜੇ, ਨਿਮੂਨੋਕੋਕਲ ਅਤੇ ਹਿਬ ਟੀਕਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਟੀਕਾਕਰਨ ਨਾਲ ਰੋਕੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।<ref name=":0" /> ਜਿਹੜੇ ਲੋਕੀਂ ਮੈਨਿਨਜਾਈਟਿਕਸ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਖਾਸ ਕਿਸਮਾਂ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਆਏ ਹਨ, ਓਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੈਕਟੀਰੀਆ-ਨਾਸ਼ਕ ਦਵਾ (ਐਂਟੀਬਾਇਔਟਿਕਸ) ਦੇਣਾ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref name=":1" /> ਤੀਬਰ ਮੈਨਿਨਜਾਈਟਿਸ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਇਲਾਜ ਵਿੱਚ ਤੁਰੰਤ ਐਂਟੀਬਾਇਔਟਿਕਸ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਐਂਟੀਵਾਇਰਲ ਦਵਾਈਆਂ ਦੇਣਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।<ref name=":1" /><ref>{{Cite web|url=http://www.cdc.gov/meningitis/viral.html|title=Viral Meningitis|last=|first=|date=November 26, 2014|website=www.cdc.gov|publisher=CDC|access-date=March 5, 2016}}</ref> ਜਿਆਦਾ ਸੋਜਿਸ਼ ਤੋਂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੇਚੀਦਗੀਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਹੈਕੋਰਟੀਕੋਸਟੀਰੋਇਡ ਦਵਾਈਆਂ ਦੀ ਵੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਮੈਨਿਨਜਾਈਟਿਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਗੰਭੀਰ ਨਤੀਜੇ ਪੈਦਾ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਬੋਲ਼ਾਪਣ, ਮਿਰਗੀ, ਦਿਮਾਗ ਵਿੱਚ ਤਰਲ ਇਕੱਠਾ ਹੋਣਾ (ਹਾਈਡਰੋਂਸਿਫੈਲਸ) ਜਾਂ ਦਿਮਾਗੀ ਵਿਕਾਰ, ਖਾਸ ਕਰ ਜੇਕਰ ਇਲਾਜ ਜਲਦੀ ਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।<ref name=":0" /><ref name=":3" /> 2013 ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 1.6 ਕਰੋੜ (16 ਮਿਲੀਅਨ) ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮੈਨਿਨਜਾਈਟਿਸ ਹੋਇਆ।<ref>{{Cite journal|last=Global Burden of Disease Study 2013|first=Collaborators|year=August 22, 2015|title=Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 301 acute and chronic diseases and injuries in 188 countries, 1990-2013: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2013|url=|journal=The Lancet|volume=386 (9995)|pages=743–800|doi=10.1016/S0140-6736(15)60692-4|pmid=26063472|via=}}</ref> ਇਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ 303,000 ਮੌਤਾਂ ਹੋਈਆਂ - ਜੋ 1990 ਵਿੱਚ ਹੋਈਆਂ 464,000 ਮੌਤਾਂ ਤੋਂ ਘੱਟ ਹਨ।<ref>{{Cite journal|last=GBD 2013 Mortality and Causes of Death|first=Collaborators|year=December 17, 2014|title=Global, regional, and national age-sex specific all-cause and cause-specific mortality for 240 causes of death, 1990–2013: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2013|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4340604|journal=The Lancet|volume=385 (9963)|pages=117–71|doi=10.1016/S0140-6736(14)61682-2|pmc=4340604|pmid=25530442|via=}}</ref> ਉਚਿਤ ਇਲਾਜ ਨਾਲ ਬੈਕਟੀਰੀਅਲ ਮੈਨਿਨਜਾਈਟਿਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਮੌਤ ਹੋਣ ਦੇ ਖਤਰੇ ਨੂੰ 15% ਘਟਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref name=":1" /> ਬੈਕਟੀਰੀਅਲ ਮੈਨਿਨਜਾਈਟਿਸ ਹਰ ਸਾਲ ਦਸੰਬਰ ਤੇ ਜੂਨ ਵਿਚਕਾਰ ਉਪ-ਸਹਾਰਵੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦੇ ਇੱਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਫੈਸਲਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਮੈਨਿਨਜਾਈਟਿਸ ਬੈਲਟ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs141/en/|title=Meningococcal meningitis Fact sheet N°141|last=|first=|date=November 2015|website=www.who.int|publisher=World Health Organisation|access-date=March 5, 2016}}</ref> ਇਹ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਬਾਕੀ ਦੂਜੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਛੋਟੇ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਮੈਨਿਨਜਾਈਟਿਸ ਯੂਨਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ μῆνιγξ (ਮੇਨਿਨਕ੍ਸ), ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ “ਝਿੱਲੀ” ਹੈ, ਅਤੇ ਮੈਡੀਕਲ ਪਿਛੇਤਰ -itis, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ "ਸੋਜਿਸ਼ਾਂ" ਹੈ, ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.ca/books?id=_QGaoiFCIDMC&pg=PT4755|title=Mosby's Pocket Dictionary of Medicine, Nursing & Health Professions|last=|first=|publisher=Mosby/Elsevier|year=2010|isbn=9780323066044|location=St. Louis, Mo.|pages=Traumatic Meningitis|quote=|via=}}</ref><ref>{{Cite book|title=A Greek-English Lexicon|url=https://archive.org/details/b31364949_0001|last=Liddell|first=HG|last2=Scott|first2=R|publisher=Clarendon Press|year=1940|isbn=9780198642268|location=Oxford|pages=μήνιγξ|quote=|via=}}</ref> <br /> ==ਹਵਾਲੇ== {{Reflist|30em}} c9w5cd22afsrhrxvdl75dhyar0gusux 0 124193 841767 821648 2026-06-29T22:22:15Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260629)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 841767 wikitext text/x-wiki '''ਸਰ ਰੋਨਾਲਡ ਰੌਸ'''<ref name="frs">{{Cite journal|last=N.|first=G. H. F.|year=1933|title=Sir Ronald Ross. 1857–1932|journal=Obituary Notices of Fellows of the Royal Society|volume=1|issue=2|pages=108–115|doi=10.1098/rsbm.1933.0006}}</ref><ref name="rajkumar">{{Cite journal|last=Rajakumar|first=K|last2=Weisse, M|year=1999|title=Centennial year of Ronald Ross' epic discovery of malaria transmission: an essay and tribute.|url=https://semanticscholar.org/paper/c00b0cd1e0acad4c3a8559ca38eb67c28ef66178|journal=Southern Medical Journal|volume=92|issue=6|pages=567–71|doi=10.1097/00007611-199906000-00004|pmid=10372849}}</ref> ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Sir Ronald Ross;''' 13 ਮਈ 1857 - 16 ਸਤੰਬਰ 1932) ਇੱਕ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ [[ਡਾਕਟਰ|ਮੈਡੀਕਲ ਡਾਕਟਰ ਸੀ]], ਜਿਸਨੇ [[ਮਲੇਰੀਆ]] ਦੇ ਸੰਚਾਰਨ ਉੱਤੇ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਲਈ 1902 ਵਿੱਚ ਫਿਜ਼ੀਓਲੌਜੀ ਜਾਂ ਮੈਡੀਸਨ ਲਈ [[ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ]] ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜੇਤੂ ਬਣਿਆ ਜੋ ਯੂਰਪ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸੰਨ 1897 ਵਿਚ ਇਕ [[ਮੱਛਰ]] ਦੇ [[ਪਾਚਨ|ਗੈਸਟਰੋਇੰਟੇਸਟਾਈਨਲ ਟ੍ਰੈਕਟ]] ਵਿਚ ਮਲੇਰੀਅਲ ਪਰਜੀਵੀ ਦੀ ਉਸਦੀ ਖੋਜ ਨੇ ਸਾਬਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ [[ਮਲੇਰੀਆ]] ਮੱਛਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਫੈਲਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਬਿਮਾਰੀ ਨਾਲ ਲੜਨ ਦੇ ਢੰਗ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ। ਉਹ ਇਕ ਪੌਲੀਮੈਥ ਸੀ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਲਿਖਦਾ ਸੀ, ਕਈ ਨਾਵਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਗੀਤ ਤਿਆਰ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਇੱਕ ਸ਼ੁਕੀਨ ਕਲਾਕਾਰ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਗਣਿਤ ਵਿਦਵਾਨ ਵੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ 25 ਸਾਲ ਇੰਡੀਅਨ ਮੈਡੀਕਲ ਸਰਵਿਸ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਉਸਦੀ ਸੇਵਾ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਉਸਨੇ ਮੈਡੀਕਲ ਖੋਜ ਦਾ ਅਧਾਰ ਬਣਾਇਆ। ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਸੇਵਾ ਤੋਂ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਲਿਵਰਪੂਲ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਟ੍ਰੋਪਿਕਲ ਮੈਡੀਸਨ ਦੀ ਫੈਕਲਟੀ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ, ਅਤੇ 10 ਸਾਲ ਇਸ ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਟ੍ਰੋਪਿਕਲ ਮੈਡੀਸਨ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਅਤੇ ਚੇਅਰਮੈਨ ਵਜੋਂ ਰਿਹਾ। 1926 ਵਿਚ ਉਹ ਰੌਸ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਅਤੇ ਹਸਪਤਾਲ ਫ੍ਰੋਪਿਕਲ ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ-ਇਨ-ਚੀਫ਼ ਬਣੇ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤਕ ਉਥੇ ਰਿਹਾ।<ref name="cdc">{{Cite web|url=https://www.cdc.gov/malaria/about/history/ross.html|title=Ross and the Discovery that Mosquitoes Transmit Malaria Parasites|date=8 February 2010|publisher=Centers for Disease Control and Prevention|access-date=31 January 2014}}</ref><ref name="kakk">{{Cite web|url=http://www.malariasite.com/malaria/ross.htm|title=Sir Ronald Ross (1857–1932)|publisher=Dr. B.S. Kakkilaya's Malaria Web Site|archive-url=https://web.archive.org/web/20130319081450/http://www.malariasite.com/malaria/ross.htm|archive-date=19 March 2013|access-date=31 January 2014}}</ref> == ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ == [[ਤਸਵੀਰ:Ronald_Ross_4.jpg|thumb| ਰੋਨਾਲਡ ਰਾਸ ]] ਰੋਨਾਲਡ ਰੌਸ ਨੂੰ ਪੰਛੀਆਂ ਵਿਚ ਮਲੇਰੀਅਲ ਪਰਜੀਵੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਚੱਕਰ ਦੀ ਖੋਜ ਲਈ [[ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ]] ਨਾਲ ਨਵਾਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਮਲੇਰੀਅਲ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਦੀ ਆਪਣੀ ਧਾਰਣਾ ਨਹੀਂ ਬਣਾਈ, ਬਲਕਿ ਪੰਛੀਆਂ ਵਿੱਚ। ਰੌਸ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਦਰਸਾਇਆ ਕਿ ਮਲੇਰੀਅਲ ਪਰਜੀਵੀ ਸੰਕਰਮਿਤ ਮੱਛਰਾਂ ਦੇ ਚੱਕ ਨਾਲ ਫੈਲਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਦੇ ਕੇਸ ਵਿੱਚ ਏਵੀਅਨ ਪਲਾਜ਼ੋਡਿਅਮ ਰਿਲੇਕਟਮ। ਸੰਨ 1897 ਵਿਚ, ਇਕ ਇਟਾਲੀਅਨ ਚਿਕਿਤਸਕ ਅਤੇ ਜੀਵ-ਵਿਗਿਆਨੀ ਜਿਓਵਨੀ ਬੈਟੀਸਟਾ ਗ੍ਰਾਸੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਐਨੀਫਲਿਨ ਮੱਛਰ ਵਿਚ ਮਲੇਰੀਆ ਦੇ ਪਰਜੀਵੀ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਪੜਾਅ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਸਨ; ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੀ. ਫਾਲਸੀਪਰਮ, ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਪੀ. ਵਿਵੈਕਸ ਅਤੇ ਪੀ. ਮਲੇਰੀਆ ਦੇ ਪੂਰੇ ਜੀਵਨ ਚੱਕਰ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ।<ref>{{Cite journal|last=Baccetti B|year=2008|title=History of the early dipteran systematics in Italy: from Lyncei to Battista Grassi|url=|journal=Parassitologia|volume=50|issue=3–4|pages=167–172|pmid=20055226}}</ref><ref name="Cox 2010">{{Cite journal|last=Cox|first=Francis E.G.|year=2010|title=History of the discovery of the malaria parasites and their vectors|journal=Parasites & Vectors|volume=3|issue=1|pages=5|doi=10.1186/1756-3305-3-5|pmc=2825508|pmid=20205846}}</ref> ਜਦੋਂ 1902 ਵਿਚ ਫਿਜ਼ੀਓਲੌਜੀ ਜਾਂ ਮੈਡੀਸਨ ਲਈ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਨੋਬਲ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿਚ ਰਾਸ ਅਤੇ ਗ੍ਰੇਸੀ ਵਿਚਕਾਰ ਇਨਾਮ ਸਾਂਝੇ ਕਰਨ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਬਣਾਇਆ ਸੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਰੋਸ ਨੇ ਗ੍ਰਾਸੀ 'ਤੇ ਜਾਣਬੁੱਝ ਕੇ ਧੋਖਾਧੜੀ ਕਰਨ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ। ਪੱਖਪਾਤ ਦਾ ਭਾਰ ਆਖਰਕਾਰ ਰੌਸ ਤੇ ਪੈ ਗਿਆ, ਇਸਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਕਮੇਟੀ ਵਿੱਚ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤੇ ਨਿਰਪੱਖ ਆਰਬਿਟਰੇਟਰ [[ਰਾਬਰਟ ਕੋਚ]] ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਕਾਰਨ ਸੀ; ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, "ਕੋਚ ਨੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇ ਕੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦਾ ਪੂਰਾ ਭਾਰ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਗ੍ਰੇਸੀ ਸਨਮਾਨ ਦੇ ਹੱਕਦਾਰ ਨਹੀਂ ਸੀ"।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=88RH-7br9OAC&dq|title=Parasites and Infectious Disease: Discovery by Serendipity and Otherwise|last=Esch GW|publisher=Cambridge University Press|year=2007|isbn=978-1-1394-6-4109|pages=137–138}}</ref> == ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਮੌਤ == ਰੋਨਾਲਡ ਰਾਸ ਨੂੰ ਅਨੌਖਾ ਅਤੇ ਹਉਮੈੰਕ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ "ਆਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਆਦਮੀ" ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਜੀਵਨ ਆਪਣੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ, ਸਹਿਕਰਮੀਆਂ ਅਤੇ ਸਾਥੀ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨਾਲ ਨਿਰੰਤਰ ਝਗੜੇ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ।<ref>{{Cite book|title=Military Medicine: From Ancient Times to the 21st Century|url=https://archive.org/details/militarymedicine0000mcca|last=McCallum|first=Jack E.|publisher=Abc-Clio|year=2007|isbn=978-1-8510-9693-0|edition=1st|location=Santa Barbara|pages=[https://archive.org/details/militarymedicine0000mcca/page/273 273]–274}}</ref> ਜੀਬੀ ਗ੍ਰੈਸੀ ਨਾਲ ਉਸਦਾ ਨਿੱਜੀ ਬਦਲਾ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿਚ ਇਕ ਮਹਾਨ ਕਹਾਣੀ ਬਣ ਗਿਆ। ਉਹ ਖੁੱਲੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਅਭਿਆਸੀ ਪੈਟਰਿਕ ਮੈਨਸਨ ਦੇ ਨਿੱਜੀ ਅਭਿਆਸਾਂ ਤੋਂ ਅਮੀਰ ਹੋਣ ਦਾ ਈਰਖਾ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਇਸਦਾ ਕਾਰਨ ਹੋਰ ਚਿਕਿਤਸਕਾਂ ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਉਸਦੀ ਆਪਣੀ ਅਯੋਗਤਾ ਸੀ। ਉਸਦੀ "''ਯਾਦਾਂ ਦੀ ਸਰ ਪੈਟਰਿਕ ਮੈਨਸਨ"'' (1930) ਮਾਨਸਨ ਦੇ ਮਲੇਰੀਆ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਸੀ।<ref name="lavery">{{Cite web|url=http://www.evolve360.co.uk/Data/10/Docs/20/Lavery.pdf|title=Malaria Wars Episode MDCCCXCVIII: Ronald Ross and the Great Malaria Problem|last=Lavery, Marck Bryan|publisher=evolve360|archive-url=https://web.archive.org/web/20140221235135/http://www.evolve360.co.uk/Data/10/Docs/20/Lavery.pdf|archive-date=21 February 2014|access-date=9 February 2014}}</ref> ਉਸਦਾ ਘੱਟ ਤਨਖਾਹ ਲੈਣ ਦੀ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕਰਦਿਆਂ ਲਿਵਰਪੂਲ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਟ੍ਰੋਪਿਕਲ ਮੈਡੀਸਨ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨਾਲ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਾਲ ਚੰਗੇ ਸੰਬੰਧ ਸਨ। ਉਸਨੇ ਦੋ ਵਾਰ ਅਸਤੀਫਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਆਖਰਕਾਰ ਉਸਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਪੈਨਸ਼ਨ ਤੋਂ ਛੁੱਟੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।<ref>{{Cite web|url=http://muse.jhu.edu/login?auth=0&type=summary&url=/journals/bulletin_of_the_history_of_medicine/v072/72.3br_nye.html|title=Ronald Ross: Malariologist and Polymath: A Biography|last=W. F. Bynum|publisher=Project MUSE|access-date=9 February 2014}}</ref> ਉਹਨਾਂ ਨੇ 1889 ਵਿਚ ਰੋਸ ਨੇ ਰੋਜ਼ਾ ਬੇਸੀ ਬਲੈਕਸਮ (ਡੀ. 1931) ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਦੋ ਬੇਟੀਆਂ, ਡੋਰਥੀ (1891–1947) ਅਤੇ ਸਿਲਵੀਆ (1893–1925), ਅਤੇ ਦੋ ਬੇਟੇ, ਰੋਨਾਲਡ ਕੈਂਪਬੈਲ (1895–1914) ਅਤੇ ਚਾਰਲਸ ਕਲੇਅ (1901–1966) ਸਨ। ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਦੀ 1931 ਵਿਚ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਰੋਨਾਲਡ ਅਤੇ ਸਿਲਵੀਆ ਨੇ ਉਸਦਾ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਦਮ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ: ਰੋਨਾਲਡ 26 ਅਗਸਤ 1914 ਨੂੰ ਲੇ ਕੇਟੌ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>[https://www.flickr.com/photos/98140820@N03/9342544138/in/photolist-feyYTd Sherborne School Book of Remembrance on Flickr]</ref> ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਅਤੇ [[ਦਮਾ|ਦਮਾ ਦੇ]] ਦੌਰੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਾਸ ਦੇ ਨਾਮਕੇ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿਚ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਦੇ ਨੇੜਲੇ ਪੁਟਨੀ ਵੇਲ ਕਬਰਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਦਫ਼ਨਾਇਆ ਗਿਆ।<ref>{{Cite web|url=http://www.nndb.com/people/339/000094057/|title=Ronald Ross|website=NNDB|access-date=13 December 2014}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.zephyrus.co.uk/ronaldross.html|title=RONALD ROSS (1857–1932)|website=zephyrus|access-date=13 December 2014}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Cook|first=GC|year=1999|title=The grave of Sir Ronald Ross FRS (1857–1932)|url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_1999-09-25_354_9184/page/1128|journal=The Lancet|volume=354|issue=9184|pages=1128|doi=10.1016/S0140-6736(05)76928-2|pmid=10509539}}</ref> <br /> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਹਿਸਾਬਦਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਹਿਸਾਬਦਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1932]] 022js2lhlrqjtrz47w7mjgibas0zbdq 0 126902 841760 743562 2026-06-29T22:09:57Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260629)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 841760 wikitext text/x-wiki '''ਰੂਟ ਨਾਮਸਵਰਾਂ ਤੇ''' ਡਿਸਟ੍ਰਿਬਯੂਟਿਡ ਡੇਨੀਅਲ-ਆਫ-ਸਰਵਿਸ ਹਮਲੇ [[ਇੰਟਰਨੈੱਟ|ਇੰਟਰਨੈਟ]] ਦੀਆਂ ਉਹ ਘਟਨਾਵਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿਸਟ੍ਰਿਬਯੂਟਿਡ ਡੇਨੀਅਲ-ਆਫ-ਸਰਵਿਸ ਹਮਲੇ ਇੱਕ ਜਾਂ ਇੱਕ ਤੋਂ ਵੱਧ ਡੋਮੇਨ ਨਾਮ ਸਿਸਟਮ ਰੂਟ ਨਾਮਸਟਰ ਕਲੱਸਟਰਾਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਰੂਟ ਸਰਵਰ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦ ਢਾਂਚੇ ਦੇ ਨਾਜ਼ੁਕ ਹਿੱਸੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਡੋਮੇਨ ਨਾਮਾਂ ਨੂੰ [[ਆਈਪੀ ਪਤਾ|ਆਈ ਪੀ ਐਡਰੈੱਸ]] ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਰੋਤ ਰਿਕਾਰਡ (ਆਰ.ਆਰ) ਡਾਟਾ ਨਾਲ ਮੈਪ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਰੂਟ ਨਾਮਸਵਰਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਹਮਲੇ, ਸਿਧਾਂਤਕ ਤੌਰ ਤੇ, ਪੂਰੇ ਗਲੋਬਲ ਡੋਮੇਨ ਨਾਮ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਪਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਇੰਟਰਨੈਟ ਸੇਵਾਵਾਂ ਜੋ ਕਿ ਸਿਰਫ ਖਾਸ ਵੈਬਸਾਈਟਾਂ ਦੀ ਬਜਾਏ ਗਲੋਬਲ ਡੀ ਐਨ ਐਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਓਹਨਾ ਦੇ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਅਭਿਆਸ ਵਿੱਚ, ਰੂਟ ਨੇਮਸਰਵਰ ਦਾ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਲਚਕੀਲਾ ਅਤੇ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਦੋਨੋ ਡੀਐਨਐਸ ਦੀਆਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ (ਨਤੀਜੇ ਕੈਚਿੰਗ, ਰੀਟਰਾਈਸ, ਅਤੇ ਫਾਲਬੈਕ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਹੀ ਜ਼ੋਨ ਲਈ ਇਕ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਰਵਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਇੱਕ ਜਾਂ ਵਧੇਰੇ ਵਾਰ ਅਸਫਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ), ਅਤੇ, ਹਾਲ ਹੀ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਐਨੀਕਾਸਟ ਅਤੇ ਲੋਡ ਬੈਲੇਂਸਰ ਤਕਨੀਕਾਂ ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਜੋ ਕਿ ਬਹੁਤੇ ਤੇਰ੍ਹਾਂ ਨਾਮਾਤਰ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਰੂਟ ਸਰਵਰਾਂ ਨੂੰਇਕ ਤੋਂ ਵੱਧ ਡੇਟਾ ਸੈਂਟਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਸਮੂਹਾਂ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ. ਖ਼ਾਸਕਰ, ਡੀ ਐਨ ਐਸ ਦੀਆਂ ਕੈਚਿੰਗ ਅਤੇ ਰੀਡੰਡੈਂਸੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਇੰਟਰਨੈਟ ਉਪਭੋਗਤਾਵਾਂ ਲਈ ਕੋਈ ਗੰਭੀਰ ਸਮੱਸਿਆ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦਿਨਾਂ ਲਈ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰੂਟ ਸਰਵਰਾਂ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰ ਰੁਕਾਵਟ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੋਏਗੀ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਵੀ ਅਜੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਤਰੀਕੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਆਈ.ਐਸ.ਪੀਆਂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਮਿਆਦ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਿਸਟਮ ਸਥਾਪਤ ਕਰੋ ਤਾਂ ਕਿ ਸਾਰੇ ਰੂਟ ਸਰਵਰਾਂ ਦੇ ਕੁੱਲ ਨੁਕਸਾਨ ਨੂੰ ਵੀ ਘਟਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ: ਉਦਾਹਰਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਨੈੱਟਵਰਕ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਰਵਰਾਂ ਤੇ ਗਲੋਬਲ ਡੀ.ਐਨ.ਐਸ ਰੂਟ ਜ਼ੋਨ ਦੇ ਡਾਟਾ ਦੇ ਆਪਣੇ ਨਕਲ ਓਹਦੇ ਨੈਟਵਰਕ ਵਿੱਚ ਨਾਮਸਰਵਰ ਤੇ ਸਥਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਅਤੇ ਟ੍ਰੈਫਿਕ ਨੂੰ ਰੂਟ ਸਰਵਰ ਦੀ ਆਈ.ਪੀ ਐਡਰੈੱਸ ਨੂੰ ਉਹ ਸਰਵਰਾਂ ਤੇ ਭੇਜ ਕੇ। ਫਿਰ ਵੀ, ਰੂਟ ਜ਼ੋਨ ਤੇ ਡੀ.ਡੀ.ਓ.ਐੱਸ ਦੇ ਹਮਲਿਆਂ ਨੂੰ ਰੂਟ ਨਾਮਸਰਵਰਾਂ ਦੇ ਸੰਚਾਲਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਜੋਖਮ ਵਜੋਂ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਹਮਲਿਆਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੇ ਬੁਨਿਆਦ ਢਾਂਚੇਆਂ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਤੇ ਡੀ.ਡੀ.ਓ.ਐੱਸ ਘਟਾਉਣ ਦੀਆਂ ਸਮਰੱਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਅਪਗਰੇਡ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ. ਡੀ.ਐਨ.ਐਸ ਵਿਰੁੱਧ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹਮਲੇ ਵਿੱਚ ਰੂਟ ਨਾਮ ਸਰਵਰਾਂ ਦਦੇ ਬਜਾਏ ਚੋਟੀ-ਪੱਧਰ ਦੇ ਡੋਮੇਨ ਸਰਵਰਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ .ਕੋਮ ਡੋਮੇਨ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ) ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਉਣਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਵਿਕਲਪਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਇਕ ਆਦਮੀ-ਵਿਚ-ਦਰਮਿਆਨਾ ਹਮਲਾ ਜਾਂ ਡੀਐਨਐਸ ਜ਼ਹਿਰ ਦਾ ਹਮਲਾ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਰਨਾ ਵਧੇਰੇ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋਵੇਗਾ। == ਹਮਲੇ == === 21 ਅਕਤੂਬਰ, 2002 === 21 ਅਕਤੂਬਰ, 2002 ਨੂੰ ਤਕਰੀਬਨ ਇੱਕ ਘੰਟੇ ਤੱਕ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਹਮਲੇ ਨੂੰ ਸਾਰੇ 13 ਡੀ ਐਨ ਐਸ ਰੂਟ ਨਾਮ ਸਰਵਰਾਂ ਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। <ref>{{Cite web|url=http://www.isc.org/f-root-denial-of-service-21-oct-2002|title=Events of 21-Oct-2002|last=Vixie|first=Paul|last2=Gerry Sneeringer|date=2002-11-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20110302164416/http://www.isc.org/f-root-denial-of-service-21-oct-2002|archive-date=2011-03-02|access-date=2008-07-11|last3=Mark Schleifer}}</ref> ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਨੇ ਹਰੇਕ ਸਰਵਰ ਨੂੰ ਬੋਟਨੈੱਟ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਿਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਆਈ.ਸੀ.ਐਮ.ਪੀ ਪਿੰਗ ਪੈਕਟ ਭੇਜੇ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਰਵਰਾਂ ਨੂੰ ਪੈਕੇਟ ਫਿਲਟਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜੋ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਆਈ.ਸੀ.ਐਮ.ਪੀ ਪਿੰਗ ਪੈਕਟਾਂ ਨੂੰ ਬਲੌਕ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇੰਟਰਨੈਟ ਉਪਭੋਗਤਾਵਾਂ ਤੇ ਇਸਦਾ ਕੋਈ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। <ref>{{Cite book|title=Computer Networking: A Top-Down Approach (6th Edition)|url=https://archive.org/details/computernetworki0000jame_y6m8|last=Kurose|first=James F.|date=Feb 24, 2012|isbn=0132856204|page=[https://archive.org/details/computernetworki0000jame_y6m8/page/143 143]|chapter=2}}</ref> === ਫਰਵਰੀ 6, 2007 === 6 ਫਰਵਰੀ, 2007 ਨੂੰ ਇੱਕ ਹਮਲਾ 10 ਵਜੇ (ਯੂ.ਟੀ.ਸੀ) ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਚੌਵੀ ਘੰਟੇ ਚੱਲਿਆਂ। ਘੱਟੋ ਘੱਟ ਦੋ ਰੂਟ ਸਰਵਰਾਂ (ਜੀ-ਰੂਟ ਅਤੇ ਐਲ-ਰੂਟ) ਨੂੰ ਕਥਿਤ ਤੌਰ ਤੇ "ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਤਾਇਆ ਗਿਆ" ਜਦੋਂ ਕਿ ਦੋ ਹੋਰ (ਐਫ-ਰੂਟ ਅਤੇ ਐਮ-ਰੂਟ) "ਨੇ ਭਾਰੀ ਟ੍ਰੈਫਿਕ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ"। ਬਾਅਦ ਵਾਲੇ ਦੋ ਸਰਵਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਾਸਟ ਐਡਰੈਸਿੰਗ ਨਾਲ ਹੋਰ ਰੂਟ ਸਰਵਰਾਂ ਦੀਆਂ ਬੇਨਤੀਆਂ ਨੂੰ ਵੰਡ ਕੇ ਭਾਰੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ। ਆਈ.ਸੀ.ਏ.ਐੱਨ.ਐੱਨ ਨੇ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਰਸਮੀ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤਾ। <ref name="factsheet">{{Cite web|url=http://www.icann.org/announcements/factsheet-dns-attack-08mar07_v1.1.pdf|title=Factsheet – Root server attack on 6 February 2007|date=2007-03-01|publisher=ICANN|access-date=2013-09-23}}</ref> ਵਿਸਥਾਰ ਦੀ ਘਾਟ ਕਾਰਨ, ਘਟਨਾ ਬਾਰੇ ਅਟਕਲਾਂ ਪ੍ਰੈਸ ਵਿਚ ਫੈਲੀਆਂ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਵੇਰਵਿਆਂ ਦੇ ਜਾਰੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। <ref>{{Cite web|url=https://www.dns-oarc.net/files/dnsops-2007/Kristoff-Feb07-attacks.pdf|title=Root DDoS Attack Analysis|last=Kristoff|first=John|date=2007-07-27|publisher=DNS-OARC|access-date=2009-09-09}}</ref> === 30 ਨਵੰਬਰ, 2015 === 30 ਨਵੰਬਰ, 2015 ਅਤੇ 1 ਦਸੰਬਰ, 2015 ਨੂੰ ਦੋ ਅੰਤਰਾਲਾਂ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਰੂਟ ਨਾਮ ਦੇ ਕਈ ਸਰਵਰਾਂ ਨੇ ਹਰ ਇੱਕ ਸਕਿੰਟ ਵਿੱਚ 5 ਮਿਲੀਅਨ ਕੀਆਰੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ, ਹਰ ਇੱਕ, ਇੱਕ ਅਣਜਾਣ ਡੋਮੇਨ ਨਾਮ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਡੋਮੇਨ ਲਈ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਪੁੱਛਗਿੱਛ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ। ਸਰੋਤ ਪਤੇ ਆਈ.ਪੀ ਵੀ4 ਸਪੇਸ ਵਿੱਚ ਫੈਲੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਖਰਾਬ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਰੂਟ ਸਰਵਰ ਨੈਟਵਰਕ ਸੰਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਗਏ ਸਨ, ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਟਾਈਮ-ਆਉਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਰੂਟ ਸਰਵਰਾਂ ਵਿੱਚ ਫਾਲਤੂਪਨਤਾ ਨੇ ਇਸ ਘਟਨਾ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਧਾਰਾ ਦੇ ਮੁੱਦਿਆਂ ਨੂੰ ਹੋਣ ਤੋਂ ਰੋਕਿਆ। <ref>{{Cite web|url=http://root-servers.org/news/events-of-20151130.txt|title=Events of 2015-11-30|date=2015-12-04|access-date=2015-12-08|archive-date=2015-12-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20151208225109/http://root-servers.org/news/events-of-20151130.txt|dead-url=yes}}</ref> <ref>{{Cite conference|last=Moura|first=Giovane C.M.|last2=de O. Schmidt|first2=Ricardo|last3=Heidemann|first3=John|last4=de Vries|first4=Wouter|last5=Müller|first5=Moritz|last6=Wei|first6=Lan|last7=Hesselman|first7=Cristian|date=November 2016|title=Anycast vs. DDoS: Evaluating the November 2015 Root DNS Event|url=https://www.isi.edu/~johnh/PAPERS/Moura16b.pdf|location=Santa Monica, CA, USA|publisher=ACM|doi=10.1145/2987443.2987446|isbn=9781450345262}}</ref> === ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਗਲੋਬਲ ਬਲੈਕਆ 2012ਟ 2012 === 12 ਫਰਵਰੀ, 2012 ਨੂੰ, ਇੱਕ ਬਿਆਨ <ref>{{Cite web|url=http://pastebin.com/NKbnh8q8|title=Untitled|date=12 February 2012|publisher=pastebin.com}}</ref> ਪਾਸਟਬੀਨ ਤੇ ਅਗਿਆਤ ਹੋਣ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ 31 ਮਾਰਚ, 2012 ਨੂੰ ਰੂਟ ਸਰਵਰਾਂ' ਤੇ ਹਮਲੇ ਦੀ ਧਮਕੀ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। <ref>{{Cite web|url=http://pastebin.com/NKbnh8q8|title=Untitled|date=2012-02-12|publisher=pastebin.com|access-date=2012-02-19}}</ref> " ਸੋਪਾ, [[ਵਾਲ ਸਟਰੀਟ]] ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਲਈ, ਸਾਡੇ ਗੈਰ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰਾਨਾ ਨੇਤਾ ਅਤੇ ਪਿਆਰੇ ਸ਼ਾਹੂਕਾਰ ਜੋ ਆਪਣੇ ਸਵਾਰਥਾਂ ਲਈ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਭੁੱਖੇ ਮਾਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਉਦਾਸੀ ਭਰੀ ਮਜ਼ਾਕ ਤੋਂ 31 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਅਗਿਆਤ ਇੰਟਰਨੈਟ ਬੰਦ ਕਰ ਦੇਣਗੇ," ਬਿਆਨ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈ। “ਯਾਦ ਰੱਖੋ, ਇਹ ਵਿਰੋਧ ਹੈ, ਅਸੀਂ ਇੰਟਰਨੈਟ ਨੂੰ‘ ਮਾਰਨ ’ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਹੇ, ਅਸੀਂ ਇਸ ਨੂੰ ਅਸਥਾਈ ਤੌਰ‘ ਤੇ ਬੰਦ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ ਜਿਥੇ ਇਸ ਨਾਲ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੁੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ… ਇਹ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਘੰਟਾ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਸ਼ਾਇਦ ਹੋਰ, ਸ਼ਾਇਦ ਕੁਝ ਦਿਨ ਵੀ। ਕੋਈ ਫ਼ਰਕ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ, ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਹੋਵੇਗਾ। ਪਤਾ ਲੱਗ ਜਾਵੇਗਾ। ” <ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.com/sites/andygreenberg/2012/02/16/anonymous-plans-to-take-down-the-internet-were-being-trolled/|title=Anonymous Plans To Take Down The Internet? We're Being Trolled|last=Greenberg|first=Andy|date=2012-02-16|publisher=Forbes|access-date=2012-02-19}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}}<br /> 38hrnf0i2uikdngz94iif7jd89cy12n 0 127232 841796 770993 2026-06-30T09:38:17Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 841796 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਅਰਸ਼ਮ ਪਾਰਸੀ | image = | birth_date = | birth_place = ਸ਼ਿਰਾਜ, ਈਰਾਨ | nationality = | citizenship = | known_for = | organization = [[Marjan Foundation]] | notable_works = | years_active = 2001–ਵਰਤਮਾਨ | title = | movement = | awards = | website = {{URL|www.arshamparsi.net}} {{URL|www.irqr.ca}} {{URL|www.marjanfoundation.org}} }} '''ਅਰਸ਼ਮ ਪਾਰਸੀ''' (ਜਨਮ 30 ਸਤੰਬਰ, 1981) ਇਰਾਨੀ [[ਐਲ.ਜੀ.ਬੀ.ਟੀ]]. [[ਮਨੁੱਖੀ ਹੱਕ|ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ]] ਕਾਰਕੁੰਨ ਹੈ ਜੋ [[ਕੈਨੇਡਾ]] ਵਿੱਚ ਜਲਾਵਤਨ ਰਹਿ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਹ 'ਇਰਾਨੀਅਨ ਰੇਲਰੋਡ ਫਾਰ ਕੁਈਰ ਰਫ਼ਿਉਜ਼ੀਸ' ਦਾ ਸੰਸਥਾਪਕ ਅਤੇ ਮੁਖੀ ਹੈ। == ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ == ਪਾਰਸੀ ਦਾ ਜਨਮ [[ਸ਼ਿਰਾਜ਼|ਸ਼ੀਰਾਜ਼, ਈਰਾਨ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇੱਕ ਗੇਅ ਈਰਾਨੀ ਹੋਣ ਵਜੋਂ ਉਸਨੇ 15 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਤਕ ਇਕੱਲਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਸਨੂੰ ਇੰਟਰਨੈਟ ਤੋਂ ਤਸੱਲੀ ਨਾ ਮਿਲ ਗਈ। ਪਾਰਸੀ ਨੇ ਅੰਡਰਗਰਾਊਂਡ ਗੇਅ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਲਈ ਸਵੈ-ਸੇਵੀ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। 19 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਪੀ.ਜੀ.ਐਲ.ਓ. ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ [[ਐਚਆਈਵੀ|ਐਚ.ਆਈ.ਵੀ.]] ਟੈਸਟ ਲਈ ਡਾਕਟਰਾਂ ਨਾਲ ਨੈੱਟਵਰਕ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ ਆਤਮ ਹੱਤਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਗੇਅ ਕਿਸ਼ੋਰਾਂ ਦੀਆਂ ਈਮੇਲਾਂ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ। ਸਮਲਿੰਗੀਤਾ ਵਿਰੁੱਧ ਸਖ਼ਤ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਨੇ ਪਾਰਸੀ ਨੂੰ ਮਿੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਗੁਪਤ ਰੱਖਣ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਕੀਤਾ।<ref name="Xtra">{{Cite news|url=http://www.xtra.ca/public/viewstory.aspx?AFF_TYPE=3&STORY_ID=1939&PUB_TEMPLATE_ID=3|title=Iranian queer risk arrest, execution|last=Sarra|first=Samantha|date=2006-08-03|work=|access-date=2007-09-15|publisher=Xtra|pages=|language=|archive-date=2012-02-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20120207182857/http://www.xtra.ca/public/viewstory.aspx?AFF_TYPE=3&STORY_ID=1939&PUB_TEMPLATE_ID=3|dead-url=yes}}</ref> ਪਰ ਮਾਰਚ 2005 ਵਿੱਚ ਪਾਰਸੀ ਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਪੁਲਿਸ ਉਸ ਦੀ ਭਾਲ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ [[ਈਰਾਨ]] ਤੋਂ [[ਤੁਰਕੀ]] ਭੱਜ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ 13 ਮਹੀਨੇ ਬਿਤਾਏ। ਈਰਾਨ ਪਰਤਣ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰਥ, ਪਾਰਸੀ [[ਟੋਰਾਂਟੋ|ਟੋਰਾਂਟੋ, ਓਂਟਾਰੀਓ]], ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।<ref name="Huriyah">{{Cite news|url=http://huriyahmag.com/member-only/fall/interview.arsham.htm|title=Fighting for tomorrow: An interview with Arsham Parsi|last=Jama|first=Afdhere|date=Fall 2006|access-date=2007-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20111002012947/http://huriyahmag.com/member-only/fall/interview.arsham.htm|archive-date=October 2, 2011|publisher=[[Huriyah (magazine)|Huriyah]]|author-link=Afdhere Jama}}</ref> == ਸਰਗਰਮਤਾ == 2001 ਵਿੱਚ ਪਾਰਸੀ ਨੇ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਐਲ.ਜੀ.ਬੀ.ਟੀ. ਸਮੂਹ ਓਨਲਾਈਨ ਬਣਾਇਆ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਰੰਗੀਨ ਕਮਨ (ਰੇਨਬੋ ਗਰੁੱਪ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ 2004 ਵਿੱਚ ਪਰਸੀ ਗੇਅ ਅਤੇ ਲੈਸਬੀਅਨ ਸੰਗਠਨ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ।<ref>{{Cite web|url=http://www.digitaljournal.com/article/279819|title=Interview: Arsham Parsi of Iranian Railroad for Queer Refugees (Includes interview)|date=2009-10-05|website=www.digitaljournal.com|access-date=2019-10-14}}</ref> ਕਿਉਂਕਿ ਈਰਾਨ ਵਿੱਚ ਪੀ.ਜੀ.ਐਲ.ਓ. ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਤਾਂ ਪਾਰਸੀ ਦੇ ਇੱਕ ਦੋਸਤ ਨੇ [[ਨਾਰਵੇ]] ਵਿੱਚ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰਜਿਸਟਰਡ ਪੀ.ਜੀ.ਐਲ.ਓ. ਕੀਤਾ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪੀ.ਜੀ.ਐਲ.ਓ. 2006 ਵਿੱਚ ਪਾਰਸੀ ਦੀ [[ਟੋਰਾਂਟੋ]] ਅਧਾਰਤ ਈਰਾਨੀ ਕੁਈਰ ਆਰਗੇਨਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ (ਆਈ.ਆਰ.ਕਿਉ.ਓ) ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਬਣ ਗਈ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪਾਰਸੀ ਨੇ ਆਈ.ਆਰ.ਕਿਉ.ਓ. ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ 2008 ਵਿੱਚ ਇਰਾਨੀਅਨ ਰੇਲਰੋਡ ਫਾਰ ਕੁਈਰ ਰਫ਼ਿਉਜ਼ੀਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ।<ref name="digitaljournal">{{Cite news|url=http://www.digitaljournal.com/article/279819|title=Arsham Parsi of Iranian Railroad for Queer Refugees|last=Simpson|first=Johnny|date=October 2009|access-date=2009-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20091015161549/http://www.digitaljournal.com/article/279819|archive-date=15 October 2009|publisher=Digitaljournal.com}}</ref> ਸੰਸਥਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਦਫਤਰ [[ਟੋਰਾਂਟੋ|ਟੋਰਾਂਟੋ, ਓਂਟਾਰੀਓ]], ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਸਵੈ-ਪਛਾਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਈਰਾਨੀ ਐਲ.ਜੀ.ਬੀ.ਟੀ.ਜ਼ ਨੂੰ ਸੇਵਾਵਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref name="Salami"> {{Cite news|url=http://www.whrnet.org/docs/interview-cheragh-0705.html|title=Unveiling the Iranian Queer Organization: An Interview with Arsham Parsi|last=Salami|first=Mahnaz|date=April 2007|access-date=2007-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20070529150913/http://www.whrnet.org/docs/interview-cheragh-0705.html|archive-date=2007-05-29|publisher=Gozaar.org}} </ref> == ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਾਨਤਾ == ਅਪ੍ਰੈਲ 2008 ਵਿੱਚ ਈਰਾਨੀ ਕੁਈਰ ਆਰਗੇਨਾਈਜੇਸ਼ਨ (ਆਈ.ਆਰ.ਕਿਉ.ਓ.) ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਸੰਗਠਨ ਨਾਮ ਨੂੰ [[ਨਿਊਯਾਰਕ]] ਅਧਾਰਤ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਗੇਅ ਅਤੇ ਲੈਸਬੀਅਨ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਕਮਿਸ਼ਨ (ਆਈਜੀਐਲਐਚਆਰਸੀ) ਦੁਆਰਾ 2008 ਵਿੱਚ ਫੇਲੀਪਾ ਡੀ ਸੂਜ਼ਾ ਅਵਾਰਡ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਦੋ ਮਹੀਨਿਆਂ ਬਾਅਦ ਪਾਰਸੀ ਦੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਮਾਨਵ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਐਕਸੀਲੈਂਸ ਲਈ [[ਪਰਾਈਡ ਹਫ਼ਤਾ (ਟੋਰਾਂਟੋ)|ਪ੍ਰਾਈਡ ਟੋਰਾਂਟੋ]] ਅਵਾਰਡ ਨਾਲ ਮਾਨਤਾ ਮਿਲੀ।<ref>{{Cite web|url=https://www.pressreader.com/canada/toronto-star/20080619/283038345298905|title=PressReader.com - Your favorite newspapers and magazines.|website=www.pressreader.com|access-date=2019-10-14}}</ref> ਜੂਨ 2015 ਵਿੱਚ ਪਾਰਸੀ ਨੂੰ ਲੋਗੋ ਟੀਵੀ ਦੁਆਰਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟ੍ਰੇਲਬਲੇਜ਼ਰ ਲਈ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਪਾਰਸੀ ਨੂੰ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਫਾਰ ਹਿਊਮਨ ਰਾਈਟਸ ਦੀਆਂ ਦੋ ਗੈਲਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜੋ [[ਵਿਨੀਪੈਗ|ਵਿਨੀਪੈਗ, ਮੈਨੀਟੋਬਾ]] ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਪਾਰਸੀ ਅਤੇ ਮਰੀਨਾ ਨੇਮਤ ਸਿਰਫ ਦੋ [[ਈਰਾਨ]] ਹਨ, ਜੋ [[ਅਜਾਇਬਘਰ|ਅਜਾਇਬ ਘਰ]] ਲਈ ਚੁਣੇ ਗਏ ਸਨ। == ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ == ਪਾਰਸੀ ਦਾ ਈਰਾਨ ਅਤੇ ਮੱਧ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਐਲ.ਜੀ.ਬੀ.ਟੀ. ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੀਡੀਆ ਦੁਆਰਾ ਇੰਟਰਵਿਉ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ 2007 ਵਿੱਚ ਈਰਾਨ ਵਿੱਚ [[ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਬਰਾਡਕਾਸਟਿੰਗ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ|ਸੀ.ਬੀ.ਸੀ.]] ਗੇਅ,<ref name="CBC Gay in Iran">{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=Mu_tiFZjNQY|title=Gay in Iran|language=English|archive-url=https://web.archive.org/web/20160317042859/https://www.youtube.com/watch?v=Mu_tiFZjNQY|archive-date=March 17, 2016}}</ref> [[ਪਰਵੇਜ਼ ਸ਼ਰਮਾ]] ਦੁਆਰਾ 'ਅ ਜਿਹਾਦ ਫਾਰ ਲਵ',<ref name="A Jihad for Love">{{Cite web|url=http://ajihadforlove.org/home.html|title=A Jihad for Love|language=English}}</ref> ਅਤੇ [[ਬੀ.ਬੀ.ਸੀ]]. 'ਸਮੇਤ ਕਈ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="BBC Documentary: Iran's Sex Change Solution">{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=Wg51RnpGn9k|title=BBC Documentary: Iran's Sex Change Solution|language=English}}</ref> == ਸਿਵਲ ਮਾਣਹਾਨੀ ਦਾ ਮੁਕੱਦਮਾ == 23 ਅਪ੍ਰੈਲ 2018 ਨੂੰ ਟੋਰਾਂਟੋ ਸਮਾਲ ਕਲੇਮਜ਼ ਕੋਰਟ ਨੇ<ref name="Amintorabi v Parsi Decision">{{Cite web|url=http://6rang.org/english/wp-content/uploads/2018/04/2018-04-23-Decision.pdf|title=Amintorabi v Parsi: Decision of the Small Claims Court|language=English|access-date=2020-04-26|archive-date=2020-11-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20201125074332/http://6rang.org/english/wp-content/uploads/2018/04/2018-04-23-Decision.pdf|url-status=dead}}</ref> ਪਾਰਸੀ ਨੂੰ ਅਗਿਆਤ ਵੈਬਸਾਈਟ "ਇਨਸਾਫ 4 ਐਲਜੀਬੀਟੀ ਡਾਟਕਾਮ" ਉੱਤੇ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਲਈ ਸੋਹੀਲਾ ਅਮਨਤੋਰਾਬੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਦੀ ਅਮੀਨ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੀ ਮਾਣਹਾਨੀ ਲਈ ਦੋਸ਼ੀ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Justice4LGBT Website">{{Cite web|url=https://www.justice4lgbt.com/|title=Justice4LGBT Website|language=English|access-date=2021-11-21|archive-date=2020-02-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20200217204412/http://justice4lgbt.com/|dead-url=yes}}</ref><ref name="justice4lgbt.com">{{Cite web |url=http://justice4lgbt.com/ArshamParsi-SoheilaAmintorabi-CourtTranscript.pdf |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2020-04-26 |archive-date=2021-06-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210608125804/https://justice4lgbt.com/ArshamParsi-SoheilaAmintorabi-CourtTranscript.pdf |dead-url=yes }}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [http://www.arshamparsi.net/ ਅਰਸ਼ਮ ਪਾਰਸੀ ਦੀ ਅਧਿਕਾਰਤ ਵੈੱਬਸਾਈਟ] * [http://www.irqr.ca/ ਆਈਆਰਕਿਉਆਰ ਦੀ ਅਧਿਕਾਰਤ ਵੈਬਸਾਈਟ] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ ਐਲਜੀਬੀਟੀ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਰਕੁੰਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਐਲਬੀਜੀਟੀ ਮੁਸਲਿਮ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1981]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਐਲਜੀਬੀਟੀ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਰਕੁੰਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇਰਾਨ ਤੋਂ ਐਲਜੀਬੀਟੀ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਰਕੁੰਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇਰਾਨ ਦੇ ਐਲਜੀਬੀਟੀ ਲੋਕ]] m9tvfnhn6kfgjze5oxekz59hho3b5v2 0 127622 841686 753591 2026-06-29T20:30:41Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260629)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 841686 wikitext text/x-wiki ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਧਰਮਾਂ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਛੋਟੇ ਪ੍ਰਮੁੁੱਖ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਅਭਿਆਸ ਨਹੀਂ ਹੈ| ਇਹ ਸਿਧਾਂਤ 18 ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਗੈਰ-ਯੂਰਪੀਅਨ ਸਭਿਅਤਾ ਦੇ ਪੱਧਰ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਨ ਦੇ ਟੀਚੇ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite book|title=The Invention of World Religions|last=Masuzawa|first=Tomoko|year=2005|isbn=978-0226509891|location=Chicago [[University of Chicago Press]]}}</ref> ਧਰਮਾਂ ਦੀ ਵਧੇਰੇ ਵਿਆਪਕ ਸੂਚੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮੂਲ ਸੰਬੰਧਾਂ ਦੀ ਰੂਪਰੇਖਾ ਲਈ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਧਰਮਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਲੇਖ ਦੇਖੋ: == ਧਾਰਮਿਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ == [[ਤਸਵੀਰ:1883_religions_map.jpg|thumb|300x300px| ਦੁਨੀਆ ਦਾ 1883 ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ ਰੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜੋ "ਕ੍ਰਿਸ਼ਚੀਅਨ, ਬੋਧੀ, ਹਿੰਦੂ, ਮੁਸਲਮਾਨ, ਫੈਟਿਸਿਸਟ" ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰਦਾ ਹੈ]] ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ, ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ ਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸਮੂਹ ਹਨ| [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰ|ਭਾਰਤੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ]], ਵੱਖ ਵੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਫ਼ਲਸਫ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ ਤੇ ਅਕਾਦਮਿਕ ਅੰਤਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇਕੋ ਸੱਚ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦੇ ਹਨ. [[ਕੁਰਾਨ|ਇਸਲਾਮ]] ਵਿੱਚ ਕੁਰਾਨ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ [[ਇਸਲਾਮ|ਹੈ]]: ਮੁਸਲਮਾਨ, ਪੁੁੁਸਤਕ ਦੇ ਲੋਕ ਅਤੇ ਮੂੂੂਰਤੀ ਪੂੂੂਜਕ| ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਈਸਾਈਆਂ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸਧਾਰਨ ਵਿਰੋਧ ਸੀ: ਈਸਾਈ ਸਭਿਅਤਾ ਬਨਾਮ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਤਬਦੀਲੀ ਜਾਂ ਵਿਨਾਸ਼ਵਾਦ. 18 ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ, "ਮਤੰਤਰ" ਦਾ ਸਪਸ਼ਟ ਅਰਥ ਯਹੂਦੀ ਧਰਮ ਅਤੇ ਇਸਲਾਮ ਸੀ; ਝੂਠੇ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਚਾਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਜੌਨ ਤੋਂਲੈਂਂਡ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨਜਰੇਨੁਸ ''ਜਾਂ ਜੀਵਿਸ਼, ਗ਼ੈਰ-ਯਹੂਦੀ, ਅਤੇ ਮਹੋਮੇਤਨ'' ''ਈਸਾਈ ਧਰਮ'' ਵਿੱਚ ਬੀਜਿਆ ਗਿਆ ਜੋੋ ਧਰਮ ਦੇ ''ਅੰਦਰ ਅਲੱਗ "ਰਾਸ਼ਟਰਾਂ" ਜਾਂ "ਸੰਪਰਦਾਵਾਂ"'' ਸੱਚੀ ਏਕਤਾਵਾਦ ਦੇੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਅਬਰਾਹਾਮੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰਦੇ ਹਨ| [[ਡੈਨੀਅਲ ਡੈਫੋ]] ਨੇ ਮੂਲ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੁੁਝ ਇਸ ਤਰਾਂ ਕੀਤਾਹੈ: “ਧਰਮ ਰੱਬ ਦੇ ਲਈ ਕੀਤੀ ਗਈ ਪੂਜਾ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਮੂਰਤੀ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਝੂਠੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। “19 ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ 1780 ਤੋਂ 1810 ਦੇ ਵਿਚ, ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਨਾਟਕੀ ਤਬਦੀਲੀ ਆਈ: "ਧਰਮ ਦੀ ਬਜਾਏ ਅਧਿਆਤਮਕਤਾ ਧਰਮ ਦੀ ਸਮਾਨਾਰਥੀ ਬਣ ਗਈ, ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਈਸਾਈ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪੂਜਾ ਦੋਵਾਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਵਿੱਚ "ਧਰਮ" ਦੇ ਬਹੁਵਚਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨੀ ਅਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤੀ| ਇਸ ਲਈ, ਹੈਨਾਹ ਐਡਮਜ਼ ਦੇ ਮੁੱੱਢਲੇ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦਾ ਨਾਮ ''ਐਨ ਅਲਫ਼ਾਬੇਟਿਕਲ ਕੋਮਪੇਂਡੀਅਮ ਆਫ਼ ਦੀ ਵੇਰੀਅਸ ਸੇਕਟ੍ਸ ਤੋਂ ਬਦਲ ਕੇ ਏ ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ ਆਫ਼ ਆਲ ਰਿਲਿਜਿਅਨਸ ਡੀਨਾਮਿਨੇਸ਼ਨ'' ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।<ref>2005 मसुजावा. 49-61 पीपी</ref> 1838 ਵਿਚ, ਈਸਾਈ ਧਰਮ, ਯਹੂਦੀ ਧਰਮ, ਮੁਹੰਮਡਨ ਅਤੇ ਪੂਜਾਵਾਦ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਵੰਡਾਂ ''ਜੋਸ਼ੀਯਾਹ ਕੌਂਡਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਹੁਣ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਏਮਾਂਗ ਮੈਨਕਾਇੰਡ ਦੇ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ'' ਦੁਆਰਾ ਕਈ ਗੁਣਾ ਵਧ ਗਈਆਂ. ਅਜੇ ਵੀ ਕੌੌਂਂਡਰ ਦਾ ਕੰਮ ਚਾਰੇ ਵੰਡੀਆਂ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਨਾ ਹੈ ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵਿਸਥਾਰ ਦੇ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਨੇੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱੱਠਿਆਂ ਕਰ ਕੁਝ ਅਜਿਹੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਜੋ ਆਧੁਨਿਕ ਪੱਛਮੀ ਚਿੱਤਰ ਨਾਲ ਕਾਾਫੀ ਮਿਲਦੀ-ਜੁੁੁਲਦੀ ਸੀ: ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਡੂੂੂਜ,ਯੋਜੀਦਿਸ,ਮੰੰਦੇਸ ਅਤੇ ਇਲਾਮੀਤੇ ਸ ਦੀ ਇੱਕ ਸੂਚੀ, ਜੋ ਕਿ ਸੰਭਵ ਇੱਕ ਈਸ਼ਵਰਵਾਦ ਸਮੂਹ ਸੀ ਅਤੇ "ਏਸਾਈਤ ਅਤੇ Pantheism" ਵਰਗ ਦੇ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੇੇ [[ਪਾਰਸੀ ਧਰਮ|Jhoroaestrynism]] ਫਿਰਕੇ ਦੇ ਸੈਸ਼ਨ, "ਵੇਦ, ਪੁਰਾਨਸ,ਤੰਤਰ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ "ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਮੂਰਤੀ ਪੂਜਾ", [[ਬੁੱਧ ਧਰਮ|ਬੁੱਧ]] ਧਰਮ, [[ਜੈਨ ਧਰਮ|ਜੈਨ]] ਧਰਮ, [[ਸਿੱਖੀ|ਸਿੱਖ ਧਰਮ]], ਚੀਨ ਅਤੇ ਜਪਾਨ ਦੇ ਲਾਮਾਵਾਦ ਅਤੇ ਅਨਪੜ੍ਹ ਅੰਧ-ਵਿਸਵਾਸ਼ਾ ਦਾ ਸੁਧਾਰ ਕੀਤਾ ".<ref>2005 मसुजावा, 65-6</ref> 19 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤਕ, ਈਸਾਈ ਧਰਮ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ “ਮੂਰਤੀਆਂ” ਦੇ ਪੰਥਾਂ ਨੂੰ ਮਰੀ ਹੋਈ ਪਰੰਪਰਾ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਣਾ ਆਮ ਗੱਲ ਸੀ ਜੋ ਈਸਾਈ ਧਰਮ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ “ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਦੇ ਆਖਰੀ, ਪੂਰੇ ਸ਼ਬਦ” ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਸੀ. ਇਹ ਧਾਰਮਿਕ ਤਜ਼ੁਰਬੇ ਦੀ ਅਸਲੀਅਤ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਦਾ ਕੋਈ ਤਰੀਕਾ ਨਹੀਂ ਹੈ: ਜਦੋਂ ਤੋਂ ਇਹ 'ਕਾਢ' ਕੱਢੀ ਗਈ ਸੀ, ਈਸਾਈਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਰਵਾਇਤਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਅਟੱਲ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਕਾਇਮ ਰੱਖਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸਾਰੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਅਤੇ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਬਚੀਆਂ ਰਹਿ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਨਵਾਂ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ ਬਗੈਰ ਸਹਿਜਤਾ ਨਾਲ ਨਵੀਆਂ ਕਾਢਾਂ ਕੱਢ ਸਕਦੇ ਹਨ|ਇਸ ਪਹੁੰਚ ਦੇ ਨਾਲ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸਮੱਸਿਆ ਇਸਲਾਮ ਦੀ ਹੋਂਦ ਸੀ, ਜੋ ਧਰਮ ਈਸਾਈ ਧਰਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ "ਸਥਾਪਿਤ" ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਈਸਾਈਆਂ ਦੁਆਰਾ ਇਹ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਬੌਧਿਕ ਅਤੇ ਪਦਾਰਥਕ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਦੀ ਗੁੰਜਾਇਸ਼ ਸੀ|ਹਾਲਾਂਕਿ, 19 ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ, ਇਸਲਾਮ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਨ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਸੀ ਜਦੋਂ ਰੇਗਿਸਤਾਨ ਦੀ ਜੰਗਲੀ ਆਦਿਵਾਸੀ ਜਾਤੀ ਨੂੰ "ਦਿ ਲੈਟਰ, ਡੈਚ ਕਿਲਥ" ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ|<ref>{{Cite journal|last=Daniels|first=L. K.|date=1976-01|title=Rapid in-office and in-vivo desensitization of an injection phobia utilizing hypnosis|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/2005|journal=The American Journal of Clinical Hypnosis|volume=18|issue=3|pages=200–203|doi=10.1080/00029157.1976.10403798|issn=0002-9157|pmid=2005}}</ref> "ਵਿਸ਼ਵ ਧਰਮ" ਮੁਹਾਵਰੇ ਦੇ ਆਧੁਨਿਕ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ, ਗੈਰ-ਇਸਾਈਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਈਸਾਈਆਂ ਦੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਹੀ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ 1893 ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਕਾਗੋ, ਇਲੀਨੋਇਸ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵ ਧਰਮ ਸੰਸਦ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ।ਯੂਰਪੀਅਨ ਓਰੀਐਂਟਲਿਸਟ ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਘਟਨਾ ਦੀ ਤਿੱਖੀ ਅਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਅਤੇ 1960 ਤਕ ਇਸ ਨੂੰ "ਗੈਰ-ਵਿਗਿਆਨਕ" ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਨੇ ਧਾਰਮਿਕ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪੱਛਮੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਬਿਹਤਰ ਗਿਆਨ ਅੱਗੇ ਝੁਕਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਆਪਣੇ ਬਾਰੇ ਬੋਲਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ।ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਵਿਦਵਾਨ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵ ਧਰਮਾਂ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਨੂੰ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।ਫਿਰ ਵੀ, ਸੰਸਦ ਨੇ ਇਸ ਮੰਤਵ ਨਾਲ ਇੱਕ ਦਰਜਨ ਨਿਜੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਫੰਡ ਕੀਤੇ ਭਾਸ਼ਣਾਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਵਾਲੇ ਤਜ਼ਰਬੇਕਾਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੂਚਿਤ ਕਰਨਗੇ:ਵਿਲਿਅਮ ਜੇਮਜ਼, ਡੀਟੀ ਸੁਜ਼ੂਕੀ ਅਤੇ ਐਲਨ ਵਾਟਸ ਵਰਗੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਭਾਸ਼ਣਾਂ ਬਾਰੇ ਖੋਜ ਕਰ ਰਹੇ ਖੋਜਕਰਤਾਵਾਂ ਨੇ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਧਰਮਾਂ ਬਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕੀਤਾ।<ref /> ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ, ਵਿਸੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੱਖ ਵੱਖ ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸਮਾਨਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖ ਵਿਚਾਲੇ ਸਵੈਇੱਛੁਕ ਵਿਛੋੜੇ ਬਾਰੇ "ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਧਰਮ" ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਗੰਭੀਰ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਉੱਭਰੀ ਸੀ<ref>स्टीफन आर एल क्लार्क. [http://www.jstor.org/stable/20019386 "विश्व धर्मों और दुनिया आदेश"] . ''धार्मिक) अध्ययन'' 26.1 (1990.</ref> ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰਾਂ ਨੇ ਹੁਣ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁੰਝਲਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ “ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਧਰਮ” ਸਿਖਾਉਣ ਦੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref>योएल ई. तिश्कें. [http://www.jstor.org/stable/495028 "जातीय बनाम इंजील धर्म: दृष्टिकोण धर्म से परे शिक्षण विश्व"] . ''इतिहास'' 33.3 ''टीचर'' (2000).</ref> == ਪੱਛਮੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀਕਰਨ == {{See|Comparative religion|Sociological classifications of religious movements}}ਵਧੇਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲਈ ਦੇਖੋ: comparative religion and sociological classifications of religious moments ਇਤਿਹਾਸਕ ਉਤਪਤੀ ਅਤੇ ਆਪਸੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਾਰਨ ਧਾਰਮਿਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਧਰਮ ਦੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ| ਅਬਰਾਹਿਮਿਕ ਧਰਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ [[ਮੱਧ ਪੂਰਬ|ਮੱਧ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ]], ਭਾਰਤੀ ਧਰਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ [[ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ ਅਤੇ।ਪੂਰਬੀ ਧਰਮ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੀ। ਖੇਤਰੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਮੂਹ ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਧਰਮ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਮੱਧ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਅਫਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਹੋਈ| * ਅਬਰਾਹਿਮਿਕ ਧਰਮ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਮੂਹ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਈਸਾਈ, ਇਸਲਾਮ, ਯਹੂਦੀ ਧਰਮ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ. ਅਤੇ ਬਹਿ ਦੀ ਵੋਟ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ|।ਇਬਰਾਹੀਮ ਕੁਲਪਤੀ ਤੋਂ ਇਸ ਨਾਮ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਈਸ਼ਵਰਵਾਦ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ| ਅੱਜ, ਲਗਭਗ 3.4 ਅਰਬ ਲੋਕ ਇਸ ਅਬਰਾਹਿਮਿਕ ਧਰਮ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਦੱਖਣੀ ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਇਹ ਵਿਸ਼ਵ ਭਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ| ਕਈਂਂ ਅਬਰਾਹਿਮਿਕ ਸੰਗਠਨ ਦੂਸਰੇ ਮਤਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ| * ਭਾਰਤੀ ਧਰਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿਸ਼ਾਲ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਅਤੇ ਕਰਮ ਵਰਗੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਸੰਕਲਪ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ| ਇਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਭਾਵ ਭਾਰਤੀ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ, ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ, ਦੱਖਣ ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਰੂਸ ਦੇ ਇੱਕ ਵੱਖਰੇ ਹਿੱਸੇ ਉੱਤੇ ਪੈ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮੁੱਖ ਭਾਰਤੀ ਧਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ, ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ, ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਅਤੇ ਜੈਨ ਧਰਮ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ| * ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆਈ ਧਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕਈਂ ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆਈ ਧਰਮ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਤਾਓ (ਚੀਨੀ ਵਿੱਚ) ਯਾ ਡੋ (ਜਾਪਾਨੀ ਜਾਂ ਕੋਰੀਅਨ), ਭਾਵ ਕਿ ਤਾਓਵਾਦ ਅਤੇ ਉਲਝਣਵਾਦ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਗੈਰ-ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। * ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਧਰਮ ਦਾ ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਣ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ 16 ਤੋਂ 18 ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਐਟਲਾਂਟਿਕ ਗੁਲਾਮ ਵਪਾਰ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਹੋਇਆ, ਇਹ ਕੇਂਦਰੀ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਅਫਰੀਕਾ ਦੀਆਂ ਧਾਰਮਿਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੇ ਅਧਾਰਿਤ ਹੈ| * ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਨਸਲੀ ਧਰਮ ਪਹਿਲਾਂ ਹਰ ਮਹਾਂਦੀਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਹੁਣ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸੰਗਠਿਤ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੁਆਰਾ ਹਾਸ਼ੀਏ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਅਜੇ ਵੀ ਲੋਕ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਫਰੀਕੀ ਰਵਾਇਤੀ ਧਰਮ, ਏਸ਼ੀਅਨ ਸ਼ਮਨਵਾਦ, ਮੂਲ ਨੇਟਿਵ ਅਮਰੀਕਨ ਧਰਮ, ਆਸਟ੍ਰੋਨੇਸੀਅਨ, ਆਸਟਰੇਲੀਆਈ ਆਦਿਵਾਸੀ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ, ਚੀਨੀ ਲੋਕ ਧਰਮ ਅਤੇ ਪੋਸਟਵਾਰ ਸ਼ਿੰਤੋ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਬਹੁ-ਵਚਨ ਦੇ ਨਾਲ "ਪੂਜਾਵਾਦ". ਅਤੇ ਵਧੇਰੇ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ ਤੇ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ| * ਈਰਾਨੀ) ਧਰਮ (ਓਵਰਲੈਪ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੇਠਾਂ ਸੂਚੀਬੱਧ ਨਹੀਂ) ਈਰਾਨ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜ਼ੋਰਾਸਟ੍ਰਿਸਟਿਜ਼ਮ, ਯਜ਼ਦਾਨਵਾਦ ਆਹਲ ਏ ਹੱਕ ਅਤੇ ਗਨੋਸਟਿਸਿਜ਼ਮ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਰੰਪਰਾ (ਮੰਡੇਸਮ, ਮੈਨਿਕਸਮ) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ| ਇਹ ਅਬਰਾਹਿਮਿਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ ਸੂਫੀ ਮੱਤ ਦੀ ਤਾਜ਼ਾ ਲਹਿਰ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਬਾਬਮਤ ਅਤੇ ਬਹਾਈ ਮਤ| * 19 ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ, ਨਵੀਂ ਧਾਰਮਿਕ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਧਾਰਮਿਕ ਆਸਥਾ ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਕਸਰ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਸਮਕਾਲੀ ਕਰ ਕੇ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਹਿੰਦੂ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ, ਏਕਾਂਂਕਰ ਅਯਵਾਜ਼ੀ ਪੈਨਟੈਕੋਸਟਲਿਜ਼ਮ ਬਹੁ-ਵਚਨ ਪੁਨਰ ਨਿਰਮਾਣ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ| == ਧਾਰਮਿਕ ਜਮਹੂਰੀਅਤ == {{See|List of religious populations}}ਵਧੇਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲਈ ਦੇੇੇਖੋ: List of religious populations [[ਤਸਵੀਰ:Detailed religion map of the world.png|thumb|300x300px| ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸੰਪਰਦਾ ਅਤੇ ਧਰਮ]] ਕਿਸੇ ਵੱਡੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਤ ਕਰਨ ਦਾ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਤਰੀਕਾ ਹੈ ਇਸ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ. ਧਰਮ ਦੁਆਰਾ ਅਬਾਦੀ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਗਣਨਾਵਾਂ ਦੀ ਸੰਯੁਕਤ ਸੁਮੇਲ ਰਿਪੋਰਟ ਦੁਆਰਾ ਪਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ (ਅਮਰੀਕਾ ਜਾਂ ਫਰਾਂਸ ਵਰਗੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਦੇ ਅੰਕੜੇ ਇਕੱਠੇ ਨਹੀਂ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ) ਪਰ ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਸਰਵੇਖਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਏਜੰਸੀਆਂ ਜਾਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦਾ ਪੱਖਪਾਤ ਨਤੀਜਾ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ ਤੇ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ| ਗ਼ੈਰ ਰਸਮੀ ਜਾਂ ਗੈਰ ਸੰਗਠਿਤ ਧਰਮਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕਰਨਾ ਇੱਕ ਖ਼ਾਸ ਮੁਸ਼ਕਲ ਕੰਮ ਹੈ| ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਧਰਮ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸਰਬੋਤਮ method ਬਾਰੇ ਖੋਜਕਰਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸਹਿਮਤੀ ਨਹੀਂ ਹੈ| ਕਈਂਂ ਬੁਨਿਆਦੀ ਪਹਿਲੂ ਅਣਸੁਲਝੇ ਹੋਏ ਹਨ: * ਕੀ "ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਪ੍ਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਧਾਰਮਿਕ ਸਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਗਿਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ<ref>{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/229991054|title=Sacred and secular: religion and politics worldwide|last=Norris, Pippa.|date=2004|publisher=Cambridge University Press|isbn=0-511-23105-9|location=Cambridge|oclc=229991054}}</ref> * ਕੀ ਸਿਰਫ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਰਮ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਦਾ "ਅਭਿਆਸ" ਕਰਦੇ ਹਨ * ਕੀ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਸੰਕਲਪ ਦੇ "ਪਾਲਣ" ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਹਿਸਾਬ ਲਗਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ * ਕੀ ਸਾਨੂੰ ਸਿਰਫ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਿਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ ਤੇ ਸਵੈ-ਪੰਥ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹਨ * ਸਿਰਫ ਬਾਲਗਾਂ ਨੂੰ ਗਿਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ. * ਕੀ ਸਾਨੂੰ ਸਿਰਫ ਸਰਕਾਰੀ ਅਧਿਕਾਰੀ ਦੁਆਰਾ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਏ ਗਏ ਡੇਟਾ 'ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ * ਕੀ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕਈ ਸਰੋਤ ਅਤੇ ਸਾਧਨ ਜਾਂ ਇੱਕ "ਸਰਬੋਤਮ ਸਰੋਤ" ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ === ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਧਰਮ ਜਾਂ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦੁਆਰਾ ਰਾਏ === ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੀ ਸਾਰਣੀ ਵਿਚ, ਧਰਮ ਨੂੰ ਦਰਸ਼ਨ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਸਥਾਨਕ ਅਭਿਆਸ ਵਿੱਚ ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇੱਕ ਨਿਰਣਾਇਕ ਕਾਰਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ| ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਯਾਦ ਰੱਖੋ ਕਿ ਇਸ ਟੇਬਲ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵਿਧੀਵਾਦੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੂਸਰੇ ਦੁਆਰਾ ਵਿਵਾਦਿਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ| ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਕਾਓ ਦਾਈ ਸੂਚੀਬੱਧ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਦੀ ਸੂਚੀ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਹੋਆ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਨਵੀਂ ਧਾਰਮਿਕ ਲਹਿਰ/2} ਹੈ| ਧਰਮ ਦੁਆਰਾ ਅਬਾਦੀ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਗਣਨਾਵਾਂ ਦੀ ਸੰਯੁਕਤ ਸੁਮੇਲ ਰਿਪੋਰਟ ਦੁਆਰਾ ਪਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ (ਅਮਰੀਕਾ ਜਾਂ [[ਫ਼ਰਾਂਸ|ਫਰਾਂਸ]] ਵਰਗੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਦੇ ਅੰਕੜੇ ਇਕੱਠੇ ਨਹੀਂ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ) ਪਰ ਸਰਵੇਖਣ, ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਸਰਵੇਖਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਏਜੰਸੀਆਂ ਜਾਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦਾ ਪੱਖਪਾਤ ਨਤੀਜਾ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ ਤੇ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ| ਗ਼ੈਰ ਰਸਮੀ ਜਾਂ ਗੈਰ ਸੰਗਠਿਤ ਧਰਮਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕਰਨਾ ਇੱਕ ਖਾਸ ਕਠਿਨ ਕੰਮ ਹੈ| ਕੁਝ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਆਪਣੀ ਗਿਣਤੀ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ| ਚੀਨ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਜੀਵਨ ਦਾ ਰੰਗ ਹੈ, ਇਹ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ਹੈ| ਚੀਨ ਦੀ ਜਨਵਾਦੀ ਸਰਕਾਰ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਾਸਤਿਕ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਆਪਣੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੂੰ ਧਰਮ ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਲੈਨਿਨ ਅਤੇ ਮਾਓ ਦੇ ਸਮੇਂ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ 'ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ| ਸਾਰੇ ਵਿਹਾਰ, ਮੰਦਰ, ਪਗੋਡਾ, ਮਸਜਿਦ ਅਤੇ ਗਿਰਜਾਘਰਾਂ ਨੂੰ ਅਧਾਰਮਿਕ ਇਮਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ| 1970 ਦੇ ਅੰਤ ਤਕ, ਇਸ ਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਅਰਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਚੱਲਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ ਗਈ| 1990 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਾਰੇ ਚੀਨ ਵਿੱਚ [[ਬੁੱਧ ਧਰਮ|ਬੁੱਧ]] ਅਤੇ [[ਤਾਓਵਾਦ|ਤਾਓ]] ਵਿਹਾਰਾਂ ਜਾਂ ਮੰਦਰਾਂ ਦੇ ਪੁਨਰ ਨਿਰਮਾਣ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। 2007 ਵਿੱਚ, ਚੀਨੀ ਸੰਵਿਧਾਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਭਾਗ ਜੋੜ ਕੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਤੱਤ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇੱਕ ਸਰਵੇਖਣ ਅਨੁਸਾਰ, ਚੀਨ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਦਾ 50 ਤੋਂ 80 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਜਾਂ 66 ਕਰੌੜ ਤੋਂ 1.1 ਅਰਬ ਤੱਕ ਲੋਕ ਨਾਸਤਿਕ ਹੀ ਹਨ ਜਦੋਂ ਕਿ ਤਾਓ ਸਿਰਫ 30 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਹੈ ਜਾਂ ਸਿਰਫ 40 ਕਰੋੜ ਹੀ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਚੀਨੀ ਦੋਵੇਂ ਧਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੰਕੜਿਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ| ਇੱਕ ਸਰਵੇਖਣ ਅਨੁਸਾਰ, ਚੀਨ ਵਿੱਚ 18% ਆਬਾਦੀ ਬੁੱਧ ਹੈ, ਈਸਾਈ ਚਾਰ ਤੋਂ ਪੰਜ ਕਰੋੜ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸਲਾਮ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਤਕਰੀਬਨ ਦੋ ਕਰੋੜ ਦੇ ਲਗਭਗ ਹਨ ਅਰਥਾਤ ਰਥਾਤ ਡੇਢ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਹਨ। [[ਬੁੱਧ ਧਰਮ|ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਨੂੰ]] ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਚੁੱਪ ਸਮਰਥਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। ਦੋ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ, ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇੱਥੇ ਵਿਸ਼ਵ ਬੋਧ ਸੰਮੇਲਨ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ| ਚੀਨੀ ਸਰਕਾਰ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਅੱਧੀ ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਬਾਦੀ ਬੁੱਧ ਹੈ| == ਧਰਮ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਚੇਲੇ == {| class="wikitable sortable" style="width:90%" !ਧਾਰਮਿਕ ਵਰਗ ! colspan="2" |ਮੰਨਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ <br /><br /> (ਕਰੋੜ ਵਿਚ !ਸਾਂਸਕ੍ਰਿਤਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ! class="unsortable" |ਸ਼ਾਮਿਲ ਮੁੱਖ ਖੇਤਰ |- |'''[[ਇਸਾਈ ਧਰਮ|ਈਸਾਈ]]''' | align="right" |200 - 220 | |ਅਬਰਾਹਮਿਕ ਧਰਮ |पश्चिमी दुनिया में प्रमुख [[ਯੂਰਪ|(यूरोप,]] [[ਅਮਰੀਕਾ (ਮਹਾਂ-ਮਹਾਂਦੀਪ)|अमेरिका,]] [[ਓਸ਼ੇਨੀਆ|ओशिनिया),]] [[ਉਪ-ਸਹਾਰਵੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ|उप सहारा अफ्रीका,]] [[ਫਿਲੀਪੀਨਜ਼|फिलीपींस]] और [[ਦੱਖਣੀ ਕੋਰੀਆ|दक्षिण कोरिया]]. दुनिया भर में अल्पसंख्यक | |'''[[ਇਸਲਾਮ]]''' | align="right" |190 - 200 |<br /><br /><ref>{{Cite web|url=http://pewforum.org/docs/?DocID=450|title=Mapping the Global Muslim Population|website=|access-date=8 अक्टूबर 2009|archive-date=2010-04-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20100427035429/http://pewforum.org/docs/?DocID=450|url-status=dead}}</ref> |ਅਬਰਾਹਮਿਕ ਧਰਮਅਬਰਾਹਮਿਕ ਧਰਮ | |- |'''[[ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ|हिन्दू धर्म]]''' | align="right" |82.8 - 100 | |भारतीय धर्म |[[ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ|दक्षिण एशिया]], बाली, [[ਮਾਰੀਸ਼ਸ|मॉरिशस]], [[ਫ਼ਿਜੀ|फिजी,]] गुयाना, [[ਤ੍ਰਿਨੀਦਾਦ ਅਤੇ ਤੋਬਾਗੋ|त्रिनिदाद और टोबैगो]], [[ਸੂਰੀਨਾਮ|सूरीनाम]], और समुदायों के बीच प्रवासी भारतीय. |- |'''बुध्द धर्म ''' | align="right" |60 - 67 | |लोक धर्म |पूर्व एशिया [[ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ|दक्षिण पूर्व एशिया]], [[ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ|दक्षिण एशिया]] |- |'''चीनी लोक धर्म''' [[ਕਨਫੂਸ਼ੀਅਸਵਾਦ|(कन्फ्यूशीवाद]] [[ਤਾਓਵਾਦ|ताविस्म]] और सहित) | align="right" |40 - 100 |<br /><br /><br /><br /> |चीनी धर्मों |पूर्व एशिया, [[ਵੀਅਤਨਾਮ|वियतनाम]], [[ਸਿੰਗਾਪੁਰ|सिंगापुर]] और [[ਮਲੇਸ਼ੀਆ|मलेशिया]]. |- |'''[[ਸ਼ਿੰਤੋਵਾਦ|शिंटो]]''' | align="right" |2.7 - 6.5 | |जापानी धर्म |[[ਜਪਾਨ|जापान]] |- |'''[[ਸਿੱਖੀ|सिख धर्म]]''' | align="right" |2.4 - 2.8 |<br /><br /> |भारतीय धर्म |भारतीय उपमहाद्वीप, आस्ट्रेलिया, उत्तरी अमेरिका, [[ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ|दक्षिण पूर्व एशिया]], [[ਯੂਨਾਈਟਡ ਕਿੰਗਡਮ|ब्रिटेन]] और पश्चिमी यूरोप. |- |'''[[ਯਹੂਦੀ ਧਰਮ|यहूदी धर्म]]''' | align="right" |1.43 |<ref name="WJP2015">{{Cite web|url=http://www.jewishdatabank.org/Studies/details.cfm?StudyID=803|title=World Jewish Population 2015|access-date=8 August 2016}}</ref> |अब्राहमिक धर्म |[[ਇਜ਼ਰਾਇਲ|इसराइल]] और दुनिया भर में यहूदी प्रवासी (अधिकतर [[ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ|उत्तरी अमेरिका,]] [[South America|दक्षिणी अमेरिका,]] [[ਯੂਰਪ|यूरोप]] और [[ਏਸ਼ੀਆ|एशिया).]] |- |'''[[ਜੈਨ ਧਰਮ|जैन धर्म]]''' | align="right" |0.8 - 1.2 | |भारतीय धर्म |[[ਭਾਰਤ|भारत]] और पूर्वी अफ्रीका. |- |'''[[ਬਹਾਈ ਧਰਮ|बहाई धर्म]]''' | align="right" |0.76 - 0.79 |<ref name="ARDA05">{{Cite web|url=http://www.thearda.com/QuickLists/QuickList_125.asp|title=World Religions (2005)|year=2005|website=QuickLists > The World > Religions|publisher=The [[Association of Religion Data Archives]]|format=|doi=|access-date=4 जुलाई 2009|archive-date=2009-05-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20090501041135/http://thearda.com/QuickLists/QuickList_125.asp|dead-url=yes}}</ref><br /><br /><ref>{{Cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html#people|title=World: People: Religions|year=2007|website=[[CIA World Factbook]]|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|format=|doi=|issn=1553-8133|access-date=6 सितंबर 2009|archive-date=2010-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20100105171656/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html#people|dead-url=yes}}</ref> |अब्रहमिक धर्म |दुनिया भर में प्रमख रूप से फैला<ref name="britannica_stats">{{Cite book|title=Encyclopædia Britannica|url=https://archive.org/details/britannica200100ency|last=Encyclopædia Britannica|publisher=Encyclopædia Britannica|year=2002|isbn=0852295553|chapter=Worldwide Adherents of All Religions by Six Continental Areas, Mid-2002}}</ref><ref>{{Cite book|title=The New Penguin Handbook of Living Religions: Second Edition|last=MacEoin|first=Denis|publisher=[[Penguin books|Penguin]]|year=2000|isbn=0140514805|editor-last=Hinnells, John R.|chapter=Baha'i Faith}}</ref> लेकिन शीर्ष दस आबादी (अनुयायियों विश्वास बहाई विश्व की राशि के बारे में 60%) रहे हैं (समुदाय के आकार के क्रम में) [[ਭਾਰਤ|भारत]], [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ|संयुक्त राज्य अमेरिका]], [[ਵੀਅਤਨਾਮ|वियतनाम]], [[ਕੀਨੀਆ|केन्या,]] [[ਕਾਂਗੋ ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਗਣਰਾਜ|डॉ कांगो,]] [[ਫਿਲੀਪੀਨਜ਼|फिलीपींस,]] [[ਜ਼ਾਂਬੀਆ|जाम्बिया,]] [[ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ|दक्षिण अफ्रीका,]] [[ਈਰਾਨ|ईरान]], [[ਬੋਲੀਵੀਆ|बोलीविया]]<ref name="WCE-05">{{Cite web|url=http://www.thearda.com/QuickLists/QuickList_40.asp|title=Most Baha'i Nations (2005)|year=2005|website=QuickLists > Compare Nations > Religions >|publisher=The [[Association of Religion Data Archives]]|format=|doi=|access-date=4 जुलाई 2009|archive-date=2015-12-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20151209035957/http://www.thearda.com/QuickLists/QuickList_40.asp|dead-url=yes}}</ref> |- |'''काओ दाई''' | align="right" |0.1 - 0.15 | |वियतनामी धर्म |[[ਵੀਅਤਨਾਮ|वियतनाम]] |- |'''चेनोडो मत''' | align="right" |0.3 | |कोरियाई धर्म |कोरिया |- |'''तेनरिक्यो''' | align="right" |0.2 | |जापानी धर्म |[[ਜਪਾਨ|जापान]], [[ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲ|ब्राजील.]] |- |'''विक्का''' | align="right" |1 | |नया धार्मिक आंदोलन |[[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ|संयुक्त राज्य अमेरिका]], [[ਆਸਟਰੇਲੀਆ|ऑस्ट्रेलिया]], [[ਯੂਰਪ|यूरोप]], [[ਕੈਨੇਡਾ|कनाडॉ॰]] |- |'''दुनिया की मेस्सिअनिटी चर्च ''' | align="right" |0.1 | |जापानी धर्म |[[ਜਪਾਨ|जापान]], [[ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲ|ब्राज़ील]] |- |'''सिचो -नो- ले''' | align="right" |0.08 | |जापानी धर्म |[[ਜਪਾਨ|जापान]], [[ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲ|ब्राजील.]] |- |'''रस्ताफरी धार्मिक आंदोलन''' | align="right" |0.07 | |नया धार्मिक आंदोलन है, अब्रहमिक धर्मों |[[ਜਮੈਕਾ|जमैका]], [[ਕੈਰੀਬੀਆ|कैरिबियन,]] [[ਅਫ਼ਰੀਕਾ|अफ्रीका.]] |- |'''एकजुट सार्वभौमिकता''' | align="right" |0.063 | |नया धार्मिक आंदोलन |[[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ|संयुक्त राज्य अमेरिका]], [[ਕੈਨੇਡਾ|कनाडा]], [[ਯੂਰਪ|यूरोप]]. |} === ਖੇਤਰ ਤੋਂ === {{See|Religion in present-day nations and states}}ਹੋਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲਈ ਦੇਖੋ: {{See|Religion in present-day nations and states}} ਅਫਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਧਰਮ * ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ** ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ** ਚੀਨ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ** ਮੁਸਲਿਮ ਵਿਸ਼ਵ (ਦੱਖਣ ਪੱਛਮੀ ਏਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਅਫਰੀਕਾ) * ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ** ਕਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ** ਮੈਕਸੀਕੋ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ** ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਧਰਮ * ਦੱਖਣੀ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਧਰਮ * ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਵਿੱਚ ਧਰਮ * ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ** ਯੂਰਪੀਅਨ ਯੂਨੀਅਨ ਵਿੱਚ ਧਰਮ == ਪਾਲਣ ਦਾ ਰੂਝਾਨ == {{See|Claims to be the fastest-growing religion}} 19 ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਧਰਮ ਦੇ ਲੋਕਤੰਤਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਬਦਲਾਅ ਆਇਆ| ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ ਤੇ, ਕੁਝ ਵੱਡੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਸੀਹੀ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਚਨ ਦੇ ਸਰਗਰਮ ਸੰਖਿਆ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਗਿਰਾਵਟ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੇ ਹਨ: ਵੇਖੋ ਨਾਸਤਿਕਤਾ ਦਾ ਲੋਕਤੰਤਰ. ਈਸਾਈ ਧਾਰਮਿਕ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਗਿਰਾਵਟ ਦੇ ਸੰਕੇਤਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਪਾਦਰੀਆਂ ਅਤੇ ਮੱਠਵਾਦੀ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਆਈ ਗਿਰਾਵਟ ਅਤੇ ਚਰਚ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਕਮੀ ਆਈ. ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, 19 ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ, ਉਪ-ਸਹਾਰਨ ਅਫਰੀਕਾ ਈਸਾਈ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਬਾਦੀ ਦਰ ਹੈ. ਪੱਛਮੀ ਸਭਿਅਤਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖਤਾਵਾਦੀ ਸੈਕੂਲਰ ਵਜੋਂ ਪਛਾਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵੱਧ ਗਈ. [[ਚੀਨ ਦਾ ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਗਣਰਾਜ|ਚੀਨ]], [[ਚੀਨ ਦਾ ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਗਣਰਾਜ|ਪੀਪਲਜ਼ ਰੀਪਬਿਲਕ ਆਫ ਚਾਈਨਾ]] ਵਰਗੀਆਂ ਕਮਿ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਸਰਕਾਰਾਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਧਰਮ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਨ ਤੋਂ ਨਿਰਾਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਥੇ ਅਸਲ ਵਿਸ਼ਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਯੂਰਪ ਅਤੇ [[ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ]] ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਕਮਿ ਕਮਿਊਨਿਸ਼ਿਜ਼ਮ ਦੇ ਪਤਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਧਾਰਮਿਕ ਜੀਵਨ ਮੁੜ ਉੱਭਰਿਆ, ਪੂਰਬੀ ਈਸਾਈ ਧਰਮ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਿਆਂ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਨਿਓਪਗਾਨਿਜ਼ਮ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਦੂਰੀਆਂ ਦੋਵਾਂ ਧਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਜੀਵਨ ਦਾਾ ਅਨੁੁਭਵ ਕੀਤਾ ਗਿਆ|{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=अप्रैल 2010}} <sup class="Template-Fact"><span style="white-space: nowrap;" title="इस तथ्य की सत्यता के लिए विश्वसनीय सूत्रों की आवश्यकता है।  अप्रैल 2010से">&#x5B; ''ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ'' &#x5D;</span></sup> <span></span> [[श्रेणी:लेख जिनमें अप्रैल 2010 से स्रोतहीन कथन हैं]] [[श्रेणी:सभी लेख जिनमें स्रोतहीन कथन हैं]] ਹੇਠਾਂ ਵਰਲਡ ਕ੍ਰਿਸ਼ਚੀਅਨ ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਕੁਝ ਉਪਲਬਧ ਅੰਕੜੇ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ:<ref>परिणामों का अध्ययन किया गया है और पाया गया कि डेटा स्रोत एक दूसरे के साथ अत्यधिक सहसंबद्ध हैं, "लेकिन लगातार सेट करने के लिए राष्ट्रीय डेटा अन्य की तुलना में ईसाई डेटा का प्रतिशत उच्च है।" {{Cite journal|last=Hsu|first=Becky|last2=Reynolds|first2=Amy|last3=Hackett|first3=Conrad|last4=Gibbon|first4=James|date=9 जुलाई 2008|title=Estimating the Religious Composition of All Nations|url=http://www.princeton.edu/~bhsu/Hsu2008.pdf|format=pdf|journal=Journal for the Scientific Study of Religion|postscript=<!--None-->|access-date=2020-05-13|archive-date=2010-03-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20100326175049/http://www.princeton.edu/~bhsu/Hsu2008.pdf|dead-url=yes}}</ref> {| class="wikitable" |+ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸਾਲਾਨਾ ਵਾਧੇ ਦੇ ਰੁਝਾਨ ! 1970–1985<ref name="whoare">{{Cite news|url=http://www.bahai.com/thebahais/pg14.htm|title=How many Bahá'ís are there?|last=International Community|first=Bahá'í|work=The Bahá'ís|year=1992|pages=14|postscript=<!--None-->|author-link=Bahá'í International Community|access-date=2020-05-13|archive-date=2011-05-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20110522031634/http://www.bahai.com/thebahais/pg14.htm|dead-url=yes}} .</ref> ! 1990–2000<ref name="worldchristianencyclopedia">{{Cite book|url=http://www.bible.ca/global-religion-statistics-world-christian-encyclopedia.htm|title=World Christian Encyclopedia|last=Barrett|first=David A.|year=2001|isbn=0195079639|pages=4}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.gordonconwell.edu/ockenga/globalchristianity/gd/wct-1-2.pdf|title=Global adherents of the World's 19 distinct major religions|last=Barrett|first=David|last2=Johnson, Todd|year=2001|publisher=William Carey Library|archive-url=https://web.archive.org/web/20080228224811/http://www.gordonconwell.edu/ockenga/globalchristianity/gd/wct-1-2.pdf|archive-date=2008-02-28|access-date=12 अक्टूबर 2006|dead-url=no}}</ref> ! 2000–2005<ref>{{Cite news|url=http://www.foreignpolicy.com/story/cms.php?story_id=3835|title=The List: The World’s Fastest-Growing Religions|last=Staff|first=|date=May 2007|work=[[Foreign Policy]]|access-date=|publisher=[[Carnegie Endowment for International Peace]]|last2=|pages=|language=|archive-date=2007-05-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20070521093323/http://www.foreignpolicy.com/story/cms.php?story_id=3835|dead-url=yes}}</ref> |- | 3.65% - ਬਹਾਈ ਧਰਮ | 2.65% - ਜ਼ੋਰਾਸਟ੍ਰਿਸਟਿਜ਼ਮ | 1.84% - ਇਸਲਾਮ |- | 2.74% - ਇਸਲਾਮ | 2.28% - ਬਹਿ ਧਰਮ | 1.70% - ਬਹਾਈ ਧਰਮ |- | 2.34% - ਹਿੰਦੂ | 2.13% - ਇਸਲਾਮ | 1.62% - ਸਿੱਖ ਧਰਮ |- | 1.67% - ਬੁੱਧ ਧਰਮ | 1.87% - ਸਿੱਖ ਧਰਮ | 1.57% - ਹਿੰਦੂ |- | 1.64% - ਈਸਾਈ ਧਰਮ | 1.69% - ਹਿੰਦੂ | 1.32% - ਈਸਾਈ ਧਰਮ |- | 1.09% - ਯਹੂਦੀ ਧਰਮ | 1.36% - ਈਸਾਈ ਧਰਮ | |- | | 1.09% - ਬੁੱਧ ਧਰਮ | |- | | <small>ਵਿਸ਼ਵ ਵਿੱਚ ਸਾਲਾਨਾ ਵਾਧਾ</small> <br /><br /><br /><br /> <nowiki></br></nowiki> <small>ਉਸੇ ਮਿਆਦ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਆਬਾਦੀ</small> <br /><br /><br /><br /> <nowiki></br></nowiki> <small>1.41% ਹੈ.</small> | |} ਸੈਂਟਰ ਰਿਸਰਚ ਬੈਂਚ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਅਧਿਐਨਾਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗਰੀਬ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਅਮਰੀਕਾ<ref name="Pew2002">{{Cite web|url=http://pewglobal.org/reports/display.php?ReportID=167|title=Among Wealthy Nations U.S. Stands Alone in its Embrace of Religion|last=Pew Research Center|date=19 दिसंबर 2002|publisher=Pew Research Center|access-date=12 अक्टूबर 2006|archive-date=2011-08-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20110822083255/http://pewglobal.org/2002/12/19/among-wealthy-nations/|url-status=dead}}</ref> ਅਤੇ ਕੁਵੈਤ<ref>{{Cite web|url=http://benmuse.typepad.com/ben_muse/2008/01/wealth-and-reli.html|title=Income and Religiosity|last=Pew Research Center|date=1 जनवरी 2008|access-date=14 सितंबर 2009}}</ref> ਛੱਡ ਕੇ ਅਮੀਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਧਾਰਮਿਕ ਹਨ। == ਸਵੈ-ਪਾਲਣਾ ਰਿਪੋਰਟ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ == <gallery> ਤਸਵੀਰ:Religion in the world.png|<nowiki> </nowiki>ਦੇਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਧਾਰਮਿਕਤਾ ਦੀ ਅਨੁਸਾਰੀ ਦਰਜਾ ਦਰਸਾਉਣ ਵਾਲਾ ਨਕਸ਼ਾ ਗੈਲਅਪ ਦੁਆਰਾ 2006–2008 ਵਿੱਚ ਕਰਵਾਏ ਗਏ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਸਰਵੇਖਣ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੈ. ਤਸਵੀਰ:Irreligion statistics by country.png|<nowiki> </nowiki>ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਲੋਕ ਧਰਮ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸੰਬੰਧਾਂ ਨੂੰ "ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ" ਦੱਸਦੇ ਹਨ - 2002 ਦੇ ਬੈਂਚ ਦੇ ਇੱਕ ਸਰਵੇਖਣ ਅਨੁਸਾਰ ਤਸਵੀਰ:Religion distribution.png|<nowiki> </nowiki>ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਧਰਮ, ਨਕਸ਼ੇ ਦੁਆਰਾ ਵੰਡੇ ਗਏ. ਤਸਵੀਰ:Prevailing world religions map.png|<nowiki> </nowiki>ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਧਰਮ, ਰਾਜ ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਤਸਵੀਰ:Abraham Dharma.png|<nowiki> </nowiki>ਨਕਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਹਰ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ “ਅਬਰਾਹਿਮਿਕ ਧਰਮ” (ਜਾਮਨੀ) ਅਤੇ “ਭਾਰਤੀ ਧਰਮ” (ਪੀਲਾ) ਧਰਮਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਚਲਤਤਾ ਦਰਸਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਤਸਵੀਰ:Christ Islam.png|<nowiki> </nowiki>ਨਕਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਹਰ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਈਸਾਈ ਧਰਮ (ਲਾਲ) ਅਤੇ ਇਸਲਾਮ (ਹਰੇ) ਦਾ ਅਨੁਪਾਤ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ. </gallery> == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧ ਧਰਮ * ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ * [[ਵਿਸ਼ਵ ਧਰਮ ਸੰਸਦ|ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਧਰਮ ਸੰਸਦ]] * ਪੋਥੀ * [[ਧਾਰਮਿਕ ਪਰਿਵਰਤਨ|ਤਬਦੀਲੀ]] <references group="nb"></references> == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ|2}} * [http://www.bbc.co.uk/religion/tools/civilisations/index.shtml ਵਿਸ਼ਵ ਧਰਮ ਐਨੀਮੇਟਡ ਇਤਿਹਾਸ] - "ਬੀਬੀਸੀ ਧਰਮ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕਤਾ" ਵੈਬਸਾਈਟ ਦਾ ਹਿੱਸਾ, ਵਿਸ਼ਵ ਧਰਮ ਫੈਲਣ ਦੀ ਇੰਟਰਐਕਟਿਵ ਐਨੀਮੇਟਿਡ ਦਰਸ਼ਣ (ਫਲੈਸ਼ ਪਲੱਗ-ਇਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ). * [http://www.bbc.co.uk/religion/religions/ ਧਰਮਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਦਾ ਬੀਬੀਸੀ ਏ ਜੇਡ] * [http://greenmangos.net/Beliefs-And-Ideas/world-religions.aspx ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ਵ ਧਰਮ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110528111618/http://greenmangos.net/Beliefs-And-Ideas/world-religions.aspx |date=2011-05-28 }} * [http://www.icirc.org ਅੰਤਰ-ਧਾਰਮਿਕ ਸਹਿਕਾਰਤਾ ਲਈ ਅੰਤਰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕੌਂਸਲ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190405050649/http://icirc.org/ |date=2019-04-05 }} * [http://www.globalimam.com ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਇਮਾਮ ਸੰਗਠਨ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190710173717/http://globalimam.com/ |date=2019-07-10 }} n7zxqruxjtpnere0zb0ss8d8v19uxur 0 127625 841775 702366 2026-06-29T22:31:39Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260629)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 841775 wikitext text/x-wiki ਮਨ ਅਤੇ ਬੋਧ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਵਿਚ, ਲੋਕ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ, ਜਾਂ ਕਾਮਨਸੈਂਸ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ, ਦੂਸਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵਿਵਹਾਰ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਸਥਿਤੀ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਕਰਨ ਦੀ ਇਕ ਮਨੁੱਖੀ ਸਮਰੱਥਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://plato.stanford.edu/entries/folkpsych-theory/|title=Stanford Encyclopedia of Philosophy|last=|first=|date=|website=ato.stanford.edu|publisher=|access-date=May 13, 2020}}</ref>  ਰੋਜ਼ਮਰ੍ਹਾ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਆਈਆਂ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਆਈਟਮਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਦਰਦ, ਅਨੰਦ, ਉਤਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਚਿੰਤਾ ਤਕਨੀਕੀ ਜਾਂ ਵਿਗਿਆਨਕ ਵਿਵਾਦ ਦੇ ਉਲਟ ਆਮ ਭਾਸ਼ਾਈ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite book|title=Children's theory of mind|last=Wellman|first=H|publisher=MA: MIT Press|year=1990|isbn=|location=|pages=|quote=|via=}}</ref> ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਲੋਕ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਨੇ ਇਸ ਗੱਲ' ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦ੍ਰਤ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਲੋਕ — ਜਿਹੜੇ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਅਕਾਦਮਿਕ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਸਮੀ ਸਿਖਲਾਈ ਤੋਂ ਬਿਨ l ਮਾਨਸਿਕ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਦੇਣ ਬਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ।ਨ  ਇਖੇਤਰੇਨ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਅਤੇ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬਤ ਇਰਾਦਤਨ ਰਾਜਾਂ 'ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ;  ਹਰੇਕ ਨੂੰ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸੰਕਲਪਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ "ਵਿਸ਼ਵਾਸ", "ਇੱਛਾਵਾਂ", "ਡਰ", ਅਤੇ "ਉਮੀਦ" ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ।<ref>{{Cite journal|last=Arico|first=Adam|year=2010|title=Folk psychology, consciousness, and context effects|url=|journal=Review of Philosophy and Psychology|volume=|pages=|via=}}</ref> Eliminative ਪਦਾਰਥਵਾਦ ਇਹ ਕਰਦਾ ਦਾਅਵਾ ਹੈ ਕਿ ਲੋਕ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਗਲਤ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਖਾਰਜ (ਜਾਂ "ਖਤਮ") ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। == ਮੁੱਖ ਲੋਕ-ਸੰਕਲਪ == <br /> === ਇਰਾਦਾ === ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖੀ ਵਤੀਰੇ ਨੂੰ ਸਮਝਣ, ਸਮਝਾਉਣ ਜਾਂ ਆਲੋਚਨਾ ਕਰਨ ਵੇਲੇ, ਲੋਕ ਜਾਣ ਬੁੱਝ ਕੇ ਅਤੇ ਜਾਣ-ਬੁੱਝ ਕੇ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿਚ ਅੰਤਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.semanticscholar.org/paper/The-Folk-Concept-of-Intentionality-Malle-Knobe/c991ca269003383d198ba21d8261ecf99613de85|title=Journal of Experimental Social Psychology|last=Malle, Knobe|first=Betram F, Joshua|date=Mar 1997|website=|publisher=|access-date=}}</ref> ਉਦੇਸ਼ਪੂਰਨ ਕਾਰਵਾਈ ਜਾਂ ਦੁਰਘਟਨਾਕ ਸਥਿਤੀਆਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਕਾਰਜਾਂ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਸਮਾਜਿਕ ਮੇਲ-ਮਿਲਾਪ ਵਿਚ ਇਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨਿਰਣਾਤਾ ਹੈ। ਦੂਸਰੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਜਾਂ ਪੂਰਵ-ਬੋਧਕ ਮਾਮਲੇ ਹਨ.  ਉਦਾਹਰਣ ਦੇ ਲਈ, ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਟਿੱਪਣੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੰਦੇਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਤੇ ਜਾਣ ਬੁੱਝ ਕੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨੂੰ ਇੱਕ ਦੁਖਦਾਈ ਅਪਮਾਨ ਵਜੋਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ, ਜੇ ਅਣਜਾਣ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹੀ ਟਿੱਪਣੀ ਖਾਰਜ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਾਫ਼ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਰਾਦਤਨ ਦੀ ਲੋਕ ਧਾਰਨਾ ਕਾਨੂੰਨੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿਚ ਕਤਲ ਅਤੇ ਕਤਲੇਆਮ ਵਿਚਕਾਰ ਫ਼ਰਕ ਕਰਨ ਲਈ ਲਾਗੂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।  ਇਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਈ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਬੁੱਝ ਕੇ ਅਤੇ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਦੇ ਵਤੀਰੇ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ ਕਰਨ ਲਈ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਥੇ ਜਾਣ ਬੁੱਝ ਕੇ ਫੌਲਾਂ ਨੂੰ ਅਣਜਾਣੇ ਵਿੱਚ ਸਮਝੇ ਜਾਣ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਸਖਤ ਸਜਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਕਲਪ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਪਹਿਲੂਆਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੈ: ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਸੰਬੰਧੀ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਅਨੁਭਵ ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਨਾਲ ਹਮਲਾਵਰਤਾ, ਸੰਬੰਧਾਂ ਦੇ ਟਕਰਾਅ, ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਜਾਂ ਸਜ਼ਾ ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਲਈ ਇੱਕ ਵਿਚੋਲੇ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸਮਝੀ ਜਾਣਬੁੱਝ ਕੇ ਭੂਮਿਕਾ ਦੀ ਪੜਚੋਲ ਕਰਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|last=Karniol|first=Rachel|year=Jan 1978|title=Children's use of intention cues in evaluating behaviour|url=|journal=Psychological Bulletin|volume=85 (1)|pages=76-85.|via=doi=10.1037%2F0033-2909.85.1.76}}</ref><ref>{{Cite book|title=The Language and Thought of the Child, 1926; Judgment and Reasoning in the Child, 1928; The Child's Conception of the World, 1929; The Child's Conception of Physical Causality, 1930; The Moral Judgment of the Child, 1932|last=Piaget|first=Oxford|publisher=Oxford, England: Harcourt, Brace|year=1932|isbn=|location=|pages=54-93|quote=|via=}}</ref> ਲੋਕ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ 'ਤੇ ਹਾਲ ਹੀ ਦੇ ਅਨੁਭਵੀ ਸਾਹਿਤ ਨੇ ਦਿਖਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਜਾਣਬੁੱਝ ਕੇ ਕਰਮਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਸਿਧਾਂਤ ਵਿਚ ਚਾਰ ਵੱਖਰੇ ਕਾਰਕ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: ਵਿਸ਼ਵਾਸ਼, ਇੱਛਾਵਾਂ, ਕਾਰਜ ਕਾਰਕ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਾਰਕ।<ref>{{Cite journal|last=Malle, Knobe|first=Betram F|year=Mar 1997|title=The folk concept of intentionality|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0022103196913141?via%3Dihub|journal=Journal of Experimental Social Psychology|volume=33 (2)|pages=101-121|via=}}</ref> ਇੱਥੇ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਇੱਛਾਵਾਂ ਇਰਾਦੇ ਦੀਆਂ ਲੋਕ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਕੇਂਦਰੀ ਪਰਿਵਰਤਨ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ।<ref name=":0">{{Cite journal|last=Kashima|first=Yoshihisa; McKintyre, Allison; Clifford, Paul|year=1 April 2000|title=The category of the mind: Folk psychology of belief, desire, and intention. Author|url=|journal=Asian Journal of Social Psychology|volume=1 (3)|pages=289-313|via=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/1467-839X.00019}}</ref> ਇੱਛਾਵਾਂ ਅਤੇ ਇਰਾਦਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਮੁੱਖ ਅੰਤਰ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਲਪਨਾਤਮਕ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਇਰਾਦੇ ਇਕ ਨਤੀਜੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਅਸਲ ਵਿਚ ਸਿੱਟਾ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।<ref name=":0" /> ਵਿਸ਼ਵਾਸ਼ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ, ਇੱਥੇ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ ਜੋ ਇਰਾਦਿਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ - ਨਤੀਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਯੋਗਤਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ਼। ਨਤੀਜਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਵਿਸ਼ਵਾਸ਼ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਇੱਕ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਕਾਰਵਾਈ ਕਿਸੇ ਇਰਾਦੇ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰੇਗੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ "ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਪਹਿਰ ਖਰੀਦਣਾ ਮੇਰੇ ਦੋਸਤਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰੇਗਾ"<ref name=":1" /> ਯੋਗਤਾ ਵਿੱਚ ਕਾਰਜ ਕਰਨ ਦੀ ਉਸਦੀ ਯੋਗਤਾ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਦਾਕਾਰ ਦੀ ਪੱਕਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ "ਮੈਂ ਸਚਮੁੱਚ ਨਵੀਂ ਪਹਿਰ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹਾਂ।" ਇਸ ਦੇ ਮੱਦੇਨਜ਼ਰ, ਹੀਡਰ ਨੇ ਮੰਨਿਆ ਕਿ ਯੋਗਤਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ਼ਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਟੀਚੇ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਮਨੋਰੰਜਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤੇ ਜਾਣਗੇ।<ref name=":2">{{Cite book|title=The psychology of interpersonal relations|url=https://archive.org/details/psychologyofinte0000unse|last=Heider|first=F|publisher=New York: Wiley|year=1958|isbn=|location=|pages=|quote=|via=}}</ref> <br /> === ਸਮਝ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ === <br /> ==== ਪ੍ਰਸੰਗ ਸਰੂਪ ==== ਲੋਕ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਨਾਵਲ ਸੰਕਲਪਾਂ ਅਤੇ ਵਸਤੂਆਂ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕਰਨ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਮਝਣ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਮੇਡਿਨ, ਅਲਟੋਮ, ਅਤੇ ਮਰਫੀ ਦੁਆਰਾ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਪ੍ਰਸੰਗ ਸਰੂਪ<ref>{{Cite journal|last=Medin|first=D.L.; Altom, M. W.; Murphy, T.D.|year=1984|title=Given versus induced category representations: Use of prototype and exemplar information in classification|url=|journal=Journal of Experimental Psychology: Learning, Memory, and Cognition|volume=10 (333)|pages=352|via=https://psycnet.apa.org/doiLanding?doi=10.1037%2F0278-7393.10.3.333}}</ref> ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰੋਟੋਟਾਈਪ ਅਤੇ ਮਿਸਾਲੀ ਨੁਮਾਇੰਦਿਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਾਨਸਿਕ ਮਾਡਲਾਂ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਸਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦਰਸਾਉਣ ਅਤੇ ਸਮਝਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਮਾੱਡਲ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਪ੍ਰੋਟੋਟਾਈਪ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਉਦਾਹਰਣ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਮੁੱਚੀ ਸਮਾਨਤਾ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕਈ ਮਾਪਾਂ (ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਆਕਾਰ, ਆਕਾਰ, ਰੰਗ) ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਰਤਾਰੇ ਦੇ ਬਣਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਗੁਣਾਤਮਕ ਫੰਕਸ਼ਨ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। <br /> === ਵਿਆਖਿਆ === ==== ਹਿਲਟਨ(1990) ਦਾ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮਾਡਲ ==== ਇਹ ਮੰਨਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਲੋਕ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਮਨ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀਕਰਨ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਕਾਰਜ-ਕਾਰਣ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ ਕਿ ਲੋਕ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਵਿਚ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਸਰਗਰਮੀ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਡੇਨਿਸ ਹਿਲਟਨ (1990) ਦਾ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲ ਮਾਡਲ ਇਸ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਸਪੱਸ਼ਟੀਕਰਨ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਿਆਂ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਾਡਲ ਖਾਸ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਰੱਖਦਾ ਸੀ। ਹਿਲਟਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਮੂਨੇ ਨੂੰ 'ਸੰਵਾਦਵਾਦੀ' ਮਾਡਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਨੇ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਇੱਕ ਸਮਾਜਿਕ ਗਤੀਵਿਧੀ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਤੋਂ ਉਲਟ, ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਇੱਕ ਦਰਸ਼ਕ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: ਜਿਸ ਨਾਲ ਵਿਅਕਤੀ ਘਟਨਾ ਜਾਂ ਕਿਰਿਆ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|last=Hilton|first=Denis J|year=Jan 1990|title=Conversational processes and causal explanation|url=|journal=Psychological Bulletin|volume=107 (1)|pages=65-81|via=https://psycnet.apa.org/doiLanding?doi=10.1037%2F0033-2909.107.1.65}}</ref> ਮਾੱਡਲ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਕਾਰਜ-ਕਾਰਣ ਸਪੱਸ਼ਟੀਕਰਨ ਗ੍ਰੇਸ (1975) ਦੇ ਮਾਡਲਾਂ ਤੋਂ ਦੋ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਉਕਤੀਆਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ — ਤਰੀਕਾ ਅਤੇ ਮਾਤਰਾ। ਮੈਕਸਿਮ ਗ੍ਰੀਸ ਨੇ ਸੰਕੇਤ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਗੱਲਬਾਤ ਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਉਚਿਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਪਾੜੇ ਨੂੰ ਫਿਟ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|last=Grice|first=H Paul|year=1979|title=Logic and Conversation|url=https://archive.org/details/sim_solid-state-communications_1979_30/page/7|journal=Communications|volume=30|pages=7-72|via=https://www.persee.fr/doc/comm_0588-8018_1979_num_30_1_1446}}</ref> ਇਸਦਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖਦਿਆਂ, ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲ ਮਾਡਲ ਇਹ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਆਪਣੇ ਸਰੋਤਿਆਂ ਦੇ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਉਸਦੇ ਸਪਸ਼ਟੀਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸੋਧ ਕਰਨਗੇ। ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ, ਮਾਨਸਿਕ ਤੁਲਨਾ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣਾ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਹਰ ਰੋਜ ਵਿਆਖਿਆ ਵਿੱਚ ਵਿਵਹਾਰ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ। == ਕਾਰਜ ਅਤੇ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ == <br /> === ਵਿਸ਼ਵਾਸ – ਇੱਛਾ ਦਾ ਨਮੂਨਾ === ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ-ਇੱਛਾ ਦਾ ਨਮੂਨਾ ਇਕ ਤਰੀਕਾ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਲੋਕ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਨੂੰ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮਾਡਲ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਲੋਕ ਇੱਕ ਕਿਰਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੇ ਉਹ ਨਤੀਜਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਨ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਇੱਛਾਵਾਂ ਤੁਰੰਤ ਕਾਰਵਾਈ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਨਹੀਂ ਹਨ; ਇਰਾਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ / ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਕਿਰਿਆ ਦੇ ਵਿਚੋਲੇ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref name=":0" /> ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ, ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ 'ਤੇ ਗੌਰ ਕਰੋ ਜੋ "G" ਟੀਚਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਾਰਵਾਈ "A" "G" ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਿਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰੇਗੀ; ਇਹ "A" ਕਰਨ ਦੀ ਨੀਅਤ ਵੱਲ ਖੜਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਫਿਰ ਐਕਸ਼ਨ "A" ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੈਂਕ ਅਤੇ ਅਬੈਲਸਨ (1977) ਨੇ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਿਹਚਾ, ਇੱਛਾਵਾਂ ਅਤੇ ਇਰਾਦਿਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਿਰਿਆ <nowiki>'' ਸਕ੍ਰਿਪਟ ''</nowiki> ਵਰਗੀ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਤਹਿਤ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਢਾਂਚੇ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਅੰਤਮ ਫੈਸਲਾ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਕਾਰਵਾਈ ਕੀਤੀ ਜਾਏਗੀ ਜਾਂ ਨਹੀਂ।<ref name=":3">{{Cite book|title=Scripts, plans, goals and understanding|url=https://archive.org/details/scriptsplansgoal0000scha|last=Schank|first=R. C.|publisher=New Jersey: Eribaum|year=1977|isbn=|location=|pages=|quote=|via=}}</ref> ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬਰਸਾਲੌ (1985) ਨੇ ਮਨ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਨੂੰ ਇੱਕ "ਆਦਰਸ਼" ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਇੱਛਾ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਇੱਕ ਇਰਾਦਾ ਸਭ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦੇ, ਤਾਂ ਉਹ "ਨਿਰਪੱਖ" ਤੌਰ ਤੇ ਇੱਕ ਦਿੱਤੀ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਵਰਤਾਰੇ ਨੂੰ "ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਕਾਰਵਾਈ ਦਾ ਆਦਰਸ਼" ਬਣਾਇਆ।<ref>{{Cite journal|last=Barsalou|first=Lawrence W|year=October 1985|title=Ideals, central tendency, and frequency of instantiation as determinants of graded structure in categories|url=|journal=Journal of Experimental Psychology: Learning, Memory, and Cognition.|volume=11 (4)|pages=629–654|via=https://psycnet.apa.org/doiLanding?doi=10.1037%2F0278-7393.11.1-4.629}}</ref> === ਟੀਚਾ-ਇਰਾਦਤਨ ਕਾਰਵਾਈ ਦਾ ਮਾਡਲ === ਮੌਜੂਦਾ ਸਾਹਿਤ ਨੇ ਇਸ ਤੱਥ ਨੂੰ ਵਿਆਪਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਹਾਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਲੋਕ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।<ref name=":2" /> ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਇਹ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਵਿਵਹਾਰ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਅਭਿਨੇਤਾ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਕੰਮਾਂ ਪਿੱਛੇ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਬਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਮੌਜੂਦ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite book|title=An attributional theory of motivation and emotion.|url=https://archive.org/details/attributionalthe0000wein|last=Weiner|first=B|publisher=New York: Springer|year=1986|isbn=|location=|pages=|quote=|via=}}</ref> ਇਹ ਇਸ ਤਰਾਂ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅਭਿਨੇਤਾ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਜਾਂ ਇਨਾਮ ਦੇਣ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮਾਂ ਦਾ ਮਾਰਗ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਲਈ ਅਦਾਕਾਰਾਂ ਦੇ ਮੰਨੇ ਇਰਾਦਿਆਂ ਵੱਲ ਖਿੱਚਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਧਾਰਣਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਾਮਲਿਆਂ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਨ ਲਈ ਵਧਾਈ ਗਈ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਵਿਵਹਾਰ ਸੰਬੰਧੀ ਸਬੂਤ ਦੀ ਘਾਟ ਹੈ।  ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਦੇ ਤਹਿਤ, ਇਹ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਵਿਅਕਤੀ ਤੀਜੀ ਧਿਰ ਦੀਆਂ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਦੀ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਕਰਨ ਲਈ ਦੁਬਾਰਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਇਰਾਦਾ ਖਿੱਚੇਗਾ।<ref name=":2" /> ਹਾਲਾਂਕਿ ਦੋਵੇਂ ਭਾਗ ਅਕਸਰ ਸਾਂਝੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਟੀਚਿਆਂ ਅਤੇ ਇਰਾਦਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ।ੈ  ਇਹ ਅੰਤਰ ਇਸ ਤੱਥ ਵਿੱਚ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਕਰਨ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਵੀ ਪ੍ਰਫੁੱਲਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਦੇਸ਼ ਵਾਲਾ ਉਹੀ ਵਿਅਕਤੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਤੌਰ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਕਿ ਕਿਰਿਆ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ​​ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ੈ.  ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ। ਟੀਚਿਆਂ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਕਰਨਾ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਵਿਸ਼ਵਾਸ-ਇੱਛਾ ਦੇ ਮਾਡਲ ਵਿੱਚ, ਸੰਚਾਲਨ ਵੇਰੀਏਬਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਇਹ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੋਈ ਕਾਰਵਾਈ ਕੀਤੀ ਜਾਏਗੀ ਜਾਂ ਨਹੀਂ। ਟੀਚੇ ਅਤੇ ਕੰਮਾਂ ਦੇ ਪੂਰਵ ਅਨੁਮਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਇਹ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: ਅਭਿਨੇਤਾ ਦੀਆਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਯੋਗਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਸਲ ਕਬਜ਼ੇ ਬਾਰੇ ਅਸਲ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਐਕਸ਼ਨ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ।<ref>{{Cite journal|last=Boonzaier|first=A.; McClure, J.; Sutton, R. M.|year=2005|title=Distinguishing the effects of beliefs and preconditions: The folk psychology of goals and actions|url=|journal=European Journal of Social Psychology|volume=35 (6)|pages=725–740|via=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ejsp.280}}</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਪੂਰਵ-ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇਰਾਦਿਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਵੱਖੋ ਵੱਖਰੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੇ ਵੇਰੀਏਬਲ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਯੋਗਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਹੁਨਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਜੋ ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਆ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਸ਼ੈਂਕ ਅਤੇ ਅਬੈਲਸਨ ਇਕ ਰੈਸਟੋਰੈਂਟ ਵਿਚ ਜਾਣ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਉਠਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਪੂਰਵ-ਸ਼ਰਤ ਵਿਚ ਬਿੱਲ ਨੂੰ ਚੁੱਕਣ ਅਤੇ ਸਹੀ ਜਗ੍ਹਾ ਤੇ ਜਾਣ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਤੱਥ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕਿ ਰੈਸਟੋਰੈਂਟ ਕਾਰੋਬਾਰ ਲਈ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।<ref name=":3" /> ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ ਤੇ, ਲੋਕ ਉਹਨਾਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਲਈ ਪੂਰਵ-ਸ਼ਰਤ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣਾ ਤਰਜੀਹ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅਣਚਾਹੇ ਹੋਣ ਦੀ ਵਧੇਰੇ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਟੀਚਿਆਂ ਨੂੰ ਆਮ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। <br /> === ਹਰ ਰੋਜ਼ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਾ ਮਾਡਲ === ਹਰ ਰੋਜ਼ ਦੇ ਅੰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਨਮੂਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਗੈਰ ਰਸਮੀ ਤਰਕ ਦੇ ਲੋਕ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਨਮੂਨੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਉਹ ਸਮਝਣ ਦੇ ਸਾਡੇ ਲੋਕ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸੰਸ਼ੋਧਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਣ ਲਈ, ਇਕ ਮਾਡਲ<ref>{{Cite book|title=Integrating Rules and Connectionism for Robust Commonsense Reasoning|url=https://archive.org/details/integratingrules0000sunr|last=Sun|first=R|publisher=New York: Wiley.|year=1994|isbn=|location=|pages=|quote=|via=}}</ref> ਮਨੁੱਖੀ ਨਿੱਤ ਦੇ ਤਰਕ ਨੂੰ ਸਧਾਰਣ, ਸਿੱਧੇ ਨਿਯਮਾਂ ਅਤੇ ਸਮਾਨਤਾ ਅਧਾਰਤ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਸੰਜੋਗ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਧਾਰਣ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੇ ਆਪਸੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਤੋਂ, ਪ੍ਰਤੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਤਰਕ ਦੇ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਪੈਟਰਨ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਮਾਡਲ ਨੂੰ ਕਈ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਡੇਟਾ ਦੇ ਖਾਤੇ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। == ਵਿਵਾਦ == ਲੋਕ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਇਸ ਦੇ ਦਾਇਰੇ, ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਕਮਿਉਨਿਟੀ ਲਈ ਇਸਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਅਕਾਦਮਿਕ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਵਿਵਾਦ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|last=Goldenweiser|first=A. A.|year=1912|title=Folk-psychology|url=https://zenodo.org/record/1429157|journal=Psychological Bulletin|volume=9 (10)|pages=373–380|via=https://psycnet.apa.org/doiLanding?doi=10.1037%2Fh0074365}}</ref> ਇਸ ਆਲੋਚਨਾ ਦਾ ਇਕ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਇਸ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਪ੍ਰਭਾਵ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ ਲੋਕ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਅਨਪੜ੍ਹ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਵਿਦਿਅਕ ਵਿਦਿਅਕਾਂ ਲਈ ਆਪਣੇ ਰੋਜ਼ਮਰ੍ਹਾ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਵਟਾਂਦਰੇ ਲਈ ਰਾਖਵੀਂ ਆਰੰਭਿਕ ਪ੍ਰਥਾ ਹੈ।<ref name=":4">{{Cite book|title=The scientific credibility of folk psychology.|url=https://archive.org/details/scientificcredib0000flet|last=Fletcher|first=G|publisher=Hilsdale, NJ: Lawrence Erlbaum Associates Inc.|year=1995|isbn=978-0805815702|location=|pages=|quote=|via=https://www.worldcat.org/title/scientific-credibility-of-folk-psychology/oclc/476199418}}</ref> ਇਸ ਬਾਰੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਬਹਿਸ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਲੋਕ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਅਕਾਦਮਿਕ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ; ਖਾਸ ਤੌਰ ਤੇ, ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਵਿਗਿਆਨਕ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਡੋਮੇਨ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਉਚਿਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ ਕਿ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਮਝ, ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਕਰਨ ਅਤੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤੀ ਗਈ ਇਕ ਵਿਧੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਵਿਧੀ ਦੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਅਯੋਗ ਹੈ।<ref name=":4" /> ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ, ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਨੇ ਸਬਰ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦਿਆਂ ਭਵਿੱਖ ਦੀਆਂ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਾਰਾਂ ਦੇ ਗਠਨ ਵਿਚ ਇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਵਜੋਂ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਲਾਏਪਾਓਲ ਦੁਆਰਾ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਰਚਨਾ ਯੰਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ,  ਮਾਲੇ ਅਤੇ ਨੋਬੇ ਨੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਵਧੇਰੇ ਵਿਆਪਕ ਖੇਤਰ ਵੱਲ ਅਟੱਲ ਤਰੱਕੀ ਵਜੋਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਮਾਗ ਦੀ ਸਮਝ ਦੀ ਇਸ ਵਿਵਸਥਾ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ।<ref name=":1" /> Medin et al. ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਣੀਕਰਨ ਦੇ ਮਿਸ਼ਰਣ ਮਾਡਲ ਨਾਲ ਲੋਕ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਨੂੰ ਸੰਕਲਪਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਫਾਇਦਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ<ref>{{Cite journal|last=Medin|first=D. L.; Altom, M. W.; Murphy, T.D.|year=1984|title=Given versus induced category representations: Use of prototype and exemplar information in classification|url=|journal=Journal of Experimental Psychology: Learning, Memory, and Cognition|volume=10 (3)|pages=333–352.|via=https://psycnet.apa.org/doiLanding?doi=10.1037%2F0278-7393.10.3.333}}</ref> ਇਹ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। <br /> == ਹਵਾਲੇ == 1m9a4wf2pep9msf18395qsyenp2sove 0 128082 841739 743631 2026-06-29T21:39:52Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260629)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 841739 wikitext text/x-wiki '''ਸਵੈ-ਰਿਪੋਰਟ ਅਧਿਐਨ''' ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦਾ ਸਰਵੇਖਣ, ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੱਤਰ ਜਾਂ [[ਰਾਏ ਸਰਵੇਖਣ|ਪੋਲ]] ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਦਖਲ ਦੇ ਆਪਣੇ ਦੁਆਰਾ ਜਵਾਬ ਚੁਣਦੇ ਹਨ। ''ਸਵੈ-ਰਿਪੋਰਟ'' ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਢੰਗ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਭਾਗੀਦਾਰ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ, ਰਵੱਈਏ, ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਣਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਵੈ-ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਨਨਾਮੇ ਅਤੇ ਇੰਟਰਵਿs ਹਨ; ਸਵੈ-ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਨਿਗਰਾਨੀ ਅਧਿਐਨਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਹੁੰਗਾਰੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੇ asੰਗ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਵੈ-ਰਿਪੋਰਟ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਵੈਧਤਾ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।ਮਰੀਜ਼ ਆਪਣੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਬਦਤਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਲੱਛਣਾਂ ਨੂੰ ਅਤਿਕਥਨੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਲੱਛਣਾਂ ਦੀ ਤੀਬਰਤਾ ਜਾਂ ਬਾਰੰਬਾਰਤਾ ਬਾਰੇ ਘੱਟ ਰਿਪੋਰਟ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਗਲਤ ਵੀ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਸਰਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸਮੱਗਰੀ ਨੂੰ ਗਲਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। == ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਵਲੀ ਅਤੇ ਇੰਟਰਵਿੳ == ਪ੍ਰਸ਼ਨਨਾਤਰੀ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦੀ ਸਵੈ-ਰਿਪੋਰਟ ਵਿਧੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਉੱਚ ਢਾਚੇ ਵਾਲੇ ਲਿਖਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਵਲੀ ਵਿੱਚ ਖੁੱਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਬੰਦ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦੋਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਭਾਗੀਦਾਰ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਜਵਾਬ ਰਿਕਾਰਡ ਕਰਦੇ ਹਨ।ਇੰਟਰਵਿੳ। ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਬੋਲੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨਨਾਮੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਇੰਟਰਵਿer ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਜਵਾਬਾਂ ਨੂੰ ਰਿਕਾਰਡ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇੰਟਰਵਿੳਆਂ ਦਾ ਢਾਂਚਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਤਹਿਤ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਸਮੂਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਗੈਰ ਸੰਗਠਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਤਹਿਤ ਕੋਈ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਫੈਸਲਾ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ। ਸਵੈ-ਰਿਪੋਰਟ ਦੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੀ ਮੁੱਖ ਤਾਕਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਭਾਗੀਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਤਜ਼ਰਬਿਆਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਤੋਂ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਉਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਵਲੀ ਅਤੇ ਇੰਟਰਵਿs ਅਕਸਰ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਨਮੂਨਿਆਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਾਫ਼ੀ ਅਸਾਨ ਅਤੇ ਜਲਦੀ। ਉਹ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹਨ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵਿਵਹਾਰ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਜ਼ਾਹਰ ਕਰਨ ਲਈ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜੋ ਅਸਲ ਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਭਾਗੀਦਾਰ ਸੱਚਾਈ ਨਾਲ ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦੇ, ਜਾਂ ਤਾਂ ਇਸ ਕਰਕੇ ਕਿ ਉਹ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਰੱਖ ਸਕਦੇ ਜਾਂ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਮਾਜਕ ਤੌਰ ਤੇ ਸਵੀਕਾਰਨਯੋਗ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ।ਸਮਾਜਿਕ ਲੋੜੀਂਦਾ ਪੱਖਪਾਤ ਸਵੈ-ਰਿਪੋਰਟ ਉਪਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਸਮੱਸਿਆ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਅਕਸਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇੱਕ ਚੰਗੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਉਣ ਦੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਪਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ ਕਿ ਕੀ ਜਵਾਬਦੇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸਮਝ ਗਿਆ ਹੈ ਜਾਂ ਅਸੀਂ ਵੈਧ ਡੇਟਾ ਇਕੱਤਰ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗੇ। ਜੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਵਲੀ ਬਾਹਰ ਭੇਜੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਈਮੇਲ ਰਾਹੀਂ ਜਾਂ ਟਿਵਟਰ ਸਮੂਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕਹੋ, ਜਵਾਬ ਦੀ ਦਰ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਕਸਰ ਮੋਹਰੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਭਾਵ, ਉਹ ਅਣਜਾਣੇ ਵਿੱਚ ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਕੋਈ ਖ਼ਾਸ ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਗੈਰ-ਢਾਂਚਾਗਤ ਇੰਟਰਵਿੳਆਂ ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਖਰਚ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਕਰਨਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਢਾਂਚਾਗਤ ਇੰਟਰਵਿ .ਜ਼ ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਜਵਾਬਾਂ ਨੂੰ ਸੀਮਤ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀ ਅਕਸਰ ਅਰਧ- ਢਾਂਚਾਗਤ ਇੰਟਰਵਿੳਆਂ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਜਵਾਬਦੇਹ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜਵਾਬ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। == ਖੁੱਲੇ ਅਤੇ ਬੰਦ ਪ੍ਰਸ਼ਨ == ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਵਲੀ ਅਤੇ ਇੰਟਰਵਿs ਖੁੱਲੇ ਜਾਂ ਬੰਦ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ, ਜਾਂ ਦੋਵੇਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। '''ਬੰਦ ਪ੍ਰਸ਼ਨ''' ਉਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹਨ ਜੋ ਸੀਮਤ ਵਿਕਲਪ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ (ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਇੱਕ ਭਾਗੀਦਾਰ ਦੀ ਉਮਰ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਨਪਸੰਦ ਦੀ ਫੁੱਟਬਾਲ ਟੀਮ), ਖ਼ਾਸਕਰ ਜੇ ਇਸ ਦਾ ਜਵਾਬ ਇੱਕ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਸੂਚੀ ਤੋਂ ਲਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਸਵਾਲ ਮਾਤਰਾਤਮਕ ਅੰਕੜੇ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਨਾ ਆਸਾਨ ਹੈ।ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਭਾਗੀਦਾਰ ਨੂੰ ਡੂੰਘਾਈ ਨਾਲ ਸਮਝਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ। '''ਖੁੱਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ''' ਉਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹਨ ਜੋ ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਦੇਣ ਅਤੇ ਗੁਣਾਤਮਕ ਅੰਕੜੇ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਸੱਦਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ. ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਨਾ ਵਧੇਰੇ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ, ਉਹ ਵਧੇਰੇ ਗਹਿਰਾਈ ਨਾਲ ਜਵਾਬ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਖੋਜਕਰਤਾ ਨੂੰ ਦੱਸ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਗੀਦਾਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੀ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਸੀਮਤ ਹੋਣ ਦੀ ਬਜਾਏ। == ਰੇਟਿੰਗ ਸਕੇਲ == ਸਭ ਤੋਂ ਆਮ ਰੇਟਿੰਗ ਪੈਮਾਨੇ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਲਿਕਰਟ ਪੈਮਾਨਾ। ਇੱਕ ਬਿਆਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਭਾਗੀਦਾਰ ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕਿੰਨੀ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਬਿਆਨਾਂ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਜਾਂ ਅਸਹਿਮਤ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ ਭਾਗੀਦਾਰ ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਮੋਜ਼ਰੇਲਾ ਪਨੀਰ "ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਸਹਿਮਤ", "ਸਹਿਮਤ", "ਅਣਚਾਹੇ", "ਅਸਹਿਮਤ", ਅਤੇ "ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਅਸਹਿਮਤ" ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਨਾਲ ਵਧੀਆ ਹੈ। ਲੀਕਰਟ ਸਕੇਲ ਦੀ ਇੱਕ ਤਾਕਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਇਸ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਵਿਚਾਰ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇੱਕ ਭਾਗੀਦਾਰ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਬਾਰੇ ਕਿੰਨੀ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ.। ਇਹ ਇਸ ਲਈ ਸਧਾਰਨ ਹਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਤਾਕਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਅੰਕੜਾ ਮਾਤਰਾਤਮਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਅੰਕੜਿਆਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਨਾ ਆਸਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ. ਹਾਲਾਂਕਿ, ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਪੈਮਾਨੇ ਦੇ ਮੱਧ ਵੱਲ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਆ ਕਰਨ ਲਈ ਲਿਕਰਟ ਸਕੇਲ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਰੁਝਾਨ ਹੈ, ਸ਼ਾਇਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘੱਟ ਅਤਿਅੰਤ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਲਈ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਵਲੀ ਵਾਂਗ, ਭਾਗੀਦਾਰ ਉਹ ਜਵਾਬ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ. ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਡਾਟਾ ਮਾਤਰਾਤਮਕ ਹੈ, ਇਸ ਨਾਲ ਡੂੰਘਾਈ ਨਾਲ ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੇ। == ਫਿਕਸਡ-ਵਿਕਲਪ ਪ੍ਰਸ਼ਨ == ਫਿਕਸਡ-ਵਿਕਲਪ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ-ਚੋਣ ਜਵਾਬ ਦੇਣਾ ਪਏਗਾ, ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ' ਹਾਂ 'ਜਾਂ' ਨਹੀਂ '. ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਵਲੀ ਮਾਪਣਾ ਅਤੇ ਮਾਤਰਾ ਕਰਨਾ ਸੌਖਾ ਹੈ। ਇਹ ਭਾਗੀਦਾਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਿਕਲਪ ਚੁਣਨ ਤੋਂ ਵੀ ਰੋਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਾਇਦ ਮਹਿਸੂਸ ਨਾ ਕਰਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਲੋੜੀਂਦਾ ਜਵਾਬ ਉਪਲਬਧ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਣ ਦੇ ਲਈ, ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਜੋ ਸਾਰੇ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਨਾਪਸੰਦ ਕਰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚੋਂ ਮਨਪਸੰਦ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਣਾ ਚੁਣਨਾ ਗਲਤ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬੀਅਰ, ਵਾਈਨ ਅਤੇ ਸ਼ਰਾਬ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਪਰ [[ਨੋਟਾ|ਉਪਰੋਕਤ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ]] ਵਿਕਲਪ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ [[ਨੋਟਾ|ਨਹੀਂ]] ਕਰਦਾ।ਨਿਸ਼ਚਤ-ਵਿਕਲਪ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰ ਗਹਿਰਾਈ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। == ਭਰੋਸੇਯੋਗਤਾ == ਭਰੋਸੇਯੋਗਤਾ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਮਾਪਣ ਵਾਲਾ ਯੰਤਰ ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਅਨੁਕੂਲ ਹੈ। ਇੱਕ ਮਾਪ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਜਾਂ ਇਕਸਾਰ ਹੋਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੇ ਮਾਪ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਨਤੀਜੇ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੇ ਦੁਬਾਰਾ ਇਹੋ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਣ ਦੇ ਲਈ, ਜੇ ਇੱਕ ਸਪੀਡੋਮੀਟਰ ਨੇ ਉਸੇ ਗਤੀ ਤੇ ਉਹੀ ਰੀਡਿੰਗ ਦਿੱਤੀ ਤਾਂ ਇਹ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਹੋਵੇਗਾ. ਜੇ ਇਹ ਨਾ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਇਹ ਕਾਫ਼ੀ ਬੇਕਾਰ ਅਤੇ ਭਰੋਸੇਮੰਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ.।ਸਵੈ-ਰਿਪੋਰਟ ਦੇ ਉਪਾਵਾਂ ਦੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭਰੋਸੇਯੋਗਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਾਈਕੋਮੈਟ੍ਰਿਕ ਟੈਸਟਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਵਲੀਆਂ ਦਾ ਵਿਭਾਜਨ ਅੱਧੇ ਢੰਗ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ. ਇਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਟੈਸਟ ਨੂੰ ਦੋ ਵਿੱਚ ਵੰਡਣਾ ਅਤੇ ਇੱਕੋ ਹੀ ਭਾਗੀਦਾਰ ਨੂੰ ਟੈਸਟ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਕਰਨਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ. == ਵੈਧਤਾ == ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਇੱਕ ਅਧਿਐਨ ਮਾਪਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਜਾਂਚ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਮਾਪਣ ਜਾਂ ਜਾਂਚ ਕਰਨ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ. ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਵਲੀ ਅਕਸਰ ਕਈ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਵੈਧਤਾ ਦੀ ਘਾਟ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ. ਭਾਗੀਦਾਰ ਝੂਠ ਬੋਲ ਸਕਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਉੱਤਰ ਦਿਓ ਜੋ ਲੋੜੀਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰਾਂ. ਸਵੈ-ਰਿਪੋਰਟ ਦੇ ਉਪਾਵਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕਰਨ ਦਾ ਇੱਕ ਤਰੀਕਾ ਹੈ ਸਵੈ-ਰਿਪੋਰਟ ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਉਸੇ ਵਿਸ਼ੇ ਤੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਵੈ-ਰਿਪੋਰਟ ਨਾਲ. (ਇਸ ਨੂੰ ਇਕਸਾਰਤਾ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਉਦਾਹਰਣ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਜੇ ਇੱਕ ਇੰਟਰਵਿ. ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਛੇਵੀਂ ਜਮਾਤ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੇ ਤੰਬਾਕੂਨੋਸ਼ੀ ਪ੍ਰਤੀ ਰਵੱਈਏ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਕੋਰਾਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਤੰਬਾਕੂਨੋਸ਼ੀ ਪ੍ਰਤੀ ਸਾਬਕਾ ਛੇਵੇਂ ਗ੍ਰੇਡਰਾਂ ਦੇ ਰਵੱਈਏ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਵਲੀ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਸਵੈ-ਰਿਪੋਰਟ ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦੀ ਹੋਰ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਣ ਦੇ ਲਈ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤੇ ਗਏ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਰਣਨੀਤੀਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਿਆਂ ਘੱਟ ਭਾਗੀਦਾਰ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲੇ ਅਧਿਐਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{Cite book|title=Oncology of Infancy and Childhood E-Book|last=Orkin|first=Stuart|last2=Fisher|first2=David|last3=Look|first3=Thomas|last4=Lux|first4=Samuel|last5=Ginsburg|first5=David|last6=Nathan|first6=David|publisher=Elsevier Health Sciences|year=2009|isbn=9781416034315|location=Philadelphia, PA|pages=1258}}</ref> ਇਸ ਰਣਨੀਤੀ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਇਹ ਹੈ, "ਖੋਜਕਰਤਾ ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਜੋ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਉਸ 'ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਿਉਂ ਕਰਦੇ ਹਨ?"<ref>{{Cite book|title=Handbook of Research Methods in Personality Psychology|url=https://archive.org/details/handbookofresear0000unse_u5a5|last=Robins|first=Richard|last2=Fraley|first2=Chris|last3=Krueger|first3=Robert|publisher=The Guilford Press|year=2007|isbn=9781593851118|location=|pages=[https://archive.org/details/handbookofresear0000unse_u5a5/page/228 228]}}</ref> ਕੇਸ ਵਿੱਚ, ਹਾਲਾਂਕਿ, ਜਦੋਂ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਦੀ ਵੈਧਤਾ ਲਈ ਇੱਕ ਚੁਣੌਤੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਖੋਜ ਦੇ ਸੰਦ ਹਨ ਜੋ ਸਵੈ-ਰਿਪੋਰਟ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਜਵਾਬਦੇਹ ਪੱਖਪਾਤ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀਭਾਗੀ ਗੁੰਝਲਾਂ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਕੁਝ ਵਸਤੂਆਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਭਾਗੀਦਾਰ ਦੇ ਰਵੱਈਏ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕਰਨ ਲਈ ਸਕੇਲ ਦੀ ਵਰਤੋਂ, ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਪੱਖਪਾਤ ਨੂੰ ਮਾਪਣਾ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਵਿਰੋਧ, ਪੱਧਰ ਦੀ ਉਲਝਣ ਅਤੇ ਸਵੈ-ਰਿਪੋਰਟਿੰਗ ਸਮੇਂ ਦੀ ਅਸਫਲਤਾ ਨੂੰ ਦੂਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਛਾਣਨਾ।<ref name=":0">{{Cite book|title=Research Design in Counseling|url=https://archive.org/details/researchdesignin0000hepp_z4i3|last=Heppner|first=P. Paul|last2=Wampold|first2=Bruce|last3=Owen|first3=Jesse|last4=Thompson|first4=Mindi|last5=Wang|first5=Kenneth|publisher=Cengage Learning|year=2016|isbn=9781305087316|location=Boston, MA|pages=[https://archive.org/details/researchdesignin0000hepp_z4i3/page/334 334]}}</ref> ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਬਚਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਖੁੱਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜੁੜੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬਾਂ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਹੋ ਸਕੇ ਅਤੇ ਗੁਪਤਤਾ ਨੂੰ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਸਚਮੁੱਚ ਜਵਾਬ ਦੇ ਸਕਣ। == ਨੁਕਸਾਨ == ਸਵੈ-ਰਿਪੋਰਟ ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਫਾਇਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਵਿਸ਼ੇ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਵਿਵਹਾਰ ਕਰਨ ਦੇ ਢੰਗ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨੁਕਸਾਨਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਗ੍ਰਸਤ ਹਨ।<ref>{{Cite web|url=https://www.psychologicalscience.org/observer/the-science-of-self-report|title=The Science of Self-Report|last=John Garcia|last2=Andrew R. Gustavson}}</ref> ਸਵੈ-ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤੇ ਜਵਾਬ ਅਤਿਕਥਨੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ;<ref>{{Cite journal|last=Northrup|first=David A.|date=Fall 1996|title=The Problem of the Self-Report In Survey Research|url=http://www.math.yorku.ca/ISR/self.htm|publisher=Institute for Social Research|volume=11}}</ref> ਉੱਤਰਦਾਤਾ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਵੇਰਵੇ ਜ਼ਾਹਰ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਮਿੰਦਾ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ; ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੱਖਪਾਤ ਨਤੀਜਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸਮਾਜਕ ਵਿਵੇਕਸ਼ੀਲਤਾ ਪੱਖਪਾਤ।ਅਜਿਹੇ ਵੀ ਮਾਮਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਅਧਿਐਨ ਦੀ ਅਨੁਮਾਨ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪੱਖਪਾਤੀ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਜੋ 1) ਖੋਜਕਰਤਾ ਦੇ ਅਨੁਮਾਨ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦੇ ਹਨ; 2) ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਧੀਆ ਦਿਖਣਾ; ਜਾਂ, 3) ਵਾਅਦਾ ਕੀਤੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਦੁਖੀ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ।<ref name=":0"/> ਵਿਸ਼ੇ ਦੇ ਵੇਰਵਿਆਂ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਸਵੈ-ਰਿਪੋਰਟ ਅਧਿਐਨ ਉਸ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਅੰਦਰੂਨੀ ਪੱਖਪਾਤੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਵਲੀ ਨੂੰ ਭਰਿਆ। ਜੇ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਵਲੀ ਭਰਨ ਵੇਲੇ ਮਾੜਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਧੇਰੇ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਹੋਣਗੇ। ਜੇ ਵਿਅਕਤੀ ਉਸ ਸਮੇਂ ਚੰਗਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜਵਾਬ ਵਧੇਰੇ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਹੋਣਗੇ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਾਰੇ ਅਧਿਐਨ ਸਵੈ-ਇੱਛੁਕ ਭਾਗੀਦਾਰੀ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਨਤੀਜੇ ਉੱਤਰ ਦੇਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ''ਘਾਟ ਨਾਲ'' ਪੱਖਪਾਤ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜੇ ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਧੀਗਤ ਅੰਤਰ ਹਨ। ਇੰਟਰਵਿੳਰਸਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਮੰਗ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਪੱਖਪਾਤ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਧਿਆਨ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। == ਹਵਾਲੇ == dpefjzn0jbph51qsnzsolj1ijhfa4tv 0 129237 841695 840213 2026-06-29T20:41:56Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260629)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 841695 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=Courtney Love|image=Life Ball 2014 Courtney Love Crop.png|alt=Profile photograph of Courtney Love|caption=Love at the 2014 [[Life Ball]]|birth_name=Courtney Michelle Harrison|birth_date={{Birth date and age|mf=yes|1964|7|9}}|birth_place=[[San Francisco]], [[California]], U.S.|other_names=Courtney Love Cobain|occupation={{hlist|Singer|musician|actress}}|years_active=1981–present|spouse={{unbulleted list|{{marriage|James Moreland|1989|1989|end=[[annulment|annulled]]}}|{{marriage|[[Kurt Cobain]]|1992|1994|end=[[Suicide of Kurt Cobain|died]]}}}}|children=[[Frances Bean Cobain]]|relatives={{unbulleted list|[[Linda Carroll]] (mother)|[[Paula Fox]] (maternal grandmother)}}|module={{Infobox musical artist|embed=yes | background = solo_singer | genre = {{hlist|[[Alternative rock]]|[[punk rock]]|[[noise rock]]|[[grunge]]|[[power pop]]}} | label = {{hlist|[[Sympathy for the Record Industry]]|[[Caroline Records|Caroline]]|[[DGC Records|DGC]]|[[Virgin Records|Virgin]]|[[Ghost Ramp]]}} | instrument = {{hlist|Vocals|guitar|keyboards}} | origin = [[Portland, Oregon]], U.S. | associated_acts = {{hlist|[[Hole (band)|Hole]]|[[Sugar Babydoll]]|[[Pagan Babies (band)|Pagan Babies]]|[[Faith No More]]|[[Lana Del Rey]]}} }}|signature=Courtney Love's signature from the 2016 Billboard Open Letter.svg}} '''ਕਰਟਨੀ ਮਿਸ਼ੇਲ ਲਵ''' ( ''ਨੀ'' '''ਹੈਰਿਸਨ;''' ਦਾ ਜਨਮ 9 ਜੁਲਾਈ, 1964) ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਗਾਇਕ, ਗੀਤਕਾਰ ਅਤੇ ਅਦਾਕਾਰਾ ਹੈ। 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਪੰਕ ਅਤੇ ਗ੍ਰੰਜ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਕਰੀਅਰ ਚਾਰ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਹ ਅਲਟਰਨੇਟਿਵ ਰਾਕ ਬੈਂਡ ਹੋਲ ਦੀ ਮੁੱਖ ਗਾਇਕਾ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈ, ਜਿਸਨੂੰ ਉਸਨੇ 1989 ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ ਸੀ। ਲਵ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਲਾਈਵ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ ਅਤੇ ਟਕਰਾਅ ਵਾਲੇ ਗੀਤਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ [[ਨਿਰਵਾਨਾ (ਬੈਂਡ)|ਨਿਰਵਾਨਾ]] ਦੇ ਫਰੰਟਮੈਨ ਕਰਟ ਕੋਬੇਨ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪਣੀ ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ। 2020 ਵਿੱਚ ''ਐਨਐਮਈ'' ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ "ਪਿਛਲੇ 30 ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਵਿਕਲਪਕ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਗਾਇਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ" ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।<ref name="icon">{{Cite web|url=https://www.nme.com/news/music/courtney-love-to-receive-icon-award-at-the-nme-awards-2020-2602586|title=Courtney Love to receive Icon Award at the NME Awards 2020|last=Trendell|first=Andrew|date=January 29, 2020|website=[[NME]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20200702030725/https://www.nme.com/news/music/courtney-love-to-receive-icon-award-at-the-nme-awards-2020-2602586|archive-date=ਜੁਲਾਈ 2, 2020|access-date=ਜੁਲਾਈ 29, 2020|dead-url=unfit}}</ref> [[ਸਾਨ ਫ਼ਰਾਂਸਿਸਕੋ|ਸਾਨ ਫ੍ਰਾਂਸਿਸਕੋ]] ਵਿੱਚ [[ਕਾਉਂਟਰ ਕਲਚਰ|ਵਿਰੋਧੀ ਸਭਿਆਚਾਰਕ]] ਮਾਪਿਆਂ ਘਰ ਜੰਮੀ, ਲਵ ਦਾ ਬਚਪਨ ਯਾਤਰੂ ਕਿਸਮ ਦਾ ਰਿਹਾ, ਪਰ ਉਸਦਾ ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਣ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਪੋਰਟਲੈਂਡ, ਓਰੇਗਨ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਥੇ ਉਸਨੇ ਥੋੜੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਬੈਂਡਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਪੰਕ ਸੀਨ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਰਹੀ ਸੀ। ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਕਿਸ਼ੋਰ ਹਾਲ 'ਚ ਰਹਿਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਸਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਅਤੇ ਅਭਿਨੈ ਦੇ ਕਰੀਅਰ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ [[ਡਬਲਿਨ]] ਅਤੇ [[ਲਿਵਰਪੂਲ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਿਤਾਇਆ। ਉਸਨੇ ਗਿਟਾਰਿਸਟ ਐਰਿਕ ਐਰਲੈਂਡਸਨ ਨਾਲ ਲਾਸ ਏਂਜਲਸ ਵਿੱਚ ਬੈਂਡ ਹੋਲ ਬਣਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਐਲੈਕਸ ਕੌਕਸ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ''ਸਿਡ ਐਂਡ ਨੈਨਸੀ'' (1986) ਅਤੇ ''ਸਟ੍ਰੇਟ ਟੂ ਹੇਲ'' (1987) ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਗਰੁੱਪ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ 1991 ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਐਲਬਮ, ਜੋ ਕਿਮ ਗੋਰਡਨ ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਨੇ ਅੰਡਰਗਰਾਊਂਡ ਰਾਕ ਪ੍ਰੈਸ ਤੋਂ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੂਜੀ ਰਿਲੀਜ਼, ''ਲਾਈਵ ਥਰੂ ਦਿਸ'' (1994), ਨੂੰ ਨਾਜ਼ੁਕ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਅਤੇ ਮਲਟੀ-ਪਲੈਟੀਨਮ ਦੀ ਵਿਕਰੀ ਮਿਲੀ। 1995 ਵਿੱਚ ਲਵ [[ਮਿਲੋਸ਼ ਫ਼ੋਰਮੈਨ|ਮਿਲੋਸ਼ ਫੋਰਮੈਨ]] ਦੇ ''ਦ ਪੀਪਲ ਵਰਸਜ ਲੈਰੀ ਫਲਿੰਟ'' ਵਿੱਚ ਅਲਥੀਆ ਲੇਜ਼ਰ ਵਜੋਂ ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਗੋਲਡਨ ਗਲੋਬ ਅਵਾਰਡ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਅਦਾਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਪਰਤੀ। ''ਲੈਰੀ ਫਲਿੰਟ'' (1996), ਜਿਸ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਮੁੱਖਧਾਰਾ ਦੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਹੋਲ ਦੀ ਤੀਜੀ ਐਲਬਮ, ''ਸੈਲੀਬ੍ਰਿਟੀ ਸਕਿਨ'' (1998), ਨੂੰ ਤਿੰਨ [[ਗ੍ਰੈਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ|ਗ੍ਰੈਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰਾਂ]] ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। == ਜੀਵਨੀ == === 1964–1982: ਬਚਪਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ === ਕਰਟਨੀ ਮਿਸ਼ੇਲ ਹੈਰੀਸਨ {{Efn|Some publications have noted that Love was born Love Michelle Harrison, ostensibly based on claims Love made early in her career that she had been born with the first name Love. However, according to the [[California Birth Index]], she was born Courtney Michelle Harrison in San Francisco County.<ref>{{cite web|url=http://www.californiabirthindex.org/birth/courtney_m_harrison_born_1964_8807447|work=[[California Birth Index]]|title=Courtney M. Harrison, Born 07/09/1964 in San Francisco County, California|archive-url=https://archive.today/20130708123507/http://www.californiabirthindex.org/birth/courtney_m_harrison_born_1964_8807447|archive-date=July 8, 2013|publisher=California Office of Health Information and Research|access-date=July 8, 2013|url-status=live|df=mdy-all}}</ref>}} 9 ਜੁਲਾਈ, 1964 ਨੂੰ [[ਸਾਨ ਫ਼ਰਾਂਸਿਸਕੋ|ਸਾਨ ਫ੍ਰਾਂਸਿਸਕੋ]], ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਦੇ ਸੇਂਟ ਫ੍ਰਾਂਸਿਸ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਸੀ, {{Sfn|Carroll|2005}} ਉਹ ਮਨੋਚਿਕਿਤਸਕ ਲਿੰਡਾ ਕੈਰਲ (ਨੀ ਰਿਸੀ) ਅਤੇ ਹੰਕ ਹੈਰੀਸਨ, ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਅਤੇ ਗ੍ਰੇਟਫੁਲ ਡੈੱਡ ਲਈ ਸੜਕ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਬੱਚੀ ਸੀ। {{Sfn|Behind the Music|2010}} {{Sfn|Hunter|Segalstad|2009}} ਉਸ ਦੇ ਮਾਪੇ 1963 ਵਿੱਚ ਡਿਜ਼ੀ ਗਿਲਸਪੀ ਲਈ ਆਯੋਜਿਤ ਪਾਰਟੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਮਿਲੇ ਸਨ।<ref name="liverpool">{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/music/2020/may/25/courtney-love-in-liverpool-scousers-wild-child-how-to-rock|title=Courtney Love in Liverpool: the Scousers who taught the grunge icon how to rock|last=Haslam|first=David|date=May 25, 2020|website=The Guardian|archive-url=https://web.archive.org/web/20200801220433/https://www.theguardian.com/music/2020/may/25/courtney-love-in-liverpool-scousers-wild-child-how-to-rock|archive-date=ਅਗਸਤ 1, 2020|access-date=ਜੁਲਾਈ 29, 2020|dead-url=unfit}}</ref> ਲਵ ਦਾ ਗੌਡਫਾਦਰ ਸੰਸਥਾਪਕ ਗ੍ਰੇਟਫੁਲ ਡੈੱਡ ਬਾਸਿਸਟ ਫਿਲ ਲੇਸ਼ ਹੈ, {{Sfn|Buckley|Edroso|2003}} {{Sfn|Rocco|Rocco|1999}} ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਜਨਮ ਸਮੇਂ ਗੋਦ ਲਈ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਸਾਨ ਫ੍ਰਾਂਸਿਸਕੋ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਇਟਲੀ - [[ਕੈਥੋਲਿਕ ਗਿਰਜਾਘਰ|ਕੈਥੋਲਿਕ]] ਪਰਿਵਾਰ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ, {{Sfn|Carroll|2005}} ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਖੁਲਾਸਾ ਹੋਇਆ ਕਿ ਉਹ ਨਾਵਲਕਾਰ ਪਾਉਲਾ ਫੌਕਸ ਦੀ ਧੀ ਸੀ ;<ref>{{Cite web|url=http://observer.com/2013/04/courtney-loveless-family-tree-remains-mystery-as-feud-with-grandma-sizzles/|title=Courtney Loveless: Family Tree Remains Mystery as Feud with Grandma Sizzles|last=Freeman, Nate|date=April 16, 2013|website=[[The New York Observer]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20150716111058/http://observer.com/2013/04/courtney-loveless-family-tree-remains-mystery-as-feud-with-grandma-sizzles|archive-date=July 16, 2015}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/culture/music/rockandpopfeatures/7543866/Courtney-Love-damage-limitation.html|title=Courtney Love: damage limitation|last=Garratt, Sheryl|date=April 1, 2010|work=[[The Daily Telegraph|The Telegraph]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20151118201913/http://www.telegraph.co.uk/culture/music/rockandpopfeatures/7543866/Courtney-Love-damage-limitation.html|archive-date=November 18, 2015}}</ref> ਲਵ ਦੇ ਪੜ-ਨਾਨੀ, ਸਕਰੀਨਰਾਈਟਰ ਐਲਸੀ ਫੌਕਸ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://www.ew.com/article/2002/03/22/love-battlefield-combative-singer-actress-embarks-legal-skirmish-her-record-label|title=Love is a Battlefield|last=''Entertainment Weekly'' Staff|date=March 22, 2002|website=[[Entertainment Weekly]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20151119181246/http://www.ew.com/article/2002/03/22/love-battlefield-combative-singer-actress-embarks-legal-skirmish-her-record-label|archive-date=November 19, 2015}}</ref> ਲਵ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸਦਾ ਨਾਮ ਪੇਮੇਲਾ ਮੂਰ ਦੇ 1956 ਦੇ ਨਾਵਲ 'ਚੋਕਲੇਟਜ਼ ਫਾਰ ਬ੍ਰੇਕਫਾਸਟ' ਦੇ ਪਾਤਰ ਕਟਨੀ ਫਰਲ ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://www.usatoday.com/story/popcandy/2013/06/26/chocolates-for-breakfast/2459137/|title=I love this book: 'Chocolates for Breakfast'|last=Matheson, Whitney|date=June 26, 2013|website=[[USA Today]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20131218222532/https://www.usatoday.com/story/popcandy/2013/06/26/chocolates-for-breakfast/2459137/|archive-date=December 18, 2013}}</ref> ਉਹ ਕਿਊਬਾ, [[ਅੰਗਰੇਜ਼|ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]], [[ਜਰਮਨ]], [[ਆਇਰਿਸ਼ ਲੋਕ|ਆਇਰਿਸ਼]] ਅਤੇ ਵੈਲਸ਼ ਮੂਲ ਦੀ ਹੈ। === 1983–1987: ਅਰੰਭਕ ਸੰਗੀਤ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਅਤੇ ਫ਼ਿਲਮ === [[ਤਸਵੀਰ:Courtney_Love_1986_publicity_headshot.jpg|alt=A woman posed for a photo staring into the camera|right|thumb| ''ਸਟ੍ਰੇਟ ਟੂ ਹੇਲ'', 1986 ਲਈ ਪਬਲੀਸਿਟੀ ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ ਵਿੱਚ ਲਵ]] == ਕਲਾਤਮਕ == === ਪ੍ਰਭਾਵ === ਲਵ ਆਪਣੇ ਵਿਭਿੰਨ ਸੰਗੀਤਕ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਸਪਸ਼ਟ ਰਹੀ ਹੈ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ [[ਪੱਟੀ ਸਮਿਥ|ਪਟੀ ਸਮਿੱਥ]], ਦ ਰਨਵੇਅਜ਼ ਅਤੇ ਦ ਪ੍ਰੈਂਟੈਂਡਰਸ, ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ 15 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਜੁਵੇਨੀਲ ਹਾਲ ਵਿੱਚ ਖੋਜਿਆ ਸੀ। {{Sfn|Behind the Music|2010}} ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ, ਉਸਦਾ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸੰਪਰਕ ਉਹ ਰਿਕਾਰਡ ਸੀ ਜੋ ਉਸਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਕੋਲੰਬੀਆ ਰਿਕਾਰਡ ਕਲੱਬ ਦੁਆਰਾ ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਪਹਿਲਾ ਰਿਕਾਰਡ ਲਵ ਦੀ ਮਲਕੀਅਤ ਸੀ ਲਿਓਨਾਰਡ ਕੋਹੇਨ ਦੇ ''ਲਿਓਨਾਰਡ ਕੋਹੇਨ'ਜ ਸੋਂਗ'' (1967), ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। "ਉਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਗੀਤਕਾਰੀ-ਚੇਤੰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਅਸਵਸਥ ਸੀ ਅਤੇ ਮੈਂ ਇੱਕ ਅਸਵਸਥ ਸੁੰਦਰ ਬੱਚੀ ਸੀ," ਉਸਨੇ ਯਾਦ ਕੀਤਾ। ਕਿਸ਼ੋਰ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨਪਸੰਦ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਫਲਿੱਪਰ, ਕੇਟ ਬੁਸ਼, ਸਾਫਟ ਸੈੱਲ, [[ਜੋਨੀ ਮਿਸ਼ੇਲ]], ਲੌਰਾ ਨਾਇਰੋ, {{Sfn|Cooper|1994}} ਲੂ ਰੀਡ ਅਤੇ ਡੈੱਡ ਕੈਨੇਡੀਜ਼ ਦਾ ਨਾਮ ਰੱਖਿਆ ਹੈ।{{Sfn|Brite|1998}} ਉਸਨੇ ਨਿਊ ਵੇਵ ਅਤੇ ਪੋਸਟ-ਪੰਕ ਬੈਂਡਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਦੀ ਗੱਲ ਵੀ ਕੀਤੀ ਹੈ ਜੋ ਉਹ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ ਵਿੱਚ ਜਵਾਨ ਹੋਣ ਤੇ ਸੁਣਦੀ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਈਕੋ ਅਤੇ ਬਨੀਮੈਨ, {{Sfn|Raphael|1996}} ਸਮਿਥਸ, ਸਿਓਕਸੀ ਅਤੇ ਬਾਂਸ਼ੀ, {{Sfn|Love|2006}} ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ, {{Sfn|Love|2006}} ਬਾਹੁਸ, ਅਤੇ ਜੋਈ ਡਿਵੀਜ਼ਨ {{Sfn|Cook|Pople|2004}} ਆਦਿ। === ਸੰਗੀਤਕ ਸ਼ੈਲੀ ਅਤੇ ਬੋਲ === ਸੰਗੀਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਹੋਲ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਇਕੱਲੇ ਯਤਨਾਂ ਨਾਲ ਲਵ ਦਾ ਕੰਮ ਅਲਟਰਨੇਟਿਵ ਰੋਕ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ; {{Sfn|Ladd-Taylor|Umanski|1998}} ਹੋਲ ਦੀ ਮੁਢਲੀ ਸਮੱਗਰੀ ਨੂੰ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਆਲੋਚਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਦੂਰੀ ਅਤੇ ਹਮਲਾਵਰ ਪੰਕ ਰੋਕ ਦੇ ਨੇੜੇ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। {{Sfn|Lankford|2009}} ਸਪਿਨ {{'}} ਅਕਤੂਬਰ 1991 ਵਿੱਚ ਹੋਲ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਐਲਬਮ ਦੀ ਸਮੀਖਿਆ ਵਿੱਚ ਲਵ ਦੇ ਕਠੋਰ ਅਤੇ ਘ੍ਰਿਣਾਯੋਗ ਰਿਫਜ਼ ਦੇ ਲੇਅਰਿੰਗ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਸੰਗੀਤਕ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਵਿੱਚ ਦਫ਼ਨਾਉਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। 1998 ਵਿਚ, ਉਸਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਹੋਲ “ਹਮੇਸ਼ਾ ਪੌਪ ਬੈਂਡ ਰਹੀ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪੌਪ ਦਾ ਇੱਕ ਸਬ-ਟੈਕਸਟ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। === ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ === [[ਤਸਵੀਰ:Courtney_Love_Public_Assembly_Crop.png|thumb|ਲਵ, 2012 ਵਿੱਚ]] == ਨੋਟ ਅਤੇ ਹਵਾਲੇ == === ਨੋਟ === {{Notelist}} === ਹਵਾਲੇ === === ਸਰੋਤ ===  {{refbegin|30em}} * {{cite book|title=The Ultimate Guitar Sourcebook|url=https://archive.org/details/ultimateguitarso0000baco|last=Bacon|first=Tony|publisher=Race Point Publishing|year=2012|isbn=978-1-937994-04-4|ref=harv}} * {{cite book|title=All Music Guide to Rock: The Definitive Guide to Rock, Pop, and Soul|url=https://archive.org/details/allmusicguidetor0000unse_k1o0|last1=Bogdanov|first1=Vladimir|last2=Erlewine|first2=Stephen Thomas|last3=Woodstra|first3=Chris|publisher=Hal Leonard Corporation/Backbeat Books|year=2002|isbn=978-0-87930-653-3|ref={{SfnRef|Bogdanov|Erlewine|Woodstra|2002}}}} * {{cite book|title=Courtney Love: The Real Story|title-link=Courtney Love: The Real Story|last=Brite|first=Poppy Z.|publisher=Simon & Schuster|year=1998|isbn=978-0-684-84800-6|ref=harv|author-link=Poppy Z. Brite}} * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=7ctjc6UWCm4C&pg=PT507#v=onepage|title=The Rough Guide to Rock|last1=Buckley|first1=Peter|last2=Edroso|first2=Roy|publisher=Rough Guides|year=2003|isbn=978-1-84353-105-0|ref=harv}} * {{cite book|title=Her Mother's Daughter: A Memoir of the Mother I Never Knew and of My Daughter, Courtney Love|url=https://archive.org/details/hermothersdaught00carr|last=Carroll|first=Linda|publisher=Broadway Books|year=2005|isbn=978-0-7679-1788-9|location=New York|ref=harv|author-link=Linda Carroll}} * {{cite book|url=https://archive.org/details/girlsrockfiftyye0000cars|title=Girls Rock!: Fifty Years of Women Making Music|author1=Carson, Mina Julia|author2=Lewis, Tisa|author3=Shaw, Susan Maxine|publisher=University Press of Kentucky|year=2004|isbn=978-0-8131-2310-3|ref={{SfnRef|Carson|Lewis|Shaw|2004}}|url-access=registration}} * {{cite book|title=Good Night and Good Riddance: How Thirty-Five Years of John Peel Helped to Shape Modern Life|url=https://archive.org/details/goodnightgoodrid0000cava|last=Cavanagh|first=David|publisher=Faber & Faber|year=2015|isbn=978-0-571-30248-2|location=London|ref=harv}} * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=pytWr18SiLsC&pg=PT304&lpg=PT304|title=Psychic Confusion: The Sonic Youth Story|last=Chick|first=Stevie|publisher=Omnibus Press|year=2008|isbn=978-0-825-63606-6|ref=harv}} * {{cite magazine|last=Cooper|first=Dennis|date=May 1994|title=Love Conquers All|url=https://books.google.com/books?id=fT3PkoU5ylcC&pg=PA38|magazine=Spin|publisher=SPIN Media LLC|volume=10|pages=38–44, 103|issn=0886-3032|ref=harv|number=2}} * {{cite episode|network=[[VH1]]|airdate=June 21, 2010|title=Courtney Love|series=[[Behind the Music]]|publisher=Viacom Media Networks|ref={{SfnRef|Behind the Music|2010}}}} * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=XrtoBQAAQBAJ|title=Hole's Live Through This|last=Crawford|first=Anwen|publisher=Bloomsbury USA|year=2014|isbn=978-1-623-56377-6|series=33 1/3|ref=harv}} * {{cite book|title=The Cambridge History of Twentieth-Century Music|publisher=Cambridge University Press|year=2004|isbn=978-0-521-66256-7|editor-last1=Cook|editor-first1=Nicholas|volume=1|ref=harv|editor-last2=Pople|editor-first2=Anthony}} * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=La0S3EZ0uysC&pg=PA187#v=onepage|title=A-Z of Cult Films and Film-makers|last=Davies|first=Steven Paul|publisher=Batsford|year=2003|isbn=978-0-7134-8704-6|location=London|ref=harv}} * {{cite book|title=My So-Called Punk|url=https://archive.org/details/mysocalledpunkgr0000dieh|last=Diehl|first=Matt|publisher=St. Martin's Griffin|year=2007|isbn=978-0-312-33781-0|location=New York|ref=harv}} * {{cite book|title=Letters to Kurt|url=https://archive.org/details/letterstokurt0000erla|last=Erlandson|first=Eric|publisher=Akashic Books|year=2012|isbn=978-1-61775-083-0|location=New York|ref=harv|author-link=Eric Erlandson}} * {{cite book|url=https://archive.org/details/womensexrocknrol0000unse|title=Women, Sex and Rock'N'Roll: In Their Own Words|last=Evans|first=Liz|publisher=Pandora|year=1994|isbn=978-0-04-440900-7|location=London|ref=harv}} * {{cite book|title=How They Met: Fateful Encounters of Famous Lovebirds, Rivals, Partners in Crime|last=Green|first=Joey|publisher=Black Dog Publishing|year=2003|isbn=978-1-4223-6673-8|ref=harv}} * {{cite book|title=Encyclopedia of Beat Literature|last=Hemmer|first=Kurt|publisher=Facts on File|year=2006|isbn=978-0-8160-4297-5|location=New York|ref=harv}} * {{cite book|title=Hole: Celebrity Skin (songbook)|author=Hole|date=March 1, 1999|publisher=[[Cherry Lane Music]]|isbn=978-1-57560-137-3|ref={{SfnRef|Hole et al.|1999}}}} * {{cite book|url=https://archive.org/details/27sgreatestmytho0000sega|title=The 27s: The Greatest Myth of Rock & Roll|last1=Hunter|first1=Josh|last2=Segalstad|first2=Eric|publisher=Samadhi Creations|year=2009|isbn=978-0-615-18964-2|page=[https://archive.org/details/27sgreatestmytho0000sega/page/197 197]|ref=harv|url-access=registration}} * {{cite book|url=https://books.google.com/?id=AVQbF9lTBwgC&pg=PA609|title=The Mojo Collection|publisher=Canongate U.S.|year=2008|isbn=978-1-84767-020-5|editor-last=Irvin|editor-first=Jim|edition=Fourth|ref=harv}} * {{cite book|url=https://archive.org/details/badwomanfeelingg00buzz|title=A Bad Woman Feeling Good: Blues and the Women Who Sing Them|last=Jackson|first=Buzzy|publisher=W. W. Norton & Company|year=2005|isbn=978-0-393-05936-6|location=New York; London|page=[https://archive.org/details/badwomanfeelingg00buzz/page/264 264]|ref=harv|url-access=registration}} * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=uQ2I9cpJWYIC&pg=PA188#v=onepage|title=Sexual Trauma: A Challenge Not Insanity|last=Jung|first=K. Elan|publisher=The Hudson Press|year=2010|isbn=978-0-9831448-0-9|ref=harv}} * {{cite book|url=https://archive.org/details/spree00pame|title=Spree: A Cultural History of Shopping|last=Klaffke|first=Pamela|publisher=Arsenal Pulp Press|year=2003|isbn=978-1-55152-143-5|location=Vancouver|ref=harv}} * {{cite book|title=Bad Mothers: The Politics of Blame in Twentieth-Century America|last1=Ladd-Taylor|first1=Molly|last2=Umanski|first2=Lauri|publisher=NYU Press|year=1998|isbn=978-0-8147-5120-6|location=New York|ref=harv}} *{{cite book|title=Disruptive Divas: Feminism, Identity & Popular Music|url=https://archive.org/details/disruptivedivasf0000burn|last1=Burns|first1=Lori|last2=Lafrance|first2=Mélisse|publisher=Taylor & Francis|year=2002|isbn=978-0-8153-3554-2|location=New York|ref=harv}} * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=9tfTBa5ZQoAC&printsec=frontcover|title=Women Singer-Songwriters in Rock: A Populist Rebellion in the 1990s|last=Lankford|first=Ronald D. Jr.|publisher=Scarecrow Press|year=2009|isbn=978-0-8108-7268-4|location=Lanham|ref=harv}} * {{cite book|url=https://books.google.com/books/about/Haunted_Texts.html?id=R81qhmUO2BoC|title=Haunted Texts: Studies in Pre-Raphaelitism in Honour of William E. Fredeman|last=Latham|first=David|publisher=University of Toronto Press|year=2003|isbn=978-0-8020-3662-9|ref=harv}} * {{cite book|title=The 500 Greatest Albums of All Time|publisher=Wenner|year=2005|isbn=978-1-932958-01-0|editor-last=Levy|editor-first=Joe|ref=harv}} * {{cite book|title=Dirty Blonde: The Diaries of Courtney Love|last=Love|first=Courtney|publisher=Picador|year=2006|isbn=978-0-330-44546-7|location=London|ref=harv}} * {{cite journal|last=Marks|first=Craig|date=February 1995|title=Endless Love|url=https://books.google.com/books?id=oJSpnH7TRHsC&pg=PA46#v=onepage|journal=Spin|volume=10|issue=11|pages=42–52|issn=0886-3032|ref=harv}} * {{cite book|url=https://books.google.com/?id=zUlt7Q71_ssC&pg=PA195|title=The Electric Guitar: A History of an American Icon|publisher=Johns Hopkins University Press|year=2004|isbn=978-0-8018-7862-6|editor-last=Millard|editor-first=André|location=Baltimore|ref=harv}} * {{cite book|title=Girl Culture: An Encyclopedia (Two Volumes)|last1=Mitchell|first1=Claudia|last2=Reid-Walsh|first2=Jacqueline|publisher=Greenwood Publishing|year=2007|isbn=978-0-313-33908-0|ref=harv}} * {{cite journal|last=Nicolini|first=Kim|year=1995|title=Staging the Slut: Hyper-Sexuality in Performance|url=http://bad.eserver.org/issues/1995/20/nicolini.html|journal=Bad Subjects|issue=20|archive-url=https://web.archive.org/web/20071022062320/http://bad.eserver.org/issues/1995/20/nicolini.html|archive-date=October 22, 2007|access-date=October 29, 2011|ref=harv|url-status=dead|df=mdy-all}} *{{cite book|url=https://archive.org/details/troublegirlsroll00odai|title=Trouble Girls: The Rolling Stone Book of Women in Rock|last=O'Dair|first=Barbara|publisher=Random House|year=1997|isbn=978-0-679-76874-6|location=New York|ref=harv|url-access=registration}} * {{cite book|title=Cinderella's Big Score: Women of the Punk and Indie Underground|url=https://archive.org/details/cinderellasbigsc00raha|last=Raha|first=Maria|publisher=Seal Press|year=2004|isbn=978-1-58005-116-3|ref=harv|author-link=Maria Raha}} * {{cite journal|last=Raphael|first=Amy|date=March 4, 1995|title=While My Guitar Gently Weeps|journal=[[NME]]|pages=16–17, 67|ref=harv}} * {{cite book|url=https://archive.org/details/grrrlsvivarockdi00raph|title=Grrrls: Viva Rock Divas|last=Raphael|first=Amy|publisher=St. Martin's Griffin|year=1996|isbn=978-0-312-14109-7|location=New York|ref=harv}} * {{cite book|url=https://archive.org/details/rockstarsencyclo00rees|title=Rock Stars Encyclopedia|last1=Rees|first1=Dafydd|last2=Crampton|first2=Luke|publisher=DK Pub.|year=1999|isbn=978-0-7894-4613-8|location=London|ref=harv}} * {{cite book|url=https://books.google.com/?id=MdmBYULpTrAC&pg=PT77|title=This Is the Sound: The Best of Alternative Rock|last=Reisfeld|first=Randi|publisher=Aladdin|year=1996|isbn=978-0-689-80670-4|location=New York|ref=harv}} * {{cite book|url=https://archive.org/details/isbn_9780028648965|title=Dead Reckonings: The Life and Times of the Grateful Dead|publisher=Schirmer|year=1999|isbn=978-0-8256-7174-6|editor1=Rocco, John M.|location=New York|ref={{SfnRef|Rocco|Rocco|1999}}|editor2=Rocco, Brian|url-access=registration}} * {{cite book|url=https://books.google.com/?id=LXNUWWuzscMC&pg=PA128|title=Milk It!: Collected Musings on the Alternative Music Explosion of the 90's|last=Rogatis|first=Jim|publisher=Da Capo Press|year=2003|isbn=978-0-306-81271-2|location=Cambridge, Massachusetts|ref=harv}} * {{cite book|title=Courtney Comes Clean: The High Life and Dark Depths of Music's Most Controversial Icon|last=Roshan|first=Maer|publisher=[[Sterling Publishing|Sterling]]|year=2012|isbn=978-1-4027-9791-0|series=A Quick Fix Book|location=New York|ref=harv}} * {{cite book|title=Rockin' out of the Box: Gender Maneuvering in Alternative Hard Rock|url=https://archive.org/details/rockinoutofboxge0000schi|last=Schippers|first=Mimi A.|publisher=Rutgers University Press|year=2002|isbn=978-0-8135-3075-8|ref=harv}} * {{cite book|url=https://books.google.com/?id=rwgKbnccWJMC&pg=PA4|title=Rock Singing Techniques|last=Surmani|first=Karen Farnum|publisher=Alfred Music|year=1997|isbn=978-0-88284-763-4|series=Basix|location=Van Nuys, California|ref=harv}} * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=8h5oC4SWfC8C&pg=PA54#v=onepage|title=The Rough Guide to Manga|last=Yadao|first=Jason S.|publisher=Penguin|year=2009|isbn=978-1-85828-561-0|series=Rough Guides|location=New York; London|ref=harv}} * {{cite AV media|people=Yapp, Will (dir.)|date=September 26, 2006|title=[[The Return of Courtney Love]]|medium=Documentary|location=Los Angeles|publisher=Channel 4|ref={{sfnref|Yapp|2006}}}} * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=z-44p7V2TrUC&printsec=frontcover|title=Everybody Loves Our Town: An Oral History of Grunge|last=Yarm|first=Mark|publisher=Three Rivers Press|year=2011|isbn=978-0-307-46444-6|location=New York|ref=harv}} {{refend}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{Amg name|43419}} * {{IMDB name|0001482}} * {{Dmoz|Arts/People/L/Love%2C_Courtney/}} * ਕਰਟਨੀ ਲਵ [https://www.worldcat.org/identities/lccn-no96010504/ ਦੁਆਰਾ ਜਾਂ ਇਸ ਬਾਰੇ ਕੰਮ] ( [[ਵਰਲਡਕੈਟ|ਵਰਲਡਟਾਈਕ]] ਦੁਆਰਾ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਖੋਜ) [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਮਰੀਕੀ ਲੇਖਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਮਰੀਕੀ ਗਾਇਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਅਮਰੀਕੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਅਮਰੀਕੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਿਊਬਨ ਮੂਲ ਦੇ ਅਮਰੀਕੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਨਾਰੀਵਾਦੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਫ਼ਿਲਮੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1964]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:Articles with hCards]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਐਲਜੀਬੀਟੀ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਰਕੁੰਨ]] 61hn0l99mejisbmvr7pj1kqsp24j5gb 0 131948 841657 553856 2026-06-29T19:33:58Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260629)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 841657 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=ਸਿਡਨੀ ਐਬਟ|image=|alt=|caption=|birth_name=ਸਿਡਨੀ ਆਫਟਨ ਐਬਟ|birth_date=ਜੁਲਾਈ 11, 1937|birth_place=|death_date={{Death date and age|2015|4|15|1937|7|11}}|death_place=ਸਾਉਥੋਲਡ, ਨਿਊ ਯਾਰਕ, ਯੂ.ਐਸ.|nationality=[[ਅਮਰੀਕੀ]]|other_names=|known_for=ਲੈਸਬੀਅਨ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਰਕੁੰਨ}}'''ਸਿਡਨੀ ਐਬਟ''' (11 ਜੁਲਾਈ, 1937 - 15 ਅਪ੍ਰੈਲ, 2015) ਇੱਕ [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ|ਅਮਰੀਕੀ]] [[ਨਾਰੀਵਾਦ|ਨਾਰੀਵਾਦੀ]] ਅਤੇ [[ਲੈਸਬੀਅਨ]] ਕਾਰਕੁੰਨ ਅਤੇ ਲੇਖਕ ਸੀ। ਉਹ ਲਵੈਂਡਰ ਮੈਨੇਸ ਦੀ ਸਾਬਕਾ ਮੈਂਬਰ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਬਾਰਬਰਾ ਲਵ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ''ਸਫੋ ਵਾਜ਼ ਅ ਰਾਇਟ ਓਨ ਵਿਮਨ: ਅ ਲੈਸਬੀਅਨ ਵਿਊ ਆਫ ਲੈਸਬੀਅਨਿਜ਼ਮ'' ਕਿਤਾਬ ਲਿਖੀ। ਉਹ ''ਨੈਸ਼ਨਲ ਆਰਗੇਨਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ ਫਾਰ ਵਿਮਨ'' ਦੀ ਬਹੁਤ ਸਰਗਰਮ ਮੈਂਬਰ ਵੀ ਰਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਲੈਸਬੀਅਨ ਦੇ ਹੱਕਾਂ ਲਈ ਵੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। == ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਕਰੀਅਰ == ਸਿਡਨੀ ਆਫਟਨ ਐਬਟ ਦਾ ਜਨਮ 1937 ਵਿਚ ਇਕ ਫੌਜੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇਕ ਮਿਲਟਰੀ ਬਰੈਟ ਦੱਸਿਆ। ਉਸਨੇ ਸਮਿਥ ਕਾਲਜ ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 1961 ਵਿਚ ਨਿਊ ਮੈਕਸੀਕੋ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਕੋਲੰਬੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਚ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਸਕੂਲ ਲਈ ਗਈ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ। 1969 ਵਿਚ ਉਹ ਨੈਸ਼ਨਲ ਆਰਗੇਨਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ ਫਾਰ ਵਿਮਨ (ਨਾਓ-ਐਨ.ਓ.ਡਬਲਿਊ) ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਹੁਣ [[ਨਿਊਯਾਰਕ]] ਦੇ ਚੈਪਟਰ ਅਤੇ [[ਕੋਲੰਬੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਦੇ ਪੈਨਲਾਂ 'ਤੇ ਲੈਸਬੀਅਨ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪਹਿਲੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਬਣ ਗਈ। ਐਬਟ ਲਵੈਂਡਰ ਮੈਨੇਸ ਦੀ ਮੈਂਬਰ ਰਹੀ ਅਤੇ ਬਾਰਬਰਾ ਲਵ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ 1971 ਵਿਚ ''ਸਫੋ ਵਾਜ਼ ਅ ਰਾਇਟ ਓਨ ਵਿਮਨ: ਅ ਲੈਸਬੀਅਨ ਵਿਊ ਆਫ ਲੈਸਬੀਅਨਿਜ਼ਮ'' ਕਿਤਾਬ ਦੀ ਸਹਿ-ਲੇਖਕ ਬਣੀ।<ref name="Love2006">{{Cite book|url=https://archive.org/details/feministswhochan00love|title=Feminists who changed America, 1963-1975|last=Barbara J. Love|publisher=University of Illinois Press|year=2006|isbn=978-0-252-03189-2|page=[https://archive.org/details/feministswhochan00love/page/1 1]|access-date=4 January 2012|url-access=registration}}</ref> 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅੱਧ ਵਿਚ ਬਾਰਬਰਾ ਲਵ ਨਾਲ ਉਸਨੇ ਲੈਸਬੀਅਨ ਮੁੱਦਿਆਂ 'ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਤ ਕਰਨ ਲਈ ਨਾਓ-ਇੱਕ ਟਾਸਕ ਫੋਰਸ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕੀਤੀ, ਆਖਰਕਾਰ ਇਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਨਾਓ ਦਾ ਪਹਿਲਾਂ ਟਾਸਕ ਫੋਰਸ ਨਾਮ “ਲਿੰਗਕਤਾ ਅਤੇ ਲੈਸਬੀਅਨ ਟਾਸਕ ਫੋਰਸ” ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। 1976 ਵਿੱਚ ਫਿਲਡੇਲਫੀਆ ਵਿੱਚ ਨਾਓ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਨਫਰੰਸ ਵਿੱਚ, ਐਬਟ ਨੇ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਕਿ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਬਜਟ ਵਿੱਚੋਂ 1% ਨੂੰ ਟਾਸਕ ਫੋਰਸ ਵਿੱਚ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਫ਼ਲ ਰਿਹਾ। ਕਾਨਫਰੰਸ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਸਿਰਫ਼ ਦੋ ਮਤਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇਹੀ ਇਕ ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Love2006">{{Cite book|url=https://archive.org/details/feministswhochan00love|title=Feminists who changed America, 1963-1975|last=Barbara J. Love|publisher=University of Illinois Press|year=2006|isbn=978-0-252-03189-2|page=[https://archive.org/details/feministswhochan00love/page/1 1]|access-date=4 January 2012|url-access=registration}}</ref> ਐਬਟ ਨੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਗੇਅ ਅਤੇ ਲੈਸਬੀਅਨ ਟਾਸਕ ਫੋਰਸ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਬੋਰਡ 'ਤੇ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ ਅਤੇ ਇਹ ਸੁਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਕਿ ਸੰਗਠਨ ਦੇ ਬੋਰਡ ਵਿਚ ਸਮਲਿੰਗੀ ਮਰਦ ਅਤੇ ਲੈਸਬੀਅਨ ਸਮਾਨ ਹੋਣ। ਉਸਦਾ ਨਾਮ [[ਮੈਨਹੈਟਨ|ਮੈਨਹੱਟਨ]] ਬੋਰੋ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੁਆਰਾ ਕਮਿਊਨਟੀ ਪਲਾਨਿੰਗ ਬੋਰਡ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ; ਉਹ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ [[ਸਮਲਿੰਗੀ]] ਵਿਅਕਤੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ [[ਨਿਊਯਾਰਕ ਸ਼ਹਿਰ]] ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਦੋ ਵਿਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਡਿਵੈਲਪਰ ਵਜੋਂ ਵੀ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨਿਭਾਈਆਂ। ਉਹ ਨਿਊਯਾਰਕ ਪਰਫਾਰਮਿੰਗ ਆਰਟਸ ਸੈਂਟਰ ਦੀ ਸਹਿ-ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਸੀ ਅਤੇ ਨਿਊਯਾਰਕ ਦੇ ਲੋਂਗ ਆਈਲੈਂਡ ਦੇ ਨੌਰਥ ਫੋਰਕ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਰਗਰਮ ਸੀ। <ref name="Love2006">{{Cite book|url=https://archive.org/details/feministswhochan00love|title=Feminists who changed America, 1963-1975|last=Barbara J. Love|publisher=University of Illinois Press|year=2006|isbn=978-0-252-03189-2|page=[https://archive.org/details/feministswhochan00love/page/1 1]|access-date=4 January 2012|url-access=registration}}</ref> ਐਬਟ ਅਤੇ [[ਕੇਟ ਮਿਲੇਟ]], ਫਿਲਿਸ ਬਿਰਕਬੀ, ਅਲਮਾ ਰਾਊਸਟਾਂਗ ਅਤੇ ਆਰਟੇਮਿਸ ਮਾਰਚ ਸੀ.ਆਰ. ਵਨ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਨ, ਜੋ ਪਹਿਲਾ ਲੈਸਬੀਅਨ-ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਚੇਤਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸਮੂਹ ਸੀ। <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=6fZql3KYJkYC&pg=PA93|title=The A to Z of the Lesbian Liberation Movement: Still the Rage|last=JoAnne Myers|date=20 August 2009|publisher=Scarecrow Press|isbn=978-0-8108-6327-9|page=93}}</ref> == ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਾਲ == ਐਬਟ ਸਾਉਥੋਲਡ, ਨਿਊਯਾਰਕ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। 2007 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਵਿਮਨ ਰਾਈਟਸ ਹਿਊਮਨ ਰਾਈਟਸ ਗੈਰ-ਲਾਭਕਾਰੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। 2008 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਰਾਜਨੀਤੀ, ਜਮਾਤ ਅਤੇ ਗਰੀਬੀ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਨਿਊਜ਼ਲੈਟਰ, ''ਇਨ ਅਵਰ'' ''ਸ਼ੂਜ'' ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਦੇ ਨਿੱਜੀ ਪੁਰਾਲੇਖ ਸਮਿੱਥ ਕਾਲਜ ਵਿਖੇ ਸੋਫੀਆ ਸਮਿਥ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਅਤੇ ਰੈਡਕਲਿਫ ਕਾਲਜ ਦੇ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਨ।<ref name="Love2006">{{Cite book|url=https://archive.org/details/feministswhochan00love|title=Feminists who changed America, 1963-1975|last=Barbara J. Love|publisher=University of Illinois Press|year=2006|isbn=978-0-252-03189-2|page=[https://archive.org/details/feministswhochan00love/page/1 1]|access-date=4 January 2012|url-access=registration}}</ref> <ref name="SmithCollege">{{Cite web|url=http://www.smith.edu/library/libs/ssc/ohlist.html#A|title=Oral histories|year=2005|publisher=[[Smith College]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20110316152432/http://www.smith.edu/library/libs/ssc/ohlist.html#A|archive-date=March 16, 2011|access-date=January 4, 2011}}</ref> == ਮੌਤ == ਐਬਟ ਦੀ ਮੌਤ 15 ਅਪ੍ਰੈਲ, 2015 ਨੂੰ ਸਾਉਥੋਲਡ, ਨਿਊਯਾਰਕ ਵਿੱਚ ਘਰ 'ਚ ਅੱਗ ਲੱਗਣ ਨਾਲ ਹੋਈ ਸੀ। <ref>Lisa Finn, [http://southoldlocal.com/2015/04/15/victim-of-southold-fire-renowned-feminist-sidney-abbott "Victim of Southold Fire Renowned Feminist Sidney Abbott"], ''Southold Local'', April 15, 2015.</ref> == ਲਿਖਤਾਂ == * {{Cite book|url=https://archive.org/details/womaninsexistsoc00gorn|title=Woman in Sexist Society: Studies in Power and Powerlessness|last=Sidney Abbott|last2=Barbara Love|publisher=New American Library|year=1972|isbn=978-0-465-09199-7|chapter=Is Women's Liberation a Lesbian Plot?}} * {{cite book|title=Sappho was a Right-on Woman: A Liberated View of Lesbianism|url=https://archive.org/details/sapphowasrighton0000abbo|author1=Sidney Abbott|author2=Barbara Love|publisher=Stein and Day|year=1977|isbn=978-0-8128-2406-3}} == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਿਊਯਾਰਕ (ਰਾਜ) ਦੇ ਐਲਜੀਬੀਟੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1937]] sbim0pntmfsacz6qwh4s22p7znpfaok 0 132042 841774 835687 2026-06-29T22:30:44Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260629)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 841774 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer/Wikidata | fetchwikidata = ALL | name = ਵੇਦ ਮਹਿਤਾ }} '''ਵੇਦ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਮਹਿਤਾ''' (21 ਮਾਰਚ 1934 - 9 ਜਨਵਰੀ 2021) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ-ਅਮਰੀਕੀ [[ਨਾਵਲਕਾਰ]] ਅਤੇ [[ਪੱਤਰਕਾਰ]] ਸੀ। ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਹੀ ਨੇਤਰਹੀਣ ਹੋ ਗਿਆ, ਮਹਿਤਾ 1972 ਤੋਂ 2004 ਤੱਕ ਕਿਸ਼ਤਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਇਕ ਯਾਦਗਾਰੀ ਆਤਮਕਥਾ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। == ਮੁਢਲੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ == ਮਹਿਤਾ ਦਾ ਜਨਮ 21 ਮਾਰਚ 1934 ਨੂੰ [[ਲਾਹੌਰ]], [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ|ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਇੰਡੀਆ]] (ਹੁਣ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ]] ) ਵਿੱਚ ਇੱਕ [[ਪੰਜਾਬੀ ਹਿੰਦੂ]] ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। <ref>{{Cite web|url=https://caravanmagazine.in/reviews-essays/autobiographical-artist|title=Retracing Ved Mehta's long career|last=Singh|first=Jai Arjun|date=February 2014|website=[[The Caravan]]|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20191230132718/https://caravanmagazine.in/reviews-essays/autobiographical-artist|archive-date=30 December 2019|access-date=2019-12-30}}</ref> <ref name="21cwriters">{{Cite web|url=https://www.encyclopedia.com/arts/culture-magazines/mehta-ved-1934|title=Mehta, Ved 1934–|last=|first=|date=|website=Concise Major 21st Century Writers|archive-url=https://web.archive.org/web/20201118154651/https://www.encyclopedia.com/arts/culture-magazines/mehta-ved-1934|archive-date=18 November 2020|access-date=2021-01-10}}</ref> ਉਸਦੇ ਮਾਤਾ ਪਿਤਾ ਸ਼ਾਂਤੀ (ਮਹਿਰਾ) ਮਹਿਤਾ ਅਤੇ ਅਮੋਲਕ ਰਾਮ ਮਹਿਤਾ (1894–1986) ਸਨ, ਜੋ ਕਿ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਇੱਕ ਸੀਨੀਅਰ ਜਨ ਸਿਹਤ ਅਧਿਕਾਰੀ ਸਨ। <ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1986/07/29/obituaries/amolak-ram-mehta-91-dies-former-indian-health-official.html|title=Amolak Ram Mehta, 91, Dies; Former Indian Health Official|last=Krebs|first=Albin|date=1986-07-29|work=The New York Times|access-date=2021-01-11|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> ਵੇਦ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਸੇਰੇਬ੍ਰੋਸਪਾਈਨਲ [[ਮੈਨਿਨਜਾਈਟਿਸ]] ਕਾਰਨ ਆਪਣੀ ਨਜ਼ਰ ਗੁਆ ਬੈਠਾ ਸੀ।<ref name="Leland">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2003/05/22/garden/at-home-with-ved-mehta-in-a-dark-harbor-a-bright-house.html|title=At Home With Ved Mehta: In a Dark Harbor, A Bright House|last=Leland|first=John|date=22 May 2003|work=The New York Times|access-date=15 February 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20121110055116/http://www.nytimes.com/2003/05/22/garden/at-home-with-ved-mehta-in-a-dark-harbor-a-bright-house.html|archive-date=10 November 2012|author-link=John Leland (journalist)}}</ref> {{Sfn|Justman|2010}} ਉਸ ਸਮੇਂ ਅੰਨ੍ਹੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਸੀਮਿਤ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਕਾਰਨ, <ref name="Diversity312">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=aiYOAAAAQAAJ&q=Ved+Mehta+-inauthor:%22Ved+Mehta%22&pg=PA304|title=Learning for All: Curricula for Diversity in Education|last=Booth, Tony|last2=Swann, Will|last3=Masterton, Mary|publisher=Routledge|year=1992|isbn=0-415-07184-4|page=312|access-date=22 November 2020|archive-date=10 January 2021}}</ref> ਉਸਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ {{Convert|1300|mi|km}} ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੂਰ [[ਮੁੰਬਈ|ਬੰਬੇ]] (ਅਜੋਕੇ ਮੁੰਬਈ) ਵਿੱਚ ਬਲਾਇੰਡਸ ਲਈ ਦਾਦਰ ਸਕੂਲ ਭੇਜਿਆ ਸੀ। <ref name="Kendrick">{{Cite news|url=http://www.vedmehta.com/reviews/face-nytimes.htm|title=Seeking the Light|last=Kendrick|first=Baynard|date=25 August 1957|work=The New York Times|access-date=6 November 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090731191007/http://www.vedmehta.com/reviews/face-nytimes.htm|archive-date=31 July 2009}}</ref> 1949 ਦੇ ਆਸ ਪਾਸ, ਉਸਨੇ ਅਰਕੈਨਸਸ ਸਕੂਲ ਫਾੱਰ ਬਲਾਇੰਡ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲਾ ਲਿਆ। {{Sfn|Slatin|1986}} ਮਹਿਤਾ ਨੇ 1956 ਵਿਚ ਪੋਮੋਨਾ ਕਾਲਜ ਤੋਂ ਬੀ.ਏ. 1959 ਵਿਚ ਬਾਲੀਓਲ ਕਾਲਜ, ਆਕਸਫੋਰਡ ਤੋਂ ਬੀ.ਏ., ਜਿਥੇ ਉਸਨੇ ਆਧੁਨਿਕ ਇਤਿਹਾਸ ਪੜ੍ਹਿਆ; ਅਤੇ 1961 ਵਿਚ [[ਹਾਰਵਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਤੋਂ ਐਮ.ਏ. ਤੱਕ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। <ref name="21cwriters">{{Cite web|url=https://www.encyclopedia.com/arts/culture-magazines/mehta-ved-1934|title=Mehta, Ved 1934–|last=|first=|date=|website=Concise Major 21st Century Writers|archive-url=https://web.archive.org/web/20201118154651/https://www.encyclopedia.com/arts/culture-magazines/mehta-ved-1934|archive-date=18 November 2020|access-date=2021-01-10}}</ref> <ref>{{Cite news|url=http://www.financialexpress.com/news/When-loss-isnt-less/538584/|title=When loss isn't' less|access-date=8 November 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20130723024740/http://www.financialexpress.com/news/when-loss-isnt-less/538584|archive-date=23 July 2013|publisher=[[The Financial Express (India)|Financial Express]]}}</ref> ਪੋਮੋਨਾ ਵਿਖੇ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਬ੍ਰੇਲ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਕਿਤਾਬਾਂ ਉਪਲਬਧ ਸਨ, ਮਹਿਤਾ ਨੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਪਾਠਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਯੂਜੀਨ ਰੋਜ਼ ਸੀ, ਜੋ ਰੂਸੀ ਆਰਥੋਡਾਕਸ ਹਾਇਰੋਮੋਨਕ ਸੇਰਾਫੀਮ ਰੋਜ਼ ਬਣਿਆ। ਮਹਿਤਾ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਦੋ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿਚ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਉਸ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਦੀ ਦੂਜੀ ਕਿਤਾਬ ''ਸਟੋਲਨ ਲਾਈਟ'' ਸੀ: “ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ਕਿਸਮਤ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਜੀਨ ਇਕ ਪਾਠਕ ਵਜੋਂ ਮਿਲਿਆ ਹੈ. . . . ਉਸਨੇ ਏਨੀ ਸਪਸ਼ਟਤਾ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹਦਾ ਸੀ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ।” <ref>{{Cite book|title=Stolen Light|last=Mehta, Ved|publisher=Townsend Press|year=2008|isbn=978-1-59194-095-1|page=160}}</ref> <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=tJbePAAACAAJ&q=father+seraphim+rose+cathy+scott|title=Seraphim Rose: The True Story and Private Letters|last=Scott|first=Cathy|publisher=Regina Orthodox Press|year=2002|isbn=1-928653-01-4|author-link=Cathy Scott|access-date=22 November 2020|archive-date=10 January 2021}}</ref> == ਸਾਹਿਤਕ ਕੈਰੀਅਰ == ਉਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪੁਸਤਕ, ''ਫੇਸ ਟੂ ਫੇਸ'' ਨਾਮ ਦੀ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ, ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਮੁਢਲਾ ਜੀਵਨ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਨੀਤੀ, ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਐਂਗਲੋ-ਇੰਡੀਅਨ ਸੰਬੰਧਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, 1957 ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਹੋਈ; <ref name="Kendrick">{{Cite news|url=http://www.vedmehta.com/reviews/face-nytimes.htm|title=Seeking the Light|last=Kendrick|first=Baynard|date=25 August 1957|work=The New York Times|access-date=6 November 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090731191007/http://www.vedmehta.com/reviews/face-nytimes.htm|archive-date=31 July 2009}}</ref> ਇਸ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਉਸ ਸਮੇਂ ਖਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਮਹਿਤਾ ਨੇ ਪੋਮੋਨਾ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲਾ ਲਿਆ ਸੀ।{{Sfn|Slatin|1986}} ਮਹਿਤਾ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਨਾਵਲ, ''ਡੇਲੀਨਸੈਂਟ ਚਾਚਾ'', 1966 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਹ ''ਦਿ ਨਿਊ ਯਾਰਕ'' ਵਿੱਚ ਸੀਰੀਅਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite book|title=Current Biography Yearbook 1975|title-link=Current Biography|date=1975|publisher=[[H. W. Wilson Company]]|editor-last=Moritz|editor-first=Charles|pages=[[iarchive:currentbiography1975thom/page/269/mode/1up|269–272]]|chapter=Mehta, Ved (Parkash)|issn=0084-9499|oclc=609892928}}</ref> ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ 24 ਤੋਂ ਵੱਧ ਲਿਖੀਆਂ&nbsp;ਕਿਤਾਬਾਂ ਅੰਨ੍ਹੇਪਣ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ `ਤੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼, ਭਾਰਤੀ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਸੈਂਕੜੇ ਲੇਖ ਅਤੇ ਛੋਟੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਉਹ 1961 <ref name="21cwriters">{{Cite web|url=https://www.encyclopedia.com/arts/culture-magazines/mehta-ved-1934|title=Mehta, Ved 1934–|last=|first=|date=|website=Concise Major 21st Century Writers|archive-url=https://web.archive.org/web/20201118154651/https://www.encyclopedia.com/arts/culture-magazines/mehta-ved-1934|archive-date=18 November 2020|access-date=2021-01-10}}</ref> ਤੋਂ 1994 ਤੱਕ ''ਦ ਨਿਊਯਾਰਕਰ'' ਵਿੱਚ ਸਟਾਫ਼ ਲੇਖਕ ਸੀ। 1982 ਦੀ ਪ੍ਰੋਫਾਈਲ, ਜੋ ਮਹਿਤਾ ਨੂੰ ਮੈਕ ਆਰਥਰ ਫੈਲੋ ਵਜੋਂ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਹੋਈ ਸੀ, ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੇ, ਪਰੋਫਾਈਲਾਂ ਦੇ ਬੁਣਕਰ, ਇੱਕ ਇੰਟਰਵਿਊਅਰ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਜੋ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇ ਦੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਆਦਾਨ-ਪ੍ਰਦਾਨ ਰਾਹੀਂ ਪਾਤਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਪੱਤਰਕਾਰ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ, ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਆਦਮੀ ਜੋ ਚੀਜ਼ਾਂ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦਾ ਹੈ। <ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1982/07/15/arts/ved-mehta-his-prose-is-airy-elegant-clear.html|title=VED MEHTA: HIS PROSE IS 'AIRY, ELEGANT, CLEAR' (Published 1982)|last=Shepard|first=Richard F.|date=1982-07-15|work=The New York Times|access-date=2021-01-11|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> 1989 ਵਿਚ, ''ਜਾਸੂਸ'' ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਹਾਇਕਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਉਸ ਦੇ ਨਾਰੀ-ਦੋਖੀ ਰਵੱਈਏ ਬਾਰੇ ਅਤੇ ਉਸਦੀਆਂ ਅਕਸਰ ਨੀਰਸ ਅਤੇ ਆਪਾ-ਮਗਨ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਲੇਖ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। <ref>{{Cite journal|last=Conant|first=Jennet|author-link=Jennet Conant|date=September 1989|title=Slaves of The New Yorker|journal=[[Spy (magazine)|Spy]]|page=[https://books.google.com/books?id=MBsraeHJRB4C&pg=PA104 pp.104–112]|issn=0890-1759}}</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੇ ਰਸਾਲਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਦਾ ਕਹਿਣਾ ਸੀ ਉਸਨੂੰ ਸੰਪਾਦਕ ਟੀਨਾ ਬਰਾਊਨ ਨੇ "ਟਰਮੀਨੇਟ" ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। <ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1999/01/11/business/media-talk-writer-finds-no-room-at-the-library.html|title=Media Talk; Writer Finds No Room at the Library|last=Kuczynski|first=Alex|date=1999-01-11|work=The New York Times|access-date=2021-01-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20170919115415/http://www.nytimes.com/1999/01/11/business/media-talk-writer-finds-no-room-at-the-library.html|archive-date=19 September 2017|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> 1961 ਵਿਚ ''ਦ ਨਿਊ ਯਾਰਕਰ'' ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ ਇਕ ਲੇਖ ਲਿਖਿਆ ਜਿਸ ਵਿਚ ਆਕਸਫੋਰਡ ਦੇ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰਾਂ ਨਾਲ ਇੰਟਰਵਿਊ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ, ਯਸਾਯਾਹ ਬਰਲਿਨ, ਦੇ ਪੱਤਰਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਪੁਸਤਕ ਵਿੱਚ ਮਹਿਤਾ ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਬਾਰੇ ਕੀਤੀ ਗਈ ਪੁੱਛਗਿੱਛ ਦਾ ਇਮਾਨਦਾਰ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ: “ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹੋ ਕਿ ਆਕਸਫੋਰਡ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਬਾਰੇ ਮੇਰੇ ਸਹਿਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਤੁਹਾਡੇ ਪ੍ਰਤੀ ਕੀ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ ਹਨ। . ..ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮੈਂ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਹੈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਰਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਗੁੱਸੇ ਹਨ. . . ''ਨਿਊਯਾਰਕਰ'' ਇੱਕ ਵਿਅੰਗਾਤਮਕ ਰਸਾਲਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੈਂ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਇਸ ਲਿਖਤ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਵਿਅੰਗ ਕਰਨਾ ਸੀ, ਨਾ ਕਿ ਸੱਚ ਦੀ ਸਹੀ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ। ਖੈਰ, ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਹੀ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ। " <ref>{{Cite book|title=Building: Letters 1960–1975|date=2013-08-31|publisher=Random House|isbn=978-1-4481-9134-5|editor-last=Hardy|editor-first=Henry|page=[https://books.google.com/books?id=BcY1AAAAQBAJ&pg=PA77 77]|language=en|editor-last2=Pottle|editor-first2=Mark}}</ref> ਲੇਖ ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਹੋਰ ਜਨਤਕ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਸਦਾ ਨਾਮ ਸੀ: ''ਫਲਾਈ ਅਤੇ ਫਲਾਈ-ਬੌਟਲ: ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮੁਲਾ'' ਕਾਤਾਂ (1962)।<ref>{{Cite book|title=The Oxford Companion to English Literature|url=https://archive.org/details/oxfordcompaniont0000unse_s9l0|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2009|isbn=978-0-19-280687-1|edition=7th|language=en|chapter=Mehta, Ved Prakash|doi=10.1093/acref/9780192806871.001.0001}}</ref> ਮਹਿਤਾ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰੀ ਸਵੈਜੀਵਨੀ, ''Continents of Exile'' , 1972 ਅਤੇ 2004 ਦਰਮਿਆਨ 12 ਕਿਸ਼ਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਜਿਲਦ, ''ਡੈਡੀ ਜੀ'' (1972), ਅੰਸ਼ਕ ਤੌਰ ਤੇ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ ਅਤੇ ਅੰਸ਼ਕ ਤੌਰ ਤੇ ਮਹਿਤਾ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਜੀਵਨੀ ਹੈ।<ref name="nytobit">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2021/01/10/obituaries/ved-mehta-celebrated-writer-for-the-new-yorker-dies-at-86.html|title=Ved Mehta, Celebrated Writer for The New Yorker, Dies at 86|last=Fox|first=Margalit|date=2021-01-10|work=The New York Times|access-date=2021-01-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20210110213005/https://www.nytimes.com/2021/01/10/obituaries/ved-mehta-celebrated-writer-for-the-new-yorker-dies-at-86.html|archive-date=10 January 2021|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> ਮਹਿਤਾ 1975 ਵਿੱਚ ਅਮਰੀਕੀ ਨਾਗਰਿਕ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ। <ref name="21cwriters">{{Cite web|url=https://www.encyclopedia.com/arts/culture-magazines/mehta-ved-1934|title=Mehta, Ved 1934–|last=|first=|date=|website=Concise Major 21st Century Writers|archive-url=https://web.archive.org/web/20201118154651/https://www.encyclopedia.com/arts/culture-magazines/mehta-ved-1934|archive-date=18 November 2020|access-date=2021-01-10}}</ref> == ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ == 1983 ਵਿਚ ਉਸਨੇ ਵਿਲੀਅਮ ਲੂਸੀਅਸ ਕੈਰੀ ਅਤੇ ਕੈਥਰੀਨ ਲੇਮੋਇਨ ਫੇਨੀਮੋਰ ਕੈਰੀ ਦੀ ਧੀ, ਲਿਨ ਫੇਨੀਮੋਰ ਕੂਪਰ ਕੈਰੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ; <ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1983/12/18/style/linn-cary-an-executive-is-married-to-ved-mehta-writer-at-cathedral.html|title=Linn Cary, an Executive, Is Married to Ved Mehta, Writer, at Cathedral|last=|first=|date=1983-12-18|work=The New York Times|access-date=2021-01-11|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਦੀ ਮਾਂ ਜੇਮਜ਼ ਫੈਨੀਮੋਰ ਕੂਪਰ ਦੀ ਵਾਰਿਸ ਅਤੇ ਮਹਿਤਾ ਦੇ ''ਨਿਊ ਯਾਰਕਰ'' ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਸਹਿਯੋਗੀ, ਹੈਨਰੀ ਸੇਜ ਫੇਨੀਮੋਰ ਕੂਪਰ, ਜੂਨੀਅਰ ਦੀ ਭਤੀਜੀ ਸੀ। <ref name="Leland">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2003/05/22/garden/at-home-with-ved-mehta-in-a-dark-harbor-a-bright-house.html|title=At Home With Ved Mehta: In a Dark Harbor, A Bright House|last=Leland|first=John|date=22 May 2003|work=The New York Times|access-date=15 February 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20121110055116/http://www.nytimes.com/2003/05/22/garden/at-home-with-ved-mehta-in-a-dark-harbor-a-bright-house.html|archive-date=10 November 2012|author-link=John Leland (journalist)}}</ref> ਮਧੁਰ ਜਾਫਰੀ ਦੁਆਰਾ 1978 ਦੇ ਪ੍ਰੋਫਾਈਲ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਮਹਿਤਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ "ਅੰਸ਼ਕ ਇੰਡੀਅਨ", "ਅੰਸ਼ਕ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼", "ਅੰਸ਼ਕ ਅਮਰੀਕੀ" ਅਤੇ ਇੱਕ "ਪਰਦੇਸੀ " ਮੰਨਦਾ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1978/06/11/archives/ved-mehtaunique-documentarian-unique-documentarian.html|title=Ved Mehta—Unique Documentarian|last=Jaffrey|first=Madhur|date=1978-06-11|work=The New York Times|access-date=2021-01-11|language=en-US|issn=0362-4331|author-link=Madhur Jaffrey}}</ref> [[ਪਾਰਕਿਨਸਨ ਰੋਗ|ਪਾਰਕਿੰਸਨ'ਸ ਰੋਗ]] ਨਾਲ 9 ਜਨਵਰੀ 2021 ਨੂੰ ਮਹਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। <ref name="nytobit">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2021/01/10/obituaries/ved-mehta-celebrated-writer-for-the-new-yorker-dies-at-86.html|title=Ved Mehta, Celebrated Writer for The New Yorker, Dies at 86|last=Fox|first=Margalit|date=2021-01-10|work=The New York Times|access-date=2021-01-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20210110213005/https://www.nytimes.com/2021/01/10/obituaries/ved-mehta-celebrated-writer-for-the-new-yorker-dies-at-86.html|archive-date=10 January 2021|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> == ਚੋਣਵੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ == * {{Cite book|title=Face to Face: An Autobiography|url=https://archive.org/details/facetofaceautobi0000meht|publisher=[[Little, Brown and Company|Little, Brown]]|year=1957|oclc=264119}}<ref>{{Cite web|url=https://www.kirkusreviews.com/book-reviews/a/ved-mehta-3/face-to-face-7/|title=Face to Face|date=1 August 1959|website=[[Kirkus Reviews]]|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20210110233850/https://www.kirkusreviews.com/book-reviews/a/ved-mehta-3/face-to-face-7/|archive-date=10 January 2021|access-date=2021-01-10}}</ref> * {{Cite book|title=Walking the Indian Streets|date=1959|publisher=Little, Brown|oclc=1005945330}}<ref>{{Cite journal|last=Mukherjee|first=Durba|last2=Chattopadhyay|first2=Sayan|date=2020-12-17|title='Walking the Indian Streets': Analysing Ved Mehta's Memoirs of Return|journal=Life Writing|language=en|pages=1–18|doi=10.1080/14484528.2020.1855089|issn=1448-4528}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.kirkusreviews.com/book-reviews/a/ved-mehta-8/walking-the-indian-streets/|title=Walking the Indian Street|date=15 June 1960|website=[[Kirkus Reviews]]|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20210110233844/https://www.kirkusreviews.com/book-reviews/a/ved-mehta-8/walking-the-indian-streets/|archive-date=10 January 2021|access-date=2021-01-10}}</ref> * {{Cite book|title=Fly and the Fly-Bottle: Eencounters with British Intellectuals|url=https://archive.org/details/flyflybottlee00meht|date=1962|publisher=Little, Brown|oclc=2628711}}<ref>{{Cite web|url=https://www.litencyc.com/php/sworks.php?rec=true&UID=12131|title=Fly and the Fly-bottle: Encounters with British Intellectuals|last=Czynski|first=Konrad|date=29 December 2011|website=[[The Literary Encyclopedia (English)|The Literary Encyclopedia]]|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20200810121215/https://www.litencyc.com/php/sworks.php?rec=true&UID=12131|archive-date=10 August 2020|access-date=2021-01-10}}</ref> * {{Cite book|title=The New Theologian|date=1965|publisher=[[Harper (publisher)|Harper and Row]]|oclc=869281713}}<ref>{{Cite journal|last=Alexander|first=W. M.|date=July 1967|title=Review of ''The New Theologian''|url=https://archive.org/details/sim_theology-today_1967-07_24_2/page/245|journal=[[Theology Today]]|language=en|volume=24|issue=2|pages=245–247|doi=10.1177/004057366702400220|issn=0040-5736}}</ref> * {{Cite book|title=Delinquent Chacha|url=https://archive.org/details/deliquentchacha0000unse|date=1966|publisher=Harper & Row|oclc=1406166}}<ref>{{Cite web|url=https://www.kirkusreviews.com/book-reviews/a/mehta-ved/delinquent-chacha/|title=Delinquent Chacha|date=1 April 1967|website=[[Kirkus Reviews]]|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20210110233822/https://www.kirkusreviews.com/book-reviews/a/mehta-ved/delinquent-chacha/|archive-date=10 January 2021|access-date=2021-01-10}}</ref> * {{Cite book|title=Portrait of India|url=https://archive.org/details/portraitofindia00meht|date=1970|publisher=[[Farrar, Straus and Giroux]]|oclc=1086768025}}<ref>{{Cite journal|last=Gowda|first=H. H. Anniah|date=1972|title=Review of ''Portrait of India''|journal=Indian Literature|volume=15|issue=1|pages=89–91|issn=0019-5804|jstor=23329810}}</ref> * {{Cite book|title=John Is Easy to Please: Encounters with the Written and the Spoken Word|date=1974|publisher=[[Penguin Books]]|isbn=0-14-003707-1|oclc=16232076}}<ref>{{Cite web|url=https://www.kirkusreviews.com/book-reviews/a/ved-mehta-10/john-is-easy-to-please-encounters-with-the-writ/|title=John Is Easy to Please|date=1 May 1971|website=[[Kirkus Reviews]]|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20210110233849/https://www.kirkusreviews.com/book-reviews/a/ved-mehta-10/john-is-easy-to-please-encounters-with-the-writ/|archive-date=10 January 2021|access-date=2021-01-10}}</ref> * {{Cite book|title=Daddyji|url=https://archive.org/details/daddyji0000meht_l9l9|date=1972|publisher=Farrar, Straus and Giroux|isbn=0-374-13438-3|oclc=772323}}<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1972/05/02/archives/ved-mehtas-private-blind-universe.html|title=Ved Mehta's Private, Blind Universe|last=Corry|first=John|date=1972-05-02|work=[[The New York Times]]|access-date=2021-01-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20210110233826/https://www.nytimes.com/1972/05/02/archives/ved-mehtas-private-blind-universe.html|archive-date=10 January 2021|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> * {{Cite book|title=Mahatma Gandhi and His Apostles|year=1977|url=https://archive.org/details/mahatmagandhihis00meht|publisher=Penguin Books|isbn=0-14-004571-6|oclc=3167789}}<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1977/02/06/archives/mahatma-gandhi-and-his-apostles.html|title=Mahatma Gandhi and His Apostles|last=Johnson|first=Paul|date=1977-02-06|work=[[The New York Times]]|access-date=2021-01-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20180221065027/http://www.nytimes.com/1977/02/06/archives/mahatma-gandhi-and-his-apostles.html|archive-date=21 February 2018|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> * {{Cite book|title=The New India|url=https://archive.org/details/newindia00meht|date=1978|publisher=[[Viking Press]]|isbn=0-670-50735-0|oclc=3167771}}<ref>{{Cite journal|last=Van Praagh|first=David|date=1979|title=The New India?|url=https://archive.org/details/sim_pacific-affairs_summer-1979_52_2/page/315|journal=[[Pacific Affairs]]|volume=52|issue=2|pages=315–318|doi=10.2307/2757426|jstor=2757426}}</ref> * {{Cite book|title=A Family Affair: India under Three Prime Ministers|url=https://archive.org/details/familyaffairindi00meht|date=1982|publisher=[[Oxford University Press]]|isbn=0-19-503118-0|oclc=8109459}}<ref>{{Cite journal|date=1982|title=A Family Affair: India Under Three Prime Ministers|url=https://www.foreignaffairs.com/reviews/capsule-review/1982-09-01/family-affair-india-under-three-prime-ministers|journal=[[Foreign Affairs]]|language=en-US|issn=0015-7120|archive-url=https://web.archive.org/web/20181128041954/https://www.foreignaffairs.com/reviews/capsule-review/1982-09-01/family-affair-india-under-three-prime-ministers|archive-date=28 November 2018|access-date=2021-01-10}}</ref> * {{Cite book|title=A Ved Mehta Reader: The Craft of the Essay|url=https://archive.org/details/vedmehtareader00meht|date=1998|publisher=[[Yale University Press]]|isbn=0-300-07189-2|pages=|oclc=37870626}}<ref>{{Cite web|url=https://www.kirkusreviews.com/book-reviews/ved-mehta/a-ved-mehta-reader/|title=A Ved Mehta Reader|date=1 August 1998|website=[[Kirkus Reviews]]|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20210110233840/https://www.kirkusreviews.com/book-reviews/ved-mehta/a-ved-mehta-reader/|archive-date=10 January 2021|access-date=10 January 2021}}</ref> * {{Cite book|title=All for Love|url=https://archive.org/details/allforlove00meht|date=2001|publisher=[[Perseus Books Group|Thunder's Mouth Press]]; Nation Books|isbn=1-56025-321-5|oclc=45909210}}<ref>{{Cite web|url=https://www.kirkusreviews.com/book-reviews/ved-mehta/all-for-love-3/|title=All for Love|date=15 July 2001|website=[[Kirkus Reviews]]|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20200804141235/https://www.kirkusreviews.com/book-reviews/ved-mehta/all-for-love-3/|archive-date=4 August 2020|access-date=10 January 2021}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.publishersweekly.com/978-1-56025-321-1|title=All for Love|website=[[Publishers Weekly]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210110233830/https://www.publishersweekly.com/978-1-56025-321-1|archive-date=10 January 2021|access-date=2021-01-10}}</ref> == ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨ == ਮਹਿਤਾ ਨੂੰ 1971 ਅਤੇ 1977 ਵਿੱਚ ਗੁਗਨਹੇਮ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪਾਂ ਮਿਲੀਆਂ ਸੀ। <ref>{{Cite web|url=https://www.gf.org/fellows/all-fellows/ved-mehta/|title=Ved Mehta|publisher=[[John Simon Guggenheim Memorial Foundation]]|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20210110233852/https://www.gf.org/fellows/all-fellows/ved-mehta/|archive-date=10 January 2021|access-date=2021-01-10}}</ref> ਉਸਨੂੰ 1982 ਵਿੱਚ ਮੈਕ ਆਰਥਰ ਫੈਲੋ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, <ref name="nytobit">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2021/01/10/obituaries/ved-mehta-celebrated-writer-for-the-new-yorker-dies-at-86.html|title=Ved Mehta, Celebrated Writer for The New Yorker, Dies at 86|last=Fox|first=Margalit|date=2021-01-10|work=The New York Times|access-date=2021-01-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20210110213005/https://www.nytimes.com/2021/01/10/obituaries/ved-mehta-celebrated-writer-for-the-new-yorker-dies-at-86.html|archive-date=10 January 2021|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> ਅਤੇ 2009 ਵਿੱਚ ਰਾਇਲ ਸੁਸਾਇਟੀ ਆਫ਼ ਲਿਟਰੇਚਰ ਦਾ ਫੈਲੋ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। <ref>{{Cite web|url=https://rsliterature.org/fellow/ved-mehta-3/|title=Ved Mehta|last=|first=|date=|publisher=[[Royal Society of Literature]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20200715184000/https://rsliterature.org/fellow/ved-mehta-3/|archive-date=15 July 2020|access-date=2021-01-10}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.rslit.org/content/fellows|title=Royal Society of Literature All Fellows|publisher=Royal Society of Literature|archive-url=https://web.archive.org/web/20100305070326/http://www.rslit.org/content/fellows/M/656|archive-date=5 March 2010|access-date=10 August 2010}}</ref> ਉਸਨੇ ਪੋਮੋਨਾ ਕਾਲਜ, ਬਾਰਡ ਕਾਲਜ, ਵਿਲੀਅਮਜ਼ ਕਾਲਜ, ਸਟਰਲਿੰਗ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਅਤੇ ਬੋਡੋਿਨ ਕਾਲਜ ਤੋਂ ਆਨਰੇਰੀ ਡਿਗਰੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ। <ref name="21cwriters">{{Cite web|url=https://www.encyclopedia.com/arts/culture-magazines/mehta-ved-1934|title=Mehta, Ved 1934–|last=|first=|date=|website=Concise Major 21st Century Writers|archive-url=https://web.archive.org/web/20201118154651/https://www.encyclopedia.com/arts/culture-magazines/mehta-ved-1934|archive-date=18 November 2020|access-date=2021-01-10}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਪੁਰਸ਼ ਨਾਵਲਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2021]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1934]] sz80drdy9ktm0lyz3kk467dtj7ctpe8 0 133449 841717 560776 2026-06-29T21:08:57Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260629)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 841717 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Кобринська_Наталія_1880-ті_01.jpg|thumb| ਨਤਾਲੀਆ ਕੋਬਰਏਂਸਕਾ, 1880-th]] '''ਨਤਾਲੀਆ ਕੋਬਰਏਂਸਕਾ''' (8 ਜੂਨ, 1851 <ref>Some sources say 1855.</ref> &#x2013; ਜਨਵਰੀ 22, 1920) ਇੱਕ [[ਯੂਕਰੇਨ|ਯੂਕਰੇਨੀ]] ਲੇਖਕ, ਸਮਾਜਵਾਦ-ਨਾਰੀਵਾਦੀ<ref>{{Cite book|title=Feminists Despite Themselves: Women in Ukrainian Community Life, 1884-1939|url=https://archive.org/details/feministsdespite00boha|last=Bohachevsky-Chomiak|first=Martha|date=1988|publisher=CIUS Press|pages=[https://archive.org/details/feministsdespite00boha/page/71 71]}}</ref> ਅਤੇ ਕਾਰਕੁਨ ਸੀ।<ref name="bio">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=hsgQjbgBOAkC&pg=PA244|title=Biographical Dictionary of Women's Movements and Feminisms in Central, Eastern, and South Eastern Europe: 19th and 20th Centuries|last=de Haan|first=Francisca|last2=Daskalova, Krasimira|last3=Loutfi, Anna|year=2006|isbn=9637326391|pages=244–47}}</ref> ਉਹ ਰੇਵਰੈਂਡ ਇਵਾਨ ਓਜ਼ਰਕੇਵਿਚ, ਜੋ ਕਿ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਆਸਟ੍ਰੀਆ ਦੀ ਸੰਸਦ ਲਈ ਚੁਣੇ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ ਟੋਫੀਲਿਆ ਓਕੂਨਿਵਸਕਾ ਦੀ ਧੀ ਹੈ, ਉਸਦਾ ਜਨਮ ਗਾਲੀਸੀਆ ਦੇ ਹਲੇਚੈਨਾ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੇ ਬੇਲੇਲੂਆ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਸਦਾ ਨਾਮ '''ਨਤਾਲੀਆ ਓਜ਼ਰਕੇਵਿਚ''' ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਐਲੀਮੈਂਟਰੀ ਪੱਧਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਹੀਂ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਕਈ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ: ਜਰਮਨ, ਫ੍ਰੈਂਚ, ਪੋਲਿਸ਼ ਅਤੇ ਰੂਸੀ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਾਉਂਟੀਆਂ ਤੋਂ ਸਾਹਿਤ ਪੜ੍ਹਿਆ। 1871 ਵਿਚ ਉਸਨੇ ਥੀਫਿਲ ਕੋਬਰੀਨਸਕੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ। ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦੇ ਪਤੀ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਾਂ-ਪਿਓ ਨਾਲ ਰਹਿਣ ਲਈ ਬੋਲੇਖਿਵ ਵਾਪਸ ਜਾਣਾ ਪਿਆ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=hsgQjbgBOAkC&pg=PA244|title=Biographical Dictionary of Women's Movements and Feminisms in Central, Eastern, and South Eastern Europe: 19th and 20th Centuries|last=de Haan|first=Francisca|last2=Daskalova, Krasimira|last3=Loutfi, Anna|year=2006|isbn=9637326391|pages=244–47}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFde_HaanDaskalova,_KrasimiraLoutfi,_Anna2006">de Haan, Francisca; Daskalova, Krasimira; Loutfi, Anna (2006). [https://books.google.com/books?id=hsgQjbgBOAkC&pg=PA244 ''Biographical Dictionary of Women's Movements and Feminisms in Central, Eastern, and South Eastern Europe: 19th and 20th Centuries'']. pp.&nbsp;244–47. [[ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸਟੈਂਡਰਡ ਬੁੱਕ ਨੰਬਰ|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/9637326391|<bdi>9637326391</bdi>]].</cite></ref> ਕੋਬਰਏਂਸਕਾ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨਾਲ [[ਵਿਆਨਾ]] ਗਈ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ [[ਇਵਾਨ ਫ਼ਰਾਂਕੋ|ਇਵਾਨ ਫ੍ਰਾਂਕੋ]] ਨਾਲ ਹੋਈ; ਫ੍ਰਾਂਕੋ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਯੂਕਰੇਨੀ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਲਿਆਉਣ ਅਤੇ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਬਰਾਬਰੀ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਨ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ। 1884 ਵਿਚ ਉਸਨੇ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਸਾਹਿਤ ਪ੍ਰਤੀ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ 'ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਵਟਾਂਦਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਜਾਗਰੂਕ ਕਰਨ ਲਈ ਟੋਵੈਰਿਸਤਵੋ ਰੁਸਕਿਖ ਜ਼ਿਨੋਕ (ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਆਫ ਯੂਕਰੇਨੀਅਨ ਵੂਮਨ)<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=hsgQjbgBOAkC&pg=PA244|title=Biographical Dictionary of Women's Movements and Feminisms in Central, Eastern, and South Eastern Europe: 19th and 20th Centuries|last=de Haan|first=Francisca|last2=Daskalova, Krasimira|last3=Loutfi, Anna|year=2006|isbn=9637326391|pages=244–47}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFde_HaanDaskalova,_KrasimiraLoutfi,_Anna2006">de Haan, Francisca; Daskalova, Krasimira; Loutfi, Anna (2006). [https://books.google.com/books?id=hsgQjbgBOAkC&pg=PA244 ''Biographical Dictionary of Women's Movements and Feminisms in Central, Eastern, and South Eastern Europe: 19th and 20th Centuries'']. pp.&nbsp;244–47. [[ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸਟੈਂਡਰਡ ਬੁੱਕ ਨੰਬਰ|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/9637326391|<bdi>9637326391</bdi>]].</cite></ref> ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ।1890 ਵਿਚ ਉਹ ਇਕ ਵਫ਼ਦ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਸਿੱਖਿਆ ਮੰਤਰੀ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕੀਤੀ ਕਿ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ। ਉਸਨੇ ਸਰਵ ਵਿਆਪੀ ਮਤਾ, ਡੇ-ਕੇਅਰ ਅਤੇ ਫਿਰਕੂ ਰਸੋਈਆਂ ਦੀ ਵੀ ਵਕਾਲਤ ਕੀਤੀ।<ref name="lanterns">{{Cite web|url=http://www.languagelanterns.com/kobrynsk.htm|title=Nataliya Kobrynska (1855-1920)|website=Women's Voices in Ukrainian Literature|publisher=Language Lanterns Publications}}</ref> ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਛੋਟੀ ਕਹਾਣੀ "ਸ਼ੁਮਿੰਸਕਾ" (ਬਾਅਦ ਵਿਚ 1883 ਵਿਚ ਦ ਸਪਿਰਟ ਆਫ਼ ਦ ਟਾਈਮਜ਼ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਗਈ) ਲਿਖੀ; ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਉਸਨੇ ਇਕ ਨਾਵਲ ' ਫੌਰ ਏ ਪੀਸ ਆਫ ਬਰੈੱਡ' ਲਿਖਿਆ।<ref>{{Cite news|url=http://www.day.kiev.ua/en/article/culture/pioneer-ukrainian-feminism|title=The Pioneer of Ukrainian Feminism|date=July 5, 2005|work=[[Den (newspaper)|The Day]]}}</ref> 1887 ਵਿਚ ਓਲੇਨਾ ਪਚਿਲਕਾ ਨਾਲ, ਉਸਨੇ ਪਰਸ਼ੀ ਵਿਨੋਕ (ਪਹਿਲੀ ਗਾਰਲੈਂਡ), ਜੋ ਕਿ ਔਰਤ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਤਾਂ ਦੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦਾ ਸੰਪਾਦਨ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web|url=http://www.languagelanterns.com/kobrynsk.htm|title=Nataliya Kobrynska (1855-1920)|website=Women's Voices in Ukrainian Literature|publisher=Language Lanterns Publications}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[http://www.languagelanterns.com/kobrynsk.htm "Nataliya Kobrynska (1855-1920)"]. ''Women's Voices in Ukrainian Literature''. Language Lanterns Publications.</cite></ref> ਕੋਬਰਏਂਸਕਾ ਦੇ ਪਬਲਿਸ਼ਿੰਗ ਹਾਉਸ ਜ਼ੀਨੋਚਾ ਸਪਰਾਵਾ (ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ) ਨੇ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਕੋਸ਼ ਦੇ ਤਿੰਨ ਮੁੱਦੇ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਾ ਡੋਲਿਆ (ਸਾਡੀ ਕਿਸਮਤ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 1920 ਵਿਚ ਉਸ ਦੀ ਬੋਲੇਖਿਵ ਵਿਚ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।<ref>{{Cite news|url=http://www.day.kiev.ua/en/article/culture/pioneer-ukrainian-feminism|title=The Pioneer of Ukrainian Feminism|date=July 5, 2005|work=[[Den (newspaper)|The Day]]}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true">[http://www.day.kiev.ua/en/article/culture/pioneer-ukrainian-feminism "The Pioneer of Ukrainian Feminism"]. ''[[ਡੇਨ (ਅਖਬਾਰ)|The Day]]''. July 5, 2005.</cite></ref> ਉਸਦੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਦ ਸਪੀਰਟ ਆਫ਼ ਦ ਟਾਈਮਜ਼ (1998) ਅਤੇ ਵਾਰਮ ਦ ਚਿਲਡਰਨ, ਓ ਸਨ (1998) ਦੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਜੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=http://www.languagelanterns.com/kobrynsk.htm|title=Nataliya Kobrynska (1855-1920)|website=Women's Voices in Ukrainian Literature|publisher=Language Lanterns Publications}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[http://www.languagelanterns.com/kobrynsk.htm "Nataliya Kobrynska (1855-1920)"]. ''Women's Voices in Ukrainian Literature''. Language Lanterns Publications.</cite></ref> == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਯੂਕਰੇਨੀ ਮਹਿਲਾ ਨਾਵਲਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1920]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1851]] f7dit3w9yqc6nocj76rhv7z5wdobvm1 0 140481 841704 596245 2026-06-29T20:49:57Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260629)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 841704 wikitext text/x-wiki '''ਕਾਗਜ਼ੀ ਸ਼ਿਲਪਕਾਰੀ''' ਦੋ ਜਾਂ ਤਿੰਨ-ਅਯਾਮੀ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਲਈ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਕਲਾਤਮਕ ਮਾਧਿਅਮ ਵਜੋਂ ਕਾਗਜ਼ ਜਾਂ ਕਾਰਡ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸ਼ਿਲਪਕਾਰੀ ਦਾ ਇੱਕ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ। ਕਾਗਜ਼ ਅਤੇ ਕਾਰਡ ਸਟਾਕ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਤਕਨੀਕਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਲਈ ਉਧਾਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਫੋਲਡ, ਕਰਵ, ਮੋੜ, ਕੱਟ, ਗੂੰਦ, ਮੋਲਡ, ਸਿਲਾਈ ਜਾਂ ਲੇਅਰਡ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite book |page=[https://archive.org/details/completephotogui0000boer/page/6 6] |title=The Complete Photo Guide to Paper Crafts|url=https://archive.org/details/completephotogui0000boer |first=Patrice |last=Boerens |isbn=978-1-58923-468-0 |publisher=Creative Publishing International |year=2009}}</ref> ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਕਾਗਜ਼ ਬਣਾਉਣਾ ਵੀ ਇੱਕ ਕਾਗਜ਼ੀ ਸ਼ਿਲਪਕਾਰੀ ਹੈ। ਕਾਗਜ਼ੀ ਸ਼ਿਲਪਕਾਰੀ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਮਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਕਾਗਜ਼ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਖਾਸ ਕਿਸਮ ਦੇ ਸ਼ਿਲਪਕਾਰੀ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਖਾਸ ਦੇਸ਼ਾਂ ਜਾਂ ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਕੈਰੀਬੀਅਨ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਗਜ਼ੀ ਸ਼ਿਲਪਕਾਰੀ ਕੈਰੇਬੀਅਨ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਲਈ ਵਿਲੱਖਣ ਹੈ ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਦੇਸੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web|last=Tonic|first=Studios|title=Papercraft Supplies & Kits|url=https://www.tonic-studios.co.uk/|url-status=live|access-date=2021-10-21|website=Tonic Studios|language=en}}</ref> ਕਾਗਜ਼ੀ ਸ਼ਿਲਪਕਾਰੀ ਦੇ ਸੁਹਜ ਮੁੱਲ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ [[ਸਿੱਖਿਆ]] ਵਿੱਚ ਕਾਗਜ਼ੀ ਸ਼ਿਲਪਕਾਰੀ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਾਗਜ਼ ਇੱਕ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਸਸਤਾ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ, ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਉਪਲਬਧ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਧੇਰੇ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਮਾਧਿਅਮ ਨਾਲੋਂ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਆਸਾਨ ਹੈ ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਤਿੰਨ-ਅਯਾਮੀ ਕਲਾਕਾਰੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਵਸਰਾਵਿਕਸ, ਲੱਕੜ ਅਤੇ ਧਾਤਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। <ref name="Therapy">Carol Tubbs, Margaret Drake, ''Crafts and Creative Media in Therapy'', "Paper crafts", (2006), p. 221-34.</ref> ਪੇਂਟ, ਰੰਗਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰੰਗਦਾਰ ਸਮੱਗਰੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਇਹ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਵੀ ਸਾਫ਼-ਸੁਥਰਾ ਹੈ। ਕਾਗਜ਼ੀ ਸ਼ਿਲਪਕਾਰੀ ਨੂੰ [[ਸਾਈਕੋਥੈਰੇਪੀ|ਇਲਾਜ ਸੰਬੰਧੀ ਸੈਟਿੰਗਾਂ]] ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਅਤੇ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਰਚਨਾਤਮਕ ਆਊਟਲੇਟ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। <ref name="Therapy"/> ==ਹਵਾਲੇ== q17yixfhsux13wm5tlsz0hv884k8k4y 0 140715 841783 829407 2026-06-30T03:31:49Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 841783 wikitext text/x-wiki '''ਸੰਦਰਭ ਕਲਾ''' ਸ਼ਬਦ ({{Lang-de|Kontextkunst}}) ਨੂੰ ਸੈਮੀਨਲ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ''ਕੋਨਟੈਕਸਟ ਕੁਨਸਟ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।'' ''90 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੀ ਕਲਾ'' <ref>{{Cite web |url=http://www.neuegalerie-archiv.at/93/kunst/cover.html |title=Neue Galerie im Künstlerhaus Archive |access-date=2022-03-20 |archive-date=2017-01-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170113202141/http://www.neuegalerie-archiv.at/93/kunst/cover.html |url-status=dead }}</ref> 1993 (02.10.–07.11.1993) ਵਿੱਚ ਨੀਯੂ ਗੈਲਰੀ ਇਮ ਕੁਨਸਟਲਰਹੌਸ ਗ੍ਰਾਜ਼ (ਆਸਟ੍ਰੀਆ) ਵਿਖੇ [[ਪੀਟਰ ਵੇਇਬਲ]] ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਗਈ। == ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ == ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਉੱਭਰ ਰਹੇ ਕਲਾਤਮਕ ਅਭਿਆਸ ਦੇ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਰੂਪ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦੇਣ ਲਈ ਆਧਾਰ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਨੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਹਾਲਾਂਕਿ ਸਭ ਨੇ ਕਲਾ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਦੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰਸੰਗਿਕਤਾ ਦੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਸਾਂਝੀ ਕੀਤੀ, ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਸਮਾਜਿਕ, ਰਸਮੀ ਜਾਂ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਸਨ। ਸੰਸਥਾਗਤ ਆਲੋਚਨਾ, ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਪਦਵੀਆਂ, ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਨਾਜ਼ੁਕ ਆਰਥਿਕ ਸਥਿਤੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵੀਕਰਨ ਦੇ ਮੁੱਦਿਆਂ ਦੀ ਵੀ ਆਲੋਚਨਾ, ਇਹ ਸਭ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਨਾਲ ਨੇੜਿਓਂ ਸਬੰਧਤ ਹਨ, ਕਲਾਤਮਕ ਉਤਪਾਦਨ ਦੇ ਸੰਬੰਧਤ ਵਿਸ਼ੇ ਬਣ ਗਏ। “ਇਹ ਹੁਣ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਲਾ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕਰਨ ਬਾਰੇ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲੀਅਤ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸਿਰਜਣ ਬਾਰੇ ਹੈ। 90 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ, ਕਲਾ ਪ੍ਰਵਚਨ ਵਿੱਚ ਗੈਰ-ਕਲਾ ਪ੍ਰਸੰਗਾਂ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਕਲਾਕਾਰ ਸਮਾਜਿਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਖੁਦਮੁਖਤਿਆਰ ਏਜੰਟ ਬਣ ਰਹੇ ਹਨ, ਅਸਲ ਦੇ ਪੱਖਪਾਤੀ ਹਨ। ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ, ਕਲਾ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਕਲਾ ਸੰਦਰਭਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਆਪਸੀ ਤਾਲਮੇਲ ਨੇ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਕਲਾ ਰੂਪ ਵੱਲ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਦੋਵੇਂ ਇੱਕਠੇ ਹਨ: ਸੰਦਰਭ ਕਲਾ। ਕਲਾ ਦੇ ਇਸ ਸਮਾਜਿਕ ਨਿਰਮਾਣ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਅਸਲੀਅਤ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |url=http://www.shiftyparadigms.org/false_economies.htm |title=Peter Weibel, Kontextkunst – Kunst der 90er Jahre (Köln: DuMont Verlag, 1994), p. 57, translated by Barnaby Drabble / resource: Rebecca Gordon Nesbitt, ''False Economies: Time to Take Stock'' |access-date=2022-03-20 |archive-date=2022-01-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220131224439/http://www.shiftyparadigms.org/false_economies.htm |url-status=dead }}</ref> ਇਹ ਇਸ ਤੱਥ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ''ਸੰਦਰਭ ਕਲਾ'' ਦੀ ਬਜਾਏ ਜਰਮਨ ਅਨੁਵਾਦ ''ਕੋਨਟੈਕਸਟਕੁਨਸਟ'' ਦੇ ਅਧੀਨ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜਾਂ ਇਸ ਦੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿਆਸੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸਥਿਤੀ (ਵੇਖੋ ਮਾਰੀਆ ਲਿੰਡ ਦਾ ਹਵਾਲਾ<ref>[http://eipcp.net/transversal/1204/lind/en/#_ftn16 Actualisation of Space: The Case of Oda Projesi]''Kontextkunst'' is, if you wish a German parallel to the so-called 'relational aesthetics' but more programmatically political and academic. Both imply a more dynamic notion of art, which actively takes the context into consideration and which often goes beyond the exhibition space. Some of the artists used as 'good' examples by Christian Kravagna have been associated with Kontextkunst. See Peter Weibel: ''Kontextkunst – Kunst der 90er Jahre'', Cologne, DuMont Verlag 1994.</ref>), ਪਰ ਇਹ ਕਦੇ ਵੀ ਯੂਰਪ ਦੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾ ਅਧਾਰਤ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਤੋਂ ਪਰ੍ਹੇ ਨਹੀਂ ਫੈਲਿਆ। ਇਸਦੀ ਬਜਾਏ ਅਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਮਾਨ ਰਣਨੀਤੀਆਂ ਨੂੰ 1998 ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਚੀਅਨ ਕ੍ਰਾਵਗਨਾ ਦੁਆਰਾ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਜਾਂ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਅਤੇ [[ਨਿਕੋਲਸ ਬੋਰੀਅਡ]] ਦੁਆਰਾ 2002 ਦੀ ਕਿਤਾਬ ''[[ਰਿਲੇਸ਼ਨਲ ਸੁਹਜ ਸ਼ਾਸਤਰ|ਰਿਲੇਸ਼ਨਲ]]'' ਏਸਥੀਟਿਕਸ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਕਾਫ਼ੀ ਮੱਧਮ [[ਰਿਲੇਸ਼ਨਲ ਆਰਟ]] ਦੁਆਰਾ ''ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਅਭਿਆਸ ਦੇ ਮਾਡਲ'' <ref>[http://republicart.net/disc/aap/kravagna01_en.htm Working on the Community Models of Participatory Practice]</ref> ਵਜੋਂ ਲੇਬਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। "ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਲਾ ਲਹਿਰ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਉਭਾਰ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਇੱਕ ਵਿਆਪਕ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ,ਨਾਲ ਦਿੱਤੇ ਕੈਟਾਲਾਗ ਨੂੰ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਲਈ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ" .. "ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ"... 22 ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਲੇਖਾਂ (ਕੁਝ ਮੁੜ ਛਾਪੇ ਗਏ) ਦਾ ਇੱਕ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਿਭਿੰਨ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣਾਂ ਤੋਂ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਕਲਾਤਮਕ ਮੁੱਦੇ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਥੀਮ ਜੋ ਸੰਕਲਪ ਕਲਾ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਅਤੇ ਸਥਾਪਨਾ ''ਕਲਾ'' ਦੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਰੂਪਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ…. ". == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * ਡਰੇਹਰ, ਥਾਮਸ। [http://dreher.netzliteratur.net/9_KontextKunst_Text.pdf] Kontextreflexive Kunst: Selbst- und Fremdbezüge in intermedialen Präsentationsformen/context Art: ਇੰਟਰਮੀਡੀਆ ਫਾਰਮਜ਼ ਆਫ ਪ੍ਰਸੇਂਟੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਅੰਦਰੂਨੀ ਅਤੇ ਬਾਹਰੀ ਸੰਦਰਭ" ਜਰਮਨ ਵਿੱਚ: Weibel, Peter (ed. ): Context Kunst. Kunst der 90er Jahre. ਕੋਲੋਨ 1994 (ਬਿੱਲੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ. ਕੋਨਟੈਕਸਟ ਕੁਨਸਟ – ਟ੍ਰਿਗਨ '93. Steirischer Herbst '93, Neue Galerie am Landesmuseum Joanneum. ਗ੍ਰੈਜ਼ 1993), ਪੀ.79-112. [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਲਾਵਾਂ]] lr42ecbovztiia1ootx5905w4pwfylv 0 141545 841654 835711 2026-06-29T19:29:28Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 2 books for verifiability (20260629)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 841654 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer <!--For more information, see [[:Template:Infobox Writer/doc]].--> | name = ਸੋਮਨ ਚੈਨਾਨੀ | honorific_prefix = | honorific_suffix = | image = Soman Chainani 2018.jpg | image_size = | alt = | caption = ਚੈਨਾਨੀ 2018 ਟੈਕਸਸ ਬੁੱਕ ਫੈਸਟੀਵਲ ਦੌਰਾਨ | native_name = | native_name_lang = | pseudonym = | birth_name = | birth_date = <!-- {{birth date and age|YYYY|MM|DD}} --> | birth_place = | death_date = <!-- {{death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} --> | death_place = | resting_place = | occupation = ਲੇਖਕ, ਫ਼ਿਲਮਮੇਕਰ | language = | nationality = ਅਮਰੀਕੀ | ethnicity = | citizenship = | education = | alma_mater = [[ਹਾਰਵਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]], [[ਕੋਲੰਬੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] | period = | genre = <!-- or: | genres = --> ਬਾਲ ਸਾਹਿਤ, ਫੈਂਟੇਸੀ | subject = <!-- or: | subjects = --> | movement = | notableworks = <!-- or: | notablework = --> ''ਦ ਸਕੂਲ ਫਾਰ ਗੁੱਡ ਐਂਡ ਈਵਲ'' ਸੀਰੀਜ਼ | spouse = <!-- or: | spouses = --> | partner = <!-- or: | partners = --> | children = | relatives = | awards = | signature = | signature_alt = | years_active = | module = | website = {{url|somanchainani.com}} | portaldisp = <!-- "on", "yes", "true", etc; or omit --> }} '''ਸੋਮਨ ਚੈਨਾਨੀ''' ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਲੜੀ 'ਦ ਸਕੂਲ ਫਾਰ ਗੁੱਡ ਐਂਡ ਏਵਿਲ' ਲਿਖਣ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।''<ref>{{Cite web|url=http://www.miamiherald.com/2013/06/04/3433035/soman-chainani-hits-jackpot-with.html|title=Soman Chainani hits jackpot with novel 'School for Good and Evil'|publisher=Miami Herald|access-date=April 7, 2014}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.thenational.ae/arts-culture/film/the-characters-drive-your-story|title='The characters drive your story'|last=Metallidis|first=Effie-Michelle|date=October 16, 2008|publisher=The National|access-date=April 7, 2014}}</ref>'' ਸੋਮਨ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਨਾਵਲ, ''ਦ ਸਕੂਲ ਫਾਰ ਗੁੱਡ ਐਂਡ ਈਵਿਲ'', ਨਿਊਯਾਰਕ ਟਾਈਮਜ਼ ਦੀ ਬੈਸਟਸੇਲਰ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, 3 ਮਿਲੀਅਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਾਪੀਆਂ ਵੇਚੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ, 6 ਮਹਾਂਦੀਪਾਂ ਵਿੱਚ 30 ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਜਲਦੀ ਹੀ ਪਾਲ ਫੀਗ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਤ [[ਨੈਟਫਲਿਕਸ|ਨੈੱਟਫਲਿਕਸ]] 'ਤੇ ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਅਧਾਰਿਤ ਇੱਕ ਫ਼ਿਲਮ ਹੋਵੇਗੀ।<ref>{{Cite web|url=https://www.hollywoodreporter.com/heat-vision/paul-feig-direct-school-good-evil-adaptation-netflix-1296168|title=Paul Feig to Direct 'School for Good and Evil' Adaptation for Netflix|date=May 28, 2020|website=The Hollywood Reporter|language=en|access-date=June 1, 2020}}</ref> ਸਕੂਲ ਫਾਰ ਗੁੱਡ ਐਂਡ ਈਵਿਲ ਸੀਰੀਜ਼ ਵਿਚ ਉਸਦੀਆਂ ਹੋਰ ਪੰਜ ਕਿਤਾਬਾਂ - ''ਏ ਵਰਲਡ ਵਿਦਾਊਟ ਪ੍ਰਿੰਸੇਜ਼'', ''ਦ ਲਾਸਟ ਏਵਰ ਆਫਟਰ'', ''ਕਵੈਸਟਸ ਫਾਰ ਗਲੋਰੀ'', ''ਏ ਕ੍ਰਿਸਟਲ ਆਫ ਟਾਈਮ'' ਅਤੇ ''ਵਨ ਟਰੂ ਕਿੰਗ'' - ਸਾਰੀਆਂ ਨਿਊਯਾਰਕ ਟਾਈਮਜ਼ ਦੀ ਬੈਸਟਸੇਲਰ ਸੂਚੀ ਵਿਚ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਅੱਜ ਤੱਕ, ਲੜੀ ਦੀਆਂ ਇਹ ਛੇ ਕਿਤਾਬਾਂ 35 ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਿੰਟ ਅਤੇ ਨਿਊਯਾਰਕ ਟਾਈਮਜ਼ ਦੀ ਬੈਸਟਸੇਲਰ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਫੈਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ।<ref>{{Cite web|url=https://schoolforgoodandevil.com/|title=School for Good and Evil|language=en-US|access-date=April 22, 2019}}</ref> == ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == ਚੈਨਾਨੀ ਕੀ ਬਿਸਕੇਨ, ਫਲੋਰੀਡਾ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਹੋਇਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਭਾਰਤੀ ਮੂਲ ਦੇ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://harvardmagazine.com/2013/05/princess-not-so-charming|title=Soman Chainani's new fantasy-adventure novel is a fairy tale for today's world|last=Hodara|first=Susan|date=2013|website=[[Harvard Magazine]]}}</ref> ਉਸਨੇ [[ਹਾਰਵਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ 2001 ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। 2003 ਤੱਕ ਉਹ [[ਨਿਊਯਾਰਕ ਸ਼ਹਿਰ]] ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ।<ref>{{Cite book|url=https://muse.jhu.edu/article/46248|title=Marvels & Tales|publisher=Project MUSE|year=2003|volume=17|pages=294–296|doi=10.1353/mat.2003.0024|issue=2|authors=Contributors}}</ref> ਉਹ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸੀਨੀਅਰ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਗੇਅ ਵਜੋਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://tim.blog/2018/06/21/the-tim-ferriss-show-transcripts-soman-chainani/|title=The Tim Ferriss Show Transcripts: Soman Chainani (#220)|last=<!--Not stated-->|date=2018-06-21|website=The Tim Ferriss Show|access-date=2021-05-17}}</ref> ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ [[ਕੋਲੰਬੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਲਈ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਐਮ.ਐਫ.ਏ. ਫ਼ਿਲਮ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। == ਬਿਬਲੀਓਗ੍ਰਾਫੀ == === ''ਦ ਸਕੂਲ ਫਾਰ ਗੁੱਡ ਐਂਡ ਏਵਿਲ'' === ''ਸਕੂਲ ਦੇ ਸਾਲ'' * ''ਦ ਸਕੂਲ ਫਾਰ ਗੁੱਡ ਐਂਡ ਏਵਿਲ'' (2013) <ref>{{Cite book|title=The School for Good and Evil|url=https://archive.org/details/schoolforgoodevi0000chai|last=Chainani|first=Soman|publisher=Harper|year=2013|isbn=9780062104892|location=New York}}</ref> * ''ਏ ਵਰਲਡ ਵਿਦਾਊਟ ਪ੍ਰਿੰਸੇਜ਼'' (2014) <ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/isbn_9780062104922|title=The School for Good and Evil 2: A World Without Princes|last=Chainani|first=Soman|publisher=Harper|year=2014|isbn=9780062104922|url-access=registration}}</ref> * ''ਦ ਲਾਸਟ ਏਵਰ ਆਫਟਰ'' (2015) <ref>{{Cite book|title=The School for Good and Evil 3: The Last Ever After|last=Chainani|first=Soman|publisher=Harper|year=2015|isbn=9780062104960}}</ref> ** ''ਦ ਏਵਰ ਨੇਵਰ ਹੈਂਡਬੁੱਕ'' (ਸਾਥੀ) (2016) <ref>{{Cite book|title=The School for Good and Evil: The Ever Never Handbook|url=https://archive.org/details/isbn_9780062677525|last=Chainani|first=Soman|publisher=Harper|year=2018|isbn=9780062423061}}</ref> ''ਦ ਕੈਮਲੋਟ ਈਅਰ'' * ਕੁਏਸਟ ਫਾਰ ਗਲੋਰੀ (2017) <ref>{{Cite book|title=The School for Good and Evil: Quests for Glory|url=https://archive.org/details/isbn_9780062677525|last=Chainani|first=Soman|publisher=Harper|year=2018|isbn=9780008224479}}</ref> * ''ਏ ਕ੍ਰਿਸਟਲ ਆਫ ਟਾਈਮ'' (2019 '')'' <ref>{{Cite book|title=The School for Good and Evil: A Crystal of Time|url=https://archive.org/details/schoolforgoodevi0000soma_d1y9|last=Chainani|first=Soman|publisher=Harper|year=2019|isbn=9780062695178}}</ref> * ਵਨ ਟਰੂ ਕਿੰਗ (2020) === ਛੋਟੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ === * ''ਫਲਾਇੰਗ ਲੈਸਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਹਾਣੀਆਂ'' ਵਿੱਚ "ਫਲਾਇੰਗ ਲੈਸਨ", ਏਲੇਨ ਓਹ (2017) ਦੁਆਰਾ ਸੰਪਾਦਿਤ * "ਗਵੇਨ ਐਂਡ ਆਰਟ ਐਂਡ ਲੈਂਸ" ਵਿੱਚ ''ਬੀਕਾਜ ਯੂ ਲਵ ਟੂ ਹੇਟ ਮੀ: 13 ਟੇਲਜ਼ ਆਫ਼ ਵਿਲੇਨੀ'', ਅਮੇਰੀ ਦੁਆਰਾ ਸੰਪਾਦਿਤ (2017) === ਹੋਰ ਸਿਰਲੇਖ === * ''ਬੀਸਟਸ ਐਂਡ ਬਿਊਟੀ: ਡੇਜਰਸ ਟੇਲਜ'' (2021) <ref>{{Cite web|url=https://evernever.com/the-library/books/beasts-and-beauty/|title=Beasts and Beauty|website=EverNever World|language=en-US|access-date=2021-09-23}}</ref> == ਅਵਾਰਡ == '''''ਦ ਸਕੂਲ ਫਾਰ ਗੁੱਡ ਐਂਡ ਏਵਿਲ''''' * ''ਨਿਊਯਾਰਕ ਟਾਈਮਜ਼ ਬੈਸਟਸੇਲਰ'' <ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/best-sellers-books/2013-06-02/childrens-middle-grade/list.html|title=Best Sellers – The New York Times|work=The New York Times|access-date=December 11, 2015}}</ref> * ''ਏ.ਬੀ.ਏ. ਇੰਡੀ ਸੂਚੀ ਬੈਸਟਸੇਲਰ'' <ref>{{Cite web|url=http://www.bookweb.org/national-indie-bestsellers_childrens-interest/2013-05-23%252000%253A00%253A00|title=National Indie Bestsellers – Children's Interest {{!}} American Booksellers Association|website=www.bookweb.org|access-date=December 11, 2015}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.bookweb.org/national-indie-bestsellers_childrens-interest/2013-08-22%252000%253A00%253A00|title=National Indie Bestsellers – Children's Interest {{!}} American Booksellers Association|website=www.bookweb.org|access-date=December 11, 2015}}</ref> * ''5-12 ਲਈ ਸਰਵੋਤਮ ਗਲਪ ਲਈ ਵਾਟਰਸਟੋਨ ਦਾ ਚਿਲਡਰਨ ਬੁੱਕ ਇਨਾਮ (2014,'' ''ਦ ਸਕੂਲ ਫਾਰ ਗੁੱਡ ਐਂਡ ਈਵਿਲ ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦ) <ref>{{Cite web|url=http://www.express.co.uk/news/showbiz/459728/Chris-O-Dowd-s-wife-and-actress-Emerald-Fennell-up-for-Children-s-Book-Prize|title=Chris O'Dowd's wife and actress Emerald Fennell up for Children's Book Prize|date=February 14, 2014|publisher=Express|access-date=April 7, 2014}}</ref>'' * ''ਬਾਰਨਸ ਐਂਡ ਨੋਬਲ 2013 ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਕਿਤਾਬ'' * ''2013 ਦੀ ਏ ਬੁੱਕਸ-ਏ-ਮਿਲੀਅਨ ਸਰਵੋਤਮ ਕਿਤਾਬ'' * ''ਮਨੋਰੰਜਨ ਸਪਤਾਹਿਕ ਪੌਪਵਾਚ ਪਿਕ'' * ''ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਪਸੰਦ ਪੜ੍ਹਨ ਦੀ ਸੂਚੀ ਦੀ ਚੋਣ'' * ''ਗੁੱਡਰੇਡਸ ਚੁਆਇਸ ਸੈਮੀਫਾਈਨਲਿਸਟ (ਬੈਸਟ ਚਿਲਡਰਨ ਬੁੱਕ)'' <ref>{{Cite web|url=https://www.goodreads.com/choiceawards/best-childrens-books-2013|title=Best Middle Grade & Children's 2013 – Goodreads Choice Awards|website=Goodreads|access-date=December 11, 2015}}</ref> * ''ਇੰਡੀ ਨੈਕਸਟ ਪਿਕ'' '''''ਏ ਵਰਲਡ ਵਿਦਾਊਟ ਪ੍ਰਿੰਸੇਜ਼''''' * ''ਨਿਊਯਾਰਕ ਟਾਈਮਜ਼ ਬੈਸਟਸੇਲਰ'' <ref>{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/best-sellers-books/2014-04-28/childrens-middle-grade/list.html|title=Best Sellers – The New York Times|website=www.nytimes.com|access-date=December 11, 2015}}</ref> * ''ABA ਇੰਡੀ ਸੂਚੀ ਬੈਸਟਸੇਲਰ'' * ''ਗੁੱਡਰੇਡਜ਼ ਚੁਆਇਸ ਫਾਈਨਲਿਸਟ (ਬੈਸਟ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਕਿਤਾਬ)'' <ref>{{Cite web|url=https://www.goodreads.com/choiceawards/best-childrens-books-2014|title=Best Middle Grade & Children's 2014 – Goodreads Choice Awards|website=Goodreads|access-date=December 11, 2015}}</ref> '''''ਦ ਲਾਸਟ ਏਵਰ ਆਫਟਰ''''' * ''ਨਿਊਯਾਰਕ ਟਾਈਮਜ਼ ਬੈਸਟਸੇਲਰ'' <ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/best-sellers-books/2015-08-09/series-books/list.html|title=Best Sellers – The New York Times|work=The New York Times|access-date=December 11, 2015}}</ref> * ''ਏਬੀਏ ਇੰਡੀ ਸੂਚੀ ਬੈਸਟਸੇਲਰ'' <ref>{{Cite web|url=http://www.bookweb.org/august-20-2015|title=August 20, 2015 {{!}} American Booksellers Association|website=www.bookweb.org|access-date=December 11, 2015|archive-date=ਦਸੰਬਰ 22, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222091455/http://www.bookweb.org/august-20-2015|dead-url=yes}}</ref> * ''2015 ਦੀ ਇੱਕ ਬਾਰਨਜ਼ ਐਂਡ ਨੋਬਲ ਸਰਵੋਤਮ ਕਿਤਾਬ'' * ''ਗੁੱਡਰੇਡਸ ਚੁਆਇਸ ਰਨਰ-ਅੱਪ (ਬੈਸਟ ਚਿਲਡਰਨ ਬੁੱਕ)'' <ref>{{Cite web|url=https://www.goodreads.com/choiceawards/best-childrens-books-2015|title=Best Middle Grade & Children's 2015 – Goodreads Choice Awards|website=Goodreads|access-date=December 11, 2015}}</ref> == ਫ਼ਿਲਮੋਗ੍ਰਾਫੀ == * 2006: ''ਡੇਵੀ ਐਂਡ ਸਟੂ'' (ਛੋਟਾ) * 2007: ''ਕਾਲੀ ਮਾਂ'' (ਛੋਟਾ), ''ਲੜਕਿਆਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ 6'' == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [https://somanchainani.com/ ਅਧਿਕਾਰਤ ਵੈੱਬਸਾਈਟ] * {{IMDB name|2287777}} * ''ਹਾਰਵਰਡ ਮੈਗਜ਼ੀਨ'' 'ਤੇ [http://harvardmagazine.com/2013/05/princess-not-so-charming ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਇੰਨੀ ਖੂਬਸੂਰਤ ਨਹੀਂ] ਹੈ * {{Isfdb name|187744}} * Soman Chainani [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1979]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਐਲਜੀਬੀਟੀ ਨਿਰਮਾਤਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਮਰੀਕੀ ਨਾਵਲਕਾਰ]] oep3354x6dlnjvw0lj1it6s4q5tfoox 0 141920 841671 602839 2026-06-29T19:58:51Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260629)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 841671 wikitext text/x-wiki '''ਠੋਸ ਧਰਤੀ''' "ਸਾਡੇ ਪੈਰਾਂ ਹੇਠਲੀ [[ਧਰਤੀ]] " ਜਾਂ ''[[wiktionary:terra firma|ਟੇਰਾ ਫਰਮਾ]]'', ਗ੍ਰਹਿ ਦੀ ਠੋਸ ਸਤ੍ਹਾ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ।<ref name="NRCpanel">{{Cite book|title=Solid-earth Geophysics: Survey and Outlook|last=National Research Council (U.S.). Panel on Solid Earth Problems|date=1964|publisher=National Academies}}</ref> {{Rp|v}}<ref name="NRCsociety">{{Cite book|url=https://archive.org/details/solidearthscienc0000nati|title=Solid-earth sciences and society|last=Council|first=National Research|date=1993|publisher=National Academy Press|isbn=9780309047395|location=Washington, D.C.|url-access=registration}}</ref> {{Rp|1}}ਇਹ ਧਰਤੀ ਦੇ ਤਰਲ ਲਿਫ਼ਾਫ਼ਿਆਂ, [[ਵਾਯੂਮੰਡਲ]] ਅਤੇ [[ਜਲਮੰਡਲ|ਹਾਈਡ੍ਰੋਸਫੀਅਰ]] (ਪਰ [[ਸਮੁੰਦਰੀ ਬੇਸਿਨ]] ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ), ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ [[ਜੀਵ-ਮੰਡਲ|ਜੀਵ-]] ਮੰਡਲ ਅਤੇ [[ਸੂਰਜ]] ਦੇ ਨਾਲ [[ਸੂਰਜੀ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ|ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ]] ਦੇ ਨਾਲ ਉਲਟ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ [[ਤਰਲ ਕੋਰ]] ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।  '''ਠੋਸ-ਧਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨ''' ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰੀ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, [[ਧਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨ]] ਦਾ ਇੱਕ ਉਪ ਸਮੂਹ, ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਭੂ-ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] ਅਤੇ [[ਭੂਗਰਭ ਵਿਗਿਆਨ|ਭੂ]] -ਵਿਗਿਆਨ, [[ਐਰੋਨੋਮੀ]], [[ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਵਿਗਿਆਨ]], [[ਸਮੁੰਦਰੀ ਵਿਗਿਆਨ|ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਗਿਆਨ]], [[ਹਾਈਡ੍ਰੋਲੋਜੀ]], ਅਤੇ [[ਵਾਤਾਵਰਨ ਵਿਗਿਆਨ|ਵਾਤਾਵਰਣ]] ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ। == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * [[ਛਾਲੇ (ਭੂ-ਵਿਗਿਆਨ)]] ** [[ਪੇਪੜੀ (ਭੋਂ ਵਿਗਿਆਨ)|ਧਰਤੀ ਦੀ ਛਾਲੇ]] * [[ਭੂਗੋਲ]] * [[ਜ਼ਮੀਨ]] * [[ਲਿਥੋਸਫੀਅਰ]] * [[ਪੀਡੋਸਫੀਅਰ]] * [[ਧਰਤੀ ਦਾ ਢਾਂਚਾ|ਧਰਤੀ ਦੀ ਬਣਤਰ]] * [[ਠੋਸ ਧਰਤੀ (ਜਰਨਲ)|''ਠੋਸ ਧਰਤੀ'' (ਰਸਾਲੇ)]] * [[ਜੀਓਫਿਜ਼ੀਕਲ ਰਿਸਰਚ ਦਾ ਜਰਨਲ|''ਜਰਨਲ ਆਫ਼ ਜੀਓਫਿਜ਼ੀਕਲ ਰਿਸਰਚ'' - ਸੈਕਸ਼ਨ ਬੀ (ਸੋਲਿਡ ਅਰਥ)]] == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} == ਹੋਰ ਪੜ੍ਹਨਾ == * {{Cite book|title=The solid earth : an introduction to global geophysics|url=https://archive.org/details/solidearthintrod0000fowl_q3v4|last=Fowler|first=C.M.R.|date=2006|publisher=[[Cambridge University Press]]|isbn=9780521893077|edition=2nd|location=Cambridge, UK|author-link=Mary Fowler (geologist)}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਧਰਤ ਵਿਗਿਆਨ]] 1lihu731bi0q8wc9rmqc65sp90c37e2 0 143976 841724 725355 2026-06-29T21:19:42Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260629)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 841724 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious building|building_name=Shrine of Lal Shahbaz Qalandar|native_name={{nq|لال شہباز قلندر مزار}}|image=File:Shrine Lal Shahbaz Qalandar, Sehwan Shareef, Sindh, Pakistan.jpg|caption=The shrine of [[Lal Shahbaz Qalandar]] is one of Pakistan's most important Sufi shrines|religious_affiliation=[[Islam]]|rite=|country=[[Pakistan]] {{flagicon|Pakistan}}|province=[[Sindh]]|location=[[Sehwan Sharif]]|district=[[Jamshoro District|Jamshoro]]|consecration_year=1356 [[Common era|C.E.]]|status=|leadership=|website=|map_type=Sindh#Pakistan|map_size=190|map_caption=|coordinates={{coord|26.4193143|67.8593731|display=inline,title}}|architect=|architecture_type=[[Mosque]] and [[Dargah|Sufi mausoleum]]|architecture_style=[[Persian architecture|Perso-Islamic]]|facade_direction=|year_construction begins=|year_completed=|construction_cost=|capacity=|length=|width=|width_nave=|height_max=|dome_quantity=1|dome_height_outer=110 feet|dome_height_inner=|dome_dia_outer=56 feet|dome_dia_inner=|minaret_quantity=4|minaret_height=|spire_quantity=|spire_height=|materials=}} '''ਲਾਲ ਸ਼ਾਹਬਾਜ਼ ਕਲੰਦਰ ਦਰਗਾਹ''' ([[ਉ੍ਰਦੂ|ਉਰਦੂ:]] لال شہباز قلندر مزار; [[ਸਿੰਧੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਸਿੰਧੀ]]: لال شهباز قلندرجيممزار) 13 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ [[ਮੁਸਲਮਾਨ]] ਅਤੇ [[ਸੂਫ਼ੀਵਾਦ|ਸੂਫੀ]] [[ਸੰਤ (ਧਰਮ)|ਸੰਤ]], [[ਲਾਲ ਸ਼ਾਹਬਾਜ਼ ਕਲੰਦਰ]] ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਇੱਕ ਅਸਥਾਨ ਹੈ। ਇਹ ਅਸਥਾਨ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ]] ਸੂਬੇ [[ਸਿੰਧ]] ਦੇ [[ਸਹਿਵਨ ਸ਼ਰੀਫ]] ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਅਸਥਾਨ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਰ ਸਾਲ 10 ਲੱਖ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref name="reuters.com2">{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-pakistan-blast-sufis-idUSKBN15W1OP|title=Pakistan's Shias defiant after Islamic State attack on shrine kills 83|date=17 February 2017|work=Reuters|accessdate=17 February 2017}}</ref> == ਇਤਿਹਾਸ == ਇਸ ਅਸਥਾਨ ਦੀ ਉਸਾਰੀ [[ਫ਼ਿਰੋਜ ਸ਼ਾਹ ਤੁਗ਼ਲਕ]] ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ,<ref>{{cite book|title=The Modern Review, Volume 81|last1=Chatterjee|first1=Ramananda|date=1947|publisher=Prabasi Press Private}}</ref> ਜਿਸ ਨੇ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਸੰਤ ਦੇ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸਹਿਵਾਨ ਸ਼ਰੀਫ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ।<ref>{{cite book|title=Hazrat Shahanshah Lal Shahbaz Qalander|last1=Darbelevi|first1=Syed Dinal Shah|date=2006|publisher=S.D.S. Darbelvy|page=157<!--|pages=275-->}}</ref> ਮਕਬਰੇ ਦਾ ਕੰਪਲੈਕਸ 1356 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ,<ref name="Yale University Press2">{{cite book|title=Apocalyptic Realm: Jihadists in South Asia|url=https://archive.org/details/apocalypticrealm0000hiro|last1=Hiro|first1=Dilip|date=2012|publisher=Yale University Press|isbn=9780300183665|page=[https://archive.org/details/apocalypticrealm0000hiro/page/19 19]}}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸਦਾ ਕਈ ਵਾਰ ਵਿਸਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{cite book|title=Devotional Islam in Contemporary South Asia: Shrines, Journeys and Wanderers|last1=Delage|first1=Remy|last2=Boivin|first2=Michel|date=2015|publisher=Routledge|isbn=9781317380009}}</ref> [[ਇਬਨ ਬਤੂਤਾ]] ਨੇ ਚੌਦਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਅਸਥਾਨ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=DfFRAQAAIAAJ&q=1356|title=Pakistan Quarterly, Volumes 16-17|date=1969|accessdate=8 September 2017}}</ref> 1639 ਵਿੱਚ [[ਤਰਖਾਨ ਵੰਸ਼]] ਦੇ [[ਮਿਰਜ਼ਾ ਜਾਨੀ]] ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਇਸ ਅਸਥਾਨ ਦਾ ਬਹੁਤ ਵਿਸਥਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref name="The Cambridge Companion to Sufism">{{cite book|title=The Cambridge Companion to Sufism|date=2014|publisher=Cambridge University Press|isbn=9781316194294|editor1-last=Ridgeon|editor1-first=Lloyd}}</ref> == ਇਮਾਰਤ == [[ਤਸਵੀਰ:Shrine_Lal_Shahbaz_Qalandar,_Sehwan_Shareed,_Pakistan.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d2/Shrine_Lal_Shahbaz_Qalandar%2C_Sehwan_Shareed%2C_Pakistan.jpg/220px-Shrine_Lal_Shahbaz_Qalandar%2C_Sehwan_Shareed%2C_Pakistan.jpg|left|thumb|ਦਰਗਾਹ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਦਿੱਖ]] [[ਤਸਵੀਰ:Shrine_Lal_Shahbaz_Qalandar,_Sehwan_Shareed,_Sindh.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/83/Shrine_Lal_Shahbaz_Qalandar%2C_Sehwan_Shareed%2C_Sindh.jpg/220px-Shrine_Lal_Shahbaz_Qalandar%2C_Sehwan_Shareed%2C_Sindh.jpg|left|thumb|ਦਰਗਾਹ ਦੇ ਸੁਨਹਿਰੀ ਗੁੰਬਦ 1994 ਵਿਚ ਤਬਦੀਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।]] ਮੂਲ ਅਸਥਾਨ 1356 ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਸਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਪੂਰੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਿੱਸੇ ਹੁਣ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਸਫੈਦ [[ਮਾਰਬਲ|ਸੰਗਮਰਮਰ,]] ਚਮਕਦਾਰ ਟਾਈਲਾਂ, ਅਤੇ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਦੇ ਕੰਮ ਨਾਲ ਢਕੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਦਰਗਾਹ ਦਾ [[ਸੋਨਾ|ਸੋਨੇ]] ਦੀ ਪਰਤ ਵਾਲਾ ਮੁੱਖ ਦਰਵਾਜ਼ਾ 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ [[ਈਰਾਨ]] ਦੇ ਆਖਰੀ [[ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ ਰਜ਼ਾ ਪਹਿਲਵੀ]] ਦੁਆਰਾ ਦਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਸੰਤ ਦੀ ਕਬਰ ਦਰਗਾਹ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਗੁੰਬਦ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਰੋਸ਼ਨੀ ਛੋਟੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਤੇਲ ਦੇ ਦੀਵਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਹਿੰਦੂ ਰਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref name="Yale University Press2"/> == ਸਾਰਥਕਤਾ == ਇਹ ਅਸਥਾਨ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਤਿਕਾਰਤ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ,<ref name="bbc.com">{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-38994318|title=Pakistan: IS attack on Sufi shrine in Sindh kills dozens|date=17 February 2017|accessdate=17 February 2017|agency=BBC}}</ref> ਅਤੇ ਹਰ ਸਾਲ 10 ਲੱਖ ਸਰਧਾਲੂਆਂ ਆਉਂਦੇ ਹੈ।<ref name="reuters.com2"/> ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਦਰਗਾਹ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਵਧੇਰੇ ਸਮਾਜਿਕ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਆਗਿਆ ਵੀ ਹੈ।<ref name="Pakistan: A Hard Country">{{cite book|title=Pakistan: A Hard Country|url=https://archive.org/details/pakistanhardcoun0000anat|last1=Lieven|first1=Anatol|date=2012|publisher=PublicAffairs|isbn=9781610391627|page=[https://archive.org/details/pakistanhardcoun0000anat/page/147 147]}}</ref> === ਸੂਫੀ === [[ਤਸਵੀਰ:Spiritual_Dance_at_the_Tomb_of_Lal_Shahbaz_Qalandar_called_"Dhamal".jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/0a/Spiritual_Dance_at_the_Tomb_of_Lal_Shahbaz_Qalandar_called_%22Dhamal%22.jpg/220px-Spiritual_Dance_at_the_Tomb_of_Lal_Shahbaz_Qalandar_called_%22Dhamal%22.jpg|thumb]] ਇਸ ਅਸਥਾਨ ਨੂੰ [[ਮਲੰਗ|ਮਲੰਗਾਂ]] ਅਤੇ [[ਕਲੰਦਰ|ਕਲੰਦਰਾਂ]] ਲਈ ਮੁੱਖ ਅਸਥਾਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ - [[ਲਾਲ ਸ਼ਾਹਬਾਜ਼ ਕਲੰਦਰ]] ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ [[ਸੂਫ਼ੀਵਾਦ|ਸੂਫੀ]] ਵਿਵਸਥਾ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰ ਇਥੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।<ref>{{cite book|title=Moral Conduct and Authority: The Place of Adab in South Asian Islam|last1=Metcalf|first1=Barbara|date=1984|publisher=University of California Press|isbn=9780520046603|page=364}}</ref> ਮਲੰਗਾਂ ਦੇ ਜਟਾਂ ਵਾਲੇ ਵਾਲ ਅਤੇ ਫਟੇ ਹੋਏ ਕੱਪੜੇ ਹਿੰਦੂ [[ਨਾਥ|ਸ਼ੈਵ ਯੋਗੀ]] ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ [[ਸਹਿਵਨ ਸ਼ਰੀਫ]] [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ|ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ]] ਦੀ ਵੰਡ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ [[ਨਾਥ|ਸ਼ੈਵ ਹਿੰਦੂ]] ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਗੜ੍ਹ ਸੀ।<ref>{{cite book|title=Empires of the Indus: The Story of a River|title-link=Empires of the Indus: The Story of a River|last1=Albinia|first1=Alice|date=2010|publisher=W. W. Norton & Company|isbn=9780393338607|page=97<!--|pages=366-->|authorlink=Alice Albinia}}</ref> === ਹਿੰਦੂ === [[ਤਸਵੀਰ:Hazrat_Shahbaz_Lal_Qalandar,_located_in_Sehwan,_Sindh4.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f5/Hazrat_Shahbaz_Lal_Qalandar%2C_located_in_Sehwan%2C_Sindh4.jpg/220px-Hazrat_Shahbaz_Lal_Qalandar%2C_located_in_Sehwan%2C_Sindh4.jpg|thumb|ਅਸਥਾਨ ਮੁਸਲਿਮ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਦੋਵਾਂ ਲਈ ਖਿੱਚ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹੈ]] ਇਹ ਅਸਥਾਨ [[ਹਿੰਦੂ]] ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ,<ref>{{cite book|title=Empires of the Indus: The Story of a River|url=https://archive.org/details/empiresofindusst0000albi|last1=Albinia|first1=Alice|date=2010|publisher=W. W. Norton & Company|isbn=9780393338607|page=97<!--|pages=366-->}}</ref> ਜਦੋਂ ਕਿ ਦਰਗਾਹ ਦੇ ਦੋ ਸੱਜਾਦਾ ਨਸ਼ੀਨਾਂ, ਜਾਂ ਜੱਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤ-ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਪਰਿਵਾਰ ਹੈ।<ref>{{cite book|title=Nine Lives: In Search of the Sacred in Modern India|title-link=Nine Lives: In Search of the Sacred in Modern India|last1=Dalrymple|first1=William|date=2010|publisher=Knopf Doubleday Publishing Group|isbn=9780307593597|page=[https://archive.org/details/ninelivesinsearc0000dalr/page/113 113]}}</ref> ਹਿੰਦੂ ਅਜੇ ਵੀ ਦਰਗਾਹ ਦੇ ਸਾਲਾਨਾ ਉਰਸ, ਜਾਂ ਮੇਲੇ ਦੇ ਉਦਘਾਟਨ ਸਮੇਂ ਮਹਿੰਦੀ ਦੀ ਰਸਮ ਅਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref>{{cite book|title=THE MAKING OF EXILE: SINDHI HINDUS AND THE PARTITION OF INDIA|last1=BHAVNANI|first1=NANDITA|date=2014|publisher=Westland|isbn=9789384030339}}</ref> 19 ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੱਕ, [[ਹਿੰਦੂ|ਹਿੰਦੂਆਂ]] ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ ਕਿ ਨੇੜਲੇ [[ਸਿੰਧ ਦਰਿਆ|ਸਿੰਧ ਨਦੀ]] ਦਾ ਵਹਾਅ [[ਲਾਲ ਸ਼ਾਹਬਾਜ਼ ਕਲੰਦਰ]] ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਘੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite book|title=Empires of the Indus: The Story of a River|url=https://archive.org/details/empiresofindusst0000albi|last1=Albinia|first1=Alice|date=2010|publisher=W. W. Norton & Company|isbn=9780393338607|page=97<!--|pages=366-->}}</ref> ਪਾਣੀ ਦੇ ਦੇਵਤਾ, ਝੂਲੇਲਾਲ ਦੇ ਸਿੰਧੀ ਹਿੰਦੂ ਰੂਪ ਦਾ ਨਾਮ ਇਸ ਅਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{cite book|title=Empires of the Indus: The Story of a River|url=https://archive.org/details/empiresofindusst0000albi|last1=Albinia|first1=Alice|date=2010|publisher=W. W. Norton & Company|isbn=9780393338607|page=97<!--|pages=366-->}}</ref> === ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ === ਕਵਾਲੀ ਦਾ ਗੀਤ [[ਦਮਾ ਦਮ ਮਸਤ ਕਲੰਦਰ]] ਪੂਰੇ [[ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ]] ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਅਤੇ [[ਸੂਫ਼ੀਵਾਦ|ਸੂਫੀ]] [[ਸੰਤ (ਧਰਮ)|ਸੰਤ]] ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਵਿੱਚ ਹੈ ਜੋ ਇਸ ਅਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।<ref name="University of Texas Press2">{{cite book|title=The Female Voice in Sufi Ritual: Devotional Practices of Pakistan and India|url=https://archive.org/details/femalevoiceinsuf0000shem|last1=Abbas|first1=Shemeem Burney|date=2010|publisher=University of Texas Press|isbn=9780292784505|page=[https://archive.org/details/femalevoiceinsuf0000shem/page/26 26]}}</ref> [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਦੇ ਸਾਬਕਾ [[ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ]] [[ਜ਼ੁਲਫਿਕਾਰ ਅਲੀ ਭੁੱਟੋ]] ਇਸ ਅਸਥਾਨ 'ਤੇ ਅਕਸਰ ਆਉਂਦੇ-ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ [[ਲਾਲ ਸ਼ਾਹਬਾਜ਼ ਕਲੰਦਰ]] ਨਾਲ ਹੋਈ ਸੀ,<ref name="Kalia2">{{cite book|title=Pakistan: From the Rhetoric of Democracy to the Rise of Militancy|date=2012|publisher=Routledge|isbn=9781136516405|editor1-last=Kalia|editor1-first=Ravi|page=54}}</ref> ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ [[ਸਿੰਧ]] ਦੀਆਂ [[ਸੱਭਿਆਚਾਰ|ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ]] ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਦਰਗਾਹ ਦੇ ਆਪਣੇ ਅਕਸਰ ਦੌਰੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।<ref name="Kalia2"/> ਦਰਗਾਹ ਗਰੀਬ ਜਿਪਸੀ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਵੀ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚਾਏ-ਵਾਲੀ ਜਾਂ ਲੋਟੇਵਾਲੀ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮਾਮੂਲੀ ਦਾਨ ਦੇ ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਭਗਤੀ ਦੇ ਗੀਤ ਗਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।<ref>{{cite book|title=The Female Voice in Sufi Ritual: Devotional Practices of Pakistan and India|url=https://archive.org/details/femalevoiceinsuf0000shem|last1=Abbas|first1=Shemeem Burney|date=2010|publisher=University of Texas Press|isbn=9780292784505|page=[https://archive.org/details/femalevoiceinsuf0000shem/page/27 27]}}</ref> ਔਰਤ ਵੱਲੋਂ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿਚ ਭਗਤੀ ਗੀਤਾਂ ਲਈ ਵਿਲੱਖਣ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿੰਧ ਵਿੱਚ ਕਿਤੇ ਹੋਰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਇਸ ਅਸਥਾਨ 'ਤੇ ਕੁਝ ਜਿਪਸੀ ਗਾਇਕ ਨੇੜਲੇ ਸ਼ਹਿਰ [[ਹੈਦਰਾਬਾਦ, ਸਿੰਧ|ਹੈਦਰਾਬਾਦ]] ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਵਜੋਂ ਵਿਕਸਤ ਹੋ ਗਏ ਹਨ।<ref name="University of Texas Press2"/> == ਗੈਲਰੀ == <gallery> ਤਸਵੀਰ:Lal Shahbaz Qalandar, Sehwan Shareef Sindh.jpg|ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਤਸਵੀਰ:Shrine of Lal Shahbaz Qalandar view 2.JPG|ਰਾਤ ਸਮੇਂ ਦਰਗਾਹ ਤਸਵੀਰ:Evening view from inside - Tomb of Lal Shahbaz Qalandar.jpg ਤਸਵੀਰ:Holy Water of Tomb - Tomb of Lal Shahbaz Qalandar.jpg|ਦਰਗਾਹ ਵਿਚ ਸਰਧਾਲੂ ਤਸਵੀਰ:Hazrat Shahbaz Lal Qalandar, located in Sehwan, Sindh.jpg| ਗੁੰਬਦ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਤਸਵੀਰ:Artwork at Tomb of Lal Shahbaz Qalandar.jpg|ਅਸਥਾਨ ਦੀ ਬਾਹਰਲੇ ਸਿੰਧੀ-ਸ਼ੈਲੀ ਤਸਵੀਰ:Lal Shahbaz Mazaar inside view 6.JPG|ਦਰਗਾਹ ਦਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ </gallery> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੂਫ਼ੀ ਕਵੀ]] en6uvnt138a7s7ol0ie3vppqihcan9x 0 144427 841792 780470 2026-06-30T07:29:47Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 841792 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist | name = ਅਨੀਕਾ ਮੋਆ | image = Anikamoa.png | caption = ਮੋਆ ਵਲਿੰਗਟਨ 'ਚ ਇਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਦੌਰਾਨ, ਜੂਨ 2010 | image_size = 250px | birth_name = ਅਨੀਕਾ ਰੋਜ਼ ਮੋਆ | alias = ਡੀਜੇ ਅਨੀਕਾ | birth_date = {{Birth date and age|1980|5|21|df=y}} | birth_place = [[ਆਕਲੈਂਡ]], ਨਿਊ ਜ਼ੀਲੈਂਡ | death_date = | origin = ਕ੍ਰਿਸਚਰਚ, ਨਿਊ ਜ਼ੀਲੈਂਡ | instrument = {{hlist|ਵੋਕਲ|ਗਿਟਾਰ|ਪ੍ਰੀਕਸ਼ਨ|ਕੀ-ਬੋਰਡ}} | genre = ਪੌਪ | occupation = {{hlist|ਟੀਵੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰ|ਸੰਗੀਤਕਾਰ}} | years_active = 1998–ਮੌਜੂਦਾ | label = {{hlist|ਵਾਰਨਰ/ਐਟਲਾਂਟਿਕ|ਈਐਮਆਈ ਰਿਕਾਰਡਸ}} | associated_acts = | module = {{Infobox person|embed=yes | spouses = {{plainlist}} * {{marriage|Angela Fyfe|2010|2013|end=div.}} * {{marriage|Natasha Utting|2014|2021|end=separated}} {{endplainlist}} }} | notable_songs = | related_acts = | website = }} '''ਅਨੀਕਾ ਰੋਜ਼ ਮੋਆ''' (ਜਨਮ 21 ਮਈ 1980) ਇੱਕ ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗ ਕਲਾਕਾਰ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਪੇਸ਼ਕਾਰ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਪਹਿਲੀ ਐਲਬਮ ''ਥਿੰਕਿੰਗ ਰੂਮ'' ਸਤੰਬਰ 2001 ਵਿੱਚ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਈ ਸੀ, ਜੋ ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਐਲਬਮਾਂ ਚਾਰਟ 'ਤੇ ਨੰਬਰ ਵਨ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ 5 ਟੋਪ ਸਿੰਗਲ, "ਯੂਥਫੁੱਲ" (2001) ਅਤੇ "ਫਾਲਿੰਗ ਇਨ ਲਵ ਅਗੇਨ" (2002) ਹੋਰ ਗਾਏ। ਮੋਆ ਨੇ 1998 ਵਿੱਚ ਰੌਕਕੁਐਸਟ ਗੀਤ ਲਿਖਣ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗ ਦਾ ਇਕਰਾਰਨਾਮਾ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਫ਼ਿਲਮ-ਨਿਰਮਾਤਾ ਜਸਟਿਨ ਪੇਮਬਰਟਨ ਦੀਆਂ ਦੋ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ: ''3 ਕੋਰਡਜ਼ ਐਂਡ ਦ ਟਰੂਥ: ਦ ਅਨੀਕਾ ਮੋਆ ਸਟੋਰੀ'' (2003) ਅਤੇ ''ਇਨ ਬੈੱਡ ਵਿਦ ਅਨੀਕਾ ਮੋਆ'' (2010) ਆਦਿ।<ref>{{Cite web|url=http://www.thedocufactory.com/|title=The Docufactory Website|publisher=The Docufactory Ltd|access-date=1 September 2012|archive-date=26 ਜੂਨ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130626042455/http://thedocufactory.com/|url-status=dead}}</ref> == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ == ਅਨੀਕਾ ਮੋਆ ਦਾ ਜਨਮ 1980 ਵਿੱਚ ਪਾਪਾਕੁਰਾ ਦੇ ਆਕਲੈਂਡ ਉਪਨਗਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name="Nimmervoll">{{Cite web|url=http://www.howlspace.com.au/en4/moaanika/moaanika.htm|title=Anika Moa|last=Nimmervoll|first=Ed|authorlink=Ed Nimmervoll|publisher=Howlspace. White Room Electronic Publishing|archive-url=https://webarchive.nla.gov.au/awa/20120322055056/http://www.howlspace.com.au/en4/moaanika/moaanika.htm|archive-date=22 ਮਾਰਚ 2012|access-date=10 November 2020|url-status=live}}</ref> ਉਹ ਕ੍ਰਾਈਸਟਚਰਚ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਹੌਰਨਬੀ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹੀ।<ref>{{Cite web|url=http://christchurchcitylibraries.com/music/people/m/moaanika/|title=Anika Moa|website=[[Christchurch City Libraries]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20100526082027/http://www.christchurchcitylibraries.com/Music/People/M/MoaAnika/|archive-date=26 May 2010|access-date=16 July 2010}}</ref><ref name="Anika Moa Profile">{{Cite web|url=http://www.audioculture.co.nz/people/anika-moa|title=Anika Moa Profile|last=Mills|first=Amanda|date=5 November 2020|publisher=AudioCulture|access-date=10 November 2020}}</ref> ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਟਿਆ, ਜਿਸਦੀ 2007 ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ, [[ਮਾਓਰੀ ਲੋਕ|ਮਾਓਰੀ]] ( ਨਗਾਪੁਹੀ, ਟੇ ਔਪੋਰੀ ) ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਬਰਨਾਡੇਟ [[ਅੰਗਰੇਜ਼|ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]] ਮੂਲ ਦੀ ਹੈ।<ref name="Anika Moa Profile" /><ref name="Jones">{{Cite news|url=https://www.stuff.co.nz/entertainment/music/97032057/anika-moa-gets-real-about-love-death-and-success-10-years-on-from-her-toughest-days|title=Anika Moa gets real about love, death and success 10 years on from her toughest days|last=Jones|first=Bridget|date=24 September 2017|work=Stuff.co.nz|access-date=25 April 2022}}</ref> ਮੋਆ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਭੈਣ-ਭਰਾ ਦਾ ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਣ ਬਰਨਾਡੇਟ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਇੱਕ ਬੈਂਡ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਸੀ, ਜੋ ਹਫ਼ਤੇ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਸੀ।<ref name="Anika Moa Profile" /> ਮੋਆ 13 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਟੀਆ ਨੂੰ ਮਿਲੀ - ਉਸਨੇ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਗਿਟਾਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਇਸ ਉੱਤੇ ਗੀਤ ਲਿਖਣਾ ਸਿੱਖਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ।<ref name="Anika Moa Profile" /> ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਉਹ ਸੰਗੀਤਕ, ਕੋਰ ਅਤੇ ਰੌਕ ਬੈਂਡ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਈ।<ref name="Anika Moa Profile" /> == ਸਰਗਰਮੀ == ਦਸੰਬਰ 2012 ਵਿੱਚ, ਮੋਆ ਨੇ ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਦੇ ਗਾਇਕਾਂ ਹੋਲੀ ਸਮਿਥ ਅਤੇ ਬੋਹ ਰੁੰਗਾ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਓਲੰਪੀਅਨ ਡੈਨੀਅਨ ਲੋਡਰ ਅਤੇ ਸਾਬਕਾ ਗਵਰਨਰ-ਜਨਰਲ ਡੇਮ ਕੈਥਰੀਨ ਟਿਜ਼ਾਰਡ ਦੇ ਨਾਲ, ਸਮਲਿੰਗੀ ਵਿਆਹ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਔਨਲਾਈਨ ਵੀਡੀਓ ਮੁਹਿੰਮ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੈ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite news|url=http://www.3news.co.nz/Equal-marriage-campaign-says-its-about-love/tabid/1607/articleID/279441/Default.aspx|title=Marriage equality 'about love'|date=6 December 2012|work=3 News NZ|access-date=5 ਸਤੰਬਰ 2022|archive-date=5 ਅਕਤੂਬਰ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131005074832/http://www.3news.co.nz/Equal-marriage-campaign-says-its-about-love/tabid/1607/articleID/279441/Default.aspx|dead-url=yes}}</ref> ਉਹ 2017 ਵਿੱਚ ਅਹੁਦਾ ਛੱਡਣ ਤੱਕ ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਦੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਆਲੋਚਨਾ ਕਰਦੀ ਰਹੀ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=http://www.nzherald.co.nz/entertainment/news/article.cfm?c_id=1501119&objectid=11714734|title=Best of 2016: Why Anika threatened to castrate me}}</ref> == ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀਆਂ == ; ਅਪਰਾ ਅਵਾਰਡ  {{awards table}} |- |2005<ref>{{cite news |url=http://www.nzherald.co.nz/entertainment/news/article.cfm?c_id=1501119&objectid=10661890 |title=Silver Scroll award short list named |first=Scott |last=Kara |work=[[The New Zealand Herald]] |date=29 July 2010 |access-date=31 July 2010}}</ref> |"ਸਟੋਲਨ ਹਿੱਲ" |rowspan="3"|ਅਪਰਾ ਸਿਲਵਰ ਸਕਰੋਲ |{{nom}} |- |2008<ref>{{cite press release |url=http://www.christchurchmusic.org.nz/homepage/latest/apra-silver-scroll-awards-2008-announcing-top-20-nz-songs-last-12-months |title=APRA Silver Scroll Awards 2008 - Announcing the top 20 NZ songs of the last 12 months |publisher=christchurchmusic.org.nz |date=10 July 2008 |access-date=31 July 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110724200828/http://www.christchurchmusic.org.nz/homepage/latest/apra-silver-scroll-awards-2008-announcing-top-20-nz-songs-last-12-months |archive-date=24 July 2011 |archivedate=24 ਜੁਲਾਈ 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110724200828/http://www.christchurchmusic.org.nz/homepage/latest/apra-silver-scroll-awards-2008-announcing-top-20-nz-songs-last-12-months }}</ref> |"ਡ੍ਰੀਮਜ਼ ਇਨ ਮਾਈ ਹੇੱਡ" |{{nom}} |- |2010<ref>{{cite press release |url=http://www.apra.co.nz/news/allnews/APRASilverScrollAwards2010Announcingthefinalists.aspx |title=APRA Silver Scroll Awards 2010 |publisher=[[Australasian Performing Right Association]] |date=29 July 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100826105400/http://www.apra.co.nz/news/allnews/APRASilverScrollAwards2010Announcingthefinalists.aspx |archive-date=26 August 2010 |access-date=31 July 2010 |url-status=dead |archivedate=26 ਅਗਸਤ 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100826105400/http://www.apra.co.nz/news/allnews/APRASilverScrollAwards2010Announcingthefinalists.aspx |deadurl=yes }}</ref> |"ਰਨਿੰਗ ਥਰੂ ਦ ਫਾਇਰ" |{{nom}} {{end}} ; ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਸੰਗੀਤ ਅਵਾਰਡ  {{awards table}} |- |rowspan="5"|2002<ref>{{cite journal |url=http://www.nzmusician.co.nz/index.php/ps_pagename/article/pi_articleid/214 |title=2002 NZ Music Awards: They oughta be congratulated... |journal=NZ Musician |volume=10 |issue=3 |date=June–July 2002 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120306060219/http://www.nzmusician.co.nz/index.php/ps_pagename/article/pi_articleid/214 |archive-date=6 March 2012 |access-date=16 July 2010 |url-status=dead}}</ref> |rowspan="3"|''ਥਿੰਕਿੰਗ ਰੂਮ'' |ਐਲਬਮ ਆਫ ਦ ਈਅਰ |{{nom}} |- |ਟੋਪ ਫੀਮੇਲ ਵੋਕਲਿਸਟ |{{won}} |- |ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ |{{nom}} |- |rowspan="2"|"ਯੂਥਫੁੱਲ" |ਸਿੰਗਲ ਆਫ ਦ ਈਅਰ |{{nom}} |- |ਸੋਂਗਰਾਇਟਰ ਆਫ ਦ ਈਅਰ |{{won}} |- |rowspan="2"|2006<ref>{{cite web |url=http://www.muzic.net.nz/news/1044/nz-music-awards-finalists-announced.html |title=NZ Music Awards finalists announced |publisher=muzic.net.nz |date=6 September 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121018195011/http://www.muzic.net.nz/news/1044/nz-music-awards-finalists-announced.html |archive-date=18 October 2012 |url-status=dead |access-date=16 July 2010}}</ref> |rowspan="2"|''ਸਟੋਲਨ ਹਿੱਲ'' |ਬੇਸਟ ਫੀਮੇਲ ਸੋਲੋ ਆਰਟਿਸਟ |{{nom}} |- |ਬੇਸਟ ਓਟਾਰੋਆ ਰੂਟਸ ਐਲਬਮ |{{nom}} |- |rowspan="2"|2008<ref>{{cite news |url=http://www.nzherald.co.nz/entertainment/news/article.cfm?c_id=1501119&objectid=10536464 |title=Flight of the Conchords sweep Music Awards |work=[[The New Zealand Herald]] |date=8 October 2008 |access-date=16 July 2010}}</ref> |rowspan="2"|''ਇਨ ਸਵਿੰਗਜ ਦ ਟਾਈਡ'' |ਨੋਕਿਆ ਐਲਬਮ ਆਫ ਦ ਈਅਰ |{{nom}} |- |ਮਾਜ਼ਦਾ ਬੇਸਟ ਫੀਮੇਲ ਸੋਲੋ ਆਰਟਿਸਟ |{{won}} |- |rowspan="3"|[[2010 New Zealand Music Awards|2010]]<ref>{{cite news |url=http://www.nzherald.co.nz/entertainment/news/article.cfm?c_id=1501119&objectid=10670339 |title=NZ music awards finalists announced |first=Hugh |last=Sundae |work=[[The New Zealand Herald]] |date=1 September 2010 |access-date=1 September 2010 |archive-date=1 ਸਤੰਬਰ 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100901204322/http://www.nzherald.co.nz/entertainment/news/article.cfm?c_id=1501119&objectid=10670339 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.stuff.co.nz/entertainment/music/4207684/Gin-Wigmore-scoops-music-awards |title=Gin Wigmore scoops music awards |publisher=[[Stuff (website)|Stuff]] ([[Fairfax New Zealand]]) |date=7 October 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101010102412/http://www.stuff.co.nz/entertainment/music/4207684/Gin-Wigmore-scoops-music-awards |archive-date=10 October 2010 |access-date=7 October 2010 |url-status=live}}</ref> |rowspan="3"|''ਲਵ ਇਨ ਮੋਸ਼ਨ'' |ਵੋਡਾਫੋਨ ਐਲਬਮ ਆਫ ਦ ਈਅਰ |{{nom}} |- |ਮਾਜ਼ਦਾ ਬੇਸਟ ਫੀਮੇਲ ਸੋਲੋ ਆਰਟਿਸਟ |{{won}} |- |ਬੇਸਟ ਪੋਪ ਐਲਬਮ |{{nom}} {{end}} == ਡਿਸਕੋਗ੍ਰਾਫੀ == * ''ਥਿੰਕਿੰਗ ਰੂਮ'' (2001) * ''ਸਟੋਲਨ ਹਿੱਲ'' (2005) * ''ਇਨ ਸਵਿੰਗਜ਼ ਦ ਟਾਈਡ'' (2007) * ''ਲਵ ਇਨ ਮੋਸ਼ਨ'' (2010) * ''ਸੋਂਗਸ ਫਾਰ ਬੱਬਾਸ'' (2013) * ''ਕੁਈਨ ਏਟ ਦ ਟੇਬਲ'' (2015) * ''ਸੋਂਗਸ ਫਾਰ'' ''ਬੱਬਾਸ 2 (2016)'' * ''ਅਨੀਕਾ ਮੋਆ'' (2018) * ''ਸੋਂਗਸ ਫਾਰ'' ''ਬੱਬਾਸ 3 (2019)'' == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * ਮਾਈਸਪੇਸ 'ਤੇ [https://myspace.com/anikamoa ਅਨੀਕਾ ਮੋਆ] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਐਲਜੀਬੀਟੀ ਗਾਇਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1980]] nppnyflrs0jv7gyxux6ne0navwzrtwy 0 149975 841799 633654 2026-06-30T10:18:58Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 841799 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਅਲਾਨਾ ਗੋਲਮੀ | image = Alana_Golmei.jpg | image_size = | caption = Alana Golmei at India-Myanmar Media Dialogue in Shillong. 2016 | other_names = | birth_name = | birth_date = | birth_place = ਤਾਮੇਂਗਲੋਂਗ | nationality = ਭਾਰਤੀ | education = | occupation = ਸਮਾਜਿਕ ਕਾਰਕੁਨ | employer = | known_for = ਨਾਰਥ ਈਸਟ ਸਪੋਰਟ ਸੈਂਟਰ ਐਂਡ ਹੈਲਪਲਾਈਨ <br/> ਬਰਮਾ ਸੈਂਟਰ ਦਿੱਲੀ <br/> ਪੰਨ ਨੂ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ }} [[Category:Articles with hCards]] ਡਾ. '''ਅਲਾਨਾ ਗੋਲਮੀ''' ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਮਾਨਵਤਾਵਾਦੀ, ਕਾਰਕੁਨ, ਵਕੀਲ ਹੈ। ਉਹ ਪੰਨੂ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਦੀ ਸੰਸਥਾਪਕ ਅਤੇ ਬਰਮਾ ਸੈਂਟਰ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਸੰਸਥਾਪਕ ਮੈਂਬਰ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.news18.com/news/india/he-spat-and-called-me-corona-racism-against-north-east-indians-feeds-off-coronavirus-panic-2549223.html|title='He Spat and Called Me Corona': Racism Against North East Indians Feeds Off Coronavirus Panic|website=news 18|access-date=17 May 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://theprint.in/india/beaten-abused-spat-on-people-from-northeast-endure-racist-slurs-amid-coronavirus-panic/387716/|title=‘Beaten, abused, spat on’: People from Northeast endure racist slurs amid coronavirus panic|website=The Print|access-date=17 May 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.huffingtonpost.in/entry/coronavirus-racism-northeast_in_5e844d9cc5b6a1bb76502923|title='Coronavirus' Is Now A Racial Slur In India: What Can Govt Do To Prevent Attacks?|website=Huffington post|access-date=17 May 2020}}</ref><ref name="dcw">{{Cite web|url=http://e-pao.net/epSubPageExtractor.asp?src=news_section.Top_Stories.Top_Stories_2016.Dr_Alana_Golmei_awarded_DCW_Achievement_Award_2016_20160309|title=Dr. Alana Golmei awarded 'DCW Achievement Award' 2016}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ted.com/tedx/events/29951|title=TEDxIITGuwahati speakers}}</ref> ਗੋਲਮੀ ਨੂੰ 2016 ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਕਮਿਸ਼ਨ ਫਾਰ ਵੂਮੈਨਜ਼ ਅਚੀਵਮੈਂਟ ਅਵਾਰਡ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="dcw"/> == ਅਰੰਭ ਦਾ ਜੀਵਨ == ਉਹ ਤਾਮੇਂਗਲੋਂਗ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਸੀ ਅਤੇ [[ਮਣੀਪੁਰ|ਮਨੀਪੁਰ]] ਦੀ ਨਾਗਾ ਜਾਤੀ ਦੀ ਹੈ। == ਉੱਤਰ ਪੂਰਬ ਸਹਾਇਤਾ ਕੇਂਦਰ ਅਤੇ ਹੈਲਪਲਾਈਨ == ਉਸਨੇ 2007 ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਪੂਰਬ ਸਹਾਇਤਾ ਕੇਂਦਰ ਅਤੇ ਹੈਲਪਲਾਈਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਜੋ [[ਦਿੱਲੀ]] ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ, ਉੱਤਰ ਪੂਰਬ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਕਬਾਇਲੀ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਉਤਪੀੜਨ ਅਤੇ ਦੁਰਵਿਵਹਾਰ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕੇ।<ref>{{Cite web|url=https://m.dailyhunt.in/news/india/english/yourstory-epaper-yourstory/hello+who+s+this+alana+golmei+and+her+helpline+to+fight+discrimination+against+people+from+the+northeast-newsid-83596346|title=Alana Golmei and her helpline to fight discrimination against people from the Northeast}}</ref> ਉਹ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤੀ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਨਸਲੀ ਵਿਤਕਰੇ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਲਈ ਉਪਾਅ ਸੁਝਾਉਣ ਲਈ 2014 ਵਿੱਚ ਬਣਾਈ ਗਈ ਬੇਜ਼ਬਰੂਆ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਮੈਂਬਰ ਵੀ ਹੈ। == ਹਵਾਲੇ == <references group="" responsive="1"></references> == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [https://www.hindustantimes.com/india-news/let-s-talk-about-racism-don-t-call-us-chinki-momo-chowmien-asks-a-northeastern-woman/story-SJckp4InptNV6Te29dlItJ.html ਆਉ ਨਸਲਵਾਦ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰੀਏ |] ''ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਟਾਈਮਜ਼,'' 2017 ਵਿੱਚ [https://www.hindustantimes.com/india-news/let-s-talk-about-racism-don-t-call-us-chinki-momo-chowmien-asks-a-northeastern-woman/story-SJckp4InptNV6Te29dlItJ.html ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਔਰਤ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਾਨੂੰ 'ਚਿੰਕੀ, ਮੋਮੋ, ਚਾਉਮੀਨ ਨਾ ਕਹੋ'] * ਤੇਜਸਵਿਨੀ, ਡੀਡੀ ਨਿਊਜ਼ [https://www.youtube.com/watch?v=RTGzG8X2A3Y.html ਵਿੱਚ NE ਸਹਾਇਤਾ ਕੇਂਦਰ ਅਤੇ ਹੈਲਪਲਾਈਨ ਦੇ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਡਾ. ਅਲਾਨਾ ਗੋਲਮੀ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ] । * [https://grin.news/helpline-north-east-e3f9b5f76223 ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਹੈਲਪਲਾਈਨ ਨੰਬਰ]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੂਨ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, ਗ੍ਰੀਨ ਨਿਊਜ਼ ਦੁਆਰਾ [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] r2up5kqb1d7ci7kx0gvrx1otng1a1jf 0 151555 841678 837930 2026-06-29T20:11:37Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260629)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 841678 wikitext text/x-wiki '''ਸਾਈਬਾਈ ਭੌਂਸਲੇ''' ( ''ਨੀ'' '''ਨਿੰਬਲਕਰ''' ) ( {{ਅੰਦਾਜ਼ਨ}} 1633<ref name="Tare">{{Cite news|url=http://indiatoday.intoday.in/story/first-ever-portrait-of-shivajis-queen-to-be-unveiled-soon/1/200856.html|title=First-ever portrait of Shivaji's queen to be unveiled soon|last=Tare|first=Kiran|date=June 16, 2012|work=[[India Today]]|access-date=February 27, 2013}}</ref> – 5 ਸਤੰਬਰ 1659) [[ਮਰਾਠਾ ਸਾਮਰਾਜ]] ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ [[ਸ਼ਿਵਾ ਜੀ|ਸ਼ਿਵਾਜੀ]] ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਪਤਨੀ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ [[ਸੰਭਾਜੀ]] ਦੀ ਮਾਂ ਸੀ। == ਪਰਿਵਾਰ == ਸਾਈਬਾਈ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨਿੰਬਲਕਰ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਮੈਂਬਰ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਪਵਾਰ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਯੁੱਗ ਤੋਂ ਫਲਟਨ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ ਸਨ ਅਤੇ [[ਦੱਖਣ ਸਲਤਨਤ|ਦੱਖਣ ਸਲਤਨਤਾਂ]] ਅਤੇ [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ|ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ]] ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਫਲਟਨ ਦੇ ਪੰਦਰਵੇਂ ਰਾਜਾ ਮੁਧੋਜੀਰਾਓ ਨਾਇਕ ਨਿੰਬਲਕਰ ਦੀ ਧੀ ਅਤੇ ਸੋਲ੍ਹਵੇਂ ਰਾਜਾ ਬਜਾਜੀ ਰਾਓ ਨਾਇਕ ਨਿੰਬਾਲਕਰ ਦੀ ਭੈਣ ਸੀ।<ref>{{Cite book|title=Shivaji the Great|url=https://archive.org/details/isbn_9788190200004|last=Katamble|first=V.D.|publisher=Dattatraya Madhukar Mujumdar, Balwant Printers|year=2003|isbn=9788190200004|location=Pune|page=[https://archive.org/details/isbn_9788190200004/page/36 36]}}</ref> ਸਾਈਬਾਈ ਦੀ ਮਾਂ ਰੂਬਾਈ ਸ਼ਿਰਕੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚੋਂ ਸੀ। ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੀ ਰਾਵਲੀ ਸ਼ਿਵਾਜੀ ਅਤੇ ਸਾਈਬਾਈ ਦੀ ਮੌਜੂਦਾ ਆਖਰੀ ਪੋਤੀ ਹੈ। == ਵਿਆਹ == ਸਾਈਬਾਈ ਅਤੇ [[ਸ਼ਿਵਾ ਜੀ|ਸ਼ਿਵਾਜੀ ਦਾ]] ਵਿਆਹ 16 ਮਈ 1640 ਨੂੰ ਲਾਲ ਮਹਿਲ, [[ਪੂਨੇ|ਪੁਣੇ]] ਵਿਖੇ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>{{Cite book|title=Shivaji and the Maratha Art of War|last=Balkrishna Deopujari|first=Murlidhar|publisher=Vidarbha Maharashtra Samshodhan Mandal|year=1973|page=35}}</ref><ref>{{Cite book|title=The Marathas 1600-1818|url=https://archive.org/details/marathas160018180000gord|last=Gordon|first=Stewart|publisher=Cambridge University|year=1993|isbn=9780521268837|pages=[https://archive.org/details/marathas160018180000gord/page/60 60]}}</ref> ਵਿਆਹ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਉਸਦੀ ਮਾਂ [[ਜੀਜਾਬਾਈ]] ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ; ਪਰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਸ਼ਾਹਜੀ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਸ ਦੇ ਭਰਾ, ਸੰਭਾਜੀ ਅਤੇ ਇਕੋਜੀ ਨੇ ਹਾਜ਼ਰੀ ਭਰੀ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼ਾਹਜੀ ਨੇ ਜਲਦੀ ਹੀ ਆਪਣੀ ਨਵੀਂ ਨੂੰਹ, ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਜੀਜਾਬਾਈ ਨੂੰ [[ਬੰਗਲੌਰ]] ਬੁਲਾਇਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਦੂਜੀ ਪਤਨੀ ਤੁਕਾਬਾਈ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ।<ref>{{Cite book|title=Chhatrapati Shivaji|url=https://archive.org/details/chhatrapatishiva0000bhaw|last=Rana|first=Bhawan Singh|date=2004|publisher=Diamond Pocket Books|isbn=9788128808265|edition=1st|location=New Delhi|page=[https://archive.org/details/chhatrapatishiva0000bhaw/page/19 19]}}</ref> ਸ਼ਾਹਜੀ ਨੇ ਬੰਗਲੌਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਵਿਆਹ ਸਮਾਰੋਹ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite journal|last=B. Muddachari|year=1966|title=Maratha Court in the Karnatak|journal=Proceedings of the Indian History Congress|publisher=Indian History Congress|volume=28|pages=177–179|jstor=44140420}}</ref> ਸਾਈਬਾਈ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵਾਜੀ ਨੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਗੂੜ੍ਹਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਸਾਂਝਾ ਕੀਤਾ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਇੱਕ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਔਰਤ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਇੱਕ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਪਤਨੀ ਸੀ।<ref>{{Cite book|title=Foreign Biographies of Shivaji Volume 2 of Extracts and Documents relating to Maratha History|last=Sen|first=Surendra Nath|publisher=K. Paul, Trench, Trubner & Company Limited|year=1930|page=165}}</ref> ਸਾਰੇ ਖਾਤਿਆਂ ਦੁਆਰਾ, ਸਾਈਬਾਈ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ, ਨੇਕ ਸੁਭਾਅ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਵਾਲੀ ਔਰਤ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ "ਕੋਮਲ ਅਤੇ ਨਿਰਸਵਾਰਥ ਵਿਅਕਤੀ" ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{Cite book|title=The History of Chh.Shivaji Maharaj: The Grand Rebel|last=Kincaid|first=Dennis|date=1987|publisher=Karan Publications|page=78|language=en}}</ref> ਉਸਦੇ ਸਾਰੇ ਪਿਆਰੇ ਨਿੱਜੀ ਗੁਣ, ਹਾਲਾਂਕਿ, ਸ਼ਿਵਾਜੀ ਦੀ ਦੂਜੀ ਪਤਨੀ, [[ਸੋਇਰਾਬਾਈ|ਸੋਯਾਰਾਬਾਈ]], ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਦਿਲਚਸਪ ਔਰਤ ਸੀ, ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟ ਸਨ।<ref>{{Cite book|title=Chh.Shivaji Maharaj, the Great Maratha|last=Sardesai|first=H. S.|publisher=Cosmo Publ.|year=2002|isbn=9788177552881|edition=1. publ.|page=1011}}</ref><ref name="Vaidya">{{Cite book|title=Role of Women in Maratha politics : 1620-1752 A.D.|last=Vaidya|first=Sushila|publisher=Sharada Publ. House|year=2000|isbn=9788185616674|edition=1. publ.|page=77}}</ref> ਉਸਦਾ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹੀ ਪਰਿਵਾਰ ਉੱਤੇ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸੀ। ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਈਬਾਈ ਨੇ ਸ਼ਿਵਾਜੀ ਦੇ ਸਲਾਹਕਾਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਸਨੂੰ [[ਬੀਜਾਪੁਰ]] ਦੇ ਰਾਜੇ ਮੁਹੰਮਦ ਆਦਿਲ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਇੱਕ ਨਿੱਜੀ ਇੰਟਰਵਿਊ ਲਈ ਬੁਲਾਇਆ ਸੀ।<ref name="Kulkarni">{{Cite book|title=Medieval Maratha country|last=Kulkarni|first=A. R.|date=1996|publisher=Books & Books]|isbn=9788185016498|edition=1. publ.|location=[New Delhi|page=20|language=en}}</ref> ਸਾਈਬਾਈ ਦੇ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ, ਸ਼ਿਵਾਜੀ ਦੇ ਪੂਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਮਾਨ ਮਾਹੌਲ ਸੀ, ਇਸ ਤੱਥ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਕਿ ਉਸਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਵਿਆਹ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਵਿਚਾਰਾਂ ਕਰਕੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ।<ref name="Vaidya" /> 1659 ਵਿੱਚ ਸਾਈਬਾਈ ਦੀ ਬੇਵਕਤੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਤੇ 1674 ਵਿੱਚ ਜੀਜਾਬਾਈ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸ਼ਿਵਾਜੀ ਦੀ ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਚਿੰਤਾ ਅਤੇ ਉਦਾਸੀ ਦੇ ਬੱਦਲ ਬਣ ਗਈ।<ref>{{Cite book|title=New History of the Marathas: Chh.Shivaji Maharaj and his line (1600-1707)|last=Sardesai|first=Govind Sakharam|date=1957|publisher=Phoenix Publications|page=263|language=en}}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ ਸੋਯਾਰਾਬਾਈ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ਾਹੀ ਘਰਾਣੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਸਾਈਬਾਈ ਵਰਗੀ ਪਿਆਰੀ ਪਤਨੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਸ਼ਿਵਾਜੀ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਸਨ।<ref>{{Cite book|title=The Grand Rebel: An Impression of Chh.Shivaji Maharaj, Founder of the Maratha Empire|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.283296|last=Kincaid|first=Dennis|publisher=Collins|year=1937|pages=[https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.283296/page/n159 162], 176}}</ref> ਮਰਨ ਤੱਕ ਸਾਈਬਾਈ ਸ਼ਿਵਾਜੀ ਦੀ ਚਹੇਤੀ ਰਹੀ। ਉਸ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਸਰੋਤ, ਦੰਤਕਥਾ ਹੈ ਕਿ "ਸਾਈ" ਆਖਰੀ ਸ਼ਬਦ ਸੀ ਜੋ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਦੇ ਬਿਸਤਰੇ 'ਤੇ ਬੋਲਿਆ ਸੀ।<ref name="Tare" /> === ਮੁੱਦੇ === ਆਪਣੇ ਉਨ੍ਹੀ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਵਿਆਹ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਸਾਈਬਾਈ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵਾਜੀ ਚਾਰ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਬਣ ਗਏ: ਸਕਵਰਬਾਈ (ਉਪਨਾਮ "ਸਖੁਬਾਈ"), ਰਾਨੂਬਾਈ, ਅੰਬਿਕਾਬਾਈ ਅਤੇ [[ਸੰਭਾਜੀ]] । ਸਖੁਬਾਈ ਦਾ ਵਿਆਹ ਆਪਣੇ ਚਚੇਰੇ ਭਰਾ ਮਹਾਦਜੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜੋ ਸਾਈਬਾਈ ਦੇ ਭਰਾ ਬਜਾਜੀ ਰਾਓ ਨਾਇਕ ਨਿੰਬਲਕਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ। ਰਾਨੂਬਾਈ ਦਾ ਵਿਆਹ ਜਾਧਵ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਅੰਬਿਕਾਬਾਈ ਦਾ ਵਿਆਹ ਹਰਜੀ ਰਾਜੇ ਮਹਾਦਿਕ ਨਾਲ 1668 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ।<ref>{{Cite book|title=A History of the Maratha People: From the death of Chh.Shivaji Maharaj to the death of Shahu|last=Charles Augustus Kincaid, Dattātraya Baḷavanta Pārasanīsa|publisher=S. Chand|year=1922|page=44}}</ref> ਸਾਈਬਾਈ ਦਾ ਚੌਥਾ ਅੰਕ ਉਸ ਦਾ ਇਕਲੌਤਾ ਪੁੱਤਰ ਸੰਭਾਜੀ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਜਨਮ 1657 ਵਿਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਸ਼ਿਵਾਜੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਦਾ ਵਾਰਸ ਸੀ । ਸੰਭਾਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਸ਼ਾਹੀ ਘਰਾਣੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵ ਦਾ ਮੌਕਾ ਸੀ।<ref>{{Cite book|title=Chhatrapati Sambhaji, 1657-1689 A.D.|last=Joshi|first=P.S.|publisher=S. Chand|year=1980|pages=3, 4}}</ref>{{Better source needed|date=May 2022}} == ਮੌਤ == ਸਾਈਬਾਈ ਦੀ ਮੌਤ 1659 ਵਿੱਚ ਰਾਜਗੜ੍ਹ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਜਦੋਂ ਸ਼ਿਵਾਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਪ੍ਰਤਾਪਗੜ੍ਹ ਵਿਖੇ ਅਫ਼ਜ਼ਲ ਖ਼ਾਨ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਦੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਸੰਭਾਜੀ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇਣ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਉਹ ਬੀਮਾਰ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਗੰਭੀਰ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਸੰਭਾਜੀ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਉਸਦੇ ਭਰੋਸੇਮੰਦ ਧਰੌ ਨੇ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਸੰਭਾਜੀ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੋ ਸਾਲ ਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦਾਦੀ ਜੀਜਾਬਾਈ ਦੁਆਰਾ ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite book|title=Advanced study in the history of modern India, 1707-1813|last=Mehta|first=J. L.|date=2005|publisher=New Dawn Press, Inc.|isbn=9781932705546|location=Slough|pages=45, 47}}</ref> ਸਾਈਬਾਈ ਦੀ ਸਮਾਧੀ ਰਾਜਗੜ੍ਹ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। == ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ == * '''ਸਾਹਿਤ''' - ''ਸ਼ਿਵਪਤਨੀ ਸਾਈਬਾਈ'', ਡਾ. ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਸ਼ਿਵਦੇ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੀ ਗਈ ਸਾਈਬਾਈ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਜੀਵਨੀ। <ref>{{Cite web |title=Shivpatni Saibai, Sadashiv Sivade |url=http://www.sahyadribooks.org/books/shivpatnisaibai.aspx?bid=323 |access-date=30 May 2013 |publisher=Sahyadribooks.org |archive-date=21 ਅਪ੍ਰੈਲ 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120421025844/http://www.sahyadribooks.org/books/shivpatnisaibai.aspx?bid=323 |url-status=dead }}</ref> * '''ਫਿਲਮ''' - ਬੇਬੀ ਸ਼ਕੁੰਤਲਾ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਮਸ਼ਹੂਰ ਉਮਾਦੇਵੀ ਨਾਡਗੋਂਡੇ, 1955 ਦੀ ਮਰਾਠੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਫਿਲਮ [[ਸ਼ਿਵਾ ਜੀ|ਛਤਰਪਤੀ ਸ਼ਿਵਾਜੀ ਮਹਾਰਾਜ]] ਵਿੱਚ ਸਾਈਬਾਈ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (May 2022)">ਹਵਾਲੇ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> * '''ਫਿਲਮ''' - [[ਸਮਿਤਾ ਪਾਟਿਲ|ਸਮਿਤਾ ਪਾਟਿਲ ਨੇ]] 1974 ਦੀ ਫਿਲਮ ਰਾਜਾ ਸ਼ਿਵ ਛਤਰਪਤੀ ਵਿੱਚ ਸਾਈਬਾਈ ਦਾ ਕਿਰਦਾਰ ਨਿਭਾਇਆ ਸੀ <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (May 2022)">ਹਵਾਲੇ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> * '''ਫਿਲਮ''' - ਈਸ਼ਾ ਕੇਸਕਰ ਨੇ ਦਿਗਪਾਲ ਦਿਗਪਾਲ ਲਾਂਜੇਕਰ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਤ ਫਿਲਮ ਸ਼ੇਰ ਸ਼ਿਵਰਾਜ 2022 ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਣੀ ਸਾਈਬਾਈ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (May 2022)">ਹਵਾਲੇ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> * ਕਲਰਜ਼ ਟੀਵੀ ਦੇ 2012 ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਨਾਟਕ, ''ਵੀਰ ਸ਼ਿਵਾਜੀ'' ਵਿੱਚ, ਸਾਈਬਾਈ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਪਲਕ ਜੈਨ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਕਿਸ਼ੋਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਸੋਨੀਆ ਸ਼ਰਮਾ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਬਾਲਗ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (May 2022)">ਹਵਾਲੇ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> * '''ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ''' - ਰੁਜੁਤਾ ਦੇਸ਼ਮੁਖ ਨੇ ਸਟਾਰ ਪ੍ਰਵਾਹ 'ਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਟੀਵੀ ਲੜੀ, ਰਾਜਾ ਸ਼ਿਵਚਤਰਪਤੀ ਵਿੱਚ ਸਾਈਬਾਈ ਦਾ ਕਿਰਦਾਰ ਨਿਭਾਇਆ ਹੈ। <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (May 2022)">ਹਵਾਲੇ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> * '''ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ''' - ਪੂਰਵਾ ਗੋਖਲੇ ਨੇ [[ਸੰਭਾਜੀ]] ਦੇ ਜੀਵਨ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਸਵਰਾਜਯਰਕਸ਼ਕ ਸੰਭਾਜੀ ਵਿੱਚ ਸਾਈਬਾਈ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|2}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:17ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਮਹਿਲਾ ਰਾਇਲਟੀ]] qae40q68rdlct1klq12tr2lu6tpxjky 0 152302 841697 743070 2026-06-29T20:43:08Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260629)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 841697 wikitext text/x-wiki '''ਤਿਰੁਮਾਲਾ ਦੇਵੀ''' ( '''ਤਿਰੁਮਲੰਬਾ''' ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ) (ਮੌਤ 1553)<ref name="Jackson16">{{Cite book|title=Vijayanagara Voices: Exploring South Indian History and Hindu Literature|last=Jackson|first=William J.|date=2016|publisher=Routledge|isbn=9781317001928|language=en|chapter=7}}</ref> ਸਮਰਾਟ [[ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇਵ ਰਾਏ|ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਦੇਵਰਾਏ]] ਦੀ ਸੀਨੀਅਰ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਰਾਣੀ<ref name="Jackson16" /><ref name="Verghese">{{Cite book|title=Hampi|url=https://archive.org/details/hampi0000verg|last=Verghese|first=Anila|date=2001|publisher=Oxford University Press|isbn=9780195654332|location=Delhi|page=[https://archive.org/details/hampi0000verg/page/15 15]}}</ref><ref>{{Cite book|title=India before Europe|url=https://archive.org/details/indiabeforeeurop0000ashe|last=Asher|first=Catherine B.|last2=Talbot|first2=Cynthia|date=2006|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521809047|edition=Reprint.|location=New York|page=[https://archive.org/details/indiabeforeeurop0000ashe/page/68 68]}}</ref> ( ''ਪੱਟਾ ਮਹਿਸ਼ੀ'' ) ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ [[ਵਿਜੈਨਗਰ ਸਾਮਰਾਜ|ਵਿਜੇਨਗਰ]] ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਸ਼ਾਸਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। [[ਵਿਜੈਨਗਰ ਸਾਮਰਾਜ|ਸਾਮਰਾਜ]]<ref>{{Cite book|title=The Cambridge economic history of India|last=Raychaudhuri|first=edited by Tapan|last2=Habib|first2=Irfan|date=1981|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521226929|edition=1. publ.|location=Cambridge [Eng.]|page=106}}</ref><ref>{{Cite book|title=Indian heritage and culture|last=Rao|first=P. Raghunanda|date=1989|publisher=Sterling Publishers Private Unlimited|isbn=9788120709300|edition=1st|location=New Delhi|page=38}}</ref> ਉਹ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਦੇਵਰਾਏ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਸਤਿਕਾਰਤ ਪਤਨੀ ਵੀ ਸੀ,<ref name="Rao">{{Cite book|title=Krishnadeva Raya|last=Rao|first=M. Rama|date=1971|publisher=National Book Trust, India; [chief stockists in India: India Book House, Bombay|page=12|language=en}}</ref> ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਵਾਰਸ-ਸਪੱਸ਼ਟ, ਪ੍ਰਿੰਸ ਤਿਰੁਮਾਲਾ ਦੀ ਮਾਂ, ਜਿਸਦੀ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।<ref name="Verghese" /> ਜਨਮ ਦੁਆਰਾ, ਤਿਰੁਮਾਲਾ ਦੇਵੀ ਵਿਜੇਨਗਰ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਇੱਕ ਉਪ-ਰਾਜ [[ਸ੍ਰੀਰੰਗਪਟਨ|ਸ਼੍ਰੀਰੰਗਪੱਟਨਾ]] ਦੀ ਇੱਕ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਵੀਰੱਪਾ ਗੌੜਾ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ਾਸਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Potti Sreeramulu Telugu University">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=WS9uAAAAMAAJ&q=veerappa+gowda+|title=Krishnadeva Raya: The Great Poet-emperor of Vijayanagara|last=Rao|first=G. Surya Prakash|date=2004|publisher=Potti Sreeramulu Telugu University|page=20|language=en|quote=Krishna was married to Tirumala Devi most probably in 1498 AD. She was the daughter of a chieftain, Veerappa Gowda. Krishnadeva Raya made Veerappa Gowda his agent at Srirangapattana after quelling the rebellion of Ummattur chief in 1512 AD . Veerappa was made its governor later.}}</ref> [[ਤਸਵੀਰ:Chinnadevi,_Krishnadevaraya,_Tirumaladevi_statues_at_Chandragiri_Museum.jpg|thumb]] == ਵਿਆਹ == ਤਿਰੁਮਾਲਾ ਦੇਵੀ ਰਾਜਾ ਵੀਰੱਪਾ ਗੌੜਾ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ [[ਸ੍ਰੀਰੰਗਪਟਨ|ਸ਼੍ਰੀਰੰਗਪੱਟਨਾ]] ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=WS9uAAAAMAAJ&q=veerappa+gowda+|title=Krishnadeva Raya: The Great Poet-emperor of Vijayanagara|last=Rao|first=G. Surya Prakash|date=2004|publisher=Potti Sreeramulu Telugu University|page=20|language=en|quote=Krishna was married to Tirumala Devi most probably in 1498 AD. She was the daughter of a chieftain, Veerappa Gowda.}}</ref> ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਦੇਵ ਰਾਏ ਨੇ 1512 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਵਿਦਰੋਹੀ ਉਮਮਤੂਰ ਮੁਖੀ ਨੂੰ ਹਰਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀਰੱਪਾ ਗੌੜਾ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੀਰੰਗਪੱਟਣਾ ਦਾ ਗਵਰਨਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ।<ref name="Potti Sreeramulu Telugu University"/> ਤਿਰੁਮਾਲਾ ਦੇਵੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਦੇਵਰਾਏ ਨਾਲ ਸੰਭਾਵਤ ਤੌਰ 'ਤੇ 1498 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ 1509 ਵਿੱਚ ਵਿਜੇਨਗਰ ਦੀ ਗੱਦੀ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਦੀ ਮੁੱਖ ਮਹਾਰਾਣੀ ਵਜੋਂ ਤਾਜ ਪਹਿਨਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਤਿਰੁਮਾਲਾ ਦੇਵੀ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਰਾਜ ਦੇ ਪੂਰੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਜ਼ਾਹਰ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਮੁੱਖ ਮਹਾਰਾਣੀ ਵਜੋਂ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਅਤੇ ਕਲਿੰਗਾ ਯੁੱਧ ਸਮੇਤ ਆਪਣੀਆਂ ਫੌਜੀ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਦੌਰਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਦੇਵਰਾਏ ਦਾ ਸਾਥ ਦਿੱਤਾ।<ref>{{Cite book|title=Krishnadeva Raya: The Great Poet-emperor of Vijayanagara|last=Rao|first=G. Surya Prakash|date=2004|publisher=Potti Sreeramulu Telugu University|page=21|language=en}}</ref> ਤਿਰੁਮਾਲਾ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਦਿਲਚਸਪੀ ਸੀ। ਉਸ ਕੋਲ ਆਪਣਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਸੀ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਨੌਕਰਾਂ ਸਨ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੀ, ਉਹ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਦਾਨੀ ਵੀ ਸੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਦੇਵਰਾਏ ਦੀ ਮਨਪਸੰਦ ਸੀ, ਉਸਨੇ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣਿਆ। ਨੰਦੀ ਥੰਮਨਾ (ਮੁੱਕੂ ਤਿੰਮਨਾ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਮਸ਼ਹੂਰ), ਮਸ਼ਹੂਰ [[ਤੇਲੁਗੂ ਭਾਸ਼ਾ|ਤੇਲਗੂ]] ਕਵੀ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਦੇਵਰਾਏ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ''ਅਸਟਦਿਗਜਾਂ'' ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ਤਿਰੁਮਾਲਾ ਦੇਵੀ ਦੇ ਪਿਤਾ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣੇ ਜਵਾਈ ਨੂੰ ਇੱਕ ਤੋਹਫ਼ਾ ਸੀ। ਅੱਲਾਸਾਨੀ ਪੇਦਾਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੁੱਕੂ ਟਿੰਮਨਾ ਸ਼ਾਹੀ ਦਰਬਾਰ ਦਾ ਦੂਜਾ ਮਹਾਨ ਕਵੀ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਜੀਵਨ-ਕ੍ਰਿਤ ''ਪਾਰਿਜਾਤਪਹਾਰਣਾ'' (ਜੋ ਤੇਲਗੂ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਉੱਚਾ ਸਥਾਨ ਰੱਖਦਾ ਹੈ) ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਦੇਵਰਾਏ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਸੀ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਦੇਵਰਾਏ ਅਤੇ ਤਿਰੁਮਾਲਾ ਦੇਵੀ ਵਿਚਕਾਰ ਲੜਾਈ ਨੂੰ ਸੁਲਝਾਉਣ ਲਈ ਰਚਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite book|title=A history of Telugu literature|last=Chenchiah|first=P.|last2=Reddy|first2=Raja M. Bhujanga Rao Bahadur ; foreword by C.R.|date=1988|publisher=Asian Educational Services|isbn=9788120603134|location=New Delhi|pages=74–75}}</ref> ਤਿਰੁਮਾਲਾ ਦੇਵੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਦੇਵਰਾਏ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਸਤਿਕਾਰਤ ਪਤਨੀ ਸੀ।<ref name="Rao"/> ਤਿਰੁਮਾਲਾ -ਦੇਵੀ ਪਟਨਾ ਦੇ ਉਪਨਗਰ (ਹੋਸਪੇਟ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦਾ ਸਨਾਕੀ ਵੀਰਭੱਦਰ ਮੰਦਰ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ) ਤਿਰੂਮਲਾ ਦੇਵੀ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਦੇਵਰਾਏ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ,<ref>{{Cite book|title=Religious traditions at Vijayanagara : as revealed through its monuments|last=Verghese|first=Anila|date=1995|publisher=Manohar|isbn=9788173040863|edition=1. publ.|location=New Delhi|page=73}}</ref> ਜਦੋਂ ਕਿ ਨਾਗਲਪੁਰਾ ਦਾ ਨਾਮ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਦੇਵਰਾਏ ਦੀ ਮਾਤਾ ਨਾਗਲਾ ਦੇਵੀ ਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite book|title=Sangama : a confluence of art and culture during the Vijayanagara period|date=2006|publisher=Originals|isbn=9788188629480|editor-last=Rao|editor-first=Nalini|location=Delhi|page=77}}</ref> === ਮੁੱਦੇ === ਤਿਰੁਮਾਲਾ ਦੇਵੀ ਨੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਦੇਵਰਾਏ ਦੇ ਤਿੰਨ ਬੱਚੇ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ: ਇੱਕ ਧੀ ਅਤੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ। ਧੀ, ਤਿਰੁਮਾਲੰਬਾ ਨੇ ਅਰਾਵਤੀ ਰੰਗਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਰਾਮਰਯਾ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, [[ਅਲਿਅ ਰਾਮ ਰਾਏ|ਆਲੀਆ ਰਾਮਾ ਰਾਏ]] ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ।<ref name="Life">{{Cite book|title=Life and Achievements of Sri Krishnadevaraya|date=2010|publisher=Directorate of Archaeology and Museums, Government of Karnataka|page=27|language=en}}</ref> ਤਿਰੁਮਾਲਾ, ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਵਾਰਸ-ਪ੍ਰਤੱਖ ਦਾ ਜਨਮ 1518 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਮੌਕੇ 'ਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਦੇਵਰਾਏ ਅਤੇ ਤਿਰੁਮਾਲਾ ਦੇਵੀ ਨੇ 16 ਅਕਤੂਬਰ 1518 ਨੂੰ ਤਿਰੂਮਲਾ ਦੇ ਵੈਂਕਟੇਸ਼ਵਰ ਮੰਦਰ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ। ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਹਾਲਾਂਕਿ, ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਮਰ ਗਿਆ. ਉਸਦੇ ਵਾਰਸ ਦੀ ਮੌਤ ਨੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਦੇਵਰਾਏ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਆਖਰੀ ਪੰਜ ਸਾਲ ਇਸ ਕਾਰਨ ਕੁਝ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਅਤੇ ਨਾਖੁਸ਼ ਸਨ, ਜਿਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਉਸਦੇ ਭਰਾ [[ਅਚਿਉਤ ਦੇਵ ਰਾਏ|ਅਚਯੁਤ ਦੇਵਾ ਰਾਏ]] ਦੁਆਰਾ ਉਸਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.172417|title=A History of Tirupati|last=Aiyangar|first=Sakkottai Krishnaswami|date=1941|publisher=Sri C. Sambaiya Pantulu|page=[https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.172417/page/n129 107]|language=en}}</ref> ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਦੇਵਰਾਏ ਦੇ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਤਿਰੁਮਾਲਾ ਦੇਵੀ ਦੇ ਘਰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਕੁਝ ਸਰੋਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸਦਾ ਨਾਮ ਰਾਮਚੰਦਰ ਸੀ। ਉਹ ਵੀ ਅਠਾਰਾਂ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਮਰ ਗਿਆ।<ref name="Life"/> === ਡੋਗਰ ਮਹਾਰਾਣੀ === ਦਾਜ ਦੀ ਮਹਾਰਾਣੀ ਤਿਰੁਮਾਲਾ ਦੇਵੀ ਨੇ ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੂੰ 'ਜਵਾਈ ਰਾਜਨ' ਵਜੋਂ ਤਾਜ ਪਾਉਣ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਦਿੱਤਾ।<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/pli.kerala.rare.19254|title=Contributions to the History of Southern India|last=Oppert|first=Gustav Salomon|date=1882|publisher=Higginbotham|page=65|language=en}}</ref> == ਪਰਉਪਕਾਰ == ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਧਾਰਮਿਕ ਔਰਤ, ਤਿਰੁਮਾਲਾ ਦੇਵੀ [[ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮੰਦਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਚੈਰੀਟੇਬਲ ਦਾਨ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 1514 ਵਿੱਚ, ਤਿਰੁਮਾਲਾ ਦੇਵੀ ਨੇ ਤਿਰੁਮਾਲਾ ਵਿੱਚ ਵੈਂਕਟੇਸ਼ਵਰ ਮੰਦਿਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮਹਿੰਗਾ ''ਚੱਕਰਪਦਕਮ'' ਭੇਂਟ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪੀਰਾਤੀਕੁਲਤੂਰ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਪੰਜ ਤਿਰੁਪੋਨਕਮ ਭੇਟਾ ਕਰਨ ਲਈ ਦਿੱਤੀ।<ref>{{Cite book|title=The Position of Women During Vijayanagara Period, 1336–1646|last=Nanaiah|first=N. Saraswathi|date=1992|publisher=Southern Printers|page=56|language=en}}</ref> == ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ == * ਤਿਰੁਮਾਲਾ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਬੀ ਐਸ ਰੰਗਾ ਦੀ ਫਿਲਮ ''ਤੇਨਾਲੀ ਰਾਮਕ੍ਰਿਸ਼ਨ'' (1956) ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਸੰਧਿਆ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। * ਇੱਕ ਕਾਲਪਨਿਕ ਤਿਰੁਮਾਲਾ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਅੰਕਾ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ SAB ਟੀਵੀ ਦੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਲੜੀ ''ਤੇਨਾਲੀ ਰਾਮ'' ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/actress-priyanka-singh-and-sonia-sharma-plays-the-role-of-krishnadevrayas-wives-in-tenali-rama/articleshow/59666735.cms|title=Actress Priyanka Singh and Sonia Sharma plays the role of Krishnadevraya's wives in Tenali Rama|date=19 July 2017|work=[[The Times of India]]|access-date=13 August 2017}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|30em}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:16ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:16ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਔਰਤਾਂ]] kjlf27z76kvm0x9gayy887x66we4fuw 0 153719 841641 643195 2026-06-29T19:11:22Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260629)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 841641 wikitext text/x-wiki '''''ਵੋਟਸ ਫਾਰ ਵੂਮੈਨ''''' ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ ਵਿੱਚ [[ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਮਤਾਧਿਕਾਰ|ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਮਤੇ ਦੀ]] ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਇੱਕ [[ਅਖ਼ਬਾਰ|ਅਖਬਾਰ]] ਸੀ। 1912 ਤੱਕ, ਇਹ [[ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸੰਗਠਨ|ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਯੂਨੀਅਨ]] ਦਾ ਅਧਿਕਾਰਤ ਅਖਬਾਰ ਸੀ, ਜੋ ਮੋਹਰੀ ਮਤਭੇਦ ਸੰਗਠਨ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇਹ ਪਹਿਲਾਂ ਸੁਤੰਤਰ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਸਫਰੈਗਿਸਟਸ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਸਰਕੂਲੇਸ਼ਨ ਦੇ ਨਾਲ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ। == ਇਤਿਹਾਸ == ਅਖਬਾਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਅਕਤੂਬਰ 1907 ਵਿੱਚ ਐਮੇਲਿਨ ਅਤੇ ਫਰੈਡਰਿਕ ਪੈਥਿਕ-ਲਾਰੈਂਸ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਹ ਜੋੜਾ ਅਖਬਾਰ ਦਾ ਸੰਯੁਕਤ ਸੰਪਾਦਕ ਬਣ ਗਿਆ, ਜੋ ਸੇਂਟ ਕਲੇਮੈਂਟਸ ਪ੍ਰੈਸ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਨੂੰ [[ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸੰਗਠਨ|ਵੂਮੈਨਜ਼ ਸੋਸ਼ਲ ਐਂਡ ਪੋਲੀਟਿਕਲ ਯੂਨੀਅਨ]] (ਡਬਲਯੂਐਸਪੀਯੂ) ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਤ ਅਖਬਾਰ ਵਜੋਂ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਖਾੜਕੂ ਮਤਾਧਾਰ ਸੰਗਠਨ ਹੈ।<ref name="crawford" /> ਡਬਲਯੂ.ਐੱਸ.ਪੀ.ਯੂ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੜਕਾਂ 'ਤੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ ਕਈ ਕਾਪੀਆਂ ਵੇਚੀਆਂ ਗਈਆਂ।<ref name="purvis">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=-UWFAgAAQBAJ&pg=PA138|title=Votes For Women|last=Purvis|first=June|last2=Holton|first2=Sandra Stanley|date=2000|publisher=Routledge|isbn=0415214580|location=London|page=138}}</ref> ਫੁੱਟਪਾਥ ਵੇਚਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਰਾਹਗੀਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਗਟਰ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਕਿ ਪੁਲਿਸ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ "ਫੁੱਟਪਾਥ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ" ਲਈ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਵੇ।<ref name="purvis" /> ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੀ ਕੀਮਤ 3 ਡੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਮਹੀਨਾਵਾਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਹਫ਼ਤਾਵਾਰੀ ਪੂਰਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਅੱਪ-ਟੂ-ਡੇਟ ਲਿਆਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਅਪ੍ਰੈਲ 1908 ਵਿੱਚ, ਇਸਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹਫਤਾਵਾਰੀ ਬਾਰੰਬਾਰਤਾ ਤੱਕ ਵਧਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਮਹੀਨੇ ਕੀਮਤ ਸਿਰਫ 1d ਤੱਕ ਘਟਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਮਿਆਦ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, WSPU ਨੇ ਪੇਪਰ ਨੂੰ ਭਰਤੀ ਅਤੇ ਫੰਡ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਸਾਧਨ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ, ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਸਰਕੂਲੇਸ਼ਨ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਸਮਰਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਪੇਪਰ ਨੂੰ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਪੋਸਟਰ 1903 ਵਿੱਚ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ 1909 ਵਿੱਚ ਹਿਲਡਾ ਡੱਲਾਸ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਡਿਜ਼ਾਇਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਸਫਰੇਜ ਅਟੇਲੀਅਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਲਾਕਾਰ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=A poster advertising the weekly suffragette newspaper Votes for Women: 1909, Hilda Dallas |url=http://www.museumoflondonprints.com/image/415861/hilda-dallas-a-poster-advertising-the-weekly-suffragette-newspaper-votes-for-women-1909 |access-date=2019-12-29 |website=Museum of London Prints |language=en |archive-date=2019-12-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191228235324/https://www.museumoflondonprints.com/image/415861/hilda-dallas-a-poster-advertising-the-weekly-suffragette-newspaper-votes-for-women-1909 |url-status=dead }}</ref> ਅਤੇ ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਹਰ ਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ, WSPU ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਗਾਹਕਾਂ ਦੀ ਭਰਤੀ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਮੁੰਦਰੀ ਕਿਨਾਰੇ ਛੁੱਟੀਆਂ 'ਤੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਵਿਕਰੀ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਪੋਸਟਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਸਨ।<ref name="crawford" /><ref>{{Cite news|title=Local Notes – Brighton W.S.P.U|date=12 November 1909|work=Votes for Women|page=110}}</ref> ਪੇਪਰ ਨੂੰ 1909 ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਡਿਜ਼ਾਇਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਪੰਨੇ ਦਾ ਆਕਾਰ ਵਧਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਪੋਸਟਰ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਲਾਂਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਡਬਲਯੂਐਸਪੀਯੂ ਨੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਿਗਿਆਪਨ ਮੁਹਿੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹੈਲਨ ਕ੍ਰੈਗਸ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਇੱਕ ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ ਲੰਡਨ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਸਥਾਈ ਵਿਕਰੀ ਪਿੱਚਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਇਸਨੇ 1910 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਸਰਕੂਲੇਸ਼ਨ 33,000 ਪ੍ਰਤੀ ਹਫ਼ਤੇ ਦੇ ਸਿਖਰ 'ਤੇ ਲੈ ਲਿਆ<ref name="crawford" /> 1912 ਵਿੱਚ ਪੈਥਿਕ-ਲਾਰੇਂਸ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਐਵਲਿਨ ਸ਼ਾਰਪ ਨੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਸੀ।<ref>{{Cite book|title=Gender in Modernism: New Geographies, Complex Intersections|last=Scott|first=Bonnie Kime|date=2007|publisher=University of Illinois Press|isbn=978-0252031717|location=Urbana|page=31}}</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਪੈਥਿਕ-ਲਾਰੇਂਸ ਨੂੰ ਡਬਲਯੂ.ਐੱਸ.ਪੀ.ਯੂ. ਤੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਅਖਬਾਰ ਨੂੰ ਸੁਤੰਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ, ਇਸਦੇ ਸਮਰਥਕਾਂ ਨੂੰ '''ਵੂਮੈਨ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ ਲਈ ਵੋਟ''' ਵਿੱਚ ਸੰਗਠਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ।<ref name="cowman" /> ਇਸ ਸਮੂਹ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਮਤੇਦਾਰ ਸੰਗਠਨਾਂ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨਾ ਸੀ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਖਾੜਕੂ ਜਾਂ ਗੈਰ-ਖਾੜਕੂ ਹੋਵੇ। ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ ਸਮੂਹ ਬਣਾਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਮਾਂ ਸਿੱਖਿਆ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਨੇ ਕੁਝ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ ਯਕੀਨ ਦਿਵਾਇਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਪ੍ਰਚਾਰ ਸਮੂਹ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। <ref name="cowman" /> ਫਰਵਰੀ 1914 ਵਿੱਚ, ''ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਵੋਟ ਨੇ'' ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਸਫਰੈਗਿਸਟਸ ਦੇ ਗਠਨ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੈਥਿਕ-ਲਾਰੇਂਸ ਸਰਗਰਮ ਹੋ ਗਏ, ਅਤੇ ਅਗਸਤ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਖਬਾਰ ਦਾ ਨਿਯੰਤਰਣ ਨਵੇਂ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।<ref name="crawford" /><ref name="cowman" /><ref>{{Cite book|title=Feminism and Democracy: Women's Suffrage and Reform Politics in Britain|url=https://archive.org/details/feminismdemocrac0000holt|last=Holton|first=Sandra Stanley|date=1987|publisher=Cambridge University Press|isbn=0521328551|location=Cambridge|pages=[https://archive.org/details/feminismdemocrac0000holt/page/128 128], 181}}</ref> ਸ਼ਾਰਪ ਨੇ ਫਿਰ ਅਖਬਾਰ ਦੀ ਇਕਲੌਤੀ ਸੰਪਾਦਨਾ ਸੰਭਾਲ ਲਈ।<ref>{{Cite book|title=The Women's Suffrage Movement: A Reference Guide 1866-1928|last=Crawford|first=Elizabeth|date=1999|publisher=UCL Press|isbn=184142031X|location=London|page=629}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{reflist}} qfsvaq8brbk8x7pdd69079dvu97e4a1 0 156817 841768 835596 2026-06-29T22:22:59Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260629)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 841768 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:King David and musicians from Olomouc Bible, folio 276R, color enhanced.jpg|thumb| ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦਾ ਮਨੋਰੰਜਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਟਰੌਬਾਡੋਰ]] '''ਮੱਧਕਾਲੀਨ ਸੰਗੀਤ''' [[ਮੱਧਕਾਲ|ਮੱਧ ਯੁੱਗ]] ਦੌਰਾਨ ਪੱਛਮੀ ਯੂਰਪ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖ ਸੰਗੀਤ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਦਾ ਹੈ,{{Sfn|Wolinski|Borders|2020}} ਲਗਭਗ 6ਵੀਂ ਤੋਂ 15ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੱਕ। ਇਹ [[ਪੱਛਮੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ]] ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਬਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਯੁੱਗ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੁਨਰਜਾਗਰਣ ਸੰਗੀਤ ਹੈ ; ਦੋ ਯੁੱਗਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਸੰਗੀਤ ਵਿਗਿਆਨੀ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸੰਗੀਤ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਆਮ ਅਭਿਆਸ ਦੀ ਮਿਆਦ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ। ਮੱਧ ਯੁੱਗ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਵੰਡ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਮੱਧਕਾਲੀ ਸੰਗੀਤ ਨੂੰ ਅਰਲੀ (500–1150), ਉੱਚ (1000–1300), ਅਤੇ ਦੇਰ (1300–1400) ਮੱਧਕਾਲੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਮੱਧਕਾਲੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਚਰਚ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਗੀਤ, ਅਤੇ ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖ ਸੰਗੀਤ, ਗੈਰ-ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਗੀਤ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ; ਸਿਰਫ਼ ਵੋਕਲ ਸੰਗੀਤ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਗ੍ਰੇਗੋਰੀਅਨ ਚੈਂਟ ਅਤੇ ਕੋਰਲ ਸੰਗੀਤ (ਗਾਇਕਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਲਈ ਸੰਗੀਤ), ਸਿਰਫ਼ ਇੰਸਟ੍ਰੂਮੈਂਟਲ ਸੰਗੀਤ, ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਜੋ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਯੰਤਰਾਂ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ (ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਵਾਲੇ ਯੰਤਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ)। ਕੈਥੋਲਿਕ ਮਾਸ ਦੌਰਾਨ ਭਿਕਸ਼ੂਆਂ ਦੁਆਰਾ ਗ੍ਰੇਗੋਰੀਅਨ ਗੀਤ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਮਾਸ ਮਸੀਹ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਭੋਜਨ ਦਾ ਇੱਕ ਪੁਨਰ-ਨਿਰਮਾਣ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਸਬੰਧ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਬੰਧ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਸੰਗੀਤ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ<ref>Kidder, D. S. and Oppenheim, N. D. (2010) ''The Intellectual Devotional''. p. 26, Borders Group Inc., Ann Arbor, {{ISBN|978-1-60961-205-4}}</ref> ਮੱਧਯੁਗੀ ਦੌਰ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਸੰਗੀਤ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਸਿਧਾਂਤ ਅਭਿਆਸਾਂ ਲਈ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ ਗਈ ਸੀ ਜੋ ਪੱਛਮੀ ਸੰਗੀਤ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਨਿਯਮਾਂ ਵਿੱਚ ਰੂਪ ਦੇਣਗੇ ਜੋ ਸਾਂਝੇ ਸੰਗੀਤ ਲਿਖਣ ਦੇ ਅਭਿਆਸਾਂ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਅਭਿਆਸ ਦੌਰ ਦੌਰਾਨ ਵਿਕਸਤ ਹੋਏ ਸਨ ਜੋ ਬੈਰੋਕ ਯੁੱਗ (1600-1750), ਕਲਾਸੀਕਲ ਯੁੱਗ (1600-1750) ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਦੇ ਸਨ। 1750-1820) ਅਤੇ ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਯੁੱਗ (1800-1910)। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਇੱਕ ਵਿਆਪਕ ਸੰਗੀਤ ਨੋਟੇਸ਼ਨਲ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਗੀਤਾਂ ਦੀਆਂ ਧੁਨਾਂ ਅਤੇ ਸਾਜ਼ਾਂ ਦੇ ਟੁਕੜਿਆਂ ਨੂੰ ਪਾਰਚਮੈਂਟ ਜਾਂ ਕਾਗਜ਼ 'ਤੇ ਲਿਖਣ ਦੇ ਯੋਗ ਬਣਾਇਆ। ਸੰਗੀਤਕ ਸੰਕੇਤ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਗਾਣਿਆਂ ਅਤੇ ਟੁਕੜਿਆਂ ਨੂੰ "ਕੰਨ ਦੁਆਰਾ" ਸਿੱਖਣਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ, ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਤੋਂ ਜੋ ਇੱਕ ਗਾਣਾ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਦੂਜੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ। ਇਹ ਬਹੁਤ ਹੱਦ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਹੈ ਕਿ ਕਿੰਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨਵਾਂ ਸੰਗੀਤ ਸਿਖਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹੋਰ ਖੇਤਰਾਂ ਜਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿੰਨਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੰਗੀਤ ਫੈਲ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸੰਗੀਤ ਸੰਕੇਤ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨੇ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਭੂਗੋਲਿਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਗੀਤਾਂ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤਕ ਟੁਕੜਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਕਰਨਾ ਆਸਾਨ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਸਿਧਾਂਤਕ ਉੱਨਤੀ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਲੈਅ|ਤਾਲ]] ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ — ਨੋਟਸ ਦਾ ਸਮਾਂ — ਅਤੇ ਪੌਲੀਫੋਨੀ — ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਕਈ, ਇੰਟਰਵੀਵਿੰਗ ਧੁਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ — ਪੱਛਮੀ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਬਰਾਬਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ। == ਸੰਖੇਪ ਜਾਣਕਾਰੀ == === ਸ਼ੈਲੀਆਂ === ਮੱਧਕਾਲੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ, ਕੁਝ ਵੋਕਲ ਅਤੇ ਇੰਸਟ੍ਰੂਮੈਂਟਲ ਸੰਗੀਤ ਲਈ, ਕਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੰਗੀਤ ਸ਼ੈਲੀਆਂ (ਸੰਗੀਤ ਦੀਆਂ ਸ਼ੈਲੀਆਂ) ਲਈ ਸੁਧਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਪਵਿੱਤਰ (ਚਰਚ ਦੀ ਵਰਤੋਂ) ਅਤੇ ਧਰਮ-ਨਿਰਪੱਖ (ਗੈਰ-ਧਾਰਮਿਕ ਵਰਤੋਂ) ਲਈ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਮੱਧਕਾਲੀ ਸੰਗੀਤ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ,{{Sfn|Hoppin|1978}} ਸਿਵਾਏ ਕੁਝ ਪਵਿੱਤਰ ਵੋਕਲ ਅਤੇ ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖ ਯੰਤਰ ਸੰਗੀਤ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਜੋ ਸੁਧਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ (ਮੌਕੇ 'ਤੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ)। ਪੁਰਾਣੇ ਮੱਧਕਾਲੀ ਦੌਰ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਧਾਰਮਿਕ ਸ਼ੈਲੀ, ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭਿਕਸ਼ੂਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਗ੍ਰੇਗੋਰੀਅਨ ਗਾਇਨ, ਮੋਨੋਫੋਨਿਕ ਸੀ ("ਮੋਨੋਫੋਨਿਕ" ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਇੱਕ ਸਿੰਗਲ ਸੁਰੀਲੀ ਲਾਈਨ, ਬਿਨਾਂ ਇਕਸੁਰਤਾ ਵਾਲੇ ਹਿੱਸੇ ਜਾਂ ਸਾਧਨਾਂ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਦੇ)।{{Sfn|Hoppin|1978}} ਪੌਲੀਫੋਨਿਕ ਸ਼ੈਲੀਆਂ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਈ ਸੁਤੰਤਰ ਸੁਰੀਲੀਆਂ ਲਾਈਨਾਂ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉੱਚ ਮੱਧਯੁਗੀ ਯੁੱਗ ਦੌਰਾਨ ਵਿਕਸਤ ਹੋਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ 13ਵੀਂ ਅਤੇ 14ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਪੌਲੀਫੋਨਿਕ ਰੂਪਾਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ, ਵੱਖੋ ਵੱਖਰੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਦੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ, ਅਕਸਰ ਮੱਧਕਾਲੀ ਅਰਸ ਨੋਵਾ ਸ਼ੈਲੀ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ 1300 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਵਧਿਆ ਸੀ। ਆਰਸ ਨੋਵਾ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "ਨਵੀਂ ਕਲਾ", ਸੰਗੀਤ ਲਿਖਣ ਦੀ ਇੱਕ ਨਵੀਨਤਾਕਾਰੀ ਸ਼ੈਲੀ ਸੀ ਜੋ ਮੱਧਕਾਲੀ ਸੰਗੀਤ ਸ਼ੈਲੀ ਤੋਂ 1400 ਦੇ ਪੁਨਰਜਾਗਰਣ ਸੰਗੀਤ ਯੁੱਗ ਦੇ ਵਧੇਰੇ ਭਾਵਪੂਰਣ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਤਬਦੀਲੀ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਮੋਨੋਫੋਨਿਕ ਪਲੇਨਚੈਂਟ ਉੱਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਕਾਢਾਂ ਹੇਟਰੋਫੋਨਿਕ ਸਨ। "ਹੇਟਰੋਫੋਨੀ" ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਦੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕੋ ਧੁਨੀ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਰੇਕ ਕਲਾਕਾਰ ਉਹਨਾਂ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹਾ ਬਦਲਦਾ ਹੈ ਜੋ ਉਹ ਵਰਤ ਰਹੇ ਹਨ। ਹੇਟਰੋਫੋਨੀ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਧਾਰਨ ਰੂਪ ਗਾਇਕਾਂ ਲਈ ਧੁਨੀ ਦੀ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਸ਼ਕਲ ਗਾਉਣਾ ਹੈ, ਪਰ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਨਾਲ ਧੁਨ ਗਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਵਿਅਕਤੀ ਉੱਚੀ ਜਾਂ ਨੀਵੀਂ ਪਿੱਚ 'ਤੇ ਧੁਨ ਗਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਔਰਗੈਨਮ, ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਪੌਲੀਫੋਨੀ ਅਤੇ ਮੋਨੋਫੋਨੀ ਦੇ ਇੱਕ ਸਧਾਰਨ ਰੂਪ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਬਦਲਾਵ ਦੇ ਨਾਲ, ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਅੰਤਰਾਲ (ਅਕਸਰ ਮੁੱਖ ਧੁਨੀ ਤੋਂ ਇੱਕ ਸੰਪੂਰਨ ਪੰਜਵਾਂ ਜਾਂ ਸੰਪੂਰਨ ਚੌਥਾ ) 'ਤੇ ਗਾਇਆ ਗਿਆ, ਇੱਕ ਨਾਲ ਵਾਲੀ ਲਾਈਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸਾਦੇ ਧੁਨ ਉੱਤੇ ਫੈਲਾਇਆ ਗਿਆ।<ref>Vanderbilt University Online Reference Book for Medieval Studies{{Full citation needed|date=January 2018}}</ref> ਆਰਗੇਨਮ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਇੱਕ ਅਗਿਆਤ 9ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਟ੍ਰੈਕਟ, ''ਮਿਊਜ਼ਿਕਾ ਐਨਚਿਰਿਆਡਿਸ'' ਤੋਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਨੇ ਇੱਕ ਅਸ਼ਟੈਵ, ਪੰਜਵੇਂ ਜਾਂ ਚੌਥੇ ਦੇ ਅੰਤਰਾਲ 'ਤੇ ਸਮਾਨਾਂਤਰ ਗਤੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੂਰਵ-ਮੌਜੂਦਾ ਪਲੇਨਚੈਂਟ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰਨ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ।{{Sfn|Hoppin|1978}} [[ਤਸਵੀਰ:Master_of_the_Brussels_Initials_and_Associates_(French)_-_Hours_of_Charles_the_Noble,_King_of_Navarre_(1361-1425),_fol._325r,_Text_-_1964.40.325.a_-_Cleveland_Museum_of_Art_cropped.jpg|thumb| ਚਾਰਲਸ ਦ ਨੋਬਲ ਦੇ ਘੰਟਿਆਂ ਦੇ ਹਾਸ਼ੀਏ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਜੀਵ ਵਿਏਲ ਖੇਡਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਕਿਤਾਬ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੱਧਯੁਗੀ ਯੰਤਰਾਂ ਦੇ 180 ਚਿੱਤਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਸ਼ਾਇਦ ਘੰਟਿਆਂ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹੋਰ ਕਿਤਾਬ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ।]] [[ਤਸਵੀਰ:David,_Musée_du_Louvre_Objets_d'art_MR_370.jpg|left|thumb| [[ਡੇਵਿਡ]] ਰਬਾਬ ਵਜਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ, ਪਕੜੇ ਹੋਏ ਵਾਜੇ ਅਤੇ ਤਾਲੇ/ਝੰਝਾਂ ਦੇ ਨਾਲ। ਲਗਭਗ 795, ਜਰਮਨੀ ਜਾਂ ਫਰਾਂਸ।]] === ਤਾਲ === [[ਤਸਵੀਰ:Perotin_-_Alleluia_nativitas.jpg|thumb| ਪੈਰੋਟਿਨ, "ਐਲੇਲੁਆ ਨਾਟੀਵਿਟਸ", ਤੀਜੇ ਤਾਲਬੱਧ ਮੋਡ ਵਿੱਚ।]] == ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ == * {{Cite book|location=Oxford, England}} * Butterfield, Ardis (2002), ''Poetry and Music in Medieval France'', Cambridge: Cambridge University Press. * Cyrus, Cynthia J. (1999), [https://web.archive.org/web/20110809133843/http://people.vanderbilt.edu/~cynthia.cyrus/ORB/orbgloss.htm "Music": Medieval Glossary] ''ORB Online Encyclopedia'' (15 October) (Archive from 9 August 2011; accessed 4 May 2017. * Derrick, Henry (1983), ''The Listeners Guide to Medieval & Renaissance Music'', New York, NY: Facts on File. * {{Cite book|deadurl=Iain Fenlon|location=Cambridge, England}} * {{Cite journal|last=Gómez|first=Maricarmen|last2=Haggh|first2=Barbara|date=May 1990|title=Minstrel Schools in the Late Middle Ages|url=https://archive.org/details/sim_early-music_1990-05_18_2/page/212|journal=[[Early Music (journal)|Early Music]]|publisher=[[Oxford University Press]]|volume=18|issue=2|pages=212–216|jstor=3127809}} * Haines, John. (2004). "Erasures in Thirteenth-Century Music". ''Music and Medieval Manuscripts: Paleography and Performance''. Andershot: Ashgate. pg. 60–88. * Haines, John. (2011). ''The Calligraphy of Medieval Music''. Brepols Publishers. * Hartt, Jared C., ed. (2018), ''A Critical Companion to Medieval Motets'', Woodbridge: Boydell. * Pirrotta, Nino (1980), "Medieval" in ''The New Grove Dictionary of Music and Musicians'', ed. Stanley Sadie, vol. 20, London: Macmillan. * {{Cite book|deadurl=Gustave Reese|location=Lanham, Maryland}} * Remnant, M. 1965. 'The gittern in English medieval art', ''Galpin Society Journal'', vol. 18, 104–9. * Remnant, M. "The Use of Frets on Rebecs and Medieval Fiddles" ''Galpin Society Journal'', 21, 1968, p.&nbsp;146. * Remnant, M. and Marks, R. 1980. 'A medieval "gittern"', British Museum Yearbook 4, Music and Civilisation, 83–134. * Remnant, M. "Musical Instruments of the West". 240 pp. Batsford, London, 1978. Reprinted by Batsford in 1989 {{ISBN|978-0-7134-5169-6}}. Digitized by the University of Michigan 17 May 2010. *   *   * Rokseth, Yvonne (1939) Polyphonies du XIIIe Siecle [Polyphony of the 13th Century]. Societe Francaise de Musicologie. == ਹਵਾਲੇ == <references group="" responsive="0"></references> == ਸਰੋਤ == * {{Cite book|title=Music in the Renaissance|url=https://archive.org/details/musicinrenaissan0000brow|last=Brown|first=Howard Mayer|last2=Stein|first2=Louise K.|publisher=[[Pearson plc]]|year=1998|isbn=978-0-13-400045-9|edition=2nd|location=London|author-link=Howard Mayer Brown}} * {{Cite book|url={{google books|plainurl=y|id=-UufDwAAQBAJ}}|title=Medieval Music|last=Caldwell|first=John|publisher=[[Taylor & Francis]]|year=2019|isbn=978-0-429-57526-6|location=Oxford|author-link=John Caldwell (musicologist)|orig-year=1978}} * {{Cite book|url={{google books|plainurl=y|id=h79ViVeChFIC}}|title=A New History of Spanish Literature|last=Chandler|first=Richard E.|last2=Schwartz|first2=Kessel|publisher=[[Louisiana State University Press]]|year=1991|isbn=978-0-8071-1735-4|edition=1st|location=Baton Rouge}} * {{Cite book|title=The Cambridge History of Western Music Theory|publisher=[[Cambridge University Press]]|year=2002|isbn=978-1-139-05347-1|editor-last=Christensen|editor-first=Thomas|location=Cambridge}} * {{Cite book|title=Music in the Medieval West|last=Fassler|first=Margot|publisher=[[W. W. Norton & Company]]|year=2014|isbn=978-0-393-92915-7|editor-last=Frisch|editor-first=Walter|edition=1st|series=Western Music in Context: A Norton History|location=New York|author-link=Margot Fassler}} * {{Cite book|title=Medieval German Literature: A Companion|url=https://archive.org/details/medievalgermanli0000gibb|publisher=[[Routledge]]|year=1997|isbn=978-0-415-92896-0|editor-last=Gibbs|editor-first=Marion E.|location=London|editor-last2=Johnson|editor-first2=Sidney M.}} * {{Cite book|title=The Larousse Encyclopedia of Music|url=https://archive.org/details/larousseencyclop00hind|publisher=[[Hamlyn (publishers)|Hamlyn]]|year=1971|isbn=978-0-600-02396-8|editor-last=Hindley|editor-first=Goffrey|location=London}} * {{Cite book|title=Medieval Music|url=https://archive.org/details/medievalmusic00hopp|last=Hoppin|first=Richard|publisher=[[W. W. Norton & Company]]|year=1978|isbn=978-0-393-09090-1|edition=1st|series=The Norton Introduction to Music History|location=New York|author-link=Richard Hoppin}} * {{Cite book|title=On Concepts and Classifications of Musical Instruments|url=https://archive.org/details/onconceptsclassi0000kart|last=Kartomi|first=Margaret J.|publisher=[[University of Chicago Press]]|year=1990|isbn=978-0-226-42549-8|location=Chicago|author-link=Margaret J. Kartomi}} * {{Cite book|url={{google books|plainurl=y|id=LkevCwAAQBAJ}}|title=Antiquity and the Middle Ages: From Ancient Greece to the 15th Century|publisher=[[Palgrave Macmillan]]|year=1990|isbn=978-1-349-21157-9|editor-last=McKinnon|editor-first=James|editor-link=James McKinnon|location=London}} * {{Cite book|title=Cancioneiro da Ajuda|url=https://archive.org/details/cancioneirodaaju02vasc|last=Michaëlis de Vasconcellos|first=Carolina|publisher=Halle a.S.: M. Niemeyer|year=1904|edition=edição critica e commentada|language=pt|oclc=906105804}} * {{Cite book|title=The Notation of Medieval Music|last=Parrish|first=Carl|publisher=[[Faber and Faber]]|year=1957|location=London|oclc=906105804}} * {{Cite book|title=Music in the Medieval World|url=https://archive.org/details/musicinmedievalw00seay|last=Seay|first=Albert|publisher=[[Prentice Hall]]|year=1965|location=Englewood Cliffs|oclc=468886489}} * {{Cite book|title=Music Theory: Problems and Practices in the Middle Ages and Renaissance|url=https://archive.org/details/musictheoryprobl0000ulta|last=Ultan|first=Lloyd|publisher=[[University of Minnesota Press]]|year=1977|isbn=978-1-4529-1208-0|location=Minneapolis|author-link=Lloyd Ultan (historian)}} * {{Cite encyclopedia|date=26 February 2020|location=Oxford}} {{Subscription required}} * {{Cite book|title=Music in Medieval Europe|url=https://archive.org/details/musicinmedievale0000yudk|last=Yudkin|first=Jeremy|publisher=[[Prentice Hall]]|year=1989|isbn=978-0-13-608192-0|edition=1st|location=Upper Saddle River}} == ਹੋਰ ਪੜ੍ਹਨਾ == * {{Cite book|title=Ars Nova and the Renaissance 1300-1540|publisher=[[Oxford University Press]]|year=1960|isbn=978-0-19-316303-4|editor-last=Abraham|editor-first=Gerald|editor-link=Gerald Abraham|series=The New Oxford History of Music|volume=III|location=Oxford, England|editor-last2=Hughes|editor-first2=Dom Anselm}} * Butterfield, Ardis (2002), ''Poetry and Music in Medieval France'', Cambridge: Cambridge University Press. * Cyrus, Cynthia J. (1999), [https://web.archive.org/web/20110809133843/http://people.vanderbilt.edu/~cynthia.cyrus/ORB/orbgloss.htm "Music": Medieval Glossary] ''ORB Online Encyclopedia'' (15 October) (Archive from 9 August 2011; accessed 4 May 2017. * Derrick, Henry (1983), ''The Listeners Guide to Medieval & Renaissance Music'', New York, NY: Facts on File. * {{Cite book|url={{google books|plainurl=y|id=81ZwlEGrpL4C}}|title=Early Music History: Studies in Medieval and Early Modern Music|last=Fenlon|first=Iain|publisher=[[Cambridge University Press]]|year=2009|isbn=978-0-521-10431-9|location=Cambridge, England|author-link=Iain Fenlon}} * {{Cite journal|last=Gómez|first=Maricarmen|last2=Haggh|first2=Barbara|date=May 1990|title=Minstrel Schools in the Late Middle Ages|url=https://archive.org/details/sim_early-music_1990-05_18_2/page/212|journal=[[Early Music (journal)|Early Music]]|publisher=[[Oxford University Press]]|volume=18|issue=2|pages=212–216|jstor=3127809}} * Haines, John. (2004). “Erasures in Thirteenth-Century Music”. ''Music and Medieval Manuscripts: Paleography and Performance''. Andershot: Ashgate. pg. 60–88. * Haines, John. (2011). ''The Calligraphy of Medieval Music''. Brepols Publishers. * Hartt, Jared C., ed. (2018), ''A Critical Companion to Medieval Motets'', Woodbridge: Boydell. * Pirrotta, Nino (1980), "Medieval" in ''The New Grove Dictionary of Music and Musicians'', ed. Stanley Sadie, vol. 20, London: Macmillan. * {{Cite book|title=Music in the Middle Ages: With an Introduction on the Music of Ancient Times|url=https://archive.org/details/musicinmiddleage0000unse|last=Reese|first=Gustave|publisher=[[W. W. Norton & Company]]|year=1940|isbn=978-0-393-09750-4|location=Lanham, Maryland|author-link=Gustave Reese}} * Remnant, M. 1965. 'The gittern in English medieval art', ''Galpin Society Journal'', vol. 18, 104–9. * Remnant, M. "The Use of Frets on Rebecs and Medieval Fiddles" ''Galpin Society Journal'', 21, 1968, p.&nbsp;146. * Remnant, M. and Marks, R. 1980. 'A medieval "gittern"’, British Museum Yearbook 4, Music and Civilisation, 83–134. * Remnant, M. "Musical Instruments of the West". 240 pp. Batsford, London, 1978. Reprinted by Batsford in 1989 {{ISBN|978-0-7134-5169-6}}. Digitized by the University of Michigan 17 May 2010. * {{Cite book|title=English Bowed Instruments from Anglo-Saxon to Tudor Times|url=https://archive.org/details/englishbowedinst0000remn|last=Remnant, Mary|date=1986|publisher=Clarendon Press|isbn=978-0-1981-6134-9}} * {{Cite book|title=Musical Instruments: An Illustrated History : from Antiquity to the Present|url=https://archive.org/details/musicalinstrumen0000remn|last=Remnant, Mary|date=1989|publisher=Amadeus Press|isbn=978-0-9313-4023-9|series=54}} 5ax3uoebrtefu4f2uu4qdytnlwb7sdc 0 156907 841659 741474 2026-06-29T19:39:35Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 841659 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਸਮਤਾ ਦਾਸ | image = | alt = | caption = | other_names = | birth_name = | birth_date = | birth_place = [[ਢਾਕਾ]], [[ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼]] | death_date = | death_place = | nationality = ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ੀ | occupation = ਅਦਾਕਾਰਾ | known_for = }} [[Category:Articles with hCards]] '''ਸਮਤਾ ਦਾਸ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Samata Das''') ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Samata Das movies, filmography, biography and songs - Cinestaan.com |url=https://www.cinestaan.com/people/samata-das-134119 |access-date=2019-08-20 |website=Cinestaan |archive-date=2019-08-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190820144617/https://www.cinestaan.com/people/samata-das-134119 |url-status=dead }}</ref> ਉਹ ਬੁੱਧਦੇਵ ਦਾਸਗੁਪਤਾ ਦੀ [[ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫ਼ਿਲਮ ਪੁਰਸਕਾਰ|ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਵਾਰਡ]] ਜੇਤੂ ਫਿਲਮ ''ਮੋਂਡੋ ਮੇਅਰ ਉਪਖਯਾਨ'' (2002) ਵਿੱਚ ਲਤੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋਈ। == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == ਦਾਸ ਨੇ ਹਾਇਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਇਮਤਿਹਾਨ ਵਿਚ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਣ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਬੰਗਾਲੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਦੇ ਸਹਾਇਕ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਸ਼ੰਕਰ ਚੰਦਾ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ। ਉਸਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ [[ਕੋਲਕਾਤਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ|ਕਲਕੱਤਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਦੇ ਜੋਗੇਸ਼ ਚੰਦਰ ਚੌਧਰੀ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ।<ref name="Spotlight – Samata Das">{{Cite news|url=http://www.telegraphindia.com/1071110/asp/entertainment/story_8531806.asp|title=Spotlight – Samata Das|date=10 November 2007|work=The Telegraph|access-date=22 October 2012|archive-url=https://archive.today/20130203200509/http://www.telegraphindia.com/1071110/asp/entertainment/story_8531806.asp|archive-date=3 February 2013|location=Calcutta, India}}</ref> == ਫਿਲਮਾਂ == * ''ਮੋਂਡੋ ਮੇਅਰ ਉਪਖਯਾਨ'' (2002) * ''ਦੇਸ਼'' * ''ਲਾਲ ਰੰਗਰ ਦੁਨੀਆ'' * ''[[Nagordola|ਨਾਗੋਰਡੋਲਾ]]'' (2005) * ''ਏਕ ਮੁਠੋ ਛਬੀ'' * ''ਮਾਣਿਕ'' (2005) * ''ਹੀਰੋ'' (2006) == ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ == * ''ਏਕ ਅਕਾਸ਼ਰ (ਤੁਸਕੀ)'' * ''ਸੋਨਾਰ ਹੋਰੀਨ'' * ''ਰਾਣੀ ਕਹੀਂ'' * ''ਸੁਖ ਠਿਕਾਣਾ ਬੈਕੁੰਠਪੁਰ'' * ''ਸ੍ਰੇਸ਼ਟਾ ਉਪੋਹਰ'' * ''ਚੋਖਰ ਤਾਰਾ ਤੁਈ (ਮਿਤੁਲ)'' * ''ਨਾਦਰ ਨਿਮਈ'' (2012) * ''ਕਰੁਣਾਮੋਈ ਰਾਣੀ ਰਸ਼ਮੋਨੀ'' (ਰਾਣੀ ਰਸ਼ਮੋਨੀ ਦੀ ਜੋਗਮਾਇਆ ਸੱਸ 2017) * ''ਸ਼੍ਰੀਮਯੀ (ਸ੍ਰੀਮਯੀ ਦੀ ਭੈਣ)'' * ''ਸੌਦਾਮਿਨਿਰ ਸੋਂਗਸਰ (ਮੋਯਨਾਮੋਤੀ)'' * ''ਸਰਸਵਤੀਰ ਪ੍ਰੇਮ'' * ਦੱਤਾ ਅਤੇ ਬੂਮਾ * ਗੌਰੀ ਇਲੋ * ਬੋਧੀਸਤੋਵਰ ਬੋਧਬੁੱਧੀ * ਧੂਲਕੋਨਾ == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{IMDb name|id=1248021|name=Samata Das}} * [https://web.archive.org/web/20121021051859/http://www.telegraphindia.com/1071110/asp/entertainment/story_8531806.asp The little woman of Bengali soaps has returned] * [https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9D03E6D61530F93AA35756C0A9639C8B63 Coming of Age in a Bengali Brothel] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬੰਗਾਲੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] l0bght5es6eoz4vm2ggv58zvykhrnno 0 157334 841642 840234 2026-06-29T19:14:29Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260629)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 841642 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Map_of_countries_by_GINI_coefficient_(1990_to_2020).svg|alt=|thumb|400x400px|ਦੇਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਆਮਦਨੀ ਅਸਮਾਨਤਾ ਗਿਨੀ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵ ਨਕਸ਼ਾ (% ਵਜੋਂ)। 1992 ਤੋਂ 2020 ਤੱਕ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵ ਬੈਂਕ ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ।<ref>{{Cite web |title=Gini index (World Bank estimate) |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?most_recent_value_desc=false |access-date=2022-04-23 |website=data.worldbank.org}}</ref> {{legend-col|{{Legend|#240000|Above 50}}|{{Legend|#700000|Between 45 to 50}}|{{Legend|#b80000|Between 40 to 45}}|{{Legend|#ff6829|Between 35 to 40}}|{{Legend|#ffb18f|Between 30 to 35}}|{{Legend|#ffdbcc|Below 30}}|{{Legend|#b9b9b9|No data}}}}]] [[ਤਸਵੀਰ:Gini Coefficient of Wealth Inequality source (2019).png|thumb|400x400px|ਇੱਕ ਨਕਸ਼ਾ 2019 ਲਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਦੌਲਤ ਲਈ ਗਿਨੀ ਗੁਣਾਂਕ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ<ref name=":1">{{Cite web |title=Global wealth databook 2019 |url=https://www.credit-suisse.com/media/assets/corporate/docs/about-us/research/publications/global-wealth-databook-2019.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191023104250/https://www.credit-suisse.com/media/assets/corporate/docs/about-us/research/publications/global-wealth-databook-2019.pdf |archive-date=2019-10-23 |website=Credit Suisse}}</ref>]] [[ਤਸਵੀਰ:Global_Wealth_Distribution_2020_(Property).svg|thumb|400x400px|ਦੌਲਤ ਸਮੂਹ ਦੁਆਰਾ ਦੌਲਤ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਹਿੱਸਾ। ਕ੍ਰੈਡਿਟ ਸੂਇਸ, 2021 ਦੇ ਡੇਟਾ ਤੋਂ ਮੁੜ ਖਿੱਚਿਆ ਗਿਆ।<ref name="CreditSuisse2021">{{cite web |date=June 2021 |title=Credit Suisse Research Institute, Global wealth report 2021 |url=https://www.credit-suisse.com/media/assets/corporate/docs/about-us/research/publications/global-wealth-report-2021-en.pdf#page=17 |access-date=17 December 2022 |publisher=[[Credit Suisse]] |page=17}}</ref>]] [[ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰ|ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰ]] ਵਿੱਚ, '''ਗਿਨੀ ਗੁਣਾਂਕ''' ({{IPAc-en|ˈ|dʒ|iː|n|i}} {{Respell|JEE|nee}}), '''ਗਿਨੀ ਸੂਚਕਾਂਕ''' ਜਾਂ '''ਗਿਨੀ ਅਨੁਪਾਤ''' ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰ ਜਾਂ ਸਮਾਜਿਕ ਸਮੂਹ ਦੇ ਅੰਦਰ ਆਮਦਨੀ ਅਸਮਾਨਤਾ ਜਾਂ ਦੌਲਤ ਦੀ ਅਸਮਾਨਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਅੰਕੜਾ ਫੈਲਾਅ ਦਾ ਇੱਕ ਮਾਪ ਹੈ। ਇਹ ਅੰਕੜਾ ਵਿਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਕੋਰਾਡੋ ਗਿਨੀ ਦੁਆਰਾ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਗਿਨੀ ਗੁਣਾਂਕ ਇੱਕ ਬਾਰੰਬਾਰਤਾ ਵੰਡ ਦੇ ਮੁੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਅਸਮਾਨਤਾ ਨੂੰ ਮਾਪਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਆਮਦਨ ਦੇ ਪੱਧਰ। 0 ਦਾ ਗਿਨੀ ਗੁਣਾਂਕ ਸੰਪੂਰਨ ਸਮਾਨਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸਾਰੀਆਂ ਆਮਦਨੀ ਜਾਂ ਦੌਲਤ ਦੇ ਮੁੱਲ ਇੱਕੋ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ 1 (ਜਾਂ 100%) ਦਾ ਗਿਨੀ ਗੁਣਾਂਕ ਮੁੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਸਮਾਨਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਜੇਕਰ ਹਰੇਕ ਦੀ ਆਮਦਨ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਗਿਨੀ ਗੁਣਾਂਕ 0 ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ, 1 ਦਾ ਗਿਨੀ ਗੁਣਾਂਕ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਕੋਲ ਸਾਰੀ ਆਮਦਨ ਜਾਂ ਖਪਤ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਬਾਕੀ ਸਾਰਿਆਂ ਕੋਲ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਹੈ।<ref name="US Census Bureau">{{cite web |title=Current Population Survey (CPS) – Definitions and Explanations |url=https://www.census.gov/population/www/cps/cpsdef.html |publisher=US Census Bureau}}</ref><ref>Note: Gini coefficient could be near one only in a large population where a few persons has all the income. In the special case of just two people, where one has no income, and the other has all the income, the Gini coefficient is 0.5. For five people, where four have no income, and the fifth has all the income, the Gini coefficient is 0.8. See: [http://www.fao.org/docs/up/easypol/329/gini_index_040en.pdf FAO, United Nations – Inequality Analysis, The Gini Index Module] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170713164057/http://www.fao.org/docs/up/easypol/329/gini_index_040en.pdf|date=13 July 2017}} (PDF format), fao.org.</ref> ਕੋਰਾਡੋ ਗਿਨੀ ਦੁਆਰਾ ਆਮਦਨ ਜਾਂ ਦੌਲਤ ਦੀ ਅਸਮਾਨਤਾ ਦੇ ਮਾਪ ਵਜੋਂ ਗਿਨੀ ਗੁਣਾਂਕ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>Gini, Corrado (1936). "On the Measure of Concentration with Special Reference to Income and Statistics", Colorado College Publication, General Series No. 208, 73–79.</ref> OECD ਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ, 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ, ਟੈਕਸਾਂ ਅਤੇ ਟ੍ਰਾਂਸਫਰ ਭੁਗਤਾਨਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ, ਆਮਦਨ ਗਿਨੀ ਗੁਣਾਂਕ 0.24 ਅਤੇ 0.49 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਲੋਵੇਨੀਆ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਅਤੇ ਮੈਕਸੀਕੋ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੀ।<ref name="OECD1">{{cite web |year=2012 |title=Income distribution – Inequality: Income distribution – Inequality – Country tables |url=http://stats.oecd.org/Index.aspx?QueryId=26068 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141109193609/http://stats.oecd.org/Index.aspx?QueryId=26068 |archive-date=9 November 2014 |publisher=OECD}}</ref> ਅਫਰੀਕੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ 2008-2009 ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰੀ-ਟੈਕਸ ਗਿਨੀ ਗੁਣਾਂਕ ਸਨ, ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ, ਅਨੁਮਾਨਿਤ 0.63 ਤੋਂ 0.7,<ref>{{cite web |year=2013 |title=South Africa Snapshot, Q4 2013 |url=http://www.kpmg.com/Africa/en/KPMG-in-Africa/Documents/2013%20Q4%20snapshots/KPMG_South%20Africa%202013Q4.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402034218/http://www.kpmg.com/Africa/en/KPMG-in-Africa/Documents/2013%20Q4%20snapshots/KPMG_South%20Africa%202013Q4.pdf |archive-date=2016-04-02 |publisher=KPMG |df=dmy-all}}{{cbignore|bot=medic}}</ref><ref>{{cite web |date=2012 |title=Gini Coefficient |url=https://data.undp.org/dataset/Income-Gini-coefficient/36ku-rvrj |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140712032137/https://data.undp.org/dataset/Income-Gini-coefficient/36ku-rvrj |archive-date=12 July 2014 |publisher=United Nations Development Program |df=dmy-all}}</ref>ਹਾਲਾਂਕਿ ਸਮਾਜਿਕ ਸਹਾਇਤਾ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਅੰਕੜਾ 0.52 ਤੱਕ ਘੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਟੈਕਸ ਲਗਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੁਬਾਰਾ 0.47 ਤੱਕ ਘੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="moneywebSA">{{cite web |last=Schüssler |first=Mike |date=16 July 2014 |title=The Gini is still in the bottle |url=http://www.moneyweb.co.za/moneyweb-economic-trends/the-gini-is-still-in-the-bottle |access-date=24 November 2014 |publisher=Money Web}}</ref> 2005 ਵਿੱਚ ਗਲੋਬਲ ਆਮਦਨ ਗਿਨੀ ਗੁਣਾਂਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਰੋਤਾਂ ਦੁਆਰਾ 0.61 ਅਤੇ 0.68 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੋਣ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name="fao2009">{{cite web |last=Hillebrand |first=Evan |date=June 2009 |title=Poverty, Growth, and Inequality over the Next 50 Years |url=ftp://ftp.fao.org/docrep/fao/012/ak968e/ak968e00.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171020065423/ftp://ftp.fao.org/docrep/fao/012/ak968e/ak968e00.pdf |archive-date=2017-10-20 |publisher=FAO, United Nations – Economic and Social Development Department |df=dmy-all}}</ref><ref name="undp10" /> ਗਿਨੀ ਗੁਣਾਂਕ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਮੁੱਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਕੋ ਮੁੱਲ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵੰਡ ਵਕਰਾਂ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਲਈ, ਜਨਸੰਖਿਆ ਦੇ ਢਾਂਚੇ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ. ਵਧਦੀ ਉਮਰ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲੇ ਦੇਸ਼ ਜਾਂ ਵਧੀ ਹੋਈ ਜਨਮ ਦਰ ਵਾਲੇ ਦੇਸ਼ ਟੈਕਸ-ਪੂਰਵ ਗਿਨੀ ਗੁਣਾਂਕ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੇ ਹਨ ਭਾਵੇਂ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਬਾਲਗਾਂ ਲਈ ਅਸਲ ਆਮਦਨੀ ਵੰਡ ਸਥਿਰ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਗਿੰਨੀ ਗੁਣਾਂਕ ਦੇ ਇੱਕ ਦਰਜਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਰੂਪ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਹਨ।<ref>{{cite journal|last=Yitzhaki|first=Shlomo|year=1998|title=More than a Dozen Alternative Ways of Spelling Gini|url=http://siteresources.worldbank.org/INTDECINEQ/Resources/morethan2002.pdf|journal=Economic Inequality|volume=8|pages=13–30|archive-url=https://web.archive.org/web/20120803160610/http://siteresources.worldbank.org/INTDECINEQ/Resources/morethan2002.pdf|archive-date=2012-08-03|url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal|last=Sung|first=Myung Jae|date=August 2010|title=Population Aging, Mobility of Quarterly Incomes, and Annual Income Inequality: Theoretical Discussion and Empirical Findings|citeseerx=10.1.1.365.4156}}</ref><ref name="blomq81" /> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|30em}} == ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ == {{Refbegin|60em}} * {{Cite book|title=Thinking about Inequality|url=https://archive.org/details/apu.mr.339.2.ami.g53866|last1=Amiel|first1=Y.|last2=Cowell|first2=F.&nbsp;A.|publisher=Cambridge|year=1999|isbn=978-0-521-46696-7}} * {{Cite book|title=Inequality and Poverty in Malaysia|url=https://archive.org/details/inequalitypovert0000anan|last=Anand|first=Sudhir|publisher=Oxford University Press|year=1983|isbn=978-0-19-520153-6|location=New York}} * {{Cite journal|last=Brown|first=Malcolm|year=1994|title=Using Gini-Style Indices to Evaluate the Spatial Patterns of Health Practitioners: Theoretical Considerations and an Application Based on Alberta Data|url=https://archive.org/details/sim_social-science-medicine_1994-05_38_9/page/1243|journal=Social Science & Medicine|volume=38|issue=9|pages=1243–1256|doi=10.1016/0277-9536(94)90189-9|pmid=8016689}} * {{Cite book|title=Ethical Social Index Numbers|url=https://archive.org/details/ethicalsocialind0000chak|last=Chakravarty|first=S.&nbsp;R.|publisher=Springer-Verlag|year=1990|isbn=978-0-387-52274-6|location=New York}} * {{Cite book|title=Analysis of Household Surveys|url=https://archive.org/details/analysisofhouseh0000deat|last=Deaton|first=Angus|publisher=Johns Hopkins University Press|year=1997|isbn=978-0-585-23787-9|location=Baltimore MD}} * {{Cite journal|last1=Dixon|first1=Philip M.|last2=Weiner|first2=Jacob|last3=Mitchell-Olds|first3=Thomas|last4=Woodley|first4=Robert|year=1987|title=Bootstrapping the Gini coefficient of inequality|url=https://archive.org/details/sim_ecology_1987-10_68_5/page/1548|journal=Ecology|volume=68|issue=5|pages=1548–1551|doi=10.2307/1939238|jstor=1939238|s2cid=84940050}} * {{Cite journal|last=Dorfman|first=Robert|year=1979|title=A Formula for the Gini Coefficient|journal=The Review of Economics and Statistics|volume=61|issue=1|pages=146–149|doi=10.2307/1924845|jstor=1924845}} * {{Cite book|title=The New Geography of Global Income Inequality|url=https://archive.org/details/newgeographyofgl0000fire|last=Firebaugh|first=Glenn|publisher=Harvard University Press|year=2003|isbn=978-0-674-01067-3|location=Cambridge, Massachusetts}} * {{Cite journal|last=Gastwirth|first=Joseph L.|year=1972|title=The Estimation of the Lorenz Curve and Gini Index|journal=The Review of Economics and Statistics|volume=54|issue=3|pages=306–316|doi=10.2307/1937992|jstor=1937992}} * {{Cite journal|last=Giles|first=David|year=2004|title=Calculating a Standard Error for the Gini Coefficient: Some Further Results|url=http://web.uvic.ca/econ/ewp0202.pdf|journal=Oxford Bulletin of Economics and Statistics|volume=66|issue=3|pages=425–433|citeseerx=10.1.1.202.6462|doi=10.1111/j.1468-0084.2004.00086.x|archive-url=https://web.archive.org/web/20040505124219/http://web.uvic.ca/econ/ewp0202.pdf|archive-date=5 May 2004|s2cid=16972099}} * {{Cite book|title=Variabilità e mutabilità|last=Gini|first=Corrado|year=1912|bibcode=1912vamu.book.....G}} Reprinted in {{cite book|title=Memorie di metodologica statistica|publisher=Libreria Eredi Virgilio Veschi|year=1955|editor1-last=Pizetti|editor1-first=E.|location=Rome|editor2-last=Salvemini|editor2-first=T.}} * {{Cite journal|last=Gini|first=Corrado|year=1921|title=Measurement of Inequality of Incomes|url=https://zenodo.org/record/1449432|journal=The Economic Journal|volume=31|issue=121|pages=124–126|doi=10.2307/2223319|jstor=2223319}} * {{cite journal|last=Giorgi|first=Giovanni Maria|year=1990|title=Bibliographic portrait of the Gini concentration ratio|url=http://econwpa.repec.org/eps/em/papers/0511/0511004.pdf|journal=Metron|volume=48|pages=183–231|archive-url=https://web.archive.org/web/20160804055002/http://econwpa.repec.org/eps/em/papers/0511/0511004.pdf|archive-date=4 August 2016}} * {{Cite journal|last1=Karagiannis|first1=E.|last2=Kovacevic|first2=M.|year=2000|title=A Method to Calculate the Jackknife Variance Estimator for the Gini Coefficient|url=https://archive.org/details/sim_oxford-bulletin-of-economics-and-statistics_2000-02_62_1/page/119|journal=Oxford Bulletin of Economics and Statistics|volume=62|pages=119–122|doi=10.1111/1468-0084.00163}} * {{Cite journal|last1=Mills|first1=Jeffrey A.|last2=Zandvakili|first2=Sourushe|year=1997|title=Statistical Inference via Bootstrapping for Measures of Inequality|url=http://www.levyinstitute.org/pubs/wp136.pdf|journal=Journal of Applied Econometrics|volume=12|issue=2|pages=133–150|citeseerx=10.1.1.172.5003|doi=10.1002/(SICI)1099-1255(199703)12:2<133::AID-JAE433>3.0.CO;2-H|jstor=2284908|archive-url=https://web.archive.org/web/20120718000000/http://www.levyinstitute.org/pubs/wp136.pdf|archive-date=2012-07-18|url-status=live|hdl=10419/186818}} * {{Cite journal|last1=Modarres|first1=Reza|last2=Gastwirth|first2=Joseph L.|year=2006|title=A Cautionary Note on Estimating the Standard Error of the Gini Index of Inequality|url=https://archive.org/details/sim_oxford-bulletin-of-economics-and-statistics_2006-06_68_3/page/385|journal=Oxford Bulletin of Economics and Statistics|volume=68|issue=3|pages=385–390|doi=10.1111/j.1468-0084.2006.00167.x|s2cid=122716409}} * {{Cite journal|last=Morgan|first=James|year=1962|title=The Anatomy of Income Distribution|journal=The Review of Economics and Statistics|volume=44|issue=3|pages=270–283|doi=10.2307/1926398|jstor=1926398}} * {{Cite journal|last=Ogwang|first=Tomson|year=2000|title=A Convenient Method of Computing the Gini Index and its Standard Error|url=https://archive.org/details/sim_oxford-bulletin-of-economics-and-statistics_2000-02_62_1/page/123|journal=Oxford Bulletin of Economics and Statistics|volume=62|pages=123–129|doi=10.1111/1468-0084.00164}} * {{Cite journal|last=Ogwang|first=Tomson|year=2004|title=Calculating a Standard Error for the Gini Coefficient: Some Further Results: Reply|url=https://archive.org/details/sim_oxford-bulletin-of-economics-and-statistics_2004-07_66_3/page/435|journal=Oxford Bulletin of Economics and Statistics|volume=66|issue=3|pages=435–437|doi=10.1111/j.1468-0084.2004.00087.x|s2cid=122160535}} * {{Cite journal|last=Xu|first=Kuan|date=January 2004|title=How Has the Literature on Gini's Index Evolved in the Past 80 Years?|url=http://economics.dal.ca/RePEc/dal/wparch/howgini.pdf|publisher=Department of Economics, Dalhousie University|archive-url=https://web.archive.org/web/20060928082244/http://economics.dal.ca/RePEc/dal/wparch/howgini.pdf|archive-date=28 September 2006|access-date=1 June 2006}} The Chinese version of this paper appears in {{cite journal|last=Xu|first=Kuan|year=2003|title=How Has the Literature on Gini's Index Evolved in the Past 80 Years?|journal=China Economic Quarterly|volume=2|pages=757–778}} * {{Cite journal|last=Yitzhaki|first=Shlomo|year=1991|title=Calculating Jackknife Variance Estimators for Parameters of the Gini Method|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-business-economic-statistics_1991-04_9_2/page/235|journal=Journal of Business and Economic Statistics|volume=9|issue=2|pages=235–239|doi=10.2307/1391792|jstor=1391792}} {{Refend}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == {{Commons category}} * Deutsche Bundesbank: [https://web.archive.org/web/20081218111312/http://www.bundesbank.de/download/bankenaufsicht/dkp/200503dkp_b.pdf Do banks diversify loan portfolios?], 2005 (on using e.g. the Gini coefficient for risk evaluation of loan portfolios) * [https://www.forbes.com/forbes/2003/0317/098.html Forbes Article, In praise of inequality] * [http://www.theresearchkitchen.com/archives/219 Measuring Software Project Risk With The Gini Coefficient], an application of the Gini coefficient to software * [http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/TOPICS/EXTPOVERTY/EXTPA/0,,contentMDK:20238991~menuPK:492138~pagePK:148956~piPK:216618~theSitePK:430367,00.html The World Bank: Measuring Inequality] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130622034007/http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/TOPICS/EXTPOVERTY/EXTPA/0,,contentMDK:20238991%7EmenuPK:492138%7EpagePK:148956%7EpiPK:216618%7EtheSitePK:430367,00.html |date=2013-06-22 }} * [http://utip.gov.utexas.edu/tutorials/theo_basic_ineq_measures.doc Travis Hale, University of Texas Inequality Project:The Theoretical Basics of Popular Inequality Measures], online computation of examples: [http://www.poorcity.richcity.org/calculator/?quantiles=7,*18000%7C10,*22000%7C280,*25000%7C15,*35000%7C15,*40000%7C50,*60000%7C10,*75000%7C6,*80000%7C4,*120000%7C2,*200000%7C1,1000000 1A], [http://www.poorcity.richcity.org/calculator/?quantiles=12,*15000%7C25,*20000%7C1000,*30000%7C35,*35000%7C100,*45000%7C80,*50000%7C10,*60000%7C25,*80000%7C8,*175000%7C4,*250000%7C1,5000000 1B] * [http://image.guardian.co.uk/sys-files/Guardian/documents/2009/03/13/inequality.pdf Article from The Guardian analysing inequality in the UK 1974–2006] * [https://www.wider.unu.edu/project/wiid-world-income-inequality-database World Income Inequality Database] * [http://www.oecd.org/els/social/inequality/GU Income Distribution and Poverty in OECD Countries] * [http://inequality.org/unequal-americas-income-distribution/ U.S. Income Distribution: Just How Unequal?] tidwvohv4wc5imwqpgrpqtqdn5cys6d 0 157377 841640 651145 2026-06-29T19:02:52Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 841640 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਸਪਨਾ ਸਪੂ | image = | image_size = | caption = | birth_name = ਜ਼ਰੀਨਾ ਸ਼ੇਖ | birth_date = {{Birth date and age|1980|5|1|df=yes}} | birth_place = ਨਾਸਿਕ, [[ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ]], [[ਭਾਰਤ]] | nationality = [[ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ|ਭਾਰਤੀ]] | occupation = [[ਅਭਿਨੇਤਰੀ]], [[ਡਾਂਸਰ]], [[ਮਾਡਲ (ਲੋਕ)|ਮਾਡਲ]] | years_active = 1998 – ਮੌਜੂਦ | spouse = ਰਾਜੇਸ਼ ਗੋਇਲ | children = 1 | parents = | relatives = | website = }} [[Category:Articles with hCards]] '''ਸਪਨਾ ਸਪੂ'''<ref>{{Cite web |date=13 March 2019 |title=Official profile name |url=https://www.instagram.com/sapnasappuofficial |access-date=13 March 2019 |publisher=[[Instagram]]}}{{Primary source inline|date=March 2022}}</ref> ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Sapna Sappu'''; ਜਨਮ ਨਾਮ: ਜ਼ਰੀਨਾ ਸ਼ੇਖ ) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀ, ਨਿਰਮਾਤਾ ਅਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਹੈ ਜਿਸਨੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹਿੰਦੀ ਭਾਰਤੀ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=14 September 2015 |title=Bollywood All Set To Steal Sheena's Thunder |url=https://www.thequint.com/voices/opinion/kanti-shah-returns-this-time-with-sheena |access-date=17 March 2018 |publisher=TheQuint}}</ref> ਉਸਨੇ ਫਿਲਮ ਗੁੰਡਾ ਵਿੱਚ ਫਿਲਮ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ, ਜਿਸਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਕਾਂਤੀ ਸ਼ਾਹ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ [[ਮਿਥੁਨ ਚੱਕਰਵਰਤੀ]] ਦੀ ਭੈਣ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=16 June 2017 |title=DeQoded: The Cult of 'Gunda' on Mithun Chakraborty's Birthday |url=https://www.thequint.com/entertainment/mithun-chakraborty-kanti-shah-gunda-bollywood |access-date=17 March 2018 |publisher=TheQuint}}</ref><ref>{{Cite web |date=2020-10-06 |title=Sapna Sappu becomes server crasher on OTT's |url=https://www.mid-day.com/entertainment/regional-indian-cinema-news/article/Bouncing-back-from-the-edges-of-suicide-thoughts-Sapna-Sappu-has-become-server-crasher-on-OTTs-23027283 |access-date=2022-07-25 |website=Mid-day |language=en}}</ref> 20 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੇ ਕੈਰੀਅਰ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਹਿੰਦੀ, ਭੋਜਪੁਰੀ ਅਤੇ ਗੁਜਰਾਤੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ 250 ਤੋਂ ਵੱਧ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। 2020 ਵਿੱਚ ਸਪਨਾ ਸਪੂ ਨੇ ਹਿੱਟ ਐਡਲਟ ਟੀਵੀ ਸੀਰੀਜ਼ 'ਆਪ ਕੀ ਸਪਨਾ ਭਾਭੀ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸੀ ਕੀਤੀ। == ਸ਼ੁਰੁਆਤੀ ਜੀਵਨ == ਸੱਪੂ ਦਾ ਜਨਮ 1 ਮਈ 1980 ਨੂੰ ਨਾਸਿਕ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੁਸਲਿਮ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਜ਼ਰੀਨਾ ਸ਼ੇਖ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=6 October 2020 |title=कभी खाने के लिए नहीं थे मिथुन की इस एक्ट्रेस के पास पैसे, अब बिग बॉस में मचाने आ रही है धमाल |url=https://nari.punjabkesari.in/nari/news/sapna-sappu-in-bigg-boss-1255329 |access-date=13 March 2021 |publisher=PunjabKesari}}</ref><ref>{{Cite web |date=25 July 2012 |title=My films are not porn films |url=http://www.rediff.com/movies/slide-show/slide-show-1-interview-with-kanti-shah-films-are-not-porn/20120725.htm |access-date=17 March 2018 |publisher=Rediff}}</ref> ਉਸਨੇ 1998 ਤੋਂ ਹੁਣ ਤੱਕ ਆਪਣੀਆਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਇਆ। ਉਸਨੇ 2020 ਤੋਂ ਅਦਾਕਾਰੀ ਅਤੇ ਬਾਲਗ ਲੜੀ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == 20 ਜੁਲਾਈ 2013 ਨੂੰ, ਸੱਪੂ ਨੇ [[ਗੁਜਰਾਤ|ਗੁਜਰਾਤ, ਭਾਰਤ]] ਦੇ ਇੱਕ ਵਪਾਰੀ ਰਾਜੇਸ਼ ਗੋਇਲ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਹੈ, ਸ਼ੌਰਿਆ ਉਸਦੇ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸਪਨਾ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਗੁਜਰਾਤ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨਾਲ ਝਗੜਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਦੁਬਾਰਾ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਕਰੀਅਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨਾਲ ਮੁੰਬਈ ਵਾਪਸ ਚਲੀ ਗਈ।<ref>{{Cite web |date=12 October 2019 |title=Bold Indian film actress Sapna alias Sappu reached Vadodara with summons' |url=https://connectgujarat.com/bold-indian-film-actress-sapna-alias-sappu-reached-vadodara-with-summons/ |url-status=live |access-date=13 March 2021 |publisher=Connectgujarat.com }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੂਨ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਉਹ ਕਈ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਆਈ। == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1980]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੁੰਬਈ ਦੀਆਂ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭੋਜਪੁਰੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] aa1yyfzblo14e7lg3pwzkdbt43xlh1s 0 157745 841711 652945 2026-06-29T20:58:12Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 841711 wikitext text/x-wiki  {{Infobox pageant titleholder|name=ਸ਼ਮਿਤਾ ਸਿੰਘਾ|image=Shamita Singha at the launch of Spanish women's brand 'Vinegar' in Hyderabad.jpg|caption=ਸ਼ਮਿਤਾ ਸਿੰਘਾ ਹੈਦਰਾਬਾਦ, ਦਸੰਬਰ 2013 ਵਿੱਚ ਸਪੈਨਿਸ਼ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਬ੍ਰਾਂਡ 'ਵਿਨੇਗਰ' ਦੇ ਲਾਂਚ ਮੌਕੇ।|competitions=|birth_name=ਸ਼ਮਿਤਾ ਸਿੰਘਾ|birth_place=[[ਮੁੰਬਈ]], ਭਾਰਤ|birth_date=|height={{height|m=1.73}}|occupation=ਮਾਡਲ|eye_color=ਭੂਰਾ|hair_color=ਕਾਲਾ|title=ਫੈਮਿਨਾ ਮਿਸ ਇੰਡੀਆ ਅਰਥ 2001}} '''ਸ਼ਮਿਤਾ ਸਿੰਘਾ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Shamita Singha''') [[ਭਾਰਤ]] ਦੀ ਇੱਕ ਫੈਸ਼ਨ ਮਾਡਲ, ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਐਂਕਰ, ਪਸ਼ੂ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਰਕੁਨ, ਵੀਜੇ, ਅਤੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਪ੍ਰਤੀਯੋਗਤਾ ਹੈ।<ref name="tasting-party">{{Cite news|url=http://www.desihits.com/news/view/shamita-singha-hosts-models-wine-tasting-party-20081222|title=Shamita Singha Hosts Models Rock Wine Tasting Party|date=21 December 2008|work=[[DesiHits]] News|access-date=7 June 2011|archive-date=4 ਮਾਰਚ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304193143/http://www.desihits.com/news/view/shamita-singha-hosts-models-wine-tasting-party-20081222|url-status=dead}}</ref><ref name="staradvice">{{Cite news|url=http://www.starboxoffice.com/newsDetails.aspx?xfile=2008%2FNovember%2FNews_20081126_184|title=Star Advice: Shamita Singha|last=Janhvi|first=Patel|date=26 November 2008|work=Star Box Office: Come Home to the Stars|access-date=6 June 2011|archive-date=1 ਅਪ੍ਰੈਲ 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120401054830/http://www.starboxoffice.com/newsDetails.aspx?xfile=2008%2FNovember%2FNews_20081126_184|url-status=dead}}</ref> ਉਸਨੂੰ [[ਮਿਸ ਇੰਡੀਆ (ਫੇਮਿਨਾ)|ਫੈਮਿਨਾ ਮਿਸ ਅਰਥ ਇੰਡੀਆ 2001 ਦਾ]] ਤਾਜ ਪਹਿਨਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=http://mangalorean.com/news.php?newstype=broadcast&broadcastid=45827|title=Who Will Be World's Cutest Vegetarians?|date=14 June 2007|work=Mangalorean|access-date=11 June 2011|archive-date=11 ਅਕਤੂਬਰ 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121011175638/http://www.mangalorean.com/news.php?newstype=broadcast&broadcastid=45827|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.eldeber.com.bo/anteriores/20011025/sociales_8.html|title=Miss Tierra vive su fase final|date=25 October 2001|work=El Deber|access-date=11 June 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20131029201827/http://www.eldeber.com.bo/anteriores/20011025/sociales_8.html|archive-date=29 October 2013}}</ref> ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕੈਰੋਸੇਲ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਮਿਤ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਿਸ ਅਰਥ 2001 ਸੁੰਦਰਤਾ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸੰਸਕਰਣ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਸੈਮੀਫਾਈਨਲਿਸਟਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=http://www.highbeam.com/doc/1P1-79263990.html|title=Danish law student is Miss Earth|last=High Beam News|first=Online|date=2001-11-08|access-date=12 January 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20121022221055/http://www.highbeam.com/doc/1P1-79263990.html|archive-date=2012-10-22|publisher=Filipino Reporter}}</ref><ref name="almanac-history">{{Cite news|url=http://www.pageant-almanac.com/history.php|title=Pageant History|last=Palmero|first=Paul|date=18 June 2005|access-date=12 January 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20070110195439/http://www.pageant-almanac.com/history.php|archive-date=10 January 2007|publisher=Pageant Almanac}}</ref> == ਮਿਸ ਅਰਥ 2001 == ਸਿੰਘਾ ਨੂੰ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮਿਸ ਅਰਥ ਇੰਡੀਆ 2001 ਦਾ ਤਾਜ ਪਹਿਨਾਇਆ ਗਿਆ। ਉਹ ਮਿਸ ਅਰਥ ਸੁੰਦਰਤਾ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਐਡੀਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰਨ ਗਈ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਕਿ 28 ਅਕਤੂਬਰ 2001 ਨੂੰ ਫਿਲੀਪੀਨਜ਼ ਦੇ ਕਿਊਜ਼ਨ ਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ ਫਿਲੀਪੀਨਜ਼ ਥੀਏਟਰ ਵਿੱਚ ਅੰਤਿਮ ਤਾਜਪੋਸ਼ੀ ਰਾਤ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Missindiaearth2001">{{Cite news|url=http://www.philstar.com/funfare/Article.aspx?articleId=138037&publicationSubCategoryId=70|title=In fairness to Sherilyn|last=Lo|first=Ricardo F.|date=27 October 2001|work=[[The Philippine Star]]|access-date=11 June 2011}}</ref><ref name="opolis-earth">{{Cite news|url=http://www.pageantopolis.com/international/earth.htm|title=Miss Earth History|last=West|first=Donald|date=18 December 2007|access-date=12 January 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20071216024953/http://www.pageantopolis.com/international/earth.htm|archive-date=16 December 2007|publisher=Pageantopolis}}</ref> == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == ਸਿੰਘਾ [[ਮੁੰਬਈ]], ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=http://ibnlive.in.com/news/from-the-glamour-world-women-find-it-tough-in-suburbs/67872-3.html|title=From the glamour world, women find it tough in suburbs|last=Limaye|first=Yogita|date=27 June 2008|work=[[CNN-IBN]]|access-date=11 June 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20121015203516/http://ibnlive.in.com/news/from-the-glamour-world-women-find-it-tough-in-suburbs/67872-3.html|archive-date=15 October 2012}}</ref> ਉਹ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤੀ ਮਾਡਲ ਅਤੇ [[ਬਾਲੀਵੁੱਡ]] ਫਿਲਮ ਅਦਾਕਾਰ [[ਉਪੇਨ ਪਟੇਲ]] ਨੂੰ ਡੇਟ ਕਰਦੀ ਸੀ। == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{Facebook|shamitasinghaofficial|Shamita Singha}} * {{ਟਵਿਟਰ|shamitasingha|Shamita Singha}} * {{Instagram|shamitasingha|Shamita Singha}} == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] 9ctp62kspsf8wy7fwd0hhvk8pfd5ljs 0 157934 841753 652735 2026-06-29T21:59:19Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 841753 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਸ਼ਿਖਾ ਸਿੰਘ | image = Sikha Singh.jpg | caption = ਸਿੰਘ 2018 ਵਿੱਚ ਜ਼ੀ ਰਿਸ਼ਤੇ ਪੁਰਸਕਾਰਾਂ ਦੇ ਸਮਾਗਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ | birth_date = {{birth_date and age|1986|2|7|df=yes}} | nationality = ਭਾਰਤੀ | occupation = ਅਦਾਕਾਰਾ | years_active = 2007–ਮੌਜੂਦ | notable_works = | spouse = ਕਰਨ ਸ਼ਾਹ | children = 1 }} [[Category:Articles with hCards]] '''ਸ਼ਿਖਾ ਸਿੰਘ ਸ਼ਾਹ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Shikha Singh Shah;''' ਜਨਮ 7 ਫਰਵਰੀ 1986) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਹੈ, ਜੋ [[ਆਮੋਦ|ਭਾਰਤੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਉਦਯੋਗ]] ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। == ਕੈਰੀਅਰ == === ਐਕਟਿੰਗ === ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਦਾਕਾਰੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੈਡੇਟ ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਭੱਟ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ''ਖੱਬੇ ਸੱਜੇ ਖੱਬੇ'' ਵਿੱਚ ਸੀ।<ref name="Uttaran">{{Cite news|url=https://www.ndtv.com/entertainment/kumkum-bhagya-actress-shikha-singh-and-karan-shah-are-expecting-first-child-together-2217237|title=Kumkum Bhagya Actress Shikha Singh And Karan Shah Are Expecting First Child Together|last=Chaubey|first=Pranita|date=23 April 2020|work=NDTV.com|access-date=18 December 2020}}</ref><ref name="Zee">{{Cite web |date=11 December 2012 |title=Would love to play Komolika, says Shikha Singh |url=http://zeenews.india.com/entertainment/idiotbox/would-love-to-play-komolika-says-shikha-singh_124260.html |access-date=15 September 2014 |website=Zee News}}</ref> ਉਸ ਨੂੰ ਅਗਲੀ ਵਾਰ [[ਜ਼ੀ ਟੀਵੀ]] ਦੀ ''ਮੇਰੀ ਡੋਲੀ ਤੇਰੇ ਅੰਗਨਾ'' ਅਤੇ ''ਘਰ ਕੀ ਲਕਸ਼ਮੀ ਬੇਟੀਆਂ'' ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=https://www.sify.com/movies/tv-actress-shikha-singh-shah-flaunts-blooming-baby-bump-news-bollywood-uf2pvuefgicjh.html|title=TV actress Shikha Singh Shah flaunts blooming baby bump|last=IANS|date=28 May 2020|work=Sify|access-date=11 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20200528150419/https://www.sify.com/movies/tv-actress-shikha-singh-shah-flaunts-blooming-baby-bump-news-bollywood-uf2pvuefgicjh.html|archive-date=28 May 2020|language=en}}</ref> ਅਤੇ 2010 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ 2011 ਵਿੱਚ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਲਰਜ਼ ਟੀਵੀ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਡਰਾਮੇ ''ਨਾ ਆਨਾ ਇਸ ਦੇਸ ਲਾਡੋ'' ਵਿੱਚ ਅੰਬਾ ਸਾਂਗਵਾਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਸਿੰਘ ਨੇ ''ਫੁਲਵਾ'' ਲਈ ਕਲਰਸ ਟੀਵੀ ਨਾਲ ਲਗਾਤਾਰ ਤੀਜੀ ਵਾਰ ਸਹਿਯੋਗ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ 2013 ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਲਾਈਫ ਓਕੇ ਦੇ ''26/12'' ਨਾਲ ਸ਼ਹਾਨਾ ਮਲਿਕ ਦੇ ਕਿਰਦਾਰ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਅਗਲੀ ਵਾਰ ''ਅਦਾਲਤ'' ਜਿੱਤੀ।<ref name="IE">{{Cite web |date=20 April 2014 |title=TV actress Shikha Singh approached for Jhalak Dikhla Jaa |url=http://indianexpress.com/article/entertainment/television/tv-actress-shikha-singh-approached-for-jhalak-dikhla-jaa/ |access-date=15 September 2014 |website=The Indian Express}}</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਲਰਜ਼ 'ਤੇ ''[[ਸਸੁਰਾਲ ਸਿਮਰ ਕਾ]]'' ਵਿੱਚ ਮੇਘਨਾ ਸਿੰਘਾਨੀਆ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਗਈ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਸਨੇ ''ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਟੀਵੀ ਲੜੀਵਾਰ ਮਹਾਂਭਾਰਤ'' ਵਿੱਚ ਬਹਾਦਰ ਲੜਕੀ ਯੋਧਾ [[ਸ਼ਿਖੰਡੀ|ਸ਼ਿਖੰਡੀ ਦਾ]] ਕਿਰਦਾਰ ਨਿਭਾਇਆ। ਦੋਵੇਂ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ 2013 ਤੋਂ 2014 ਤੱਕ ਸਨ। 2014 ਤੋਂ 2020 ਤੱਕ, ਸਿੰਘ ਨੇ ''ਕੁਮਕੁਮ ਭਾਗਿਆ'' ਵਿੱਚ ਆਲੀਆ ਮਹਿਰਾ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾਯੋਗ ਕਿਰਦਾਰ ਨਿਭਾਇਆ; ਇਸਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਉਸਨੂੰ ਇਸਦੀ ਸਪਿਨ-ਆਫ ''ਕੁੰਡਲੀ ਭਾਗਿਆ'' ਵਿੱਚ ਉਸੇ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ ਕਾਸਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ [[ਸਟਾਰ ਪਲੱਸ]] ਅਤੇ ਐਂਡਟੀਵੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਐਪੀਸੋਡਿਕ ''ਲਾਲ ਇਸ਼ਕ ਵਿੱਚ ਵਿਭਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ'' ''ਚੰਦਰ ਨੰਦਿਨੀ'' ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਾਸਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। <ref>{{Cite web |title=Shikha Singh return with Chabbis Gyarah |url=http://timesofindia.indiatimes.com/shikha-singh-return-with-chabbis-gyarah/articleshow/16991608.cms |access-date=15 September 2014 |website=The Times of India}}</ref> 2022 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਕਲਰਜ਼ ਟੀਵੀ ਦੇ ''[[ਨਾਗਿਨ (ਟੀਵੀ ਲੜੀ 2015)|ਨਾਗਿਨ 6]]'' ਵਿੱਚ ਰਿਧੀ ਸ਼ਰਮਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। <ref>{{Cite news|url=https://m.timesofindia.com/tv/news/hindi/exclusive-i-am-happy-to-make-a-comeback-post-pregnancy-and-play-the-role-of-a-cop-in-naagin-6-shikha-singh/amp_articleshow/90147741.cms|title=Exclusive! I am happy to make a comeback post pregnancy and play the role of a cop in Naagin 6: Shikha Singh|last=Trivedi|first=Tanvi|date=11 March 2022|work=[[The Times of India]]|access-date=14 March 2022|language=en}}</ref> === ਹੋਰ ਕੰਮ === ਅਦਾਕਾਰੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਸਿੰਘ [[ਸੋਨੀ ਇੰਟਰਟੇਨਮੈਂਟ ਟੈਲੀਵਿਜਨ (ਭਾਰਤ)|ਸੋਨੀ ਐਂਟਰਟੇਨਮੈਂਟ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ]] ਦੇ ''ਜੁਬਲੀ ਕਾਮੇਡੀ ਸਰਕਸ'' (2008) ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੇ। ਉਸਨੇ ਚੈਨਲ ਐਕਸਚੇਂਜਿੰਗ ਸੀਰੀਜ਼ ''ਗੋਲਡ ਸੇਫ'' (2009-10) ਨੂੰ ਐਂਕਰ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web |title=Shikha Singh happy to create a niche with Mahabharat |url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/tv/news-interviews/Shikha-Singh-happy-to-create-a-niche-with-Mahabharat/articleshow/22289837.cms |access-date=15 September 2014 |website=The Times of India}}</ref> ਉਸਨੂੰ 2015 ਅਤੇ 2016 ਵਿੱਚ ''ਕਾਮੇਡੀ ਨਾਈਟਸ ਬਚਾਓ'' ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=9 April 2014 |title=Shikha Singh to play Shabbir Ahluwalia's girlfriend in Kumkum Bhagya? |url=http://www.dnaindia.com/entertainment/report-shikha-singh-to-play-shabbir-ahluwalia-s-girlfriend-in-kumkum-bhagya-1976368 |access-date=15 September 2014 |website=dna}}</ref> == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == ਸਿੰਘ ਨੇ ਅਪ੍ਰੈਲ 2016 ਵਿੱਚ ਕਰਨ ਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref name="Birthday">{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/kumkum-bhagyas-shikha-singh-spends-birthday-in-the-wild-shares-pics/articleshow/67902788.cms|title=Kumkum Bhagya's Shikha Singh spends birthday in the wild; shares pics|date=8 February 2019|work=The Times of India|access-date=4 December 2019|language=en}}</ref> ਜੂਨ 2020 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਧੀ ਹੋਈ।<ref>{{Cite news|url=https://www.freepressjournal.in/entertainment/television/kumkum-bhagya-actress-shikha-singh-welcomes-a-baby-girl|title='Kumkum Bhagya' actress Shikha Singh welcomes a baby girl|date=17 June 2020|work=Free Press Journal|access-date=19 August 2020|language=en|archive-date=24 ਅਗਸਤ 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200824144348/https://www.freepressjournal.in/entertainment/television/kumkum-bhagya-actress-shikha-singh-welcomes-a-baby-girl|url-status=dead}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1986]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] 8z8hzjdbkh60gvvqcafor576p9i19ki 0 162480 841692 827767 2026-06-29T20:37:36Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 841692 wikitext text/x-wiki '''ਸਵਾਤੀ ਖੁਰਾਣਾ''' ਭਾਰਤੀ-ਅਮਰੀਕੀ ਮੂਲ ਦੀ ਇੱਕ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਸਮਕਾਲੀ ਕਲਾਕਾਰ ਹੈ।<ref>{{Cite book|title=Routledge Handbook of the Indian Diaspora|last=Vanita Reddy|date=2017|publisher=Routledge|editor-last=Hegde|editor-first=Radha Sarma|chapter=Diasporic Visual Cultures of Indian Fashion and Beauty|editor-last2=Sahoo|editor-first2=Ajaya Kumar}}</ref> ਉਸਦਾ ਜਨਮ 1975 ਵਿੱਚ [[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ]], [[ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ 1977 ਵਿੱਚ ਨਿਊਯਾਰਕ ਚਲੀ ਗਈ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=A Digital Archive Of Asian/Asian American Contemporary Art History |url=http://artasiamerica.org/documents/6930 |website=Asian American Arts Centre}}</ref> ਉਸਨੇ 1993 ਵਿੱਚ ਪੌਫਕੀਪਸੀ ਡੇ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ<ref>{{Cite web |title=Compass |url=http://www.poughkeepsieday.org/uploaded/photos/Alumni/Class_Notes/Compass_2013_ClassNotes.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402142804/http://www.poughkeepsieday.org/uploaded/photos/Alumni/Class_Notes/Compass_2013_ClassNotes.pdf |archive-date=2 April 2015 |website=Poughkeepsie Day School Alumni}}</ref> ਉਸਨੇ [[ਕੋਲੰਬੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਤੋਂ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਬੀਏ, [[ਨਿਊਯਾਰਕ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਤੋਂ ਸਟੂਡੀਓ ਆਰਟ ਅਤੇ ਕਲਾ ਆਲੋਚਨਾ ਵਿੱਚ ਐਮਏ, ਅਤੇ ਹੰਟਰ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਰਚਨਾਤਮਕ ਲਿਖਤ ਵਿੱਚ ਐਮਐਫਏ ਕੀਤੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=40 Years of Women Artists at Douglass Library |url=https://iwa.rutgers.edu/programs/mary-h-dana-women-artists-series/40-years-of-women-artists-at-douglass-library/virtual-exhibit/ |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20150307201505/https://iwa.rutgers.edu/programs/mary-h-dana-women-artists-series/40-years-of-women-artists-at-douglass-library/virtual-exhibit/ |archive-date=2015-03-07 |website=Institute for Women and Art}}</ref> == ਲਿਖਣਾ == ਉਸ ਦੇ ਗਲਪ ਅਤੇ ਲੇਖ ''[[ਨਿਊਯਾਰਕ ਟਾਈਮਜ਼|ਦ ਨਿਊਯਾਰਕ ਟਾਈਮਜ਼]]'',<ref>{{Cite web |last=Khurana |first=Swati |date=2014-10-22 |title=Diwali, Once Hidden, Now Lit Large |url=https://parenting.blogs.nytimes.com/2014/10/22/diwali-once-hidden-now-lit-large/ |access-date=2020-06-18 |website=Motherlode Blog |language=en-US}}</ref> ''ਗੁਆਰਨੀਕਾ'',<ref>{{Cite web |last=Khurana |first=Swati |date=2016-03-15 |title=Wife! |url=https://www.guernicamag.com/wife/ |access-date=2020-06-18 |website=Guernica |language=en-US}}</ref> ''ਸ਼ਿਕਾਗੋ ਤਿਮਾਹੀ ਸਮੀਖਿਆ'',<ref>{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/1012490117|title=The South Asian American issue|others=Sheikh, Moazzam.|isbn=978-1-5429-2559-4|location=Evanston, IL|oclc=1012490117}}</ref> ''ਏਸ਼ੀਅਨ ਅਮਰੀਕਨ ਲਿਟਰੇਰੀ ਰਿਵਿਊ'', ''ਦ ਆਫਿੰਗ'',<ref>{{Cite web |title=Swati Khurana |url=https://theoffingmag.com/contributor/swati-khurana/ |access-date=2020-06-18 |website=The Offing |language=en-US}}</ref> ''ਦ ਰੰਪਸ'',<ref>{{Cite web |title=Swati Khurana |url=https://therumpus.net/author/swati-khurana/ |access-date=2020-06-18 |website=The Rumpus.net |language=en}}</ref> ''ਦ ਮੈਸੇਚਿਉਸੇਟਸ ਰਿਵਿਊ'', [5] ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਏ ਹਨ<ref>{{Cite web |title=Volume 59, Issue 4 {{!}} Mass Review |url=https://www.massreview.org/node/7285 |access-date=2020-06-18 |website=www.massreview.org |archive-date=2020-06-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200619045000/https://www.massreview.org/node/7285 |url-status=dead }}</ref> ''ਗੁੱਡ ਗਰਲਜ਼ ਮੈਰੀ ਡਾਕਟਰਾਂ'' ਦੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ,<ref>{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/952139129|title=Good Girls Marry Doctors : South Asian American Daughters on Obedience and Rebellion|others=Bhattacharya, Piyali.|isbn=978-1-879960-92-3|location=San Francisco, CA|oclc=952139129}}</ref> ਅਤੇ ''ਸਰਬੋਤਮ ਅਮਰੀਕੀ ਲੇਖ 2019'' ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਲੇਖ ਵਜੋਂ ਹਵਾਲਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।<ref>{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/1119643662|title=The best American essays. 2019|others=Solnit, Rebecca, Atwan, Robert.|isbn=1-328-46711-2|location=Boston|oclc=1119643662}}</ref> ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾਤਮਕ ਲਿਖਤ ਲਈ ਨਿਊਯਾਰਕ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਫਾਰ ਆਰਟਸ,<ref>{{Cite web |last=NYFA.org |title=Introducing {{!}} NYSCA/NYFA Artist Fellowship Program Recipients and Finalists |url=https://current.nyfa.org/post/175744481278/introducing-nyscanyfa-artist-fellowship-program |access-date=2020-06-18 |website=NYFA.org - NYFA Current}}</ref> ਵਰਮੌਂਟ ਸਟੂਡੀਓ ਸੈਂਟਰ,<ref>{{Cite web |title=Vermont Studio Center - Fellowships |url=https://vermontstudiocenter.org/fellowships |access-date=2020-06-18 |website=Vermont Studio Center |language=en-US}}</ref> ਅਤੇ ਸੈਂਟਰ ਫਾਰ ਫਿਕਸ਼ਨ<ref>{{Cite web |title=NYC Emerging Writer Fellowship: Past Fellows |url=https://centerforfiction.org/grants-awards/nyc-emerging-writers-fellowship/nyc-emerging-writers-fellowship-past-fellows |access-date=2020-06-18 |website=The Center for Fiction |language=en-US |archive-date=2023-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230602144329/https://centerforfiction.org/grants-awards/nyc-emerging-writers-fellowship/nyc-emerging-writers-fellowship-past-fellows/ |url-status=dead }}</ref> ਤੋਂ ਸਮਰਥਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। == ਹਵਾਲੇ == <references group="" responsive="1"></references> [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1975]] j001d2rwp8vcrmxadi07hherxyhsx5r 0 164138 841777 668678 2026-06-29T23:40:26Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 841777 wikitext text/x-wiki {{Infobox martial artist|name=ਸਾਰਾਹ ਅਵਰਾਹਮ|image=|image_size=|caption=|birth_name=|birth_date={{Birth based on age as of date|20|2014|3|25}}|birth_place=ਬੰਬੇ, ਭਾਰਤ|death_date=|death_place=|residence=ਕਿਰਤ ਅਰਬਾ|height=}} '''ਸਾਰਾਹ ਅਬਰਾਹਮ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Sarah Avraham;''' {{Lang-he|שרה אברהם}}; ਜਨਮ 1993/1994) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਮੂਲ ਦਾ ਇਜ਼ਰਾਈਲੀ ਮੁਏ ਥਾਈ ਕਿੱਕਬਾਕਸਰ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਯਹੂਦੀ ਧਰਮ ਅਪਣਾ ਲਿਆ ਅਤੇ [[2008 ਮੁੰਬਈ ਹਮਲਾ|2008 ਦੇ ਮੁੰਬਈ ਹਮਲਿਆਂ]] ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਚਲੀ ਗਈ। ਅਬਰਾਹਮ {{Convert|57|-|63|kg|lb}} ਵਿੱਚ ਥਾਈ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ੀ ਵਿੱਚ 2012 ਦੀ ਇਜ਼ਰਾਈਲੀ ਮਹਿਲਾ ਚੈਂਪੀਅਨ ਸੀ। ਭਾਰ ਵਰਗ। ਉਹ 57–63.5 ਕਿਲੋਗ੍ਰਾਮ (125-140 lbs) ਕਲਾਸ ਵਿੱਚ 2014 ਦੀ ਵਿਸ਼ਵ ਮੁਏਥਾਈ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਪ੍ਰੋ-ਐਮ ਮਹਿਲਾ ਵਿਸ਼ਵ ਚੈਂਪੀਅਨ ਵੀ ਹੈ।<ref name="ynetnews1">{{Cite news|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4380452,00.html|title=Religious girls are Muay Thai champs; Two pious teenagers from Beit Shemesh, Kiryat Arba strike opponents mercilessly to win Thailand-style kickboxing world championship in Bangkok|last=Akiva Novick|date=May 16, 2013|access-date=April 9, 2014|publisher=Ynetnews.com}}</ref> == ਅਰੰਭ ਦਾ ਜੀਵਨ == ਅਬਰਾਹਮ ਦਾ ਜਨਮ [[ਮੁੰਬਈ|ਬੰਬਈ]], ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ [[ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ|ਹਿੰਦੂ]] ਪਿਤਾ, ਜੋ ਇੱਕ ਡਾਕਟਰ ਹੈ, ਡਾ. ਆਰੋਨ ਅਵਰਾਹਮ (ਪਹਿਲਾਂ ਹਗੀਰਦਾਸ ਪ੍ਰਦੇਸ਼) ਅਤੇ ਇੱਕ ਈਸਾਈ ਮਾਂ ਜੋ ਇੱਕ ਨਰਸ ਸੀ, ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name="timesofisrael1">{{Cite news|url=http://www.timesofisrael.com/hindi-convert-to-judaism-israels-thai-boxing-queen/|title=Ex-Hindu is Israel's Thai-boxing queen; New women's champion Sarah Avraham immigrated from Mumbai after 2008 Chabad House attack|last=Rebecca McKinsey|date=September 23, 2012|work=The Times of Israel|access-date=April 9, 2014}}</ref><ref name="ibtimes">{{Cite news|url=http://www.ibtimes.co.uk/israeli-hebron-settler-wins-womens-world-thai-boxing-title-1441723|title=Israeli Hebron Settler Wins Women's World Thai Boxing Title|last=Jack Moore|date=March 25, 2014|work=International Business Times|access-date=April 9, 2014}}</ref><ref name="haaretz1">{{Cite news|url=http://www.haaretz.com/weekend/magazine/.premium-1.533716|title=Glove story: Two Orthodox girls' journey from religious school to boxing glory|last=Naomi Darom|work=Haaretz|access-date=April 9, 2014}}</ref> ਉਸਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਗੈਵਰੀਏਲ ਹੋਲਟਜ਼ਬਰਗ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਰਿਵਕਾ ਨਾਲ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਦੋਸਤ ਸੀ, ਜੋ ਨਵੰਬਰ [[2008 ਮੁੰਬਈ ਹਮਲਾ|2008 ਦੇ ਮੁੰਬਈ ਹਮਲਿਆਂ]] ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ, ਅੱਤਵਾਦੀਆਂ ਦੁਆਰਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੁੰਬਈ ਛਾਬਡ ਹਾਊਸ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਜੋੜੇ ਨੇ ਦੂਤ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਅਬਰਾਹਮ ਉਸ ਸਮੇਂ 14 ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਸੀ। == ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਦੀ ਇਮੀਗ੍ਰੇਸ਼ਨ == ਹਮਲੇ ਦੇ ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਧਰਮ ਬਦਲ ਕੇ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਚਲੇ ਗਏ।<ref name="jewishpress1">{{Cite news|url=http://www.jewishpress.com/news/two-religious-girls-box-kick-their-way-to-world-champions-video/2013/05/13/|title=Two Religious Girls Box-Kick Their Way to World Champions (video)|last=Tzvi Ben-Gedalyahu|date=May 13, 2013|work=The Jewish Press|access-date=April 9, 2014|archive-date=ਅਪ੍ਰੈਲ 13, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140413140346/http://www.jewishpress.com/news/two-religious-girls-box-kick-their-way-to-world-champions-video/2013/05/13/|url-status=dead}}</ref> ਉਹ ਹੇਬਰੋਨ ਦੇ ਬਾਹਰਵਾਰ, ਯਰੂਸ਼ਲਮ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ, ਕਿਰਿਆਤ ਅਰਬਾ ਦੀ [[ਪੱਛਮੀ ਕੰਢਾ|ਵੈਸਟ ਬੈਂਕ]] ਇਜ਼ਰਾਈਲੀ ਬਸਤੀ ਵਿੱਚ ਸੈਟਲ ਹੋ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਹੁਣ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਹੁਣ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਆਰਥੋਡਾਕਸ ਯਹੂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਿਰਿਆਤ ਅਰਬਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਉਲਪਾਨਾ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਦੀ ਹੈ।<ref name="shalomlife1">{{Cite news|url=http://www.shalomlife.com/news/19926/two-religious-israeli-girls-win-gold-at-boxing-competition-in-thailand/|title=Two Religious Israeli Girls Win Gold At Boxing Competition In Thailand|last=Daniel Koren|date=July 19, 2013|work=Shalom Life|access-date=April 9, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140413132506/http://www.shalomlife.com/news/19926/two-religious-israeli-girls-win-gold-at-boxing-competition-in-thailand/|archive-date=April 13, 2014}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://forward.com/articles/179954/-orthodox-women-aim-for-boxing-glory/|title=2 Orthodox Women Aim for Boxing Glory|last=Naomi Darom|date=July 6, 2013|work=Forward|access-date=April 10, 2014}}</ref> ਅਬਰਾਹਮ ਅੱਗ ਬੁਝਾਉਣ ਵਾਲੇ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਵੈਸੇਵੀ ਵੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਅੱਗ ਬੁਝਾਉਣ ਦੇ ਕਈ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਹੈ। ਅਬ੍ਰਾਹਮ ਦਵਾਈ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਉਹ ਆਖਰਕਾਰ ਇੱਕ ਫੁੱਲ-ਟਾਈਮ ਫਾਇਰ ਵੂਮੈਨ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ। === 2012 ਇਜ਼ਰਾਈਲੀ ਚੈਂਪੀਅਨ === ਸਤੰਬਰ 2012 ਵਿੱਚ, ਅਬਰਾਹਮ ਨੇ 18 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਦੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਹਿਲਾ ਥਾਈ ਬਾਕਸਿੰਗ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ 57–63 ਕਿਲੋ (125–140 ਪੌਂਡ) ਦੇ ਭਾਰ ਵਰਗ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤੀ। === 2014 ਵਿਸ਼ਵ ਚੈਂਪੀਅਨ === 2014 ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ, ਅਜੇ ਵੀ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਅਬਰਾਹਮ ਨੇ ਆਪਣੇ 57–63 ਕਿਲੋ (125–140 ਪੌਂਡ) ਭਾਰ ਵਰਗ ਵਿੱਚ [[ਬੈਂਕਾਕ|ਬੈਂਕਾਕ, ਥਾਈਲੈਂਡ]] ਵਿੱਚ ਮਹਿਲਾ ਵਿਸ਼ਵ ਥਾਈ-ਬਾਕਸਿੰਗ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਜਿੱਤੀ।<ref>{{Cite web |date=April 3, 2014 |title=Girl Converted By Mumbai Martyrs Is World Muay Thai Champ |url=http://world.einnews.com/news/thailand-science-technology |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20220709000056/https://world.einnews.com/news/thailand-science-technology |archive-date=July 9, 2022 |access-date=April 10, 2014 |publisher=EIN News}}</ref><ref>{{Cite web |date=March 27, 2014 |title=Une convertie par les martyrs de Bombay devient championne du monde de boxe thaï |url=http://www.juif.org/sport-israel/193212,une-convertie-par-les-martyrs-de-bombay-devient-championne-du-monde.php |access-date=April 10, 2014 |publisher=Juif.org |language=fr}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] fymebhf26i851kvn391ta849ui7hpr0 0 167475 841690 679881 2026-06-29T20:33:50Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260629)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 841690 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | image = Dvoinik.png | author = [[ਫ਼ਿਓਦੋਰ ਦੋਸਤੋਯਵਸਕੀ]] | country = [[ਰੂਸ]] | language = ਰੂੁਸੀ | release_date = [[1846 ਦਾ ਸਾਹਿਤ|1846]] | publisher = ''[[ਓਤੇਸ਼ੇਸਤਵੈਨਿਏ ਜ਼ਪਿਸਕੀ]]'' | title_orig = Двойникъ | orig_lang_code = ru | genre = [[ਨਾਵਲ]] | english_pub_date = | dewey = 891.7332 | congress = PG3326 .D8 | native_wikisource = Двойник (Достоевский) | wikisource = | translator = [[ਕਾਂਸਟੈਂਸ ਗਾਰਨੈਟ]]<br>ਏਵਲਿਨ ਹਾਰਡਨ<br>ਹਿਊ ਐਪਲਿਨ }} '''''ਦ ਡਬਲ: ਪੀਟਰਸਬਰਗ ਦੀ ਕਵਿਤਾ''''' ({{Lang-ru|Двойник. Петербургская поэма|Dvoynik. Peterburgskaya poema}}) [[ਫ਼ਿਓਦਰ ਦਾਸਤੋਵਸਕੀ|ਫਿਓਦਰ ਦੋਸਤੋਯਵਸਕੀ]] ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਿਆ ਇੱਕ ਨਾਵਲ ਹੈ। ਇਹ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 30 ਜਨਵਰੀ 1846 ਨੂੰ ਓਤੇਸ਼ੇਸਤਵੈਨਿਏ ਜ਼ਪਿਸਕੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ ਸੀ। <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=mDKphT8_XLsC|title=Dostoevsky: His Life and Work|last=Mochulsky|first=Konstantin|publisher=[[Princeton University Press]]|others=Trans. Minihan, Michael A|year=1973|isbn=0-691-01299-7|location=[[Princeton, New Jersey|Princeton]]|page=46|orig-year=First published 1967}}</ref> ਮਗਰੋਂ ਇਸਨੂੰ 1866 ਵਿੱਚ ਦੋਸਤੋਯਵਸਕੀ ਦੁਆਰਾ ਸੰਸ਼ੋਧਿਤ ਕਰਕੇ ਮੁੜ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ <ref>{{Cite book|title=The double : two versions|url=https://archive.org/details/doubletwoversion0000dost|last=Dostoyevsky|first=Fyodor|date=1984|publisher=Ardis|isbn=0882337572|location=Ann Arbor, MI|pages=ix-xxxvi|translator-last=Harden|translator-first=Evelyn J.|chapter=Translator's Introduction}}</ref> ==ਕਥਾਨਕ== ਸੇਂਟ ਪੀਟਰਸਬਰਗ ਵਿੱਚ, ਯਾਕੋਵ ਪੈਤਰੋਵਿਚ ਗੋਲਯਾਦਕਿਨ ਇੱਕ ਟਾਈਟਲ ਕੌਂਸਲਰ ([[ਪੀਟਰ ਮਹਾਨ]] ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਤ ਰੈਂਕਾਂ ਦੀ ਸਾਰਣੀ ਵਿੱਚ ਰੈਂਕ 9) ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite book |last1=Gogol |first1=Nikolaĭ Vasilʹevich |title=Plays and Petersburg tales : Petersburg tales, marriage, the government inspector |date=1998 |publisher=Oxford Paperbacks |location=Oxford |isbn=9780199555062 |pages=vii–xxx |chapter=Introduction |others=Introduction by Richard Peace |translator-first=Christopher |translator-last=English}}</ref>), ਜੋ ਕਿ ਹੇਠਲੇ ਦਰਜੇ ਦਾ ਬਿਓਰੋਕਰੇਟ ਹੈ ਅਤੇ ਸਫਲਤਾ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਗੋਲਯਾਦਕਿਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਡਾਕਟਰ, ਡਾਕਟਰ ਰੁਤੇਨਪਿਟਜ਼ ਨਾਲ ਇੱਕ ਰਚਨਾਤਮਕ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਉਸਦੀ ਅਕਲਮੰਦੀ ਤੋਂ ਡਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦਾ ਵਿਵਹਾਰ ਖਤਰਨਾਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਮਾਜ ਵਿਰੋਧੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਲਾਜ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਉਸਨੂੰ "ਹੱਸਮੁੱਖ ਸੰਗਤ" ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਦਾ ਨੁਸਖ਼ਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਗੋਲਯਾਦਕਿਨ ਨੇ ਇਸ ਨੁਸਖ਼ੇ ਨੂੰ ਅਜ਼ਮਾਉਣ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦਫ਼ਤਰ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਦਫਤਰ ਦੇ ਮੈਨੇਜਰ ਦੀ ਧੀ, ਕਲਾਰਾ ਓਲਸੁਫ਼ਯੇਵਨਾ ਦੀ ਜਨਮਦਿਨ ਦੀ ਪਾਰਟੀ ਤੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ ਨਹੀਂ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸ਼ਰਮਿੰਦਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁੱਸੇ ਕਰਨ ਕਾਰਨ ਉਸਨੂੰ ਪਾਰਟੀ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ [[ਬਰਫ਼ੀਲਾ ਤੂਫ਼ਾਨ|ਬਰਫ਼ੀਲੇ ਤੂਫ਼ਾਨ]] ਰਾਹੀਂ ਘਰ ਜਾਂਦੇ ਸਮੇਂ, ਉਸਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਇੱਕ ਆਦਮੀ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਬਿਲਕੁਲ ਉਸਦੇ ਵਰਗਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਉਸਦਾ ਦੋਹਰਾ (ਡਬਲ)। ਨਾਵਲ ਦੇ ਅਗਲੇ ਦੋ ਤਿਹਾਈ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਸੀ ਸਬੰਧ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ-ਪਹਿਲ ਗੋਲਯਾਦਕਿਨ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਦੋਹਰਾ ਦੋਸਤ ਹਨ, ਪਰ ਗੋਲਯਾਦਕਿਨ ਜੂਨੀਅਰ ਸੀਨੀਅਰ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਪੱਕੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਗੋਲਯਾਦਕਿਨ ਜੂਨੀਅਰ ਕੋਲ ਉਹ ਸਾਰੇ ਸੁਹਜ, ਖੁਸ਼ਾਮਦਾਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਹੁਨਰ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਗੋਲਿਆਦਕਿਨ ਸੀਨੀਅਰ ਕੋਲ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਦਫਤਰ ਦੇ ਸਹਿਕਰਮੀ ਪਸੰਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਗੋਲਿਆਦਕਿਨ ਸੀਨੀਅਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਤੀਰੂਪ (ਕਾਪੀਆਂ) ਦੇਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਡਾਕਟਰ ਰੂਟੈਂਸਪਿਟਜ਼ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਅਸਾਈਲਮ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ==ਹਵਾਲੇ== [[Category:Articles containing Russian-language text]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਿਓਦੋਰ ਦੋਸਤੋਯਵਸਕੀ ਦੇ ਨਾਵਲ]] 3gis5dirwqa2sjx6flejjo8oh73a99u 0 168282 841702 683734 2026-06-29T20:47:27Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260629)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 841702 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਲੈਰੀ ਫਿੰਕ | image = Laurence Douglas Fink (cropped).jpg | birth_name = ਲੌਰੈਂਸ ਡਗਲਸ ਫਿੰਕ | birth_date = {{birth date and age|1952|11|2}} | birth_place = [[ਲਾਸ ਏਂਜਲਸ]], [[ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ]], ਯੂ.ਐਸ. | education = [[ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਲਾਸ ਏਂਜਲਸ]] {{small|([[ਬੀਏ]], [[ਮਾਸਟਰ ਆਫ਼ ਬਿਜ਼ਨਸ ਐਡਮਿਨਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ|ਐਮਬੀਏ]])}} | title = ਚੇਅਰਮੈਨ ਅਤੇ ਸੀਈਓ, [[ਬਲੈਕਰਾਕ]] | party = [[ਡੈਮੋਕਰੇਟਿਕ ਪਾਰਟੀ (ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ)|ਡੈਮੋਕਰੇਟਿਕ]] | children = 3 }} [[Category:Articles with hCards]] '''ਲੌਰੈਂਸ ਡਗਲਸ ਫਿੰਕ''' (ਜਨਮ 2 ਨਵੰਬਰ, 1952) ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਅਰਬਪਤੀ ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਹੈ। ਉਹ ਬਲੈਕਰੌਕ, ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਬਹੁ-ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਨਿਵੇਸ਼ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ ਦਾ ਮੌਜੂਦਾ ਚੇਅਰਮੈਨ ਅਤੇ ਸੀਈਓ ਹੈ।<ref name="Forbes.com">{{Cite web |year=2010 |title=Profile: Laurence D. Fink |url=https://people.forbes.com/profile/laurence-d-fink/12231 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100206092301/http://people.forbes.com/profile/laurence-d-fink/12231 |archive-date=February 6, 2010 |access-date=January 26, 2010 |website=[[Forbes]]}}</ref> [[ਬਲੈਕਰਾਕ]] ਕੋਲ {{Currency|10|USD}} ਟ੍ਰਿਲੀਅਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਅਧੀਨ ਸੰਪਤੀਆਂ ਹਨ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਮਨੀ-ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ ਫਰਮ ਬਣ ਗਈ ਹੈ।<ref>{{Cite web |last=Podder |first=Sohini |last2=Krauskopf |first2=Lewis |date=January 14, 2022 |title=BlackRock assets cross $10 trillion, revenue slightly misses |url=https://www.reuters.com/business/finance/blackrock-profit-rises-25-asset-growth-boosts-fee-income-2022-01-14/ |access-date=January 18, 2022 |website=Reuters.com}}</ref><ref name="Vanity"/> ਅਪ੍ਰੈਲ 2022 ਵਿੱਚ, [[ਫੋਰਬਜ਼|ਫੋਰਬਸ ਮੈਗਜ਼ੀਨ]] ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਲੈਰੀ ਫਿੰਕ ਦੀ ਕੁੱਲ ਜਾਇਦਾਦ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ {{Currency|1|USD}} ਬਿਲੀਅਨ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=Larry Fink - 2022 Billionaires Net Worth |url=https://www.forbes.com/profile/larry-fink/ |access-date=2022-05-04 |website=Forbes |language=en}}</ref> ਉਹ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸਬੰਧਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਆਰਥਿਕ ਫੋਰਮ ਦੇ ਕੌਂਸਲ ਦੇ ਬੋਰਡਾਂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਵੀ ਹੈ।<ref>[https://www.weforum.org/about/leadership-and-governance "Board of Trustees"], World Economic Forum</ref><ref>[https://www.cfr.org/board-directors "Board of Directors"], Council on Foreign Relations</ref> == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ == ਲੈਰੀ ਫਿੰਕ ਦਾ ਜਨਮ 2 ਨਵੰਬਰ 1952 ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>"[https://archive.today/20130118205445/http://investing.businessweek.com/research/stocks/people/person.asp?personId=402029&ticker=BLK Laurence Fink: Executive Profile & Biography]", ''[[Businessweek]]''.</ref><ref name="CEO">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=ndAbs5tRmtIC&q=Fink+%221952%22+-popularly++born+Blackrock&pg=PT538|title=1000 CEOs|last=Davidson|first=Andrew|last2=Goldsmith|first2=Marshall|date=2009|publisher=Penguin|isbn=9780756661243}}</ref> ਉਹ ਵੈਨ ਨੁਇਸ, ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਯਹੂਦੀ ਪਰਿਵਾਰ<ref>{{Cite news|url=http://blogs.forward.com/the-shmooze/131013/jews-dominate-vanity-fair--most-influential-mog/|title=Jews Dominate Vanity Fair 100 Most Influential Moguls List|last=Kaminer|first=Michael|date=September 3, 2010|work=The Jewish Daily Forward|access-date=September 3, 2010|archive-url=https://archive.today/20130629074714/http://blogs.forward.com/the-shmooze/131013/jews-dominate-vanity-fair--most-influential-mog/|archive-date=June 29, 2013|location=Israel}}</ref> ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਤਿੰਨ ਭੈਣ-ਭਰਾ ਸਨ। ਜਿੱਥੇ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਲੀਲਾ (1930-2012) ਇੱਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਫਰੈਡਰਿਕ (1925-2013) ਇੱਕ ਜੁੱਤੀਆਂ ਦੇ ਸਟੋਰ ਦੇ ਮਾਲਕ ਸਨ।<ref name="Vanity"/> ਉਸਨੇ 1974 ਵਿੱਚ [[ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਲਾਸ ਏਂਜਲਸ|ਯੂਸੀਐਲਏ]] ਤੋਂ [[ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿਗਿਆਨ|ਰਾਜਨੀਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰ]] ਵਿੱਚ [[ਬੀਏ]] ਕੀਤੀ।<ref name="CEO" /> ਉਹ ਕਪਾ ਬੀਟਾ ਫਾਈ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਵੀ ਹੈ।<ref>{{Cite book|title=Young Money: Inside the Hidden World of Wall Street's Post-Crash Recruits|url=https://archive.org/details/youngmoneyinside0000roos_l0a4|last=Roose|first=Kevin|date=2014|publisher=John Murray (Publishers), An Hachette UK Company|isbn=978-1-47361-161-0|location=London, UK|page=[https://archive.org/details/youngmoneyinside0000roos_l0a4/page/208 208]}}</ref> ਫਿਰ ਉਸਨੇ 1976 ਵਿੱਚ UCLA ਐਂਡਰਸਨ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਸਕੂਲ ਆਫ ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਰੀਅਲ ਅਸਟੇਟ ਵਿੱਚ [[ਮਾਸਟਰ ਆਫ਼ ਬਿਜ਼ਨਸ ਐਡਮਿਨਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ|ਐਮ.ਬੀ.ਏ.]]<ref name="CEO" /><ref name="Forbes: CEO Compensation">{{Cite web |date=April 22, 2009 |title=CEO Compensation: #55 Laurence D Fink |url=https://www.forbes.com/lists/2009/12/best-boss-09_Laurence-D-Fink_4U0F.html |access-date=January 26, 2010 |website=[[Forbes]]}}</ref> ਕੀਤੀ। == ਕੈਰੀਅਰ == === 1970 ਤੋਂ 2000 === ਲੈਰੀ ਫਿੰਕ ਨੇ ਆਪਣਾ ਕੈਰੀਅਰ 1976 ਵਿੱਚ [[ਨਿਊਯਾਰਕ (ਰਾਜ)|ਨਿਊਯਾਰਕ]] -ਅਧਾਰਤ ਨਿਵੇਸ਼ ਬੈਂਕ, ਫਸਟ ਬੋਸਟਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ,<ref>{{Cite news|url=https://www.ft.com/content/7dfd1e3d-e256-4656-a96d-1204538d75cd|title=The ten trillion dollar man: how Larry Fink became king of Wall St|last=Wigglesworth|first=Robin|date=2021-10-07|work=Financial Times|access-date=2021-10-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20211028054039/https://www.ft.com/content/7dfd1e3d-e256-4656-a96d-1204538d75cd|archive-date=2021-10-28|url-status=bot: unknown}}</ref> ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਪਹਿਲੇ ਮੌਰਗੇਜ-ਬੈਕਡ ਸਕਿਊਰਿਟੀ ਵਪਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਫਰਮ ਦੇ ਬਾਂਡ ਵਿਭਾਗ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਕੀਤਾ।<ref name="Fink Center for Finance & Investments">{{Cite web |year=2010 |title=Profile: Laurence D. Fink (MBA '76) |url=http://www.anderson.ucla.edu/x20552.xml |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120524164722/http://www.anderson.ucla.edu/x20552.xml |archive-date=May 24, 2012 |access-date=January 26, 2010 |website=Fink Center for Finance & Investments |publisher=UCLA |location=Los Angeles}}</ref> ਫਸਟ ਬੋਸਟਨ ਵਿਖੇ, ਲੈਰੀ ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਮੈਂਬਰ, ਮੈਨੇਜਿੰਗ ਡਾਇਰੈਕਟਰ, ਅਤੇ ਟੈਕਸੇਬਲ ਫਿਕਸਡ ਇਨਕਮ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਦਾ ਸਹਿ-ਮੁਖੀ ਸੀ; ਉਸਨੇ ਵਿੱਤੀ ਭਵਿੱਖ ਅਤੇ ਵਿਕਲਪ ਵਿਭਾਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵੀ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਮਾਰਗੇਜ ਅਤੇ ਰੀਅਲ ਅਸਟੇਟ ਉਤਪਾਦ ਸਮੂਹ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ।<ref name="WSJ">"[http://topics.wsj.com/person/F/laurence-d-fink/375 Laurence Fink - News, Articles, Biography, Photos - WSJ.com]", ''[[Wall Street Journal]]''. Retrieved October 14, 2011.</ref> ਲੈਰੀ ਨੇ "ਕੁਝ ਅਨੁਮਾਨਾਂ ਕਰਕੇ" <ref name="Vanity">Suzanna Andrews: [http://www.vanityfair.com/business/features/2010/04/fink-201004 Larry Fink's $12 Trillion Shadow], ''Vanity Fair'', April 2010</ref> ਫਸਟ ਬੋਸਟਨ ਨੂੰ $1 ਬਿਲੀਅਨ ਕਮਾ ਕੇ ਦਿੱਤਾ। 1986 ਤੱਕ ਸਭ ਸਹੀ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਵਿਭਾਗ ਨੂੰ ਵਿਆਜ ਦਰਾਂ ਬਾਰੇ ਉਸਦੀ ਗਲਤ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਕਾਰਨ $100 ਮਿਲੀਅਨ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋ ਗਿਆ।<ref name="Vanity" /> ਆਪਣੇ ਇਸ ਅਨੁਭਵ ਦੇ ਕਰਕੇ ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਕੰਪਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਜੋ ਗਾਹਕਾਂ ਦੇ ਪੈਸੇ ਦਾ ਨਿਵੇਸ਼ ਕਰੇਗੀ ਅਤੇ ਨਾਲ਼ ਹੀ ਵਿਆਪਕ ਜੋਖਮ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਦਾ ਧਿਆਨ ਵੀ ਰੱਖੇਗੀ।<ref name="Vanity" /> 1988 ਵਿੱਚ, ਬਲੈਕਸਟੋਨ ਗਰੁੱਪ ਦੇ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਹੇਠ, ਲੈਰੀ ਨੇ ਬਲੈਕਰਾਕ ਦੀ ਸਹਿ-ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਅਤੇ [[ਮੁੱਖ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਅਧਿਕਾਰੀ|ਸੀਈਓ]] ਬਣ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਬਲੈਕਰੌਕ 1994 ਵਿੱਚ ਬਲੈਕਸਟੋਨ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਗਿਆ ਤਾਂ ਲੈਰੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਹੁਦਿਆਂ ਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਿਆ, ਜਿਸਨੂੰ ਉਸਨੇ 1998 ਵਿੱਚ ਬਲੈਕਰੌਕ ਦੇ ਵਧੇਰੇ ਸੁਤੰਤਰ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੰਭਾਲਣਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ। ਕੰਪਨੀ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਹੋਰ ਅਹੁਦਿਆਂ ਵਿੱਚ [[ਸਭਾਪਤੀ|ਬੋਰਡ ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ]], ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਅਤੇ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਕਮੇਟੀਆਂ ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ, ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਕੌਂਸਲ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ, ਅਤੇ ਗਲੋਬਲ ਕਲਾਇੰਟ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਸਹਿ-ਚੇਅਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref name="Vanity"/><ref name="WSJ"/> ਬਲੈਕਰੌਕ ਕੰਪਨੀ 1999 ਵਿੱਚ ਜਨਤਕ ਹੋ ਗਈ।<ref name="corporate-history">{{Cite web |title=Corporate History |url=https://www.pnc.com/webapp/unsec/NCProductsAndService.do?siteArea=/pnccorp/PNC/Home/About+PNC/Our+Organization/Corporate+History |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120517183033/https://www.pnc.com/webapp/unsec/NCProductsAndService.do?siteArea=%2Fpnccorp%2FPNC%2FHome%2FAbout+PNC%2FOur+Organization%2FCorporate+History |archive-date=May 17, 2012 |access-date=March 22, 2014}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਅਰਬਪਤੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1952]] e84olwmj9wjq3djcbl0nrvami87ktm4 0 168736 841794 838870 2026-06-30T08:52:20Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 841794 wikitext text/x-wiki ''ਅਮਰਜੀਤ ਸੂਫ਼ੀ'' ਕੈਨੇਡੀਅਨ [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] ਲੇਖਕ ਸੀ। ਉਹ ਇਕ ਕਵੀ, ਵਾਰਤਕ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਨਾਵਲਕਾਰ ਸੀ। ਮੌਲਿਕ ਲੇਖਣੀ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਅਨੁਵਾਦ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਸੀ। <ref>{{Cite web |last=ਢਾਅ |first=ਸਤਨਾਮ |date=2021-11-22 |title=ਯੂਨੀਅਨਨਿਸਟ ਅਤੇ ਬਹੁਪੱਖੀ ਲੇਖਕ: ਸੂਫ਼ੀ ਅਮਰਜੀਤ-ਸਤਨਾਮ ਸਿੰਘ ਢਾਅ |url=https://likhari.net/%E0%A8%AF%E0%A9%82%E0%A8%A8%E0%A9%80%E0%A8%85%E0%A8%A8%E0%A8%A8%E0%A8%BF%E0%A8%B8%E0%A8%9F-%E0%A8%85%E0%A8%A4%E0%A9%87-%E0%A8%AC%E0%A8%B9%E0%A9%81%E0%A8%AA%E0%A9%B1%E0%A8%96%E0%A9%80-%E0%A8%B2/ |access-date=2026-05-01 |website=ਲਿਖਾਰੀ |language=en-GB}}</ref> == ਮੁਢਲਾ ਜੀਵਨ == ਅਮਰਜੀਤ ਸੂਫੀ ਦਾ ਜਨਮ 7 ਜੁਲਾਈ 1940 ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਜਿ਼ਲ੍ਹਾ ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੇ ਪਿੰਡ ਬੱਸੀਆਂ ਜਿ਼ਲ੍ਹਾ ਲੁਧਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਮੈਟ੍ਰਿਕ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੇ ਜੇ ਬੀ ਟੀ ਦੀ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ਲਈ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਕ ਬਣ ਗਿਆ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਪਨ ਕਾਲ ਸਮੇਂ ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਟੀਚਰਜ਼ ਯੂਨੀਅਨ ਅਤੇ ਸਬੌਰਡੀਨੇਟ ਇੰਪਲਾਈਜ਼ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜਿ਼ਲ੍ਹਾ ਪੱਧਰ ਦੇ ਅਹੁਦਿਆਂ `ਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web |last=ਢਾਅ |first=ਸਤਨਾਮ |date=2021-11-22 |title=ਯੂਨੀਅਨਨਿਸਟ ਅਤੇ ਬਹੁਪੱਖੀ ਲੇਖਕ: ਸੂਫ਼ੀ ਅਮਰਜੀਤ-ਸਤਨਾਮ ਸਿੰਘ ਢਾਅ |url=https://likhari.net/%E0%A8%AF%E0%A9%82%E0%A8%A8%E0%A9%80%E0%A8%85%E0%A8%A8%E0%A8%A8%E0%A8%BF%E0%A8%B8%E0%A8%9F-%E0%A8%85%E0%A8%A4%E0%A9%87-%E0%A8%AC%E0%A8%B9%E0%A9%81%E0%A8%AA%E0%A9%B1%E0%A8%96%E0%A9%80-%E0%A8%B2/ |access-date=2026-05-01 |website=ਲਿਖਾਰੀ |language=en-GB}}</ref> == ਕੈਨੇਡਾ ਅਵਾਸ == ਅਮਰਜੀਤ ਸੂਫੀ ਸੰਨ 1970 ਵਿੱਚ ਕੈਨੇਡਾ ਆ ਗਿਆ। ਇੱਥੇ ਆ ਕੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਕੀਤੇ, ਜਿਵੇਂ ਫਾਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨਾ, ਫੈਕਟਰੀ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨਾ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਰੇਲਵੇ (ਸੀ ਐੱਨ ਆਰ) ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਮਿਲ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਰਿਟਾਇਰਮੈਂਟ ਤੱਕ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web |last=ਢਾਅ |first=ਸਤਨਾਮ |date=2021-11-22 |title=ਯੂਨੀਅਨਨਿਸਟ ਅਤੇ ਬਹੁਪੱਖੀ ਲੇਖਕ: ਸੂਫ਼ੀ ਅਮਰਜੀਤ-ਸਤਨਾਮ ਸਿੰਘ ਢਾਅ |url=https://likhari.net/%E0%A8%AF%E0%A9%82%E0%A8%A8%E0%A9%80%E0%A8%85%E0%A8%A8%E0%A8%A8%E0%A8%BF%E0%A8%B8%E0%A8%9F-%E0%A8%85%E0%A8%A4%E0%A9%87-%E0%A8%AC%E0%A8%B9%E0%A9%81%E0%A8%AA%E0%A9%B1%E0%A8%96%E0%A9%80-%E0%A8%B2/ |access-date=2026-05-02 |website=ਲਿਖਾਰੀ |language=en-GB}}</ref> == ਸਾਹਿਤਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ == ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਸੰਨ 1973 ਵਿੱਚ ਅਮਰਜੀਤ ਸੂਫੀ ਪੰਜਾਬੀ ਲਿਟਰੇਰੀ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ (ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ) ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਬਣ ਗਿਆ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਸ ਸਭਾ ਦਾ ਨਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕ ਮੰਚ ਵੈਨਕੂਵਰ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।। ਇਸ ਸਭਾ ਦੀਆਂ ਰੈਗੂਲਰ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ  ਵੈਨਕੂਵਰ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਲੇਖਕ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਸੰਸਥਾ ਨੇ ਅਮਰਜੀਤ ਸੂਫੀ ਦੇ ਸਾਹਿਤਕ ਸਫਰ ਨੂੰ ਕਾਫੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਅਮਰਜੀਤ ਸੂਫੀ ਨੇ 1993 ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀ ਇਕ ਇੰਟਰਵਿਊ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਹੈ: "ਇਸ ਸੰਸਥਾ ਨੇ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਕੁੱਝ ਬਣਾਇਆ ਜੋ ਕੁੱਝ ਮੈਂ ਅੱਜ ਹਾਂ। ਇਸ ਸੰਸਥਾ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰਨ ਲਈ ਪਰੇਰਣਾ ਦਿੱਤੀ। ਸਮਾਜੀ ਸਮੱਸਿਆ ਸਮਝਣ ਲਈ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਮੈਂ ਮੁੱਢ ਵਿੱਚ ਕਵਿਤਾ ਹੀ ਲਿਖਦਾ ਸਾਂ ਪ੍ਰੰਤੂ ਕਦੀ ਕਦਾਈਂ ਵਾਰਤਕ ਵੀ ਲਿਖਦਾ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਮੈਂ ਆਲੋਚਨਾ, ਕਹਾਣੀ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਰਾਜਨੀਤਕ ਲੇਖ ਲਿਖਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਹੋਇਆ।"<ref>[https://dn721604.ca.archive.org/0/items/sirjanadepanjhi-vareh/sirjanadepanjhi-vareh.pdf ਸਿਰਜਣਾ ਦੇ 25 ਵਰ੍ਹੇ, ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕ ਮੰਚ, ਸਫਾ 22]</ref> ਅਮਰਜੀਤ ਸੂਫੀ ਪੰਜਾਬੀ ਲਿਟਰੇਰੀ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ/ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕ ਮੰਚ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਇਸ ਸੰਸਥਾ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਜਿ਼ੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਨਿਭਾਉਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਉਸ ਨੇ ਕਈ ਵਾਰੀ ਇਸ ਦੇ ਸਕੱਤਰ ਅਤੇ ਕੌਆਰਡੀਨੇਟਰ ਹੋਣ ਦੀ ਜਿ਼ੰਮੇਵਾਰੀ ਨਿਭਾਈ। ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕ ਮੰਚ ਵਲੋਂ ਸੰਨ 1987 ਵਿੱਚ ਵੈਨਕੂਵਰ ਵਿੱਚ ਕੈਨੇਡਾ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤਕ ਕਾਨਫਰੰਸ ਕਰਵਾਉਣ ਵਾਲੀ ਟੀਮ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕ ਮੰਚ ਵਲੋਂ ਮੰਚ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੇ ਸਾਂਝੇ ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ "ਮਨ ਪਰਦੇਸੀ ਜੇ ਥੀਐ" ਨੂੰ ਸੰਪਾਦਕ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਟੀਮ ਦਾ ਵੀ ਮੈਂਬਰ ਸੀ। <ref>ਸਿਰਜਣਾ ਦੇ 25 ਵਰ੍ਹੇ, ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕ ਮੰਚ, ਸਫਾ 52-[https://dn721604.ca.archive.org/0/items/sirjanadepanjhi-vareh/sirjanadepanjhi-vareh.pdf 53]</ref><ref>ਕੈਨੇਡਾ ਦਰਪਣ 28 ਅਗਸਤ, 1987 (ਸਫਾ 9)[https://ia600507.us.archive.org/26/items/canada-darpan-august-28-1987/Canada%20Darpan%20August%2028.PDF]</ref><ref>[https://dn710205.ca.archive.org/0/items/man-pardesi-je-thia/Man%20Pardesi%20Je%20Thia.pdf ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕ ਮੰਚ, ਮਨ ਪਰੇਦਸੀ ਜੇ ਥੀਐ]</ref> == ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਅਤੇ ਟ੍ਰੇਡ ਯੂਨੀਅਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਸਰਗਰਮੀਆਂ == ਅਮਰਜੀਤ ਸੂਫੀ ਈਸਟ ਇੰਡੀਅਨ ਵਰਕਰਜ਼ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਸੀ। ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵੈਨਕੂਵਰ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੇ ਮਸਲਿਆਂ ਨਾਲ ਨਿਪਟਣ ਲਈ ਬਣੀ ਇਸ ਸੰਸਥਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨ 16 ਅਕਤੂਬਰ 1977 ਨੂੰ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਸ ਜਥੇਬੰਦੀ ਦੇ ਅੱਗੇ ਦਿੱਤੇ ਉਦੇਸ਼ ਸਨ: 1. ਭਾਰਤੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਥੇਬੰਦ ਕਰਨਾ 2. ਰੰਗ ਨਸਲ, ਜਾਤ ਜਾਂ ਲਿੰਗ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਵਿਤਕਰੇ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਨਾ ਅਤੇ ਦੂਜੀਆਂ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ, ਸਮਾਜਕ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਮੌਕਿਆਂ ਲਈ ਜਦੋਜਹਿਦ ਕਰਨਾ 3. ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਦੋਸਤੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਇਸ ਮਕਸਦ ਲਈ ਸਾਰੀਆਂ ਅਗਾਂਹਵਧੂ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਨਾਲ ਸਹਿਯੋਗ ਕਰਨਾ 4. ਕੈਨੇਡਾ ਦੀ ਮਜ਼ਦੂਰ ਜਮਾਤ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਬਣਾਉਣਾ 5. ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਲੁੱਟੇ-ਪੁੱਟੇ ਜਾ ਰਹੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕਰਨਾ 6. ਆਪਣੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਅਤੇ ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰ ਰਹੀਆਂ ਸਿਆਸੀ, ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣੂ ਕਰਾਉਣਾ ਤਾਂ ਕਿ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਲੋਕਤੰਤਰਿਕ ਤਾਕਤਾਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋਣ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਮਿਲੇ। ਅਮਰਜੀਤ ਸੂਫੀ ਇਸ ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਆਗੂਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸਰਗਰਮੀ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਸੀ।<ref>[https://dn721808.ca.archive.org/0/items/sangharsh-de-sau-vareh-/sangharsh-de-sau-vareh-.pdf ਸਾਧੂ ਬਿਨਿੰਗ ਅਤੇ ਸੁਖਵੰਤ ਹੁੰਦਲ, ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਸੌ ਵਰ੍ਹੇ: ਕਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਲਹਿਰ, (ਸਫਾ 97-100)]</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਅਮਰਜੀਤ ਸੂਫੀ ਕੈਨੇਡਾ ਦੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਨਾਲ ਵੀ ਜੁੜਿਆ ਰਿਹਾ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਕੰਮ `ਤੇ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਰੇਲਵੇ ਦੇ ਮੁਲਾਜ਼ਮਾਂ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਯੂਨੀਅਨ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਅਤੇ ਅਹੁਦੇਦਾਰ ਰਿਹਾ ਸੀ।<ref>{{Cite web |last=ਢਾਅ |first=ਸਤਨਾਮ |date=2021-11-22 |title=ਯੂਨੀਅਨਨਿਸਟ ਅਤੇ ਬਹੁਪੱਖੀ ਲੇਖਕ: ਸੂਫ਼ੀ ਅਮਰਜੀਤ-ਸਤਨਾਮ ਸਿੰਘ ਢਾਅ |url=https://likhari.net/%E0%A8%AF%E0%A9%82%E0%A8%A8%E0%A9%80%E0%A8%85%E0%A8%A8%E0%A8%A8%E0%A8%BF%E0%A8%B8%E0%A8%9F-%E0%A8%85%E0%A8%A4%E0%A9%87-%E0%A8%AC%E0%A8%B9%E0%A9%81%E0%A8%AA%E0%A9%B1%E0%A8%96%E0%A9%80-%E0%A8%B2/ |access-date=2026-05-05 |website=ਲਿਖਾਰੀ |language=en-GB}}</ref> == ਪੱਤਰਕਾਰੀ == ਅਮਰਜੀਤ ਸੂਫੀ ਈਸਟ ਇੰਡੀਅਨ ਵਰਕਰਜ਼ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਆਫ ਕੈਨੇਡਾ ਵਲੋਂ ਕੱਢੇ ਜਾਂਦੇ ਮਾਸਕ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਲੋਕਤਾ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕੀ ਮੰਡਲ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਸੀ।<ref>[https://ia600705.us.archive.org/9/items/lokta-june-1986/Lokta-June%201986.pdf ਲੋਕਤਾ, ਜੂਨ 1986]</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੈਨੇਡਾ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦੇ ਰਹੇ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਅਖਬਾਰ ਕੈਨੇਡਾ ਦਰਪਣ ਵਿੱਚ ਬਕਾਇਦਗੀ ਨਾਲ ਲਿਖਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਵੈਨਕੂਵਰ ਕੋਅਪ੍ਰੁਟਿਵ ਰੇਡੀਉ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਾਰਤ ਹੁੰਦੇ ਹਫਤਾਵਾਰੀ ਰੇਡੀਉ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ 'ਸਮੇਂ ਦੀ ਅਵਾਜ਼' ਵਿੱਚ ਸਮੇਂ ਸਮੇਂ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਦੇ ਚਲੰਤ ਮਾਮਲਿਆਂ ਬਾਰੇ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਿਆ ਕਰਦਾ ਸੀ।<ref>[https://dn721901.ca.archive.org/0/items/canada-darpan-august-2-1985/Canada%20Darpan-August%202-1985.PDF ਕੈਨੇਡਾ ਦਰਪਣ- 2ਅਗਸਤ-1985, (ਸਫਾ16)]</ref><ref>[https://shows.acast.com/689a0b3c2dbca7f6698a5350/68a522bde2f63983a7711184 ਸਮੇਂ ਦੀ ਅਵਾਜ਼ 23 ਅਪ੍ਰੈਲ 1988]</ref> == ਦਿਹਾਂਤ == ਅਕਤੂਬਰ 2022 ਵਿੱਚ ਅਮਰਜੀਤ ਸੂਫੀ ਦਾ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਦਿਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ।<ref>{{Cite news|url=https://punjablinkpaper.com/2022/10/%E0%A8%AE%E0%A8%BE%E0%A8%B0%E0%A8%95%E0%A8%B8%E0%A9%80-%E0%A8%9A%E0%A8%BF%E0%A9%B0%E0%A8%A4%E0%A8%95-%E0%A8%A4%E0%A9%87-%E0%A8%B8%E0%A8%BE%E0%A8%B9%E0%A8%BF%E0%A8%A4%E0%A8%95%E0%A8%BE%E0%A8%B0|title=ਮਾਰਕਸੀ ਚਿੰਤਕ ਤੇ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਸੂਫੀ ਅਮਰਜੀਤ ਦੇ ਸਦੀਵੀ ਵਿਛੋੜੇ ਉੱਪਰ ਦੁੱਖ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ - Punjab Link Paper|last=Arora|first=Kamal|date=2022-10-22|work=Punjab Link Paper|access-date=2026-05-07|language=en-US}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੂਨ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==ਰਚਨਾਵਾਂ== * ਹੋਂਦ ਕਥਾ (ਕਵਿਤਾ) * ਪੰਜਾਬ ਸਮੱਸਿਆ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ (ਵਾਰਤਕ), ਲਾਹੌਰ ਬੁੱਕ ਸ਼ਾਪ, ਲੁਧਿਆਣਾ, 1992 * ਪੰਜਾਬੀਅਤ ਦੇ ਨਾਂ 'ਤੇ ਵੱਖਵਾਦ ਦੀ ਵਕਾਲਤ, (ਵਾਰਤਕ), ਅਨੂਪਮ ਪ੍ਰੈਸ, ਜਲੰਧਰ, 1995 * ਹੋ ਚੀ ਮਿੰਨ ਦੀ ਜੀਵਨੀ (ਵਾਰਤਕ), 1996, ਚਿਰਾਗ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ * ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਨਾਸਤਿਕਤਾ (ਵਾਰਤਕ), ਤਰਕ ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਬਰਨਾਲਾ, 2003 * ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ ਕਾਮਰੇਡ ਏ. ਕੇ. ਗੁਪਾਲਨ (ਵਾਰਤਕ: ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਤੋਂ ਅਨੁਵਾਦ), ਦੇਸ਼ ਸੇਵਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਚੰਡੀਗੜ, 2005 * ਸਿੰਮਲ ਰੁਖੁ ਸਰਾਇਰਾ (ਨਾਵਲ), ਲੋਕਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ, 2007 == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਲੇਖਕ]] mtibc9it6oufo1s8oqez73tsqz7n7wo 0 171471 841646 743117 2026-06-29T19:20:12Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260629)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 841646 wikitext text/x-wiki {{Infobox body of water | name = ਇਗਿਰਦੀਰ ਝੀਲ | image = Lake Egirdir.jpg | caption = ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਨਾਲ ਝੀਲ (ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ) ਅਤੇ ਕਾਜ਼ਵੇਅ ਦੇ ਨਾਲ ਦੋ ਟਾਪੂ | image_bathymetry = | caption_bathymetry = | location = | coordinates = {{coord|38|03|24|N|30|51|58|E|region:TR_type:waterbody|display=inline,title}} | type = | inflow = | outflow = | catchment = | basin_countries = ਤੁਰਕੀ | length = | width = | area = {{convert|482|km2|sqmi|abbr=on}} | depth = | max-depth = | volume = | residence_time = | shore = | elevation = {{convert|917|m|ft|abbr=on}} | islands = | cities = }} [[Category:Articles using infobox body of water without alt]] [[Category:Articles using infobox body of water without pushpin map alt]] [[Category:Articles using infobox body of water without image bathymetry]] [[ਤਸਵੀਰ:Eğirdir_lake.jpg|right|thumb|250x250px| ਇਗਿਰਦੀਰ ਝੀਲ]] '''ਇਗਿਰਦੀਰ''' ( {{Lang-tr|Eğirdir Gölü}} , ਪਹਿਲਾਂ ''Eğridir'' ) [[ਤੁਰਕੀ]] ਦੇ [[ਤੁਰਕੀ ਝੀਲਾਂ ਦਾ ਖੇਤਰ|ਝੀਲਾਂ ਦੇ ਖੇਤਰ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ [[ਝੀਲ]] ਹੈ। [[Eğirdir|ਇਗਿਰਦੀਰ]] ਕਸਬਾ ਇਸ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਸਿਰੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੈ, 107 ਕਿਲੋਮੀਟਰ (67)&nbsp;ਮੀ) [[ਅੰਤਾਲਿਆ|ਅੰਤਲਯਾ]] ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ। {{Convert|482|km2|sqmi}} ਦੇ ਖੇਤਰਫਲ ਦੇ ਨਾਲ ਇਹ ਤੁਰਕੀ ਦੀ ਚੌਥੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਝੀਲ ਹੈ, ਅਤੇ [[ਤਾਜ਼ੇ ਪਾਣੀ|ਤਾਜ਼ੇ ਪਾਣੀ ਦੀ]] ਦੂਜੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਝੀਲ ਹੈ। ਕਸਬੇ ਅਤੇ ਝੀਲ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ''ਇਗਰਿਡਿਰ'' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਕਸਬੇ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ [[ਯੂਨਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਯੂਨਾਨੀ]] ਨਾਮ ''ਅਕ੍ਰੋਤੀਰੀ'' ਦਾ ਤੁਰਕੀ ਉਚਾਰਨ। ਤੁਰਕੀ ਵਿੱਚ ''Eğridir'' ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ "ਇਹ ਟੇਢੀ ਹੈ", ਇਸ ਲਈ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਹਟਾਉਣ ਲਈ, 1980 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ "i" ਅਤੇ "r" ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਅਧਿਕਾਰਤ ਨਾਮ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ''ਇਗਿਰਦੀਰ'' , ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਨਾਮ ਹੈ ਜੋ ਕਤਾਈ ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।,<ref name="LP">{{Cite book|title=Turkey|url=https://archive.org/details/turkey00tomb|publisher=Lonely Planet|year=1999|page=[https://archive.org/details/turkey00tomb/page/329 315]}}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ ਤੁਰਕੀ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਅਜੇ ਵੀ ਕਸਬੇ ਅਤੇ ਝੀਲ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਇਸਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਬੁਲਾਉਂਦੇ ਹਨ। === ਮੱਛੀ === 1915 ਵਿੱਚ [[ਕਰੇਕਿਨ ਦੇਵਸੀਅਨ|ਕੈਰੇਕਿਨ ਡੇਵੇਸੀਅਨ]] ਦੇ ''ਤੁਰਕੀਏ'ਦੇ ਬਾਲਿਕ ਵੇ ਬਾਲੀਕਸੀਲਿਕ'' ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ, ਈਗਿਰਦੀਰ ਝੀਲ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ 15 ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮੱਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦਰਜ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। <ref name="Küçük et al 2009">{{Cite journal|last=Küçük|first=Fahrettin|last2=Sarı|first2=Hasan M.|last3=Demır|first3=Orhan|last4=Gülle|first4=Iskender|date=January 2009|title=Review of the ichthyofaunal changes in Lake Eǧirdir between 1915 and 2007|url=https://www.researchgate.net/publication/287628685_Review_of_the_ichthyofaunal_changes_in_Lake_Egirdir_between_1915_and_2007|journal=Turkish Journal of Zoology|volume=33|issue=3|pages=277-86|doi=10.3906/zoo-0811-16|access-date=1 February 2023}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFKüçükSarıDemırGülle2009">Küçük, Fahrettin; Sarı, Hasan M.; Demır, Orhan; Gülle, Iskender (January 2009). [https://www.researchgate.net/publication/287628685_Review_of_the_ichthyofaunal_changes_in_Lake_Egirdir_between_1915_and_2007 "Review of the ichthyofaunal changes in Lake Eǧirdir between 1915 and 2007"]. ''Turkish Journal of Zoology''. '''33''' (3): 277–86. [[ਦੋਇ (ਪਛਾਣਕਰਤਾ)|doi]]:[[doi:10.3906/zoo-0811-16|10.3906/zoo-0811-16]]<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">1 February</span> 2023</span>.</cite></ref> {{Rp|277-8, 283-4}}ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, 7 [[ਸਥਾਨਕ]] ਸਪੀਸੀਜ਼ ਹਨ ਜੋ ਅਜੇ ਵੀ ਝੀਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, 2 ਸਥਾਨਕ ਸਪੀਸੀਜ਼ ਹਨ ਜੋ ਹੁਣ [[ਸਥਾਨਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਲੋਪ|ਸਥਾਨਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਲੋਪ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ]], 4 [[ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ|ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ]] ਹਨ, 1 ਅਨਿਸ਼ਚਿਤ ਮੂਲ ਦੀ ਹੈ ਪਰ ਖੇਤਰ ਦੀ ਮੂਲ ਹੈ, ਅਤੇ 1 ਅਣਜਾਣ ਸਥਿਤੀ ਦੀ ਹੈ ਪਰ ਸੰਭਾਵਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਹੈ ਸਪੀਸੀਜ਼<ref name="Küçük et al 2009" /> {{Rp|277-8}}1950 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਤੋਂ [[ਘੁਸਪੈਠੀਆ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ|ਹਮਲਾਵਰ ਸਪੀਸੀਜ਼]] ਦੀ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ, [[ਓਵਰਫਿਸ਼ਿੰਗ]] ਦੇ ਨਾਲ, ਨੇ ਸਥਾਨਕ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵਿਘਨ ਪਾਇਆ ਹੈ। <ref name="Küçük et al 2009" /> {{Rp|277-8}}ਪਹਿਲੀ ਵੱਡੀ ਤਬਦੀਲੀ 1955 ਵਿੱਚ ਆਈ, ਜਦੋਂ ਗੈਰ-ਦੇਸੀ [[ਪਾਈਕ ਪਰਚ]], ਜੋ [[Piscivore|ਹੋਰ ਮੱਛੀਆਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ]], ਨੂੰ ਜਾਣਬੁੱਝ ਕੇ ਝੀਲ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Küçük et al 2009" /> {{Rp|278}}ਕਾਰਨ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਝੀਲ ਦੀਆਂ ਦੇਸੀ ਮੱਛੀਆਂ ਵਪਾਰਕ ਮੱਛੀਆਂ ਫੜਨ ਲਈ ਆਰਥਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਹੁਤੀਆਂ ਕੀਮਤੀ ਨਹੀਂ ਸਨ। <ref name="Yerli et al 2013">{{Cite journal|last=Yerli|first=Sedat Vahdet|last2=Alp|first2=Ahmet|last3=Yeğen|first3=Vedat|last4=Uysal|first4=Rahmi|last5=Yağcı|first5=Meral Apaydın|last6=Balık|first6=İsmet|date=2013|title=Evaluation of the Ecological and Economical Results of the Introduced Alien Fish Species in Lake Eğirdir, Turkey|url=https://www.trjfas.org/abstract.php?id=131|journal=Turkish Journal of Fisheries and Aquatic Sciences|volume=13|issue=5|pages=795-809|doi=10.4194/1303-2712-v13_5_03|access-date=4 February 2023}}</ref> {{Rp|797}}ਝੀਲ ਦੇ ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਦੀ [[ਆਬਾਦੀ ਦੀ ਗਤੀਸ਼ੀਲਤਾ]] "ਤੇਜੀ ਨਾਲ ਢਹਿ ਗਈ", ਅਤੇ ਦੋ ਸਥਾਨਕ ਕਿਸਮਾਂ ਸਥਾਨਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਲੋਪ ਹੋ ਗਈਆਂ।<ref name="Küçük et al 2009" /> {{Rp|278}}ਉਦੋਂ ਤੋਂ, ਝੀਲ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ 1996 ਤੱਕ ਸਰਵਭੋਸ਼ੀ [[ਪ੍ਰੂਸ਼ੀਅਨ ਕਾਰਪ]] ਅਤੇ [[ਪਲੈਂਕਟਨ]] - ਅਤੇ 2003 ਤੱਕ ਮੱਛੀ ਖਾਣ [[ਵੱਡੇ ਪੈਮਾਨੇ ਦੀ ਰੇਤ ਦੀ ਗੰਧ|ਵਾਲੇ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ਦੀ ਰੇਤ]] ।<ref name="Küçük et al 2009" /> {{Rp|278}} * [[ਯੂਰੇਸ਼ੀਅਨ ਕਾਰਪ]] ( ''ਸਾਈਪ੍ਰਿਨਸ ਕਾਰਪਿਓ'' ): ਇਸਦੀ ਗਿਣਤੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮੱਛੀਆਂ ਫੜਨ, ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਅਤੇ ਹਮਲਾਵਰ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਕਾਫ਼ੀ ਘੱਟ ਗਈ ਹੈ। <ref name="Küçük et al 2009">{{Cite journal|last=Küçük|first=Fahrettin|last2=Sarı|first2=Hasan M.|last3=Demır|first3=Orhan|last4=Gülle|first4=Iskender|date=January 2009|title=Review of the ichthyofaunal changes in Lake Eǧirdir between 1915 and 2007|url=https://www.researchgate.net/publication/287628685_Review_of_the_ichthyofaunal_changes_in_Lake_Egirdir_between_1915_and_2007|journal=Turkish Journal of Zoology|volume=33|issue=3|pages=277-86|doi=10.3906/zoo-0811-16|access-date=1 February 2023}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFKüçükSarıDemırGülle2009">Küçük, Fahrettin; Sarı, Hasan M.; Demır, Orhan; Gülle, Iskender (January 2009). [https://www.researchgate.net/publication/287628685_Review_of_the_ichthyofaunal_changes_in_Lake_Egirdir_between_1915_and_2007 "Review of the ichthyofaunal changes in Lake Eǧirdir between 1915 and 2007"]. ''Turkish Journal of Zoology''. '''33''' (3): 277–86. [[ਦੋਇ (ਪਛਾਣਕਰਤਾ)|doi]]:[[doi:10.3906/zoo-0811-16|10.3906/zoo-0811-16]]<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">1 February</span> 2023</span>.</cite></ref> {{Rp|278-9}} * [[Eğirdir ਬਾਰਬ|ਇਗਿਰਦੀਰ barb]] ( ''Capoeta pestai'' ) : 1955 ਤੋਂ, ਪਾਈਕ ਪਰਚ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਨੇ ਇਸ ਮੱਛੀ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਨੂੰ [[ਗੰਭੀਰ ਤੌਰ 'ਤੇ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿੱਚ ਹੈ|ਗੰਭੀਰ ਤੌਰ 'ਤੇ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿੱਚ]] ਪਾ ਦਿੱਤਾ, ਪਰ 2000 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਪਾਈਕ ਪਰਚ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਘਟਣ ਨਾਲ ਇਹ ਛੋਟੀ ਸੰਖਿਆ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਲੱਗੀ। <ref name="Küçük et al 2009" /> {{Rp|279}}Küçük et al ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਬਚਿਆ ਕਿਉਂਕਿ "ਝੀਲ ਵਿੱਚ ਵਹਿਣ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਨਦੀ ਇੱਕ ਆਸਰਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਨਨ ਸਥਾਨ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ"। <ref name="Küçük et al 2009" /> {{Rp|284}} * Ereğli minnow ( ''[[ਹੇਮਿਗ੍ਰਾਮਮੋਕਾਪੋਇਟਾ ਕੇਮਾਲੀ|Hemigrammocapoeta kemali]]'' : Küçük et al ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਗਿਰਦੀਰ ਝੀਲ ਵਿੱਚ ਇਸ ਮੱਛੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗ 1950 ਵਿੱਚ [[ਕਰਟ ਕੋਸਵਿਗ]] ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ ਇਸਨੂੰ ''[[ਟਾਇਲੋਗਨਾਥਸ ਕਲਾਟੀ|ਟਾਈਲੋਗਨਾਥਸ ਕਲਾਟੀ]]'' ਵਜੋਂ ਗਲਤ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪਛਾਣਿਆ ਸੀ। <ref name="Küçük et al 2009" /> {{Rp|279-80}}ਕਿਸੇ ਵੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ, ਇਹ 1958 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਹ ਸੰਭਵ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਾਈਕ ਪਰਚ ਦੁਆਰਾ ਅਲੋਪ ਹੋਣ ਲਈ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। <ref name="Küçük et al 2009" /> {{Rp|279-80, 283-4}} * ''ਕੈਵਿਨ'' ( ''[[ਸੂਡੋਫੌਕਸਿਨਸ ਹੈਂਡਲੀਰਚੀ]]'' ) : ਝੀਲ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਬੇਸਿਨ ਦਾ ਜੱਦੀ, ਇਹ ਆਖਰੀ ਵਾਰ 1960 ਵਿੱਚ ਫੜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। <ref name="Küçük et al 2009" /> {{Rp|280}}ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਅਧਿਕਾਰਤ ਰਿਕਾਰਡ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਪਰ ਸਥਾਨਕ ਮਛੇਰਿਆਂ ਨਾਲ ਇੰਟਰਵਿਊਆਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਇਹ 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਤੱਕ ਅਲੋਪ ਹੋ ਗਿਆ ਜਾਪਦਾ ਹੈ।<ref name="Küçük et al 2009" /> {{Rp|280}}ਇਹ ਝੀਲ ਦੇ [[ਪੇਲਾਗਿਕ ਜ਼ੋਨ|ਪੈਲਾਜਿਕ ਜ਼ੋਨ]] ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵਪਾਰਕ ਮੱਛੀ ਫੜਨ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਰੋਤ ਸੀ।<ref name="Küçük et al 2009" /> {{Rp|284}} * [[Eğirdir minnow|ਇਗਿਰਦੀਰ minnow]] ( ''Pseudophoxinus egridiri'' ): Küçük et al ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ''P. egridiri ਨੂੰ'' ਹੋਰ ''[[ਸੂਡੋਫੌਕਸਿਨਸ|Pseudophoxinus]]'' ਸਪੀਸੀਜ਼ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਰਗੀਕ੍ਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਕੇਲ ਅਤੇ [[ਵਰਟੀਬਰਾ|ਰੀੜ੍ਹ]] ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਸੰਖਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref name="Küçük et al 2009" /> {{Rp|280}}ਇਸ ਨੇ ''ਪੀ. ਹੈਂਡਲੀਰਚੀ'' ਨਾਲੋਂ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਸਥਾਨ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ।<ref name="Küçük et al 2009" /> {{Rp|284}}ਹੁਣ, ''P. egridiri'' ਗੰਭੀਰ ਤੌਰ 'ਤੇ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿੱਚ ਹੈ; ਇਹ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਝੀਲ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਠੰਡੇ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕਰੌਟ ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਯਾਲਵਾਕ ਕ੍ਰੀਕ।<ref name="Küçük et al 2009" /> {{Rp|284}}ਸੋਕੇ ਕਾਰਨ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਇਸ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਲਈ ਵੱਡੇ ਖ਼ਤਰੇ ਹਨ।<ref name="Küçük et al 2009" /> {{Rp|284}} * [[Baltic vimba|ਬਾਲਟਿਕ ਵਿੰਬਾ]] ( ''[[ਵਿੰਬਾ ਵਿੰਬਾ]]'' ): 1915 ਵਿੱਚ ਡੇਵੇਸੀਅਨ ਦੁਆਰਾ "ਅਸਲ ਅਕਬਾਲਿਕ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸਨੂੰ ਇੱਕ ਮਾਮੂਲੀ ਪੈਮਾਨੇ 'ਤੇ ਫੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name="Küçük et al 2009" /> {{Rp|280-1}}Küçük et al ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, 2000 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੌਰਾਨ ਇਸਦੀ ਸੰਖਿਆ ਵਿੱਚ ਗਿਰਾਵਟ ਆਈ।<ref name="Küçük et al 2009" /> {{Rp|280-1}} * ''ਤਾਸਿਸ਼ਿਰਨ'' ( ''[[ਕੋਬਿਟਿਸ ਟਰਸੀਕਾ]]'' ): ਕੋਸਵਿਗ ਅਤੇ ਗੇਲਡਿਆਏ ਨੇ 1952 ਵਿੱਚ ਇਸਦੀ ਪਛਾਣ ''[[ਕੋਬਿਟਿਸ ਟੈਨੀਆ|ਕੋਬਿਟਿਸ ਟੇਨੀਆ]]'' ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਕੁਕੁਕ ਐਟ ਅਲ ਨੇ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਇਸਦੀ ਬਜਾਏ ਇਸਦੀ ਪਛਾਣ ''ਸੀ. ਟਰਸਿਕਾ'' ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।<ref name="Küçük et al 2009" /> {{Rp|281}}ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਹ ਇਸ ਮੱਛੀ ਨੂੰ ਈਗਿਰਦੀਰ ਝੀਲ ਵਿੱਚ ਲੱਭਣ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰੱਥ ਸਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਯਾਲਵਾਕ ਨਹਿਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਥਾਂ 'ਤੇ ਦੇਖਿਆ ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਝੀਲ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।<ref name="Küçük et al 2009" /> {{Rp|281}} * ''[[ਬਾਰਬੈਟੁਲਾ ਮੈਡੀਟੇਰਨੀਅਸ]]'' : ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੋਸਵਿਗ ਅਤੇ ਗੇਲਡੀਏ (1952) ਅਤੇ ਕੁਕੂਕ (1998) ਦੁਆਰਾ ''[[ਨੇਮਾਚੀਲਸ ਐਂਗੋਰੇ|ਨੇਮਾਚਿਲਸ ਐਂਗੋਰੇ]]'' ਵਜੋਂ ਪਛਾਣ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਕੁਚੁਕ ਅਤੇ ਹੋਰ ਨੇ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਸਦੀ ਬਜਾਏ ਇਸਨੂੰ ''ਬੀ. ਮੈਡੀਟੇਰਨੀਅਸ'' ਵਜੋਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। <ref name="Küçük et al 2009" /> {{Rp|281-2, 284}} * [[ਕਿਲੀਫਿਸ਼]] ( ''[[ਅਫਾਨੀਅਸ ਐਨਾਟੋਲੀਆ]] ਐਨਾਟੋਲੀਆ'' ): ਇਹ ਮੱਛੀ ਛੋਟੇ ਸਕੂਲ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਿਨਾਰੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇਕੱਠੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਜਲ-ਪੌਦੇ ਸੰਘਣੇ ਵਧਦੇ ਹਨ। <ref name="Küçük et al 2009" /> {{Rp|282}}2000 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਇਗਿਰਦੀਰ ਝੀਲ ਵਿੱਚ ਕਿਲੀਫਿਸ਼ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵਾਧਾ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। <ref name="Küçük et al 2009" /> {{Rp|282}}Küçük et al ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਝੀਲ ਦੀ ਪਾਈਕ ਪਰਚ ਆਬਾਦੀ ਵਿੱਚ ਸਮਕਾਲੀ ਕਮੀ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਮਤਲਬ ਕਿ ਕਿਲਫਿਸ਼ ਨੂੰ ਘੱਟ ਸ਼ਿਕਾਰ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। <ref name="Küçük et al 2009" /> {{Rp|282}}ਇਹ ਹੁਣ ਝੀਲ ਵਿੱਚ ਪਾਈਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਆਮ ਮੱਛੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। <ref name="Küçük et al 2009" /> {{Rp|282}} * [[ਪਾਈਕ ਪਰਚ]] ( ''ਸੈਂਡਰ ਲੂਸੀਓਪੇਰਾ'' ): ਇੱਕ [[Piscivore|ਪਿਸਕੀਵਰ]] ਜੋ ਅਸਲ ਵਿੱਚ 1955 ਵਿੱਚ ਝੀਲ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਦੋਂ [[ਇਸਤਾਂਬੁਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਹਾਈਡਰੋਬਾਇਓਲੋਜੀ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਨੇ ਆਸਟ੍ਰੀਆ ਤੋਂ 10,000 ਪਾਈਕ ਪਰਚ [[ਨਾਬਾਲਗ ਮੱਛੀ|ਫਰਾਈ ਨੂੰ]] ਆਯਾਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। <ref name="Küçük et al 2009">{{Cite journal|last=Küçük|first=Fahrettin|last2=Sarı|first2=Hasan M.|last3=Demır|first3=Orhan|last4=Gülle|first4=Iskender|date=January 2009|title=Review of the ichthyofaunal changes in Lake Eǧirdir between 1915 and 2007|url=https://www.researchgate.net/publication/287628685_Review_of_the_ichthyofaunal_changes_in_Lake_Egirdir_between_1915_and_2007|journal=Turkish Journal of Zoology|volume=33|issue=3|pages=277-86|doi=10.3906/zoo-0811-16|access-date=1 February 2023}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFKüçükSarıDemırGülle2009">Küçük, Fahrettin; Sarı, Hasan M.; Demır, Orhan; Gülle, Iskender (January 2009). [https://www.researchgate.net/publication/287628685_Review_of_the_ichthyofaunal_changes_in_Lake_Egirdir_between_1915_and_2007 "Review of the ichthyofaunal changes in Lake Eǧirdir between 1915 and 2007"]. ''Turkish Journal of Zoology''. '''33''' (3): 277–86. [[ਦੋਇ (ਪਛਾਣਕਰਤਾ)|doi]]:[[doi:10.3906/zoo-0811-16|10.3906/zoo-0811-16]]<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">1 February</span> 2023</span>.</cite></ref> {{Rp|278, 82}}ਇਹ ਇਗਿਰਦੀਰ ਝੀਲ ਦੇ ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਫਲ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ 1960 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਲਗਭਗ 2000 ਤੱਕ ਵਪਾਰਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੱਛੀਆਂ ਫੜੀਆਂ ਗਈਆਂ। <ref name="Küçük et al 2009" /> {{Rp|282}}ਝੀਲ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਮੱਛੀ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ ਸਹੂਲਤਾਂ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ, ਅਤੇ ਫੜੇ ਗਏ ਪਾਈਕ ਪਰਚ ਨੂੰ [[ਮੱਛੀ ਫਿਲਲੇਟ|ਭਰਿਆ ਗਿਆ]] ਸੀ ਅਤੇ ਯੂਰਪੀਅਨ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਰਯਾਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। <ref name="Yerli et al 2013">{{Cite journal|last=Yerli|first=Sedat Vahdet|last2=Alp|first2=Ahmet|last3=Yeğen|first3=Vedat|last4=Uysal|first4=Rahmi|last5=Yağcı|first5=Meral Apaydın|last6=Balık|first6=İsmet|date=2013|title=Evaluation of the Ecological and Economical Results of the Introduced Alien Fish Species in Lake Eğirdir, Turkey|url=https://www.trjfas.org/abstract.php?id=131|journal=Turkish Journal of Fisheries and Aquatic Sciences|volume=13|issue=5|pages=795-809|doi=10.4194/1303-2712-v13_5_03|access-date=4 February 2023}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFYerliAlpYeğenUysal2013">Yerli, Sedat Vahdet; Alp, Ahmet; Yeğen, Vedat; Uysal, Rahmi; Yağcı, Meral Apaydın; Balık, İsmet (2013). [https://www.trjfas.org/abstract.php?id=131 "Evaluation of the Ecological and Economical Results of the Introduced Alien Fish Species in Lake Eğirdir, Turkey"]. ''Turkish Journal of Fisheries and Aquatic Sciences''. '''13''' (5): 795–809. [[ਦੋਇ (ਪਛਾਣਕਰਤਾ)|doi]]:[[doi:10.4194/1303-2712-v13_5_03|10.4194/1303-2712-v13_5_03]]<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">4 February</span> 2023</span>.</cite></ref> {{Rp|797}}1980 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ, ਪਾਈਕ ਪਰਚ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਮੂਲ ਮੱਛੀਆਂ ਨੂੰ ਸਥਾਨਕ ਵਿਨਾਸ਼ ਵੱਲ ਧੱਕ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। <ref name="Yerli et al 2013" /> {{Rp|797}}ਕਾਫ਼ੀ ਸ਼ਿਕਾਰ ਮੱਛੀ ਦੇ ਬਿਨਾਂ, ਪਾਈਕ ਪਰਚ ਨੇ ਨਰਭਾਈ ਵੱਲ ਮੁੜਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। <ref name="Yerli et al 2013" /> {{Rp|797}}1992 ਅਤੇ 1996 ਦੇ ਅਧਿਐਨਾਂ ਨੇ ਪਾਇਆ ਕਿ ਪਾਈਕ ਪਰਚ ਦੀ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਖੁਰਾਕ ਹੋਰ ਪਾਈਕ ਪਰਚ ਸੀ। <ref name="Yerli et al 2013" /> {{Rp|802}}ਇੱਕ ਕਾਰਨ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਕਿ ਹੋਰ ਨਵੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਨੂੰ ਇਗਿਰਦੀਰ ਝੀਲ ਵਿੱਚ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ ਸੀ ਪਾਈਕ ਪਰਚ ਲਈ ਭੋਜਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ। <ref name="Yerli et al 2013" /> {{Rp|797}}ਹਾਲ ਹੀ ਦੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਝੀਲ ਦੀ ਪਾਈਕ ਪਰਚ ਆਬਾਦੀ ਵਿੱਚ ਨਾਟਕੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਮੀ ਆਈ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਹੁਣ ਇੱਕ ਦੁਰਲੱਭ ਮੱਛੀ ਹੈ। <ref name="Küçük et al 2009" /> {{Rp|282}}ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮੱਛੀ ਫੜਨਾ, "ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪੌਦਿਆਂ ਦਾ ਵਾਧਾ", ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਪੈਮਾਨੇ ਦੀ ਰੇਤ ਦੀ ਗੰਧ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨੇ ਪਾਈਕ ਪਰਚ ਲਈ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤੀਕੂਲ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। <ref name="Küçük et al 2009" /> {{Rp|282}} * ਪ੍ਰੂਸ਼ੀਅਨ ਕਾਰਪ ( ''ਕੈਰੇਸੀਅਸ ਗੀਬੇਲੀਓ'' ): ਇਹ ਮੱਛੀ ਝੀਲ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਆਈ ਇਹ ਅਣਜਾਣ ਹੈ। <ref name="Küçük et al 2009" /> {{Rp|282-3}}ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਅਣਜਾਣੇ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਮੱਛੀਆਂ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਰਾਹੀਂ ਝੀਲ ਵਿੱਚ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। <ref name="Küçük et al 2009" /> {{Rp|282-3}}ਇਹ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 1996 ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। <ref name="Küçük et al 2009" /> {{Rp|282-3}}ਇਹ ਝੀਲ ਦੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਫਲ ਸਥਾਨ ਲੱਭਣ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬ ਰਿਹਾ ਹੈ <ref name="Küçük et al 2009" /> {{Rp|282-3}}ਅਤੇ ਹੁਣ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਆਮ ਮੱਛੀ ਹੈ। <ref name="Yerli et al 2013" /> {{Rp|804}}ਇਹ ਇੱਕ ਸਰਵਵਿਆਪਕ ਹੈ। <ref name="Küçük et al 2009" /> {{Rp|278}} * ਵੱਡੇ ਪੈਮਾਨੇ ਦੀ ਰੇਤ ਦੀ ਗੰਧ ( ''ਐਥਰੀਨਾ ਬੁਏਰੀ'' ): ਇਹ ਸ਼ਾਇਦ 2003 ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਤੁਰਕੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੋਰ ਅੰਦਰੂਨੀ ਜਲ ਸਰੋਤ ਤੋਂ ਵਪਾਰਕ ਮੱਛੀਆਂ ਫੜਨ ਲਈ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। <ref name="Küçük et al 2009" /> {{Rp|283}}ਇਹ ਹੁਣ ਝੀਲ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। <ref name="Küçük et al 2009" /> {{Rp|283}}ਇਹ ਪਲੈਂਕਟਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮੱਛੀਆਂ ਨੂੰ ਖਾਂਦਾ ਹੈ। <ref name="Küçük et al 2009" /> {{Rp|278}} * ਮੱਛਰ ਮੱਛੀ ( ''ਗੈਂਬੂਸੀਆ ਐਫੀਨਿਸ'' ) : ਪ੍ਰਸ਼ੀਅਨ ਕਾਰਪ ਵਾਂਗ ਇਹ ਮੱਛੀ ਵੀ ਅਣਪਛਾਤੇ ਸਾਧਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਝੀਲ ਵਿੱਚ ਆਈ ਸੀ। <ref name="Küçük et al 2009" /> {{Rp|283}}2003 ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਪੈਮਾਨੇ ਦੀ ਰੇਤ ਦੀ ਗੰਧ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਭੋਜਨ ਸਰੋਤਾਂ ਲਈ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇਸਦੀ ਸੰਖਿਆ ਵਿੱਚ ਗਿਰਾਵਟ ਆਈ ਹੈ। <ref name="Küçük et al 2009" /> {{Rp|283}} * ''Seminemacheilus ispartensis'' : ਇਸਦੀ ਕਿਸਮ ਦਾ ਸਥਾਨ ਬੇਸੇਵਲਰ ਸਪਰਿੰਗ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ 5 ਹੈ&nbsp;ਝੀਲ ਤੋਂ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਨਹੀਂ ਹੈ। <ref name="Küçük et al 2009">{{Cite journal|last=Küçük|first=Fahrettin|last2=Sarı|first2=Hasan M.|last3=Demır|first3=Orhan|last4=Gülle|first4=Iskender|date=January 2009|title=Review of the ichthyofaunal changes in Lake Eǧirdir between 1915 and 2007|url=https://www.researchgate.net/publication/287628685_Review_of_the_ichthyofaunal_changes_in_Lake_Egirdir_between_1915_and_2007|journal=Turkish Journal of Zoology|volume=33|issue=3|pages=277-86|doi=10.3906/zoo-0811-16|access-date=1 February 2023}}</ref> {{Rp|281, 4}}ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿੱਚ ਲੰਬੀ ਰੇਖਾ ਫੜਨ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। <ref name="Küçük et al 2009" /> {{Rp|284}}ਇਸਦੀ ਰੇਂਜ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਝੀਲ ਇਗਿਰਦੀਰ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਕਈ ਛੋਟੀਆਂ ਧਾਰਾਵਾਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਜੋ ਝੀਲ ਵਿੱਚ ਵਗਦੀਆਂ ਹਨ। <ref name="Küçük et al 2009" /> {{Rp|281}}ਇਹ ਕੋਵਾਡਾ ਨਹਿਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। <ref name="Küçük et al 2009" /> {{Rp|281}} * ''[[ਨਿਪੋਵਿਟਸਚੀਆ ਕਾਕੇਸਿਕਾ]]'' : 1933 ਅਤੇ 1997 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਅਧਿਐਨਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ; ਇਸਦੀ ਪਹਿਲੀ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗ 1998 ਵਿੱਚ Çayköy ਨਹਿਰ ਵਿੱਚ ਕੁਚੂਕ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। <ref name="Küçük et al 2009" /> {{Rp|283}}ਇਸਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਅਣਜਾਣ ਹੈ, ਪਰ ਵੈਨ ਨੀਰ (1999) ਨੇ ਇਹ ਸਿਧਾਂਤ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਹ ਗਲਤੀ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜਦੋਂ ਝੀਲ ਨੂੰ ਹੋਰ ਮੱਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਨਾਲ ਸਟਾਕ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। <ref name="Küçük et al 2009" /> {{Rp|284}} == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * ਤੁਰਕੀ ਵਿੱਚ ਝੀਲਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ * ਟੌਰਸ ਪਹਾੜ == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [https://web.archive.org/web/20110315091202/http://egirdirturkey.com/ ਇਗਿਰਦੀਰ Turkey.com] * [https://turkeyphotoguide.com/egirdir ਇਗਿਰਦੀਰ ਗਾਈਡ ਅਤੇ ਫੋਟੋ ਐਲਬਮ] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤੁਰਕੀ ਦੀਆਂ ਝੀਲਾਂ]] 5s9wa3wn8875yuvbarqzsvkykcti9q5 0 172368 841723 837925 2026-06-29T21:18:22Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260629)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 841723 wikitext text/x-wiki 1947 ਵਿੱਚ '''ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਵੰਡ''', [[ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ]] ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ, [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ|ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤੀ]] [[ਬੰਗਾਲ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀ|ਬੰਗਾਲ ਸੂਬੇ]] ਨੂੰ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਡੋਮੀਨੀਅਨ|ਭਾਰਤ ਦੇ ਡੋਮੀਨੀਅਨ]] ਅਤੇ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਡੋਮੀਨੀਅਨ|ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਡੋਮੀਨੀਅਨ]] ਵਿਚਕਾਰ [[ਰੈੱਡਕਲਿਫ ਲਾਈਨ]] ਦੇ ਨਾਲ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ। ਬੰਗਾਲੀ ਹਿੰਦੂ-ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਵਾਲਾ [[ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ]] [[ਭਾਰਤ]] ਦਾ ਇੱਕ ਰਾਜ ਬਣ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਬੰਗਾਲੀ ਮੁਸਲਿਮ ਬਹੁ-ਗਿਣਤੀ ਵਾਲਾ [[ਪੂਰਬੀ ਬੰਗਾਲ]] (ਹੁਣ [[ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼]]) [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਦਾ ਇੱਕ ਸੂਬਾ ਬਣ ਗਿਆ। 20 ਜੂਨ 1947 ਨੂੰ, [[ਬੰਗਾਲ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ]] ਨੇ ਬੰਗਾਲ ਸੂਬੇ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਮੀਟਿੰਗ ਕੀਤੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਭਾਰਤ ਜਾਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸੰਯੁਕਤ ਬੰਗਾਲ ਹੋਣ ਜਾਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਬੰਗਾਲੀ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਅਤੇ ਬੰਗਾਲੀ ਹਿੰਦੂਆਂ ਲਈ ਗ੍ਰਹਿ ਭੂਮੀ ਵਜੋਂ ਪੂਰਬੀ ਬੰਗਾਲ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ। ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸੰਯੁਕਤ ਸੈਸ਼ਨ ਵਿੱਚ, ਅਸੈਂਬਲੀ ਨੇ 120-90 ਦੁਆਰਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਜੇਕਰ ਇਹ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਸੰਵਿਧਾਨ ਸਭਾ|ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਨਵੀਂ ਸੰਵਿਧਾਨ ਸਭਾ]] ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕਜੁੱਟ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਵਿਧਾਇਕਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਮੀਟਿੰਗ ਨੇ 58-21 ਦੁਆਰਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਸੂਬੇ ਦੀ ਵੰਡ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਨੂੰ [[ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੰਵਿਧਾਨ ਸਭਾ|ਭਾਰਤ ਦੀ ਮੌਜੂਦਾ ਸੰਵਿਧਾਨ ਸਭਾ]] ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪੂਰਬੀ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਵਿਧਾਇਕਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਵੱਖਰੀ ਮੀਟਿੰਗ ਵਿੱਚ, 106-35 ਦੁਆਰਾ ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਸੂਬੇ ਦੀ ਵੰਡ ਨਹੀਂ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਅਤੇ 107-34 ਤੱਕ ਕਿ ਵੰਡ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਪੂਰਬੀ ਬੰਗਾਲ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।{{sfn|Mukherjee|1987|p=230}} 6 ਜੁਲਾਈ 1947 ਨੂੰ, ਸਿਲਹਟ ਜਨਮਤ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਨੇ ਸਿਲਹਟ ਨੂੰ ਅਸਾਮ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰਕੇ ਪੂਰਬੀ ਬੰਗਾਲ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾਉਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਵੰਡ, 14-15 ਅਗਸਤ 1947 ਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਸੱਤਾ ਦੇ ਤਬਾਦਲੇ ਦੇ ਨਾਲ, 3 ਜੂਨ ਦੀ ਯੋਜਨਾ, ਜਾਂ [[ਮਾਊਂਟਬੈਟਨ ਯੋਜਨਾ]] ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਭਾਰਤੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ, 15 ਅਗਸਤ 1947 ਨੂੰ, ਭਾਰਤੀ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੇ 150 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਪੂਰਬੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ 1971 ਦੇ [[ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਮੁਕਤੀ ਯੁੱਧ]] ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦਾ ਸੁਤੰਤਰ ਦੇਸ਼ ਬਣ ਗਿਆ। == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * [[ਪੂਰਬੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] * [[ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦਾ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ]] ==ਨੋਟ== {{Reflist|group=note}} ==ਹਵਾਲੇ== {{Reflist|40em}} ==ਸਰੋਤ== {{Refbegin|40em}} * {{cite book |last=Baxter |first=Craig |author-link=Craig Baxter |year=1997 |title=Bangladesh: From a Nation to a State |location=Boulder, CO |publisher=Westview Press |isbn=0-8133-2854-3}} * {{cite book |last=Chakrabarty |first=Bidyut |date=2004 |title=The Partition of Bengal and Assam, 1932-1947: Contour of Freedom |publisher=Routledge |isbn=9781134332748 |url=https://books.google.com/books?id=in1_AgAAQBAJ |access-date=16 August 2019 |archive-date=6 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221006123927/https://books.google.com/books?id=in1_AgAAQBAJ |url-status=live }} * {{cite book |last=Chatterji |first=Joya |date=2007 |title=The Spoils of Partition: Bengal and India, 1947–1967 |url=https://books.google.com/books?id=FjQ0iWSq2R0C |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-139-46830-5 }} * {{cite book |first=Bashabi |last=Fraser |title=Bengal Partition Stories: An Unclosed Chapter |url=https://archive.org/details/bengalpartitions0000unse_r3s8 |location=New York |publisher=Anthem Press |date=2008 |isbn=978-1-84331-299-4}} * {{cite book |last=Jalal |first=Ayesha |author-link=Ayesha Jalal |year=1994 |title=The Sole Spokesman: Jinnah, the Muslim League and the Demand for Pakistan |url=https://archive.org/details/alf.4014.954.035.092.4.jal |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-45850-4}} * {{cite book |title=Partitioned lives : narratives of home, displacement, and resettlement |year=2008 |location=New Delhi |publisher=Dorling Kindersley (India) |url=https://books.google.com/books?id=YWB0GmmoOSMC |first1=Anjali Gera |last1=Roy |first2=Nandi |last2=Bhatia |isbn=9788131714164 |access-date=13 February 2016 |archive-date=6 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221006123927/https://books.google.com/books?id=YWB0GmmoOSMC |url-status=live }} * {{cite book |last=Mukherjee |first=Soumyendra Nath |title=Sir William Jones: A Study in Eighteenth-century British Attitudes to India |year=1987 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-86131-581-9}} * {{cite book |last=Schendel |first=Willem van |date=2005 |title=The Bengal Borderland: Beyond State and Nation in South Asia |url=https://books.google.com/books?id=KqTIhTWuAXcC |publisher=Anthem Press |isbn=978-1-84331-145-4 }} * {{cite book |first=P. N. |last=Luthra |title=Rehabilitation |date=1972 |publisher=Publications Division |location=New Delhi}} * {{cite book |last=Tripathi |first=Amales |script-title=bn:স্বাধীনতার মুখ |trans-title=Svādhīnatāra mukha |publisher=Ananda Publishers |date=1998 |language=bn |isbn=9788172157814}} * {{cite book |last=Bandopadhyay |script-title=bn:জিন্না/পাকিস্তান – নতুন ভাবনা |language=bn}} * {{cite conference |url=http://iussp2005.princeton.edu/papers/52236 |title=The Demographic Impact of Partition: Bengal in 1947 |first1=K. |last1=Hill |first2=W. |last2=Seltzer |first3=J. |last3=Leaning |first4=S. J. |last4=Malik |first5=S. S. |last5=Russell |year=2005 |conference=International Union for the Scientific Study of Population XXV International Population Conference, Tours, France, 18–23 July 2005 |pages=1–25 |format=PDF |access-date=1 December 2019 |archive-date=1 September 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060901210605/http://iussp2005.princeton.edu/download.aspx?submissionId=52236 |url-status=live }} * {{cite journal |last=Chattopadhyay |first=Subhasis |year=2016 |title=Review of Bengal Partition Stories: An Unclosed Chapter edited by Bashabi Fraser |url=http://philpapers.org/rec/CHAROB-7 |journal=[[Prabuddha Bharata|Prabuddha Bharata or Awakened India]] |volume=121 |issue=9 |pages=670–672 |issn=0032-6178 |access-date=4 September 2016 |archive-date=17 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160917083709/http://philpapers.org/rec/CHAROB-7 |url-status=live }} * {{cite book |last=Harun-or-Rashid |year=2012 |chapter=Suhrawardy, Huseyn Shaheed |chapter-url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Suhrawardy,_Huseyn_Shaheed |editor1-last=Islam |editor1-first=Sirajul |editor1-link=Sirajul Islam |editor2-last=Jamal |editor2-first=Ahmed A. |title=Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh |edition=Second |publisher=[[Asiatic Society of Bangladesh]] |access-date=11 November 2015 |archive-date=7 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307032955/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Suhrawardy,_Huseyn_Shaheed |url-status=live }} * {{cite book |last=Harun-or-Rashid |year=2012 |chapter=Partition of Bengal, 1947 |chapter-url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Partition_of_Bengal,_1947 |editor1-last=Islam |editor1-first=Sirajul |editor1-link=Sirajul Islam |editor2-last=Jamal |editor2-first=Ahmed A. |title=Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh |edition=Second |publisher=[[Asiatic Society of Bangladesh]] |access-date=11 November 2015 |archive-date=2 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150702002256/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Partition_of_Bengal,_1947 |url-status=live }} * {{cite book |last1=Tan |first1=Tai Yong |author-link1=Tan Tai Yong |last2=Kudaisya |first2=Gyanesh |author-link2=Gyanesh Kudaisya |year=2000 |title=The Aftermath of Partition in South Asia |publisher=Routledge |isbn=0-415-17297-7}} * {{cite book |last=Prasad |first=Rajendra |title=India Divided |author-link=Rajendra Prasad |url=https://archive.org/details/indiadividedthir029134mbp |date=1947 |publisher=Hind Kitabs |location=Bombay |edition=3 }} * [[S. M. Ikram]] ''Indian Muslims and Partition of India.'' New Delhi: Atlantic Publishers and Distributors, 1992. {{ISBN|81-7156-374-0}} * Hashim S. Raza ''Mountbatten and the partition of India.'' New Delhi: Atlantic Publishers and Distributors, 1989. {{ISBN|81-7156-059-8}} * {{cite news |last=Singh |first=J. J. |date=15 June 1947 |title=Partition of India: British Proposal Said to be Only Feasible Plan Now |newspaper=The New York Times |type=Letter to editor |page=E8}} * Gyanendra Pandey ''Remembering Partition: Violence, Nationalism, and History in India''. Cambridge: Cambridge University Press, 2001. {{ISBN|0-521-00250-8}} * Mookerjea-Leonard, Debali. (2017). ''Literature, Gender, and the Trauma of Partition: The Paradox of Independence'' London and New York: Routledge. {{ISBN|978-1138183100}} {{Refend}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬੰਗਾਲ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੂਰਬੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ]] e1xfzc410fpqcboz4fp09z8erihrh24 0 178875 841789 727405 2026-06-30T05:25:41Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 841789 wikitext text/x-wiki '''ਹੈਰੀਟੇਜ ਟ੍ਰਾਂਸਪੋਰਟ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ''' ਭਾਰਤ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਹੈ ਜੋ ਮਨੁੱਖੀ ਆਵਾਜਾਈ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਦਾ ਹੈ। ਇਹ [[ਹਰਿਆਣਾ]] ਰਾਜ ਦੇ [[ਮੇਵਾਤ ਜ਼ਿਲਾ|ਨੂਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] ਵਿੱਚ [[ਤੋਰੁ|ਟੌਰੂ (ਤੌਰੂ)]] ਵਿੱਚ ਹੈ।<ref >{{Cite web |title=Heritage Transport Museum Manesar Gurgaon |url=http://www.heritagetransportmuseum.org/}}</ref> ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਆਵਾਜਾਈ ਦੇ ਵਿਕਾਸ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੈ।<ref name="Tripadvisor">{{Cite web |title=Heritage Transport Museum |url=https://www.tripadvisor.com/Attraction_Review-g6495768-d6377704-Reviews-Heritage_Transport_Museum-Taoru_Nuh_District_Haryana.html |publisher=TripAdvisor}}</ref> ਇਹ 3.01 ਏਕੜ ਵਿੱਚ ਬਣਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ 95,000 ਵਰਗ ਫੁੱਟ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਗੈਲਰੀਆਂ ਹਨ।<ref name="Tripadvisor" /> ਜਦੋਂ ਇਹ 2013 ਵਿੱਚ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਇਹ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਨਿੱਜੀ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਬਣ ਗਿਆ।<ref>{{Cite news|url=https://www.livemint.com/Leisure/rRTugVxAjOaykj2EboRADN/Heritage-Transport-Museum-a-museum-with-a-difference.html|title=Heritage Transport Museum: a museum with a difference|last=Kumar|first=Tanuj|date=30 March 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180422181636/https://www.livemint.com/Leisure/rRTugVxAjOaykj2EboRADN/Heritage-Transport-Museum-a-museum-with-a-difference.html|archive-date=22 April 2018|publisher=LiveMint}}</ref> ਆਵਾਜਾਈ ਦੇ ਇਹ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਜੋ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਰੋਚਕ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਬੂਹਾ ਖੋਲਦੇ ਹਨ। == ਸੰਗਠਨ == ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਬਾਰਾਂ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ:<ref >{{Cite web |title=Heritage Transport Museum Manesar Gurgaon |url=http://www.heritagetransportmuseum.org/}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[http://www.heritagetransportmuseum.org/ "Heritage Transport Museum Manesar Gurgaon"].</cite></ref> * ਆਟੋਮੋਬਾਈਲ ਗੈਲਰੀ * ਪ੍ਰੀ-ਮਕੈਨਾਈਜ਼ਡ ਟ੍ਰਾਂਸਪੋਰਟੇਸ਼ਨ * ਭਾਰੀ ਮਸ਼ੀਨੀ ਆਵਾਜਾਈ * ਰੇਲਵੇ * ਹਵਾਬਾਜ਼ੀ * ਪੇਂਡੂ ਆਵਾਜਾਈ * ਦੋ-ਪਹੀਆ ਵਾਹਨ * ਆਵਾਜਾਈ 'ਤੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿਤ ਭਾਰਤ ਦੇ ਖਿਡੌਣੇ * ਇਤਿਹਾਸਕ ਸੰਗ੍ਰਹਿ * ਸਮੁੰਦਰੀ ਗੈਲਰੀ * ਸਮਕਾਲੀ ਆਰਟ ਗੈਲਰੀ * ਕਬਾਇਲੀ ਕਲਾ == ਨੋਟਸ ਅਤੇ ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * ਫੋਟੋਆਂ{{Cite web |title=Heritage Transport Museum, Gurgaon: The place to be |url=https://www.team-bhp.com/forum/vintage-cars-classics-india/199519-heritage-transport-museum-gurgaon-place.html |publisher=Team BHP |access-date=2024-01-06 |archive-date=2024-01-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240102143833/https://www.team-bhp.com/forum/vintage-cars-classics-india/199519-heritage-transport-museum-gurgaon-place.html |url-status=dead }} <cite class="citation web cs1">ਟੀਮ ਬੀ.ਐਚ.ਪੀ.</cite> {{coord|28.2530|76.9243|type:landmark_region:IN|display=title}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਰਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਅਜਾਇਬ ਘਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਆਵਾਜਾਈ ਅਜਾਇਬ ਘਰ]] i8l1uubf03iukpclsb86ym3zaffsh77 0 179746 841756 817736 2026-06-29T22:02:58Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 2 books for verifiability (20260629)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 841756 wikitext text/x-wiki {{More citations needed|date=August 2014}} ਈਰਾਨ ਦਾ ਨੈਸ਼ਨਲ ਫਰੰਟ (ਫ਼ਾਰਸੀ: جبهه ملی ایران, ਰੋਮਨਾਈਜ਼ਡ: Jebhe-ye Melli-ye Irân) ਇਰਾਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਰੋਧੀ <ref name=":0">{{Cite book|title=Iran today: an encyclopedia of life in the Islamic Republic|last=Kazemzadeh|first=Masoud|date=2008|publisher=Greenwood Press|isbn=978-0-313-34161-8|location=Westport (Conn.)|pages=363-364|quote=Opposition Groups}}</ref>ਸਿਆਸੀ ਸੰਗਠਨ ਹੈ, [[ਮੁਹੰਮਦ ਮੋਸਾਦੇਗ]] ਦੁਆਰਾ 1949 ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਅਤੇ ਦਲੀਲ ਨਾਲ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ [[ਲੋਕਰਾਜ|ਲੋਕਤੰਤਰ]] ਪੱਖੀ ਸਮੂਹ ਹੈ ਈਰਾਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ<ref name=":0" /> 1950 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿੱਚ ਇਸਦੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਨਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ<ref>{{Cite book|title=The A to Z of Iran|last=Lorentz|first=John|publisher=Scarecrow Press|year=2010|isbn=978-1461731917|volume=209|page=224|quote="National Front"}}</ref>। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਫਰੰਟ ਇੱਕ ਵਿਆਪਕ ਸਪੈਕਟ੍ਰਮ ਲਈ ਇੱਕ ਛਤਰੀ ਸੰਸਥਾ ਸੀ ਦੇ ਨਾਲ ਫੋਰਸ ਦੇ [[ਕੌਮਪ੍ਰਸਤੀ|ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ]], ਉਦਾਰ-ਜਮਹੂਰੀ, ਸਮਾਜਵਾਦੀ, [[ਬਜ਼ਾਰੀ]], ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖ ਅਤੇ ਇਸਲਾਮੀ ਰੁਝਾਨ, ਜੋ ਕਿ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਲਾਮਬੰਦ ਹੋਏ ਲਈ ਮੁਹਿੰਮ ਈਰਾਨੀ ਤੇਲ ਉਦਯੋਗ ਦਾ [[ਰਾਸ਼ਟਰੀਕਰਨ]]<ref name=":0">{{Cite book|title=Iran today: an encyclopedia of life in the Islamic Republic|last=Kazemzadeh|first=Masoud|date=2008|publisher=Greenwood Press|isbn=978-0-313-34161-8|location=Westport (Conn.)|pages=363-364|quote=Opposition Groups}}</ref>। 1951 ਈ, ਫਰੰਟ ਦਾ ਗਠਨ ਏ [[ਮੁਹੰਮਦ ਮੋਸਾਦੇਗ ਦੀਆਂ ਸਰਕਾਰਾਂ|ਸਰਕਾਰ]] ਦੁਆਰਾ ਬਰਖਾਸਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ [[1953 ਈਰਾਨੀ ਤਖਤਾ ਪਲਟ]] ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਦਬਾਇਆ ਗਿਆ।<ref>{{Cite book|title=Social movements in twentieth-century Iran: culture, ideology, and mobilizing frameworks|last=Poulson|first=Stephen C.|date=2006|publisher=Lexington|isbn=978-0-7391-1757-6|edition=1. paperback ed|location=Plymouth|page=4}}</ref>ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ 1960, 1965 ਅਤੇ 1977 ਵਿੱਚ ਫਰੰਟ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ।<ref name=":0" /> 1953 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਤੇ 1960 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੌਰਾਨ, ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਤੱਤਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਝਗੜੇ ਦੁਆਰਾ ਫਰੰਟ ਨੂੰ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ;<ref>{{Cite book|title=The A to Z of Iran|last=Lorentz|first=John|publisher=Scarecrow Press|year=2010|isbn=978-1461731917|volume=209|page=224|quote="National Front"}}</ref><ref>{{Cite book|title=Iranian politics and religious modernism: the liberation movement of Iran under the Shah and Khomeini|url=https://archive.org/details/iranianpoliticsr0000cheh_d7e9|last=Chehabi|first=Houchang Esfandiar|date=1990|publisher=Tauris|isbn=978-1-85043-198-5|location=London|page=[https://archive.org/details/iranianpoliticsr0000cheh_d7e9/page/128 128]}}</ref>ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇਸ ਦਾ ਗੱਠਜੋੜ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਝਗੜੇ ਵਾਲੇ ਧੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ, ਫਰੰਟ ਦੇ ਨਾਲ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਮੋਹਰੀ ਸੰਗਠਨ ਵਜੋਂ ਉੱਭਰ ਰਿਹਾ ਹੈ [[ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖ ਉਦਾਰਵਾਦੀ]]<ref>{{Cite book|title=Radical Islam: the Iranian Mojahedin|url=https://archive.org/details/radicalislamiran0000abra|last=Abrahamian|first=Ervand|date=1989|publisher=Tauris|isbn=978-1-85043-077-3|series=Society and culture in the modern Middle East|location=London|page=[https://archive.org/details/radicalislamiran0000abra/page/47 47]}}</ref>ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਦੇ ਨਾਲ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮੈਂਬਰ [[ਉਦਾਰ ਲੋਕਤੰਤਰ]] ਅਤੇ [[ਸੋਸ਼ਲ ਡੈਮੋਕਰੇਸੀ|ਸਮਾਜਿਕ ਲੋਕਤੰਤਰ]]।<ref name=":1">{{Cite book|title=Iran today: an encyclopedia of life in the Islamic Republic|last=Kazemzadeh|first=Masoud|date=2008|publisher=Greenwood Press|isbn=978-0-313-34161-8|location=Westport (Conn.)|pages=363-364|quote=Opposition Groups}}</ref> ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਈਰਾਨੀ ਇਨਕਲਾਬ [[ਇਰਾਨੀ ਇਨਕਲਾਬ|ਈਰਾਨੀ ਇਨਕਲਾਬ]], ਫਰੰਟ ਨੇ ਪੁਰਾਣੀ ਰਾਜਸ਼ਾਹੀ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ [[ਇਸਲਾਮੀ ਗਣਰਾਜ]]<ref name=":1" />ਅਤੇ ਇਨਕਲਾਬ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ "ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ" ਰੁਝਾਨ ਦਾ ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਤੀਕ ਸੀ।<ref>{{Cite book|title=The Columbia world dictionary of Islamism|date=2007|publisher=Columbia Univ. Press|isbn=978-0-231-14640-1|editor-last=Sfeir|editor-first=Antoine|edition=English ed|location=New York, NY|page=146|editor-last2=King|editor-first2=John}}</ref>ਜੁਲਾਈ 1981 ਵਿਚ ਇਸ 'ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾਈ ਗਈ ਸੀ, ਅਤੇ ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਲਗਾਤਾਰ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ ਅਤੇ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਜੇ ਵੀ ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਹੈ, ਇਹ ਅਜੇ ਵੀ ਈਰਾਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਰਗਰਮ ਹੈ।<ref name=":0">{{Cite book|title=Iran today: an encyclopedia of life in the Islamic Republic|last=Kazemzadeh|first=Masoud|date=2008|publisher=Greenwood Press|isbn=978-0-313-34161-8|location=Westport (Conn.)|pages=363-364|quote=Opposition Groups}}</ref> == ਮੋਸਾਦੇਘ ਯੁੱਗ (1949-1953) == <ref>{{Cite book|title=Iranian politics and religious modernism: the liberation movement of Iran under the Shah and Khomeini|url=https://archive.org/details/iranianpoliticsr0000cheh_d7e9|last=Chehabi|first=Houchang Esfandiar|date=1990|publisher=Tauris|isbn=978-1-85043-198-5|location=London|page=[https://archive.org/details/iranianpoliticsr0000cheh_d7e9/page/128 128]}}</ref> [[ਤਸਵੀਰ:Mohammad Mosaddegh (1882-1967) in 1953.jpg|right|thumb| [[ਮੁਹੰਮਦ ਮੁਸੱਦਕ|ਮੁਹੰਮਦ ਮੋਸਾਦਦਗ]], ਨੈਸ਼ਨਲ ਫਰੰਟ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ]] ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਨੈਸ਼ਨਲ ਫਰੰਟ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਸਨ [[ਬੈਲਟ ਵਿੱਚ ਧਾਂਦਲੀ]], ਕਿੱਥੇ [[ਮੁਹੰਮਦ ਮੁਸੱਦਕ|ਮੁਹੰਮਦ ਮੋਸਾਦਦਗ]] ਤੋਂ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਜਲੂਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ [[ਮਾਰਬਲ ਪੈਲੇਸ]] ਨੂੰ ਘਰ 15 ਅਕਤੂਬਰ 1949 ਨੂੰ, ਕਿਸੇ ਵੱਡੀ ਮਸਜਿਦ ਜਾਂ ਧਾਰਮਿਕ ਅਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਪਨਾਹ ਲੈਣ ਦੀ ਧਮਕੀ ਦਿੱਤੀ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ 19 ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮਹਿਲ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਚਾਰ ਦਿਨ ਰੁਕੇ। ਸ਼ਾਹ, [[ਮੁਹੰਮਦ ਰਜ਼ਾ ਪਹਿਲਵੀ]], ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਵਿਚ ਹਾਰ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਨਿਰਪੱਖ ਅਤੇ ਇਮਾਨਦਾਰ ਚੋਣਾਂ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ।<ref name=":0">{{Cite book|title=Iran today: an encyclopedia of life in the Islamic Republic|last=Kazemzadeh|first=Masoud|date=2008|publisher=Greenwood Press|isbn=978-0-313-34161-8|location=Westport (Conn.)|pages=363-364|quote=Opposition Groups}}</ref>ਧਰਨੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ, ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਫਰੰਟ ਦਾ ਗਠਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਮੋਸਾਦੇਗ ਨੂੰ ਇਸਦੇ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਚੇਅਰਮੈਨ। ਫਰੰਟ ਨੂੰ ਸਮਾਨ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਵਾਲੀਆਂ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਗਠਜੋੜ ਹੋਣ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ (ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਇੱਕ ਆਮ ਸਿਆਸੀ ਪਾਰਟੀ ਵਾਂਗ) ਲੋਕਤੰਤਰ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ​​ਕਰਨ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ, ਪ੍ਰੈਸ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅਤੇ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਸਰਕਾਰ। <ref name=":0" /> ਫਰੰਟ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗਰੁੱਪ ਸਨ ਫਰੰਟ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗਰੁੱਪ ਸਨ [[ਈਰਾਨ ਪਾਰਟੀ]], [[ਟੌਇਲਰਜ਼ ਪਾਰਟੀ]], ਨੈਸ਼ਨਲ ਪਾਰਟੀ, ਅਤੇ ਬਜ਼ਾਰ ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਕਰਾਫਟ ਗਿਲਡਜ਼ ਦੀ ਤਹਿਰਾਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ।<ref>{{Cite book|title=A history of modern Iran|last=Abrahamian|first=Ervand|date=2018|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-107-19834-0|edition=Revised and updated|location=Cambridge|page=115}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Gasiorowski|first=Mark J.|date=1987-08|title=The 1953 Coup D'Etat in Iran|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0020743800056737/type/journal_article|journal=International Journal of Middle East Studies|language=en|volume=19|issue=3|pages=261–286|doi=10.1017/S0020743800056737|issn=0020-7438}}</ref> ਇਸਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ, ਨੈਸ਼ਨਲ ਫਰੰਟ ਨੇ ਮੌਜੂਦਾ ਪੱਛਮੀ ਦਬਦਬੇ ਅਤੇ ਈਰਾਨ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਸਰੋਤਾਂ ਦੇ ਨਿਯੰਤਰਣ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਆਮਦਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ [[ਬਸਤੀਵਾਦ|ਬਸਤੀਵਾਦੀ]] ਰਿਆਇਤਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਦੇ ਦੌਰਾਨ [[ਕਾਜਰ ਖ਼ਾਨਦਾਨ]]। 1950 ਦੇ ਅੱਧ ਤੱਕ, ਈਰਾਨ ਦੀਆਂ ਤੇਲ ਸੰਪਤੀਆਂ ਦੀ ਮਲਕੀਅਤ ਸੀ [[ਐਂਗਲੋ-ਇਰਾਨੀ ਤੇਲ ਕੰਪਨੀ]], ਜਿਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਲੀ ਕੰਪਨੀ ਨੇ ਇਹ ਰਿਆਇਤ ਖਰੀਦੀ ਸੀ [[ਵਿਲੀਅਮ ਨੌਕਸ ਡੀ ਆਰਸੀ।]]<ref>{{Cite book|title=All the Shah's men: an American coup and the roots of Middle East terror|url=https://archive.org/details/allshahsmenameri00kinz|last=Kinzer|first=Stephen|date=2003|publisher=Wiley|isbn=978-0-471-67878-6|location=Hoboken, NJ|page=[https://archive.org/details/allshahsmenameri00kinz/page/33 33]}}</ref>ਡੀ ਆਰਸੀ ਨੇ 1901 ਵਿੱਚ ਰਿਆਇਤ ਲਈ ਗੱਲਬਾਤ ਕੀਤੀ [[ਮੋਜ਼ਫਰ ਅਲ-ਦੀਨ ਸ਼ਾਹ ਕਾਜਰ]] ਸੀ, ਪਰਸ਼ੀਆ ਦਾ ਸ਼ਾਹ, ਜਿਸ ਨੇ 60 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਪੈਟਰੋਲੀਅਮ ਖੋਜ ਦਿੱਤੀ ਇੱਕ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਰਿਆਇਤ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਪੈਸਾ ਨਹੀਂ<ref>{{Cite book|title=Persian oil: a study in power politics|url=https://archive.org/details/persianoilstudyi0000elwe|last=Elwell-Sutton|first=Laurence P.|date=1976|publisher=Hyperion Press|isbn=978-0-88355-288-9|edition=Reprint of the 1955 ed. published by Lawrence and Wishart, London|series=The History and politics of oil|location=Westport, Conn|page=[https://archive.org/details/persianoilstudyi0000elwe/page/15 15]}}</ref>ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅੱਧ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਲਈ, ਈਰਾਨ ਦਾ ਤੇਲ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਸੀ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਨਿਵੇਸ਼; ਕੰਪਨੀ ਦਾ 51 ਫੀਸਦੀ ਹਿੱਸਾ ਸੀ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ।<ref>{{Cite web |title=BBC News {{!}} The Company File {{!}} From Anglo-Persian Oil to BP Amoco |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/149259.stm |access-date=2024-01-29 |website=news.bbc.co.uk}}</ref>ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਏ.ਆਈ.ਓ.ਸੀ [[ਬੀ.ਪੀ.,]] 1933 ਵਿੱਚ ਅਪਡੇਟ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਮਝੌਤੇ ਦੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਉਲੰਘਣਾ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਦੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਤੋਂ ਝਿਜਕ ਰਿਹਾ ਸੀ ਲਈ ਈਰਾਨ ਦੇ ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਮਝੌਤਾ [[ਰਾਸ਼ਟਰੀਕਰਨ]] 1940 ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਵਧਿਆ।<ref>{{Cite book|title=U.S. foreign policy and the shah: building a client state in Iran|url=https://archive.org/details/usforeignpolicys0000gasi|last=Gasiorowski|first=Mark Joseph|date=1991|publisher=Cornell university press|isbn=978-0-8014-2412-0|location=Ithaca (N.Y.)|page=[https://archive.org/details/usforeignpolicys0000gasi/page/59 59]}}</ref>ਹਾਲਾਂਕਿ AIOC ਬਹੁਤ ਲਾਭਦਾਇਕ ਸੀ, "ਇਸ ਦੇ ਈਰਾਨੀ ਕਾਮਿਆਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਤਨਖਾਹ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਮਾੜੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ।" ਨੈਸ਼ਨਲ ਫਰੰਟ ਦਾ ਟੀਚਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀਕਰਨ ਕਰਨਾ ਸੀ ਈਰਾਨ ਦੇ ਤੇਲ ਸਰੋਤ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਲਈ [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ]] ਅਮਰੀਕਾ ਨਾਲ ਸਿੱਧੇ ਸਬੰਧ। ਅਪਰੈਲ 1951 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਇਸ ਨੇ ਸੱਤਾ ਸੰਭਾਲੀ ਤਾਂ ਫਰੰਟ ਗਵਰਨਿੰਗ ਗੱਠਜੋੜ ਬਣ ਗਿਆ, ਮੋਸਾਦਦੇਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ। ਮੋਸਾਦਗ ਦੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੇ ਮੰਤਰੀ [[ਹੁਸੈਨ ਫਾਤੇਮੀ]] ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ "ਤੇਲ ਰਾਸ਼ਟਰੀਕਰਨ ਐਕਟ", ਦੁਆਰਾ ਪਾਸ ਕੀਤਾ [[ਮਜਲਿਸ]] ਮਾਰਚ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਸੈਨੇਟ ਦੁਆਰਾ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਐਕਟ, ਸ਼ਾਹ ਦੁਆਰਾ ਬੇਝਿਜਕ ਦਸਤਖਤ ਕੀਤੇ, ਏ.ਆਈ.ਓ.ਸੀ. ਦੁਆਰਾ ਰੱਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸੰਪਤੀਆਂ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀਕਰਨ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਤੋਂ ਇਰਾਨ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਹੁਣ ਤੱਕ ਸਿਰਫ਼ ਘੱਟ ਮੁਆਵਜ਼ਾ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਨਾਲ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਜਵਾਬੀ ਚਾਲ ਅਤੇ ਲਗਭਗ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਸਾਰੀ ਆਮਦਨ [[ਅਬਾਦਨ ਸੰਕਟ]]। ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅਮਰੀਕੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ [[ਡਵਾਈਟ ਡੇਵਿਡ ਆਈਜ਼ਨਹਾਵਰ|ਡਵਾਈਟ ਡੀ. ਆਈਜ਼ਨਹਾਵਰ]] ਨੂੰ ਅਧਿਕਾਰਤ ਕੀਤਾ [[ਕੇਂਦਰੀ ਖੁਫੀਆ ਏਜੰਸੀ]] ਮੋਸਾਦੇਗ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਤਖਤਾ ਪਲਟਣ ਲਈ, ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਇੱਕ ਘਟਨਾ ਵਿੱਚ 1953 ਈਰਾਨੀ ਤਖਤਾ ਪਲਟ। ਤਖਤਾਪਲਟ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ; [[ਦੀ ਈਰਾਨ ਪਾਰਟੀ]], ਜਿਸਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 1946 ਵਿੱਚ ਈਰਾਨੀ ਉਦਾਰਵਾਦੀਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅੰਕੜੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ [[ਕਰੀਮ ਸੰਜਾਬੀ]], [[ਗੁਲਾਮ ਹੁਸੈਨ ਸਾਦੀਘੀ]], [[ਅਹਿਮਦ ਜ਼ੀਰਕਜ਼ਾਦੇਹ]] ਅਤੇ ਅੱਲ੍ਹਾ-ਯਾਰ ਸਾਲੇਹ; ਈਰਾਨੀ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਟੌਇਲਰਜ਼ ਪਾਰਟੀ (ਇੱਕ ਖੱਬੇ-ਪੱਖੀ ਪਾਰਟੀ ਜੋ ਇੱਕ ਗੈਰ-ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਈਰਾਨ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਦੀ ਅਗਵਾਈ [[ਮੋਜ਼ਫਰ ਬਘਾਈ]] ਅਤੇ [[ਖਲੀਲ ਮਲੇਕੀ]]); ਅਤੇ [[ਮੁਜਾਹਿਦੀਨ ਇਸਲਾਮ]] ( ਅਯਾਤੁੱਲਾ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਇਸਲਾਮੀ ਪਾਰਟੀ [[ਅਬੋਲ-ਘਾਸੇਮ ਕਾਸਾਨੀ]])।<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/essentialmiddlee00hiro|title=The essential Middle East : a comprehensive guide|last=Internet Archive|first=Dilip|last2=Hiro|first2=Dilip Dictionary of the Middle East|date=2003|publisher=New York : Carroll & Graf|isbn=978-0-7867-1269-4}}</ref> == ਦੂਜਾ ਅਤੇ ਤੀਜਾ ਨੈਸ਼ਨਲ ਫਰੰਟ == 1953 ਦੇ ਤਖਤਾਪਲਟ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ, ਨੈਸ਼ਨਲ ਫਰੰਟ ਨੂੰ ਗੈਰਕਾਨੂੰਨੀ ਕਰਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਉੱਚ-ਦਰਜੇ ਦੇ ਨੇਤਾ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰਕੇ ਫੌਜੀ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਫੌਜੀ ਤਖ਼ਤਾ ਪਲਟਿਆ ਮੁਹੰਮਦ ਰਜ਼ਾ ਸ਼ਾਹ ਈਰਾਨ ਦੇ ਸਰਵਉੱਚ ਨੇਤਾ ਵਜੋਂ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਨਾਮਾਤਰ ਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ [[ਫਜ਼ਲੁੱਲਾ ਜ਼ਹੇਦੀ]] ਕੋਲ ਸੀ(ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੀ.ਆਈ.ਏ. ਦੁਆਰਾ ਉਖਾੜ ਸੁੱਟਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਲਈ ਭੁਗਤਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਰਾਜਸ਼ਾਹੀ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ​​ਕਰੋ)।ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਜਬਰ ਦੇ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਸ, ਨੈਸ਼ਨਲ ਫਰੰਟ ਦੇ ਕਈ ਸਾਬਕਾ ਮੈਂਬਰ (ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਨੀਵੇਂ ਦਰਜੇ ਦੇ ਆਗੂ) ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਭੂਮੀਗਤ ਨੈੱਟਵਰਕ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ [[ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਵਿਰੋਧ ਲਹਿਰ]]। ਇਸ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ [[ਮਹਿਦੀ ਬਜ਼ਾਰਗਨ]] ਅਤੇ [[ਸ਼ਾਪੁਰ ਬਖਤਿਆਰ]], ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਲੋਕਤੰਤਰ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨਾ ਸੀ ਆਜ਼ਾਦ ਅਤੇ ਨਿਰਪੱਖ ਚੋਣਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਨਾ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸ਼ਾਂਤੀਪੂਰਵਕ ਫਲਾਇਰ ਵੰਡਣ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਸਨ ਅਤੇ 1954 ਦੀਆਂ ਮਜਲਿਸ ਚੋਣਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯਮਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ (ਜੋ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਹ ਪੱਖੀ ਉਮੀਦਵਾਰਾਂ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਧਾਂਦਲੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ)। ਇਹ ਰਾਜ ਦੇ ਦਬਾਅ ਹੇਠ ਟੁੱਟ ਗਿਆ; ਹਾਲਾਂਕਿ, ਦੂਜਾ ਨੈਸ਼ਨਲ ਫਰੰਟ 1960 ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਲੋਕ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਕਰੀਮ ਸੰਜਾਬੀ]], ਮੇਹਦੀ ਬਜ਼ਾਰਗਨ, ਅੱਲ੍ਹਾਯਾਰ ਸਾਲੇਹ, ਸ਼ਾਪੁਰ ਬਖਤਿਆਰ, [[ਅਦੀਬ ਬੋਰੋਮੰਡ]], [[ਅਸਕਰ ਪਾਰਸ,]] [[ਦਾਰਯੁਸ਼ ਫੋਰੁਹਰ]], ਕੁਲਾਮ ਹੁਸੈਨ ਸਦੀਕੀ, ਮੁਹੰਮਦ ਅਲੀ ਖਾਂਜ ਅਤੇ ਹੋਰ। ਇਸ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਮੁਹੰਮਦ ਮੋਸਾਦੇਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਅਹੁਦੇ 'ਤੇ ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਣਾ ਸੀ ਅਤੇ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਰਾਜਸ਼ਾਹੀ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਲਈ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਇੰਝ ਜਾਪਦਾ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਸੰਗਠਨ ਮਜ਼ਬੂਤ ​​ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਵਰਗੇ ਸਵਾਲਾਂ 'ਤੇ ਸਮੂਹ ਦੇ ਆਗੂ ਅਸਹਿਮਤੀ ਵਿੱਚ ਫਰੰਟ ਦੇ ਸੰਗਠਨ, ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਵਿਰੁੱਧ ਰਣਨੀਤੀ, ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਰੂਪ ਜਿਸ ਲਈ ਨੈਸ਼ਨਲ ਫਰੰਟ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵਚਨਬੱਧ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਪੈ ਗਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਝਗੜਿਆਂ ਕਾਰਨ ਉੱਚ ਕੋਟੀ ਦੇ ਆਗੂਆਂ ਵਿਚਾਲੇ ਤਣਾਅ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਕਾਰਕੁੰਨ; 1961 ਵਿੱਚ, ਬਜ਼ਾਰਗਨ, [[ਮਹਿਮੂਦ ਤਾਲੇਗਾਨੀ]] (ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਇਸਲਾਮੀ ਮੌਲਵੀ)ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਈਰਾਨ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅੰਦੋਲਨ (FMI) ਦਾ ਗਠਨ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਇੱਕ ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਰਾਜ ਲਈ ਵਚਨਬੱਧ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਸਲਾਮੀ ਧਰਮ ਰਾਜ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਏਗਾ (ਨੈਸ਼ਨਲ ਫਰੰਟ ਦੇ ਵਧੇਰੇ ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖ ਰੁਝਾਨ ਦੇ ਉਲਟ)। ਅਪਰੈਲ 1961 ਵਿੱਚ ਡਾ. [[ਅਲੀ ਅਮੀਨੀ]] ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤੀ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਮੁੱਦਾ ਉੱਠਿਆ।ਇਹ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਕਿ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਅਮੀਨੀ ਨੂੰ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ [[ਕੈਨੇਡੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ]] ਦੇ ਦਬਾਅ ਹੇਠ ਚੁਣਿਆ ਸੀ;ਅੰਸ਼ਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਸ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਨੈਸ਼ਨਲ ਫਰੰਟ ਦੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੇ ਲਗਾਤਾਰ ਨਾਲ ਸਹਿਯੋਗ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂ ਅਮੀਨੀ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਸਮਰਥਨ ਦੇਣਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਗੜਬੜ ਹੋਰ ਵਧ ਗਈ; ਅਮੀਨੀ ਨੇ 1962 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਅਹੁਦੇ ਤੋਂ ਅਸਤੀਫਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਫੌਜੀ ਬਜਟ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਦੀਆਂ ਸਾਬਕਾ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਵਿਵਾਦ ਦੇ ਕਾਰਨ।ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਜੂਨ ਵਿੱਚ, [[ਤਹਿਰਾਨ|ਤਹਿਰਾਨ,]] [[ਕੋਮ]], [[ਮਸ਼ਹਦ|ਮਸ਼ਾਦ]], [[ਸ਼ਿਰਾਜ਼]] ਅਤੇ [[ਵਰਾਮਿਨ]] ਦੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਦਰੋਹ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਈਰਾਨੀ ਫੌਜ ਨੇ ਬੇਰਹਿਮੀ ਨਾਲ ਢਾਹ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। [[ਰੂਹੁੱਲਾ ਖ਼ੁਮੈਨੀ|ਅਯਾਤੁੱਲਾ ਰੂਹੁੱਲਾ ਖੋਮੇਨੀ]] ਦੀ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀ ਨਾਲ ਅਸ਼ਾਂਤੀ ਫੈਲ ਗਈ ਸੀ, ਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਜ਼ਮੀਨੀ ਸੁਧਾਰਾਂ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਵੋਟ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਦੇਣ ਦੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਆਲੋਚਕ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਆਸਪਾਸ, ਤੀਜੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਫਰੰਟ ਦਾ ਗਠਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ,ਜਿਸ ਵਿੱਚ FMI (ਧਾਰਮਿਕ-ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ; ਮੇਲੀ-ਮਜ਼੍ਹਬੀ), ਈਰਾਨ ਨੇਸ਼ਨ ਪਾਰਟੀ (ਦਰਿਯੂਸ਼ ਫੋਰੁਹਰ ਦੀ ਪਾਰਟੀ; [[ਹਿਜ਼ਬ-ਏ ਮੇਲਾਟ-ਏ ਈਰਾਨ]]), ਈਰਾਨੀ ਸਮਾਜਵਾਦੀਆਂ ਦੀ ਸੁਸਾਇਟੀ (ਖਲੀਲ ਮਲੇਕੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ, (ਖਲੀਲ ਮਲੇਕੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ, ਮੋਸਾਦੇਘ ਯੁੱਗ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸ਼ਖਸੀਅਤ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਰੋਕਿਆ ਗਿਆ ਦੂਜਾ ਨੈਸ਼ਨਲ ਫਰੰਟ ਸੀ ) । ਦੂਜੇ ਅਤੇ ਤੀਜੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੋਰਚੇ ਨੇ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੀ ਰਣਨੀਤਕ ਪਹੁੰਚ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਅੰਤਰ ਸੀ।ਸਾਬਕਾ ਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉੱਚ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀਪੂਰਵਕ ਲੋਕਤੰਤਰ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਵਿੱਚ। ਇਸ ਪੈਸਿਵ ਪਹੁੰਚ ਦੇ ਉਲਟ, ਤੀਜੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਫਰੰਟ ਦੀ ਸਿਵਲ ਅਣਆਗਿਆਕਾਰੀ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਰਣਨੀਤੀ ਵਕਾਲਤ ਕੀਤੀ ।ਇਸ ਉਮੀਦ ਵਿੱਚ ਕਿ ਜਾਂ ਤਾਂ ਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰ ਨਾਲ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਕਰਨਾ ਜਾਂ ਢਹਿ ਜਾਣ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।1964 ਤੱਕ, ਹਾਲਾਂਕਿ, ਮੁਹੰਮਦ ਰਜ਼ਾ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੋਵਾਂ 'ਤੇ ਆਪਣਾ ਕੰਟਰੋਲ ਮਜ਼ਬੂਤ ​​ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ,ਅਤੇ ਉਹ ਜਲਦੀ ਹੀ ਸਾਵਕ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਵਧਾ ਕੇ ਆਪਣੀ ਸਥਿਤੀ ਦੀ ਹੋਰ ਗਾਰੰਟੀ ਦੇਣ ਲਈ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ (ਰਾਜ ਦੀ ਖੁਫੀਆ ਏਜੰਸੀ), ਜੋ ਕਿ ਤਸ਼ੱਦਦ ਅਤੇ ਕਤਲੇਆਮ ਲਈ ਬਦਨਾਮ ਸੀ ਇਸਨੇ ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਸਾਧਾਰਨ ਈਰਾਨੀਆਂ 'ਤੇ ਵੀ ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਕੋਈ ਗਲਤ ਸ਼ਬਦ ਬੋਲਦੇ ਹਨ।ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਦਹਿਸ਼ਤ ਦੇ ਇਸ ਨਵੇਂ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਸ, ਨੈਸ਼ਨਲ ਫਰੰਟ ਦੀ ਹੋਂਦ ਲਗਭਗ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈ (ਹਾਲਾਂਕਿ ਜਲਾਵਤਨ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਤੇ ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ)। == ਈਰਾਨੀ ਇਨਕਲਾਬ == ਨੈਸ਼ਨਲ ਫਰੰਟ ਨੂੰ 1977 ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ [[ਕਰੀਮ ਸੰਜਾਬੀ]] ਦੁਆਰਾ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ(ਨੈਸ਼ਨਲ ਫਰੰਟ ਨੂੰ 1977 ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਰੀਮ ਸੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਬਦਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ), ਸ਼ਾਪੁਰ ਬਖਤਿਆਰ (ਮੋਸਾਦੇਗ ਦੇ ਅਧੀਨ ਕਿਰਤ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਉਪ ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਹੁਣ ਇਰਾਨ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਨੇਤਾ) ਅਤੇ [[ਦਾਰਯੁਸ਼ ਫੋਰੁਹਰ]] (ਇਰਾਨ ਨੇਸ਼ਨ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਮੁਖੀ)।<ref>{{Cite book|title=Revolutionary Iran; A History of the Islamic Republic|last=Michael|first=Axworthy|publisher=Oxford University Press|year=2013|isbn=978-0-19-932226-8.|page=99}}</ref>ਤਿੰਨਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਖੁੱਲੇ ਪੱਤਰ 'ਤੇ ਦਸਤਖਤ ਕੀਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਰਾਜਤੰਤਰ ਦੀ ਮੁੜ ਸਥਾਪਨਾ ਲਈ ਬੁਲਾਇਆ, ਆਜ਼ਾਦ ਸਿਆਸੀ ਕੈਦੀ, ਬੋਲਣ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰੋ, ਅਤੇ ਆਜ਼ਾਦ ਅਤੇ ਨਿਰਪੱਖ ਚੋਣਾਂ ਕਰਵਾਉਣ। ਕੁਝ ਮਹੀਨਿਆਂ ਲਈ (ਦੇ ਦਬਾਅ ਹੇਠ [[ਕਾਰਟਰ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ]]), ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਅਤੇ ਉਦਾਰਵਾਦੀ ਸੋਚ ਵਾਲੇ ਈਰਾਨੀ ਹੁਣ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਵਿਰੁੱਧ ਆਪਣੀਆਂ ਸ਼ਿਕਾਇਤਾਂ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਜਨਵਰੀ 1978 ਵਿਚ ਸ, ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਹਿਰ ਕੋਮ ਵਿੱਚ ਹਿੰਸਾ ਭੜਕ ਗਈ ਇੱਕ ਸਰਕਾਰ ਪੱਖੀ ਅਖਬਾਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਲੇਖ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਉੱਤੇ ਜਿਸ ਨੇ ਅਯਾਤੁੱਲਾ ਰੂਹੁੱਲਾ ਖੋਮੇਨੀ 'ਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਏਜੰਟ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆਵਾਦੀ ਵਜੋਂ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਸਾਵਕ ਦੀ ਖਤਰੇ ਵਾਲੀ ਹੋਂਦ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਕਾਰੀਆਂ 'ਤੇ ਸ਼ਾਸਨ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਕਠੋਰ ਕਾਰਵਾਈ,ਅਸ਼ਾਂਤੀ ਵਧੀ ਅਤੇ [[ਤਬਰੀਜ਼]] ਵਰਗੇ ਹੋਰ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਗਈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੰਗਿਆਂ ਨਾਲ ਹਿਲਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਬਾਗੀਆਂ ਨੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ।1978 ਦੇ ਅਖੀਰ ਤੱਕ, ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ (ਸਿਰਫ ਸੰਗਠਿਤ ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰ ਹੀ ਨਹੀਂ) ਸ਼ਾਹ ਪ੍ਰਤੀ ਨਫ਼ਰਤ ਅਤੇ ਦੰਗਿਆਂ ਨਾਲ ਭੜਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਅਤੇ ਫੌਜ ਨਾਲ ਸੜਕਾਂ ਤੇ ਝੜਪਾਂ ਤੀਬਰਤਾ ਅਤੇ ਖੂਨ-ਖਰਾਬੇ ਵਿੱਚ ਵਧੀਆਂ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਸ, ਅਯਾਤੁੱਲਾ ਖੋਮੇਨੀ ਨੂੰ ਹੁਣ ਵਿਦਰੋਹ ਦੇ ਨਿਰਵਿਵਾਦ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਨੇਤਾ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।ਸੰਜਬੀ, ਫਰੰਟ ਦੇ ਨੁਮਾਇੰਦੇ ਵਜੋਂ, ਪੈਰਿਸ ਆਇਆ, ਅਤੇ ਖੋਮੇਨੀ ਨਾਲ ਉਸਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਤੋਂ ਉਭਰਿਆ"ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਦੇ ਨਾਲ ਜੋ ਇਸਲਾਮ ਅਤੇ ਜਮਹੂਰੀਅਤ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਵਜੋਂ ਬੋਲਦਾ ਹੈ," <ref name=":2">{{Cite book|title=Modern Iran: roots and results of revolution|url=https://archive.org/details/moderniranrootsr0000kedd|last=Keddie|first=Nikki R.|last2=Richard|first2=Yan|date=2003|publisher=Yale University Press|isbn=978-0-300-09856-3|location=New Haven (Conn.)|page=[https://archive.org/details/moderniranrootsr0000kedd/page/233 233]}}</ref>ਅਤੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਫਰੰਟ ਨੂੰ ਰਾਜਸ਼ਾਹੀ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਦੇ ਦੋਹਰੇ ਟੀਚਿਆਂ ਲਈ ਵਚਨਬੱਧ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਥਾਂ 'ਤੇ ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਅਤੇ ਇਸਲਾਮੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫਰੰਟ ਦੇ ਰਾਜਸ਼ਾਹੀ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਦੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਰੱਖੇ ਉਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਇੱਕ ਮੋੜ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਹਾਈ ਕੌਂਸਲ ਵਿਚ ਕੁਝ ਝਗੜਾ ਹੋਇਆ b(ਹਾਲਾਂਕਿ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਰੈਂਕ ਅਤੇ ਫਾਈਲ ਅਤੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੇ ਨਵੀਂ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ)।ਇਹ ਝਗੜਾ ਖੁੱਲ੍ਹੇਆਮ ਵੰਡ ਵਿੱਚ ਉਡਿਆ ਜਦੋਂ ਸ਼ਾਪੁਰ ਬਖਤਿਆਰ, ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨੇਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ਸ਼ਾਹ ਦਾ ਈਰਾਨ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਬਣਨ ਦਾ ਸੱਦਾ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ, ਪਰ ਸਿਰਫ ਇਸ ਸ਼ਰਤ 'ਤੇ ਕਿ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਰਾਜ ਕਰਨ ਲਈ ਵਚਨਬੱਧ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਰਾਜ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਬਖਤਿਆਰ ਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਸਹਿਯੋਗ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਨੈਸ਼ਨਲ ਫਰੰਟ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਾਰਨਾਂ ਲਈ ਗੱਦਾਰ ਕਰਾਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਗਠਨ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਸਿਰਫ਼ ਕੁਝ ਮੱਧਮ, ਨੈਸ਼ਨਲ ਫਰੰਟ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਿਆ ਉਸ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਗੱਦਾਰ ਵਜੋਂ ਨਿੰਦਾ ਕਰੋ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਗਠਨ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। 16 ਜਨਵਰੀ ਨੂੰ ਸ, ਸ਼ਾਹ ਦੇਸ਼ ਛੱਡ ਗਿਆ, ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਅਤੇ 11 ਫਰਵਰੀ ਨੂੰ, ਸ਼ਾਸਨ ਢਹਿ ਗਿਆ ਅਤੇ ਅਯਾਤੁੱਲਾ ਖੋਮੇਨੀ ਈਰਾਨ ਦਾ ਸਿਆਸੀ ਨੇਤਾ ਬਣ ਗਿਆ। ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਨੈਸ਼ਨਲ ਫਰੰਟ ਨੇ ਸਮਰਥਨ ਨਵੀਂ [[ਆਰਜ਼ੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸਰਕਾਰ]] ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ [[ਇਸਲਾਮੀ ਗਣਰਾਜ]]। ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਸੰਜਬੀ ਨਾਲ ਸਾਂਝਾ ਬਿਆਨ, ਖੋਮੇਨੀ "ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਹੀ ਸ਼ਬਦ ਪਾਉਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਲੋਕਤੰਤਰ, ਜਾਂ ਤਾਂ ਗਣਰਾਜ ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ ਜਾਂ ਇਸਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਲਈ।"<ref name=":2" />ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਹੀ ਸ, ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਅਯਾਤੁੱਲਾ ਖੋਮੇਨੀ ਦੇ ਇੱਕ ਇਸਲਾਮੀ ਸਮਾਜ ਲੋਕਤੰਤਰ 'ਤੇ ਨਹੀਂ ਮਾਡਲ, ਪਰ ਇਸਲਾਮੀ ਨਿਆਂਕਾਰਾਂ ਦੇ ਧਰਮ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਨਿਯਮ 'ਤੇ (ਜਾਂ [[ਵਿਲਾਇਤ-ਏ ਫਕੀਹ]]),ਅਤੇ ਰਵਾਇਤੀ ਇਸਲਾਮੀ । === 1981 ਦਮਨ === ਸ਼ਾਇਦ ਖੋਮੇਨੀ ਦੇ ਧਰਮਸ਼ਾਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਇਨਕਲਾਬ ਦਾ ਟਕਰਾਅ ਸੀ ਜੂਨ 1981 ਵਿੱਚ ਨੈਸ਼ਨਲ ਫਰੰਟ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋਈ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਵੱਲੋਂ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ([[ਕਿਸਾਸ]], ਉਰਫ ਖੂਨ ਦਾ ਬਦਲਾ ਜਾਂ "ਅੱਖ ਦੇ ਬਦਲੇ ਅੱਖ")। ਨੈਸ਼ਨਲ ਫਰੰਟ ਨੇ ਤਹਿਰਾਨ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ 15 ਜੂਨ 1981 ਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ।<blockquote>ਫਰੰਟ ਨੇ ਮੀਟਿੰਗ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਮੱਧ ਵਰਗ ਲਈ ਫੋਕਸ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸੀ,ਬਜ਼ਾਰ, ਅਤੇ ਖੱਬਾ ਵਿੰਗ। ਇਸ ਨੇ 4 ਮਿਲੀਅਨ ਪਰਚੇ ਵੰਡੇ।ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਇਸ ਨੇ ਜ਼ਬਰ ਅਤੇ ਦਹਿਸ਼ਤ ਦੇ ਰਾਜ ਲਈ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਖੋਮੇਨੀ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ... ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਰੈਲੀ ਤੋਂ ਮਹਿਜ਼ ਦੋ ਘੰਟੇ ਪਹਿਲਾਂ ਸ, ਹਾਲਾਂਕਿ, ਖੋਮੇਨੀ ਨੇ ਰੇਡੀਓ 'ਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ ਵਿਰੋਧ ਮੀਟਿੰਗ ਨੂੰ 'ਵਿਦਰੋਹ ਦਾ ਸੱਦਾ, ਬਗਾਵਤ ਦਾ ਸੱਦਾ' ਮੰਨਿਆ। ... [[ਉਸਨੇ ਈਰਾਨ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ]] ਦੀ ਲਹਿਰ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਅੰਦਰ ਨੈਸ਼ਨਲ ਫਰੰਟ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੱਖ ਕਰ ਲਿਆ ਉਹ ਸਮਾਂ ਜੇ ਉਹ ਬਦਲੇ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ... ਉਸ ਦਾ [ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ] ਬਾਨੀ-ਸਦਰ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਵੀ ਬਰਾਬਰ ਦਾ ਸਮਝੌਤਾਹੀਣ ਸੀ।</blockquote>ਖੋਮੇਨੀ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ 'ਨੈਸ਼ਨਲ ਫਰੰਟ ਦੀ ਅੱਜ ਤੱਕ ਨਿੰਦਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, '<ref name=":3">{{Cite book|title=Reinventing Khomeini: the struggle for reform in Iran|url=https://archive.org/details/reinventingkhome0000brum|last=Brumberg|first=Daniel M.|last2=Brumberg|first2=Daniel|date=2001|publisher=Univ. of Chicago Press|isbn=978-0-226-07758-1|series=Middle Eastern studies|location=Chicago London|page=[https://archive.org/details/reinventingkhome0000brum/page/116 116]}}</ref> ਅਤੇ ਇਹ ਕਿ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਵਿਰੋਧੀ ਧਰਮ-ਤਿਆਗੀ ਸਨ<ref name=":4">{{Cite journal|last=Chehabi|first=H. E.|date=2001-01|title=The Political Regime of the Islamic Republic of Iran in Comparative Perspective|url=https://www.cambridge.org/core/journals/government-and-opposition/article/abs/political-regime-of-the-islamic-republic-of-iran-in-comparative-perspective/6FF04DB472F0218DDD1DF3CDC20A5AD9|journal=Government and Opposition|language=en|volume=36|issue=1|page=147|doi=10.1111/1477-7053.00053|issn=0017-257X}}</ref>ਅਤੇ ਫਰੰਟ ਦੇ ਆਗੂਆਂ ਨੂੰ ਧਮਕੀ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਜੇਕਰ ਉਹ ਪਛਤਾਵਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਹਿਜ਼ਬੁੱਲਾਹੀ<blockquote>ਦੇ ਮੈਂਬਰ [[ਰੈਵੋਲਿਊਸ਼ਨਰੀ ਗਾਰਡ]] ਅਤੇ ਕਮੇਟੀਆਂ, ਮਰਦ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਆਈਆਰਪੀ ਮਸ਼ੀਨ ਦੁਆਰਾ ਆਯੋਜਿਤ ਦੱਖਣੀ ਤਹਿਰਾਨ ਦੇ ਵਾਰਡਾਂ ਤੋਂ ਫਿਰਦੌਸੀ ਸਕੁਏਅਰ, ਟੀ ਰੈਲੀ ਲਈ ਨਿਰਧਾਰਤ ਮੀਟਿੰਗ ਸਥਾਨ। ਮੱਧ-ਵਰਗੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਅਤੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਫਰੰਟ ਦੇ ਸਮਰਥਕ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੀ ਦਿਖਾਇਆ, ਉਹ ਵਰਚੁਅਲ ਚੁੱਪ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਏ। ਕੋਈ ਸੰਗਠਿਤ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ, ਕੋਈ ਭਾਸ਼ਣ, ਕੋਈ ਮਾਰਚ ਨਹੀਂ ਸੀ।<ref name=":5">{{Cite book|url=http://archive.org/details/reignofayatolla00bakh_0|title=The reign of the ayatollahs : Iran and the Islamic Revolution|last=Internet Archive|first=Shaul|date=1990|publisher=New York : Basic Books|isbn=978-0-465-06887-6|pages=158-159}}</ref></blockquote>ਆਗੂ ਮੁਕਤੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਆਗੂ ਅਤੇ ਬਾਣੀਸਰ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਲਈ ਜਨਤਕ ਮੁਆਫੀ ਮੰਗਣੀ ਪਈ ਟੀਵੀ ਅਤੇ ਰੇਡੀਓ 'ਤੇ ਫਰੰਟ ਦੀ ਅਪੀਲ।<ref name=":6">{{Cite book|title=Reinventing Khomeini: the struggle for reform in Iran|url=https://archive.org/details/reinventingkhome0000brum|last=Brumberg|first=Daniel M.|last2=Brumberg|first2=Daniel|date=2001|publisher=Univ. of Chicago Press|isbn=978-0-226-07758-1|series=Middle Eastern studies|location=Chicago London|page=[https://archive.org/details/reinventingkhome0000brum/page/147 147]}}</ref> == ਚੋਣ ਨਤੀਜੇ == === ਸੰਸਦੀ ਚੋਣਾਂ === {| class="wikitable" style="font-size:90%;text-align:center;" !ਚੋਣ ! ਪਾਰਟੀ ਆਗੂ ! ਸੀਟਾਂ ਜਿੱਤੀਆਂ ਹਨ |- | 1950 | [[ਮੁਹੰਮਦ ਮੁਸੱਦਕ|ਮੁਹੰਮਦ ਮੋਸਾਦੇਗ]] |{{Composition bar|11|136|limegreen|per=1}} |- | 1952 | [[ਮੁਹੰਮਦ ਮੁਸੱਦਕ|ਮੁਹੰਮਦ ਮੋਸਾਦੇਗ]] |{{Composition bar|30|79|limegreen|per=1}} |- | colspan="6" | ''{{ਛੋਟਾ|Did not contest in 1954 and 1956}}'' |- | 1960 | ਅੱਲ੍ਹਾਯਾਰ ਸਾਲੇਹ |{{Composition bar|0|200|limegreen|per=1}} |- | 1961 | ਅੱਲ੍ਹਾਯਾਰ ਸਾਲੇਹ |{{Composition bar|1|200|limegreen|per=1}} |- | colspan="6" | ''{{ਛੋਟਾ|Did not contest between 1961 and 1979}}'' |- | 1980 | ਕਰੀਮ ਸੰਜਾਬੀ |{{Composition bar|4|270|limegreen|per=1}} |- | colspan="6" | ''{{ਛੋਟਾ|Has not contested since 1981}}'' |- |} * [[ਮੁਹੰਮਦ ਮੁਸੱਦਕ|ਮੁਹੰਮਦ ਮੋਸਾਦਗ]] (1949-1960) * ਅੱਲ੍ਹਾ-ਯਾਰ ਸਾਲੇਹ (1960-1964) * ਕਰੀਮ ਸੰਜਾਬੀ (1967-1988) * ਅਦੀਬ ਬੋਰੋਮੰਡ (1993–2017) * ਸਈਦ ਹੁਸੈਨ ਮੌਸਾਵੀਅਨ (2018 ਤੋਂ) == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == {{Iranian political parties|state=collapsed}}[[ਸ਼ਰੀਅਤ|ਸ਼ਰੀ]]{{Portal|Iran|Politics}}[[ਸ਼ਰੀਅਤ|ਆ]] ਕਾਨੂੰਨ * ਈਰਾਨੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ ਕਨਫੈਡਰੇਸ਼ਨ, ਵਿਰੋਧੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਸਿਆਸੀ ਸਮੂਹ ; ਸਬੰਧਤ ਸੰਸਥਾਵਾਂ * ਈਰਾਨ ਪਾਰਟੀ * ਈਰਾਨੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪਾਰਟੀ * ਈਰਾਨੀ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਟੌਇਲਰਜ਼ ਪਾਰਟੀ (1952 ਵਿੱਚ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ; ਬੰਦ) * ਮੁਸਲਿਮ ਵਾਰੀਅਰਜ਼ ਦੀ ਸੋਸਾਇਟੀ (1952 ਵਿੱਚ ਛੱਡੀ ਗਈ; ਬੰਦ) * ਈਰਾਨ ਦੀ ਨੇਸ਼ਨ ਪਾਰਟੀ (1979 ਵਿੱਚ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ) * ਈਰਾਨੀ ਸਮਾਜਵਾਦੀਆਂ ਦੀ ਲੀਗ (1979 ਵਿੱਚ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ; ਬੰਦ) * ਥਰਡ ਫੋਰਸ (ਬੰਦ) * ਰੱਬ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਮਾਜਵਾਦੀਆਂ ਦੀ ਲਹਿਰ (ਨਸ਼ਟ) ; ਵੰਡਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ * ਈਰਾਨ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲਹਿਰ (1961) * ਨੈਸ਼ਨਲ ਡੈਮੋਕਰੇਟਿਕ ਫਰੰਟ (1979; ਬੰਦ) == ਹਵਾਲੇ == {{Authority control}}<ref>{{Cite book|title=Mohammad Mosaddeq and the 1953 coup in Iran|url=https://archive.org/details/isbn_0815630182|last=Gasiorowski|first=Mark Joseph|last2=Byrne|first2=Malcolm|date=2004|publisher=Syracuse University Press|isbn=978-0-8156-3018-0|series=Modern intellectual and political history of the Middle East|location=Syracuse (N.Y.)}}</ref> <ref>{{Cite book|title=The A to Z of Iran|last=Lorentz|first=John|publisher=Scarecrow Press|year=2010|isbn=978-1461731917|volume=209|page=224|quote="National Front"}}</ref> <ref>{{Cite book|title=Social movements in twentieth-century Iran: culture, ideology, and mobilizing frameworks|last=Poulson|first=Stephen C.|date=2006|publisher=Lexington|isbn=978-0-7391-1757-6|edition=1. paperback ed|location=Plymouth|page=4}}</ref> <ref>{{Cite book|title=Iranian politics and religious modernism: the liberation movement of Iran under the Shah and Khomeini|url=https://archive.org/details/iranianpoliticsr0000cheh_d7e9|last=Chehabi|first=Houchang Esfandiar|date=1990|publisher=Tauris|isbn=978-1-85043-198-5|location=London|page=[https://archive.org/details/iranianpoliticsr0000cheh_d7e9/page/128 128]}}</ref> <ref>{{Cite book|title=Iran today: an encyclopedia of life in the Islamic Republic|last=Kazemzadeh|first=Masoud|date=2008|publisher=Greenwood Press|isbn=978-0-313-34161-8|location=Westport (Conn.)|pages=363-364|quote=Opposition Groups}}</ref> <ref>{{Cite book|title=Radical Islam: the Iranian Mojahedin|url=https://archive.org/details/radicalislamiran0000abra|last=Abrahamian|first=Ervand|date=1989|publisher=Tauris|isbn=978-1-85043-077-3|series=Society and culture in the modern Middle East|location=London|page=[https://archive.org/details/radicalislamiran0000abra/page/47 47]}}</ref> <ref>{{Cite book|title=The coup: 1953, the CIA, and the roots of modern U.S.-Iranian relations|url=https://archive.org/details/coup1953ciaroots0000abra|last=Abrahamian|first=Ervand|date=2013|publisher=The New Press|year=2013|isbn=978-1-59558-826-5|location=New York|pages=[https://archive.org/details/coup1953ciaroots0000abra/page/52 52]-54}}</ref> <ref>{{Cite book|title=A history of modern Iran|last=Abrahamian|first=Ervand|date=2018|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-107-19834-0|edition=Revised and updated|location=Cambridge|page=115}}</ref> <ref>{{Cite journal|last=Gasiorowski|first=Mark J.|date=1987-08|title=The 1953 Coup D'Etat in Iran|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0020743800056737/type/journal_article|journal=International Journal of Middle East Studies|language=en|volume=19|issue=3|pages=261–286|doi=10.1017/S0020743800056737|issn=0020-7438}}</ref> <ref>{{Cite book|title=Persian oil: a study in power politics|url=https://archive.org/details/persianoilstudyi0000elwe|last=Elwell-Sutton|first=Laurence P.|date=1976|publisher=Hyperion Press|isbn=978-0-88355-288-9|edition=Reprint of the 1955 ed. published by Lawrence and Wishart, London|series=The History and politics of oil|location=Westport, Conn|page=[https://archive.org/details/persianoilstudyi0000elwe/page/15 15]}}</ref> <ref>{{Cite web |title=BBC News {{!}} The Company File {{!}} From Anglo-Persian Oil to BP Amoco |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/149259.stm |access-date=2024-01-29 |website=news.bbc.co.uk}}</ref> <ref>{{Cite book|title=U.S. foreign policy and the shah: building a client state in Iran|url=https://archive.org/details/usforeignpolicys0000gasi|last=Gasiorowski|first=Mark Joseph|date=1991|publisher=Cornell university press|isbn=978-0-8014-2412-0|location=Ithaca (N.Y.)|page=[https://archive.org/details/usforeignpolicys0000gasi/page/59 59]}}</ref> <ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/essentialmiddlee00hiro|title=The essential Middle East : a comprehensive guide|last=Internet Archive|first=Dilip|last2=Hiro|first2=Dilip Dictionary of the Middle East|date=2003|publisher=New York : Carroll & Graf|isbn=978-0-7867-1269-4}}</ref> <ref>{{Cite book|title=Revolutionary Iran; A History of the Islamic Republic|last=Michael|first=Axworthy|publisher=Oxford University Press|year=2013|isbn=978-0-19-932226-8.|page=99}}</ref> <ref name=":2" /> <ref>{{Cite web |last=Safavi |first=Ali |date=2006-04-02 |title=Iran: A Third Option -American Chronicle |url=https://neareastpolicy.com/iran-a-third-option-american-chronicle/ |access-date=2024-02-10 |website=Near East Policy Research |language=en-US}}</ref> <ref name=":3" /> <ref name=":4" /> <ref name=":5" /> <ref name=":6" /> == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [http://jebhemeliiran.org/ ਅਧਿਕਾਰਤ ਵੈੱਬਸਾਈਟ] {{Iranian political parties|state=collapsed}}{{Authority control}}<ref>{{Cite book|title=Mohammad Mosaddeq and the 1953 coup in Iran|url=https://archive.org/details/isbn_0815630182|last=Gasiorowski|first=Mark Joseph|last2=Byrne|first2=Malcolm|date=2004|publisher=Syracuse University Press|isbn=978-0-8156-3018-0|series=Modern intellectual and political history of the Middle East|location=Syracuse (N.Y.)}}</ref> bvp8ma3vx3msuqu9g2l76hoc0t6spma 0 179937 841706 835614 2026-06-29T20:52:34Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260629)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 841706 wikitext text/x-wiki '''ਦੁਰਗਾ ਵਾਹਿਨੀ''' ''[[ਦੁਰਗਾ]] ਦੀ ਬਟਾਲੀਅਨ''<ref>https://www.learnsanskrit.cc/translate?search=battalion&dir=au</ref> [[ਵਿਸ਼ਵ ਹਿੰਦੂ ਪਰਿਸ਼ਦ|ਵਿਸ਼ਵ ਹਿੰਦੂ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ]] ਦੀ ਮਹਿਲਾ ਵਿੰਗ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 1991 ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਸੰਸਥਾਪਕ ਚੇਅਰਪਰਸਨ ਸਾਧਵੀ ਰਿਥੰਬਰਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵ ਹਿੰਦੂ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਦੁਰਗਾ ਵਾਹਿਨੀ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਸਸ਼ਕਤ ਕਰਨਾ, ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਲਈ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਸੰਸਥਾ ਦੀ ਸੀਨੀਅਰ ਆਗੂ ਕਲਪਨਾ ਵਿਆਸ਼ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਦੁਰਗਾ ਵਾਹਿਨੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ "ਸਰੀਰਕ, ਮਾਨਸਿਕ ਅਤੇ ਬੌਧਿਕ ਵਿਕਾਸ" ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref name="TRIBUNE">{{Cite web |date=2002-04-11 |title=Women 'Ram Bhakt' hog limelight |url=http://www.tribuneindia.com/2002/20020412/nation.htm#7 |access-date=2008-06-29}}</ref> ਸੰਸਥਾ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਹਿੰਦੂ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀ ਔਖੀ ਘੜੀ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਸੇਵਾ ਕਰਕੇ ਹਿੰਦੂ ਏਕਤਾ ਕਾਇਮ ਕਰਨਾ ਹੈ।<ref name="AGWAPRSA">{{Cite book|title=Appropriating Gender: Women's Activism and Politicized Religion in South Asia|url=https://archive.org/details/appropriatinggen00pjef|last=Patricia Jeffery, Amrita Basu|publisher=Routledge|year=1997|isbn=0-415-91866-9|pages=[https://archive.org/details/appropriatinggen00pjef/page/168 168]}}</ref> ਵਿਆਸ਼ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, 2002 ਤੱਕ ਸਮੂਹ ਦੀ ਕੁੱਲ ਮੈਂਬਰਸ਼ਿਪ 8,000 ਹੈ, ਅਤੇ 1,000 ਮੈਂਬਰ [[ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ]] ਤੋਂ ਹਨ।<ref name="TRIBUNE" /> == ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ == ਦੁਰਗਾ ਵਾਹਿਨੀ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਬਜਰੰਗ ਦਲ ਦਾ ਮਾਦਾ ਚਿਹਰਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=TRIBUNE/> ਸੰਗਠਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸੰਗਠਨ,<ref name="EGSN">{{Cite book|title=Ethnicity, Gender, and the Subversion of Nationalism|last=Fiona Wilson, Bodil Folke Frederiksen|publisher=Routledge|year=1995|isbn=0-7146-4155-3|pages=91}}</ref> ਸੱਜੇ-ਪੱਖੀ [[ਬੁਨਿਆਦਵਾਦ|ਧਾਰਮਿਕ ਕੱਟੜਪੰਥੀ]] ਸਮੂਹ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name="FWR">{{Cite book|title=The Future of Women's Rights|last=Joanna Kerr, Alison Symington|publisher=Zed Books|year=2005|isbn=1-84277-459-X|pages=81}}</ref> ਦੁਰਗਾ ਵਾਹਿਨੀ ਘੱਟ ਆਮਦਨੀ ਵਾਲੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀਆਂ<ref name="FWR" /> ਮੁਟਿਆਰਾਂ ਨੂੰ ਸਰਗਰਮੀ ਨਾਲ ਭਰਤੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਮੈਂਬਰ [[ਕਰਾਟੇ]] ਅਤੇ ''ਲਾਠੀ ਖੇਲਾ'' ਸਿੱਖਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸੰਗਠਨ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨੌਜਵਾਨ ਲੜਕੀਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੰਮਾਂ ਲਈ ਭਰਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਲਈ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਰੀਰਕ ਤਾਕਤ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ ਈਸ਼ਨਿੰਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ [[ਮੁਸਲਮਾਨ|ਮੁਸਲਿਮ]] ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ<ref name="EGSN"/> ਅਤੇ [[ਅਯੋਧਿਆ|ਅਯੁੱਧਿਆ]] ਵਰਗੀਆਂ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਫਰੰਟ ਲਾਈਨਾਂ 'ਤੇ ਲੜਨਾ।<ref name="FR">{{cite book |title= Feminist Review: Issue 49 |publisher= Routledge |year= 1995 |pages= 13 |isbn= 0-415-12375-5 }}</ref> 1990 ਵਿੱਚ ਬਿਜਨੌਰ ਦੰਗਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਦੁਰਗਾ ਵਾਹਿਨੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਕਾਰਕੁਨਾਂ ਨੇ ਕਥਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਿਜੌਰ ਦੇ ਮੁਸਲਿਮ ਕੁਆਰਟਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹਿੰਦੂ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦਾ ਜਲੂਸ ਕੱਢਿਆ ਅਤੇ ਭੜਕਾਊ ਨਾਅਰੇ ਲਾਏ ਜਿਸ ਨਾਲ ਹਿੰਸਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ।<ref name="CN">{{cite book |author= David E. Ludden |title= Contesting the Nation: Religion, Community, and the Politics of Democracy in India |url= https://archive.org/details/contestingnation0000unse_i4b4 |publisher= [[University of Pennsylvania Press]] |year= 1996 |pages= [https://archive.org/details/contestingnation0000unse_i4b4/page/76 77] |isbn= 0-8122-1585-0 }}</ref> 16 ਮਾਰਚ 2002 ਨੂੰ, ਦੁਰਗਾ ਵਾਹਿਨੀ ਦੇ ਕਾਰਕੁਨ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਅਤੇ ਖੇਡ ਭਗਵੇਂ ਸਿਰ ਬੈਂਡ ਵਾਲੇ ਵੀਐਚਪੀ ਅਤੇ ਬਜਰੰਗ ਦਲ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਉੜੀਸਾ ਅਸੈਂਬਲੀ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚੇ।<ref name=TEHELKANSO>{{cite magazine|url=http://www.tehelka.com/story_main37.asp?filename=Ne190108next_stop.asp|title=Next Stop Orissa|author=S. Anand|date=2008-01-19|access-date=2008-06-29|magazine=[[Tehelka]]|archive-date=18 May 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120518043805/http://www.tehelka.com/story_main37.asp?filename=Ne190108next_stop.asp|url-status=dead}}</ref> ਦੁਰਗਾ ਵਾਹਿਨੀ 'ਤੇ [[2002 ਦੀ ਗੁਜਰਾਤ ਹਿੰਸਾ]] 'ਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਹੈ।<ref name=DAWNSFFH>{{cite news|url=http://www.dawn.com/weekly/dmag/archive/020901/dmag12.htm |title='Stop funding fascist Hindus!' |author=Anjum Niaz |date=2002-09-01 |access-date=2008-06-29 |newspaper=[[Dawn (newspaper)|Dawn]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20070713084648/http://www.dawn.com/weekly/dmag/archive/020901/dmag12.htm |archive-date=13 July 2007 }}</ref> ਦੁਰਗਾ ਵਾਹਿਨੀ ਨੇ ਅਜਿਹੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਦੰਗਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦੁਰਗਾ ਵਾਹਿਨੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਾਰੇ ਵੀਐਚਪੀ ਦੇ ਬੁਲਾਰੇ ਕੌਸ਼ਿਕਬਾਹੀ ਮਹਿਤਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਵਿਹਿਪ ਵਿੱਚ ਸਾਡਾ ਹਿੰਸਾ ਨਾਲ ਕੋਈ ਲੈਣਾ-ਦੇਣਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਿਵਾਏ [[ਗੋਧਰਾ ਕਾਂਡ]] ਦੇ ਪੀੜਤ ਵਿਧਵਾਵਾਂ ਅਤੇ ਪੀੜਤਾਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਨ ਤੋਂ। ਦੁਰਗਾ ਵਾਹਿਨੀ ਦੇ ਨਾਲ ਵੀ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਸੀ।" ਪਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਹਿੰਸਾ ਵਿੱਚ ਚਿੱਟੇ ਚੂੜੀਦਾਰ ਪਹਿਨੇ ਕੁੜੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਇੱਕ ਸੀਨੀਅਰ ਪੁਲਿਸ ਅਧਿਕਾਰੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਉਹ ਪੁਰਸ਼ ਕਾਰਕੁੰਨਾਂ ਨੂੰ ਇਲਾਜ ਕਰਨ, ਜਾਣਕਾਰੀ ਬੈਕਅੱਪ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਪਾਏ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ ਜੇਕਰ ਨਸਲੀ ਸਫਾਈ ਸਿਧਾਂਤ ਸੱਚ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਖੁਫੀਆ ਨੈੱਟਵਰਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਸਿੱਧੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਨੂੰ ਸਾਬਤ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ, ਮਹਿਲਾ ਸੰਘੀਆਂ ਨੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵੋਟਰਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਜਾਂ ਵਪਾਰੀਆਂ ਦੇ ਲਾਇਸੈਂਸ ਕਾਗਜ਼ਾਂ ਦੀ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀਆਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ ਸੀ।<ref name=TRIBUNE/> ਦੁਰਗਾ ਵਾਹਿਨੀ ਦੇ ਛੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਚ 2004 ਵਿੱਚ [[ਗਵਾਲੀਅਰ]] ਵਿੱਚ ''ਕਲ ਆਜ ਔਰ ਕਲ'' ਨਾਟਕ ਦੀ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਨੀਤੂ ਸਪਰਾ ਦਾ ਮੂੰਹ ਕਾਲਾ ਕਰਨ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਵਿਸ਼ਵ ਹਿੰਦੂ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਅਤੇ ਬਜਰੰਗ ਦਲ ਨੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਨਾਟਕ ਵਿੱਚ [[ਰਾਮ]], [[ਸੀਤਾ]], [[ਲਕਸ਼ਮਣ]] ਅਤੇ [[ਹਨੂੰਮਾਨ]] ਨੂੰ "ਅਸ਼ਲੀਲ" ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਾਰਕੁਨਾਂ ਨੇ ਸਪਰਾ ਦੇ ਘਰ ਦੇ ਫਰਨੀਚਰ ਨੂੰ ਵੀ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਇਆ।<ref name=HINDU>{{cite news |url=http://www.hinduonnet.com/2004/03/15/stories/2004031509931500.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20100802233650/http://www.hinduonnet.com/2004/03/15/stories/2004031509931500.htm|url-status=usurped|archive-date=2 August 2010|title='Durga Vahini' activists held|date=2004-05-15|access-date=2008-06-29|newspaper=[[The Hindu]]}}</ref> ਜੁਲਾਈ 2017 ਵਿੱਚ, ਦੁਰਗਾ ਵਾਹਿਨੀ ਨੇ ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ਸਵੈ-ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਇੱਕ ਸਿਖਲਾਈ ਕੈਂਪ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ, ਕੈਂਪ ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਦੇ 17 ਸਰਹੱਦੀ ਕਸਬਿਆਂ ਦੀਆਂ ਲੜਕੀਆਂ ਨੇ ਭਾਗ ਲਿਆ।<ref>{{Cite web|url=http://www.indiatimes.com/news/india/j-k-girls-turn-up-in-huge-numbers-at-durga-vahini-training-camp-for-self-defence-exercise-325387.html|title=J&K Girls Turn up in Huge Numbers at 'Durga Vahini' Training Camp for Self-Defence Exercise|date=7 July 2017}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਸੰਗਠਨ]] 8ytekbkvc8fkepgmuaqktco39j46fv5 0 181797 841797 752266 2026-06-30T09:52:01Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 841797 wikitext text/x-wiki {{Infobox government agency | name = ਅਰੁਣਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਰਾਜ ਮਹਿਲਾ ਕਮਿਸ਼ਨ | native_name = | native_name_a = | native_name_r = | type = ਕਮਿਸ਼ਨ | seal = | seal_size = | seal_caption = | logo = | logo_size = | logo_caption = | image = | image_size = | image_caption = | formed = 1993 | preceding1 = | preceding2 = | dissolved = | superseding1 = | jurisdiction = [[ਅਰੁਣਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਸਰਕਾਰ]] | headquarters = ਇਟਾਨਗਰ, 791111.<ref name="apscw ref1">{{cite web |title=Arunachal Pradesh State Commission for Women |url=http://ncw.nic.in/important-links/list-state-women-commissions#Arunachal_Pradesh |website=Arunachal Pradesh State Commission for Women |access-date=10 January 2022}}</ref> | region_code = | coordinates = | employees = | budget = | minister1_name = | minister1_pfo = | deputyminister1_name = | deputyminister1_pfo = | deputyminister2_name = | deputyminister2_pfo = | chief1_name = | chief1_position = | chief2_name = | chief2_position = | chief3_name = | chief3_position = | chief4_name = | chief4_position = | chief5_name = | chief5_position = | chief6_name = | chief6_position = | chief7_name = | chief7_position = | chief8_name = | chief8_position = | chief9_name = | chief9_position = | parent_department = | parent_agency = | child1_agency = | child2_agency = | keydocument1 = | keydocument2 = | keydocument3 = | website = {{Official website| http://ncw.nic.in/important-links/list-state-women-commissions#Arunachal_Pradesh}} | footnotes = }} '''ਅਰੁਣਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਰਾਜ ਮਹਿਲਾ ਕਮਿਸ਼ਨ,''' ਅਰੁਣਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਰਾਜ ਵਿੱਚ [[ਔਰਤਾਂ ਖ਼ਿਲਾਫ ਹਿੰਸਾ|ਔਰਤਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਅਪਰਾਧ]] ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਮੁੱਦਿਆਂ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਲਈ ਸਾਲ 1993 ਵਿੱਚ ਗਠਿਤ, ਇੱਕ ਵਿਧਾਨਕ ਸੰਸਥਾ ਹੈ। ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਅਰੁਣਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ, ਇੱਕ ਅਰਧ-ਨਿਆਂਇਕ ਸੰਸਥਾ ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। == ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਉਦੇਸ਼ == ਅਰੁਣਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਰਾਜ ਮਹਿਲਾ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦਾ ਗਠਨ, 1993 ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨ ਅਤੇ ਰਾਜ ਤੋਂ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਸਬੱਧਤ ਮੁੱਦਿਆਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਕਮਿਸ਼ਨ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਨ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਦਰਪੇਸ਼ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਅਤੇ ਮੁੱਦਿਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸਮਾਨਤਾ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਲੈਸ ਹੈ।<ref name="scw ref1">{{Cite news|url=https://www.dnaindia.com/india/report-why-national-and-state-women-s-commissions-are-important-and-should-be-held-accountable-2217939|title=Why National and State Women’s Commissions are important and should be held accountable|last=Rajagopalan|first=Swarna|date=30 May 2016|access-date=9 January 2022|publisher=dnaindia.com}}</ref> ਕਮਿਸ਼ਨ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ: * ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਭਲਾਈ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣਾ। * ਸਬੰਧਤ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ, ਜਾਂ ਮੌਕਾ ਦੇਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਜਾਂ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਅਧਿਕਾਰ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ ਕਰਨ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਦਖਲ ਦੇ ਕੇ ਲਿੰਗ ਅਧਾਰਤ ਮੁੱਦਿਆਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣਾ। * ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਮੁੱਦਿਆਂ 'ਤੇ ਰਾਜ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਸਿਫਾਰਸ਼ਾਂ ਕਰਨਾ। * ਕਮਿਸ਼ਨ ਕਦੇ-ਕਦਾਈਂ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਅਧਾਰਤ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਬਾਰੇ, ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕਦਮ ਚੁੱਕਦਾ ਹੈ।<ref name="apscw ref5">{{Cite news|url=https://roing.nic.in/arunachal-pradesh-state-commission-for-women-conducted-a-one-day-legal-awareness-camp/|title=Arunachal Pradesh State Commission for women conducted a One Day Legal Awareness Camp|date=22 November 2021|access-date=10 January 2022|publisher=roing.nic.in}}</ref> == ਰਚਨਾ == ਅਰੁਣਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਰਾਜ ਮਹਿਲਾ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦਾ ਗਠਨ, ਇੱਕ ਚੇਅਰਪਰਸਨ ਅਤੇ 4 ਮੈਂਬਰਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="apscw ref2">{{Cite news|url=https://www.business-standard.com/article/pti-stories/arunachal-pradesh-govt-constitutes-state-women-commission-118122800546_1.html|title=Arunachal Pradesh govt constitutes state women commission|date=28 December 2018|access-date=10 January 2022|publisher=business-standard.com}}</ref><ref name="apscw ref6">{{Cite news|url=https://arunachalobserver.org/2021/11/24/men-should-know-laws-on-womens-rights-apscw/|title=Men should know laws on women’s rights: APSCW|date=24 November 2021|access-date=10 January 2022|publisher=arunachalobserver.org|archive-date=10 ਜਨਵਰੀ 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220110040324/https://arunachalobserver.org/2021/11/24/men-should-know-laws-on-womens-rights-apscw/|url-status=dead}}</ref> ਰਾਧਿਲੂ ਚਾਈ (ਟੇਕਈ) ਅਰੁਣਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਰਾਜ ਮਹਿਲਾ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਚੇਅਰਪਰਸਨ ਹੈ। ਉਹ ਹੋਰ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨਾਲ 3 ਸਾਲ ਦੀ ਮਿਆਦ ਲਈ ਅਹੁਦਾ ਸੰਭਾਲਣਗੇ। == ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ == ਅਰੁਣਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਰਾਜ ਮਹਿਲਾ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦਾ ਗਠਨ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ: * ਕਮਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਤਹਿਤ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਗਾਰੰਟੀਸ਼ੁਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref name="apscw ref4">{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/arunachal-womens-panel-defends-draft-inheritance-bill/article36042475.ece|title=Arunachal women’s panel defends draft Inheritance Bill|date=23 August 2021|access-date=10 January 2022|publisher=thehindu.com}}</ref> * ਜੇਕਰ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ ਏਜੰਸੀ ਔਰਤਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਸੁਰੱਖਿਆ ਉਪਾਵਾਂ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਨੋਟਿਸ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਣਾ। * ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਾਨੂੰਨ ਵਿੱਚ ਸੋਧਾਂ ਲਈ ਸਿਫਾਰਸ਼ਾਂ ਕਰਨਾ, ਜੇਕਰ ਇਹ ਰਾਜ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਨਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।<ref name="apscw ref3">{{Cite news|url=https://arunachal24.in/arunachal-apscw-delegation-meets-chief-minister-pema-khandu/|title=Arunachal: APSCW delegation meets Chief Minister Pema Khandu|date=27 June 2019|access-date=10 January 2022|publisher=arunachal24.in}}</ref> * ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮੁੱਦੇ ਨੂੰ ਸਬੰਧਤ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਕੋਲ ਉਠਾਉਣਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਅਗਲੀ ਕਾਰਵਾਈ ਦੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕਰਨਾ। * ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਤਹਿਤ ਗਾਰੰਟੀਸ਼ੁਦਾ ਸੁਰੱਖਿਆ ਉਪਾਵਾਂ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਨਾ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਸ਼ਿਕਾਇਤਾਂ ਹਨ, ਉਹ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਹਿਲਾ ਕਮਿਸ਼ਨ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚ ਵੀ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। * ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਅੱਤਿਆਚਾਰਾਂ ਅਤੇ ਵਿਤਕਰੇ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸਲਾਹ ਅਤੇ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨਾ। * ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਸਮੂਹ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮੁੱਦੇ ਲਈ ਮੁਕੱਦਮੇਬਾਜ਼ੀ ਦੇ ਖਰਚਿਆਂ ਦਾ ਵਿੱਤ ਪੋਸ਼ਣ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਕਦੇ-ਕਦਾਈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਰਾਜ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਰਿਪੋਰਟ ਕਰਨਾ। * ਕਿਸੇ ਵੀ ਇਮਾਰਤ, ਜੇਲ੍ਹ ਜਾਂ ਹੋਰ ਰਿਮਾਂਡ ਹੋਮ ਜਿੱਥੇ ਕਿ ਮਹਿਲਾ ਕੈਦੀ ਬੰਦ ਹਨ ਜਾਂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਕੇਸ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਲੋਡ਼ ਪੈਣ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਬੰਧਤ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਣਾ। * ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮੁੱਦੇ ਦੀ ਪੁੱਛਗਿੱਛ, ਅਧਿਐਨ ਅਤੇ ਜਾਂਚ ਕਰੋ। * ਵਿੱਦਿਅਕ ਖੋਜ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੋ ਜਾਂ ਕੋਈ ਵੀ ਪ੍ਰਚਾਰ ਵਿਧੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੋ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਹੀਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ ਕਰਨ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਨ ਦੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕਰੋ। * ਕਿਸੇ ਵੀ ਮੁੱਦੇ ਬਾਰੇ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਗਿੱਛ ਕਰਨਾ, ਜੋ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ, ਜਾਂ ਮਹਿਲਾ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਕਿਸੇ ਵੀ ਨੀਤੀ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਮਹਿਲਾ ਭਲਾਈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੁਡ਼ੇ ਰਾਹਤ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। == ਸਬੰਧਤ ਲੇਖ == [[ਕੌਮੀ ਮਹਿਲਾ ਕਮਿਸ਼ਨ|ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਹਿਲਾ ਕਮਿਸ਼ਨ]] == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [http://ncw.nic.in/important-links/list-state-women-commissions#Arunachal_Pradesh ਸਰਕਾਰੀ ਵੈੱਬਸਾਈਟ] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਸੰਗਠਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਹੱਕ]] orasdum80n4axbg77yfig4wplt0g7rc 0 181801 841635 819353 2026-06-29T16:06:21Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 841635 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist | name = ਲੌਰਾ ਬੌਏਕਿਨ | image = Dr. Laura M. Boykin.jpg | image_size = 225px | workplaces = ਵੈਸਟਰਨ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਦੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ <br> ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਭਾਗ | alma_mater = ਓਸੀਡੈਂਟਲ ਕਾਲਜ <br> ਸੈਨ ਫਰਾਂਸਿਸਕੋ ਸਟੇਟ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ <br> ਨਿਊ ਮੈਕਸੀਕੋ ਦੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ | awards = TED ਫੈਲੋ (2017) }} '''ਲੌਰਾ ਬੌਕਿਨ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Laura Boykin''') ਇੱਕ [[ਅਮਰੀਕੀ]] ਕੰਪਿਊਟੇਸ਼ਨਲ [[ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ|ਜੀਵ-ਵਿਗਿਆਨੀ]] ਹੈ, ਜੋ ਉਪ-ਸਹਾਰਨ ਅਫਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨ ਲਈ [[ਸੁਪਰ ਕੰਪਿਊਟਰ|ਸੁਪਰ ਕੰਪਿਊਟਿੰਗ]] ਅਤੇ ਜੀਨੋਮਿਕਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਕੀੜੇ [[ਚਿੱਟਾ-ਮੱਛਰ|ਚਿੱਟੀ ਮੱਖੀ]] ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਜੈਨੇਟਿਕ ਅੰਤਰਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਉਹ ਪੂਰੇ ਮਹਾਂਦੀਪ ਵਿੱਚ ਕੰਪਿਊਟਿੰਗ ਅਤੇ ਜੀਨੋਮਿਕਸ ਹੁਨਰ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਸੀਨੀਅਰ TED ਫੈਲੋ ਹੈ। == ਖੋਜ ਅਤੇ ਕਰੀਅਰ == 2012 ਤੋਂ, ਬੌਕਿਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ਼ ਵੈਸਟਰਨ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਵਿਖੇ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਅਨ ਰਿਸਰਚ ਕੌਂਸਲ ਪਲਾਂਟ ਐਨਰਜੀ ਬਾਇਓਲੋਜੀ ਗਰੁੱਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੀਨੀਅਰ ਖੋਜਕਾਰ ਰਹੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Laura Boykin — the UWA Profiles and Research Repository |url=https://research-repository.uwa.edu.au/en/persons/laura-boykin |access-date=2019-07-15 |website=research-repository.uwa.edu.au |archive-date=2019-07-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190715173443/https://research-repository.uwa.edu.au/en/persons/laura-boykin |url-status=dead }}</ref> ਉਹ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਬਣ ਗਈ ਕਿਉਂਕਿ ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੀਆਂ ਚਿੱਟੀਆਂ ਮੱਖੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸਵਾਦੀ ਰੁੱਖ ਦੇ ਅਧਾਰ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਇੱਕ [[ਬਿਲ ਅਤੇ ਮੈਲਿੰਡਾ ਗੇਟਸ ਫ਼ਾਊਂਡੇਸ਼ਨ|ਬਿਲ ਐਂਡ ਮੇਲਿੰਡਾ ਗੇਟਸ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ]] ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜੋ ਕਿ ਕੀਨੀਆ ਵਿੱਚ ਇੱਕ [[ਛੋਟੀਆਂ ਖੇਤ ਇਕਾਈਆਂ|ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ]] ਖੇਤ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਹਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਗੰਭੀਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name=":0">{{Cite web |date=2015-05-22 |title=Avoiding the hunger season: How a TED Fellow is working to save African cassava from whiteflies |url=https://blog.ted.com/how-a-ted-fellow-is-working-to-save-african-cassava/ |access-date=2019-07-15 |website=TED Blog |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Fighting Famine in East Africa with HPC, Amazing Impact |url=https://www.cray.com/customers/amazing-impact |access-date=2019-07-15 |website=www.cray.com |language=en |archive-date=2019-07-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190715173448/https://www.cray.com/customers/amazing-impact |url-status=dead }}</ref> ਉਹ ਕੀੜਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਕੋਪ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਜੀਨੋਮਿਕਸ ਅਤੇ ਸੁਪਰ ਕੰਪਿਊਟਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਲਈ ਅਫਰੀਕੀ ਖੋਜਕਰਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਪੋਰਟੇਬਲ ਡੀਐਨਏ ਸੀਕਵੈਂਸਿੰਗ ਯੰਤਰ ਜੋ ਉਸਨੇ ਅਫਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਸਨ, 2017 ਤੋਂ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਨਾਲ ਲੜਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web |title=Portable DNA sequencers help African farmers fight crop disease |url=https://phys.org/news/2017-09-portable-dna-sequencers-african-farmers.html |access-date=2019-07-15 |website=phys.org |language=en-us}}</ref><ref>{{Cite web |last=lauraboykin |date=2017-09-15 |title=New portable DNA sequencers help East African farmers fight crop disease. |url=https://cassavavirusactionproject.com/2017/09/15/new-portable-dna-sequencers-help-east-african-farmers-fight-crop-disease/ |access-date=2019-07-15 |website=Cassava Virus Action Project |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Portable DNA sequencers help African farmers fight crop disease |url=http://www.news.uwa.edu.au/201709189946/international/portable-dna-sequencers-help-african-farmers-fight-crop-disease |access-date=2019-07-15 |website=News {{!}} The University Of Western Australia |language=en |archive-date=2019-07-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190715173447/http://www.news.uwa.edu.au/201709189946/international/portable-dna-sequencers-help-african-farmers-fight-crop-disease |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |date=15 September 2017 |title=BBC World Service - Business Matters, New tech to help farmers in Africa predict disease |url=https://www.bbc.co.uk/programmes/p05g6t9m |access-date=2019-07-15 |website=BBC |language=en-GB}}</ref> ਕਸਾਵਾ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਤਬਾਹੀ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ, ਬੋਯਕਿਨ [[ਉਪ-ਸਹਾਰਵੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ|ਉਪ-ਸਹਾਰਨ ਅਫਰੀਕਾ]] ਵਿੱਚ ਵੱਖ ਵੱਖ [[ਚਿੱਟਾ-ਮੱਛਰ|ਚਿੱਟੀ ਮੱਖੀ]] ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਦਿਨ ਵਿੱਚ 700 ਮਿਲੀਅਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕ ਆਪਣੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਕੈਲੋਰੀ ਲਈ ਕਸਾਵਾ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। [[ਚਿੱਟਾ-ਮੱਛਰ|ਵ੍ਹਾਈਟਫਲਾਈਜ਼]] ਦੋ ਵਾਇਰਸਾਂ ਨੂੰ ਸੰਚਾਰਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਕਸਾਵਾ ਲਈ ਘਾਤਕ ਹਨ; ਕੈਸਾਵਾ ਮੋਜ਼ੇਕ ਵਾਇਰਸ ਅਤੇ ਕਸਾਵਾ ਬ੍ਰਾਊਨ ਸਟ੍ਰੀਕ ਵਾਇਰਸ ਰੋਗ । ਇਹ ਵਾਇਰਸ [[ਤਨਜ਼ਾਨੀਆ]], [[ਯੁਗਾਂਡਾ|ਯੂਗਾਂਡਾ]], [[ਮਲਾਵੀ]], [[ਜ਼ਿੰਬਾਬਵੇ]] ਅਤੇ [[ਮੋਜ਼ੈਂਬੀਕ|ਮੋਜ਼ਾਮਬੀਕ]] ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਬੋਯਕਿਨ ''ਬੇਮਿਸੀਆ ਤਬਕੀ'' (ਸਿਲਵਰਲੀਫ ਵ੍ਹਾਈਟਫਲਾਈ) ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਜੋ [[ਪੂਰਬੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ|ਪੂਰਬੀ ਅਫਰੀਕਾ]] ਨੂੰ ਫੈਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਸਾਵਾ ਵਾਇਰਸ ਐਕਸ਼ਨ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ (ਸੀਵੀਏਪੀ) ਵਿੱਚ ਮਿਕੋਚੇਨੀ ਐਗਰੀਕਲਚਰਲ ਰਿਸਰਚ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ (ਤਨਜ਼ਾਨੀਆ), ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੋਜ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕੀ ਸੇਵਾਵਾਂ ਵਿਭਾਗ (ਮਾਲਾਵੀ) ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫਸਲ ਸਰੋਤ ਖੋਜ ਸੰਸਥਾ (ਯੂਗਾਂਡਾ) ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |last=Eng |first=Karen Frances |date=2017-09-21 |title=In East African cassava fields, a new genomics tool is saving crops and lives |url=https://fellowsblog.ted.com/a-new-genomics-tool-is-being-deployed-in-east-african-cassava-fields-to-help-save-crops-and-lives-193a5b982cf7 |access-date=2019-07-15 |website=Medium |language=en |archive-date=2024-07-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240708190011/https://fellowsblog.ted.com/a-new-genomics-tool-is-being-deployed-in-east-african-cassava-fields-to-help-save-crops-and-lives-193a5b982cf7 |url-status=dead }}</ref> ਬਾਇਕਿਨ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜੋਸੇਫ ਨਡੁੰਗਰੂ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਅਫਰੀਕੀ ਵਿਗਿਆਨੀ ਜੋ ਅਫਰੀਕਾ ਵਿੱਚ [[ਜੀਵ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ|ਬਾਇਓਟੈਕਨਾਲੌਜੀ]] ਲਿਆਇਆ ਹੈ। ਸੀਵੀਏਪੀ ਨੇ ਇਹ ਪਛਾਣ ਕਰਨ ਲਈ ਪਾਵੇਸੀ ਸੁਪਰਕੰਪਿਊਟਿੰਗ ਸੈਂਟਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਕਿ ਚਿੱਟੀ ਮੱਖੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ 34 ਤੋਂ ਵੱਧ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸਪੀਸੀਜ਼ ਕੰਪਲੈਕਸ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Fighting Famine in East Africa with HPC, Amazing Impact |url=https://www.cray.com/customers/amazing-impact |access-date=2019-07-15 |website=www.cray.com |language=en |archive-date=2019-07-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190715173448/https://www.cray.com/customers/amazing-impact |url-status=dead }}</ref> ਬਾਇਕਿਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ''ਕਸਾਵਾ ਯੋਧਿਆਂ'' ਦੇ ਕੰਮ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਕਸਾਵਾ ਪੌਦੇ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਵਿੱਚ 800% ਤੋਂ ਵੱਧ ਦਾ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Laura Boykin |url=http://www.rtbevent.com/laura-boykin |access-date=2019-07-15 |website=Raising the bar |language=en-US}}</ref> Boykin ਨੇ ''WhiteFlyBase'' ਬਣਾਇਆ, ਜੋ ਵਾਈਟਫਲਾਈ ਸਪੀਸੀਜ਼ ਬਾਰੇ ਡਾਟਾ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਸਪੇਸ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Whiteflybase 2.0 |url=http://www.whiteflybase.org/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190802104920/http://www.whiteflybase.org/ |archive-date=2019-08-02 |access-date=2019-07-15 |website=www.whiteflybase.org}}</ref> ਬੌਕਿਨ ਨੂੰ 2017 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੀਨੀਅਰ TED ਫੈਲੋ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ 2016 ਵਿੱਚ ਪਰਥ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ TED ਟਾਕ, ''ਕਿਉਂ ਕਸਾਵਾ ਇੱਕ ਗਰੀਬੀ ਲੜਾਕੂ ਹੈ'', ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਵੈਨਕੂਵਰ ਵਿੱਚ ਅਫਰੀਕਨ ਕਸਾਵਾ ਵ੍ਹਾਈਟਫਲਾਈ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਦੀ ਚਰਚਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਮੁੱਖ TED ਸਟੇਜ 'ਤੇ ਵੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ।<ref>{{Citation |last=TEDx Talks |title=Why cassava is a poverty fighter {{!}} Laura Boykin {{!}} TEDxPerth |date=2016-06-03 |url=https://www.youtube.com/watch?v=YqcX2GcUY-o |access-date=2019-07-15}}</ref><ref>{{Cite web |title=Laura and TED, engaging audiences across the world |url=http://www.cassavawhitefly.org/news/94-laura-and-ted-engaging-audiences-across-the-world |access-date=2019-07-15 |website=www.cassavawhitefly.org |archive-date=2019-07-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190715173436/http://www.cassavawhitefly.org/news/94-laura-and-ted-engaging-audiences-across-the-world |url-status=dead }}</ref> ਉਸ ਨੂੰ 2017 ਵਿੱਚ ਗਿਫਟਡ ਸਿਟੀਜ਼ਨ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=Speakers |url=https://londoncallingconf.co.uk/lc18/whats-on?field_talk_value=minitheatre#CassavaVirusActionProjectLauraBoykin,JosephNdunguru&TitusAlicai&modal=CassavaVirusActionProjectLauraBoykin,JosephNdunguru&TitusAlicai |access-date=2019-07-15 |website=londoncallingconf.co.uk |language=en}}</ref> ਉਹ 2019 ਵਿੱਚ ਸਾਇੰਸ ਫੂ ਕੈਂਪ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=News |url=http://www.lauraboykinresearch.com/news.html |access-date=2019-07-15 |website=Computational Biology for Sustainable Agriculture |language=en}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] 472ti0gv6n26dsudz40mjpi38l2ju9f 0 182561 841795 808738 2026-06-30T08:59:12Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 841795 wikitext text/x-wiki '''ਅਮਾਂਡਾ ਡ੍ਰਯੂ''' (ਜਨਮ 12 ਦਸੰਬਰ 1969) ਇੱਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਥੀਏਟਰ, ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਤੇ ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਕ੍ਰੈਡਿਟ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name="WOS1">{{Cite web |last=Paddock |first=Terri |date=10 September 2007 |title=20 Questions with&nbsp;... Amanda Drew |url=http://www.whatsonstage.com/index.php?pg=207&story=E8821189178815 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071203113627/http://www.whatsonstage.com/index.php?pg=207&story=E8821189178815 |archive-date=2007-12-03 |access-date=10 June 2008 |website=whatsonstage.com |quote=Date & place of birth Born 21 December 1969 in Boston, Lincolnshire.}}</ref> == ਜੀਵਨੀ == ਚਾਰ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ਡ੍ਰਯੂ ਦਾ ਜਨਮ ਬੋਸਟਨ, ਲਿੰਕਨਸ਼ਾਇਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name="WOS1" /><ref>{{Cite web |date=2008-04-17 |title=The Big Interview: Amanda Drew |url=https://officiallondontheatre.com/news/amanda-drew-72189/ |access-date=2020-10-22 |website=Official London Theatre}}</ref> ਡ੍ਰਯੂ ਦੀ ਮਾਂ ਇੱਕ ਨਰਸ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪਿਤਾ ਇੱਕ ਪਾਦਰੀ ਸੀ।<ref name="femalefirst-080606">{{Cite web |date=6 June 2008 |title=Amanda Drew's doctor dream |url=http://www.femalefirst.co.uk/tv/EastEnders-51677.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080607112451/http://www.femalefirst.co.uk/tv/EastEnders-51677.html |archive-date=7 June 2008 |access-date=10 June 2008 |website=FemaleFirst.com}}</ref><ref>{{Cite web |date=2008-06-15 |title=EE: Amanda Drew Interview - The People |url=https://forums.digitalspy.com/discussion/817451/ee-amanda-drew-interview-the-people |access-date=2023-06-29 |website=Digital Spy |language=en-GB |archive-date=2023-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230629055649/https://forums.digitalspy.com/discussion/817451/ee-amanda-drew-interview-the-people |url-status=dead }}</ref> ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੇ ਮਾਪੇ ਕੰਮ ਲਈ ਲੈਸਟਰਸ਼ਾਇਰ ਚਲੇ ਗਏ, ਤਾਂ ਡ੍ਰਯੂ ਨੇ ਓਡਬੀ ਦੇ ਬੇਊਚੈਂਪ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਇੱਕ ਯੂਥ ਥੀਏਟਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਈ, ਸਵੀਟ ਚੈਰਿਟੀ ਵਿੱਚ ਚੈਰਿਟੀ ਖੇਡ ਰਹੀ ਸੀ।<ref>{{Cite web |last=Garrett |first=Lee |date=2023-02-11 |title=Cast for BBC One's The Gold includes Leicestershire star |url=https://www.leicestermercury.co.uk/news/celebs-tv/bbc-one-heist-drama-gold-8135999 |access-date=2023-06-29 |website=LeicestershireLive |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Garrett |first=Lee |date=2021-12-20 |title=Leicestershire actors star in BBC thriller The Girl Before |url=https://www.leicestermercury.co.uk/news/leicester-news/two-leicestershire-actors-star-bbcs-6378680 |access-date=2023-06-29 |website=LeicestershireLive |language=en}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.thetimes.co.uk/article/the-strong-whiff-of-success-0n36xjcj78t|title=The strong whiff of success|last=Dessau|first=Bruce|date=2023-06-28|access-date=2023-06-29|language=en|issn=0140-0460}}</ref> ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਿੰਗਜ਼ ਸਕੂਲ, ਓਟਰੀ ਸੇਂਟ ਮੈਰੀ ਵਿੱਚ ਪਡ਼੍ਹੀ, ਜਦੋਂ ਉਸਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਡੇਵੋਨ ਚਲਾ ਗਿਆ। 1992 ਵਿੱਚ ਆਰ. ਏ. ਡੀ. ਏ. ਤੋਂ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਡ੍ਰਯੂ ਨੇ ਰਾਇਲ ਕੋਰਟ ਥੀਏਟਰ ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਵੈਸਟ ਐਂਡ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਟੇਜ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਨਾਮ ਬਣਾਇਆ।<ref>{{Cite web |last=Fabrique |title=Amanda Drew — RADA |url=https://www.rada.ac.uk/profiles/amanda-drew/ |access-date=2023-06-29 |website=www.rada.ac.uk |language=en-gb}}</ref> ਸੰਨ 2001 ਵਿੱਚ ਉਹ ਰਾਇਲ ਸ਼ੇਕਸਪੀਅਰ ਕੰਪਨੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਈ।<ref>{{Cite web |title=Amanda Drew {{!}} Theatricalia |url=https://theatricalia.com/person/8qw/amanda-drew |access-date=2023-06-29 |website=theatricalia.com}}</ref> ਮਾਰਚ 2009 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਅਲਮੇਡਾ ਥੀਏਟਰ ਵਿਖੇ ''ਪਾਰਲਰ ਗੀਤ'' ਦੇ ਯੂਕੇ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੈ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/stage/2009/mar/27/theatre|title=Parlour Song|last=Billington|first=Michael|date=2009-03-27|work=The Guardian|access-date=2023-06-29|language=en-GB|issn=0261-3077}}</ref> ਜੁਲਾਈ 2009 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਕਲੌਡੀਆ ਰੋ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ, ਜੋ ਕਿ ਅਸਫਲ ''ਐਨਰੋਨ'' ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਮਹਿਲਾ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਕਾਲਪਨਿਕ ਸੁਮੇਲ ਹੈ, ਮਿਨਰ੍ਵਾ ਥੀਏਟਰ, ਚਿਚੇਸਟਰ ਵਿਖੇ ਈ. ਐਨ. ਆਰ. ਓ. ਐਨ. ਵਿੱਚ, ਅਕਤੂਬਰ 2009 ਵਿੱਚੋਂ ਰਾਇਲ ਕੋਰਟ ਥੀਏਟਰ ਅਤੇ ਜਨਵਰੀ 2010 ਵਿੱਚ ਵੈਸਟ ਐਂਡ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਹੋ ਗਈ।<ref>{{Cite news|url=https://www.thetimes.co.uk/article/play-about-enron-scandal-fails-to-win-transatlantic-acclaim-gxl3jrmvtgk|title=Play about Enron scandal fails to win transatlantic acclaim|last=Correspondent|first=Ben Hoyle, Arts|date=2023-06-29|access-date=2023-06-29|language=en|issn=0140-0460}}</ref> ਉਸ ਨੇ 2019 ਵਿੱਚ ਫਲੋਰੀਅਨ ਜ਼ੇਲਰ ਦੇ ਨਾਟਕ ਦ ਹਾਈਟ ਆਫ਼ ਦ ਸਟੌਰਮ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਬ੍ਰਾਡਵੇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web |last=Soltes |first=John |date=2019-10-30 |title=INTERVIEW: Amanda Drew finds herself at the 'Height of the Storm' |url=https://www.hollywoodsoapbox.com/interview-amanda-drew-finds-herself-at-the-height-of-the-storm/ |access-date=2023-06-29 |website=Hollywood Soapbox |language=en-US |archive-date=2023-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230629055649/https://www.hollywoodsoapbox.com/interview-amanda-drew-finds-herself-at-the-height-of-the-storm/ |url-status=dead }}</ref> ਉਸ ਦੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਕ੍ਰੈਡਿਟ ਵਿੱਚ ਏ ਵੇਰੀ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਕੈਂਡਲ, ਦ ਗਰਲ ਬਿਫੋਰ, ''ਬ੍ਰੌਡਚਰਚ'', ਦ ਲਾਸਟ ਪੋਸਟ, ਚੇਰਨੋਬਲ, ''[[ਵੈੱਡਨਸਡੇ (ਟੀਵੀ ਲੜ੍ਹੀ)|ਵੇਡਨਸਡੇ]]'' ਅਤੇ ਬਲੈਕ ਮਿਰਰ ਐਪੀਸੋਡ "ਸਮਿਥੀਰੈਂਸ" ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। === ਪੁਰਸਕਾਰ === ਡ੍ਰਯੂ ਨੇ 2003 ਦੇ ਲੰਡਨ ਈਵਨਿੰਗ ਸਟੈਂਡਰਡ ਥੀਏਟਰ ਅਵਾਰਡ ਵਿੱਚ ਈਸਟਵਰਡ ਹੋ! ਗਿਲਗੁਡ ਥੀਏਟਰ <ref>{{Cite web |date=2012-04-10 |title=Theatre Awards 2003 shortlist |url=https://www.standard.co.uk/culture/theatre/theatre-awards-2003-shortlist-7290084.html |access-date=2023-06-29 |website=Evening Standard |language=en}}</ref>   == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1969]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] 9mdh2g965dtcb00x0mn1dqmhaxabp2s 0 183273 841784 834377 2026-06-30T03:38:29Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 841784 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist | background = solo_singer | name = ਸੰਧਿਆ ਸੰਜਨਾ | birth_name = | birth_place = [[ਮੁੰਬਈ]], [[ਭਾਰਤ]] | genre = ਜੈਜ਼, ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ | occupation = ਗਾਇਕਾ | years_active = 1980–ਮੌਜੂਦ | label = | website = {{URL|sandhyasanjana.com}} }} '''ਸੰਧਿਆ ਸੰਜਨਾ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Sandhya Sanjana''') [[ਮੁੰਬਈ]], ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਇੱਕ ਗਾਇਕ ਹੈ। ਉਹ ਪਹਿਲੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਗਾਇਕਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਜਿਸਨੇ ਸਮਕਾਲੀ ਪੱਛਮੀ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ [[ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ|ਭਾਰਤੀ ਕਲਾਸੀਕਲ]] ਵੋਕਲ ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਕਰਨ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਕਰੀਅਰ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਦੀਆਂ 30 ਤੋਂ ਵੱਧ ਐਲਬਮਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ ਹੈ। == ਜੀਵਨ == === ਫਿਊਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਯਾਤਰਾ === ਉਸਨੇ ਬੰਬਈ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਅਤੇ ਕੋਲਕਾਤਾ ਵਿੱਚ ਰਾਕ ਬੈਂਡਾਂ ਨਾਲ ਗਾਇਆ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਦਿਨਸ਼ਾਹ ਸੰਜਨਾ ਨੂੰ ਮਿਲੀ, ਉਸ ਨੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਪਿਆਨੋ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਬੰਸਰੀ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰਕੇ ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਤਬਲਾ ਵਜਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਫਿਊਜ਼ਨ ਗਰੁੱਪ ਦਿਵਿਆ ਬਣਾਇਆ।<ref>Indian Classical / Jazz / Fusion guide : http://www.lutins.org/indyjazz//ij-list.html#DIVYA{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite journal|last1=Pinckney|first1=Warren R.|date=1989|title=Jazz in India: Perspectives on Historical Development and Musical Acculturation|journal=Asian Music|volume=21|issue=1|pages=35–77|doi=10.2307/834073|jstor=834073}}</ref> === ਇਕੱਲੇ ਕੈਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਨਾ === 1998 ਵਿੱਚ ਸੰਧਿਆ ਅਤੇ ਦਿਨਸ਼ਾਹ ਵੱਖ ਹੋ ਗਏ। 1999 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਡੱਚ ਆਦਮੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ, ਨੀਦਰਲੈਂਡ ਚਲੀ ਗਈ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਇਕੱਲੇ ਕੈਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਤਬਲੇ 'ਤੇ ਹੇਕੋ ਡਿਜਕਰ ਅਤੇ ਤਿਆਰ ਸੈਲੋ 'ਤੇ ਮੈਥੀਯੂ ਸਫਾਟਲੀ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਨਵਾਂ ਰਸ ਸੂਟ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ ਇਸ ਤਿਕੜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਨੀਦਰਲੈਂਡ ਅਤੇ ਜਰਮਨੀ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਕਈ ਵਾਰ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਡਾਂਸਰ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ। ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਪਿਕਾਡਿਲੀ ਵਿੱਚ ਸੇਂਟ ਜੇਮਸ ਚਰਚ ਅਤੇ ਸਾਊਥਬੈਂਕ ਸੈਂਟਰ ਵਿੱਚ ਲੰਡਨ ਫਿਲਹਾਰਮੋਨਿਕ ਆਰਕੈਸਟਰਾ ਦੇ ਰੇਂਗਾ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਨਵਾਂ ਰਸ ਗੀਤ ਦਾ ਚੱਕਰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਐਲਿਸ ਕੋਲਟਰੇਨ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਫੰਡ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਮਾਰੋਹ ਲਈ ਜੌਨ ਕੋਲਟਰੇਨ ਤਿਉਹਾਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਿੰਗਲ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਲਈ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ। <ref>All About Jazz http://www.allaboutjazz.com/php/article.php?id=995{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਾਰਚ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Coltrane Foundation Scholarship Fundraiser: A Night of Jazz (English)</ref> ਉਹ ਰਮੇਸ਼ ਸ਼ੋਥਮ ਦੇ ਮਦਰਾਸ ਸਪੈਸ਼ਲ ਦੀ ਮੈਂਬਰ ਹੈ, ਇੱਕ ਬੈਂਡ ਜੋ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਜੈਜ਼ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਬੈਂਡ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਸਨੇ ਮੋਰੋਕੋ, ਤਾਈਵਾਨ, ਰੋਮਾਨੀਆ, ਹੰਗਰੀ, ਲੰਡਨ, ਜਰਮਨੀ ਅਤੇ ਨੀਦਰਲੈਂਡਜ਼ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਐਲਬਮਾਂ ''ਮਦਰਾਸ ਸਪੈਸ਼ਲ'' ਅਤੇ ''ਅਰਬਨ ਫੋਕਲੋਰ'' ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ।<ref>The Hindu 22 December 2005 : http://www.hindu.com/mp/2005/12/22/stories/2005122200870500.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131029194953/http://www.hindu.com/mp/2005/12/22/stories/2005122200870500.htm |date=2013-10-29 }}</ref> ਉਹ ਓਮਰੀ ਹਾਸਨ ਦੇ ਕਦੀਮ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮੈਂਬਰ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਬੈਂਡ ਨਾਲ ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ, ਲਕਸਮਬਰਗ, ਨੀਦਰਲੈਂਡਜ਼ ਅਤੇ ਜਰਮਨੀ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਦੀਮ ਨਾਲ ਦੋ ਐਲਬਮਾਂ 'ਤੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ - ਉਪਨਾਮ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਐਲਬਮ ਅਤੇ ''ਸ਼ਾਤੀ'' ।<ref>Playing with Omri Hason [http://www.ensuite.ch/pdfs/ausgaben03/ensuite_10.pdf (German)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240213180640/https://www.ensuite.ch/pdfs/ausgaben03/ensuite_10.pdf |date=2024-02-13 }}</ref> ਉਹ mp3.com ' ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੈੱਬ ਸਹਿਯੋਗ ਬਣਾਇਆ। ਇਸ ਮਿਆਦ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਉਹ ਰੋਮ ਡੀ ਪ੍ਰਿਸਕੋ ਨੂੰ ਮਿਲੀ ਜੋ ਵੀਡੀਓ ਗੇਮਾਂ ਲਈ ਸਾਉਂਡਟਰੈਕ ਲਿਖਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੇ ''ਅਨਰੀਅਲ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ 3 ''' ਤੇ ਸੰਜਨਾ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web |date=2007-11-20 |title=Unreal Tournament III - The Soundtrack |url=http://sumthing.com/itemDetails.aspx?id=3434 |access-date=2011-11-22 |publisher=Sumthing.com |archive-date=2011-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110929081558/http://sumthing.com/itemDetails.aspx?id=3434 |url-status=dead }}</ref> ਉਸਨੇ ਜ਼ੋਲਟਨ ਲੈਂਟੋਸ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ।<ref>[[de Volkskrant]] [http://www.volkskrant.nl/archief_gratis/article566079.ece/Dialoog_tussen_piano_en_oeroude_kleipot Dialoog tussen piano en oeroude kleipot (Dutch)], [https://translate.google.com/translate?prev=hp&hl=en&js=n&u=http%3A%2F%2Fwww.volkskrant.nl%2Farchief_gratis%2Farticle566079.ece%2FDialoog_tussen_piano_en_oeroude_kleipot&sl=nl&tl=en&history_state0= Dialogue between piano and ancient clay pot (English)]</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] rhdsad2acvg7pzs6nzqd4kd8cwmxijv 0 184321 841793 748982 2026-06-30T08:00:52Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 841793 wikitext text/x-wiki '''ਅਨੋਮਾ ਜਨਾਦਰੀ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Anoma Janadari''') ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ ਦੇ ਸਿਨੇਮਾ, ਸਟੇਜ ਡਰਾਮਾ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ [[ਅਦਾਕਾਰ|ਅਭਿਨੇਤਰੀ]] ਹੈ। ਉਸਨੇ ''ਥਾਨੀ ਥਾਟੂਵੇਨ ਪਿਯਾਬੰਨਾ'' ਅਤੇ ''ਦਵੇਨਾ ਵਿਹਾਗੁਨ'' ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾਯੋਗ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=අනෝමා Market වෙනවා ද ? යනවා ද ? |url=http://archives.sarasaviya.lk/2014/01/02/?fn=sa1401021 |access-date=11 March 2017 |publisher=Sarasaviya |archive-date=31 ਮਾਰਚ 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240331065648/https://archives.sarasaviya.lk/2014/01/02/?fn=sa1401021 |url-status=dead }}</ref> == ਕੈਰੀਅਰ == ਉਸਨੇ 1985 ਵਿੱਚ ਸਟੇਜ ਡਰਾਮਾ ''ਹਿਟਲਰ'' ਅਤੇ ਪਰਸੀ ਪਰੇਰਾ ਦੇ ਡਰਾਮੇ, ''ਨਾਰਾ ਲਵਿਨ ਏਕੇਕ ਆਪੀ'' ਨਾਲ ਅਦਾਕਾਰੀ ਕਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web |title=Anoma Janadari - flying high |url=http://archives.sundayobserver.lk/2003/02/23/fea15.html |access-date=11 March 2017 |publisher=Sunday Observer}}</ref><ref name="anoma">{{Cite web |title=Anoma brings 'Punarukthi' |url=http://www.sundaytimes.lk/110501/Magazine/sundaytimestvtimes_1.html |access-date=11 August 2019 |publisher=Sunday Times}}</ref> ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਕਈ ਨਾਟਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ''ਹੇਨਾ'', ''ਮਗਥਾ'', ''ਵੇਨਿਸੇ ਵੇਲੰਡਾ'', ''ਪੋਲੀਨਾ'',<ref>{{Cite web |title=Anoma Janadari plays Paulina in Death and the maiden |url=http://archives.sundayobserver.lk/2003/12/21/mag04.html |access-date=11 March 2017 |publisher=Sunday Observer}}</ref> ''ਗਾਂਧੀ'', ''ਮਕਰਕਸ਼ਿਆ'', ''ਈਡੀਪਾਸ'', ''ਸਮਾਵੇਨਾ ਵੇਰਾਦੀਮਕ'' ਅਤੇ ''ਸਿੰਹਾਭੌ ਲਾਵਾ ਗਾਸਾਵਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ'' ।<ref>{{Cite web |title=Sinhabahu in English goes on boards |url=http://www.sundaytimes.lk/080817/TV/sundaytvtimes_08.html |access-date=11 March 2017 |publisher=Sunday Times}}</ref> ਉਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਦਾਕਾਰੀ 1990 ਦੇ ਸੀਰੀਅਲ ''ਪ੍ਰਬਾਥਯਾ'' ਰਾਹੀਂ ਆਈ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਕੁਝ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸੀਰੀਅਲ ''ਦੁਨਿੰਦਾ ਅਦਾਰਾ'' ਅਤੇ ''ਦੀਯਕੇਤਾ ਪਹਾਨਾ'' ਹਨ। 1992 ਦੀ ਫਿਲਮ ''ਚੰਨਾ ਕਿੰਨਰੀਆ'' ਰਾਹੀਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸਿਨੇਮੇ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅਨੁਭਵ ਹੋਇਆ। ਉਸਨੇ ''ਬਰਨਿੰਗ ਬਰਡਜ਼'', ''ਥਾਨੀ ਥਟੂਵੇਨ ਪਿਯਾਬੰਨਾ (ਵਨ ਵਿੰਗ ਨਾਲ ਉੱਡਣਾ)'' ਅਤੇ ''ਦਿਸ ਇਜ਼ ਮਾਈ ਮੂਨ'' ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਨਿਭਾਈਆਂ।<ref>{{Cite web |title=Anoma Janadari |url=http://www.imdb.com/name/nm1257460/ |website=IMDb}}</ref> 2008 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਸਟੇਜ ਨਾਟਕ ''ਸੁੱਪਾਦੇਵੀ'' ''ਸਦਗੁਣਾਕਾਰਾਯ''ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web |title=Anoma turns 'Suppadevi' |url=http://www.sundaytimes.lk/080406/TV/tv-times00009.html |access-date=25 July 2019 |publisher=Sunday Times}}</ref> 3 ਮਈ 2011 ਨੂੰ, ਉਸਨੇ ਸ਼ਾਮ 4.00 ਵਜੇ ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ ''ਪੁਨਾਰੁਕਤੀ - ਮੇਗੇ ਕਥਾਵਾ'' ਲਾਂਚ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਅਧਿਕਾਰਤ ਵੈੱਬਸਾਈਟ ਵੀ ਲਾਂਚ ਕੀਤੀ। == ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ == ਉਸਨੇ ਸਿੰਗਾਪੁਰ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ 2003 ਵਿੱਚ ''ਫਲਾਇੰਗ ਵਿਦ ਵਨ ਵਿੰਗ'', ਅਤੇ ਲਾਸ ਏਂਜਲਸ, ਯੂਐਸਏ ਵਿੱਚ ਏਸ਼ੀਅਨ ਵਰਲਡ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ 2017 ਵਿੱਚ ਫਿਲਮ ''ਬਰਨਿੰਗ ਬਰਡਜ਼'' ਵਿੱਚ ਕੁਸੁਮ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ ਸਰਵੋਤਮ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਦਾ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤਿਆ।<ref>Kusum in the film 'Burning Birds'</ref> ਉਸਨੇ ਸਾਰਕ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ 2019,<ref>{{Cite web |last=Digest |first=Ceylon |title=Anoma Janadari wins Best Actress award at SAARC film festival &#124; Ceylon Digest |url=https://www.ceylondigest.com/anoma-jinadari-wins-best-actress-award-at-saarc-film-festival/ |access-date=2024-03-31 |archive-date=2019-07-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190719034228/https://www.ceylondigest.com/anoma-jinadari-wins-best-actress-award-at-saarc-film-festival/ |url-status=dead }}</ref> ਅਤੇ ਸੱਤਵੇਂ ਡੇਰਾਨਾ ਲਕਸ ਫਿਲਮ ਅਵਾਰਡ 2019<ref>{{Cite web |title='According to Matthew' wins best film at Derana Lux Film Awards 2019 |url=https://www.adaderana.lk/entertainment/56066/according-to-matthew-wins-best-film-at-derana-lux-film-awards-2019}}</ref> ਵਿੱਚ ਉਸੇ ਫਿਲਮ ਲਈ ਸਰਵੋਤਮ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਦਾ ਪੁਰਸਕਾਰ ਵੀ ਜਿੱਤਿਆ। 2003 ਵਿੱਚ, ਉਹ 16ਵੇਂ ਸਿੰਗਾਪੁਰ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਸੀ।<ref name="auto">{{Cite web |title=2003: SGIFF 16 |url=https://sgiff.com/festival-editions/2003-sgiff-16/ |access-date=2024-03-31 |archive-date=2019-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190406071952/https://sgiff.com/festival-editions/2003-sgiff-16/ |url-status=dead }}</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] ic7a2arde1hl7kts0aq6bgmce0bs94v 0 184343 841780 835853 2026-06-30T01:43:44Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 841780 wikitext text/x-wiki '''ਸੁਰੇਨੀ ਸੇਨਾਰਥ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Sureni Senarath;''' 17 ਜੂਨ 1959 – 26 ਮਈ 2021: {{Lang-si|සුරේනි සේනරත්}} ) [[ਸ੍ਰੀਲੰਕਾ|ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ ਦੇ]] ਸਿਨੇਮਾ, ਥੀਏਟਰ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ [[ਅਦਾਕਾਰ|ਅਭਿਨੇਤਰੀ]] ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=Sureni Senarath - සුරේනි සෙනරත් - Sinhala Cinema Database |url=http://www.films.lk/sinhala-cinema-artist-sureni-senarath-574.html |access-date=2021-05-26 |website=www.films.lk |archive-date=2015-05-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150520112131/http://www.films.lk/sinhala-cinema-artist-sureni-senarath-574.html |url-status=dead }}</ref> == ਪਰਿਵਾਰਕ ਪਿਛੋਕੜ == ਉਸਦਾ ਜਨਮ 17 ਜੂਨ 1959 ਨੂੰ ਕੋਲੰਬੋ, ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਔਰਤ ਵਜੋਂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਕਲੁਤਾਰਾ ਬਾਲਿਕਾ ਨੈਸ਼ਨਲ ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ਮੀਡ ਬਾਲਿਕਾ ਵਿਦਿਆਲਿਆ, ਕੋਲੰਬੋ 8 ਤੋਂ ਸਿੱਖਿਆ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web |title=Sureni Senarath bids farewell |url=https://gossip.hirufm.lk/60615/2021/05/sureni-senarath.html |access-date=2021-06-02 |website=Hiru FM}}</ref> ਉਹ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਅਣਵਿਆਹੀ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=Men are an unbelievable group: Popular actress Sureni Senarath |url=http://archives.sarasaviya.lk/2014/03/06/?fn=sa14030612 |access-date=2021-06-02 |website=Sarasaviya |archive-date=2021-06-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210603180853/http://archives.sarasaviya.lk/2014/03/06/?fn=sa14030612 |url-status=dead }}</ref> ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਪਿਆਰਤਨੇ ਸੇਨਾਰਥ ਇੱਕ ਫਿਲਮ ਅਦਾਕਾਰ ਸਨ। ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਇਰਗਾਨੀ ਇੱਕ ਫਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ ਸੀ। ਸੁਰੇਨੀ ਦੀ ਇੱਕ ਭੈਣ ਸੀ: ਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਦੋ ਭਰਾ: ਹਰਸ਼ਾ, ਪ੍ਰਭਾਤ, ਸਾਰੇ ਫ਼ਿਲਮ ਤਾਲਮੇਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਪਿਯਾਰਤਨੇ ਦਾ ਜਨਮ 1925 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਮੀਗ੍ਰੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਇਮੀਗ੍ਰੇਸ਼ਨ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਇੱਕ ਅਭਿਨੇਤਾ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਪਿਆਰਤਨੇ ਨੇ ''ਵੇਦਿਬੀਮਾ'', ''ਰੁਹੁਣੂ ਕੁਮਾਰੀ'', ''ਦੇਹਦਾਕਾ ਡੂਕਾ'', ''ਪਿਕਪੋਕੇਟ'', ''ਕੇਸਰਾ ਸਿੰਹਾਯੋ'', ''ਅਦਾ ਮਹਿਮੇਈ'' ਅਤੇ ''ਸਿਰਿਲ ਮੱਲੀ'' ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੈ ਕੀਤਾ। 2001 ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਪਿਯਾਰਤਨੇ ਦਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਨਵਰਤਨੇ ਸੇਨਾਰਥ ਸਰਸਾਵੀਆ ਅਵਾਰਡ ਜਿਊਰੀ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਹ ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ ਕਸਟਮਜ਼ ਦਾ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਜਨਰਲ ਸੀ।<ref name="Sureni">{{Cite web |title=Sureni Senarath, the friend who lost to cinema |url=http://www.sarasaviya.lk/2021/06/03/20536/සිනමාවට-අහිමි-වූ-හිතවතිය-සුරේනි-සෙනරත් |access-date=2021-06-02 |website=Sarasaviya}}</ref> == ਕੈਰੀਅਰ == ਸੁਰੇਨੀ ਨੇ 1975 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਮਿਤ ਅਤੇ ਦਯਾਨੰਦ ਜੈਵਰਧਨੇ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਫਿਲਮ ''ਅਮਰਨੇਯਾ ਅਦਾਰੇ'' ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਫਿਲਮੀ ਅਦਾਕਾਰੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ।<ref name="rites">{{Cite web |title=Actress Sureni Senarath's final rites today |url=https://divaina.com/daily/index.php/pradeshiya-puwath/58970-2021-05-26-14-03-56 |access-date=2021-06-02 |website=Divaina |archive-date=2021-06-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210603183858/https://divaina.com/daily/index.php/pradeshiya-puwath/58970-2021-05-26-14-03-56 |url-status=dead }}</ref> ਉਹ 1986 ਦੀ ਫਿਲਮ ''ਮਾਲ ਵਾਰੂਸਾ'' ਦੀ ਨਿਰਮਾਤਾ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਹਾਇਕ ਭੂਮਿਕਾ ਵੀ ਨਿਭਾਈ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਸੀਮਤ ਕਰੀਅਰ ਵਿੱਚ 25 ਤੋਂ ਵੱਧ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਸਦੇ ਫਿਲਮੀ ਕਰੀਅਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੋੜ ਉਸਦੀ ਸਵੈ-ਨਿਰਮਾਤ 1983 ਵਿੱਚ ਕੇਡੀ ਦਯਾਨੰਦ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਤ ਫਿਲਮ ''ਲੋਕੂ ਠੱਠਾ'' ਸੀ। ਸੁਰੇਨੀ ਨੇ ਇਸ ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਰਕਸ ਕਲਾਕਾਰ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ 1984 ਦੇ ਸਰਸਾਵਿਆ ਅਵਾਰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਅਦਾਕਾਰਾ ਲਈ ਲਕਸ ਅਵਾਰਡ ਜਿੱਤਿਆ।<ref>{{Cite web |title=Sinhala Cinema Database |url=http://www.films.lk/sinhala-cinema-12th-sarasaviya-awards---1984-2.html |access-date=2021-05-26 |website=www.films.lk}}</ref> ਇੱਕ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਸਦੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ''ਚੰਡੀ ਰਾਜਾ'' (1990), ''ਦਲੁਲਾਨਾ ਗਿਨੀ'' (1995), ''ਸਲੁਪਤਾ ਅਹਸਾਤਾ 2'' (2000), ''ਯਲੂ ਮਾਲੂ ਯਾਲੂ 2'' (2018) ਵਿੱਚ ਆਏ।<ref>{{Cite web |date=2021-05-26 |title=Actress Sureni Senarath has passed away |url=https://www.nationtoday.lk/sri-lankan-news/actress-sureni-senarath-has-passed-away/ |access-date=2021-05-26 |website=Nation Today: Sri Lankan News |language=en-US |archive-date=2021-05-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210526093110/https://www.nationtoday.lk/sri-lankan-news/actress-sureni-senarath-has-passed-away/ |url-status=dead }}</ref><ref name=":0">{{Cite web |date=2021-05-26 |title=Actress Sureni Senarath has passed away |url=https://www.newswire.lk/2021/05/26/actress-sureni-senarath-has-passed-away/ |access-date=2021-05-26 |website=NewsWire |language=en-US |archive-date=2021-05-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210526083353/https://www.newswire.lk/2021/05/26/actress-sureni-senarath-has-passed-away/ |url-status=dead }}</ref> ਇੱਕ ਟੈਲੀਡ੍ਰਾਮਾ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਉਸਨੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸੀਰੀਅਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ: ''ਕਾਹੂ ਕਪਾ ਏਹੀ'', ''ਭੂਮਰੰਗਯਾ'' ਅਤੇ ''ਕਿੰਦੁਰੰਗਾਨਾ'' ।<ref>{{Cite web |title=Veteran actress Sureni Senarath passes away |url=http://www.saaravita.lk/latest_news/709330/රංගන-ශිල්පිනි-සුරේනි-සෙන |access-date=2021-06-02 |website=saaravita}}</ref> ਇੱਕ ਥੀਏਟਰ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਉਸਨੇ ''ਵਲਾਕੁਡੂ'', ''ਯਾਕਾਡ ਸਪੱਤੂ'' ਅਤੇ ''ਨਰਾਲੋਵਾਟਾ ਵੇਡਾ'' ਨਾਟਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ, ਉਹ ਕਟਾਰਗਾਮਾ ਰਿਜ਼ੋਰਟ ਦੀ ਇੰਚਾਰਜ ਸੀ। ਅਦਾਕਾਰੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਉਸਨੇ ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ ਨੈਸ਼ਨਲ ਫਿਲਮ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਉਹ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਨੈਸ਼ਨਲ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਮੈਂਬਰ ਸੀ ਅਤੇ ਆਰਟਸ ਆਰਗੇਨਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ ਦੀ ਸਰਗਰਮ ਮੈਂਬਰ ਵੀ ਸੀ। == ਮੌਤ == ਉਸਦੀ ਮੌਤ 26 ਮਈ 2021 ਨੂੰ 61 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਗਾਮਾ ਦੇ ਅਪੇਕਸ਼ਾ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਗੰਭੀਰ ਕੈਂਸਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੋਈ।<ref>{{Cite web |title=රංගන ශිල්පිනී සුරේනි සෙනරත් දිවි රඟමඩලෙන් බැසයයි |url=http://www.lankadeepa.lk/latest_news/රංගන-ශිල්පිනී-සුරේනි-සෙනරත්-දිවි-රඟමඩලෙන්-බැසයයි/1-591253 |access-date=2021-05-26 |website=www.lankadeepa.lk |language=Sinhala}}</ref> ਉਸ ਦੀਆਂ ਅਸਥੀਆਂ ਨੂੰ ਜੈਰਤਨੇ ਫਿਊਨਰਲ ਹੋਮ, ਬੋਰੇਲਾ ਵਿਖੇ ਦਫਨਾਇਆ ਗਿਆ। ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ 27 ਮਈ 2021 ਨੂੰ ਸ਼ਾਮ 5.00 ਵਜੇ ਬੋਰੇਲਾ ਦੇ ਜਨਰਲ ਕਬਰਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ।<ref>{{Cite web |title=Popular actress Sureni Senarath passes away |url=http://www.adaderana.lk/news/74155/popular-actress-sureni-senarath-passes-away |access-date=2021-06-02 |website=Ada Derana}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sureni Senarath leaves the life stage |url=https://www.silumina.lk/2021/05/29/%E0%B6%B4%E0%B7%94%E0%B7%80%E0%B6%AD%E0%B7%8A/%E0%B7%83%E0%B7%94%E0%B6%BB%E0%B7%9A%E0%B6%B1%E0%B7%92-%E0%B7%83%E0%B7%99%E0%B6%B1%E0%B6%BB%E0%B6%AD%E0%B7%8A-%E0%B6%AF%E0%B7%92%E0%B7%80%E0%B7%92-%E0%B6%BB%E0%B6%9F%E0%B6%B8%E0%B6%AC%E0%B6%BD%E0%B7%99%E0%B6%B1%E0%B7%8A-%E0%B6%B6%E0%B7%90%E0%B7%83-%E0%B6%BA%E0%B6%BA%E0%B7%92?page=1 |access-date=2021-06-02 |website=Silumina |archive-date=2021-06-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210603180902/https://www.silumina.lk/2021/05/29/%E0%B6%B4%E0%B7%94%E0%B7%80%E0%B6%AD%E0%B7%8A/%E0%B7%83%E0%B7%94%E0%B6%BB%E0%B7%9A%E0%B6%B1%E0%B7%92-%E0%B7%83%E0%B7%99%E0%B6%B1%E0%B6%BB%E0%B6%AD%E0%B7%8A-%E0%B6%AF%E0%B7%92%E0%B7%80%E0%B7%92-%E0%B6%BB%E0%B6%9F%E0%B6%B8%E0%B6%AC%E0%B6%BD%E0%B7%99%E0%B6%B1%E0%B7%8A-%E0%B6%B6%E0%B7%90%E0%B7%83-%E0%B6%BA%E0%B6%BA%E0%B7%92?page=1 |url-status=dead }}</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2021]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1959]] 9vpg33p1v6harx6xsqhkqo6angcvoan 0 185739 841772 753136 2026-06-29T22:26:45Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260629)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 841772 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer | name = ਐਨ. ਕੇ. ਇੰਦਰਾ | image = M.K.IndiraPic.jpg | image_size = | caption = | birth_name = ਮੰਡਗੱਡੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਰਾਓ ਇੰਦਰਾ | birth_date = {{Birth date|1917|01|05|df=y}} | birth_place = ਤੀਰਥਹੱਲੀ, [[ਮੈਸੂਰ ਦਾ ਰਾਜ]], [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਇੰਡੀਆ]] | death_date = {{death date and age|1994|03|15|1917|01|05|df=yes}} | death_place = | occupation = ਲੇਖਕ | nationality = ਭਾਰਤੀ | alma_mater = | genre = | notable_works = ''ਫਣਿਅੰਮਾ'', ''ਗੇਜੇ ਪੂਜੇ'' | spouse = ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਰਾਓ | children = | website = }} '''ਮੰਡਗੱਡੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਰਾਓ ਇੰਦਰਾ''' ({{lang-kn|ಮಂಡಗದ್ದೆ ಕೃಷ್ಣರಾವ್ ಇಂದಿರ}}; 5 ਜਨਵਰੀ 1917-15 ਮਾਰਚ 1994) [[ਕੰਨੜ|ਕੰਨੜ ਭਾਸ਼ਾ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਭਾਰਤੀ ਨਾਵਲਕਾਰ ਸੀ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ''ਫਾਨੀਅੰਮਾ'' ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਇਨਾਮ ਜਿੱਤੇ। ਉਸ ਨੇ ਪੰਤਾਲ਼ੀ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਨਾਵਲ ਲਿਖਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਸਨ।<ref name="book1">Susie J. Tharu, Ke Lalita (1991), p138</ref> ਉਸ ਦੇ ਕੁਝ ਨਾਵਲਾਂ ਉੱਤੇ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ।ਰਾਓ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਜੱਦੀ ਪਿੰਡ ਚਿਕਮਗਲੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਨਰਸਿਮਹਾਰਾਜਪੁਰਾ ਸੀ। == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ == ਇੰਦਰਾ ਦਾ ਜਨਮ 5 ਜਨਵਰੀ 1917 ਨੂੰ [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਇੰਡੀਆ ਦੇ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਂਤ|ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ]] ਦੇ ਮੈਸੂਰ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਕਿਸਾਨ ਅਤੇ ਬਨਸ਼ੰਕਰਮਾ ਟੀ. ਸੂਰੀਆਨਾਰਾਇਣ ਰਾਓ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਜੱਦੀ ਪਿੰਡ ਚਿਕਮਗਲੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਨਰਸਿਮਹਾਰਾਜਪੁਰਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਰਸਮੀ ਸਿੱਖਿਆ ਸੱਤ ਸਾਲ ਤੱਕ ਚੱਲੀ, ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਨੇ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਐਮ. ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਰਾਓ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਕੰਨੜ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਹਿੰਦੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਚੰਗਾ ਗਿਆਨ ਵੀ ਸੀ।<ref name="book1">Susie J. Tharu, Ke Lalita (1991), p138</ref> ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਇੱਕ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਇੰਦਰਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੇਖਕ ਤ੍ਰਿਵੇਣੀ ਨੂੰ ਉਦੋਂ ਮਿਲੀ ਜਦੋਂ ਉਹ ਮੰਡਿਆ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਤ੍ਰਿਵੇਣੀ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਲਿਖਣ ਦੇ ਹੁਨਰ ਦੀ ਸ਼ਲਾਘਾ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਹਾਣੀਆਂ ਅਤੇ ਨਾਵਲ ਲਿਖਣ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿੰਟ ਮੀਡੀਆ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ 45 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਨਾਵਲ ਲਿਖਣ ਦਾ ਉੱਦਮ ਕੀਤਾ। == ਕਰੀਅਰ == ਉਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਨਾਵਲ ''ਤੁੰਗਭਦਰਾ'' ਸੀ, ਜੋ ਸੰਨ 1963 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ''ਸਦਾਨੰਦ'' (1965), ਗੇਜੇ ਪੁਜੇ (1966) ਅਤੇ ''ਨਵਰਤਨ'' (1967) ਆਏ। ਉਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਰਚਨਾ ਹਾਲਾਂਕਿ ''ਫਾਨੀਅੰਮਾ'' ਹੈ, ਜੋ ਸੰਨ 1976 ਵਿੱਚ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਈ ਸੀ। ਫਾਨੀਅੰਮਾ ਇੱਕ ਬਾਲ ਵਿਧਵਾ ਦੇ ਜੀਵਨ ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਤ ਇੱਕ ਨਾਵਲ ਹੈ ਜਿਸ''ਫਾਨੀਅੰਮਾ'' ਆਪਣੇ ਬਚਪਨ ਦੌਰਾਨ ਜਾਣਦੀ ਸੀ। ਇੰਦਰਾ ਨੇ ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਉਦੋਂ ਸੁਣੀ ਜਦੋਂ ਵਿਧਵਾ ਨੇ ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਇੰਦਰਾ ਦੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਾਈ।<ref name="book2">Barbara Koenig Quart (1988) p251</ref> ਇਹ ਨਾਵਲ [[ਨਾਰੀਵਾਦ]] ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਕਈ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿੱਚ ਚਰਚਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇੰਦਰਾ ਨੇ ਪੰਜਾਹ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਾਵਲ ਲਿਖੇ ਹਨ। ਗੇਜੇ ਪੁਜੇ ਨੂੰ 1969 ਵਿੱਚ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਪੁੱਟੰਨਾ ਕਨਗਲ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਫ਼ਿਲਮ ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਫਾਨੀਅੰਮਾ ਨੂੰ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ [[ਪ੍ਰੇਮਾ ਕਾਰੰਤ|ਪ੍ਰੇਮਾ ਕਰੰਥ]] ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਫ਼ਿਲਮ ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਕਈ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਇਨਾਮ ਜਿੱਤੇ ਸਨ।<ref name="prk">{{Cite news|url=http://www.hindu.com/2007/10/30/stories/2007103059990600.htm|title=Theatre personality Prema Karanth dead|date=2007-10-30|work=[[The Hindu]]|access-date=2007-11-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20071031014101/http://www.hindu.com/2007/10/30/stories/2007103059990600.htm|archive-date=2007-10-31|location=Chennai, India}}</ref> ਇੰਦਰਾ ਦੇ ਹੋਰ ਨਾਵਲਾਂ ਨੂੰ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ''ਹੂਬਾਨਾ'' (ਮੁੱਥੂ ਓੰਡੂ ਮੁੱਥੂ ਗਿਰਿਬਲੇ, ਮੁਸੁਕੂ ਅਤੇ ''ਪੂਰਵਪਾਰਾ'') ਵਿੱਚ ਬਦਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ । == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == 77 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਐੱਮ. ਕੇ. ਇੰਦਰਾ ਪੱਤਰਕਾਰ ਟੀ. ਐੱਸ. ਰਾਮਚੰਦਰ ਰਾਓ ਦੀ ਛੋਟੀ ਭੈਣ ਹੈ, ਜੋ ਚੂਬਾਨਾ ਦੇ ਟੀ. ਐ. ਐੱਨ. ਆਰ. ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਸਰੋਤ ==  {{refbegin}} * {{cite book |author=Susie J. Tharu, Ke Lalita|title= Women Writing in India: 600 B.C. to the Present|url=https://archive.org/details/womenwritinginin00thar|year=1991|publisher=Feminist Press|isbn= 1-55861-029-4}} * {{cite book |author=Barbara Koenig Quart|title= Women Directors: The Emergence of a New Cinema|url=https://archive.org/details/womendirectorsem0000quar|year=1988|publisher=Praeger/Greenwood|isbn= 0-275-93477-2}}{{refend}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [http://www.kamat.com/jyotsna/blog/blog.php?BlogID=1370 ਡਾ. ਕਾਮਤ ਦਾ ਐਮ. ਕੇ. ਇੰਦਰਾ ਬਾਰੇ ਲੇਖ] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੰਨੜ ਕਵੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਮਹਿਲਾ ਨਾਵਲਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੰਨੜ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਲੇਖਿਕਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੰਨੜ ਲੇਖਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1994]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1917]] pbz69mrex86z3vedmmiuneizj9s4xn9 0 191851 841791 777456 2026-06-30T06:40:42Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 841791 wikitext text/x-wiki '''[[ਆਜ਼ਰਬਾਈਜਾਨ|ਅਜ਼ਰਬਾਈਜਾਨ]] ਪਕਵਾਨ''' ਅਜ਼ਰਬਾਈਜਾਨ ਗਣਰਾਜ ਦੀ ਖਾਣਾ ਪਕਾਉਣ ਦੀਆਂ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਅਤੇ ਪਕਵਾਨ ਹਨ। ਇਹ ਪਕਵਾਨ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਖੇਤੀਬਾਡ਼ੀ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਸਥਾਨ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉਤਪਾਦ, ਦੁੱਧ ਉਤਪਾਦਾਂ ਅਤੇ ਮੀਟ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਇੱਕ ਵਿਭਿੰਨ ਖੁਰਾਕ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਬਣਾਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬੀਫ, ਮਟਨ, ਮੱਛੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਅਜ਼ਰਬਾਈਜਾਨੀ ਪਕਵਾਨਾਂ ਨੂੰ [[ਤੁਰਕ ਲੋਕ|ਤੁਰਕੀ]], [[ਈਰਾਨੀ ਪਕਵਾਨ|ਈਰਾਨੀ]] ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਯੂਰਪੀ ਸਮੇਤ ਕਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀਆਂ ਰਸੋਈ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। == ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ == ਸਮਕਾਲੀ ਅਜ਼ਰਬਾਈਜਾਨ ਪਕਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਆਧੁਨਿਕ ਖਾਣਾ ਪਕਾਉਣ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਪਕਵਾਨ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਢੰਗ ਬਰਕਰਾਰ ਹਨ।<ref name=":2">{{Cite web |title=Cuisine – Assistance Tour |url=https://assistancetour.com/azerbaijan/cuisine/ |access-date=2023-10-29 |language=en-US |archive-date=2023-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231029020025/https://assistancetour.com/azerbaijan/cuisine/ |url-status=dead }}</ref> ਅਜ਼ਰਬਾਈਜਾਨੀ ਪਕਵਾਨ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਤਾਂਬੇ ਦੇ ਬਰਤਨਾਂ ਅਤੇ ਰਸੋਈ ਦੇ ਭਾਂਡੇ ਵਿੱਚ ਪਕਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਤਾਂਬੇ ਦੇ ਕਟੋਰੇ ਅਜੇ ਵੀ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਕਵਾਨ ਪਰੋਸਣ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref name=":2" /> ਅਜ਼ਰਬਾਈਜਾਨੀ ਪਕਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਫਲਾਂ ਅਤੇ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਬੈਂਗਣ]], [[ਟਮਾਟਰ]], ਮਿੱਠੀ ਮਿਰਚ, [[ਪਾਲਕ]], ਗੋਭੀ, ਪਿਆਜ਼, ਸੋਰੇਲ, ਬੀਟ, [[ਮੂਲੀ]], [[ਖੀਰਾ|ਖੀਰੇ]] ਅਤੇ ਹਰੇ ਬੀਨਜ਼ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਚਾਵਲ ਅਤੇ ਆਟੇ ਤੋਂ ਬਣੇ ਉਤਪਾਦ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਕਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਤਾਜ਼ਾ ਜਡ਼ੀ-ਬੂਟੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪੁਦੀਨਾ, [[ਧਨੀਆ]], [[ਸੋਏ]], ਤੁਲਸੀ, ਅਜਵਾਇਨ, ਤਾਰਾਗਨ, ਲੀਕ, ਚੀਵ, ਥਾਈਮ, ਮਾਰਜੋਰਮ, ਹਰਾ ਪਿਆਜ਼ ਮੁੱਖ ਪਕਵਾਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਕਵਾਨ ਲੇਲੇ, ਬੀਫ ਅਤੇ ਪੋਲਟਰੀ ਮੀਟ ਨਾਲ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਮੀਟ ਤੋਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਪਕਵਾਨ ਵੀ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹਨ। ਅਜ਼ਰਬਾਈਜਾਨ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ, ਝੀਲਾਂ ਅਤੇ ਨਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮੱਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹਨ। ਕੈਸਪੀਅਨ ਸਾਗਰ ਮੱਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਖਾਣਯੋਗ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਘਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਟਰਜਨ, ਕੈਸਪੀਯਨ ਸੈਮਨ, ਕੁਟਮ, ਸਾਰਡੀਨਜ਼, ਗ੍ਰੇ ਮਲੇਟ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਕੈਸਪੀਅਨ ਸਾਗਰ ਤੋਂ ਕਾਲਾ ਕੈਵੀਅਰ ਅਜ਼ਰਬਾਈਜਾਨ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਲਗਜ਼ਰੀ ਭੋਜਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।<ref name=":2" /> ਅਜ਼ਰਬਾਈਜਾਨੀ ਪਕਵਾਨਾਂ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਪਕਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਭਗਵਾ ਨਾਲ ਢਕੇ ਹੋਏ ਚਾਵਲ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ [[ਪੁਲਾਵ]] ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਡ਼ੀ-ਬੂਟੀਆਂ ਅਤੇ ਹਰੇ ਨਾਲ ਪਰੋਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਉਜ਼ਬੇਕ ਪਲੋਵ ਵਿੱਚ ਪਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਮਿਸ਼ਰਣ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਦੂਜੇ ਕੋਰਸਾਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ [[ਕਬਾਬ]] ਅਤੇ ਸ਼ਸ਼ਲਿਕ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਲੇਲੇ, ਬੀਫ, ਚਿਕਨ, ਬਤਖ ਅਤੇ ਮੱਛੀ (''ਬਾਲੀਕ'' ਕਬਾਬ) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। [[ਬਲੈਕ ਟੀ|ਕਾਲੀ ਚਾਹ]] ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੀਣ ਵਾਲੀ ਪਦਾਰਥ ਹੈ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਖਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸਵਾਗਤ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਵਜੋਂ ਵੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="kukhnya">Based on the book [http://www.azeri.ru/az/cuisine/azerbaydjanskaya_kuhnya/ ''Azerbaijani Cooking''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090216024404/http://azeri.ru/az/cuisine/azerbaydjanskaya_kuhnya|date=2009-02-16}}, Ishyg Publ. House, Baku {{In lang|ru}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਕਵਾਨ]] d6tik70p6pvjtvnl9qgp0dr34b2zwwh 0 194560 841745 840177 2026-06-29T21:47:52Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260629)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 841745 wikitext text/x-wiki {{cleanup infobox}} {{tone}} {{multiple issues|ਲੇਖ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ, ਵਿਆਕਰਣ ਅਤੇ ਸਭ ਭਾਗਾਂ ਉੱਪਰ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ}} {{Infobox person | name = ਅਮੀਲੀਆ ਈਅਰਹਾਰਟ | image = ਅਮੇਲੀਆ ਈਅਰਹਾਰਟ ਆਪਣੀ ਲੌਕਹੀਡ ਮਾਡਲ 10-ਈ ਇਲੈਕਟਰਾ ਦੀ ਨੱਕ ਹੇਠ ਖੜ੍ਹੀ, ਛੋਟੀ (ਫਸਲੀ ਹੋਈ).jpg | caption = ਮਾਰਚ 1937 ਨੂੰ [[ਓਕਲੈਂਡ, ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ]] ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ [[ਲਾਕਹੀਡ ਮਾਡਲ 10-ਈ ਇਲੈਕਟਰਾ]] ਦੇ ਨੱਕ ਹੇਠ ਈਅਰਹਾਰਟ, ਆਪਣੇ ਲਾਪਤਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੀ ਆਖਰੀ ਦੁਨੀਆ ਘੁੰਮਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ 'ਤੇ ਰਵਾਨਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ। | birth_name = ਅਮੇਲੀਆ ਮੈਰੀ ਈਅਰਹਾਰਟ | birth_date = {{ਜਨਮ ਮਿਤੀ|1897|07|24}} | birth_place = [[ਐਚੀਸਨ, ਕੈਨਸਸ]], ਯੂ.ਐੱਸ. | disappeared_date = {{ਗਾਇਬ ਹੋਣ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਅਤੇ ਉਮਰ|1937|7|2|1897|7|24}} | disappeared_place = [[ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਸਾਗਰ]], [[ਲਾਏ]], [[ਨਿਊ ਗਿਨੀ ਦਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼|ਨਿਊ ਗਿਨੀ]] ਤੋਂ [[ਹਾਉਲੈਂਡ ਟਾਪੂ]] ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ | disappeared_status = [[ਮੌਤ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ| ''ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ'' ਮ੍ਰਿਤਕ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ]]{{sfn|ਵੈਨ ਪੈਲਟ|2005|p=205}}<br />{{ਮੌਤ ਦੀ ਮਿਤੀ|1939|1|5|1897|07|24}} | occupation = {{ਫਲੈਟਲਿਸਟ| * ਐਵੀਏਟਰ * ਲੇਖਕ }} | known_for = ਕਈ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਹਵਾਬਾਜ਼ੀ ਰਿਕਾਰਡ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਟਲਾਂਟਿਕ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਪਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਔਰਤ ਦਾ ਇਕੱਲੇ ਉੱਡਣਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। | spouse = {{ਵਿਆਹ|[[ਜਾਰਜ ਪੀ. ਪੁਟਨਮ]]|7 ਫਰਵਰੀ, 1931}} | awards = {{ubl|[[ਡਿਸਟਿੰਗੁਇਸ਼ਡ ਫਲਾਇੰਗ ਕਰਾਸ (ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ)|ਡਿਸਟਿੰਗੁਇਸ਼ਡ ਫਲਾਇੰਗ ਕਰਾਸ]]|[[ਲੀਜਨ ਡੀ'ਆਨਰ]]|[[ਨੈਸ਼ਨਲ ਏਵੀਏਸ਼ਨ ਹਾਲ ਆਫ਼ ਫੇਮ]]|[[ਨੈਸ਼ਨਲ ਵੂਮੈਨਜ਼ ਹਾਲ ਆਫ਼ ਫੇਮ]]}} | website = {{ਅਧਿਕਾਰਤ URL}} | signature = ਅਮੇਲੀਆ ਈਅਰਹਾਰਟ ਦੇ ਦਸਤਖਤ.svg | signature_size = 200px }} ਅਮੇਲੀਆ ਮੈਰੀ ਈਅਰਹਾਰਟ (/ˈɛərhɑːrt/ AIR-hart; ਜਨਮ 24 ਜੁਲਾਈ, 1897; ਲਾਪਤਾ 2 ਜੁਲਾਈ, 1937; ਮ੍ਰਿਤਕ ਐਲਾਨ 5 ਜਨਵਰੀ, 1939) ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਹਵਾਵਾਜ਼ ਮੋਢੀ ਸੀ। 2 ਜੁਲਾਈ, 1937 ਨੂੰ, ਉਹ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਚੱਕਰ ਲਗਾਉਣ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਮਹਿਲਾ ਪਾਇਲਟ ਬਣਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਸਾਗਰ ਦੇ ਉੱਪਰੋਂ ਗਾਇਬ ਹੋ ਗਈ। ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੌਰਾਨ, ਈਅਰਹਾਰਟ ਨੇ ਸੇਲਿਬ੍ਰਿਟੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਲਾਪਤਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਹਸਤੀ ਬਣ ਗਈ । ਉਹ ਅਟਲਾਂਟਿਕ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਦੇ ਪਾਰ ਇਕੱਲੇ ਨਾਨ-ਸਟਾਪ ਉਡਾਣ ਭਰਨ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਮਹਿਲਾ ਪਾਇਲਟ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਕਈ ਹੋਰ ਰਿਕਾਰਡ ਕਾਇਮ ਕੀਤੇ।[2] ਉਹ ਵਪਾਰਕ ਹਵਾਈ ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਪਹਿਲੀਆਂ ਹਵਾਵਾਜਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਉਡਾਣ ਦੇ ਤਜ਼ਰਬਿਆਂ ਬਾਰੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿਕਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖੀਆਂ, ਅਤੇ ਮਹਿਲਾ ਪਾਇਲਟਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਸੰਗਠਨ, ਦ ਨਾਈਨਟੀ-ਨਾਈਨਜ਼ ਦੇ ਗਠਨ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।[3] ਈਅਰਹਾਰਟ ਦਾ ਜਨਮ ਅਤੇ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਐਚੀਸਨ, ਕੈਨਸਸ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਸ ਵਿਚ ਸਾਹਸਿਕ ਕੰਮਾ ਦਾ ਜਨੂੰਨ ਵਿਕਸਤ ਹੋਇਆ, ਵੀਹ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਹੀ ਓਹਨੇ ਲਗਾਤਾਰ ਉਡਾਣ ਦਾ ਤਜਰਬਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। 1928 ਵਿੱਚ, ਉਹ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ ਰਾਹੀਂ ਐਟਲਾਂਟਿਕ ਪਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਮਹਿਲਾ ਯਾਤਰੀ ਬਣਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਸਤੀ ਬਣ ਗਈ। 1932 ਵਿੱਚ, ਉਹ ਇੱਕ ਨਾਨ-ਸਟਾਪ ਸੋਲੋ ਟ੍ਰਾਂਸਐਟਲਾਂਟਿਕ ਉਡਾਣ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਔਰਤ ਬਣ ਗਈ, ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਡਿਸਟਿੰਗੂਇਸ਼ਡ ਫਲਾਇੰਗ ਕਰਾਸ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।[4] 1935 ਵਿੱਚ, ਉਹ ਏਅਰੋਨੌਟਿਕਲ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਵਿੱਚ ਸਲਾਹਕਾਰ ਅਤੇ ਮਹਿਲਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਲਈ ਕਰੀਅਰ ਕੌਂਸਲਰ ਵਜੋਂ ਪਰਡੂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਵਿਜ਼ਿਟਿੰਗ ਫੈਕਲਟੀ ਮੈਂਬਰ ਬਣ ਗਈ। ਉਹ ਨੈਸ਼ਨਲ ਵੂਮੈਨਜ਼ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਮੈਂਬਰ ਸੀ ਅਤੇ ਸਮਾਨ ਅਧਿਕਾਰ ਸੋਧ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਮਰਥਕ ਸੀ।[5][6] ਉਹ 1920 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਖੀਰ ਅਤੇ 1930 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੌਰਾਨ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਨਾਦਾਇਕ ਅਮਰੀਕੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਅਕਸਰ ਪਾਇਨੀਅਰ ਏਵੀਏਟਰ ਚਾਰਲਸ ਲਿੰਡਬਰਗ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਪਹਿਲੀ ਮਹਿਲਾ ਐਲੇਨੋਰ ਰੂਜ਼ਵੈਲਟ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਕਰੀਅਰ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਦੋਸਤੀ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ 'ਤੇ ਸਥਾਈ ਪ੍ਰਭਾਵ ਲਈ। 1937 ਵਿੱਚ, ਲਾਕਹੀਡ ਮਾਡਲ 10-ਈ ਇਲੈਕਟਰਾ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ ਉਡਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਇੱਕ ਚੱਕਰਵਾਤੀ ਉਡਾਣ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਔਰਤ ਬਣਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਦੌਰਾਨ, ਈਅਰਹਾਰਟ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਨੇਵੀਗੇਟਰ ਫਰੈੱਡ ਨੂਨਨ ਮੱਧ ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਹਾਉਲੈਂਡ ਟਾਪੂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਗਾਇਬ ਹੋ ਗਏ। ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਆਖਰੀ ਵਾਰ ਲੇ, ਨਿਊ ਗਿਨੀ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਹਾਉਲੈਂਡ ਟਾਪੂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਖਰੀ ਲੈਂਡ ਸਟਾਪ, ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਛੋਟਾ ਸਥਾਨ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਈਂਧਨ ਭਰਨ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਾਉਲੈਂਡ ਟਾਪੂ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਈਂਧਨ ਖਤਮ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਹਾਦਸਾਗ੍ਰਸਤ ਹੋ ਗਿਆ। [7] ਉਸਦੇ ਅਤੇ ਨੂਨਨ ਦੇ ਲਾਪਤਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਸਾਲ ਅਤੇ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ, ਈਅਰਹਾਰਟ ਨੂੰ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮ੍ਰਿਤਕ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਈਅਰਹਾਰਟ ਦੇ ਲਾਪਤਾ ਹੋਣ ਦੇ ਰਹੱਸਮਈ ਸੁਭਾਅ ਨੇ ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜਨਤਕ ਦਿਲਚਸਪੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਡਾਣ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਬਾਰੇ ਅਟਕਲਾਂ ਅਤੇ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਹਨ। ਉਸਦੀ ਕਥਿਤ ਮੌਤ ਤੋਂ ਕਈ ਦਹਾਕਿਆਂ ਬਾਅਦ, ਈਅਰਹਾਰਟ ਨੂੰ 1968 ਵਿੱਚ ਨੈਸ਼ਨਲ ਏਵੀਏਸ਼ਨ ਹਾਲ ਆਫ਼ ਫੇਮ ਅਤੇ 1973 ਵਿੱਚ ਨੈਸ਼ਨਲ ਵੂਮੈਨਜ਼ ਹਾਲ ਆਫ਼ ਫੇਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਕਈ ਯਾਦਗਾਰੀ ਯਾਦਗਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਉਸਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ ਗਏ ਹਨ; ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਯਾਦਗਾਰੀ ਯੂਐਸ ਏਅਰਮੇਲ ਸਟੈਂਪ, ਇੱਕ ਹਵਾਈ ਅੱਡਾ, ਇੱਕ ਅਜਾਇਬ ਘਰ, ਇੱਕ ਪੁਲ, ਇੱਕ ਕਾਰਗੋ ਜਹਾਜ਼, ਇੱਕ ਧਰਤੀ ਭਰਨ ਵਾਲਾ ਡੈਮ, ਇੱਕ ਪਲੇਹਾਊਸ, ਇੱਕ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ, ਅਤੇ ਕਈ ਸੜਕਾਂ ਅਤੇ ਸਕੂਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਉਸਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਗ੍ਰਹਿ, ਗ੍ਰਹਿ ਕੋਰੋਨਾ, ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਖੋਜੇ ਗਏ ਚੰਦਰਮਾ ਦੇ ਟੋਏ ਵੀ ਹਨ। ਕਈ ਫਿਲਮਾਂ, ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਫਿਲਮਾਂ ਅਤੇ ਕਿਤਾਬਾਂ ਨੇ ਈਅਰਹਾਰਟ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਫਲਾਇੰਗ ਦੀ 51 ਹੀਰੋਜ਼ ਆਫ਼ ਏਵੀਏਸ਼ਨ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਨੌਵੇਂ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਹੈ।[8] == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} === ਹਵਾਲੇ ਦਿੱਤੇ ਕੰਮ === {{Refbegin}} * {{cite book|last=Backus|first=Jean L.|title=Letters from Amelia, 1901–1937|year=1982|publisher=Beacon Press|isbn=978-0-8070-6702-4|url=https://archive.org/details/lettersfromameli00amel}} * {{cite book|last=Blau|first=Melinda|title=Whatever Happened to Amelia Earhart?|year=1977|publisher=Contemporary Perspectives|isbn=978-0-8172-1057-1}} * {{cite book|last1=Bryan|first1=C. D. B.|title=The National Air and Space Museum|date=1979|publisher=Abrams|location=New York|isbn=978-0-8109-0666-2|edition=1st|url=https://archive.org/details/internationalair00brya}} * {{cite book|last=Butler|first=Susan|title=East to the Dawn: The Life of Amelia Earhart|year=1997|publisher=Da Capo Press|isbn=978-0-201-31144-0|url=https://archive.org/details/easttodawnlifeof00butl}} * {{cite web |last=Chater |first=Eric H. |date=July 25, 1937 |title=Letter to M. E. Griffin |url=https://tighar.org/Projects/Earhart/Archives/Documents/Chater_Report.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171110114757/https://tighar.org/Projects/Earhart/Archives/Documents/Chater_Report.html |archive-date=November 10, 2017 |access-date=November 9, 2017 |location=Lae, New Guinea}} * {{cite book|last=Cochran|first=Jacqueline|title=Stars at Noon|url=https://archive.org/details/starsatnoon00coch|url-access=registration|location=Boston|publisher=Little, Brown and Company|year=1954}} * {{cite letter|last=Collopy|first=James A.|date=August 28, 1937|subject=Amelia Earhart|recipient=Civil Aviation Board|location=Lae, New Guinea|url=https://tighar.org/Projects/Earhart/Archives/Documents/Collopy_Letter.html|access-date=December 2, 2017}} * {{cite book|last1=Corn|first1=Joseph J.|title=The winged gospel: America's romance with aviation, 1900–1950.|url=https://archive.org/details/wingedgospelamer00corn|url-access=registration|date=1983|publisher=Oxford Univ. Pr.|location=New York|isbn=978-0-19-503356-4}} * {{cite book|last=Earhart|first=Amelia|title=The Fun of It|url=https://books.google.com/books?id=OVeXAwAAQBAJ|date=1932|publisher=Chicago Review Press|isbn=978-0-89733-658-1|access-date=October 16, 2017|archive-date=January 12, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240112001639/https://books.google.com/books?id=OVeXAwAAQBAJ|url-status=live}} * {{cite book|last=Earhart|first=Amelia|title=Last Flight|url=https://archive.org/details/lastflight0000amel_p4n5|edition=1st|year=1937|publisher=Harcourt, Brace and Company}} * {{cite book|last=Fleming|first=Candace|title=Amelia Lost: The Life and Disappearance of Amelia Earhart|year=2011|publisher=Schwartz & Wade Books|isbn=978-0-375-84198-9|url=https://archive.org/details/amelialostlifean00flem}} * {{cite book|last=Garst|first=Shannon|title=Amelia Earhart: Heroine of the Skies|year=1947|publisher=Julian Messner, Inc.|location=New York}} * {{cite book|last=Gillespie|first=Ric|title=Finding Amelia: The True Story of the Earhart Disappearance|url=https://archive.org/details/findingameliatru0000gill|year=2006|publisher=Naval Institute Press|isbn=978-1-59114-319-2}} * {{cite journal|last=Glines|first=C.V.|date=July 1997|title='Lady Lindy': The Remarkable Life of Amelia Earhart|url=http://www.historynet.com/lady-lindy-the-remarkable-life-of-amelia-earhart-july-97-aviation-history-feature.htm|journal=Aviation History|archive-url=https://web.archive.org/web/20171017203558/http://www.historynet.com/lady-lindy-the-remarkable-life-of-amelia-earhart-july-97-aviation-history-feature.htm|archive-date=October 17, 2017|access-date=October 17, 2017|url-status=live}} * {{cite book|last1=Goldstein|first1=Donald M.|last2=Dillon|first2=Katherine V.|title=Amelia: The Centennial Biography of an Aviation Pioneer|url=https://archive.org/details/ameliacentennial0000gold|url-access=registration|year=1997|publisher=Brassey's|isbn=978-1-57488-134-9}} * {{cite book|last=Grooch|first=William Stephen|title=Skyway to Asia|url=https://archive.org/details/skywaytoasia0000groo|url-access=registration|location=New York|publisher=Longmans, Green and Co.|year=1936}} * {{cite journal|last1=Hamill|first1=Pete|date=September 1976|title=Leather and Pearls: The Cult of Amelia Earhart|journal=Ms.}} * {{cite book|last1=Haynsworth|first1=Leslie|last2=Toomey|first2=David|title=Amelia Earhart's daughters: the wild and glorious story of American women aviators from World War II to the dawn of the space age|url=https://archive.org/details/ameliaearhartsda00hayn|year=1998|publisher=Perennial|location=New York|isbn=978-0-380-72984-5|edition=1st Perennial}} * {{cite book|last=Jessen|first=Gene Nora|title=The Powder Puff Derby of 1929: The First All Women's Transcontinental Air Race|year=2002|publisher=Sourcebooks|isbn=978-1-57071-769-7|url=https://archive.org/details/powderpuffderbyo00gene}} * {{cite book|last=Kerby|first=Mona|title=Amelia Earhart: Courage in the Sky|url=https://archive.org/details/ameliaearhartcou0000kerb_l5v0|year=1990|publisher=Viking|isbn=978-0-670-83024-4}} * {{cite book|last1=King|first1=Thomas F.|last2=Jacobson|first2=Randall S.|last3=Burns|first3=Karen R.|last4=Spading|first4=Kenton|title=Amelia Earhart's shoes: is the mystery solved?|date=2001|publisher=AltaMira Press|location=Walnut Creek, California|isbn=978-0-7591-0130-2|url=https://archive.org/details/ameliaearhartssh00thom}} * {{cite book|last=Lauber|first=Patricia|title=Lost Star: The Story of Amelia Earhart|url=https://archive.org/details/loststarstoryof00laub|year=1989|publisher=Scholastic|isbn=978-0-590-41159-2}} * {{cite book|last1=Leder|first1=Jane|title=Amelia Earhart: opposing viewpoints|date=1989|publisher=Greenhaven Press|location=San Diego, Calif.|isbn=978-0-89908-070-3|url-access=registration|url=https://archive.org/details/ameliaearhartopp0000lede}} * {{cite book|last1=Long|first1=Elgen M.|last2=Long|first2=Marie K.|title=Amelia Earhart: The Mystery Solved|url=https://archive.org/details/ameliaearhart00elge|url-access=registration|year=1999|publisher=Simon and Schuster|isbn=978-0-7432-0217-6}} * {{cite book|last=Lovell|first=Mary S.|title=The Sound of Wings: The Life of Amelia Earhart|url=https://archive.org/details/isbn_9780312587338|url-access=registration|year=1989|publisher=St. Martin's Press|isbn=978-1-4668-6648-5}} * Lubben, Kristen and Erin Barnett. ''Amelia Earhart: Image and Icon''. New York: International Center of Photography, 2007. {{ISBN|978-3-86521-407-2}}. * {{cite journal|last1=Marshall|first1=Patti|date=January 2007|title=Neta Snook|url=http://www.historynet.com/anita-neta-snook.htm|journal=Aviation History|volume=17|issue=3|pages=21–22|archive-url=https://web.archive.org/web/20171017203601/http://www.historynet.com/anita-neta-snook.htm|archive-date=October 17, 2017|access-date=October 17, 2017|url-status=live}} * {{cite book|last1=Morey|first1=Eileen|title=Amelia Earhart|date=1995|publisher=Lucent Books|location=San Diego, CA|isbn=978-1-56006-065-9|url=https://archive.org/details/isbn_9781560060659}} * <cite id=refMorrissey1992>Morrissey, Muriel Earhart. ''Amelia Earhart''. Santa Barbara, California: Bellerophon Books, 1992. {{ISBN|0-88388-044-X}}.</cite> * {{cite book|last=Morrissey|first=Muriel Earhart|title=Courage is the Price: The Biography of Amelia Earhart|year=1963|publisher=McCormick-Armstrong, Pub. Division}} * {{cite book|last=Oakes|first=Claudia M.|title=United States women in aviation, 1930–1939|year=1985|publisher=Smithsonian Institution Press|isbn=978-0-87474-709-6}} * {{cite book|last1=Parsons|first1=Bill|title=The challenge of the Atlantic: a photo-illustrated history of early aviation in Harbour Grace, Nfld.|url=https://archive.org/details/challengeofatlan0000pars|date=1983|publisher=Robinson-Blackmore|location=St. John's, Newfoundland, Canada|isbn=978-0-920884-06-5}} * {{cite book|last=Pearce|first=Carol A.|title=Amelia Earhart|year=1988|publisher=Facts on File|isbn=978-0-8160-1520-7|url=https://archive.org/details/ameliaearhart00pear}} * Pellegrino, Anne Holtgren. ''World Flight: The Amelia Trail''. Ames, Iowa: The Iowa State University Press, 1971. {{ISBN|0-8138-1760-9}}. * {{cite book|last1=Post|first1=Wiley|last2=Gatty|first2=Harold|title=Around the world in eight days: the flight of the Winnie Mae|year=1931|publisher=Rand, McNally & Company}} * ''The Radio Amateur's Handbook''. West Hartford, Connecticut: American Radio Relay League, 1945. No ISBN. * {{cite book|last1=Randolph|first1=Blythe|title=Amelia Earhart|date=1987|publisher=F. Watts|location=New York|isbn=978-0-531-10331-9|url-access=registration|url=https://archive.org/details/ameliaearhart0000rand}} * {{cite book|last=Regis|first=Margaret|title=When Our Mothers Went to War: An Illustrated History of Women in World War II|url=https://archive.org/details/whenourmotherswe0000regi|year=2008|publisher=NavPublishing|isbn=978-1-879932-05-0}} * {{cite book|last=Rich|first=Doris L.|title=Amelia Earhart: A Biography|url=https://archive.org/details/ameliaearhartbio00dori|url-access=registration|year=1989|publisher=Smithsonian Institution Press|location=Washington, DC|isbn=978-1-56098-725-3}} * {{cite book|last1=Safford|first1=Laurance F.|title=Earhart's flight into yesterday: the facts without the fiction|url=https://archive.org/details/earhartsflightin0000saff|date=2003|publisher=Paladwr Press|location=McLean, Va.|isbn=978-1-888962-20-8}} * <cite id=refSaffordetal2003>Safford, Laurance F. with Cameron A. Warren and Robert R. Payne. ''Earhart's Flight into Yesterday: The Facts Without the Fiction'', McLean, Virginia: Paladwr Press, 2003. {{ISBN|1-888962-20-8}}.</cite> * {{cite book|last1=Sloate|first1=Susan|title=Amelia Earhart: challenging the skies|date=1990|publisher=Fawcett Columbine|location=New York|isbn=978-0-449-90396-4|edition=1st|url=https://archive.org/details/ameliaearhartcha00sloa}} * {{cite journal|last=Strippel|first=Richard G.|date=November 1995|title=Researching Amelia: A detailed summary for the serious researcher into the disappearance of Amelia Earhart|journal=Air Classics|volume=31|issue=11}} * {{cite book|last=Thames|first=Richard|title=Amelia Earhart|location=New York|publisher=Franklin Watts|year=1989|isbn=978-0-531-10851-2|url=https://archive.org/details/ameliaearhart00tame}} * {{cite book|last1=Van Pelt|first1=Lori|title=Amelia Earhart: the sky's no limit|date=2005|publisher=Forge|location=New York|isbn=978-0-7653-1061-3|edition=1.|url=https://archive.org/details/ameliaearhartsky0000vanp}} * {{cite journal|last1=Van Pelt|first1=Lori|date=March 2008|title=Amelia's Autogiro Adventures|journal=Aviation History}} {{Refend}} == ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ == {{Refbegin}} * {{Cite book|last=Barker|first=Ralph|title=Great Mysteries of the Air|publisher=[[Macmillan Inc.|Macmillan]]|year=1967|location=New York|oclc=1613696}} * {{Cite book|last=Briand|first=Paul L.|url=https://archive.org/details/daughterofskysto0000bria|title=Daughter of the Sky: The Story of Amelia Earhart|date=1960|publisher=[[Duell, Sloan and Pearce]]|location=New York|oclc=684691|ol=5793861M}} * {{Cite book|last=Brink|first=Randall|url=https://archive.org/details/loststarsearchfo0000brin|title=Lost Star: The Search for Amelia Earhart|date=1994|publisher=[[W. W. Norton & Company]]|isbn=978-0-393-02683-2|location=New York}} * {{Cite book|last=O'Connor|first=Richard|url=https://archive.org/details/wingedlegendstor0000ocon|title=Winged Legend: The Story of Amelia Earhart|date=1971|publisher=[[Arthur Barker Limited]]|isbn=978-0-213-00413-2|location=London}} * {{Cite book|last=Cady|first=Barbara|title=They Changed the World: 200 Icons Who Have Made a Difference|url=https://archive.org/details/icons200menwomen0000cady|date=2003|publisher=[[Black Dog & Leventhal Publishers]]|isbn=978-1-579-12328-4|location=New York}} * {{Cite book|last1=Chapman|first1=Sally Putnam|title=Whistled Like a Bird: The Untold Story of Dorothy Putnam, George Putnam and Amelia Earhart|url=https://archive.org/details/whistledlikebird0000chap|last2=Mansfield|first2=Stephanie|date=1997|publisher=[[Warner Books]]|isbn=978-0-446-52055-3|location=New York, NY}} * {{Cite book|last1=Cochran|first1=Jacqueline|url=https://archive.org/details/jackiecochranaut0000coch|title=Jackie Cochran: The Autobiography of the Greatest Woman Pilot in Aviation History|last2=Brinley|first2=Maryann Bucknum|date=1987|publisher=[[Bantam Books]]|isbn=978-0-553-05211-4|location=Toronto; New York}} * {{Cite book|last1=Devine|first1=Thomas E.|url=https://books.google.com/books?id=KfDuT1UmVNoC|title=Eyewitness: The Amelia Earhart Incident|last2=Daley|first2=Richard M.|date=1987|publisher=Renaissance House|isbn=978-0-939650-48-4|location=Frederick, CO}} * {{Cite book|last=Goodridge|first=Walt F. J.|url=https://books.google.com/books?id=mzsyEAAAQBAJ|title=Amelia Earhart on Saipan Tour Booklet|date=2017|publisher=Walt F. J. Goodridge|isbn=978-1-5489-9290-3|location=Saipan, Marshall Islands}} * {{Cite magazine|last=Hoverstein|first=Paul|date=June 2007|title=An American Obsession|magazine=[[Air & Space/Smithsonian]]|volume=22|issue=2|pages=20–23|issn=0886-2257}} * {{Cite book|last=Landsburg|first=Alan|url=https://archive.org/details/insearchofmissin00alan|title=In Search of Missing Persons|date=1978|publisher=[[Bantam Books]]|isbn=978-0-553-11459-1|location=New York}} * {{Cite book|last1=Loomis|first1=Vincent V.|title=Amelia Earhart, the Final Story|url=https://archive.org/details/ameliaearhartfin00loom|last2=Ethell|first2=Jeffrey L.|date=1985|publisher=[[Random House]]|isbn=978-0-394-53191-5|location=New York}} * Moolman, Valerie. ''Women Aloft'' (The Epic of Flight series). Alexandria, Virginia: Time-Life Books, 1981. {{ISBN|0-8094-3287-0}}.{{Cite book|last=Moolman|first=Valerie|url=https://archive.org/details/epicofflightwome0000vale|title=Women Aloft|date=1981|publisher=[[Time-Life Books]]|isbn=978-0-8094-3287-5|series=The Epic of Flight|location=Alexandria, Va}} * {{Cite magazine|last=O'Leary|first=Michael|title=The Earhart Discovery: Fact or Fiction?|magazine=Air Classics|volume=28|issue=8}} * {{Cite book|last1=Reuther|first1=Ronald T.|url=https://books.google.com/books?id=nd0Ciei_IYoC|title=Oakland Aviation|last2=Larkins|first2=William T.|date=2008|publisher=[[Arcadia Publishing]]|isbn=978-0-7385-5600-0|series=Images of America|location=Charleston, SC}} * {{Cite book|last=Turner|first=Mary|title=The Women's Century: A Celebration of Changing Roles, 1900-2000|url=https://archive.org/details/womenscenturycel0000turn|date=2003|publisher=[[U.S. National Archives|National Archives]]|isbn=978-1-903365-51-9|location=Kew, Richmond|oclc=ocm54874082}} * {{Cite book|last=Wright|first=Monte D.|title=Most Probable Position: A History of Aerial Navigation to 1941|date=1972|publisher=[[University Press of Kansas]]|isbn=978-0-7006-0092-2|location=Lawrence}} {{Refend}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == {{Commons category|Amelia Earhart}}{{Wikisource author|Amelia Earhart}}{{Wikiquote|Amelia Earhart}} * [http://www.ameliaearhart.com/ The Official Website of Amelia Earhart (The Family of Amelia Earhart)] * [http://www.ameliaearhartmuseum.org/ Amelia Earhart Birthplace Museum] * Papers :* [https://www.archives.gov/news/topics/earhart Records Relating to Amelia Earhart] – [[National Archives and Records Administration|National Archives]] :* [http://www.lib.purdue.edu/spcol/aearhart/ George Palmer Putnam Collection of Amelia Earhart Papers] at [[Purdue University]] Libraries :* [http://memory.loc.gov/cgi-bin/query/r?ammem/wright:@field(DOCID+@lit(wright002423)) General Correspondence: Earhart, Amelia, 1932–1934], The Wilbur and Orville Wright {{National Women's Hall of Fame|1970–1979}} {{Aviation accidents and incidents in 1937}} {{Authority control}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਨਾਰੀਵਾਦੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਮਰੀਕੀ ਲੇਖਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1939]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1897]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:Webarchive template wayback links]] fqbs6hfaq3a85h7uptv2mcoetytifaw 0 195234 841638 799492 2026-06-29T17:37:11Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 841638 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist | name = Vishmadev Chattopadhyay | image = Vishmadeb Chattopadhyay.jpg | image_size = 200px | caption = | birth_date = {{Birth date |df=yes|1909|11|08}} | birth_place = Sarai village, [[Hooghly District]], [[West Bengal]], [[India]] | death_date = {{Death date and age|df=yes|1977|08|08|1909|11|08}} | death_place = [[Calcutta]], [[West Bengal]], [[India]] | genre = Indian classical musician and Vocal artist | occupation = Singer, Composer, Music Director }} ਵਿਸ਼ਮਦੇਵ ਚੱਟੋਪਾਧਿਆਏ (ਜਨਮ 8 ਨਵੰਬਰ 1909-ਮੌਤ 8 ਅਗਸਤ 1977) ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਉੱਘੇ ਵੋਕਲ ਕਲਾਕਾਰ, ਵੋਕਲ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਦਿੱਲੀ ਘਰਾਣੇ ਵਿੱਚ ਇਕ ਸਤਿਕਾਰਤ ਗੁਰੂ (ਜਾਂ ਉਸਤਾਦ) ਅਤੇ ਬੰਗਾਲੀ ਫਿਲਮ ਉਦਯੋਗ ਦੇ ਇਸ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਹੋਏ ਹਨ।<ref name="vishma14">{{Cite web |title=আমার গান শোনো, তোমার গান গাও |url=https://www.anandabazar.com/supplementary/patrika/article-on-famous-music-director-vishmadev-chattopadhyay-1.931123 |access-date=12 March 2019}}</ref><ref name="vishma1">{{Cite web |date=1 October 2017 |title=স্মৃতির আলোয় ভীষ্মদেব |url=http://bakhowaji.vasundharatv.com/2017/10/01/ফোকাস/স্মৃতির-আলোয়-ভীষ্মদেব |access-date=31 October 2018 }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਾਰਚ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == ਮੁਢਲਾ ਜੀਵਨ == ਵਿਸ਼ਮਦੇਵ ਚੱਟੋਪਾਧਿਆਏ ਦਾ ਜਨਮ 8 ਨਵੰਬਰ 1909 ਨੂੰ [[ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ]] ਦੇ ਹੁਗਲੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਾਂਡੁਆ ਸਟੇਸ਼ਨ ਦੇ ਨੇਡ਼ੇ ਸਰਾਏ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਆਸ਼ੂਤੋਸ਼ ਚੱਟੋਪਾਧਿਆਏ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਭਾਟੀ ਦੇਵੀ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਝੁਕਾਅ ਰੱਖਣ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਸਾਧਕ ਗੰਗਾਨੰਦ ਸਵਾਮੀ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ ਸਨ, ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ [[ਰਾਮਕ੍ਰਿਸ਼ਨ]] (ਜੰਮੇ ਗਦਾਧਰ ਚੱਟੋਪਾਧਿਆਏ) ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਨ।<ref name="vishma10">{{Cite web |date=16 December 2016 |title=Interview of Sri Jayanta Chattopadhyay |url=http://kolkatamusicmapping.com/initial-talim-ustad-vishmadev-chattopadhyay/ |access-date=31 October 2018}}</ref> == ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ == <gallery mode="nolines"> ਤਸਵੀਰ:Vishmadev_Chattopadhyay_01.jpg|ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਮਦੇਵ ਚੱਟੋਪਾਧਿਆਏ ਤਸਵੀਰ:Vishmadev_Chattopadhyay_with_Raichand_Baral.jpg|ਵਿਸ਼ਮਦੇਵ ਚੱਟੋਪਾਧਿਆਏ ਦੇ ਨਾਲ ਰਾਇ ਚੰਦ ਬੋਰਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਥੀ </gallery>ਵਿਸ਼ਮਦੇਵ ਚੱਟੋਪਾਧਿਆਏ ਨੂੰ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਮੁਹਾਰਤ ਦਿਖਾਉਣ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਬਾਲ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸ਼ਾਲੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਲਕੱਤਾ ਦੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਕਾਲਜੀਏਟ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਪਡ਼੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਉਹ ਕਲਕੱਤਾ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ਅਕੈਡਮੀ ਵਿੱਚ ਦਾਖਿਲ ਹੋ ਗਏ ਜਿੱਥੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਦਾਖਲਾ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਪਾਸ ਕੀਤੀ। ਪਾਸ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਵਿਦਿਆਸਾਗਰ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਗਏ ।<ref name="vishma2">{{Cite web |date=16 April 2003 |title=Vishmadev Chattopadhyay biography |url=http://www.vishmadev.org/BC_BIO.htm |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20130416033040/http://www.vishmadev.org/BC_BIO.htm |archive-date=16 April 2013 |access-date=31 October 2018}}</ref> ; ਪਹਿਲਾ ਸਬਕ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪਾਠ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੀ ਨਾਗੇਂਦਰਨਾਥ ਦੱਤਾ ਦੁਆਰਾ ਸਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਚੌਦਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਦਿੱਲੀ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਖਲੀਫਾ ਬਾਦਲ ਖਾਨ ਤੋਂ ਤਾਲੀਮ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਅਰਗਾ ਘਰਾਣੇ ਤੋਂ ਉਸਤਾਦ ਫੈਯਾਜ਼ ਖਾਨ ਤੋਂ ਕੁਝ ਬੰਦਿਸ਼ਾਂ ਵੀ ਇਕੱਠਿਆਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਐਲਬਮ ਐਚ. ਐਮ. ਵੀ. ਤੋਂ ਦੋ ਗੀਤਾਂ ਨਾਲ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਈ 1926 ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਟੋਪਾ ਆਫ਼ ਨਿਧੁਬਾਬੂ (ਨਿਧੁਬਾਬੂਰ ਤਪਪਾ) ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="vishma2"/> ਉਸ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਰਿਕਾਰਡ ਦੇ ਦੋ ਗੀਤ ਰਾਗ ਖਾਮਾਜ ਵਿੱਚ "ਸਖੀ ਕੀ ਕਰੇ ਲੋਕਰੇ ਕਥਾ" ਅਤੇ "ਅਤ ਕੀ ਚਤੁਰਾਈ ਸਹੇਂ ਪ੍ਰਾਣੇ" (ਰਿਕਾਰਡ ਨੰ. ਪੀ7402) ਸਨ। ਜੁਲਾਈ 1968 ਵਿੱਚ ਮੈਗਾਫੋਨ ਕੰਪਨੀ ਤੋਂ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਉਸ ਦੀ ਆਖਰੀ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹੀ ਗਾਣਾ "ਸਖੀ ਕੀ ਕਰੇ ਲੋਕੇਰ ਕਥਾ" (ਰਿਕਾਰਡ ਨੰਬਰ JNG 6237) ਸੀ।<ref name="vishma1"/> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ''ਖਿਆਲ'' ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। 1933 ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਮੈਗਾਫੋਨ ਰਿਕਾਰਡ ਕੰਪਨੀ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਅਤੇ ਟ੍ਰੇਨਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="vishma4">{{Cite web |title=গানের যুগ-সারথি |url=https://nirjhar.com/category/music/ |access-date=31 October 2018}}</ref> ; ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਰੁਝੇਵੇਂ ਸੰਨ 1933 ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰੁਲ ਇਸਲਾਮ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇਣ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ਮਦੇਵ ਚੱਟੋਪਾਧਿਆਏ ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਅਤੇ ਇੰਸਟ੍ਰਕਟਰ ਵਜੋਂ ਮੈਗਾਫੋਨ ਕੰਪਨੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ। ਉਹ ਨਿਯਮਿਤ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ''ਖਿਆਲ'' ਉੱਤੇ ਰਿਕਾਰਡ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦੇ ਸਨ। 1936 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਾਰ ਮੈਗਾਫੋਨ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਮਾਲਕ ਸ੍ਰੀ ਜੇ. ਐਨ. ਘੋਸ਼ ਨੇ ਕਵੀ ਅਜੈ ਭੱਟਾਚਾਰੀਆ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੰਗਾਲੀ ਗੀਤ ਗਾਉਣ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ। ਰਿਕਾਰਡ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਵਿਸ਼ਮਦੇਵ ਚੱਟੋਪਾਧਿਆਏ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਅਜੈ ਭੱਟਾਚਾਰੀਆ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੀ ਕਵਿਤਾ ਲਈ ਸੰਗੀਤ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ। ਗੀਤ ਸਨਃ 'ਫੁੱਲਰ ਦਿਨ ਹੇ ਅਬਸਾਨ' ਅਤੇ 'ਸ਼ਸ਼ੇਰ ਗੰਤੀ ਚਿਲ ਤੁਮਾਰ ਲਾਗੀ'।<ref name="vishma14"/> ਸੰਨ 1937 ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਮਦੇਵ ਚੱਟੋਪਾਧਿਆਏ ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਵਜੋਂ ਫਿਲਮ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਛੇ ਬੰਗਾਲੀ ਫਿਲਮਾਂ ਅਤੇ ਛੇ ਹਿੰਦੀ ਫਿਲਮਾਂ ਲਈ ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ। [[ਸਚਿਨ ਦੇਵ ਬਰਮਨ]] ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਹਾਇਕ ਸਨ।<ref name="vishma7">{{Cite web |title=Vishmadev Chattopadhyay |url=https://www.swarganga.org/artist_details.php?id=714 |access-date=31 October 2018 |archive-date=1 ਨਵੰਬਰ 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181101175755/https://www.swarganga.org/artist_details.php?id=714 |url-status=dead }}</ref> ਇਸ ਲੜੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਫਿਲਮ, "ਰਿਕਤਾ" (1939) ਸੁਸ਼ੀਲ ਮਜੂਮਦਾਰ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤਫਿਲਮ ਇੱਕ ਮੀਲ ਪੱਥਰ ਸਾਬਿਤ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਫਿਲਮ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਨੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਭਾਰਤੀ ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਪੂਰਬ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਦੀ ਧੁਨ ਨੂੰ ਮਿਲਾ ਕੇ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਹਲਚਲ ਮਚਾਈ।<ref name="vishma13">{{Cite web |title=Rikta (1939) |url=http://www.gomolo.com/rikta-movie/13040 |access-date=31 October 2018 |archive-date=3 ਨਵੰਬਰ 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181103052425/http://www.gomolo.com/rikta-movie/13040 |url-status=dead }}</ref> ਰਬਿੰਦਰ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਮਹਾਨ ਗਾਇਕ ਚਿਨਮੋਏ ਚੱਟੋਪਾਧਿਆਏ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਲਗਾਤਾਰ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਸਿਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। == ਡਿਸਕੋਗ੍ਰਾਫੀ == ; ਇੱਕ ਵੋਕਲ ਕਲਾਕਾਰ ਵਜੋਂ ਯੋਗਦਾਨ {| class="sortable wikitable" |+ਉਸਤਾਦ ਵਿਸ਼ਮਦੇਵ ਚਟੋਪਾਧਿਆਏ ਦੇ ਗੀਤ <ref name="vishma8">{{Cite web |title=Apple Music1 |url=https://itunes.apple.com/us/album/classical-vocal-by-vishmadev-chatterjee/896790065 |access-date=31 October 2018 |website=[[iTunes]]}}</ref><ref name="vishma9">{{Cite web |title=Apple Music2 |url=https://itunes.apple.com/us/album/bengali-light-classical/893962896 |access-date=31 October 2018 |website=[[iTunes]]}}</ref> ! width="15%" |ਗੀਤ. ! width="5%" |ਸਾਲ. ! width="10%" |ਭਾਸ਼ਾ ! width="10%" |ਟਾਈਪ/ਐਲਬਮ ! width="15%" |ਬੋਲ ! width="15%" |ਸੰਗੀਤ ! width="5%" |ਕੋਡ |- |''ਆਦ ਅਯੋਰੀ-ਆਸ਼ਾ'' | - |ਹਿੰਦੀ | - | - | - | |- |''ਆਈ ਰੇ ਰੁਤ ਬਸੰਤ-ਬਸੰਤ'' | - |ਹਿੰਦੀ | - | - | - | |- |''ਅਬ ਹੋ ਲਲਨ-ਬਿਹਾਗ'' | - |ਹਿੰਦੀ | - | - | - | |- |''ਬਾਮਾਨਾ ਦੇ ਬਤਾ-ਸ਼ੰਕਰਾ'' | - |ਹਿੰਦੀ | - | - | - | |- |''ਬਰਸ਼ੇ ਮੇਹਰਬਾ-ਗੌਡ਼ ਮਲਹਾਰ'' | - |ਹਿੰਦੀ | - | - | - | |- |''ਦੁਖਵਾ ਮੈਂ ਕਾਸੇ-ਤਿਲਕ ਕਾਮੋਦ'' | - |ਹਿੰਦੀ | - | - | - | |- |''ਏਤੋ ਕੀ ਚਤੁਰਾਈ'' | - |ਬੰਗਲਾ | - | - | - | |- |''ਹਾ ਮਾਨਾ ਭਾਬਾਨੀਆ-ਧਾਨੀ'' | - |ਹਿੰਦੀ | - | - | - | |- |''ਜਾਗੋ ਆਲੋਕ ਲੋਗੋਨ''<ref name="vishma3">{{Cite web |title=Milansagar |url=http://www.milansagar.com/kobi_2/ajoy_bhattacharya/kobi-ajoy_kobita2.html |access-date=31 October 2018}}</ref> |1937 |ਬੰਗਲਾ |ਅਜੈ ਭੱਟਾਚਾਰੀਆ |ਵਿਸ਼ਮਦੇਵ ਚੱਟੋਪਾਧਿਆਏ | - | |- |''ਜੋੜੀ ਮੋਨੇ ਪੋਰ ਸੇਡੀਨਰ ਕੋਠਾ-ਕਾਫੀ ਭੈਰਵੀ''<ref name="vishma3" /> |1937 |ਬੰਗਲਾ |ਅਜੈ ਭੱਟਾਚਾਰੀਆ |ਵਿਸ਼ਮਦੇਵ ਚੱਟੋਪਾਧਿਆਏ | - |UT6tna4N3Js |- |''ਲਗਤ ਹੈ ਕਾਲੇਜਵਾ-ਭੈਰਵੀ'' | - |ਹਿੰਦੀ | - | - | - | |- |''ਮਤੀ ਮਾਲਨੀਆ-ਕਾਮੋਦ'' | - |ਹਿੰਦੀ | - | - | - | |- |''ਮੁਖ ਮੋਰ ਮੋਰ-ਮਾਲਕੌਂਸ'' | - |ਹਿੰਦੀ | - | - | - | |- |''ਨਬਰੁਨ ਰਾਗੂ ਤੁਮੀ ਸਾਥੀ ਗੋ-ਭੈਰਵੀ'' | - |ਬੰਗਲਾ | - | - | - |kzCx8rCE1SM |- |''ਫਗਵਾ ਬ੍ਰਿਜ ਦੇਖਨ-ਬਸੰਤ'' | - |ਹਿੰਦੀ | - | - | - | |- |''ਫੁਲ ਬਨ ਕੀ-ਦੇਸੀ'' | - |ਹਿੰਦੀ | - | - | - | |- |''ਫੂਲੇਰੋ ਦਿਨ ਹੋਲੋਜੇ ਅਬਸ਼ਨ-ਜੈ ਜਯੰਤੀ'' | - |ਬੰਗਲਾ | - | - | - |m73du16QWtk |- |''ਪੀਆ ਪਰਦੇਸ਼-ਝਾਂਸੀ'' | - |ਹਿੰਦੀ | - | - | - | |- |''ਪੀਰ ਨਾ ਜਾਨੀ-ਮਲਕੌਸ਼'' | - |ਹਿੰਦੀ | - | - | - | |- |''ਪੀਊ ਪੀਊ ਰਟਤਾ ਲਲਿਤ'' | - |ਹਿੰਦੀ | - | - | - | |- |''ਰਸੀਲੀ ਤੋਰੀ ਅਖੀਆਂ-ਭੈਰਵੀ'' | - |ਹਿੰਦੀ | - | - | - | |- |''ਰੁਤ ਬਸੰਤ ਅਪਨੀ-ਰਾਗਸ਼੍ਰੀ ਬਹਾਰ'' | - |ਹਿੰਦੀ | - | - | - | |- |''ਸੈਯਾਂ ਤੂ ਏਕ ਬੇਰੀ-ਪਿਲੂ'' | - |ਹਿੰਦੀ | - | - | - | |- |''ਸ਼ੇਸ਼ਰ ਗੰਨ ਤੀ ਛਿਲੋ-ਕਾਫੀ ਭੈਰਵੀ'' | - |ਬੰਗਲਾ | - | - | - |ox5wZ0FmY7o |- |''ਸੋਖੀ ਲੋਕੇਰੀ ਕਥੈ'' | - |ਬੰਗਲਾ | - | - | - | |- |''ਸੋਈ ਕੀ ਕੋਰ'' | - |ਹਿੰਦੀ | - | - | - | |- |''ਟਾਬੋ ਲਾਗੀ ਬਾਇਥਾ'' | - |ਬੰਗਲਾ | - | - | - | |- |''ਤਾਂਡੇ ਸਲਾਮ-ਤਿਲੰਗ'' | - |ਹਿੰਦੀ | - | - | - | |- |} ; ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਵਜੋਂ ਯੋਗਦਾਨ {| class="sortable wikitable" |+ਵਿਸ਼ਮਦੇਵ ਚੱਟੋਪਾਧਿਆਏ ਦੁਆਰਾ ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ! width="15%" |ਡਰਾਮਾ/ਫਿਲਮ ! width="5%" |ਸਾਲ. ! width="15%" |ਡਾਇਰੈਕਟਰ ! width="15%" |ਬੋਲ ! width="15%" |ਲੇਖਕ ! width="15%" |ਕਾਸਟ ! width="15%" |ਨਿਰਮਾਤਾ |- |''ਅਮਰ ਗੀਤੀ'' |1940 |ਹੀਰੇਨ ਬੋਸ | - | - |ਨਰੀਪਤੀ ਚਟੋਪਾਧਿਆਏ, ਤੁਲਸੀ ਲਹਿਰੀ ਸੱਤਿਆ ਮੁਖੋਪਾਧਿਆਏ ਅਤੇ ਛਿੰਦਾ ਦੇਵੀ |ਫਿਲਮ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ ਆਫ ਇੰਡੀਆ ਲਿਮਟਿਡ |- |ਖੋਨਾ (ਡਰਾਮਾ <ref name="vishma5">{{Cite web |title=KHONA |url=http://dspace.wbpublibnet.gov.in:8080/jspui/bitstream/10689/27426/2/Preliminary%20Pages.pdf |access-date=31 October 2018}}</ref> |1935 |ਪ੍ਰਭੂਧ ਚੰਦਰ ਗੁਹਾ ਅਤੇ ਅਹਿੰਦਰਾ ਚੌਧਰੀ |ਅਖਿਲ ਨਿਓਗੀ |ਮਨਮਾਥਾ ਰਾਏ |ਵਿਕਰਮਾਦਿੱਤਿਆ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਬਕਲੀ ਚਟੋਪਾਧਿਆਏ ਅਹਿੰਦਰਾ ਚੌਧਰੀ-ਬਾਰਾਹਾ ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਸਰਜੂਬਾਲਾ-ਖਾਨਾ |ਮਨੀ ਘੋਸ਼ ਐਂਡ ਆਰਟ ਥੀਏਟਰ ਲਿਮਟਿਡ (ਸਟਾਰ ਥੀਏਟਰ) |- |ਖੋਨਾ (ਫ਼ਿਲਮ <ref name="vishma5" /> |1938 |ਜਯੋਤੀਸ਼ ਚੰਦਰ ਬੰਦੋਪਾਧਿਆਏ |ਅਖਿਲ ਨਿਓਗੀ |ਮਨਮਾਥਾ ਰਾਏ |ਨਰੀਪਤੀ ਚਟੋਪਾਧਿਆਏ, ਤੁਲਸੀ ਲਹਿਰੀ ਸੱਤਿਆ ਮੁਖੋਪਾਧਿਆਏ ਅਤੇ ਛਿੰਦਾ ਦੇਵੀ |ਬੀ. ਐਲ. ਖੇਮਕਾ (ਮੈਟਰੋਪੋਲੀਟਨ ਤਸਵੀਰਾਂ) |- |''ਮੁਕਤੀਸਨ'' |1937 |ਸੁਸ਼ੀਲ ਮਜੂਮਦਾਰ | - | - |ਨਰੀਪਤੀ ਚਟੋਪਾਧਿਆਏ, ਜੀਵਨ ਗੰਗੋਪਾਧਿਆਏ ਅਤੇ ਸਬਿਤਰੀ ਦੇਵੀ |ਫਿਲਮ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ ਆਫ ਇੰਡੀਆ ਲਿਮਟਿਡ |- |''ਰਾਜਕੀ'' |1937 |ਸੁਕੁਮਾਰ ਦਾਸਗੁਪਤਾ | - | - |ਧੀਰਜ ਭੱਟਾਚਾਰੀਆ, ਕਾਨੂ ਬੰਦੋਪਾਧਿਆਏ, ਨਬਦ੍ਵੀਪ ਹਲਦਰ, ਦੇਬਬਾਲਾ, ਸੱਤਿਆ ਮੁਖੋਪਾਧਿਆਏ. ਮੇਨੋਕਾ ਦੇਵੀ, ਰਾਜਲਕਸ਼ਮੀ ਦੇਵੀ। |ਕਮਲਾ ਟਾਕੀਜ਼ |- |''ਰਿਕਟਾ''<ref name="vishma13"/> |1939 |ਸੁਸ਼ੀਲ ਮਜੂਮਦਾਰ | - | - |ਅਹਿੰਦਰਾ ਚੌਧਰੀ ਅਤੇ ਛਾਇਆ ਦੇਵੀ |ਫਿਲਮ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ ਆਫ ਇੰਡੀਆ ਲਿਮਟਿਡ |- |''ਤਾਤਨੀਰ ਬਿਚਾਰ'' |1940 |ਸੁਸ਼ੀਲ ਮਜੂਮਦਾਰ | - | - |ਨਰੀਪਤੀ ਚਟੋਪਾਧਿਆਏ, ਅਰਧੇਂਦੂ ਮੁਖੋਪਾਧਿਆਏ ਅਤੇ ਅਹਿੰਦਰਾ ਚੌਧਰੀ, ਕਾਲੀ ਬੈਨਰਜੀ (ਡੈਬਿਊ) ਅਤੇ ਸੁਹਾਸਿਨੀ ਦੇਵੀ |ਫਿਲਮ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ ਆਫ ਇੰਡੀਆ ਲਿਮਟਿਡ |- |} == ਯਾਦਾਂ == ਵਿਸ਼ਮਦੇਵ ਚੱਟੋਪਾਧਿਆਏ ਨੂੰ ਖਿਆਲ ਅਤੇ ਠੁਮਰੀ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਾਦਕ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵਿਦਵਾਨ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਤਿਕਾਰਤ ਹਨ। ਕੁੱਝ ਉੱਘੀਆਂ ਸ਼ਖਸੀਅਤਾਂ ਦੇ ਨਿਰੀਖਣ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਕਲਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨਃ <ref name="vishma11">{{Cite web |title=VISHMADEV CHATTOPADHYAY & Vidyasagar College |url=https://www.facebook.com/notes/vidyasagar-college-kolkata-praktani/vishmadev-chattopadhyay-vidyasagar-college/120337528052243 |access-date=31 October 2018 |website=[[Facebook]]}}</ref><ref name="vishma2"/> == ਵਿਰਾਸਤ == * ਆਚਾਰੀਆ ਵਿਸ਼ਮਦੇਵ ਚੱਟੋਪਾਧਿਆਏ ਨੂੰ ਨਾ ਸਿਰਫ ਖਿਆਲ, ਠੁਮਰੀ ਅਤੇ ਭਜਨਾਂ ਵਰਗੇ ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਬਲਕਿ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਖੋਜ ਅਤੇ ਸਿਖਲਾਈ ਪਹਿਲਕਦਮੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਲਈ ਵੀ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਬੰਗਾਲੀ ਰਾਗਪ੍ਰਧਨ ਗਾਨ ਦਾ ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸ਼ਗਿਰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਮਾਰ ਸ਼ਿਆਮਾਨੰਦ ਸਿੰਘ, ਸਚਿਨ ਮੁਖਰਜੀ, ਸਚਿਨ ਦੇਵ ਬਰਮਨ, ਬਿਵਾਸ਼ ਦੇਵ ਬਰਮਨ. ਸੁਰੇਸ਼ ਚੱਕਰਵਰਤੀ, ਉਮਾ ਬਾਸੂ, ਕਨੰਬਾਲਾ ਦੇਵੀ, ਪਹਾੜੀ ਸਾਨਿਆਲ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਾਲੀ ਘੋਸ਼ਾਲ, ਭਵਾਨੀ ਦਾਸ, [[ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਬੰਦੋਪਾਧਿਆਏ]], ਹਿਮਾਂਗਸ਼ੂ ਰਾਏ, ਸੈਲਾ ਦੇਵੀ, ਜੁਥਿਕਾ ਰਾਏ, ਬੇਗਮ ਅਖ਼ਤਰ, ਸਬਿਤਾ ਡੇ, ਅਖ਼ਤਰੀ ਬਾਈ, ਛਾਇਆ ਦੇਵੀ, ਚਿਨਮੋਏ ਚਟੋਪਾਧਿਆਏ ਅਤੇ ਜਯੰਤਾ ਚਟੋਪਾਧ੍ਯਾਯ (ਪੁੱਤਰ) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref name="vishma4"/><ref name="vishma6">{{Cite web |title=Nirjhar |url=http://www.vishmadev.org/BC_BIO.htm |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20130416033040/http://www.vishmadev.org/BC_BIO.htm |archive-date=16 April 2013 |access-date=31 October 2018}}</ref> * ਉਹ ਇਕਲੌਤੇ ਬੰਗਾਲੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਗਾਇਕ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇ ਅਵਿਭਾਜਿਤ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਦਾ ਸੱਦਾ ਮਿਲਿਆ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਹਾਰਮੋਨੀਅਮ ਵਜਾਉਣ ਦੀ ਨਵੀਂ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਹਾਰਮੋਨੀਅਮ ਵਜਾਉਣ ਦਾ ਇੱਕ ਰਿਕਾਰਡ ਲੰਡਨ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ। * ਯੂਨੈਸਕੋ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਦੇਣ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਾਰ ਗੀਤਾਂ ਦੇ ਦੋ ਰਿਕਾਰਡ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ। * ਕੋਲਕਾਤਾ ਦੇ ਨਿਊ ਅਲੀਪੁਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗਲੀ ਦਾ ਨਾਮ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ-ਪੀ. ਡੀ. ਵਿਸ਼ਮਦੇਵ ਚੱਟੋਪਾਧਿਆਏ ਸਰਨੀ। * "ਵਿਸ਼ਮਾਦੇਵ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਟਰੱਸਟ" ਨਾਮ ਦੀ ਇੱਕ ਐਨਜੀਓ ਦਾ ਗਠਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਰਜਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ ਨੰਬਰ 12661/09,30, ਸਰਕਾਰ ਲੇਨ, ਕੋਲਕਾਤਾ 700007 ਵਿੱਚ, ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਮਾਸਟਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸ਼੍ਰੀ ਜਯੰਤ ਚਟੋਪਾਧਿਆਏ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਹੇਠ, ਰਵਾਇਤੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਿਖਲਾਈ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਪੀਡ਼੍ਹੀ ਲਈ ਵਿਸ਼ਵਦੇਵ ਘਰਾਣੇ ਦੀ ਗਾਇਕੀ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕਰਨ, ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="vishma12">{{Cite web |title=Trust |url=http://www.indiangoslist.com/ngo-address/vishmadev-memorial-trust-in-kolkata-west-bengal_WB-2014-0075526 |access-date=31 October 2018 }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੂਨ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * ਵਿਸ਼ਵਦੇਵ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਟਰੱਸਟ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਉੱਤੇ ਦੋ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਫਿਲਮਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਸ੍ਰੀ ਜਯੰਤ ਚਟੋਪਾਧਿਆਏ ਨੇ ਕੀਤਾ-ਸੰਗੀਤ ਰਤਨਾਕਰ ਵਿਸ਼ਵਦੇਵ 2008 ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਦੇਵ-ਏਕ ਕਿੰਬਦੰਤੀ 2009 ਵਿੱਚ।ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਕਾਜ਼ੀ ਨਜਰੂਲ ਇਸਲਾਮ ਵੀ ਵਿਸ਼ਵਦੇਵ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਕ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਬੇਨਤੀ 'ਤੇ ਉਹ 1933 ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਅਤੇ ਟ੍ਰੇਨਰ ਵਜੋਂ ਮੈਗਾਫੋਨ ਕੰਪਨੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ। == ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਮਾਨਤਾ == * 1972: [[ਰਬਿੰਦਰ ਭਾਰਤੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਦੁਆਰਾ ਆਨਰੇਰੀ D.Lit<ref name="vishma7"/> * 1975: ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਆਚਾਰੀਆ ਵਿਸ਼ਮਦੇਵ ਚੱਟੋਪਾਧਿਆਏ ਦੇ ਜੀਵਨ ਉੱਤੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਫਿਲਮ।<ref name="vishma7" /> * 1976: ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਲਾ ਕੇਂਦਰ ਚੰਡੀਗਡ਼੍ਹ ਦੁਆਰਾ ਸੰਗੀਤ ਨਾਇਕ ਪੁਰਸਕਾਰ।<ref name="vishma7" /> * 1979: ਕੋਲਕਾਤਾ ਦੂਰਦਰਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਆਚਾਰੀਆ ਵਿਸ਼ਮਦੇਵ ਚੱਟੋਪਾਧਿਆਏ ਦੇ ਜੀਵਨ ਉੱਤੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਫਿਲਮ।<ref name="vishma7" /> * 1991: ਕੋਲਕਾਤਾ ਦੂਰਦਰਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਆਚਾਰੀਆ ਵਿਸ਼ਮਦੇਵ ਚੱਟੋਪਾਧਿਆਏ ਦੇ ਜੀਵਨ ਉੱਤੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਫਿਲਮ।<ref name="vishma7" /> * 2006: ਸਵਾਮੀ ਸੰਤਦਾਸ ਸਮਾਰਕ ਸਨਮਾਨ ਸਵਾਮੀ ਸੱਤਦਾਸ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਕਲਚਰ ਦੁਆਰਾ।<ref name="vishma7" /> * 2006: ਕੋਲਕਾਤਾ ਦੂਰਦਰਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਆਚਾਰੀਆ ਵਿਸ਼ਮਦੇਵ ਚੱਟੋਪਾਧਿਆਏ ਦੇ ਜੀਵਨ ਉੱਤੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਫਿਲਮ।<ref name="vishma7" /> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1977]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1909]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਗਾਇਕ]] hwqp84cvnkc5ayu2lbi2d6ea8jqjeni 0 195524 841765 797162 2026-06-29T22:19:09Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260629)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 841765 wikitext text/x-wiki {{Multiple image | perrow = 2 | total_width = 250 | caption_align = center | align = right | direction = horizontal | header = "ਅਗਨੀਪਾਣੀ" ਯਕਸ਼ <br> ਮਥੁਰਾ, 100 ਈਸਾ ਪੂਰਵ | image1 = Agnipani statue, Mathura, 100 BCE, Mathura Museum.jpg | footer = "ਅਗਨੀ" ਯਕਸ਼ ("ਅੱਗ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ"), 100 ਸੀਟਾਂ <ref name="SRQAgni"/>ਮਥੁਰਾ ਅਜਾਇਬ ਘਰ, ਜੀਐਮਐਮ 87.146 | footer_align = center }} '''ਅਗਨੀਪਾਣੀ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Agnipani''') ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ [[ਯਕਸ਼]] [[ਦੇਵਤਾ|ਦੇਵ]] ਸੀ। ਉਸਦੇ ਨਾਮ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "ਅਗਨੀ-ਧਾਰਕ", "ਅਗਨੀ" ਅੱਗ ਹੈ, ਜਿਸ ਲਈ ਬਾਅਦ ਦੇ ਦੇਵਤਾ [[ਅਗਨੀ]] ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਨ। ਮਥੁਰਾ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਉਸਦੀ ਮੂਰਤੀ ਨੂੰ "ਅਗਨੀਪਾਣੀ ਯਕਸ਼" ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸੋਨੀਆ ਰਹੀ ਕੁਇੰਟਨੀਲਾ ਸਿਰਫ਼ ਇਸ ਮੂਰਤੀ ਨੂੰ ਵੈਦਿਕ ਦੇਵਤਾ [[ਅਗਨੀ]] ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਵਜੋਂ ਪਛਾਣਦੀ ਹੈ।<ref name="SRQ84" /> == ਯਕਸ਼ == ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦੌਰ ਵਿੱਚ [[ਯਕਸ਼]] ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੰਥ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ [[ਕੁਬੇਰ]], ਯਕਸ਼ਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਮਨੀਭਦਰ ਜਾਂ ਮੁਦਗਰਪਾਣੀ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਯਕਸ਼ ਕੁਦਰਤ-ਆਤਮਾਵਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਵਰਗ ਹੈ, ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦਿਆਲੂ, ਪਰ ਕਈ ਵਾਰ ਸ਼ਰਾਰਤੀ ਜਾਂ ਮਨਮੋਹਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਪਾਣੀ, ਉਪਜਾਊ ਸ਼ਕਤੀ, ਰੁੱਖਾਂ, ਜੰਗਲ, ਖਜ਼ਾਨੇ ਅਤੇ ਜੰਗਲ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ,<ref>{{Cite book|location=New Delhi}}</ref><ref name="eb">{{Cite web |title=yaksha |url=https://www.britannica.com/topic/yaksha |access-date=15 July 2007 |publisher=Encyclopædia Britannica}}</ref> ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੂਜਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਸਨ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧ ਧਰਮ, ਜੈਨ ਧਰਮ ਜਾਂ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ।<ref name="RD" /> == ਮੂਰਤੀਆਂ == ਮਥੁਰਾ ਕਲਾ ਸਕੂਲ ਦੇ ਕੁਝ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਯਕਸ਼ ਹਨ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਯਾਦਗਾਰੀ ਮੂਰਤੀਆਂ ਜੋ ਦੂਜੀ-ਪਹਿਲੀ ਸਦੀ ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਦੀਆਂ ਹਨ। ਯਕਸ਼ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਚਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਗਏ, ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲਗਭਗ 2 ਮੀਟਰ ਜਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉਚਾਈ ਵਾਲੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਇਦ ਪੱਥਰ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਭਾਰਤੀ ਮਾਨਵ-ਰੂਪੀ ਰਚਨਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਯਕਸ਼ ਮੂਰਤੀਆਂ ਚੰਗੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਬਚੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਜੋਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀ ਹੈ।<ref name="JB112">{{Cite book}}</ref> ਇਹ ਅਕਸਰ ਢਿੱਡਾਂ ਵਾਲੇ, ਦੋ-ਹਥਿਆਰਾਂ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਭਿਆਨਕ ਦਿੱਖ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref name="RD">{{Cite book}}</ref> ਯਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਹਥਿਆਰਾਂ ਜਾਂ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਯਕਸ਼ ਮੁਦਗਰਪਾਣੀ ।<ref name="JB1122">{{cite book|last1=Boardman|first1=John|title=The Diffusion of Classical Art in Antiquity|url=https://archive.org/details/diffusionofclass00unse|date=1993|publisher=Princeton University Press|isbn=0691036802|page=[https://archive.org/details/diffusionofclass00unse/page/112 112]|language=en}}</ref> === ਅਗਨੀਪਾਨੀ ("ਫਾਇਰ-ਹੋਲਡਰ") ਭਰਨਾ ਕਲਾਂ ਤੋਂ ਯਕਸ਼ === ਭਰਣਕਲਾਨ ਤੋਂ ਅਗਨੀਪਾਣੀ ("ਅੱਗ-ਧਾਰਕ") ਯਕਸ਼ ਦੀ ਇੱਕ ਮੂਰਤੀ, ਜੋ ਮਥੁਰਾ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਲਗਭਗ 100 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਦੀ ਹੈ।<ref name="Mud84">{{Cite book}}</ref> ਇਹ ਮਥੁਰਾ ਤੋਂ 32 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਭਰਨਾ ਕਲਾਂ ਵਿੱਚ ਖੋਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਮੂਰਤੀ ਵਿੱਚ, ਅਗਨੀ ਕੋਲ ਇੱਕ ਲਾਟ ਦੇ ਆਕਾਰ ਦਾ " ਔਰੀਓਲ " ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਪੱਗ ਵਾਲੇ ਸਿਰ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਚੀਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਜੀਭਾਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਾਣੀ ਦਾ ਬੋਤਲ ਫੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਕੁਝ ਟੁਕੜੇ ਅਜੇ ਵੀ ਬਚੇ ਹਨ।<ref name="Mud84" /> ਉਸਦਾ ਸੱਜਾ ਹੱਥ "ਅਭਯ ਮੁਦਰਾ" ਵਿੱਚ ਬਾਹਰ ਕੱਢਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅਗਨੀ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਮੂਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="Mud84" /> ਮੂਰਤੀ ਦੇ ਅਧਾਰ 'ਤੇ [[ਬ੍ਰਾਹਮੀ ਲਿਪੀ|ਬ੍ਰਹਮੀ ਲਿਪੀ]] ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਬਹੁਤ ਮਾੜੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਪਰ ਇਸਨੂੰ ਅੰਸ਼ਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਮਝਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਮਕਾਲੀ ਮੁਦਗਰਪਾਨੀ ਮੂਰਤੀ ਦੇ ਕੁਝ ਸਮਾਨਤਾਵਾਂ, ਜੋ ਸ਼ਾਇਦ ਉਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈਆਂ ਅਤੇ ਸਮਰਪਿਤ ਸਨ, ਨੇ ਵੀ ਵਿਆਖਿਆ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ: {{Multiple image | perrow = 3 | total_width = 500 | caption_align = center | align = center | direction = horizontal | header = "ਅਗਨੀਪਾਣੀ" ਯਕਸ਼ | image1 = Agnipani statue, Mathura, 100 BCE, Mathura Museum.jpg | caption1 = ਸਾਹਮਣੇ | image2 = Agnipani aureole, side view.jpg | caption2 = ਪਾਸੇ | image3 = Agnipani, 100 BCE, Mathura Museum, rear view.jpg | caption3 = ਪਿਛੋਂ | footer = | footer_align = center }} [[ਤਸਵੀਰ:Karttikeya_and_Agni_-_Circa_1st_Century_CE_-_Katra_Keshav_Dev_-_ACCN_40-2883_-_Government_Museum_-_Mathura_2013-02-23_5717.JPG|thumb| ਪਹਿਲੀ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਦੀ ਇੱਕ ਬਾਅਦ ਦੀ ਮੂਰਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਗਨੀ (ਸੱਜੇ) ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੇ ਘੜੇ ਨਾਲ ਅਤੇ ਖੱਬਾ ਹੱਥ [[ਅਭਯਮੁਦ੍ਰਾ|ਅਭਯ ਮੁਦਰਾ]] ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ [[ਕਾਰਤਿਕ|ਸਕੰਦ]] ( [[ਕਾਰਤਿਕ|ਕਾਰਤਿਕਯ]] ) ਨਾਲ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।]] == ਉਦਾਹਰਣਾਂ == {{Commons category|Agnipani}}<gallery> ਤਸਵੀਰ:Agnipani_aureole,_rear_view.jpg|alt=Aureole with tongues of flames (back view)| ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਜੀਭਾਂ ਵਾਲਾ ਔਰੀਓਲ (ਪਿੱਛੇ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼) ਤਸਵੀਰ:Agni_-_Kushan_Period_-_ACCN_40-2880_-_Government_Museum_-_Mathura_2013-02-23_5714.JPG|alt=A Kushan Empire-era Agni statue| [[ਕੁਸ਼ਾਣ ਸਾਮਰਾਜ]] ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਅਗਨੀ ਮੂਰਤੀ </gallery> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} iv4majarekc5liuv2xlww93shj16skm 0 195823 841787 798761 2026-06-30T04:39:24Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 841787 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Halkhata.JPG|thumb| ਹਾਲ ਖਾਤਾ]] '''ਹਾਲ ਖਾਤਾ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Haal Khata'''; [[ਬੰਗਾਲੀ]]: হাল খাতা) ਇੱਕ ਤਿਉਹਾਰ ਹੈ ਜੋ [[ਬੰਗਾਲੀ ਲੋਕ|ਬੰਗਾਲੀ]] ਵਪਾਰੀਆਂ, ਦੁਕਾਨਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਵਪਾਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਪੋਇਲਾ ਬੋਇਸਖ (ਬੰਗਾਲੀ ਕੈਲੰਡਰ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ) 'ਤੇ ਇੱਕ ਨਵਾਂ [[ਬਹੀ ਖਾਤਾ|ਖਾਤਾ]] ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। == ਇਤਿਹਾਸ == ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ [[ਅਕਬਰ|ਅਕਬਰ ਨੇ]] ਟੈਕਸ ਨੂੰ ਸੌਖਾ ਬਣਾਉਣ ਲਈ 1584 ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਣੇ ਸੂਰਜੀ ਬੰਗਾਲੀ ਕੈਲੰਡਰ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਕੈਲੰਡਰ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਮੁਗਲਾਂ ਨੇ ਟੈਕਸ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਲਈ "ਹਲਖਤਾ ਮਹੂਰਤ" ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਹਾਲਖਤਾ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਇਸੇ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref name=":0">{{Cite web |title=The Financial Express {{!}} Financial Online News portal |url=http://www.thefinancialexpress-bd.com/2016/04/12/25900/%27Halkhata%27-fades-on-economic,-technological-transformation |access-date=4 May 2016 |website=The Financial Express Online Version}}</ref> ਹਾਲ ਖੱਟਾ ਇੱਕ ਬੰਗਾਲੀ ਪਰੰਪਰਾ ਹੈ ਜੋ 430 ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੁਰਾਣੀ ਹੈ। ਹਾਲ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਅੱਪਡੇਟ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਖਟਾ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਬਹੀ।<ref name=":0" /> == ਜਸ਼ਨ == ਬੰਗਾਲੀ ਸਾਲ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ, ਵਪਾਰੀ ਪੁਰਾਣੇ ਬਹੀ-ਖਾਤੇ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਸਾਲ ਲਈ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਬਹੀ-ਖਾਤਾ ਖੋਲ੍ਹਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web |title=Bengal welcomes new year with Rabindra Sangeet's, Bar Pujo |url=http://indiatoday.intoday.in/story/bengal-welcomes-new-year-with-rabindra-sangeet-bar-pujo/1/642870.html |access-date=4 May 2016 |website=indiatoday.intoday.in}}</ref><ref>{{Cite web |title=Flyover blamed for Baisakh sale dip - Times of India |url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/kolkata/Flyover-blamed-for-Baisakh-sale-dip/articleshow/51819540.cms |access-date=4 May 2016 |website=The Times of India}}</ref> ਗਾਹਕਾਂ ਨੂੰ ਪੁਰਾਣੇ ਕਰਜ਼ਿਆਂ ਦਾ ਨਿਪਟਾਰਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਨਵੀਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। <ref>{{Cite web |title=Rich in Diversity: India rings in 12 or more New Years in a calendar year - Free Press Journal |url=http://www.freepressjournal.in/rich-in-diversity-india-rings-in-12-or-more-new-years-in-a-calendar-year/820848 |access-date=4 May 2016 |website=www.freepressjournal.in |archive-date=31 ਜੁਲਾਈ 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220731100258/https://www.freepressjournal.in/rich-in-diversity-india-rings-in-12-or-more-new-years-in-a-calendar-year/820848 |url-status=dead }}</ref> ਇਸ ਦਿਨ, ਮੁਸਲਿਮ ਵਪਾਰੀ ਆਪਣੀਆਂ ਨਵੀਆਂ ਖਾਤਾ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿੱਚ ' [[ਬਿਸਮਿੱਲਾਹ|ਬਿਸਮਿਲਾਹ]] ' ਜਾਂ ' [[ਦੀਨ-ਏ-ਇਲਾਹੀ|ਇਲਾਹੀ ਭਾਰਸਾ]] ' ਲਿਖ ਕੇ ਨਵੀਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਹਾਲ ਖਤਾ ਦਾਵਤ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸਮਾਗਮ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂ ਵਪਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਦੁਕਾਨਦਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |last=Studio |first=Alienleaf |title=Bengali new year celebrated with fervour in ripura, Assam {{!}} The Shillong Times |url=http://www.theshillongtimes.com/2016/04/15/bengali-new-year-celebrated-with-fervour-in-tripura-assam-2/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180406231353/http://www.theshillongtimes.com/2016/04/15/bengali-new-year-celebrated-with-fervour-in-tripura-assam-2/ |archive-date=6 April 2018 |access-date=4 May 2016 |website=www.theshillongtimes.com}}</ref> ਗਾਹਕਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ, ਵਪਾਰੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਠਿਆਈਆਂ, ਸਨੈਕਸ ਜਾਂ ਤੋਹਫ਼ੇ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।<ref name=":1">{{Cite web |date=7 April 2014 |title=HAL KHATA |url=http://www.thedailystar.net/hal-khata-18968 |access-date=4 May 2016 |website=The Daily Star}}</ref> ਇਹ [[ਤਿਉਹਾਰ]] [[ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼]] ਅਤੇ [[ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ]], [[ਅਸਾਮ]] ਦੀ ਬਰਾਕ ਘਾਟੀ ਅਤੇ [[ਭਾਰਤ]] ਦੇ [[ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ]] ਵਿੱਚ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=":1" /> ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਾਰੋਬਾਰ ਲਈ ਚੰਗੀ ਕਿਸਮਤ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Bengali New Year celebrated in India’s Tripura |url=http://bdnews24.com/neighbours/2016/04/14/bengali-new-year-celebrated-in-indias-tripura |access-date=4 May 2016 |website=bdnews24.com}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਤਿਉਹਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤਿਉਹਾਰ]] e706tzi80iu8d50aaib71li0ac8cpjm 0 196695 841637 802024 2026-06-29T16:40:26Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 841637 wikitext text/x-wiki '''ਵਲਸਮਗਰੀ ਭਵਾਨੀ ('''[[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Valasamgari Bhavani)''' [[ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਦੀ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ [[ਟਰੈਕ ਅਤੇ ਫ਼ੀਲਡ|ਟਰੈਕ ਅਤੇ ਫੀਲਡ]] ਪੈਰਾ ਐਥਲੀਟ ਹੈ।<ref>{{Cite web |last=India |first=Paralympic Committee of |date=2024-03-27 |title=Celebrating Excellence - 6th Indian Open Para Athletics International Championship |url=https://www.paralympicindia.org.in/celebrating-excellence-6th-indian-open-para-athletics-international-championship |access-date=2024-06-17 |website=Paralympic Committee of India |language=en}}</ref> ਭਵਾਨੀ ਦਾ ਜਨਮ ਐਸ.ਪੀ.ਐਸ.ਆਰ [[ਨੇੱਲੋਰ ਜ਼ਿਲਾ|ਨੇਲੋਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਔਰਤਾਂ ਦੇ [[100 ਮੀਟਰ ਦੌੜ|100 ਮੀਟਰ]], [[200 ਮੀਟਰ ਦੌੜ|200 ਮੀਟਰ]], [[ਲੰਮੀ ਛਾਲ|ਲੰਬੀ ਛਾਲ]] ਅਤੇ [[ਸ਼ਾਟ-ਪੁੱਟ|ਸ਼ਾਟ ਪੁਟ]] ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। == ਬਚਪਨ ਅਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ == ਵਲਸਮਗਰੀ ਭਵਾਨੀ ਦਾ ਜਨਮ ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ SPSR ਨੇਲੋਰ ਜ਼ਿਲੇ ਦੇ ਮੁਟੁਕੁਰ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗਰੀਬ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ, ਚੰਦਰਈਆ ਦੀ ਮੌਤ 2009 ਵਿੱਚ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਮਾਂ, ਬੁਜੰਮਾ ਇੱਕ ਘਰੇਲੂ ਔਰਤ ਹੈ। ਬਚਪਨ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਹ [[ਖੋ-ਖੋ|ਖੋ ਖੋ]] ਅਤੇ [[ਕਬੱਡੀ]] ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਖੇਡਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਦੌੜਾਕ ਬਣਨ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਵੀ ਦੇਖਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਨੂੰ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸਮਰਥਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। 2009 ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਪਾਣੀ ਦੇ ਟੈਂਕਰ ਟਰੱਕ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹਦਿਆਂ, ਉਹ ਗਲਤੀ ਨਾਲ ਇੱਕ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਤਾਰ ਨੂੰ ਛੂਹ ਗਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਸੱਜੀ ਬਾਂਹ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਿਆ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ, ਜੋ ਉਸਨੂੰ ਬਿਜਲੀ ਦੇ ਝਟਕੇ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਦੀ ਮੌਕੇ 'ਤੇ ਹੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਉਸਨੂੰ ਡਾਕਟਰੀ ਸਹਾਇਤਾ ਮਿਲੀ ਪਰ ਡਾਕਟਰਾਂ ਨੇ ਉਸਦਾ ਸੱਜਾ ਹੱਥ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਕੋਚ, ਜ਼ਸੀਮ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਨਾਲ, SAAP ਕੋਚ ਨੇ ਉਸਦੀ ਐਥਲੈਟਿਕ ਸਿਖਲਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। == ਕਰੀਅਰ == ਭਵਾਨੀ ਨੇ 2021 ਵਿੱਚ ਬੰਗਲੁਰੂ ਵਿਖੇ 19ਵੀਂ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੈਰਾ ਅਥਲੈਟਿਕਸ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਤਗਮਾ ਜਿੱਤਿਆ ਅਤੇ ਚੌਥੀ ਭਾਰਤੀ ਓਪਨ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੈਰਾ-ਅਥਲੈਟਿਕਸ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਭਾਰਤੀ ਰੈਂਕਿੰਗ ਤਗਮਾ ਜਿੱਤਿਆ। ਉਸਨੇ 2023 ਵਿਸ਼ਵ ਐਬਿਲਿਟੀਸਪੋਰਟ ਖੇਡਾਂ, ਨਾਖੋਨ ਰਤਚਾਸੀਮਾ, [[ਥਾਈਲੈਂਡ]] ਵਿੱਚ ਟੀ-46 ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੇ ਤਹਿਤ 100 ਮੀਟਰ ਸਪ੍ਰਿੰਟ ਅਤੇ ਸ਼ਾਟ ਪੁਟ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਂਸੀ ਦੇ ਤਗਮੇ ਜਿੱਤੇ। === ਛੇਵੀਂ ਇੰਡੀਅਨ ਓਪਨ ਪੈਰਾ ਅਥਲੈਟਿਕਸ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ === {| class="wikitable" !ਸਾਲ ! ਸਥਾਨ ! ਘਟਨਾ ! ਸ਼੍ਰੇਣੀ ! ਨਤੀਜਾ <ref>{{Cite web |title=6th Indian Open Para Athletics International Championships, 2024 results |url=https://www.paralympicindia.org.in/result-book-6th-indian-open-para-athletics-international-championships-2024-bengaluru}}</ref> |- | 2024 | ਬੰਗਲੁਰੂ | 100 ਮੀਟਰ | ਟੀ35/44/46/47/62 | ਕਾਂਸੀ |- | 2024 | ਬੰਗਲੁਰੂ | ਲੰਬੀ ਛਾਲ | ਟੀ20/44/46 | ਕਾਂਸੀ |} === ਵਿਸ਼ਵ ਯੋਗਤਾ ਖੇਡ ਖੇਡਾਂ === {| class="wikitable sortable" !ਸਾਲ ! ਸਥਾਨ ! ਘਟਨਾ ! ਸ਼੍ਰੇਣੀ ! ਨਤੀਜਾ <ref>{{Cite web |title=World Abilitysport Games, 2023 results |url=https://worldabilitysport.org/wp-content/uploads/2023/12/Results-of-2023-World-Abilitysport-Games.pdf}}</ref> |- | 2023 | ਨਾਖੋਨ ਰਤਚਾਸੀਮਾ, ਥਾਈਲੈਂਡ | 100 ਮੀਟਰ | ਟੀ42/46/62 | ਕਾਂਸੀ |- | 2023 | ਨਾਖੋਨ ਰਤਚਾਸੀਮਾ, ਥਾਈਲੈਂਡ | ਗੋਲੀਬਾਰੀ | ਐਫ 46 | ਕਾਂਸੀ |} === ਖੇਲੋ ਇੰਡੀਆ ਪੈਰਾ ਗੇਮਜ਼ === {| class="wikitable" !ਸਾਲ ! ਸਥਾਨ ! ਘਟਨਾ ! ਸ਼੍ਰੇਣੀ ! ਨਤੀਜਾ <ref>{{Cite web |title=Khelo India Para Athletics, 2023 results |url=https://para.kheloindia.gov.in/public/assets/landing_new/merit_certificate.pdf |access-date=2025-03-27 |archive-date=2025-05-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250517032526/https://para.kheloindia.gov.in/public/assets/landing_new/merit_certificate.pdf |url-status=dead }}</ref> <ref>{{Cite web |title=Khelo India Para Games, 2023 results |url=https://www.paralympicindia.org.in/khelo-india-para-athletics-result-book-2023}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Khelo India Para Games, 2023 Participants list |url=https://kheloindia.gov.in/uploads/PARA%20Games%20Participation%202023.pdf }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੂਨ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- | 2025 | ਦਿੱਲੀ | 100 ਮੀਟਰ | ਟੀ45/46/47 | ਚਾਂਦੀ |- | 2025 | ਦਿੱਲੀ | ਲੰਬੀ ਛਾਲ | ਟੀ45/46/47 | ਕਾਂਸੀ |- | 2023 | ਦਿੱਲੀ | 100 ਮੀਟਰ | ਟੀ45/46/47 | ਕਾਂਸੀ |- | 2023 | ਦਿੱਲੀ | 200 ਮੀਟਰ | ਟੀ45/46/47 | ਚਾਂਦੀ |- | 2023 | ਦਿੱਲੀ | ਲੰਬੀ ਛਾਲ | ਟੀ45/46/47 | ਕਾਂਸੀ |} === 5ਵੀਂ ਇੰਡੀਅਨ ਓਪਨ ਪੈਰਾ ਅਥਲੈਟਿਕਸ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ === {| class="wikitable" !ਸਾਲ ! ਸਥਾਨ ! ਘਟਨਾ ! ਸ਼੍ਰੇਣੀ ! ਨਤੀਜਾ <ref>{{Cite web |title=IOPAC 2023, Bengaluru - Result Book - Paralympic India |url=https://www.paralympicindia.org.in/new/iopac-2023-bengaluru-result-book-pdf |access-date=2024-07-03 |website=www.paralympicindia.org.in}}</ref> |- | 2023 | ਬੰਗਲੁਰੂ | 100 ਮੀਟਰ | ਟੀ46 | ਚਾਂਦੀ |} === ਚੌਥੀ ਇੰਡੀਅਨ ਓਪਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਪੈਰਾ-ਅਥਲੈਟਿਕਸ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ === {| class="wikitable" |+ !ਸਾਲ ! ਸਥਾਨ ! ਘਟਨਾ ! ਸ਼੍ਰੇਣੀ ! ਨਤੀਜਾ <ref>{{Cite web |title=Final Results - Indian Open Para Athletics Championship 2022 Bengaluru - Paralympic India |url=https://www.paralympicindia.org.in/new/final-results-indian-open-para-athletics-championship-2022-bengaluru |access-date=2024-07-03 |website=www.paralympicindia.org.in}}</ref> |- | 2022 | ਬੰਗਲੁਰੂ | 200 ਮੀਟਰ | ਟੀ11/12/35/46/47 | ਕਾਂਸੀ |} === ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੈਰਾ ਅਥਲੈਟਿਕ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ === {| class="wikitable" !ਸਾਲ ! ਸਥਾਨ ! ਘਟਨਾ ! ਸ਼੍ਰੇਣੀ ! ਨਤੀਜਾ |- | 2025 | ਚੇਨਈ | 100 ਮੀਟਰ | ਟੀ45/46/47 | ਕਾਂਸੀ |- | 2025 | ਚੇਨਈ | ਲੰਬੀ ਛਾਲ | ਟੀ45/46/47 | ਕਾਂਸੀ |- | 2024 | ਗੋਆ | 100 ਮੀਟਰ | ਟੀ45/46/47 | ਚਾਂਦੀ <ref>{{Cite web |title=22nd National Para Athletics Championships results |url=https://www.paralympicindia.org.in/results-national-para-athletics-championships-2024}}</ref> |- | 2024 | ਗੋਆ | ਲੰਬੀ ਛਾਲ | ਟੀ45/46/47 | ਚਾਂਦੀ |- | 2023 | ਪੁਣੇ | 100 ਮੀਟਰ | ਟੀ45/46/47 | ਚਾਂਦੀ <ref>{{Cite web |title=Results - 21st National Para Athletics - Paralympic India |url=https://www.paralympicindia.org.in/new/results-21st-national-para-athletics |access-date=2024-07-03 |website=www.paralympicindia.org.in}}</ref> |- | 2023 | ਪੁਣੇ | 200 ਮੀਟਰ | ਟੀ45/46/47 | ਕਾਂਸੀ |- | 2021 | ਬੰਗਲੁਰੂ` | 100 ਮੀਟਰ | ਟੀ46 | ਚਾਂਦੀ |- | 2021 | ਬੰਗਲੁਰੂ` | 200 ਮੀਟਰ | ਟੀ46 | ਕਾਂਸੀ |- | 2021 | ਬੰਗਲੁਰੂ` | ਸ਼ਾਟ ਪੁਟ | ਟੀ46 | ਚਾਂਦੀ |} == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] 9b56ay2ee40zsqawc8fqjr2l36ssxnc 0 197328 841773 805900 2026-06-29T22:29:30Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 841773 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Picture_Courtesy-_Sharon_Lowen.png|thumb|ਕੁਮਾਰਾਸੰਭਵਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ੈਰਨ ਲੋਵੇਨ]] '''ਸ਼ੈਰਨ ਲੋਵੇਨ''' ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ [[ਉੜੀਸੀ|ਓਡੀਸੀ]] [[ਗੁਰੂ|ਡਾਂਸਰ ਹੈ]], ਜਿਸ ਨੂੰ 1975 ਤੋਂ ਗੁਰੂ [[ਕੇਲੂਚਰਨ ਮੋਹਾਪਾਤਰ|ਕੇਲੁਚਰਣ ਮਹਾਪਾਤਰਾ]] ਦੁਆਰਾ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਫਿਲਮ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਲਈ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਕੋਰੀਓਗ੍ਰਾਫੀ ਕੀਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪੂਰੇ [[ਭਾਰਤ]], [[ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ]], [[ਏਸ਼ੀਆ]], ਅਫਰੀਕਾ, ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ ਅਤੇ [[ਮੱਧ ਪੂਰਬ]] ਵਿੱਚ ਸੈਂਕਡ਼ੇ ਸਮਾਰੋਹ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਹਨ। <ref>{{Cite web |title=Welcome to Muse India |url=http://www.museindia.com/viewarticle.asp?myr=2006&issid=5&id=174 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120302085542/http://www.museindia.com/viewarticle.asp?myr=2006&issid=5&id=174 |archive-date=2012-03-02}}</ref><ref>[http://michigantoday.umich.edu/99/Spr99/mt4s99a.html Spring 1999 Michigan Today-India: Sharon Lowen, the Dance of Discovery] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110104162853/http://michigantoday.umich.edu/99/Spr99/mt4s99a.html|date=2011-01-04}}</ref> ਸ਼ੈਰਨ [[ਮਿਸ਼ੀਗਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਤੋਂ ਫੁਲਬ੍ਰਾਈਟ ਸਕਾਲਰ ਵਜੋਂ [[ਮਨੁੱਖਤਾ/ਮਾਨਵਿਕੀ|ਮਨੁੱਖਤਾ]], [[ਲਲਿਤ ਕਲਾ|ਫਾਈਨ ਆਰਟਸ]], ਏਸ਼ੀਅਨ ਸਟੱਡੀਜ਼ ਅਤੇ [[ਡਾਂਸ]] ਵਿੱਚ ਡਿਗਰੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1973 ਵਿੱਚ [[ਮਣੀਪੁਰੀ ਨਾਚ|ਮਣੀਪੁਰੀ]] ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ [[ਛਊ ਨਾਚ|ਛਾਊ]] ਅਤੇ [[ਉੜੀਸੀ|ਓਡੀਸੀ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਲਈ ਭਾਰਤ ਆਈ ਸੀ।]] <ref>{{Cite web |title=ETD Home |url=http://etd.ohiolink.edu/send-pdf.cgi/Mehta%20Gouri%20Nilakantan.pdf?miami1091823201 |access-date=2025-04-05 |archive-date=2013-12-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131214203222/https://etd.ohiolink.edu/send-pdf.cgi/Mehta%20Gouri%20Nilakantan.pdf?miami1091823201 |url-status=dead }}</ref> == ਮੁਢਲਾ ਜੀਵਨ == ਸ਼ੈਰਨ ਲੋਵੇਨ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ [[ਡਿਟਰੋਇਟ|ਡੈਟਰਾਇਟ]] ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਹੋਈ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਦਾ ਪਿਤਾ ਇੱਕ ਰਸਾਇਣਕ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਇੱਕ ਕਲੀਨਿਕਲ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀ ਸੀ।<ref>{{Cite web |last=The Indian Express |title=Express India - Latest News, India News, Indian Cricket, World, Entertainment, Business & Finance News |url=http://www.expressindia.com/latest-news/Borders-no-Bar/475804/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121011122624/http://www.expressindia.com/latest-news/Borders-no-Bar/475804/ |archive-date=2012-10-11}}</ref> ਉਸ ਨੇ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਆਧੁਨਿਕ ਡਾਂਸ, ਸੇਚੇਟੀ ਬੈਲੇ ਅਤੇ ਡੈਟਰਾਇਟ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਆਰਟਸ ਵਿੱਚ ਕਠਪੁਤਲੀ, ਮਾਈਮ ਅਤੇ ਥੀਏਟਰ ਦੀਆਂ ਕਲਾਸਾਂ ਦੀ ਤਾਲੀਮ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਹ ਡੈਟਰਾਇਟ ਕਠਪੁਤਲੀ ਗਿਲਡ, ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਕਠਪੁਤਲੀ ਅਤੇ ਯੂ. ਐੱਨ. ਆਈ. ਐੱਮ. ਏ. ਦੀ ਮੈਂਬਰ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਜਾਰਜ ਲੈਟਸ਼ਾ ਨਾਲ ਡੈਟਰਾਇਟ ਅਤੇ ਕਲੀਵਲੈਂਡ ਸਿੰਫਨੀ ਆਰਕੈਸਟਰਾ ਲਈ ਦੀਆਂ ਕਠਪੁਤਲੀਆਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਜਿਮ ਹੈਨਸਨ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਪੇਟਸ ਨਾਲ ਇੱਕ ਅਪ੍ਰੈਂਟਿਸਸ਼ਿਪ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਨੇ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਫੁਲਬ੍ਰਾਈਟ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। <ref>{{Cite web |title=Tribuneindia... Interview |url=http://www.tribuneindia.com/1999/99jan17/sunday/view.htm}}</ref><ref name="autogenerated1">[http://www.ns.umich.edu/MT/99/Spr99/mt4s99a.html Spring 1999 Michigan Today-India: Sharon Lowen, the Dance of Discovery] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100602090900/http://www.ns.umich.edu/MT/99/Spr99/mt4s99a.html|date=2010-06-02}}</ref> ਹਿਊਮੈਨਿਟੀਜ਼, ਫਾਈਨ ਆਰਟਸ, ਏਸ਼ੀਅਨ ਸਟੱਡੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਬੈਚਲਰ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਨਾਚ ਵਿੱਚ ਐਮ. ਏ. ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਲੋਵੇਨ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਦੇ [[ਤ੍ਰਿਵੇਣੀ ਕਲਾ ਸੰਗਮ]] ਵਿਖੇ ਗੁਰੂ ਸਿੰਘਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਮਣੀਪੁਰੀ ਨਾਚ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਲਈ 1973 ਵਿੱਚ ਫੁਲਬ੍ਰਾਈਟ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ 'ਤੇ ਭਾਰਤ ਆਈ ਸੀ। 1975 ਤੱਕ ਫੁਲਬ੍ਰਾਈਟ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ ਅਤੇ ਨਵੀਨੀਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਸਨੇ ਗੁਰੂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਚੰਦਰ ਨਾਇਕ ਦੇ ਅਧੀਨ ਮਯੂਰਭੰਜ ਛਊ, ਗੁਰੂ ਕੇਲੁਚਰਣ ਮਹਾਪਾਤਰਾ ਦੇ ਅਧੀਨ ਓਡੀਸੀ, ਗੁਰੂ ਥੰਗਮ ਚਾਓਬਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅਧੀਨ ਮਣੀਪੁਰੀ ਪਾਲਾ ਚੋਲਮ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਰੰਜਨਾ ਮੈਬੀ, ਕੁਮਾਰ ਮੈਬੀ ਅਤੇ ਆਰ. ਕੇ. ਅਚੌਬੀ ਸਨਾ ਸਿੰਘ ਅਧੀਨ ਮਣੀਪੁਰੀ ਮੈਬੀ ਜਾਗੋਈ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।<ref name="autogenerated1"/> ਉਹ ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ, ਇੱਕ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਮੂਲ ਦੇ ਮਾਹਰ ਕਲਾਕਾਰ ਅਤੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਭਾਰਤੀ ਨਾਚ ਦੀ ਕੋਰੀਓਗ੍ਰਾਫਰ ਵਜੋਂ ਸਫਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਪੂਰੇ ਕੈਰੀਅਰ ਦੌਰਾਨ, ਉਹ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਵਾਪਸ ਜਾਂਦੀ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੌਰਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ ਕਲਾਸੀਕਲ ਭਾਰਤੀ ਨਾਚ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੀ ਰਹੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=New York Public Library..Sharon Lowen Papers |url=http://archives.nypl.org/dan/23892}}</ref> == ਕੈਰੀਅਰ == ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜੇਤੂ ਤੇਲਗੂ ਫਿਲਮ ਸਵਰਨਕਾਮਲਮ ਵਿੱਚ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਿਨੇਮਾ|ਭਾਰਤੀ ਸਿਨੇਮਾ]] ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ, ਤਾਂ ਜੋ ਨਾਇਕਾ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਡਾਂਸ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਕਦਰ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ।ਉਸ ਫਿਲਮ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਡਾਕਟਰ ਕੇ ਵਿਸ਼ਵਨਾਥ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ ਉਸਣੇ ਇੱਕ ਓਡੀਸੀ ਨਾਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਨੇ ਫਿਲਮ ਦੇ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਮੰਤਰਮੁਗਧ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=10 September 2008 |title=Bhanupriya Dancing in Swarna Kamalam (Telugu, 1988) |url=https://roughinhere.wordpress.com/2008/09/10/bhanupriya-dancing-in-swarna-kamalam-telugu-1988/}}</ref> ਕਸ਼ਮੀਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਕੰਨਿਆਕੁਮਾਰੀ ਤੱਕ, ਸ਼ੈਰਨ ਨੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ, ਓਡੀਆ, ਤੇਲਗੂ, ਬੰਗਾਲੀ, ਮਲਿਆਲਮ, ਤਮਿਲ, ਹਿੰਦੀ, ਕਸ਼ਮੀਰੀ, ਡੋਗਰੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀਆਂ ਖੁਦ ਦੀਆਂ ਕੋਰੀਓਗ੍ਰਾਫੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ, ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਖਜੁਰਾਹੋ ਸੰਕਟ ਮੋਰਚਨ ਹਨੂੰਮਾਨ ਜਯੰਤੀ, ਵਾਰਾਣਸੀ, ਜੇ ਐਨ ਯੂ ਅਕੈਡਮੀ, ਇੰਫਾਲ ਕੋਟੱਕਲ ਮੰਦਰ ਉਤਸਵ, ਭਾਰਤ ਭਵਨ, ਭੋਪਾਲ ਕੇਰਲ ਕਲਾਮੰਡਲਮ ਡਾਇਮੰਡ ਜੁਬਲੀ ਚੈਤਰਾ ਪਰਵ ਉਤਸਵ, ਸਰਾਇਕੇਲਾ, ਬਿਹਾਰ ਐੱਸਐੱਨਏ ਓਡੀਸੀ ਉਤਸਵ, ਭੁਵਨੇਸ਼ਵਰ ਚਿਦੰਬਰਮ ਕੋਨਾਰਕ ਤਿਰੂਵਨੰਤਪੁਰਮ, ਸ਼ਿਮਲਾ ਬ੍ਰਿਹਦੀਸ਼ਵਰ ਮੰਦਰ, ਤੰਜਾਵੁਰ ਵਿੱਚ ਤਿਉਹਾਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਵਿੱਚ ਵੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ।<ref>{{Cite web |date=18 December 1985 |title=Dance: Sharon Lowen's India Style |url=https://www.nytimes.com/1985/12/18/arts/dance-sharon-lowen-s-india-style.html |website=The New York Times}}</ref> ਸੰਸਾਰ ਭਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ, ਕੈਨੇਡਾ, ਮੈਕਸੀਕੋ, ਇੰਗਲੈਂਡ, ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲ, ਜਾਪਾਨ, ਕੁਵੈਤ, ਦੁਬਈ, ਦੱਖਣੀ ਅਫਰੀਕਾ, ਮਲੇਸ਼ੀਆ, ਸਿੰਗਾਪੁਰ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ, ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼, ਲਿਥੁਆਨੀਆ, ਸਲੋਵਾਕ ਗਣਰਾਜ, ਯੂਕ੍ਰੇਨ ਅਤੇ ਪੋਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਸਮਾਰੋਹ, ਭਾਸ਼ਣ-ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸਕੂਲ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। 90 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ, ਸ਼ੈਰਨ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਸਾਹਿਤ ਕਲਾ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਦੁਆਰਾ ਸਮਰਥਿਤ ਛੇ ਸਲਾਨਾ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਕਲਾਕਾਰ ਉਤਸਵ ਤਿਉਹਾਰ ਅਤੇ ਆਰਟ ਵਿਦਾਊਟ ਫਰੰਟੀਅਰਜ਼ ਸੈਮੀਨਾਰਾਂ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਦੇਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਨੂੰ ਕਲਾਸੀਕਲ ਭਾਰਤੀ ਨਾਚ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਵਜੋਂ ਬਦਲਣ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਅਗਲੀਆਂ ਪੀਡ਼੍ਹੀਆਂ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਵਜੋਂ। ਉਸ ਨੇ ਡਾ. ਜਯੋਤਸਨਾ ਸੂਰੀ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਵਾਲੇ ਲਲਿਤ ਸੂਰੀ ਹੋਸਪਿਟੈਲਿਟੀ ਗਰੁੱਪ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਮਲਿਨੀ ਦੱਤ ਅਤੇ ਨਰੇਸ਼ ਕਪੂਰੀਆ ਦੇ ਨਾਲ ਖਜੁਰਾਹੋ ਵਿਖੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਲਾਸੀਕਲ ਡਾਂਸ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਅਤੇ ਮਾਈਮ ਅਦਾਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ 10 ਸਲਾਨਾ ਸ਼ਿਵ ਵਿਵਾਹ ਸ਼ਿਵਰਾਤਰੀ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਕੋਰੀਓਗ੍ਰਾਫੀ ਅਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਬੇਦਾਗ਼ ਸੰਗੀਤਕਤਾ ਅਤੇ ਤਿੱਖੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਤੈਨਾਤ ਤਕਨੀਕ ਨਾਲ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ, ਲੋਵਨ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਸਮਾਂ ਮਨਮੋਹਕ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜੋ ਹਵਾ ਨੂੰ ਉੱਡਦੇ ਧੂੰਏਂ ਵਾਂਗ ਉੱਡਦੇ ਅਤੇ ਉੱਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਸ਼ਾਇਦ ਉਸਦੀ ਅਦਾਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ​​ਹਥਿਆਰ ਉਸਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹਨ, ਜੋ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਯਕੀਨਨ ਡੂੰਘਾਈ ਅਤੇ ਸ਼ਾਨ ਨਾਲ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਭਾਵਪੂਰਨ ਮਾਈਮ ਦੇ ਪੈਰਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਮੂਡਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਪਰੇਡ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਕੀਤਾ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਲਈ ਰਾਧਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦਾ ਇੱਕ ਡਰਾਉਣਾ ਯੋਧਾ ਅਵਤਾਰ ਬਣ ਰਹੀ ਸੀ। —ਡਾਂਸ ਆਲੋਚਕ ਜੈਨੀਫਰ ਫਿਸ਼ਰ, ਲੋਵਨ ਦੇ 1996 ਦੇ ਓਡੀਸੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ 'ਤੇ ਓਕਸੀਡੈਂਟਲ ਕਾਲਜ [1] ਲੋਵੇਨ ਨੇ ਸੈਂਟਰਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਵਿਖੇ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਵਿਜ਼ੂਅਲ ਐਂਡ ਪਰਫਾਰਮਿੰਗ ਆਰਟਸ ਐਂਡ ਕਮਿਊਨੀਕੇਸ਼ਨ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ ਅਤੇ 2003 ਤੋਂ 2007 ਤੱਕ ਯੂ. ਐੱਸ. ਆਈ. ਈ. ਐੱਫ. (ਉਸ ਵੇਲੇ ਯੂ. ਐੰਸ. ਈ. ਐਫ. ਆਈ.) ਬੋਰਡ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ। ਉਹ ਕੋਰੀਓਗ੍ਰਾਫੀ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ, ਦੀਪਾਲਾ, ਅਕਸ਼ੈਪ੍ਰਤਿਸ਼ਣ, ਪਲਨਾ, ਦਿੱਲੀ ਪੁਲਿਸ ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਹੋਰ ਸਰਕਾਰੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਸਕੂਲਾਂ ਲਈ ਲਾਭ ਸੰਗੀਤ ਸਮਾਰੋਹਾਂ ਅਤੇ ਸਲਾਹ ਮਸ਼ਵਰੇ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ ਗਈ ਕਲਾ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਉੱਨਤੀ ਲਈ ਵਚਨਬੱਧ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਕਮਲਿਨੀ ਦੱਤ ਅਤੇ ਨਰੇਸ਼ ਕਪੂਰੀਆ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਐਨ. ਜੀ. ਓ. 'ਮਾਨਸ-ਆਰਟ ਵਿਦਾਊਟ ਫਰੰਟੀਅਰਜ਼' ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਜੋ ਕਲਾਤਮਕ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰੇ, ਤਿਉਹਾਰ, ਭਾਸ਼ਣ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ, ਕਲਾਸਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਣ। == ਓਡੀਸੀ == ਉਸ ਦੇ ਓਡੀਸੀ ਗੁਰੂ, ਪਦਮ ਵਿਭੂਸ਼ਣ ਗੁਰੂ ਕੇਲੁਚਰਣ ਮਹਾਪਾਤਰਾ ਨੇ 1986 ਵਿੱਚ ਸ਼ੈਰਨ ਲੋਵੇਨ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ, ਉਸ ਦੇ 22 ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਫੈਸਟੀਵਲ ਆਵ੍ ਇੰਡੀਆ-ਯੂਐਸਏ ਦੌਰੇ ਦੇ ਨਾਲ ਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, "ਉਹ ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਪੰਜ ਸਰਬੋਤਮ ਚੇਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੈਂ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਕਿਤੇ ਵੀ ਓਡੀਸੀ ਨਾਚ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰਨ ਦੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ। ਸ਼ੈਰਨ ਨੇ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਮੁਹਾਰਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਹੈ।" ਸ਼ੈਰਨ ਨੂੰ 1975 ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਕੇਲੁਚਰਣ ਮਹਾਪਾਤਰਾ ਨਾਲ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਅਤੇ 1976 ਵਿੱਚ ਉਡ਼ੀਸਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਓਡੀਸੀ ਅਤੇ ਮਣੀਪੁਰੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਮਿਲਿਆ ਸੀ। ਉਹਨਣ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਭਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਲਈ ਅਤੇ ਭਾਰਤ-ਯੂ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰ ਦੌਰਾਨ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਦੌਰੇ 'ਤੇ ਪਖਾਵਜ' ਤੇ ਸੰਗਤ ਕੀਤੀ ਹੈ।ਯੂ ਐੱਸ. ਏ.ਅਤੇ ਨਿਊਯਾਰਕ ਸਿਟੀ ਦੇ ਮੈਟਰੋਪੋਲੀਟਨ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਕੱਠੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਸੀ। == ਮਯੂਰਭੰਜ ਅਤੇ ਸਰਾਇਕੇਲਾ ਛਾਊ == 1975 ਤੋਂ ਮਯੂਰਭੰਜ ਛੱਊ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਚੰਦਰ ਨਾਇਕ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸਿਖਲਾਈ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ 1976 ਵਿੱਚ ਬਾਰੀਪਦਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਜੋ ਇਹ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ ਕਿ ਇੱਕ ਔਰਤ ਇਸ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਾਰੇ ਮਰਦਾਂ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅੱਜ ਮਯੂਰਭੰਜ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਰੇ ਪੁਰਸ਼ ਰੂਪ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮਹਿਲਾ ਇਕੱਲੀ ਕਲਾਕਾਰ ਹੈ, ਜੋ ਹਵਾਈ ਵਿੱਚ 1978 ਦੇ ਏਸ਼ੀਅਨ ਡਾਂਸ ਫੈਸਟੀਵਲ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਲਾਸ ਏਂਜਲਸ ਵਿੱਚ ਓਲੰਪਿਕ ਆਰਟਸ ਫੈਸਟੀਵਲ ਆਫ ਮਾਸਕ ਵਿੱਚ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਮਯੂਰਭੰਜ ਛਊ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਸੇਹਰਾ ਉਸ ਦੇ ਸਿਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Kavita Chhibber |url=http://www.kavitachhibber.com/main/main.jsp?id=senders |access-date=2025-04-05 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304132223/http://www.kavitachhibber.com/main/main.jsp?id=senders |url-status=dead }}</ref> ਗੁਰੂ ਕੇਦਾਰਨਾਥ ਸਾਹੂ ਨਾਲ 1981 ਤੋਂ ਉਸ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਨੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਕਲਕੱਤਾ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਭਾਰਤੀ ਨਾਚ ਅਤੇ ਥੀਏਟਰ ਫੈਸਟੀਵਲ, ਚੈਤਰਾ ਪਰਵ ਦੌਰਾਨ ਉਸ ਦੇ ਇਕੱਲੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਸਮੇਤ ਅਗਵਾਈ ਦਿੱਤੀ। ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਤੇ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਨਿੱਜੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਸ਼ੈਰਨ ਨੇ ਗੋਪਾਲ ਦੂਬੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਦੂਰਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਨਾਚ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਲਈ ਮਯੂਰਭੰਜ ਅਤੇ ਸਰਾਯਕੇਲਾ ਛਊ ਨੂੰ ਮਿਲਾ ਕੇ ਦੋ ਛਊ ਬੈਲੇ ਬਣਾਏ। ਦੂਰਦਰਸ਼ਨ ਸੈਂਟਰਲ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ ਸੈਂਟਰ ਤੋਂ ਉਸ ਦੇ ਕਈ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਉਦਘਾਟਨੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਤ੍ਰਿਵੇਣੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕਾਲੀਦਾਸ ਦੇ ਪੰਚ ਨਾਇਕਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਉੱਤਮਤਾ ਦੇ ਨਵੇਂ ਮਿਆਰ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੇ। ਸ਼ੈਰਨ ਲੋਵੇਨ ਦਾ ਛਊ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਛਊ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਕਲਾ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Centre for Bhutan Studies - Abstract for Fourth GNH Conference in Bhutan |url=http://www.bhutanstudies.org.bt/main/fullpaper.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100108064440/http://www.bhutanstudies.org.bt/main/fullpaper.php |archive-date=2010-01-08 |access-date=2010-10-11}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Erdman|first=Joan L.|date=1 January 1991|title=Inside Tradition: Scholar-Performers and Asian Arts|journal=Asian Theatre Journal|volume=8|issue=2|pages=111–117|doi=10.2307/1124538|jstor=1124538}}</ref> ਸ਼ੈਰਨ ਲੋਵੇਨ ਛਊ ਨੂੰ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਰਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਸਰਾਇਕੇਲਾ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨਕ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਫਰਕ ਲਿਆ ਰਹੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=The Tribune, Chandigarh, India - Ludhiana Stories |url=http://www.tribuneindia.com/2008/20080121/ldh1.htm}}</ref><ref>{{Cite web |title=Zee News: Latest News, Live Breaking News, Today News, India Political News Updates |url=http://international.zeenews.com/inner1.asp?aid=194158&sid=HEL |access-date=2025-04-05 |archive-date=2025-01-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250120041847/http://international.zeenews.com/inner1.asp?aid=194158&sid=HEL |url-status=dead }}</ref> == ਮਣੀਪੁਰੀ == 1969 ਤੋਂ 1972 ਤੱਕ, ਭਾਰਤ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਸ਼ੈਰਨ ਨੇ ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਮਿਨਾਤੀ ਰਾਏ ਤੋਂ ਮਣੀਪੁਰੀ ਸਿੱਖੀ ਅਤੇ ਐਨ ਆਰਬਰ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਅਤੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਕਾਰਜਾਂ ਲਈ ਮਣੀਪੁਰੀ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਪਡ਼੍ਹਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਵੀ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ 1975 ਵਿੱਚ [[ਮਿਸ਼ੀਗਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਵਿੱਚ ਵਿਜ਼ਿਟਿੰਗ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਵਜੋਂ ਡਾਂਸ ਸਿਖਾਇਆ ਅਤੇ 200 ਤੋਂ ਵੱਧ ਭਾਸ਼ਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ। ਸ਼ੈਰਨ ਦਾ ਮਣੀਪੁਰ ਦਾ ਮੁੱਖ ਅਧਿਐਨ ਗੁਰੂ ਸਿੰਘਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਾਲ 1973-82 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਅਤੇ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ 1989 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ 1974 ਅਤੇ 1976 ਵਿੱਚ ਮਣੀਪੁਰ ਵਿੱਚ ਸਵਰਗੀ ਰੰਜਨੀ ਮੈਨੀ ਨਾਲ ਮੈਬੀ ਜਾਗੋਈ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਵੀ ਮਿਲਿਆ ਸੀ। ਸ਼ੈਰਨ ਨੂੰ 1974 ਅਤੇ 1976 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਥੰਗਮ ਚਾਓਬਾ ਸਿੰਘ, ਅਧਿਆਪਕ ਅਤੇ ਕੋਰੀਓਗ੍ਰਾਫਰ ਦੇ ਅਧੀਨ ਪਡ਼੍ਹਾਈ ਕਰਨ ਦਾ ਆਨੰਦ ਮਿਲਿਆ ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਅਕੈਡਮੀ ਵਿੱਚ ਕਰਤਾਲ ਚੋਲੋਮ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਜੋ ਲਡ਼ਕੀਆਂ ਦੇ ਪਾਠਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਚੋਲੋਮ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। "ਸ਼ੈਰਨ ਕੋਲ ਇੱਕ ਪਰਿਪੱਕ ਤਕਨੀਕ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਰੀਰਕ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਸੰਜਮ ਦੀ ਚੰਗੀ ਸਮਝ ਹੈ ਜੋ ਮਣੀਪੁਰੀ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ"-ਸ਼ਾਂਤਾ ਸਰਬਜੀਤ ਸਿੰਘ == ਫ਼ਿਲਮੋਗ੍ਰਾਫੀ == * ਸਵਰਨਕਮਲਮ (1988) == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|2}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਣ-ਸਮੀਖਿਆ ਅਨੁਵਾਦਾਂ ਵਾਲੇ ਸਫ਼ੇ]] 01q88u4hoijcsyg7qcbjnwsiedxoxto 0 198727 841688 809943 2026-06-29T20:31:47Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 841688 wikitext text/x-wiki {{ਅਧਾਰ}} [[ਕਣਕ]], ਛੋਲਿਆਂ ਆਦਿ ਦਾ ਲਾਣ (ਲਾਂਗਾ) ਹਟਾਉਣ, ਚੁੱਕਣ ਜਾਂ ਖਿੱਚਣ ਲਈ ਦੋ ਸੁੱਤਾਂ ਵਾਲਾ ਲੱਕੜੀ ਦਾ ਸੰਦ ਨੂੰ ਸਲੰਘਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ<ref>{{Cite web |title=ਖੇਤੀ ਬਾੜੀ - ਪੰਜਾਬੀ ਪੀਡੀਆ |url=https://punjabipedia.org/topic.aspx?txt=%E0%A8%96%E0%A9%87%E0%A8%A4%E0%A9%80%20%E0%A8%AC%E0%A8%BE%E0%A9%9C%E0%A9%80 |access-date=2025-06-05 |website=punjabipedia.org}}</ref><ref>{{Cite web |title=ਪੰਜਾਬੀ ਸ਼ਬਦ ਸ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਰਥ - Punjabi.com ਪੰਨਾ ਨੰ. 298 |url=https://punjabi.com/dictionary/search_by_alphabets?search=%E0%A8%B8&page=298 |access-date=2025-06-05 |website=Punjabi.com |language=en }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੂਨ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == ਹਵਾਲੇ == <references /> [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਸੰਦ]] 6hsambp5j6i9l7z9zb1h30b03nq7hdu 0 200896 841782 839450 2026-06-30T02:46:05Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 841782 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਸੋਰਨਾਥਮਲ | birth_date = {{Birth date text|1916}} | death_date = {{Death year and age|2007|1916}} }} '''ਸੋਰਨਾਥਮਲ''' (1916–2007) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਏ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਸੁਧਾਰਕ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ|ਭਾਰਤੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅੰਦੋਲਨ]] ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮੀ ਨਾਲ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=2024-08-11 |title=வீரம் விளைந்த மதுரை மண்! சுதந்திர போராட்ட வீராங்கனை சொர்ணத்தம்மாளின் வரலாறு... |url=https://www.herzindagi.com/tamil/motherhood/independence-day-2024-history-and-struggles-of-freedom-fighter-sornathammal-of-madurai-article-298274 |access-date=2025-01-08 |website=HerZindagi |language=ta }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੂਨ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ == ਸੋਰਨਾਥਾਮਲ ਦਾ ਜਨਮ 1916 ਵਿੱਚ [[ਮਦਰਾਸ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀ]] ਦੇ [[ਮਦੁਰਈ|ਮਦੁਰਾਈ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ [[:ta:கடச்சனேந்தல்|ਕਦਾਚਨੇਧਲ]] ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਰਗਰਮ ਭਾਗੀਦਾਰ ਸੀ। == ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ == 1939 ਵਿੱਚ, ਉ ਸਨੇ ਮਦੁਰਾਈ ਮੀਨਾਕਸ਼ੀ ਅੰਮਾਨ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਾਤੀ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੇ ਦਾਖਲੇ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। [[ਭਾਰਤ ਛੱਡੋ ਅੰਦੋਲਨ]] ਦੌਰਾਨ, 2 ਅਕਤੂਬਰ, 1942 ਨੂੰ, ਸੋਰਨਾਥਮਲ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮੀ ਬਾਈ ਅੰਮਾਲ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਮਦੁਰਾਈ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹਿਲਾ ਮਾਰਚ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web |title=Sornathammal |url=https://amritmahotsav.nic.in/district-reopsitory-detail.htm?17773 |access-date=2024-12-22 |website=Azadi Ka Amrit Mahotsav}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/features/metroplus/women-of-steel/article5022187.ece|title=Women of steel|date=2013-08-14|work=The Hindu|access-date=2024-12-22|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref><ref>{{Cite journal|last=P|first=Dr. Balagurusamy|date=2015|title=A Study on Woman Freedom Fighters of Dindigul Region|url=https://journal.southindianhistorycongress.org/journals/articles/2015/SIHC_2015_V35_028.pdf|journal=South Indian History Congress|volume=35}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਇਸ ਮਾਰਚ ਵਿੱਚ "ਵੇਲਈਏਨੇ ਵੇਲੀਏਰੂ" (ਭਾਰਤ ਛੱਡੋ) ਦਾ ਨਾਅਰਾ ਸੀ। ਭਾਗੀਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪੁਲਿਸ ਦੁਆਰਾ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿਣ ਲਈ ਸਹਿਮਤੀ ਪੱਤਰ 'ਤੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਤ ਨੂੰ ਅਲਗਰਕੋਇਲ ਦੇ ਨੇੜੇ ਕੱਪੜੇ ਉਤਾਰ ਕੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਸੋਰਨਾਥਮਲ ਨੇ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ।<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/features/friday-review/history-and-culture/The-league-of-extraordinary-women/article15514357.ece|title=The league of extraordinary women|date=2011-01-10|work=The Hindu|access-date=2024-12-22|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ 1942 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ [[ਸੱਤਿਆਗ੍ਰਹਿ]] ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨਿਆਂ ਲਈ ਕੈਦ ਕੱਟੀ ਗਈ।<ref name=":2">{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/features/metroplus/women-of-steel/article5022187.ece|title=Women of steel|date=2013-08-14|work=The Hindu|access-date=2024-12-22|language=en-IN|issn=0971-751X}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="">[https://www.thehindu.com/features/metroplus/women-of-steel/article5022187.ece "Women of steel"]. ''The Hindu''. 2013-08-14. [[ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸਟੈਂਡਰਡ ਸੀਰੀਅਲ ਨੰਬਰ|ISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/0971-751X 0971-751X]<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2024-12-22</span></span>.</cite></ref> ਆਪਣੀ ਕੈਦ ਦੌਰਾਨ, ਉਹ ਖਾਦੀ ਕੱਤਣ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝੀ ਰਹੀ, ਜੋ ਕਿ ਸਵੈ-ਨਿਰਭਰਤਾ ਅਤੇ ਅਹਿੰਸਕ ਵਿਰੋਧ ਦੇ [[ਗਾਂਧੀਵਾਦ|ਗਾਂਧੀਵਾਦੀ]] ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਉਸਦੀ ਵਚਨਬੱਧਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ।<ref name=":1">{{Cite web |title=Sornathammal |url=https://amritmahotsav.nic.in/district-reopsitory-detail.htm?17773 |access-date=2024-12-22 |website=Azadi Ka Amrit Mahotsav}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://amritmahotsav.nic.in/district-reopsitory-detail.htm?17773 "Sornathammal"]. ''Azadi Ka Amrit Mahotsav''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2024-12-22</span></span>.</cite></ref> == ਮੌਤ == ਸੋਰਨਾਥਮਲ ਦੀ ਮੌਤ 2007 ਵਿੱਚ ਹੋਈ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} == ਹਵਾਲੇ == <references /> [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2007]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1916]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਔਰਤਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਔਰਤਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ]] ayciau5s852ufl5v1ze3jmelj4a4lvm 4 203558 841800 841495 2026-06-30T10:27:05Z Amrit Sufi 38907 /* ਵਿਕੀਕਾਨਫਰੰਸ ਭਾਰਤ 2026: ਸਵੈ-ਨਿਧੀ ਮੈਂਬਰਾਂ ਲਈ ਰਜਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਸੈਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਅਰਜ਼ੀਆਂ */ ਨਵਾਂ ਭਾਗ 841800 wikitext text/x-wiki {{ਸੱਥ/ਹੈੱਡਰ}} == ਵਿਕੀ ਲਵਜ਼ ਹਿਮਾਲਿਆ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਅਤੇ ਓਕੇਆਈ ਨਾਲ਼ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਸੰਭਾਵਿਤ ਸਹਿਯੋਗ == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, [https://outreachdashboard.wmflabs.org/campaigns/wiki%20loves%20himalayas/programs ਵਿਕੀ ਲਵਜ਼ ਹਿਮਾਲਿਆ] ਨਾਮ ਦੇ ਹੇਠ ਹੁਣ ਤੱਕ ਤਿੰਨ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਇੱਕ ਟ੍ਰੇਨਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਹਨਾਂ ਵਰਕਸ਼ਾਪਾਂ ਨੂੰ [https://hsrc.iiit.ac.in/research/highland%20histories.html ਹਾਈਲੈਂਡ ਹਿਸਟਰੀਜ਼] ਅਤੇ [[m:IIITH-OKI|ਓਕੇਆਈ]] ਵੱਲੋਂ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਓਕੇਆਈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਮੈਂ ਇਸ ਲੜੀ ਦੀ ਅਗਲੀ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਕੋਆਰਡੀਨੇਟਰ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਲੜੀ ਦੀ ਅਗਲੀ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ੧ ਅਤੇ ੨ ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਸਿੱਕਮ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਧੰਨਵਾਦ। -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|Kuldeep (Punjabi Wikimedians)]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 17:11, 22 ਫ਼ਰਵਰੀ 2026 (UTC) == ਦੇਵ ਸਮਾਜ ਕਾਲਜ ਫ਼ਾਰ ਵੂਮੈਨ, ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਵਿੱਚ ਵਰਕਸ਼ਾਪ == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, ਆਪਣੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਵਰਤੋਂਕਾਰ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਿੰਘ ਵਿਰਦੀ|ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਿੰਘ ਵਿਰਦੀ]] ਜੀ [[ਦੇਵ ਸਮਾਜ ਕਾਲਜ ਫ਼ਾਰ ਵੂਮੈਨ, ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ]] ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪਿਛਲੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੰਪਰਕ ਕਰਕੇ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਦੇ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟਾਂ ਨਾਲ਼ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਕਰਾਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮਕਸਦ ਕਾਲਜ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਕੀ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟਾਂ ਨਾਲ਼ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਉਣਾ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਕਾਲਜ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਨੂੰ ਕਰਵਾਉਣ ਦੇ ਪਰਵਾਨਗੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਇਸ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਿੰਘ ਵਿਰਦੀ ਜੀ ਨੇ ਲਈ ਹੈ। ਇਹ ਵਰਕਸ਼ਾਪ [[ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਹਿਲਾ ਦਿਵਸ]] ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਉਸਦੇ ਨੇੜੇ ਦੇ ਦਿਨ ੬ ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਕਰਵਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਵਿੱਚ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚੋਂ ਉੱਥੇ ਸਪੀਕਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਧੰਨਵਾਦ। -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|Kuldeep (Punjabi Wikimedians)]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 17:21, 22 ਫ਼ਰਵਰੀ 2026 (UTC) == Punjabi Wikimedians Skill Development Workshop 2026, Chandigarh == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, ਸਮੂਹ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨਜ਼ ਨੂੰ ਦੱਸਦਿਆਂ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨਜ਼ ਯੂਜ਼ਰ ਗਰੁੱਪ ਵੱਲੋਂ '''21 ਅਤੇ 22 ਮਾਰਚ 2026''' ਨੂੰ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੋ-ਰੋਜ਼ਾ ਸਮਰੱਥਾ ਨਿਰਮਾਣ (Capacity Building) ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਕਰਵਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮਕਸਦ ਸਾਡੇ ਸਰਗਰਮ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੇ 'ਆਨ-ਵਿਕੀ' ਯੋਗਦਾਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੇ 'ਆਫ-ਵਿਕੀ' ਹੁਨਰਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕਮਿਊਨੀਕੇਸ਼ਨ, ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਅਤੇ ਪਾਰਟਨਰਸ਼ਿਪ) ਨੂੰ ਨਿਖਾਰਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵਿੱਚ ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਸੰਸਥਾ ਅਤੇ OKI (IIIT-H) ਦੇ ਸਟਾਫ ਮੈਂਬਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਾਹਿਰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣਗੇ। ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਹੋ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਇਸ ਆਨਲਾਈਨ ਅਰਜ਼ੀ ਨੂੰ ਭਰਕੇ ਬਿਆਨ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ ਜਿਸਦੀ ਆਖ਼ਰੀ ਮਿਤੀ '''4 ਮਾਰਚ 2026''' ਹੈ। ਚੁਣੇ ਗਏ ਵਰਤੋਂਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਅਗਲੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਈਮੇਲ ਰਾਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। '''ਰਜਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ ਲਿੰਕ:''' [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSetY3Ja21LI1mCDVWJzkPX893Ll7ECrWP9MN4WQwjBgUkxjHw/viewform?usp=header ਗੂਗਲ ਫਾਰਮ] -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|Kuldeep (Punjabi Wikimedians)]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 18:12, 26 ਫ਼ਰਵਰੀ 2026 (UTC) :ਜੋ ਲੋਕ ਇਹ ਜਾਨਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਕਿਵੇਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਸੋਧਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਲਈ 20 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਇੱਕ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿਖੇ ਹੀ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਕਰਵਾਈ ਜਾਵੇਗੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿੱਚ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਸਿੱਖਣ ਦੇ ਇੱਛੁਕ [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdv1EUW1QX2a4_6DXDUB-LrhBLpCqmdqqbhnt3Kn2jfds8swA/viewform?usp=header ਇਹ ਗੂਗਲ ਫਾਰਮ] ਭਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। :-- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|Kuldeep (Punjabi Wikimedians)]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 17:28, 27 ਫ਼ਰਵਰੀ 2026 (UTC) ::ਕੁੱਝ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਇਹ ਆਊਟਰੀਚ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਮਾਰਚ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ। ਰਜਿਸਟਰ ਕੀਤੇ ਵਰਤੋਂਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਜਾਣਕਾਰੀ ਈਮੇਲ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਭੇਜ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|Kuldeep (Punjabi Wikimedians)]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 12:01, 18 ਮਾਰਚ 2026 (UTC) == Punjabi Wikimedians Women's Day Meetup 2026, Patiala == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨਜ਼ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸਾਰੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸਾਂਝੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨਜ਼ ਯੂਜ਼ਰ ਗਰੁੱਪ ਵੱਲੋਂ '''ਵੂਮੈਨ ਡੇ (ਮਹਿਲਾ ਦਿਵਸ)''' ਦੇ ਉਤਸਵ ਮੌਕੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਬੈਠਕ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਬੈਠਕ 9 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਪਟਿਆਲਾ ਵਿਖੇ (ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਨੇੜੇ) ਕਰਵਾਈ ਜਾਵੇਗੀ। ਇਸ ਬੈਠਕ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਮਹਿਲਾ ਐਡਿਟਰਾਂ ਦੀ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਨਾਲ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਕਰਵਾਉਣਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਨਵੇਂ ਐਡਿਟਰਾ ਨੂੰ ਸੰਪਾਦਨ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ, ਹਵਾਲੇ ਜੋੜਨ ਅਤੇ ਲੇਖ ਵਧਾਉਣ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਇਸ ਬੈਠਕ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮੌਜੂਦਾ ਲੇਖਾਂ ਦੇ ਸੁਧਾਰ 'ਤੇ ਰਹੇਗਾ। [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Tamanpreet Kaur|Tamanpreet Kaur]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Tamanpreet Kaur|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 14:23, 27 ਫ਼ਰਵਰੀ 2026 (UTC) == ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨਜ਼ ਸਾਲਾਨਾ ਯੋਜਨਾ 2026-27 == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਆਪਾਂ ਆਪਣੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਪੂਰੇ ਸਾਲ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ ਸੀ ਜੋ ਕਿ ਮਈ 2026 ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। ਇਸ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਹੁਣ ਸਾਲ ਜੂਨ 2026 ਤੋਂ ਮਈ 2027 ਦੇ ਲਈ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਲਈ ਆਫ਼ਲਾਈਨ ਬੈਠਕ, ਵਰਕਸ਼ਾਪ, ਵਿਕੀ ਮੁਕਾਬਲੇ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਤੁਸੀਂ ਹੇਠ ਦਿੱਤੇ ਲਿੰਕਾਂ ਉੱਤੇ ਦੇਖ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਇਹਨਾਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਲਈ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਜਾਂ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਇਸੇ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਧੰਨਵਾਦ। * ਯੋਜਨਾ - https://docs.google.com/document/d/1hRmcQpctTkW5uD2nEMPK4rwH8gy0sPcowds_nD8RhN8/edit?tab=t.0#heading=h.xguagl4w4kiz * ਬਜਟ - https://docs.google.com/spreadsheets/d/1ObeAO3saDF_3EV97oLTuLkRkunufnghX/edit?gid=1317624397#gid=1317624397 * ਸਮਾਂਰੇਖਾ - https://docs.google.com/spreadsheets/d/11R9rU_dw-JO8srtJuZG17bnV4SPVLHtschTbLfwgxuE/edit?gid=0#gid=0 --'''[[user:kuldeepburjbhalaike|<i style="color:#FF4500; font-family:sylfaen">KuldeepBurjBhalaike</i>]]''' <sup style="color:#FF4500; font-family:georgia">([[User_talk:Kuldeepburjbhalaike|Talk]])</sup> 06:15, 7 ਮਾਰਚ 2026 (UTC) == ਮਹਿਲਾ ਦਿਵਸ ਨਾਲ਼ ਸੰਬੰਧਤ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਅਤੇ ਆਗਾਮੀ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਬਾਰੇ ਅੱਪਡੇਟ == ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਪਰ ਕੁੱਝ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਬਾਰੇ ਸਾਂਝਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਬਾਰੇ ਕੁੱਝ ਅੱਪਡੇਟ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਇਹਨਾਂ ਦੋਵਾਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦੇ ਆਯੋਜਕਾਂ ਨੂਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਵਧਾਈ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਨੂੰ ਲੋੜ ਹੈ ਕਿ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲੋਕ ਅੱਗੇ ਆਉਣ ਅਤੇ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਉਲੀਕਣ। ਮਹਿਲਾ ਦਿਵਸ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ [[ਦੇਵ ਸਮਾਜ ਕਾਲਜ ਫ਼ਾਰ ਵੂਮੈਨ, ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ]] ਇੱਕ ਆਊਟਰੀਚ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਕਰਵਾਈ ਗਈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ 100 ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਅਤੇ ਸਟਾਫ਼ ਨੇ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਲਹਿਰ ਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਵਰਤ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸੋਧ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਆਦਿ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਨੂੰ ਕਰਵਾਉਣ ਦੀ ਪੂਰੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਿੰਘ ਵਿਰਦੀ|ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਿੰਘ ਵਿਰਦੀ]] ਜੀ ਨੇ ਲਈ ਸੀ। ([https://outreachdashboard.wmflabs.org/courses/Punjabi%20Wikimedians/Dev%20Samaj%20College%20For%20Women%20Firozpur,%20Outreach ਆਊਟਰੀਚ ਡੈਸਬੋਰਡ]) ਦੂਜੀ ਗਤੀਵਿਧੀ ਮਹਿਲਾ ਦਿਵਸ ਉੱਤੇ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Tamanpreet Kaur|ਤਮਨਪ੍ਰੀਤ ਕੌਰ]] ਅਤੇ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Taranpreet Goswami|ਤਰਨਪ੍ਰੀਤ ਗੋਸਵਾਮੀ]] ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਪਟਿਆਲਾ ਵਿਖੇ ਮਹਿਲਾ ਮੀਟਅੱਪ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ 10 ਮਹਿਲਾ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨਜ਼ ਨੇ ਭਾਗ ਲਿਆ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ 4 ਨਵੇਂ ਵਰਕੋਂਕਾਰ ਖ਼ਾਤੇ ਵੀ ਬਣਾਏ ਗਏ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਸੋਧ ਅਤੇ ਵਿਕੀਸਰੋਤ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਗਿਆਨ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। ([https://outreachdashboard.wmflabs.org/courses/Punjabi%20Wikimedians/Women's%20Week%20Meetup%202026/home ਆਊਟਰੀਚ ਡੈਸਬੋਰਡ]) ਆਖ਼ਰੀ ਅੱਪਡੇਟ ਆਗਾਮੀ 21 ਅਤੇ 22 ਮਾਰਚ 2026 ਨੂੰ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਹੁਣ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੀ ਬਜਾਏ '''ਪਟਿਆਲਾ''' ਵਿਖੇ ਕਰਵਾਈ ਜਾਵੇਗੀ। ਸੋ ਮੈਂ ਬੇਨਤੀ ਕਰਾਂਗਾ ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ ਪਿਛਲੇ ਮੈਸੇਜ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ ਫਾਰਮ ਨਹੀਂ ਭਰਿਆ ਸੀ ਉਹ [https://docs.google.com/forms/d/1NwQHxhXorpkv1wIS6nYELgDh3oJ5-t1G1Gie9HCM7HU/edit ਇਹ ਫਾਰਮ ਕੱਲ੍ਹ ਭਾਵ 11 ਮਾਰਚ ਤੱਕ] ਭਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਧੰਨਵਾਦ ਜੀ। -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|Kuldeep (Punjabi Wikimedians)]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 12:38, 10 ਮਾਰਚ 2026 (UTC) == Request for Comment: VisualEditor automatic reference names == <div lang="en" dir="ltr"> Hi, I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]’s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. Apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}! We are considering to work on [[:m:Community Wishlist/W17|Community Wishlist/W17: Improve VE references' automatic names and reuse]]. This has been a long-term issue for wikitext editors (see e.g. [[:en:WP:VisualEditor/Named references]]) which has been among the top-voted wishes in several [[:m:Community Wishlist Survey|Community Wishlist Surveys]], e.g. [[:m:Community Wishlist Survey 2017/Editing/VisualEditor: Allow editing of auto-generated references before adding them|2017]], [[:m:Community Wishlist Survey 2019/Citations/VisualEditor: Allow references to be named|2019]], [[:m:Community Wishlist Survey 2022/Editing/VisualEditor should use human-like names for references|2022]] or [[:m:Community Wishlist Survey 2023/Editing/VisualEditor should use proper names for references|2023]]. We would like your input on the [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Proposed solutions|solutions]] proposed on our project page: '''[[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names]]'''. We are considering several options, which can be combined if desired by the community. * Changing the default pattern for automatically generated reference names (currently <code>":n"</code>, e.g. <code>":0"</code>, <code>":1"</code>...) to use the [[:mw:Help:Reference Previews#Exposed reference types|reference type]] instead (e.g. <code>"book_reference-1"</code>). * Providing a simple mechanism for communities to configure a different default name. * Generating automatic reference names based on the [[:en:domain name|domain name]] (if it’s a web citation). * Generating automatic reference names based on template parameters (e.g. "title" or "last"+"first") – defined by the community. === Feedback === [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|Visit our project page]] to read about our proposal in detail and share your thoughts [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Request for comment|on metawiki]]. '''Please note''': We will only implement a solution if there’s clear consensus among the global community. Our intention is not to build the perfect solution, but to find a simple and lean one that alleviates the pain caused by auto generated names. We are aware that some experienced VisualEditor users might prefer an option to manually change reference names in VisualEditor, but such a UX intervention is difficult to achieve across reference types and thus out of scope for our team, we can only improve the auto-naming mechanism. We are happy about suggestions for improving certain details of the proposed solutions. Any other feedback and alternative proposals are also welcome – even though it’s out of scope for us, it might still be relevant for future work on this topic. Please support us interpreting consensus by clearly indicating your opinion (e.g. by using support/neutral/oppose templates). We are aware of [[:en:WP:NOTVOTE]], but given that we are facilitating this discussion with users from different wikis, potentially commenting in their native language, clearly indicating your position helps us avoid misunderstandings. Thank you for participating!</div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]])</bdi> 11:15, 19 ਮਾਰਚ 2026 (UTC) (This message was sent to [[:ਵਿਕਿਪੀਡਿਆ:ਕਮਿਊਨਟੀ ਪੋਰਟਲ]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- Message sent by User:Johannes Richter (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/MassMessageRecipients&oldid=30281362 --> == Punjabi Wikimedians Capacity Building Workshop 2026, Chandigarh == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, Punjabi Wikimedians Skill Development Workshop 2026, Chandigarh ਲਈ ਉੱਪਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸਾਂਝੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਜੋ ਕਿ ਮਾਰਚ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਹੋਣੀ ਸੀ ਪਰ ਕੁੱਝ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਉਹ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੀ। ਹੁਣ ਇਹ ਵਰਕਸ਼ਾਪ 18 ਅਤੇ 19 ਅਪਰੈਲ ਨੂੰ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇਗੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਂਝਾ ਕੀਤੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਓਕੇਆਈ ਅਤੇ ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਵੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਹੇਠ ਦਿੱਤਾ ਫਾਰਮ ਭਰ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਧੰਨਵਾਦ। ਫਾਰਮ - https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdY8hwqRH1oFeExAkDXL2Ag4xW4oH7EM8PKi2mERlXHmaQMyg/viewform?usp=header -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|Kuldeep (Punjabi Wikimedians)]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 17:56, 28 ਮਾਰਚ 2026 (UTC) == ਵਿਕੀ ਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ 2026 ਲਈ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਅਰਜ਼ੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, ਵਿਕੀ ਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ 2026 ਲਈ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਅਰਜ਼ੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਕਾਨਫਰੰਸ 4 ਸਤੰਬਰ ਤੋਂ 6 ਸਤੰਬਰ 2026 ਤੱਕ ਕੋਚੀ (ਭਾਰਤ) ਵਿੱਚ ਹੋਵੇਗੀ। ਵਿਕੀ ਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ ਸਮੁੱਚੇ ਭਾਰਤ, ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨ, ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਅਤੇ ਭਾਗੀਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮੰਚ 'ਤੇ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਮੰਚ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਅਸੀਂ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਜੁੜਦੇ ਹਾਂ, ਨਵਾਂ ਸਿੱਖਦੇ ਹਾਂ, ਆਪਣੇ ਤਜ਼ਰਬੇ ਸਾਂਝੇ ਕਰਕੇ, ਮੁਫ਼ਤ ਗਿਆਨ ਦੀ ਲਹਿਰ (free knowledge movement) ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਮਿਲ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਹੋ ਜਾਂ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਲਈ ਅਪਲਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿੱਚ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅੱਗੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। 🙂 ਅਪਲਾਈ ਕਰਨ ਦੀ ਆਖਰੀ ਮਿਤੀ: [15 ਅਪ੍ਰੈਲ 2026, ਰਾਤ 11:59 ਵਜੇ ਤੱਕ (IST)] ਅਰਜ਼ੀ ਦਾ ਲਿੰਕ (Application link): https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdA3rR9xX_k31dzJrjM5MTDNYNUIRcAB45S4TflsYCbGJNrzg/viewform ਵਧੇਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ (More information): [[metawiki:WikiConference_India_2026/Scholarship|WCI 2026 Scholarship metawiki]] ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਇਸ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਦੇ ਹੋਰ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਸਾਂਝਾ ਕਰੋ। ਧੰਨਵਾਦ, ਵਿਕੀ ਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ 2026 ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ -[[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Gnoeee|Gnoeee]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Gnoeee|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 21:16, 28 ਮਾਰਚ 2026 (UTC) == Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]] {{int:please-translate}} Dear Wikipedians! [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''. The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences. 🧩'''How to participate?''' Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine. 🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''. '''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.''' If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language. Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC) </div> (This message was sent to [[:ਵਿਕਿਪੀਡਿਆ:ਕਮਿਊਨਟੀ ਪੋਰਟਲ]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- Message sent by User:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 --> == Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) == Hello everyone, This is a notice regarding an ongoing data migration on Wikidata that may affect your election-related templates and Lua modules (such as <code>Module:Itemgroup/list</code>). '''The Change:'''<br /> Currently, many templates pull electoral maps from Wikidata using the property [[:d:Property:P1846|P1846]], combined with the qualifier [[:d:Property:P180|P180]]: [[:d:Q19571328|Q19571328]]. We are migrating this data (across roughly 4,000 items) to a newly created, dedicated property: '''[[:d:Property:P14226|P14226]]'''. '''What You Need To Do:'''<br /> To ensure your templates and infoboxes do not break or lose their maps, please update your local code to fetch data from [[:d:Property:P14226|P14226]] instead of the old [[:d:Property:P1846|P1846]] + [[:d:Property:P180|P180]] structure. A [[m:Wikidata/Property Migration: P1846 to P14226/List|list of pages]] was generated using Wikimedia Global Search. '''Deadline:'''<br /> We are temporarily retaining the old data on [[:d:Property:P1846|P1846]] to allow for a smooth transition. However, to complete the data cleanup on Wikidata, the old [[:d:Property:P1846|P1846]] statements will be removed after '''May 1, 2026'''. Please update your modules and templates before this date to prevent any disruption to your wiki's election articles. Let us know if you have any questions or need assistance with the query logic. Thank you for your help! [[User:ZI Jony|ZI Jony]] using [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 17:12, 3 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) (This message was sent to [[:ਵਿਕਿਪੀਡਿਆ:ਕਮਿਊਨਟੀ ਪੋਰਟਲ]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29941252 --> == Invitation to join South Asian Community and the Annual Planning Discussions with WMF == "Kindly feel free to translate this text into your own language." Dear Community member, We would like to invite you all to the April edition of the South Asia Open Community Call that will focus on a discussion with the leadership of the Wikimedia Foundation on their [[:m:Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027|Annual Plan (2026-2027)]]. The [[:m:Wikimedia Foundation Annual Plan|Foundation’s Annual Plan]] is a high-level roadmap for what the organisation aims to achieve in the coming year. It includes not only the foundation’s Goals, Progress, and plan but also a summary of Global Trends that impact the present and future of our movement. This is the right time for the South Asia community to participate and share their thoughts on the Wikimedia Foundation’s annual plan, helping shape it together. Share your hopes, concerns, bold ideas, and specific requests to contribute to the Foundation’s planning. Hence, the next [[:m:South Asia Open Community Call|South Asia Open Community Call]] will be hosted on the following dates/times. Please mark the same in your calendar and sign up [[:m:Event:South Asia Open Community Call, April 2026|here]]. * Platform: Google Meet * Date: 17th April, 2026 * Time: 1930-2045 IST (1400-1515 UTC) * Registration Link: [[:m:Event:South Asia Open Community Call, April 2026|here]] Note: Only those who have registered will receive the joining link. Look forward to seeing you on the call, Best, [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 18:41, 5 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Nitesh Gill@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Nitesh_Gill/lists/Indic_VPs&oldid=29127818 --> == ਵਿਕੀਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ 2026 - Scholarship Applications == ਪਿਆਰੇ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨ, ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਸਾਂਝਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਖੁਸ਼ੀ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ ਵਿਕੀਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ 2026 ਲਈ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਅਰਜ਼ੀਆਂ ਇਸ ਸਮੇਂ ਖੁੱਲ੍ਹੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਆਖਰੀ ਮਿਤੀ ਨੇੜੇ ਆ ਰਹੀ ਹੈ। [[metawiki:Special:MyLanguage/WikiConference_India_2026|ਵਿਕੀਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ 2026]] ਤੁਸੀਂ ਹੋਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਤੇ ਅਰਜ਼ੀ ਫਾਰਮ ਮੈਟਾ ਵਿਕੀ 'ਤੇ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਪੰਨੇ 'ਤੇ ਲੱਭ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਦੀ ਆਖਰੀ ਮਿਤੀ: 15 ਅਪ੍ਰੈਲ 2026, ਰਾਤ ​​11:59 IST ਸਿਰਫ ਕੁਝ ਦਿਨ ਬਾਕੀ ਹਨ, ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਅਰਜ਼ੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਅਰਜ਼ੀ ਦੇਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਇਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨਾਲ ਸਾਂਝਾ ਕਰੋ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਅਰਜ਼ੀ ਦੇਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰੋ। ਵਧੇਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਤੇ ਨਿਯਮਤ ਅਪਡੇਟਸ ਲਈ, ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਾਨਫਰੰਸ ਮੈਟਾ ਪੰਨੇ 'ਤੇ ਜਾਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਵਿਕੀਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ 2026 ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਟੀਮ ਵੱਲੋਂ, ਨਿੱਘਾਂ ਭਰਿਆ ਸਵਾਗਤ। [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Jagmit Singh Brar|Jagmit Singh Brar]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Jagmit Singh Brar|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 03:44, 13 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) == Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026 - Call for Applications == The [[m:Indic MediaWiki Developers User Group|Indic MediaWiki Developers User Group]] is pleased to announce the upcoming [[m:Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026|Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026]], scheduled to take place in Hyderabad from 26 - 28 June 2026 (with 25 June as Day 0), in collaboration with the [[m:IIITH-OKI|IIITH-OKI]] and [https://www.osdg.in/ OSDG] club at [[w: International Institute of Information Technology, Hyderabad|International Institute of Information Technology, Hyderabad]]. Wikimedia hackathons are spaces for developers, designers, content editors, and other community stakeholders to collaborate on building technical solutions that help improve tools, workflows, and overall user experience across Wikimedia projects. '''The hackathon is intended for:''' * Technical contributors active in the Wikimedia technical ecosystem, including developers, maintainers (admins/interface admins), translators, designers, researchers, documentation writers, etc. * Content contributors having an in-depth understanding of technical issues in their home Wikimedia projects like Wikipedia, Wikisource, Wiktionary, etc. * Contributors from other FOSS communities or those who have participated in Wikimedia events in the past and would like to begin contributing to Wikimedia technical spaces. Participants may work on curated hackathon tasks and are also encouraged to propose their own ideas, supported by a clear problem statement and a proposed approach. To encourage participation and support promising contributions, scholarships will be provided to support participants’ related expenses. '''Apply here:''' * Scholarship application form (Deadline: 2 May 2026): [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSej8JvGsvQ7mYmkXdUDriMrKNPajCqH4e3clEct_GnmA1HZ3g/viewform Google form] '''More information:''' We encourage interested contributors to apply and participate. Further updates, including program details and venue, will be shared on the Meta page. * Meta page: [[m:Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026|Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026]] If you have any questions, concerns, or need support with the application, please reach out via the Meta-Wiki talk page or email at {{nospam|contact|indicmediawikidev.org}}. Best Regards, On behalf of Indic Mediawiki Developers User Group ==ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਕਾਲਾਂਵਾਲੀ ਵਿੱਚ ਸੈਮੀਨਾਰ == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ, ਕਾਲਾਂਵਾਲੀ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸਿਰਸਾ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਚਲਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਪਬਲਿਕ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਕਾਲਾਂਵਾਲੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਨੀਵਾਰ, 25 ਅਪਰੈਲ, 2026 ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਦੁਪਹਿਰ ਤਿੰਨ ਵਜੇ '''ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਨਾਲ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ''' ਵਿਸ਼ੇ ਉਪਰ ਇੱਕ ਸੈਮੀਨਾਰ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਬਾਰੇ ਮੁੱਢਲੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਤੁਹਾਡਾ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਜਾਣਕਾਰ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਲਈ ਸੱਦਾ ਪੱਤਰ ਭੇਜ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਕੋਈ ਨੇੜਲਾ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨ ਇਸ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਸਹਿਯੋਗ ਲਈ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜਰੂਰ ਸੰਪਰਕ ਕਰੇ। ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਤੁਹਾਡੇ ਸੁਝਾਵਾਂ ਦਾ ਵੀ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਰਹੇਗਾ। ਧੰਨਵਾਦ ਜੀ। ਸੈਮੀਨਾਰ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਦਾ ਲਿੰਕ [https://meta.wikimedia.org/wiki/Seminar_on_Punjabi_Wikipedia_at_Kalanwali,_Sirsa ਇਥੇ] ਹੈ। [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Mulkh Singh|Mulkh Singh]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Mulkh Singh|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 16:47, 22 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) === ਟਿੱਪਣੀ === :@[[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Mulkh Singh|Mulkh Singh]], ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਕਦਮ ਜੀ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਮੁੜ ਸਰਗਰਮ ਹੁੰਦਿਆਂ ਦੇਖ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ੀ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ੨੫ ਅਪਰੈਲ ਨੂੰ ਮੈਂ ਖ਼ੁਦ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਆ ਪਾਵਾਂਗਾ ਪਰ ਕਿਸੇ ਸੈਮੀਨਰ ਲਈ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਜ਼ਰੂਰ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾ ਸਕਦਾ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਬੇਹੱਦ ਖੁਸ਼ੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਧੰਨਵਾਦ। -- '''[[user:kuldeepburjbhalaike|<i style="color:#FF4500; font-family:sylfaen">KuldeepBurjBhalaike</i>]]''' <sup style="color:#FF4500; font-family:georgia">([[User_talk:Kuldeepburjbhalaike|Talk]])</sup> 10:24, 23 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) ---'''[[user:kuldeepburjbhalaike|<i style="color:#FF4500; font-family:sylfaen">KuldeepBurjBhalaike</i>]]''' ਜੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ ਕਾਲਾਂਵਾਲੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਕੋਈ ਓਪਰੀ ਸੰਸਥਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰਨੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਬਿਲਕੁਲ ਆਸਾਨ ਹੈ। ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਹੁੰਗਾਰੇ ਲਈ ਬਹੁਤ ਧੰਨਵਾਦ। --- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Mulkh Singh|Mulkh Singh]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Mulkh Singh|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 15:08, 23 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) == Request for comment (global AI policy) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}} A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}} [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 00:58, 26 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) </bdi> (This message was sent to [[:ਵਿਕਿਪੀਡਿਆ:ਕਮਿਊਨਟੀ ਪੋਰਟਲ]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30424282 --> == ਲੇਖਾਂ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉੱਠੇ ਕੁਝ ਸਵਾਲ == ਸਤ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ ਸਭ ਨੂੰ, ਅੱਜ-ਕੱਲ੍ਹ ਅਸੀਂ, ਲਗਭਗ, ਸਭ ਆਪਣੇ 25 ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੜ੍ਹੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਲੇਖਾਂ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਲੇਖ ਵਧੇਰੇ ਕਰਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨਾਂ ਬਾਰੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਵਰਗੀਆਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਬਾਰੇ ਲੇਖ ਲਿਖਦੇ ਸਮੇਂ, ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਦੀ ਨਿਰਪੱਖਤਾ ਨੀਤੀ ਅਨੁਸਾਰ 'ਉਨ੍ਹਾਂ' ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ 'ਉਹ' ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਅਤੇ ਇਜ਼ੱਤ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਿਆਂ ਇਸ 'ਤੇ ਗੱਲ ਕਰਨੀ ਬਿਹਤਰ ਹੋਵੇਗੀ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ-ਦੋ ਬੈਠਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਗੱਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਹੈ ਪਰ ਕਦੀ ਕੁਝ ਨਿਚੋੜ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲ ਪਾਇਆ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਇਸ ਬਾਰੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਸਾਂਝੇ ਕਰਨਾ ਚਾਹੇ, ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਮਿਹਰਬਾਨੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਸ਼ੁਕਰਾਨੇ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Nitesh Gill|Nitesh Gill]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Nitesh Gill|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 17:34, 28 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) :@[[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Nitesh Gill|Nitesh Gill]] ਜੀ ਤੁਹਾਡਾ ਬਹੁਤ ਧੰਨਵਾਦ ਇਸ ਜ਼ਰੂਰੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਸੱਥ ਉੱਤੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਲਈ ਤਾਂ ਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਦੀ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਵੀ ਹੋ ਸਕੇ ਅਤੇ ਇਸ ਕੋਈ ਰਾਹ ਲੱਭਕੇ ਕੋਈ ਖ਼ਾਸ ਨੀਤੀ ਨੂੰ ਅੱਪਡੇਟ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ ਜਾਂ ਇਸ ਲਈ ਕੋਈ ਅਲੱਗ ਤੋਂ ਨੀਤੀ ਬਣਾਈ ਜਾ ਸਕੇ। ਮੇਰਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ ਧਰਮ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੰਜੀਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ ਇਸ ਆਪਾਂ ਧਰਮ ਦੇ ਬਾਬਤ ਲੇਖਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਫਿਰ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਉੱਤੇ ਚਰਚਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਕੁੱਝ ਸਫ਼ਿਆਂ ਦੇ ਲਿੰਕ ਸਾਂਝਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੇ ਹਾਲੀਆ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅੱਪਡੇਟ ਕੀਤਾ ਸੀ (ਜਾਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ) :ਹਾਲੀਆ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ ਸਫ਼ੇ - :ਸ਼ਬਦ ਜੋੜ (Spelling) ਬਾਰੇ - [[ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ:ਸ਼ੈਲੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼/ਸ਼ਬਦ-ਜੋੜ|ਲਿੰਕ]] :ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਚੰਗਾ ਲੇਖ (Good Article) - [[ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ:ਚੰਗੇ ਲੇਖ|ਲਿੰਕ]] :ਇਸ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਖ਼ਾਸ ਨਤੀਜੇ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪਾਂ ਹੇਠ ਦਿੱਤੇ ਸਫ਼ੇ ਨੂੰ ਅੱਪਡੇਟ ਕਰ ਦੇਵਾਂਗੇ - :[[ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ:ਸ਼ੈਲੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼/ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨਾਲ਼ ਸੰਬਂਧਿਤ ਲੇਖ]] :ਇਸ ਦੇ ਲਈ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਦੇ ਸਫ਼ੇ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ - [[:en:Wikipedia:Manual of Style/Islam-related articles|Wikipedia:Manual of Style/Islam-related articles]] :-- '''[[user:kuldeepburjbhalaike|<i style="color:#FF4500; font-family:sylfaen">KuldeepBurjBhalaike</i>]]''' <sup style="color:#FF4500; font-family:georgia">([[User_talk:Kuldeepburjbhalaike|Talk]])</sup> 09:21, 30 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) :‘ਉਨ੍ਹਾਂ’ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ‘ਆਪ’ ਸ਼ਬਦ ਵਿਚਾਰਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਹੈ ਇਹ ਵੀ ਬਹੁ-ਵਚਨ। [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Geet Arts|Geet Arts]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Geet Arts|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 11:28, 9 ਮਈ 2026 (UTC) :ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਸ਼ਾਈ ਨੀਤੀ ਸਬੰਧੀ ਚੱਲ ਰਹੀ ਚਰਚਾ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਮੇਰਾ ਵਿਚਾਰ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਅਤੇ ਵਿਆਕਰਣਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਿਆਂ ਪੜਨਾਵਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਬਾਰੇ ਸਪਸ਼ਟ ਨੀਤੀ ਬਣਾਈ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। :ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ “you” ਵਰਗਾ ਇਕ ਤਟਸਥ ਸ਼ਬਦ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ “ਤੂੰ”, “ਤੁਸੀਂ”, “ਆਪ” ਆਦਿ ਸ਼ਬਦ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਆਕਰਣ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਦਰ ਅਤੇ ਸਮਾਜਕ ਵਿਵਹਾਰ ਨੂੰ ਵੀ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਨਾਲ ਸਤਿਕਾਰ ਪੂਰਵਕ ਗੱਲ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਆਮ ਲਿਖਤ, ਪੱਤਰਕਾਰਤਾ, ਅਕਾਦਮਿਕ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਵੀ “ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ”, “ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ” ਵਰਗੇ ਪੜਨਾਂਵ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। :ਮੇਰੇ ਵਿਚਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ’ਤੇ “ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ” ਵਰਤਣਾ ਨਿਰਪੱਖਤਾ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨਜਨਕ ਭਾਸ਼ਾਈ ਰੀਤ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਨਿਰਪੱਖਤਾ ਦਾ ਮਤਲਬ ਬੇਅਦਬੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। :ਇਸ ਲਈ ਮੇਰਾ ਸੁਝਾਅ ਹੈ ਕਿ: :•ਸਾਰੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਲਈ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ “ਉਨ੍ਹਾਂ”, “ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ”, “ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ” ਵਰਗੇ ਆਦਰਸੂਚਕ ਪੜਨਾਂਵ ਵਰਤੇ ਜਾਣ। :• ਲੇਖਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਜਾਂ ਪ੍ਰਚਾਰਾਤਮਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣਾਂ ਜਿਵੇਂ “ਮਹਾਨ”, “ਪੂਜਨੀਕ”, “ਅਵਤਾਰੀ”, “ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ” ਆਦਿ ਤੋਂ ਬਚਿਆ ਜਾਵੇ, ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਕਿਸੇ ਹਵਾਲੇ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਨਾ ਹੋਣ। :• ਨੀਤੀ ਸਾਰੀਆਂ ਧਾਰਮਿਕ, ਇਤਿਹਾਸਕ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਤੇ ਸਮਕਾਲੀ ਜਨਤਕ ਹਸਤੀਆਂ ਲਈ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਹੋਵੇ। :• ਜਿੱਥੇ ਸੰਭਵ ਹੋਵੇ, ਲੇਖਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਪੜਨਾਂਵ ਦੀ ਥਾਂ ਸਿੱਧਾ ਨਾਮ ਵਰਤਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਲਿਖਤ ਹੋਰ ਸਪਸ਼ਟ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ੀ ਰਹੇ। :ਮੇਰੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨੀਤੀ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਮਰਿਆਦਾ, ਪਾਠਕਾਂ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਅਤੇ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਦੀ ਨਿਰਪੱਖਤਾ — ਤਿੰਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਸੰਤੁਲਨ ਬਣਾਈ ਰੱਖ ਸਕਦੀ ਹੈ। :ਧੰਨਵਾਦ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Aman Arora PTL|Aman Arora PTL]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Aman Arora PTL|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 13:21, 9 ਮਈ 2026 (UTC) --- @[[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Nitesh Gill|Nitesh Gill]] ਜੀ, ਇਸ ਚਰਚਾ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਲਈ ਸ਼ੁਕਰੀਆ। ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਇਹ ਵਧੀਆ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਚਰਚਾ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਸੱਥ ਉੱਤੇ ਹੋਵੇ। ਦੂਜਾ, ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੁਸੀਂ ਲਿਖਿਆ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਉਸ/ਉਹ ਕਰਦਿਆਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਮਾਜ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਦਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਜੇਕਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੇਖਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕਵਚਨ ਕਰ ਵੀ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਉਹ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਉੱਤੇ ਵੀ ਸਵਾਲ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਉਹ ਕਿਸੇ ਖ਼ਾਸ ਏਜੰਡੇ ਤਹਿਤ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇਹ ਗੱਲ ਕਿਸੇ ਫਿਰਕੂ ਸੰਗਠਨ ਦੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਸੰਪਾਦਕਾਂ ਲਈ ਵੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਖੜ੍ਹੀ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਹਨਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲੇਖਾਂ ਲਈ ਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਪਰ ਇਸ ਲਈ ਵੀ ਗਹਿਰੇ ਸੰਵਾਦ ਦੀ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਖਸੀਅਤਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਪਰ ਇੱਕ ਦੌਰ ਉਹ ਵੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਨੇੜ ਭੂਤ ਅਤੇ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰ ਰਹੀਆਂ ਧਾਰਮਿਕ ਸ਼ਖਸੀਅਤਾਂ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵੀ ਬਹੁਤ ਹੈ ਪਰ ਨਾਲ ਹੀ ਅਜਿਹੇ ਆਗੂਆਂ ਦੇ ਕਿਰਦਾਰ ਉੱਤੇ ਸੁਆਲ ਵੀ ਉੱਠਦੇ ਰਹੇ/ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਆਚਰਨ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਅਤੇ ਅਖਬਾਰੀ ਹਵਾਲੇ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਅਜਿਹੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰਨਾ ਵੀ ਸਹੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਗੱਲ ਆਪਣੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਤੁਰੇ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਨਿਚੋੜ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚੇ ਤਾਂ ਬਿਹਤਰ ਹੈ। --- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Mulkh Singh|Mulkh Singh]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Mulkh Singh|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 16:14, 29 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) * [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Mulkh Singh|Mulkh Singh]] ਜੀ, ਬਹੁਤ ਧੰਨਵਾਦ। ਖੁਸ਼ੀ ਹੋਈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਚਰਚਾ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣਾ ਯੋਗਦਾਨ ਦਿੱਤਾ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਹਿਮਤ ਹਾਂ ਕਿ ਜੇ ਅਸੀਂ ਸਭ ਮਿਲ ਕੇ ਇਸ ਦੇ ਹੱਲ 'ਤੇ ਗੱਲ ਕਰੀਏ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਕੋਈ ਰਾਹ ਕੱਢ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ, ਜੇ ਨੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਅਪਡੇਟ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਭ ਲਈ ਮਦਦਗਾਰ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਹਰ ਵਾਰ ਇਸ ਮਾਮਲੇ 'ਤੇ ਵੱਖਰੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗੱਲ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਪਵੇਗੀ। ਬਾਕੀ ਸਭ ਨੂੰ ਵੀ ਬੇਨਤੀ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਸੁਝਾਅ ਜ਼ਰੂਰ ਸਾਂਝੇ ਕਰੋ। ਸ਼ੁਕਰੀਆ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Nitesh Gill|Nitesh Gill]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Nitesh Gill|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 17:18, 29 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) *:ਸ਼ੁਕਰੀਆ @[[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Nitesh Gill|Nitesh Gill]] ਇਸ ਸਵਾਲ ਲਈ. ਮੇਰੇ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਲੇਖਾਂ 'ਤੇ 'ਉਨ੍ਹਾਂ' ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਬਿਹਤਰ ਰਹੇਗੀ। ਹੋਰ ਸਭ ਵੀ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਸਾਂਝੇ ਕਰਨ ਤਾਂ ਜੋ ਇਸ ਉੱਤੇ ਸਾਂਝੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਧੰਨਵਾਦ। [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Tamanpreet Kaur|Tamanpreet Kaur]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Tamanpreet Kaur|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 14:49, 30 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) * ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ। ਮੈਂ ਇਸ ਚਰਚਾ ਵਿੱਚ @[[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kuldeepburjbhalaike|Kuldeepburjbhalaike]] ਜੀ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਹਿਮਤ ਹਾਂ। ਜਿਵੇਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਨੂੰ [[:en:Main_Page|ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ]] ਦੇ '[[:en:Wikipedia:Manual_of_Style/Islam-related_articles|Manual of Style/Islam-related articles]]' ਵਾਂਗ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਲਈ ਵੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨੀਤੀ ਤਿਆਰ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਹੀ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕੀ ਹੱਲ ਹੈ। :ਇਸ ਚਰਚਾ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਮੈਂ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਨੁਕਤੇ ਸਾਂਝੇ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ: :ਨੀਤੀਗਤ ਢਾਂਚਾ (Policy Framework): ਸਾਨੂੰ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ 'ਸ਼ੈਲੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼' (Manual of Style) ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਜੋ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਸ਼ਖਸੀਅਤਾਂ ਲਈ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਤੈਅ ਕਰੇ। ਇਸ ਨਾਲ ਸੰਪਾਦਕਾਂ ਵਿਚਾਲੇ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਸੰਭਾਵੀ ਟਕਰਾਅ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਣਗੇ ਅਤੇ ਲਿਖਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕਸਾਰਤਾ ਆਵੇਗੀ। :ਸਾਡੇ ਮੌਜੂਦਾ '[[ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ:ਸ਼ੈਲੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼/ਸ਼ਬਦ-ਜੋੜ|ਸ਼ਬਦ-ਜੋੜ]]' ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਵਾਂਗ ਸਾਨੂੰ ਇਸ ਨਵੀਂ ਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਪਸ਼ਟ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਜਾਂ ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵਰਗੀਆਂ ਸਤਿਕਾਰਤ ਸ਼ਖਸੀਅਤਾਂ ਲਈ 'ਉਹ' ਦੀ ਬਜਾਏ 'ਉਨ੍ਹਾਂ/ਉਹਨਾਂ' ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਨੀਤੀਗਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਪਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। :ਇਹ ਨੀਤੀ ਪਾਠਕਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਦੇ ਮਿਆਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਪੁਲ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰੇਗੀ। :ਮੈਂ ਇਸ ਨੀਤੀ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕੀ ਪੱਖੋਂ ਸਹਿਯੋਗ ਦੇਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹਾਂ। <font color="green" face="Segoe Script" size="4"><b> [[User:Harry sidhuz|Harry sidhuz]] </b></font>^{<font face="Andalus"> ([[User talk:Harry sidhuz|talk]]) &#124;[[Special:Contributions/Harry sidhuz|Contribs]])</font>} 17:17, 1 ਮਈ 2026 (UTC) * ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ! ਇਹ ਵਿਸ਼ਾ ਬਹੁਤ ਜਰੂਰੀ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਵੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਉੱਪਰ ਦਿੱਤੇ ਸਾਰਿਆਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਹਾਂ। ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਖਿਆਲ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਸਪੱਸ਼ਟ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨੀਤੀਆਂ ਬਣਾਉਣੀਆਂ ਪੈਣਗੀਆਂ। ਮੇਰੇ ਖਿਆਲ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰ੍ਮੁੱਖ ਧਰਮਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਹਿੰਦੂ/ਮੁਸਲਮਾਨ/ਸਿੱਖ/ਇਸਾਈ ਆਦਿ) ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਗੁਰੂਆਂ, ਪੀਰਾਂ, ਪੈਗੰਬਰਾਂ, ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਆਦਿ ਲਈ ਇੱਕ ਖਾਸ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਸ਼ੈਲੀ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਓਹਨਾਂ/ਆਪ ਆਦਿ) ਵਰਤਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਖਾਸ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਖਿੱਤੇ ਜਾਂ ਜਗ੍ਹਾ ਦੇ ਅਗਵਾਈ ਕਰ ਰਹੇ ਕਿਸੇ ਧਾਰਮਿਕ ਆਗੂ ਜਾਂ ਲੀਡਰ ਲਈ ਸਿਰਫ ਆਮ ਪੰਜਾਬੀ (ਉਸ/ਓਹ ਆਦਿ) ਵਰਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਮੇਰਾ ਨਿੱਜੀ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਦੋਵਾਂ ਕੈਟਾਗਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੰਡਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਬਰੀਕ ਜਿਹੀ ਲਾਈਨ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨੀਤੀ ਜਾਂ ਖਰੜੇ ਵਜੋਂ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ, ਜਿਸ ਉੱਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਸੁਝਾਅ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹਨ।[[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Jagmit Singh Brar|Jagmit Singh Brar]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Jagmit Singh Brar|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 13:47, 9 ਮਈ 2026 (UTC) *ਸਤਿ ਸ਼੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ ! ਇਹ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਚਰਚਾ ਹੈ। ਜਿਵੇ ਕਿ ਉੱਪਰ ਸਾਰੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਤੂੰ, ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਤੁਸੀ, ਉਸਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਉਹਨਾਂ ਸਬਦ ਠੀਕ ਹਨ ਜਿਵੇ ਕਿ ਇੱਕ ਲੇਖ ਹੈ ਮਾਤਾ ਗੰਗਾ ਜੀ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨ ਵੇਲ਼ੇ ਬਹੁਤ ਅਜੀਬ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਉਸਦਾ ਵਿਆਹ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਨਾਲ਼ ਹੋਇਆ ਉਸਦਾ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਓਹਨਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਹੋਇਆ ਠੀਕ ਲੱਗੇਗਾ ਜੀ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Gurtej Chauhan|Gurtej Chauhan]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Gurtej Chauhan|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) == Call for Applications: TTT 2026 (Deadline Extended to 20 May) == ''<small>Apologies for writing in English. Please feel free to translate this into your language.</small>'' Hello everyone, We hope you are doing well. We would like to share that applications for the [[:m:IIITH-OKI/Train the Trainer Program/2026|Train the Trainer (TTT) 2026]] program are currently open. TTT is a capacity-building initiative aimed at supporting Wikimedians in developing training, facilitation, and leadership skills. We are happy to inform you that the scholarship application deadline has been [[:m:IIITH-OKI/Train the Trainer Program/2026/Scholarship|extended until 20 May 2026]]. We are still receiving applications and encourage interested community members, especially emerging leaders, to [https://docs.google.com/forms/d/17eq6lJNCTVBoKRqz5IdSCiYWv-eHBrYRnx1wXfncwLI/viewform?edit_requested=true&pli=1 apply]. We also request your support in sharing this opportunity within your communities and networks, so that it can reach a wider and more diverse group of participants. Thank you for your continued support. '''OKI (IIIT-H)''' [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 13:02, 17 ਮਈ 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Nitesh (OKI)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Nitesh_Gill/lists/Indic_VPs&oldid=30361720 --> == ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨਜ਼ ਸਾਲਾਨਾ ਯੋਜਨਾ 2026-27 ਅੱਪਡੇਟ == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, ਆਪਣੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨਜ਼ ਯੂਜ਼ਰ ਗਰੁੱਪ ਵੱਲੋਂ ਜੂਨ 2026 ਤੋਂ ਮਈ 2027 ਤੱਕ [https://meta.wikimedia.org/wiki/Community_Resources_and_Partnerships/India_General_Support_Project/Punjabi_Wikimedians_Annual_Plan_2026-27 ਸਾਲਾਨਾ ਯੋਜਨਾ ਲਈ ਅਰਜ਼ੀ] ਪਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਇਹ ਸਾਂਝਾ ਕਰਦੇ ਬੋਹੱਦ ਖੁਸ਼ੀ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਅਰਜ਼ੀ ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਸੰਸਥਾ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲਈ ਹੈ। ਇਸ ਯੋਜਨਾ ਸੰਬੰਧੀ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਆਪਣੀ ਅਗਲੀ ਮੀਟਿੰਗ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਸਭ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਲਈ ਬਹੁਤ ਬਹੁਤ ਧੰਨਵਾਦ। -- '''[[user:kuldeepburjbhalaike|<i style="color:#FF4500; font-family:sylfaen">KuldeepBurjBhalaike</i>]]''' <sup style="color:#FF4500; font-family:georgia">([[User_talk:Kuldeepburjbhalaike|Talk]])</sup> 15:13, 20 ਮਈ 2026 (UTC) == 25 ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਲੇਖ ਸੁਧਾਰ ਮੁਹਿੰਮ == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਆਪਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਉੱਤੇ 25 ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੇਖੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਲੇਖਾਂ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਣ ਲਈ ਇੱਕ ਮੁਹਿੰਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਪਿਛਲੇ ਕੁਛ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਥੋੜ੍ਹਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਵੀ ਗਿਆ ਹੈ ਪਰ ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ 25 ਮਈ ਤੋਂ 7 ਜੂਨ ਤੱਕ ਇਹਨਾਂ 25 ਲੇਖਾਂ ਵਿਚੋਂ ਰਹਿੰਦੇ ਲੇਖਾਂ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਣ ਅਤੇ ਸੁਧਾਰੇ ਗਏ ਲੇਖਾਂ ਦੀ ਸਮੀਖਿਆ ਕਰਨ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਯੋਗਦਾਨ ਦੇਣ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੇ ਰਜਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ ਲਿੰਕ ਰਾਹੀਂ ਰਜਿਸਟਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਲਿਖ ਉੱਤੇ ਤੁਸੀਂ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਧੰਨਵਾਦ। *ਰਜਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ ਲਿੰਕ: https://w.wiki/P45L *ਲੇਖਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ: https://w.wiki/HtyR -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|Kuldeep (Punjabi Wikimedians)]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 17:07, 23 ਮਈ 2026 (UTC) == <span lang="en" dir="ltr">Vote now in the 2026 U4C election</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Eligible voters are asked to participate in the 2026 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|2026 Election information page]]. The vote closes on 2 June 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1780358400 00:00 UTC]. Please vote if your account is eligible. Results will be available by 14 June 2026. -- In cooperation with the U4C,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 17:14, 27 ਮਈ 2026 (UTC) (This message was sent to [[:ਵਿਕਿਪੀਡਿਆ:ਕਮਿਊਨਟੀ ਪੋਰਟਲ]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == ਵਿਕੀ ਲਵਜ਼ ਹਿਮਾਲਿਆ ਤਹਿਤ ਇਸ ਲੜੀ ਦੀ ਆਖ਼ਰੀ ਵਰਕਸ਼ਾਪ == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, [https://outreachdashboard.wmflabs.org/campaigns/wiki%20loves%20himalayas/programs ਵਿਕੀ ਲਵਜ਼ ਹਿਮਾਲਿਆ] ਨਾਮ ਦੇ ਹੇਠ ਹੁਣ ਤੱਕ ਚਾਰ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨਜ਼ ਵੱਲੋਂ ਇੱਕ ਟ੍ਰੇਨਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਹਨਾਂ ਵਰਕਸ਼ਾਪਾਂ ਨੂੰ [https://hsrc.iiit.ac.in/research/highland%20histories.html ਹਾਈਲੈਂਡ ਹਿਸਟਰੀਜ਼] ਅਤੇ [[m:IIITH-OKI|ਓਕੇਆਈ]] ਵੱਲੋਂ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਿਛਲੀਆਂ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਦੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਇਸ ਆਖ਼ਰੀ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮੈਂ ਇਸ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਕੋਆਰਡੀਨੇਟਰ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੇਰਾ ਕੰਮ ਉੱਥੇ ਆਏ ਨਵੇਂ ਭਾਗੀਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਲਹਿਰ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸ ਲੜੀ ਦੀ ਅਗਲੀ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ੨੨ ਅਤੇ ੨੩ ਜੂਨ ੨੦੨੬ ਨੂੰ ਲੱਦਾਖ਼ ਵਿੱਚ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਧੰਨਵਾਦ। -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|Kuldeep (Punjabi Wikimedians)]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 05:27, 31 ਮਈ 2026 (UTC) == <span lang="en" dir="ltr">Migration to Parsoid</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> <em>[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Parsoid Read Views/Read View Announcement|Read this in another language]]</em> Hello everyone! I am glad to inform you that as the next step in the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parser Unification]] project, Parsoid will soon be turned on as the default article renderer on your wiki. We are gradually increasing the number of wikis using Parsoid, with the intention of making it the default wikitext parser for MediaWiki's next long-term support release. This will make our wikis more reliable and consistent for editors, readers, and tools to use, as well as making the development of future wikitext features easier. If this disrupts your workflow, don’t worry! You can still opt out through a user preference or turn Parsoid off on the current page using the Tools submenu, as described in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|Extension:ParserMigration]] documentation. There is [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Confidence Framework|more information about our roll-out strategy]] available, including the testing done before we turn on Parsoid for a new wiki. To report bugs and issues, please look at our [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Known Issues|known issues]] documentation and if you found a new bug please create a phab ticket and tag the [[phab:project/view/5846|Content Transform Team in Phabricator]]. <section end="announcement-content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[mw:User:ABreault (WMF)|Content Transform Team]]</bdi> 23:21, 2 ਜੂਨ 2026 (UTC) (This message was sent to [[:ਵਿਕਿਪੀਡਿਆ:ਕਮਿਊਨਟੀ ਪੋਰਟਲ]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- Message sent by User:ABreault (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation/Product_and_Technology/Parsoid_Read_Views/2026-06-04_Wikipedias&oldid=30626143 --> == ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨਜ਼ ਦੀ ਅਗਲੀ ਮੀਟਿੰਗ ਅਤੇ ਸਾਲਾਨਾ ਯੋਜਨਾ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨਜ਼ ਵੱਲੋਂ ਅਗਲੀ ਆਫ਼ਲਾਈਨ ਮੀਟਿੰਗ ੧੪ ਜੂਨ ੨੦੨੬ ਨੂੰ ਪਟਿਆਲਾ ਵਿਖੇ ਹੋਵੇਗੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਗਲੀ ਸਾਲਾਨਾ ਯੋਜਨਾ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸਾਂਝੀ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇਗੀ ਅਤੇ ਲੇਖ ਗੁਣਵੱਤਾ ਲਈ ਚੱਲ ਰਹੀ ਮੁਹਿੰਮ ਵਿੱਚ ਲੇਖ ਸੋਧਣ ਦਾ ਕੰਮ ਵੀ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਦੂਸਰਾ ਇਹ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨਜ਼ ਵੱਲੋਂ ੨੦੨੬-੨੭ ਦੀ ਸਾਲਾਨਾ ਯੋਜਨਾ ਲਈ ਪਾਈ ਗਈ ਅਰਜ਼ੀ ਸਵੀਕਾਰ ਲਈ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਲਾਨਾ ਯੋਜਨਾ ੨੦੨੫-੨੬ ਦਾ ਸਮਾਂ ਜੂਨ ੨੦੨੬ ਤੱਕ ਦਾ ਸੀ। ਹੁਣ ਇਸ ਯੋਜਨਾ ਦੌਰਾਨ ਹੋਈਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਨੂੰ ਸਬਮਿੱਟ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਸ ਯੋਜਨਾ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ ਜੇਕਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸਹਾਇਤਾ ਜਾਂ ਸੁਝਾਅ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਨਾਲ਼ ਸੰਪਰਕ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਧੰਨਵਾਦ ਜੀ। -- '''[[user:kuldeepburjbhalaike|<i style="color:#FF4500; font-family:sylfaen">KuldeepBurjBhalaike</i>]]''' <sup style="color:#FF4500; font-family:georgia">([[User_talk:Kuldeepburjbhalaike|Talk]])</sup> 16:32, 13 ਜੂਨ 2026 (UTC) == RFC about AI-generated content in Wikimedia Commons == <bdi lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English, please help translate this message to your language. You are invited to participate in a [[c:Commons:Requests for comment/Policy update for AI content|request for comment on Wikimedia Commons about a policy update for AI content]]. This may affect files that are uploaded to Wikimedia Commons for use on this project. Thank you. [[m:User:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[m:User talk:Codename Noreste|ਗੱਲ-ਬਾਤ]])</bdi> 17:11, 23 ਜੂਨ 2026 (UTC) (This message was sent to [[:ਵਿਕਿਪੀਡਿਆ:ਕਮਿਊਨਟੀ ਪੋਰਟਲ]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == <span lang="en" dir="ltr">Deployment of Legal and Safety Contacts Link in the Footer of Your Wiki</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="Message"/> '''Legal & Safety Contacts''' Hello community, the Wikimedia Foundation has provided a [[wmf:Special:MyLanguage/Legal:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contact Information|single legal and safety contact page]], to be linked in the footer of your wiki, to ensure access to accurate legal information. This is a regulatory requirement. We have already rolled out links to English, German, Italian, Spanish and other wikis and we will deploy to your wiki soon. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contacts_FAQ|Please read more on the project page]] and leave any comments in this thread or on the [[m:Special:MyLanguage/Talk:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contacts FAQ|talk page]]. <section end="Message"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 13:29, 25 ਜੂਨ 2026 (UTC) (This message was sent to [[:ਵਿਕਿਪੀਡਿਆ:ਕਮਿਊਨਟੀ ਪੋਰਟਲ]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&oldid=30731267 --> == ਵਿਕੀਕਾਨਫਰੰਸ ਭਾਰਤ 2026: ਸਵੈ-ਨਿਧੀ ਮੈਂਬਰਾਂ ਲਈ ਰਜਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਸੈਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਅਰਜ਼ੀਆਂ == ਪਿਆਰੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਸਦੱਸ, ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਦੱਸਦੇ ਖੁਸ਼ੀ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ [[m:WikiConference_India_2026|'''ਵਿਕੀਕਾਨਫਰੰਸ ਭਾਰਤ 2026''']] ਲਈ ਸਵੈ-ਨਿਧੀ ਮੈਂਬਰਾਂ ਲਈ ਰਜਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਸੈਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਅਰਜ਼ੀਆਂ[1] ਹੁਣ ਖੁੱਲ੍ਹ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ। ਵਿਕੀਕਾਨਫਰੰਸ ਭਾਰਤ 2026 4 ਤੋਂ 6 ਸਤੰਬਰ 2026 ਤੱਕ ਕੋਚੀ, ਕੇਰਲਾ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਕਾਨਫ਼ਰੰਸ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨਾਂ, ਭਾਈਚਾਰਕ ਲੀਡਰਾਂ, ਡਿਵੈਲਪਰਾਂ, ਖੋਜਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਉਤਸੁਕ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਇੱਕ ਜਗ੍ਹਾ ਉੱਤੇ ਮਿਲਕੇ ਮਿਲਵਰਤਨ, ਮਿਲਕੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਅਨੁਭਵ ਸਾਂਝੇ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਮੰਚ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰੇਗੀ। ਵਿਕੀਕਾਨਫਰੰਸ ਭਾਰਤ 2026 ਦਾ ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ਾ '''“Reimagining the Knowledge Commons: Community Leadership in an Evolving Wikimedia Ecosystem”''' ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ ਨਾਲ਼ ਤਕਨੀਕੀ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਆ ਰਹੀਆਂ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਏਆਈ ਦਾ ਉਭਾਰ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਸਿਰਜਣ ਦੇ ਨਵੇਂ ਮਾਡਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਕਾਨਫਰੰਸ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਭਾਈਚਾਰਕ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ, ਗਿਆਨ ਸਮਾਨਤਾ, ਖੇਤਰੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ, ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਗਿਆਨ, ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਬਾਰੇ ਗੱਲਬਾਤ ਲਈ ਜਗ੍ਹਾ ਬਣਾਉਣਾ ਹੈ। === ਸਵੈ-ਨਿਧੀ ਰਜਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ === ਸਵੈ-ਨਿਧੀ ਰਜਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ ਅਰਜ਼ੀਆਂ ਹੁਣ ਪ੍ਰੀਟਿਕਸ 'ਤੇ ਚੱਲ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। * ਵੇਰਵੇ ਅਤੇ ਯੋਗਤਾ [2] : [[m:WikiConference_India_2026/Registration|'''ਰਜਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ ਮੈਟਾ ਸਫ਼ਾ ਲਿੰਕ''']] * ਰਜਿਸਟਰੇਸ਼ਨ ਫਾਰਮ [3] :  '''https://pretix.eu/wikimedia-events/WCI2026/''' * ਰਜਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ ਦੀ ਆਖ਼ਰੀ ਮਿਤੀ : '''ਜੁਲਾਈ 15, 2026''' === ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਸੈਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਅਰਜ਼ੀਆਂ === ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਸੈਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਅਰਜ਼ੀਆਂ ਹੁਣ ਈਵੈਂਟਯੇ 'ਤੇ ਚੱਲ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਅਸੀਂ ਵਰਕਸ਼ਾਪਾਂ, ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰੇ, ਪੈਨਲਾਂ, ਇੰਟਰਐਕਟਿਵ ਸੈਸ਼ਨਾਂ, ਲਾਈਟਨਿੰਗ ਵਾਰਤਾਵਾਂ, ਅਤੇ ਪੋਸਟਰ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀਆਂ ਲਈ ਪ੍ਰਸਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸੱਦਾ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ। ਭਾਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਇੱਕ ਤਜਰਬੇਕਾਰ ਯੋਗਦਾਨੀ ਹੋ ਜਾਂ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਭਾਈਚਾਰਕ ਮੈਂਬਰ ਹੋ, ਤੁਹਾਡੇ ਵਿਚਾਰ, ਅਨੁਭਵ, ਅਤੇ ਸਿੱਖਣ ਕਾਨਫਰੰਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਨੂੰ ਆਕਾਰ ਦੇਣ ਅਤੇ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗੱਲਬਾਤ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। * ਵੇਰਵੇ ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾ-ਨਿਰਦੇਸ਼ [4] : '''[<nowiki/>[[m:WikiConference_India_2026/Programme/Submissions|ਮੈਟਾ-ਵਿਕੀ ਸਫ਼ੇ ਦਾ ਲਿੰਕ]]]''' * ਜਮ੍ਹਾਂ ਕਰਨ ਦੀ ਆਖਰੀ ਮਿਤੀ: '''[ਜੁਲਾਈ 15, 2026]''' ਵਿਕੀਕਾਨਫਰੰਸ ਭਾਰਤ 2026 ਬਾਰੇ ਪੂਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਦੇ ਵੇਰਵਿਆਂ, ਸਮਾਂ-ਸੀਮਾਵਾਂ, ਕਾਨਫਰੰਸ ਅੱਪਡੇਟ, ਅਤੇ ਸਬਮਿਸ਼ਨ ਦਿਸ਼ਾ-ਨਿਰਦੇਸ਼ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਅਧਿਕਾਰਤ ਘੋਸ਼ਣਾ ਨੂੰ ਵੇਖੋ: * ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਘੋਸ਼ਣਾ [5]: [[diffblog:2026/06/26/shape-the-future-call-for-submissions-open-for-wikiconference-india-2026/|'''[Blog Post Link]''']] ਅਸੀਂ ਭਾਈਚਾਰਕ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ ਰਜਿਸਟਰ ਕਰਨ, ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਅਤੇ ਇਸ ਘੋਸ਼ਣਾ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨੈੱਟਵਰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਸਤਿਕਾਰ ਸਹਿਤ, ਵਿਕੀਕਾਨਫਰੰਸ ਭਾਰਤ 2026 ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਟੀਮ [1] https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConference_India_2026 [2] https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConference_India_2026/Registration [3] https://pretix.eu/wikimedia-events/WCI2026/ [4] https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConference_India_2026/Programme/Submissions [5] https://diff.wikimedia.org/2026/06/26/shape-the-future-call-for-submissions-open-for-wikiconference-india-2026/ ਕੋਈ ਸੁਆਲ ਹੈ: [mailto:connect@wikiconference.in connect@wikiconference.in] ਉੱਤੇ ਸੰਪਰਕ ਕਰੋ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਇਸ ਘੋਸ਼ਣਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਅਤੇ ਨੈੱਟਵਰਕਾਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝਾ ਕਰੋ। [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Amrit Sufi|Amrit Sufi]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Amrit Sufi|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 10:27, 30 ਜੂਨ 2026 (UTC) 7q4p9cfhlfakck86d0euf4jxmnhx7hv