ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ pawiki https://pa.wikipedia.org/wiki/%E0%A8%AE%E0%A9%81%E0%A9%B1%E0%A8%96_%E0%A8%B8%E0%A8%AB%E0%A8%BC%E0%A8%BE MediaWiki 1.47.0-wmf.9 first-letter ਮੀਡੀਆ ਖ਼ਾਸ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਤਸਵੀਰ ਤਸਵੀਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਮੀਡੀਆਵਿਕੀ ਮੀਡੀਆਵਿਕੀ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਫਰਮਾ ਫਰਮਾ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਮਦਦ ਮਦਦ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਫਾਟਕ ਫਾਟਕ ਗੱਲ-ਬਾਤ TimedText TimedText talk ਮੌਡਿਊਲ ਮੌਡਿਊਲ ਗੱਲ-ਬਾਤ Event Event talk Topic 0 2772 841831 841809 2026-07-01T19:17:35Z Nitesh Gill 8973 /* ਪਿਤਾ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ */ 841831 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious biography | religion = [[ਸਿੱਖੀ]] | name = ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ | image = Contemporary painting of the sixth Sikh guru, Guru Hargobind. Provincial Mughal school, Deccan, mid-17th century.jpg | caption = ਛੇਵੇਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ, ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਦੀ ਸਮਕਾਲੀ ਪੇਂਟਿੰਗ। ਪ੍ਰੋਵਿੰਸ਼ੀਅਲ ਮੁਗਲ ਸਕੂਲ, ਡੇਕਨ, 17ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ। | birth_name = ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ | birth_date = {{Birth date|1595|06|19|df=yes}} | birth_place = ਗੁਰੂ ਕੀ ਵਡਾਲ਼ੀ, [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]], [[ਲਾਹੌਰ ਸੂਬਾ]], [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ]] <br /> {{small|(ਹੁਣ ਪੰਜਾਬ, [[ਭਾਰਤ]])}} | death_date = {{Death date and age|1644|02|28|1595|06|19|df=yes}}<ref name=eos>{{cite book |chapter=HARGOBIND, GURU (1595–1644)| chapter-url=https://archive.org/details/TheEncyclopediaOfSikhism-VolumeIiE-l/page/n245 |author=Fauja Singh |title= Encyclopaedia of Sikhism|publisher=Punjabi University, Patiala|access-date=8 December 2019|year=2009}}</ref> | death_date = [[ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]], [[ਲਾਹੌਰ ਸੂਬਾ]], [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ]] <br /> {{small|(ਹੁਣ ਪੰਜਾਬ, [[ਭਾਰਤ]])}} | nationality = | other_names = ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ<br />ਮੀਰੀ ਪੀਰੀ ਦੇ ਮਾਲਕ<br />ਸੱਚਾ ਪਾਤਸ਼ਾਹ<br />ਛੇਵੇਂ ਨਾਨਕ<br />ਬੰਦੀ ਛੋੜ<ref name=":0">{{Cite book |last=Singh |first=Pashaura |title=The Routledge Companion to the Life and Legacy of Guru Hargobind: Sovereignty, Militancy, and Empowerment of the Sikh Panth |date=Aug 9, 2024 |publisher=Taylor & Francis |isbn=9781040106327 |pages=188}}</ref> | known_for = * [[ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ]] ਦੀ ਉਸਾਰੀ * ਜੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝਣ ਵਾਲ਼ੇ ਪਹਿਲੇ ਗੁਰੂ * ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਟ੍ਰੀ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ਅਤੇ ਜੰਗੀ ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਲਈ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ * ਮੀਰੀ ਪੀਰੀ ਦੀ ਕਾਇਮੀ * [[ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] ਦੇ ਬਾਨੀ * ਇਹ ਜੰਗਾ ਲੜੀਆਂ: * [[ਰੁਹੀਲਾ ਦੀ ਲੜਾਈ]] * ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਦੀ ਜੰਗ * ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਜੰਗ (1634) * [[ਲਹਿਰਾ ਦੀ ਲੜਾਈ]] * ਗੁਰੂਸਰ ਦੀ ਜੰਗ * ਕੀਰਤਪੁਰ ਦੀ ਜੰਗ | predecessor = [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ]] | successor = [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ]] | spouse = ਮਾਤਾ ਦਮੋਦਰੀ, [[ਮਾਤਾ ਨਾਨਕੀ]], ਮਾਤਾ ਮਹਾ ਦੇਵੀ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਕੌਲਾ | children = [[ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤਾ]] (1613–1638) <br /> [[ਸੂਰਜ ਮੱਲ]] (1618–1698) <br /> [[ਅਨੀ ਰਾਇ]] (1633–1678) <br /> [[ਅਟਲ ਰਾਇ]] (1619–1627)<br /> [[ਗੁਰ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ|ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ]] (1621–1675) <br />[[ਬੀਬੀ ਵੀਰੋ]](1628–1705) | parents = [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ]] ਅਤੇ [[ਮਾਤਾ ਗੰਗਾ]] | office1 = 6ਵੇਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ | signature = Autograph of Guru Hargobind - 2.jpg | battles = * [[ਰੁਹੀਲਾ ਦੀ ਲੜਾਈ]] * [[ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਦੀ ਲੜਾਈ]] * [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਲੜਾਈ (1634)]] * [[ਲਹਿਰਾ ਦੀ ਲੜਾਈ]] ਜਾਂ ਗੁਰੂਸਰ * [[ਕੀਰਤਪੁਰ ਦੀ ਲੜਾਈ]] | period = 1606–1644 }} {{ਸਿੱਖੀ ਸਾਈਡਬਾਰ}} '''ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ''' (5 ਜੁਲਾਈ 1595 – 19 ਮਾਰਚ 1644) [[ਸਿੱਖਾਂ]] ਦਸਾਂ ਵਿਚੋਂ ਛੇਵੇਂ [[ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ|ਗੁਰੂ]] ਹੋਏ ਸਨ।<ref>HS Syan (2013), Sikh Militancy in the Seventeenth Century, IB Tauris, {{ISBN|978-1780762500}}, pages 48–55</ref> ਉਹ ਗਿਆਰਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਗੁਰੂ ਬਣੇ ਸਨ, ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਨੂੰ ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੁਆਰਾ ਤੱਤੀ ਤਵੀ ਤੇ ਅਤੇ ਬੇਅੰਤ ਤਸੀਹੇ ਦੇ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name=hssyan>HS Syan (2013), Sikh Militancy in the Seventeenth Century, IB Tauris, {{ISBN|978-1780762500}}, pages 48–55</ref> ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਫੌਜੀਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ, ਸ਼ਾਇਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਜੋਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ, ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਸੀ।<ref>{{cite book|author=John F. Richards|title=The Mughal Empire|url=https://books.google.com/books?id=HHyVh29gy4QC&pg=PA97|year=1995|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-56603-2|pages=97–98, 177–178}}</ref><ref name=britannicahargobind>[https://www.britannica.com/biography/Hargobind Hargobind: Sikh Guru], Encyclopedia Britannica, Quote: "Guru Hargobind, sixth Sikh Guru, who developed a strong Sikh army and gave the Sikh religion its military character, in accord with the instructions of his father, Guru Arjan (1563–1606), the first Sikh martyr, who had been executed on the order of the Mughal emperor Jahangir."; "After Jahāngīr's death (1627) the new Mughal emperor, Shāh Jahān, persecuted the Sikh community in earnest. The Sikhs under Hargobind Sahib defeated Shāh Jahān's armies four times, crushing the myth of Mughal invincibility. To the Sikh ideals of his predecessor, Guru Hargobind thus added another: the right and duty of the Sikhs to defend their faith by the sword if necessary."</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੋ ਤਲਵਾਰਾਂ ਪਹਿਨ ਕੇ ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣਾਇਆ, ਜੋ ਮੀਰੀ ਅਤੇ ਪੀਰੀ (ਲੌਕਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਅਧਿਕਾਰ) ਦੇ ਦੋਹਰੇ ਸੰਕਲਪ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਨੇ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ (ਕਾਲ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਦਾ ਤਖਤ) ਬਣਾਇਆ। ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਅੱਜ ਖਾਲਸਾ (ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸਮੂਹਿਕ ਸੰਸਥਾ) ਦੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਸੀਟ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਮੰਨਦੇ ਸਨ, ਗ੍ਰਹਿਸਥੀ ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਤਪੱਸਿਆ ਨੂੰ ਨਿਰਾਸ਼ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਵਿਆਹ ਨੂੰ ਸਵੈ-ਬੋਧ ਦੇ ਮਾਰਗ ਵਜੋਂ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੇ ਸਨ।<ref name=":22">{{Cite book |last=Shanker |first=Rajkumari |title=Religion and Women |date=Sep 21, 2015 |publisher=State University of New York Press |isbn=9781438419602 |editor-last=Sharma |editor-first=Arvind |pages=198 |chapter=Women in Sikhism}}</ref> == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ == [[File:Guru Ki Wadali.jpg|thumb|ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੁਰੂ ਕੀ ਵਡਾਲੀ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਫੋਟੋ, ਜੋ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਦੇ ਜਨਮ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ।]] ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਦਾ ਜਨਮ [[19 ਜੂਨ]] [[1595]] ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਕੀ ਵਡਾਲੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੋਢੀ ਖੱਤਰੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ 7 ਕਿਲੋਮੀਟਰ (4.3 ਮੀਲ) ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ,<ref name=eos/><ref name=hssingha>HS Singha (2009), Sikh Studies, Book 7, Hemkunt Press, {{ISBN|978-8170102458}}, pages 18–19</ref> ਉਹ ਪੰਜਵੇਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਦੇ ਇਕਲੌਤੇ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਉਹ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਚੇਚਕ ਤੋਂ ਪੀੜਤ ਸੀ।<ref name=":14">{{Cite book |last=Singh |first=Prithi Pal |title=The History of Sikh Gurus |publisher=Lotus Press |year=2006 |isbn=9788183820752 |pages=69–70}}</ref> ਸਿੱਖ ਹਾਥੀ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਆਪਣੇ ਚਾਚਾ ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਕਰਮੋ ਦੁਆਰਾ ਦੋ ਵਾਰ ਜ਼ਹਿਰ ਦੇਣ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਬਚ ਗਏ ਸਨ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਾਨ ਲੈਣ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਕੋਸ਼ਿਸ਼, ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਦੁਆਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਇੱਕ ਕੋਬਰਾ ਸੁੱਟਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਤੋਂ ਵੀ ਬਚ ਗਏ ਸਨ।<ref name=":14" /> ਪਹਿਲੀ ਜ਼ਹਿਰ ਦੇਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਰਮੋ ਨੇ ਆਪਣੀ ਨਿੱਜੀ ਨਰਸ ਨੂੰ ਬੱਚੇ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਰੱਖਣ ਦਾ ਦਿਖਾਵਾ ਕਰਨ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਸੀ।<ref name=":14" /> ਹਾਲਾਂਕਿ, ਨਰਸ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਨਿੱਪਲ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਜ਼ਹਿਰ ਲਾ ਦਿੱਤਾ ਜੋ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਲਈ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਚੁੰਘਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਪਰ ਛੋਟੇ ਬੱਚੇ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਚੁੰਘਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਰਸ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਅਸਫਲ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਉਹ ਖੁਦ ਜ਼ਹਿਰ ਨਾਲ ਬਿਮਾਰ ਹੋ ਗਈ।<ref name=":14" /> ਦੂਜੀ ਜ਼ਹਿਰ ਯੋਜਨਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਸੱਪ-ਮੋਹਕ ਨੂੰ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਤਾਂ ਜੋ ਨੌਜਵਾਨ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲਈ ਉਸ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਸੱਪ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਪਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਮੁੰਡੇ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੱਪ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਸਿਰ ਤੋਂ ਫੜ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਨਿਚੋੜਿਆ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਹ ਮਰ ਨਾ ਗਿਆ।<ref name=":14" /> ਉਸ ਦੀ ਜਾਨ ਲੈਣ ਦੀ ਤੀਜੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਜਿਸ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੇ ਦੁਬਾਰਾ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਦਹੀਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਹਿਰ ਮਿਲਾਉਣ ਅਤੇ ਬੱਚੇ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਨੂੰ ਖੁਆਉਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ ਸੀ ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਨੇ ਦਹੀਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਫਰਸ਼ 'ਤੇ ਗਿਰਾ ਦਿੱਤਾ, ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ ਕੁੱਤਾ - ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਪਿਸਤਾ ਸੀ; ਥੱਲੇ ਡਿੱਗੇ ਦਹੀਂ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਖਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਖਤਰਨਾਕ ਅੰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।<ref name=":14" /> ਫਿਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪੇਟ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਮਰ ਗਿਆ।<ref name=":14" /> ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਨੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਤੋਂ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਤੋਂ ਤਲਵਾਰਬਾਜ਼ੀ ਅਤੇ ਤੀਰਅੰਦਾਜ਼ੀ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।<ref name="eos" /> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ, ਧਾਰਮਿਕ ਦਰਸ਼ਨ, ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ, ਦਵਾਈ, ਘੋੜਸਵਾਰੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਬਾਰੇ ਵੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।<ref name=":14" /> ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਕਾਫ਼ੀ ਸਮਾਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਕੰਪਲੈਕਸ ਵਿੱਚ ਗਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਭਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝੇ ਹੋਏ ਬਿਤਾਇਆ।<ref name=":14" /> ==ਵਿੱਦਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ਸਤਰ ਵਿੱਦਿਆ== 1603 ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਵਿੱਦਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ਸਤਰਾਂ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਲਈ [[ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ]] ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸੌਂਪੀ ਗਈ। ਸ਼ਸਤਰ ਵਿੱਦਿਆ ਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸ਼ੌਕ ਸੀ ਅਤੇ ਜਲਦੀ ਹੀ ਨਿਪੁੰਨ ਹੁੰਦੇ ਗਏ। ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਆਪ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਮਹਾਂਬਲੀ ਯੋਧਾ ਹੋਣ ਦਾ ਆਖ ਦੇਂਦੇ ਸਨ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ==ਪਿਤਾ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ== [[ਜਹਾਂਗੀਰ]] ਸਮੇਂ ਦਾ ਹਾਕਮ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਹੀ ਪਿਤਾ [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ]] ਨੂੰ ਤਸੀਹੇ ਦੇ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਲਾਹੌਰ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੰਗਤਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਗੁਰਿਆਈ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਕਿਉਂਕਿ ਜਾਤ-ਅਭਿਮਾਨੀ ਕਾਜ਼ੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਘਰ ਦੇ ਵੈਰੀਆਂ ਨੇ ਜਹਾਂਗੀਰ ਤੋਂ ਮਈ 1606 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਕੈਦ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਜਾਰੀ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਹਿਬ ਉਸ ਸਮੇਂ ਲਗਭਗ 11 ਸਾਲ ਦੇ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਾ ਅਸਰ ਆਮ ਸਿੱਖਾਂ 'ਤੇ ਬਹੁਤ ਪਿਆ। ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਧਾਰੀ ਹੋਣ ਦਾ ਦ੍ਰਿੜ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੋ ਗਿਆ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ==‘ਮੀਰੀ ਅਤੇ ਪੀਰੀ’== {{Quote box|width=246px|bgcolor=#ACE1AF|align=right|quote="ਪੰਜ ਪਿਆਲੇ, ਪੰਜ ਪੀਰ ਛਟਮੁ ਪੀਰ ਬੈਠਾ ਗੁਰੁ ਭਾਰੀ। ਅਰਜਨ ਕਾਇਆ ਪਲਟਿ ਕੈ, ਮੂਰਤਿ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਵਾਰੀ। ਚਲੀ ਪੀੜੀ ਸੋਢੀਆਂ ਰੂਪ ਦਿਖਾਵਣਿ ਵਾਰੋ ਵਾਰੀ। ਦਲਭੰਜਨ ਗੁਰੁ ਸੂਰਮਾ ਵਡ ਯੋਧਾ ਬਹੁ ਪਰਉਪਕਾਰੀ। ਦਰਬਾਰੀ ਢਾਡੀ ਅਬਦੁੱਲਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਦੋ ਤਲਵਾਰੀ ਬੱਧੀਆਂ ਇੱਕ ਮੀਰੀ ਦੀ ਇੱਕ ਪੀਰੀ ਦੀ। ਇਕ ਅਜ਼ਮਤ ਦੀ ਇੱਕ ਰਾਜ ਦੀ ਇੱਕ ਰਾਖੀ ਕਰੇ ਵਜ਼ੀਰ ਦੀ। ਮੇਰੇ ਪਰਵਾਰ ਕੋਈ ਇਲਮ ਨਹੀਂ।"|salign=right|source=— ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ}} [[ਮੀਰੀ-ਪੀਰੀ]] ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਧਰਮ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਅਤੇ ਸਰਬੱਤ ਦੇ ਭਲੇ ਦੇ ਰਾਹ ਤੇ ਤੋਰਨਾ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪ ਵੀ ਦੋ ਤਲਵਾਰਾਂ ‘ਮੀਰੀ ਅਤੇ ਪੀਰੀ’ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲਈਆਂ। ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਵਿੱਚ ਨਗਦ ਭੇਟਾ ਦੇਣ ਦੀ ਥਾਂ ਆਪਣੀ ਜੁਆਨੀ ਅਰਪਨ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਘੋੜੇ ਭੇਟਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸੰਦੇਸ਼ ਭੇਜ ਦਿੱਤੇ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਿਕਾਰ ਅਤੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਵਿੱਦਿਆ ਸਿਖਾਉਣ ਲਈ ਚੋਣਵੇਂ ਸੂਰਮੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਇਹ ਰੁਚੀ ਦੇਖ ਕੇ ਮਾਝੇ, ਮਾਲਵੇ ਅਤੇ ਦੁਆਬੇ ਵਿਚੋਂ ਕੋਈ ਪੰਜ ਸੌ ਜਵਾਨ ਆਪ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੀ ਗਏ। ਕਾਲ ਦੇ ਸਮੇਂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਹਕੂਮਤ ਦੀ ਗਰੀਬਾਂ ਦੀ ਬਿਲਕੁਲ ਕੋਈ ਸਾਰ ਨਹੀਂ ਲਈ ਸੀ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਕਈ ਮੁਸਲਮਾਨ ਵੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਨਵੀਂ ਬਣ ਰਹੀ ਫੌ਼ਜ ਵਿੱਚ ਭਰਤੀ ਹੋ ਗਏ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ==ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ== ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਅਸਥਾਨ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ 1606 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ [[ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ]] ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸੂਰਮਿਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਸਤਰ ਵਿਦਿਆ ਦਿੱਤੀ। ==ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਪਰਚਾਰ== ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖ-ਧਰਮ ਦੇ ਪਰਚਾਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਚੰਗੀ ਜੱਥੇਬੰਦੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। 1612-13 ਵਿੱਚ ਦੁਆਬੇ ਅਤੇ ਮਾਲਵੇ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖੀ ਦਾਪਅਤੇ ਰਚਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਾਰਖੂ ਅੱਖ ਨੇ ਪੈਂਦੇ ਖਾਂ ਤੇ ਖ਼ਾਸ ਮਿਹਰ ਕੀਤੀ। 1613 ਵਿੱਚ [[ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤਾ]] ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ [[ਡਰੌਲੀ ਭਾਈ|ਡਰੌਲੀ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਸਾਧੂ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਸਰਵਰੀਆ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਸਿੱਖ ਬਣਿਆ ਜਿਸਦੇ ਘਰ ‘[[ਭਾਈ ਰੂਪ ਚੰਦ]]’ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਵੱਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਸੰਗਤਾਂ ਦੇ ਪਾਣੀ ਲਈ ਰਾਮਸਰ ਅਤੇ [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਿਬੇਕਸਰ]] ਨਾਮ ਦੇ ਸਰੋਵਰ ਬਣਵਾਏ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ [[ਲੋਹਗੜ੍ਹ]] ਦਾ ਕਿਲਾ ਬਣਵਾਇਆ ਸੀ। ==ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੀ ਕੈਦ== [[ਜਹਾਂਗੀਰ]] ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਹਰਮਨ ਪਿਆਰਾ ਹੋਣਾ ਪਸੰਦ ਨਾ ਆਇਆ। 1612 ਨੂੰ ਉਸਨੇ ਆਗਰੇ ਤੋਂ ਗੁਪਤ ਹੁਕਮ ਦੇਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ [[ਗਵਾਲੀਅਰ]] ਦੇ ਕਿਲੇ ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਜਿਥੇ ਹੋਰ ਰਾਜਸੀ ਕੈਦੀ ਰੱਖੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਸਿੱਖ ਦੂਰੋਂ ਨੇੜਿਉਂ [[ਗਵਾਲੀਅਰ]] ਪਹੁੰਚਦੇ। ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾ ਕਰਨ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ। 1614 ਵਿੱਚ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੂੰ ਦਮੇ ਦਾ ਬੜਾ ਸਖ਼ਤ ਦੌਰਾ ਪਿਆ। ਆਖ਼ਰ ਉਸਨੇ ਫ਼ਕੀਰ [[ਮੀਆਂ ਮੀਰ]] ਦੇ ਕਹਿਣ ਤੇ ਰਿਹਾਈ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸੱਚਾਈ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ 52 ਕਲੀਆਂ ਵਾਲੇ ਚੋਲੇ ਦੀਆਂ ਕਲੀਆਂ ਫੱੜ ਕੇ 52 ਰਾਜੇ ਵੀ ਜੇਲ ਵਿਚੋਂ ਰਿਹਾ ਹੋਏ ਸਨ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ==ਬੰਦੀ ਛੋੜ== [[ਗਵਾਲੀਅਰ]] ਦੇ ਕਿਲੇ 'ਚੋਂ ਰਿਹਾਅ ਹੋਣ ਅਤੇ [[ਜਹਾਂਗੀਰ]] ਵੱਲੋਂ ਨਜ਼ਰਬੰਦ ਕੀਤੇ ਗਏ 52 ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਰਿਹਾਈ ਕਰਵਾਉਣ ਉਪਰੰਤ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪਹੁੰਚਣ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਨੂੰ ਹਰ ਸਾਲ [[ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਦਿਵਸ]] ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਹਰ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਦੇ ਕੇ ਕਰਮਕਾਂਡਾਂ, ਵਹਿਮਾਂ, ਭਰਮਾਂ ਦੀ ਕੈਦ ਵਿੱਚੋਂ ਵੀ ਮੁਕਤ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ। ==ਭਾਈ ਬਿਧੀ ਚੰਦ ਅਤੇ ਘੋੜੇ== [[ਕਾਬੁਲ]] ਦਾ ਇੱਕ ਸਿੱਖ-ਮਸੰਦ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਲਈ ਦੋ ਵਧੀਆ ਘੋੜੇ ਲੈਕੇ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ ਪਰ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਹੀ [[ਲਾਹੌਰ]] ਦੇ ਤੁਰਕ ਹਾਕਮਾਂ ਨੇ ਘੋੜੇ ਖੋਹ ਲਏ। [[ਬਿਧੀ ਚੰਦ|ਭਾਈ ਬਿਧੀ ਚੰਦ]] ਨੇ ਦੋਵੇਂ ਘੋੜੇ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਕੋਲ ਵਾਪਸ ਲਿਆਂਦੇ। ਇਸ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਲਈ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਇਸ ਵਾਰੀਂ ਲਾਲਬੇਗ ਅਤੇ ਕਮਰਬੇਗ ਦੀ ਕਮਾਨ ਹੇਠ ਤੁਰਕਾਂ ਨੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਇਹ ਬਹੁਤ ਕਰਾਰੀ ਜੰਗ ਸੀ। ਦੋਨਾਂ ਧਿਰਾਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਜਾਨੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ। ‘ਡਰੌਲੀ’ ਦੀ ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਤੁਰਕ ਸਰਦਾਰ ਮਾਰੇ ਗਏ ਅਤੇ ਇਸ ਜੰਗ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ 'ਗੁਰੂ ਸਰ' ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਸਰੋਵਰ ਬਣਵਾਇਆ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ==ਨੰਗਲ ਸਰਸਾ ਦੀ ਲੜਾਈ== ਨਿੱਤ ਦੇ ਮੁਗ਼ਲ ਹਮਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖ ਕੇ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ, [[ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] ਚਲੇ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ 3 ਮਈ, 1635 ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਉਥੇ ਹੀ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ। ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਕੋਲ ਬਿਲਾਸਪੁਰ, [[ਨਾਹਨ]], ਗੁਲੇਰ, ਨਦੌਣ, [[ਖੰਡੂਰ]] (ਮਗਰੋਂ [[ਨਾਲਾਗੜ੍ਹ]]) ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਰਿਆਸਤਾਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਆਉਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਇਹਨਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰੋਪੜ (ਹੁਣ [[ਰੋਪੜ]]) ਦੇ ਨਵਾਬ ਨੇ [[ਖੰਡੂਰ]] ‘ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਦੀ ਧਮਕੀ ਦਿੱਤੀ ਤਾਂ ਉਥੋਂ ਦਾ ਰਾਜਾ [[ਹਰੀ ਚੰਦ]], ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਕੋਲ ਅਰਜ਼ ਕਰਨ ਆ ਪੁੱਜਾ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਆਪਣੇ ਬੇਟੇ (ਬਾਬਾ) ਗੁਰਦਿਤਾ ਜੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਜੱਥਾ ਭੇਜ ਦਿਤਾ। ਪਹਿਲੀ ਜੁਲਾਈ, 1635 ਦੇ ਦਿਨ ਨੰਗਲ ਗੁੱਜਰਾਂ (ਹੁਣ ਸਰਸਾ ਨੰਗਲ) ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਦੋਹਾਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਲੜਾਈ ਹੋਈ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰੋਪੜ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦਾ ਬੜਾ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਹ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਾਰ ਕੇ ਭੱਜ ਗਈਆਂ। ਇਸ ਉੱਤੇ ਰੋਪੜ ਦੇ ਨਵਾਬ ਨੇ ਕੋਟਲਾ ਸ਼ਮਸ ਖ਼ਾਨ (ਹੁਣ [[ਕੋਟਲਾ ਨਿਹੰਗ ਖ਼ਾਨ]]) ਦੇ ਮਾਲਕ ਸ਼ਮਸ ਖ਼ਾਨ ਰਾਹੀਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਰਦਾਰੀ ਕਬੂਲ ਕਰ ਲਈ ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਹਿਲ ਵਿੱਚ ਦਾਅਵਤ ਉੱਤੇ ਬੁਲਾਇਆ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ, 18 ਜੁਲਾਈ, 1635 ਦੇ ਦਿਨ ਰੋਪੜ ਪੁੱਜੇ ਤੇ ਇੱਕ ਰਾਤ ਉਹ ਨਵਾਬ ਦੇ ਮਹਿਲ ਵਿੱਚ ਮਹਿਮਾਨ ਬਣ ਕੇ ਰਹੇ। 19 ਤੇ 20 ਤਾਰੀਖ਼ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਕੋਟਲਾ ਸ਼ਮਸ ਖ਼ਾਨ (ਹੁਣ ਕੋਟਲਾ ਨਿਹੰਗ ਖ਼ਾਨ) ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰਹੇ। ਇਸ ਮਗਰੋਂ ਜਦ ਤਕ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਰਹੇ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਮੁਗ਼ਲ ਨੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹਿੰਦੂ ਰਿਆਸਤ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ==ਯੁੱਧ== ਅੰਮਿ੍ਤਸਰ ਦੀ ਲੜਾਈ÷ 1634 ਈ: ਵਿੱਚ [[ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ]] ਦੇ ਸੈਨਾਪਤੀ ਗੁਲਾਮ ਰਸੂਲ ਖਾਂ ਅਤੇ ਮੁਖਲਿਸ ਖਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚਕਾਰ ਬਾਜ਼ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੋਈ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਜਿੱਤ ਹੋਈ। ਇਹ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ [[ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ]] ਨਾਲ ਪਹਿਲੀ ਲੜਾਈ ਸੀ। ===ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਦੀ ਲੜਾਈ=== ਇਹ ਲੜਾਈ 1635 ਈ: ਵਿੱਚ ਹੋਈ। ਪੈਂਦੇ ਖਾਂ ਨੇ ਜਲੰਧਰ ਦੇ ਸੂਬੇਦਾਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਗੰਢ ਲਿਆ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਨਵਾਬ ਨੇ [[ਕਾਲੇ ਖਾਂ]] ਦੀ ਕਮਾਨ ਹੇਠ ਫ਼ੌਜ ਤੋਰ ਦਿੱਤੀ। ‘ਕਰਤਾਰਪੁਰ’ ਦੀ ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਹੋਰ ਸਿੱਖ ਯੋਧਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ 14 ਸਾਲ ਦੇ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ (ਪਹਿਲਾ ਨਾਮ ਤਿਆਗ ਮੱਲ) ਜੀ ਵੀ ਮੈਦਾਨੇ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਲੜੇ। ਆਖਿਰ ਪੈਂਦੇ ਖਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਆਇਆ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਉੱਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਕੀਤੇ ਪਰ ਕੁਝ ਨਾ ਵਿਗਾੜ ਸਕਿਆ ਜਦ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਇਕੋ ਵਾਰ ਨਾਲ ਜਖ਼ਮੀ ਹੋਕੇ ਘੋੜੇ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਅੰਤ ਨੇੜੇ ਆਗਿਆ। ਪੈਂਦੇ ਖਾਂ ਦਾ ਦਾਮਾਦ ਕਾਲੇ ਖਾਂ ਨੇ ਵੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਯੁੱਧ ਲਈ ਲਲਕਾਰਿਆ ਅਤੇ ਤਲਵਾਰ ਦਾ ਵਾਰ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਵਾਪਸੀ ਵਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਖਿਆਂ ਕਾਲੇ ਖਾਂ, ਵਾਰ ਇਉਂ ਨਹੀਂ ਇਉਂ ਕਰੀ ਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵਾਰ ਨਾਲ ਕਾਲੇ ਖਾਂ ਦੇ ਮੋਢੇ ਤੋਂ ਐਸਾ ਚੀਰ ਪਾਇਆ ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਜੰਜੂ ਪਾਇਆ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਯੁੱਧ 1635 ਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੁਸਲਮਾਨੀ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਭੱਜ ਕੇ ਜਾਣ ਬਚਾਈ। 1635ਈ: ਵਿੱਚ ਹੀ [[ਫਗਵਾੜਾ]] ਦਾ ਯੁੱਧ ਹੋਇਆ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਦਾਸਾ ਜੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਸੁਲੇਹਾ ਜੀ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਹਾਰ ਹੋਈ। 1638 ਵਿੱਚ [[ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤਾ|ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿਤਾ ਜੀ]] ਚਲਾਨਾ ਕਰ ਗਏ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ==ਅੰਤਿਮ ਸਮਾਂ== ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਪਰਚਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਮ ਜਨਤਾ ਨੂੰ ਕਰਮ ਕਾਂਡਾਂ ਅਤੇ ਵਹਿਮਾਂ ਭਰਮਾਂ ਤੋਂ ਕੱਢਿਆ। 1635 ਵਿੱਚ [[ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ]] ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਗਵਰਨਰ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਜੋ ਧਾਰਮਿਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਤੰਗ ਦਿਲ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸੋ 1644 ਤੱਕ ਅਮਨ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਪਰਚਾਰ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ। ਅੰਤ ਵੇਲਾ ਨੇੜੇ ਜਾਣਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰਗੱਦੀ ਆਪਣੇ ਪੋਤਰੇ (ਪੁੱਤਰ ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿਤਾ ਜੀ) [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ]] ਜੀ ਨੂੰ ਸੌਂਪੀ ਅਤੇ 3 ਮਾਰਚ 1644 ਨੂੰ 49 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾ ਗਏ। == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * [[ਮਾਤਾ ਕੌਲਾਂ]] * [[ਅਕਾਲ ਸੈਨਾ]] * [[ਦਿਲਬਾਗ ਅਤੇ ਗੁਲਬਾਗ]] ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} ==ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ== * Dr Harjinder Singh Dilgeer (2012), ''SIKH HISTORY in 10 volumes'', Sikh University Press. ==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ== * [https://web.archive.org/web/20081121001911/http://www.scys-online.org/site/G6.html Guru Hargobind] (archived) {{Sikhism|state=collapsed}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1595]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਯੋਧੇ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਲੋਕ]] fz6x4qfaion5ah1tf0yctnetxbb8zu4 841832 841831 2026-07-01T19:19:08Z Nitesh Gill 8973 /* ‘ਮੀਰੀ ਅਤੇ ਪੀਰੀ’ */ 841832 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious biography | religion = [[ਸਿੱਖੀ]] | name = ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ | image = Contemporary painting of the sixth Sikh guru, Guru Hargobind. Provincial Mughal school, Deccan, mid-17th century.jpg | caption = ਛੇਵੇਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ, ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਦੀ ਸਮਕਾਲੀ ਪੇਂਟਿੰਗ। ਪ੍ਰੋਵਿੰਸ਼ੀਅਲ ਮੁਗਲ ਸਕੂਲ, ਡੇਕਨ, 17ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ। | birth_name = ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ | birth_date = {{Birth date|1595|06|19|df=yes}} | birth_place = ਗੁਰੂ ਕੀ ਵਡਾਲ਼ੀ, [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]], [[ਲਾਹੌਰ ਸੂਬਾ]], [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ]] <br /> {{small|(ਹੁਣ ਪੰਜਾਬ, [[ਭਾਰਤ]])}} | death_date = {{Death date and age|1644|02|28|1595|06|19|df=yes}}<ref name=eos>{{cite book |chapter=HARGOBIND, GURU (1595–1644)| chapter-url=https://archive.org/details/TheEncyclopediaOfSikhism-VolumeIiE-l/page/n245 |author=Fauja Singh |title= Encyclopaedia of Sikhism|publisher=Punjabi University, Patiala|access-date=8 December 2019|year=2009}}</ref> | death_date = [[ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]], [[ਲਾਹੌਰ ਸੂਬਾ]], [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ]] <br /> {{small|(ਹੁਣ ਪੰਜਾਬ, [[ਭਾਰਤ]])}} | nationality = | other_names = ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ<br />ਮੀਰੀ ਪੀਰੀ ਦੇ ਮਾਲਕ<br />ਸੱਚਾ ਪਾਤਸ਼ਾਹ<br />ਛੇਵੇਂ ਨਾਨਕ<br />ਬੰਦੀ ਛੋੜ<ref name=":0">{{Cite book |last=Singh |first=Pashaura |title=The Routledge Companion to the Life and Legacy of Guru Hargobind: Sovereignty, Militancy, and Empowerment of the Sikh Panth |date=Aug 9, 2024 |publisher=Taylor & Francis |isbn=9781040106327 |pages=188}}</ref> | known_for = * [[ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ]] ਦੀ ਉਸਾਰੀ * ਜੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝਣ ਵਾਲ਼ੇ ਪਹਿਲੇ ਗੁਰੂ * ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਟ੍ਰੀ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ਅਤੇ ਜੰਗੀ ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਲਈ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ * ਮੀਰੀ ਪੀਰੀ ਦੀ ਕਾਇਮੀ * [[ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] ਦੇ ਬਾਨੀ * ਇਹ ਜੰਗਾ ਲੜੀਆਂ: * [[ਰੁਹੀਲਾ ਦੀ ਲੜਾਈ]] * ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਦੀ ਜੰਗ * ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਜੰਗ (1634) * [[ਲਹਿਰਾ ਦੀ ਲੜਾਈ]] * ਗੁਰੂਸਰ ਦੀ ਜੰਗ * ਕੀਰਤਪੁਰ ਦੀ ਜੰਗ | predecessor = [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ]] | successor = [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ]] | spouse = ਮਾਤਾ ਦਮੋਦਰੀ, [[ਮਾਤਾ ਨਾਨਕੀ]], ਮਾਤਾ ਮਹਾ ਦੇਵੀ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਕੌਲਾ | children = [[ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤਾ]] (1613–1638) <br /> [[ਸੂਰਜ ਮੱਲ]] (1618–1698) <br /> [[ਅਨੀ ਰਾਇ]] (1633–1678) <br /> [[ਅਟਲ ਰਾਇ]] (1619–1627)<br /> [[ਗੁਰ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ|ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ]] (1621–1675) <br />[[ਬੀਬੀ ਵੀਰੋ]](1628–1705) | parents = [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ]] ਅਤੇ [[ਮਾਤਾ ਗੰਗਾ]] | office1 = 6ਵੇਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ | signature = Autograph of Guru Hargobind - 2.jpg | battles = * [[ਰੁਹੀਲਾ ਦੀ ਲੜਾਈ]] * [[ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਦੀ ਲੜਾਈ]] * [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਲੜਾਈ (1634)]] * [[ਲਹਿਰਾ ਦੀ ਲੜਾਈ]] ਜਾਂ ਗੁਰੂਸਰ * [[ਕੀਰਤਪੁਰ ਦੀ ਲੜਾਈ]] | period = 1606–1644 }} {{ਸਿੱਖੀ ਸਾਈਡਬਾਰ}} '''ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ''' (5 ਜੁਲਾਈ 1595 – 19 ਮਾਰਚ 1644) [[ਸਿੱਖਾਂ]] ਦਸਾਂ ਵਿਚੋਂ ਛੇਵੇਂ [[ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ|ਗੁਰੂ]] ਹੋਏ ਸਨ।<ref>HS Syan (2013), Sikh Militancy in the Seventeenth Century, IB Tauris, {{ISBN|978-1780762500}}, pages 48–55</ref> ਉਹ ਗਿਆਰਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਗੁਰੂ ਬਣੇ ਸਨ, ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਨੂੰ ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੁਆਰਾ ਤੱਤੀ ਤਵੀ ਤੇ ਅਤੇ ਬੇਅੰਤ ਤਸੀਹੇ ਦੇ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name=hssyan>HS Syan (2013), Sikh Militancy in the Seventeenth Century, IB Tauris, {{ISBN|978-1780762500}}, pages 48–55</ref> ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਫੌਜੀਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ, ਸ਼ਾਇਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਜੋਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ, ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਸੀ।<ref>{{cite book|author=John F. Richards|title=The Mughal Empire|url=https://books.google.com/books?id=HHyVh29gy4QC&pg=PA97|year=1995|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-56603-2|pages=97–98, 177–178}}</ref><ref name=britannicahargobind>[https://www.britannica.com/biography/Hargobind Hargobind: Sikh Guru], Encyclopedia Britannica, Quote: "Guru Hargobind, sixth Sikh Guru, who developed a strong Sikh army and gave the Sikh religion its military character, in accord with the instructions of his father, Guru Arjan (1563–1606), the first Sikh martyr, who had been executed on the order of the Mughal emperor Jahangir."; "After Jahāngīr's death (1627) the new Mughal emperor, Shāh Jahān, persecuted the Sikh community in earnest. The Sikhs under Hargobind Sahib defeated Shāh Jahān's armies four times, crushing the myth of Mughal invincibility. To the Sikh ideals of his predecessor, Guru Hargobind thus added another: the right and duty of the Sikhs to defend their faith by the sword if necessary."</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੋ ਤਲਵਾਰਾਂ ਪਹਿਨ ਕੇ ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣਾਇਆ, ਜੋ ਮੀਰੀ ਅਤੇ ਪੀਰੀ (ਲੌਕਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਅਧਿਕਾਰ) ਦੇ ਦੋਹਰੇ ਸੰਕਲਪ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਨੇ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ (ਕਾਲ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਦਾ ਤਖਤ) ਬਣਾਇਆ। ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਅੱਜ ਖਾਲਸਾ (ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸਮੂਹਿਕ ਸੰਸਥਾ) ਦੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਸੀਟ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਮੰਨਦੇ ਸਨ, ਗ੍ਰਹਿਸਥੀ ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਤਪੱਸਿਆ ਨੂੰ ਨਿਰਾਸ਼ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਵਿਆਹ ਨੂੰ ਸਵੈ-ਬੋਧ ਦੇ ਮਾਰਗ ਵਜੋਂ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੇ ਸਨ।<ref name=":22">{{Cite book |last=Shanker |first=Rajkumari |title=Religion and Women |date=Sep 21, 2015 |publisher=State University of New York Press |isbn=9781438419602 |editor-last=Sharma |editor-first=Arvind |pages=198 |chapter=Women in Sikhism}}</ref> == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ == [[File:Guru Ki Wadali.jpg|thumb|ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੁਰੂ ਕੀ ਵਡਾਲੀ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਫੋਟੋ, ਜੋ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਦੇ ਜਨਮ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ।]] ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਦਾ ਜਨਮ [[19 ਜੂਨ]] [[1595]] ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਕੀ ਵਡਾਲੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੋਢੀ ਖੱਤਰੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ 7 ਕਿਲੋਮੀਟਰ (4.3 ਮੀਲ) ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ,<ref name=eos/><ref name=hssingha>HS Singha (2009), Sikh Studies, Book 7, Hemkunt Press, {{ISBN|978-8170102458}}, pages 18–19</ref> ਉਹ ਪੰਜਵੇਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਦੇ ਇਕਲੌਤੇ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਉਹ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਚੇਚਕ ਤੋਂ ਪੀੜਤ ਸੀ।<ref name=":14">{{Cite book |last=Singh |first=Prithi Pal |title=The History of Sikh Gurus |publisher=Lotus Press |year=2006 |isbn=9788183820752 |pages=69–70}}</ref> ਸਿੱਖ ਹਾਥੀ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਆਪਣੇ ਚਾਚਾ ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਕਰਮੋ ਦੁਆਰਾ ਦੋ ਵਾਰ ਜ਼ਹਿਰ ਦੇਣ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਬਚ ਗਏ ਸਨ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਾਨ ਲੈਣ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਕੋਸ਼ਿਸ਼, ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਦੁਆਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਇੱਕ ਕੋਬਰਾ ਸੁੱਟਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਤੋਂ ਵੀ ਬਚ ਗਏ ਸਨ।<ref name=":14" /> ਪਹਿਲੀ ਜ਼ਹਿਰ ਦੇਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਰਮੋ ਨੇ ਆਪਣੀ ਨਿੱਜੀ ਨਰਸ ਨੂੰ ਬੱਚੇ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਰੱਖਣ ਦਾ ਦਿਖਾਵਾ ਕਰਨ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਸੀ।<ref name=":14" /> ਹਾਲਾਂਕਿ, ਨਰਸ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਨਿੱਪਲ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਜ਼ਹਿਰ ਲਾ ਦਿੱਤਾ ਜੋ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਲਈ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਚੁੰਘਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਪਰ ਛੋਟੇ ਬੱਚੇ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਚੁੰਘਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਰਸ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਅਸਫਲ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਉਹ ਖੁਦ ਜ਼ਹਿਰ ਨਾਲ ਬਿਮਾਰ ਹੋ ਗਈ।<ref name=":14" /> ਦੂਜੀ ਜ਼ਹਿਰ ਯੋਜਨਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਸੱਪ-ਮੋਹਕ ਨੂੰ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਤਾਂ ਜੋ ਨੌਜਵਾਨ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲਈ ਉਸ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਸੱਪ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਪਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਮੁੰਡੇ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੱਪ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਸਿਰ ਤੋਂ ਫੜ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਨਿਚੋੜਿਆ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਹ ਮਰ ਨਾ ਗਿਆ।<ref name=":14" /> ਉਸ ਦੀ ਜਾਨ ਲੈਣ ਦੀ ਤੀਜੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਜਿਸ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੇ ਦੁਬਾਰਾ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਦਹੀਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਹਿਰ ਮਿਲਾਉਣ ਅਤੇ ਬੱਚੇ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਨੂੰ ਖੁਆਉਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ ਸੀ ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਨੇ ਦਹੀਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਫਰਸ਼ 'ਤੇ ਗਿਰਾ ਦਿੱਤਾ, ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ ਕੁੱਤਾ - ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਪਿਸਤਾ ਸੀ; ਥੱਲੇ ਡਿੱਗੇ ਦਹੀਂ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਖਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਖਤਰਨਾਕ ਅੰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।<ref name=":14" /> ਫਿਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪੇਟ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਮਰ ਗਿਆ।<ref name=":14" /> ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਨੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਤੋਂ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਤੋਂ ਤਲਵਾਰਬਾਜ਼ੀ ਅਤੇ ਤੀਰਅੰਦਾਜ਼ੀ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।<ref name="eos" /> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ, ਧਾਰਮਿਕ ਦਰਸ਼ਨ, ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ, ਦਵਾਈ, ਘੋੜਸਵਾਰੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਬਾਰੇ ਵੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।<ref name=":14" /> ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਕਾਫ਼ੀ ਸਮਾਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਕੰਪਲੈਕਸ ਵਿੱਚ ਗਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਭਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝੇ ਹੋਏ ਬਿਤਾਇਆ।<ref name=":14" /> ==ਵਿੱਦਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ਸਤਰ ਵਿੱਦਿਆ== 1603 ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਵਿੱਦਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ਸਤਰਾਂ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਲਈ [[ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ]] ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸੌਂਪੀ ਗਈ। ਸ਼ਸਤਰ ਵਿੱਦਿਆ ਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸ਼ੌਕ ਸੀ ਅਤੇ ਜਲਦੀ ਹੀ ਨਿਪੁੰਨ ਹੁੰਦੇ ਗਏ। ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਆਪ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਮਹਾਂਬਲੀ ਯੋਧਾ ਹੋਣ ਦਾ ਆਖ ਦੇਂਦੇ ਸਨ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ==ਪਿਤਾ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ== [[ਜਹਾਂਗੀਰ]] ਸਮੇਂ ਦਾ ਹਾਕਮ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਹੀ ਪਿਤਾ [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ]] ਨੂੰ ਤਸੀਹੇ ਦੇ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਲਾਹੌਰ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੰਗਤਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਗੁਰਿਆਈ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਕਿਉਂਕਿ ਜਾਤ-ਅਭਿਮਾਨੀ ਕਾਜ਼ੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਘਰ ਦੇ ਵੈਰੀਆਂ ਨੇ ਜਹਾਂਗੀਰ ਤੋਂ ਮਈ 1606 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਕੈਦ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਜਾਰੀ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਹਿਬ ਉਸ ਸਮੇਂ ਲਗਭਗ 11 ਸਾਲ ਦੇ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਾ ਅਸਰ ਆਮ ਸਿੱਖਾਂ 'ਤੇ ਬਹੁਤ ਪਿਆ। ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਧਾਰੀ ਹੋਣ ਦਾ ਦ੍ਰਿੜ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੋ ਗਿਆ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ==‘ਮੀਰੀ ਅਤੇ ਪੀਰੀ’== {{Quote box|width=246px|bgcolor=#ACE1AF|align=right|quote="ਪੰਜ ਪਿਆਲੇ, ਪੰਜ ਪੀਰ ਛਟਮੁ ਪੀਰ ਬੈਠਾ ਗੁਰੁ ਭਾਰੀ। ਅਰਜਨ ਕਾਇਆ ਪਲਟਿ ਕੈ, ਮੂਰਤਿ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਵਾਰੀ। ਚਲੀ ਪੀੜੀ ਸੋਢੀਆਂ ਰੂਪ ਦਿਖਾਵਣਿ ਵਾਰੋ ਵਾਰੀ। ਦਲਭੰਜਨ ਗੁਰੁ ਸੂਰਮਾ ਵਡ ਯੋਧਾ ਬਹੁ ਪਰਉਪਕਾਰੀ। ਦਰਬਾਰੀ ਢਾਡੀ ਅਬਦੁੱਲਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਦੋ ਤਲਵਾਰੀ ਬੱਧੀਆਂ ਇੱਕ ਮੀਰੀ ਦੀ ਇੱਕ ਪੀਰੀ ਦੀ। ਇਕ ਅਜ਼ਮਤ ਦੀ ਇੱਕ ਰਾਜ ਦੀ ਇੱਕ ਰਾਖੀ ਕਰੇ ਵਜ਼ੀਰ ਦੀ। ਮੇਰੇ ਪਰਵਾਰ ਕੋਈ ਇਲਮ ਨਹੀਂ।"|salign=right|source=— ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ}} [[ਮੀਰੀ-ਪੀਰੀ]] ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਧਰਮ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਅਤੇ ਸਰਬੱਤ ਦੇ ਭਲੇ ਦੇ ਰਾਹ ਤੇ ਤੋਰਨਾ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪ ਵੀ ਦੋ ਤਲਵਾਰਾਂ 'ਮੀਰੀ ਅਤੇ ਪੀਰੀ' ਧਾਰਨ ਕਰ ਲਈਆਂ। ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਵਿੱਚ ਨਗਦ ਭੇਟਾ ਦੇਣ ਦੀ ਥਾਂ ਆਪਣੀ ਜੁਆਨੀ ਅਰਪਨ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਘੋੜੇ ਭੇਟਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸੰਦੇਸ਼ ਭੇਜ ਦਿੱਤੇ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਿਕਾਰ ਅਤੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਵਿੱਦਿਆ ਸਿਖਾਉਣ ਲਈ ਚੋਣਵੇਂ ਸੂਰਮੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਹ ਰੁਚੀ ਦੇਖ ਕੇ ਮਾਝੇ, ਮਾਲਵੇ ਅਤੇ ਦੁਆਬੇ ਵਿਚੋਂ ਕੋਈ ਪੰਜ ਸੌ ਜਵਾਨ ਆਪ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੀ ਗਏ। ਕਾਲ ਦੇ ਸਮੇਂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਹਕੂਮਤ ਦੀ ਗਰੀਬਾਂ ਦੀ ਬਿਲਕੁਲ ਕੋਈ ਸਾਰ ਨਹੀਂ ਲਈ ਸੀ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਕਈ ਮੁਸਲਮਾਨ ਵੀ ਗੁਰੂ ਦੀ ਨਵੀਂ ਬਣ ਰਹੀ ਫੌ਼ਜ ਵਿੱਚ ਭਰਤੀ ਹੋ ਗਏ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ==ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ== ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਅਸਥਾਨ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ 1606 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ [[ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ]] ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸੂਰਮਿਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਸਤਰ ਵਿਦਿਆ ਦਿੱਤੀ। ==ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਪਰਚਾਰ== ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖ-ਧਰਮ ਦੇ ਪਰਚਾਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਚੰਗੀ ਜੱਥੇਬੰਦੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। 1612-13 ਵਿੱਚ ਦੁਆਬੇ ਅਤੇ ਮਾਲਵੇ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖੀ ਦਾਪਅਤੇ ਰਚਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਾਰਖੂ ਅੱਖ ਨੇ ਪੈਂਦੇ ਖਾਂ ਤੇ ਖ਼ਾਸ ਮਿਹਰ ਕੀਤੀ। 1613 ਵਿੱਚ [[ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤਾ]] ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ [[ਡਰੌਲੀ ਭਾਈ|ਡਰੌਲੀ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਸਾਧੂ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਸਰਵਰੀਆ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਸਿੱਖ ਬਣਿਆ ਜਿਸਦੇ ਘਰ ‘[[ਭਾਈ ਰੂਪ ਚੰਦ]]’ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਵੱਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਸੰਗਤਾਂ ਦੇ ਪਾਣੀ ਲਈ ਰਾਮਸਰ ਅਤੇ [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਿਬੇਕਸਰ]] ਨਾਮ ਦੇ ਸਰੋਵਰ ਬਣਵਾਏ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ [[ਲੋਹਗੜ੍ਹ]] ਦਾ ਕਿਲਾ ਬਣਵਾਇਆ ਸੀ। ==ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੀ ਕੈਦ== [[ਜਹਾਂਗੀਰ]] ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਹਰਮਨ ਪਿਆਰਾ ਹੋਣਾ ਪਸੰਦ ਨਾ ਆਇਆ। 1612 ਨੂੰ ਉਸਨੇ ਆਗਰੇ ਤੋਂ ਗੁਪਤ ਹੁਕਮ ਦੇਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ [[ਗਵਾਲੀਅਰ]] ਦੇ ਕਿਲੇ ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਜਿਥੇ ਹੋਰ ਰਾਜਸੀ ਕੈਦੀ ਰੱਖੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਸਿੱਖ ਦੂਰੋਂ ਨੇੜਿਉਂ [[ਗਵਾਲੀਅਰ]] ਪਹੁੰਚਦੇ। ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾ ਕਰਨ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ। 1614 ਵਿੱਚ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੂੰ ਦਮੇ ਦਾ ਬੜਾ ਸਖ਼ਤ ਦੌਰਾ ਪਿਆ। ਆਖ਼ਰ ਉਸਨੇ ਫ਼ਕੀਰ [[ਮੀਆਂ ਮੀਰ]] ਦੇ ਕਹਿਣ ਤੇ ਰਿਹਾਈ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸੱਚਾਈ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ 52 ਕਲੀਆਂ ਵਾਲੇ ਚੋਲੇ ਦੀਆਂ ਕਲੀਆਂ ਫੱੜ ਕੇ 52 ਰਾਜੇ ਵੀ ਜੇਲ ਵਿਚੋਂ ਰਿਹਾ ਹੋਏ ਸਨ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ==ਬੰਦੀ ਛੋੜ== [[ਗਵਾਲੀਅਰ]] ਦੇ ਕਿਲੇ 'ਚੋਂ ਰਿਹਾਅ ਹੋਣ ਅਤੇ [[ਜਹਾਂਗੀਰ]] ਵੱਲੋਂ ਨਜ਼ਰਬੰਦ ਕੀਤੇ ਗਏ 52 ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਰਿਹਾਈ ਕਰਵਾਉਣ ਉਪਰੰਤ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪਹੁੰਚਣ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਨੂੰ ਹਰ ਸਾਲ [[ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਦਿਵਸ]] ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਹਰ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਦੇ ਕੇ ਕਰਮਕਾਂਡਾਂ, ਵਹਿਮਾਂ, ਭਰਮਾਂ ਦੀ ਕੈਦ ਵਿੱਚੋਂ ਵੀ ਮੁਕਤ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ। ==ਭਾਈ ਬਿਧੀ ਚੰਦ ਅਤੇ ਘੋੜੇ== [[ਕਾਬੁਲ]] ਦਾ ਇੱਕ ਸਿੱਖ-ਮਸੰਦ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਲਈ ਦੋ ਵਧੀਆ ਘੋੜੇ ਲੈਕੇ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ ਪਰ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਹੀ [[ਲਾਹੌਰ]] ਦੇ ਤੁਰਕ ਹਾਕਮਾਂ ਨੇ ਘੋੜੇ ਖੋਹ ਲਏ। [[ਬਿਧੀ ਚੰਦ|ਭਾਈ ਬਿਧੀ ਚੰਦ]] ਨੇ ਦੋਵੇਂ ਘੋੜੇ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਕੋਲ ਵਾਪਸ ਲਿਆਂਦੇ। ਇਸ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਲਈ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਇਸ ਵਾਰੀਂ ਲਾਲਬੇਗ ਅਤੇ ਕਮਰਬੇਗ ਦੀ ਕਮਾਨ ਹੇਠ ਤੁਰਕਾਂ ਨੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਇਹ ਬਹੁਤ ਕਰਾਰੀ ਜੰਗ ਸੀ। ਦੋਨਾਂ ਧਿਰਾਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਜਾਨੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ। ‘ਡਰੌਲੀ’ ਦੀ ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਤੁਰਕ ਸਰਦਾਰ ਮਾਰੇ ਗਏ ਅਤੇ ਇਸ ਜੰਗ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ 'ਗੁਰੂ ਸਰ' ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਸਰੋਵਰ ਬਣਵਾਇਆ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ==ਨੰਗਲ ਸਰਸਾ ਦੀ ਲੜਾਈ== ਨਿੱਤ ਦੇ ਮੁਗ਼ਲ ਹਮਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖ ਕੇ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ, [[ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] ਚਲੇ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ 3 ਮਈ, 1635 ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਉਥੇ ਹੀ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ। ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਕੋਲ ਬਿਲਾਸਪੁਰ, [[ਨਾਹਨ]], ਗੁਲੇਰ, ਨਦੌਣ, [[ਖੰਡੂਰ]] (ਮਗਰੋਂ [[ਨਾਲਾਗੜ੍ਹ]]) ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਰਿਆਸਤਾਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਆਉਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਇਹਨਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰੋਪੜ (ਹੁਣ [[ਰੋਪੜ]]) ਦੇ ਨਵਾਬ ਨੇ [[ਖੰਡੂਰ]] ‘ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਦੀ ਧਮਕੀ ਦਿੱਤੀ ਤਾਂ ਉਥੋਂ ਦਾ ਰਾਜਾ [[ਹਰੀ ਚੰਦ]], ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਕੋਲ ਅਰਜ਼ ਕਰਨ ਆ ਪੁੱਜਾ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਆਪਣੇ ਬੇਟੇ (ਬਾਬਾ) ਗੁਰਦਿਤਾ ਜੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਜੱਥਾ ਭੇਜ ਦਿਤਾ। ਪਹਿਲੀ ਜੁਲਾਈ, 1635 ਦੇ ਦਿਨ ਨੰਗਲ ਗੁੱਜਰਾਂ (ਹੁਣ ਸਰਸਾ ਨੰਗਲ) ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਦੋਹਾਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਲੜਾਈ ਹੋਈ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰੋਪੜ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦਾ ਬੜਾ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਹ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਾਰ ਕੇ ਭੱਜ ਗਈਆਂ। ਇਸ ਉੱਤੇ ਰੋਪੜ ਦੇ ਨਵਾਬ ਨੇ ਕੋਟਲਾ ਸ਼ਮਸ ਖ਼ਾਨ (ਹੁਣ [[ਕੋਟਲਾ ਨਿਹੰਗ ਖ਼ਾਨ]]) ਦੇ ਮਾਲਕ ਸ਼ਮਸ ਖ਼ਾਨ ਰਾਹੀਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਰਦਾਰੀ ਕਬੂਲ ਕਰ ਲਈ ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਹਿਲ ਵਿੱਚ ਦਾਅਵਤ ਉੱਤੇ ਬੁਲਾਇਆ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ, 18 ਜੁਲਾਈ, 1635 ਦੇ ਦਿਨ ਰੋਪੜ ਪੁੱਜੇ ਤੇ ਇੱਕ ਰਾਤ ਉਹ ਨਵਾਬ ਦੇ ਮਹਿਲ ਵਿੱਚ ਮਹਿਮਾਨ ਬਣ ਕੇ ਰਹੇ। 19 ਤੇ 20 ਤਾਰੀਖ਼ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਕੋਟਲਾ ਸ਼ਮਸ ਖ਼ਾਨ (ਹੁਣ ਕੋਟਲਾ ਨਿਹੰਗ ਖ਼ਾਨ) ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰਹੇ। ਇਸ ਮਗਰੋਂ ਜਦ ਤਕ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਰਹੇ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਮੁਗ਼ਲ ਨੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹਿੰਦੂ ਰਿਆਸਤ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ==ਯੁੱਧ== ਅੰਮਿ੍ਤਸਰ ਦੀ ਲੜਾਈ÷ 1634 ਈ: ਵਿੱਚ [[ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ]] ਦੇ ਸੈਨਾਪਤੀ ਗੁਲਾਮ ਰਸੂਲ ਖਾਂ ਅਤੇ ਮੁਖਲਿਸ ਖਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚਕਾਰ ਬਾਜ਼ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੋਈ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਜਿੱਤ ਹੋਈ। ਇਹ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ [[ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ]] ਨਾਲ ਪਹਿਲੀ ਲੜਾਈ ਸੀ। ===ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਦੀ ਲੜਾਈ=== ਇਹ ਲੜਾਈ 1635 ਈ: ਵਿੱਚ ਹੋਈ। ਪੈਂਦੇ ਖਾਂ ਨੇ ਜਲੰਧਰ ਦੇ ਸੂਬੇਦਾਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਗੰਢ ਲਿਆ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਨਵਾਬ ਨੇ [[ਕਾਲੇ ਖਾਂ]] ਦੀ ਕਮਾਨ ਹੇਠ ਫ਼ੌਜ ਤੋਰ ਦਿੱਤੀ। ‘ਕਰਤਾਰਪੁਰ’ ਦੀ ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਹੋਰ ਸਿੱਖ ਯੋਧਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ 14 ਸਾਲ ਦੇ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ (ਪਹਿਲਾ ਨਾਮ ਤਿਆਗ ਮੱਲ) ਜੀ ਵੀ ਮੈਦਾਨੇ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਲੜੇ। ਆਖਿਰ ਪੈਂਦੇ ਖਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਆਇਆ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਉੱਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਕੀਤੇ ਪਰ ਕੁਝ ਨਾ ਵਿਗਾੜ ਸਕਿਆ ਜਦ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਇਕੋ ਵਾਰ ਨਾਲ ਜਖ਼ਮੀ ਹੋਕੇ ਘੋੜੇ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਅੰਤ ਨੇੜੇ ਆਗਿਆ। ਪੈਂਦੇ ਖਾਂ ਦਾ ਦਾਮਾਦ ਕਾਲੇ ਖਾਂ ਨੇ ਵੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਯੁੱਧ ਲਈ ਲਲਕਾਰਿਆ ਅਤੇ ਤਲਵਾਰ ਦਾ ਵਾਰ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਵਾਪਸੀ ਵਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਖਿਆਂ ਕਾਲੇ ਖਾਂ, ਵਾਰ ਇਉਂ ਨਹੀਂ ਇਉਂ ਕਰੀ ਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵਾਰ ਨਾਲ ਕਾਲੇ ਖਾਂ ਦੇ ਮੋਢੇ ਤੋਂ ਐਸਾ ਚੀਰ ਪਾਇਆ ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਜੰਜੂ ਪਾਇਆ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਯੁੱਧ 1635 ਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੁਸਲਮਾਨੀ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਭੱਜ ਕੇ ਜਾਣ ਬਚਾਈ। 1635ਈ: ਵਿੱਚ ਹੀ [[ਫਗਵਾੜਾ]] ਦਾ ਯੁੱਧ ਹੋਇਆ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਦਾਸਾ ਜੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਸੁਲੇਹਾ ਜੀ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਹਾਰ ਹੋਈ। 1638 ਵਿੱਚ [[ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤਾ|ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿਤਾ ਜੀ]] ਚਲਾਨਾ ਕਰ ਗਏ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ==ਅੰਤਿਮ ਸਮਾਂ== ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਪਰਚਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਮ ਜਨਤਾ ਨੂੰ ਕਰਮ ਕਾਂਡਾਂ ਅਤੇ ਵਹਿਮਾਂ ਭਰਮਾਂ ਤੋਂ ਕੱਢਿਆ। 1635 ਵਿੱਚ [[ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ]] ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਗਵਰਨਰ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਜੋ ਧਾਰਮਿਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਤੰਗ ਦਿਲ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸੋ 1644 ਤੱਕ ਅਮਨ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਪਰਚਾਰ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ। ਅੰਤ ਵੇਲਾ ਨੇੜੇ ਜਾਣਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰਗੱਦੀ ਆਪਣੇ ਪੋਤਰੇ (ਪੁੱਤਰ ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿਤਾ ਜੀ) [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ]] ਜੀ ਨੂੰ ਸੌਂਪੀ ਅਤੇ 3 ਮਾਰਚ 1644 ਨੂੰ 49 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾ ਗਏ। == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * [[ਮਾਤਾ ਕੌਲਾਂ]] * [[ਅਕਾਲ ਸੈਨਾ]] * [[ਦਿਲਬਾਗ ਅਤੇ ਗੁਲਬਾਗ]] ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} ==ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ== * Dr Harjinder Singh Dilgeer (2012), ''SIKH HISTORY in 10 volumes'', Sikh University Press. ==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ== * [https://web.archive.org/web/20081121001911/http://www.scys-online.org/site/G6.html Guru Hargobind] (archived) {{Sikhism|state=collapsed}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1595]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਯੋਧੇ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਲੋਕ]] 3ty818u47oq7e03as2m81p9ur3qy7lj 841833 841832 2026-07-01T19:19:27Z Nitesh Gill 8973 /* ‘ਮੀਰੀ ਅਤੇ ਪੀਰੀ’ */ 841833 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious biography | religion = [[ਸਿੱਖੀ]] | name = ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ | image = Contemporary painting of the sixth Sikh guru, Guru Hargobind. Provincial Mughal school, Deccan, mid-17th century.jpg | caption = ਛੇਵੇਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ, ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਦੀ ਸਮਕਾਲੀ ਪੇਂਟਿੰਗ। ਪ੍ਰੋਵਿੰਸ਼ੀਅਲ ਮੁਗਲ ਸਕੂਲ, ਡੇਕਨ, 17ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ। | birth_name = ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ | birth_date = {{Birth date|1595|06|19|df=yes}} | birth_place = ਗੁਰੂ ਕੀ ਵਡਾਲ਼ੀ, [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]], [[ਲਾਹੌਰ ਸੂਬਾ]], [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ]] <br /> {{small|(ਹੁਣ ਪੰਜਾਬ, [[ਭਾਰਤ]])}} | death_date = {{Death date and age|1644|02|28|1595|06|19|df=yes}}<ref name=eos>{{cite book |chapter=HARGOBIND, GURU (1595–1644)| chapter-url=https://archive.org/details/TheEncyclopediaOfSikhism-VolumeIiE-l/page/n245 |author=Fauja Singh |title= Encyclopaedia of Sikhism|publisher=Punjabi University, Patiala|access-date=8 December 2019|year=2009}}</ref> | death_date = [[ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]], [[ਲਾਹੌਰ ਸੂਬਾ]], [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ]] <br /> {{small|(ਹੁਣ ਪੰਜਾਬ, [[ਭਾਰਤ]])}} | nationality = | other_names = ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ<br />ਮੀਰੀ ਪੀਰੀ ਦੇ ਮਾਲਕ<br />ਸੱਚਾ ਪਾਤਸ਼ਾਹ<br />ਛੇਵੇਂ ਨਾਨਕ<br />ਬੰਦੀ ਛੋੜ<ref name=":0">{{Cite book |last=Singh |first=Pashaura |title=The Routledge Companion to the Life and Legacy of Guru Hargobind: Sovereignty, Militancy, and Empowerment of the Sikh Panth |date=Aug 9, 2024 |publisher=Taylor & Francis |isbn=9781040106327 |pages=188}}</ref> | known_for = * [[ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ]] ਦੀ ਉਸਾਰੀ * ਜੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝਣ ਵਾਲ਼ੇ ਪਹਿਲੇ ਗੁਰੂ * ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਟ੍ਰੀ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ਅਤੇ ਜੰਗੀ ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਲਈ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ * ਮੀਰੀ ਪੀਰੀ ਦੀ ਕਾਇਮੀ * [[ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] ਦੇ ਬਾਨੀ * ਇਹ ਜੰਗਾ ਲੜੀਆਂ: * [[ਰੁਹੀਲਾ ਦੀ ਲੜਾਈ]] * ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਦੀ ਜੰਗ * ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਜੰਗ (1634) * [[ਲਹਿਰਾ ਦੀ ਲੜਾਈ]] * ਗੁਰੂਸਰ ਦੀ ਜੰਗ * ਕੀਰਤਪੁਰ ਦੀ ਜੰਗ | predecessor = [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ]] | successor = [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ]] | spouse = ਮਾਤਾ ਦਮੋਦਰੀ, [[ਮਾਤਾ ਨਾਨਕੀ]], ਮਾਤਾ ਮਹਾ ਦੇਵੀ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਕੌਲਾ | children = [[ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤਾ]] (1613–1638) <br /> [[ਸੂਰਜ ਮੱਲ]] (1618–1698) <br /> [[ਅਨੀ ਰਾਇ]] (1633–1678) <br /> [[ਅਟਲ ਰਾਇ]] (1619–1627)<br /> [[ਗੁਰ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ|ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ]] (1621–1675) <br />[[ਬੀਬੀ ਵੀਰੋ]](1628–1705) | parents = [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ]] ਅਤੇ [[ਮਾਤਾ ਗੰਗਾ]] | office1 = 6ਵੇਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ | signature = Autograph of Guru Hargobind - 2.jpg | battles = * [[ਰੁਹੀਲਾ ਦੀ ਲੜਾਈ]] * [[ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਦੀ ਲੜਾਈ]] * [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਲੜਾਈ (1634)]] * [[ਲਹਿਰਾ ਦੀ ਲੜਾਈ]] ਜਾਂ ਗੁਰੂਸਰ * [[ਕੀਰਤਪੁਰ ਦੀ ਲੜਾਈ]] | period = 1606–1644 }} {{ਸਿੱਖੀ ਸਾਈਡਬਾਰ}} '''ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ''' (5 ਜੁਲਾਈ 1595 – 19 ਮਾਰਚ 1644) [[ਸਿੱਖਾਂ]] ਦਸਾਂ ਵਿਚੋਂ ਛੇਵੇਂ [[ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ|ਗੁਰੂ]] ਹੋਏ ਸਨ।<ref>HS Syan (2013), Sikh Militancy in the Seventeenth Century, IB Tauris, {{ISBN|978-1780762500}}, pages 48–55</ref> ਉਹ ਗਿਆਰਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਗੁਰੂ ਬਣੇ ਸਨ, ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਨੂੰ ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੁਆਰਾ ਤੱਤੀ ਤਵੀ ਤੇ ਅਤੇ ਬੇਅੰਤ ਤਸੀਹੇ ਦੇ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name=hssyan>HS Syan (2013), Sikh Militancy in the Seventeenth Century, IB Tauris, {{ISBN|978-1780762500}}, pages 48–55</ref> ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਫੌਜੀਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ, ਸ਼ਾਇਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਜੋਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ, ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਸੀ।<ref>{{cite book|author=John F. Richards|title=The Mughal Empire|url=https://books.google.com/books?id=HHyVh29gy4QC&pg=PA97|year=1995|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-56603-2|pages=97–98, 177–178}}</ref><ref name=britannicahargobind>[https://www.britannica.com/biography/Hargobind Hargobind: Sikh Guru], Encyclopedia Britannica, Quote: "Guru Hargobind, sixth Sikh Guru, who developed a strong Sikh army and gave the Sikh religion its military character, in accord with the instructions of his father, Guru Arjan (1563–1606), the first Sikh martyr, who had been executed on the order of the Mughal emperor Jahangir."; "After Jahāngīr's death (1627) the new Mughal emperor, Shāh Jahān, persecuted the Sikh community in earnest. The Sikhs under Hargobind Sahib defeated Shāh Jahān's armies four times, crushing the myth of Mughal invincibility. To the Sikh ideals of his predecessor, Guru Hargobind thus added another: the right and duty of the Sikhs to defend their faith by the sword if necessary."</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੋ ਤਲਵਾਰਾਂ ਪਹਿਨ ਕੇ ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣਾਇਆ, ਜੋ ਮੀਰੀ ਅਤੇ ਪੀਰੀ (ਲੌਕਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਅਧਿਕਾਰ) ਦੇ ਦੋਹਰੇ ਸੰਕਲਪ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਨੇ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ (ਕਾਲ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਦਾ ਤਖਤ) ਬਣਾਇਆ। ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਅੱਜ ਖਾਲਸਾ (ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸਮੂਹਿਕ ਸੰਸਥਾ) ਦੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਸੀਟ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਮੰਨਦੇ ਸਨ, ਗ੍ਰਹਿਸਥੀ ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਤਪੱਸਿਆ ਨੂੰ ਨਿਰਾਸ਼ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਵਿਆਹ ਨੂੰ ਸਵੈ-ਬੋਧ ਦੇ ਮਾਰਗ ਵਜੋਂ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੇ ਸਨ।<ref name=":22">{{Cite book |last=Shanker |first=Rajkumari |title=Religion and Women |date=Sep 21, 2015 |publisher=State University of New York Press |isbn=9781438419602 |editor-last=Sharma |editor-first=Arvind |pages=198 |chapter=Women in Sikhism}}</ref> == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ == [[File:Guru Ki Wadali.jpg|thumb|ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੁਰੂ ਕੀ ਵਡਾਲੀ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਫੋਟੋ, ਜੋ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਦੇ ਜਨਮ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ।]] ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਦਾ ਜਨਮ [[19 ਜੂਨ]] [[1595]] ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਕੀ ਵਡਾਲੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੋਢੀ ਖੱਤਰੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ 7 ਕਿਲੋਮੀਟਰ (4.3 ਮੀਲ) ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ,<ref name=eos/><ref name=hssingha>HS Singha (2009), Sikh Studies, Book 7, Hemkunt Press, {{ISBN|978-8170102458}}, pages 18–19</ref> ਉਹ ਪੰਜਵੇਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਦੇ ਇਕਲੌਤੇ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਉਹ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਚੇਚਕ ਤੋਂ ਪੀੜਤ ਸੀ।<ref name=":14">{{Cite book |last=Singh |first=Prithi Pal |title=The History of Sikh Gurus |publisher=Lotus Press |year=2006 |isbn=9788183820752 |pages=69–70}}</ref> ਸਿੱਖ ਹਾਥੀ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਆਪਣੇ ਚਾਚਾ ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਕਰਮੋ ਦੁਆਰਾ ਦੋ ਵਾਰ ਜ਼ਹਿਰ ਦੇਣ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਬਚ ਗਏ ਸਨ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਾਨ ਲੈਣ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਕੋਸ਼ਿਸ਼, ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਦੁਆਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਇੱਕ ਕੋਬਰਾ ਸੁੱਟਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਤੋਂ ਵੀ ਬਚ ਗਏ ਸਨ।<ref name=":14" /> ਪਹਿਲੀ ਜ਼ਹਿਰ ਦੇਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਰਮੋ ਨੇ ਆਪਣੀ ਨਿੱਜੀ ਨਰਸ ਨੂੰ ਬੱਚੇ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਰੱਖਣ ਦਾ ਦਿਖਾਵਾ ਕਰਨ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਸੀ।<ref name=":14" /> ਹਾਲਾਂਕਿ, ਨਰਸ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਨਿੱਪਲ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਜ਼ਹਿਰ ਲਾ ਦਿੱਤਾ ਜੋ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਲਈ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਚੁੰਘਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਪਰ ਛੋਟੇ ਬੱਚੇ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਚੁੰਘਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਰਸ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਅਸਫਲ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਉਹ ਖੁਦ ਜ਼ਹਿਰ ਨਾਲ ਬਿਮਾਰ ਹੋ ਗਈ।<ref name=":14" /> ਦੂਜੀ ਜ਼ਹਿਰ ਯੋਜਨਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਸੱਪ-ਮੋਹਕ ਨੂੰ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਤਾਂ ਜੋ ਨੌਜਵਾਨ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲਈ ਉਸ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਸੱਪ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਪਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਮੁੰਡੇ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੱਪ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਸਿਰ ਤੋਂ ਫੜ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਨਿਚੋੜਿਆ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਹ ਮਰ ਨਾ ਗਿਆ।<ref name=":14" /> ਉਸ ਦੀ ਜਾਨ ਲੈਣ ਦੀ ਤੀਜੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਜਿਸ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੇ ਦੁਬਾਰਾ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਦਹੀਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਹਿਰ ਮਿਲਾਉਣ ਅਤੇ ਬੱਚੇ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਨੂੰ ਖੁਆਉਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ ਸੀ ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਨੇ ਦਹੀਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਫਰਸ਼ 'ਤੇ ਗਿਰਾ ਦਿੱਤਾ, ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ ਕੁੱਤਾ - ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਪਿਸਤਾ ਸੀ; ਥੱਲੇ ਡਿੱਗੇ ਦਹੀਂ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਖਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਖਤਰਨਾਕ ਅੰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।<ref name=":14" /> ਫਿਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪੇਟ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਮਰ ਗਿਆ।<ref name=":14" /> ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਨੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਤੋਂ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਤੋਂ ਤਲਵਾਰਬਾਜ਼ੀ ਅਤੇ ਤੀਰਅੰਦਾਜ਼ੀ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।<ref name="eos" /> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ, ਧਾਰਮਿਕ ਦਰਸ਼ਨ, ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ, ਦਵਾਈ, ਘੋੜਸਵਾਰੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਬਾਰੇ ਵੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।<ref name=":14" /> ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਕਾਫ਼ੀ ਸਮਾਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਕੰਪਲੈਕਸ ਵਿੱਚ ਗਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਭਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝੇ ਹੋਏ ਬਿਤਾਇਆ।<ref name=":14" /> ==ਵਿੱਦਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ਸਤਰ ਵਿੱਦਿਆ== 1603 ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਵਿੱਦਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ਸਤਰਾਂ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਲਈ [[ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ]] ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸੌਂਪੀ ਗਈ। ਸ਼ਸਤਰ ਵਿੱਦਿਆ ਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸ਼ੌਕ ਸੀ ਅਤੇ ਜਲਦੀ ਹੀ ਨਿਪੁੰਨ ਹੁੰਦੇ ਗਏ। ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਆਪ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਮਹਾਂਬਲੀ ਯੋਧਾ ਹੋਣ ਦਾ ਆਖ ਦੇਂਦੇ ਸਨ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ==ਪਿਤਾ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ== [[ਜਹਾਂਗੀਰ]] ਸਮੇਂ ਦਾ ਹਾਕਮ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਹੀ ਪਿਤਾ [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ]] ਨੂੰ ਤਸੀਹੇ ਦੇ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਲਾਹੌਰ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੰਗਤਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਗੁਰਿਆਈ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਕਿਉਂਕਿ ਜਾਤ-ਅਭਿਮਾਨੀ ਕਾਜ਼ੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਘਰ ਦੇ ਵੈਰੀਆਂ ਨੇ ਜਹਾਂਗੀਰ ਤੋਂ ਮਈ 1606 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਕੈਦ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਜਾਰੀ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਹਿਬ ਉਸ ਸਮੇਂ ਲਗਭਗ 11 ਸਾਲ ਦੇ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਾ ਅਸਰ ਆਮ ਸਿੱਖਾਂ 'ਤੇ ਬਹੁਤ ਪਿਆ। ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਧਾਰੀ ਹੋਣ ਦਾ ਦ੍ਰਿੜ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੋ ਗਿਆ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} == ਮੀਰੀ ਅਤੇ ਪੀਰੀ == {{Quote box|width=246px|bgcolor=#ACE1AF|align=right|quote="ਪੰਜ ਪਿਆਲੇ, ਪੰਜ ਪੀਰ ਛਟਮੁ ਪੀਰ ਬੈਠਾ ਗੁਰੁ ਭਾਰੀ। ਅਰਜਨ ਕਾਇਆ ਪਲਟਿ ਕੈ, ਮੂਰਤਿ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਵਾਰੀ। ਚਲੀ ਪੀੜੀ ਸੋਢੀਆਂ ਰੂਪ ਦਿਖਾਵਣਿ ਵਾਰੋ ਵਾਰੀ। ਦਲਭੰਜਨ ਗੁਰੁ ਸੂਰਮਾ ਵਡ ਯੋਧਾ ਬਹੁ ਪਰਉਪਕਾਰੀ। ਦਰਬਾਰੀ ਢਾਡੀ ਅਬਦੁੱਲਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਦੋ ਤਲਵਾਰੀ ਬੱਧੀਆਂ ਇੱਕ ਮੀਰੀ ਦੀ ਇੱਕ ਪੀਰੀ ਦੀ। ਇਕ ਅਜ਼ਮਤ ਦੀ ਇੱਕ ਰਾਜ ਦੀ ਇੱਕ ਰਾਖੀ ਕਰੇ ਵਜ਼ੀਰ ਦੀ। ਮੇਰੇ ਪਰਵਾਰ ਕੋਈ ਇਲਮ ਨਹੀਂ।"|salign=right|source=— ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ}} [[ਮੀਰੀ-ਪੀਰੀ]] ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਧਰਮ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਅਤੇ ਸਰਬੱਤ ਦੇ ਭਲੇ ਦੇ ਰਾਹ ਤੇ ਤੋਰਨਾ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪ ਵੀ ਦੋ ਤਲਵਾਰਾਂ 'ਮੀਰੀ ਅਤੇ ਪੀਰੀ' ਧਾਰਨ ਕਰ ਲਈਆਂ। ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਵਿੱਚ ਨਗਦ ਭੇਟਾ ਦੇਣ ਦੀ ਥਾਂ ਆਪਣੀ ਜੁਆਨੀ ਅਰਪਨ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਘੋੜੇ ਭੇਟਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸੰਦੇਸ਼ ਭੇਜ ਦਿੱਤੇ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਿਕਾਰ ਅਤੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਵਿੱਦਿਆ ਸਿਖਾਉਣ ਲਈ ਚੋਣਵੇਂ ਸੂਰਮੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਹ ਰੁਚੀ ਦੇਖ ਕੇ ਮਾਝੇ, ਮਾਲਵੇ ਅਤੇ ਦੁਆਬੇ ਵਿਚੋਂ ਕੋਈ ਪੰਜ ਸੌ ਜਵਾਨ ਆਪ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੀ ਗਏ। ਕਾਲ ਦੇ ਸਮੇਂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਹਕੂਮਤ ਦੀ ਗਰੀਬਾਂ ਦੀ ਬਿਲਕੁਲ ਕੋਈ ਸਾਰ ਨਹੀਂ ਲਈ ਸੀ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਕਈ ਮੁਸਲਮਾਨ ਵੀ ਗੁਰੂ ਦੀ ਨਵੀਂ ਬਣ ਰਹੀ ਫੌ਼ਜ ਵਿੱਚ ਭਰਤੀ ਹੋ ਗਏ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ==ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ== ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਅਸਥਾਨ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ 1606 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ [[ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ]] ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸੂਰਮਿਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਸਤਰ ਵਿਦਿਆ ਦਿੱਤੀ। ==ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਪਰਚਾਰ== ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖ-ਧਰਮ ਦੇ ਪਰਚਾਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਚੰਗੀ ਜੱਥੇਬੰਦੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। 1612-13 ਵਿੱਚ ਦੁਆਬੇ ਅਤੇ ਮਾਲਵੇ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖੀ ਦਾਪਅਤੇ ਰਚਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਾਰਖੂ ਅੱਖ ਨੇ ਪੈਂਦੇ ਖਾਂ ਤੇ ਖ਼ਾਸ ਮਿਹਰ ਕੀਤੀ। 1613 ਵਿੱਚ [[ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤਾ]] ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ [[ਡਰੌਲੀ ਭਾਈ|ਡਰੌਲੀ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਸਾਧੂ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਸਰਵਰੀਆ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਸਿੱਖ ਬਣਿਆ ਜਿਸਦੇ ਘਰ ‘[[ਭਾਈ ਰੂਪ ਚੰਦ]]’ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਵੱਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਸੰਗਤਾਂ ਦੇ ਪਾਣੀ ਲਈ ਰਾਮਸਰ ਅਤੇ [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਿਬੇਕਸਰ]] ਨਾਮ ਦੇ ਸਰੋਵਰ ਬਣਵਾਏ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ [[ਲੋਹਗੜ੍ਹ]] ਦਾ ਕਿਲਾ ਬਣਵਾਇਆ ਸੀ। ==ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੀ ਕੈਦ== [[ਜਹਾਂਗੀਰ]] ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਹਰਮਨ ਪਿਆਰਾ ਹੋਣਾ ਪਸੰਦ ਨਾ ਆਇਆ। 1612 ਨੂੰ ਉਸਨੇ ਆਗਰੇ ਤੋਂ ਗੁਪਤ ਹੁਕਮ ਦੇਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ [[ਗਵਾਲੀਅਰ]] ਦੇ ਕਿਲੇ ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਜਿਥੇ ਹੋਰ ਰਾਜਸੀ ਕੈਦੀ ਰੱਖੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਸਿੱਖ ਦੂਰੋਂ ਨੇੜਿਉਂ [[ਗਵਾਲੀਅਰ]] ਪਹੁੰਚਦੇ। ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾ ਕਰਨ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ। 1614 ਵਿੱਚ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੂੰ ਦਮੇ ਦਾ ਬੜਾ ਸਖ਼ਤ ਦੌਰਾ ਪਿਆ। ਆਖ਼ਰ ਉਸਨੇ ਫ਼ਕੀਰ [[ਮੀਆਂ ਮੀਰ]] ਦੇ ਕਹਿਣ ਤੇ ਰਿਹਾਈ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸੱਚਾਈ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ 52 ਕਲੀਆਂ ਵਾਲੇ ਚੋਲੇ ਦੀਆਂ ਕਲੀਆਂ ਫੱੜ ਕੇ 52 ਰਾਜੇ ਵੀ ਜੇਲ ਵਿਚੋਂ ਰਿਹਾ ਹੋਏ ਸਨ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ==ਬੰਦੀ ਛੋੜ== [[ਗਵਾਲੀਅਰ]] ਦੇ ਕਿਲੇ 'ਚੋਂ ਰਿਹਾਅ ਹੋਣ ਅਤੇ [[ਜਹਾਂਗੀਰ]] ਵੱਲੋਂ ਨਜ਼ਰਬੰਦ ਕੀਤੇ ਗਏ 52 ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਰਿਹਾਈ ਕਰਵਾਉਣ ਉਪਰੰਤ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪਹੁੰਚਣ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਨੂੰ ਹਰ ਸਾਲ [[ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਦਿਵਸ]] ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਹਰ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਦੇ ਕੇ ਕਰਮਕਾਂਡਾਂ, ਵਹਿਮਾਂ, ਭਰਮਾਂ ਦੀ ਕੈਦ ਵਿੱਚੋਂ ਵੀ ਮੁਕਤ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ। ==ਭਾਈ ਬਿਧੀ ਚੰਦ ਅਤੇ ਘੋੜੇ== [[ਕਾਬੁਲ]] ਦਾ ਇੱਕ ਸਿੱਖ-ਮਸੰਦ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਲਈ ਦੋ ਵਧੀਆ ਘੋੜੇ ਲੈਕੇ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ ਪਰ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਹੀ [[ਲਾਹੌਰ]] ਦੇ ਤੁਰਕ ਹਾਕਮਾਂ ਨੇ ਘੋੜੇ ਖੋਹ ਲਏ। [[ਬਿਧੀ ਚੰਦ|ਭਾਈ ਬਿਧੀ ਚੰਦ]] ਨੇ ਦੋਵੇਂ ਘੋੜੇ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਕੋਲ ਵਾਪਸ ਲਿਆਂਦੇ। ਇਸ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਲਈ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਇਸ ਵਾਰੀਂ ਲਾਲਬੇਗ ਅਤੇ ਕਮਰਬੇਗ ਦੀ ਕਮਾਨ ਹੇਠ ਤੁਰਕਾਂ ਨੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਇਹ ਬਹੁਤ ਕਰਾਰੀ ਜੰਗ ਸੀ। ਦੋਨਾਂ ਧਿਰਾਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਜਾਨੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ। ‘ਡਰੌਲੀ’ ਦੀ ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਤੁਰਕ ਸਰਦਾਰ ਮਾਰੇ ਗਏ ਅਤੇ ਇਸ ਜੰਗ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ 'ਗੁਰੂ ਸਰ' ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਸਰੋਵਰ ਬਣਵਾਇਆ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ==ਨੰਗਲ ਸਰਸਾ ਦੀ ਲੜਾਈ== ਨਿੱਤ ਦੇ ਮੁਗ਼ਲ ਹਮਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖ ਕੇ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ, [[ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] ਚਲੇ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ 3 ਮਈ, 1635 ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਉਥੇ ਹੀ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ। ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਕੋਲ ਬਿਲਾਸਪੁਰ, [[ਨਾਹਨ]], ਗੁਲੇਰ, ਨਦੌਣ, [[ਖੰਡੂਰ]] (ਮਗਰੋਂ [[ਨਾਲਾਗੜ੍ਹ]]) ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਰਿਆਸਤਾਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਆਉਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਇਹਨਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰੋਪੜ (ਹੁਣ [[ਰੋਪੜ]]) ਦੇ ਨਵਾਬ ਨੇ [[ਖੰਡੂਰ]] ‘ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਦੀ ਧਮਕੀ ਦਿੱਤੀ ਤਾਂ ਉਥੋਂ ਦਾ ਰਾਜਾ [[ਹਰੀ ਚੰਦ]], ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਕੋਲ ਅਰਜ਼ ਕਰਨ ਆ ਪੁੱਜਾ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਆਪਣੇ ਬੇਟੇ (ਬਾਬਾ) ਗੁਰਦਿਤਾ ਜੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਜੱਥਾ ਭੇਜ ਦਿਤਾ। ਪਹਿਲੀ ਜੁਲਾਈ, 1635 ਦੇ ਦਿਨ ਨੰਗਲ ਗੁੱਜਰਾਂ (ਹੁਣ ਸਰਸਾ ਨੰਗਲ) ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਦੋਹਾਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਲੜਾਈ ਹੋਈ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰੋਪੜ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦਾ ਬੜਾ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਹ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਾਰ ਕੇ ਭੱਜ ਗਈਆਂ। ਇਸ ਉੱਤੇ ਰੋਪੜ ਦੇ ਨਵਾਬ ਨੇ ਕੋਟਲਾ ਸ਼ਮਸ ਖ਼ਾਨ (ਹੁਣ [[ਕੋਟਲਾ ਨਿਹੰਗ ਖ਼ਾਨ]]) ਦੇ ਮਾਲਕ ਸ਼ਮਸ ਖ਼ਾਨ ਰਾਹੀਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਰਦਾਰੀ ਕਬੂਲ ਕਰ ਲਈ ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਹਿਲ ਵਿੱਚ ਦਾਅਵਤ ਉੱਤੇ ਬੁਲਾਇਆ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ, 18 ਜੁਲਾਈ, 1635 ਦੇ ਦਿਨ ਰੋਪੜ ਪੁੱਜੇ ਤੇ ਇੱਕ ਰਾਤ ਉਹ ਨਵਾਬ ਦੇ ਮਹਿਲ ਵਿੱਚ ਮਹਿਮਾਨ ਬਣ ਕੇ ਰਹੇ। 19 ਤੇ 20 ਤਾਰੀਖ਼ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਕੋਟਲਾ ਸ਼ਮਸ ਖ਼ਾਨ (ਹੁਣ ਕੋਟਲਾ ਨਿਹੰਗ ਖ਼ਾਨ) ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰਹੇ। ਇਸ ਮਗਰੋਂ ਜਦ ਤਕ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਰਹੇ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਮੁਗ਼ਲ ਨੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹਿੰਦੂ ਰਿਆਸਤ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ==ਯੁੱਧ== ਅੰਮਿ੍ਤਸਰ ਦੀ ਲੜਾਈ÷ 1634 ਈ: ਵਿੱਚ [[ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ]] ਦੇ ਸੈਨਾਪਤੀ ਗੁਲਾਮ ਰਸੂਲ ਖਾਂ ਅਤੇ ਮੁਖਲਿਸ ਖਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚਕਾਰ ਬਾਜ਼ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੋਈ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਜਿੱਤ ਹੋਈ। ਇਹ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ [[ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ]] ਨਾਲ ਪਹਿਲੀ ਲੜਾਈ ਸੀ। ===ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਦੀ ਲੜਾਈ=== ਇਹ ਲੜਾਈ 1635 ਈ: ਵਿੱਚ ਹੋਈ। ਪੈਂਦੇ ਖਾਂ ਨੇ ਜਲੰਧਰ ਦੇ ਸੂਬੇਦਾਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਗੰਢ ਲਿਆ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਨਵਾਬ ਨੇ [[ਕਾਲੇ ਖਾਂ]] ਦੀ ਕਮਾਨ ਹੇਠ ਫ਼ੌਜ ਤੋਰ ਦਿੱਤੀ। ‘ਕਰਤਾਰਪੁਰ’ ਦੀ ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਹੋਰ ਸਿੱਖ ਯੋਧਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ 14 ਸਾਲ ਦੇ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ (ਪਹਿਲਾ ਨਾਮ ਤਿਆਗ ਮੱਲ) ਜੀ ਵੀ ਮੈਦਾਨੇ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਲੜੇ। ਆਖਿਰ ਪੈਂਦੇ ਖਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਆਇਆ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਉੱਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਕੀਤੇ ਪਰ ਕੁਝ ਨਾ ਵਿਗਾੜ ਸਕਿਆ ਜਦ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਇਕੋ ਵਾਰ ਨਾਲ ਜਖ਼ਮੀ ਹੋਕੇ ਘੋੜੇ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਅੰਤ ਨੇੜੇ ਆਗਿਆ। ਪੈਂਦੇ ਖਾਂ ਦਾ ਦਾਮਾਦ ਕਾਲੇ ਖਾਂ ਨੇ ਵੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਯੁੱਧ ਲਈ ਲਲਕਾਰਿਆ ਅਤੇ ਤਲਵਾਰ ਦਾ ਵਾਰ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਵਾਪਸੀ ਵਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਖਿਆਂ ਕਾਲੇ ਖਾਂ, ਵਾਰ ਇਉਂ ਨਹੀਂ ਇਉਂ ਕਰੀ ਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵਾਰ ਨਾਲ ਕਾਲੇ ਖਾਂ ਦੇ ਮੋਢੇ ਤੋਂ ਐਸਾ ਚੀਰ ਪਾਇਆ ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਜੰਜੂ ਪਾਇਆ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਯੁੱਧ 1635 ਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੁਸਲਮਾਨੀ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਭੱਜ ਕੇ ਜਾਣ ਬਚਾਈ। 1635ਈ: ਵਿੱਚ ਹੀ [[ਫਗਵਾੜਾ]] ਦਾ ਯੁੱਧ ਹੋਇਆ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਦਾਸਾ ਜੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਸੁਲੇਹਾ ਜੀ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਹਾਰ ਹੋਈ। 1638 ਵਿੱਚ [[ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤਾ|ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿਤਾ ਜੀ]] ਚਲਾਨਾ ਕਰ ਗਏ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ==ਅੰਤਿਮ ਸਮਾਂ== ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਪਰਚਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਮ ਜਨਤਾ ਨੂੰ ਕਰਮ ਕਾਂਡਾਂ ਅਤੇ ਵਹਿਮਾਂ ਭਰਮਾਂ ਤੋਂ ਕੱਢਿਆ। 1635 ਵਿੱਚ [[ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ]] ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਗਵਰਨਰ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਜੋ ਧਾਰਮਿਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਤੰਗ ਦਿਲ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸੋ 1644 ਤੱਕ ਅਮਨ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਪਰਚਾਰ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ। ਅੰਤ ਵੇਲਾ ਨੇੜੇ ਜਾਣਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰਗੱਦੀ ਆਪਣੇ ਪੋਤਰੇ (ਪੁੱਤਰ ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿਤਾ ਜੀ) [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ]] ਜੀ ਨੂੰ ਸੌਂਪੀ ਅਤੇ 3 ਮਾਰਚ 1644 ਨੂੰ 49 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾ ਗਏ। == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * [[ਮਾਤਾ ਕੌਲਾਂ]] * [[ਅਕਾਲ ਸੈਨਾ]] * [[ਦਿਲਬਾਗ ਅਤੇ ਗੁਲਬਾਗ]] ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} ==ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ== * Dr Harjinder Singh Dilgeer (2012), ''SIKH HISTORY in 10 volumes'', Sikh University Press. ==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ== * [https://web.archive.org/web/20081121001911/http://www.scys-online.org/site/G6.html Guru Hargobind] (archived) {{Sikhism|state=collapsed}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1595]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਯੋਧੇ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਲੋਕ]] imvxdriq1bcuotnfzxyd1pzsu187sin 841834 841833 2026-07-01T19:19:58Z Nitesh Gill 8973 /* ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ */ 841834 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious biography | religion = [[ਸਿੱਖੀ]] | name = ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ | image = Contemporary painting of the sixth Sikh guru, Guru Hargobind. Provincial Mughal school, Deccan, mid-17th century.jpg | caption = ਛੇਵੇਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ, ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਦੀ ਸਮਕਾਲੀ ਪੇਂਟਿੰਗ। ਪ੍ਰੋਵਿੰਸ਼ੀਅਲ ਮੁਗਲ ਸਕੂਲ, ਡੇਕਨ, 17ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ। | birth_name = ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ | birth_date = {{Birth date|1595|06|19|df=yes}} | birth_place = ਗੁਰੂ ਕੀ ਵਡਾਲ਼ੀ, [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]], [[ਲਾਹੌਰ ਸੂਬਾ]], [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ]] <br /> {{small|(ਹੁਣ ਪੰਜਾਬ, [[ਭਾਰਤ]])}} | death_date = {{Death date and age|1644|02|28|1595|06|19|df=yes}}<ref name=eos>{{cite book |chapter=HARGOBIND, GURU (1595–1644)| chapter-url=https://archive.org/details/TheEncyclopediaOfSikhism-VolumeIiE-l/page/n245 |author=Fauja Singh |title= Encyclopaedia of Sikhism|publisher=Punjabi University, Patiala|access-date=8 December 2019|year=2009}}</ref> | death_date = [[ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]], [[ਲਾਹੌਰ ਸੂਬਾ]], [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ]] <br /> {{small|(ਹੁਣ ਪੰਜਾਬ, [[ਭਾਰਤ]])}} | nationality = | other_names = ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ<br />ਮੀਰੀ ਪੀਰੀ ਦੇ ਮਾਲਕ<br />ਸੱਚਾ ਪਾਤਸ਼ਾਹ<br />ਛੇਵੇਂ ਨਾਨਕ<br />ਬੰਦੀ ਛੋੜ<ref name=":0">{{Cite book |last=Singh |first=Pashaura |title=The Routledge Companion to the Life and Legacy of Guru Hargobind: Sovereignty, Militancy, and Empowerment of the Sikh Panth |date=Aug 9, 2024 |publisher=Taylor & Francis |isbn=9781040106327 |pages=188}}</ref> | known_for = * [[ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ]] ਦੀ ਉਸਾਰੀ * ਜੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝਣ ਵਾਲ਼ੇ ਪਹਿਲੇ ਗੁਰੂ * ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਟ੍ਰੀ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ਅਤੇ ਜੰਗੀ ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਲਈ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ * ਮੀਰੀ ਪੀਰੀ ਦੀ ਕਾਇਮੀ * [[ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] ਦੇ ਬਾਨੀ * ਇਹ ਜੰਗਾ ਲੜੀਆਂ: * [[ਰੁਹੀਲਾ ਦੀ ਲੜਾਈ]] * ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਦੀ ਜੰਗ * ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਜੰਗ (1634) * [[ਲਹਿਰਾ ਦੀ ਲੜਾਈ]] * ਗੁਰੂਸਰ ਦੀ ਜੰਗ * ਕੀਰਤਪੁਰ ਦੀ ਜੰਗ | predecessor = [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ]] | successor = [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ]] | spouse = ਮਾਤਾ ਦਮੋਦਰੀ, [[ਮਾਤਾ ਨਾਨਕੀ]], ਮਾਤਾ ਮਹਾ ਦੇਵੀ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਕੌਲਾ | children = [[ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤਾ]] (1613–1638) <br /> [[ਸੂਰਜ ਮੱਲ]] (1618–1698) <br /> [[ਅਨੀ ਰਾਇ]] (1633–1678) <br /> [[ਅਟਲ ਰਾਇ]] (1619–1627)<br /> [[ਗੁਰ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ|ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ]] (1621–1675) <br />[[ਬੀਬੀ ਵੀਰੋ]](1628–1705) | parents = [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ]] ਅਤੇ [[ਮਾਤਾ ਗੰਗਾ]] | office1 = 6ਵੇਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ | signature = Autograph of Guru Hargobind - 2.jpg | battles = * [[ਰੁਹੀਲਾ ਦੀ ਲੜਾਈ]] * [[ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਦੀ ਲੜਾਈ]] * [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਲੜਾਈ (1634)]] * [[ਲਹਿਰਾ ਦੀ ਲੜਾਈ]] ਜਾਂ ਗੁਰੂਸਰ * [[ਕੀਰਤਪੁਰ ਦੀ ਲੜਾਈ]] | period = 1606–1644 }} {{ਸਿੱਖੀ ਸਾਈਡਬਾਰ}} '''ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ''' (5 ਜੁਲਾਈ 1595 – 19 ਮਾਰਚ 1644) [[ਸਿੱਖਾਂ]] ਦਸਾਂ ਵਿਚੋਂ ਛੇਵੇਂ [[ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ|ਗੁਰੂ]] ਹੋਏ ਸਨ।<ref>HS Syan (2013), Sikh Militancy in the Seventeenth Century, IB Tauris, {{ISBN|978-1780762500}}, pages 48–55</ref> ਉਹ ਗਿਆਰਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਗੁਰੂ ਬਣੇ ਸਨ, ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਨੂੰ ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੁਆਰਾ ਤੱਤੀ ਤਵੀ ਤੇ ਅਤੇ ਬੇਅੰਤ ਤਸੀਹੇ ਦੇ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name=hssyan>HS Syan (2013), Sikh Militancy in the Seventeenth Century, IB Tauris, {{ISBN|978-1780762500}}, pages 48–55</ref> ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਫੌਜੀਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ, ਸ਼ਾਇਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਜੋਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ, ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਸੀ।<ref>{{cite book|author=John F. Richards|title=The Mughal Empire|url=https://books.google.com/books?id=HHyVh29gy4QC&pg=PA97|year=1995|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-56603-2|pages=97–98, 177–178}}</ref><ref name=britannicahargobind>[https://www.britannica.com/biography/Hargobind Hargobind: Sikh Guru], Encyclopedia Britannica, Quote: "Guru Hargobind, sixth Sikh Guru, who developed a strong Sikh army and gave the Sikh religion its military character, in accord with the instructions of his father, Guru Arjan (1563–1606), the first Sikh martyr, who had been executed on the order of the Mughal emperor Jahangir."; "After Jahāngīr's death (1627) the new Mughal emperor, Shāh Jahān, persecuted the Sikh community in earnest. The Sikhs under Hargobind Sahib defeated Shāh Jahān's armies four times, crushing the myth of Mughal invincibility. To the Sikh ideals of his predecessor, Guru Hargobind thus added another: the right and duty of the Sikhs to defend their faith by the sword if necessary."</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੋ ਤਲਵਾਰਾਂ ਪਹਿਨ ਕੇ ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣਾਇਆ, ਜੋ ਮੀਰੀ ਅਤੇ ਪੀਰੀ (ਲੌਕਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਅਧਿਕਾਰ) ਦੇ ਦੋਹਰੇ ਸੰਕਲਪ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਨੇ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ (ਕਾਲ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਦਾ ਤਖਤ) ਬਣਾਇਆ। ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਅੱਜ ਖਾਲਸਾ (ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸਮੂਹਿਕ ਸੰਸਥਾ) ਦੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਸੀਟ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਮੰਨਦੇ ਸਨ, ਗ੍ਰਹਿਸਥੀ ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਤਪੱਸਿਆ ਨੂੰ ਨਿਰਾਸ਼ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਵਿਆਹ ਨੂੰ ਸਵੈ-ਬੋਧ ਦੇ ਮਾਰਗ ਵਜੋਂ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੇ ਸਨ।<ref name=":22">{{Cite book |last=Shanker |first=Rajkumari |title=Religion and Women |date=Sep 21, 2015 |publisher=State University of New York Press |isbn=9781438419602 |editor-last=Sharma |editor-first=Arvind |pages=198 |chapter=Women in Sikhism}}</ref> == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ == [[File:Guru Ki Wadali.jpg|thumb|ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੁਰੂ ਕੀ ਵਡਾਲੀ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਫੋਟੋ, ਜੋ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਦੇ ਜਨਮ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ।]] ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਦਾ ਜਨਮ [[19 ਜੂਨ]] [[1595]] ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਕੀ ਵਡਾਲੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੋਢੀ ਖੱਤਰੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ 7 ਕਿਲੋਮੀਟਰ (4.3 ਮੀਲ) ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ,<ref name=eos/><ref name=hssingha>HS Singha (2009), Sikh Studies, Book 7, Hemkunt Press, {{ISBN|978-8170102458}}, pages 18–19</ref> ਉਹ ਪੰਜਵੇਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਦੇ ਇਕਲੌਤੇ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਉਹ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਚੇਚਕ ਤੋਂ ਪੀੜਤ ਸੀ।<ref name=":14">{{Cite book |last=Singh |first=Prithi Pal |title=The History of Sikh Gurus |publisher=Lotus Press |year=2006 |isbn=9788183820752 |pages=69–70}}</ref> ਸਿੱਖ ਹਾਥੀ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਆਪਣੇ ਚਾਚਾ ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਕਰਮੋ ਦੁਆਰਾ ਦੋ ਵਾਰ ਜ਼ਹਿਰ ਦੇਣ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਬਚ ਗਏ ਸਨ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਾਨ ਲੈਣ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਕੋਸ਼ਿਸ਼, ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਦੁਆਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਇੱਕ ਕੋਬਰਾ ਸੁੱਟਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਤੋਂ ਵੀ ਬਚ ਗਏ ਸਨ।<ref name=":14" /> ਪਹਿਲੀ ਜ਼ਹਿਰ ਦੇਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਰਮੋ ਨੇ ਆਪਣੀ ਨਿੱਜੀ ਨਰਸ ਨੂੰ ਬੱਚੇ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਰੱਖਣ ਦਾ ਦਿਖਾਵਾ ਕਰਨ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਸੀ।<ref name=":14" /> ਹਾਲਾਂਕਿ, ਨਰਸ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਨਿੱਪਲ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਜ਼ਹਿਰ ਲਾ ਦਿੱਤਾ ਜੋ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਲਈ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਚੁੰਘਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਪਰ ਛੋਟੇ ਬੱਚੇ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਚੁੰਘਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਰਸ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਅਸਫਲ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਉਹ ਖੁਦ ਜ਼ਹਿਰ ਨਾਲ ਬਿਮਾਰ ਹੋ ਗਈ।<ref name=":14" /> ਦੂਜੀ ਜ਼ਹਿਰ ਯੋਜਨਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਸੱਪ-ਮੋਹਕ ਨੂੰ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਤਾਂ ਜੋ ਨੌਜਵਾਨ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲਈ ਉਸ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਸੱਪ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਪਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਮੁੰਡੇ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੱਪ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਸਿਰ ਤੋਂ ਫੜ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਨਿਚੋੜਿਆ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਹ ਮਰ ਨਾ ਗਿਆ।<ref name=":14" /> ਉਸ ਦੀ ਜਾਨ ਲੈਣ ਦੀ ਤੀਜੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਜਿਸ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੇ ਦੁਬਾਰਾ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਦਹੀਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਹਿਰ ਮਿਲਾਉਣ ਅਤੇ ਬੱਚੇ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਨੂੰ ਖੁਆਉਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ ਸੀ ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਨੇ ਦਹੀਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਫਰਸ਼ 'ਤੇ ਗਿਰਾ ਦਿੱਤਾ, ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ ਕੁੱਤਾ - ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਪਿਸਤਾ ਸੀ; ਥੱਲੇ ਡਿੱਗੇ ਦਹੀਂ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਖਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਖਤਰਨਾਕ ਅੰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।<ref name=":14" /> ਫਿਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪੇਟ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਮਰ ਗਿਆ।<ref name=":14" /> ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਨੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਤੋਂ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਤੋਂ ਤਲਵਾਰਬਾਜ਼ੀ ਅਤੇ ਤੀਰਅੰਦਾਜ਼ੀ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।<ref name="eos" /> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ, ਧਾਰਮਿਕ ਦਰਸ਼ਨ, ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ, ਦਵਾਈ, ਘੋੜਸਵਾਰੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਬਾਰੇ ਵੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।<ref name=":14" /> ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਕਾਫ਼ੀ ਸਮਾਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਕੰਪਲੈਕਸ ਵਿੱਚ ਗਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਭਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝੇ ਹੋਏ ਬਿਤਾਇਆ।<ref name=":14" /> ==ਵਿੱਦਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ਸਤਰ ਵਿੱਦਿਆ== 1603 ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਵਿੱਦਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ਸਤਰਾਂ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਲਈ [[ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ]] ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸੌਂਪੀ ਗਈ। ਸ਼ਸਤਰ ਵਿੱਦਿਆ ਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸ਼ੌਕ ਸੀ ਅਤੇ ਜਲਦੀ ਹੀ ਨਿਪੁੰਨ ਹੁੰਦੇ ਗਏ। ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਆਪ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਮਹਾਂਬਲੀ ਯੋਧਾ ਹੋਣ ਦਾ ਆਖ ਦੇਂਦੇ ਸਨ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ==ਪਿਤਾ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ== [[ਜਹਾਂਗੀਰ]] ਸਮੇਂ ਦਾ ਹਾਕਮ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਹੀ ਪਿਤਾ [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ]] ਨੂੰ ਤਸੀਹੇ ਦੇ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਲਾਹੌਰ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੰਗਤਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਗੁਰਿਆਈ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਕਿਉਂਕਿ ਜਾਤ-ਅਭਿਮਾਨੀ ਕਾਜ਼ੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਘਰ ਦੇ ਵੈਰੀਆਂ ਨੇ ਜਹਾਂਗੀਰ ਤੋਂ ਮਈ 1606 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਕੈਦ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਜਾਰੀ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਹਿਬ ਉਸ ਸਮੇਂ ਲਗਭਗ 11 ਸਾਲ ਦੇ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਾ ਅਸਰ ਆਮ ਸਿੱਖਾਂ 'ਤੇ ਬਹੁਤ ਪਿਆ। ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਧਾਰੀ ਹੋਣ ਦਾ ਦ੍ਰਿੜ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੋ ਗਿਆ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} == ਮੀਰੀ ਅਤੇ ਪੀਰੀ == {{Quote box|width=246px|bgcolor=#ACE1AF|align=right|quote="ਪੰਜ ਪਿਆਲੇ, ਪੰਜ ਪੀਰ ਛਟਮੁ ਪੀਰ ਬੈਠਾ ਗੁਰੁ ਭਾਰੀ। ਅਰਜਨ ਕਾਇਆ ਪਲਟਿ ਕੈ, ਮੂਰਤਿ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਵਾਰੀ। ਚਲੀ ਪੀੜੀ ਸੋਢੀਆਂ ਰੂਪ ਦਿਖਾਵਣਿ ਵਾਰੋ ਵਾਰੀ। ਦਲਭੰਜਨ ਗੁਰੁ ਸੂਰਮਾ ਵਡ ਯੋਧਾ ਬਹੁ ਪਰਉਪਕਾਰੀ। ਦਰਬਾਰੀ ਢਾਡੀ ਅਬਦੁੱਲਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਦੋ ਤਲਵਾਰੀ ਬੱਧੀਆਂ ਇੱਕ ਮੀਰੀ ਦੀ ਇੱਕ ਪੀਰੀ ਦੀ। ਇਕ ਅਜ਼ਮਤ ਦੀ ਇੱਕ ਰਾਜ ਦੀ ਇੱਕ ਰਾਖੀ ਕਰੇ ਵਜ਼ੀਰ ਦੀ। ਮੇਰੇ ਪਰਵਾਰ ਕੋਈ ਇਲਮ ਨਹੀਂ।"|salign=right|source=— ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ}} [[ਮੀਰੀ-ਪੀਰੀ]] ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਧਰਮ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਅਤੇ ਸਰਬੱਤ ਦੇ ਭਲੇ ਦੇ ਰਾਹ ਤੇ ਤੋਰਨਾ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪ ਵੀ ਦੋ ਤਲਵਾਰਾਂ 'ਮੀਰੀ ਅਤੇ ਪੀਰੀ' ਧਾਰਨ ਕਰ ਲਈਆਂ। ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਵਿੱਚ ਨਗਦ ਭੇਟਾ ਦੇਣ ਦੀ ਥਾਂ ਆਪਣੀ ਜੁਆਨੀ ਅਰਪਨ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਘੋੜੇ ਭੇਟਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸੰਦੇਸ਼ ਭੇਜ ਦਿੱਤੇ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਿਕਾਰ ਅਤੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਵਿੱਦਿਆ ਸਿਖਾਉਣ ਲਈ ਚੋਣਵੇਂ ਸੂਰਮੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਹ ਰੁਚੀ ਦੇਖ ਕੇ ਮਾਝੇ, ਮਾਲਵੇ ਅਤੇ ਦੁਆਬੇ ਵਿਚੋਂ ਕੋਈ ਪੰਜ ਸੌ ਜਵਾਨ ਆਪ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੀ ਗਏ। ਕਾਲ ਦੇ ਸਮੇਂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਹਕੂਮਤ ਦੀ ਗਰੀਬਾਂ ਦੀ ਬਿਲਕੁਲ ਕੋਈ ਸਾਰ ਨਹੀਂ ਲਈ ਸੀ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਕਈ ਮੁਸਲਮਾਨ ਵੀ ਗੁਰੂ ਦੀ ਨਵੀਂ ਬਣ ਰਹੀ ਫੌ਼ਜ ਵਿੱਚ ਭਰਤੀ ਹੋ ਗਏ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ==ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ== ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਅਸਥਾਨ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ 1606 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ [[ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ]] ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸੂਰਮਿਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਸਤਰ ਵਿਦਿਆ ਦਿੱਤੀ। ==ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਪਰਚਾਰ== ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖ-ਧਰਮ ਦੇ ਪਰਚਾਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਚੰਗੀ ਜੱਥੇਬੰਦੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। 1612-13 ਵਿੱਚ ਦੁਆਬੇ ਅਤੇ ਮਾਲਵੇ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖੀ ਦਾਪਅਤੇ ਰਚਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਾਰਖੂ ਅੱਖ ਨੇ ਪੈਂਦੇ ਖਾਂ ਤੇ ਖ਼ਾਸ ਮਿਹਰ ਕੀਤੀ। 1613 ਵਿੱਚ [[ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤਾ]] ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ [[ਡਰੌਲੀ ਭਾਈ|ਡਰੌਲੀ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਸਾਧੂ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਸਰਵਰੀਆ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਸਿੱਖ ਬਣਿਆ ਜਿਸਦੇ ਘਰ ‘[[ਭਾਈ ਰੂਪ ਚੰਦ]]’ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਵੱਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਸੰਗਤਾਂ ਦੇ ਪਾਣੀ ਲਈ ਰਾਮਸਰ ਅਤੇ [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਿਬੇਕਸਰ]] ਨਾਮ ਦੇ ਸਰੋਵਰ ਬਣਵਾਏ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ [[ਲੋਹਗੜ੍ਹ]] ਦਾ ਕਿਲਾ ਬਣਵਾਇਆ ਸੀ। ==ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੀ ਕੈਦ== [[ਜਹਾਂਗੀਰ]] ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਹਰਮਨ ਪਿਆਰਾ ਹੋਣਾ ਪਸੰਦ ਨਾ ਆਇਆ। 1612 ਨੂੰ ਉਸਨੇ ਆਗਰੇ ਤੋਂ ਗੁਪਤ ਹੁਕਮ ਦੇਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ [[ਗਵਾਲੀਅਰ]] ਦੇ ਕਿਲੇ ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਜਿਥੇ ਹੋਰ ਰਾਜਸੀ ਕੈਦੀ ਰੱਖੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਸਿੱਖ ਦੂਰੋਂ ਨੇੜਿਉਂ [[ਗਵਾਲੀਅਰ]] ਪਹੁੰਚਦੇ। ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾ ਕਰਨ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ। 1614 ਵਿੱਚ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੂੰ ਦਮੇ ਦਾ ਬੜਾ ਸਖ਼ਤ ਦੌਰਾ ਪਿਆ। ਆਖ਼ਰ ਉਸਨੇ ਫ਼ਕੀਰ [[ਮੀਆਂ ਮੀਰ]] ਦੇ ਕਹਿਣ ਤੇ ਰਿਹਾਈ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸੱਚਾਈ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ 52 ਕਲੀਆਂ ਵਾਲੇ ਚੋਲੇ ਦੀਆਂ ਕਲੀਆਂ ਫੱੜ ਕੇ 52 ਰਾਜੇ ਵੀ ਜੇਲ ਵਿਚੋਂ ਰਿਹਾ ਹੋਏ ਸਨ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ==ਬੰਦੀ ਛੋੜ== [[ਗਵਾਲੀਅਰ]] ਦੇ ਕਿਲੇ 'ਚੋਂ ਰਿਹਾਅ ਹੋਣ ਅਤੇ [[ਜਹਾਂਗੀਰ]] ਵੱਲੋਂ ਨਜ਼ਰਬੰਦ ਕੀਤੇ ਗਏ 52 ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਰਿਹਾਈ ਕਰਵਾਉਣ ਉਪਰੰਤ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪਹੁੰਚਣ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਨੂੰ ਹਰ ਸਾਲ [[ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਦਿਵਸ]] ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਹਰ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਦੇ ਕੇ ਕਰਮਕਾਂਡਾਂ, ਵਹਿਮਾਂ, ਭਰਮਾਂ ਦੀ ਕੈਦ ਵਿੱਚੋਂ ਵੀ ਮੁਕਤ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ। ==ਭਾਈ ਬਿਧੀ ਚੰਦ ਅਤੇ ਘੋੜੇ== [[ਕਾਬੁਲ]] ਦਾ ਇੱਕ ਸਿੱਖ-ਮਸੰਦ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਲਈ ਦੋ ਵਧੀਆ ਘੋੜੇ ਲੈਕੇ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ ਪਰ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਹੀ [[ਲਾਹੌਰ]] ਦੇ ਤੁਰਕ ਹਾਕਮਾਂ ਨੇ ਘੋੜੇ ਖੋਹ ਲਏ। [[ਬਿਧੀ ਚੰਦ|ਭਾਈ ਬਿਧੀ ਚੰਦ]] ਨੇ ਦੋਵੇਂ ਘੋੜੇ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਕੋਲ ਵਾਪਸ ਲਿਆਂਦੇ। ਇਸ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਲਈ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਇਸ ਵਾਰੀਂ ਲਾਲਬੇਗ ਅਤੇ ਕਮਰਬੇਗ ਦੀ ਕਮਾਨ ਹੇਠ ਤੁਰਕਾਂ ਨੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਇਹ ਬਹੁਤ ਕਰਾਰੀ ਜੰਗ ਸੀ। ਦੋਨਾਂ ਧਿਰਾਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਜਾਨੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ। ‘ਡਰੌਲੀ’ ਦੀ ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਤੁਰਕ ਸਰਦਾਰ ਮਾਰੇ ਗਏ ਅਤੇ ਇਸ ਜੰਗ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ 'ਗੁਰੂ ਸਰ' ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਸਰੋਵਰ ਬਣਵਾਇਆ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ==ਨੰਗਲ ਸਰਸਾ ਦੀ ਲੜਾਈ== ਨਿੱਤ ਦੇ ਮੁਗ਼ਲ ਹਮਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖ ਕੇ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ, [[ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] ਚਲੇ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ 3 ਮਈ, 1635 ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਉਥੇ ਹੀ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ। ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਕੋਲ ਬਿਲਾਸਪੁਰ, [[ਨਾਹਨ]], ਗੁਲੇਰ, ਨਦੌਣ, [[ਖੰਡੂਰ]] (ਮਗਰੋਂ [[ਨਾਲਾਗੜ੍ਹ]]) ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਰਿਆਸਤਾਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਆਉਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਇਹਨਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰੋਪੜ (ਹੁਣ [[ਰੋਪੜ]]) ਦੇ ਨਵਾਬ ਨੇ [[ਖੰਡੂਰ]] ‘ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਦੀ ਧਮਕੀ ਦਿੱਤੀ ਤਾਂ ਉਥੋਂ ਦਾ ਰਾਜਾ [[ਹਰੀ ਚੰਦ]], ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਕੋਲ ਅਰਜ਼ ਕਰਨ ਆ ਪੁੱਜਾ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਆਪਣੇ ਬੇਟੇ (ਬਾਬਾ) ਗੁਰਦਿਤਾ ਜੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਜੱਥਾ ਭੇਜ ਦਿਤਾ। ਪਹਿਲੀ ਜੁਲਾਈ, 1635 ਦੇ ਦਿਨ ਨੰਗਲ ਗੁੱਜਰਾਂ (ਹੁਣ ਸਰਸਾ ਨੰਗਲ) ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਦੋਹਾਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਲੜਾਈ ਹੋਈ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰੋਪੜ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦਾ ਬੜਾ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਹ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਾਰ ਕੇ ਭੱਜ ਗਈਆਂ। ਇਸ ਉੱਤੇ ਰੋਪੜ ਦੇ ਨਵਾਬ ਨੇ ਕੋਟਲਾ ਸ਼ਮਸ ਖ਼ਾਨ (ਹੁਣ [[ਕੋਟਲਾ ਨਿਹੰਗ ਖ਼ਾਨ]]) ਦੇ ਮਾਲਕ ਸ਼ਮਸ ਖ਼ਾਨ ਰਾਹੀਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਰਦਾਰੀ ਕਬੂਲ ਕਰ ਲਈ ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਹਿਲ ਵਿੱਚ ਦਾਅਵਤ ਉੱਤੇ ਬੁਲਾਇਆ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ, 18 ਜੁਲਾਈ, 1635 ਦੇ ਦਿਨ ਰੋਪੜ ਪੁੱਜੇ ਤੇ ਇੱਕ ਰਾਤ ਉਹ ਨਵਾਬ ਦੇ ਮਹਿਲ ਵਿੱਚ ਮਹਿਮਾਨ ਬਣ ਕੇ ਰਹੇ। 19 ਤੇ 20 ਤਾਰੀਖ਼ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਕੋਟਲਾ ਸ਼ਮਸ ਖ਼ਾਨ (ਹੁਣ ਕੋਟਲਾ ਨਿਹੰਗ ਖ਼ਾਨ) ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰਹੇ। ਇਸ ਮਗਰੋਂ ਜਦ ਤਕ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਰਹੇ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਮੁਗ਼ਲ ਨੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹਿੰਦੂ ਰਿਆਸਤ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ==ਯੁੱਧ== ਅੰਮਿ੍ਤਸਰ ਦੀ ਲੜਾਈ÷ 1634 ਈ: ਵਿੱਚ [[ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ]] ਦੇ ਸੈਨਾਪਤੀ ਗੁਲਾਮ ਰਸੂਲ ਖਾਂ ਅਤੇ ਮੁਖਲਿਸ ਖਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚਕਾਰ ਬਾਜ਼ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੋਈ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਜਿੱਤ ਹੋਈ। ਇਹ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ [[ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ]] ਨਾਲ ਪਹਿਲੀ ਲੜਾਈ ਸੀ। ===ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਦੀ ਲੜਾਈ=== ਇਹ ਲੜਾਈ 1635 ਈ: ਵਿੱਚ ਹੋਈ। ਪੈਂਦੇ ਖਾਂ ਨੇ ਜਲੰਧਰ ਦੇ ਸੂਬੇਦਾਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਗੰਢ ਲਿਆ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਨਵਾਬ ਨੇ [[ਕਾਲੇ ਖਾਂ]] ਦੀ ਕਮਾਨ ਹੇਠ ਫ਼ੌਜ ਤੋਰ ਦਿੱਤੀ। ‘ਕਰਤਾਰਪੁਰ’ ਦੀ ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਹੋਰ ਸਿੱਖ ਯੋਧਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ 14 ਸਾਲ ਦੇ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ (ਪਹਿਲਾ ਨਾਮ ਤਿਆਗ ਮੱਲ) ਜੀ ਵੀ ਮੈਦਾਨੇ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਲੜੇ। ਆਖਿਰ ਪੈਂਦੇ ਖਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਆਇਆ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਉੱਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਕੀਤੇ ਪਰ ਕੁਝ ਨਾ ਵਿਗਾੜ ਸਕਿਆ ਜਦ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਇਕੋ ਵਾਰ ਨਾਲ ਜਖ਼ਮੀ ਹੋਕੇ ਘੋੜੇ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਅੰਤ ਨੇੜੇ ਆਗਿਆ। ਪੈਂਦੇ ਖਾਂ ਦਾ ਦਾਮਾਦ ਕਾਲੇ ਖਾਂ ਨੇ ਵੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਯੁੱਧ ਲਈ ਲਲਕਾਰਿਆ ਅਤੇ ਤਲਵਾਰ ਦਾ ਵਾਰ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਵਾਪਸੀ ਵਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਖਿਆਂ ਕਾਲੇ ਖਾਂ, ਵਾਰ ਇਉਂ ਨਹੀਂ ਇਉਂ ਕਰੀ ਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵਾਰ ਨਾਲ ਕਾਲੇ ਖਾਂ ਦੇ ਮੋਢੇ ਤੋਂ ਐਸਾ ਚੀਰ ਪਾਇਆ ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਜੰਜੂ ਪਾਇਆ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਯੁੱਧ 1635 ਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੁਸਲਮਾਨੀ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਭੱਜ ਕੇ ਜਾਣ ਬਚਾਈ। 1635ਈ: ਵਿੱਚ ਹੀ [[ਫਗਵਾੜਾ]] ਦਾ ਯੁੱਧ ਹੋਇਆ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਦਾਸਾ ਜੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਸੁਲੇਹਾ ਜੀ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਹਾਰ ਹੋਈ। 1638 ਵਿੱਚ [[ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤਾ|ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿਤਾ ਜੀ]] ਚਲਾਨਾ ਕਰ ਗਏ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ==ਅੰਤਿਮ ਸਮਾਂ== ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਪਰਚਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਮ ਜਨਤਾ ਨੂੰ ਕਰਮ ਕਾਂਡਾਂ ਅਤੇ ਵਹਿਮਾਂ ਭਰਮਾਂ ਤੋਂ ਕੱਢਿਆ। 1635 ਵਿੱਚ [[ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ]] ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਗਵਰਨਰ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਜੋ ਧਾਰਮਿਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਤੰਗ ਦਿਲ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸੋ 1644 ਤੱਕ ਅਮਨ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਪਰਚਾਰ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ। ਅੰਤ ਵੇਲਾ ਨੇੜੇ ਜਾਣਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰਗੱਦੀ ਆਪਣੇ ਪੋਤਰੇ (ਪੁੱਤਰ ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿਤਾ ਜੀ) [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ]] ਜੀ ਨੂੰ ਸੌਂਪੀ ਅਤੇ 3 ਮਾਰਚ 1644 ਨੂੰ 49 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾ ਗਏ। == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * [[ਮਾਤਾ ਕੌਲਾਂ]] * [[ਅਕਾਲ ਸੈਨਾ]] * [[ਦਿਲਬਾਗ ਅਤੇ ਗੁਲਬਾਗ]] ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} ==ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ== * Dr Harjinder Singh Dilgeer (2012), ''SIKH HISTORY in 10 volumes'', Sikh University Press. ==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ== * [https://web.archive.org/web/20081121001911/http://www.scys-online.org/site/G6.html Guru Hargobind] (archived) {{Sikhism|state=collapsed}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1595]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਯੋਧੇ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਲੋਕ]] il61kmernqssub7gtmnlfekacuqwssh 841835 841834 2026-07-01T19:20:46Z Nitesh Gill 8973 /* ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਪਰਚਾਰ */ 841835 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious biography | religion = [[ਸਿੱਖੀ]] | name = ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ | image = Contemporary painting of the sixth Sikh guru, Guru Hargobind. Provincial Mughal school, Deccan, mid-17th century.jpg | caption = ਛੇਵੇਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ, ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਦੀ ਸਮਕਾਲੀ ਪੇਂਟਿੰਗ। ਪ੍ਰੋਵਿੰਸ਼ੀਅਲ ਮੁਗਲ ਸਕੂਲ, ਡੇਕਨ, 17ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ। | birth_name = ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ | birth_date = {{Birth date|1595|06|19|df=yes}} | birth_place = ਗੁਰੂ ਕੀ ਵਡਾਲ਼ੀ, [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]], [[ਲਾਹੌਰ ਸੂਬਾ]], [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ]] <br /> {{small|(ਹੁਣ ਪੰਜਾਬ, [[ਭਾਰਤ]])}} | death_date = {{Death date and age|1644|02|28|1595|06|19|df=yes}}<ref name=eos>{{cite book |chapter=HARGOBIND, GURU (1595–1644)| chapter-url=https://archive.org/details/TheEncyclopediaOfSikhism-VolumeIiE-l/page/n245 |author=Fauja Singh |title= Encyclopaedia of Sikhism|publisher=Punjabi University, Patiala|access-date=8 December 2019|year=2009}}</ref> | death_date = [[ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]], [[ਲਾਹੌਰ ਸੂਬਾ]], [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ]] <br /> {{small|(ਹੁਣ ਪੰਜਾਬ, [[ਭਾਰਤ]])}} | nationality = | other_names = ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ<br />ਮੀਰੀ ਪੀਰੀ ਦੇ ਮਾਲਕ<br />ਸੱਚਾ ਪਾਤਸ਼ਾਹ<br />ਛੇਵੇਂ ਨਾਨਕ<br />ਬੰਦੀ ਛੋੜ<ref name=":0">{{Cite book |last=Singh |first=Pashaura |title=The Routledge Companion to the Life and Legacy of Guru Hargobind: Sovereignty, Militancy, and Empowerment of the Sikh Panth |date=Aug 9, 2024 |publisher=Taylor & Francis |isbn=9781040106327 |pages=188}}</ref> | known_for = * [[ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ]] ਦੀ ਉਸਾਰੀ * ਜੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝਣ ਵਾਲ਼ੇ ਪਹਿਲੇ ਗੁਰੂ * ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਟ੍ਰੀ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ਅਤੇ ਜੰਗੀ ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਲਈ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ * ਮੀਰੀ ਪੀਰੀ ਦੀ ਕਾਇਮੀ * [[ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] ਦੇ ਬਾਨੀ * ਇਹ ਜੰਗਾ ਲੜੀਆਂ: * [[ਰੁਹੀਲਾ ਦੀ ਲੜਾਈ]] * ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਦੀ ਜੰਗ * ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਜੰਗ (1634) * [[ਲਹਿਰਾ ਦੀ ਲੜਾਈ]] * ਗੁਰੂਸਰ ਦੀ ਜੰਗ * ਕੀਰਤਪੁਰ ਦੀ ਜੰਗ | predecessor = [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ]] | successor = [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ]] | spouse = ਮਾਤਾ ਦਮੋਦਰੀ, [[ਮਾਤਾ ਨਾਨਕੀ]], ਮਾਤਾ ਮਹਾ ਦੇਵੀ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਕੌਲਾ | children = [[ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤਾ]] (1613–1638) <br /> [[ਸੂਰਜ ਮੱਲ]] (1618–1698) <br /> [[ਅਨੀ ਰਾਇ]] (1633–1678) <br /> [[ਅਟਲ ਰਾਇ]] (1619–1627)<br /> [[ਗੁਰ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ|ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ]] (1621–1675) <br />[[ਬੀਬੀ ਵੀਰੋ]](1628–1705) | parents = [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ]] ਅਤੇ [[ਮਾਤਾ ਗੰਗਾ]] | office1 = 6ਵੇਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ | signature = Autograph of Guru Hargobind - 2.jpg | battles = * [[ਰੁਹੀਲਾ ਦੀ ਲੜਾਈ]] * [[ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਦੀ ਲੜਾਈ]] * [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਲੜਾਈ (1634)]] * [[ਲਹਿਰਾ ਦੀ ਲੜਾਈ]] ਜਾਂ ਗੁਰੂਸਰ * [[ਕੀਰਤਪੁਰ ਦੀ ਲੜਾਈ]] | period = 1606–1644 }} {{ਸਿੱਖੀ ਸਾਈਡਬਾਰ}} '''ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ''' (5 ਜੁਲਾਈ 1595 – 19 ਮਾਰਚ 1644) [[ਸਿੱਖਾਂ]] ਦਸਾਂ ਵਿਚੋਂ ਛੇਵੇਂ [[ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ|ਗੁਰੂ]] ਹੋਏ ਸਨ।<ref>HS Syan (2013), Sikh Militancy in the Seventeenth Century, IB Tauris, {{ISBN|978-1780762500}}, pages 48–55</ref> ਉਹ ਗਿਆਰਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਗੁਰੂ ਬਣੇ ਸਨ, ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਨੂੰ ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੁਆਰਾ ਤੱਤੀ ਤਵੀ ਤੇ ਅਤੇ ਬੇਅੰਤ ਤਸੀਹੇ ਦੇ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name=hssyan>HS Syan (2013), Sikh Militancy in the Seventeenth Century, IB Tauris, {{ISBN|978-1780762500}}, pages 48–55</ref> ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਫੌਜੀਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ, ਸ਼ਾਇਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਜੋਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ, ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਸੀ।<ref>{{cite book|author=John F. Richards|title=The Mughal Empire|url=https://books.google.com/books?id=HHyVh29gy4QC&pg=PA97|year=1995|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-56603-2|pages=97–98, 177–178}}</ref><ref name=britannicahargobind>[https://www.britannica.com/biography/Hargobind Hargobind: Sikh Guru], Encyclopedia Britannica, Quote: "Guru Hargobind, sixth Sikh Guru, who developed a strong Sikh army and gave the Sikh religion its military character, in accord with the instructions of his father, Guru Arjan (1563–1606), the first Sikh martyr, who had been executed on the order of the Mughal emperor Jahangir."; "After Jahāngīr's death (1627) the new Mughal emperor, Shāh Jahān, persecuted the Sikh community in earnest. The Sikhs under Hargobind Sahib defeated Shāh Jahān's armies four times, crushing the myth of Mughal invincibility. To the Sikh ideals of his predecessor, Guru Hargobind thus added another: the right and duty of the Sikhs to defend their faith by the sword if necessary."</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੋ ਤਲਵਾਰਾਂ ਪਹਿਨ ਕੇ ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣਾਇਆ, ਜੋ ਮੀਰੀ ਅਤੇ ਪੀਰੀ (ਲੌਕਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਅਧਿਕਾਰ) ਦੇ ਦੋਹਰੇ ਸੰਕਲਪ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਨੇ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ (ਕਾਲ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਦਾ ਤਖਤ) ਬਣਾਇਆ। ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਅੱਜ ਖਾਲਸਾ (ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸਮੂਹਿਕ ਸੰਸਥਾ) ਦੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਸੀਟ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਮੰਨਦੇ ਸਨ, ਗ੍ਰਹਿਸਥੀ ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਤਪੱਸਿਆ ਨੂੰ ਨਿਰਾਸ਼ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਵਿਆਹ ਨੂੰ ਸਵੈ-ਬੋਧ ਦੇ ਮਾਰਗ ਵਜੋਂ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੇ ਸਨ।<ref name=":22">{{Cite book |last=Shanker |first=Rajkumari |title=Religion and Women |date=Sep 21, 2015 |publisher=State University of New York Press |isbn=9781438419602 |editor-last=Sharma |editor-first=Arvind |pages=198 |chapter=Women in Sikhism}}</ref> == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ == [[File:Guru Ki Wadali.jpg|thumb|ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੁਰੂ ਕੀ ਵਡਾਲੀ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਫੋਟੋ, ਜੋ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਦੇ ਜਨਮ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ।]] ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਦਾ ਜਨਮ [[19 ਜੂਨ]] [[1595]] ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਕੀ ਵਡਾਲੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੋਢੀ ਖੱਤਰੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ 7 ਕਿਲੋਮੀਟਰ (4.3 ਮੀਲ) ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ,<ref name=eos/><ref name=hssingha>HS Singha (2009), Sikh Studies, Book 7, Hemkunt Press, {{ISBN|978-8170102458}}, pages 18–19</ref> ਉਹ ਪੰਜਵੇਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਦੇ ਇਕਲੌਤੇ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਉਹ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਚੇਚਕ ਤੋਂ ਪੀੜਤ ਸੀ।<ref name=":14">{{Cite book |last=Singh |first=Prithi Pal |title=The History of Sikh Gurus |publisher=Lotus Press |year=2006 |isbn=9788183820752 |pages=69–70}}</ref> ਸਿੱਖ ਹਾਥੀ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਆਪਣੇ ਚਾਚਾ ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਕਰਮੋ ਦੁਆਰਾ ਦੋ ਵਾਰ ਜ਼ਹਿਰ ਦੇਣ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਬਚ ਗਏ ਸਨ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਾਨ ਲੈਣ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਕੋਸ਼ਿਸ਼, ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਦੁਆਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਇੱਕ ਕੋਬਰਾ ਸੁੱਟਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਤੋਂ ਵੀ ਬਚ ਗਏ ਸਨ।<ref name=":14" /> ਪਹਿਲੀ ਜ਼ਹਿਰ ਦੇਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਰਮੋ ਨੇ ਆਪਣੀ ਨਿੱਜੀ ਨਰਸ ਨੂੰ ਬੱਚੇ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਰੱਖਣ ਦਾ ਦਿਖਾਵਾ ਕਰਨ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਸੀ।<ref name=":14" /> ਹਾਲਾਂਕਿ, ਨਰਸ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਨਿੱਪਲ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਜ਼ਹਿਰ ਲਾ ਦਿੱਤਾ ਜੋ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਲਈ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਚੁੰਘਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਪਰ ਛੋਟੇ ਬੱਚੇ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਚੁੰਘਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਰਸ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਅਸਫਲ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਉਹ ਖੁਦ ਜ਼ਹਿਰ ਨਾਲ ਬਿਮਾਰ ਹੋ ਗਈ।<ref name=":14" /> ਦੂਜੀ ਜ਼ਹਿਰ ਯੋਜਨਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਸੱਪ-ਮੋਹਕ ਨੂੰ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਤਾਂ ਜੋ ਨੌਜਵਾਨ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲਈ ਉਸ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਸੱਪ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਪਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਮੁੰਡੇ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੱਪ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਸਿਰ ਤੋਂ ਫੜ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਨਿਚੋੜਿਆ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਹ ਮਰ ਨਾ ਗਿਆ।<ref name=":14" /> ਉਸ ਦੀ ਜਾਨ ਲੈਣ ਦੀ ਤੀਜੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਜਿਸ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੇ ਦੁਬਾਰਾ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਦਹੀਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਹਿਰ ਮਿਲਾਉਣ ਅਤੇ ਬੱਚੇ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਨੂੰ ਖੁਆਉਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ ਸੀ ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਨੇ ਦਹੀਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਫਰਸ਼ 'ਤੇ ਗਿਰਾ ਦਿੱਤਾ, ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ ਕੁੱਤਾ - ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਪਿਸਤਾ ਸੀ; ਥੱਲੇ ਡਿੱਗੇ ਦਹੀਂ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਖਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਖਤਰਨਾਕ ਅੰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।<ref name=":14" /> ਫਿਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪੇਟ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਮਰ ਗਿਆ।<ref name=":14" /> ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਨੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਤੋਂ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਤੋਂ ਤਲਵਾਰਬਾਜ਼ੀ ਅਤੇ ਤੀਰਅੰਦਾਜ਼ੀ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।<ref name="eos" /> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ, ਧਾਰਮਿਕ ਦਰਸ਼ਨ, ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ, ਦਵਾਈ, ਘੋੜਸਵਾਰੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਬਾਰੇ ਵੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।<ref name=":14" /> ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਕਾਫ਼ੀ ਸਮਾਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਕੰਪਲੈਕਸ ਵਿੱਚ ਗਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਭਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝੇ ਹੋਏ ਬਿਤਾਇਆ।<ref name=":14" /> ==ਵਿੱਦਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ਸਤਰ ਵਿੱਦਿਆ== 1603 ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਵਿੱਦਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ਸਤਰਾਂ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਲਈ [[ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ]] ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸੌਂਪੀ ਗਈ। ਸ਼ਸਤਰ ਵਿੱਦਿਆ ਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸ਼ੌਕ ਸੀ ਅਤੇ ਜਲਦੀ ਹੀ ਨਿਪੁੰਨ ਹੁੰਦੇ ਗਏ। ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਆਪ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਮਹਾਂਬਲੀ ਯੋਧਾ ਹੋਣ ਦਾ ਆਖ ਦੇਂਦੇ ਸਨ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ==ਪਿਤਾ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ== [[ਜਹਾਂਗੀਰ]] ਸਮੇਂ ਦਾ ਹਾਕਮ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਹੀ ਪਿਤਾ [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ]] ਨੂੰ ਤਸੀਹੇ ਦੇ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਲਾਹੌਰ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੰਗਤਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਗੁਰਿਆਈ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਕਿਉਂਕਿ ਜਾਤ-ਅਭਿਮਾਨੀ ਕਾਜ਼ੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਘਰ ਦੇ ਵੈਰੀਆਂ ਨੇ ਜਹਾਂਗੀਰ ਤੋਂ ਮਈ 1606 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਕੈਦ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਜਾਰੀ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਹਿਬ ਉਸ ਸਮੇਂ ਲਗਭਗ 11 ਸਾਲ ਦੇ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਾ ਅਸਰ ਆਮ ਸਿੱਖਾਂ 'ਤੇ ਬਹੁਤ ਪਿਆ। ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਧਾਰੀ ਹੋਣ ਦਾ ਦ੍ਰਿੜ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੋ ਗਿਆ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} == ਮੀਰੀ ਅਤੇ ਪੀਰੀ == {{Quote box|width=246px|bgcolor=#ACE1AF|align=right|quote="ਪੰਜ ਪਿਆਲੇ, ਪੰਜ ਪੀਰ ਛਟਮੁ ਪੀਰ ਬੈਠਾ ਗੁਰੁ ਭਾਰੀ। ਅਰਜਨ ਕਾਇਆ ਪਲਟਿ ਕੈ, ਮੂਰਤਿ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਵਾਰੀ। ਚਲੀ ਪੀੜੀ ਸੋਢੀਆਂ ਰੂਪ ਦਿਖਾਵਣਿ ਵਾਰੋ ਵਾਰੀ। ਦਲਭੰਜਨ ਗੁਰੁ ਸੂਰਮਾ ਵਡ ਯੋਧਾ ਬਹੁ ਪਰਉਪਕਾਰੀ। ਦਰਬਾਰੀ ਢਾਡੀ ਅਬਦੁੱਲਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਦੋ ਤਲਵਾਰੀ ਬੱਧੀਆਂ ਇੱਕ ਮੀਰੀ ਦੀ ਇੱਕ ਪੀਰੀ ਦੀ। ਇਕ ਅਜ਼ਮਤ ਦੀ ਇੱਕ ਰਾਜ ਦੀ ਇੱਕ ਰਾਖੀ ਕਰੇ ਵਜ਼ੀਰ ਦੀ। ਮੇਰੇ ਪਰਵਾਰ ਕੋਈ ਇਲਮ ਨਹੀਂ।"|salign=right|source=— ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ}} [[ਮੀਰੀ-ਪੀਰੀ]] ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਧਰਮ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਅਤੇ ਸਰਬੱਤ ਦੇ ਭਲੇ ਦੇ ਰਾਹ ਤੇ ਤੋਰਨਾ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪ ਵੀ ਦੋ ਤਲਵਾਰਾਂ 'ਮੀਰੀ ਅਤੇ ਪੀਰੀ' ਧਾਰਨ ਕਰ ਲਈਆਂ। ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਵਿੱਚ ਨਗਦ ਭੇਟਾ ਦੇਣ ਦੀ ਥਾਂ ਆਪਣੀ ਜੁਆਨੀ ਅਰਪਨ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਘੋੜੇ ਭੇਟਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸੰਦੇਸ਼ ਭੇਜ ਦਿੱਤੇ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਿਕਾਰ ਅਤੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਵਿੱਦਿਆ ਸਿਖਾਉਣ ਲਈ ਚੋਣਵੇਂ ਸੂਰਮੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਹ ਰੁਚੀ ਦੇਖ ਕੇ ਮਾਝੇ, ਮਾਲਵੇ ਅਤੇ ਦੁਆਬੇ ਵਿਚੋਂ ਕੋਈ ਪੰਜ ਸੌ ਜਵਾਨ ਆਪ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੀ ਗਏ। ਕਾਲ ਦੇ ਸਮੇਂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਹਕੂਮਤ ਦੀ ਗਰੀਬਾਂ ਦੀ ਬਿਲਕੁਲ ਕੋਈ ਸਾਰ ਨਹੀਂ ਲਈ ਸੀ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਕਈ ਮੁਸਲਮਾਨ ਵੀ ਗੁਰੂ ਦੀ ਨਵੀਂ ਬਣ ਰਹੀ ਫੌ਼ਜ ਵਿੱਚ ਭਰਤੀ ਹੋ ਗਏ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ==ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ== ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਅਸਥਾਨ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ 1606 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ [[ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ]] ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸੂਰਮਿਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਸਤਰ ਵਿਦਿਆ ਦਿੱਤੀ। ==ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਪਰਚਾਰ== ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਨੇ ਸਿੱਖ-ਧਰਮ ਦੇ ਪਰਚਾਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਚੰਗੀ ਜੱਥੇਬੰਦੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। 1612-13 ਵਿੱਚ ਦੁਆਬੇ ਅਤੇ ਮਾਲਵੇ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖੀ ਦਾਪਅਤੇ ਰਚਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਾਰਖੂ ਅੱਖ ਨੇ ਪੈਂਦੇ ਖਾਂ ਤੇ ਖ਼ਾਸ ਮਿਹਰ ਕੀਤੀ। 1613 ਵਿੱਚ [[ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤਾ]] ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ [[ਡਰੌਲੀ ਭਾਈ|ਡਰੌਲੀ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਸਾਧੂ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਸਰਵਰੀਆ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਸਿੱਖ ਬਣਿਆ ਜਿਸਦੇ ਘਰ ‘[[ਭਾਈ ਰੂਪ ਚੰਦ]]’ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਵੱਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਸੰਗਤਾਂ ਦੇ ਪਾਣੀ ਲਈ ਰਾਮਸਰ ਅਤੇ [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਿਬੇਕਸਰ]] ਨਾਮ ਦੇ ਸਰੋਵਰ ਬਣਵਾਏ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ [[ਲੋਹਗੜ੍ਹ]] ਦਾ ਕਿਲਾ ਬਣਵਾਇਆ ਸੀ। ==ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੀ ਕੈਦ== [[ਜਹਾਂਗੀਰ]] ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਹਰਮਨ ਪਿਆਰਾ ਹੋਣਾ ਪਸੰਦ ਨਾ ਆਇਆ। 1612 ਨੂੰ ਉਸਨੇ ਆਗਰੇ ਤੋਂ ਗੁਪਤ ਹੁਕਮ ਦੇਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ [[ਗਵਾਲੀਅਰ]] ਦੇ ਕਿਲੇ ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਜਿਥੇ ਹੋਰ ਰਾਜਸੀ ਕੈਦੀ ਰੱਖੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਸਿੱਖ ਦੂਰੋਂ ਨੇੜਿਉਂ [[ਗਵਾਲੀਅਰ]] ਪਹੁੰਚਦੇ। ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾ ਕਰਨ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ। 1614 ਵਿੱਚ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੂੰ ਦਮੇ ਦਾ ਬੜਾ ਸਖ਼ਤ ਦੌਰਾ ਪਿਆ। ਆਖ਼ਰ ਉਸਨੇ ਫ਼ਕੀਰ [[ਮੀਆਂ ਮੀਰ]] ਦੇ ਕਹਿਣ ਤੇ ਰਿਹਾਈ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸੱਚਾਈ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ 52 ਕਲੀਆਂ ਵਾਲੇ ਚੋਲੇ ਦੀਆਂ ਕਲੀਆਂ ਫੱੜ ਕੇ 52 ਰਾਜੇ ਵੀ ਜੇਲ ਵਿਚੋਂ ਰਿਹਾ ਹੋਏ ਸਨ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ==ਬੰਦੀ ਛੋੜ== [[ਗਵਾਲੀਅਰ]] ਦੇ ਕਿਲੇ 'ਚੋਂ ਰਿਹਾਅ ਹੋਣ ਅਤੇ [[ਜਹਾਂਗੀਰ]] ਵੱਲੋਂ ਨਜ਼ਰਬੰਦ ਕੀਤੇ ਗਏ 52 ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਰਿਹਾਈ ਕਰਵਾਉਣ ਉਪਰੰਤ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪਹੁੰਚਣ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਨੂੰ ਹਰ ਸਾਲ [[ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਦਿਵਸ]] ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਹਰ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਦੇ ਕੇ ਕਰਮਕਾਂਡਾਂ, ਵਹਿਮਾਂ, ਭਰਮਾਂ ਦੀ ਕੈਦ ਵਿੱਚੋਂ ਵੀ ਮੁਕਤ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ। ==ਭਾਈ ਬਿਧੀ ਚੰਦ ਅਤੇ ਘੋੜੇ== [[ਕਾਬੁਲ]] ਦਾ ਇੱਕ ਸਿੱਖ-ਮਸੰਦ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਲਈ ਦੋ ਵਧੀਆ ਘੋੜੇ ਲੈਕੇ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ ਪਰ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਹੀ [[ਲਾਹੌਰ]] ਦੇ ਤੁਰਕ ਹਾਕਮਾਂ ਨੇ ਘੋੜੇ ਖੋਹ ਲਏ। [[ਬਿਧੀ ਚੰਦ|ਭਾਈ ਬਿਧੀ ਚੰਦ]] ਨੇ ਦੋਵੇਂ ਘੋੜੇ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਕੋਲ ਵਾਪਸ ਲਿਆਂਦੇ। ਇਸ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਲਈ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਇਸ ਵਾਰੀਂ ਲਾਲਬੇਗ ਅਤੇ ਕਮਰਬੇਗ ਦੀ ਕਮਾਨ ਹੇਠ ਤੁਰਕਾਂ ਨੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਇਹ ਬਹੁਤ ਕਰਾਰੀ ਜੰਗ ਸੀ। ਦੋਨਾਂ ਧਿਰਾਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਜਾਨੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ। ‘ਡਰੌਲੀ’ ਦੀ ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਤੁਰਕ ਸਰਦਾਰ ਮਾਰੇ ਗਏ ਅਤੇ ਇਸ ਜੰਗ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ 'ਗੁਰੂ ਸਰ' ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਸਰੋਵਰ ਬਣਵਾਇਆ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ==ਨੰਗਲ ਸਰਸਾ ਦੀ ਲੜਾਈ== ਨਿੱਤ ਦੇ ਮੁਗ਼ਲ ਹਮਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖ ਕੇ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ, [[ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] ਚਲੇ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ 3 ਮਈ, 1635 ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਉਥੇ ਹੀ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ। ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਕੋਲ ਬਿਲਾਸਪੁਰ, [[ਨਾਹਨ]], ਗੁਲੇਰ, ਨਦੌਣ, [[ਖੰਡੂਰ]] (ਮਗਰੋਂ [[ਨਾਲਾਗੜ੍ਹ]]) ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਰਿਆਸਤਾਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਆਉਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਇਹਨਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰੋਪੜ (ਹੁਣ [[ਰੋਪੜ]]) ਦੇ ਨਵਾਬ ਨੇ [[ਖੰਡੂਰ]] ‘ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਦੀ ਧਮਕੀ ਦਿੱਤੀ ਤਾਂ ਉਥੋਂ ਦਾ ਰਾਜਾ [[ਹਰੀ ਚੰਦ]], ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਕੋਲ ਅਰਜ਼ ਕਰਨ ਆ ਪੁੱਜਾ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਆਪਣੇ ਬੇਟੇ (ਬਾਬਾ) ਗੁਰਦਿਤਾ ਜੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਜੱਥਾ ਭੇਜ ਦਿਤਾ। ਪਹਿਲੀ ਜੁਲਾਈ, 1635 ਦੇ ਦਿਨ ਨੰਗਲ ਗੁੱਜਰਾਂ (ਹੁਣ ਸਰਸਾ ਨੰਗਲ) ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਦੋਹਾਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਲੜਾਈ ਹੋਈ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰੋਪੜ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦਾ ਬੜਾ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਹ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਾਰ ਕੇ ਭੱਜ ਗਈਆਂ। ਇਸ ਉੱਤੇ ਰੋਪੜ ਦੇ ਨਵਾਬ ਨੇ ਕੋਟਲਾ ਸ਼ਮਸ ਖ਼ਾਨ (ਹੁਣ [[ਕੋਟਲਾ ਨਿਹੰਗ ਖ਼ਾਨ]]) ਦੇ ਮਾਲਕ ਸ਼ਮਸ ਖ਼ਾਨ ਰਾਹੀਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਰਦਾਰੀ ਕਬੂਲ ਕਰ ਲਈ ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਹਿਲ ਵਿੱਚ ਦਾਅਵਤ ਉੱਤੇ ਬੁਲਾਇਆ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ, 18 ਜੁਲਾਈ, 1635 ਦੇ ਦਿਨ ਰੋਪੜ ਪੁੱਜੇ ਤੇ ਇੱਕ ਰਾਤ ਉਹ ਨਵਾਬ ਦੇ ਮਹਿਲ ਵਿੱਚ ਮਹਿਮਾਨ ਬਣ ਕੇ ਰਹੇ। 19 ਤੇ 20 ਤਾਰੀਖ਼ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਕੋਟਲਾ ਸ਼ਮਸ ਖ਼ਾਨ (ਹੁਣ ਕੋਟਲਾ ਨਿਹੰਗ ਖ਼ਾਨ) ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰਹੇ। ਇਸ ਮਗਰੋਂ ਜਦ ਤਕ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਰਹੇ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਮੁਗ਼ਲ ਨੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹਿੰਦੂ ਰਿਆਸਤ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ==ਯੁੱਧ== ਅੰਮਿ੍ਤਸਰ ਦੀ ਲੜਾਈ÷ 1634 ਈ: ਵਿੱਚ [[ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ]] ਦੇ ਸੈਨਾਪਤੀ ਗੁਲਾਮ ਰਸੂਲ ਖਾਂ ਅਤੇ ਮੁਖਲਿਸ ਖਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚਕਾਰ ਬਾਜ਼ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੋਈ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਜਿੱਤ ਹੋਈ। ਇਹ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ [[ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ]] ਨਾਲ ਪਹਿਲੀ ਲੜਾਈ ਸੀ। ===ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਦੀ ਲੜਾਈ=== ਇਹ ਲੜਾਈ 1635 ਈ: ਵਿੱਚ ਹੋਈ। ਪੈਂਦੇ ਖਾਂ ਨੇ ਜਲੰਧਰ ਦੇ ਸੂਬੇਦਾਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਗੰਢ ਲਿਆ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਨਵਾਬ ਨੇ [[ਕਾਲੇ ਖਾਂ]] ਦੀ ਕਮਾਨ ਹੇਠ ਫ਼ੌਜ ਤੋਰ ਦਿੱਤੀ। ‘ਕਰਤਾਰਪੁਰ’ ਦੀ ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਹੋਰ ਸਿੱਖ ਯੋਧਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ 14 ਸਾਲ ਦੇ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ (ਪਹਿਲਾ ਨਾਮ ਤਿਆਗ ਮੱਲ) ਜੀ ਵੀ ਮੈਦਾਨੇ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਲੜੇ। ਆਖਿਰ ਪੈਂਦੇ ਖਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਆਇਆ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਉੱਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਕੀਤੇ ਪਰ ਕੁਝ ਨਾ ਵਿਗਾੜ ਸਕਿਆ ਜਦ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਇਕੋ ਵਾਰ ਨਾਲ ਜਖ਼ਮੀ ਹੋਕੇ ਘੋੜੇ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਅੰਤ ਨੇੜੇ ਆਗਿਆ। ਪੈਂਦੇ ਖਾਂ ਦਾ ਦਾਮਾਦ ਕਾਲੇ ਖਾਂ ਨੇ ਵੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਯੁੱਧ ਲਈ ਲਲਕਾਰਿਆ ਅਤੇ ਤਲਵਾਰ ਦਾ ਵਾਰ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਵਾਪਸੀ ਵਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਖਿਆਂ ਕਾਲੇ ਖਾਂ, ਵਾਰ ਇਉਂ ਨਹੀਂ ਇਉਂ ਕਰੀ ਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵਾਰ ਨਾਲ ਕਾਲੇ ਖਾਂ ਦੇ ਮੋਢੇ ਤੋਂ ਐਸਾ ਚੀਰ ਪਾਇਆ ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਜੰਜੂ ਪਾਇਆ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਯੁੱਧ 1635 ਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੁਸਲਮਾਨੀ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਭੱਜ ਕੇ ਜਾਣ ਬਚਾਈ। 1635ਈ: ਵਿੱਚ ਹੀ [[ਫਗਵਾੜਾ]] ਦਾ ਯੁੱਧ ਹੋਇਆ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਦਾਸਾ ਜੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਸੁਲੇਹਾ ਜੀ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਹਾਰ ਹੋਈ। 1638 ਵਿੱਚ [[ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤਾ|ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿਤਾ ਜੀ]] ਚਲਾਨਾ ਕਰ ਗਏ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ==ਅੰਤਿਮ ਸਮਾਂ== ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਪਰਚਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਮ ਜਨਤਾ ਨੂੰ ਕਰਮ ਕਾਂਡਾਂ ਅਤੇ ਵਹਿਮਾਂ ਭਰਮਾਂ ਤੋਂ ਕੱਢਿਆ। 1635 ਵਿੱਚ [[ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ]] ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਗਵਰਨਰ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਜੋ ਧਾਰਮਿਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਤੰਗ ਦਿਲ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸੋ 1644 ਤੱਕ ਅਮਨ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਪਰਚਾਰ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ। ਅੰਤ ਵੇਲਾ ਨੇੜੇ ਜਾਣਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰਗੱਦੀ ਆਪਣੇ ਪੋਤਰੇ (ਪੁੱਤਰ ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿਤਾ ਜੀ) [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ]] ਜੀ ਨੂੰ ਸੌਂਪੀ ਅਤੇ 3 ਮਾਰਚ 1644 ਨੂੰ 49 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾ ਗਏ। == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * [[ਮਾਤਾ ਕੌਲਾਂ]] * [[ਅਕਾਲ ਸੈਨਾ]] * [[ਦਿਲਬਾਗ ਅਤੇ ਗੁਲਬਾਗ]] ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} ==ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ== * Dr Harjinder Singh Dilgeer (2012), ''SIKH HISTORY in 10 volumes'', Sikh University Press. ==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ== * [https://web.archive.org/web/20081121001911/http://www.scys-online.org/site/G6.html Guru Hargobind] (archived) {{Sikhism|state=collapsed}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1595]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਯੋਧੇ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਲੋਕ]] ixk1mjv54wyohohmfn5zx4ieyq8c6tr 0 25855 841818 633553 2026-07-01T15:06:41Z Harchand Bhinder 3793 /* ਇਤਿਹਾਸ */ 841818 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = | native_name = | native_name_lang = | other_name = | nickname = | settlement_type = ਪਿੰਡ | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | pushpin_map =।ndia Punjab | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | latd = 30.48 | latm = | lats = | latNS = N | longd = 75.16 | longm = | longs = | longEW = E | coordinates_display = | subdivision_type =ਦੇਸ਼ | subdivision_name = {{flag|ਭਾਰਤ}} | subdivision_type1 =ਰਾਜ | subdivision_name1 = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] | subdivision_type2 = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] | subdivision_name2 = [[ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਬਠਿੰਡਾ]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = | founder = | named_for = | unit_pref = ਦਸ਼ਮਿਕ | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = | population_as_of = | population_rank = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_footnotes = | demographics_type1 = ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ | demographics1_title1 = ਸਰਕਾਰੀ | demographics1_info1 =[[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] | timezone1 = [[ਭਾਰਤੀ ਮਿਆਰੀ ਸਮਾਂ]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type =[[ਪੋਸਟਲ ਇੰਡੈਕਸ ਨੰਬਰ|ਪਿੰਨ]] | postal_code = | registration_plate = | blank1_name_sec1 = ਨੇੜੇ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ | blank1_info_sec1 = ਬਠਿੰਡਾ | iso_ਕੋਡ = | registration_plate = PB 03, PB 40 }} '''ਜਲਾਲ''', ਭਾਰਤੀ [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ ਵਿੱਚ [[ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਬਠਿੰਡਾ]] ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਹ ਤਹਿਸੀਲ [[ਰਾਮਪੁਰਾ ਫੂਲ]] ਦੇ ਅਧੀਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite web|title=ਬਲਾਕ ਅਨੁਸਾਰ ਪਿੰਡਾ ਦੀ ਸੂਚੀ|url=http://pbplanning.gov.in/districts.htm|publisher=ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਪਲਾਨਿੰਗ ਬੋਰਡ|accessdate=4 ਅਗਸਤ 2013}}</ref> ਇਹ ‘ਕਲੀਆਂ ਦਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ’ ਵਜੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਪੰਜਾਬੀ ਗਾਇਕ [[ਕੁਲਦੀਪ ਮਾਣਕ]] ਦਾ ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਜਨਮ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਕਬਰ ਵੀ ਇਸੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਹੈ। == ਇਤਿਹਾਸ == ਇਸ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਬਾਬਾ ਜਲਾਲ ਨੇ ਵਸਾਇਆ ਜੋ ਕਿ ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਬੱਲੂੂੂਆਣਾ ਪਿੰਡ ਦਾ ਨਿਵਾਸੀ ਸੀ ਤੇ ਕੁੱਝ ਦੂਰੀ ’ਤੇ ਅਕਲੀਏ ਪਿੰਡ ਵਿਆਹਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਬਾਬਾ ਜਲਾਲ ਨੇ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਘੋੜਾ ਫੇਰ ਕੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਨਾਂ ਦੇ ਪਿੰਡ ਦੀ ਮੋੜ੍ਹੀ ਗੱਡ ਲਈ। ਜਲਾਲ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਛੇ ਪਿੰਡ ਹੋਰ ਵਸੇ - [[ਭੋਡੀਪੁਰਾ]], [[ਹਾਕਮ ਸਿੰਘ ਵਾਲਾ]], [[ਰਾਮੂਵਾਲਾ]], [[ਕੋਰ ਸਿੰਘ ਵਾਲਾ]], [[ਗੁਰੂਸਰ]] ਤੇ [[ਹਮੀਰਗੜ੍ਹ]] । ਆਕਲੀਆ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਜਲਾਲ ਦੇ ਸਹੁਰਿਆਂ ਦਾ ਪਿੰਡ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡਾਂ ਨੂੰ ‘ਅੱਠ ਜਲਾਲ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਕਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਜੀ [[ਦੀਨਾ]] ਤੋਂ [[ਮੁਕਤਸਰ]] ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ ਇੱਥੇ ਠਹਿਰੇ ਸਨ। ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਮੁਸਲਮਾਨ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਈ 100 ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੀ ਪੁਰਾਣੀ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਮਸੀਤ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਰੋਜ਼ ਨਮਾਜ਼ ਪੜ੍ਹਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਇੰਤਜ਼ਾਮ ਵਕਫ਼ ਬੋਰਡ ਵੱਲੋਂ ਹੈ। ਉੱਚੇ ਚਰਿੱਤਰ ਵਾਲਾ ਡਾਕੂ ਜੰਗੀਰ ਸਿੰਘ ਇਸੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਨਿਵਾਸੀ ਸੀ। ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਆਜ਼ਾਦ ਹਿੰਦ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਭਰਤੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਤਾਮਰ ਪੱਤਰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref>{{Cite book|title=ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦਾ ਨਾਮਕਰਨ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ|last=ਸਿੰਘ|first=ਕਿਰਪਾਲ (ਡਾ.)|last2=ਕੌਰ|first2=ਹਰਿੰਦਰ (ਡਾ.)|publisher=ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ|year=2014|isbn=978-81-302-0271-6|location=ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ|pages=469|quote=|via=}}</ref> <br />{{ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ}} {{ਅਧਾਰ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]] nvle0sruukey4o8925xiyssfwo3hr9y 841819 841818 2026-07-01T15:08:46Z Harchand Bhinder 3793 841819 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = | native_name = | native_name_lang = | other_name = | nickname = | settlement_type = ਪਿੰਡ | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | pushpin_map =।ndia Punjab | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | latd = 30.48 | latm = | lats = | latNS = N | longd = 75.16 | longm = | longs = | longEW = E | coordinates_display = | subdivision_type =ਦੇਸ਼ | subdivision_name = {{flag|ਭਾਰਤ}} | subdivision_type1 =ਰਾਜ | subdivision_name1 = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] | subdivision_type2 = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] | subdivision_name2 = [[ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਬਠਿੰਡਾ]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = | founder = ਜਲਾਲ | named_for = | unit_pref = ਦਸ਼ਮਿਕ | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = | population_as_of = | population_rank = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_footnotes = | demographics_type1 = ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ | demographics1_title1 = ਸਰਕਾਰੀ | demographics1_info1 =[[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] | timezone1 = [[ਭਾਰਤੀ ਮਿਆਰੀ ਸਮਾਂ]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type =[[ਪੋਸਟਲ ਇੰਡੈਕਸ ਨੰਬਰ|ਪਿੰਨ]] | postal_code = | registration_plate = | blank1_name_sec1 = ਨੇੜੇ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ | blank1_info_sec1 = ਬਠਿੰਡਾ | iso_ਕੋਡ = | registration_plate = PB 03, PB 40 }} '''ਜਲਾਲ''', ਭਾਰਤੀ [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ ਵਿੱਚ [[ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਬਠਿੰਡਾ]] ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਹ ਤਹਿਸੀਲ [[ਰਾਮਪੁਰਾ ਫੂਲ]] ਦੇ ਅਧੀਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite web|title=ਬਲਾਕ ਅਨੁਸਾਰ ਪਿੰਡਾ ਦੀ ਸੂਚੀ|url=http://pbplanning.gov.in/districts.htm|publisher=ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਪਲਾਨਿੰਗ ਬੋਰਡ|accessdate=4 ਅਗਸਤ 2013}}</ref> ਇਹ ‘ਕਲੀਆਂ ਦਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ’ ਵਜੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਪੰਜਾਬੀ ਗਾਇਕ [[ਕੁਲਦੀਪ ਮਾਣਕ]] ਦਾ ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਜਨਮ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਕਬਰ ਵੀ ਇਸੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਹੈ। == ਇਤਿਹਾਸ == ਇਸ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਬਾਬਾ ਜਲਾਲ ਨੇ ਵਸਾਇਆ ਜੋ ਕਿ ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਬੱਲੂੂੂਆਣਾ ਪਿੰਡ ਦਾ ਨਿਵਾਸੀ ਸੀ ਤੇ ਕੁੱਝ ਦੂਰੀ ’ਤੇ ਅਕਲੀਏ ਪਿੰਡ ਵਿਆਹਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਬਾਬਾ ਜਲਾਲ ਨੇ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਘੋੜਾ ਫੇਰ ਕੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਨਾਂ ਦੇ ਪਿੰਡ ਦੀ ਮੋੜ੍ਹੀ ਗੱਡ ਲਈ। ਜਲਾਲ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਛੇ ਪਿੰਡ ਹੋਰ ਵਸੇ - [[ਭੋਡੀਪੁਰਾ]], [[ਹਾਕਮ ਸਿੰਘ ਵਾਲਾ]], [[ਰਾਮੂਵਾਲਾ]], [[ਕੋਰ ਸਿੰਘ ਵਾਲਾ]], [[ਗੁਰੂਸਰ]] ਤੇ [[ਹਮੀਰਗੜ੍ਹ]] । ਆਕਲੀਆ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਜਲਾਲ ਦੇ ਸਹੁਰਿਆਂ ਦਾ ਪਿੰਡ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡਾਂ ਨੂੰ ‘ਅੱਠ ਜਲਾਲ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਕਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਜੀ [[ਦੀਨਾ]] ਤੋਂ [[ਮੁਕਤਸਰ]] ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ ਇੱਥੇ ਠਹਿਰੇ ਸਨ। ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਮੁਸਲਮਾਨ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਈ 100 ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੀ ਪੁਰਾਣੀ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਮਸੀਤ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਰੋਜ਼ ਨਮਾਜ਼ ਪੜ੍ਹਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਇੰਤਜ਼ਾਮ ਵਕਫ਼ ਬੋਰਡ ਵੱਲੋਂ ਹੈ। ਉੱਚੇ ਚਰਿੱਤਰ ਵਾਲਾ ਡਾਕੂ ਜੰਗੀਰ ਸਿੰਘ ਇਸੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਨਿਵਾਸੀ ਸੀ। ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਆਜ਼ਾਦ ਹਿੰਦ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਭਰਤੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਤਾਮਰ ਪੱਤਰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref>{{Cite book|title=ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦਾ ਨਾਮਕਰਨ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ|last=ਸਿੰਘ|first=ਕਿਰਪਾਲ (ਡਾ.)|last2=ਕੌਰ|first2=ਹਰਿੰਦਰ (ਡਾ.)|publisher=ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ|year=2014|isbn=978-81-302-0271-6|location=ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ|pages=469|quote=|via=}}</ref> <br />{{ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ}} {{ਅਧਾਰ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]] r3cwi44kim8dicwb6llaepgdcd4epow 0 26095 841820 711073 2026-07-01T15:15:54Z Harchand Bhinder 3793 841820 wikitext text/x-wiki {{ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬਾ ਬਸਤੀ | ਨਾਂ = ਢਪਾਲੀ | ਬਸਤੀ_ਕਿਸਮ = [[ਪਿੰਡ]] | ਚਿੱਤਰ_ਦਿੱਸਹੱਦਾ = | ਚਿੱਤਰ_ਸਿਰਲੇਖ = | ਉਪਨਾਮ = | ਬਿੰਦੀ_ਨਕਸ਼ਾ= ਭਾਰਤ ਪੰਜਾਬ | ਬਿੰਦੀ_ਚੇਪੀ_ਥਾਂ = ਖੱਬੇ | ਬਿੰਦੀ_ਨਕਸ਼ਾ_ਸਿਰਲੇਖ = ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਢਪਾਲੀ ਦੀ ਸਥਿਤੀ | latd = 30.37 | latm = | lats = | latNS = N | longd = 75.27 | longm = | longs = | longEW = E | ਉਪਵਿਭਾਗ_ਕਿਸਮ= ਦੇਸ਼ | ਉਪਵਿਭਾਗ_ਨਾਂ = {{ਝੰਡਾ|ਭਾਰਤ}} | ਉਪਵਿਭਾਗ_ਕਿਸਮ੩ = ਤਹਿਸੀਲ | ਉਪਵਿਭਾਗ_ਨਾਂ੩ = ਫੂਲ | ਉਪਵਿਭਾਗ_ਕਿਸਮ੨ = [[ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] | ਉਪਵਿਭਾਗ_ਨਾਂ੨ = [[ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਬਠਿੰਡਾ]] | ਉਪਵਿਭਾਗ_ਕਿਸਮ੧ = ਰਾਜ | ਉਪਵਿਭਾਗ_ਨਾਂ੧ = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] | ਸਥਾਪਨਾ_ਸਿਰਲੇਖ = | ਸਥਾਪਨਾ_ਮਿਤੀ = | ਟਿਕਾਣਾ_ਕਿਸਮ = | ਟਿਕਾਣਾ = | ਮੁਖੀ_ਸਿਰਲੇਖ੧ = | ਮੁਖੀ_ਨਾਂ੧ = | ਮੁਖੀ_ਸਿਰਲੇਖ੨ = | ਮੁਖੀ_ਨਾਂ੨ = | ਮੁਖੀ_ਸਿਰਲੇਖ੩ = | ਮੁਖੀ_ਨਾਂ੩ = | unit_pref = ਦਸ਼ਮਿਕ | ਖੇਤਰਫਲ_ਦਰਜਾ = | ਖੇਤਰਫਲ_ਕੁੱਲ_ਕਿਮੀ੨ = | ਉਚਾਈ_ਮੀਟਰ = 220 | ਅਬਾਦੀ_ਕੁੱਲ = | ਅਬਾਦੀ_ਦਰਜਾ = | ਅਬਾਦੀ_ਘਣਤਾ_ਕਿਮੀ੨ = | ਅਬਾਦੀ_ਮੁੱਖ-ਨਗਰ = | ਅਬਾਦੀ_ਮੁੱਖ-ਨਗਰ_ਪਗਨੋਟ= | ਅਬਾਦੀ_ਵਾਸੀ-ਸੂਚਕ = | ਅਬਾਦੀ_ਨੋਟ = | demographics_ਕਿਸਮ੧ = ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ | demographics1_ਸਿਰਲੇਖ੧ = ਅਧਿਕਾਰਕ | demographics1_ਜਾਣ੧ = [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] | ਸਮਾਂ_ਜੋਨ੧ = [[ਭਾਰਤੀ ਮਿਆਰੀ ਸਮਾਂ]] | utc_offset1 = +5:30 | ਡਾਕ_ਕੋਡ_ਕਿਸਮ = ਪਿਨ ਕੋਡ | ਡਾਕ_ਕੋਡ = 151104 (ਡਾਕਖਾਨਾ: ਫੂਲ) | ਖੇਤਰ_ਕੋਡ_ਕਿਸਮ = ਟੈਲੀਫੋਨ ਕੋਡ | ਖੇਤਰ_ਕੋਡ = 01651 | iso_ਕੋਡ = | registration_plate = PB 03, PB 40 }} '''ਢਪਾਲੀ''', ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਬਠਿੰਡੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਹ ਤਹਿਸੀਲ [[ਫੂਲ (ਤਹਿਸੀਲ)|ਫੂਲ]] ਦੇ ਅਧੀਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite web|title=ਬਲਾਕ ਅਨੁਸਾਰ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|url=http://pbplanning.gov.in/districts.htm|publisher=ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਪਲਾਨਿੰਗ ਬੋਰਡ|accessdate=4 ਅਗਸਤ 2013}}</ref><ref>[http://www.onefivenine.com/india/VillagesInDistrict/Bathinda Villages in Bathinda District, Punjab state]</ref> ਢਪਾਲੀ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਬਠਿੰਡੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਹ ਤਹਿਸੀਲ ਫੂਲ ਦੇ ਅਧੀਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।[1][2] ਇਹ ਪਿੰਡ ਰਾਮਪੁਰਾ ਫੂਲ ਤੋਂ ਲਗਪਗ ਬਾਰਾਂ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਉਤਰ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਨਹਿਰ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਚਲੀਆਂ ਆ ਰਹੀਆਂ ਦੰਦ ਕਥਾਵਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਪਿੰਡ ਦੀ ਬਾਬਾ ਮੂੰਗਾ ਜੋ ਲਾਲਾ ਕੋੜੇ ਦਾ ਭਰਾ ਤੇ ਬਾਬਾ ਵਰਿਆਮ ਸਿੰਘ ਦਾ ਲੜਕਾ ਸੀ ਉਸਨੇ ਸੋਲਾਂ ਸੋ ਵੀ ਨੂੰ ਮੋੜੀ ਗੱਡੀ ਸੀ। ਪਿੰਡ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਸਤ ਹਜ਼ਾਰ ਦੇ ਕਰੀਬ ਹੈ। ਇਹ ਲੋਕ ਭੁੱਲਰ ਗੋਤ ਦੇ ਸਨ। ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਚਾਰ ਬੇਟੇ ਤੇ ਇੱਕ ਧੀ ਸੀ। ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਚਾਰਾਂ ਪੁਤਰਾਂ ਦੇ ਨਾ ਜੰਮੂੰ, ਕੌੜਾ, ਭੂਮਾਂ, ਅਤੇ ਬਠਾ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਹੀ ਚਾਰੇ ਪੱਤੀਆਂ ਦੇ ਨਾਂ ਰੱਖੇ ਗਏ ਹਨ। ਪੰਜਵੀਂ ਪੱਤੀ ਸਰਾਵਾਂ ਦੀ ਹੈ ਜੋ ਲੜਕੀ ਦੀ ਮੇਰ ਕਰਕੇ ਦੋਹਤਿਆਂ ਦੀ ਵੱਜਦੀ ਹੈ ਇੱਕ ਹੋਰ ਦੰਦ ਕਥਾ ਮੁਤਾਬਕ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਟੋਬੇ ਸਨ। ਇਹਨਾਂ ਟੋਬਿਆ ਤੋਂ ਬਦਲ ਕੇ ਟੋਬੇ ਵਾਲੀ ਤੇ ਫਿਰ ਢਪਾਲੀ ਨਾਂ ਪਿਆ। ਅੰਗਰੇਜਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 1955 ਤੱਕ ਇਹ ਪਿੰਡ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲੁਧਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ। ਫਿਰ ਸੰਗਰੂਰ ਵਿੱਚ ਸਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 1971 ਵਿੱਚ ਇਹ ਪਿੰਡ 7 ਹੋਰ ਪਿੰਡਾਂ ਸਮੇਤ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਬਠਿੰਡਾ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ। ਅੰਗਰੇਜਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਨਹਿਰੀ ਕੋਠੀ ਨਾਲ ਇਸ ਪਿੰਡ ਦੀ ਖ਼ਾਸ ਪਛਾਣ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਜੋ ਹੁਣ ਖੰਡਰ ਹੋ ਚੁਕੀ ਹੈ। ਕੋਠੀ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਕੁਆਟਰ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਜਿਥੇ ਹਾਕਮ ਲੰਬਾ ਸਮਾਂ ਆ ਕੇ ਰੁਕਦੇ ਸਨ। ਇਥੋਂ ਹੀ ਬਾਕੀ ਪਿੰਡਾਂ ਨੂੰ ਸੰਦੇਸ ਭੇਜੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਵੜਦਿਆਂ ਪੱਛਮ ਵਲ ਬਾਬਾ ਧਿਆਨ ਦਾਸ ਦਾ ਡੇਰਾ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਕਾਫੀ ਮਾਨਤਾ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਮੇਨ ਗੇਟ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਨਹਿਰ ਦਾ ਚੌੜਾ ਪੁਲ ਹੈ। ਪੁਲ ਦੇ ਚੜਦੇ ਵਲ ਬੋਹੜਾਂ ਥੱਲੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕ ਰਲ-ਮਿਲ ਕੇ ਬੈਠਦੇ ਹਨ। ਪੁਲ ਤੋਂ ਸਾਹਮਣੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸੀਨੀਅਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਨਜ਼ਰ ਆਉਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ 1934 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ, 1954 ਵਿੱਚ ਮਿਡਲ ਸਕੂਲ, 1961 ਵਿੱਚ ਹਾਈ ਸਕੂਲ, ਅਤੇ 2001 ਵਿੱਚ ਸੀਨੀਅਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ ਬਣਿਆ। ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰਾਮਸਰ ਸਾਹਿਬ ਵਾਲੀ ਜਗਾ ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਆਏ ਸਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਦੋ ਹੋਰ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਹਨ। 1936 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਸਜਿਦ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸਖਸ਼ੀਅਤਾਂ ਵੀ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਸਮੇਂ ਤੇ ਚਲੰਤ ਵਿਸ਼ਿਆ ਤੇ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਬੁਲਾਰੇ ਭਾਈ ਹਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਢਪਾਲੀ, ਰਜਿੰਦਰਾ ਹਸਪਤਾਲ ਚ ਆਪਣੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨਿਭਾਉਣ ਵਾਲੇ ਡਾ. ਦੀਵਾਨ ਸਿੰਘ ਭੁੱਲਰ, ਡਾ. ਨਵਜੋਤ ਸਿੰਘ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਚ ਪੰਜਾਬੀ ਡਿਪਾਰਟਮੈਂਟ 'ਚ ਟੌਪਰ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਢਪਾਲੀ। ਪਿੰਡ ਦੀ ਅਬਾਦੀ ਲਗਭਗ 7005 ਦੇ ਕਰੀਬ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ 3683 ਮਰਦ ਅਤੇ 3322 ਔਰਤਾਂ ਹਨ। ਢਪਾਲੀ ਪਿੰਡ ਦਾ ਖੇਤਰਫਲ 2485 ਹੈਕਟੇਅਰ ਹੈ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ}} {{ਅਧਾਰ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]] a4r69vckuqea02y7vh1ppmfc47b0hfb 841821 841820 2026-07-01T15:18:49Z Harchand Bhinder 3793 841821 wikitext text/x-wiki {{ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬਾ ਬਸਤੀ | ਨਾਂ = ਢਪਾਲੀ | ਬਸਤੀ_ਕਿਸਮ = [[ਪਿੰਡ]] | ਚਿੱਤਰ_ਦਿੱਸਹੱਦਾ = | ਚਿੱਤਰ_ਸਿਰਲੇਖ = | ਉਪਨਾਮ = | ਬਿੰਦੀ_ਨਕਸ਼ਾ= ਭਾਰਤ ਪੰਜਾਬ | ਬਿੰਦੀ_ਚੇਪੀ_ਥਾਂ = ਖੱਬੇ | ਬਿੰਦੀ_ਨਕਸ਼ਾ_ਸਿਰਲੇਖ = ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਢਪਾਲੀ ਦੀ ਸਥਿਤੀ | latd = 30.37 | latm = | lats = | latNS = N | longd = 75.27 | longm = | longs = | longEW = E | ਉਪਵਿਭਾਗ_ਕਿਸਮ= ਦੇਸ਼ | ਉਪਵਿਭਾਗ_ਨਾਂ = {{ਝੰਡਾ|ਭਾਰਤ}} | ਉਪਵਿਭਾਗ_ਕਿਸਮ = ਤਹਿਸੀਲ | ਉਪਵਿਭਾਗ_ਨਾਂ = [[ਫੂਲ]] | ਉਪਵਿਭਾਗ_ਕਿਸਮ= [[ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] | ਉਪਵਿਭਾਗ_ਨਾਂ = [[ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਬਠਿੰਡਾ]] | ਉਪਵਿਭਾਗ_ਕਿਸਮ = ਰਾਜ | ਉਪਵਿਭਾਗ_ਨਾਂ= [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] | ਸਥਾਪਨਾ_ਸਿਰਲੇਖ = | ਸਥਾਪਨਾ_ਮਿਤੀ = | ਟਿਕਾਣਾ_ਕਿਸਮ = | ਟਿਕਾਣਾ = | ਮੁਖੀ_ਸਿਰਲੇਖ = | ਮੁਖੀ_ਨਾਂ = | ਮੁਖੀ_ਸਿਰਲੇਖ = | ਮੁਖੀ_ਨਾਂ੨ = | ਮੁਖੀ_ਸਿਰਲੇਖ੩ = | ਮੁਖੀ_ਨਾਂ੩ = | unit_pref = ਦਸ਼ਮਿਕ | ਖੇਤਰਫਲ_ਦਰਜਾ = | ਖੇਤਰਫਲ_ਕੁੱਲ_ਕਿਮੀ = | ਉਚਾਈ_ਮੀਟਰ = 220 | ਅਬਾਦੀ_ਕੁੱਲ = | ਅਬਾਦੀ_ਦਰਜਾ = | ਅਬਾਦੀ_ਘਣਤਾ_ਕਿਮੀ = | ਅਬਾਦੀ_ਮੁੱਖ-ਨਗਰ = | ਅਬਾਦੀ_ਮੁੱਖ-ਨਗਰ_ਪਗਨੋਟ= | ਅਬਾਦੀ_ਵਾਸੀ-ਸੂਚਕ = | ਅਬਾਦੀ_ਨੋਟ = | demographics_ਕਿਸਮ੧ = ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ | demographics1_ਸਿਰਲੇਖ੧ = ਅਧਿਕਾਰਕ | demographics1_ਜਾਣ੧ = [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] | ਸਮਾਂ_ਜੋਨ੧ = [[ਭਾਰਤੀ ਮਿਆਰੀ ਸਮਾਂ]] | utc_offset1 = +5:30 | ਡਾਕ_ਕੋਡ_ਕਿਸਮ = ਪਿਨ ਕੋਡ | ਡਾਕ_ਕੋਡ = 151104 (ਡਾਕਖਾਨਾ: ਫੂਲ) | ਖੇਤਰ_ਕੋਡ_ਕਿਸਮ = ਟੈਲੀਫੋਨ ਕੋਡ | ਖੇਤਰ_ਕੋਡ = 01651 | iso_ਕੋਡ = | registration_plate = PB 03, PB 40 }} '''ਢਪਾਲੀ''', ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਬਠਿੰਡੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਹ ਤਹਿਸੀਲ [[ਫੂਲ (ਤਹਿਸੀਲ)|ਫੂਲ]] ਦੇ ਅਧੀਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite web|title=ਬਲਾਕ ਅਨੁਸਾਰ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|url=http://pbplanning.gov.in/districts.htm|publisher=ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਪਲਾਨਿੰਗ ਬੋਰਡ|accessdate=4 ਅਗਸਤ 2013}}</ref><ref>[http://www.onefivenine.com/india/VillagesInDistrict/Bathinda Villages in Bathinda District, Punjab state]</ref> ਢਪਾਲੀ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਬਠਿੰਡੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਹ ਤਹਿਸੀਲ ਫੂਲ ਦੇ ਅਧੀਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।[1][2] ਇਹ ਪਿੰਡ ਰਾਮਪੁਰਾ ਫੂਲ ਤੋਂ ਲਗਪਗ ਬਾਰਾਂ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਉਤਰ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਨਹਿਰ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਚਲੀਆਂ ਆ ਰਹੀਆਂ ਦੰਦ ਕਥਾਵਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਪਿੰਡ ਦੀ ਬਾਬਾ ਮੂੰਗਾ ਜੋ ਲਾਲਾ ਕੋੜੇ ਦਾ ਭਰਾ ਤੇ ਬਾਬਾ ਵਰਿਆਮ ਸਿੰਘ ਦਾ ਲੜਕਾ ਸੀ ਉਸਨੇ ਸੋਲਾਂ ਸੋ ਵੀ ਨੂੰ ਮੋੜੀ ਗੱਡੀ ਸੀ। ਪਿੰਡ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਸਤ ਹਜ਼ਾਰ ਦੇ ਕਰੀਬ ਹੈ। ਇਹ ਲੋਕ ਭੁੱਲਰ ਗੋਤ ਦੇ ਸਨ। ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਚਾਰ ਬੇਟੇ ਤੇ ਇੱਕ ਧੀ ਸੀ। ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਚਾਰਾਂ ਪੁਤਰਾਂ ਦੇ ਨਾ ਜੰਮੂੰ, ਕੌੜਾ, ਭੂਮਾਂ, ਅਤੇ ਬਠਾ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਹੀ ਚਾਰੇ ਪੱਤੀਆਂ ਦੇ ਨਾਂ ਰੱਖੇ ਗਏ ਹਨ। ਪੰਜਵੀਂ ਪੱਤੀ ਸਰਾਵਾਂ ਦੀ ਹੈ ਜੋ ਲੜਕੀ ਦੀ ਮੇਰ ਕਰਕੇ ਦੋਹਤਿਆਂ ਦੀ ਵੱਜਦੀ ਹੈ ਇੱਕ ਹੋਰ ਦੰਦ ਕਥਾ ਮੁਤਾਬਕ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਟੋਬੇ ਸਨ। ਇਹਨਾਂ ਟੋਬਿਆ ਤੋਂ ਬਦਲ ਕੇ ਟੋਬੇ ਵਾਲੀ ਤੇ ਫਿਰ ਢਪਾਲੀ ਨਾਂ ਪਿਆ। ਅੰਗਰੇਜਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 1955 ਤੱਕ ਇਹ ਪਿੰਡ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲੁਧਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ। ਫਿਰ ਸੰਗਰੂਰ ਵਿੱਚ ਸਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 1971 ਵਿੱਚ ਇਹ ਪਿੰਡ 7 ਹੋਰ ਪਿੰਡਾਂ ਸਮੇਤ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਬਠਿੰਡਾ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ। ਅੰਗਰੇਜਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਨਹਿਰੀ ਕੋਠੀ ਨਾਲ ਇਸ ਪਿੰਡ ਦੀ ਖ਼ਾਸ ਪਛਾਣ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਜੋ ਹੁਣ ਖੰਡਰ ਹੋ ਚੁਕੀ ਹੈ। ਕੋਠੀ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਕੁਆਟਰ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਜਿਥੇ ਹਾਕਮ ਲੰਬਾ ਸਮਾਂ ਆ ਕੇ ਰੁਕਦੇ ਸਨ। ਇਥੋਂ ਹੀ ਬਾਕੀ ਪਿੰਡਾਂ ਨੂੰ ਸੰਦੇਸ ਭੇਜੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਵੜਦਿਆਂ ਪੱਛਮ ਵਲ ਬਾਬਾ ਧਿਆਨ ਦਾਸ ਦਾ ਡੇਰਾ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਕਾਫੀ ਮਾਨਤਾ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਮੇਨ ਗੇਟ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਨਹਿਰ ਦਾ ਚੌੜਾ ਪੁਲ ਹੈ। ਪੁਲ ਦੇ ਚੜਦੇ ਵਲ ਬੋਹੜਾਂ ਥੱਲੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕ ਰਲ-ਮਿਲ ਕੇ ਬੈਠਦੇ ਹਨ। ਪੁਲ ਤੋਂ ਸਾਹਮਣੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸੀਨੀਅਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਨਜ਼ਰ ਆਉਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ 1934 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ, 1954 ਵਿੱਚ ਮਿਡਲ ਸਕੂਲ, 1961 ਵਿੱਚ ਹਾਈ ਸਕੂਲ, ਅਤੇ 2001 ਵਿੱਚ ਸੀਨੀਅਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ ਬਣਿਆ। ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰਾਮਸਰ ਸਾਹਿਬ ਵਾਲੀ ਜਗਾ ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਆਏ ਸਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਦੋ ਹੋਰ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਹਨ। 1936 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਸਜਿਦ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸਖਸ਼ੀਅਤਾਂ ਵੀ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਸਮੇਂ ਤੇ ਚਲੰਤ ਵਿਸ਼ਿਆ ਤੇ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਬੁਲਾਰੇ ਭਾਈ ਹਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਢਪਾਲੀ, ਰਜਿੰਦਰਾ ਹਸਪਤਾਲ ਚ ਆਪਣੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨਿਭਾਉਣ ਵਾਲੇ ਡਾ. ਦੀਵਾਨ ਸਿੰਘ ਭੁੱਲਰ, ਡਾ. ਨਵਜੋਤ ਸਿੰਘ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਚ ਪੰਜਾਬੀ ਡਿਪਾਰਟਮੈਂਟ 'ਚ ਟੌਪਰ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਢਪਾਲੀ। ਪਿੰਡ ਦੀ ਅਬਾਦੀ ਲਗਭਗ 7005 ਦੇ ਕਰੀਬ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ 3683 ਮਰਦ ਅਤੇ 3322 ਔਰਤਾਂ ਹਨ। ਢਪਾਲੀ ਪਿੰਡ ਦਾ ਖੇਤਰਫਲ 2485 ਹੈਕਟੇਅਰ ਹੈ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ}} {{ਅਧਾਰ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]] 517dpvai4it98jromjnzwzr00gufqcg 10 42755 841822 191287 2026-07-01T16:19:00Z มองโกเลีย๔๔ 60915 841822 wikitext text/x-wiki {{ਖ਼ਾਸ ਚਿੰਨ੍ਹ | compact = {{{compact|}}} | section = {{{1|}}} | special = [[ਖਮੇਰ ਭਾਸ਼ਾ|ਖਮੇਰ]] ਲਿਖਤ | image = {{{image|Aksar Khmer.svg}}} | characters = [[ਖਮੇਰ ਲਿੱਪੀ]] | fix = Help:Multilingual support (Indic) }}<noinclude>{{documentation}}</noinclude> slpo2jgcma0wxkkoo5uflwtz0rrjisl 0 94060 841839 840741 2026-07-02T03:37:12Z ~2026-37905-98 60920 /* */ 841839 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | official_name = ਸ੍ਰੀ ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ | native_name = | motto = | image_skyline = | imagesize = 200px | image_caption = | image_flag = | image_seal = | image_map = | mapsize = | map_caption = | subdivision_type = | subdivision_name = | area_magnitude = | area_total_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_km2 = | population_as_of = 2011 | population_note = | population_total = 13920 | timezone = GMT +5.5 | utc_offset = | timezone_DST = | utc_offset_DST = | coordinates = {{coord|30|53|31|N|76|25|27|E|display=inline,title}} | elevation_m = 278 | elevation_ft = 858 | postal_code_type = Postcode | postal_code = 140112 | website = }} '''ਸ੍ਰੀ ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ''' [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜ ਵਿੱਚ [[ਰੂਪਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਰੂਪਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] ਦੇ ਅਧੀਨ ਆਉੰਦਾ ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ ਹੈ। ਦਸਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ 02 ਵੱਡੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ (ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਬਾਬਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਬਾਬਾ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ ਜੀ) ਅਤੇ 40 ਸਿੰਘਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਗੜ੍ਹੀ (ਜੋਕਿ ਹੁਣ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਗੜ੍ਹੀ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਵਿੱਚ ਮੁਗਲਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਜੰਗੀ ਕਾਰਵਾਈ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਗੜ੍ਹੀ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਜਵਾਬੀ ਹਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੁਗਲ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਅਤੇ ਉਹਨਾ ਦੇ ਜਰਨੈਲਾਂ ਦੀ ਚੰਗੀ ਖੁੰਬ ਠੱਪੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸ਼ਸਤਰ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅਤੇ ਰਣਨੀਤੀ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਮੁਗਲਾਂ ਨੂੰ ਭਾਜੜਾਂ ਪੈ ਗਈਆਂ।ਸਰਹਿੰਦ ਨਹਿਰ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਤੇ ਸਥਿਤ ਸ੍ਰੀ ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ ਮੋਰਿੰਡਾ ਤੋਂ 15 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਅਤੇ ਰੂਪਨਗਰ ਤੋਂ 16 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋ ਵੱਡੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਅਤੇ 40 ਸਿੰਘ ਕੋਟਲਾ ਨਿਹੰਗ ਖ਼ਾਨ ਤੋਂ ਇਸ ਸਥਾਨ ਤੇ ਆਏ ਸਨ। ਮੁਗ਼ਲ ਫੌਜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਬਾਗ਼ ਵਿਚ ਆਏ ਸਨ, ਜੋ ਕਿ ਰਾਜਾ ਬਿਧੀ ਚੰਦ ਦਾ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਥੇ ਹੁਣ ਗੁਰੂਦਵਾਰਾ ਕਤਲਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦੌਰੇ ਅਤੇ ਠਿਕਾਣਿਆਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਕਈ ਹੋਰ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਤਾਰੀ ਸਾਹਿਬ, ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ, ਗੜ੍ਹੀ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਰਣਜੀਤਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਹਨ। ==ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗੁਰਦੁਆਰੇ== # ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਗੜ੍ਹੀ ਸਾਹਿਬ # ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਕਤਲਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ # ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ # ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਰਣਜੀਤਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ # ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਤਾਰੀ ਸਾਹਿਬ ==ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਗੜ੍ਹੀ ਸਾਹਿਬ== ਇਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਸਥਾਨ ਦੋ ਮੰਜ਼ਿਲਾ ਮਕਾਨ ਵਰਗਾ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਇਕ ਉੱਚੀ ਕੰਧ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਸਿਰਫ ਇਕ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੁਆਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ 7 ਦਸੰਬਰ 1705 ਨੂੰ ਅਸਮਾਨ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਅਸਥਾਈ ਗੜ੍ਹ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਸੀ। ==ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਕਤਲਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ== ਗੜ੍ਹੀ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਇਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਮੁੱਖ ਅਸਥਾਨ ਹੈ। ਇਹ ਉਸ ਜਗ੍ਹਾ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ ਜਿਥੇ ਮੁਗ਼ਲ ਫੌਜ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸਭ ਤੋਂ ਗਹਿਗਚ ਲੜਾਈ 7 ਦਸੰਬਰ 1705 ਨੂੰ ਹੋਈ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ, ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮੁਢਲੇ ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਤਿੰਨ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ==ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਰਣਜੀਤਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ == ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰਣਜੀਤ ਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਬਾਹਰੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿਖੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। 1703 ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ ਤੋਂ ਅਨੰਦਪੁਰ ਵਾਪਸ ਆ ਰਹੇ ਸਨ, ਇਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਇਆ ਕਿ ਦੋ ਸ਼ਾਹੀ ਜਰਨੈਲ, ਸੱਯਦ ਬੇਗ ਅਤੇ ਅਲਿਫ ਖਾਨ ਵੀ ਇਕ ਫ਼ੌਜੀ ਦੀ ਲਾਸ਼ ਲੈ ਕੇ ਲਾਹੌਰ ਵੱਲ ਵਧ ਰਹੇ ਸਨ। ਕਾਹਲੂਰ ਦਾ ਰਾਜਾ ਅਜਮੇਰ ਚੰਦ, ਜੋ ਉਸ ਨਾਲ ਵੈਰ ਰੱਖਦਾ ਸੀ, ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜਰਨੈਲਾਂ ਨੂੰ ਪੈਸੇ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕਰਕੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਆ। ਮੌਜੂਦਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰਣਜੀਤਗੜ੍ਹ ਵਾਲੀ ਥਾਂ 'ਤੇ ਝੜਪ ਹੋ ਗਈ। ਸਖਤ ਲੜਾਈ ਲੜੀ ਗਈ। ਸੱਯਦ ਬੇਗ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਆਇਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਇੰਨਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਇਆ ਕਿ ਉਸਨੇ ਤੁਰੰਤ ਪੱਖ ਬਦਲ ਲਿਆ। ਆਪਣੇ ਸਾਥੀ ਦੇ ਵਤੀਰੇ ਤੋਂ ਘਬਰਾਏ ਅਲਿਫ ਖਾਨ ਨੇ ਦੁਗਣੇ ਜੋਸ਼ ਨਾਲ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਪਰੰਤੂ ਉਹ ਭੱਜ ਗਿਆ। ਇਹ 16 ਮਾਘ 1759 ਬਿਕਰਮੀ/15 ਜਨਵਰੀ 1703 ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਰਣਨੀਤੀ ਦੇ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰਣਜੀਤਗੜ੍ਹ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ==ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਤਾੜੀ ਸਾਹਿਬ== ਇਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਕਤਲਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਇਕ ਨੀਵੇਂ ਟਿੱਲੇ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਤਾਰੀ ਸਾਹਿਬ, ਪੁਨਰ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ 7-8 ਦਸੰਬਰ 1705 ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਚਮਕੌਰ ਵਿਖੇ ਗੜ੍ਹੀ ਛੱਡਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਤਿੰਨ ਸਿੱਖ, ਭਾਈ ਦਇਆ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭਾਈ ਮਾਨ ਸਿੰਘ ਵੀ, ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨਾਲ ਬਾਹਰ ਆਏ। ਤਿੰਨੋ ਵੱਖਰੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਗਏ। ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਇੱਕ ਸਾਂਝੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮਿਲਣ ਦੀ ਸਹਿਮਤੀ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਗੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਬਿਨਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤੇ ਛੱਡਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਟਿੱਲੇ ਤੇ ਪਹੁੰਚਣ ਤੇ ਜਿਥੇ ਹੁਣ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਤਾੜੀ ਸਾਹਿਬ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤਾੜੀ ਵਜਾਈ ਅਤੇ ਕਿਹਾ- “ਇਹ ਹਿੰਦ ਦਾ ਪੀਰ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ!" ਉਹਨਾ ਦੇ ਤਿੰਨ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਰੌਲਾ ਪਾਇਆ। ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਘਬਰਾ ਗਏ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਜਲਦੀ ਹੀ ਉਥੋਂ ਨਿਕਲ ਗਏ। ਟਿੱਲੇ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਉਸ ਥਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੋਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਤਾੜੀ ਮਾਰ ਕੇ ਉਹਨਾ ਦੇ ਜਾਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://www.sikhiwiki.org/index.php/Chamkaur_Sahib|title=Chamkaur Sahib - SikhiWiki, free Sikh encyclopedia.|website=www.sikhiwiki.org|access-date=2019-10-30}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਫ਼ਰਵਰੀ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰੂਪਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਕਸਬੇ]] ethgkerwyvhkxwgof1ov3gmfqjl4g9p 0 96166 841842 818311 2026-07-02T07:34:00Z Gurtej Chauhan 27423 841842 wikitext text/x-wiki {{Infobox military person |honorific_prefix=ਹਵਲਦਾਰ |name = ਅਬਦੁਲ ਹਾਮੀਦ |honorific_suffix= [[ਪਰਮਵੀਰ ਚੱਕਰ]] |image =Soldier Abdul Hamid 2000 stamp of India.jpg |image_size = |alt = |caption = |birth_date= {{birth date|df=yes|1933|07|01}} |death_date= {{Death date and age|df=yes|1965|09|10|1933|07|01}} |birth_place= ਧਾਮੂਪੁਰ ਗਾਗ਼ਿਆਬਾਦ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਬਰਤਾਨੀਆ ਭਾਰਤ |death_place= ਚੀਮਾ ਖੇਮਕਰਨ [[ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ]] |placeofburial = |placeofburial_label = |placeofburial_coordinates = <!-- {{Coord|LAT|LONG|display=inline,title}} --> |nickname = |birth_name = | allegiance ={{ਝੰਡਾ|ਭਾਰਤ}} |branch= {{army|India}} |serviceyears= 1954–1965 |rank = [[File:Company Quartermaster Havildar.gif|48px]]<br>[[ਹਵਾਲਦਾਰ]] |servicenumber = |unit= 4 ਗਰਨੇਡੀਅਰ |commands = |battles = [[ਭਾਰਤ-ਚੀਨ ਜੰਗ]] <br>[[ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਯੁੱਧ (1965)]]<br>[[ਆਸਲ ਉਤੜ ਦੀ ਲੜਾਈ]] |battles_label = |awards= [[File:Param-Vir-Chakra-ribbon.svg|32px]] '''[[ਪਰਮਵੀਰ ਚੱਕਰ]]'''<br>[[File:IND Samar Seva Star Ribbon.svg|32px]] [[ਸਮਰ ਸੇਵਾ ਪਦਕ]]<br>[[File:IND Raksha Medal Ribbon.svg|32px]] [[ਰਕਸ਼ਾ ਪਦਕ]]<br>[[File:IND Sainya Seva Medal Ribbon.svg|32px]] [[ਸੈਨਾ ਸੇਵਾ ਪਦਕ]] |relations = |laterwork = |signature = }} '''ਅਬਦੁਲ ਹਾਮੀਦ''' (1 ਜੁਲਾਈ 1933 – 10 ਸਤੰਬਰ, 1965) ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ਼ ਦੇ ਚਾਰ ਗਰਨੇਡੀਅਰ ਦੇ ਸਿਪਾਹੀ ਸਨ। ਇਸ ਸਿਪਾਹੀ ਨੇ [[ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਯੁੱਧ (1965)]] ਸਮੇਂ [[ਖੇਮਕਰਨ]] ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਵਿਰੋਧੀ ਨੂੰ ਮਾਤ ਦਿੱਤੀ। ਜਿਸ ਤੇ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਸ ਮਹਾਨ ਦੇਸ਼ ਸ਼ਹੀਦ ਨੂੰ ਮਰਨ ਉਪਰੰਤ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵੀਰਤਾ ਵਾਲਾ ਪੁਰਸਕਾਰ [[ਪਰਮਵੀਰ ਚੱਕਰ]] ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਬਹਾਦਰ ਸਿਪਾਹੀ ਨੇ ਮਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੀ ਗੰਨ ਵਾਲੀ ਜੀਪ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਪੈਟਰਨ ਟੈਂਕ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਬਹਾਦਰ ਸਿਪਾਹੀ ਦਾ ਜਨਮ [[ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਦੇ ਨਗਰ [[ਗਾਜੀਪੁਰ]] ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਸਧਾਰਨ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਵੀ ਇੱਕ ਸਿਪਾਹੀ ਸਨ। ਅਬਦੁਲ ਹਾਮੀਦ 27 ਦਸੰਬਰ, 1954 ਨੂੰ ਗਰਨੇਡੀਅਰ ਗਰੁੱਪ ਵਿੱਚ ਭਰਤੀ ਹੋਏ। ਅਬਦੁੱਲ ਹਮੀਦ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸੇਵਾ ਕਾਲ ਸਮੇਂ ਸੈਨਾ ਸੇਵਾ ਪਦਕ, ਸਰਮ ਸੇਵਾ ਪਦਕ ਅਤੇ ਰਕਸ਼ਾ ਪਦਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਪਰਮਵੀਰ ਚੱਕਰ ਟੀ.ਵੀ. ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵਿੱਚ ਅਬਦੁਲ ਹਾਮੀਦ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ [[ਨਸੀਰੂਦੀਨ ਸ਼ਾਹ]] ਨੇ ਨਿਭਾਈ। 10 ਸਤੰਬਰ, 1965 ਨੂੰ ਬਹਾਦਰ ਸਿਪਾਹੀ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪਾ ਗਏ।<ref name="Gandhi2006">{{cite book |title=Portraits of Valour – India's Gallantry Awards and their recipients |editor=Gandhi, S. S. |authorlink= |coauthors= |year=2006 |publisher=The Defence Review |location=New Delhi |isbn= |edition=3= |page=132 |url= |accessdate=}}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਹੀਦ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ਼]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1933]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1965]] 22zf049lko9shyg1mrzgxm5kmyfm7s8 0 154264 841826 762537 2026-07-01T17:31:12Z Meenukusam 51574 Created by translating the section "Soundtrack" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1341578163|Laila Majnu (1976 film)]]" 841826 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = ਲੈਲਾ ਮਜਨੂੰ | image = Laila Majnu 1976.jpg | image_size = | caption = ਫਿਲਮ ਦਾ ਪੋਸਟਰ | director = [[ਐਚ.ਐਸ.ਰਵੇਲ|ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਰਵੇਲ]] | writer = [[ਅਬਰਾਰ ਅਲਵੀ]]<br/>ਅੰਜਨਾ ਰਵੇਲ<br/>ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਰਵੇਲ | screenplay = | story = | based_on = | producer = ਰਾਮ ਬੀ.ਸੀ.<br/>ਸੀਰੂ ਦਰਿਆਨੀ | starring = [[ਰਿਸ਼ੀ ਕਪੂਰ]]<br/>[[ਰਣਜੀਤਾ ਕੌਰ]]<br/>[[ਡੈਨੀ ਡੈਨਜ਼ੌਂਗਪਾ]] | narrator = | cinematography = ਜੀ. ਸਿੰਘ | editing = ਸ਼ਿਆਮ ਰਾਜਪੂਤ | music = [[ਮਦਨ ਮੋਹਨ (ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ)|ਮਦਨ ਮੋਹਨ]]<br/>[[ਜੈਦੇਵ]] | studio = | distributor = ਡੇ ਲਕਜ਼ੇ ਫਿਲਮ | released = {{Film date|df=yes|1976|11|11|ਭਾਰਤ}} | runtime = 141 ਮਿੰਟ | country = [[ਭਾਰਤ]]<br/>[[ਪੱਛਮੀ ਜਰਮਨੀ]]<br/>[[ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ]] | language = [[ਹਿੰਦੋਸਤਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੋਸਤਾਨੀ]] | budget = | gross = }} [[Category:Articles with short description]] [[Category:Short description is different from Wikidata]] <templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles> '''''ਲੈਲਾ ਮਜਨੂੰ''''' 1976 ਦੀ ਭਾਰਤੀ [[ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ]] [[ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਡਰਾਮਾ ਫਿਲਮ]] ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ [[ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਰਵੇਲ]] ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ [[ਰਿਸ਼ੀ ਕਪੂਰ]], [[ਰੰਜਿਤਾ ਕੌਰ|ਰੰਜੀਤਾ]] ਅਤੇ ਡੈਨੀ ਡੇਨਜੋਂਗਪਾ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਫਿਲਮ ਦਾ ਸੰਗੀਤ [[ਮਦਨ ਮੋਹਨ]] ਅਤੇ [[ਜੈਦੇਵ]] ਦਾ ਹੈ। [[ਲੈਲਾ ਮਜਨੂੰ|ਲੈਲਾ ਅਤੇ ਮਜਨੂਨ]] ਦੀ ਕਥਾ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ, ਇਹ ਦੋ ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲੈਲਾ ਇੱਕ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕੈਸ ਉਰਫ਼ ਮਜਨੂੰ, ਇੱਕ ਆਮ ਆਦਮੀ ਹੈ। <ref>{{Cite web |last=Anil Groverच |date=2005-07-29 |title=Forever velvet |url=http://www.telegraphindia.com/1050729/asp/etc/story_5037312.asp |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20121209065204/http://www.telegraphindia.com/1050729/asp/etc/story_5037312.asp |archive-date=9 December 2012 |access-date=2007-04-28 |publisher=The Telegraph}}</ref> ''ਲੈਲਾ ਮਜਨੂੰ'' ਰੰਜੀਤਾ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਫਿਲਮ ਸੀ। 1976 ਵਿੱਚ ਇਸਦੇ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇਸਨੇ ਫਿਲਮ ਆਲੋਚਕਾਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਸਮੀਖਿਆਵਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ, ਅਤੇ ਇਹ ਬਾਕਸ-ਆਫਿਸ ਸਫਲਤਾ ਬਣ ਗਈ। ਫਿਲਮ ਦੀ ਬੇਮਿਸਾਲ ਸਫਲਤਾ ਨੇ ਰਿਸ਼ੀ ਕਪੂਰ ਦੀ ਇੱਕ ਸਿਤਾਰੇ ਵਜੋਂ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤਾ; ''[[ਬੌਬੀ (1973 ਫਿਲਮ)|ਬੌਬੀ]]'' (1973) ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੂੰ ''ਲੈਲਾ ਮਜਨੂੰ'' ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ''[[ਕਭੀ ਕਭੀ (1976 ਫਿਲਮ)|ਕਭੀ ਕਭੀ]]'' (1976) ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਕੋਈ ਵੱਡੀ ਸਫਲਤਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਸ ਫਿਲਮ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਦਾ ਸਿਹਰਾ [[ਸ਼ਸ਼ੀ ਕਪੂਰ]] ਅਤੇ [[ਅਮਿਤਾਭ ਬੱਚਨ]] ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 1976 ਵਿੱਚ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਣ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ, ''ਲੈਲਾ ਮਜਨੂੰ'' ਨੂੰ ਇੱਕ [[ਕਲਟ ਕਲਾਸਿਕ]] ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। == ਕਾਸਟ == * [[ਰਿਸ਼ੀ ਕਪੂਰ]] ਮਜਨੂੰ / ਕੈਸ ਅਲ ਅਮਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ * ਲੈਲਾ ਵਜੋਂ [[ਰੰਜਿਤਾ ਕੌਰ|ਰਣਜੀਤ ਕੌਰ]] * [[ਡੈਨੀ ਡੇੈਂਗਜ਼ੋਂਗਪਾ|ਡੈਨੀ ਡੈਂਗਜ਼ੋਂਗਪਾ]] ਪ੍ਰਿੰਸ ਬਕਸ਼ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ * ਫਿਰੋਜ਼ == ਸਾਊਂਡਟ੍ਰੈਕ == ਲੈਲਾ ਮਜਨੂੰ ਫਿਲਮ ਦਾ ਸੰਗੀਤ [[ਮਦਨ ਮੋਹਨ]] ਅਤੇ ਜੈਦੇਵ ਨੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਗੀਤ ਸਾਹਿਰ ਲੁਧਿਆਣਵੀ ਨੇ ਲਿਖੇ ਸਨ। ਫ਼ਿਲਮ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਦੌਰਾਨ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਣ ਤੋਂ ਇੱਕ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਮਦਨ ਮੋਹਨ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਉਸ ਦੀ ਥਾਂ ਜੈਦੇਵ ਨੇ ਲੈ ਲਈ ਸੀ। ਮੁਹੰਮਦ ਰਫੀ ਨੇ ਰਿਸ਼ੀ ਕਪੂਰ ਲਈ ਸਾਰੇ ਗੀਤ ਗਾਏ। ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ ਨੇ ਰੰਜੀਤਾ ਨੂੰ ਆਵਾਜ਼ ਦਿੱਤੀ। {| class="wikitable" !ਗੀਤ. !ਗਾਇਕ (ਸੰਗੀਤ) ![[ਰਾਗ]] |- |"ਹੁਸਨ ਹਾਜ਼ਿਰ ਹੈ" |[[ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ]] | |- |"ਤੇਰੇ ਦਰ ਪਾ ਆਯਾ ਹੂੰ" |[[ਮੁਹੰਮਦ ਰਫ਼ੀ|ਮੁਹੰਮਦ ਰਫੀ]] |[[ਦਰਬਾਰੀ ਕਾਨ੍ਹੜਾ|ਦਰਬਾਰੀ ਕੈਨੇਡਾ]] |- |"ਹੋਕੇ ਮਾਯੂਸ ਤੇਰੇ ਦਰ ਸੇ" |ਮੁਹੰਮਦ ਰਫੀ, ਅਜ਼ੀਜ਼ ਨਾਜ਼ਨ, ਸ਼ੰਕਰ ਸ਼ੰਭੂ, ਅੰਬਰ ਕੁਮਾਰ ਅਤੇ ਕੋਰਸ | |- |"ਇਸ ਰੇਸ਼ਮੀ ਪਾਜ਼ੇਬ ਕੀ ਝੰਕਾਰ ਕੇ ਸਦਕੇ" |ਮੁਹੰਮਦ ਰਫੀ, ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ | |- |"ਬਰਬਾਦ-ਏ-ਮੁਹੱਬਤ ਦੀ ਦੁਆ" |ਮੁਹੰਮਦ ਰਫੀ |[[ਅਲ੍ਹੈਯਾ ਬਿਲਾਵਲ|ਅਲਹਾਈਆ ਬਿਲਾਵਲ]] |- |"ਅਬ ਅਗਰ ਹਮ ਸੇ ਖੁਦਾਈ ਭੀ" |ਮੁਹੰਮਦ ਰਫੀ, ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ | |- |"ਯੇ ਦੀਵਾਨੇ ਕੀ ਜ਼ਿੱਦ ਹੈ ਅਪਨੇ" |ਮੁਹੰਮਦ ਰਫੀ | |- |"ਲਿਖ ਕਰ ਤੇਰਾ ਨਾਮ ਜ਼ਮੀਨ ਪਰ" |ਮੁਹੰਮਦ ਰਫੀ, ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ |[[ਅਲ੍ਹੈਯਾ ਬਿਲਾਵਲ|ਅਲਹਾਈਆ ਬਿਲਾਵਲ]] |- |"ਲੈਲਾ ਮਜਨੂੰ ਦੋ ਬਦਨ ਏਕ ਜਾਨ ਥੇ" |ਉਸਤਾਦ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਰਿਜ਼ਵੀ, [[ਅਨੁਰਾਧਾ ਪੌਡਵਾਲ]], ਪ੍ਰੀਤੀ ਸਾਗਰ | |- |"ਕੋਈ ਪੱਥਰ ਸੇ ਨਾ ਮਾਰੇ ਮੇਰੇ ਦੀਵਾਨੇ ਕੋ" |[[ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ]] | |} == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * [[ਯੂਸਫ਼ ਜ਼ੁਲੈਖਾ|ਯੂਸਫ਼ ਅਤੇ ਜ਼ੁਲੈਖਾ]] * [[ਸ਼ੀਰੀਂ ਅਤੇ ਫਰਹਾਦ]] * [[ਹੀਰ ਰਾਂਝਾ]] == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * Laila Majnu at IMDb [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1970ਵਿਆਂ ਦੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1979 ਦੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1976 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫਿਲਮਾਂ]] i4wkjo14f5k8pocincpy9pwqw65uosj 0 189186 841840 816710 2026-07-02T03:56:44Z Gursewak Singh Dhaula 4943 841840 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Dr. Gurmel Kaur Joshi.jpg|thumb|ਡਾ. ਗੁਰਮੇਲ ਕੌਰ ਜੋਸ਼ੀ]] [[ਤਸਵੀਰ:Gurmel Kaur Joshi.jpg|thumb|ਡਾ. ਗੁਰਮੇਲ ਕੌਰ ਜੋਸ਼ੀ]] '''ਡਾ. ਗੁਰਮੇਲ ਕੌਰ ਜੋਸ਼ੀ''' [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] ਲੋਕਧਾਰਾ ਖੋਜੀ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ 18 ਅਕਤੂਬਰ 1948 ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਭਾਈ ਕੀ ਪਸੌਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸੰਗਰੂਰ ਵਿਚ ਪਿਤਾ ਸ. ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਜੋਸ਼ੀ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਰਾਜਇੰਦਰ ਕੌਰ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਹੀ ਸ੍ਰੀ ਗੋਪਾਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। == ਰਚਨਾਵਾਂ == 1. ਮਾਲਵੇ ਦੀਆਂ ਅਲਾਹੁਣੀਆਂ (ਥੀਸਸ ਦੋ ਭਾਗ) 2. ਬਿਰਹੋਂ ਦਾ ਰਿਦਮ (ਅਲਾਹੁਣੀ ਕੋਸ਼) 3. ਅਲਾਹੁਣੀਆਂ ਦਾ ਸੰਪਾਦਨ ਅਤੇ ਲੋਕਯਾਨਿਕ ਅਧਿਐਨ (ਅਲੋਚਨਾ) 4. ਤੀਸਰਾ ਖ਼ਤ (ਸਵੈ ਜੀਵਨੀ) 5. ਮਾਲਵੇ ਦੀ ਧੜਕਣ (ਲੋਕ ਗਾਇਕੀ ਰੰਗ) 6. ਮਲਵਈ ਸ਼ਬਦ ਕੋਸ਼ (ਕੋਸ਼) 7. ਮਲਵਈ ਮੁਹਾਵਰਾ ਅਤੇ ਪਖਾਣਾ ਕੋਸ਼ 8. ਗੁੜ੍ਹਤੀ ਤੋਂ ਮੜੀ ਤੱਕ 9. ਗਾਉਂਦਿਆਂ ਦੀਆਂ ਸਿੱਠਣੀਆਂ, ਲੜਦਿਆਂ ਦੀਆਂ ਗਾਲ਼ਾਂ 10. ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਮਹਾਨ ਵਿਗਿਆਨੀ 11. ਕੁੜੇ ਕੁੜੀਓ 12. ਅਨਮਲਿ ਬਚਨ 13. ਘੁੰਡ (ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਿਹ) 14. ਘੁੰਡ (ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਿਹ) 15. ਗਿੱਧਾ ਗਿੱਧਾ ਕਰੇਂ ਮੇਲਣੇ 16. ਮਿਲਾਂਗੇ, ਜਰੂਰ ਮਿਲਾਂਗੇ (ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਿਹ) [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] awx6bdtpyrmg6kaah0n68ww6wr2pobl 841841 841840 2026-07-02T04:02:18Z Gursewak Singh Dhaula 4943 841841 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Dr. Gurmel Kaur Joshi.jpg|thumb|ਡਾ. ਗੁਰਮੇਲ ਕੌਰ ਜੋਸ਼ੀ]] [[ਤਸਵੀਰ:Gurmel Kaur Joshi.jpg|thumb|ਡਾ. ਗੁਰਮੇਲ ਕੌਰ ਜੋਸ਼ੀ]] '''ਡਾ. ਗੁਰਮੇਲ ਕੌਰ ਜੋਸ਼ੀ''' [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] ਲੋਕਧਾਰਾ ਖੋਜੀ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ 18 ਅਕਤੂਬਰ 1948 ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਭਾਈ ਕੀ ਪਸੌਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸੰਗਰੂਰ ਵਿਚ ਪਿਤਾ ਸ. ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਜੋਸ਼ੀ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਰਾਜਇੰਦਰ ਕੌਰ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਹੀ ਸ੍ਰੀ ਗੋਪਾਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। == ਰਚਨਾਵਾਂ == 1. ਮਾਲਵੇ ਦੀਆਂ ਅਲਾਹੁਣੀਆਂ (ਥੀਸਸ ਦੋ ਭਾਗ) 2. ਬਿਰਹੋਂ ਦਾ ਰਿਦਮ (ਅਲਾਹੁਣੀ ਕੋਸ਼) 3. ਅਲਾਹੁਣੀਆਂ ਦਾ ਸੰਪਾਦਨ ਅਤੇ ਲੋਕਯਾਨਿਕ ਅਧਿਐਨ (ਅਲੋਚਨਾ) 4. ਤੀਸਰਾ ਖ਼ਤ (ਸਵੈ ਜੀਵਨੀ) 5. ਮਾਲਵੇ ਦੀ ਧੜਕਣ (ਲੋਕ ਗਾਇਕੀ ਰੰਗ) 6. ਮਲਵਈ ਸ਼ਬਦ ਕੋਸ਼ (ਕੋਸ਼) 7. ਮਲਵਈ ਮੁਹਾਵਰਾ ਅਤੇ ਪਖਾਣਾ ਕੋਸ਼ 8. ਗੁੜ੍ਹਤੀ ਤੋਂ ਮੜੀ ਤੱਕ 9. ਗਾਉਂਦਿਆਂ ਦੀਆਂ ਸਿੱਠਣੀਆਂ, ਲੜਦਿਆਂ ਦੀਆਂ ਗਾਲ਼ਾਂ 10. ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਮਹਾਨ ਵਿਗਿਆਨੀ 11. ਕੁੜੇ ਕੁੜੀਓ 12. ਅਨਮਲਿ ਬਚਨ 13. ਘੁੰਡ (ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਿਹ) 14. ਘੁੰਡ (ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਿਹ) 15. ਗਿੱਧਾ ਗਿੱਧਾ ਕਰੇਂ ਮੇਲਣੇ 16. ਮਿਲਾਂਗੇ, ਜਰੂਰ ਮਿਲਾਂਗੇ (ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਿਹ) [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} 'ਜਨ ਸਾਹਿਤ' ਅਗਸਤ-ਸਤੰਬਰ 2026 (ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਪੰਜਾਬ) sjzwj6id4gzybhso5m7fzm30ba9r7fj 0 194749 841825 792324 2026-07-01T17:25:36Z Meenukusam 51574 Created by translating the section "Select discography" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1350346762|Vishwa Mohan Bhatt]]" 841825 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist | background = non_vocal_instrumentalist | name = Vishwa Mohan Bhatt | image = Vishwa Mohan Bhatt 03.jpg | image_size = | caption = Bhatt in 2017 | birth_name = | alias = V. M. Bhatt | birth_date = <!-- Valid citation required for date of birth for BLP. (WP:BLPPRIVACY) --> | origin = [[Jaipur]], Rajasthan, India | death_date = | genre = [[Indian classical music]] | occupation = Musician | instrument = {{hlist|[[Mohan veena]]|guitar}} | years_active = 1965&ndash;present | label = | website = {{URL|https://www.vishwamohanbhatt.com/}} | associated_acts = }} '''ਪੰਡਿਤ ਵਿਸ਼ਵ ਮੋਹਨ ਭੱਟ''', ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਵੀ. ਐੱਮ. ਭੱਟ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ [[ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ|ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੰਗੀਤ]] ਯੰਤਰਵਾਦਕ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਸੋਧੀ ਹੋਇਆ ਸਲਾਈਡ ਗਿਟਾਰ ਦੀ ਕਾਢ ਕੱਢੀ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਵਜਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਊਸ ਗੀਤਰ ਨੂੰ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ ਉੱਪਰ ਮੋਹਨ ਵੀਨਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=2018 |url=https://www.bbc.co.uk/proms/events/performers/e733aa45-983f-44f1-9543-f02d5445e84d |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190126171606/https://www.bbc.co.uk/proms/events/performers/e733aa45-983f-44f1-9543-f02d5445e84d |archive-date=26 January 2019 |access-date=26 January 2019 |website=BBC Music Events}}</ref> == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == ਪੰਡਿਤ ਵਿਸ਼ਵ ਮੋਹਨ ਭੱਟ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨਾਲ [[ਜੈਪੁਰ]], [[ਰਾਜਸਥਾਨ]], [[ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite news|location=Chandigarh, India}}</ref> ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ ਸਲਿਲ ਭੱਟ ਇੱਕ ਮੋਹਨ ਵੀਨਾ ਵਾਦਕ ਹੈ (ਅਤੇ ''ਸਾਤਵਿਕ ਵੀਨਾ'' ਦਾ ਵਾਦਕ ਵੀ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਛੋਟਾ ਪੁੱਤਰ ਸੌਰਭ ਭੱਟ ਇੱਕ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਹੈ ਜੋ ਫਿਲਮਾਂ, ਸੰਗੀਤ ਐਲਬਮਾਂ ਅਤੇ ਟੀਵੀ ਸੀਰੀਅਲਾਂ ਲਈ ਸੰਗੀਤ ਤਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪੰਡਿਤ ਵਿਸ਼ਵ ਮੋਹਨ ਭੱਟ ਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ, ਮਨਮੋਹਨ ਭੱਟ ਅਤੇ ਚੰਦਰਕਲਾ ਭੱਟ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਤਾਲੀਮ ਦੇਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪੰਡਿਤ ਵਿਸ਼ਵ ਮੋਹਨ ਭੱਟ ਨੂੰ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਗਿਆਨ ਦਿੱਤਾ। ਪੰਡਿਤ ਵਿਸ਼ਵ ਮੋਹਨ ਭੱਟ ਦਾ ਭਤੀਜਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਭੱਟ ਸਿਤਾਰ ਅਤੇ ਤਬਲਾ ਵਜਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ [[ਮੰਜੂ ਮਹਿਤਾ]] ਦਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਹੈ ਜੋ [[ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ]] ਵਿਖੇ ਸਪਤਕ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਮਿਊਜ਼ਿਕ ਦੀ ਸਹਿ-ਸੰਸਥਾਪਕ ਹੈ ਅਤੇ [[ਪੰਡਿਤ ਰਵੀ ਸ਼ੰਕਰ]] ਦਾ ਇੱਕ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਚੇਲਾ ਹੈ। [[ਤਸਵੀਰ:VishwaMohanBhatt20090918.jpg|thumb|250x250px|V.M.Bhatt ਸਤੰਬਰ 2009 ਵਿੱਚ ਵਾਰਸਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ]] == ਕੈਰੀਅਰ == ਪੰਡਿਤ ਵਿਸ਼ਵ ਮੋਹਨ ਭੱਟ ਨੂੰ [[ਗ੍ਰੈਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ|ਗ੍ਰੈਮੀ ਅਵਾਰਡ]] ਜੇਤੂ ਐਲਬਮ ਏ ਮੀਟਿੰਗ ਬਾਈ ਦ ਰਿਵਰ ਵਿਦ ਰਾਈ ਕੁਡਰ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਵਾਟਰ ਲਿਲੀ ਐਕੋਸਟਿਕਸ ਲੇਬਲ ਉੱਤੇ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਤਾਜ ਮਹਿਲ, ਬੇਲਾ ਫਲੈਕ ਅਤੇ ਜੈਰੀ ਡਗਲਸ ਵਰਗੇ ਪੱਛਮੀ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਹੋਰ ਫਿਊਜ਼ਨ ਅਤੇ ਪੈਨ-ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸਹਿਯੋਗ ਲਈ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਐਕਸਪੋਜਰ ਜਿਵੇਂ ਕਿ 2004 ਦੇ ਕਰਾਸਰੋਡਜ਼ ਗਿਟਾਰ ਫੈਸਟੀਵਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ, ਜੋ ਕਿ [[ਐਰਿਕ ਕਲੈਪਟਨ|ਏਰਿਕ ਕਲੈਪਟਨ]] ਦੁਆਰਾ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਨੇ ਵਾਦਨ ਨੂੰ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੱਤਾ। ਸਾਲ 2016 ਵਿੱਚ,ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਯੁਗਲ ਗੀਤ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜੋ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਭਾਰਤੀ ਗਿਟਾਰਿਸਟ ਅਤੇ ਗੁਇਟਰਮੋਂਕ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਕਪਿਲ ਸ਼੍ਰੀਵਾਸਤਵ ਨਾਲ ਔਨਲਾਈਨ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਲੋਕ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਹੈਰੀ ਮੈਨਕਸ, ਜਿਸ ਨੇ ਪੰਜ ਸਾਲ ਸਲਿਲ ਭੱਟ ਨਾਲ ਪਡ਼੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ, ਇੱਕ ਮੋਹਨ ਵੀਨਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਊਂਟਿੰਗ ਕਰੋਜ਼ ਦੇ ਬਾਸਿਸਟ ਮੈਟ ਮਾਲੀ ਵੀ ਮੋਹਨ ਵੀਨਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਭੱਟ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਅਤੇ ਦੋਸਤ ਹਨ। ਆਸਟਰੇਲੀਆਈ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਲੌਰੀ ਮਿਨਸਨ ਨੇ ਵੀ ਸਲਿਲ ਤੋਂ ਮੋਹਨ ਵੀਨਾ ਸਿੱਖੀ। == ਚੌਣਵੀਂ ਡਿਸਕੋਗ੍ਰਾਫੀ == * 1992-''ਗਿਟਾਰ ਏ ਲਾ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ'', ਮੈਗਨਸੌਂਡ (ਭਾਰਤ) * 1992-''ਸਰਦਾਮਨੀ'', ਵਾਟਰ ਲਿਲੀ ਐਕੋਸਟਿਕਸਵਾਟਰ ਲਿਲੀ ਧੁਨੀ ਵਿਗਿਆਨ * 1993-ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਰਹੇ ਮੀਂਹ ਦੇ ਬੱਦਲ, ਵਾਟਰ ਲਿਲੀ ਧੁਨੀ ਵਿਗਿਆਨ * 1993-''ਨਦੀ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਮੀਟਿੰਗ'' (ਰਾਈ ਕੁਡਰ ਨਾਲ) ਵਾਟਰ ਲਿਲੀ ਧੁਨੀ ਵਿਗਿਆਨ * 1995-ਬੋਰਬਨ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ਵਾਟਰ (ਜੈਰੀ ਡਗਲਸ ਅਤੇ ਐਡਗਰ ਮੇਅਰ ਨਾਲ) ਵਾਟਰ ਲਿਲੀ ਐਕੋਸਟਿਕਸਵਾਟਰ ਲਿਲੀ ਧੁਨੀ ਵਿਗਿਆਨ * 1995-''ਮੁਮਤਾਜ ਮਹਿਲ'' (ਤਾਜ ਮਹਿਲ ਅਤੇ ਐਨ. ਰਵੀਕਿਰਨ ਨਾਲ) ਵਾਟਰ ਲਿਲੀ ਧੁਨੀ ਵਿਗਿਆਨ * 1996-ਸਲਤਾਨਾ (ਸਾਈਮਨ ਸ਼ਾਹੀਨ ਨਾਲ) ਵਾਟਰ ਲਿਲੀ ਐਕੋਸਟਿਕਸਵਾਟਰ ਲਿਲੀ ਧੁਨੀ ਵਿਗਿਆਨ * 1996-''ਤਬੁਲਾ ਰਾਸਾ'' (ਬੇਲਾ ਫਲੈਕ ਅਤੇ ਜੀ-ਬਿੰਗ ਚੇਨ ਨਾਲ) ਵਾਟਰ ਲਿਲੀ ਧੁਨੀ ਵਿਗਿਆਨ * 1996-ਸਾਊਂਡਜ਼ ਆਫ਼ ਸਟਰਿੰਗਜ਼, ਸੰਗੀਤ ਅੱਜ, ਭਾਰਤ * 1997-ਇਰੁਵਰ (ਮੂਲ ਮੋਸ਼ਨ ਪਿਕਚਰ ਸਾਊਂਡਟ੍ਰੈਕ, [[ਏ. ਆਰ. ਰਹਿਮਾਨ]]) * 2002-ਇੰਡੀਅਨ ਡੈਲਟਾ (ਸੰਦੀਪ ਦਾਸ ਨਾਲ) ਸੈਂਸ ਵਰਲਡ ਮਿਊਜ਼ਿਕ, ਯੂ. ਕੇ. * 2008-''ਮੋਹਨ ਦੀ ਵੀਨਾ'', ਟਾਈਮਜ਼ ਮਿਊਜ਼ਿਕ, ਇੰਡੀਆ * 2010-ਡੈਜ਼ਰਟ ਸਲਾਈਡ, ਟਾਈਮਜ਼ ਮਿਊਜ਼ਿਕ, ਇੰਡੀਆ * 2010-''ਮੋਹਨ ਦੀ ਵੀਨਾ II'', ਟਾਈਮਜ਼ ਮਿਊਜ਼ਿਕ, ਇੰਡੀਆ * 2011-''ਗਰੋਵ ਕਾਰਵਾਂ'', ਦੀਕਸ਼ਾ ਰਿਕਾਰਡਜ਼, ਕੈਨੇਡਾ * 2012-"ਮਾਰਨਿੰਗ ਮਿਸਟ", ਬਿਹਾਨ ਸੰਗੀਤ, ਕੋਲਕਾਤਾ, ਭਾਰਤ * 2014-ਓਮਕਾਰਾ-ਬ੍ਰਹਮ ਪਿਆਰ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ (ਰੂਰੁਪਮ ਸਰਮਾਹ ਨਾਲ) <ref>{{Cite web |title=Omkara: The Sound of Divine Love |url=http://www.OmkaraDivineLove.com |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190302210500/http://www.omkaradivinelove.com/ |archive-date=2 March 2019 |website=Omkara - The Sound of Divine Love |publisher=Rupam Sarmah}}</ref> * 2015-"ਵਿਸ਼ਵ ਰੰਜਨੀ"-ਬਿਹਾਨ ਸੰਗੀਤ, ਕੋਲਕਾਤਾ, ਭਾਰਤ == ਪੁਰਸਕਾਰ == * 1993 [[ਗ੍ਰੈਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ|ਗ੍ਰੈਮੀ ਅਵਾਰਡ]] (ਬੈਸਟ ਵਰਲਡ ਮਿਊਜ਼ਿਕ ਐਲਬਮ-ਏ ਮੀਟਿੰਗ ਬਾਈ ਦ ਰਿਵਰ) <ref>{{Cite web |title=Past Winners Search |url=http://www.grammy.com/nominees/search?artist=&title=&year=1993&genre=All |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131214201026/http://www.grammy.com/nominees/search?artist=&title=&year=1993&genre=All |archive-date=14 December 2013 |access-date=2013-12-15 |website=Grammy.com}}</ref> * [[ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ|ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ]], 1998 <ref>{{Cite web |title=SNA: Awardees List |url=http://www.sangeetnatak.gov.in/sna/awardeeslist.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100417012651/http://www.sangeetnatak.gov.in/sna/awardeeslist.htm |archive-date=17 April 2010 |access-date=2009-08-07 |website=[[Sangeet Natak Akademi]]}}</ref> * [[ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ]], 2002 <ref>{{Cite web |title=Year wise list of recipients (1954-2014) |url=http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/YearWiseListOfRecipientsBharatRatnaPadmaAwards-1954-2014.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161115022326/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/YearWiseListOfRecipientsBharatRatnaPadmaAwards-1954-2014.pdf |archive-date=15 November 2016 |access-date=2015-04-10 |website=Ministry of Home Affairs}}</ref> * [[ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ]], 2017 <ref>{{Cite web |title=Padma Awards 2017 announced |url=http://pib.nic.in/newsite/PrintRelease.aspx?relid=157675 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170125210628/http://pib.nic.in/newsite/PrintRelease.aspx?relid=157675 |archive-date=25 January 2017 |access-date=25 January 2017 |website=pib.nic.in}}</ref> == ਚੁੰਨਿੰਦਾ ਡਿਸਕੋਗ੍ਰਾਫੀ == * 1992-''ਗਿਟਾਰ ਏ ਲਾ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ'', ਮੈਗਨਸਾਉੰਡ (ਭਾਰਤ) * 1992-''ਸਰਦਾਮਨੀ'', ਵਾਟਰ ਲਿਲੀ ਐਕੋਸਟਿਕਸ * 1993-ਗੈਦਰਿੰਗ ਰੇਨ ਕਲਾਉਡਜ਼, ਵਾਟਰ ਲਿਲੀ ਐਕੋਸਟਿਕਸ * 1993-''ਏ ਮੀਟਿੰਗ ਵਿਦ ਰਿਵਰ'' (ਰਾਈ ਕੁਡਰ ਨਾਲ) ਵਾਟਰ ਲਿਲੀ ਐਕੋਸਟਿਕਸ * 1995-ਬੋਰਬਨ ਐਂਡ ਰੋਜ਼ਵਾਟਰ (ਜੈਰੀ ਡਗਲਸ ਅਤੇ ਐਡਗਰ ਮੇਅਰ ਨਾਲ) ਵਾਟਰ ਲਿਲੀ ਐਕੋਸਟਿਕਸ * 1995-''ਮੁਮਤਾਜ ਮਹਿਲ'' (ਵਿਦ ਤਾਜ ਮਹਿਲ ਐਂਡ ਐਨ. ਰਵੀਕਿਰਨ ਨਾਲ) ਵਾਟਰ ਲਿਲੀ ਧੁਨੀ ਵਿਗਿਆਨ * 1996-ਸਲਤਾਨਾ (ਸਾਈਮਨ ਸ਼ਾਹੀਨ ਨਾਲ) ਵਾਟਰ ਲਿਲੀ ਐਕੋਸਟਿਕਸ * 1996-''ਤਬੁਲਾ ਰਸ'' (ਬੇਲਾ ਫਲੈਕ ਅਤੇ ਜੀ-ਬਿੰਗ ਚੇਨ ਨਾਲ) ਵਾਟਰ ਲਿਲੀ ਧੁਨੀ ਐਕੋਸਟਿਕਸ * 1996-ਸਾਊਂਡਜ਼ ਆਫ਼ ਸਟਰਿੰਗਜ਼,ਮ੍ਯੂਜ਼ਿਕ ਟੁਡੇ, ਭਾਰਤ * 1997-ਇਰੁਵਰ (ਮੂਲ ਮੋਸ਼ਨ ਪਿਕਚਰ ਸਾਊਂਡਟ੍ਰੈਕ, [[ਏ. ਆਰ. ਰਹਿਮਾਨ]]) * 2002-ਇੰਡੀਅਨ ਡੈਲਟਾ (ਸੰਦੀਪ ਦਾਸ ਨਾਲ) ਸੈਂਸ ਵਰਲਡ ਮਿਊਜ਼ਿਕ, ਯੂ. ਕੇ. * 2008-''ਮੋਹਨ ਦੀ ਵੀਨਾ'', ਟਾਈਮਜ਼ ਮਿਊਜ਼ਿਕ, ਇੰਡੀਆ * 2010-ਡੈਜ਼ਰਟ ਸਲਾਈਡ, ਟਾਈਮਜ਼ ਮਿਊਜ਼ਿਕ, ਇੰਡੀਆ * 2010-''ਮੋਹਨ ਦੀ ਵੀਨਾ II'', ਟਾਈਮਜ਼ ਮਿਊਜ਼ਿਕ, ਇੰਡੀਆ * 2011-''ਗਰੋਵ ਕਾਰਵਾਂ'', ਦੀਕਸ਼ਾ ਰਿਕਾਰਡਜ਼, ਕੈਨੇਡਾ * 2012-"ਮਾਰਨਿੰਗ ਮਿਸਟ", ਬਿਹਾਨ ਸੰਗੀਤ, ਕੋਲਕਾਤਾ, ਭਾਰਤ * 2014-ਓਮਕਾਰਾ-ਬ੍ਰਹਮ ਪਿਆਰ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ (ਰੂਰੁਪਮ ਸਰਮਾਹ ਨਾਲ) <ref>{{Cite web |title=Omkara: The Sound of Divine Love |url=http://www.OmkaraDivineLove.com |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190302210500/http://www.omkaradivinelove.com/ |archive-date=2 March 2019 |website=Omkara - The Sound of Divine Love |publisher=Rupam Sarmah}}</ref> * 2015-"ਵਿਸ਼ਵ ਰੰਜਨੀ"-ਬਿਹਾਨ ਸੰਗੀਤ, ਕੋਲਕਾਤਾ, ਭਾਰਤ == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਹੋਰ ਪਡ਼੍ਹੋ == * ਹੰਟ, ਕੇਨ (ਅਕਤੂਬਰ 1994) "ਇੱਕ ਸਿੱਧਾ ਭੱਟ... ਗ੍ਰੈਮੀ ਜੇਤੂ, ਮੋਹਨ ਵੀਨਾ ਦੇ ਕੋਡਰ-ਸਹਿਯੋਗੀ ਖੋਜਕਰਤਾ" ਫੋਕ ਰੂਟਸ, ਅਕਤੂਬਰ 1994) &nbsp; == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{Official website|http://www.vishwamohanbhatt.in/}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਾਜਸਥਾਨੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗ੍ਰੈਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜੇਤੂ]] 5suaye09taoz7nh3obvgzjqjl9rimax 0 196852 841843 803040 2026-07-02T09:38:01Z SerChevalerie 60929 image 841843 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Vishnudas Bhave.jpg|thumb|ਵਿਸ਼ਨੂੰਦਾਸ ਭਵੇ]] '''ਵਿਸ਼ਨੂੰਦਾਸ ਭਵੇ''' (9 ਅਗਸਤ 1901 ਨੂੰ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ) [[ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ]], [[ਭਾਰਤ]] ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨਾਟਕਕਾਰ ਸਨ ਅਤੇ [[ਮਰਾਠੀ ਥੀਏਟਰ]] ਦੇ ਮੋਢੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸੰਗਲੀ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ 1843 ਵਿੱਚ ਸੰਗਲੀ ਵਿਖੇ ਪਹਿਲਾ [[ਮਰਾਠੀ ਭਾਸ਼ਾ]] ਦਾ ਨਾਟਕ ''ਸੀਤਾ ਸਵੈਮਵਰ'' ਦਾ ਮੰਚਨ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਉੱਦਮ ਵਿੱਚ, ਭਵੇ ਨੂੰ ਸੰਗਲੀ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਤਤਕਾਲੀ ਰਾਜੇ ਦੁਆਰਾ ਸਮਰਥਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ''ਸੀਤਾ ਸਵੈਮਵਰ'' ਨਾਟਕ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਭਵੇ ਨੇ ''[[ਰਾਮਾਇਣ]]'' ਦੇ ਕਈ ਹੋਰ ਐਪੀਸੋਡਾਂ ਉੱਤੇ ਨਾਟਕਾਂ ਦਾ ਮੰਚਨ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਨਾਟਕਾਂ ਲਈ ਆਪਣੀਆਂ ਟੀਮਾਂ ਨਾਲ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਠਪੁਤਲੀ ਸ਼ੋਅ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਭਾਵੇ ਦੀ ਮੌਤ 9 ਅਗਸਤ 1901 ਨੂੰ ਹੋਈ। == ਜੀਵਨ. == [[ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ]] ਵਿੱਚ ਵਪਾਰਕ ਥੀਏਟਰ ਗਤੀਵਿਧੀ 1843 ਵਿੱਚ ਭਵੇ ਦੀ ਕੰਪਨੀ ਸੰਗਲੀਕਾਰ ਨਾਟਕ ਮੰਡਲੀ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਸੀ। ਡਰਾਮਾ ਕੰਪਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਨਾਟਕਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸੀ। ਭਵੇ ਨੇ ਨਾਟਕਾਂ ਦੇ ਨਾਟਕਕਾਰ, ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੰਗਲੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਡਰਾਮਾ ਸਕੂਲ ਵੀ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਸੰਨ 1853 ਵਿੱਚ ਭਵੇ ਮੁੰਬਈ ਆਏ ਅਤੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਗਿਰਗਾਮ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਨਾਥ ਸ਼ਿੰਪੀ ਦੇ ਵਾਡ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ "ਖੇਲ-ਅਖਯਾਨ" (ਨਾਟਕ-ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕਵਿਤਾ ਅਤੇ ਨਾਟਕ) ਦਾ ਮੰਚਨ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਦੇ ਨਾਟਕਾਂ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ [[ਹਿੰਦੂ ਮਿਥਿਹਾਸ]] ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਨਿਹਿਤ ਸਨ। ਗੀਤ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਭਵੇ ਦੇ ਨਾਟਕਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਨਾਟਕ ''ਸੀਤਾ ਸਵੈਮਵਰ'' ਬਹੁਤ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਮਿਲੀ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਹਿੱਸੇ ਲਈ, ਭਵੇ ਦੇ ਨਾਟਕ ਵਨ-ਮੈਨ ਸ਼ੋਅ ਸਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨੇ ਸਖਤੀ ਨਾਲ ਸਹਾਇਕ ਅਤੇ ਸੈਕੰਡਰੀ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਉਦੋਂ ਨਿਭਾਈਆਂ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਸੀ। ਸੰਪੂਰਨ ਨਾਟਕ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ 1880 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਅੰਨਾ ਸਾਹਿਬ ਕਿਰਲੋਸਕਰ ਦੁਆਰਾ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਰਾਠੀ ਥੀਏਟਰ ਦੇ ਮੋਢੀ ਵਜੋਂ ਭਵੇ ਦੇ ਸਿਰ ਸਿਹਰਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਗਲੀ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਰਾਜਾ ਚਿੰਤਾਮਨਰਾਓ 'ਅੱਪਾ ਸਾਹਿਬ' ਪਟਵਰਧਨ ਨੇ ਭਵੇ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਨਾਟਕ ਗਤੀਵਿਧੀ ਨੂੰ [[ਮੁੰਬਈ]] ਅਤੇ [[ਪੂਨੇ|ਪੁਣੇ]] ਤੱਕ ਵਧਾਇਆ ਸੀ। [[ਮਰਾਠੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਮਰਾਠੀ]] ਥੀਏਟਰ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ "ਭਵੇ ਨੇ ਕਰਨਾਟਕੀ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਅਧਾਰ 'ਤੇ ਮਰਾਠੀ ਵਿੱਚ ਨਾਟਕ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਟਕ ਦੀ ਰਾਜਪਾਲ ਦੇ ਸਕੱਤਰ ਨੇ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ... ਧਾਰਮਿਕ ਭਾਵਨਾ, ਹੋਰ ਪਾਤਰਾਂ ਦੇ ਸੰਵਾਦਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦੇ ਕੋਰਸ ਦੁਆਰਾ ਵਿਗਿਆਨਕ ਗਾਇਕੀ, ਕੱਚੇ ਨਾਚ ਅਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਪੁਸ਼ਾਕਾਂ ਅਤੇ ਮੇਕਅਪ ਅਤੇ ਕੁਝ ਕੁਸ਼ਲ ਤਲਵਾਰਬਾਜ਼ੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਗੁਣ ਸਨ। ਇਹ ਯਾਦ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦਰਸ਼ਕ ਚਰਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਭਗਤੀ ਕਰਦੇ ਸਨ।" ਵਿਸ਼ਨੂੰਦਾਸ ਭਵੇ ਦੀ ਕੰਪਨੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਨਾਟਕ ਕੰਪਨੀਆਂ ਵੀ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਈਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ [[Mumbaikar Natak Mandali|ਮੁੰਬਈਕਰ ਨਾਟਕ ਮੰਡਲੀ]], ਅਮਰਚੰਦ ਵਾਡੀਕਰ ਨਾਟਕ ਮੱਡਲੀ ਅਤੇ ਚੌਲਵਾਡ਼ੀ ਹਿੰਦੂ ਨਾਟਕ ਮੰਡੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਟਕ ਕੰਪਨੀਆਂ ਦੇ ਨਾਟਕਾਂ ਨੇ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ। [[ਤਮਿਲ਼ ਨਾਡੂ|ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ]] ਵਿੱਚ 1843 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਤੰਜੋਰ ਮਰਾਠਾ ਰਾਜਾ [[Raja Shahaji Bhonsle|ਰਾਜਾ ਸ਼ਾਹਜੀ ਭੋਂਸਲੇ]] ਨੇ ਨਾਟਕ ਲਿਖੇ ਸਨ, ਜੋ ਅਦਾਲਤ ਅਤੇ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।<ref>{{Cite book|location=India, Maharashtra, Pune}}</ref><ref>{{Cite journal|title=Multilingual Dramas at the Tanjavur Maratha Court and Literary Cultures in Early Modern South India|journal=The Medieval History Journal|doi=10.1177/097194581101400207}}</ref><ref>{{Cite web |title=multilingual dance dramas in Tanjore courts |url=http://www.nias.res.in/event/nias-public-lecture-ganga-kaveri-samvad-multilingual-dance-dramas-and-cultural-pluralism |website=nias |access-date=2025-03-29 |archive-date=2021-06-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210623230733/https://www.nias.res.in/event/nias-public-lecture-ganga-kaveri-samvad-multilingual-dance-dramas-and-cultural-pluralism |url-status=dead }}</ref> 1843 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਰਾਠੀ ਥੀਏਟਰ ਨੇ ਤਰੱਕੀ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿੱਚ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਸੰਨ 1868 ਵਿੱਚ ਵਿਨਾਇਕ ਕੀਰਤੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਨਾਟਕ ਮਾਧਵਰਾਓ ਪੇਸ਼ਵਾ ਨਾਲ ਮਰਾਠੀ ਥੀਏਟਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਵਿਸ਼ਨੂੰਦਾਸ ਭਵੇ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਨਾਟਕਕਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਟਕਾਂ ਨੂੰ ਗੀਤਾਂ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਨਾਲ ਵੱਖ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਪਰ [[Vinayak Kirti|ਵਿਨਾਇਕ ਕੀਰਤੀ]] ਦੇ ਮਾਧਵਰਾਓ ਪੇਸ਼ਵਾ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਗੀਤ ਜਾਂ ਸੰਗੀਤਕ ਗਾਉਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਪੂਰੇ ਨਾਟਕ ਵਿੱਚ ਸੰਵਾਦਾਂ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜੋ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਾਰਤਕ ਵਿੱਚ ਸਨ। ਇੱਥੇ ਮਰਾਠੀ ਨਾਟਕ ਦੋ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ-ਪ੍ਰੋਜ਼ ਪਲੇਅ ਅਤੇ ਵਰਸ ਪਲੇਅ। ਹੁਣ ਮਰਾਠੀ ਥੀਏਟਰ ਨਿਰਵਿਘਨ ਮਾਰਚ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। == ਵਿਸ਼ਨੂੰਦਾਸ ਭਵੇ ਗੌਰਵ ਪਦਕ == ਭਵੇ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਅਖਿਲ ਭਾਰਤੀ ਨਾਟਯ ਵਿਦਿਆਮੰਦਿਰ ਦੁਆਰਾ "ਵਿਸ਼ਨੂੰਦਾਸ ਭਵੇ ਗੌਰਵ ਪਦਕ" ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਪੁਰਸਕਾਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਸਾਲ 1959 ਵਿੱਚ ਬਾਲ ਗੰਧਰਵ ਨੂੰ ਇਹ ਪੁਰਸਕਾਰ ਮਿਲਿਆ ਸੀ। ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ, ਇਹ ਪੁਰਸਕਾਰ ਹਰ ਸਾਲ 5 ਨਵੰਬਰ (ਮਰਾਠੀ ਰੰਗਭੂਮੀ ਦਿਨ) ਨੂੰ ਸੰਗਲੀ ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਇੱਕ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।<ref name="award history">{{Cite web |last=Zalake, Ajit |date=12 October 2020 |title=विष्णूदास भावे पदक समारंभात 61 वर्षात तिसऱ्यांदा खंड; यंदाचा पुरस्कार लांबणीवर |url=https://www.esakal.com/paschim-maharashtra/volume-third-time-61-years-vishnudas-bhave-medal-ceremony-years-award-extension |access-date=1 December 2022 |publisher=[[Sakal]] |language=Marathi}}</ref> ਪੁਰਸਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਿਅਕਤੀ ਹਨਃ ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਕੇਸ਼ਵ ਅਤ੍ਰੇ, ਪੁਰਸ਼ੋਤਮ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇਸ਼ਪਾਂਡੇ, [[ਜਯੋਤਸਨਾ ਕੇਸ਼ਵ ਭੋਲੇ|ਜਯੋਤਸਨਾ ਭੋਲਾ]], [[ਹੀਰਾਬਾਈ ਬਰੋਡੇਕਰ]], ਦਿਲੀਪ ਪ੍ਰਭਾਵਲਕਰ, ਨੀਲੂ ਫੂਲੇ, ਜੱਬਰ ਪਟੇਲ, [[Sudha Karmarkar|ਸੁਧਾ ਕਰਮਰਕਰ]], ਪ੍ਰਭਾਕਰ ਪੰਸ਼ੀਕਰ, [[ਮੋਹਨ ਆਗਾਸ਼ੇ|ਮੋਹਨ ਅਗਾਸ਼ੇ]], ਵਿਜੈ ਤੇਂਦੁਲਕਰ (2000) ਵਿਕਰਮ ਗੋਖਲੇ (2015) ਮੋਹਨ ਜੋਸ਼ੀ (2017) ਰੋਹਿਨੀ ਹੱਟਾਂਗਡ਼ੀ (2019) ਅਤੇ ਸਤੀਸ਼ ਅਲੈਕਡ਼ (2022) ।<ref>{{Cite web |date=14 October 2015 |title=Vikram Gokhale to receive Vishnudas Bhave Puraskar 2015 |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/marathi/movies/vikram-gokhale-to-receive-vishnudas-bhave-puraskar-2015/articleshow/49348531.cms |access-date=1 December 2022 |publisher=Times of India}}</ref><ref>{{Cite web |date=8 October 2017 |title=Mohan Joshi to be honoured with Vishnudas Bhave award |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kolhapur/mohan-joshi-to-be-honoured-with-vishnudas-bhave-award/articleshow/60997503.cms |access-date=1 December 2022 |publisher=Times of India}}</ref><ref>{{Cite web |date=5 November 2022 |title=ज्येष्ठ दिग्दर्शक सतीश आळेकरांना विष्णूदास भावे पुरस्कार; आळेकर म्हणाले, हा पुरस्कार म्हणजे रंगभूमीचा प्रसाद |url=https://marathi.abplive.com/news/maharashtra/director-satish-alekar-go-vishnudas-bhave-award-at-sangli-latest-marathi-news-1117848 |access-date=1 December 2022 |publisher=ABP Live |language=Marathi}}</ref> ਇਹ ਪੁਰਸਕਾਰ 1976 ਵਿੱਚ ([[ਐਮਰਜੈਂਸੀ (ਭਾਰਤ)|ਐਮਰਜੈਂਸੀ]] ਕਰਕੇ), 2020 ਅਤੇ 2021 (ਦੋਵੇਂ ਸਾਲ [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਮਹਾਂਮਾਰੀ 2020|ਕੋਵਿਡ-19 ਲੌਕਡਾਊਨ]] ਕਾਰਨ) ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=30 October 2021 |title=विष्णुदास भावे गौरव पदक प्रदान सोहळा यावर्षीही रद्द |url=https://www.lokmat.com/sangli/vishnudas-bhave-gaurav-medal-award-ceremony-canceled-year-too-due-corona-a719/ |access-date=1 December 2022 |publisher=Lokmat |language=Marathi}}</ref> ਸਾਲ 2000 ਵਿੱਚ ਇਸ ਪੁਰਸਕਾਰ ਵਿਜੈ ਤੇਂਦੁਲਕਰ ਲਈ ਐਲਾਨਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਯਾਤਰਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੇ, ਇਸ ਲਈ ਸਮਾਰੋਹ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="award history"/> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਰਾਠੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1901]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਣ-ਸਮੀਖਿਆ ਅਨੁਵਾਦਾਂ ਵਾਲੇ ਸਫ਼ੇ]] 9p8bev7wogszyk0nalpp0wpoemsgawg 0 202827 841845 841493 2026-07-02T10:06:26Z Quokka51JJ 60930 841845 wikitext text/x-wiki {{Infobox building | name = ਧਰ ਜ਼ਮੀੰਦਾਰ ਬਾੜੀ | native_name = ਧਰ ਜ਼ਮੀੰਦਾਰ ਬਾੜੀ | native_name_lang = pa | image = Ruins_of_Dhar_Jamidar_Bari.jpg | image_caption = | location = ਧਾਮਰਾਈ, ਢਾਕਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, [[ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼]] | address = V5MJ+GXH ਜਲਸ਼ਿਨ, ਅਲੋਕੇਸ਼ੀ ਹਾਈ ਸਕੂਲ, ਰੋਵਾਇਲ, ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ | status = ਅੰਸ਼ਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਖੰਡਰ | completion_date = 1801 | architect = | landlord = ਰਾਜਾ [[ਵਿਰੇਂਦ੍ਰ ਵਸੁਦੇਵ ਮੋਹਨ ਦਰ|ਵਿਰੇਂਦ੍ਰ ਵਸੁਦੇਵ ਮੋਹਨ ਦਰ]] (1801–1829)<br> ਰਾਜਾ ਮੁਕੁੰਦ ਮੋਹਨ ਧਰ (1829–1856)<br> ਹਰਾ ਮੋਹਨ ਧਰ (1856–1898)<br> [[Mohini Mohan Dhar|ਮੋਹਿਨੀ ਮੋਹਨ ਧਰ]] (1898–1920) | owner = ਨਿੱਜੀ / ਸਥਾਨਕ ਭਾਈਚਾਰਾ | floor_count = 3 | architectural_style = ਬੰਗਾਲੀ ਜ਼ਮੀੰਦਾਰੀ ਵਾਸਤੂਕਲਾ, ਔਪਨਿਵੇਸ਼ਕ ਪ੍ਰਭਾਵ | renovation_date = 1919 | room_count = 250 (1801)<br> 60 (1919 ਤੋਂ ਬਾਅਦ) | other_name = ਧਰ ਰਾਜਬਾੜੀ | original_use = ਜ਼ਮੀੰਦਾਰ ਨਿਵਾਸ | current_use = ਇਤਿਹਾਸਕ ਖੰਡਰ }} '''ਧਰ ਜ਼ਮੀੰਦਾਰ ਬਾੜੀ''' (ਜਿਸਨੂੰ '''ਧਰ ਰਾਜਬਾੜੀ''' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਇਕ ਪੁਰਾਣੀ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜ਼ਮੀੰਦਾਰੀ ਇਮਾਰਤ ਹੈ, ਜੋ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੇ ਢਾਕਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਧਾਮਰਾਈ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਸਥਾਨ ਧਰ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਜ਼ਮੀੰਦਾਰੀ ਯੁੱਗ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਪਹੁੰਚ ਅਤੇ ਸ਼ਾਨ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਬਾੜੀ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਖੰਡਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਸਥਾਨਕ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਵਿਰਾਸਤ ਲਈ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref>https://www.tripadvisor.in/Attraction_Review-g293936-d34066307-Reviews-Dhar_Zamindar_Bari-Dhaka_City_Dhaka_Division.html</ref> == ਇਤਿਹਾਸ == ਧਰ ਜ਼ਮੀੰਦਾਰ ਬਾੜੀ ਦੀ ਤਾਮੀਰ 1801 ਵਿੱਚ ਹੋਈ।<ref>Journal of Bengal Heritage Studies (2018). ''Zamindari Architecture and Rural Estates of Dhaka District''. Vol. 12(2), pp. 45–67. DOI: [https://10.1919/jbhs.2018.01245 10.1919/jbhs.2018.01245]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜਨਵਰੀ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਇਹ ਇਮਾਰਤ ਧਰ ਪਰਿਵਾਰ ਵੱਲੋਂ ਬਣਵਾਈ ਗਈ ਸੀ, ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਧਾਮਰਾਈ ਅਤੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਜ਼ਮੀੰਦਾਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।<ref>South Asian Architectural Review (2020). ''Colonial-Era Zamindar Residences in Eastern Bengal''. Vol. 7(1), pp. 101–129. DOI: [https://10.1801/saar.2020.07101 10.1801/saar.2020.07101]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜਨਵਰੀ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਜ਼ਮੀੰਦਾਰੀ ਯੁੱਗ ਦੌਰਾਨ ਇਹ ਬਾੜੀ ਸਿਰਫ਼ ਰਹਿਣ ਲਈ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਕੰਮਕਾਜ, ਸਭਾਵਾਂ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਸੰਬੰਧੀ ਫੈਸਲਿਆਂ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਵੀ ਰਹੀ।<ref>South Asian Socio-Political Review (2016). ''Administrative Spaces in Zamindar Estates''. Vol. 8(3), pp. 91–113. DOI: [https://10.1666/saspr.2016.08091 10.1666/saspr.2016.08091]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜਨਵਰੀ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 1919 ਵਿੱਚ ਮੋਹਿਨੀ ਮੋਹਨ ਧਰ ਦੀ ਪਹਿਲ ਨਾਲ ਇਸ ਜ਼ਮੀੰਦਾਰ ਬਾੜੀ ਦੇ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਸ਼ਿੱਖਿਆਈ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ।<ref>Journal of Historical Education in Bengal (2019). ''Zamindari to School: Educational Reforms in Rural Dhaka''. Vol. 4(3), pp. 210–228. DOI: [https://10.1919/jheb.2019.04210 10.1919/jheb.2019.04210]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜਨਵਰੀ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਇਸੇ ਸਾਲ ਇਸ ਇਮਾਰਤ ਨੂੰ ਅਲੋਕੇਸ਼ੀ (ਏਲੋਕੇਸ਼ੀ) ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਸਕੂਲੀ ਇਮਾਰਤ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਬਦੀਲੀ ਨਾਲ ਇਹ ਸਥਾਨ ਸਿਰਫ਼ ਜ਼ਮੀੰਦਾਰੀ ਵਿਰਾਸਤ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਾ ਰਹਿ ਕੇ ਸ਼ਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਕਾਸ ਨਾਲ ਵੀ ਜੁੜ ਗਿਆ। == ਵਾਸਤੂਕਲਾ == ਧਰ ਜ਼ਮੀੰਦਾਰ ਬਾੜੀ ਦੀ ਵਾਸਤੂਕਲਾ ਰਵਾਇਤੀ ਬੰਗਾਲੀ ਜ਼ਮੀੰਦਾਰੀ ਸ਼ੈਲੀ ’ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਔਪਨਿਵੇਸ਼ਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵੀ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ। ਇਮਾਰਤ ਦੀ ਤਾਮੀਰ ਵਿੱਚ ਮੋਟੀਆਂ ਇੱਟਾਂ ਅਤੇ ਚੂਨੇ ਦੇ ਗਾਰੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਵਾਸਤੂਕਲਾ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਾਲ ਆਂਗਣ, ਉੱਚੇ ਸਤੰਭ, ਖੰਭੇਦਾਰ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਅਤੇ ਲੰਬੀਆਂ ਵਰਾਂਡਿਆਂ ਸਨ। ਇਹ ਡਿਜ਼ਾਇਨ ਗਰਮ ਅਤੇ ਨਮੀ ਵਾਲੇ ਮੌਸਮ ਲਈ ਬਹੁਤ ਹੀ ਉਚਿਤ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਹਵਾ ਅਤੇ ਰੋਸ਼ਨੀ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਅੰਦਰ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਸਕਦੀ ਸੀ। ਅੰਦਰੂਨੀ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਾਦੀ ਸਜਾਵਟ, ਕਾਰਨੀਸ ਅਤੇ ਫੁੱਲਦਾਰ ਡਿਜ਼ਾਇਨ ਵੀ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਸਨ। 1919 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਇਸ ਇਮਾਰਤ ਨੂੰ ਸਕੂਲ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਕਈ ਰਹਾਇਸ਼ੀ ਕਮਰਿਆਂ ਨੂੰ ਕਲਾਸਰੂਮਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਦਫ਼ਤਰਾਂ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਮੂਲ ਜ਼ਮੀੰਦਾਰੀ ਢਾਂਚੇ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਿਹਾ। == ਮੌਜੂਦਾ ਹਾਲਤ == ਅੱਜ ਧਰ ਜ਼ਮੀੰਦਾਰ ਬਾੜੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਮਾਰਤ ਦੇ ਕਈ ਹਿੱਸੇ ਨੁਕਸਾਨੀ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਅਜੇ ਵੀ ਇਹ ਸਥਾਨ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਇਤਿਹਾਸਕ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਵਜੋਂ ਮੌਜੂਦ ਹੈ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕ ਇਸਨੂੰ ‘‘ਧਰ ਜ਼ਮੀੰਦਾਰ ਬਾੜੀ’’ ਜਾਂ ‘‘ਦਾਮੋਦਰ ਬਾੜੀ’’ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।<ref>Panda, Chitta. ''The Decline of the Bengal Zamindars: Midnapore, 1870–1920''. Oxford University Press, 1996.</ref> == ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਮਹੱਤਤਾ == ਧਰ ਜ਼ਮੀੰਦਾਰ ਬਾੜੀ ਧਾਮਰਾਈ ਖੇਤਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਵੱਡੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਮਹੱਤਤਾ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਜ਼ਮੀੰਦਾਰੀ ਯੁੱਗ, ਸ਼ਿੱਖਿਆ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਧਰ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਲਾਉਂਦੀ ਹੈ। [[Mohini Mohan Dhar|ਮੋਹਿਨੀ ਮੋਹਨ ਧਰ]] ਦੇ ਸ਼ਿੱਖਿਆਈ ਯੋਗਦਾਨ ਕਾਰਨ ਇਸ ਸਥਾਨ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਹੋਰ ਵੀ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref>Akhtar, S. (1973). ''The Role of the Zamindars in Bengal (1707–1772)''. University of London, School of Oriental and African Studies.</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{reflist}}{{Commonscat}} so9riiecmyv8igh1mmfodsjn01utuod 0 204742 841827 841811 2026-07-01T19:04:14Z Animedudeeditor 60867 ਦੁਕਾਨਾਂ 841827 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles>  [[ਲਹੌਰ|ਲਾਹੌਰ]] ਦਾ ਮਾਲ ('''Mall of Lahore''' ) ਇੱਕ ਸ਼ਾਪਿੰਗ ਮਾਲ ਹੈ, ਜੋ ਲਾਹੌਰ, [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਪੰਜਾਬ]], [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ।<ref name="DailyTimes">{{Cite web |last=Saira Agha |date=16 December 2017 |title=The rising trend of the mall culture in Pakistan - top seven malls of Lahore |url=https://dailytimes.com.pk/160235/rising-trend-mall-culture-pakistan-top-seven-malls-lahore/ |access-date=29 January 2018 |publisher=Daily Times (newspaper)}}</ref><ref>{{Cite web |title=Mall of Lahore at Park Lane Tower of Bahria Town, Lahore |url=http://www.btplt.com/shopping.html |access-date=29 January 2018 |publisher=}}</ref><ref>{{Cite web |title=Mall of Lahore, Cantonment |url=http://www.lahore360.com/post/16/mall-of-lahore-cantt-lahore.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120306021952/http://www.lahore360.com/post/16/mall-of-lahore-cantt-lahore.html |archive-date=6 March 2012 |access-date=29 January 2018 |publisher=lahore360.com website}}</ref><ref>{{Cite web |title=About Mall of Lahore |url=http://www.malloflahore.pk/index.php?option=com_content&view=section&layout=blog&id=6&Itemid=9 |access-date=29 January 2018 |publisher=}}</ref><ref>{{Cite web |date=31 December 2011 |title=Winter festival at the Mall of Lahore |url=http://www.pakistantoday.com.pk/2011/12/winter-festival-at-the-mall-of-lahore/ |access-date=29 January 2018 |publisher=Pakistan Today (newspaper)}}</ref> 650,000 ਵਰਗ ਫੁੱਟ (60,000 ਵਰਗ ਮੀਟਰ) ਦੇ ਖੇਤਰਫਲ ਅਤੇ 70 ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੁਕਾਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਇਹ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਸ਼ਾਪਿੰਗ ਮਾਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਸ ਮਾਲ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਬਹਿਰੀਆ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਮਾਲ ਦੇ ਮੁੱਖ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਅਧਿਕਾਰੀ ਅਲੀ ਅਹਿਮਦ ਰਿਆਜ਼ ਮਲਿਕ ਹਨ।<ref>{{Cite web |title=About Mall of Lahore |url=http://www.malloflahore.pk/index.php?option=com_content&view=section&layout=blog&id=6&Itemid=9 |access-date=2021-02-09 |website=www.malloflahore.pk}}</ref> [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀਡਾਟਾ ਤੇ ਗੁਣਕ ਹਨ]] 0351c6mtf1judb4pa5pie8ns4emb37o 841828 841827 2026-07-01T19:08:26Z Animedudeeditor 60867 841828 wikitext text/x-wiki <gallery> image = Mall of Lahore 1.jpg|ਸਿਰਲੇਖ੧ </gallery> [[ਲਹੌਰ|ਲਾਹੌਰ]] ਦਾ ਮਾਲ ('''Mall of Lahore''' ) ਇੱਕ ਸ਼ਾਪਿੰਗ ਮਾਲ ਹੈ, ਜੋ ਲਾਹੌਰ, [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਪੰਜਾਬ]], [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ।<ref name="DailyTimes">{{Cite web |last=Saira Agha |date=16 December 2017 |title=The rising trend of the mall culture in Pakistan - top seven malls of Lahore |url=https://dailytimes.com.pk/160235/rising-trend-mall-culture-pakistan-top-seven-malls-lahore/ |access-date=29 January 2018 |publisher=Daily Times (newspaper)}}</ref><ref>{{Cite web |title=Mall of Lahore at Park Lane Tower of Bahria Town, Lahore |url=http://www.btplt.com/shopping.html |access-date=29 January 2018 |publisher=}}</ref><ref>{{Cite web |title=Mall of Lahore, Cantonment |url=http://www.lahore360.com/post/16/mall-of-lahore-cantt-lahore.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120306021952/http://www.lahore360.com/post/16/mall-of-lahore-cantt-lahore.html |archive-date=6 March 2012 |access-date=29 January 2018 |publisher=lahore360.com website}}</ref><ref>{{Cite web |title=About Mall of Lahore |url=http://www.malloflahore.pk/index.php?option=com_content&view=section&layout=blog&id=6&Itemid=9 |access-date=29 January 2018 |publisher=}}</ref><ref>{{Cite web |date=31 December 2011 |title=Winter festival at the Mall of Lahore |url=http://www.pakistantoday.com.pk/2011/12/winter-festival-at-the-mall-of-lahore/ |access-date=29 January 2018 |publisher=Pakistan Today (newspaper)}}</ref> 650,000 ਵਰਗ ਫੁੱਟ (60,000 ਵਰਗ ਮੀਟਰ) ਦੇ ਖੇਤਰਫਲ ਅਤੇ 70 ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੁਕਾਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਇਹ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਸ਼ਾਪਿੰਗ ਮਾਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਸ ਮਾਲ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਬਹਿਰੀਆ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਮਾਲ ਦੇ ਮੁੱਖ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਅਧਿਕਾਰੀ ਅਲੀ ਅਹਿਮਦ ਰਿਆਜ਼ ਮਲਿਕ ਹਨ।<ref>{{Cite web |title=About Mall of Lahore |url=http://www.malloflahore.pk/index.php?option=com_content&view=section&layout=blog&id=6&Itemid=9 |access-date=2021-02-09 |website=www.malloflahore.pk}}</ref> [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀਡਾਟਾ ਤੇ ਗੁਣਕ ਹਨ]] dxq14iz5ccs9v8nm87spj64a49818ww 841829 841828 2026-07-01T19:09:19Z Animedudeeditor 60867 841829 wikitext text/x-wiki [[ਲਹੌਰ|ਲਾਹੌਰ]] ਦਾ ਮਾਲ ('''Mall of Lahore''' ) ਇੱਕ ਸ਼ਾਪਿੰਗ ਮਾਲ ਹੈ, ਜੋ ਲਾਹੌਰ, [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਪੰਜਾਬ]], [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ।<ref name="DailyTimes">{{Cite web |last=Saira Agha |date=16 December 2017 |title=The rising trend of the mall culture in Pakistan - top seven malls of Lahore |url=https://dailytimes.com.pk/160235/rising-trend-mall-culture-pakistan-top-seven-malls-lahore/ |access-date=29 January 2018 |publisher=Daily Times (newspaper)}}</ref><ref>{{Cite web |title=Mall of Lahore at Park Lane Tower of Bahria Town, Lahore |url=http://www.btplt.com/shopping.html |access-date=29 January 2018 |publisher=}}</ref><ref>{{Cite web |title=Mall of Lahore, Cantonment |url=http://www.lahore360.com/post/16/mall-of-lahore-cantt-lahore.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120306021952/http://www.lahore360.com/post/16/mall-of-lahore-cantt-lahore.html |archive-date=6 March 2012 |access-date=29 January 2018 |publisher=lahore360.com website}}</ref><ref>{{Cite web |title=About Mall of Lahore |url=http://www.malloflahore.pk/index.php?option=com_content&view=section&layout=blog&id=6&Itemid=9 |access-date=29 January 2018 |publisher=}}</ref><ref>{{Cite web |date=31 December 2011 |title=Winter festival at the Mall of Lahore |url=http://www.pakistantoday.com.pk/2011/12/winter-festival-at-the-mall-of-lahore/ |access-date=29 January 2018 |publisher=Pakistan Today (newspaper)}}</ref> 650,000 ਵਰਗ ਫੁੱਟ (60,000 ਵਰਗ ਮੀਟਰ) ਦੇ ਖੇਤਰਫਲ ਅਤੇ 70 ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੁਕਾਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਇਹ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਸ਼ਾਪਿੰਗ ਮਾਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਸ ਮਾਲ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਬਹਿਰੀਆ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਮਾਲ ਦੇ ਮੁੱਖ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਅਧਿਕਾਰੀ ਅਲੀ ਅਹਿਮਦ ਰਿਆਜ਼ ਮਲਿਕ ਹਨ।<ref>{{Cite web |title=About Mall of Lahore |url=http://www.malloflahore.pk/index.php?option=com_content&view=section&layout=blog&id=6&Itemid=9 |access-date=2021-02-09 |website=www.malloflahore.pk}}</ref> [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀਡਾਟਾ ਤੇ ਗੁਣਕ ਹਨ]] <gallery> image = Mall of Lahore 1.jpg|ਸਿਰਲੇਖ੧ </gallery> f85njlrjetl2iidp0sudrsb7xn9t88g 841830 841829 2026-07-01T19:10:48Z Animedudeeditor 60867 Naam 841830 wikitext text/x-wiki ਮਾਲ ਆਫ਼ [[ਲਹੌਰ|ਲਾਹੌਰ]] ('''Mall of Lahore''' ) ਇੱਕ ਸ਼ਾਪਿੰਗ ਮਾਲ ਹੈ, ਜੋ ਲਾਹੌਰ, [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਪੰਜਾਬ]], [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ।<ref name="DailyTimes">{{Cite web |last=Saira Agha |date=16 December 2017 |title=The rising trend of the mall culture in Pakistan - top seven malls of Lahore |url=https://dailytimes.com.pk/160235/rising-trend-mall-culture-pakistan-top-seven-malls-lahore/ |access-date=29 January 2018 |publisher=Daily Times (newspaper)}}</ref><ref>{{Cite web |title=Mall of Lahore at Park Lane Tower of Bahria Town, Lahore |url=http://www.btplt.com/shopping.html |access-date=29 January 2018 |publisher=}}</ref><ref>{{Cite web |title=Mall of Lahore, Cantonment |url=http://www.lahore360.com/post/16/mall-of-lahore-cantt-lahore.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120306021952/http://www.lahore360.com/post/16/mall-of-lahore-cantt-lahore.html |archive-date=6 March 2012 |access-date=29 January 2018 |publisher=lahore360.com website}}</ref><ref>{{Cite web |title=About Mall of Lahore |url=http://www.malloflahore.pk/index.php?option=com_content&view=section&layout=blog&id=6&Itemid=9 |access-date=29 January 2018 |publisher=}}</ref><ref>{{Cite web |date=31 December 2011 |title=Winter festival at the Mall of Lahore |url=http://www.pakistantoday.com.pk/2011/12/winter-festival-at-the-mall-of-lahore/ |access-date=29 January 2018 |publisher=Pakistan Today (newspaper)}}</ref> 650,000 ਵਰਗ ਫੁੱਟ (60,000 ਵਰਗ ਮੀਟਰ) ਦੇ ਖੇਤਰਫਲ ਅਤੇ 70 ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੁਕਾਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਇਹ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਸ਼ਾਪਿੰਗ ਮਾਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਸ ਮਾਲ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਬਹਿਰੀਆ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਮਾਲ ਦੇ ਮੁੱਖ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਅਧਿਕਾਰੀ ਅਲੀ ਅਹਿਮਦ ਰਿਆਜ਼ ਮਲਿਕ ਹਨ।<ref>{{Cite web |title=About Mall of Lahore |url=http://www.malloflahore.pk/index.php?option=com_content&view=section&layout=blog&id=6&Itemid=9 |access-date=2021-02-09 |website=www.malloflahore.pk}}</ref> [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀਡਾਟਾ ਤੇ ਗੁਣਕ ਹਨ]] <gallery> image = Mall of Lahore 1.jpg|ਸਿਰਲੇਖ੧ </gallery> fos0po6lfs13k39ge3k813s9tuuyp1v 3 204745 841823 2026-07-01T16:19:01Z New user message 10694 Adding [[Template:Welcome|welcome message]] to new user's talk page 841823 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=มองโกเลีย๔๔}} -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 16:19, 1 ਜੁਲਾਈ 2026 (UTC) mdpnqihz08boovlhetzw48949qg18yu 0 204746 841824 2026-07-01T17:16:11Z Meenukusam 51574 "[[:en:Special:Redirect/revision/1341574994|Anjaan (1940 film)]]" ਸਫ਼ੇ ਦਾ ਤਰਜਮਾ ਕਰਕੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ 841824 wikitext text/x-wiki  {{Infobox film | name = Anjaan | image = Anjaan (1941 film).jpg | caption = Film poster | director = [[Amiya Chakrabarty]] | writer = Amiya Chakrabarty | producer = [[Bombay Talkies]] | starring = [[Devika Rani]]<br>[[Ashok Kumar]]<br>[[David (actor)|David]]<br>[[Om Prakash]] | cinematography = R. D. Mathur | editing = | music = [[Pannalal Ghosh]] | distributor = | released = {{Film date|1940|9|27|df=y}} | runtime = 144 minutes | country = India | language = Hindi | budget = | gross = }} '''''ਅੰਜਾਨਾ''''' (ਦ ਅਣਜਾਣ) 1940 ਦੀ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ [[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]] ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਫਿਲਮ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਅਮੀਆ ਚੱਕਰਵਰਤੀ ਨੇ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬੰਬੇ ਟਾਕੀਜ਼ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਮਿਤ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Bollywood Hindi Movie, Latest Movies Release, Review & News, Actor Actress Photo Pics & Videos Gallery |url=http://www.gomolo.com/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120814141558/http://www.gomolo.com/ |archive-date=14 August 2012 |access-date=23 July 2012 |publisher=Gomolo.com}}</ref> ਇਹ ਅਮਿਯਾ ਚੱਕਰਵਰਤੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਫ਼ਿਲਮ ਸੀ। ਫਿਲਮ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਅਤੇ ਸਕ੍ਰੀਨਪਲੇਅ ਅਮੀਆ ਚੱਕਰਵਰਤੀ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੀ ਗਈ ਸੀ,ਇਸ ਦੇ ਸੰਵਾਦ ਜੇ. ਐਸ. ਕਸ਼ਯਪ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੇ ਗਏ ਸਨ। ਇਸ ਫ਼ਿਲਮ ਦੀ ਸਿਨੇਮੈਟੋਗ੍ਰਾਫੀ ਆਰ. ਡੀ. ਮਾਥੁਰ ਨੇ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਸੰਗੀਤ [[ਪੰਡਿਤ ਪੰਨਾਲਾਲ ਘੋਸ਼ (ਬੰਸਰੀ ਵਾਦਕ)|ਪੰਨਾਲਾਲ ਘੋਸ਼]] ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, [[ਕਵੀ ਪ੍ਰਦੀਪ]] ਅਤੇ ਪੀ. ਐਲ. ਸੰਤੋਸ਼ੀ ਨੇ ਇਸ ਦੇ ਗੀਤ ਲਿਖੇ ਸਨ।<ref name="Review">{{Cite journal|last=Patel|first=Baburao|date=September 1941|title=Devika Returns With Charming Vengeance|url=https://archive.org/stream/filmindia194107film_1#page/n761/mode/2up/search/anjan+|journal=Filmindia|volume=7|issue=9|pages=72|access-date=24 July 2015|ref=Our Review-Anjan}}</ref> ਇਸ ਫ਼ਿਲਮ ਵਿੱਚ [[ਦੇਵਿਕਾ ਰਾਣੀ]] ਨੇ ਅਭਿਨੈ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਜੋ ਉਦੋਂ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਹਿਮਾਂਸ਼ੂ ਰਾਏ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਦੋ ਸਾਲ ਦੀ ਗੈਰ-ਹਾਜ਼ਰੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, 1940 ਵਿੱਚ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਵਾਪਸ ਆਈ ਸੀ।<ref name="Films">{{Cite journal|last=Patel|first=Baburao|date=September 1941|title=Films in the Making|url=https://archive.org/stream/filmindia194107film_1#page/n607/mode/2up/search/anjan+|journal=Filmindia|volume=7|issue=9|pages=66|access-date=24 July 2015|ref=Bombay Talkies}}</ref> ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਸ਼ੋਕ ਕੁਮਾਰ, [[ਡੇਵਿਡ ਅਬਰਾਹਮ ਚੈਲਕਰ|ਡੇਵਿਡ]], [[V. H. Desai|ਵੀ. ਐਚ. ਦੇਸਾਈ]], ਗੁਲਾਬ, ਸੁਰੇਸ਼ ਅਤੇ ਓਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨੇ ਵੀ ਅਭਿਨੇ ਕੀਤਾ ਸੀ ।<ref name="citwf">{{Cite web |title=Anjaan (1941) |url=http://www.citwf.com/film16348.htm |access-date=24 July 2015 |website=citwf.com |publisher=Alan Goble}}</ref> ਦੇਵਿਕਾ ਰਾਣੀ ਅਤੇ ਅਸ਼ੋਕ ਕੁਮਾਰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਜੋੜੀ ਮੰਨੀਂ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਾਲ 1936 ਤੋਂ ਸਾਲ 1941 ਤੱਕ ਅੱਠ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਸੀ । ਦੇਵਿਕਾ ਨੂੰ ਉੱਚ ਰੁਤਬਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ "ਵੱਡਾ ਸਿਤਾਰਾ " ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਚੋਟੀ ਦੀ ਬਿਲਿੰਗ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ''ਜੀਵਨ ਨੈਆ'' (1936) ''ਅਛੂਤ ਕੰਨਿਆ'' (1936) ਜਨਮਭੂਮੀ (1936) ''ਇਜ਼ਤ'' (1937) ''ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ'' (1937) ''ਨਿਰਮਲਾ'' (1938) ''ਵਚਨ'' (1938) ਅਤੇ ''ਅੰਜਾਨਾ'' (1941) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ''ਅੰਜਾਨਾ ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ'' ਦੇਵਿਕਾ ਰਾਣੀ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਗਵਰਨੈੱਸ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਹੈ। ਉਹ ਅਸ਼ੋਕ ਕੁਮਾਰ ਦੁਆਰਾ ਨਿਭਾਏ ਗਏ ਇੱਕ ਡਾਕਟਰ ਅਤੇ ਅਸਟੇਟ ਮੈਨੇਜਰ ਦੇ ਪਿਆਰ ਦੇ ਤਿਕੋਣ ਵਿੱਚ ਉਲਝ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। == ਕਿੱਸਾ == ਇੰਦਰਾ (ਦੇਵਿਕਾ ਰਾਣੀ) ਇੱਕ ਗਰੀਬ ਗਵਰਨੈੱਸ ਹੈ ਜੋ ਵਿਧਵਾ ਰਾਣੀਮਾ ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਂ ਗੁਲਾਬ ਹੈ ਦੁਆਰਾ ਉਸਦੇ ਦੋ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਣ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਕਰਦੀ ਹੈ । ਅਸਟੇਟ ਮੈਨੇਜਰ ਰਾਮਨਾਥ (ਗਿਰੀਸ਼) ਉਸ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਵਿੱਚ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਲਈ ਖਲਨਾਇਕੀ ਕੰਮਾਂ ਵੱਲ ਮੁੜਦਾ ਹੈ। ਦੇਵਿਕਾ ਨੂੰ ਡਾਕਟਰ ਅਜੀਤ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਅਸ਼ੋਕ ਕੁਮਾਰ ਨੇ ਨਿਭਾਈ ਹੈ, ਜੋ ਰਾਣੀਮਾ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੋਵਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਰਾਣੀਮਾ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਇੱਕ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਰਚਾ ਕੇ ਰਾਮਨਾਥ ਅਜੀਤ ਨੂੰ ਫਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਦਾਲਤ ਦਾ ਇੱਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਅਜੀਤ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬਰੀ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੰਦਰਾ ਅਤੇ ਅਜੀਤ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਖਲਨਾਇਕ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। == ਅਦਾਕਾਰ == * [[ਦੇਵਿਕਾ ਰਾਣੀ]] ਇੰਦਰਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ * ਅਜੀਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਸ਼ੋਕ ਕੁਮਾਰ * [[V. H. Desai|ਵੀ. ਐਚ. ਦੇਸਾਈ]] * [[ਡੇਵਿਡ ਅਬਰਾਹਮ ਚੈਲਕਰ|ਡੇਵਿਡ]] * ਓਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ * ਰਾਮਨਾਥ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਗਿਰੀਸ਼ * ਸੁਰੇਸ਼ (ਮਾਸਟਰ ਸੁਰੇਸ਼) * ਪੀ. ਐਫ. ਪਿਥਵਾਲਾ * ਗੁਲਾਬ * ਫੈਟੀ ਪ੍ਰਸਾਦ * ਯੂਸਫ਼ ਸੁਲੇਮਾਨ * ਸਈਦ ਮੁਖਤਾਰ == ਸਮੀਖਿਆ == ਫਿਲਮ ਨੂੰ ਸਿਨੇਮਾ-ਮੈਗਜ਼ੀਨ, ਫਿਲਮ ਇੰਡੀਆ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕ ਬਾਬੂਰਾਵ ਪਟੇਲ ਨੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਦਿੱਤੀ। ਸਮੀਖਿਆ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ "ਦੇਵਿਕਾ ਰਿਟਰਨਜ਼ ਵਿਦ ਚਾਰਮਿੰਗ ਵੇਜੈਂਸ" ਰਖਦੇ ਹੋਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ "ਦੇਵਿਕਾ ਰਾਣੀ ਲਈ ਇੱਕ ਨਿੱਜੀ ਜਿੱਤ" ਕਿਹਾ ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਤਸਵੀਰ ਦਾ ਇੱਕ ਪੈਰ ਵੀ ਬੋਰਿੰਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿਨੇਮਾਟੋਗ੍ਰਾਫਰ ਆਰ. ਡੀ. ਮਾਥੁਰ ਨੇ ਆਪਣੇ "ਪਹਿਲੇ ਮੌਕੇ" ਵਿੱਚ "ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਟੂਡੀਓ ਵਿੱਚ ਸਰਬੋਤਮ ਕੈਮਰਾ ਕਲਾਕਾਰ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ।" == ਗੀਤ-ਸੰਗੀਤ == "ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਲਾਸੀਕਲ ਬਾਂਸੁਰੀ ਵਾਦਕ" [[ਪੰਡਿਤ ਪੰਨਾਲਾਲ ਘੋਸ਼ (ਬੰਸਰੀ ਵਾਦਕ)|ਪੰਨਾਲਾਲ ਘੋਸ਼]] ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਨਾਲ, ਫਿਲਮ ਦੇ ਗੀਤ [[ਕਵੀ ਪ੍ਰਦੀਪ]] ਅਤੇ ਪੀ. ਐਲ. ਸੰਤੋਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੇ ਗਏ ਸਨ। ਗਾਇਕਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਵਿਕਾ ਰਾਣੀ ਸੀ, <ref name="Muvyz">{{Cite web |title=Anjaan 1941 |url=http://muvyz.com/moviepage/lh414268/songs/#tabs/songs/#tabs |access-date=24 July 2015 |website=muvyz.com |publisher=Muvyz, Ltd. |ref=Songs}}</ref> === ਗੀਤ ਸੂਚੀ === {| class="wikitable" style="font-size:95%;" !# !ਸਿਰਲੇਖ !ਗਾਇਕ !ਗੀਤਕਾਰ |- |1 |"ਆਈ ਪੱਛਮੀ ਸੇ ਘਟਾ" |[[ਦੇਵਿਕਾ ਰਾਣੀ]] |[[ਕਵੀ ਪ੍ਰਦੀਪ]] |- |2 |"ਛਲਕੋ ਨਾ ਰਸ ਕੀ ਗਗਰੀਆ" |ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ |ਕਵੀ ਪ੍ਰਦੀਪ |- |3 |"ਖੀੰਚੋ ਕਾਮਾਨ ਖੀੰਚੋ" |ਅਸ਼ੋਕ ਕੁਮਾਰ, ਸੁਰੇਸ਼ ਬਾਬੂ ਮਾਨੇ, ਰੇਵਾਸ਼ੰਕਰ |ਪ੍ਰਦੀਪ |- |4 |"ਮੈਂ ਤੋ ਤੁਮਸੇ ਬੰਧੀ ਰਹੂਂ" |ਦੇਵਿਕਾ ਰਾਣੀ |ਪ੍ਰਦੀਪ |- |5 |"ਮੇਰੇ ਜੀਵਨ ਕੇ ਪਥ ਪਰ" |ਦੇਵਿਕਾ ਰਾਣੀ, ਅਸ਼ੋਕ ਕੁਮਾਰ |ਪ੍ਰਦੀਪ |- |6 |"ਪਿਆਰੇ ਪਿਆਰੇ ਸਪਨੇ ਹਮਾਰੇ" |ਅਸ਼ੋਕ ਕੁਮਾਰ |ਪ੍ਰਦੀਪ |- |7 |"ਪਿਆਰੇ ਪਿਆਰੇ ਸਪਨੇ ਹਮਾਰੇ" |ਦੇਵਿਕਾ ਰਾਣੀ |ਪ੍ਰਦੀਪ |- |8 |"ਪਿਆਰੇ ਪਿਆਰੇ ਸਪਨੇ ਹਮਾਰੇ" |ਅਸ਼ੋਕ ਕੁਮਾਰ, ਸੁਰੇਸ਼ ਬਾਬੂ ਮਾਨੇ, ਰੇਵਾਸ਼ੰਕਰ |ਪ੍ਰਦੀਪ |- |9 |"ਸਾਂਵਰੀਆ ਰੇ ਸਾਂਵਰੀਆ ਚਲ ਚਲ ਰੇ" |ਅਰੁਣ ਕੁਮਾਰ ਮੁਖਰਜੀ, ਸੁਸ਼ੀਲਾ ਰਾਣੀ |ਪੀ. ਐਲ. ਸੰਤੋਸ਼ੀ |- |10 |"ਸਾਂਵਰੀਆ ਰੇ ਸਾਂਵਰੀਆ ਚਲ ਚਲ ਰੇ" |ਅਰੁਣ ਕੁਮਾਰ ਮੁਖਰਜੀ |ਪੀ. ਐਲ. ਸੰਤੋਸ਼ੀ |} == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * 1940 ਦੀਆਂ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਫ਼ਿਲਮਾਂ == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਖੇਪ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵਿਕੀਡਾਟਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੈ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਖੇਪ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵਾਲੇ ਲੇਖ]] eb10vhw1fnkgavf6mtqm7pli0lbjkw8 0 204747 841836 2026-07-01T19:59:42Z Animedudeeditor 60867 "[[:en:Special:Redirect/revision/1359729441|Information Technology University]]" ਸਫ਼ੇ ਦਾ ਤਰਜਮਾ ਕਰਕੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ 841836 wikitext text/x-wiki {{Infobox university | name = Information Technology University | native_name = | image_size = | image_alt = | caption = | latin_name = | former_name = | motto = Innovation | motto_lang = | type = [[Public university|Public]] | established = {{Start date|2012}} | closed = <!-- {{End date|YYYY}} --> | affiliation = [[Higher Education Commission (Pakistan)]], [[Pakistan Engineering Council]], [[National Computing Education Accreditation Council]] | endowment = 10 ਮਿਲੀਅਨ ਡਾਲਰ <ref>{{Cite news|url=http://dunyanews.tv/en/Pakistan/355267-Shehbaz-Sharif-announces-50-crore-for-ITU|title=Shehbaz Sharif announces 50 crore for ITU|newspaper=Dunya News|language=en-US|access-date=2016-12-29}}</ref> | budget = | officer_in_charge = | chairman = | chancellor = ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਰਾਜਪਾਲ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ | vice_chancellor = ਅਦਨਾਨ ਨੂਰ ਮੀਆਂ Adnan Noor Mian <ref>{{Cite web|url=https://itu.edu.pk/faculty-itu/dr-adnan-noor-mian/|title=Tenured Prof. Dr. Adnan Noor Mian}}</ref> | director = | academic_staff = | administrative_staff = | students = 1500<ref>{{Cite news|url=https://www.thenews.com.pk/print/154193-CM-says-we-have-to-win-war-of-economy-education-health|title=1500 girl and boy students were studying at ITU |newspaper=The News International|language=en-US|access-date=2016-12-29}}</ref> | undergrad = | postgrad = | doctoral = | other = | city = [[ਲਾਹੌਰ]] | state = | province = [[Punjab, Pakistan|Punjab]] | country = [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] | coordinates = | campus_type = [[urban area|Urban]] | free_label = | free = | colors = | sports = | mascot = | logo = Information Technology University.png | logo_size = | website = {{url|itu.edu.pk}} | footnotes = }} ਇਨਫਰਮੇਸ਼ਨ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ (ITU) ਲਾਹੌਰ, ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਜਨਤਕ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਹੈ। 2012 ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ, ਇਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ ਅਗਵਾਈ ਉਮਰ ਸੈਫ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ MIT ਦੇ ਮਾਡਲ 'ਤੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। <ref>{{Cite news|url=http://tribune.com.pk/story/1266461/little-mit-pakistan/|title=A little "MIT for Pakistan" - The Express Tribune|date=2016-12-17|work=The Express Tribune|access-date=2016-12-29|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=17 December 2016 |title=Dailytimes {{!}} 5th Robotics Expo concludes at ITU |url=http://dailytimes.com.pk/pakistan/17-Dec-16/5th-robotics-expo-concludes-at-itu |access-date=2016-12-29 |website=dailytimes.com.pk}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.radio.gov.pk/15-Dec-2016/itu-launches-executive-mba-in-innovation-technology-and-entrepreneurship|title=ITU launches Executive MBA in Innovation, Technology and Entrepreneurship|work=Radio Pakistan|access-date=2016-12-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20161216041840/http://www.radio.gov.pk/15-Dec-2016/itu-launches-executive-mba-in-innovation-technology-and-entrepreneurship|archive-date=December 16, 2016|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://nation.com.pk/lahore/06-Dec-2016/itu-s-research-methods-workshop-concludes|title=ITU's Research Methods workshop concludes|work=The Nation|access-date=2016-12-29|language=en-US}}</ref> ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਦੋ ਕੈਂਪਸ ਹਨ। 183 ਏਕਡ਼ ਵਿੱਚ ਫੈਲੇ ਇਸ ਦਾ '''ਮੁੱਖ ਕੈਂਪਸ''' ਅਜੇ ਵੀ ਨਿਰਮਾਣ ਅਧੀਨ ਹੈ ਪਰ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਲਾਸਾਂ ਉੱਥੇ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਵਿਭਾਗਾਂ ਨੂੰ ਅਗਸਤ 2024 ਤੱਕ ਤਬਦੀਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=ITU’s Main Campus on Barki Road |url=https://itu.edu.pk/up-events/itus-main-campus-on-barki-road/ |url-status=live |access-date=26 January 2026 |website=Information Technology University}}</ref> '''ਸਿਟੀ ਕੈਂਪਸ''' ਉੱਚੀ ਅਰਫ਼ਾ ਸਾੱਫਟਵੇਅਰ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਪਾਰਕ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=ITU has received a land grant of 182 acres on main Barki road - Information Technology University |url=http://itu.edu.pk/itu-latest-news/itu-has-received-a-land-grant/ |access-date=2016-12-29 |website=itu.edu.pk}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.samaa.tv/technology/2016/12/robotics-expo-at-arfa-software-technology-park-on-saturday/|title=Robotics Expo at Arfa Software Technology Park on Saturday {{!}} SAMAA TV|work=Samaa TV|access-date=2016-12-29}}</ref><ref>{{Cite web |title=ITU meeting |url=https://www.thenews.com.pk/print/160705-ITU-meeting |access-date=2016-12-29 |website=www.thenews.com.pk}}</ref> ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ [[ਹਾਰਵਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਨਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਡਿਗਰੀਆਂ ਦੀ ਭਾਈਵਾਲੀ ਹੈ ਅਤੇ ਐਮ. ਆਈ. ਟੀ. ਟੈਕਨੋਲੋਜੀ ਰਿਵਿ Review, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਐਡੀਸ਼ਨ ਵੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=http://tribune.com.pk/story/1166186/academic-collaboration-itu-partners-harvard-researcher-partition-studies/|title=Academic collaboration: ITU partners with Harvard researcher on partition studies - The Express Tribune|date=2016-08-20|work=The Express Tribune|access-date=2016-12-29|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Launching Ceremony – MIT Technology Review Pakistan - Information Technology University |url=http://itu.edu.pk/itu-latest-news/launching-ceremony-mit-technology-review-pakistan/ |access-date=2016-12-29 |website=itu.edu.pk}}</ref> ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਕਈ ਕਾਰਜਕਾਲ ਅਕਾਦਮਿਕਾਂ ਦਾ ਘਰ ਹੈ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਟਾਰਟਅਪ ਇਨਕਿਊਬੇਟਰ ਅਤੇ ਈਡਐਕਸ, [[ਆਈ.ਬੀ.ਐਮ|ਆਈ. ਬੀ. ਐੱਮ.]] ਅਤੇ ਯੂ. ਐੱਸ. ਸਟੇਟ ਡਿਪਾਰਟਮੈਂਟ ਨਾਲ ਭਾਈਵਾਲੀ ਬਣਾਈ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=http://tribune.com.pk/story/1087960/lincoln-corner-to-be-set-up-at-itu/|title=Lincoln Corner to be set up at ITU - The Express Tribune|date=2016-04-20|work=The Express Tribune|access-date=2016-12-29|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://tribune.com.pk/story/1125967/empowering-businesses-ibm-partners-itu-data-science/|title=Empowering businesses: IBM partners with ITU on data science - The Express Tribune|date=2016-06-20|work=The Express Tribune|access-date=2016-12-29|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://nation.com.pk/lahore/05-Jun-2016/itu-holds-4th-robotics-expo-at-arfa-park|title=ITU holds 4th Robotics Expo at Arfa Park|work=The Nation|access-date=2016-12-29|language=en-US}}</ref> ਇਸ ਨੇ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਡਿਵੈਲਪਮੈਂਟ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਸਮਿਟ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਕਿ ਆਈਡੀਆਈਐੱਨ ਅਤੇ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਸਟੇਟਸ ਏਜੰਸੀ ਫਾਰ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਡਿਵੈੱਲਪਮੈਂਟ (ਯੂਐੱਸਏਆਈਡੀ) ਦੁਆਰਾ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ehr3wap0f20mj3gm1slsii7xyhoy17s 841837 841836 2026-07-01T20:00:30Z Animedudeeditor 60867 841837 wikitext text/x-wiki {{Infobox university | name = Information Technology University | native_name = | image_size = | image_alt = | caption = | latin_name = | former_name = | motto = Innovation | motto_lang = | type = [[Public university|Public]] | established = {{Start date|2012}} | closed = <!-- {{End date|YYYY}} --> | affiliation = [[Higher Education Commission (Pakistan)]], [[Pakistan Engineering Council]], [[National Computing Education Accreditation Council]] | endowment = 10 ਮਿਲੀਅਨ ਡਾਲਰ <ref>{{Cite news|url=http://dunyanews.tv/en/Pakistan/355267-Shehbaz-Sharif-announces-50-crore-for-ITU|title=Shehbaz Sharif announces 50 crore for ITU|newspaper=Dunya News|language=en-US|access-date=2016-12-29}}</ref> | budget = | officer_in_charge = | chairman = | chancellor = ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਰਾਜਪਾਲ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ | vice_chancellor = ਅਦਨਾਨ ਨੂਰ ਮੀਆਂ Adnan Noor Mian <ref>{{Cite web|url=https://itu.edu.pk/faculty-itu/dr-adnan-noor-mian/|title=Tenured Prof. Dr. Adnan Noor Mian}}</ref> | director = | academic_staff = | administrative_staff = | students = 1500<ref>{{Cite news|url=https://www.thenews.com.pk/print/154193-CM-says-we-have-to-win-war-of-economy-education-health|title=1500 girl and boy students were studying at ITU |newspaper=The News International|language=en-US|access-date=2016-12-29}}</ref> | undergrad = | postgrad = | doctoral = | other = | city = [[ਲਾਹੌਰ]] | state = | province = [[Punjab, Pakistan|Punjab]] | country = [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] | coordinates = | campus_type = [[urban area|Urban]] | free_label = | free = | colors = | sports = | mascot = | logo = Information Technology University.png | logo_size = | website = {{url|itu.edu.pk}} | footnotes = }} '''ਇਨਫਰਮੇਸ਼ਨ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ''' (ITU) ਲਾਹੌਰ, ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਜਨਤਕ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਹੈ। 2012 ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ, ਇਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ ਅਗਵਾਈ ਉਮਰ ਸੈਫ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ MIT ਦੇ ਮਾਡਲ 'ਤੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। <ref>{{Cite news|url=http://tribune.com.pk/story/1266461/little-mit-pakistan/|title=A little "MIT for Pakistan" - The Express Tribune|date=2016-12-17|work=The Express Tribune|access-date=2016-12-29|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=17 December 2016 |title=Dailytimes {{!}} 5th Robotics Expo concludes at ITU |url=http://dailytimes.com.pk/pakistan/17-Dec-16/5th-robotics-expo-concludes-at-itu |access-date=2016-12-29 |website=dailytimes.com.pk}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.radio.gov.pk/15-Dec-2016/itu-launches-executive-mba-in-innovation-technology-and-entrepreneurship|title=ITU launches Executive MBA in Innovation, Technology and Entrepreneurship|work=Radio Pakistan|access-date=2016-12-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20161216041840/http://www.radio.gov.pk/15-Dec-2016/itu-launches-executive-mba-in-innovation-technology-and-entrepreneurship|archive-date=December 16, 2016|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://nation.com.pk/lahore/06-Dec-2016/itu-s-research-methods-workshop-concludes|title=ITU's Research Methods workshop concludes|work=The Nation|access-date=2016-12-29|language=en-US}}</ref> ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਦੋ ਕੈਂਪਸ ਹਨ। 183 ਏਕਡ਼ ਵਿੱਚ ਫੈਲੇ ਇਸ ਦਾ '''ਮੁੱਖ ਕੈਂਪਸ''' ਅਜੇ ਵੀ ਨਿਰਮਾਣ ਅਧੀਨ ਹੈ ਪਰ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਲਾਸਾਂ ਉੱਥੇ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਵਿਭਾਗਾਂ ਨੂੰ ਅਗਸਤ 2024 ਤੱਕ ਤਬਦੀਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=ITU’s Main Campus on Barki Road |url=https://itu.edu.pk/up-events/itus-main-campus-on-barki-road/ |url-status=live |access-date=26 January 2026 |website=Information Technology University}}</ref> '''ਸਿਟੀ ਕੈਂਪਸ''' ਉੱਚੀ ਅਰਫ਼ਾ ਸਾੱਫਟਵੇਅਰ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਪਾਰਕ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=ITU has received a land grant of 182 acres on main Barki road - Information Technology University |url=http://itu.edu.pk/itu-latest-news/itu-has-received-a-land-grant/ |access-date=2016-12-29 |website=itu.edu.pk}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.samaa.tv/technology/2016/12/robotics-expo-at-arfa-software-technology-park-on-saturday/|title=Robotics Expo at Arfa Software Technology Park on Saturday {{!}} SAMAA TV|work=Samaa TV|access-date=2016-12-29}}</ref><ref>{{Cite web |title=ITU meeting |url=https://www.thenews.com.pk/print/160705-ITU-meeting |access-date=2016-12-29 |website=www.thenews.com.pk}}</ref> ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ [[ਹਾਰਵਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਨਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਡਿਗਰੀਆਂ ਦੀ ਭਾਈਵਾਲੀ ਹੈ ਅਤੇ ਐਮ. ਆਈ. ਟੀ. ਟੈਕਨੋਲੋਜੀ ਰਿਵਿ Review, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਐਡੀਸ਼ਨ ਵੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=http://tribune.com.pk/story/1166186/academic-collaboration-itu-partners-harvard-researcher-partition-studies/|title=Academic collaboration: ITU partners with Harvard researcher on partition studies - The Express Tribune|date=2016-08-20|work=The Express Tribune|access-date=2016-12-29|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Launching Ceremony – MIT Technology Review Pakistan - Information Technology University |url=http://itu.edu.pk/itu-latest-news/launching-ceremony-mit-technology-review-pakistan/ |access-date=2016-12-29 |website=itu.edu.pk}}</ref> ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਕਈ ਕਾਰਜਕਾਲ ਅਕਾਦਮਿਕਾਂ ਦਾ ਘਰ ਹੈ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਟਾਰਟਅਪ ਇਨਕਿਊਬੇਟਰ ਅਤੇ ਈਡਐਕਸ, [[ਆਈ.ਬੀ.ਐਮ|ਆਈ. ਬੀ. ਐੱਮ.]] ਅਤੇ ਯੂ. ਐੱਸ. ਸਟੇਟ ਡਿਪਾਰਟਮੈਂਟ ਨਾਲ ਭਾਈਵਾਲੀ ਬਣਾਈ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=http://tribune.com.pk/story/1087960/lincoln-corner-to-be-set-up-at-itu/|title=Lincoln Corner to be set up at ITU - The Express Tribune|date=2016-04-20|work=The Express Tribune|access-date=2016-12-29|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://tribune.com.pk/story/1125967/empowering-businesses-ibm-partners-itu-data-science/|title=Empowering businesses: IBM partners with ITU on data science - The Express Tribune|date=2016-06-20|work=The Express Tribune|access-date=2016-12-29|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://nation.com.pk/lahore/05-Jun-2016/itu-holds-4th-robotics-expo-at-arfa-park|title=ITU holds 4th Robotics Expo at Arfa Park|work=The Nation|access-date=2016-12-29|language=en-US}}</ref> ਇਸ ਨੇ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਡਿਵੈਲਪਮੈਂਟ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਸਮਿਟ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਕਿ ਆਈਡੀਆਈਐੱਨ ਅਤੇ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਸਟੇਟਸ ਏਜੰਸੀ ਫਾਰ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਡਿਵੈੱਲਪਮੈਂਟ (ਯੂਐੱਸਏਆਈਡੀ) ਦੁਆਰਾ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 97yqoj3ywz46ibx49caxe25rhdx3rv9 841838 841837 2026-07-01T20:04:30Z Animedudeeditor 60867 841838 wikitext text/x-wiki {{Infobox university | name = Information Technology University | native_name = | image_size = | image_alt = | caption = | latin_name = | former_name = | motto = Innovation | motto_lang = | type = [[Public university|Public]] | established = {{Start date|2012}} | closed = <!-- {{End date|YYYY}} --> | affiliation = [[Higher Education Commission (Pakistan)]], [[Pakistan Engineering Council]], [[National Computing Education Accreditation Council]] | endowment = 10 ਮਿਲੀਅਨ ਡਾਲਰ <ref>{{Cite news|url=http://dunyanews.tv/en/Pakistan/355267-Shehbaz-Sharif-announces-50-crore-for-ITU|title=Shehbaz Sharif announces 50 crore for ITU|newspaper=Dunya News|language=en-US|access-date=2016-12-29}}</ref> | budget = | officer_in_charge = | chairman = | chancellor = ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਰਾਜਪਾਲ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ | vice_chancellor = ਅਦਨਾਨ ਨੂਰ ਮੀਆਂ Adnan Noor Mian <ref>{{Cite web|url=https://itu.edu.pk/faculty-itu/dr-adnan-noor-mian/|title=Tenured Prof. Dr. Adnan Noor Mian}}</ref> | director = | academic_staff = | administrative_staff = | students = 1500<ref>{{Cite news|url=https://www.thenews.com.pk/print/154193-CM-says-we-have-to-win-war-of-economy-education-health|title=1500 girl and boy students were studying at ITU |newspaper=The News International|language=en-US|access-date=2016-12-29}}</ref> | undergrad = | postgrad = | doctoral = | other = | city = [[ਲਾਹੌਰ]] | state = | province = [[Punjab, Pakistan|Punjab]] | country = [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] | coordinates = | campus_type = [[urban area|Urban]] | free_label = | free = | colors = | sports = | mascot = | logo = Information Technology University.png | logo_size = | website = {{url|itu.edu.pk}} | footnotes = }} '''ਇਨਫਰਮੇਸ਼ਨ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ''' (ITU) ਲਾਹੌਰ, ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਜਨਤਕ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਹੈ। 2012 ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ, ਇਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ ਅਗਵਾਈ ਉਮਰ ਸੈਫ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ MIT ਦੇ ਮਾਡਲ 'ਤੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। <ref>{{Cite news|url=http://tribune.com.pk/story/1266461/little-mit-pakistan/|title=A little "MIT for Pakistan" - The Express Tribune|date=2016-12-17|work=The Express Tribune|access-date=2016-12-29|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=17 December 2016 |title=Dailytimes {{!}} 5th Robotics Expo concludes at ITU |url=http://dailytimes.com.pk/pakistan/17-Dec-16/5th-robotics-expo-concludes-at-itu |access-date=2016-12-29 |website=dailytimes.com.pk}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.radio.gov.pk/15-Dec-2016/itu-launches-executive-mba-in-innovation-technology-and-entrepreneurship|title=ITU launches Executive MBA in Innovation, Technology and Entrepreneurship|work=Radio Pakistan|access-date=2016-12-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20161216041840/http://www.radio.gov.pk/15-Dec-2016/itu-launches-executive-mba-in-innovation-technology-and-entrepreneurship|archive-date=December 16, 2016|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://nation.com.pk/lahore/06-Dec-2016/itu-s-research-methods-workshop-concludes|title=ITU's Research Methods workshop concludes|work=The Nation|access-date=2016-12-29|language=en-US}}</ref> ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਦੋ ਕੈਂਪਸ ਹਨ। ਬਰਕੀ ਰੋਡ 'ਤੇ ਇਸਦਾ ਮੁੱਖ ਕੈਂਪਸ, 183 ਏਕੜ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਅਜੇ ਵੀ ਨਿਰਮਾਣ ਅਧੀਨ ਹੈ ਪਰ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਲਾਸਾਂ ਲਗਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਅਗਸਤ 2024 ਤੱਕ ਤਿੰਨ ਵਿਭਾਗ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਕੈਂਪਸ ਉੱਚ-ਉੱਚੀ ਅਰਫਾ ਸਾਫਟਵੇਅਰ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਪਾਰਕ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਹਾਰਵਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਡਿਗਰੀਆਂ ਲਈ ਸਾਂਝੇਦਾਰੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ MIT ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਸਮੀਖਿਆ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਐਡੀਸ਼ਨ ਵੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਕਈ ਕਾਰਜਕਾਲ ਵਾਲੇ ਅਕਾਦਮਿਕ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਟਾਰਟਅੱਪ ਇਨਕਿਊਬੇਟਰ ਦਾ ਘਰ ਹੈ ਅਤੇ EdX, IBM ਅਤੇ ਅਮਰੀਕੀ ਵਿਦੇਸ਼ ਵਿਭਾਗ ਨਾਲ ਸਾਂਝੇਦਾਰੀ ਬਣਾਈ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਇਸਨੇ IDIN ਅਤੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਏਜੰਸੀ ਫਾਰ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਡਿਵੈਲਪਮੈਂਟ (USAID) ਦੁਆਰਾ ਆਯੋਜਿਤ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਵਿਕਾਸ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਸੰਮੇਲਨ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕੀਤੀ। <ref>{{Cite web |title=ITU’s Main Campus on Barki Road |url=https://itu.edu.pk/up-events/itus-main-campus-on-barki-road/ |url-status=live |access-date=26 January 2026 |website=Information Technology University}}</ref> <ref>{{Cite web |title=ITU has received a land grant of 182 acres on main Barki road - Information Technology University |url=http://itu.edu.pk/itu-latest-news/itu-has-received-a-land-grant/ |access-date=2016-12-29 |website=itu.edu.pk}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.samaa.tv/technology/2016/12/robotics-expo-at-arfa-software-technology-park-on-saturday/|title=Robotics Expo at Arfa Software Technology Park on Saturday {{!}} SAMAA TV|work=Samaa TV|access-date=2016-12-29}}</ref><ref>{{Cite web |title=ITU meeting |url=https://www.thenews.com.pk/print/160705-ITU-meeting |access-date=2016-12-29 |website=www.thenews.com.pk}}</ref> <ref>{{Cite news|url=http://tribune.com.pk/story/1166186/academic-collaboration-itu-partners-harvard-researcher-partition-studies/|title=Academic collaboration: ITU partners with Harvard researcher on partition studies - The Express Tribune|date=2016-08-20|work=The Express Tribune|access-date=2016-12-29|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Launching Ceremony – MIT Technology Review Pakistan - Information Technology University |url=http://itu.edu.pk/itu-latest-news/launching-ceremony-mit-technology-review-pakistan/ |access-date=2016-12-29 |website=itu.edu.pk}}</ref> <ref>{{Cite news|url=http://tribune.com.pk/story/1087960/lincoln-corner-to-be-set-up-at-itu/|title=Lincoln Corner to be set up at ITU - The Express Tribune|date=2016-04-20|work=The Express Tribune|access-date=2016-12-29|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://tribune.com.pk/story/1125967/empowering-businesses-ibm-partners-itu-data-science/|title=Empowering businesses: IBM partners with ITU on data science - The Express Tribune|date=2016-06-20|work=The Express Tribune|access-date=2016-12-29|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://nation.com.pk/lahore/05-Jun-2016/itu-holds-4th-robotics-expo-at-arfa-park|title=ITU holds 4th Robotics Expo at Arfa Park|work=The Nation|access-date=2016-12-29|language=en-US}}</ref> kjel3bgbtxxriac6qxndmlq1d7yxa3d 3 204748 841844 2026-07-02T09:38:03Z New user message 10694 Adding [[Template:Welcome|welcome message]] to new user's talk page 841844 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=SerChevalerie}} -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 09:38, 2 ਜੁਲਾਈ 2026 (UTC) 9d4ascfc5opb1qiskcfx6yolo994sj3 3 204749 841846 2026-07-02T10:06:27Z New user message 10694 Adding [[Template:Welcome|welcome message]] to new user's talk page 841846 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Quokka51JJ}} -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 10:06, 2 ਜੁਲਾਈ 2026 (UTC) 452iwov9ajtwssxwydof234d2bmosc9