ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ pawiki https://pa.wikipedia.org/wiki/%E0%A8%AE%E0%A9%81%E0%A9%B1%E0%A8%96_%E0%A8%B8%E0%A8%AB%E0%A8%BC%E0%A8%BE MediaWiki 1.47.0-wmf.10 first-letter ਮੀਡੀਆ ਖ਼ਾਸ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਤਸਵੀਰ ਤਸਵੀਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਮੀਡੀਆਵਿਕੀ ਮੀਡੀਆਵਿਕੀ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਫਰਮਾ ਫਰਮਾ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਮਦਦ ਮਦਦ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਫਾਟਕ ਫਾਟਕ ਗੱਲ-ਬਾਤ TimedText TimedText talk ਮੌਡਿਊਲ ਮੌਡਿਊਲ ਗੱਲ-ਬਾਤ Event Event talk Topic 0 14943 842153 837390 2026-07-09T18:24:36Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 842153 wikitext text/x-wiki ਇਹ '''ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਜਾਨਵਰਾਂ''' ਦੀ ਸੂਚੀ ਹੈ: == ਰਾਸ਼ਟਰੀ == {| class="wikitable" style="font-size:100%;" !align=left|ਦੇਸ਼ !align=left|ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਜਾਨਵਰ !align=left|ਚਿੱਤਰ |- |{{ALA}} || ਸਾਪ || [[File:Red deer stag 2009 denmark.jpg|150px]] |- |{{AFG}} || ਕੁਤ || [[File:Uncia uncia.jpg|150px]] |- |{{ALB}} || ਸੁਨਹਿਰੀ ਉਕਾਬ<ref>{{cite web |url=http://www.everyculture.com/A-Bo/Albania.html |author=Robert Elsie |title=Albania |publisher=Countries and Their Cultures |accessdate=2011-08-10}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.albanian-tourism.com/the-country/facts.html |title=The Country: Facts |publisher=Albania Tourism |accessdate=2011-08-10 |archive-date=2011-08-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110828144538/http://www.albanian-tourism.com/the-country/facts.html |dead-url=yes }}</ref> (primary national symbol) || [[File:Orel skalní 2.jpg|150px]] |- |- |{{DZA}} || ਫ਼ੈਨੇਕ ਲੂੰਬੜੀ || [[File:TA ZOO orna Pict0224.jpg|150px]] |- |rowspan="2"|{{AGO}} || ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਗਸ਼ਤਬਾਜ ਪੰਛੀ || [[File:Male Frigate bird.jpg|150px]] |- | ਸੇਬਲ ਨੀਲ ਗਾਂ || [[File:Sable bull.jpg|150px]] |- |{{AIA}} || ਜ਼ਨੈਦਾ ਘੁੱਗੀ <ref>{{Cite web |url=http://www.caribeinsider.com/es/atributosnacionales/211 |title=Atributos Nacionales: Anguila |language=Spanish |trans_title=National Attributes: Anguilla |year=2011 |publisher=CaribeInsider.com |accessdate=25 June 2011 <!--|quote=El ave nacional de Anguila es el Turtle Dove (Zenaida Aurita).--> |archive-date=8 ਅਗਸਤ 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150808031925/http://www.caribeinsider.com/es/atributosnacionales/211 |url-status=dead }}</ref> || [[File:Zenida aurita1 1 barbados.jpg|150px]] |- |rowspan="3"|{{ATG}} || ਹਲਕਾ ਭੂਰਾ ਹਿਰਨ ''(ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਸ਼ੂ)''<ref name="aggov">{{cite web|url=http://ab.gov.ag/gov_v4/article_details.php?id=179&category=66|title=Official Website for the Government of Antigua and Barbuda|publisher=ab.gov.ag|accessdate=2011-08-19|author=Government of Antigua and Barbuda|archive-date=2018-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226002342/https://ab.gov.ag/gov_v4/article_details.php?id=179&category=66|dead-url=yes}}</ref>|| [[File:Fallow deer in field.jpg|150px]] |- |ਗਸ਼ਤਬਾਜ ''(ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੰਛੀ)''<ref name="aggov"/>|| [[File:Fregata magnificens1.jpg|150px]] |- |ਸ਼ਿਕਰਾਚੁੰਝੀ ਕੱਛੂਕੁੰਮਾ ''(ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਾਨਵਰ)''<ref name="aggov"/>|| [[File:Hawksbill Turtle.jpg|150px]] |- |{{ARG}} || ਰੂਫ਼ਸ ਹਾਰਨੇਰੋ<ref>{{cite web|url=http://www.redargentina.com/Faunayflora/Aves/hornero.asp |title=Info about Hornero |language=Spanish |publisher=Redargentina.com |date=2007-09-24 |accessdate=2010-04-25}}</ref> || [[File:Flickr - Dario Sanches - JOÃO-DE-BARRO (Furnarius rufus) (3).jpg|150px]] |- |rowspan="2"|{{ARM}} || ਉਕਾਬ || [[File:Aquila adalberti.jpg|150px]] |- |ਡਰੈਗਨ || |- |rowspan="3"|{{AUS}} || ਕੰਗਾਰੂ<ref>{{Cite journal |last1=Gregory |first1=Herbert E. |year=1916 |title=Lonely Australia: The Unique Continent |journal=National Geographic |publisher=National Geographic Society |volume=XXX |issue=6 |page=497 |url=http://books.google.com/books?id=rgcVAAAAYAAJ&pg=PA497#v=onepage&q&f=false |accessdate=19 June 2011 }}</ref>||[[File:Red kangaroo - melbourne zoo.jpg|150px]] |- |ਈਮੂ|| [[File:Emoe.jpg|150px]] |- |[[ਕੋਆਲਾ]] (''ਗੈਰ-ਅਧਿਕਾਰਕ'')<ref name="MillerBrown2000">{{cite book|author1=Anistatia R. Miller|author2=Jared M. Brown|author3=Cheryl Dangel Cullen|title=Global graphics: symbols: designing with symbols for an international market|url=http://books.google.com/books?id=PaujfoUmHUsC&pg=PA172|accessdate=30 July 2011|date=15 November 2000|publisher=Rockport Publishers|isbn=978-1-56496-512-7|page=172|archive-date=3 ਜਨਵਰੀ 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140103062241/http://books.google.com/books?id=PaujfoUmHUsC&pg=PA172|dead-url=yes}}</ref>|| [[File:Koala.jpg|150px]] |- |{{AUT}} || ਕਾਲਾ ਉਕਾਬ || [[File:Black eagle.jpg|150px]] |- |rowspan="2"|{{BAH}} || ਨੀਲਾ ਮਾਰਲਿਨ || [[File:Atlantic blue marlin.jpg|150px]] |- |ਲਮਢੀਂਗ || [[File:Phoenicopterus ruber.jpg|150px]] |- |rowspan="4"|{{BAN}} ||ਸ਼ਾਹੀ ਬੰਗਾਲ ਬਾਘ ''(national animal)''{{cn|date=August 2012}} || [[File:Bengal Tiger Karnataka.jpg|150px]] |- |ਪੂਰਬੀ ਲਾਲੜੀ ਰੋਬਿਨ ''(ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੰਛੀ)'' || [[File:Oriental Magpie Robin (Copsychus saularis)- Male at Kolkata I IMG 3003.jpg|150px]] |- |ਹਿਲਸਾ ''(ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੱਛੀ)'' || [[File:Ilish.JPG|150px]] |- |ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਡਾਲਫ਼ਿਨ ''(ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਥਣਧਾਰੀ)'' || [[File:Lipotes vexillifer.png|150px]] |- |rowspan="2"|{{BLR}} || ਵਾਇਸਨ || [[File:Wisent.jpg|150px]] |- |ਚਿੱਟਾ ਸਾਰਸ || [[File:WhiteStorkGaulsh02.jpg|150px]] |- |{{BEL}} || ਸ਼ੇਰ||[[File:Lion waiting in Nambia.jpg|150px]] |- |{{BLZ}} || ਬੇਅਰਡੀ ਤਾਪਿਰ<ref>{{Cite book |title=Fodor's Caribbean Ports of Call 2007|last=Stallings |first=Douglas |year=2006 |publisher=Random House |location=New York |isbn=1-4000-1698-3 |page=204 |url=http://books.google.com/books?id=3Wp9oXKN9RUC&pg=PA204#v=onepage&q&f=false |accessdate=25 June 2011 }}</ref> || [[File:Central American Tapir-Belize20.jpg|150px]] |- |{{BER}} || ਕੁੱਬੀ ਵੇਲ || [[File:Humpback Whale underwater shot.jpg|150px]] |- |rowspan="2"|{{BHU}} || ਡਰੂਕ || [[File:Flag of Bhutan.svg|150px]] |- |ਤਾਕਿਨ || [[File:Takin indický.jpg|150px]] |- |rowspan="2"|{{BOL}} || ਅਲਪਾਕਾ || [[File:Alpaka 33444.jpg|150px]] |- |ਐਂਡੀਆਈ ਗਿਰਝ || [[File:Colca-condor-c03.jpg|150px]] |- |{{BOT}} || ਜੈਬਰਾ || [[File:Zebra face.jpg|150px]] |- |rowspan="3"|{{BRA}} || ਮਕਾਓ ਤੋਤਾ || [[File:Macaw.blueyellow.arp.750pix.jpg|150px]] |- |ਚਿੱਤਕਬਰਾ ਜੰਗਲੀ ਬਿੱਲਾ (ਜੈਗੁਆਰ) || [[File:Onça pintada.jpg|150px]] |- |ਲਾਲ-ਗੋਗੜ ਪੰਛੀ || [[File:Rufiventris2.JPG|150px]] |- |{{flag|ਬੁਲਗਾਰੀਆ}} || ਸ਼ੇਰ || [[File:Lion waiting in Nambia.jpg|150px]] |- |{{CAM}} || ਕੂਪਰੇ<ref name="cambodia">[http://www.forestry.gov.kh/Documents/ROYAL-DECREE-ENG.pdf Forestry.gov.kh]</ref> || [[File:Kouprey at Vincennes Zoo in Paris by Georges Broihanne 1937.jpg|150px]] |- |rowspan="2"|{{CAN}} || ਊਦਬਿਲਾਉ<ref>{{Cite web |url=http://www.pch.gc.ca/pgm/ceem-cced/symbl/o1-eng.cfm |title=National Emblems: The Beaver |year=2011 |publisher=Canadian Heritage |accessdate=9 July 2011 |archive-date=26 ਦਸੰਬਰ 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226002505/https://www.canada.ca/home.html |url-status=dead }}</ref> || [[File:Beaver.jpg|150px]] |- |ਕੈਨੇਡੀਆਈ ਘੋੜਾ<ref>{{Cite web |url=http://www.pch.gc.ca/pgm/ceem-cced/symbl/101/103-eng.cfm#a8 |title=The National Horse of Canada |year=2011 |publisher=Canadian Heritage |accessdate=9 July 2011 |archive-date=29 ਜੂਨ 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130629024452/http://www.pch.gc.ca/pgm/ceem-cced/symbl/101/103-eng.cfm#a8 |url-status=dead }}</ref> || [[File:IMG 3351 M trot.jpg|150px]] |- |rowspan="2"|{{CHL}} || ਐਂਡੀਆਈ ਗਿਰਝ || [[File:Colca-condor-c07.jpg|150px]] |- |ਹਿਊਮੁਲ || [[File:Huemul.jpg|150px]] |- |rowspan="4"|{{CHN}} || ਚੀਨੀ ਡਰੈਗਨ || [[File:ThreeToeDragon.jpg|150px]] |- |ਲਾਲ-ਤਾਜ ਸਾਰਸ || [[File:Cranes japan.jpg|150px]] |- |ਸੁਨਹਿਰੀ ਚਕੋਰ ''(ਗ਼ੈਰ-ਅਧਿਕਾਰਕ)'' || [[File:Guldfasan-2.jpg|150px]] |- |ਵਿਸ਼ਾਲ ਪੰਡਾ || [[File:Giant Panda 2004-03-2.jpg|150px]] |- |rowspan="2"|{{COL}} || ਐਂਡੀਆਈ ਗਿਰਝ || [[File:Colca-condor-c07.jpg|150px]] |- |ਖਰਾ ਤੋਤਾ || |- |{{COD}} || ਓਕਾਪੀ ||[[File:Okapi2.jpg|150px]] |- |rowspan="2"|{{CRC}} || ਪਾਂਡੂ-ਰੰਗੀ ਥਰੱਸ਼ || [[File:Turdus-grayi-001.jpg|150px]] |- |ਚਿੱਟ-ਪੂੰਛੀਆ ਹਿਰਨ || [[File:White-tailed deer.jpg|150px]] |- |{{CIV}} || ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਹਾਥੀ||[[File:African Bush Elephant Mikumi.jpg|150px]] |- |{{CRO}} || ਡੈਲਮੇਸ਼ੀਅਨ ਕੁੱਤਾ || [[File:Dalmatian liver stacked.jpg|150px]] |- |{{CUB}} || ਤੋਕੋਰੋਰੋ<ref name="cusym1">{{cite web|url=http://www.radioflorida.co.cu/en/utility/national-symbols-of-cuba.asp|title=National Symbols of Cuba|publisher=radioflorida.co.cu|accessdate=2011-11-08|archive-date=2011-09-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20110918050750/http://www.radioflorida.co.cu/en/utility/national-symbols-of-cuba.asp|dead-url=yes}}</ref><ref name="cusym2">{{cite web|url=http://www.dtcuba.com/CubaInfoDetails.aspx?c=9&lng=2|title=Cuba: General information - National symbols|publisher=dtcuba.com|accessdate=2011-11-08|archive-date=2018-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226002259/http://www.dtcuba.com/CubaInfoDetails.aspx?c=9&lng=2%20|url-status=dead}}</ref> || [[File:Priotelus temnurus -Camaguey, Camaguey Province, Cuba-8.jpg|150px]] |- |{{CYP}} || ਸਾਈਪ੍ਰਸੀ ਮੂਫ਼ਲਾਨ<ref>[http://lntreasures.com/cyprus.html Living National Treasures: Cyprus]</ref> || [[File:Mouflon in zoo.jpg|150px]] |- |{{DEN}} || ਮੂਕ ਹੰਸ ||[[File:SwansCygnus olor.jpg|150px]] |- |rowspan="3"|{{DOM}} || ਹਥੇਲੀਚਾਟ || [[File:Dulus dominicus.JPG|150px]] |- |ਸੁਆਹ-ਰੰਗੀ ਮੂੰਹੀਆ ਉੱਲੂ ||[[File:StrixFlammeaKeulemans.jpg|150px]] |- |ਹਿਸਪੈਨੀਆਈ ਐਮਾਜ਼ਾਨ || [[File:Amazona ventralis -two captive-8a.jpg|150px]] |- |{{TLS}} || ਮਗਰਮੱਛ || [[File:SaltwaterCrocodile('Maximo').jpg|150px]] |- |{{ECU}} || ਐਂਡੀਆਈ ਗਿਰਝ ||[[File:Kondor 2.JPG|150px]] |- |{{EGY}} || ਸੁਨਹਿਰੀ ਉਕਾਬ || [[File:Aquila chrysaetos -San Francisco Zoo, California, USA -head-8a.jpg|150px]] |- |{{ESA}} || ਫੀਰੋਜ਼ੀ-ਭਰਵੱਟਾ ਮੋਤਮੋਤ ||[[File:Guardabarranco.JPG|150px]] |- |{{ERI}} || ਊਠ || [[File:Camels at Giza.JPG|150px]] |- |{{EST}} || ਅਸਤਬਲ ਅਬਾਬੀਲ||[[File:Landsvale.jpg|150px]] |- |rowspan="2"|{{ETH}} |- | ਸ਼ੇਰ || [[File:Lion waiting in Nambia.jpg|150px]] |- |{{FRO}} || ਫ਼੍ਰੋ (ਭੇਡ)||[[File:Sheep (Faroe Islands).jpg|150px]] |- |rowspan="3"|{{FIN}} || ਭੂਰਾ ਭਾਲੂ || [[File:Ours brun parcanimalierpyrenees 1.jpg|150px]] |- |ਚਾਂਗਰ ਹੰਸ ''(ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੰਛੀ)'' || [[File:030-Cygnus cygnus2.jpg|150px]] |- |ਯੂਰਪੀ ਪਰਚ ਮੱਛੀ ''(ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੱਛੀ)'' || [[File:PercheCommune.jpg|150px]] |- |{{FRA}} || ਗੈਲਿਕ ਮੁਰਗਾ ''(unofficial; used mostly overseas to evoke France in sports)''<ref>{{Cite web |url=http://www.elysee.fr/president/la-presidence/les-symboles-de-la-republique-francaise/le-coq/le-coq.6052.html |title=Le coq |language=French |year=2009 |publisher=Official site of the President of the Republic of France |accessdate=9 July 2011 |archive-date=1 ਅਪ੍ਰੈਲ 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100401063525/http://www.elysee.fr/president/la-presidence/les-symboles-de-la-republique-francaise/le-coq/le-coq.6052.html |dead-url=yes }}</ref> ||[[File:Coq Belle-Ile.jpg|150px]] |- |{{GER}} || ਸੁਨਹਿਰੀ ਉਕਾਬ||[[File:Golden Eagle in flight - 5.jpg|150px]] |- |{{GIB}} || ਬਾਰਬਰੀ ਲੰਗੂਰ||[[File:Gibraltar Barbary Macaque.jpg|150px]] |- |rowspan="2"|{{GRE}} || ਡਾਲਫ਼ਿਨ||[[File:Comdolph.jpg|150px]] |- |ਕਕਨੂਸ ਪੰਛੀ || [[File:Greek Phoenix seal.png|150px]] |- |{{GHA}} || ਉਕਾਬ |- |{{flag|Greenland}} || ਧਰੁਵੀ ਭਾਲੂ ||[[File:Polar Bear - Alaska.jpg|150px]] |- |{{GRN}} || ਗਰੇਨਾਡਾ ਘੁੱਗੀ||[[File:Grenadadove1.jpg|150px]] |- |{{GUA}} || ਕੇਤਸਾਲ || |- |{{GGY}} || ਗਰਨਜ਼ੇ ਗਾਂ||[[File:Guernsey cow or calf lying on the ground, ca 1941-42.jpg|150px]] |- |rowspan="2"|{{GUY}} || ਕਾਂਜੇ ਚਕੋਰ|| [[File:Opisthocomus hoazin.jpg|150px]] |- | ਚਿੱਤਕਬਰਾ ਜੰਗਲੀ ਬਿੱਲਾ (ਜੈਗੁਆਰ) || [[File:Onça pintada.jpg|150px]] |- |{{HAI}} || ਹਿਸਪੈਨੀਆਈ ਟਰੋਗੋਨ || [[File:Priotelus roseigaster.jpg|150px]] |- |{{HON}} || ਚਿੱਟ-ਪੂਛੀਆ ਹਿਰਨ<ref>{{Cite book |author=Leta McGaffey |title=Honduras |year=1999|publisher=Marshall Cavendish |isbn=978-0-7614-0955-7 |page=15 |url=http://books.google.com/books?id=dNTKgbj-fJ8C&pg=PA15 |accessdate=10 July 2011 }}</ref>||[[File:White-tailed deer.jpg|150px]] |- |rowspan="2"|{{HUN}} || ਤੁਰੂਲ ||[[File:Turul-Tb-front.jpg|150px]] |- |ਪਹਾੜੀ ਬੱਕਰੀ||[[File:Mountain goat.jpg|150px]] |- |{{ISL}} || ਗਾਇਰਬਾਜ਼||[[File:Falco rusticolus white cropped.jpg|150px]] |- |rowspan="6"| {{IND}} || ਬੰਗਾਲੀ ਬਾਘ ''(national animal)''<ref>{{cite web|url=http://india.gov.in/knowindia/national_symbols.php?id=11 |title=National Animal -National Symbols - Know India: National Portal of India|publisher=National Portal of India|accessdate=2012-03-23}}</ref> || [[File:A tiger in Pilibhit Tiger Reserve.jpg|150px]] |- |ਭਾਰਤੀ ਮੋਰ ''(national bird)''<ref>{{cite web|url=http://india.gov.in/knowindia/national_symbols.php?id=3 |title=National Bird -National Symbols - Know India: National Portal of India|publisher=National Portal of India|accessdate=2012-03-23}}</ref> || [[File:Peacockbench.jpg|150px]] |- | ਕੋਬਰਾ ''(ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਭੁਜੰਗਮ)'' || [[File:Ophiophagus hannah2.jpg|150px]] |- | ਸਲੇਟੀ ਲੰਗੂਰ ''(ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਚਿੰਨ੍ਹ)'' || [[File:Macaque India 1.jpg|150px]] |- | ਦਰਿਆਈ ਡਾਲਫਿਨ ''(ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਜਲ-ਜੀਵ)''<ref>{{cite web|url=http://india.gov.in/knowindia/national_symbols.php?id=8 |title=National Aquatic Animal -National Symbols - Know India: National Portal of India|publisher=National Portal of India|accessdate=2012-03-23}}</ref> || [[File:Lipotes vexillifer.png|150px]] |- | ਭਾਰਤੀ ਹਾਥੀ ''(ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਵਿਰਾਸਤੀ ਜਾਨਵਰ)''<ref>{{Cite web |url=http://www.breakingnewsonline.net/news/4777-elephant-declared-national-heritage-animal-in-india.html |title=Elephant declared National Heritage Animal in India |year=2010 |publisher=Breaking News Online (India) |accessdate=25 June 2011 |archive-date=26 ਦਸੰਬਰ 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226002512/http://breakingnewsonline.net/ |dead-url=yes }}</ref> || [[File:IndianElephant.jpg|150px]] |- |rowspan="3"|{{IDN}} || ਕੋਮੋਡੋ ਛਿਪਕਲੀ ''(national animal)'' <ref>{{Cite book |title=Tourism, conservation, and sustainable development|last=Goodwin |first=Harold J. |coauthor=Kent, Ivan; Parker, Kim; Walpole, Matt |year=1998 |publisher=International Institute for Environment and Development |location=London |isbn=1-904035-25-6 |page=4 |url=http://books.google.com/books?id=mfx8CrnbcmUC&pg=PA4#v=onepage&q&f=false |accessdate=25 June 2011 }}</ref> ||[[File:Komododragon2.jpg|150px]] |- | ਏਸ਼ੀਆਈ ਅਰੋਵਾਨਾ ''(ਤਲਿਸਮੀ ਜਾਨਵਰ)'' ||[[File:Arowana.jpg|150px]] |- | ਜਾਵਾ ਸ਼ਿਕਰਾ-ਉਕਾਬ ''(ਦੁਰਲੱਭ ਜਾਨਵਰ)'' ||[[File:Elang Jawa Nisaetus bartelsi Bandung Zoo 2 cropped.jpg|150px]] |- |rowspan="6"|{{IRI}} || ਏਸ਼ੀਆਈ ਸ਼ੇਰ || [[File:Bristol.zoo.lion.yawns.arp.jpg|150px]] |- |ਏਸ਼ੀਆਈ ਚੀਤਾ || [[File:Acinonyx jubatus walking edit.jpg|150px]] |- |ਫ਼ਾਰਸੀ ਚਿੱਤਰਾ || [[File:Persischer leopard2cele4.jpg|150px]] |- |ਅਨਿੰਦੀਤਾ || [[File:Persian Cat.jpg|150px]] |- |ਮਗਰਮੱਛ || [[File:Marsh crocodile - Basking in the sun.jpg|150px]] |- |ਫ਼ਾਰਸੀ ਭੂਰਾ ਹਿਰਨ || [[File:Persian Fallow Deer 1.jpg|150px]] |- |rowspan="3"|{{IRL}} ||ਆਇਰਿਸ਼ ਬਘਿਆੜੀ ਕੁੱਤਾ || [[File:Irish Wolfhound Sam.jpg|150px]] |- | ਬਾਰਾਸਿੰਗਾ (ਲਾਲ ਹਿਰਨ (ਸਰਵਸ ਏਲੈਫ਼ਸ)) || [[File:Red Deer Stag Wollaton Park.JPG|150px]] |- | ਟਟੀਹਰੀ ''(ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੰਛੀ)'' || [[File:Vanellus armatus (taxobox).jpg|150px]] |- |{{IOM}} || ਮਾਂਕਸ (ਬਿੱਲੀ) ||[[File:Japanese Bobtail looking like Manx.jpg|150px]] |- |rowspan="2"|{{ISR}} || [[Mountain Gazelle#In Israel|Israeli Gazelle]] ''(national animal)'' || [[File:Gazella gazella.jpg|150px]] |- | ਚੱਕੀਰਾਹਾ ''(ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੰਛੀ)'' || [[File:Common Hoopoe (Upapa epops) at Hodal I IMG 9225.jpg|150px]] |- |{{ITA}} || ਇਤਾਲਵੀ ਬਘਿਆੜ ||[[File:C. l. italicus in MNP.jpg|150px]] |- |{{JAM}} || ਡਾਕਟਰ-ਪੰਛੀ (ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੰਛੀ) <ref name="jamsym">{{cite web|url=http://www.jis.gov.jm/special_sections/This%20Is%20Jamaica/symbols.html|title=National Symbols of Jamaica|publisher=jis.gov.jm|accessdate=2011-12-02|archive-date=2006-06-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20060619153047/http://www.jis.gov.jm/special_sections/This%20Is%20Jamaica/symbols.html|dead-url=yes}}</ref>||[[File:Red-billed Streamertail 2506104129.jpg|150px]] |- |rowspan="4"|{{JPN}} || ਹਰੀ ਚਕੋਰ || [[File:Phasianus versicolor(Male female).jpg|150px]] |- |ਕੋਈ || [[File:Common carp.jpg|150px]] |- |ਰੇਕੂਨ ਕੁੱਤਾ || [[File:Tanuki01 960.jpg|150px]] |- |ਲਾਲ-ਮੁਕਟੀ ਸਾਰਸ || [[File:Grus japonensis Qiqihar.jpg|150px]] |- |{{JOR}} || ਔਰਿਕਸ ||[[File:Gemsbok1.jpg|150px]] |- |rowspan="2"|{{KEN}} || ਚੀਤਾ || [[File:Acinonyx jubatus walking edit.jpg|150px]] |- |ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਹਾਥੀ || [[File:African Bush Elephant Mikumi.jpg|150px]] |- |{{KIR}} || [[Magnificent Frigatebird]] || [[File:Fregata magnificens1.jpg|150px]] |- |{{KUW}} || ਊਠ || [[File:Camels at Giza.JPG|150px]] |- |{{LAO}} || ਭਾਰਤੀ ਹਾਥੀ || [[File:IndianElephant.jpg|150px]] |- |{{LAT}} || ਚਿੱਟਾ ਮਮੋਲਾ ਪੰਛੀ || [[File:White-Wagtail.jpg|150px]] |- |{{LIB}} || ਧਾਰੀਦਾਰ ਲੱਕੜਬੱਗਾ || [[File:Striped Hyena 5.jpg|150px]] |- |{{LES}} || ਕਾਲਾ ਗੈਂਡਾ || [[File:Black rhino.jpg|150px]] |- |{{LBR}} || ਸ਼ੇਰ || [[File:Panthera leo.jpg|150px]] |- |{{LBY}} || [[Barbary lion]] ||[[File:BarbaryLionB1898bw.jpg|150px]] |- |{{LIT}} || ਚਿੱਟਾ ਲਮਢੀਂਗ<ref name="Lithuania">{{cite web|url=http://en.strasbourg-europe.eu/lithuania,13812,en.html|title=Lithuania|author=|date=|work=Understanding the European Union:Member States|publisher=Centre d'Information sur les Institutions Européennes (CIIE)|accessdate=2011-01-10|archive-date=2011-07-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20110720173110/http://en.strasbourg-europe.eu/lithuania,13812,en.html|dead-url=yes}}</ref> || [[File:WhiteStorkGaulsh02.jpg|150px]] |- |{{LUX}} || ਸ਼ੇਰ ||[[File:Lion waiting in Nambia.jpg|150px]] |- |rowspan="4"| {{MKD}} || ਸ਼ੇਰ ''(in [[Coat of arms of the Republic of Macedonia#Historical coats of arms|Macedonian heraldry]])''<ref>{{Cite web |url=http://www.historyofmacedonia.org/Macedoniansymbols/MacedonianLion.html |title=History of Macedonia |access-date=2012-10-09 |archive-date=2018-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226002500/http://www.historyofmacedonia.org/Macedoniansymbols/MacedonianLion.html%20 |url-status=dead }}</ref> || [[File:Macedonian Lion - Goce Delcev Bridge.JPG|150px]] |- |ਸਾਰਪਲਾਨੀਨੈੱਕ || [[File:Sara planina champion.JPG|150px]] |- | ਕਾਲੇ ਕੰਨਾਂ ਵਾਲਾ ਬਾਘੜਬਿੱਲਾ (ਲਿੰਕਸ)<ref>[http://www.ekathimerini.com/4dcgi/_w_articles_world_2_25/02/2009_105021 Kathimerini - "The lynx is one of the most endangered wild species and is considered as a national symbol of the country"]</ref> || [[File:Lynx2.jpg|150px]] |- | ਓਰਹਿਡ ਟਰਾਉਟ ਮੱਛੀ || [[File:Trout.jpg|150px]] |- |{{MAD}} || ਕੁੰਡਲ-ਪੂਛੀ ਲੰਗੂਰ <br /> || [[File:Ring-tailed lemur 3.png|150px]] |- |rowspan="2"|{{MWI}} || [[Bar-tailed Trogon]]||[[File:Bartailedtrogon.jpg|150px]] |- |ਥਾਮਸਨ ਹਿਰਨ || [[File:Eat228.jpg|150px]] |- |rowspan="2"| {{MYS}} || ਮਾਲਿਆਈ ਬਾਘ (''ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਜਾਨਵਰ'')<ref name="DiPiazza2006">{{cite book|last=DiPiazza|first=Francesca|title=Malaysia in Pictures|url=http://books.google.com/books?id=o1Yhov_ejW0C&pg=PA14|accessdate=1 January 2012|year=2006|publisher=Twenty-First Century Books|isbn=978-0-8225-2674-2|page=14}}</ref> || [[File:Panthera tigris tigris in Bandhavgarh National Park, 2006-05.jpg|150px]] |- | ਗੈਂਡਾਈ ਹਾਰਨਬਿੱਲ (''ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੰਛੀ'') || [[File:Rhinoceros hornbill national aviary.jpg|150px]] |- | {{MDV}} || ਪੀਲੀ-ਖੰਭੜੀ ਟੂਨਾ ਮੱਛੀ || |- |rowspan="2"|{{MLT}} || ਨੀਲ-ਪੱਥਰੀ ਗਾਇਕ ਪੰਛੀ || [[File:Bluerockthrush12.jpg|150px]] |- |ਕਲਬ ਤਲ-ਫ਼ਨੇਕ (ਫ਼ਿਰਾਔਨ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਕੁੱਤਾ)|| [[File:Pies faraona e34.jpg|150px]] |- |{{MUS}} || ਡੋਡੋ<br /> || [[File:Dodo.JPG|150px]] |- |rowspan="6"| {{MEX}} || ਸੁਨਹਿਰੀ ਉਕਾਬ ''(ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਜਾਨਵਰ/ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੰਛੀ)'' ||[[File:GoldenEagle-Nova.jpg|150px]] |- |[[Xoloitzcuintli]] ''(ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕੁੱਤਾ)'' || [[File:Xoloitzcuintli - GCH Bayshore Georgio Armani 09 (16397731930).jpg|150px]] |- |ਘਾਹ ਦਾ ਟਿੰਡਾ ''(ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਖੰਡ-ਖੰਡੀ ਜੀਵ)'' || [[File:Young grasshopper on grass stalk02.jpg|150px]] |- |ਚਿੱਤਕਬਰਾ ਜੰਗਲੀ ਬਿੱਲਾ (ਜੈਗੁਆਰ) ''(ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਥਣਧਾਰੀ)'' || [[File:Jaguar head shot.jpg|150px]] |- |[[Vaquita]] ''(ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਮੁੰਦਰੀ ਥਣਧਾਰੀ)'' || [[File:Vaquita size.svg|150px]] |- |ਹਰਾ ਕੱਛੂਕੁੰਮਾ ''(ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਭੁਜੰਗਮ)'' || [[File:Green turtle swimming over coral reefs in Kona.jpg|150px]] |- |{{MDA}} || ਅਰੌਖ|| [[File:Ur-painting.jpg|150px]] |- |rowspan="3"| {{MON}} || ਯੂਰਪੀ ਸੇਹ || [[File:West European Hedgehog (Erinaceus europaeus)2.jpg|150px]] |- | ਯੂਰਪੀ ਖ਼ਰਗੋਸ਼ || [[File:Oryctolagus cuniculus Tasmania 2.jpg|150px]] |- |ਲੱਕੜ ਚੂਹਾ || [[File:Apodemus sylvaticus.JPG|150px]] |- |{{MAR}} || ਬਾਰਬਰੀ ਸ਼ੇਰ ||[[File:BarbaryLionB1898bw.jpg|150px]] |- |{{MOZ}} || ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਹਾਥੀ || [[File:African Bush Elephant Mikumi.jpg|150px]] |- |{{MYA}} || ਬਾਘ ||[[File:Panthera tigris tigris in Bandhavgarh National Park, 2006-05.jpg|150px]] |- |{{NAM}} || ਔਰਿਕਸ ||[[File:Oryx gazella 1.jpg|150px]] |- |{{NRU}} || ਮਹਾਨ ਗਸ਼ਤਬਾਜ ਪੰਛੀ||[[File:Frigatebird snatch.JPG|150px]] |- |{{NEP}} || ਗਾਂ<ref name="Shrestha2002">{{cite book|last=Shrestha|first=Nanda R.|title=Nepal and Bangladesh: a global studies handbook|url=http://books.google.com/books?id=wMz0ZKWrQ8YC&pg=PT163|accessdate=1 January 2012|year=2002|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-57607-285-1|page=163}}</ref>|| [[File:Brahman Baby.jpg|150px]] |- |{{NED}} || ਸ਼ੇਰ||[[File:Lion waiting in Nambia.jpg|150px]] |- |{{NCL}} || ਕਾਗੂ || [[File:Rhynochetos jubatus.jpg|150px]] |- |rowspan="1"|{{NZL}} || ਕੀਵੀ<ref>{{Cite web |url=http://www.teara.govt.nz/en/government-and-nation/9 |title=Teara.govt.nz |access-date=2012-10-09 |archive-date=2018-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226002909/https://teara.govt.nz/en/nation-and-government/page-9 |url-status=dead }}</ref>||[[File:Kiwifugl.jpg|150px]] |- |{{NCA}} || ਫੀਰੋਜ਼ੀ-ਭਰਵੱਟੀ ਮੋਤਮੋਤ||[[File:Guardabarranco.JPG|150px]] |- |{{NGA}} || ਉਕਾਬ ||[[File:TawnyEagle.jpg|150px]] |- |{{PRK}} || ਚੋਲੀਮਾ ||[[File:Korea-Silla-Cheonmado-01.jpg|150px]] |- |{{NOR}} || ਬਾਰਾਂਸਿੰਗਾ (ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ "ਮੂਸ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) || [[File:Elgportraet han (Alces alces).jpg|150px]] |- |rowspan="6"|{{PAK}} || ਮਾਰਖ਼ੋਰ<ref name="pksymb">{{cite web |url=http://www.infopak.gov.pk/BasicFacts.aspx |title=Information of Pakistan |publisher=infopak.gov.pk |accessdate=2011-10-27 |5= |archive-date=2012-03-27 |archive-url=https://www.webcitation.org/66TPGiccn?url=http://www.infopak.gov.pk/BasicFacts.aspx |dead-url=yes }}</ref> ''(ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਜਾਨਵਰ)'' || [[File:Schraubenziege - Markhor.jpg|150px]] |- |ਚਕੋਰ<ref name="pksymb" /> ''(ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੰਛੀ)'' || [[File:Alectoris-chukar-001.jpg|150px]] |- |ਸਿੰਧ ਨਦੀ ਡਾਲਫਿਨ ''(ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਮੁੰਦਰੀ ਥਣਧਾਰੀ)'' || [[File:Lipotes vexillifer.png|150px]] |- |ਮਗਰਮੱਛ ''(ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਭੁਜੰਗਮ)'' || [[File:Persiancrocodile.jpg|150px]] |- |ਮਹਾਂਸ਼ੇਰ ''(ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੱਛੀ)'' || [[File:Mahasher.JPG|150px]] |- |ਬੂਫ਼ੋ ਸਟੋਮੈਟਿਕਸ ''(ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਜਲਥਲੀ)'' || [[File:Bufo stomaticus04.jpg|150px]] |- |{{PSE}}|| ਫ਼ਲਸਤੀਨੀ ਸੂਰਜ-ਪੰਛੀ || [[File:Palestine Sunbird standing on fence.jpg|150px]] |- |{{PAN}} || ਹਾਰਪੀ ਉਕਾਬ || [[File:Harpia harpyja 001 800.jpg|150px]] |- |rowspan="2"|{{PNG}} || [[Dugong]] ''(national marine mammal)''<ref>{{Cite journal |last1=Hudson |first1=Brydget E.T. |year=1981 |title=Interview and Aerial Survey Data in Relation to Resource Management of the Dugong in Manus Province, Papua New Guinea |journal=Bulletin of Marine Science |publisher=University of Miami |volume=31 |issue=3 |pages=662–672 |url=http://www.ingentaconnect.com/content/umrsmas/bullmar/1981/00000031/00000003/art00018 |accessdate=4 July 2011 }}</ref> || [[File:Dugo3.jpg|150px]] |- |ਸੁਰਗ ਪੰਛੀ || [[File:Lesser Bird of Paradise.jpg|150px]] |- |{{PAR}} || ਪੈਂਪਸ ਲੂੰਬੜ || [[File:Graxaim-do-mato.jpg|150px]] |- |rowspan="2"|{{PER}} || ਬਿਕੂਞਾ ''(ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਜਾਨਵਰ)'' || [[File:Vicunacrop.jpg|150px]] |- |ਐਂਡੀਆਈ ਪੱਥਰੀ ਕੁੱਕੜ ''(ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੰਛੀ)'' || [[File:Rupicola peruviana (male) -San Diego Zoo-8a.jpg|150px]] |- |rowspan="3"|{{PHL}} || ਕਾਰਾਬਾਓ ''(ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਜਾਨਵਰ)''||[[File:Carabao.jpg|150px]] |- |[[Philippine Eagle]] ''(national bird)''<ref name="phsymeagle">{{cite web |url=http://www.gov.ph/1995/07/04/proclamation-no-615-s-1995/ |title=Proclamation No. 615, s. 1995 |publisher=gov.ph |accessdate=2012-08-12 |archive-date=2018-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226002351/https://www.gov.ph/1995/07/04/proclamation-no-615-s-1995/%20 |dead-url=yes }}</ref> || [[File:Sir Arny(Philippine Eagle).jpg|150px]] |- |ਦੁੱਧ-ਮੱਛੀ (ਬੰਗੁਸ) ''(ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੱਛੀ)'' || [[File:Milkfish.jpg|150px]] |- |rowspan="3"|{{POL}} || ਬੀਲਿਕ ਉਕਾਬ || [[File:seeadler-flug.jpg|150px]] |- |ਚਿੱਟਾ ਸਾਰਸ || [[File:Ciconia ciconia 01.JPG|150px]] |- |ਯੂਰਪੀ ਜੰਗਲੀ ਸਾਨ੍ਹ || [[File:Bison bonasus (Linnaeus 1758).jpg|150px]] |- |rowspan="3"|{{POR}} || ਡਰੈਗਨ || [[File:Coat of arms of the Kingdom of Portugal (Enciclopedie Diderot).svg|150px]] |- |ਬਾਰਸੀਲੋਸ ਕੁੱਕੜ||[[File:PA2900302 galo emiliarocha medio.jpg|150px]] |- |ਇਬੇਰੀਆਈ ਬਘਿਆੜ || [[File:Canis Lupus Signatus.JPG|150px]] |- |{{PUR}} || ਕੋਕੀ||[[File:Common Coquí.jpg|150px]] |- |{{QAT}} || ਓਰਿਕਸ<ref name="Orr2008">{{cite book|author=Tamra Orr|title=Qatar|url=http://books.google.com/books?id=ID7fa0Mn3RkC&pg=PA13|accessdate=30 July 2011|date=30 June 2008|publisher=Marshall Cavendish|isbn=978-0-7614-2566-3|page=13}}</ref>||[[File:Gemsbok1.jpg|150px]] |- |{{ROU}} || ਲਿੰਕਸ (ਕਾਲੇ ਕੰਨਾਂ ਵਾਲਾ ਬਾਘੜਬਿੱਲਾ) ||[[File:LynxInNumedal.jpg|150px]] |- |rowspan="2"|{{RUS}} || ਰੂਸੀ ਭਾਲੂ || [[File:Ours brun parcanimalierpyrenees 1.jpg|150px]] |- |ਦੋ-ਸਿਰੀ ਉਕਾਬ || [[File:Coat of Arms of the Russian Federation 2.svg|150px]] |- |{{RWA}} || ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਚਿੱਤਰਾ || [[File:Leopard on a horizontal tree trunk.jpg|150px]] |- |{{SKN}} || ਵਰਵਟ ਬਾਂਦਰ ||[[File:Chlorocebus pygerythrus.jpg|150px]] |- |{{VCT}} || ਸੇਂਟ ਵਿਨਸੇਂਟੀ ਤੋਤਾ || [[File:Amazona guildingii -Botanical Gardens -Kingstown -Saint Vincent-8a-4c.jpg|150px]] |- |rowspan="4"|{{SAU}} || ਅਰਬੀ ਘੋੜਾ||[[File:RabicanoArab.jpg|150px]] |- | ਅਰਬੀ ਬਘਿਆੜ||[[File:Canis lupus arabs head front.JPG|150px]] |- | ਅਰਬੀ ਸੂਹੀ ਲੂੰਬੜੀ||[[File:Vulpes vulpes arabica 002.jpg|150px]] |- | ਊਠ || [[File:Camels at Giza.JPG|150px]] |- |rowspan="3"|{{SRB}} || ਚਿੱਟਾ ਉਕਾਬ ||[[File:Aquila adalberti.jpg|150px]] |- | ਬਾਜ਼||[[File:USAF falcon.jpg|150px]] |- | ਬਘਿਆੜ || [[File:Canis lupus laying in grass.jpg|150px]] |- |{{SEY}} || ਧਾਰੀਦਾਰ ਡਾਲਫ਼ਿਨ || [[File:Stenella coeruleoalba-cropped.jpg|150px]] |- |{{SIN}} || ਬੱਬਰ ਸ਼ੇਰ||[[File:The Asiatic Lion.jpg|150px]] |- |{{SOM}} || ਚਿੱਤਰਾ||[[File:Amur Leopard Pittsburgh Zoo.jpg|150px]] |- |rowspan="3"|{{RSA}} || ਸਪ੍ਰਿੰਗਬਾਕ ਰੋਝ<ref>{{Cite book |author=Richard F. Logan|title=The central Namib Desert, South West Africa |year=1960 |publisher=National Academies |page=144 |oclc=227259061 |url=http://books.google.com/books?id=Li8rAAAAYAAJ&pg=PA144 |accessdate=9 July 2011 |id=NAP:00325}}</ref> ||[[File:Springbok.JPG|150px]] |- |ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਹਾਥੀ || [[File:African Bush Elephant Mikumi.jpg|150px]] |- |ਨੀਲਾ ਸਾਰਸ || [[File:Anthropoides paradiseus -Etosha National Park, Namibia-8.jpg|150px]] |- |{{KOR}} || ਬਾਘ||[[File:Amur or Siberian tiger (Panthera tigris altaica), Tierpark Hagenbeck, Hamburg, Germany - 20070514.jpg|150px]] |- |{{SSD}} || ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਮੱਛੀ ਉਕਾਬ||[[File:Haliaeetus vocifer -Lake Naivasha, Great Rift Valley, Kenya-8.jpg|150px]] |- |Rowspan="2"|{{ESP}} || ਸਾਨ੍ਹ||[[File:Toro-elPuerto.jpg|150px]] |- |ਸਪੇਨੀ ਸ਼ਾਹੀ ਉਕਾਬ || [[File:Aquila adalberti.jpg|150px]] |- |rowspan="3"|{{SRI}}|| |ਬੱਬਰ ਸ਼ੇਰ ''(ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਥਣਧਾਰੀ)'' ||[[File:HansomeLion 002.jpg|150px]] |- |[[Jungle Fowl]] ''(ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੰਛੀ)'' <ref>[http://www.gov.lk/gov/index.php?option=com_content&view=article&id=65&lang=en Government of Sri Lanka Official Web Portal]</ref> ||[[File:Thimindu 2009 09 04 Yala Sri Lanka Junglefowl 1.JPG|150px]] |- |Troides darsius ''(ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਤਿਤਲੀ)'' || [[Image:Darsius male.jpg|150px]] |- |{{SWZ}} || ਥਾਮਸਨ ਹਿਰਨ ||[[File:Eat228.jpg|150px]] |- |rowspan="3"|{{SWE}} || ਸ਼ੇਰ||[[File:Lion waiting in Nambia.jpg|150px]] |- |ਬਾਰਸਿੰਗਾ||[[File:Elgportraet han (Alces alces).jpg|150px]] |- |ਡਾਲੇਕਾਰਲੀ ਘੋੜਾ||[[File:Dalahäst i avesta.jpg|150px]] |- |rowspan="2"|{{TWN}} || [[Formosan Black Bear]] || [[File:Formosan Black Bear01.jpg|150px]] |- |ਫ਼ਾਰਮੋਸੀ ਨੀਲੀ ਗੁਟਾਰ || [[File:Urocissa caerulea.jpg|150px]] |- |{{TAN}} || ਜਿਰਾਫ਼<ref>{{Cite book |title=East Africa: Kenya, Tanzania & Uganda |last=Knappert |first=Jan |authorlink=Jan Knappert |year=1987 |publisher=Vikas Pub. |location=New Delhi |isbn= 0-7069-2822-9 |page=57 |url=http://books.google.com/books?id=0ncwAQAAIAAJ&q=%22national+animal+of+Tanzania%22&dq=%22national+animal+of+Tanzania%22&hl=en&ei=i-sJTpztOMvBswbFktnODg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CDsQ6AEwAA |accessdate=28 June 2011 }}</ref> || [[File:Giraffe standing.jpg|150px]] |- |{{THA}} || ਥਾਈ ਹਾਥੀ||[[File:Elephas maximus.jpg|150px]] |- |{{TOG}} || ਦਰਿਆਈ ਘੋੜਾ || [[File:Hippopotamus amphibius.jpg|150px]] |- |Rowspan="2"|{{TRI}} || ਸੰਦੂਰੀ ਸਾਰਸ || [[File:Eudocimus ruber (portrait).jpg|150px]] |- |ਲਾਲ-ਸੁਰਾਖ਼ੀ ਚਾਚਾਲਾਕਾ || [[File:Rvchachalaca102.JPG|150px]] |- |Rowspan="6"|{{TUR}} || [[Grey Wolf]]ਸਲੇਟੀ ਬਘਿਆੜ ''(ਗ਼ੈਰ-ਅਧਿਕਾਰਕ)'' || [[File:Tierpark Sababurg Wolf.jpg|150px]] |- |ਕੰਗਲ ਕੁੱਤਾ ''(ਗ਼ੈਰ-ਅਧਿਕਾਰਕ)'' || [[File:KangalTürkiyede.jpg|150px]] |- |ਅਕਬਾਸ਼ ਕੁੱਤਾ ''(ਗ਼ੈਰ-ਅਧਿਕਾਰਕ)'' || [[File:Turkish Akbash.jpg|Turkish Akbash|150px]] |- |ਤੁਰਕ ਬਿੱਲੀ-ਬੱਕਰੀ ''(ਗ਼ੈਰ-ਅਧਿਕਾਰਕ)'' || [[File:Odd-eyed Angora.jpg|Odd-eyed Angora|150px]] |- |ਤੁਰਕ ਵੈਨ ''(ਗ਼ੈਰ-ਅਧਿਕਾਰਕ)'' || [[File:Turkish Van.jpg|Turkish Van|Odd-eyed Angora|150px]] |- |ਦੋ-ਸਿਰੀ ਉਕਾਬ ''(used by [[General Directorate of Security]])'' || [[File:Divrigi02.jpg|150px]] |- |{{UGA}} || ਸਲੇਟੀ-ਸਿਹਰੀ ਸਾਰਸ || [[File:Grey crowned crane2.jpg|150px]] |- |{{UAE}} || ਪੇਰੇਗ੍ਰੀਨ ਬਾਜ਼ || [[File:Peales.jpg|150px]] |- |Rowspan="10"|{{UK}} || ਸ਼ੇਰ ''(ਇੰਗਲੈਂਡ)'' || [[File:Lion waiting in Nambia.jpg|150px]] |- |ਯੂਰਪੀ ਰੋਬਿਨ || [[File:Erithacus-rubecula-melophilus Dublin-Ireland.jpg|150px]] |- |ਲਾਲ ਹਿਰਨ || [[File:Silz cerf22.jpg|150px]] |- |ਮੂਕ ਹੰਸ || [[File:Cygnus olor.jpg|150px]] |- |ਲਾਲ ਲੂੰਬੜੀ || [[File:Vulpes vulpes sitting.jpg|150px]] |- |ਯੂਨੀਕਾਰਨ ''(ਸਕਾਟਲੈਂਡ)''|| [[File:Wesh unicorn statue.jpg|150px]] |- |ਬੁਲੀ ਕੁੱਤਾ ''(ਬਰਤਾਨੀਆ)'' || [[File:Ozbulldog.jpg|150px]] |- |ਵੇਲਜ਼ੀ ਹਾਰਲੇਕਿਨ ਬੱਤਖ ''(ਵੇਲਜ਼)''{{citation needed|date=December 2011}} || [[File:Welsh Harlequin Duck.jpg|150px]] |- |ਲਾਲ ਇੱਲ ''(ਵੇਲਜ਼)'' || [[File:Milvus milvus R(ThKraft).jpg|150px]] |- |ਈ ਦਦਰਾਇਗ ਗੋਸ਼ (ਵੇਲਜ਼ੀ ਡ੍ਰੈਗਨ) ''(ਵੇਲਜ਼)'' || [[File:Flag of Wales 2.svg|150px]] |- |Rowspan="1"|{{USA}} || ਗੰਜਾ ਉਕਾਬ<ref>{{Cite journal |last1=Lawrence |first1=E.A. |year=1990 |title=Symbol of a Nation: The Bald Eagle in American Culture |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-american-culture_spring-1990_13_1/page/63 |journal=The Journal of American Culture |volume=13 |issue=1 |pages=63–69 |doi=10.1111/j.1542-734X.1990.1301_63.x}}</ref><ref>{{cite web |title=Quick Facts: The United States of America |work=Ben's Guide to U.S. Government For Kids |publisher=[[United States Government Printing Office]] |date=February 3, 2009}}</ref>|| [[File:Haliaeetus leucocephalus.jpeg|150px]] |- |{{URU}} || ਬਦਾਮੀ ਹਾਰਨੇਰੋ || [[File:Flickr - Dario Sanches - JOÃO-DE-BARRO (Furnarius rufus) (3).jpg|150px]] |- |{{VEN}} || ਵੈਨੇਜ਼ੁਏਲਾਈ ਤਰੂਪੀਆਲ || [[File:Common Troupial - Nashville Zoo.jpg|150px]] |- |Rowspan="3"|{{VIE}} || |ਬਾਘ || [[File:Amur or Siberian tiger (Panthera tigris altaica), Tierpark Hagenbeck, Hamburg, Germany - 20070514.jpg|150px]] |- |ਜਲ-ਮਹਿੰ || [[File:Water buffalo bathing.jpg|150px]] |- |ਡ੍ਰੈਗਨ || [[File:ThreeToeDragon.jpg|150px]] |- |{{ZAM}} || ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਮੱਛੀ ਉਕਾਬ || [[File:African fish eagle just caught fish.jpg|150px]] |- |{{ZIM}} || ਸੇਬਲ ਰੋਝ|| [[File:Sable bull.jpg|150px]] |} ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} o7cea2ihk6nlx73zm7eqy7pszzopbzm 0 22226 842154 839399 2026-07-09T19:14:09Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 842154 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = ਨਵਾਬ ਵਾਜਿਦ ਅਲੀ ਸ਼ਾਹ | title = [[ਮਿਰਜ਼ਾ]] (ਸ਼ਾਹੀ ਨਾਮ)<br>[[ਅਵਧ]] ਦਾ [[ਰਾਜਾ]] | image = washah1.jpg|200px | caption = | succession = [[File:अवध ध्वज.gif|border|22x20px]] ਅਵਧ ਦਾ ਪੰਜਵਾਂ ਰਾਜਾ | reign = 13 ਫ਼ਰਵਰੀ 1847 – 11 ਫ਼ਰਵਰੀ 1856 | coronation = | othertitles = ਸਿਕੰਦਰ ਜਾਹ<br /> ਪਦਸ਼ਾ-ਏ-ਅਦੀਲ<br /> ਕੇਸਰ-ਏ-ਜ਼ਮਾਨ<br /> ਸੁਲਤਾਨ-ਏ-ਆਲਮ | full name = ਅਬੁਲ ਮਨਸੂਰ ਮੀਰਜ਼ਾ ਮੁਹੰਮਦ '''ਵਾਜਿਦ ਅਲੀ ਸ਼ਾਹ''' |predecessor = [[ਅਮਜਦ ਅਲੀ ਸ਼ਾਹ]] |successor = [[ਬੀਰਜਿਸ ਕਦਰ]] | queen = | consort = | spouse 1 = | spouse 2 = | spouse 3 = | spouse 4 = | spouse 5 = | spouse 6 = | dynasty = ਅਵਧ | royal anthem = | father = [[ਅਮਜਦ ਅਲੀ ਸ਼ਾਹ]] | mother = | birth_date = {{birth date|df=yes|1822|7|30}} | birth_place = [[ਲਖਨਊ]], [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ]] | death_date = {{death date and age|df=yes|1887|9|21|1822|7|30}} | death_place = [[ਮੇਤੀਆਬੁਰਜ]], ਗਾਰਡਨ ਰੀਚ, [[ਕਲਕੱਤਾ]], [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ]] | date of burial = | place of burial = | religion = [[ਸ਼ੀਆ ਇਸਲਾਮ]] |}} '''ਵਾਜਿਦ ਅਲੀ ਸ਼ਾਹ''' ({{lang-ur|{{Nastaliq|واجد علی شاہ}}}}) (ਜਨਮ: 30 ਜੁਲਾਈ 1822 – ਮੌਤ: 1 ਸਤੰਬਰ 1887), '''ਅਵਧ ਦਾ 5ਵਾਂ ਨਵਾਬ/ਰਾਜਾ''' ਸੀ। ਉਹ 13 ਫਰਵਰੀ 1847 ਤੋਂ 11 ਫਰਵਰੀ 1856 ਤੱਕ ਗੱਦੀ ਨਸ਼ੀਨ ਰਿਹਾ।<ref>{{cite web|title=Wajid- Ali-Shah (1847-1856)|url=http://lucknow.nic.in/history1/wajid.html|publisher=National Informatics Centre, India}}</ref><ref>{{cite web|title=Wajid Ali Shah (1847-1856)|url=http://lucknow.me/Wajid-Ali-Shah.html|publisher=Lucknow.me|access-date=2013-05-22|archive-date=2015-04-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20150429000451/http://lucknow.me/Wajid-Ali-Shah.html|url-status=dead}}</ref> ==ਜੀਵਨ== ਵਾਜਿਦ ਅਲੀ ਸ਼ਾਹ ਦਾ ਜਨਮ 30 ਜੁਲਾਈ 1822 ਨੂੰ ਅਯੁੱਧਿਆ ਦੇ ਸ਼ਾਹੀ ਪਰਵਾਰ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਦਾ ਪੂਰਾ ਨਾਮ 'ਅਬੂ ਅਲ ਮਨਸੂਰ ਸਿਕੰਦਰ ਸ਼ਾਹ ਪਾਦਸ਼ਾਹ ਆਦਿਲ ਕੈਸਰ ਜਮਾਂ ਸੁਲਤਾਨ ਆਲਮ ਮਿਰਜਾ ਮੋਹੰਮਦ ਵਾਜਿਦ ਅਲੀ ਸ਼ਾਹ ਅਖਤਰ' ਸੀ। ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਅਮਜਦ ਅਲੀ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਬਾਅਦ ਗੱਦੀ ਨਸ਼ੀਨ ਹੋਇਆ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} ==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ== {{commons category}} * [http://www.4dw.net/royalark/India4/oudh9.htm Royal line of Nawabs of Oudh], A complete genealogy of the rulers of Awadh * [http://lucknow.nic.in/Wazir.htm National Informatics Centre, Lucknow – Rulers of Awadh] * [http://oudh.tripod.com/misc/noosec.htm#wak NAWABS OF OUDH & THEIR SECULARISM – Dr. B. S. Saxena] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180827010208/http://oudh.tripod.com/misc/noosec.htm#wak |date=2018-08-27 }} * [http://oudh.tripod.com/was/wastruth.htm Annexation of Oudh – Its Affairs – The Truth An Extract from King Wajid Ali Shah of Awadh By Mirza Ali Azhar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180901233717/http://oudh.tripod.com/was/wastruth.htm |date=2018-09-01 }} * [http://oudh.tripod.com/was/wascontrib.htm The Literary And Cultural Contributions of Wajid Ali Shah] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171009070748/http://oudh.tripod.com/was/wascontrib.htm |date=2017-10-09 }} * [http://www.indiancoins.8m.com/awadh/AwadhHist.html#WazirAliKhan HISTORY OF AWADH (Oudh) a princely State of India by Hameed Akhtar Siddiqui] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20010901224326/http://www.indiancoins.8m.com/awadh/AwadhHist.html#WazirAliKhan |date=2001-09-01 }} * [http://oudh.tripod.com/was/wasray.htm My Wajid Ali is Not 'Effete And Effeminate'! -Satyajit Ray] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171008210106/http://oudh.tripod.com/was/wasray.htm |date=2017-10-08 }} * [http://oudh.tripod.com/was/swansong.htm SWANSONG OF A POET-KING, THE STATESMAN MONDAY 5TH JULY, 1982 Calcutta – India] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170629035719/http://oudh.tripod.com/was/swansong.htm |date=2017-06-29 }} * [http://oudh.tripod.com/was/waskoo.htm Wajid Ali Shah, King of Oudh] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170622113101/http://oudh.tripod.com/was/waskoo.htm |date=2017-06-22 }} * [http://oudh.tripod.com/was/wastrib.htm A tribute to Wajid Ali Shah, the last and greatest King of Avadh, THE TAJ MAGAZINE – Volume 23 No. 1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170901033558/http://oudh.tripod.com/was/wastrib.htm |date=2017-09-01 }} * Much of the content here has been extracted from an [http://www.musicalnirvana.com/ghazal/wajid_ali_shah_articles.html article] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120204092740/http://www.musicalnirvana.com/ghazal/wajid_ali_shah_articles.html |date=2012-02-04 }} by Susheela Mishra. * [http://www.biblio.com/details.php?dcx=15690166&src=frg "Awadh Under Wajid Ali Shah", Dr. G.D. Bhatnagar] * [http://www.biblio.com/details.php?dcx=15394601&src=frg "Wajid Ali Shah: The Tragic King", Ranbir Sinh] * [http://www.musicalnirvana.com/ghazal/wajid_ali_shah_articles.html Baabul Moraa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120204092740/http://www.musicalnirvana.com/ghazal/wajid_ali_shah_articles.html |date=2012-02-04 }} *[http://nopr.niscair.res.in/bitstream/123456789/24735/1/SR%2050(12)%2028-29.pdf ''Wajid Ali Shah: The Naturalist King''] by Shakunt Pandey {{ਅਧਾਰ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਨਵਾਬ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1822]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1887]] liki9g7h9igejvxs2psya4n3oaf0pyr 0 27944 842174 805614 2026-07-10T05:20:35Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 842174 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer | name = ਓਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਬਾਲਮੀਕੀ | image =Om Prakash Valmiki.jpg | imagesize = | caption = | pseudonym = | birth_name = | birth_date = {{Birth date|1950|06|30|df=yes}} | birth_place = ਬਰਲੇ ਪਿੰਡ, ਮੁਜੱਫਰਪੁਰ ([[ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]]) ਜਿਲਾ | death_date = {{Death date and age|2013|11|18|1950|06|30|df=yes}} | death_place = [[ਦੇਹਰਾਦੂਨ]], ਭਾਰਤ | occupation = ਲੇਖਕ | nationality = ਭਾਰਤੀ | citizenship = ਭਾਰਤ | period = | genre = | subject = | spouse = }} '''ਓਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਾਲਮੀਕਿ''' ([[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]]: ओमप्रकाश वाल्मीकि) (30 ਜੂਨ 1950 - 18 ਨਵੰਬਰ 2013)<ref>[http://www.bbc.co.uk/hindi/india/2013/11/131117_omprakash_valmiki_death_sm.shtml ओमप्रकाश वाल्मीकि नहीं रहे, बीबीसी, रविवार, 17 नवंबर, 2013 ]</ref> ਵਰਤਮਾਨ [[ਦਲਿਤ ਸਾਹਿਤ]] ਦੇ ਪ੍ਰਤਿਨਿੱਧੀ ਰਚਨਾਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸਨ।<ref>Indian Literature : An Introduction |publisher=Pearson Education India|isbn=978-81-317-0520-9|page=322</ref> ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਦਲਿਤ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਓਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਬਾਲਮੀਕੀ ਦੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਭੂਮਿਕਾ ਰਹੀ ਹੈ। ==ਆਰੰਭਕ ਜੀਵਨ== ਓਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਬਾਲਮੀਕੀ ਦਾ ਜਨਮ 30 ਜੂਨ 1950 ਨੂੰ ਮੁਜੱਫਰਪੁਰ ([[ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]]) ਜਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਬਰਲੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਛੂਤ ਬਾਲਮੀਕੀ ਪਰਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਿੱਖਿਆ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਅਤੇ [[ਦੇਹਰਾਦੂਨ]] ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬਚਪਨ ਸਮਾਜਕ ਅਤੇ ਆਰਥਕ ਕਠਿਨਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਗੁਜ਼ਰਿਆ। ਆਰੰਭਕ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਜੋ ਆਰਥਕ , ਸਮਾਜਕ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਕਸ਼ਟ ਝੱਲਣੇ ਪਏ, ਉਸਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਭਰਵਾਂ ਪ੍ਰਗਟਾਓ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਬਾਲਮੀਕੀ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਤੱਕ [[ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ]] ਵਿੱਚ ਰਹੇ। ਉੱਥੇ ਉਹ ਦਲਿਤ ਲੇਖਕਾਂ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਆਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਨਾਲ [[ਡਾ. ਭੀਮਰਾਓ ਅੰਬੇਡਕਰ]] ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਅਧਿਅਨ ਕੀਤਾ।ਇਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਬੁਨਿਆਦੀ ਤਬਦੀਲੀ ਹੋਈ। ਉਹ ਦੇਹਰਾਦੂਨ ਸਥਿਤ ਆਰਡਿਨੇਂਸ ਫ਼ੈਕਟਰੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਧਿਕਾਰੀ ਵਜੋਂ ਆਪਣੇ ਅਹੁਦੇ ਤੋਂ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਹੋਏ। ==ਦਲਿਤ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਧਾਰਨਾ== ਬਾਲਮੀਕੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਦਲਿਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਸਾਹਿਤ ਹੀ ਦਲਿਤ ਸਾਹਿਤ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਅਨੁਸਾਰ [[ਦਲਿਤ]] ਹੀ [[ਦਲਿਤ]] ਦੀ ਪੀੜ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਮਝ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹੀ ਉਸ ਅਨੁਭਵ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਆਸ਼ੇ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਦੇ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਰਚਿਤ ਆਪਣੀ ਆਤਮਕਥਾ ਜੂਠਨ<ref>[http://books.google.co.in/books?id=44RXj9xDUpIC&printsec=frontcover&dq=joothan&hl=en&sa=X&ei=xLzQT5r_IsLtrQezwOSJDA&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false'''जूठन''']</ref> ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਵੰਚਿਤ ਵਰਗ ਦੀਆਂ ਸਮਸਿਆਵਾਂ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ==ਰਚਨਾਤਮਕ ਸਾਹਿਤ== ਉਸ ਨੇ ਸਿਰਜਨਾਤਮਕ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਆਲੋਚਨਾ ਵੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਠੇਠ, ਤਥਪਰਕ ਅਤੇ ਆਵੇਗਮਈ ਹੈ। ਨਾਟਕਾਂ ਦੇ ਅਭਿਨੇ ਅਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦਖਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਆਤਮਕਥਾ ਜੂਠਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਸ ਨੂੰ ਹਿੰਦੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪਹਿਚਾਣ ਮਿਲੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ - ''ਸਦੀਓਂ ਕਾ ਸੰਤਾਪ'' (1989), ''ਬਸ! ਬਹੁਤ ਹੋ ਚੁੱਕਾ'' (1997), ''ਅਬ ਔਰ ਨਹੀਂ'' (2009) (ਕਵਿਤਾ ਸੰਗ੍ਰਿਹ), ''ਸਲਾਮ'' (2000), ''ਘੁਸਪੈਠੀਏ'' (2004) (ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਿਹ) ਅਤੇ ''[[ਜੂਠਨ]]'' (ਆਤਮਕਥਾ, 1997), ''ਦਲਿਤ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਸੌਂਦਰਿਆ ਸ਼ਾਸਤਰ'' (ਆਲੋਚਨਾ, 2001)। ''ਸੰਪ੍ਰਤੀ'' '''प्रतिलिपि''' [[ਅੰਤਰਜਾਲ ਪਤ੍ਰਿਕਾ]] ਦੇ ਸੰਪਾਦਕ ਸਨ।<ref>{{Cite web |url=http://www.pratilipi.in/om-prakash-valmiki/ |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2013-11-18 |archive-date=2012-07-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120706195233/http://pratilipi.in/om-prakash-valmiki/ |url-status=dead }}</ref> ==ਕਾਵਿ-ਨਮੂਨਾ== <poem> <small>ਜਿਸ ਰਾਸਤੇ ਸੇ ਚਲਕਰ ਤੁਮ ਪਹੁੰਚੇ ਹੋ ਇਸ ਧਰਤੀ ਪਰ ਉਸੀ ਰਾਸਤੇ ਸੇ ਚਲਕਰ ਆਯਾ ਮੈਂ ਭੀ ਫਿਰ ਤੁਮ੍ਹਾਰਾ ਕਦ ਇਤਨਾ ਊੰਚਾ ਕਿ ਆਸਮਾਨ ਕੋ ਭੀ ਛੂ ਲੇਤੇ ਹੋ ਤੁਮ ਆਸਾਨੀ ਸੇ ਔਰ ਮੇਰਾ ਕਦ ਇਤਨਾ ਛੋਟਾ ਕਿ ਮੈਂ ਛੂ ਨਹੀਂ ਸਕਤਾ ਜ਼ਮੀਨ ਭੀ!</small> </poem> ==ਸਨਮਾਨ== ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਨ 1993 ਵਿੱਚ ਡਾ.ਅੰਬੇਡਕਰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਇਨਾਮ, ਸੰਨ 1995 ਵਿੱਚ ਪਰਿਵੇਸ਼ ਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਭੂਸ਼ਣ ਇਨਾਮ (2008 - 2009) ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਆ ਜਾ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਜੀਵਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਸਾਹਿਤ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਦਲਿਤ ਸਾਹਿਤਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1950 ਜਨਮ]] 2v5y8xf1rrrrlfr3729bqeq5nnr2anl 0 28750 842156 818642 2026-07-09T20:44:27Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 842156 wikitext text/x-wiki '''ਸੰਤ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ''' (14 ਮਈ 1877 - 3 ਜੁਲਾਈ 1965) ਦਾ ਜਨਮ ਪਿੰਡ ਬਲੇਵਾਲੀ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਵਿਖੇ ਮਾਤਾ ਰਾਮ ਕੌਰ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਰੁਲੀਆ ਸਿੰਘ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਓਹਨਾਂ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਨਾਂਅ ਨਿਰੰਜਨ ਸਿੰਘ ਮਹਿਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮਹਾਨ ਤਪੱਸਵੀ, ਰਾਜਯੋਗੀ ਸ੍ਰੀਮਾਨ ਸੰਤ ਬਾਬਾ [[ਸੰਤ ਅਤਰ ਸਿੰਘ]] [[ਮਸਤੂਆਣਾ]] ਸਾਹਿਬ ਵਾਲਿਆਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਓਹਨਾਂ ਨੇ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤ]] ਛਕ ਲਿਆ ਅਤੇ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਂਅ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਣ ਲੱਗੇ। ==ਵਿਦਿਆ== ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ [[ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ|ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਤੋਂ ਐਮ. ਏ. ਅਤੇ ਐਲ. ਐਲ. ਬੀ. ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ [[ਹਾਰਵਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਤੋਂ ਏ. ਐਮ. ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। [[ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਅਤੇ [[ਬਨਾਰਸ]] ਹਿੰਦੂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਟੀਚਰ ਟਰੇਨਿੰਗ ਕਾਲਜ 'ਚ ਬਤੌਰ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ==ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ== [[ਸੰਤ ਅਤਰ ਸਿੰਘ]] ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਓਹਨਾਂ ਨੇ [[ਇੰਗਲੈਂਡ]], ਯੂ. ਐਸ. ਏ. ਅਤੇ [[ਕੈਨੇਡਾ]] 'ਚ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਅਤੁੱਟ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ। ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਉਪਰੰਤ [[ਸੰਤ ਅਤਰ ਸਿੰਘ]] ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ [[ਮਸਤੂਆਣਾ]], [[ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ]] ਅਤੇ [[ਬਨਾਰਸ]] ਦੇ ਕਾਲਜਾਂ 'ਚ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਓਹਨਾਂ ਨੇ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰੀ ਧਾਰਮਿਕ ਕਾਨਫਰੰਸ 'ਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਅਤੇ [[ਅਮਰੀਕਾ]], [[ਕੈਨੇਡਾ]], ਮਲਾਇਆ, [[ਸਿੰਘਾਪੁਰ]] ਅਤੇ [[ਅਫ਼ਰੀਕਾ]] ਦੇ ਦੇਸ਼ਾਂ 'ਚ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਕੋਨੇ-ਕੋਨੇ 'ਚ [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ]] ਜੀ ਦੇ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ। ==ਕਲਗੀਧਰ ਟਰੱਸਟ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ== [[ਸੰਤ ਅਤਰ ਸਿੰਘ]] ਅਤੇ ਸੰਤ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਆਸ਼ੇ ਅਨੁਸਾਰ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਦੁਨਿਆਵੀ ਵਿੱਦਿਆ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿੱਦਿਆ ਦੇਣ ਲਈ ਕਲਗੀਧਰ ਟਰੱਸਟ [[ਬੜੂ ਸਾਹਿਬ]] ਵੱਲ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ [[ਅਕਾਲ ਅਕੈਡਮੀ]] ਸਿਰਫ਼ ਪੰਜ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਬੜੂ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ। ਓਹਨਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਇੱਕ ਪੂਰਨ ਗੁਰਸਿੱਖੀ ਦਾ ਆਦਰਸ਼ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਪ ਨੇ [[ਸੰਤ ਅਤਰ ਸਿੰਘ]] ਦੇ ਹਰ ਇੱਕ ਵਚਨ ਅਤੇ ਆਗਿਆ ਨੂੰ ਮੰਨ ਕੇ ਗੁਰਸਿੱਖੀ ਦੇ ਪਦ ਨੂੰ ਸਿੰਚਿਆ ਅਤੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਹੋਣ 'ਤੇ ਓਹਨਾਂ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਦਿਆ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬੜੂ ਸਾਹਿਬ (ਹਿ: ਪ੍ਰ:), ਗੁ: ਨਾਨਕਸਰ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਜਨਮ ਅਸਥਾਨ [[ਸੰਤ ਅਤਰ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਚੀਮਾ ਸਾਹਿਬ ਆਦਿ ਧਾਰਮਿਕ ਅਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੰਤ ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰ ਰੂਪ ਵਿਚ ਜੀਵਨ-ਕਥਾ ਲਿਖੀ। == ਦਿਹਾਂਤ == ਓਹਨਾਂ ਦਾ 3 ਜੁਲਾਈ,1965 ਨੂੰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਨਾਨਕਸਰ ਸਾਹਿਬ ਚੀਮਾ ਵਿਖੇ ਦਿਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਓਹਨਾਂ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰ ਵਾਲੇ ਅਸਥਾਨ ਤੇ ਆਲੀਸ਼ਾਨ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ 1, 2 ਅਤੇ 3 ਜੁਲਾਈ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਘਰ ਅਤੇ ਸੰਗਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਬਰਸੀ ਦਿਹਾੜਾ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ==ਹੋਰ ਦੇਖੋ== * [http://www.barusahib.org/ The Kalgidhar Society (Baru Sahib) Website]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਸਤੰਬਰ 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.eternaluniversity.edu.in/ Eternal University Website] * [http://www.akalacademy.in/ Akal Academy website] * [http://eternalites.blogspot.com/ Eternal University Blog] * [http://www.jivo.in/ JIVO OIL Website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140102083607/http://jivo.in/ |date=2014-01-02 }} * [http://www.akalinfosys.com/ Akal Infosys Website] * [http://www.eternalvoice.in/ Eternal Voice Website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110407021601/http://www.eternalvoice.in/ |date=2011-04-07 }} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਤ ਮਤ]] jvsmzykreb7m9v67r1f60hpnujym5io 0 39041 842164 842129 2026-07-10T03:00:19Z Kuldeepburjbhalaike 18176 842164 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਖਾਲੜਾ | image = JaswantSinghKhalra.jpg | caption = ਸਵਰਗੀ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਖਾਲੜਾ ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਭਾਸ਼ਣ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ | native_name = | native_name_lang = | birth_date = 1952 | birth_place = [[ਖਾਲੜਾ]], [[ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਤਰਨ ਤਾਰਨ]], ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ | death_date = {{death date and age|1995|1952}} | death_place = [[ਝਬਾਲ ਕਲਾਂ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] | death_cause = | occupation = ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਰਕੁਨ | spouse = ਬੀਬੀ ਪਰਮਜੀਤ ਕੌਰ ਖਾਲੜਾ }} '''ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਖਾਲੜਾ''' (1952–1995)'''<ref>{{Cite web |date=2020-10-26|title=The Valiant – Jaswant Singh Khalra: New Book Launched|url=https://sikhsiyasat.net/the-valiant-jaswant-singh-khalra-new-book-launched/|access-date=2022-09-06|website=Sikh Siyasat News|language=en}}</ref><ref>{{Cite news |date=6 September 1995|title=India: Fear of disappearance / fear of torture: Jaswant Singh Khalra, human rights activist|url=https://www.amnesty.org/en/documents/asa20/026/1995/en/|work=Amnesty International}}</ref>''' ਇੱਕ [[ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ|ਪੰਜਾਬੀ]] ਭਾਰਤੀ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਰਕੁਨ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ [[ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ ਆਧੁਨਿਕ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੇ ਰਾਖਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।'''<ref>{{Cite book |title=Sympony of Freedom|publisher=All India Peoples Resistance Forum|year=11 October 2008|pages=Papers on Nationality Question|quote=Even in the last three years in Punjab six advocates, five journalists and a number of prominent human rights activists like Jaswant Singh Khalra and Ram Singh Billing have been killed by extra judicial execution, by the hit squad of the Punjab police.}}</ref><ref>{{Cite web |last=Singh|first=Santbir|date=8 September 2025|title=The Legacy of Jaswant Singh Khalra|url=https://sikhri.org/articles/the-legacy-of-jaswant-singh-khalra|website=Sikh Research Institute|quote=Thirty years ago, famed human rights activist Bhai Jaswant Singh Khalra was abducted, tortured, and murdered by the Punjab Police. He was killed for the work he did in exposing the Punjab Police’s crimes of extrajudicial killings and illegal cremations. Three decades after his death, what can we learn from his example?}}</ref><ref>{{Cite news |last=Rana|first=Yudhvir|title=31 Years on, image of Khalra being driven away still haunts eyewitness|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chandigarh/31-years-on-image-of-khalra-being-driven-away-still-haunts-eyewitness/articleshow/132224242.cms?utm_source=chatgpt.com|work=Times of India|quote=His efforts shed light on thousands of unidentified killings and earned him global recognition as a symbol of resistance against human rights abuses.}}</ref><ref>{{Cite web |date=27 September 2005|title=Other Screams of Terror|url=https://www.hrw.org/news/2005/09/27/other-screams-terror?utm_source=chatgpt.com|website=Human Rights Watch|quote=The killing of Jaswant Singh Khalra cannot, and should not, be forgotten. For Jaswant Singh Khalra took on an indispensable job in a democracy: he dared to ask questions.}}</ref><ref>{{Cite news |date=3 June 2014|title=How Punjab's missing thousands are being forgotten|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-india-27585500|work=BBC|quote=His lawyers point out that similar arguments were made against the police whistleblower who testified after the 1995 murder of prominent human rights lawyer Jaswant Singh Khalra. Five police officers were eventually convicted of that murder.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Singh|first=Ajmer|title=Darkness Defied: The Life and Legacy of Jaswant Singh Khalra|year=2025|quote=an immortal defender of human rights, who relentlessly pursued the truth to unmask the impunity and injustices perpetrated by the Indian state.}}</ref>''' [[ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਵਿਦਰੋਹ|ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਬਗਾਵਤ]] ਦੌਰਾਨ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਦੁਆਰਾ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਥਿਤ ਗੈਰ-ਨਿਆਇਕ ਕਤਲਾਂ, ਜਬਰੀ ਲਾਪਤਾ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਸਕਾਰ ਦੇ ਸਬੂਤਾਂ ਦਾ ਪਰਦਾਫਾਸ਼ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਨੂੰ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਮਾਨਤਾ ਮਿਲੀ।<ref name=":12">Politics of genocide: Punjab, 1984-1998, Inderjit Singh Jaijee, p.101, Inderjit Singh Jaijee, 1999</ref><ref>{{Cite news |last=Singh|first=Harman|date=11 September 2018|title=Every Canadian Should Know The Tale Of This Murdered Sikh Activist|url=https://www.huffpost.com/archive/ca/entry/jaswant-singh-khalra-canada_ca_5cd56686e4b07bc72977c213|work=Huff Post|quote=His breakthrough came when he discovered files from the municipal corporation of the city of Amritsar which contained the names, age, addresses of those who had been killed and later burned by the Police. Further research revealed other cases in three other districts in Punjab, increasing the list by thousands. Jaswant Singh Khalra exposed the murder of approximately 25,000 Sikhs in the late 1980s/early 90s, a figure many believe is just the tip of the iceberg.}}</ref> ਉਸਦੀ ਜਾਂਚ ਨੇ ਲਗਭਗ 25,000 ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਸਕਾਰ ਦਾ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀਕਰਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ ਕਿ ਲਗਭਗ 2,000 ਪੁਲਿਸ ਕਰਮਚਾਰੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਹੱਤਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Southeast Asia p.74">The Politics of Religion in South and Southeast Asia, p. 74, Taylor & Francis, by Ishtiaq Ahmed.</ref><ref>{{Cite news |last=Yasmin |first=Shahana |date=7 July 2026 |title=Why a Diljit Dosanjh film released after a four-year battle with censors was gone within two days |url=https://www.independent.co.uk/asia/india/diljit-dosanjh-satluj-removed-streaming-zee5-cbfc-censorship-b3009719.html |work=The Independent |quote=The life of Sikh human rights activist Jaswant Singh Khalra, who documented over 25,000 alleged extrajudicial killings in Punjab in the late 1980s and early 1990s, when the northern Indian state was gripped by a deadly insurgency, before he was abducted and murdered in 1995.}}</ref> ਖਾਲੜਾ ਦੇ ਕੰਮ ਨੇ [[ਐਮਨੈਸਟੀ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ]] ਸਮੇਤ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚਿਆ ਅਤੇ 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਬਾਰੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਬਣ ਗਈ।<ref name="amnesty">{{Cite web |date=31 March 1998 |title=India: A Mockery of Justice: The case concerning the “disappearance” of human rights defender Jaswant Singh Khalra severely undermined |url=https://www.amnesty.org/en/documents/asa20/007/1998/en/ |website=Amnesty International |quote=This brief report documents the means used by accused police officers, including delay of proceedings and intimidation of witnesses, in their search of impunity for the “disappearance” of Jaswant Singh Khalra, human rights defender and General secretary of the Human Rights Wing of the Akali Dal political party.}}</ref> ਖਾਲੜਾ ਨੂੰ 6 ਸਤੰਬਰ 1995 ਨੂੰ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਘਰ ਦੇ ਬਾਹਰੋਂ ਅਗਵਾ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਹੱਤਿਆ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਾਮਲਾ ਬਣ ਗਈ, ਜਿਸਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਛੇ [[ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ (ਭਾਰਤ)|ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ]] ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਅਗਵਾ ਅਤੇ ਕਤਲ ਲਈ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਮਰ ਕੈਦ ਹੋਈ। ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸੱਚਾਈ, ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਅਤੇ ਨਿਆਂ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣ ਗਈ ਹੈ।<ref>{{Cite news |last=Rana |first=Yudhvir |title=31 Years on, image of Khalra being driven away still haunts eyewitness |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chandigarh/31-years-on-image-of-khalra-being-driven-away-still-haunts-eyewitness/articleshow/132224242.cms |work=Times of India |quote=His efforts shed light on thousands of unidentified killings and earned him global recognition as a symbol of resistance against human rights abuses.}}</ref><ref>{{Cite web |date=27 September 2005 |title=Other Screams of Terror |url=https://www.hrw.org/news/2005/09/27/other-screams-terror |website=Human Rights Watch |quote=The killing of Jaswant Singh Khalra cannot, and should not, be forgotten. For Jaswant Singh Khalra took on an indispensable job in a democracy: he dared to ask questions.}}</ref><ref>{{Cite news |date=3 June 2014 |title=How Punjab's missing thousands are being forgotten |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-india-27585500 |work=BBC |quote=His lawyers point out that similar arguments were made against the police whistleblower who testified after the 1995 murder of prominent human rights lawyer Jaswant Singh Khalra. Five police officers were eventually convicted of that murder.}}</ref><ref name="amnesty"/> == ਸਰਗਰਮੀ == ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਖਾਲੜਾ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਖਾੜਕੂਵਾਦ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਪੰਜਾਬ ਦੇ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ|ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸ਼ਹਿਰ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬੈਂਕ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਸਨ। [[ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ]], [[ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ]] ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਅਤੇ 1984 ਦੇ ਸਿੱਖ ਵਿਰੋਧੀ ਦੰਗਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ ਸ਼ੱਕੀਆਂ ਨੂੰ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਲੈਣ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜ਼ਾਹਰ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸ਼ੱਕੀ ਅੱਤਵਾਦੀਆਂ ਵਜੋਂ। ਪੁਲਿਸ 'ਤੇ ਨਿਹੱਥੇ ਸ਼ੱਕੀਆਂ ਨੂੰ ਝੂਠੇ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਵਿੱਚ ਮਾਰਨ ਅਤੇ ਕਤਲਾਂ ਨੂੰ ਛੁਪਾਉਣ ਲਈ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਸਾੜਨ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਸੀ।<ref>"Who Killed the Sikhs". Journeyman Pictures. 4 June 2002. [https://www.youtube.com/user/journeymanpictures#p/search/0/HZTCFxBY6Tw "a portion of this documentary can be viewed here"]</ref><ref>[http://www.ensaaf.org/publications/reports/protectingthekillers/ "Protecting the Killers: A Policy of Impunity in Punjab, India,"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171111004319/http://www.ensaaf.org/publications/reports/protectingthekillers/|date=11 November 2017}}, Human Rights Watch & Ensaaf Joint Report, 18 October 2007. pp. 29-30.</ref> ਖਾਲੜਾ ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਚਾਰ ਵੱਡੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਸਬੂਤ ਅਤੇ ਗਵਾਹ ਇਕੱਠੇ ਕਰਨਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਹਿਲਾ ਦੀ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਹੱਤਿਆ, ਸੱਤ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਮਨੁੱਖੀ ਢਾਲ ਦਾ ਮਾਮਲਾ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ 25000 ਅਣਪਛਾਤੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਅੱਤਵਾਦ ਵਿਰੋਧੀ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲਗਭਗ 2,000 ਪੁਲਿਸ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਸਬੰਧੀ ਮਾਮਲੇ ਸਨ। <ref>Politics of genocide: Punjab, 1984-1998, Inderjit Singh Jaijee, p.101, Inderjit Singh Jaijee, 1999</ref> [[ਕੇਂਦਰੀ ਜਾਂਚ ਬਿਊਰੋ]], ਇੱਕ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਏਜੰਸੀ, ਨੇ ਸਿੱਟਾ ਕੱਢਿਆ ਕਿ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਇਕੱਲੇ [[ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਤਰਨਤਾਰਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] ਵਿੱਚ 2,097 ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਸੀ। [[ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ]] ਦੁਆਰਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸੀ.ਬੀ.ਆਈ. ਜਾਂਚ ਰਿਕਾਰਡਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ (ਸਥਾਸ਼ਿਵਮ ਜੇ - ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਭੂਤਾ ਸੀ - ਅਤੇ ਚੌਹਾਨ ਜੇ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਿਥਪਾਲ ਸਿੰਘ ਬਨਾਮ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ)<ref>Prithipal Singh v. State of Punjab, (2012) 1 SCC 10</ref> ਉਹ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਰਕੁਨ ਸੀ ਜੋ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਬਗਾਵਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਲਾਵਾਰਿਸ ਮਨੁੱਖੀ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦੇ ਅਗਵਾ, ਖਾਤਮੇ ਅਤੇ ਸਸਕਾਰ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਪੁਲਿਸ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਅੱਤਵਾਦੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਹਾਨੇ ਮਾਰ ਰਹੀ ਸੀ ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਰਿਕਾਰਡ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦਾ ਨਿਪਟਾਰਾ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ।<ref name="express">{{cite web |title=khalra custodial death-sc upholds life in jail for Punjab cops |url=http://archive.indianexpress.com/news/activist-khalra-custodial-death--sc-upholds-life-in-jail-for-punjab-cops/871023/ |url-status=dead |access-date=15 November 2015}}</ref> ਇਹ ਵੀ ਕਲਪਿਤ ਕਹਾਣੀ ਹੈ ਕਿ ਕੁਝ ਲਾਪਤਾ ਸਾਥੀਆਂ ਦੀ ਭਾਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਖਾਲੜਾ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਨਗਰ ਨਿਗਮ ਤੋਂ ਫਾਈਲਾਂ ਮਿਲੀਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨਾਮ, ਉਮਰ ਅਤੇ ਪਤੇ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੁਲਿਸ ਦੁਆਰਾ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>SBS Dateline. April 2002. [http://www.ensaaf.org/multimedia/?p=203 "a portion of this episode on Punjab can be viewed here"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110717050408/http://www.ensaaf.org/multimedia/?p=203|date=17 July 2011}}</ref> ਹੋਰ ਖੋਜ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ 3 ਹੋਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੇਸਾਂ ਦਾ ਖੁਲਾਸਾ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦਾ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ।<ref>Kumar, Ram; Singh, Amrik; Agrwaal, Ashok & Kaur, Jaskaran (2003). Reduced To Ashes: The Insurgency and Human Rights in Punjab. Kathamandu (Nepal): South Asia Forum for Human Rights. {{ISBN|99933-53-57-4}} [https://web.archive.org/web/20100504012557/http://www.ensaaf.org/publications/other/reducedtoashes.pdf "Biography of Khalra, Chapter 1, Reduced to Ashes (pdf, 5 MB)"] p.54.</ref> [[ਕੌਮੀ ਮਨੁੱਖੀ ਹੱਕ ਕਮਿਸ਼ਨ (ਭਾਰਤ)|ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਕਮਿਸ਼ਨ]] ਨੇ ਕੁਝ ਪਛਾਣੀਆਂ ਗਈਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੁਲਿਸ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਮਜੀਠਾ ਅਤੇ ਤਰਨਤਾਰਨ ਵਿੱਚ ਜੂਨ 1984 ਅਤੇ ਦਸੰਬਰ 1994 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਪਰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਕਿ ਇਹ ਕਿਸਨੇ ਮਾਰੇ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਕਮਿਸ਼ਨ ਨੇ ਇਸ ਡੇਟਾ ਦੀ ਵੈਧਤਾ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਖਾਲੜਾ ਨੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ 2,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜ ਵੱਲੋਂ ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ ਅਤੇ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਤੱਕ, ਬਗਾਵਤ ਦੌਰਾਨ "ਲਾਪਤਾ" ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਆਪਣੇ ਲਾਪਤਾ ਅਜ਼ੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਕਿਸਮਤ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਇੰਡੀਆ ਦੁਆਰਾ ਕੁਝ ਕੁ ਨਾਵਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਸੂਚੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=NHRCList |url=https://www.tribuneindia.com/2004/20040730/nhrc1.htm |access-date=2019-05-29 |website=www.tribuneindia.com}}</ref> === ਪੁਲਿਸ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ === ਕੁਝ ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੀ ਪਿੱਠ ਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਜਦ ਖਾਲੜਾ ਦੇ ਇੱਕ ਮਿੱਤਰ, ਸੈਂਟਰਲ ਕੋਆਪਰੇਟਿਵ ਬੈਂਕ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ, ਗੁੰਮ ਹੋ ਗਏ ਤਾਂ ਸਾਧਾਰਨ ਢੰਗ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਭਾਲ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦੇ ਪੁਲਿਸ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੀ ਗੱਲ ਕੰਨੀਂ ਪਈ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨਘਾਟ ਤੋਂ ਪਤਾ ਕਰਨ 'ਤੇ ਇਹ ਦੁੱਖਦਾਈ ਕਹਾਣੀ ਸੱਚੀ ਸਾਬਤ ਹੋਈ। ਅੱਗੇ ਜਾ ਕੇ ਉਸ ਮ੍ਰਿਤਕ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਾਥੀ ਦੀ ਮੌਤ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵੀ ਮਿਲੀ। ਇਸੇ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕਾਂ ਹੋਰ ‘ਅਣਪਛਾਤੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦੇ ਸਸਕਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਆਈ। ਮਿਉਂਸਪਲ ਕਮੇਟੀ 'ਚੋਂ ਕਿੰਨੀਆਂ ਲੱਕੜਾਂ ਆਈਆਂ, ਕਲਰਕਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿੰਨੀ ਰਿਸ਼ਵਤ ਖਾਧੀ ਤੇ ਫਿਰ ਤਰਨਤਾਰਨ ਤੇ ਪੱਟੀ ਦੇ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨਘਾਟਾਂ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਝੂਠੇ ਪੁਲਿਸ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਤੇ ਕਿੰਨੀਆਂ ਅਣਪਛਾਤੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦੇ ਸਸਕਾਰ ਹੋਏ, ਕਿੰਨੇ ਅੱਧਸੜੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅੰਗ ਕੁੱਤੇ ਵੀ ਖਾਂਦੇ ਰਹੇ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਹੋਰ ਅਨੇਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਖਾਲੜਾ ਜੀ ਆਪਣੀ ਡਾਇਰੀ ਵਿੱਚ ਕਲਮਬੰਦ ਕਰਦੇ ਗਏ। ਸ਼ਮਸ਼ਾਨਘਾਟ ਦੇ ਰਜਿਸਟਰਾਂ ਦੀਆਂ ਨਕਲਾਂ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਤਕਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਪਤੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਆ ਗਏ। ਖਾਲ਼ੜਾ ਨੇ ਅਣਪਛਾਤੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਜੱਗ ਜ਼ਾਹਰ ਕਰਦਿਆਂ ਅਮਰੀਕਾ, ਕਨੇਡਾ ਤੇ ਬਰਤਾਨੀਆ ਦੀਆਂ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟਾਂ ਅਤੇ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਪੱਧਰ ਦੀਆਂ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸੈਂਕੜੇ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਮ੍ਰਿਤਕਾਂ ਦੀ ਲਿਸਟਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ। == ਪਰਿਵਾਰ == ਖਾਲੜਾ ਦੇ ਦਾਦਾ ਜੀ, ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ, ਬਟਾਲਾ ਵਿਖੇ ਛੋਲੇ ਕੁਲਚਿਆਂ ਦੀ ਰੇਹੜੀ ਲਗਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਵੀ [[ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਦੇ ਮੁਸਾਫਰਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਕਾਮਾਗਾਟਾ ਮਾਰੂ ਜਹਾਜ਼]] ਦੇ 376 ਯਾਤਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ, ਜੋ 1914 ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼-ਹਾਂਗ ਕਾਂਗ ਤੋਂ ਸ਼ੰਘਾਈ, ਚੀਨ ਅਤੇ [[ਯੋਕੋਹਾਮਾ]], [[ਜਪਾਨ|ਜਾਪਾਨ]] ਰਾਹੀਂ [[ਵੈਨਕੂਵਰ]], [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕੋਲੰਬੀਆ]], [[ਕੈਨੇਡਾ]] ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਪੰਜਾਬ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ]] ਤੋਂ 376 ਯਾਤਰੀ ਸਵਾਰ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 24 ਨੂੰ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਬਾਕੀ 352 ਯਾਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਉਤਰਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਅਤੇ ਜਹਾਜ਼ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਸਮੇਤ ਹੋਰਨਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਹੁੰਚਣ 'ਤੇ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿਰੁੱਧ ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ ਵਿੱਚ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪਤਨੀ, [[ਪਰਮਜੀਤ ਕੌਰ ਖਾਲੜਾ]], ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਸਰਗਰਮੀ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਖੁਦ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਰਕੁਨ ਹੈ। ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦੋ ਬੱਚੇ ਨਵਕਿਰਨ ਕੌਰ ਅਤੇ ਜਨਮੀਤ ਸਿੰਘ ਉਸਦੇ ਜੀਵਤ ਬੱਚੇ ਹਨ। ਉਸਦੇ ਜੀਵਤ ਪਰਿਵਾਰਕ ਮੈਂਬਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ, ਮਾਂ ਮੁਖਤਾਰ ਕੌਰ, ਤਿੰਨ ਭਰਾ ਰਾਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ, ਅਮਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ (ਦੋਵੇਂ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ) ਅਤੇ ਗੁਰਦੇਵ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ (ਆਸਟ੍ਰੀਆ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ) ਅਤੇ ਪੰਜ ਭੈਣਾਂ: ਪਰੀਤਮ ਕੌਰ, ਮਹਿੰਦਰ ਕੌਰ, ਹਰਜਿੰਦਰ ਕੌਰ (ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਬੀਈਓ) ਬਲਬੀਰ ਕੌਰ (ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਹੈੱਡਟੀਚਰ) ਅਤੇ ਬੇਅੰਤ ਕੌਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref>{{Cite web |last=Kumar |first=Ram |date= |title=Reduced To Ashes: The Insurgency and Human Rights in Punjab. |url=https://en.wikipedia.org/wiki/South_Asia_Forum_for_Human_Rights |website=South Asia Forum for Human Rights.}}</ref> ==ਸ਼ਹੀਦੀ== 6 ਸਤੰਬਰ 1995 ਨੂੰ, ਜਦੋਂ ਖਾਲੜਾ ਆਪਣੇ ਘਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਪਣੀ ਕਾਰ ਧੋ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਅਗਵਾ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ [[ਝਬਾਲ]] ਪੁਲਿਸ ਸਟੇਸ਼ਨ ਲੈ ਗਏ।<ref name="amnesty">{{cite web |date=31 March 1998 |title=A mockery of justice: The case concerning the "disappearance" of human rights defender Jaswant Singh Khalra severely undermined |url=https://www.amnesty.org/en/documents/asa20/007/1998/en/ |publisher=Amnesty International}}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ ਗਵਾਹਾਂ ਨੇ ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਬਿਆਨ ਦਿੱਤੇ, ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਜਨਰਲ, ਕੰਵਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ ਨੂੰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ਕਰਤਾ ਵਜੋਂ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ, ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਕਦੇ ਵੀ ਖਾਲੜਾ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰਨ ਜਾਂ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਲੈਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ।<ref name="tribune">{{cite web |date=17 February 2005 |title=K.P.S. Gill visited Khalra in jail, says witness |url=https://www.tribuneindia.com/2005/20050217/punjab1.htm |publisher=The Tribune, Chandigarh, India}}</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਨੂੰ ਉਸਦੇ ਠਿਕਾਣੇ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਖਾਲੜਾ ਪਾਸੋਂ ਅਜਿਹੀ ਗੱਲ ਅਖਵਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ‘ਅਣਪਛਾਤੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ’ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਤੇ ਪਰਦਾ ਪਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਸ. ਖਾਲੜੇ ਦੀ ਇਸ ਮੋੜ੍ਹ ਤੇ ਆ ਕੇ ਪਰਖ ਦੀ ਘੜੀ ਆ ਗਈ। ਕਾਮਰੇਡੀ ਜੀਵਨ ਆਰੰਭ ਕਰਕੇ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਰਸਤਾ ਫੜ੍ਹਦਿਆਂ ਹੀ ਉਹ ਖਾਲੜਾ ਤੋਂ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਨਿੱਬੜੇ। 6 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਪੁਲਿਸ ਦੀਆਂ ਜਿਪਸੀਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਧਾੜ ਆਈ ਤੇ ਗੈਰਕਨੂੰਨੀ ਦਿਨ ਵੇਲੇ ਸ.ਖਾਲੜਾ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸ਼ਹਿਰ ਸਥਿਤ ਕਬੀਰ ਪਾਰਕ ਵਾਲੇ ਘਰ ਵਿਚੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਚੁੱਕ ਕੇ ਲੈ ਗਈ। ਪਰਖ ਦੀ ਘੜੀ ਉਦੋਂ ਆਈ ਜਦੋਂ ਥਾਣਾ ਝਬਾਲ ਦੇ ਇੱਕ ਸੈੱਲ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਤਸੀਹੇ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਗੱਲ ਸਿਰਫ ਏਨੀ ਸੀ ਕਿ ਸ.ਖਾਲੜਾ ਨੇ ‘ਅਣਪਛਾਤੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ' ਅਤੇ 'ਝੂਠੇ ਪੁਲਿਸ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ' ਸੰਬੰਧੀ ਜੋ ਕਿਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲਵੇ। ਭੰਨੀ ਹੋਈ ਦੇਹ ਰੂਪੀ ਖਾਲੜੇ ਨੂੰ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਮਾਨਾਂਵਾਲੇ (ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ) ਵਿਖੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਸ. ਖਾਲੜਾ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਰਾਹ ਉੱਤੇ ਚੱਲਦਾ ਹੋਇਆ ਖਾਲਸਾ ਸੋਝੀ ਤਾਈਂ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਸ. ਖਾਲੜਾ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਥਾਣਾ ਝਬਾਲ ਦੇ ਸੈੱਲ ਵਿੱਚ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ। ਗੋਲੀ ਨਾਲ ਮਾਰ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਲਹੂ ਨਾਲ ਭਿੱਜੀ ਦੇਹ ਨੂੰ ਹਰੀ ਕੇ ਪੱਤਣ ਰਾਜਸਥਾਨ ਨਹਿਰ ਵਿੱਚ ਰੋੜ੍ਹ ਦਿੱਤੀ। ਸੀਬੀਆਈ ਨੇ ਖਾਲੜਾ ਕੇਸ ਦੀ ਛਾਣਬੀਨ ਕੀਤੀ ਤੇ ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪੁਲਿਸ ਅਫਸਰਾਂ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ੀ ਪਾਇਆ ਅਤੇ ਸਜ਼ਾ ਦਿਤੀ। ਇਹ ਵੀ ਗੌਰਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਅੱਜ ਤੱਕ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਖਾਲੜਾ ਦੀ ਲਾਸ਼ ਜਾਂ ਕੋਈ ਅਵਸੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਮਿਲੇ 1996 ਵਿੱਚ, ਕੇਂਦਰੀ ਜਾਂਚ ਬਿਊਰੋ ਨੂੰ ਸਬੂਤ ਮਿਲੇ ਕਿ ਉਸਨੂੰ ਤਰਨਤਾਰਨ ਦੇ ਇੱਕ ਪੁਲਿਸ ਸਟੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਨੌਂ ਪੁਲਿਸ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ 'ਤੇ ਕਤਲ ਅਤੇ ਅਗਵਾ ਕਰਨ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾਉਣ ਦੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ। ਉਸਦੇ ਕਤਲ ਦੇ ਦੋਸ਼ੀਆਂ 'ਤੇ ਦਸ ਸਾਲ ਲਈ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਲਗਾਏ ਗਏ ਸਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਸ਼ੱਕੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ਸੀਨੀਅਰ ਸੁਪਰਡੈਂਟ ਆਫ਼ ਪੁਲਿਸ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ ਦਾ 1997 ਵਿੱਚ ਰੇਲਗੱਡੀ ਅੱਗੇ ਛਾਲ ਮਾਰਕੇ ਖੁਦਕੁਸ਼ੀ ਕਰ ਗਿਆ ਸੀ। 18 ਨਵੰਬਰ 2005 ਨੂੰ, ਛੇ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਦੋ ਮੁਲਜ਼ਮਾਂ, ਡਿਪਟੀ ਸੁਪਰਡੈਂਟ ਜਸਪਾਲ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਅਮਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਖਾਲੜਾ ਦੇ ਅਗਵਾ ਅਤੇ ਕਤਲ ਲਈ ਉਮਰ ਕੈਦ ਅਤੇ ਬਾਕੀਆਂ ਨੂੰ ਸੱਤ ਸਾਲ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ ਸੀ।<ref name="ensaaf">{{cite web |title=Punjab Cops Convicted of 1995 Murder of Activist Khalra |url=http://www.ensaaf.org/news/pr2005-11-18.php |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20061123135906/http://www.ensaaf.org/news/pr2005-11-18.php |archive-date=23 November 2006 |access-date=25 January 2007 |publisher=Ensaaf}}</ref> 16 ਅਕਤੂਬਰ 2007 ਨੂੰ, ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਦੇ ਇੱਕ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਬੈਂਚ, ਜਿਸਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਜਸਟਿਸ ਮਹਿਤਾਬ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ ਅਤੇ ਏ ਐਨ ਜਿੰਦਲ ਨੇ ਕੀਤੀ, ਨੇ ਬਾਕੀ ਚਾਰ ਮੁਲਜ਼ਮਾਂ: ਸਤਨਾਮ ਸਿੰਘ, ਸੁਰਿੰਦਰ ਪਾਲ ਸਿੰਘ, ਜਸਬੀਰ ਸਿੰਘ (ਸਾਰੇ ਸਾਬਕਾ ਸਬ ਇੰਸਪੈਕਟਰ) ਅਤੇ ਪ੍ਰਿਥੀਪਾਲ ਸਿੰਘ (ਸਾਬਕਾ ਹੈੱਡ ਕਾਂਸਟੇਬਲ) ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਨੂੰ ਉਮਰ ਕੈਦ ਤੱਕ ਵਧਾ ਦਿੱਤਾ।<ref>{{cite web |date=16 October 2007 |title=Khalra murder case: HC grants life imprisonment to 4 cops - Chandigarh - City - NEWS |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chandigarh/Khalra-murder-case-HC-grants-life-imprisonment-to-4-cops/articleshow/2464188.cms |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121018162040/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2007-10-16/chandigarh/27987237_1_life-imprisonment-murder-case-jaswant-singh-khalra |archive-date=18 October 2012 |access-date=2009-08-10 |work=[[The Times of India]]}}</ref><ref>{{cite web |date=1995-09-06 |title=The Tribune, Chandigarh, India - Main News |url=http://www.tribuneindia.com/2007/20071017/main1.htm |access-date=2009-08-10 |publisher=Tribuneindia.com |archive-date=2008-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081006232527/http://www.tribuneindia.com/2007/20071017/main1.htm |url-status=dead }}</ref> 11 ਅਪ੍ਰੈਲ 2011 ਨੂੰ, ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਨੇ ਚਾਰ ਦੋਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਉਮਰ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਵਿਰੁੱਧ ਦਾਇਰ ਅਪੀਲ ਨੂੰ ਖਾਰਜ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਗੜਬੜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਗਏ ਅੱਤਿਆਚਾਰਾਂ ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ।<ref name="times">{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/SC-upholds-life-term-for-Punjab-cops/articleshow/10613312.cms|title=Activist Khalra custodial death: SC upholds life in jail for Punjab cops|date=5 November 2011|access-date=15 November 2015|website=[[The Times of India]]}}</ref> == ਵਿਰਾਸਤ == === ਯਾਦਗਾਰ === ਫਰਿਜ਼ਨੋ, ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਦੀ ਸਿਟੀ ਕੌਂਸਲ ਨੇ 26 ਅਗਸਤ 2017 ਨੂੰ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਪਾਰਕ ਦਾ ਨਾਮ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਖਾਲੜਾ ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਰੱਖਣ ਦੇ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ।<ref>{{Cite web |date=6 September 2017 |title=California city names park after Sikh human rights advocate |url=https://www.nbcnews.com/news/asian-america/california-city-renames-park-after-sikh-human-rights-advocate-n799261 |access-date=2019-11-13 |website=NBC News |language=en}}</ref> ਸਿਟੀ ਕੌਂਸਲ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਮਤਾ ਲਿਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕੌਂਸਲ ਮੈਂਬਰ ਓਲੀਵਰ ਬੈਂਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਪੰਜਾਬੀ/ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਲਈ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਖਾਲੜਾ ਮੇਰੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਲਈ [[ਮਾਰਟਿਨ ਲੂਥਰ ਕਿੰਗ ਜੂਨੀਅਰ]] ਵਾਂਗ ਹਨ।"<ref>{{Cite web |date=4 September 2017 |title=Fresno (CA) City Council To Rename Park After Jaswant Singh Khalra |url=http://www.sikhnet.com/news/fresno-ca-city-council-rename-park-after-jaswant-singh-khalra |access-date=2019-11-13 |website=SikhNet |language=en}}</ref> === ਫਿਲਮਾਂ === ਖਾਲੜਾ ਦੇ ਜੀਵਨ 'ਤੇ ਇੱਕ ਹਿੰਦੀ ਫਿਲਮ '[[ਪੰਜਾਬ '95]]' ਫਰਵਰੀ 2025 ਵਿੱਚ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਦਿਲਜੀਤ ਦੋਸਾਂਝ]] ਨੇ ਖਾਲੜਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=13 January 2025 |title=Punjab 95: Diljit Dosanjh's Jaswant Singh Khalra biopic to release in February |url=https://www.indiatoday.in/movies/story/punjab-95-jaswant-singh-khalra-biopic-may-release-in-february-hints-diljit-dosanjh-stmp-2663980-2025-01-13 |access-date=16 January 2025 |magazine=India Today}}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਸਦਾ ਨਾਮ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਘਲੂਘਾਰਾ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਤਲੇਆਮ, ਸੈਂਸਰ ਬੋਰਡ ਨੇ ਫਿਲਮ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ ਯੂਨਿਟ 'ਤੇ ਇਤਰਾਜ਼ ਉਠਾਇਆ, 120 ਕੱਟਾਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਸਿਰਲੇਖ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਫਿਲਮ ਦੀ ਰਿਲੀਜ਼ ਨੂੰ ਅਣਮਿੱਥੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਦੇਰੀ ਨਾਲ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{cite web |date=17 January 2025 |title=Punjab 95 teaser: Diljit Dosanjh plays courageous activist Jaswant Singh Khalra; film to finally release on this date |url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/punjab-95-teaser-diljit-dosanjh-plays-courageous-activist-jaswant-singh-khalra-film-to-finally-release-on-this-date-9784809/ |website=The Indian Express |language=en}}</ref> ਜਦੋਂ ਇਸ ਫਿਲਮ ਨੂੰ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ ਤੇ ਚਲਾਉਣ ਦੀ ਮਨਜੂਰੀ ਨਾ ਮਿਲੀ ਤਾਂ ਫਿਲਮ ਦਾ ਨਾਂ 'ਸਤਲੁਜ' ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਜੁਲਾਈ 2026 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਫਿਲਮ ਦੀ ਟੀਮ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਮੁਫਤ ਵਿਚ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ। ==ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * [[ਹਿਊਮਨ ਰਾਈਟਸ ਵਾਚ]] ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਯੋਧੇ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਵਿਦਵਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਸ਼ਹੀਦ]] 8ib1gm64zh9qei46t8x3xygk1vd36v5 842165 842164 2026-07-10T03:01:27Z Kuldeepburjbhalaike 18176 842165 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਖਾਲੜਾ | image = JaswantSinghKhalra.jpg | caption = ਸਵਰਗੀ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਖਾਲੜਾ ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਭਾਸ਼ਣ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ | native_name = | native_name_lang = | birth_date = 1952 | birth_place = [[ਖਾਲੜਾ]], [[ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਤਰਨ ਤਾਰਨ]], ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ | death_date = {{death date and age|1995|1952}} | death_place = [[ਝਬਾਲ ਕਲਾਂ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] | death_cause = | occupation = ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਰਕੁਨ | spouse = ਬੀਬੀ ਪਰਮਜੀਤ ਕੌਰ ਖਾਲੜਾ }} '''ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਖਾਲੜਾ''' (1952–1995)'''<ref>{{Cite web |date=2020-10-26|title=The Valiant – Jaswant Singh Khalra: New Book Launched|url=https://sikhsiyasat.net/the-valiant-jaswant-singh-khalra-new-book-launched/|access-date=2022-09-06|website=Sikh Siyasat News|language=en}}</ref><ref>{{Cite news |date=6 September 1995|title=India: Fear of disappearance / fear of torture: Jaswant Singh Khalra, human rights activist|url=https://www.amnesty.org/en/documents/asa20/026/1995/en/|work=Amnesty International}}</ref>''' ਇੱਕ [[ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ|ਪੰਜਾਬੀ]] ਭਾਰਤੀ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਰਕੁਨ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ [[ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ ਆਧੁਨਿਕ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੇ ਰਾਖਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।'''<ref>{{Cite book |title=Sympony of Freedom|publisher=All India Peoples Resistance Forum|year=11 October 2008|pages=Papers on Nationality Question|quote=Even in the last three years in Punjab six advocates, five journalists and a number of prominent human rights activists like Jaswant Singh Khalra and Ram Singh Billing have been killed by extra judicial execution, by the hit squad of the Punjab police.}}</ref><ref>{{Cite web |last=Singh|first=Santbir|date=8 September 2025|title=The Legacy of Jaswant Singh Khalra|url=https://sikhri.org/articles/the-legacy-of-jaswant-singh-khalra|website=Sikh Research Institute|quote=Thirty years ago, famed human rights activist Bhai Jaswant Singh Khalra was abducted, tortured, and murdered by the Punjab Police. He was killed for the work he did in exposing the Punjab Police’s crimes of extrajudicial killings and illegal cremations. Three decades after his death, what can we learn from his example?}}</ref><ref>{{Cite news |last=Rana|first=Yudhvir|title=31 Years on, image of Khalra being driven away still haunts eyewitness|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chandigarh/31-years-on-image-of-khalra-being-driven-away-still-haunts-eyewitness/articleshow/132224242.cms?utm_source=chatgpt.com|work=Times of India|quote=His efforts shed light on thousands of unidentified killings and earned him global recognition as a symbol of resistance against human rights abuses.}}</ref><ref>{{Cite web |date=27 September 2005|title=Other Screams of Terror|url=https://www.hrw.org/news/2005/09/27/other-screams-terror?utm_source=chatgpt.com|website=Human Rights Watch|quote=The killing of Jaswant Singh Khalra cannot, and should not, be forgotten. For Jaswant Singh Khalra took on an indispensable job in a democracy: he dared to ask questions.}}</ref><ref>{{Cite news |date=3 June 2014|title=How Punjab's missing thousands are being forgotten|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-india-27585500|work=BBC|quote=His lawyers point out that similar arguments were made against the police whistleblower who testified after the 1995 murder of prominent human rights lawyer Jaswant Singh Khalra. Five police officers were eventually convicted of that murder.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Singh|first=Ajmer|title=Darkness Defied: The Life and Legacy of Jaswant Singh Khalra|year=2025|quote=an immortal defender of human rights, who relentlessly pursued the truth to unmask the impunity and injustices perpetrated by the Indian state.}}</ref>''' [[ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਵਿਦਰੋਹ|ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਬਗਾਵਤ]] ਦੌਰਾਨ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਦੁਆਰਾ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਥਿਤ ਗੈਰ-ਨਿਆਇਕ ਕਤਲਾਂ, ਜਬਰੀ ਲਾਪਤਾ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਸਕਾਰ ਦੇ ਸਬੂਤਾਂ ਦਾ ਪਰਦਾਫਾਸ਼ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਨੂੰ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਮਾਨਤਾ ਮਿਲੀ।<ref name=":12">Politics of genocide: Punjab, 1984-1998, Inderjit Singh Jaijee, p.101, Inderjit Singh Jaijee, 1999</ref><ref>{{Cite news |last=Singh|first=Harman|date=11 September 2018|title=Every Canadian Should Know The Tale Of This Murdered Sikh Activist|url=https://www.huffpost.com/archive/ca/entry/jaswant-singh-khalra-canada_ca_5cd56686e4b07bc72977c213|work=Huff Post|quote=His breakthrough came when he discovered files from the municipal corporation of the city of Amritsar which contained the names, age, addresses of those who had been killed and later burned by the Police. Further research revealed other cases in three other districts in Punjab, increasing the list by thousands. Jaswant Singh Khalra exposed the murder of approximately 25,000 Sikhs in the late 1980s/early 90s, a figure many believe is just the tip of the iceberg.}}</ref> ਉਸਦੀ ਜਾਂਚ ਨੇ ਲਗਭਗ 25,000 ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਸਕਾਰ ਦਾ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀਕਰਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ ਕਿ ਲਗਭਗ 2,000 ਪੁਲਿਸ ਕਰਮਚਾਰੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਹੱਤਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Southeast Asia p.74">The Politics of Religion in South and Southeast Asia, p. 74, Taylor & Francis, by Ishtiaq Ahmed.</ref><ref>{{Cite news |last=Yasmin |first=Shahana |date=7 July 2026 |title=Why a Diljit Dosanjh film released after a four-year battle with censors was gone within two days |url=https://www.independent.co.uk/asia/india/diljit-dosanjh-satluj-removed-streaming-zee5-cbfc-censorship-b3009719.html |work=The Independent |quote=The life of Sikh human rights activist Jaswant Singh Khalra, who documented over 25,000 alleged extrajudicial killings in Punjab in the late 1980s and early 1990s, when the northern Indian state was gripped by a deadly insurgency, before he was abducted and murdered in 1995.}}</ref> ਖਾਲੜਾ ਦੇ ਕੰਮ ਨੇ [[ਐਮਨੈਸਟੀ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ]] ਸਮੇਤ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚਿਆ ਅਤੇ 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਬਾਰੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਬਣ ਗਈ।<ref name="amnesty">{{Cite web |date=31 March 1998 |title=India: A Mockery of Justice: The case concerning the “disappearance” of human rights defender Jaswant Singh Khalra severely undermined |url=https://www.amnesty.org/en/documents/asa20/007/1998/en/ |website=Amnesty International |quote=This brief report documents the means used by accused police officers, including delay of proceedings and intimidation of witnesses, in their search of impunity for the “disappearance” of Jaswant Singh Khalra, human rights defender and General secretary of the Human Rights Wing of the Akali Dal political party.}}</ref> ਖਾਲੜਾ ਨੂੰ 6 ਸਤੰਬਰ 1995 ਨੂੰ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਘਰ ਦੇ ਬਾਹਰੋਂ ਅਗਵਾ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਹੱਤਿਆ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਾਮਲਾ ਬਣ ਗਈ, ਜਿਸਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਛੇ [[ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ (ਭਾਰਤ)|ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ]] ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਅਗਵਾ ਅਤੇ ਕਤਲ ਲਈ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਮਰ ਕੈਦ ਹੋਈ। ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸੱਚਾਈ, ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਅਤੇ ਨਿਆਂ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣ ਗਈ ਹੈ।<ref>{{Cite news |last=Rana |first=Yudhvir |title=31 Years on, image of Khalra being driven away still haunts eyewitness |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chandigarh/31-years-on-image-of-khalra-being-driven-away-still-haunts-eyewitness/articleshow/132224242.cms |work=Times of India |quote=His efforts shed light on thousands of unidentified killings and earned him global recognition as a symbol of resistance against human rights abuses.}}</ref><ref>{{Cite web |date=27 September 2005 |title=Other Screams of Terror |url=https://www.hrw.org/news/2005/09/27/other-screams-terror |website=Human Rights Watch |quote=The killing of Jaswant Singh Khalra cannot, and should not, be forgotten. For Jaswant Singh Khalra took on an indispensable job in a democracy: he dared to ask questions.}}</ref><ref>{{Cite news |date=3 June 2014 |title=How Punjab's missing thousands are being forgotten |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-india-27585500 |work=BBC |quote=His lawyers point out that similar arguments were made against the police whistleblower who testified after the 1995 murder of prominent human rights lawyer Jaswant Singh Khalra. Five police officers were eventually convicted of that murder.}}</ref><ref name="amnesty"/> == ਸਰਗਰਮੀ == ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਖਾਲੜਾ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਖਾੜਕੂਵਾਦ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਪੰਜਾਬ ਦੇ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ|ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸ਼ਹਿਰ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬੈਂਕ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਸਨ। [[ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ]], [[ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ]] ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਅਤੇ 1984 ਦੇ ਸਿੱਖ ਵਿਰੋਧੀ ਦੰਗਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ ਸ਼ੱਕੀਆਂ ਨੂੰ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਲੈਣ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜ਼ਾਹਰ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸ਼ੱਕੀ ਅੱਤਵਾਦੀਆਂ ਵਜੋਂ। ਪੁਲਿਸ 'ਤੇ ਨਿਹੱਥੇ ਸ਼ੱਕੀਆਂ ਨੂੰ ਝੂਠੇ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਵਿੱਚ ਮਾਰਨ ਅਤੇ ਕਤਲਾਂ ਨੂੰ ਛੁਪਾਉਣ ਲਈ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਸਾੜਨ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਸੀ।<ref>"Who Killed the Sikhs". Journeyman Pictures. 4 June 2002. [https://www.youtube.com/user/journeymanpictures#p/search/0/HZTCFxBY6Tw "a portion of this documentary can be viewed here"]</ref><ref>[http://www.ensaaf.org/publications/reports/protectingthekillers/ "Protecting the Killers: A Policy of Impunity in Punjab, India,"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171111004319/http://www.ensaaf.org/publications/reports/protectingthekillers/|date=11 November 2017}}, Human Rights Watch & Ensaaf Joint Report, 18 October 2007. pp. 29-30.</ref> ਖਾਲੜਾ ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਚਾਰ ਵੱਡੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਸਬੂਤ ਅਤੇ ਗਵਾਹ ਇਕੱਠੇ ਕਰਨਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਹਿਲਾ ਦੀ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਹੱਤਿਆ, ਸੱਤ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਮਨੁੱਖੀ ਢਾਲ ਦਾ ਮਾਮਲਾ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ 25000 ਅਣਪਛਾਤੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਅੱਤਵਾਦ ਵਿਰੋਧੀ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲਗਭਗ 2,000 ਪੁਲਿਸ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਸਬੰਧੀ ਮਾਮਲੇ ਸਨ। <ref>Politics of genocide: Punjab, 1984-1998, Inderjit Singh Jaijee, p.101, Inderjit Singh Jaijee, 1999</ref> [[ਕੇਂਦਰੀ ਜਾਂਚ ਬਿਊਰੋ]], ਇੱਕ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਏਜੰਸੀ, ਨੇ ਸਿੱਟਾ ਕੱਢਿਆ ਕਿ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਇਕੱਲੇ [[ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਤਰਨਤਾਰਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] ਵਿੱਚ 2,097 ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਸੀ। [[ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ]] ਦੁਆਰਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸੀ.ਬੀ.ਆਈ. ਜਾਂਚ ਰਿਕਾਰਡਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ (ਸਥਾਸ਼ਿਵਮ ਜੇ - ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਭੂਤਾ ਸੀ - ਅਤੇ ਚੌਹਾਨ ਜੇ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਿਥਪਾਲ ਸਿੰਘ ਬਨਾਮ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ)<ref>Prithipal Singh v. State of Punjab, (2012) 1 SCC 10</ref> ਉਹ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਰਕੁਨ ਸੀ ਜੋ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਬਗਾਵਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਲਾਵਾਰਿਸ ਮਨੁੱਖੀ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦੇ ਅਗਵਾ, ਖਾਤਮੇ ਅਤੇ ਸਸਕਾਰ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਪੁਲਿਸ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਅੱਤਵਾਦੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਹਾਨੇ ਮਾਰ ਰਹੀ ਸੀ ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਰਿਕਾਰਡ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦਾ ਨਿਪਟਾਰਾ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ।<ref name="express">{{cite web |title=khalra custodial death-sc upholds life in jail for Punjab cops |url=http://archive.indianexpress.com/news/activist-khalra-custodial-death--sc-upholds-life-in-jail-for-punjab-cops/871023/ |url-status=dead |access-date=15 November 2015}}</ref> ਇਹ ਵੀ ਕਲਪਿਤ ਕਹਾਣੀ ਹੈ ਕਿ ਕੁਝ ਲਾਪਤਾ ਸਾਥੀਆਂ ਦੀ ਭਾਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਖਾਲੜਾ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਨਗਰ ਨਿਗਮ ਤੋਂ ਫਾਈਲਾਂ ਮਿਲੀਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨਾਮ, ਉਮਰ ਅਤੇ ਪਤੇ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੁਲਿਸ ਦੁਆਰਾ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>SBS Dateline. April 2002. [http://www.ensaaf.org/multimedia/?p=203 "a portion of this episode on Punjab can be viewed here"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110717050408/http://www.ensaaf.org/multimedia/?p=203|date=17 July 2011}}</ref> ਹੋਰ ਖੋਜ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ 3 ਹੋਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੇਸਾਂ ਦਾ ਖੁਲਾਸਾ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦਾ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ।<ref>Kumar, Ram; Singh, Amrik; Agrwaal, Ashok & Kaur, Jaskaran (2003). Reduced To Ashes: The Insurgency and Human Rights in Punjab. Kathamandu (Nepal): South Asia Forum for Human Rights. {{ISBN|99933-53-57-4}} [https://web.archive.org/web/20100504012557/http://www.ensaaf.org/publications/other/reducedtoashes.pdf "Biography of Khalra, Chapter 1, Reduced to Ashes (pdf, 5 MB)"] p.54.</ref> [[ਕੌਮੀ ਮਨੁੱਖੀ ਹੱਕ ਕਮਿਸ਼ਨ (ਭਾਰਤ)|ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਕਮਿਸ਼ਨ]] ਨੇ ਕੁਝ ਪਛਾਣੀਆਂ ਗਈਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੁਲਿਸ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਮਜੀਠਾ ਅਤੇ ਤਰਨਤਾਰਨ ਵਿੱਚ ਜੂਨ 1984 ਅਤੇ ਦਸੰਬਰ 1994 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਪਰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਕਿ ਇਹ ਕਿਸਨੇ ਮਾਰੇ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਕਮਿਸ਼ਨ ਨੇ ਇਸ ਡੇਟਾ ਦੀ ਵੈਧਤਾ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਖਾਲੜਾ ਨੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ 2,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜ ਵੱਲੋਂ ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ ਅਤੇ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਤੱਕ, ਬਗਾਵਤ ਦੌਰਾਨ "ਲਾਪਤਾ" ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਆਪਣੇ ਲਾਪਤਾ ਅਜ਼ੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਕਿਸਮਤ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਇੰਡੀਆ ਦੁਆਰਾ ਕੁਝ ਕੁ ਨਾਵਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਸੂਚੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=NHRCList |url=https://www.tribuneindia.com/2004/20040730/nhrc1.htm |access-date=2019-05-29 |website=www.tribuneindia.com}}</ref> === ਪੁਲਿਸ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ === ਕੁਝ ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੀ ਪਿੱਠ ਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਜਦ ਖਾਲੜਾ ਦੇ ਇੱਕ ਮਿੱਤਰ, ਸੈਂਟਰਲ ਕੋਆਪਰੇਟਿਵ ਬੈਂਕ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ, ਗੁੰਮ ਹੋ ਗਏ ਤਾਂ ਸਾਧਾਰਨ ਢੰਗ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਭਾਲ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦੇ ਪੁਲਿਸ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੀ ਗੱਲ ਕੰਨੀਂ ਪਈ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨਘਾਟ ਤੋਂ ਪਤਾ ਕਰਨ 'ਤੇ ਇਹ ਦੁੱਖਦਾਈ ਕਹਾਣੀ ਸੱਚੀ ਸਾਬਤ ਹੋਈ। ਅੱਗੇ ਜਾ ਕੇ ਉਸ ਮ੍ਰਿਤਕ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਾਥੀ ਦੀ ਮੌਤ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵੀ ਮਿਲੀ। ਇਸੇ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕਾਂ ਹੋਰ ‘ਅਣਪਛਾਤੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦੇ ਸਸਕਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਆਈ। ਮਿਉਂਸਪਲ ਕਮੇਟੀ 'ਚੋਂ ਕਿੰਨੀਆਂ ਲੱਕੜਾਂ ਆਈਆਂ, ਕਲਰਕਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿੰਨੀ ਰਿਸ਼ਵਤ ਖਾਧੀ ਤੇ ਫਿਰ ਤਰਨਤਾਰਨ ਤੇ ਪੱਟੀ ਦੇ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨਘਾਟਾਂ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਝੂਠੇ ਪੁਲਿਸ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਤੇ ਕਿੰਨੀਆਂ ਅਣਪਛਾਤੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦੇ ਸਸਕਾਰ ਹੋਏ, ਕਿੰਨੇ ਅੱਧਸੜੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅੰਗ ਕੁੱਤੇ ਵੀ ਖਾਂਦੇ ਰਹੇ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਹੋਰ ਅਨੇਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਖਾਲੜਾ ਜੀ ਆਪਣੀ ਡਾਇਰੀ ਵਿੱਚ ਕਲਮਬੰਦ ਕਰਦੇ ਗਏ। ਸ਼ਮਸ਼ਾਨਘਾਟ ਦੇ ਰਜਿਸਟਰਾਂ ਦੀਆਂ ਨਕਲਾਂ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਤਕਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਪਤੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਆ ਗਏ। ਖਾਲ਼ੜਾ ਨੇ ਅਣਪਛਾਤੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਜੱਗ ਜ਼ਾਹਰ ਕਰਦਿਆਂ ਅਮਰੀਕਾ, ਕਨੇਡਾ ਤੇ ਬਰਤਾਨੀਆ ਦੀਆਂ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟਾਂ ਅਤੇ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਪੱਧਰ ਦੀਆਂ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸੈਂਕੜੇ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਮ੍ਰਿਤਕਾਂ ਦੀ ਲਿਸਟਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ। == ਪਰਿਵਾਰ == ਖਾਲੜਾ ਦੇ ਦਾਦਾ ਜੀ, ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ, ਬਟਾਲਾ ਵਿਖੇ ਛੋਲੇ ਕੁਲਚਿਆਂ ਦੀ ਰੇਹੜੀ ਲਗਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਵੀ [[ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਦੇ ਮੁਸਾਫਰਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਕਾਮਾਗਾਟਾ ਮਾਰੂ ਜਹਾਜ਼]] ਦੇ 376 ਯਾਤਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ, ਜੋ 1914 ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼-ਹਾਂਗ ਕਾਂਗ ਤੋਂ ਸ਼ੰਘਾਈ, ਚੀਨ ਅਤੇ [[ਯੋਕੋਹਾਮਾ]], [[ਜਪਾਨ|ਜਾਪਾਨ]] ਰਾਹੀਂ [[ਵੈਨਕੂਵਰ]], [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕੋਲੰਬੀਆ]], [[ਕੈਨੇਡਾ]] ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਪੰਜਾਬ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ]] ਤੋਂ 376 ਯਾਤਰੀ ਸਵਾਰ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 24 ਨੂੰ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਬਾਕੀ 352 ਯਾਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਉਤਰਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਅਤੇ ਜਹਾਜ਼ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਸਮੇਤ ਹੋਰਨਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਹੁੰਚਣ 'ਤੇ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿਰੁੱਧ ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ ਵਿੱਚ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪਤਨੀ, [[ਪਰਮਜੀਤ ਕੌਰ ਖਾਲੜਾ]], ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਸਰਗਰਮੀ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਖੁਦ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਰਕੁਨ ਹੈ। ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦੋ ਬੱਚੇ ਨਵਕਿਰਨ ਕੌਰ ਅਤੇ ਜਨਮੀਤ ਸਿੰਘ ਉਸਦੇ ਜੀਵਤ ਬੱਚੇ ਹਨ। ਉਸਦੇ ਜੀਵਤ ਪਰਿਵਾਰਕ ਮੈਂਬਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ, ਮਾਂ ਮੁਖਤਾਰ ਕੌਰ, ਤਿੰਨ ਭਰਾ ਰਾਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ, ਅਮਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ (ਦੋਵੇਂ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ) ਅਤੇ ਗੁਰਦੇਵ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ (ਆਸਟ੍ਰੀਆ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ) ਅਤੇ ਪੰਜ ਭੈਣਾਂ: ਪਰੀਤਮ ਕੌਰ, ਮਹਿੰਦਰ ਕੌਰ, ਹਰਜਿੰਦਰ ਕੌਰ (ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਬੀਈਓ) ਬਲਬੀਰ ਕੌਰ (ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਹੈੱਡਟੀਚਰ) ਅਤੇ ਬੇਅੰਤ ਕੌਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref>{{Cite web |last=Kumar |first=Ram |date= |title=Reduced To Ashes: The Insurgency and Human Rights in Punjab. |url=https://en.wikipedia.org/wiki/South_Asia_Forum_for_Human_Rights |website=South Asia Forum for Human Rights.}}</ref> ==ਸ਼ਹੀਦੀ== 6 ਸਤੰਬਰ 1995 ਨੂੰ, ਜਦੋਂ ਖਾਲੜਾ ਆਪਣੇ ਘਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਪਣੀ ਕਾਰ ਧੋ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਅਗਵਾ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ [[ਝਬਾਲ]] ਪੁਲਿਸ ਸਟੇਸ਼ਨ ਲੈ ਗਏ।<ref name="amnesty">{{cite web |date=31 March 1998 |title=A mockery of justice: The case concerning the "disappearance" of human rights defender Jaswant Singh Khalra severely undermined |url=https://www.amnesty.org/en/documents/asa20/007/1998/en/ |publisher=Amnesty International}}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ ਗਵਾਹਾਂ ਨੇ ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਬਿਆਨ ਦਿੱਤੇ, ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਜਨਰਲ, ਕੰਵਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ ਨੂੰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ਕਰਤਾ ਵਜੋਂ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ, ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਕਦੇ ਵੀ ਖਾਲੜਾ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰਨ ਜਾਂ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਲੈਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ।<ref name="tribune">{{cite web |date=17 February 2005 |title=K.P.S. Gill visited Khalra in jail, says witness |url=https://www.tribuneindia.com/2005/20050217/punjab1.htm |publisher=The Tribune, Chandigarh, India}}</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਨੂੰ ਉਸਦੇ ਠਿਕਾਣੇ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਖਾਲੜਾ ਪਾਸੋਂ ਅਜਿਹੀ ਗੱਲ ਅਖਵਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ‘ਅਣਪਛਾਤੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ’ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਤੇ ਪਰਦਾ ਪਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਸ. ਖਾਲੜੇ ਦੀ ਇਸ ਮੋੜ੍ਹ ਤੇ ਆ ਕੇ ਪਰਖ ਦੀ ਘੜੀ ਆ ਗਈ। ਕਾਮਰੇਡੀ ਜੀਵਨ ਆਰੰਭ ਕਰਕੇ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਰਸਤਾ ਫੜ੍ਹਦਿਆਂ ਹੀ ਉਹ ਖਾਲੜਾ ਤੋਂ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਨਿੱਬੜੇ। 6 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਪੁਲਿਸ ਦੀਆਂ ਜਿਪਸੀਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਧਾੜ ਆਈ ਤੇ ਗੈਰਕਨੂੰਨੀ ਦਿਨ ਵੇਲੇ ਸ.ਖਾਲੜਾ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸ਼ਹਿਰ ਸਥਿਤ ਕਬੀਰ ਪਾਰਕ ਵਾਲੇ ਘਰ ਵਿਚੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਚੁੱਕ ਕੇ ਲੈ ਗਈ। ਪਰਖ ਦੀ ਘੜੀ ਉਦੋਂ ਆਈ ਜਦੋਂ ਥਾਣਾ ਝਬਾਲ ਦੇ ਇੱਕ ਸੈੱਲ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਤਸੀਹੇ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਗੱਲ ਸਿਰਫ ਏਨੀ ਸੀ ਕਿ ਸ.ਖਾਲੜਾ ਨੇ ‘ਅਣਪਛਾਤੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ' ਅਤੇ 'ਝੂਠੇ ਪੁਲਿਸ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ' ਸੰਬੰਧੀ ਜੋ ਕਿਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲਵੇ। ਭੰਨੀ ਹੋਈ ਦੇਹ ਰੂਪੀ ਖਾਲੜੇ ਨੂੰ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਮਾਨਾਂਵਾਲੇ (ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ) ਵਿਖੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਸ. ਖਾਲੜਾ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਰਾਹ ਉੱਤੇ ਚੱਲਦਾ ਹੋਇਆ ਖਾਲਸਾ ਸੋਝੀ ਤਾਈਂ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਸ. ਖਾਲੜਾ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਥਾਣਾ ਝਬਾਲ ਦੇ ਸੈੱਲ ਵਿੱਚ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ। ਗੋਲੀ ਨਾਲ ਮਾਰ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਲਹੂ ਨਾਲ ਭਿੱਜੀ ਦੇਹ ਨੂੰ ਹਰੀ ਕੇ ਪੱਤਣ ਰਾਜਸਥਾਨ ਨਹਿਰ ਵਿੱਚ ਰੋੜ੍ਹ ਦਿੱਤੀ। ਸੀਬੀਆਈ ਨੇ ਖਾਲੜਾ ਕੇਸ ਦੀ ਛਾਣਬੀਨ ਕੀਤੀ ਤੇ ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪੁਲਿਸ ਅਫਸਰਾਂ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ੀ ਪਾਇਆ ਅਤੇ ਸਜ਼ਾ ਦਿਤੀ। ਇਹ ਵੀ ਗੌਰਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਅੱਜ ਤੱਕ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਖਾਲੜਾ ਦੀ ਲਾਸ਼ ਜਾਂ ਕੋਈ ਅਵਸੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਮਿਲੇ 1996 ਵਿੱਚ, ਕੇਂਦਰੀ ਜਾਂਚ ਬਿਊਰੋ ਨੂੰ ਸਬੂਤ ਮਿਲੇ ਕਿ ਉਸਨੂੰ ਤਰਨਤਾਰਨ ਦੇ ਇੱਕ ਪੁਲਿਸ ਸਟੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਨੌਂ ਪੁਲਿਸ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ 'ਤੇ ਕਤਲ ਅਤੇ ਅਗਵਾ ਕਰਨ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾਉਣ ਦੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ। ਉਸਦੇ ਕਤਲ ਦੇ ਦੋਸ਼ੀਆਂ 'ਤੇ ਦਸ ਸਾਲ ਲਈ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਲਗਾਏ ਗਏ ਸਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਸ਼ੱਕੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ਸੀਨੀਅਰ ਸੁਪਰਡੈਂਟ ਆਫ਼ ਪੁਲਿਸ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ ਦਾ 1997 ਵਿੱਚ ਰੇਲਗੱਡੀ ਅੱਗੇ ਛਾਲ ਮਾਰਕੇ ਖੁਦਕੁਸ਼ੀ ਕਰ ਗਿਆ ਸੀ। 18 ਨਵੰਬਰ 2005 ਨੂੰ, ਛੇ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਦੋ ਮੁਲਜ਼ਮਾਂ, ਡਿਪਟੀ ਸੁਪਰਡੈਂਟ ਜਸਪਾਲ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਅਮਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਖਾਲੜਾ ਦੇ ਅਗਵਾ ਅਤੇ ਕਤਲ ਲਈ ਉਮਰ ਕੈਦ ਅਤੇ ਬਾਕੀਆਂ ਨੂੰ ਸੱਤ ਸਾਲ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ ਸੀ।<ref name="ensaaf">{{cite web |title=Punjab Cops Convicted of 1995 Murder of Activist Khalra |url=http://www.ensaaf.org/news/pr2005-11-18.php |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20061123135906/http://www.ensaaf.org/news/pr2005-11-18.php |archive-date=23 November 2006 |access-date=25 January 2007 |publisher=Ensaaf}}</ref> 16 ਅਕਤੂਬਰ 2007 ਨੂੰ, ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਦੇ ਇੱਕ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਬੈਂਚ, ਜਿਸਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਜਸਟਿਸ ਮਹਿਤਾਬ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ ਅਤੇ ਏ ਐਨ ਜਿੰਦਲ ਨੇ ਕੀਤੀ, ਨੇ ਬਾਕੀ ਚਾਰ ਮੁਲਜ਼ਮਾਂ: ਸਤਨਾਮ ਸਿੰਘ, ਸੁਰਿੰਦਰ ਪਾਲ ਸਿੰਘ, ਜਸਬੀਰ ਸਿੰਘ (ਸਾਰੇ ਸਾਬਕਾ ਸਬ ਇੰਸਪੈਕਟਰ) ਅਤੇ ਪ੍ਰਿਥੀਪਾਲ ਸਿੰਘ (ਸਾਬਕਾ ਹੈੱਡ ਕਾਂਸਟੇਬਲ) ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਨੂੰ ਉਮਰ ਕੈਦ ਤੱਕ ਵਧਾ ਦਿੱਤਾ।<ref>{{cite web |date=16 October 2007 |title=Khalra murder case: HC grants life imprisonment to 4 cops - Chandigarh - City - NEWS |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chandigarh/Khalra-murder-case-HC-grants-life-imprisonment-to-4-cops/articleshow/2464188.cms |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121018162040/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2007-10-16/chandigarh/27987237_1_life-imprisonment-murder-case-jaswant-singh-khalra |archive-date=18 October 2012 |access-date=2009-08-10 |work=[[The Times of India]]}}</ref><ref>{{cite web |date=1995-09-06 |title=The Tribune, Chandigarh, India - Main News |url=http://www.tribuneindia.com/2007/20071017/main1.htm |access-date=2009-08-10 |publisher=Tribuneindia.com |archive-date=2008-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081006232527/http://www.tribuneindia.com/2007/20071017/main1.htm |url-status=dead }}</ref> 11 ਅਪ੍ਰੈਲ 2011 ਨੂੰ, ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਨੇ ਚਾਰ ਦੋਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਉਮਰ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਵਿਰੁੱਧ ਦਾਇਰ ਅਪੀਲ ਨੂੰ ਖਾਰਜ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਗੜਬੜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਗਏ ਅੱਤਿਆਚਾਰਾਂ ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ।<ref name="times">{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/SC-upholds-life-term-for-Punjab-cops/articleshow/10613312.cms|title=Activist Khalra custodial death: SC upholds life in jail for Punjab cops|date=5 November 2011|access-date=15 November 2015|website=[[The Times of India]]}}</ref> == ਵਿਰਾਸਤ == === ਯਾਦਗਾਰ === ਫਰਿਜ਼ਨੋ, ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਦੀ ਸਿਟੀ ਕੌਂਸਲ ਨੇ 26 ਅਗਸਤ 2017 ਨੂੰ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਪਾਰਕ ਦਾ ਨਾਮ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਖਾਲੜਾ ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਰੱਖਣ ਦੇ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ।<ref>{{Cite web |date=6 September 2017 |title=California city names park after Sikh human rights advocate |url=https://www.nbcnews.com/news/asian-america/california-city-renames-park-after-sikh-human-rights-advocate-n799261 |access-date=2019-11-13 |website=NBC News |language=en}}</ref> ਸਿਟੀ ਕੌਂਸਲ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਮਤਾ ਲਿਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕੌਂਸਲ ਮੈਂਬਰ ਓਲੀਵਰ ਬੈਂਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਪੰਜਾਬੀ/ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਲਈ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਖਾਲੜਾ ਮੇਰੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਲਈ [[ਮਾਰਟਿਨ ਲੂਥਰ ਕਿੰਗ ਜੂਨੀਅਰ]] ਵਾਂਗ ਹਨ।"<ref>{{Cite web |date=4 September 2017 |title=Fresno (CA) City Council To Rename Park After Jaswant Singh Khalra |url=http://www.sikhnet.com/news/fresno-ca-city-council-rename-park-after-jaswant-singh-khalra |access-date=2019-11-13 |website=SikhNet |language=en}}</ref> === ਫਿਲਮਾਂ === ਖਾਲੜਾ ਦੇ ਜੀਵਨ 'ਤੇ ਇੱਕ ਹਿੰਦੀ ਫਿਲਮ '[[ਪੰਜਾਬ '95]]' ਫਰਵਰੀ 2025 ਵਿੱਚ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਦਿਲਜੀਤ ਦੋਸਾਂਝ]] ਨੇ ਖਾਲੜਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=13 January 2025 |title=Punjab 95: Diljit Dosanjh's Jaswant Singh Khalra biopic to release in February |url=https://www.indiatoday.in/movies/story/punjab-95-jaswant-singh-khalra-biopic-may-release-in-february-hints-diljit-dosanjh-stmp-2663980-2025-01-13 |access-date=16 January 2025 |magazine=India Today}}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਸਦਾ ਨਾਮ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਘਲੂਘਾਰਾ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਤਲੇਆਮ, ਸੈਂਸਰ ਬੋਰਡ ਨੇ ਫਿਲਮ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ ਯੂਨਿਟ 'ਤੇ ਇਤਰਾਜ਼ ਉਠਾਇਆ, 120 ਕੱਟਾਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਸਿਰਲੇਖ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਫਿਲਮ ਦੀ ਰਿਲੀਜ਼ ਨੂੰ ਅਣਮਿੱਥੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਦੇਰੀ ਨਾਲ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{cite web |date=17 January 2025 |title=Punjab 95 teaser: Diljit Dosanjh plays courageous activist Jaswant Singh Khalra; film to finally release on this date |url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/punjab-95-teaser-diljit-dosanjh-plays-courageous-activist-jaswant-singh-khalra-film-to-finally-release-on-this-date-9784809/ |website=The Indian Express |language=en}}</ref> ਜਦੋਂ ਇਸ ਫਿਲਮ ਨੂੰ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ ਤੇ ਚਲਾਉਣ ਦੀ ਮਨਜੂਰੀ ਨਾ ਮਿਲੀ ਤਾਂ ਫਿਲਮ ਦਾ ਨਾਂ 'ਸਤਲੁਜ' ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਜੁਲਾਈ 2026 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਫਿਲਮ ਦੀ ਟੀਮ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਮੁਫਤ ਵਿਚ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ। ==ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * [[ਹਿਊਮਨ ਰਾਈਟਸ ਵਾਚ]] ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1995]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1952]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਵਿਦਰੋਹ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਸਿੱਖ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਲੋਕ]] o7i9y21zbj4mldh96qdbz4507yqk9zk 842166 842165 2026-07-10T04:20:15Z Kuldeepburjbhalaike 18176 842166 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਖਾਲੜਾ | image = JaswantSinghKhalra.jpg | caption = ਸਵਰਗੀ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਖਾਲੜਾ ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਭਾਸ਼ਣ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ | native_name = | native_name_lang = | birth_date = 1952 | birth_place = [[ਖਾਲੜਾ]], [[ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਤਰਨ ਤਾਰਨ]], ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ | death_date = {{death date and age|1995|1952}} | death_place = [[ਝਬਾਲ ਕਲਾਂ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] | death_cause = | occupation = ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਰਕੁਨ | spouse = ਬੀਬੀ ਪਰਮਜੀਤ ਕੌਰ ਖਾਲੜਾ }} '''ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਖਾਲੜਾ''' (1952–1995)<ref>{{Cite web |date=2020-10-26 |title=The Valiant – Jaswant Singh Khalra: New Book Launched |url=https://sikhsiyasat.net/the-valiant-jaswant-singh-khalra-new-book-launched/ |access-date=2022-09-06 |website=Sikh Siyasat News |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |date=6 September 1995 |title=India: Fear of disappearance / fear of torture: Jaswant Singh Khalra, human rights activist |url=https://www.amnesty.org/en/documents/asa20/026/1995/en/ |work=Amnesty International}}</ref> ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਰਕੁਨ ਸੀ। ਉਹ [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਘੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਰਕੁਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ।<ref>{{Cite book |title=Symphony of Freedom |publisher=All India Peoples Resistance Forum |year=11 October 2008 |pages=Papers on Nationality Question |quote=Even in the last three years in Punjab six advocates, five journalists and a number of prominent human rights activists like Jaswant Singh Khalra and Ram Singh Billing have been killed by extra judicial execution, by the hit squad of the Punjab police.}}</ref><ref>{{Cite web |last=Singh |first=Santbir |date=8 September 2025 |title=The Legacy of Jaswant Singh Khalra |url=https://sikhri.org/articles/the-legacy-of-jaswant-singh-khalra |website=Sikh Research Institute |quote=Thirty years ago, famed human rights activist Bhai Jaswant Singh Khalra was abducted, tortured, and murdered by the Punjab Police. He was killed for the work he did in exposing the Punjab Police’s crimes of extrajudicial killings and illegal cremations. Three decades after his death, what can we learn from his example?}}</ref><ref>{{Cite book |last=Singh |first=Ajmer |title=Darkness Defied: The Life and Legacy of Jaswant Singh Khalra |year=2025 |quote=an immortal defender of human rights, who relentlessly pursued the truth to unmask the impunity and injustices perpetrated by the Indian state.}}</ref> ਉਸਨੇ [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬਗਾਵਤ]] ਦੌਰਾਨ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਦੁਆਰਾ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਥਿਤ ਗੈਰ-ਨਿਆਇਕ ਕਤਲਾਂ, ਜਬਰੀ ਲਾਪਤਾ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਸਕਾਰ ਦੇ ਸਬੂਤਾਂ ਦਾ ਪਰਦਾਫਾਸ਼ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਨੂੰ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਹਿਚਾਣ ਵੀ ਮਿਲੀ।<ref name=":1" /> ਉਸਦੀ ਜਾਂਚ ਨੇ ਲਗਭਗ 25,000 ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਸਕਾਰਾਂ ਦਾ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀਕਰਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਲਗਭਗ 2,000 ਪੁਲਿਸ ਕਰਮਚਾਰੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਹੱਤਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Southeast Asia p.74">The Politics of Religion in South and Southeast Asia, p. 74, Taylor & Francis, by Ishtiaq Ahmed.</ref><ref>{{Cite news |last=Yasmin |first=Shahana |date=7 July 2026 |title=Why a Diljit Dosanjh film released after a four-year battle with censors was gone within two days |url=https://www.independent.co.uk/asia/india/diljit-dosanjh-satluj-removed-streaming-zee5-cbfc-censorship-b3009719.html |work=The Independent |quote=The life of Sikh human rights activist Jaswant Singh Khalra, who documented over 25,000 alleged extrajudicial killings in Punjab in the late 1980s and early 1990s, when the northern Indian state was gripped by a deadly insurgency, before he was abducted and murdered in 1995.}}</ref> ਖਾਲੜਾ ਦੇ ਕੰਮ ਨੇ [[ਐਮਨੈਸਟੀ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ]] ਸਮੇਤ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚਿਆ ਅਤੇ 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਬਾਰੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਬਣ ਗਈ।<ref name="amnesty">{{Cite web |date=31 March 1998 |title=India: A Mockery of Justice: The case concerning the “disappearance” of human rights defender Jaswant Singh Khalra severely undermined |url=https://www.amnesty.org/en/documents/asa20/007/1998/en/ |website=Amnesty International |quote=This brief report documents the means used by accused police officers, including delay of proceedings and intimidation of witnesses, in their search of impunity for the “disappearance” of Jaswant Singh Khalra, human rights defender and General secretary of the Human Rights Wing of the Akali Dal political party.}}</ref> ਖਾਲੜਾ ਨੂੰ 6 ਸਤੰਬਰ 1995 ਨੂੰ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਦੇ ਬਾਹਰੋਂ ਅਗਵਾ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਹੱਤਿਆ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਾਮਲਾ ਬਣ ਗਈ, ਜਿਸਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਛੇ [[ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ (ਭਾਰਤ)|ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ]] ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਅਗਵਾ ਅਤੇ ਕਤਲ ਲਈ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਮਰ ਕੈਦ ਹੋਈ। ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸੱਚਾਈ, ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਅਤੇ ਨਿਆਂ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣ ਗਈ ਹੈ।<ref>{{Cite news |last=Rana |first=Yudhvir |title=31 Years on, image of Khalra being driven away still haunts eyewitness |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chandigarh/31-years-on-image-of-khalra-being-driven-away-still-haunts-eyewitness/articleshow/132224242.cms |work=Times of India |quote=His efforts shed light on thousands of unidentified killings and earned him global recognition as a symbol of resistance against human rights abuses.}}</ref><ref>{{Cite web |date=27 September 2005 |title=Other Screams of Terror |url=https://www.hrw.org/news/2005/09/27/other-screams-terror |website=Human Rights Watch |quote=The killing of Jaswant Singh Khalra cannot, and should not, be forgotten. For Jaswant Singh Khalra took on an indispensable job in a democracy: he dared to ask questions.}}</ref><ref>{{Cite news |date=3 June 2014 |title=How Punjab's missing thousands are being forgotten |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-india-27585500 |work=BBC |quote=His lawyers point out that similar arguments were made against the police whistleblower who testified after the 1995 murder of prominent human rights lawyer Jaswant Singh Khalra. Five police officers were eventually convicted of that murder.}}</ref><ref name="amnesty"/> == ਸਰਗਰਮੀ == ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਖਾਲੜਾ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਖਾੜਕੂਵਾਦ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਪੰਜਾਬ ਦੇ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ|ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸ਼ਹਿਰ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬੈਂਕ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਸਨ। [[ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ]], [[ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ]] ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਅਤੇ 1984 ਦੇ ਸਿੱਖ ਵਿਰੋਧੀ ਦੰਗਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ ਸ਼ੱਕੀਆਂ ਨੂੰ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਲੈਣ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜ਼ਾਹਰ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸ਼ੱਕੀ ਅੱਤਵਾਦੀਆਂ ਵਜੋਂ। ਪੁਲਿਸ 'ਤੇ ਨਿਹੱਥੇ ਸ਼ੱਕੀਆਂ ਨੂੰ ਝੂਠੇ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਵਿੱਚ ਮਾਰਨ ਅਤੇ ਕਤਲਾਂ ਨੂੰ ਛੁਪਾਉਣ ਲਈ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਸਾੜਨ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਸੀ।<ref>"Who Killed the Sikhs". Journeyman Pictures. 4 June 2002. [https://www.youtube.com/user/journeymanpictures#p/search/0/HZTCFxBY6Tw "a portion of this documentary can be viewed here"]</ref><ref>[http://www.ensaaf.org/publications/reports/protectingthekillers/ "Protecting the Killers: A Policy of Impunity in Punjab, India,"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171111004319/http://www.ensaaf.org/publications/reports/protectingthekillers/|date=11 November 2017}}, Human Rights Watch & Ensaaf Joint Report, 18 October 2007. pp. 29-30.</ref> ਖਾਲੜਾ ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਚਾਰ ਵੱਡੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਸਬੂਤ ਅਤੇ ਗਵਾਹ ਇਕੱਠੇ ਕਰਨਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਹਿਲਾ ਦੀ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਹੱਤਿਆ, ਸੱਤ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਮਨੁੱਖੀ ਢਾਲ ਦਾ ਮਾਮਲਾ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ 25000 ਅਣਪਛਾਤੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਅੱਤਵਾਦ ਵਿਰੋਧੀ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲਗਭਗ 2,000 ਪੁਲਿਸ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਸਬੰਧੀ ਮਾਮਲੇ ਸਨ। <ref>Politics of genocide: Punjab, 1984-1998, Inderjit Singh Jaijee, p.101, Inderjit Singh Jaijee, 1999</ref> [[ਕੇਂਦਰੀ ਜਾਂਚ ਬਿਊਰੋ]], ਇੱਕ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਏਜੰਸੀ, ਨੇ ਸਿੱਟਾ ਕੱਢਿਆ ਕਿ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਇਕੱਲੇ [[ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਤਰਨਤਾਰਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] ਵਿੱਚ 2,097 ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਸੀ। [[ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ]] ਦੁਆਰਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸੀ.ਬੀ.ਆਈ. ਜਾਂਚ ਰਿਕਾਰਡਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ (ਸਥਾਸ਼ਿਵਮ ਜੇ - ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਭੂਤਾ ਸੀ - ਅਤੇ ਚੌਹਾਨ ਜੇ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਿਥਪਾਲ ਸਿੰਘ ਬਨਾਮ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ)<ref>Prithipal Singh v. State of Punjab, (2012) 1 SCC 10</ref> ਉਹ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਰਕੁਨ ਸੀ ਜੋ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਬਗਾਵਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਲਾਵਾਰਿਸ ਮਨੁੱਖੀ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦੇ ਅਗਵਾ, ਖਾਤਮੇ ਅਤੇ ਸਸਕਾਰ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਪੁਲਿਸ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਅੱਤਵਾਦੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਹਾਨੇ ਮਾਰ ਰਹੀ ਸੀ ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਰਿਕਾਰਡ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦਾ ਨਿਪਟਾਰਾ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ।<ref name="express">{{cite web |title=khalra custodial death-sc upholds life in jail for Punjab cops |url=http://archive.indianexpress.com/news/activist-khalra-custodial-death--sc-upholds-life-in-jail-for-punjab-cops/871023/ |url-status=dead |access-date=15 November 2015}}</ref> ਇਹ ਵੀ ਕਲਪਿਤ ਕਹਾਣੀ ਹੈ ਕਿ ਕੁਝ ਲਾਪਤਾ ਸਾਥੀਆਂ ਦੀ ਭਾਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਖਾਲੜਾ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਨਗਰ ਨਿਗਮ ਤੋਂ ਫਾਈਲਾਂ ਮਿਲੀਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨਾਮ, ਉਮਰ ਅਤੇ ਪਤੇ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੁਲਿਸ ਦੁਆਰਾ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>SBS Dateline. April 2002. [http://www.ensaaf.org/multimedia/?p=203 "a portion of this episode on Punjab can be viewed here"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110717050408/http://www.ensaaf.org/multimedia/?p=203|date=17 July 2011}}</ref> ਹੋਰ ਖੋਜ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ 3 ਹੋਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੇਸਾਂ ਦਾ ਖੁਲਾਸਾ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦਾ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ।<ref>Kumar, Ram; Singh, Amrik; Agrwaal, Ashok & Kaur, Jaskaran (2003). Reduced To Ashes: The Insurgency and Human Rights in Punjab. Kathamandu (Nepal): South Asia Forum for Human Rights. {{ISBN|99933-53-57-4}} [https://web.archive.org/web/20100504012557/http://www.ensaaf.org/publications/other/reducedtoashes.pdf "Biography of Khalra, Chapter 1, Reduced to Ashes (pdf, 5 MB)"] p.54.</ref> [[ਕੌਮੀ ਮਨੁੱਖੀ ਹੱਕ ਕਮਿਸ਼ਨ (ਭਾਰਤ)|ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਕਮਿਸ਼ਨ]] ਨੇ ਕੁਝ ਪਛਾਣੀਆਂ ਗਈਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੁਲਿਸ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਮਜੀਠਾ ਅਤੇ ਤਰਨਤਾਰਨ ਵਿੱਚ ਜੂਨ 1984 ਅਤੇ ਦਸੰਬਰ 1994 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਪਰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਕਿ ਇਹ ਕਿਸਨੇ ਮਾਰੇ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਕਮਿਸ਼ਨ ਨੇ ਇਸ ਡੇਟਾ ਦੀ ਵੈਧਤਾ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਖਾਲੜਾ ਨੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ 2,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜ ਵੱਲੋਂ ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ ਅਤੇ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਤੱਕ, ਬਗਾਵਤ ਦੌਰਾਨ "ਲਾਪਤਾ" ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਆਪਣੇ ਲਾਪਤਾ ਅਜ਼ੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਕਿਸਮਤ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਇੰਡੀਆ ਦੁਆਰਾ ਕੁਝ ਕੁ ਨਾਵਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਸੂਚੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=NHRCList |url=https://www.tribuneindia.com/2004/20040730/nhrc1.htm |access-date=2019-05-29 |website=www.tribuneindia.com}}</ref> === ਪੁਲਿਸ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ === ਕੁਝ ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੀ ਪਿੱਠ ਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਜਦ ਖਾਲੜਾ ਦੇ ਇੱਕ ਮਿੱਤਰ, ਸੈਂਟਰਲ ਕੋਆਪਰੇਟਿਵ ਬੈਂਕ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ, ਗੁੰਮ ਹੋ ਗਏ ਤਾਂ ਸਾਧਾਰਨ ਢੰਗ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਭਾਲ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦੇ ਪੁਲਿਸ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੀ ਗੱਲ ਕੰਨੀਂ ਪਈ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨਘਾਟ ਤੋਂ ਪਤਾ ਕਰਨ 'ਤੇ ਇਹ ਦੁੱਖਦਾਈ ਕਹਾਣੀ ਸੱਚੀ ਸਾਬਤ ਹੋਈ। ਅੱਗੇ ਜਾ ਕੇ ਉਸ ਮ੍ਰਿਤਕ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਾਥੀ ਦੀ ਮੌਤ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵੀ ਮਿਲੀ। ਇਸੇ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕਾਂ ਹੋਰ ‘ਅਣਪਛਾਤੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦੇ ਸਸਕਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਆਈ। ਮਿਉਂਸਪਲ ਕਮੇਟੀ 'ਚੋਂ ਕਿੰਨੀਆਂ ਲੱਕੜਾਂ ਆਈਆਂ, ਕਲਰਕਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿੰਨੀ ਰਿਸ਼ਵਤ ਖਾਧੀ ਤੇ ਫਿਰ ਤਰਨਤਾਰਨ ਤੇ ਪੱਟੀ ਦੇ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨਘਾਟਾਂ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਝੂਠੇ ਪੁਲਿਸ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਤੇ ਕਿੰਨੀਆਂ ਅਣਪਛਾਤੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦੇ ਸਸਕਾਰ ਹੋਏ, ਕਿੰਨੇ ਅੱਧਸੜੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅੰਗ ਕੁੱਤੇ ਵੀ ਖਾਂਦੇ ਰਹੇ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਹੋਰ ਅਨੇਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਖਾਲੜਾ ਜੀ ਆਪਣੀ ਡਾਇਰੀ ਵਿੱਚ ਕਲਮਬੰਦ ਕਰਦੇ ਗਏ। ਸ਼ਮਸ਼ਾਨਘਾਟ ਦੇ ਰਜਿਸਟਰਾਂ ਦੀਆਂ ਨਕਲਾਂ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਤਕਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਪਤੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਆ ਗਏ। ਖਾਲ਼ੜਾ ਨੇ ਅਣਪਛਾਤੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਜੱਗ ਜ਼ਾਹਰ ਕਰਦਿਆਂ ਅਮਰੀਕਾ, ਕਨੇਡਾ ਤੇ ਬਰਤਾਨੀਆ ਦੀਆਂ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟਾਂ ਅਤੇ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਪੱਧਰ ਦੀਆਂ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸੈਂਕੜੇ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਮ੍ਰਿਤਕਾਂ ਦੀ ਲਿਸਟਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ। == ਪਰਿਵਾਰ == ਖਾਲੜਾ ਦੇ ਦਾਦਾ ਜੀ, ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ, ਬਟਾਲਾ ਵਿਖੇ ਛੋਲੇ ਕੁਲਚਿਆਂ ਦੀ ਰੇਹੜੀ ਲਗਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਵੀ [[ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਦੇ ਮੁਸਾਫਰਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਕਾਮਾਗਾਟਾ ਮਾਰੂ ਜਹਾਜ਼]] ਦੇ 376 ਯਾਤਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ, ਜੋ 1914 ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼-ਹਾਂਗ ਕਾਂਗ ਤੋਂ ਸ਼ੰਘਾਈ, ਚੀਨ ਅਤੇ [[ਯੋਕੋਹਾਮਾ]], [[ਜਪਾਨ|ਜਾਪਾਨ]] ਰਾਹੀਂ [[ਵੈਨਕੂਵਰ]], [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕੋਲੰਬੀਆ]], [[ਕੈਨੇਡਾ]] ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਪੰਜਾਬ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ]] ਤੋਂ 376 ਯਾਤਰੀ ਸਵਾਰ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 24 ਨੂੰ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਬਾਕੀ 352 ਯਾਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਉਤਰਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਅਤੇ ਜਹਾਜ਼ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਸਮੇਤ ਹੋਰਨਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਹੁੰਚਣ 'ਤੇ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿਰੁੱਧ ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ ਵਿੱਚ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪਤਨੀ, [[ਪਰਮਜੀਤ ਕੌਰ ਖਾਲੜਾ]], ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਸਰਗਰਮੀ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਖੁਦ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਰਕੁਨ ਹੈ। ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦੋ ਬੱਚੇ ਨਵਕਿਰਨ ਕੌਰ ਅਤੇ ਜਨਮੀਤ ਸਿੰਘ ਉਸਦੇ ਜੀਵਤ ਬੱਚੇ ਹਨ। ਉਸਦੇ ਜੀਵਤ ਪਰਿਵਾਰਕ ਮੈਂਬਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ, ਮਾਂ ਮੁਖਤਾਰ ਕੌਰ, ਤਿੰਨ ਭਰਾ ਰਾਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ, ਅਮਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ (ਦੋਵੇਂ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ) ਅਤੇ ਗੁਰਦੇਵ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ (ਆਸਟ੍ਰੀਆ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ) ਅਤੇ ਪੰਜ ਭੈਣਾਂ: ਪਰੀਤਮ ਕੌਰ, ਮਹਿੰਦਰ ਕੌਰ, ਹਰਜਿੰਦਰ ਕੌਰ (ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਬੀਈਓ) ਬਲਬੀਰ ਕੌਰ (ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਹੈੱਡਟੀਚਰ) ਅਤੇ ਬੇਅੰਤ ਕੌਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref>{{Cite web |last=Kumar |first=Ram |date= |title=Reduced To Ashes: The Insurgency and Human Rights in Punjab. |url=https://en.wikipedia.org/wiki/South_Asia_Forum_for_Human_Rights |website=South Asia Forum for Human Rights.}}</ref> ==ਸ਼ਹੀਦੀ== 6 ਸਤੰਬਰ 1995 ਨੂੰ, ਜਦੋਂ ਖਾਲੜਾ ਆਪਣੇ ਘਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਪਣੀ ਕਾਰ ਧੋ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਅਗਵਾ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ [[ਝਬਾਲ]] ਪੁਲਿਸ ਸਟੇਸ਼ਨ ਲੈ ਗਏ।<ref name="amnesty">{{cite web |date=31 March 1998 |title=A mockery of justice: The case concerning the "disappearance" of human rights defender Jaswant Singh Khalra severely undermined |url=https://www.amnesty.org/en/documents/asa20/007/1998/en/ |publisher=Amnesty International}}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ ਗਵਾਹਾਂ ਨੇ ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਬਿਆਨ ਦਿੱਤੇ, ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਜਨਰਲ, ਕੰਵਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ ਨੂੰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ਕਰਤਾ ਵਜੋਂ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ, ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਕਦੇ ਵੀ ਖਾਲੜਾ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰਨ ਜਾਂ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਲੈਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ।<ref name="tribune">{{cite web |date=17 February 2005 |title=K.P.S. Gill visited Khalra in jail, says witness |url=https://www.tribuneindia.com/2005/20050217/punjab1.htm |publisher=The Tribune, Chandigarh, India}}</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਨੂੰ ਉਸਦੇ ਠਿਕਾਣੇ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਖਾਲੜਾ ਪਾਸੋਂ ਅਜਿਹੀ ਗੱਲ ਅਖਵਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ‘ਅਣਪਛਾਤੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ’ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਤੇ ਪਰਦਾ ਪਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਸ. ਖਾਲੜੇ ਦੀ ਇਸ ਮੋੜ੍ਹ ਤੇ ਆ ਕੇ ਪਰਖ ਦੀ ਘੜੀ ਆ ਗਈ। ਕਾਮਰੇਡੀ ਜੀਵਨ ਆਰੰਭ ਕਰਕੇ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਰਸਤਾ ਫੜ੍ਹਦਿਆਂ ਹੀ ਉਹ ਖਾਲੜਾ ਤੋਂ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਨਿੱਬੜੇ। 6 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਪੁਲਿਸ ਦੀਆਂ ਜਿਪਸੀਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਧਾੜ ਆਈ ਤੇ ਗੈਰਕਨੂੰਨੀ ਦਿਨ ਵੇਲੇ ਸ.ਖਾਲੜਾ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸ਼ਹਿਰ ਸਥਿਤ ਕਬੀਰ ਪਾਰਕ ਵਾਲੇ ਘਰ ਵਿਚੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਚੁੱਕ ਕੇ ਲੈ ਗਈ। ਪਰਖ ਦੀ ਘੜੀ ਉਦੋਂ ਆਈ ਜਦੋਂ ਥਾਣਾ ਝਬਾਲ ਦੇ ਇੱਕ ਸੈੱਲ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਤਸੀਹੇ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਗੱਲ ਸਿਰਫ ਏਨੀ ਸੀ ਕਿ ਸ.ਖਾਲੜਾ ਨੇ ‘ਅਣਪਛਾਤੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ' ਅਤੇ 'ਝੂਠੇ ਪੁਲਿਸ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ' ਸੰਬੰਧੀ ਜੋ ਕਿਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲਵੇ। ਭੰਨੀ ਹੋਈ ਦੇਹ ਰੂਪੀ ਖਾਲੜੇ ਨੂੰ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਮਾਨਾਂਵਾਲੇ (ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ) ਵਿਖੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਸ. ਖਾਲੜਾ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਰਾਹ ਉੱਤੇ ਚੱਲਦਾ ਹੋਇਆ ਖਾਲਸਾ ਸੋਝੀ ਤਾਈਂ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਸ. ਖਾਲੜਾ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਥਾਣਾ ਝਬਾਲ ਦੇ ਸੈੱਲ ਵਿੱਚ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ। ਗੋਲੀ ਨਾਲ ਮਾਰ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਲਹੂ ਨਾਲ ਭਿੱਜੀ ਦੇਹ ਨੂੰ ਹਰੀ ਕੇ ਪੱਤਣ ਰਾਜਸਥਾਨ ਨਹਿਰ ਵਿੱਚ ਰੋੜ੍ਹ ਦਿੱਤੀ। ਸੀਬੀਆਈ ਨੇ ਖਾਲੜਾ ਕੇਸ ਦੀ ਛਾਣਬੀਨ ਕੀਤੀ ਤੇ ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪੁਲਿਸ ਅਫਸਰਾਂ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ੀ ਪਾਇਆ ਅਤੇ ਸਜ਼ਾ ਦਿਤੀ। ਇਹ ਵੀ ਗੌਰਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਅੱਜ ਤੱਕ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਖਾਲੜਾ ਦੀ ਲਾਸ਼ ਜਾਂ ਕੋਈ ਅਵਸੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਮਿਲੇ 1996 ਵਿੱਚ, ਕੇਂਦਰੀ ਜਾਂਚ ਬਿਊਰੋ ਨੂੰ ਸਬੂਤ ਮਿਲੇ ਕਿ ਉਸਨੂੰ ਤਰਨਤਾਰਨ ਦੇ ਇੱਕ ਪੁਲਿਸ ਸਟੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਨੌਂ ਪੁਲਿਸ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ 'ਤੇ ਕਤਲ ਅਤੇ ਅਗਵਾ ਕਰਨ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾਉਣ ਦੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ। ਉਸਦੇ ਕਤਲ ਦੇ ਦੋਸ਼ੀਆਂ 'ਤੇ ਦਸ ਸਾਲ ਲਈ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਲਗਾਏ ਗਏ ਸਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਸ਼ੱਕੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ਸੀਨੀਅਰ ਸੁਪਰਡੈਂਟ ਆਫ਼ ਪੁਲਿਸ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ ਦਾ 1997 ਵਿੱਚ ਰੇਲਗੱਡੀ ਅੱਗੇ ਛਾਲ ਮਾਰਕੇ ਖੁਦਕੁਸ਼ੀ ਕਰ ਗਿਆ ਸੀ। 18 ਨਵੰਬਰ 2005 ਨੂੰ, ਛੇ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਦੋ ਮੁਲਜ਼ਮਾਂ, ਡਿਪਟੀ ਸੁਪਰਡੈਂਟ ਜਸਪਾਲ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਅਮਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਖਾਲੜਾ ਦੇ ਅਗਵਾ ਅਤੇ ਕਤਲ ਲਈ ਉਮਰ ਕੈਦ ਅਤੇ ਬਾਕੀਆਂ ਨੂੰ ਸੱਤ ਸਾਲ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ ਸੀ।<ref name="ensaaf">{{cite web |title=Punjab Cops Convicted of 1995 Murder of Activist Khalra |url=http://www.ensaaf.org/news/pr2005-11-18.php |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20061123135906/http://www.ensaaf.org/news/pr2005-11-18.php |archive-date=23 November 2006 |access-date=25 January 2007 |publisher=Ensaaf}}</ref> 16 ਅਕਤੂਬਰ 2007 ਨੂੰ, ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਦੇ ਇੱਕ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਬੈਂਚ, ਜਿਸਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਜਸਟਿਸ ਮਹਿਤਾਬ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ ਅਤੇ ਏ ਐਨ ਜਿੰਦਲ ਨੇ ਕੀਤੀ, ਨੇ ਬਾਕੀ ਚਾਰ ਮੁਲਜ਼ਮਾਂ: ਸਤਨਾਮ ਸਿੰਘ, ਸੁਰਿੰਦਰ ਪਾਲ ਸਿੰਘ, ਜਸਬੀਰ ਸਿੰਘ (ਸਾਰੇ ਸਾਬਕਾ ਸਬ ਇੰਸਪੈਕਟਰ) ਅਤੇ ਪ੍ਰਿਥੀਪਾਲ ਸਿੰਘ (ਸਾਬਕਾ ਹੈੱਡ ਕਾਂਸਟੇਬਲ) ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਨੂੰ ਉਮਰ ਕੈਦ ਤੱਕ ਵਧਾ ਦਿੱਤਾ।<ref>{{cite web |date=16 October 2007 |title=Khalra murder case: HC grants life imprisonment to 4 cops - Chandigarh - City - NEWS |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chandigarh/Khalra-murder-case-HC-grants-life-imprisonment-to-4-cops/articleshow/2464188.cms |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121018162040/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2007-10-16/chandigarh/27987237_1_life-imprisonment-murder-case-jaswant-singh-khalra |archive-date=18 October 2012 |access-date=2009-08-10 |work=[[The Times of India]]}}</ref><ref>{{cite web |date=1995-09-06 |title=The Tribune, Chandigarh, India - Main News |url=http://www.tribuneindia.com/2007/20071017/main1.htm |access-date=2009-08-10 |publisher=Tribuneindia.com |archive-date=2008-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081006232527/http://www.tribuneindia.com/2007/20071017/main1.htm |url-status=dead }}</ref> 11 ਅਪ੍ਰੈਲ 2011 ਨੂੰ, ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਨੇ ਚਾਰ ਦੋਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਉਮਰ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਵਿਰੁੱਧ ਦਾਇਰ ਅਪੀਲ ਨੂੰ ਖਾਰਜ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਗੜਬੜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਗਏ ਅੱਤਿਆਚਾਰਾਂ ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ।<ref name="times">{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/SC-upholds-life-term-for-Punjab-cops/articleshow/10613312.cms|title=Activist Khalra custodial death: SC upholds life in jail for Punjab cops|date=5 November 2011|access-date=15 November 2015|website=[[The Times of India]]}}</ref> == ਵਿਰਾਸਤ == === ਯਾਦਗਾਰ === ਫਰਿਜ਼ਨੋ, ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਦੀ ਸਿਟੀ ਕੌਂਸਲ ਨੇ 26 ਅਗਸਤ 2017 ਨੂੰ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਪਾਰਕ ਦਾ ਨਾਮ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਖਾਲੜਾ ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਰੱਖਣ ਦੇ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ।<ref>{{Cite web |date=6 September 2017 |title=California city names park after Sikh human rights advocate |url=https://www.nbcnews.com/news/asian-america/california-city-renames-park-after-sikh-human-rights-advocate-n799261 |access-date=2019-11-13 |website=NBC News |language=en}}</ref> ਸਿਟੀ ਕੌਂਸਲ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਮਤਾ ਲਿਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕੌਂਸਲ ਮੈਂਬਰ ਓਲੀਵਰ ਬੈਂਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਪੰਜਾਬੀ/ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਲਈ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਖਾਲੜਾ ਮੇਰੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਲਈ [[ਮਾਰਟਿਨ ਲੂਥਰ ਕਿੰਗ ਜੂਨੀਅਰ]] ਵਾਂਗ ਹਨ।"<ref>{{Cite web |date=4 September 2017 |title=Fresno (CA) City Council To Rename Park After Jaswant Singh Khalra |url=http://www.sikhnet.com/news/fresno-ca-city-council-rename-park-after-jaswant-singh-khalra |access-date=2019-11-13 |website=SikhNet |language=en}}</ref> === ਫਿਲਮਾਂ === [[ਸਤਲੁਜ (ਫ਼ਿਲਮ)|''ਸਤਲੁਜ'']], ਇੱਕ 2026 ਭਾਰਤੀ ਖਾਲੜਾ ਦੇ ਜੀਵਨ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਦਿਲਜੀਤ ਦੋਸਾਂਝ]] ਨੇ ਖਾਲੜਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Punjab 95: Diljit Dosanjh's Jaswant Singh Khalra biopic to release in February|url=https://www.indiatoday.in/movies/story/punjab-95-jaswant-singh-khalra-biopic-may-release-in-february-hints-diljit-dosanjh-stmp-2663980-2025-01-13 |magazine=India Today |date=13 January 2025 |access-date=16 January 2025}}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ''ਘੱਲੂਘਾਰਾ'' ਅਤੇ ''ਪੰਜਾਬ '95'' ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਸੈਂਸਰ ਬੋਰਡ ਨੇ 127 ਕੱਟਾਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਸਿਰਲੇਖ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਫਿਲਮ ਅਤੇ ਨਿਰਮਾਣ ਯੂਨਿਟ 'ਤੇ ਇਤਰਾਜ਼ ਉਠਾਇਆ। ਫਿਲਮ ਦੀ ਰਿਲੀਜ਼ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਅਣਮਿੱਥੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਦੇਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਇਹ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਜ਼ੀ5 'ਤੇ, 3 ਜੁਲਾਈ, 2026 ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਕੱਟ ਦੇ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋ ਗਈ।<ref>{{cite web |title=Punjab 95 teaser: Diljit Dosanjh plays courageous activist Jaswant Singh Khalra; film to finally release on this date |url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/punjab-95-teaser-diljit-dosanjh-plays-courageous-activist-jaswant-singh-khalra-film-to-finally-release-on-this-date-9784809/ |website=The Indian Express |language=en |date=17 January 2025}}</ref><ref>{{Cite web |last=Ramachandran |first=Naman |date=2026-07-03 |title=Diljit Dosanjh’s ‘Satluj,’ Formerly ‘Punjab ’95’ That Was Pulled From Toronto, Streams Uncut on ZEE5 Global: ‘This Is the Complete Film, Without Any Cuts or Compromises’ |url=https://variety.com/2026/tv/news/diljit-dosanjh-satluj-punjab-95-uncut-zee5-global-1236801418/ |access-date=2026-07-03 |website=Variety |language=en-US}}</ref> ==ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * [[ਹਿਊਮਨ ਰਾਈਟਸ ਵਾਚ]] ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1995]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1952]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਵਿਦਰੋਹ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਸਿੱਖ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਲੋਕ]] 7vlb8l67hbznqwa7prkncbpkdh96yba 842177 842166 2026-07-10T10:14:26Z Kuldeepburjbhalaike 18176 842177 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਖਾਲੜਾ | image = JaswantSinghKhalra.jpg | caption = ਸਵਰਗੀ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਖਾਲੜਾ ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਭਾਸ਼ਣ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ | native_name = | native_name_lang = | birth_date = 1952 | birth_place = [[ਖਾਲੜਾ]], [[ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਤਰਨ ਤਾਰਨ]], ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ | death_date = {{death date and age|1995|1952}} | death_place = [[ਝਬਾਲ ਕਲਾਂ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] | death_cause = | occupation = ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਰਕੁਨ | spouse = [[ਪਰਮਜੀਤ ਕੌਰ ਖਾਲੜਾ]] }} '''ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਖਾਲੜਾ''' (1952–1995)<ref>{{Cite web |date=2020-10-26 |title=The Valiant – Jaswant Singh Khalra: New Book Launched |url=https://sikhsiyasat.net/the-valiant-jaswant-singh-khalra-new-book-launched/ |access-date=2022-09-06 |website=Sikh Siyasat News |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |date=6 September 1995 |title=India: Fear of disappearance / fear of torture: Jaswant Singh Khalra, human rights activist |url=https://www.amnesty.org/en/documents/asa20/026/1995/en/ |work=Amnesty International}}</ref> ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਰਕੁਨ ਸੀ। ਉਹ [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਘੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਰਕੁਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ।<ref>{{Cite book |title=Symphony of Freedom |publisher=All India Peoples Resistance Forum |year=11 October 2008 |pages=Papers on Nationality Question |quote=Even in the last three years in Punjab six advocates, five journalists and a number of prominent human rights activists like Jaswant Singh Khalra and Ram Singh Billing have been killed by extra judicial execution, by the hit squad of the Punjab police.}}</ref><ref>{{Cite web |last=Singh |first=Santbir |date=8 September 2025 |title=The Legacy of Jaswant Singh Khalra |url=https://sikhri.org/articles/the-legacy-of-jaswant-singh-khalra |website=Sikh Research Institute |quote=Thirty years ago, famed human rights activist Bhai Jaswant Singh Khalra was abducted, tortured, and murdered by the Punjab Police. He was killed for the work he did in exposing the Punjab Police’s crimes of extrajudicial killings and illegal cremations. Three decades after his death, what can we learn from his example?}}</ref><ref>{{Cite book |last=Singh |first=Ajmer |title=Darkness Defied: The Life and Legacy of Jaswant Singh Khalra |year=2025 |quote=an immortal defender of human rights, who relentlessly pursued the truth to unmask the impunity and injustices perpetrated by the Indian state.}}</ref> ਉਸਨੇ [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬਗਾਵਤ]] ਦੌਰਾਨ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਦੁਆਰਾ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਥਿਤ ਗੈਰ-ਨਿਆਇਕ ਕਤਲਾਂ, ਜਬਰੀ ਲਾਪਤਾ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਸਕਾਰ ਦੇ ਸਬੂਤਾਂ ਦਾ ਪਰਦਾਫਾਸ਼ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਨੂੰ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਹਿਚਾਣ ਵੀ ਮਿਲੀ।<ref name=":1" /> ਉਸਦੀ ਜਾਂਚ ਨੇ ਲਗਭਗ 25,000 ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਸਕਾਰਾਂ ਦਾ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀਕਰਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਲਗਭਗ 2,000 ਪੁਲਿਸ ਕਰਮਚਾਰੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਹੱਤਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Southeast Asia p.74">The Politics of Religion in South and Southeast Asia, p. 74, Taylor & Francis, by Ishtiaq Ahmed.</ref><ref>{{Cite news |last=Yasmin |first=Shahana |date=7 July 2026 |title=Why a Diljit Dosanjh film released after a four-year battle with censors was gone within two days |url=https://www.independent.co.uk/asia/india/diljit-dosanjh-satluj-removed-streaming-zee5-cbfc-censorship-b3009719.html |work=The Independent |quote=The life of Sikh human rights activist Jaswant Singh Khalra, who documented over 25,000 alleged extrajudicial killings in Punjab in the late 1980s and early 1990s, when the northern Indian state was gripped by a deadly insurgency, before he was abducted and murdered in 1995.}}</ref> ਖਾਲੜਾ ਦੇ ਕੰਮ ਨੇ [[ਐਮਨੈਸਟੀ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ]] ਸਮੇਤ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚਿਆ ਅਤੇ 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਬਾਰੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਬਣ ਗਈ।<ref name="amnesty">{{Cite web |date=31 March 1998 |title=India: A Mockery of Justice: The case concerning the “disappearance” of human rights defender Jaswant Singh Khalra severely undermined |url=https://www.amnesty.org/en/documents/asa20/007/1998/en/ |website=Amnesty International |quote=This brief report documents the means used by accused police officers, including delay of proceedings and intimidation of witnesses, in their search of impunity for the “disappearance” of Jaswant Singh Khalra, human rights defender and General secretary of the Human Rights Wing of the Akali Dal political party.}}</ref> ਖਾਲੜਾ ਨੂੰ 6 ਸਤੰਬਰ 1995 ਨੂੰ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਦੇ ਬਾਹਰੋਂ ਅਗਵਾ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਹੱਤਿਆ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਾਮਲਾ ਬਣ ਗਈ, ਜਿਸਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਛੇ [[ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ (ਭਾਰਤ)|ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ]] ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਅਗਵਾ ਅਤੇ ਕਤਲ ਲਈ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਮਰ ਕੈਦ ਹੋਈ। ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸੱਚਾਈ, ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਅਤੇ ਨਿਆਂ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣ ਗਈ ਹੈ।<ref>{{Cite news |last=Rana |first=Yudhvir |title=31 Years on, image of Khalra being driven away still haunts eyewitness |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chandigarh/31-years-on-image-of-khalra-being-driven-away-still-haunts-eyewitness/articleshow/132224242.cms |work=Times of India |quote=His efforts shed light on thousands of unidentified killings and earned him global recognition as a symbol of resistance against human rights abuses.}}</ref><ref>{{Cite web |date=27 September 2005 |title=Other Screams of Terror |url=https://www.hrw.org/news/2005/09/27/other-screams-terror |website=Human Rights Watch |quote=The killing of Jaswant Singh Khalra cannot, and should not, be forgotten. For Jaswant Singh Khalra took on an indispensable job in a democracy: he dared to ask questions.}}</ref><ref>{{Cite news |date=3 June 2014 |title=How Punjab's missing thousands are being forgotten |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-india-27585500 |work=BBC |quote=His lawyers point out that similar arguments were made against the police whistleblower who testified after the 1995 murder of prominent human rights lawyer Jaswant Singh Khalra. Five police officers were eventually convicted of that murder.}}</ref><ref name="amnesty"/> == ਸਰਗਰਮੀ == ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਖਾਲੜਾ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਖਾੜਕੂਵਾਦ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਪੰਜਾਬ ਦੇ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ|ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸ਼ਹਿਰ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬੈਂਕ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਸਨ। [[ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ]], [[ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ]] ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਅਤੇ 1984 ਦੇ ਸਿੱਖ ਵਿਰੋਧੀ ਦੰਗਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ ਸ਼ੱਕੀਆਂ ਨੂੰ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਲੈਣ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜ਼ਾਹਰ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸ਼ੱਕੀ ਅੱਤਵਾਦੀਆਂ ਵਜੋਂ। ਪੁਲਿਸ 'ਤੇ ਨਿਹੱਥੇ ਸ਼ੱਕੀਆਂ ਨੂੰ ਝੂਠੇ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਵਿੱਚ ਮਾਰਨ ਅਤੇ ਕਤਲਾਂ ਨੂੰ ਛੁਪਾਉਣ ਲਈ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਸਾੜਨ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਸੀ।<ref>"Who Killed the Sikhs". Journeyman Pictures. 4 June 2002. [https://www.youtube.com/user/journeymanpictures#p/search/0/HZTCFxBY6Tw "a portion of this documentary can be viewed here"]</ref><ref>[http://www.ensaaf.org/publications/reports/protectingthekillers/ "Protecting the Killers: A Policy of Impunity in Punjab, India,"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171111004319/http://www.ensaaf.org/publications/reports/protectingthekillers/|date=11 November 2017}}, Human Rights Watch & Ensaaf Joint Report, 18 October 2007. pp. 29-30.</ref> ਖਾਲੜਾ ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਚਾਰ ਵੱਡੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਸਬੂਤ ਅਤੇ ਗਵਾਹ ਇਕੱਠੇ ਕਰਨਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਹਿਲਾ ਦੀ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਹੱਤਿਆ, ਸੱਤ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਮਨੁੱਖੀ ਢਾਲ ਦਾ ਮਾਮਲਾ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ 25000 ਅਣਪਛਾਤੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਅੱਤਵਾਦ ਵਿਰੋਧੀ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲਗਭਗ 2,000 ਪੁਲਿਸ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਸਬੰਧੀ ਮਾਮਲੇ ਸਨ। <ref>Politics of genocide: Punjab, 1984-1998, Inderjit Singh Jaijee, p.101, Inderjit Singh Jaijee, 1999</ref> [[ਕੇਂਦਰੀ ਜਾਂਚ ਬਿਊਰੋ]], ਇੱਕ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਏਜੰਸੀ, ਨੇ ਸਿੱਟਾ ਕੱਢਿਆ ਕਿ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਇਕੱਲੇ [[ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਤਰਨਤਾਰਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] ਵਿੱਚ 2,097 ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਸੀ। [[ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ]] ਦੁਆਰਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸੀ.ਬੀ.ਆਈ. ਜਾਂਚ ਰਿਕਾਰਡਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ (ਸਥਾਸ਼ਿਵਮ ਜੇ - ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਭੂਤਾ ਸੀ - ਅਤੇ ਚੌਹਾਨ ਜੇ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਿਥਪਾਲ ਸਿੰਘ ਬਨਾਮ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ)<ref>Prithipal Singh v. State of Punjab, (2012) 1 SCC 10</ref> ਉਹ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਰਕੁਨ ਸੀ ਜੋ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਬਗਾਵਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਲਾਵਾਰਿਸ ਮਨੁੱਖੀ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦੇ ਅਗਵਾ, ਖਾਤਮੇ ਅਤੇ ਸਸਕਾਰ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਪੁਲਿਸ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਅੱਤਵਾਦੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਹਾਨੇ ਮਾਰ ਰਹੀ ਸੀ ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਰਿਕਾਰਡ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦਾ ਨਿਪਟਾਰਾ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ।<ref name="express">{{cite web |title=khalra custodial death-sc upholds life in jail for Punjab cops |url=http://archive.indianexpress.com/news/activist-khalra-custodial-death--sc-upholds-life-in-jail-for-punjab-cops/871023/ |url-status=dead |access-date=15 November 2015}}</ref> ਇਹ ਵੀ ਕਲਪਿਤ ਕਹਾਣੀ ਹੈ ਕਿ ਕੁਝ ਲਾਪਤਾ ਸਾਥੀਆਂ ਦੀ ਭਾਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਖਾਲੜਾ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਨਗਰ ਨਿਗਮ ਤੋਂ ਫਾਈਲਾਂ ਮਿਲੀਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨਾਮ, ਉਮਰ ਅਤੇ ਪਤੇ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੁਲਿਸ ਦੁਆਰਾ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>SBS Dateline. April 2002. [http://www.ensaaf.org/multimedia/?p=203 "a portion of this episode on Punjab can be viewed here"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110717050408/http://www.ensaaf.org/multimedia/?p=203|date=17 July 2011}}</ref> ਹੋਰ ਖੋਜ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ 3 ਹੋਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੇਸਾਂ ਦਾ ਖੁਲਾਸਾ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦਾ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ।<ref>Kumar, Ram; Singh, Amrik; Agrwaal, Ashok & Kaur, Jaskaran (2003). Reduced To Ashes: The Insurgency and Human Rights in Punjab. Kathamandu (Nepal): South Asia Forum for Human Rights. {{ISBN|99933-53-57-4}} [https://web.archive.org/web/20100504012557/http://www.ensaaf.org/publications/other/reducedtoashes.pdf "Biography of Khalra, Chapter 1, Reduced to Ashes (pdf, 5 MB)"] p.54.</ref> [[ਕੌਮੀ ਮਨੁੱਖੀ ਹੱਕ ਕਮਿਸ਼ਨ (ਭਾਰਤ)|ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਕਮਿਸ਼ਨ]] ਨੇ ਕੁਝ ਪਛਾਣੀਆਂ ਗਈਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੁਲਿਸ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਮਜੀਠਾ ਅਤੇ ਤਰਨਤਾਰਨ ਵਿੱਚ ਜੂਨ 1984 ਅਤੇ ਦਸੰਬਰ 1994 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਪਰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਕਿ ਇਹ ਕਿਸਨੇ ਮਾਰੇ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਕਮਿਸ਼ਨ ਨੇ ਇਸ ਡੇਟਾ ਦੀ ਵੈਧਤਾ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਖਾਲੜਾ ਨੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ 2,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜ ਵੱਲੋਂ ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ ਅਤੇ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਤੱਕ, ਬਗਾਵਤ ਦੌਰਾਨ "ਲਾਪਤਾ" ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਆਪਣੇ ਲਾਪਤਾ ਅਜ਼ੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਕਿਸਮਤ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਇੰਡੀਆ ਦੁਆਰਾ ਕੁਝ ਕੁ ਨਾਵਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਸੂਚੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=NHRCList |url=https://www.tribuneindia.com/2004/20040730/nhrc1.htm |access-date=2019-05-29 |website=www.tribuneindia.com}}</ref> === ਪੁਲਿਸ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ === ਕੁਝ ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੀ ਪਿੱਠ ਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਜਦ ਖਾਲੜਾ ਦੇ ਇੱਕ ਮਿੱਤਰ, ਸੈਂਟਰਲ ਕੋਆਪਰੇਟਿਵ ਬੈਂਕ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ, ਗੁੰਮ ਹੋ ਗਏ ਤਾਂ ਸਾਧਾਰਨ ਢੰਗ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਭਾਲ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦੇ ਪੁਲਿਸ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੀ ਗੱਲ ਕੰਨੀਂ ਪਈ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨਘਾਟ ਤੋਂ ਪਤਾ ਕਰਨ 'ਤੇ ਇਹ ਦੁੱਖਦਾਈ ਕਹਾਣੀ ਸੱਚੀ ਸਾਬਤ ਹੋਈ। ਅੱਗੇ ਜਾ ਕੇ ਉਸ ਮ੍ਰਿਤਕ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਾਥੀ ਦੀ ਮੌਤ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵੀ ਮਿਲੀ। ਇਸੇ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕਾਂ ਹੋਰ ‘ਅਣਪਛਾਤੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦੇ ਸਸਕਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਆਈ। ਮਿਉਂਸਪਲ ਕਮੇਟੀ 'ਚੋਂ ਕਿੰਨੀਆਂ ਲੱਕੜਾਂ ਆਈਆਂ, ਕਲਰਕਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿੰਨੀ ਰਿਸ਼ਵਤ ਖਾਧੀ ਤੇ ਫਿਰ ਤਰਨਤਾਰਨ ਤੇ ਪੱਟੀ ਦੇ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨਘਾਟਾਂ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਝੂਠੇ ਪੁਲਿਸ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਤੇ ਕਿੰਨੀਆਂ ਅਣਪਛਾਤੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦੇ ਸਸਕਾਰ ਹੋਏ, ਕਿੰਨੇ ਅੱਧਸੜੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅੰਗ ਕੁੱਤੇ ਵੀ ਖਾਂਦੇ ਰਹੇ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਹੋਰ ਅਨੇਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਖਾਲੜਾ ਜੀ ਆਪਣੀ ਡਾਇਰੀ ਵਿੱਚ ਕਲਮਬੰਦ ਕਰਦੇ ਗਏ। ਸ਼ਮਸ਼ਾਨਘਾਟ ਦੇ ਰਜਿਸਟਰਾਂ ਦੀਆਂ ਨਕਲਾਂ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਤਕਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਪਤੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਆ ਗਏ। ਖਾਲ਼ੜਾ ਨੇ ਅਣਪਛਾਤੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਜੱਗ ਜ਼ਾਹਰ ਕਰਦਿਆਂ ਅਮਰੀਕਾ, ਕਨੇਡਾ ਤੇ ਬਰਤਾਨੀਆ ਦੀਆਂ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟਾਂ ਅਤੇ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਪੱਧਰ ਦੀਆਂ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸੈਂਕੜੇ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਮ੍ਰਿਤਕਾਂ ਦੀ ਲਿਸਟਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ। == ਪਰਿਵਾਰ == ਖਾਲੜਾ ਦੇ ਦਾਦਾ ਜੀ, ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ, ਬਟਾਲਾ ਵਿਖੇ ਛੋਲੇ ਕੁਲਚਿਆਂ ਦੀ ਰੇਹੜੀ ਲਗਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਵੀ [[ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਦੇ ਮੁਸਾਫਰਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਕਾਮਾਗਾਟਾ ਮਾਰੂ ਜਹਾਜ਼]] ਦੇ 376 ਯਾਤਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ, ਜੋ 1914 ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼-ਹਾਂਗ ਕਾਂਗ ਤੋਂ ਸ਼ੰਘਾਈ, ਚੀਨ ਅਤੇ [[ਯੋਕੋਹਾਮਾ]], [[ਜਪਾਨ|ਜਾਪਾਨ]] ਰਾਹੀਂ [[ਵੈਨਕੂਵਰ]], [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕੋਲੰਬੀਆ]], [[ਕੈਨੇਡਾ]] ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਪੰਜਾਬ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ]] ਤੋਂ 376 ਯਾਤਰੀ ਸਵਾਰ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 24 ਨੂੰ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਬਾਕੀ 352 ਯਾਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਉਤਰਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਅਤੇ ਜਹਾਜ਼ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਸਮੇਤ ਹੋਰਨਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਹੁੰਚਣ 'ਤੇ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿਰੁੱਧ ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ ਵਿੱਚ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪਤਨੀ, [[ਪਰਮਜੀਤ ਕੌਰ ਖਾਲੜਾ]], ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਸਰਗਰਮੀ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਖੁਦ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਰਕੁਨ ਹੈ। ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦੋ ਬੱਚੇ ਨਵਕਿਰਨ ਕੌਰ ਅਤੇ ਜਨਮੀਤ ਸਿੰਘ ਉਸਦੇ ਜੀਵਤ ਬੱਚੇ ਹਨ। ਉਸਦੇ ਜੀਵਤ ਪਰਿਵਾਰਕ ਮੈਂਬਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ, ਮਾਂ ਮੁਖਤਾਰ ਕੌਰ, ਤਿੰਨ ਭਰਾ ਰਾਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ, ਅਮਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ (ਦੋਵੇਂ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ) ਅਤੇ ਗੁਰਦੇਵ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ (ਆਸਟ੍ਰੀਆ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ) ਅਤੇ ਪੰਜ ਭੈਣਾਂ: ਪਰੀਤਮ ਕੌਰ, ਮਹਿੰਦਰ ਕੌਰ, ਹਰਜਿੰਦਰ ਕੌਰ (ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਬੀਈਓ) ਬਲਬੀਰ ਕੌਰ (ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਹੈੱਡਟੀਚਰ) ਅਤੇ ਬੇਅੰਤ ਕੌਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref>{{Cite web |last=Kumar |first=Ram |date= |title=Reduced To Ashes: The Insurgency and Human Rights in Punjab. |url=https://en.wikipedia.org/wiki/South_Asia_Forum_for_Human_Rights |website=South Asia Forum for Human Rights.}}</ref> ==ਸ਼ਹੀਦੀ== 6 ਸਤੰਬਰ 1995 ਨੂੰ, ਜਦੋਂ ਖਾਲੜਾ ਆਪਣੇ ਘਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਪਣੀ ਕਾਰ ਧੋ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਅਗਵਾ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ [[ਝਬਾਲ]] ਪੁਲਿਸ ਸਟੇਸ਼ਨ ਲੈ ਗਏ।<ref name="amnesty">{{cite web |date=31 March 1998 |title=A mockery of justice: The case concerning the "disappearance" of human rights defender Jaswant Singh Khalra severely undermined |url=https://www.amnesty.org/en/documents/asa20/007/1998/en/ |publisher=Amnesty International}}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ ਗਵਾਹਾਂ ਨੇ ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਬਿਆਨ ਦਿੱਤੇ, ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਜਨਰਲ, ਕੰਵਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ ਨੂੰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ਕਰਤਾ ਵਜੋਂ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ, ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਕਦੇ ਵੀ ਖਾਲੜਾ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰਨ ਜਾਂ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਲੈਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ।<ref name="tribune">{{cite web |date=17 February 2005 |title=K.P.S. Gill visited Khalra in jail, says witness |url=https://www.tribuneindia.com/2005/20050217/punjab1.htm |publisher=The Tribune, Chandigarh, India}}</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਨੂੰ ਉਸਦੇ ਠਿਕਾਣੇ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਖਾਲੜਾ ਪਾਸੋਂ ਅਜਿਹੀ ਗੱਲ ਅਖਵਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ‘ਅਣਪਛਾਤੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ’ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਤੇ ਪਰਦਾ ਪਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਸ. ਖਾਲੜੇ ਦੀ ਇਸ ਮੋੜ੍ਹ ਤੇ ਆ ਕੇ ਪਰਖ ਦੀ ਘੜੀ ਆ ਗਈ। ਕਾਮਰੇਡੀ ਜੀਵਨ ਆਰੰਭ ਕਰਕੇ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਰਸਤਾ ਫੜ੍ਹਦਿਆਂ ਹੀ ਉਹ ਖਾਲੜਾ ਤੋਂ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਨਿੱਬੜੇ। 6 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਪੁਲਿਸ ਦੀਆਂ ਜਿਪਸੀਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਧਾੜ ਆਈ ਤੇ ਗੈਰਕਨੂੰਨੀ ਦਿਨ ਵੇਲੇ ਸ.ਖਾਲੜਾ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸ਼ਹਿਰ ਸਥਿਤ ਕਬੀਰ ਪਾਰਕ ਵਾਲੇ ਘਰ ਵਿਚੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਚੁੱਕ ਕੇ ਲੈ ਗਈ। ਪਰਖ ਦੀ ਘੜੀ ਉਦੋਂ ਆਈ ਜਦੋਂ ਥਾਣਾ ਝਬਾਲ ਦੇ ਇੱਕ ਸੈੱਲ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਤਸੀਹੇ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਗੱਲ ਸਿਰਫ ਏਨੀ ਸੀ ਕਿ ਸ.ਖਾਲੜਾ ਨੇ ‘ਅਣਪਛਾਤੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ' ਅਤੇ 'ਝੂਠੇ ਪੁਲਿਸ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ' ਸੰਬੰਧੀ ਜੋ ਕਿਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲਵੇ। ਭੰਨੀ ਹੋਈ ਦੇਹ ਰੂਪੀ ਖਾਲੜੇ ਨੂੰ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਮਾਨਾਂਵਾਲੇ (ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ) ਵਿਖੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਸ. ਖਾਲੜਾ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਰਾਹ ਉੱਤੇ ਚੱਲਦਾ ਹੋਇਆ ਖਾਲਸਾ ਸੋਝੀ ਤਾਈਂ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਸ. ਖਾਲੜਾ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਥਾਣਾ ਝਬਾਲ ਦੇ ਸੈੱਲ ਵਿੱਚ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ। ਗੋਲੀ ਨਾਲ ਮਾਰ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਲਹੂ ਨਾਲ ਭਿੱਜੀ ਦੇਹ ਨੂੰ ਹਰੀ ਕੇ ਪੱਤਣ ਰਾਜਸਥਾਨ ਨਹਿਰ ਵਿੱਚ ਰੋੜ੍ਹ ਦਿੱਤੀ। ਸੀਬੀਆਈ ਨੇ ਖਾਲੜਾ ਕੇਸ ਦੀ ਛਾਣਬੀਨ ਕੀਤੀ ਤੇ ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪੁਲਿਸ ਅਫਸਰਾਂ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ੀ ਪਾਇਆ ਅਤੇ ਸਜ਼ਾ ਦਿਤੀ। ਇਹ ਵੀ ਗੌਰਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਅੱਜ ਤੱਕ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਖਾਲੜਾ ਦੀ ਲਾਸ਼ ਜਾਂ ਕੋਈ ਅਵਸੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਮਿਲੇ 1996 ਵਿੱਚ, ਕੇਂਦਰੀ ਜਾਂਚ ਬਿਊਰੋ ਨੂੰ ਸਬੂਤ ਮਿਲੇ ਕਿ ਉਸਨੂੰ ਤਰਨਤਾਰਨ ਦੇ ਇੱਕ ਪੁਲਿਸ ਸਟੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਨੌਂ ਪੁਲਿਸ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ 'ਤੇ ਕਤਲ ਅਤੇ ਅਗਵਾ ਕਰਨ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾਉਣ ਦੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ। ਉਸਦੇ ਕਤਲ ਦੇ ਦੋਸ਼ੀਆਂ 'ਤੇ ਦਸ ਸਾਲ ਲਈ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਲਗਾਏ ਗਏ ਸਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਸ਼ੱਕੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ਸੀਨੀਅਰ ਸੁਪਰਡੈਂਟ ਆਫ਼ ਪੁਲਿਸ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ ਦਾ 1997 ਵਿੱਚ ਰੇਲਗੱਡੀ ਅੱਗੇ ਛਾਲ ਮਾਰਕੇ ਖੁਦਕੁਸ਼ੀ ਕਰ ਗਿਆ ਸੀ। 18 ਨਵੰਬਰ 2005 ਨੂੰ, ਛੇ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਦੋ ਮੁਲਜ਼ਮਾਂ, ਡਿਪਟੀ ਸੁਪਰਡੈਂਟ ਜਸਪਾਲ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਅਮਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਖਾਲੜਾ ਦੇ ਅਗਵਾ ਅਤੇ ਕਤਲ ਲਈ ਉਮਰ ਕੈਦ ਅਤੇ ਬਾਕੀਆਂ ਨੂੰ ਸੱਤ ਸਾਲ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ ਸੀ।<ref name="ensaaf">{{cite web |title=Punjab Cops Convicted of 1995 Murder of Activist Khalra |url=http://www.ensaaf.org/news/pr2005-11-18.php |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20061123135906/http://www.ensaaf.org/news/pr2005-11-18.php |archive-date=23 November 2006 |access-date=25 January 2007 |publisher=Ensaaf}}</ref> 16 ਅਕਤੂਬਰ 2007 ਨੂੰ, ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਦੇ ਇੱਕ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਬੈਂਚ, ਜਿਸਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਜਸਟਿਸ ਮਹਿਤਾਬ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ ਅਤੇ ਏ ਐਨ ਜਿੰਦਲ ਨੇ ਕੀਤੀ, ਨੇ ਬਾਕੀ ਚਾਰ ਮੁਲਜ਼ਮਾਂ: ਸਤਨਾਮ ਸਿੰਘ, ਸੁਰਿੰਦਰ ਪਾਲ ਸਿੰਘ, ਜਸਬੀਰ ਸਿੰਘ (ਸਾਰੇ ਸਾਬਕਾ ਸਬ ਇੰਸਪੈਕਟਰ) ਅਤੇ ਪ੍ਰਿਥੀਪਾਲ ਸਿੰਘ (ਸਾਬਕਾ ਹੈੱਡ ਕਾਂਸਟੇਬਲ) ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਨੂੰ ਉਮਰ ਕੈਦ ਤੱਕ ਵਧਾ ਦਿੱਤਾ।<ref>{{cite web |date=16 October 2007 |title=Khalra murder case: HC grants life imprisonment to 4 cops - Chandigarh - City - NEWS |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chandigarh/Khalra-murder-case-HC-grants-life-imprisonment-to-4-cops/articleshow/2464188.cms |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121018162040/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2007-10-16/chandigarh/27987237_1_life-imprisonment-murder-case-jaswant-singh-khalra |archive-date=18 October 2012 |access-date=2009-08-10 |work=[[The Times of India]]}}</ref><ref>{{cite web |date=1995-09-06 |title=The Tribune, Chandigarh, India - Main News |url=http://www.tribuneindia.com/2007/20071017/main1.htm |access-date=2009-08-10 |publisher=Tribuneindia.com |archive-date=2008-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081006232527/http://www.tribuneindia.com/2007/20071017/main1.htm |url-status=dead }}</ref> 11 ਅਪ੍ਰੈਲ 2011 ਨੂੰ, ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਨੇ ਚਾਰ ਦੋਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਉਮਰ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਵਿਰੁੱਧ ਦਾਇਰ ਅਪੀਲ ਨੂੰ ਖਾਰਜ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਗੜਬੜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਗਏ ਅੱਤਿਆਚਾਰਾਂ ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ।<ref name="times">{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/SC-upholds-life-term-for-Punjab-cops/articleshow/10613312.cms|title=Activist Khalra custodial death: SC upholds life in jail for Punjab cops|date=5 November 2011|access-date=15 November 2015|website=[[The Times of India]]}}</ref> == ਵਿਰਾਸਤ == === ਯਾਦਗਾਰ === ਫਰਿਜ਼ਨੋ, ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਦੀ ਸਿਟੀ ਕੌਂਸਲ ਨੇ 26 ਅਗਸਤ 2017 ਨੂੰ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਪਾਰਕ ਦਾ ਨਾਮ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਖਾਲੜਾ ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਰੱਖਣ ਦੇ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ।<ref>{{Cite web |date=6 September 2017 |title=California city names park after Sikh human rights advocate |url=https://www.nbcnews.com/news/asian-america/california-city-renames-park-after-sikh-human-rights-advocate-n799261 |access-date=2019-11-13 |website=NBC News |language=en}}</ref> ਸਿਟੀ ਕੌਂਸਲ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਮਤਾ ਲਿਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕੌਂਸਲ ਮੈਂਬਰ ਓਲੀਵਰ ਬੈਂਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਪੰਜਾਬੀ/ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਲਈ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਖਾਲੜਾ ਮੇਰੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਲਈ [[ਮਾਰਟਿਨ ਲੂਥਰ ਕਿੰਗ ਜੂਨੀਅਰ]] ਵਾਂਗ ਹਨ।"<ref>{{Cite web |date=4 September 2017 |title=Fresno (CA) City Council To Rename Park After Jaswant Singh Khalra |url=http://www.sikhnet.com/news/fresno-ca-city-council-rename-park-after-jaswant-singh-khalra |access-date=2019-11-13 |website=SikhNet |language=en}}</ref> === ਫਿਲਮਾਂ === [[ਸਤਲੁਜ (ਫ਼ਿਲਮ)|''ਸਤਲੁਜ'']], ਇੱਕ 2026 ਭਾਰਤੀ ਖਾਲੜਾ ਦੇ ਜੀਵਨ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਦਿਲਜੀਤ ਦੋਸਾਂਝ]] ਨੇ ਖਾਲੜਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Punjab 95: Diljit Dosanjh's Jaswant Singh Khalra biopic to release in February|url=https://www.indiatoday.in/movies/story/punjab-95-jaswant-singh-khalra-biopic-may-release-in-february-hints-diljit-dosanjh-stmp-2663980-2025-01-13 |magazine=India Today |date=13 January 2025 |access-date=16 January 2025}}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ''ਘੱਲੂਘਾਰਾ'' ਅਤੇ ''ਪੰਜਾਬ '95'' ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਸੈਂਸਰ ਬੋਰਡ ਨੇ 127 ਕੱਟਾਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਸਿਰਲੇਖ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਫਿਲਮ ਅਤੇ ਨਿਰਮਾਣ ਯੂਨਿਟ 'ਤੇ ਇਤਰਾਜ਼ ਉਠਾਇਆ। ਫਿਲਮ ਦੀ ਰਿਲੀਜ਼ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਅਣਮਿੱਥੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਦੇਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਇਹ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਜ਼ੀ5 'ਤੇ, 3 ਜੁਲਾਈ, 2026 ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਕੱਟ ਦੇ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋ ਗਈ।<ref>{{cite web |title=Punjab 95 teaser: Diljit Dosanjh plays courageous activist Jaswant Singh Khalra; film to finally release on this date |url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/punjab-95-teaser-diljit-dosanjh-plays-courageous-activist-jaswant-singh-khalra-film-to-finally-release-on-this-date-9784809/ |website=The Indian Express |language=en |date=17 January 2025}}</ref><ref>{{Cite web |last=Ramachandran |first=Naman |date=2026-07-03 |title=Diljit Dosanjh’s ‘Satluj,’ Formerly ‘Punjab ’95’ That Was Pulled From Toronto, Streams Uncut on ZEE5 Global: ‘This Is the Complete Film, Without Any Cuts or Compromises’ |url=https://variety.com/2026/tv/news/diljit-dosanjh-satluj-punjab-95-uncut-zee5-global-1236801418/ |access-date=2026-07-03 |website=Variety |language=en-US}}</ref> ==ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * [[ਹਿਊਮਨ ਰਾਈਟਸ ਵਾਚ]] ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1995]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1952]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਵਿਦਰੋਹ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਸਿੱਖ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਲੋਕ]] e1nsm5qaklbi17hvfl3hqg7v67gqj3d 0 41710 842176 528914 2026-07-10T07:34:24Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 842176 wikitext text/x-wiki {{Infobox deity<!--Wikipedia:WikiProject Hindu mythology--> | type = ਹਿੰਦੂ | image = Kali by Raja Ravi Varma.jpg | caption =[[ਰਾਜਾ ਰਵੀ ਵਰਮਾ]] ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਕਾਲੀ ਦਾ ਚਿੱਤਰ | Name = ਕਾਲੀ | Devanagari = काली | Sanskrit_Transliteration = ਕਾਲੀ | Affiliation = [[ਦੇਵੀ]] | God_of = ਸਮਾਂ, ਬਦਲਾਅ ਅਤੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਦੀ ਦੇਵੀ | Abode = ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ | Mantra = ॐ जयंती मंगला काली भद्रकाली कपालिनी दुर्गा क्षमा शिवा धात्री स्वाहा स्वधा नमोऽस्तु‍ते। | Weapon = [[ਤਲਵਾਰ]], [[ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ]] | Consort = ਭਗਵਾਨ [[ਸ਼ਿਵ]] | Mount = ਸ਼ੇਰ }} '''ਕਾਲੀ ਮਾਤਾ''' ਜਾਂ '''ਮਾਂ ਕਾਲੀ''' ({{lang-sa|काली}}, ਜਾਂ {{lang-sa|कालिका}}) ਇੱਕ [[ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ|ਹਿੰਦੂ]] ਦੇਵੀ ਹੈ ਜੋ ਸਸ਼ਕਤੀਕਰਣ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਇਹ [[ਦੁਰਗਾ]] ਦਾ ਡਰਾਵਣਾ ਰੂਪ ਹੈ।<ref>Encyclopedia International, by Grolier Incorporated Copyright in Canada 1974. AE5.E447 1974 031 73-11206 ISBN 0-7172-0705-6 page 95</ref> ਸ਼ਬਦ '''ਕਾਲੀ''', ''ਕਾਲਾ'' ਜਾਂ ''ਕਾਲ'' ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਮਤਲਬ ਕਾਲਾ ਰੰਗ, ਮੌਤ, ਸਮਾਂ ਜਾਂ ਮੌਤ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਭਗਵਾਨ [[ਸ਼ਿਵ]] ਹਨ। ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ [[ਕਾਲ]] ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਮਾਂ "ਕਾਲੀ" ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਸਮਾਂ ਜਾਂ ਮੌਤ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ '''ਮਹਾਕਾਲੀ''' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ [[ਬੰਗਾਲ]] ਅਤੇ [[ਅਸਾਮ]] ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਾਂ ਦੁਰਗਾ ਦਾ ਇਹ ਰੂਪ ਬੁਰਾਈਆਂ ਉੱਤੇ ਚੰਗਾ ਜਿੱਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਕਈ ਸ਼ਕਤ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤ ਤਾਂਤ੍ਰਿਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਰਮ ਸੱਚ ਜਾਂ '''ਬ੍ਰਾਹਮਣ''' ਮੰਨਿਆਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਧੁਨਿਕ ਭਗਤੀ ਲਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਲੀ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਪਕਾਰੀ ਦੇਵੀ ਮਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref>{{cite web|url=http://www.srilankaguardian.org/2011/08/in-veneration-of-nallurs-vira-ma-kali.html|title=In veneration of Nallur's Vira Ma Kali|publisher=Sri Lanka Guardian|date=2011-08-17|accessdate=2013-01-26|archive-date=2012-05-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20120525140521/http://www.srilankaguardian.org/2011/08/in-veneration-of-nallurs-vira-ma-kali.html|url-status=dead}}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} 5xwo6lbr00kegal7li6h2sulp8mxqyx 0 76255 842159 743727 2026-07-09T22:10:04Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 842159 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਅਨੀਤਾ ਦੇਵਗਨ | image = | caption = | birth_name = ਅਨੀਤਾ ਦੇਵਗਨ | birth_date = | birth_place = [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]], [[ਭਾਰਤ]] | nationality = ਭਾਰਤੀ | alma_mater = | occupation = [[ਅਭਿਨੇਤਰੀ]], ਥੀਏਟਰ ਕਲਾਕਾਰ | net_worth = | spouse = | children = | mother = | father = | awards = | website = }} [[Category:Articles with hCards]] '''ਅਨੀਤਾ ਦੇਵਗਨ''' ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਫਿਲਮ ਅਤੇ [[ਅਦਾਕਾਰ|ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਭਿਨੇਤਰੀ]] ਹੈ, ਜੋ ਕਿ [[ਪੰਜਾਬੀ ਸਿਨਮਾ|ਪੰਜਾਬੀ ਫਿਲਮ ਉਦਯੋਗ]] ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=2022-09-30 |title=Anita Devgan (Actress) उम्र, पति, परिवार, Biography in Hindi - बायोग्राफी |url=https://newshindu.news/biography/anita-devgan-80912/ |access-date=2022-12-23 |language=en-US |archive-date=2022-12-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221223183921/https://newshindu.news/biography/anita-devgan-80912/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=Anita devgan Movies - Anita devgan's New Released Movies |url=https://www.zee5.com/global/movies/celeb/anita-devgan |access-date=2022-12-23 |website=ZEE5 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Bollywood Theatre Artist Anita Devgan Biography, News, Photos, Videos |url=https://nettv4u.com/celebrity/hindi/theatre-artist/anita-devgan |access-date=2022-12-23 |website=nettv4u |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Anita Devgan: Movies, Photos, Videos, News, Biography & Birthday {{!}} eTimes |url=https://timesofindia.indiatimes.com/topic/Anita-Devgan |access-date=2022-12-23 |website=timesofindia.indiatimes.com |language=en}}</ref> ਉਸਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਫ਼ਿਲਮਾਂ [[ਜੱਟ ਐਂਡ ਜੂਲੀਅਟ]], ਰੋਂਦੇ ਸਾਰੇ ਵਿਆਹ ਪੜ੍ਹੋ, [[ਅੰਗਰੇਜ|ਅੰਗਰੇਜ਼]], [[ਬੰਬੂਕਾਟ]], ਰੱਬ ਦਾ ਰੇਡੀਓ, [[ਗੋਲਕ ਬੁਗਨੀ ਬੈਂਕ ਤੇ ਬਟੂਆ]], ਮਿਸਟਰ ਐਂਡ ਮਿਸਿਜ਼ 420 ਰਿਟਰਨਜ਼, ਪੁਆੜਾ, ਅਤੇ "ਨੀ ਮੈਂ ਸੱਸ ਕੁੱਟਣੀ" ਹਨ।<ref>{{Cite web |title=Mehtab Virk's debut movie 'Ni Main Sass Kuttni' gets a release date - Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/punjabi/movies/news/mehtab-virks-debut-movie-ni-main-sass-kuttni-gets-a-release-date/articleshow/90545020.cms |access-date=2022-11-30 |website=The Times of India |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2014-03-23 |title=Punjabi Theatre is making headway: Anita Devgan |url=https://www.hindustantimes.com/punjab/punjabi-theatre-is-making-headway-anita-devgan/story-EvYWzq0ELkHnEnEQQc9IoN.html |access-date=2022-12-23 |website=Hindustan Times |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Correspondent |first=Our |title=Ni Main Sass Kutni to be released on 29 April |url=https://www.cinestaan.com/articles/2022/mar/31/33879/ni-main-sass-kutni-to-be-released-on-29-april |access-date=2022-12-23 |website=www.cinestaan.com }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਾਰਚ 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ == ਅਨੀਤਾ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]], [[ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਹੋਈ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਸਕੂਲੀ ਅਤੇ ਕਾਲਜ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਸਰਕਾਰੀ ਮਿਡਲ ਸਕੂਲ, ਚੀਚਾ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਅਤੇ [[ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ|ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ]] ਫਾਰ ਵੂਮੈਨ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ [[ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ|ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]], [[ਪਟਿਆਲਾ]], ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web |last=Service |first=Tribune News |title=Anita Devgan's moving solo act in Kanso |url=https://www.tribuneindia.com/news/archive/amritsar/anita-devgan-s-moving-solo-act-in-kanso-746027 |access-date=2022-12-23 |website=Tribuneindia News Service |language=en}}</ref> ਆਪਣੀ ਕਾਲਜ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਨੇ [[ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ|ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]], [[ਪਟਿਆਲਾ]], [[ਭਾਰਤ]] ਤੋਂ ਆਪਣੀ [[ਬੀਏ|ਬੈਚਲਰ ਆਫ਼ ਆਰਟਸ]] (ਬੀ.ਏ.) ਮਾਸਟਰ ਇਨ ਆਰਟਸ (ਐਮਏ) ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। == ਕੈਰੀਅਰ == ਅਨੀਤਾ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਇੱਕ ਥੀਏਟਰ ਕਲਾਕਾਰ ਹੈ ਜੋ ਪੰਜਾਬੀ ਫਿਲਮ ਇੰਡਸਟਰੀ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Anita Devgan - Best Actor in Supporting Role Female Nominee {{!}} Filmfare Awards |url=https://www.filmfare.com/awards/filmfare-awards-punjabi-2017/nominations/best-supporting-actor-female/anita-devgan |access-date=2022-12-23 |website=filmfare.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2022-01-12 |title=Punjabi film actors from India visit Gurdwara Kartarpur Sahib in Pakistan |url=https://dailytimes.com.pk/867447/punjabi-film-actors-from-india-visit-gurdwara-kartarpur-sahib-in-pakistan/ |access-date=2022-12-23 |website=Daily Times |language=en-US |archive-date=2022-12-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221223183918/https://dailytimes.com.pk/867447/punjabi-film-actors-from-india-visit-gurdwara-kartarpur-sahib-in-pakistan/ |url-status=dead }}</ref> ਉਸਨੇ ਡੀਡੀ ਪੰਜਾਬੀ 'ਤੇ "ਹਕੀਮ ਤਾਰਾ ਚੰਦ" ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਟੀਵੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੁਆਰਾ ਅਦਾਕਾਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਹਸ਼ਰ (2008), ਇੱਕ ਪ੍ਰੇਮ ਕਹਾਣੀ ਉਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਫ਼ਿਲਮ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ 40 ਤੋਂ ਵੱਧ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਕ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਆ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਉਸਨੇ ਵਿਰਾਸਤ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੰਜਾਬੀ ਫਿਲਮ ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਸਰਵੋਤਮ ਸਹਾਇਕ ਅਦਾਕਾਰਾ ਪੀਟੀਸੀ ਪੰਜਾਬੀ ਫਿਲਮ ਅਵਾਰਡ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web |date=2022-04-27 |title=Ni Main Sass Kutni OTT: Know where to watch Mehtab Virk's comedy film |url=https://www.ptcpunjabi.co.in/ni-main-sass-kutni-ott-know-where-to-watch-mehtab-virks-comedy-film |access-date=2022-12-23 |website=PTC Punjabi |language=en}}</ref> ਉਸਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ''ਜੱਟ ਐਂਡ ਜੂਲੀਅਟ'' (2012, 2013), ਆਰਐਸਵੀਪੀ, ''[[ਅੰਗਰੇਜ|ਅੰਗਰੇਜ਼]]'' (2015), ''[[ਬੰਬੂਕਾਟ]]'' (2016), ''ਰੱਬ ਦਾ ਰੇਡੀਓ'' (2017, 2019), ''[[ਗੋਲਕ ਬੁਗਨੀ ਬੈਂਕ ਤੇ ਬਟੂਆ]]'' (2018), ''ਮਿਸਟਰ ਐਂਡ ਮਿਸਿਜ਼ 420'' ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ''ਰਿਟਰਨ'' (2018), ''ਪੁਆਡਾ'' (2021), ਅਤੇ ''ਨੀ ਮੈਂ ਸਾਸ ਕੁਟਨੀ'' (2022)। ਫਿਲਮ ''ਨੀ ਮੈਂ ਸੱਸ ਕੁਟਨੀ'' ਵਿੱਚ, ਉਹ ਅਦਾਕਾਰ [[ਨਿਰਮਲ ਰਿਸ਼ੀ (ਅਭਿਨੇਤਰੀ)|ਨਿਰਮਲ ਰਿਸ਼ੀ]], [[ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਘੁੱਗੀ]], [[ਕਰਮਜੀਤ ਅਨਮੋਲ]] ਅਤੇ ਮਹਿਤਾਬ ਵਿਰਕ ਨਾਲ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਆਈ।   == ਅਵਾਰਡ == {| class="wikitable" !ਸਾਲ ! ਅਵਾਰਡ ! ਸ਼੍ਰੇਣੀ ! ਨਤੀਜਾ ! ਕੰਮ ! ਰੈਫ. |- | 2018 | ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਅਵਾਰਡ ਪੰਜਾਬ | ਸਰਵੋਤਮ ਸਹਾਇਕ ਅਭਿਨੇਤਰੀ |ਨਾਮਜ਼ਦ | ਰੱਬ ਦਾ ਰੇਡੀਓ |<ref>{{Cite web |title=Anita Devgan - Best Actor in Supporting Role Female Nominee {{!}} Filmfare Awards |url=https://www.filmfare.com/awards/filmfare-awards-punjabi-2018/nominations/best-supporting-actor-female/anita-devgan |access-date=2022-11-30 |website=filmfare.com |language=en}}</ref> |- | 2020 | ''ਪੀਟੀਸੀ ਪੰਜਾਬੀ ਫਿਲਮ ਅਵਾਰਡ'' | ਸਰਵੋਤਮ ਸਹਾਇਕ ਅਭਿਨੇਤਰੀ |ਜਿੱਤਿਆ |''ਜੱਦੀ ਸਰਦਾਰ (2019)'' |- | 2020 | ਵਿਰਾਸਤ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਪੰਜਾਬੀ ਫਿਲਮ ਅਵਾਰਡ | ਐਕਟਿੰਗ |ਜਿੱਤਿਆ | |} == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] fvnm8bvt15h9p9jczp4xf3lqg2804l6 2 105145 842145 821225 2026-07-09T12:14:25Z ~2026-38897-80 61036 /* */ 842145 wikitext text/x-wiki Balwinder Singh Dhaban, born in 26 March 1985 at Village Dhab Khushal Joyia Jalalabad West Fazilka :Punjab He is poet, Play and short stories writer, Books: Poetry::::: Je milein Avein Sajjana Sakhiye Short Stories:::::: Hanj Shagan Play::::: Wasde Ujjar Jao Ranjha Rooh da malik Pde likhe lok Apne hathi apna Peshawar Chor jih5sr1jjdzx36f8q2enllg7qkxey64 0 116573 842150 743350 2026-07-09T14:23:39Z Salil Kumar Mukherjee 37747 →ਤਸਵੀਰ 842150 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Kali Nath Roy.png|thumb|ਕਾਲੀ ਨਾਥ ਰਾਏ]] '''ਕਾਲੀ ਨਾਥ ਰਾਏ ''' (1878 - 9 ਦਸੰਬਰ 1945) ਇੱਕ [[ਬੰਗਾਲੀ ਲੋਕ|ਬੰਗਾਲੀ]] ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਪੱਤਰਕਾਰ ਅਤੇ ਅਖ਼ਬਾਰ [[ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ|ਦਿ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ]] ਦੇ ਮੁੱਖ ਸੰਪਾਦਕ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਬੇਟੇ ਸਮਰੇਦਰ ਨਾਥ ਰਾਏ ਇੱਕ ਗਣਿਤ-ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਅਤੇ ਅੰਕੜਾ ਵਿਗਿਆਨੀ ਸਨ।<ref name=":1">{{Cite book|title=Sansab Bangali Charitavidhan (Bengali)|last=Vol - I|first=Subodh C. Sengupta & Anjali Basu|publisher=Sahitya Sansad|year=2002|isbn=81-85626-65-0|location=Kolkata|pages=88}}</ref> == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ == ਰਾਏ ਦਾ ਜਨਮ 1878 ਵਿੱਚ [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ ਯਾਸੌਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। [[ਕੋਲਕਾਤਾ]] ਵਿੱਚ ਸਕੌਟਿਸ਼ ਚਰਚ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਐਫ.ਏ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਵਿਰੋਧੀ ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਕਾਲਜ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਨੇ [[ਸਰਿੰਦਰਨਾਥ ਬੈਨਰਜੀ|ਸੁਰੇਂਦਰਨਾਥ ਬੈਨਰਜੀ]] ਦੁਆਰਾ ਸੰਪਾਦਿਤ ਬੰਗਾਲੀ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਦੇ ਉਪ ਐਡੀਟਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।<ref name=":1"/> == ਪੇਸ਼ਾ == 1911 ਵਿੱਚ ਰਾਏ ਸੰਪਾਦਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ 'ਦਿ ਪੰਜਾਬੀ' ਰਸਾਲੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ [[ਲਾਹੌਰ]] ਤੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਰਸਾਲੇ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸੰਪਾਦਕ ਬਣੇ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਕਾਲਮ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪੁਲਿਸ ਅਤੇ ਮਾਰਸ਼ਲ ਲਾਅ ਦਿਆਂ ਅਤਿਆਚਾਰਾਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰੈੱਸ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਤਰਕ ਦਿੱਤੇ।<ref>{{Cite web|url=https://books.google.co.in/books?id=C52fDgAAQBAJ&pg=RA1-PT174&lpg=RA1-PT174&dq=Kali+Nath+Roy+journalist+editor&source=bl&ots=jpFV07tlEL&sig=b1I9PKR_lyS29NwnAXksAydKkUY&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiR5uCkq7rdAhXEp48KHSVAA_Q4ChDoATAGegQIBBAB#v=onepage&q=Kali%20Nath%20Roy%20journalist%20editor&f=false|title=The Congress and Indian Nationalism: Historical Perspectives|last=John L. Hill|first=|date=|website=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|access-date=September 14, 2018}}</ref> ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਉਸ ਉਤੇ ਬਗਾਵਤ ਲਿਖਤਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਲਾਏ।<ref>{{Cite web|url=https://books.google.co.in/books?id=zgkAXH0L5DkC&pg=PA176&lpg=PA176&dq=Kali+Nath+Roy+journalist+editor&source=bl&ots=2HIK197Amd&sig=LJnLStunjXbd2Tpx7TsVDXiifwY&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiR5uCkq7rdAhXEp48KHSVAA_Q4ChDoATAFegQIBRAB#v=onepage&q=Kali%20Nath%20Roy%20journalist%20editor&f=false|title=British Administration and the Amritsar Massacre|last=Benjamin Guy Horniman|first=|date=|website=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|access-date=September 14, 2018}}</ref> ਰਾਏ ਆਪਣੇ ਨਿਰਭਉ ਅਤੇ ਬਹਾਦਰੀ ਭਰੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸਨ ਅਤੇ ''ਕਾਲੀ ਬਾਬੂ'' ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।<ref name=":0">{{Cite web|url=https://books.google.co.in/books?id=atJJDwAAQBAJ&pg=PT243&lpg=PT243&dq=Kali+Nath+Roy+journalist+editor&source=bl&ots=mJLWarw0cV&sig=yvGVwhwa9g73MO2HzxztGo87CFQ&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiCspCFqbrdAhUHNbwKHRRvASw4ChDoATACegQIBxAB#v=onepage&q=Kali%20Nath%20Roy%20journalist%20editor&f=false|title=Friendships of ‘Largeness and Freedom’: Andrews, Tagore, and Gandhi|last=Uma Das Gupta|first=|date=|website=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|access-date=September 14, 2018}}</ref> [[ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ]] ਨੇ 1932 ਵਿੱਚ ਰਾਏ ਦੀਆਂ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਲਿਖਤਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://books.google.co.in/books?id=sCIf8MM1ZlAC&pg=PA127&lpg=PA127&dq=Kali+Nath+Roy+journalist+editor&source=bl&ots=nVNFTSi0Zi&sig=7aqL3e-O6gtBOEchYPErKVdXiTs&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiU8Oa2lbrdAhUFU7wKHS4cCUkQ6AEwDnoECAEQAQ#v=onepage&q=Kali%20Nath%20Roy%20journalist%20editor&f=false|title=Handbook of Journalism and Mass Communication|last=Vir Bala Aggarwal, V. S. Gupta|first=|date=|website=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|access-date=September 14, 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.mkgandhi.org/law_lawyers/38babu_kalinath_roy.htm|title=Babu Kalinath Roy|last=|first=|date=|website=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|access-date=September 14, 2018}}</ref> ਅਪ੍ਰੈਲ 1919 ਵਿੱਚ ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ ਹੱਤਿਆਕਾਂਡ ਵਿੱਚ ਬਰਤਾਨੀਆ ਹੱਥੋਂ ਭਾਰਤੀਆਂ ਦੇ ਕਤਲੇਆਮ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਦਿ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਨੇ 6 ਅਪ੍ਰੈਲ 1919 ਨੂੰ "ਜਾਮਾ ਮਸਜਿਦ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ" ਨਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਰਿਪੋਰਟ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਸੀ।ਕਾਲੀ ਨਾਥ ਰਾਏ ਨੂੰ ‘ਦਿ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ’ ਅਖ਼ਬਾਰ ਵਿੱਚ 6, 9 ਅਤੇ 10 ਅਪਰੈਲ, 1919 ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਕਾਰਨ ਹਿੰਦ ਦੰਡਾਵਲੀ ਦਫਾ 124-ਏ ਅਧੀਨ ਬਗਾਵਤ ਭੜਕਾਉਣ ਦਾ ਦੋਸ਼ੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਦੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਦੋ ਸਾਲ ਦੀ ਕੈਦ ਬਾਮੁਸ਼ੱਕਤ, ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਜੁਰਮਾਨਾ ਜਾਂ ਜੁਰਮਾਨਾ ਨਾ ਭਰੇ ਜਾਣ ਦੀ ਸੂਰਤ ਵਿੱਚ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਹੋਰ ਕੈਦ ਬਾਮੁਸ਼ੱਕਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ।<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|url=https://indiankanoon.org/doc/50741/|title=Kali Nath Roy vs The King-Emperor on 9 December, 1920|last=|first=|date=|website=indiankanoon.org|archive-url=|archive-date=|dead-url=|access-date=September 14, 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.tribuneindia.com/1998/98sep09/founder.htm|title=Remembering our founder|last=|first=|date=|website=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|access-date=September 14, 2018}}</ref> ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਭੁਗਤਣ ਲਈ ਕਾਲੀ ਨਾਥ ਰਾਏ ਨੂੰ ਸੈਂਟਰਲ ਜੇਲ੍ਹ, ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ। ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਭੋਜਨ ਸਬੰਧੀ ਸਮੱਸਿਆ ਆਈ ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਥੇ ਰੋਟੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਖਾਣ ਦਾ ਉਹ ਆਦੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਦੂਜਾ ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਜ਼ਾਨਾ 12 ਸੇਰ ਕਣਕ ਪੀਹਣ ਲਈ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਫਲਸਰੂਪ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਪਿੱਛੋਂ ਉਹ ਬਿਮਾਰ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਜੇਲ੍ਹ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਭਰਤੀ ਕਰਵਾਉਣਾ ਪਿਆ। ਕਈ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਨੇ ਲੇਖ ਲਿਖ ਕੇ ਕਾਲੀ ਨਾਥ ਰਾਏ ਦੀ ਵਿਗੜਦੀ ਸਿਹਤ ਵੱਲ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਧਿਆਨ ਦੁਆਇਆ ਤਾਂ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸੁਪਰਡੈਂਟ ਕੇਂਦਰੀ ਜੇਲ੍ਹ, ਲਾਹੌਰ ਨੂੰ ਹਦਾਇਤ ਕੀਤੀ ਕਿ ਕਾਲੀ ਨਾਥ ਰਾਏ ਪਾਸੋਂ ਮੁਸ਼ੱਕਤ ਲੈਂਦਿਆਂ ਉਸ ਦੇ ਰੁਤਬੇ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਗੋਚਰੇ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ। ਫਲਸਰੂਪ ਹਸਪਤਾਲ ਤੋਂ ਵਾਪਸੀ ਉਪਰੰਤ ਉਸ ਨੂੰ ਘੱਟ ਮੁਸ਼ੱਕਤ ਵਾਲਾ ਕੰਮ ਭਾਵ ਜਿਲਦਾਂ ਬੰਨ੍ਹਣ ਦਾ ਕੰਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਖਾਣੇ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਨਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਉਸ ਨੂੰ ਬਿਮਾਰੀ ਕਾਰਨ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ 19 ਜੂਨ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਲਈ ਜੇਲ੍ਹ ਦੇ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ ਪਿਆ ਤਾਂ ਫਿਰ ਕਿਧਰੇ ਜੇਲ੍ਹ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਖਾਣ ਲਈ ਚੌਲ ਦੇਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ।<ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2019/04/%e0%a8%a6%e0%a8%bf-%e0%a8%9f%e0%a9%8d%e0%a8%b0%e0%a8%bf%e0%a8%ac%e0%a8%bf%e0%a8%8a%e0%a8%a8-%e0%a8%a6%e0%a9%87-%e0%a8%b8%e0%a9%b0%e0%a8%aa%e0%a8%be%e0%a8%a6%e0%a8%95-%e0%a8%a6/|title=‘ਦਿ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ’ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕ ਦੀ ਜੇਲ੍ਹ ਯਾਤਰਾ|last=ਗੁਰਦੇਵ ਸਿੰਘ ਸਿੱਧੂ|first=|date=2019-04-13|website=Punjabi Tribune Online|publisher=|language=hi-IN|access-date=2019-04-13}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਬੰਗਾਲੀ ਵਕੀਲ ਸੁਧੀਰ ਮੁਖੋਪਾਧਿਆਏ ਨੇ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬਚਾਅ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਇਸ ਕੇਸ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਧਨ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ। [[ਰਬਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ]] ਨੇ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਰਿਹਾਈ ਲਈ ਨਿੱਜੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ।<ref name=":1"/> ਜੂਨ ਵਿੱਚ ਕਾਲੀ ਨਾਥ ਰਾਏ ਨੇ ਇੱਕ ਅਪੀਲ ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ ਅੱਗੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਜੋ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਮੁਲਜ਼ਮ ਨਾਲ ਨਰਮੀ ਵਰਤਣ ਦਾ ਸੁਝਾਅ ਦਿੰਦਿਆਂ ਟਿੱਪਣੀ ਹਿੱਤ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਭੇਜੀ। ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਇੱਕ ਤਾਂ ਕੈਦ ਬਾਮੁਸ਼ੱਕਤ ਨੂੰ ਸਾਧਾਰਨ ਕੈਦ ਵਿੱਚ ਨਾ ਬਦਲਿਆ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਕੈਦ ਦਾ ਸਮਾਂ ਜੋ ਵੀ ਹੋਵੇ ਉਹ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਦੇ ਦਿਨ ਤੋਂ ਨਹੀਂ, ਕਮਿਸ਼ਨ ਵੱਲੋਂ ਫ਼ੈਸਲਾ ਸੁਣਾਏ ਜਾਣ ਦੇ ਦਿਨ ਤੋਂ ਗਿਣਿਆ ਜਾਵੇ। ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ ਨੇ ਇਹ ਸੁਝਾਅ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰਦਿਆਂ ਕਾਲੀ ਨਾਥ ਰਾਏ ਦੀ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦੋ ਸਾਲ ਤੋਂ ਘਟਾ ਕੇ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ ਬਾਮੁਸ਼ੱਕਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਜੁਰਮਾਨਾ ਭਰਨ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਕਾਇਮ ਰਹੀ। ਹਿੰਦੋਸਤਾਨ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਪੱਤਰ ਨੰ: 1370 ਮਿਤੀ 1 ਜੁਲਾਈ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਸੂਚਨਾ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਭੇਜੀ ਗਈ। ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਜੁਰਮਾਨੇ ਵਜੋਂ ਭਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਕਾਲੀ ਨਾਥ ਰਾਏ ਨੇ ਸਜ਼ਾ ਖਿਲਾਫ਼ ਪ੍ਰਿਵੀ ਕੌਂਸਲ ਕੋਲ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਇਸ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਿਵੀ ਕੌਂਸਲ ਵੱਲੋਂ ਕੋਈ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਪੂਰੀ ਹੋ ਗਈ। ਫਲਸਰੂਪ ਉਸ ਨੂੰ ਰਿਹਾਅ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਮੁੜ ‘ਦਿ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ’ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸੰਭਾਲ ਲਈ।<ref name=":2" /> == ਮੌਤ == ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਗੰਭੀਰ ਸਰਦੀ ਵਿੱਚ ਰਾਏ ਦੀ ਸਿਹਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਿਗੜੀ। ਉਹ 1 ਦਸੰਬਰ 1945 ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਛੱਡ ਗਏ। ਇਸ ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ ਠੰਢ ਦੀ ਜਕੜ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਣ ਕਾਰਨ 9 ਦਸੰਬਰ 1945 ਨੂੰ ਕੋਲਕਾਤਾ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।<ref>{{Cite web|url=https://books.google.co.in/books?id=g1c-DwAAQBAJ&pg=PT248&lpg=PT248&dq=Kali+Nath+Roy+journalist+editor&source=bl&ots=b1zczaA8qu&sig=Q5emkPml3eXti310Ec-WTHlV5pE&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjIsO-op7rdAhUD9LwKHT58Aok4ChDoATABegQICRAB#v=onepage&q=Kali%20Nath%20Roy%20journalist%20editor&f=false|title=History of Indian Journalism|last=J. NATARAJAN|first=|date=|website=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|access-date=September 14, 2018}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬੰਗਾਲੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬੰਗਾਲੀ ਲੇਖਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1945]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮੀਏ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1878]] mm0lub9dxjyhqfanpy88a39rbxvfnp6 0 122546 842148 842062 2026-07-09T14:03:20Z ~2026-38915-64 61040 /* */ 842148 wikitext text/x-wiki {{Infobox university | name = ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ | motto = ਖੋਜੋ. ਸਿੱਖੋ. ਸਮਰੱਥ ਬਣੋ. (Discover. Learn. Empower.) | established = {{start date and age|2012|7|10|df=yes}} | type = [[ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ|ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ]] [[ਖੋਜ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] | chancellor = [[ਸਤਨਾਮ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ]] {{citation needed|date=ਜੂਨ 2022}} | vice_chancellor = ਡਾ. ਰਵੀਰਾਜਾ ਐਨ. ਸੀਤਾਰਾਮ | budget = ₹੬੮੯.੪੩ ਕਰੋੜ {{small|(੨੦੨੧–੨੨)}}<ref>{{cite web |title=Audited Financial Statements 2021–22 |url=https://www.cuchd.in/iqac/assets/uploads/2021-22.pdf |publisher=Chandigarh University |access-date=31 March 2022}}</ref> | students = 30,000+ | undergrad = 20,000+ | postgrad = 2,000+ | doctoral = 300+ | address = ਐਨ.ਐਚ. 05 (NH05), ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ-ਲੁਧਿਆਣਾ ਹਾਈਵੇ | city = ਘੜੂੰਆਂ, [[ਮੋਹਾਲੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਮੋਹਾਲੀ]] | state = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] | country = [[ਭਾਰਤ]] | coordinates = {{coord|31|45|10.35|N|74|35|48.71|E|display=title,inline}} | campus_type = [[ਪੇਂਡੂ]] | accreditation = [[ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਸੈਸਮੈਂਟ ਐਂਡ ਐਕਰੀਡੀਟੇਸ਼ਨ ਕੌਂਸਲ|ਨੈਕ (NAAC)]] ਏ+ (A+) | affiliations = [[ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਗ੍ਰਾਂਟਸ ਕਮਿਸ਼ਨ (ਭਾਰਤ)|ਯੂ.ਜੀ.ਸੀ. (UGC)]], ਏ.ਆਈ.ਯੂ. (AIU), ਏ.ਸੀ.ਯੂ. (ACU), ਆਈ.ਈ.ਟੀ. (IET) | campus_size = 250 ਏਕੜ (100 ਹੈਕਟੇਅਰ) | website = {{URL|cuchd.in}} | logo = | image = Chandigarh University Seal.png | image_upright = 0.5 | faculty = 2,692 | colors = {{color box|Red}} {{color box|Black}} {{color box|White}} | sports_nickname = ਸੀਯੂਈਅਨਜ਼ (CUians) }} '''ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Chandigarh University;''' ਸੰਖੇਪ: '''CU''') ਇੱਕ ਨਿੱਜੀ ਖੋਜ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਹੈ, ਜੋ [[ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਮੁਹਾਲੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]], [[ਪੰਜਾਬ]], [[ਭਾਰਤ]] ਦੇ ਪਿੰਡ ਘੜੂਆਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿੱਤ ਹੈ, ਜੋ [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]] ਤੋਂ ਲਗਭਗ 25 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 2012 ਵਿੱਚ ਸਤਨਾਮ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜੋ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਚ ਕੁਲਪਤੀ ਦਾ ਅਹੁਦਾ ਵੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://www.cuchd.in/about/LeaderShip.php|title=Leadership and University Administration|website=www.cuchd.in|publisher=Chandigarh University|language=en|access-date=22 September 2019}}</ref> == ਵਿਦਿਅਕ ਅਤੇ ਸਹਿ ਪਾਠਕ੍ਰਮ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ == ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ [[ਇੰਜਨੀਅਰਿੰਗ|ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ]], ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ, ਕੰਪਿਊਟਿੰਗ, [[ਬੋਧ ਵਿਗਿਆਨ|ਗਿਆਨ ਵਿਗਿਆਨ]], [[ਸਿੱਖਿਆ]], [[ਐਨੀਮੇਸ਼ਨ]] ਅਤੇ [[ਮਲਟੀਮੀਡੀਆ]], [[ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ|ਸੈਰ ਸਪਾਟਾ]], [[ਫਾਰਮੇਸੀ|ਫਾਰਮ ਸਾਇੰਸਜ਼]], [[ਜੀਵ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ|ਬਾਇਓਟੈਕਨਾਲੋਜੀ]], [[ਉਸਾਰੀ ਕਲਾ|ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ]], [[ਕਾਮਰਸ|ਵਣਜ]], [[ਨਿਆਂਸ਼ਾਸ਼ਤਰ|ਕਾਨੂੰਨੀ ਅਧਿਐਨ]], [[ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਗਿਆਨ]], [[ਮੀਡੀਆ ਅਧਿਐਨ]], ਲਿਬਰਲ ਆਰਟਸ ਅਤੇ ਬੇਸਿਕ ਸਾਇੰਸ<ref>{{Cite news|url=http://www.cuchd.in/academics/|title=Chandigarh University Academic Systems {{!}} Academic Framework|last=University|first=Chandigarh|access-date=2018-07-26|language=en-US}}</ref> ਸਮੇਤ ਅੰਡਰਗ੍ਰੈਜੁਏਟ, ਪੋਸਟ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਅਤੇ ਡਾਕਟਰੇਟ ਕੋਰਸਾਂ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਅਕਾਦਮਿਕਤਾ ਫਲੈਕਸੀਬਲ ਚੁਆਇਸ ਬੇਸਡ ਕ੍ਰੈਡਿਟ ਪ੍ਰਣਾਲੀ (ਐਫ.ਸੀ.ਬੀ.ਸੀ.ਐਸ.) ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ, ਸਬੰਧਤ ਖੇਤਰਾਂ ਅਤੇ ਖੁੱਲੇ ਇਲੈਕਟਿਵਜ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਕਲਪਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਚੁਣਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਮੈਸਟਰ ਵਿਦੇਸ਼ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕ੍ਰੈਡਿਟ ਟ੍ਰਾਂਸਫਰ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://www.cuchd.in/academics/|title=Chandigarh University Academic Framework|website=www.cuchd.in|language=en|access-date=22 September 2019}}</ref> === ਮਾਨਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ === ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੀ.ਯੂ. ਨੂੰ [[ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਗਰਾਂਟਸ ਕਮਿਸ਼ਨ (ਭਾਰਤ)|ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਗ੍ਰਾਂਟਸ ਕਮਿਸ਼ਨ]] (ਯੂਜੀਸੀ) ਦੁਆਰਾ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://www.cuchd.in/recognitions-and-approvals/images/chandigarh_university_ugc_approval_letter.jpg|title=Status of Chandigarh University|date=22 April 2014|publisher=[[University Grants Commission (India)|University Grants Commission]]|access-date=22 September 2019}}</ref> ਸੀ.ਯੂ. ਵੀ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਆਫ ਯੂਨੀਵਰਸਟੀਆਂ (ਆਈ.ਏ.ਯੂ.)<ref>{{Cite web|url=https://www.iau-aiu.net/List-of-IAU-members|title=List of IAU members|website=www.iau-aiu.net|publisher=[[International Association of Universities]]|access-date=22 September 2019}}</ref> ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰਮੰਡਲ ਯੂਨੀਵਰਸਟੀਆਂ ਦੀ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ (ਏ.ਸੀ.ਯੂ.) ਦੀ ਮੈਂਬਰ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.acu.ac.uk/membership/acu-members/asia|title=ACU Members - Asia|website=www.acu.ac.uk|publisher=[[Association of Commonwealth Universities]]|access-date=22 September 2019|archive-date=16 ਜਨਵਰੀ 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190116100430/https://www.acu.ac.uk/membership/acu-members/asia|url-status=dead}}</ref> ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਕੌਂਸਲ ਫਾਰ ਟੈਕਨੀਕਲ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ (ਏਆਈਸੀਟੀਈ),<ref>{{Cite web|url=http://www.cuchd.in/recognitions-and-approvals/images/chandigarh_university_aicte_approval_letter.jpg|title=Extension of approval for the academic year 2017-2018|date=30 March 2017|publisher=[[All India Council for Technical Education]]|access-date=22 September 2019}}</ref> ਨੈਸ਼ਨਲ ਕੌਂਸਲ ਫਾਰ ਹੋਟਲ ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ ਐਂਡ ਕੈਟਰਿੰਗ ਟੈਕਨੋਲੋਜੀ (ਐਨਸੀਐਚਐਮਸੀਟੀ),<ref>{{Cite web|url=http://www.cuchd.in/recognitions-and-approvals/images/national-council-for-hotel-management-and-catering-technology_approval_letter.jpg|title=National Council for Hotel Management and Catering Technology approval|date=7 May 2018|publisher=[[National Council for Hotel Management and Catering Technology]]|access-date=22 September 2019}}</ref> ਬਾਰ ਕੌਂਸਲ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ (ਬੀਸੀਆਈ),<ref>{{Cite web|url=http://www.cuchd.in/recognitions-and-approvals/images/Bar-Council-of-India-law-approval.jpg|title=Extension of provisional temporary approval of affiliation for the academic year 2017-2018|date=17 August 2017|publisher=[[Bar Council of India]]|access-date=22 September 2019}}</ref> ਫਾਰਮੇਸੀ ਕਾਉਂਸਲ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ (ਪੀ.ਸੀ.ਆਈ.),<ref>{{Cite web|url=http://www.cuchd.in/recognitions-and-approvals/images/chandigarh_university_pharmacy_approval_letter.jpg|title=No Objection for starting Pharmacy courses at Chandigarh University|date=29 August 2013|publisher=[[Pharmacy Council of India]]|access-date=22 September 2019}}</ref> ਕੌਂਸਲ ਆਫ਼ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ (ਸੀਓਏ)<ref>{{Cite web|url=http://www.cuchd.in/recognitions-and-approvals/images/coa.jpg|title=Extension of Approval|date=7 May 2016|publisher=[[Council of Architecture]]|access-date=22 September 2019}}</ref> ਅਤੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕੌਂਸਲ ਫਾਰ ਟੀਚਰ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ (ਐਨਸੀਟੀਈ) ਦੁਆਰਾ ਕੁਝ ਕੋਰਸਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://www.cuchd.in/recognitions-and-approvals/images/ncte-approval.jpg|title=Recognition order|date=2 May 2016|publisher=[[National Council for Teacher Education]]|access-date=22 September 2019}}</ref> === ਦਰਜਾਬੰਦੀ === ਨੈਸ਼ਨਲ ਇੰਸਟੀਚਿਊਸ਼ਨਲ ਰੈਂਕਿੰਗ ਫਰੇਮਵਰਕ ਵੱਲੋਂ ਸੀ.ਯੂ. ਨੇ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਰੈਂਕਿੰਗ ਵਿਚ 117ਵਾਂ ਦਰਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਦਰਜਾਬੰਦੀ ਵਿਚ 64ਵਾਂ ਦਰਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। == ਸੰਸਥਾਵਾਂ == ਸੀਯੂ ਵਿੱਚ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ:<ref>{{Cite web|url=http://www.cuchd.in/academics/institutes.php|title=Institutes|access-date=22 September 2019}}</ref> * ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ * ਵਪਾਰ ਸਕੂਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ * ਕੰਪਿਊਟਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ * ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ ਫਾਰਮਾਸਿਊਟੀਕਲ ਸਾਇੰਸਜ਼ * ਬਾਇਓਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਦੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ * ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ * ਲਿਬਰਲ ਆਰਟਸ ਅਤੇ ਮਾਨਵਤਾ ਦੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ * ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਅਤੇ ਫਿਲਮ ਅਤੇ ਵਿਜ਼ੂਅਲ ਆਰਟਸ ਦੇ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ * ਅਧਿਆਪਕ ਸਿਖਲਾਈ ਅਤੇ ਖੋਜ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ * ਲੀਗਲ ਸਟੱਡੀਜ਼ ਦੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ * ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ * ਮੀਡੀਆ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ ਮੀਡੀਆ ਸਟੱਡੀਜ਼ * ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ ਸਾਇੰਸ * ਉੱਚਤਮ * ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਤੰਤੂ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿਗਿਆਨ * ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਅਪਲਾਈਡ ਹੈਲਥ ਸਾਇੰਸਜ਼ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ * ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ ਟੂਰਿਜ਼ਮ ਐਂਡ ਹੋਸਪਿਟੈਲਿਟੀ ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ == ਕੈਂਪਸ == ਸੀ.ਯੂ. ਦਾ ਕੈਂਪਸ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ-ਲੁਧਿਆਣਾ ਹਾਈਵੇ (ਐਨਐਚ -95) 'ਤੇ ਪਿੰਡ ਘੜੂਆਂ ਵਿਖੇ ਸਥਿੱਤ ਹੈ। ਕੈਂਪਸ ਵਿੱਚ 18 ਅਕਾਦਮਿਕ ਬਲਾਕ, 6 ਲੜਕੀਆਂ ਅਤੇ 14 ਲੜਕੇ ਹੋਸਟਲ ਦੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ, ਫੂਡ ਕੋਰਟ, ਬੈਂਕ, ਮੁਫਤ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਡਿਸਪੈਂਸਰੀ, ਸਟੇਸ਼ਨਰੀ ਦੀਆਂ ਦੁਕਾਨਾਂ ਅਤੇ ਵਿਭਾਗੀ ਸਟੋਰ ਹਨ। ਕੈਂਪਸ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਕਟ ਸਟੇਡੀਅਮ, ਬਾਕਸਿੰਗ ਕੋਰਟ, ਬੈਡਮਿੰਟਨ ਕੋਰਟ, ਬਾਸਕਟਬਾਲ ਕੋਰਟ, ਕੁਸ਼ਤੀ ਕੋਰਟ ਅਤੇ ਜਿਮਨੇਜ਼ੀਅਮ ਵੀ ਹਨ। == ਪੜਾਈ ਦੇ ਨਾਲ ਹੋਰ ਕੰਮ == ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਚ ਸਾਲ ਭਰ ਵਿਚ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਵਿਚ ਸੀਯੂਫੇਸਟ, ਅਭਿਵਕੱਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਾਹਿਤਕ ਉਤਸਵ ਅਤੇ ਸੀ.ਯੂ. ਰਿਦਮ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਲੋਕ ਕਥਾ ਉਤਸਵ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਸੀ.ਯੂ. ਵੀ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕੈਡੇਟ ਕੋਰ (ਐਨ.ਸੀ.ਸੀ.) [[ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੇਵਾ ਯੋਜਨਾ|ਨੈਸ਼ਨਲ ਸਰਵਿਸ ਸਕੀਮ]] (ਐਨ.ਐਸ.ਐਸ.) ਅਤੇ ਸੰਸਥਾਗਤ ਸਮਾਜਿਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ (ਆਈ.ਐਸ.ਆਰ.) ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। == ਹਵਾਲੇ == <references /> == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == *[http://www.cuchd.in/ ਦਫ਼ਤਰੀ ਵੈੱਬਸਾਈਟ] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਦਿਅਕ ਅਦਾਰੇ]] 3x6ke8k1neni4yglorp4fsichgzlrch 842175 842148 2026-07-10T06:01:28Z ~2026-39206-92 61050 /* */ 842175 wikitext text/x-wiki {{Infobox university | name = ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ | motto = ਖੋਜੋ. ਸਿੱਖੋ. ਸਮਰੱਥ ਬਣੋ. (Discover. Learn. Empower.) | established = {{start date and age|2012|7|10|df=yes}} | type = [[ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ|ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ]] [[ਖੋਜ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] | chancellor = [[ਸਤਨਾਮ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ]] {{citation needed|date=ਜੂਨ 2022}} | vice_chancellor = ਡਾ. ਰਵੀਰਾਜਾ ਐਨ. ਸੀਤਾਰਾਮ | budget = ₹੬੮੯.੪੩ ਕਰੋੜ {{small|(੨੦੨੧–੨੨)}}<ref>{{cite web |title=Audited Financial Statements 2021–22 |url=https://www.cuchd.in/iqac/assets/uploads/2021-22.pdf |publisher=Chandigarh University |access-date=9 September 2022}}</ref> | students = 30,000+ | undergrad = 20,000+ | postgrad = 2,000+ | doctoral = 300+ | address = ਐਨ.ਐਚ. 05 (NH05), ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ-ਲੁਧਿਆਣਾ ਹਾਈਵੇ | city = ਘੜੂੰਆਂ, [[ਮੋਹਾਲੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਮੋਹਾਲੀ]] | state = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] | country = [[ਭਾਰਤ]] | coordinates = {{coord|31|45|10.35|N|74|35|48.71|E|display=title,inline}} | campus_type = [[ਪੇਂਡੂ]] | accreditation = [[ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਸੈਸਮੈਂਟ ਐਂਡ ਐਕਰੀਡੀਟੇਸ਼ਨ ਕੌਂਸਲ|ਨੈਕ (NAAC)]] ਏ+ (A+) | affiliations = [[ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਗ੍ਰਾਂਟਸ ਕਮਿਸ਼ਨ (ਭਾਰਤ)|ਯੂ.ਜੀ.ਸੀ. (UGC)]], ਏ.ਆਈ.ਯੂ. (AIU), ਏ.ਸੀ.ਯੂ. (ACU), ਆਈ.ਈ.ਟੀ. (IET) | campus_size = 250 ਏਕੜ (100 ਹੈਕਟੇਅਰ) | website = {{URL|cuchd.in}} | logo = | image = Chandigarh University Seal.png | image_upright = 0.5 | faculty = 2,692 | colors = {{color box|Red}} {{color box|Black}} {{color box|White}} | sports_nickname = ਸੀਯੂਈਅਨਜ਼ (CUians) }} '''ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Chandigarh University;''' ਸੰਖੇਪ: '''CU''') ਇੱਕ ਨਿੱਜੀ ਖੋਜ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਹੈ, ਜੋ [[ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਮੁਹਾਲੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]], [[ਪੰਜਾਬ]], [[ਭਾਰਤ]] ਦੇ ਪਿੰਡ ਘੜੂਆਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿੱਤ ਹੈ, ਜੋ [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]] ਤੋਂ ਲਗਭਗ 25 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 2012 ਵਿੱਚ ਸਤਨਾਮ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜੋ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਚ ਕੁਲਪਤੀ ਦਾ ਅਹੁਦਾ ਵੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://www.cuchd.in/about/LeaderShip.php|title=Leadership and University Administration|website=www.cuchd.in|publisher=Chandigarh University|language=en|access-date=22 September 2019}}</ref> == ਵਿਦਿਅਕ ਅਤੇ ਸਹਿ ਪਾਠਕ੍ਰਮ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ == ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ [[ਇੰਜਨੀਅਰਿੰਗ|ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ]], ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ, ਕੰਪਿਊਟਿੰਗ, [[ਬੋਧ ਵਿਗਿਆਨ|ਗਿਆਨ ਵਿਗਿਆਨ]], [[ਸਿੱਖਿਆ]], [[ਐਨੀਮੇਸ਼ਨ]] ਅਤੇ [[ਮਲਟੀਮੀਡੀਆ]], [[ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ|ਸੈਰ ਸਪਾਟਾ]], [[ਫਾਰਮੇਸੀ|ਫਾਰਮ ਸਾਇੰਸਜ਼]], [[ਜੀਵ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ|ਬਾਇਓਟੈਕਨਾਲੋਜੀ]], [[ਉਸਾਰੀ ਕਲਾ|ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ]], [[ਕਾਮਰਸ|ਵਣਜ]], [[ਨਿਆਂਸ਼ਾਸ਼ਤਰ|ਕਾਨੂੰਨੀ ਅਧਿਐਨ]], [[ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਗਿਆਨ]], [[ਮੀਡੀਆ ਅਧਿਐਨ]], ਲਿਬਰਲ ਆਰਟਸ ਅਤੇ ਬੇਸਿਕ ਸਾਇੰਸ<ref>{{Cite news|url=http://www.cuchd.in/academics/|title=Chandigarh University Academic Systems {{!}} Academic Framework|last=University|first=Chandigarh|access-date=2018-07-26|language=en-US}}</ref> ਸਮੇਤ ਅੰਡਰਗ੍ਰੈਜੁਏਟ, ਪੋਸਟ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਅਤੇ ਡਾਕਟਰੇਟ ਕੋਰਸਾਂ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਅਕਾਦਮਿਕਤਾ ਫਲੈਕਸੀਬਲ ਚੁਆਇਸ ਬੇਸਡ ਕ੍ਰੈਡਿਟ ਪ੍ਰਣਾਲੀ (ਐਫ.ਸੀ.ਬੀ.ਸੀ.ਐਸ.) ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ, ਸਬੰਧਤ ਖੇਤਰਾਂ ਅਤੇ ਖੁੱਲੇ ਇਲੈਕਟਿਵਜ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਕਲਪਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਚੁਣਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਮੈਸਟਰ ਵਿਦੇਸ਼ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕ੍ਰੈਡਿਟ ਟ੍ਰਾਂਸਫਰ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://www.cuchd.in/academics/|title=Chandigarh University Academic Framework|website=www.cuchd.in|language=en|access-date=22 September 2019}}</ref> === ਮਾਨਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ === ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੀ.ਯੂ. ਨੂੰ [[ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਗਰਾਂਟਸ ਕਮਿਸ਼ਨ (ਭਾਰਤ)|ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਗ੍ਰਾਂਟਸ ਕਮਿਸ਼ਨ]] (ਯੂਜੀਸੀ) ਦੁਆਰਾ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://www.cuchd.in/recognitions-and-approvals/images/chandigarh_university_ugc_approval_letter.jpg|title=Status of Chandigarh University|date=22 April 2014|publisher=[[University Grants Commission (India)|University Grants Commission]]|access-date=22 September 2019}}</ref> ਸੀ.ਯੂ. ਵੀ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਆਫ ਯੂਨੀਵਰਸਟੀਆਂ (ਆਈ.ਏ.ਯੂ.)<ref>{{Cite web|url=https://www.iau-aiu.net/List-of-IAU-members|title=List of IAU members|website=www.iau-aiu.net|publisher=[[International Association of Universities]]|access-date=22 September 2019}}</ref> ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰਮੰਡਲ ਯੂਨੀਵਰਸਟੀਆਂ ਦੀ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ (ਏ.ਸੀ.ਯੂ.) ਦੀ ਮੈਂਬਰ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.acu.ac.uk/membership/acu-members/asia|title=ACU Members - Asia|website=www.acu.ac.uk|publisher=[[Association of Commonwealth Universities]]|access-date=22 September 2019|archive-date=16 ਜਨਵਰੀ 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190116100430/https://www.acu.ac.uk/membership/acu-members/asia|url-status=dead}}</ref> ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਕੌਂਸਲ ਫਾਰ ਟੈਕਨੀਕਲ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ (ਏਆਈਸੀਟੀਈ),<ref>{{Cite web|url=http://www.cuchd.in/recognitions-and-approvals/images/chandigarh_university_aicte_approval_letter.jpg|title=Extension of approval for the academic year 2017-2018|date=30 March 2017|publisher=[[All India Council for Technical Education]]|access-date=22 September 2019}}</ref> ਨੈਸ਼ਨਲ ਕੌਂਸਲ ਫਾਰ ਹੋਟਲ ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ ਐਂਡ ਕੈਟਰਿੰਗ ਟੈਕਨੋਲੋਜੀ (ਐਨਸੀਐਚਐਮਸੀਟੀ),<ref>{{Cite web|url=http://www.cuchd.in/recognitions-and-approvals/images/national-council-for-hotel-management-and-catering-technology_approval_letter.jpg|title=National Council for Hotel Management and Catering Technology approval|date=7 May 2018|publisher=[[National Council for Hotel Management and Catering Technology]]|access-date=22 September 2019}}</ref> ਬਾਰ ਕੌਂਸਲ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ (ਬੀਸੀਆਈ),<ref>{{Cite web|url=http://www.cuchd.in/recognitions-and-approvals/images/Bar-Council-of-India-law-approval.jpg|title=Extension of provisional temporary approval of affiliation for the academic year 2017-2018|date=17 August 2017|publisher=[[Bar Council of India]]|access-date=22 September 2019}}</ref> ਫਾਰਮੇਸੀ ਕਾਉਂਸਲ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ (ਪੀ.ਸੀ.ਆਈ.),<ref>{{Cite web|url=http://www.cuchd.in/recognitions-and-approvals/images/chandigarh_university_pharmacy_approval_letter.jpg|title=No Objection for starting Pharmacy courses at Chandigarh University|date=29 August 2013|publisher=[[Pharmacy Council of India]]|access-date=22 September 2019}}</ref> ਕੌਂਸਲ ਆਫ਼ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ (ਸੀਓਏ)<ref>{{Cite web|url=http://www.cuchd.in/recognitions-and-approvals/images/coa.jpg|title=Extension of Approval|date=7 May 2016|publisher=[[Council of Architecture]]|access-date=22 September 2019}}</ref> ਅਤੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕੌਂਸਲ ਫਾਰ ਟੀਚਰ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ (ਐਨਸੀਟੀਈ) ਦੁਆਰਾ ਕੁਝ ਕੋਰਸਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://www.cuchd.in/recognitions-and-approvals/images/ncte-approval.jpg|title=Recognition order|date=2 May 2016|publisher=[[National Council for Teacher Education]]|access-date=22 September 2019}}</ref> === ਦਰਜਾਬੰਦੀ === ਨੈਸ਼ਨਲ ਇੰਸਟੀਚਿਊਸ਼ਨਲ ਰੈਂਕਿੰਗ ਫਰੇਮਵਰਕ ਵੱਲੋਂ ਸੀ.ਯੂ. ਨੇ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਰੈਂਕਿੰਗ ਵਿਚ 117ਵਾਂ ਦਰਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਦਰਜਾਬੰਦੀ ਵਿਚ 64ਵਾਂ ਦਰਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। == ਸੰਸਥਾਵਾਂ == ਸੀਯੂ ਵਿੱਚ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ:<ref>{{Cite web|url=http://www.cuchd.in/academics/institutes.php|title=Institutes|access-date=22 September 2019}}</ref> * ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ * ਵਪਾਰ ਸਕੂਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ * ਕੰਪਿਊਟਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ * ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ ਫਾਰਮਾਸਿਊਟੀਕਲ ਸਾਇੰਸਜ਼ * ਬਾਇਓਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਦੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ * ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ * ਲਿਬਰਲ ਆਰਟਸ ਅਤੇ ਮਾਨਵਤਾ ਦੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ * ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਅਤੇ ਫਿਲਮ ਅਤੇ ਵਿਜ਼ੂਅਲ ਆਰਟਸ ਦੇ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ * ਅਧਿਆਪਕ ਸਿਖਲਾਈ ਅਤੇ ਖੋਜ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ * ਲੀਗਲ ਸਟੱਡੀਜ਼ ਦੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ * ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ * ਮੀਡੀਆ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ ਮੀਡੀਆ ਸਟੱਡੀਜ਼ * ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ ਸਾਇੰਸ * ਉੱਚਤਮ * ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਤੰਤੂ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿਗਿਆਨ * ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਅਪਲਾਈਡ ਹੈਲਥ ਸਾਇੰਸਜ਼ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ * ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ ਟੂਰਿਜ਼ਮ ਐਂਡ ਹੋਸਪਿਟੈਲਿਟੀ ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ == ਕੈਂਪਸ == ਸੀ.ਯੂ. ਦਾ ਕੈਂਪਸ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ-ਲੁਧਿਆਣਾ ਹਾਈਵੇ (ਐਨਐਚ -95) 'ਤੇ ਪਿੰਡ ਘੜੂਆਂ ਵਿਖੇ ਸਥਿੱਤ ਹੈ। ਕੈਂਪਸ ਵਿੱਚ 18 ਅਕਾਦਮਿਕ ਬਲਾਕ, 6 ਲੜਕੀਆਂ ਅਤੇ 14 ਲੜਕੇ ਹੋਸਟਲ ਦੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ, ਫੂਡ ਕੋਰਟ, ਬੈਂਕ, ਮੁਫਤ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਡਿਸਪੈਂਸਰੀ, ਸਟੇਸ਼ਨਰੀ ਦੀਆਂ ਦੁਕਾਨਾਂ ਅਤੇ ਵਿਭਾਗੀ ਸਟੋਰ ਹਨ। ਕੈਂਪਸ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਕਟ ਸਟੇਡੀਅਮ, ਬਾਕਸਿੰਗ ਕੋਰਟ, ਬੈਡਮਿੰਟਨ ਕੋਰਟ, ਬਾਸਕਟਬਾਲ ਕੋਰਟ, ਕੁਸ਼ਤੀ ਕੋਰਟ ਅਤੇ ਜਿਮਨੇਜ਼ੀਅਮ ਵੀ ਹਨ। == ਪੜਾਈ ਦੇ ਨਾਲ ਹੋਰ ਕੰਮ == ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਚ ਸਾਲ ਭਰ ਵਿਚ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਵਿਚ ਸੀਯੂਫੇਸਟ, ਅਭਿਵਕੱਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਾਹਿਤਕ ਉਤਸਵ ਅਤੇ ਸੀ.ਯੂ. ਰਿਦਮ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਲੋਕ ਕਥਾ ਉਤਸਵ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਸੀ.ਯੂ. ਵੀ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕੈਡੇਟ ਕੋਰ (ਐਨ.ਸੀ.ਸੀ.) [[ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੇਵਾ ਯੋਜਨਾ|ਨੈਸ਼ਨਲ ਸਰਵਿਸ ਸਕੀਮ]] (ਐਨ.ਐਸ.ਐਸ.) ਅਤੇ ਸੰਸਥਾਗਤ ਸਮਾਜਿਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ (ਆਈ.ਐਸ.ਆਰ.) ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। == ਹਵਾਲੇ == <references /> == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == *[http://www.cuchd.in/ ਦਫ਼ਤਰੀ ਵੈੱਬਸਾਈਟ] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਦਿਅਕ ਅਦਾਰੇ]] svynwddov5zzjn6a1u80x36a75fj0ke 828 140928 842161 690752 2026-07-09T23:01:25Z Uzume 1656 Update from [[d:Special:GoToLinkedPage/enwiki/Q24733825|master]] using [[mw:Synchronizer| #Synchronizer]] 842161 Scribunto text/plain -- Original module located at [[:en:Module:Wd]] and [[:en:Module:Wd/i18n]]. require("strict") local p = {} local module_arg = ... local i18n local i18nPath local function loadI18n(aliasesP, frame) local title if frame then -- current module invoked by page/template, get its title from frame title = frame:getTitle() else -- current module included by other module, get its title from ... title = module_arg end if not i18n then i18nPath = title .. "/i18n" i18n = require(i18nPath).init(aliasesP) end end p.claimCommands = { property = "property", properties = "properties", qualifier = "qualifier", qualifiers = "qualifiers", reference = "reference", references = "references" } p.generalCommands = { label = "label", title = "title", description = "description", alias = "alias", aliases = "aliases", badge = "badge", badges = "badges" } p.flags = { linked = "linked", short = "short", raw = "raw", multilanguage = "multilanguage", unit = "unit", ------------- preferred = "preferred", normal = "normal", deprecated = "deprecated", best = "best", future = "future", current = "current", former = "former", edit = "edit", editAtEnd = "edit@end", mdy = "mdy", single = "single", sourced = "sourced" } p.args = { eid = "eid", page = "page", date = "date", globalSiteId = "globalSiteId" } local aliasesP = { coord = "P625", ----------------------- image = "P18", author = "P50", authorNameString = "P2093", publisher = "P123", importedFrom = "P143", wikimediaImportURL = "P4656", statedIn = "P248", pages = "P304", language = "P407", hasPart = "P527", publicationDate = "P577", startTime = "P580", endTime = "P582", chapter = "P792", retrieved = "P813", referenceURL = "P854", sectionVerseOrParagraph = "P958", archiveURL = "P1065", title = "P1476", formatterURL = "P1630", quote = "P1683", shortName = "P1813", definingFormula = "P2534", archiveDate = "P2960", inferredFrom = "P3452", typeOfReference = "P3865", column = "P3903", subjectNamedAs = "P1810", wikidataProperty = "P1687", publishedIn = "P1433", lastUpdate = "P5017" } local aliasesQ = { percentage = "Q11229", prolepticJulianCalendar = "Q1985786", citeWeb = "Q5637226", citeQ = "Q22321052" } local parameters = { property = "%p", qualifier = "%q", reference = "%r", alias = "%a", badge = "%b", separator = "%s", general = "%x" } local formats = { property = "%p[%s][%r]", qualifier = "%q[%s][%r]", reference = "%r", propertyWithQualifier = "%p[ <span style=\"font-size:85\\%\">(%q)</span>][%s][%r]", alias = "%a[%s]", badge = "%b[%s]" } local hookNames = { -- {level_1, level_2} [parameters.property] = {"getProperty"}, [parameters.reference] = {"getReferences", "getReference"}, [parameters.qualifier] = {"getAllQualifiers"}, [parameters.qualifier.."\\d"] = {"getQualifiers", "getQualifier"}, [parameters.alias] = {"getAlias"}, [parameters.badge] = {"getBadge"} } -- default value objects, should NOT be mutated but instead copied local defaultSeparators = { ["sep"] = {" "}, ["sep%s"] = {","}, ["sep%q"] = {"; "}, ["sep%q\\d"] = {", "}, ["sep%r"] = nil, -- none ["punc"] = nil -- none } local rankTable = { ["preferred"] = 1, ["normal"] = 2, ["deprecated"] = 3 } local function replaceAlias(id) if aliasesP[id] then id = aliasesP[id] end return id end local function errorText(code, ...) local text = i18n["errors"][code] if arg then text = mw.ustring.format(text, unpack(arg)) end return text end local function throwError(errorMessage, ...) error(errorText(errorMessage, unpack(arg))) end local function replaceDecimalMark(num) return mw.ustring.gsub(num, "[.]", i18n['numeric']['decimal-mark'], 1) end local function padZeros(num, numDigits) local numZeros local negative = false if num < 0 then negative = true num = num * -1 end num = tostring(num) numZeros = numDigits - num:len() for _ = 1, numZeros do num = "0"..num end if negative then num = "-"..num end return num end local function replaceSpecialChar(chr) if chr == '_' then -- replace underscores with spaces return ' ' else return chr end end local function replaceSpecialChars(str) local chr local esc = false local strOut = "" for i = 1, #str do chr = str:sub(i,i) if not esc then if chr == '\\' then esc = true else strOut = strOut .. replaceSpecialChar(chr) end else strOut = strOut .. chr esc = false end end return strOut end local function buildWikilink(target, label) if not label or target == label then return "[[" .. target .. "]]" else return "[[" .. target .. "|" .. label .. "]]" end end -- used to make frame.args mutable, to replace #frame.args (which is always 0) -- with the actual amount and to simply copy tables local function copyTable(tIn) if not tIn then return nil end local tOut = {} for i, v in pairs(tIn) do tOut[i] = v end return tOut end -- used to merge output arrays together; -- note that it currently mutates the first input array local function mergeArrays(a1, a2) for i = 1, #a2 do a1[#a1 + 1] = a2[i] end return a1 end local function split(str, del) local out = {} local i, j = str:find(del) if i and j then out[1] = str:sub(1, i - 1) out[2] = str:sub(j + 1) else out[1] = str end return out end local function parseWikidataURL(url) local id if url:match('^http[s]?://') then id = split(url, "Q") if id[2] then return "Q" .. id[2] end end return nil end local function parseDate(dateStr, precision) precision = precision or "d" local i, j, index, ptr local parts = {nil, nil, nil} if dateStr == nil then return parts[1], parts[2], parts[3] -- year, month, day end -- 'T' for snak values, '/' for outputs with '/Julian' attached i, j = dateStr:find("[T/]") if i then dateStr = dateStr:sub(1, i-1) end local from = 1 if dateStr:sub(1,1) == "-" then -- this is a negative number, look further ahead from = 2 end index = 1 ptr = 1 i, j = dateStr:find("-", from) if i then -- year parts[index] = tonumber(dateStr:sub(ptr, i-1), 10) -- explicitly give base 10 to prevent error if parts[index] == -0 then parts[index] = tonumber("0") -- for some reason, 'parts[index] = 0' may actually store '-0', so parse from string instead end if precision == "y" then -- we're done return parts[1], parts[2], parts[3] -- year, month, day end index = index + 1 ptr = i + 1 i, j = dateStr:find("-", ptr) if i then -- month parts[index] = tonumber(dateStr:sub(ptr, i-1), 10) if precision == "m" then -- we're done return parts[1], parts[2], parts[3] -- year, month, day end index = index + 1 ptr = i + 1 end end if dateStr:sub(ptr) ~= "" then -- day if we have month, month if we have year, or year parts[index] = tonumber(dateStr:sub(ptr), 10) end return parts[1], parts[2], parts[3] -- year, month, day end local function datePrecedesDate(aY, aM, aD, bY, bM, bD) if aY == nil or bY == nil then return nil end aM = aM or 1 aD = aD or 1 bM = bM or 1 bD = bD or 1 if aY < bY then return true end if aY > bY then return false end if aM < bM then return true end if aM > bM then return false end if aD < bD then return true end return false end local function getHookName(param, index) if hookNames[param] then return hookNames[param][index] elseif param:len() > 2 then return hookNames[param:sub(1, 2).."\\d"][index] else return nil end end local function alwaysTrue() return true end -- The following function parses a format string. -- -- The example below shows how a parsed string is structured in memory. -- Variables other than 'str' and 'child' are left out for clarity's sake. -- -- Example: -- "A %p B [%s[%q1]] C [%r] D" -- -- Structure: -- [ -- { -- str = "A " -- }, -- { -- str = "%p" -- }, -- { -- str = " B ", -- child = -- [ -- { -- str = "%s", -- child = -- [ -- { -- str = "%q1" -- } -- ] -- } -- ] -- }, -- { -- str = " C ", -- child = -- [ -- { -- str = "%r" -- } -- ] -- }, -- { -- str = " D" -- } -- ] -- local function parseFormat(str) local chr, esc, param, root, cur, prev, new local params = {} local function newObject(array) local obj = {} -- new object obj.str = "" array[#array + 1] = obj -- array{object} obj.parent = array return obj end local function endParam() if param > 0 then if cur.str ~= "" then cur.str = "%"..cur.str cur.param = true params[cur.str] = true cur.parent.req[cur.str] = true prev = cur cur = newObject(cur.parent) end param = 0 end end root = {} -- array root.req = {} cur = newObject(root) prev = nil esc = false param = 0 for i = 1, #str do chr = str:sub(i,i) if not esc then if chr == '\\' then endParam() esc = true elseif chr == '%' then endParam() if cur.str ~= "" then cur = newObject(cur.parent) end param = 2 elseif chr == '[' then endParam() if prev and cur.str == "" then table.remove(cur.parent) cur = prev end cur.child = {} -- new array cur.child.req = {} cur.child.parent = cur cur = newObject(cur.child) elseif chr == ']' then endParam() if cur.parent.parent then new = newObject(cur.parent.parent.parent) if cur.str == "" then table.remove(cur.parent) end cur = new end else if param > 1 then param = param - 1 elseif param == 1 then if not chr:match('%d') then endParam() end end cur.str = cur.str .. replaceSpecialChar(chr) end else cur.str = cur.str .. chr esc = false end prev = nil end endParam() -- make sure that at least one required parameter has been defined if not next(root.req) then throwError("missing-required-parameter") end -- make sure that the separator parameter "%s" is not amongst the required parameters if root.req[parameters.separator] then throwError("extra-required-parameter", parameters.separator) end return root, params end local function sortOnRank(claims) local rankPos local ranks = {{}, {}, {}, {}} -- preferred, normal, deprecated, (default) local sorted = {} for _, v in ipairs(claims) do rankPos = rankTable[v.rank] or 4 ranks[rankPos][#ranks[rankPos] + 1] = v end sorted = ranks[1] sorted = mergeArrays(sorted, ranks[2]) sorted = mergeArrays(sorted, ranks[3]) return sorted end local function isValueInTable(searchedItem, inputTable) for _, item in pairs(inputTable) do if item == searchedItem then return true end end return false end local Config = {} -- allows for recursive calls function Config:new() local cfg = {} setmetatable(cfg, self) self.__index = self cfg.separators = { -- single value objects wrapped in arrays so that we can pass by reference ["sep"] = {copyTable(defaultSeparators["sep"])}, ["sep%s"] = {copyTable(defaultSeparators["sep%s"])}, ["sep%q"] = {copyTable(defaultSeparators["sep%q"])}, ["sep%r"] = {copyTable(defaultSeparators["sep%r"])}, ["punc"] = {copyTable(defaultSeparators["punc"])} } cfg.entity = nil cfg.entityID = nil cfg.propertyID = nil cfg.propertyValue = nil cfg.qualifierIDs = {} cfg.qualifierIDsAndValues = {} cfg.bestRank = true cfg.ranks = {true, true, false} -- preferred = true, normal = true, deprecated = false cfg.foundRank = #cfg.ranks cfg.flagBest = false cfg.flagRank = false cfg.periods = {true, true, true} -- future = true, current = true, former = true cfg.flagPeriod = false cfg.atDate = {parseDate(os.date('!%Y-%m-%d'))} -- today as {year, month, day} cfg.mdyDate = false cfg.singleClaim = false cfg.sourcedOnly = false cfg.editable = false cfg.editAtEnd = false cfg.inSitelinks = false cfg.langCode = mw.language.getContentLanguage().code cfg.langName = mw.language.fetchLanguageName(cfg.langCode, cfg.langCode) cfg.langObj = mw.language.new(cfg.langCode) cfg.siteID = mw.wikibase.getGlobalSiteId() cfg.states = {} cfg.states.qualifiersCount = 0 cfg.curState = nil cfg.prefetchedRefs = nil return cfg end local State = {} function State:new(cfg, type) local stt = {} setmetatable(stt, self) self.__index = self stt.conf = cfg stt.type = type stt.results = {} stt.parsedFormat = {} stt.separator = {} stt.movSeparator = {} stt.puncMark = {} stt.linked = false stt.rawValue = false stt.shortName = false stt.anyLanguage = false stt.unitOnly = false stt.singleValue = false return stt end -- if id == nil then item connected to current page is used function Config:getLabel(id, raw, link, short) local label = nil local prefix, title= "", nil if not id then id = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() if not id then return "" end end id = id:upper() -- just to be sure if raw then -- check if given id actually exists if mw.wikibase.isValidEntityId(id) and mw.wikibase.entityExists(id) then label = id end prefix, title = "d:Special:EntityPage/", label -- may be nil else -- try short name first if requested if short then label = p._property{aliasesP.shortName, [p.args.eid] = id} -- get short name if label == "" then label = nil end end -- get label if not label then label = mw.wikibase.getLabel(id) end end if not label then label = "" elseif link then -- build a link if requested if not title then if id:sub(1,1) == "Q" then title = mw.wikibase.getSitelink(id) elseif id:sub(1,1) == "P" then -- properties have no sitelink, link to Wikidata instead prefix, title = "d:Special:EntityPage/", id end end label = mw.text.nowiki(label) -- escape raw label text so it cannot be wikitext markup if title then label = buildWikilink(prefix .. title, label) end end return label end function Config:getEditIcon() local value = "" local prefix = "" local front = "&nbsp;" local back = "" if self.entityID:sub(1,1) == "P" then prefix = "Property:" end if self.editAtEnd then front = '<span style="float:' if self.langObj:isRTL() then front = front .. 'left' else front = front .. 'right' end front = front .. '">' back = '</span>' end value = "[[File:OOjs UI icon edit-ltr-progressive.svg|frameless|text-top|10px|alt=" .. i18n['info']['edit-on-wikidata'] .. "|link=https://www.wikidata.org/wiki/" .. prefix .. self.entityID .. "?uselang=" .. self.langCode if self.propertyID then value = value .. "#" .. self.propertyID elseif self.inSitelinks then value = value .. "#sitelinks-wikipedia" end value = value .. "|" .. i18n['info']['edit-on-wikidata'] .. "]]" return front .. value .. back end -- used to create the final output string when it's all done, so that for references the -- function extensionTag("ref", ...) is only called when they really ended up in the final output function Config:concatValues(valuesArray) local outString = "" local j, skip for i = 1, #valuesArray do -- check if this is a reference if valuesArray[i].refHash then j = i - 1 skip = false -- skip this reference if it is part of a continuous row of references that already contains the exact same reference while valuesArray[j] and valuesArray[j].refHash do if valuesArray[i].refHash == valuesArray[j].refHash then skip = true break end j = j - 1 end if not skip then -- add <ref> tag with the reference's hash as its name (to deduplicate references) outString = outString .. mw.getCurrentFrame():extensionTag("ref", valuesArray[i][1], {name = valuesArray[i].refHash}) end else outString = outString .. valuesArray[i][1] end end return outString end function Config:convertUnit(unit, raw, link, short, unitOnly) local space = " " local label = "" local itemID if unit == "" or unit == "1" then return nil end if unitOnly then space = "" end itemID = parseWikidataURL(unit) if itemID then if itemID == aliasesQ.percentage then return "%" else label = self:getLabel(itemID, raw, link, short) if label ~= "" then return space .. label end end end return "" end function State:getValue(snak) return self.conf:getValue(snak, self.rawValue, self.linked, self.shortName, self.anyLanguage, self.unitOnly, false, self.type:sub(1,2)) end function Config:getValue(snak, raw, link, short, anyLang, unitOnly, noSpecial, type) if snak.snaktype == 'value' then local datatype = snak.datavalue.type local subtype = snak.datatype local datavalue = snak.datavalue.value if datatype == 'string' then if subtype == 'url' and link then -- create link explicitly if raw then -- will render as a linked number like [1] return "[" .. datavalue .. "]" else return "[" .. datavalue .. " " .. datavalue .. "]" end elseif subtype == 'commonsMedia' then if link then return buildWikilink("c:File:" .. datavalue, datavalue) elseif not raw then return "[[File:" .. datavalue .. "]]" else return datavalue end elseif subtype == 'geo-shape' and link then return buildWikilink("c:" .. datavalue, datavalue) elseif subtype == 'math' and not raw then local attribute = nil if (type == parameters.property or (type == parameters.qualifier and self.propertyID == aliasesP.hasPart)) and snak.property == aliasesP.definingFormula then attribute = {qid = self.entityID} end return mw.getCurrentFrame():extensionTag("math", datavalue, attribute) elseif subtype == 'external-id' and link then local url = p._property{aliasesP.formatterURL, [p.args.eid] = snak.property} -- get formatter URL if url ~= "" then url = mw.ustring.gsub(url, "$1", datavalue) return "[" .. url .. " " .. datavalue .. "]" else return datavalue end else return datavalue end elseif datatype == 'monolingualtext' then if anyLang or datavalue['language'] == self.langCode then return datavalue['text'] else return nil end elseif datatype == 'quantity' then local value = "" local unit if not unitOnly then -- get value and strip + signs from front value = mw.ustring.gsub(datavalue['amount'], "^%+(.+)$", "%1") if raw then return value end -- replace decimal mark based on locale value = replaceDecimalMark(value) -- add delimiters for readability value = i18n.addDelimiters(value) end unit = self:convertUnit(datavalue['unit'], raw, link, short, unitOnly) if unit then value = value .. unit end return value elseif datatype == 'time' then local y, m, d, p, yDiv, yRound, yFull, value, calendarID, dateStr local yFactor = 1 local sign = 1 local prefix = "" local suffix = "" local mayAddCalendar = false local calendar = "" local precision = datavalue['precision'] if precision == 11 then p = "d" elseif precision == 10 then p = "m" else p = "y" yFactor = 10^(9-precision) end y, m, d = parseDate(datavalue['time'], p) if y < 0 then sign = -1 y = y * sign end -- if precision is tens/hundreds/thousands/millions/billions of years if precision <= 8 then yDiv = y / yFactor -- if precision is tens/hundreds/thousands of years if precision >= 6 then mayAddCalendar = true if precision <= 7 then -- round centuries/millenniums up (e.g. 20th century or 3rd millennium) yRound = math.ceil(yDiv) if not raw then if precision == 6 then suffix = i18n['datetime']['suffixes']['millennium'] else suffix = i18n['datetime']['suffixes']['century'] end suffix = i18n.getOrdinalSuffix(yRound) .. suffix else -- if not verbose, take the first year of the century/millennium -- (e.g. 1901 for 20th century or 2001 for 3rd millennium) yRound = (yRound - 1) * yFactor + 1 end else -- precision == 8 -- round decades down (e.g. 2010s) yRound = math.floor(yDiv) * yFactor if not raw then prefix = i18n['datetime']['prefixes']['decade-period'] suffix = i18n['datetime']['suffixes']['decade-period'] end end if raw and sign < 0 then -- if BCE then compensate for "counting backwards" -- (e.g. -2019 for 2010s BCE, -2000 for 20th century BCE or -3000 for 3rd millennium BCE) yRound = yRound + yFactor - 1 end else local yReFactor, yReDiv, yReRound -- round to nearest for tens of thousands of years or more yRound = math.floor(yDiv + 0.5) if yRound == 0 then if precision <= 2 and y ~= 0 then yReFactor = 1e6 yReDiv = y / yReFactor yReRound = math.floor(yReDiv + 0.5) if yReDiv == yReRound then -- change precision to millions of years only if we have a whole number of them precision = 3 yFactor = yReFactor yRound = yReRound end end if yRound == 0 then -- otherwise, take the unrounded (original) number of years precision = 5 yFactor = 1 yRound = y mayAddCalendar = true end end if precision >= 1 and y ~= 0 then yFull = yRound * yFactor yReFactor = 1e9 yReDiv = yFull / yReFactor yReRound = math.floor(yReDiv + 0.5) if yReDiv == yReRound then -- change precision to billions of years if we're in that range precision = 0 yFactor = yReFactor yRound = yReRound else yReFactor = 1e6 yReDiv = yFull / yReFactor yReRound = math.floor(yReDiv + 0.5) if yReDiv == yReRound then -- change precision to millions of years if we're in that range precision = 3 yFactor = yReFactor yRound = yReRound end end end if not raw then if precision == 3 then suffix = i18n['datetime']['suffixes']['million-years'] elseif precision == 0 then suffix = i18n['datetime']['suffixes']['billion-years'] else yRound = yRound * yFactor if yRound == 1 then suffix = i18n['datetime']['suffixes']['year'] else suffix = i18n['datetime']['suffixes']['years'] end end else yRound = yRound * yFactor end end else yRound = y mayAddCalendar = true end if mayAddCalendar then calendarID = parseWikidataURL(datavalue['calendarmodel']) if calendarID and calendarID == aliasesQ.prolepticJulianCalendar then if not raw then if link then calendar = " ("..buildWikilink(i18n['datetime']['julian-calendar'], i18n['datetime']['julian'])..")" else calendar = " ("..i18n['datetime']['julian']..")" end else calendar = "/"..i18n['datetime']['julian'] end end end if not raw then local ce = nil if sign < 0 then ce = i18n['datetime']['BCE'] elseif precision <= 5 then ce = i18n['datetime']['CE'] end if ce then if link then ce = buildWikilink(i18n['datetime']['common-era'], ce) end suffix = suffix .. " " .. ce end value = tostring(yRound) if m then dateStr = self.langObj:formatDate("F", "1-"..m.."-1") if d then if self.mdyDate then dateStr = dateStr .. " " .. d .. "," else dateStr = d .. " " .. dateStr end end value = dateStr .. " " .. value end value = prefix .. value .. suffix .. calendar else value = padZeros(yRound * sign, 4) if m then value = value .. "-" .. padZeros(m, 2) if d then value = value .. "-" .. padZeros(d, 2) end end value = value .. calendar end return value elseif datatype == 'globecoordinate' then -- logic from https://github.com/DataValues/Geo (v4.0.1) local precision, unitsPerDegree, numDigits, strFormat, value, globe local latitude, latConv, latValue, latLink local longitude, lonConv, lonValue, lonLink local latDirection, latDirectionN, latDirectionS, latDirectionEN local lonDirection, lonDirectionE, lonDirectionW, lonDirectionEN local degSymbol, minSymbol, secSymbol, separator local latDegrees = nil local latMinutes = nil local latSeconds = nil local lonDegrees = nil local lonMinutes = nil local lonSeconds = nil local latDegSym = "" local latMinSym = "" local latSecSym = "" local lonDegSym = "" local lonMinSym = "" local lonSecSym = "" local latDirectionEN_N = "N" local latDirectionEN_S = "S" local lonDirectionEN_E = "E" local lonDirectionEN_W = "W" if not raw then latDirectionN = i18n['coord']['latitude-north'] latDirectionS = i18n['coord']['latitude-south'] lonDirectionE = i18n['coord']['longitude-east'] lonDirectionW = i18n['coord']['longitude-west'] degSymbol = i18n['coord']['degrees'] minSymbol = i18n['coord']['minutes'] secSymbol = i18n['coord']['seconds'] separator = i18n['coord']['separator'] else latDirectionN = latDirectionEN_N latDirectionS = latDirectionEN_S lonDirectionE = lonDirectionEN_E lonDirectionW = lonDirectionEN_W degSymbol = "/" minSymbol = "/" secSymbol = "/" separator = "/" end latitude = datavalue['latitude'] longitude = datavalue['longitude'] if latitude < 0 then latDirection = latDirectionS latDirectionEN = latDirectionEN_S latitude = math.abs(latitude) else latDirection = latDirectionN latDirectionEN = latDirectionEN_N end if longitude < 0 then lonDirection = lonDirectionW lonDirectionEN = lonDirectionEN_W longitude = math.abs(longitude) else lonDirection = lonDirectionE lonDirectionEN = lonDirectionEN_E end precision = datavalue['precision'] if not precision or precision <= 0 then precision = 1 / 3600 -- precision not set (correctly), set to arcsecond end -- remove insignificant detail latitude = math.floor(latitude / precision + 0.5) * precision longitude = math.floor(longitude / precision + 0.5) * precision if precision >= 1 - (1 / 60) and precision < 1 then precision = 1 elseif precision >= (1 / 60) - (1 / 3600) and precision < (1 / 60) then precision = 1 / 60 end if precision >= 1 then unitsPerDegree = 1 elseif precision >= (1 / 60) then unitsPerDegree = 60 else unitsPerDegree = 3600 end numDigits = math.ceil(-math.log10(unitsPerDegree * precision)) if numDigits <= 0 then numDigits = tonumber("0") -- for some reason, 'numDigits = 0' may actually store '-0', so parse from string instead end strFormat = "%." .. numDigits .. "f" if precision >= 1 then latDegrees = strFormat:format(latitude) lonDegrees = strFormat:format(longitude) if not raw then latDegSym = replaceDecimalMark(latDegrees) .. degSymbol lonDegSym = replaceDecimalMark(lonDegrees) .. degSymbol else latDegSym = latDegrees .. degSymbol lonDegSym = lonDegrees .. degSymbol end else latConv = math.floor(latitude * unitsPerDegree * 10^numDigits + 0.5) / 10^numDigits lonConv = math.floor(longitude * unitsPerDegree * 10^numDigits + 0.5) / 10^numDigits if precision >= (1 / 60) then latMinutes = latConv lonMinutes = lonConv else latSeconds = latConv lonSeconds = lonConv latMinutes = math.floor(latSeconds / 60) lonMinutes = math.floor(lonSeconds / 60) latSeconds = strFormat:format(latSeconds - (latMinutes * 60)) lonSeconds = strFormat:format(lonSeconds - (lonMinutes * 60)) if not raw then latSecSym = replaceDecimalMark(latSeconds) .. secSymbol lonSecSym = replaceDecimalMark(lonSeconds) .. secSymbol else latSecSym = latSeconds .. secSymbol lonSecSym = lonSeconds .. secSymbol end end latDegrees = math.floor(latMinutes / 60) lonDegrees = math.floor(lonMinutes / 60) latDegSym = latDegrees .. degSymbol lonDegSym = lonDegrees .. degSymbol latMinutes = latMinutes - (latDegrees * 60) lonMinutes = lonMinutes - (lonDegrees * 60) if precision >= (1 / 60) then latMinutes = strFormat:format(latMinutes) lonMinutes = strFormat:format(lonMinutes) if not raw then latMinSym = replaceDecimalMark(latMinutes) .. minSymbol lonMinSym = replaceDecimalMark(lonMinutes) .. minSymbol else latMinSym = latMinutes .. minSymbol lonMinSym = lonMinutes .. minSymbol end else latMinSym = latMinutes .. minSymbol lonMinSym = lonMinutes .. minSymbol end end latValue = latDegSym .. latMinSym .. latSecSym .. latDirection lonValue = lonDegSym .. lonMinSym .. lonSecSym .. lonDirection value = latValue .. separator .. lonValue if link then globe = parseWikidataURL(datavalue['globe']) if globe then globe = mw.wikibase.getLabelByLang(globe, "en"):lower() else globe = "earth" end latLink = table.concat({latDegrees, latMinutes, latSeconds}, "_") lonLink = table.concat({lonDegrees, lonMinutes, lonSeconds}, "_") value = "[https://geohack.toolforge.org/geohack.php?language="..self.langCode.."&params="..latLink.."_"..latDirectionEN.."_"..lonLink.."_"..lonDirectionEN.."_globe:"..globe.." "..value.."]" end return value elseif datatype == 'wikibase-entityid' then local label local itemID = datavalue['numeric-id'] if subtype == 'wikibase-item' then itemID = "Q" .. itemID elseif subtype == 'wikibase-property' then itemID = "P" .. itemID else return '<strong class="error">' .. errorText('unknown-data-type', subtype) .. '</strong>' end label = self:getLabel(itemID, raw, link, short) if label == "" then label = nil end return label else return '<strong class="error">' .. errorText('unknown-data-type', datatype) .. '</strong>' end elseif snak.snaktype == 'somevalue' and not noSpecial then if raw then return " " -- single space represents 'somevalue' else return i18n['values']['unknown'] end elseif snak.snaktype == 'novalue' and not noSpecial then if raw then return "" -- empty string represents 'novalue' else return i18n['values']['none'] end else return nil end end function Config:getSingleRawQualifier(claim, qualifierID) local qualifiers if claim.qualifiers then qualifiers = claim.qualifiers[qualifierID] end if qualifiers and qualifiers[1] then return self:getValue(qualifiers[1], true) -- raw = true else return nil end end function Config:snakEqualsValue(snak, value) local snakValue = self:getValue(snak, true) -- raw = true if snakValue and snak.snaktype == 'value' and snak.datavalue.type == 'wikibase-entityid' then value = value:upper() end return snakValue == value end function Config:setRank(rank) local rankPos if rank == p.flags.best then self.bestRank = true self.flagBest = true -- mark that 'best' flag was given return end if rank:sub(1,9) == p.flags.preferred then rankPos = 1 elseif rank:sub(1,6) == p.flags.normal then rankPos = 2 elseif rank:sub(1,10) == p.flags.deprecated then rankPos = 3 else return end -- one of the rank flags was given, check if another one was given before if not self.flagRank then self.ranks = {false, false, false} -- no other rank flag given before, so unset ranks self.bestRank = self.flagBest -- unsets bestRank only if 'best' flag was not given before self.flagRank = true -- mark that a rank flag was given end if rank:sub(-1) == "+" then for i = rankPos, 1, -1 do self.ranks[i] = true end elseif rank:sub(-1) == "-" then for i = rankPos, #self.ranks do self.ranks[i] = true end else self.ranks[rankPos] = true end end function Config:setPeriod(period) local periodPos if period == p.flags.future then periodPos = 1 elseif period == p.flags.current then periodPos = 2 elseif period == p.flags.former then periodPos = 3 else return end -- one of the period flags was given, check if another one was given before if not self.flagPeriod then self.periods = {false, false, false} -- no other period flag given before, so unset periods self.flagPeriod = true -- mark that a period flag was given end self.periods[periodPos] = true end function Config:qualifierMatches(claim, id, value) local qualifiers if claim.qualifiers then qualifiers = claim.qualifiers[id] end if qualifiers then for _, v in pairs(qualifiers) do if self:snakEqualsValue(v, value) then return true end end elseif value == "" then -- if the qualifier is not present then treat it the same as the special value 'novalue' return true end return false end function Config:rankMatches(rankPos) if self.bestRank then return (self.ranks[rankPos] and self.foundRank >= rankPos) else return self.ranks[rankPos] end end function Config:timeMatches(claim) local startTime = nil local startTimeY = nil local startTimeM = nil local startTimeD = nil local endTime = nil local endTimeY = nil local endTimeM = nil local endTimeD = nil if self.periods[1] and self.periods[2] and self.periods[3] then -- any time return true end startTime = self:getSingleRawQualifier(claim, aliasesP.startTime) if startTime and startTime ~= "" and startTime ~= " " then startTimeY, startTimeM, startTimeD = parseDate(startTime) end endTime = self:getSingleRawQualifier(claim, aliasesP.endTime) if endTime and endTime ~= "" and endTime ~= " " then endTimeY, endTimeM, endTimeD = parseDate(endTime) end if startTimeY ~= nil and endTimeY ~= nil and datePrecedesDate(endTimeY, endTimeM, endTimeD, startTimeY, startTimeM, startTimeD) then -- invalidate end time if it precedes start time endTimeY = nil endTimeM = nil endTimeD = nil end if self.periods[1] then -- future if startTimeY and datePrecedesDate(self.atDate[1], self.atDate[2], self.atDate[3], startTimeY, startTimeM, startTimeD) then return true end end if self.periods[2] then -- current if (startTimeY == nil or not datePrecedesDate(self.atDate[1], self.atDate[2], self.atDate[3], startTimeY, startTimeM, startTimeD)) and (endTimeY == nil or datePrecedesDate(self.atDate[1], self.atDate[2], self.atDate[3], endTimeY, endTimeM, endTimeD)) then return true end end if self.periods[3] then -- former if endTimeY and not datePrecedesDate(self.atDate[1], self.atDate[2], self.atDate[3], endTimeY, endTimeM, endTimeD) then return true end end return false end function Config:processFlag(flag) if not flag then return false end if flag == p.flags.linked then self.curState.linked = true return true elseif flag == p.flags.raw then self.curState.rawValue = true if self.curState == self.states[parameters.reference] then -- raw reference values end with periods and require a separator (other than none) self.separators["sep%r"][1] = {" "} end return true elseif flag == p.flags.short then self.curState.shortName = true return true elseif flag == p.flags.multilanguage then self.curState.anyLanguage = true return true elseif flag == p.flags.unit then self.curState.unitOnly = true return true elseif flag == p.flags.mdy then self.mdyDate = true return true elseif flag == p.flags.single then self.singleClaim = true return true elseif flag == p.flags.sourced then self.sourcedOnly = true return true elseif flag == p.flags.edit then self.editable = true return true elseif flag == p.flags.editAtEnd then self.editable = true self.editAtEnd = true return true elseif flag == p.flags.best or flag:match('^'..p.flags.preferred..'[+-]?$') or flag:match('^'..p.flags.normal..'[+-]?$') or flag:match('^'..p.flags.deprecated..'[+-]?$') then self:setRank(flag) return true elseif flag == p.flags.future or flag == p.flags.current or flag == p.flags.former then self:setPeriod(flag) return true elseif flag == "" then -- ignore empty flags and carry on return true else return false end end function Config:processFlagOrCommand(flag) local param = "" if not flag then return false end if flag == p.claimCommands.property or flag == p.claimCommands.properties then param = parameters.property elseif flag == p.claimCommands.qualifier or flag == p.claimCommands.qualifiers then self.states.qualifiersCount = self.states.qualifiersCount + 1 param = parameters.qualifier .. self.states.qualifiersCount self.separators["sep"..param] = {copyTable(defaultSeparators["sep%q\\d"])} elseif flag == p.claimCommands.reference or flag == p.claimCommands.references then param = parameters.reference else return self:processFlag(flag) end if self.states[param] then return false end -- create a new state for each command self.states[param] = State:new(self, param) -- use "%x" as the general parameter name self.states[param].parsedFormat = parseFormat(parameters.general) -- will be overwritten for param=="%p" -- set the separator self.states[param].separator = self.separators["sep"..param] -- will be nil for param=="%p", which will be set separately if flag == p.claimCommands.property or flag == p.claimCommands.qualifier or flag == p.claimCommands.reference then self.states[param].singleValue = true end self.curState = self.states[param] return true end function Config:processSeparators(args) local sep for i, v in pairs(self.separators) do if args[i] then sep = replaceSpecialChars(args[i]) if sep ~= "" then self.separators[i][1] = {sep} else self.separators[i][1] = nil end end end end function Config:setFormatAndSeparators(state, parsedFormat) state.parsedFormat = parsedFormat state.separator = self.separators["sep"] state.movSeparator = self.separators["sep"..parameters.separator] state.puncMark = self.separators["punc"] end -- determines if a claim has references by prefetching them from the claim using getReferences, -- which applies some filtering that determines if a reference is actually returned, -- and caches the references for later use function State:isSourced(claim) self.conf.prefetchedRefs = self:getReferences(claim) return (#self.conf.prefetchedRefs > 0) end function State:resetCaches() -- any prefetched references of the previous claim must not be used self.conf.prefetchedRefs = nil end function State:claimMatches(claim) local matches, rankPos -- first of all, reset any cached values used for the previous claim self:resetCaches() -- if a property value was given, check if it matches the claim's property value if self.conf.propertyValue then matches = self.conf:snakEqualsValue(claim.mainsnak, self.conf.propertyValue) else matches = true end -- if any qualifier values were given, check if each matches one of the claim's qualifier values for i, v in pairs(self.conf.qualifierIDsAndValues) do matches = (matches and self.conf:qualifierMatches(claim, i, v)) end -- check if the claim's rank and time period match rankPos = rankTable[claim.rank] or 4 matches = (matches and self.conf:rankMatches(rankPos) and self.conf:timeMatches(claim)) -- if only claims with references must be returned, check if this one has any if self.conf.sourcedOnly then matches = (matches and self:isSourced(claim)) -- prefetches and caches references end return matches, rankPos end function State:out() local result -- collection of arrays with value objects local valuesArray -- array with value objects local sep = nil -- value object local out = {} -- array with value objects local function walk(formatTable, result) local valuesArray = {} -- array with value objects for i, v in pairs(formatTable.req) do if not result[i] or not result[i][1] then -- we've got no result for a parameter that is required on this level, -- so skip this level (and its children) by returning an empty result return {} end end for _, v in ipairs(formatTable) do if v.param then valuesArray = mergeArrays(valuesArray, result[v.str]) elseif v.str ~= "" then valuesArray[#valuesArray + 1] = {v.str} end if v.child then valuesArray = mergeArrays(valuesArray, walk(v.child, result)) end end return valuesArray end -- iterate through the results from back to front, so that we know when to add separators for i = #self.results, 1, -1 do result = self.results[i] -- if there is already some output, then add the separators if #out > 0 then sep = self.separator[1] -- fixed separator result[parameters.separator] = {self.movSeparator[1]} -- movable separator else sep = nil result[parameters.separator] = {self.puncMark[1]} -- optional punctuation mark end valuesArray = walk(self.parsedFormat, result) if #valuesArray > 0 then if sep then valuesArray[#valuesArray + 1] = sep end out = mergeArrays(valuesArray, out) end end -- reset state before next iteration self.results = {} return out end -- level 1 hook function State:getProperty(claim) local value = {self:getValue(claim.mainsnak)} -- create one value object if #value > 0 then return {value} -- wrap the value object in an array and return it else return {} -- return empty array if there was no value end end -- level 1 hook function State:getQualifiers(claim, param) local qualifiers if claim.qualifiers then qualifiers = claim.qualifiers[self.conf.qualifierIDs[param]] end if qualifiers then -- iterate through claim's qualifier statements to collect their values; -- return array with multiple value objects return self.conf.states[param]:iterate(qualifiers, {[parameters.general] = hookNames[parameters.qualifier.."\\d"][2], count = 1}) -- pass qualifier state with level 2 hook else return {} -- return empty array end end -- level 2 hook function State:getQualifier(snak) local value = {self:getValue(snak)} -- create one value object if #value > 0 then return {value} -- wrap the value object in an array and return it else return {} -- return empty array if there was no value end end -- level 1 hook function State:getAllQualifiers(claim, param, result, hooks) local out = {} -- array with value objects local sep = self.conf.separators["sep"..parameters.qualifier][1] -- value object -- iterate through the output of the separate "qualifier(s)" commands for i = 1, self.conf.states.qualifiersCount do -- if a hook has not been called yet, call it now if not result[parameters.qualifier..i] then self:callHook(parameters.qualifier..i, hooks, claim, result) end -- if there is output for this particular "qualifier(s)" command, then add it if result[parameters.qualifier..i] and result[parameters.qualifier..i][1] then -- if there is already some output, then add the separator if #out > 0 and sep then out[#out + 1] = sep end out = mergeArrays(out, result[parameters.qualifier..i]) end end return out end -- level 1 hook function State:getReferences(claim) if self.conf.prefetchedRefs then -- return references that have been prefetched by isSourced return self.conf.prefetchedRefs end if claim.references then -- iterate through claim's reference statements to collect their values; -- return array with multiple value objects return self.conf.states[parameters.reference]:iterate(claim.references, {[parameters.general] = hookNames[parameters.reference][2], count = 1}) -- pass reference state with level 2 hook else return {} -- return empty array end end -- level 2 hook function State:getReference(statement) local citeParamMapping = i18n['cite']['param-mapping'] local citeConfig = i18n['cite']['config'] local citeTypes = i18n['cite']['output-types'] -- will hold rendered properties of the reference which are not directly from statement.snaks, -- Namely, is URL generated from an external ID. local additionalProcessedProperties = {} -- for each citation type, there will be an associative array that associates lists of rendered properties -- to citation-template parameters local candidateParams = {} -- like above, but only associates one rendered property to each parameter; if the above variable -- contains more strings for a parameter, the strings will be assigned to numbered params (e.g. "author1") local citeParams = {} local citeErrors = {} local referenceEmpty = true -- will be set to false if at least one parameter is left unremoved local version = 12 -- increment this each time the below logic is changed to avoid conflict errors if not statement.snaks then return {} end -- don't use bot-added references referencing Wikimedia projects or containing "inferred from" (such references are not usable on Wikipedia) if statement.snaks[aliasesP.importedFrom] or statement.snaks[aliasesP.wikimediaImportURL] or statement.snaks[aliasesP.inferredFrom] then return {} end -- don't include "type of reference" if statement.snaks[aliasesP.typeOfReference] then statement.snaks[aliasesP.typeOfReference] = nil end -- don't include "image" to prevent littering if statement.snaks[aliasesP.image] then statement.snaks[aliasesP.image] = nil end -- don't include "language" if it is equal to the local one if self:getReferenceDetail(statement.snaks, aliasesP.language) == self.conf.langName then statement.snaks[aliasesP.language] = nil end if statement.snaks[aliasesP.statedIn] and not statement.snaks[aliasesP.referenceURL] then -- "stated in" was given but "reference URL" was not. -- get "Wikidata property" properties from the item in "stated in" -- if any of the returned properties of the external-id datatype is in statement.snaks, generate a link from it and use the link in the reference -- find the "Wikidata property" properties in the item from "stated in" local wikidataPropertiesOfSource = mw.text.split(p._properties{p.flags.raw, aliasesP.wikidataProperty, [p.args.eid] = self.conf:getValue(statement.snaks[aliasesP.statedIn][1], true, false)}, ", ", true) for i, wikidataPropertyOfSource in pairs(wikidataPropertiesOfSource) do if statement.snaks[wikidataPropertyOfSource] and statement.snaks[wikidataPropertyOfSource][1].datatype == "external-id" then local tempLink = self:getReferenceDetail(statement.snaks, wikidataPropertyOfSource, false, true) -- not raw, linked if mw.ustring.match(tempLink, "^%[%Z- %Z+%]$") then -- getValue returned a URL in square brackets. -- the link is in wiki markup, so strip the square brackets and the display text -- gsub also returns another, discarted value, therefore the result is assigned to tempLink first tempLink = mw.ustring.gsub(tempLink, "^%[(%Z-) %Z+%]$", "%1") additionalProcessedProperties[aliasesP.referenceURL] = {tempLink} statement.snaks[wikidataPropertyOfSource] = nil break end end end end -- initialize candidateParams and citeParams for _, citeType in ipairs(citeTypes) do candidateParams[citeType] = {} citeParams[citeType] = {} end -- fill candidateParams for _, citeType in ipairs(citeTypes) do -- This will contain value--priority pairs for each param name. local candidateValuesAndPriorities = {} -- fill candidateValuesAndPriorities for refProperty in pairs(statement.snaks) do if citeErrors[citeType] then break end repeat -- just a simple wrapper to emulate "continue" -- set mappingKey and prefix local mappingKey local prefix = "" if statement.snaks[refProperty][1].datatype == 'external-id' then mappingKey = "external-id" prefix = self.conf:getLabel(refProperty) if prefix ~= "" then prefix = prefix .. " " end else mappingKey = refProperty end local paramName = citeParamMapping[citeType][mappingKey] -- skip properties with empty parameter name if paramName == "" then break -- skip this property for this value of citeType end -- handle unknown properties in the reference if not paramName then referenceEmpty = false local error_message = errorText("unknown-property-in-ref", refProperty) assert(error_message) -- Should not be nil citeErrors[citeType] = error_message break end -- set processedProperty local processedProperty local raw = false -- if the value is wanted raw if isValueInTable(paramName, citeConfig[citeType]["raw-value-params"] or {}) then raw = true end if isValueInTable(paramName, citeConfig[citeType]["numbered-params"] or {}) then -- Multiple values may be given. processedProperty = self:getReferenceDetails(statement.snaks, refProperty, raw, self.linked, true) -- anyLang = true else -- If multiple values are given, all but the first suitable one are discarted. processedProperty = {self:getReferenceDetail(statement.snaks, refProperty, raw, self.linked and (statement.snaks[refProperty][1].datatype ~= 'url'), true)} -- link = true/false, anyLang = true end if #processedProperty == 0 then break end referenceEmpty = false -- add an empty entry to candidateValuesAndPriorities, if there isn't one already if not candidateValuesAndPriorities[paramName] then candidateValuesAndPriorities[paramName] = {} end -- find the priority of refProperty local thisPropertyPriority = -1 local thisParamPrioritization = citeConfig[citeType]["prioritization"][paramName] if thisParamPrioritization then for i_priority, i_property in ipairs(thisParamPrioritization) do if i_property == refProperty then thisPropertyPriority = i_priority end end end for _, propertyValue in pairs(processedProperty) do table.insert( candidateValuesAndPriorities[paramName], {prefix .. propertyValue, thisPropertyPriority} ) end until true end -- fill candidateParams[citeType] if not citeErrors[citeType] then local compareValuePriorities = function(pair1, pair2) if pair1[2] == -1 and pair2[2] ~= -1 then return false end if pair1[2] ~= -1 and pair2[2] == -1 then return true end return pair1[2] < pair2[2] end -- fill candidateParams[citeType][paramName] for each used param for paramName, _ in pairs(candidateValuesAndPriorities) do table.sort(candidateValuesAndPriorities[paramName], compareValuePriorities) candidateParams[citeType][paramName] = {} for _, valuePriorityPair in ipairs(candidateValuesAndPriorities[paramName]) do table.insert(candidateParams[citeType][paramName], valuePriorityPair[1]) end end end end -- handle additional properties for refProperty in pairs(additionalProcessedProperties) do for _, citeType in ipairs(citeTypes) do repeat -- skip if there already have been errors if citeErrors[citeType] then break end local paramName = citeParamMapping[citeType][refProperty] -- handle unknown properties in the reference if not paramName then -- Skip this additional property, but do not cause an error. break end if paramName == "" then break end referenceEmpty = false if not candidateParams[citeType][paramName] then candidateParams[citeType][paramName] = {} end for _, propertyValue in pairs(additionalProcessedProperties[refProperty]) do table.insert(candidateParams[citeType][paramName], propertyValue) end until true end end -- fill citeParams for _, citeType in ipairs(citeTypes) do for paramName, paramValues in pairs(candidateParams[citeType]) do if #paramValues == 1 or not isValueInTable(paramName, citeConfig[citeType]["numbered-params"] or {}) then citeParams[citeType][paramName] = paramValues[1] else -- There is more than one value for this parameter - the values will -- go into separate numbered parameters (e.g. "author1", "author2") for paramNum, paramValue in pairs(paramValues) do citeParams[citeType][paramName .. paramNum] = paramValue end end end end -- handle missing mandatory parameters for the templates for _, citeType in ipairs(citeTypes) do for _, requiredCiteParam in pairs(citeConfig[citeType]["mandatory-params"] or {}) do if not citeParams[citeType][requiredCiteParam] then -- The required param is not present. if citeErrors[citeType] then -- Do not override the previous error, if it exists. break end local error_message = errorText("missing-mandatory-param", requiredCiteParam) assert(error_message) -- Should not be nil citeErrors[citeType] = error_message end end end local citeTypeToUse = nil -- choose the output template for _, citeType in ipairs(citeTypes) do if not citeErrors[citeType] then citeTypeToUse = citeType break end end -- set refContent local refContent = "" if citeTypeToUse then local templateToUse = citeConfig[citeTypeToUse]["template"] local paramsToUse = citeParams[citeTypeToUse] if not templateToUse or templateToUse == "" then throwError("no-such-reference-template", tostring(templateToUse), i18nPath, citeTypeToUse) end -- if this module is being substituted then build a regular template call, otherwise expand the template if mw.isSubsting() then for i, v in pairs(paramsToUse) do refContent = refContent .. "|" .. i .. "=" .. v end refContent = "{{" .. templateToUse .. refContent .. "}}" else xpcall( function () refContent = mw.getCurrentFrame():expandTemplate{title=templateToUse, args=paramsToUse} end, function () throwError("no-such-reference-template", templateToUse, i18nPath, citeTypeToUse) end ) end -- If the citation couldn't be displayed using any template, but is not empty (barring ignored propeties), throw an error. elseif not referenceEmpty then refContent = errorText("malformed-reference-header") for _, citeType in ipairs(citeTypes) do refContent = refContent .. errorText("template-failure-reason", citeConfig[citeType]["template"], citeErrors[citeType]) end refContent = refContent .. errorText("malformed-reference-footer") end -- wrap refContent local ref = {} if refContent ~= "" then ref = {refContent} if not self.rawValue then -- this should become a <ref> tag, so save the reference's hash for later ref.refHash = "wikidata-" .. statement.hash .. "-v" .. (tonumber(i18n['version']) + version) end return {ref} else return {} end end -- gets a detail of one particular type for a reference function State:getReferenceDetail(snaks, dType, raw, link, anyLang) local switchLang = anyLang local value = nil if not snaks[dType] then return nil end -- if anyLang, first try the local language and otherwise any language repeat for _, v in ipairs(snaks[dType]) do value = self.conf:getValue(v, raw, link, false, anyLang and not switchLang, false, true) -- noSpecial = true if value then break end end if value or not anyLang then break end switchLang = not switchLang until anyLang and switchLang return value end -- gets the details of one particular type for a reference function State:getReferenceDetails(snaks, dType, raw, link, anyLang) local values = {} if not snaks[dType] then return {} end for _, v in ipairs(snaks[dType]) do -- if nil is returned then it will not be added to the table values[#values + 1] = self.conf:getValue(v, raw, link, false, anyLang, false, true) -- noSpecial = true end return values end -- level 1 hook function State:getAlias(object) local value = object.value local title = nil if value and self.linked then if self.conf.entityID:sub(1,1) == "Q" then title = mw.wikibase.getSitelink(self.conf.entityID) elseif self.conf.entityID:sub(1,1) == "P" then title = "d:Property:" .. self.conf.entityID end if title then value = buildWikilink(title, value) end end value = {value} -- create one value object if #value > 0 then return {value} -- wrap the value object in an array and return it else return {} -- return empty array if there was no value end end -- level 1 hook function State:getBadge(value) value = self.conf:getLabel(value, self.rawValue, self.linked, self.shortName) if value == "" then value = nil end value = {value} -- create one value object if #value > 0 then return {value} -- wrap the value object in an array and return it else return {} -- return empty array if there was no value end end function State:callHook(param, hooks, statement, result) -- call a parameter's hook if it has been defined and if it has not been called before if not result[param] and hooks[param] then local valuesArray = self[hooks[param]](self, statement, param, result, hooks) -- array with value objects -- add to the result if #valuesArray > 0 then result[param] = valuesArray result.count = result.count + 1 else result[param] = {} -- an empty array to indicate that we've tried this hook already return true -- miss == true end end return false end -- iterate through claims, claim's qualifiers or claim's references to collect values function State:iterate(statements, hooks, matchHook) matchHook = matchHook or alwaysTrue local matches = false local rankPos = nil local result, gotRequired for _, v in ipairs(statements) do -- rankPos will be nil for non-claim statements (e.g. qualifiers, references, etc.) matches, rankPos = matchHook(self, v) if matches then result = {count = 0} -- collection of arrays with value objects local function walk(formatTable) local miss for i2, v2 in pairs(formatTable.req) do -- call a hook, adding its return value to the result miss = self:callHook(i2, hooks, v, result) if miss then -- we miss a required value for this level, so return false return false end if result.count == hooks.count then -- we're done if all hooks have been called; -- returning at this point breaks the loop return true end end for _, v2 in ipairs(formatTable) do if result.count == hooks.count then -- we're done if all hooks have been called; -- returning at this point prevents further childs from being processed return true end if v2.child then walk(v2.child) end end return true end gotRequired = walk(self.parsedFormat) -- only append the result if we got values for all required parameters on the root level if gotRequired then -- if we have a rankPos (only with matchHook() for complete claims), then update the foundRank if rankPos and self.conf.foundRank > rankPos then self.conf.foundRank = rankPos end -- append the result self.results[#self.results + 1] = result -- break if we only need a single value if self.singleValue then break end end end end return self:out() end local function getEntityId(arg, eid, page, allowOmitPropPrefix, globalSiteId) local id = nil local prop = nil if arg then if arg:sub(1,1) == ":" then page = arg eid = nil elseif arg:sub(1,1):upper() == "Q" or arg:sub(1,9):lower() == "property:" or allowOmitPropPrefix then eid = arg page = nil else prop = arg end end if eid then if eid:sub(1,9):lower() == "property:" then id = replaceAlias(mw.text.trim(eid:sub(10))) if id:sub(1,1):upper() ~= "P" then id = "" end else id = replaceAlias(eid) end elseif page then if page:sub(1,1) == ":" then page = mw.text.trim(page:sub(2)) end id = mw.wikibase.getEntityIdForTitle(page, globalSiteId) or "" end if not id then id = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() or "" end id = id:upper() if not mw.wikibase.isValidEntityId(id) then id = "" end return id, prop end local function nextArg(args) local arg = args[args.pointer] if arg then args.pointer = args.pointer + 1 return mw.text.trim(arg) else return nil end end local function claimCommand(args, funcName) local cfg = Config:new() cfg:processFlagOrCommand(funcName) -- process first command (== function name) local lastArg, parsedFormat, formatParams, claims, value local hooks = {count = 0} -- set the date if given; -- must come BEFORE processing the flags if args[p.args.date] then cfg.atDate = {parseDate(args[p.args.date])} cfg.periods = {false, true, false} -- change default time constraint to 'current' end -- process flags and commands repeat lastArg = nextArg(args) until not cfg:processFlagOrCommand(lastArg) -- get the entity ID from either the positional argument, the eid argument or the page argument cfg.entityID, cfg.propertyID = getEntityId(lastArg, args[p.args.eid], args[p.args.page], false, args[p.args.globalSiteId]) if cfg.entityID == "" then return "" -- we cannot continue without a valid entity ID end cfg.entity = mw.wikibase.getEntity(cfg.entityID) if not cfg.propertyID then cfg.propertyID = nextArg(args) end cfg.propertyID = replaceAlias(cfg.propertyID) if not cfg.entity or not cfg.propertyID then return "" -- we cannot continue without an entity or a property ID end cfg.propertyID = cfg.propertyID:upper() if not cfg.entity.claims or not cfg.entity.claims[cfg.propertyID] then return "" -- there is no use to continue without any claims end claims = cfg.entity.claims[cfg.propertyID] if cfg.states.qualifiersCount > 0 then -- do further processing if "qualifier(s)" command was given if #args - args.pointer + 1 > cfg.states.qualifiersCount then -- claim ID or literal value has been given cfg.propertyValue = nextArg(args) end for i = 1, cfg.states.qualifiersCount do -- check if given qualifier ID is an alias and add it cfg.qualifierIDs[parameters.qualifier..i] = replaceAlias(nextArg(args) or ""):upper() end elseif cfg.states[parameters.reference] then -- do further processing if "reference(s)" command was given cfg.propertyValue = nextArg(args) end -- check for special property value 'somevalue' or 'novalue' if cfg.propertyValue then cfg.propertyValue = replaceSpecialChars(cfg.propertyValue) if cfg.propertyValue ~= "" and mw.text.trim(cfg.propertyValue) == "" then cfg.propertyValue = " " -- single space represents 'somevalue', whereas empty string represents 'novalue' else cfg.propertyValue = mw.text.trim(cfg.propertyValue) end end -- parse the desired format, or choose an appropriate format if args["format"] then parsedFormat, formatParams = parseFormat(args["format"]) elseif cfg.states.qualifiersCount > 0 then -- "qualifier(s)" command given if cfg.states[parameters.property] then -- "propert(y|ies)" command given parsedFormat, formatParams = parseFormat(formats.propertyWithQualifier) else parsedFormat, formatParams = parseFormat(formats.qualifier) end elseif cfg.states[parameters.property] then -- "propert(y|ies)" command given parsedFormat, formatParams = parseFormat(formats.property) else -- "reference(s)" command given parsedFormat, formatParams = parseFormat(formats.reference) end -- if a "qualifier(s)" command and no "propert(y|ies)" command has been given, make the movable separator a semicolon if cfg.states.qualifiersCount > 0 and not cfg.states[parameters.property] then cfg.separators["sep"..parameters.separator][1] = {";"} end -- if only "reference(s)" has been given, set the default separator to none (except when raw) if cfg.states[parameters.reference] and not cfg.states[parameters.property] and cfg.states.qualifiersCount == 0 and not cfg.states[parameters.reference].rawValue then cfg.separators["sep"][1] = nil end -- if exactly one "qualifier(s)" command has been given, make "sep%q" point to "sep%q1" to make them equivalent if cfg.states.qualifiersCount == 1 then cfg.separators["sep"..parameters.qualifier] = cfg.separators["sep"..parameters.qualifier.."1"] end -- process overridden separator values; -- must come AFTER tweaking the default separators cfg:processSeparators(args) -- define the hooks that should be called (getProperty, getQualifiers, getReferences); -- only define a hook if both its command ("propert(y|ies)", "reference(s)", "qualifier(s)") and its parameter ("%p", "%r", "%q1", "%q2", "%q3") have been given for i, v in pairs(cfg.states) do -- e.g. 'formatParams["%q1"] or formatParams["%q"]' to define hook even if "%q1" was not defined to be able to build a complete value for "%q" if formatParams[i] or formatParams[i:sub(1, 2)] then hooks[i] = getHookName(i, 1) hooks.count = hooks.count + 1 end end -- the "%q" parameter is not attached to a state, but is a collection of the results of multiple states (attached to "%q1", "%q2", "%q3", ...); -- so if this parameter is given then this hook must be defined separately, but only if at least one "qualifier(s)" command has been given if formatParams[parameters.qualifier] and cfg.states.qualifiersCount > 0 then hooks[parameters.qualifier] = getHookName(parameters.qualifier, 1) hooks.count = hooks.count + 1 end -- create a state for "properties" if it doesn't exist yet, which will be used as a base configuration for each claim iteration; -- must come AFTER defining the hooks if not cfg.states[parameters.property] then cfg.states[parameters.property] = State:new(cfg, parameters.property) -- if the "single" flag has been given then this state should be equivalent to "property" (singular) if cfg.singleClaim then cfg.states[parameters.property].singleValue = true end end -- if the "sourced" flag has been given then create a state for "reference" if it doesn't exist yet, using default values, -- which must exist in order to be able to determine if a claim has any references; -- must come AFTER defining the hooks if cfg.sourcedOnly and not cfg.states[parameters.reference] then cfg:processFlagOrCommand(p.claimCommands.reference) -- use singular "reference" to minimize overhead end -- set the parsed format and the separators (and optional punctuation mark); -- must come AFTER creating the additonal states cfg:setFormatAndSeparators(cfg.states[parameters.property], parsedFormat) -- process qualifier matching values, analogous to cfg.propertyValue for i, v in pairs(args) do i = tostring(i) if i:match('^[Pp]%d+$') or aliasesP[i] then v = replaceSpecialChars(v) -- check for special qualifier value 'somevalue' if v ~= "" and mw.text.trim(v) == "" then v = " " -- single space represents 'somevalue' end cfg.qualifierIDsAndValues[replaceAlias(i):upper()] = v end end -- first sort the claims on rank to pre-define the order of output (preferred first, then normal, then deprecated) claims = sortOnRank(claims) -- then iterate through the claims to collect values value = cfg:concatValues(cfg.states[parameters.property]:iterate(claims, hooks, State.claimMatches)) -- pass property state with level 1 hooks and matchHook -- if desired, add a clickable icon that may be used to edit the returned values on Wikidata if cfg.editable and value ~= "" then value = value .. cfg:getEditIcon() end return value end local function generalCommand(args, funcName) local cfg = Config:new() cfg.curState = State:new(cfg) local lastArg local value = nil repeat lastArg = nextArg(args) until not cfg:processFlag(lastArg) -- get the entity ID from either the positional argument, the eid argument or the page argument cfg.entityID = getEntityId(lastArg, args[p.args.eid], args[p.args.page], true, args[p.args.globalSiteId]) if cfg.entityID == "" or not mw.wikibase.entityExists(cfg.entityID) then return "" -- we cannot continue without an entity end -- serve according to the given command if funcName == p.generalCommands.label then value = cfg:getLabel(cfg.entityID, cfg.curState.rawValue, cfg.curState.linked, cfg.curState.shortName) elseif funcName == p.generalCommands.title then cfg.inSitelinks = true if cfg.entityID:sub(1,1) == "Q" then value = mw.wikibase.getSitelink(cfg.entityID) end if cfg.curState.linked and value then value = buildWikilink(value) end elseif funcName == p.generalCommands.description then value = mw.wikibase.getDescription(cfg.entityID) else local parsedFormat, formatParams local hooks = {count = 0} cfg.entity = mw.wikibase.getEntity(cfg.entityID) if funcName == p.generalCommands.alias or funcName == p.generalCommands.badge then cfg.curState.singleValue = true end if funcName == p.generalCommands.alias or funcName == p.generalCommands.aliases then if not cfg.entity.aliases or not cfg.entity.aliases[cfg.langCode] then return "" -- there is no use to continue without any aliasses end local aliases = cfg.entity.aliases[cfg.langCode] -- parse the desired format, or parse the default aliases format if args["format"] then parsedFormat, formatParams = parseFormat(args["format"]) else parsedFormat, formatParams = parseFormat(formats.alias) end -- process overridden separator values; -- must come AFTER tweaking the default separators cfg:processSeparators(args) -- define the hook that should be called (getAlias); -- only define the hook if the parameter ("%a") has been given if formatParams[parameters.alias] then hooks[parameters.alias] = getHookName(parameters.alias, 1) hooks.count = hooks.count + 1 end -- set the parsed format and the separators (and optional punctuation mark) cfg:setFormatAndSeparators(cfg.curState, parsedFormat) -- iterate to collect values value = cfg:concatValues(cfg.curState:iterate(aliases, hooks)) elseif funcName == p.generalCommands.badge or funcName == p.generalCommands.badges then if not cfg.entity.sitelinks or not cfg.entity.sitelinks[cfg.siteID] or not cfg.entity.sitelinks[cfg.siteID].badges then return "" -- there is no use to continue without any badges end local badges = cfg.entity.sitelinks[cfg.siteID].badges cfg.inSitelinks = true -- parse the desired format, or parse the default aliases format if args["format"] then parsedFormat, formatParams = parseFormat(args["format"]) else parsedFormat, formatParams = parseFormat(formats.badge) end -- process overridden separator values; -- must come AFTER tweaking the default separators cfg:processSeparators(args) -- define the hook that should be called (getBadge); -- only define the hook if the parameter ("%b") has been given if formatParams[parameters.badge] then hooks[parameters.badge] = getHookName(parameters.badge, 1) hooks.count = hooks.count + 1 end -- set the parsed format and the separators (and optional punctuation mark) cfg:setFormatAndSeparators(cfg.curState, parsedFormat) -- iterate to collect values value = cfg:concatValues(cfg.curState:iterate(badges, hooks)) end end value = value or "" if cfg.editable and value ~= "" then -- if desired, add a clickable icon that may be used to edit the returned value on Wikidata value = value .. cfg:getEditIcon() end return value end -- modules that include this module should call the functions with an underscore prepended, e.g.: p._property(args) local function establishCommands(commandList, commandFunc) for _, commandName in pairs(commandList) do local function wikitextWrapper(frame) local args = copyTable(frame.args) args.pointer = 1 loadI18n(aliasesP, frame) return commandFunc(args, commandName) end p[commandName] = wikitextWrapper local function luaWrapper(args) args = copyTable(args) args.pointer = 1 loadI18n(aliasesP) return commandFunc(args, commandName) end p["_" .. commandName] = luaWrapper end end establishCommands(p.claimCommands, claimCommand) establishCommands(p.generalCommands, generalCommand) -- main function that is supposed to be used by wrapper templates function p.main(frame) if not mw.wikibase then return nil end local f, args loadI18n(aliasesP, frame) -- get the parent frame to take the arguments that were passed to the wrapper template frame = frame:getParent() or frame if not frame.args[1] then throwError("no-function-specified") end f = mw.text.trim(frame.args[1]) if f == "main" then throwError("main-called-twice") end assert(p["_"..f], errorText('no-such-function', f)) -- copy arguments from immutable to mutable table args = copyTable(frame.args) -- remove the function name from the list table.remove(args, 1) return p["_"..f](args) end return p j5a6l03tjwodgrvfnv3lb4x5up93wlv 828 147025 842160 690751 2026-07-09T23:01:19Z Uzume 1656 Update from [[d:Special:GoToLinkedPage/enwiki/Q29879601|master]] using [[mw:Synchronizer| #Synchronizer]] 842160 Scribunto text/plain -- The values and functions in this submodule should be localized per wiki. local p = {} function p.init(aliasesP) p = { ["version"] = "8", -- increment this each time the below parameters are changed to avoid reference conflict errors ["errors"] = { ["unknown-data-type"] = "Unknown or unsupported datatype '%s'.", ["missing-required-parameter"] = "No required parameters defined, needing at least one", ["extra-required-parameter"] = "Parameter '%s' must be defined as optional", ["no-function-specified"] = "You must specify a function to call", -- equal to the standard module error message ["main-called-twice"] = 'The function "main" cannot be called twice', ["no-such-function"] = 'The function "%s" does not exist', -- equal to the standard module error message ["no-such-reference-template"] = 'Error: template "%s", which is set in %s as the output template for the citation-output type "%s", does not exist', -- Parts of the error message signalling a malformed reference. ["malformed-reference-header"] = "<span style=\"color:#dd3333\">\nError: Unable to display the reference from Wikidata properly. Technical details:\n", ["malformed-reference-footer"] = "See [[Module:wd/doc#References|the documentation]] for further details.\n</span>\n[[Category:Module:Wd reference errors]]", ["template-failure-reason"] = "* Reason for the failure of {{tl|%s}}: %s\n", ["missing-mandatory-param"] = 'The output template call would miss the mandatory parameter <code>%s</code>.', ["unknown-property-in-ref"] = 'The Wikidata reference contains the property {{property|%s}}, which is not assigned to any parameter of this template.' }, ["info"] = { ["edit-on-wikidata"] = "Edit this on Wikidata" }, ["numeric"] = { ["decimal-mark"] = ".", ["delimiter"] = "," }, ["datetime"] = { ["prefixes"] = { ["decade-period"] = "" }, ["suffixes"] = { ["decade-period"] = "s", ["millennium"] = " millennium", ["century"] = " century", ["million-years"] = " million years", ["billion-years"] = " billion years", ["year"] = " year", ["years"] = " years" }, ["julian-calendar"] = "Julian calendar", -- linked page title ["julian"] = "Julian", ["BCE"] = "BCE", ["CE"] = "CE", ["common-era"] = "Common Era" -- linked page title }, ["coord"] = { ["latitude-north"] = "N", ["latitude-south"] = "S", ["longitude-east"] = "E", ["longitude-west"] = "W", ["degrees"] = "°", ["minutes"] = "'", ["seconds"] = '"', ["separator"] = ", " }, ["values"] = { ["unknown"] = "unknown", ["none"] = "none" }, ["cite"] = { ["output-types"] = {"web", "q"}, -- In this order, the output types will be tried ["param-mapping"] = { ["web"] = { -- <= left side: all allowed reference properties for *web page sources* per https://www.wikidata.org/wiki/Help:Sources -- => right side: corresponding parameter names in (equivalent of) [[:en:Template:Cite web]] (if non-existent, keep empty i.e. "") [aliasesP.statedIn] = "website", [aliasesP.referenceURL] = "url", [aliasesP.publicationDate] = "date", [aliasesP.lastUpdate] = "date", [aliasesP.retrieved] = "access-date", [aliasesP.title] = "title", [aliasesP.subjectNamedAs] = "title", [aliasesP.archiveURL] = "archive-url", [aliasesP.archiveDate] = "archive-date", [aliasesP.language] = "language", [aliasesP.author] = "author", [aliasesP.authorNameString] = "author", [aliasesP.publisher] = "publisher", [aliasesP.quote] = "quote", [aliasesP.pages] = "pages", -- extra option [aliasesP.publishedIn] = "website", [aliasesP.sectionVerseOrParagraph] = "at" }, ["q"] = { -- <= left side: all allowed reference properties for *sources other than web pages* per https://www.wikidata.org/wiki/Help:Sources -- => right side: corresponding parameter names in (equivalent of) [[:en:Template:Cite Q]] (if non-existent, keep empty i.e. "") [aliasesP.statedIn] = "1", [aliasesP.pages] = "pages", [aliasesP.column] = "at", [aliasesP.chapter] = "chapter", [aliasesP.sectionVerseOrParagraph] = "section", ["external-id"] = "id", -- used for any type of database property ID [aliasesP.title] = "title", [aliasesP.publicationDate] = "date", [aliasesP.lastUpdate] = "date", [aliasesP.retrieved] = "access-date" } }, ["config"] = { -- supported fields: -- - template: name of the template used for output -- - numbered-params: citation params accepting an arbitrary number of values by numbering the params (e.g. author1, author2) -- - raw-value-params: params taking a raw value (which means the property is rendered with getValue with raw=true) -- - mandatory-params: params that are required be in the template call (after potentially appending numbers to params listed in numbered-params) -- - prioritization: table associating a list of properties, in the order in which they are preferred, to template parameters; -- properties not mentioned here have the lowest priority; -- prioritization of properties handled through additionalProcessedProperties is unsupported; -- no key of this table can be from numbered-params -- Leaving out the "template" field causes the output type to be ignored. ["web"] = { ["template"] = "Cite web", ["numbered-params"] = {"author"}, ["mandatory-params"] = {"url"}, ["prioritization"] = { ["date"] = {aliasesP.lastUpdate, aliasesP.publicationDate}, ["title"] = {aliasesP.title, aliasesP.subjectNamedAs} } }, ["q"] = { ["template"] = "Cite Q", ["raw-value-params"] = {"1"}, -- the first, unnamed parameter of CiteQ takes a QID, not the name of the item cited ["mandatory-params"] = {"1"}, ["prioritization"] = { ["date"] = {aliasesP.lastUpdate, aliasesP.publicationDate} } } } } } p.getOrdinalSuffix = function(num) if tostring(num):sub(-2,-2) == '1' then return "th" -- 10th, 11th, 12th, 13th, ... 19th end num = tostring(num):sub(-1) if num == '1' then return "st" elseif num == '2' then return "nd" elseif num == '3' then return "rd" else return "th" end end p.addDelimiters = function(n) local left, num, right = string.match(n, "^([^%d]*%d)(%d*)(.-)$") if left and num and right then return left .. (num:reverse():gsub("(%d%d%d)", "%1" .. p['numeric']['delimiter']):reverse()) .. right else return n end end return p end return p pgkxz3kqyoyu0zj2nmtkjkdr0ntnin5 0 149899 842147 839010 2026-07-09T13:59:12Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 842147 wikitext text/x-wiki  '''ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ''' ਦਾ ਸੰਗੀਤ [[ਭਾਰਤ]] -ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਿਤ [[ਕੇਂਦਰੀ ਸ਼ਾਸ਼ਤ ਪ੍ਰਦੇਸ|ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] [[ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ (ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼)|ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ]] ਦੀ ਇੱਕ ਅਮੀਰ ਸੰਗੀਤਕ ਵਿਰਾਸਤ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਦੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਪਰੀ ਜੰਮੂ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਅਤੇ [[ਕਸ਼ਮੀਰ ਘਾਟੀ]] ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। [[ਕਸ਼ਮੀਰ ਘਾਟੀ]] ਦਾ ਸੰਗੀਤ ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆਈ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੈ<ref>{{Cite web|url=http://www.kashmirobserver.net/index.php?option=com_content&view=article&id=2017:common-cultural-links-between-kashmir-a-central-asia&catid=27:heritage&Itemid=56|title=Common Cultural Links Between Kashmir & Central Asia|website=Kashmir Observer|archive-url=https://web.archive.org/web/20101124103405/http://www.kashmirobserver.net/index.php?option=com_content&view=article&id=2017:common-cultural-links-between-kashmir-a-central-asia&catid=27:heritage&Itemid=56|archive-date=2010-11-24}}</ref> ਜਦੋਂ ਕਿ ਜੰਮੂ ਖੇਤਰ ਦਾ ਸੰਗੀਤ [[ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ]] ਦੇ ਹੋਰ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ। == ਕਸ਼ਮੀਰ == === ਚੱਕਰੀ === ਚੱਕਰੀ ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ਵਜਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਰਵਾਇਤੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਚੱਕਰੀ ਸਾਜ਼ਾਂ ਦੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਗੀਤ ਰੂਪ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ [[ਹਾਰਮੋਨੀਅਮ]], ਰੁਬਾਬ, [[ਸਾਰੰਗੀ]], [[Nout|ਨੌਟ]], ਗੇਗਰ, ਤੁੰਬਕਨਰ ਅਤੇ [[Tumbaknaer|ਚਿਮਟਾ]] ਵਰਗੇ ਸਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲ [[ਚਿਮਟਾ|ਵਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ]] ਹੈ। ਇਹ ਲੋਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਮੁਸਲਮਾਨ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਕਸ਼ਮੀਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=ZOlNv8MAXIEC|title=The Garland Encyclopedia of World Music: South Asia : the Indian subcontinent|last=Nettl|first=Bruno|last2=Arnold|first2=Alison|last3=Stone|first3=Ruth M.|last4=Porter|first4=James|last5=Rice|first5=Timothy|last6=Olsen|first6=Dale Alan|last7=Miller|first7=Terry E.|last8=Kaeppler|first8=Adrienne Lois|last9=Sheehy|first9=Daniel Edward|year=1998|isbn=9780824049461}}</ref> ਚੱਕਰੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਪਰੀ ਕਹਾਣੀਆਂ ਜਾਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਪ੍ਰੇਮ ਕਹਾਣੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ''ਯੂਸਫ-ਜ਼ੁਲੈਖਾ'', ''ਲੈਲਾ-ਮਜਨੂ'', ਆਦਿ ਵਰਗੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸੁਣਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਚੱਕਰੀ ਦਾ ਅੰਤ ''ਰਊਫ'' ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ''ਰਊਫ'' ਇੱਕ ਨਾਚ ਰੂਪ ਹੈ ਪਰ ਚੱਕਰੀ ਦੇ ਕੁਝ ਅੰਤ ਵਾਲੇ ਨੋਟ ਜੋ ਵੱਖਰੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਅਤੇ ਤੇਜ਼ ਨੋਟਾਂ 'ਤੇ ਖੇਡੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਨੂੰ ਰਊਫ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="kashmir_music">{{Cite web|url=http://www.kashmironline.net/kashmir_music.asp|title=Kashmir Music Download, Free Kashmir Music, Kashmir mp3 Songs, Kashmiri Songs Free Download, Download Mobile Ringtones, Singtones in kashmir, Latest Kashmir Music Download, Kashmir Songs, Santoor, Chakri, Sufiana|last=Mohammad Saleem Mir (Salsoftin Networks)|date=23 January 2017}}</ref> ਇਹ ਵਿਆਹਾਂ ਦੌਰਾਨ ਹੇਨਾ ਨਾਈਟ (ਮਾਏਂਜ਼ੀ ਰਾਤ) ਦਾ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। === ਹੇਂਜ਼ਾ === ਹੇਂਜ਼ਾ ਗਾਉਣ ਦਾ ਇੱਕ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰੂਪ ਹੈ ਜੋ [[ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਤ|ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਤਾਂ]] ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ 'ਤੇ ਅਭਿਆਸ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਪੁਰਾਤਨ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਜਾਪਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਸੁਝਾਅ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਲੋਕ ਗਾਇਕੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਰੂਪ ਹੈ।<ref>{{Cite web |url=http://www.koausa.org/KoshSam/Henzae.html |title=P.N. Pushp, Henzae: A Folk Genre Viewed Afresh |access-date=2023-02-01 |archive-date=2015-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150415124959/http://www.koausa.org/KoshSam/Henzae.html |url-status=dead }}</ref> === ਰੂਫ ਜਾਂ ਵਾਨਵੁਨ === ਰੌਫ ਇੱਕ ਰਵਾਇਤੀ ਨਾਚ ਹੈ ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਿਆਹ ਅਤੇ ਹੋਰ ਫੰਕਸ਼ਨਾਂ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੁਝ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੌਕਿਆਂ 'ਤੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://www.dancesofindia.co.in/folk-dances-india/kashmir/|title=Folk Dances of Kashmir|archive-url=https://web.archive.org/web/20120513013523/http://www.dancesofindia.co.in/folk-dances-india/kashmir/|archive-date=13 May 2012}} </ref> [[ਤਸਵੀਰ:Rouf_Dance (edited).jpg|thumb| ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਕੁੜੀਆਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਰੌਫ ਡਾਂਸ ਕਰਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ]] === ਲਦੀਸ਼ਾਹ === ਲਦੀਸ਼ਾਹ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਸੰਗੀਤ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਲਾਡੀਸ਼ਾਹ ਗਾਉਣ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਅੰਗਾਤਮਕ ਰੂਪ ਹੈ। ਇਹ ਗੀਤ ਅਜੋਕੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਹਾਲਾਤਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਗਾਏ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਬਿਲਕੁਲ ਹਾਸੋਹੀਣੇ ਹਨ। ਗਾਇਕ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਾਢੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਪਿੰਡ-ਪਿੰਡ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗੀਤ ਉਸ ਪਿੰਡ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਮੁੱਦਿਆਂ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ, ਸਮਾਜਿਕ ਜਾਂ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਹੋਣ, ਮੌਕੇ 'ਤੇ ਹੀ ਰਚੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗੀਤ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਕਈ ਵਾਰ ਗਾਣੇ ਨੂੰ ਹਜ਼ਮ ਕਰਨ ਲਈ ਥੋੜ੍ਹਾ ਔਖਾ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨੋਰੰਜਕ ਹਨ।<ref>{{Cite web|url=http://www.indialine.com/travel/jammukashmir/music-dance.html|title=Famous Kashmiri Music And Dance of Jammu And Kashmir|access-date=2023-02-01|archive-date=2020-02-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20200226014756/http://www.indialine.com/travel/jammukashmir/music-dance.html|dead-url=yes}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.culturenorthindia.com/jk/instruments.htm|title=Music Instruments, Jammu Kashmir, NZCC|archive-url=https://web.archive.org/web/20010221215252/http://www.culturenorthindia.com/jk/instruments.htm|archive-date=21 February 2001|access-date=2009-05-30}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://ikashmir.net/musicofkashmir/preface.html|title=The Traditional Music of Kashmir by Dr. Sunita Dhar}}</ref> === ਸੂਫੀਆਨਾ ਕਲਾਮ (ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਕਲਾਸੀਕਲ) === [[ਸੂਫ਼ੀਵਾਦ|ਸੂਫੀਆਨਾ]] ਕਲਾਮ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦਾ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਖੁਦ ਦੇ ਰਾਗਾਂ (ਮਕਮ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਸਾਜ਼, ਸੇਤਾਰ, ਅਤੇ [[ਤਬਲਾ|ਡੋਕਰਾ]] ਦੇ ਨਾਲ [[ਸੰਤੂਰ]] ਨਾਮਕ ਸੌ-ਤਾਰ ਵਾਲੇ ਸਾਜ਼ ਹਨ। ਇਹ ਨਾਚ [[ਸੂਫ਼ੀਵਾਦ|ਸੂਫ਼ੀਆਨਾਂ]] ਕਲਮ ''ਤੇ'' ਆਧਾਰਿਤ ਨਾਚ ''ਹਾਫਿਜ਼ ਨਗਮਾ'' ਹੈ।<ref name="kashmir_music"/> [[ਤਸਵੀਰ:Pandit_shivkumar_sharma.jpg|right|thumb| [[ਪੰਡਤ ਸ਼ਿਵਕੁਮਾਰ ਸ਼ਰਮਾ|ਸ਼ਿਵਕੁਮਾਰ ਸ਼ਰਮਾ]], [[ਜੰਮੂ (ਸ਼ਹਿਰ)|ਜੰਮੂ]] ਤੋਂ, ਭਾਰਤੀ [[ਸੰਤੂਰ]] ਦਾ ਮਾਸਟਰ]] === ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਕਲਾਸੀਕਲ === ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਯੰਤਰਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਾਲਹਣ ਦੁਆਰਾ [[ਕਲਹਣ|ਨੀਲਮਤਾਪੁਰਾਣ]] ਅਤੇ [[ਰਾਜਤਰੰਗਿਣੀ|ਰਾਜਤਰੰਗਿਨੀ]] ਵਰਗੇ ਪੁਰਾਣੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।  ਇਹ ਇੱਕ [[ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਲੋਕ|ਕਸ਼ਮੀਰੀ]], [[ਅਭਿਨਵਗੁਪਤ]] (ਮਹਾਨ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ) ਸੀ, ਜਿਸਨੇ ਭਰਤ ਦੇ ''ਨਾਟਯਸ਼ਤਰ'' ਉੱਤੇ ਅਭਿਨਵਭਾਰਤੀ ਨਾਮ ਦੀ ਇੱਕ ਟਿੱਪਣੀ ਲਿਖੀ ਸੀ, ਇਹ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਨੂੰ ਕਿੰਨੀ ਮਹੱਤਤਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਇੱਕ ਪਸੰਦੀਦਾ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਸਾਜ਼ [[ਸੰਤੂਰ]] (ਸ਼ਤ-ਤੰਤਰੀ-ਵੀਣਾ) ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਦੇਵੀ [[ਸਰਸਵਤੀ ਦੇਵੀ|ਸ਼ਾਰਦਾ]] (ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ਵਿੱਦਿਆ ਅਤੇ ਕਲਾ ਦੀ ਦੇਵੀ) ਦੁਆਰਾ ਵਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। [[ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ (ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼)|ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ]] ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ [[ਸੰਤੂਰ]] ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜੰਮੂ ਤੋਂ [[ਪੰਡਤ ਸ਼ਿਵਕੁਮਾਰ ਸ਼ਰਮਾ|ਸ਼ਿਵਕੁਮਾਰ ਸ਼ਰਮਾ]] ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਘਾਟੀ ਦੇ ਭਜਨ ਸੋਪੋਰੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।  == ਜੰਮੂ ਖੇਤਰ == ਜੰਮੂ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਡੋਗਰੀ ਭਾਸ਼ਾ]],<ref>{{Cite web|url=http://www.jammulinksnews.com/newsdetail/123186/Jammu-Links-News-The_profound_richness_and_vitality_of_Dogra_culture|title=The profound richness and vitality of Dogra culture|last=Limited|first=InLinks Communication Private|website=Jammu Links News|access-date=2020-07-22|archive-date=2020-07-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20200723031006/http://www.jammulinksnews.com/newsdetail/123186/Jammu-Links-News-The_profound_richness_and_vitality_of_Dogra_culture|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/it-s-viral/kadun-jaana-tu-coroneyaa-siblings-sing-in-dogri-on-coronavirus-people-love-it/story-nfkmJqR6gJXqiXtVdWZH3M.html|title=Kadun Jaana Tu Coroneyaa: Siblings sing in Dogri on coronavirus, people love it|last=Sengupta|first=Trisha|date=2020-05-08|website=Hindustan Times|access-date=2020-07-22}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.dailyexcelsior.com/remembering-a-stalwart-of-dogri/|title=Remembering a stalwart of Dogri|date=2020-07-11|website=Daily Excelsior|access-date=2020-07-22}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/entertainment/music/lockdown-music-videos-go-mobile/article32113398.ece|title=Lockdown music videos go mobile|last=Tagat|first=Anurag|date=2020-07-17|website=The Hindu|access-date=2020-07-22}}</ref><ref>{{Cite magazine|date=2020-05-18|title=Jammu Origin Artist Bhau Brings a Refreshing Twist to Dogri on 'Kelli?' -|url=https://rollingstoneindia.com/jammu-origin-artist-bhau-brings-a-refreshing-twist-to-dogri-on-kelli/|magazine=Rolling Stone|access-date=2020-07-22}}</ref> [[ਗੁਜਾਰੀ|ਗੁਜਰੀ ਭਾਸ਼ਾ]], [[ਪਹਾੜੀ ਭਾਸ਼ਾ]] ਅਤੇ [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ]] ਵਿੱਚ ਹੈ। ਰਵਾਇਤੀ ਡੋਗਰੀ ਲੋਕ ਗੀਤ ''ਭਾਖ'' ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.dailyexcelsior.com/dss-celebrates-dogri-manyata-diwas|title=DSS celebrates 'Dogri Manyata Diwas'|date=2020-07-11|website=Daily Excelsior|access-date=2020-07-22}}</ref> == ਕਸ਼ਮੀਰ == === ਸੂਫ਼ੀਆਨਾ ਕਲਾਮ (ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਕਲਾਸੀਕਲ) === ਸੂਫੀਆਨਾ ਕਲਾਮ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦਾ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਮਕਾਮਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਸੰਗਤ ਲਈ ਰੁਬਾਬ, ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਸਾਜ਼, ਸੰਤੂਰ, ਮਸੂਲ ਅਤੇ ਡੋਕਰਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। [ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ][ ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ] ਸੂਫ਼ੀਆਨਾ ਕਲਾਮ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਨਾਚ ਹਾਫ਼ਿਜ਼ ਨਗਮਾ ਹੈ।[1] === ਚਕਰੀ === ਚਕਰੀ ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ਵਜਾਇਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਰਵਾਇਤੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਿਸਮ ਹੈ। ਚਕਰੀ ਇੱਕ ਜਵਾਬਦੇਹ ਗੀਤ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਜ਼ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ [[ਹਾਰਮੋਨੀਅਮ]], ਰੂਬਾਬ, [[ਸਾਰੰਗੀ]], ਘਾਟਮ ਵਰਗੇ ਸਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਵਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ [[ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਕਸ਼ਮੀਰੀ]] ਵਿੱਚ ਨੋਏਟ , ਗੇਗਰ, ਤੁੰਬਕਨੇਰ ਅਤੇ [[ਚਿਮਟਾ]] ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=16 January 2019 |title=Clay musical instruments of Kashmir |url=https://www.greaterkashmir.com/todays-paper/op-ed/clay-musical-instruments-of-kashmir/}}</ref> ਇਹ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਿਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਲੋਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚਕਰੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਪਰੀ ਕਿੱਸਿਆਂ ਜਾਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਪ੍ਰੇਮ ਕਹਾਣੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ''ਯੂਸਫ਼-ਜ਼ੁਲੈਖਾ'', ''ਲੈਲਾ-ਮਜਨੂੰ'', ਆਦਿ ਵਰਗੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੱਸਣ ਲਈ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਚਕਰੀ ਰੌਫ਼ ਨਾਲ ਖਤਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਰੌਫ਼ ਇੱਕ ਨਾਚ ਰੂਪ ਹੈ ਪਰ ਚਕਰੀ ਦੇ ਕੁਝ ਅੰਤ ਦੇ ਸੁਰ ਜੋ ਵੱਖਰੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਜਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਤੇਜ਼ ਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਰੌਫ਼ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="kashmir_music"/> ਇਹ ਵਿਆਹਾਂ ਦੌਰਾਨ ਹਿਨਾ ਨਾਈਟ (ਮੈਏਂਜ਼ੀ ਰਾਤ) ਦਾ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। === ਹੇੰਜ਼ੇ === ਹੇਂਜ਼ੇ ਗਾਉਣ ਦਾ ਇੱਕ ਰਵਾਇਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰੂਪ ਹੈ ਜੋ [[ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਤ|ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਿਤਾਂ]] ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ 'ਤੇ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਤਨ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਸੁਝਾਅ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਲੋਕ ਗਾਇਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਰੂਪ ਹੈ। === ਰੌਫ ਜਾਂ ਵਾਨਵੂਨ === ਰੌਫ਼ ਇੱਕ ਰਵਾਇਤੀ ਨਾਚ ਹੈ ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਿਆਹ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਾਰਜਾਂ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਰਗੇ ਕੁਝ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੌਕਿਆਂ ਉੱਤੇ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Folk Dances of Kashmir |url=http://www.dancesofindia.co.in/folk-dances-india/kashmir/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120513013523/http://www.dancesofindia.co.in/folk-dances-india/kashmir/ |archive-date=13 May 2012}} </ref> [[ਤਸਵੀਰ:Rouf_Dance.jpg|thumb|ਦਿੱਲੀ 'ਚ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਲੜਕੀਆਂ ਨੇ ਕੀਤਾ ਰੌਫ਼ ਡਾਂਸ]] === ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਸੰਗੀਤ ਯੰਤਰਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ === * ਰੁਬਾਬ: ਰਬਾਬ ਜਾਂ ਰਬਾਬ ਸਾਢੇ ਤਿੰਨ ਫੁੱਟ ਲੰਬਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਤਾਰਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਤੂਤ ਦੀ ਲੱਕੜ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਬੱਕਰੀ ਦੀ ਅੰਤੜੀ ਦੀ ਚਮਡ਼ੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਤਾਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਿਸੇ ਦੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਸਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਰਬਾਬ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਘਾਟੀ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਸੀ। ਇਹ ਸ਼ਾਂਤ ਸੰਗੀਤ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। * [[ਸੰਤੂਰ]] ਸੰਤੋਰ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਲੋਕ ਅਤੇ ਸੂਫ਼ੀਆਨਾ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੰਗੀਤ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਧਨ ਆਕਾਰ ਵਿੱਚ ਟ੍ਰੈਪੇਜ਼ੋਇਡਲ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ 12 ਤਾਰਾਂ ਅਤੇ 12 ਖੂੰਟੀਆਂ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ।. <ref>{{Cite web |date=15 December 2021 |title=List of Famous Traditional Music Instruments of Jammu and Kashmir |url=https://indianationfirst.in/art-culture-jammu-kashmir/famous-traditional-music-instruments-of-jammu-and-kashmir/ |access-date=7 ਮਈ 2026 |archive-date=28 ਮਈ 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240528070118/https://indianationfirst.in/art-culture-jammu-kashmir/famous-traditional-music-instruments-of-jammu-and-kashmir/ |url-status=dead }}</ref> * ਸਾਜ-ਏ-ਕਸ਼ਮੀਰਃ ਇਹ ਇੱਕ ਤਾਰ ਵਾਲਾ ਸਾਜ਼ ਹੈ, ਆਕਾਰ ਵਿੱਚ ਗੋਲ, ਹਾਥੀ ਦੰਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਸਜਾਏ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਕਮਾਨ ਨਾਲ ਵਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਾਇਲਿਨ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ ਸ਼ਾਂਤ ਆਵਾਜ਼ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਮੂਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੱਡੀਆਂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। [[ਤਸਵੀਰ:Tumbaknaar.jpg|thumb|ਟੰਬਕਨੇਰ]] * ਤੁੰਬਕਨੇਰਃ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦੀ ਘਾੜ [[ਈਰਾਨ|ਇਰਾਨ]] ਜਾਂ [[ਕੇਂਦਰੀ ਏਸ਼ੀਆ|ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ]] ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੀ, ਜਿੱਥੋਂ ਇਹ ਕਸ਼ਮੀਰ ਆਇਆ ਅਤੇ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਿਆ। ਤੁੰਬਕਨੇਰ ਇੱਕ ਢੋਲ ਹੈ ਜੋ ਭੇਡਾਂ ਦੀ ਚਮੜੀ ਤੋਂ ਬਣੇ ਬੇਸ ਨਾਲ ਤਪੀ ਹੋਈ ਮਿੱਟੀ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਜਸ਼ਨਾਂ ਦੌਰਾਨ ਵਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੁਆਰਾ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਮੱਧਯੁੱਗ ਤੋਂ ਹੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। * ''ਨੌਟ'' ਇਹ ਰਵਾਇਤੀ ਸੰਗੀਤ ਸਾਜ਼ ਇੱਕ ਗੋਲ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਘੜਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਨੂੰ ਖੁੱਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸੁਰ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪਿੱਤਲ ਜਾਂ ਤਾਂਬੇ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਵਿਆਹਾਂ ਦੌਰਾਨ ਵਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। * [[ਡਫ਼|ਡਫ]] ਇਹ ਇੱਕ ਸੰਗੀਤਕ ਸਾਜ਼ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗੋਲ ਫਰੇਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਧਾਤ ਦੇ ਜਿੰਗਲ ਜੁੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਲਾਸਟਿਕ ਜਾਂ ਬੱਕਰੀ ਦੀ ਚਮੜੀ ਦਾ ਬਣਿਆ ਇੱਕ ਪਾਰਦਰਸ਼ੀ ਸਿਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈਂ। ਇਹ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਵਿਆਹਾਂ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ [[ਈਰਾਨ|ਈਰਾਨੀ]] ਮੂਲ ਦਾ ਹੈ। * [[ਸਿਤਾਰ]] ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਲੋਕ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਸਿਤਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਲੰਮਾ ਸਰੀਰ ਅਤੇ 7 ਤਾਰਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਹੋਰ ਭਾਰਤੀ ਸਿਤਾਰਾਂ ਨਾਲੋਂ ਆਕਾਰ ਵਿੱਚ ਛੋਟਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Musical Heritage |url=http://brighterkashmir.com/musical-heritage}}</ref> * [[Kashmiri sarang|ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਸਾਰੰਗ]] ਸਾਰੰਗੀ ਦੇ ਸਮਾਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਆਕਾਰ ਵਿੱਚ ਛੋਟਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦਾ ਇਹ ਸੰਗੀਤ ਸਾਜ਼ ਸ਼ਹਿਤੂਤ ਜਾਂ ਸਾਗਬਾਨ ਦਾ ਹੈ, ਅੰਦਰੋਂ ਖੋਖਲਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤ, ਸੁਹਾਵਣਾ ਸੰਗੀਤ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਲੋਕ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। * ਸੁਰਨਾਈਃ ਇਹ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਸੰਗੀਤ ਯੰਤਰ ਲੱਕਡ਼ ਦੀ ਪਾਈਪ ਹੈ ਜੋ ਲੱਗਭੱਗ 18 ਇੰਚ ਲੰਬੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ 7 ਆਊਟਲੈੱਟ ਹੋਲ ਅਤੇ ਇੱਕ ਫੁਆਉਣ ਵਾਲਾ ਹੋਲ ਅਤੇ ਘੰਟੀ ਦੇ ਆਕਾਰ ਦਾ ਆਊਟਲੈੱਡ ਹੈ। ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਬੰਸਰੀਆਂ ਪਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਕ ਅੰਦਰੋਂ ਖੋਖਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 7 ਸੰਗੀਤਕ ਸੁਰਾਂ ਲਈ 7 ਛੇਦ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਦੋ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਵਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਵਿੱਚ ਪਾਈ-ਪਾਈ ਨਾਮਕ ਦੂਜੀ ਕਿਸਮ ਵਿੱਚ 7 ਸਵਰਾਂ ਲਈ 7 ਛੇਕ ਹਨ ਪਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਫੁਆਉਣ ਵਾਲਾ ਛੇਕ ਨਹੀਂ ਹੈ। * [[Geger|ਗੇਗਰ]] ਇਹ ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਹਾਇਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਤਾਲਵਾਦਕ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਪਿੱਤਲ ਜਾਂ ਧਾਤ ਦਾ ਭਾਂਡਾ ਹੈ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਉਂਗਲਾਂ ਜਾਂ ਉਂਗਲਾਂ ਉੱਤੇ ਰਿੰਗਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਅਕਸਰ ਚਕਰੀ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। * [[Dokra|ਡੋਕਰਾ]] ਜਿਸ ਨੂੰ ਵਾਸੁਲ ਜਾਂ ਡੋਲਕੇ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਰਵਾਇਤੀ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਤਾਲਵਾਦਕ ਸਾਜ਼ ਸੀ। ਅੱਜ ਇਸ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਤਬਲੇ ਨੇ ਲੈ ਲਈ ਹੈ। ਤਬਲੇ ਵਿੱਚ ਖੋਖਲੀ ਲੱਕੜ, ਧਾਤ ਜਾਂ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਬਣੇ ਦੋ ਹੱਥ ਦੇ ਢੋਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ ਢੋਲ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਤਿੰਨ ਅਤੇ ਧੁਨੀ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਬਾਸ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। * ਨਾਗਦਾ-ਇਹ ਢੋਲ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਾਜ਼ ਦੁੰਦੁਭੀ ਦਾ ਇੱਕ ਰੂਪ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲੱਕੜ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਨਾਲ ਨਾਗਦੇ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਨਾਲ ਆਵਾਜ਼ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਸੰਗੀਤ ਸਾਜ਼ ਵਿਆਹਾਂ ਅਤੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। * ਸ਼ੰਖ ਇਹ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤੀ ਸਾਜ਼ ਹੈ ਜੋ ਰਸਮਾਂ ਅਤੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਤੱਤ ਜੋੜਨ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ [[ਹਿੰਦੂ]] ਵਿਆਹਾਂ ਅਤੇ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਖ ਵਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਵੇਦਾਂ ਅਤੇ [[ਭਗਵਦ ਗੀਤਾ|ਭਾਗਵਤ ਗੀਤਾ]] ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। * [[Swarnai|ਸਵਰਨਾਈ]] ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਨਾਈ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਨੌ ਛੇਕ ਵਾਲਾ ਲੱਕੜ ਦਾ ਸਾਜ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਮੂੰਹ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਵਰਗ ਰਾਹੀਂ, ਆਵਾਜ਼ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਹਵਾ ਨੂੰ ਉਡਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਵਰਨਾਈ ਦਾ ਸੰਗੀਤ ਮਧੁਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਸੰਗੀਤ ਸਾਜ਼ ਨੂੰ ਵਜਾਉਣਾ ਸ਼ੁਭ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਵਿਆਹਾਂ ਅਤੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਾਜ਼ ਵਜਾਉਂਦੇ ਹਨ। * ਖਾਸਿਆਃ ਧਾਰਮਿਕ ਇਕੱਠਾਂ ਅਤੇ ਵਿਆਹਾਂ ਵਿੱਚ, ਦੋ ਖਾਸਿਆ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਮਾਰ ਕੇ ਵਜਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। * ਥਲੁਜ਼ਃ ਇਹ ਰਵਾਇਤੀ ਸੰਗੀਤ ਯੰਤਰ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਲੋਕ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਕੀਰਤਨਾਂ ਦੌਰਾਨ ਵਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। * ਨਈ ਬੰਸਰੀ <ref>{{Cite web |title=The Traditional Music of Kashmir by Dr. Sunita Dhar |url=http://ikashmir.net/musicofkashmir/3.html}}</ref> <nowiki>:</nowiki> ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ, 'ਨਈ' ਦਾ ਆਮ ਅਰਥ ਬੰਸਰੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ। ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਲੋਕ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ, ਨਈ ਦਾ ਪ੍ਰਚਲਨ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੀ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਵਰਣਨ ਨੀਲਮਾਤਾ ਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। "ਪੁੰਯਾਹਵੇਦ ਸ਼ੱਬਦੀਨ ਵੰਸੀ ਵੇਨੂਰੇਵਨਯਾ ਸੁਤ ਮਗਧ ਸ਼ੱਬਦੇਨ ਤਾਥਾ ਵੰਦੀਸਵੈਨੈਂਕਸ" ਨੀਲਮਾਤਾ ਪੁਰਾਣ ਨੇ ਬੰਸ਼ੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਵੇਨੂ ਦਾ ਵੀ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਕਲਾਕਾਰ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਅਨੰਤਨਾਗ ਦੇ ਕਲਾਕਾਰ, ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਬੰਸਰੀਆਂ ਵਜਾਉਣ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹਨ। 1. ਪਹਿਲੀ ਕਿਸਮ ਦੀ ਬੰਸਰੀ ਅੰਦਰੋਂ ਖਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸੱਤ ਸੰਗੀਤਕ ਸੁਰਾਂ ਲਈ ਸੱਤ ਛੇਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨੂੰ ਵਜਾਉਂਦੇ ਸਮੇਂ ਦੋਵੇਂ ਹੱਥਾਂ ਦੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੀ ਬੰਸਰੀ ਲੋਕ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ। 2. ਦੂਜੀ ਕਿਸਮ ਦੀ ਬੰਸਰੀ ਨੂੰ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ 'ਪਾਈ-ਪਾਈ' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੀ ਬੰਸਰੀ ਅਖਰੋਟ ਦੀ ਲੱਕੜ ਤੋਂ ਬਣੀ ਹੈ। ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਇਸ ਬੰਸਰੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੱਤ ਛੇਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਜਿਸ ਛੇਕ ਤੋਂ ਹਵਾ ਵਗਦੀ ਹੈ ਉਹ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਛੇਕ ਨੂੰ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਪਾ ਕੇ ਉਡਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਾਦਕ ਸੱਤ ਛੇਕ ਸਪਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਾਧਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਸੁਵਿਧਾਜਨਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵਾਦਕ ਜਲਦੀ ਥੱਕਦਾ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੀ ਬੰਸਰੀ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। === ਲਾਦੀਸ਼ਾ === ਲਾਦੀਸ਼ਾ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਸੰਗੀਤ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਲਾਦੀਸ਼ਾ ਗਾਉਣ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਅੰਗਾਤਮਕ ਰੂਪ ਹੈ। ਇਹ ਗੀਤ ਮੌਜੂਦਾ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸਥਿਤੀਆਂ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦੇ ਹੋਏ ਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਾਸੋਹੀਣੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਗਾਇਕ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਵਾਢੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਪਿੰਡ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗਾਣੇ ਉਸ ਪਿੰਡ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਮੁੱਦਿਆਂ 'ਤੇ ਮੌਕੇ' ਤੇ ਹੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ, ਸਮਾਜਿਕ ਜਾਂ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਹੋਵੇ। ਗੀਤ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਕਈ ਵਾਰ ਗਾਣੇ ਨੂੰ ਹਜ਼ਮ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਲ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨੋਰੰਜਕ ਹਨ।<ref>{{Cite web |title=Famous Kashmiri Music And Dance of Jammu And Kashmir |url=http://www.indialine.com/travel/jammukashmir/music-dance.html |access-date=2023-02-01 |archive-date=2020-02-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200226014756/http://www.indialine.com/travel/jammukashmir/music-dance.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=Music Instruments, Jammu Kashmir, NZCC |url=http://www.culturenorthindia.com/jk/instruments.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20010221215252/http://www.culturenorthindia.com/jk/instruments.htm |archive-date=21 February 2001 |access-date=2009-05-30}}</ref><ref>{{Cite web |title=The Traditional Music of Kashmir by Dr. Sunita Dhar |url=http://ikashmir.net/musicofkashmir/preface.html}}</ref> === ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਕਲਾਸੀਕਲ === ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤਕ ਸਾਜ਼ਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਲਹਣ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੇ ਗਏ ਨੀਲਮਾਤਾਪੁਰਾਣ ਅਤੇ ਰਾਜਤਰੰਗਿਨੀ ਵਰਗੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। [ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ] ਇਹ ਤੱਥ ਕਿ ਇਹ ਇੱਕ ਕਸ਼ਮੀਰੀ, ਅਭਿਨਵਗੁਪਤ (ਮਹਾਨ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ) ਸੀ, ਜਿਸਨੇ ਭਰਤ ਦੇ ਨਾਟਯਸ਼ਾਤਰ 'ਤੇ ਅਭਿਨਵਭਾਰਤੀ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਟਿੱਪਣੀ ਲਿਖੀ ਸੀ, ਇਹ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਨੂੰ ਕਿੰਨਾ ਮਹੱਤਵ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇੱਕ ਪਸੰਦੀਦਾ ਰਵਾਇਤੀ ਸਾਜ਼ ਸੰਤੂਰ (ਸ਼ਤ-ਤੰਤਰੀ-ਵੀਣਾ) ਹੈ, ਇੱਕ ਸੌ ਤਾਰਾਂ ਵਾਲਾ ਪਰਕਸ਼ਨ ਸਾਜ਼ ਜੋ ਦੇਵੀ ਸ਼ਾਰਦਾ (ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਕਲਾ ਦੀ ਦੇਵੀ) ਦੁਆਰਾ ਵਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਤੂਰ ਵਾਦਕਾਂ ਵਿੱਚ ਜੰਮੂ ਤੋਂ ਸ਼ਿਵਕੁਮਾਰ ਸ਼ਰਮਾ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਘਾਟੀ</sup> <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">ਦੇ ਭਜਨ ਸੋਪੋਰੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।[ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ]</sup> == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * [[ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ (ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼)]] * [[ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਸਭਿਆਚਾਰ|ਕਸ਼ਮੀਰ ਦਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰ]] == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [https://web.archive.org/web/20090619085545/http://jammukashmir.nic.in/culture/music.htm ਅਧਿਕਾਰਤ ਸਾਈਟ] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦਾ ਸਭਿਆਚਾਰ]] r1fnsh977htltl41ai1urpkazu98a9r 0 154427 842152 841055 2026-07-09T18:02:56Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 842152 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist | name = ਮੰਜੂ ਮਹਿਤਾ | image = Shri Manju Mehta.jpg | image_size = | caption = ਗੁਜਰਾਤੀ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਟਰੱਸਟ ਵਿੱਚ ਮੰਜੂ ਮਹਿਤਾ; ਫਰਵਰੀ 2020 | birth_date = {{Birth date and age|1945|5|21|df=yes}} | genre = ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ | occupation = ਸੰਗੀਤਕਾਰ | instrument = ਸਿਤਾਰ | years_active = | label = | website = | associated_acts = }} [[Category:Articles with short description]] [[Category:Short description is different from Wikidata]] [[Category:Articles with hCards]] [[ਪੰਡਿਤ|ਵਿਦੁਸ਼ੀ]]<ref>{{Cite web |title=The sitar from different angles (Pt. 2): Modern players, global experiments |url=https://www.darbar.org/article/sitar-from-different-angles-pt-2 |access-date=2021-09-30 |website=Darbar Arts Culture and Heritage Trust |archive-date=2021-06-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210625045728/https://www.darbar.org/article/sitar-from-different-angles-pt-2 |url-status=dead }}</ref> '''ਮੰਜੂ ਮਹਿਤਾ''' ('''Manju Mehta;''' ਜਨਮ '''ਮੰਜੂ ਭੱਟ''';<ref name=":0">{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/entertainment/music/the-indomitable-spirit-and-quiet-dedication-of-sitarist-manju-mehta/article26470848.ece|title=The indomitable spirit and quiet dedication of sitarist Manju Mehta|last=Banerjee|first=Meena|date=2019-03-08|work=The Hindu|access-date=2021-09-30|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> 1945<ref>{{Cite web |last=Service |first=Tribune News |title=Sitarist Manju Mehta gets Tansen Samman |url=https://www.tribuneindia.com/news/archive/nation/sitarist-manju-mehta-gets-tansen-samman-704323 |access-date=2021-09-30 |website=Tribuneindia News Service |language=en |archive-date=2021-06-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210628130313/https://www.tribuneindia.com/news/archive/nation/sitarist-manju-mehta-gets-tansen-samman-704323 |url-status=dead }}</ref> ) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਕਲਾਸੀਕਲ [[ਸਿਤਾਰ]] ਵਾਦਕ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date= |title=news/33634.html |url=http://www.earthtimes.org/articles/news/33634.html |access-date=2012-07-25 |publisher=Earth Times |archive-date=2012-09-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120921005130/http://www.earthtimes.org/articles/news/33634.html |url-status=dead }}</ref> == ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ == ਮਹਿਤਾ ਦਾ ਜਨਮ ਜੈਪੁਰ ਵਿੱਚ ਮਨਮੋਹਨ ਅਤੇ ਚੰਦਰਕਲਾਵ ਭੱਟ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=Manju Mehta {{!}} Learn Indian Classical Music Online - Sharda.org |url=https://www.sharda.org/manju-mehta/ |access-date=2021-09-30 |website=Sharda Music |language=en-AU |archive-date=2021-12-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211206085203/https://www.sharda.org/manju-mehta/ |url-status=dead }}</ref> ਉਹ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਹੋਈ; ਉਸਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੋਵੇਂ ਨਿਪੁੰਨ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਸਨ, ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਕਈ ਦਰਬਾਰੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। ਉਸਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ [[Shashi Mohan Bhatt|ਸ਼ਸ਼ੀ ਮੋਹਨ ਭੱਟ]] ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਮੋਹਨ ਭੱਟ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ [[ਪੰਡਿਤ]] ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਵੇਗਾ।<ref name=":1">{{Cite magazine|date=August 4, 1997|title=Sitar maestro Pandit Shashi Mohan Bhatt passes away|url=https://www.indiatoday.in/magazine/signposts/story/19970804-sitar-maestro-pandit-shashi-mohan-bhatt-passes-away-831842-1997-08-04|magazine=India Today|language=en|access-date=2021-09-30}}</ref><ref>{{Cite web |title=Pt Vishwa Mohan Bhatt returns to stage after crucial head surgery with a concert in Chandigarh - Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/events/chandigarh/pt-vishwa-mohan-bhatt-returns-to-stage-after-crucial-head-surgery-with-a-concert-in-chandigarh/articleshow/86120769.cms |access-date=2021-09-30 |website=The Times of India |language=en}}</ref> ਸ਼ਸ਼ੀ ਮੋਹਨ, [[ਪੰਡਿਤ ਰਵੀ ਸ਼ੰਕਰ|ਰਵੀ ਸ਼ੰਕਰ]] ਦਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ, ਉਸਦੀ ਭੈਣ ਮੰਜੂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਸਿਤਾਰ ਅਧਿਆਪਕ ਸੀ। ਲਗਾਤਾਰ ਦੋ ਰਾਜ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਵਜ਼ੀਫੇ ਜਿੱਤਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੂੰ [[ਸਰੋਦ]] ਵਾਦਕ ਪੰਡਿਤ [[Damodar Lal Kabra|ਦਾਮੋਦਰ ਲਾਲ ਕਾਬਰਾ]], [[ਉਸਤਾਦ ਅਲੀ ਅਕਬਰ ਖ਼ਾਨ|ਅਲੀ ਅਕਬਰ ਖਾਨ]]<ref>{{Cite web |last=Amarendra Dhaneswhar |date=Feb 6, 2011 |title=Celebrating a legacy |url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/entertainment/music/celebrating-a-legacy/articleshow/16099489.cms |access-date=2021-09-30 |website=Mumbai Mirror |language=en}}</ref> ਅਤੇ ਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਚੇਲੇ ਦੇ ਅਧੀਨ ਪੜ੍ਹਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। == ਪਿਛੋਕੜ == ਮੰਜੂ ਮਹਿਤਾ ਦਾ ਜਨਮ 21 ਮਈ 1945 ਨੂੰ ਜੈਪੁਰ ਵਿੱਚ, ਮਨਮੋਹਨ ਅਤੇ ਚੰਦਰਕਾਲਵ ਭੱਟ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=Sitarist Manju Mehta gets Tansen Samman |url=https://www.tribuneindia.com/news/archive/nation/sitarist-manju-mehta-gets-tansen-samman-704323 |access-date=2021-09-30 |website=Tribuneindia News Service |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Manju Mehta {{!}} Learn Indian Classical Music Online - Sharda.org |url=https://www.sharda.org/manju-mehta/ |access-date=2021-09-30 |website=Sharda Music |language=en-AU |archive-date=2021-12-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211206085203/https://www.sharda.org/manju-mehta/ |url-status=dead }}</ref> ਉਹ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਹੋਈ-ਉਸ ਦੇ ਮਾ- ਬਾਪ ਇੱਕ ਨਿਪੁੰਨ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਸਨ, ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਕਈ ਦਰਬਾਰੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਪਡ਼੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਸੀ।<ref name=":0"/> ਉਸ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ [[Shashi Mohan Bhatt|ਸ਼ਸ਼ੀ ਮੋਹਨ ਭੱਟ]] ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ [[ਪੰਡਿਤ ਵਿਸ਼ਵ ਮੋਹਨ ਭੱਟ|ਵਿਸ਼ਵ ਮੋਹਨ ਭੱਟ]] ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ [[ਪੰਡਿਤ]] ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref name=":1"/><ref>{{Cite web |title=Pt Vishwa Mohan Bhatt returns to stage after crucial head surgery with a concert in Chandigarh - Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/events/chandigarh/pt-vishwa-mohan-bhatt-returns-to-stage-after-crucial-head-surgery-with-a-concert-in-chandigarh/articleshow/86120769.cms |access-date=2021-09-30 |website=The Times of India |language=en}}</ref> [[ਪੰਡਿਤ ਰਵੀ ਸ਼ੰਕਰ]] ਦਾ ਚੇਲਾ ਸਸ਼ੀ ਮੋਹਨ ਭੱਟ ਅਪਣੀ ਭੈਣ ਮੰਜੂ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸਿਤਾਰ ਅਧਿਆਪਕ ਸੀ।<ref name=":1"/><ref name=":0"/> ਲਗਾਤਾਰ ਦੋ ਰਾਜ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪਾਂ ਜਿੱਤਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਨੂੰ [[ਉਸਤਾਦ ਅਲੀ ਅਕਬਰ ਖ਼ਾਨ|ਅਲੀ ਅਕਬਰ ਖਾਨ]] ਅਤੇ ਪੰਡਿਤ ਰਾਵੀ ਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਚੇਲੇ [[ਸਰੋਦ]] ਵਾਦਕ ਪੰਡਿਤ [[Damodar Lal Kabra|ਦਮੋਦਰ ਲਾਲ ਕਾਬਰਾ]] ਦੇ ਅਧੀਨ ਪਡ਼੍ਹਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |last=Amarendra Dhaneswhar |date=Feb 6, 2011 |title=Celebrating a legacy |url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/entertainment/music/celebrating-a-legacy/articleshow/16099489.cms |access-date=2021-09-30 |website=Mumbai Mirror |language=en}}</ref><ref name=":0" /> == ਕੈਰੀਅਰ == ਨੰਦਨ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਦੋ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮਹਿਤਾ ਨੇ ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਦਹਾਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, 1980 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ ਰਵੀ ਸ਼ੰਕਰ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ (ਉਸਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅਧਿਆਪਕ ਭੱਟ ਅਤੇ ਕਾਬਰਾ ਵਾਂਗ) ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਮਹਿਤਾ [[ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ|ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਰੇਡੀਓ]] ਦੀ ਰੇਟਿੰਗ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਿਖਰਲੇ ਦਰਜੇ ਦੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਇੰਸਟਰੂਮੈਂਟਲਿਸਟ<ref>{{Cite web |last=Prasar Bharati—All India Radio, Ahmedabad |date=1 January 2020 |title=Annual List of Music Artists of All India Radio: Ahmedabad |url=https://prasarbharati.gov.in/music_artists/airahmedabad.pdf}}</ref> ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਦਰਜਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Music Auditions {{!}} Prasar Bharati |url=https://prasarbharati.gov.in/music-auditions/ |access-date=2021-09-30 |website=prasarbharati.gov.in}}</ref> ਉਹ ਸਪਤਕ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਮਿਊਜ਼ਿਕ @ ਸਪਤਕ ਟਰੱਸਟ ਸਪਤਕ ਫੈਸਟੀਵਲ ਆਫ਼ ਮਿਊਜ਼ਿਕ ਦੀ ਸਹਿ-ਸੰਸਥਾਪਕ ਹੈ ਜੋ ਹਰ ਸਾਲ [[ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ]] ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=2010-10-27 |title=Ahmedabad sways to serene sitar tunes |url=http://www.ndtv.com/article/cities/ahmedabad-sways-to-serene-sitar-tunes-62755 |access-date=2012-02-10 |publisher=Ndtv.com}}</ref> == ਅਵਾਰਡ == * ਗੁਜਰਾਤ ਦੀ ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕੈਡਮੀ * ਤਾਨਸੇਨ ਸਨਮਾਨ, 2018<ref>{{Cite web |date=26 December 2018 |title=Sitarist Manju Mehta gets 'Tansen Samman' |url=https://wap.business-standard.com/article/pti-stories/sitarist-manju-mehta-gets-tansen-samman-118122600321_1.html |access-date=2 January 2019 }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਨਵੰਬਰ 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * ਧੀਰੂਭਾਈ ਠਾਕਰ ਸਾਵਿਆਸਾਚੀ ਸਾਰਸਵਤ ਅਵਾਰਡ, 2016।<ref>{{Cite magazine|date=July 2016|editor-last=Joshi|editor-first=Arvind|title="Dr. Dhirubhai Thakar Savyasachi Saraswat Award" Function Organized by the Gujarat Vishwakosh Trust, Ahmedabad at Ahmedabad|url=https://rajbhavan.gujarat.gov.in/FlipBook/Yatkinchit_July16/files/assets/basic-html/page66.html|magazine=Yatkinchit (The In-house Magazine of Gujarat Raj Bhavan)|location=Ahmedabad|publisher=[[Raj Bhavan, Gandhinagar|Gujarat Raj Bhavan]]|volume=2|issue=3|page=64|access-date=2020-07-15}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1945]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] k373lkhkfztwtx0zjmfpxf280bwe2a2 0 160310 842162 659280 2026-07-10T00:08:31Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 842162 wikitext text/x-wiki '''ਅਲੀ ਮੀਆ''' ([[ਨੇਪਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਨੇਪਾਲੀ]]: अलि मियाँ; 26 ਫਰਵਰੀ 1919 – 4 ਅਗਸਤ 2006) ਇੱਕ ਨੇਪਾਲੀ ਲੋਕ ਕਵੀ ਸੀ।<ref>{{Cite web|title=Poet Ali Miya remembered|url=https://kathmandupost.com/art-entertainment/2015/08/05/poet-ali-miya-remembered|url-status=live|access-date=13 November 2021|website=The Kathmandu Post|language=English|archive-date=13 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211113171834/https://kathmandupost.com/art-entertainment/2015/08/05/poet-ali-miya-remembered}}</ref> ਉਹ "ਲੋਕ ਕਵੀ" ਵਜੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸੀ।<ref name=":1">{{Cite book|last=Dastider|first=Mollica|url=https://books.google.com/books?id=UGEMAQAAMAAJ|title=Understanding Nepal: Muslims in a Plural Society|date=2007|publisher=Har-Anand Publications|isbn=978-81-241-1271-7|pages=97|language=en|access-date=13 November 2021|archive-date=13 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211113205435/https://books.google.com/books?id=UGEMAQAAMAAJ&newbks=0|url-status=live}}</ref> ==ਅਰੰਭ ਦਾ ਜੀਵਨ== ਮੀਆ ਦਾ ਜਨਮ 26 ਫਰਵਰੀ 1919 ਨੂੰ [[ਪੋਖਰਾ]], [[ਨੇਪਾਲ]] ਵਿੱਚ ਪਿਤਾ ਦੀਨ ਮੁਹੰਮਦ ਅਤੇ ਮਾਂ ਜਹੂਰਾਨ ਮੀਆ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web|title=लोककविज्यू, आकाशमा बादलु डम्मै छ !|url=https://ekantipur.com/koseli/2021/07/31/162769867142747462.html|url-status=live|access-date=13 November 2021|website=eKantipur|language=ne|archive-date=13 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211113174047/https://ekantipur.com/koseli/2021/07/31/162769867142747462.html}}</ref> ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੇ ਦੋ ਬਚੇ ਹੋਏ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤੇਰ੍ਹਾਂ ਬੱਚੇ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਉਹ 18 ਮਹੀਨਿਆਂ ਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਅਤੇ ਦੋ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਗੁਆ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਦਾ ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਣ ਉਸਦੇ ਭਰਾ ਅਤੇ ਸਾਲੇ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। <ref>{{Cite web|date=2021-02-27|title=स्रष्टा अली मियाँः द्रष्टा कलममा|url=https://sahityapost.com/khoj-anusandhan/29581/|access-date=2021-11-17|website=साहित्यपोस्ट|language=en-US|archive-date=2021-11-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20211117082244/https://sahityapost.com/khoj-anusandhan/29581/|url-status=dead}}</ref> ਉਹ 18 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ [[ਦੂਜੀ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ|ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ]] ਦੌਰਾਨ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਭਰਤੀ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਸਾਲ ਰਹਿਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਘਰ ਪਰਤਿਆ। ਉਹ ਸਿਰਫ਼ 21 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਿਆ-ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ==ਕੰਮ== ==ਅਵਾਰਡ== ==ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ== ਉਸ ਦਾ ਚਾਰ ਵਾਰ ਵਿਆਹ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਭੀਰਕੋਟ ਵਿਖੇ [[ਦੋਹੋਰੀ]] ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੌਰਾਨ ਉਸਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪਤਨੀ ਕੁਲੂ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਹੋਈ। ਉਹ ਵੱਖ ਹੋ ਗਏ। ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਨੂਰਾਨ ਨਿਸ਼ਾ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ ਜਿਸ ਤੋਂ ਉਸਦਾ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਹਨੀਫ਼ ਮੀਆਂ ਹੋਇਆ। 18 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਨੂਰਾਨ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਨੂਰਾਨ ਦੀ ਭੈਣ ਉਮਾਧ ਨਿਸ਼ਾ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰ ਲਿਆ, ਜਿਸਦੀ ਵੀ 21 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ==ਅਲੀ ਮੀਆਂ ਲੋਕ ਬਾਂਗਮਾਇਆ ਸਨਮਾਨ ਪੁਰਸਕਾਰ== ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1919]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2006]] 6h3t8jhe5iljh0xk9w9ddybamv95cvu 0 181262 842169 842143 2026-07-10T04:27:29Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 842169 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:25th Laureus World Sports Awards - Red Carpet - Aitana Bonmatí - 240422 193345-2 (cropped).jpg|thumb|ਐਤਾਨਾ ਬੋਨਮੈਟੀ]] '''ਐਤਾਨਾ ਬੋਨਮੈਟੀ ਕੰਕਾ''' (ਜਨਮ 18 ਜਨਵਰੀ 1998) ਸਪੈਨਿਸ਼ ਫੁੱਟਬਾਲਰ ਹੈ ਜੋ ਲੀਗਾਲੀਗਾ ਐੱਫ ਕਲੱਬ ਬਾਰਸੀਲੋਨਾ<ref name="Profile"><cite class="citation web cs1"><span class="cx-segment" data-segmentid="1089">[https://www.fcbarcelona.com/en/football/womens-football/players/711891/aitana "Aitana"]. </span><span class="cx-segment" data-segmentid="1090">''fcbarcelona.com''. </span><span class="cx-segment" data-segmentid="1091">[[FC Barcelona]]<span class="reference-accessdate">. </span></span><span class="cx-segment" data-segmentid="1093"><span class="reference-accessdate">Retrieved <span class="nowrap">25 January</span> 2020</span>.</span></cite></ref><ref name="UEFA Profile">{{Cite web |title=Aitana Bonmati - UEFA.com |url=http://www.uefa.com/teamsandplayers/players/player=250065581/profile/index.html |access-date=25 January 2020 |website=uefa.com |publisher=[[UEFA]]}}</ref> ਅਤੇ ਸਪੇਨ ਦੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮ ਲਈ ਮਿਡਫੀਲਡਰ ਵਜੋਂ ਖੇਡਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਕੈਟੇਲੋਨੀਆ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਵੀ ਕੀਤੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title='She was like a tsunami' - the unstoppable rise of Bonmati |url=https://www.bbc.com/sport/football/67691132 |via=www.bbc.co.uk}}</ref><ref>{{Cite web |last=Chavala |first=Laura Busto |date=30 October 2023 |title=Aitana Bonmatí wins 2023 Women's Ballon d'Or |url=https://herfootballhub.com/aitana-bonmati-wins-2023-womens-ballon-dor/ |access-date=30 October 2023 |website=Her Football Hub |language=en-GB}}</ref> ਉਸ ਨੂੰ ਮਹਿਲਾ ਫੁੱਟਬਾਲ ਲਈ ਸਰਬੋਤਮ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਸੀਜ਼ਨ ਲਈ ਬੈਲਨ ਡੀ 'ਓਰ ਅਤੇ ਸਰਬੋਤਮ ਫੀਫਾ ਮਹਿਲਾ ਖਿਡਾਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤਿਆ। == ਮੁੱਢਲਾ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == <ref name="RAC1-2023">{{Cite web |date=23 February 2023 |title=Aitana Bonmatí: "Anar al psicòleg no és de bojos, jo hi vaig des dels 13 anys" |url=https://www.rac1.cat/el-mon/20230223/105660/aitana-bonmati-anar-psicoleg-no-es-bojos-entrevista-jugadora-barca-femeni.html |access-date=29 November 2023 |website=RAC1 |language=ca}}</ref><ref name="Primeraiberdrola-2022">{{Cite web |title=Jugadores FC Barcelona Femenino: Más Sobre Aitana Bonmatí |url=https://primeraiberdrola.es/jugadoras-fc-barcelona-femenino-aitana-bonmati/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20220517040324/https://primeraiberdrola.es/jugadoras-fc-barcelona-femenino-aitana-bonmati/ |archive-date=17 May 2022 |access-date=19 May 2020 |website=primeraiberdrola.es |publisher=[[Primera División (women)|Primera División]]}}</ref> ਬੋਨਮੈਟੀ ਦਾ ਜਨਮ 18 ਜਨਵਰੀ 1998 ਨੂੰ [[ਕਾਤਾਲੋਨੀਆ|ਕੈਟੇਲੋਨੀਆ]] ਦੇ ਗਰਾਫ਼ ਖੇਤਰ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵਿਲਾਨੋਵਾ ਆਈ ਲਾ ਗੇਲਟਰੂ ਵਿਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=Noms propis > Aitana Bonmatí |url=https://www.esadir.cat/Nomspropis/Antroponims/Esports/Futbol/Altres_noms_futbol/Aitana_Bonmati |access-date=4 September 2023 |publisher=ésAdir {{!}} Llibre d'estil CCMA}}</ref><ref>{{Cite web |title=Aitana |url=https://www.fcbarcelona.cat/ca/futbol/femeni-a/jugadors/711891/aitana |access-date=4 September 2023 |publisher=FC Barcelona}}</ref><ref>{{Cite web |date=17 May 2023 |title=Aitana Bonmatí, la ribetana que ha estat escollida millor jugadora de la final de la Champions |url=https://www.eixdiari.cat/esports/doc/95640/aitana-bonmati-la-ribetana-que-ha-estat-escollida-millor-jugadora-de-la-final-de-la-champions.html |access-date=4 September 2023 |publisher=Eix Diari |language=ca}}</ref><ref>{{Cite web |date=14 August 2023 |title=Aitana Bonmatí: "No tengo que dar explicaciones a nadie" |url=https://www.marca.com/futbol/futbol-femenino/seleccion/2023/08/14/64d8b977268e3e1e2f8b45aa.html |access-date=4 September 2023 |publisher=Marca |language=es}}</ref> ਉਹ ਵਿਸੈਂਟ ਕੋਨਕਾ ਆਈ ਫੇਰਸ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ਾ ਬੋਨਮੈਟੀ ਗੁਇਡੋਨੇਟ<ref name="Miró-2023">{{Cite web |last=Miró |first=David |date=6 September 2023 |title=Losantos titlla de "terrorista" el pare d'Aitana Bonmatí |url=https://www.ara.cat/media/losantos-titlla-terrorista-pare-d-aitana-bonmati_129_4794033.html |access-date=29 November 2023 |website=Ara.cat |language=ca}}</ref><ref name="En-Blau-2022">{{Cite web |date=27 December 2022 |title=El sorprendente pasado en TV3 de la madre de Aitana Bonmatí hace 23 años: son clavadas |url=https://www.elnacional.cat/enblau/es/television/aitana-bonmati-madre-tv3-igual-padres-apellidos-barca-sant-pere-ribes-jugadora_941694_102.html |access-date=29 November 2023 |website=En Blau |language=es}}</ref> ਅਤੇ ਗਰਰਾਫ ਦੇ ਸੰਤ ਪੇਰੇ ਡੀ ਰਿਬਸ ਵਿਚ ਵੱਡੀ ਹੋਈ ਸੀ।<ref name="RAC1-2023" /><ref name="En-Blau-2022" /> ਉਸ ਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ [[ਕਾਤਾਲਾਨ ਭਾਸ਼ਾ|ਕੈਟਲਨ ਭਾਸ਼ਾ]] ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਹੀ ਐਤਾਨਾ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦ ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਜਾਗ ਲਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। <ref name="ESPN-2023">{{Cite web |date=4 November 2023 |title=Bonmati talks Ballon d'Or, equality and success with Spain, Barcelona |url=https://www.espn.co.uk/football/story/_/id/38807343/aitana-bonmati-talks-ballon-dor-equality-success-spain-barcelona |access-date=30 November 2023 |website=ESPN.com |language=en}}</ref> ਬੋਨਮੈਟੀ ਦੀ ਮੂਲ ਭਾਸ਼ਾ ਕਾਤਾਲਾਨ ਹੈ, ਉਹ ਸਪੈਨਿਸ਼ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵੀ ਬੋਲਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=13 November 2023 |title=Aitana Bonmatí també demana l'oficialitat del català a la UE |url=https://www.ara.cat/llengua/aitana-bonmati-tambe-demana-l-oficialitat-catala-ue_25_4856641.html |access-date=30 November 2023 |website=Ara.cat |language=ca}}</ref><ref>{{Cite web |date=13 November 2023 |title=Aitana Bonmatí demana a Finlàndia que accepti el català com a llengua oficial de la Unió Europea {{!}} Notícies de Plataforma per la Llengua |url=https://www.plataforma-llengua.cat/que-fem/noticies/5965/aitana-bonmati-demana-a-finlandia-que-accepti-el-catala-com-a-llengua-oficial-de-la-unio-europea |access-date=30 November 2023 |website=Plataforma per la Llengua |language=ca}}</ref> ਉਸ ਨੇ ਯੂਰਪੀਅਨ ਯੂਨੀਅਨ (ਈਯੂ) ਲਈ ਕਾਤਾਲਾਨ ਨੂੰ ਯੂਰਪੀਅਨ ਯੂਨੀਅਨ ਵਿਚ ਅਧਿਕਾਰਤ ਦਰਜਾ ਦੇਣ ਲਈ ਮੁਹਿੰਮ ਲਈ ਪਲਾਟਾਫੋਰਮਾ ਪਰ ਲਾ ਲੇਂਗੁਆ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਫਿਨਲੈਂਡ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਪੈਟਰੀ ਓਰਪੋ ਨੂੰ ਹੱਕ ਵਿਚ ਵੋਟ ਪਾਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ।<ref name="ESPN-2023" /> ਬੋਨਮੈਟੀ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀ ਏਜੰਸੀ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਲਈ ਸਰਗਰਮੀ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। == ਕੈਰੀਅਰ ਅੰਕੜੇ == === ਕਲੱਬ === [[ਤਸਵੀਰ:2019-05-18_Fußball,_Frauen,_UEFA_Women's_Champions_League,_Olympique_Lyonnais_-_FC_Barcelona_StP_1066_LR10_by_Stepro.jpg|thumb|2019 ਯੂ.ਡਬਲਯੂ.ਸੀ.ਐੱਲ ਫਾਈਨਲ ਮੈਚ ਵਿਚ ਲਿਓਨ ਦੇ ਅਮੇਲ ਮਾਜਰੀ ਨਾਲ ਖੇਡਦਿਆਂ]] {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ਕਲੱਬ, ਸੀਜ਼ਨ ਅਤੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਅਨੁਸਾਰ ਦਿੱਖ ਅਤੇ ਟੀਚੇ ! rowspan="2" |ਕਲੱਬ ! rowspan="2" |ਸੀਜ਼ਨ ! colspan="3" |ਲੀਗ ! colspan="2" |ਨੈਸ਼ਨਲ ਕੱਪ ! colspan="2" |ਯੂਡਬਲਯੂਸੀਐੱਲ ! colspan="2" |ਹੋਰ ! colspan="2" |ਕੁੱਲ |- !ਡਿਵੀਜ਼ਨ !ਐਪਸ !ਟੀਚੇ !ਐਪਸ !ਟੀਚੇ !ਐਪਸ !ਟੀਚੇ !ਐਪਸ !ਟੀਚੇ !ਐਪਸ !ਟੀਚੇ |- | rowspan="9" |ਬਾਰਸੀਲੋਨਾ |2015–16 | rowspan="9" |ਪ੍ਰਾਈਮੇਰਾ ਡਿਵੀਜ਼ਨ |0 |0 |3 |0 |0 |0 | colspan="2" | - |3 |0 |- |2016–17 |13 |2 |1 |1 |2 |0 | colspan="2" | - |16 |3 |- |2017–18 |15 |0 |3 |0 |2 |1 | colspan="2" | - |20 |1 |- |2018–19 |27 |12 |3 |0 |7 |1 | colspan="2" | - |37 |13 |- |2019–20 |20 |5 |4 |2 |5 |2 |2{{Efn|Appearance(s) in [[Supercopa de España Femenina]]|name=SDE}} |0 |31 |9 |- |2020–21 |31 |10 |2 |0 |9 |3 |1{{Efn|name=SDE}} |0 |43 |13 |- |2021–22 |25 |13 |4 |1 |10 |4 |0 |0 |39 |18 |- |2022–23 |23 |10 |1 |2 |11 |5 |2{{Efn|name=SDE}} |2 |37 |19 |- |2023–24 |18 |7 |2 |4 |6 |3 |2{{Efn|name=SDE}} |1 |28 |15 |- ! colspan="3" |ਕੁੱਲ ਕੈਰੀਅਰ !172 !59 !23 !10 !52 !19 !7 !3 !254 !91 |} {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮ !ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮ !ਸਾਲ. !ਐਪਸ !ਟੀਚੇ |- | rowspan="8" |ਸਪੇਨ |2017 |1 |0 |- |2018 |6 |0 |- |2019 |12 |4 |- |2020 |5 |3 |- |2021 |11 |7 |- |2022 |11 |2 |- |2023 |14 |5 |- |2024 |2 |2 |- ! colspan="2" |ਕੁੱਲ !62 !23 |} {{notelist}} === ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ === {| class="wikitable sortable" |+ਐਤਾਨਾ ਬੋਨਮੈਟੀ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਗੋਲਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ! scope="col" |ਨਹੀਂ। ! scope="col" |ਮਿਤੀ ! scope="col" |ਸਥਾਨ ! scope="col" |ਵਿਰੋਧੀ ! scope="col" |ਸਕੋਰ ! scope="col" |ਨਤੀਜਾ ! scope="col" |ਮੁਕਾਬਲਾ |- | style="text-align:center" |1 |9 ਅਪ੍ਰੈਲ 2019 |ਸਵਿੰਡਨ, ਇੰਗਲੈਂਡ |&nbsp;ਇੰਗਲੈਂਡ | style="text-align:center" |1–2 | style="text-align:center" |1–2 |ਦੋਸਤਾਨਾ |- | style="text-align:center" |2 | rowspan="2" |4 ਅਕਤੂਬਰ 2019 | rowspan="2" |ਏ ਕੋਰੂਨਾ, ਸਪੇਨ | rowspan="2" |&nbsp;ਅਜ਼ਰਬਾਈਜਾਨ | style="text-align:center" |3–0 | rowspan="2" style="text-align:center" |4–0 | rowspan="2" |ਯੂਈਐੱਫਏ ਮਹਿਲਾ ਯੂਰੋ 2021 ਕੁਆਲੀਫਾਇਰ |- | style="text-align:center" |3 | style="text-align:center" |4–0 |- | style="text-align:center" |4 |8 ਅਕਤੂਬਰ 2019 |[[ਪਰਾਗ|ਪ੍ਰਾਗ]], ਚੈੱਕ ਗਣਰਾਜ |&nbsp;ਚੈੱਕ ਗਣਰਾਜ | style="text-align:center" |3–0 | style="text-align:center" |5–1 |ਯੂਈਐੱਫਏ ਮਹਿਲਾ ਯੂਰੋ 2021 ਕੁਆਲੀਫਾਇਰ |- | style="text-align:center" |5 |23 ਅਕਤੂਬਰ 2020 |[[ਇਸ਼ਬੀਲੀਆ|ਸੇਵਿਲੇ]], ਸਪੇਨ |&nbsp;ਚੈੱਕ ਗਣਰਾਜ | style="text-align:center" |3–0 | style="text-align:center" |4–0 |ਯੂਈਐੱਫਏ ਮਹਿਲਾ ਯੂਰੋ 2021 ਕੁਆਲੀਫਾਇਰ |- | style="text-align:center" |6 | rowspan="2" |27 ਨਵੰਬਰ 2020 | rowspan="2" |ਲਾਸ ਰੋਜ਼ਾਸ ਡੀ ਮੈਡਰਿਡ, ਸਪੇਨ | rowspan="2" |&nbsp;ਮੋਲਦੋਵਾ | style="text-align:center" |1–0 | rowspan="2" style="text-align:center" |10–0 | rowspan="2" |ਯੂਈਐੱਫਏ ਮਹਿਲਾ ਯੂਰੋ 2021 ਕੁਆਲੀਫਾਇਰ |- | style="text-align:center" |7 | style="text-align:center" |5–0 |- | style="text-align:center" |8 |10 ਜੂਨ 2021 |ਅਲਕੋਰਕੋਨ, ਸਪੇਨ |&nbsp;ਬੈਲਜੀਅਮ | style="text-align:center" |3–0 | style="text-align:center" |3–0 |ਦੋਸਤਾਨਾ |- | style="text-align:center" |9 | rowspan="2" |15 ਜੂਨ 2021 | rowspan="2" |ਅਲਕੋਰਕੋਨ, ਸਪੇਨ | rowspan="2" |&nbsp;ਡੈਨਮਾਰਕ | style="text-align:center" |1–0 | rowspan="2" style="text-align:center" |3–0 | rowspan="2" |ਦੋਸਤਾਨਾ |- | style="text-align:center" |10 | style="text-align:center" |3–0 |- | style="text-align:center" |11 | rowspan="2" |25 ਨਵੰਬਰ 2021 | rowspan="2" |ਸੇਵਿਲੇ, ਸਪੇਨ | rowspan="2" |&nbsp;ਫੈਰੋ ਟਾਪੂ | style="text-align:center" |2–0 | rowspan="2" style="text-align:center" |12–0 | rowspan="2" |2023 ਫੀਫਾ ਮਹਿਲਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਕੁਆਲੀਫਿਕੇਸ਼ਨ |- | style="text-align:center" |12 | style="text-align:center" |6–0 |- | style="text-align:center" |13 | rowspan="2" |30 ਨਵੰਬਰ 2021 | rowspan="2" |ਸੇਵਿਲੇ, ਸਪੇਨ | rowspan="2" |&nbsp;ਸਕਾਟਲੈਂਡ | style="text-align:center" |3–0 | rowspan="2" style="text-align:center" |8–0 | rowspan="2" |2023 ਫੀਫਾ ਮਹਿਲਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਕੁਆਲੀਫਿਕੇਸ਼ਨ |- | style="text-align:center" |14 | style="text-align:center" |5–0 |- | style="text-align:center" |15 |25 ਜੂਨ 2022 |ਹੁਹੁਇਲਵਾ, ਸਪੇਨ |&nbsp;ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ | style="text-align:center" |1–0 | style="text-align:center" |7–0 |ਦੋਸਤਾਨਾ |- | style="text-align:center" |16 |8 ਜੁਲਾਈ 2022 |ਮਿਲਟਨ ਕੇਨਜ਼, ਇੰਗਲੈਂਡ |&nbsp;ਫਿਨਲੈਂਡ | style="text-align:center" |2–1 | style="text-align:center" |4–1 |ਯੂਈਐੱਫਏ ਮਹਿਲਾ ਯੂਰੋ 2022 |- | style="text-align:center" |17 |21 ਜੁਲਾਈ 2023 |[[ਵੈਲਿੰਗਟਨ]], ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ |&nbsp;ਕੋਸਟਾ ਰੀਕਾ | style="text-align:center" |2–0 | style="text-align:center" |3–0 |2023 ਫੀਫਾ ਮਹਿਲਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ |- | style="text-align:center" |18 | rowspan="2" |5 ਅਗਸਤ 2023 | rowspan="2" |[[ਆਕਲੈਂਡ]], ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ | rowspan="2" |&nbsp;ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ | style="text-align:center" |1–0 | rowspan="2" style="text-align:center" |5–1 | rowspan="2" |2023 ਫੀਫਾ ਮਹਿਲਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ |- | style="text-align:center" |19 | style="text-align:center" |3–1 |- | style="text-align:center" |20 | rowspan="2" |26 ਸਤੰਬਰ 2023 | rowspan="2" |ਕੋਰਡੋਬਾ, ਸਪੇਨ | rowspan="2" |&nbsp;ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ | style="text-align:center" |2–0 | rowspan="2" style="text-align:center" |5–0 | rowspan="2" |2023-24 ਯੂਈਐੱਫਏ ਮਹਿਲਾ ਰਾਸ਼ਟਰ ਲੀਗ |- | style="text-align:center" |21 | style="text-align:center" |3–0 |- | style="text-align:center" |22 |23 ਫਰਵਰੀ 2024 |ਸੇਵਿਲੇ, ਸਪੇਨ |&nbsp;ਨੀਦਰਲੈਂਡਜ਼ | style="text-align:center" |2–0 | style="text-align:center" |3–0 | rowspan="2" |2024 ਯੂਈਐੱਫਏ ਮਹਿਲਾ ਰਾਸ਼ਟਰ ਲੀਗ ਫਾਈਨਲਜ਼ |- | style="text-align:center" |23 |28 ਫਰਵਰੀ 2024 |ਸੇਵਿਲੇ, ਸਪੇਨ |&nbsp;ਫਰਾਂਸ | style="text-align:center" |1–0 | style="text-align:center" |2–0 |} ; ਬਾਰਸੀਲੋਨਾ * ਯੂਈਐੱਫਏ ਮਹਿਲਾ ਚੈਂਪੀਅਨਜ਼ ਲੀਗ 2020–21-21,<ref>{{Cite news|url=https://www.uefa.com/womenschampionsleague/match/2030666--chelsea-vs-barcelona/postmatch/report/|title=Chelsea 0-4 Barcelona: Barça surge to first Women's Champions League title|date=16 May 2021|work=UEFA.com|access-date=16 May 2021}}</ref> 2022–23-23<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/football/2023/jun/03/barcelona-wolfsburg-womens-champions-league-final|title=Rolfö caps Barcelona comeback against Wolfsburg to win thrilling WCL final|last=Wrack|first=Suzanne|date=3 June 2023|work=The Guardian|access-date=7 June 2023|issn=0029-7712}}</ref> ; ; ਸਪੇਨ ਅੰਡਰ-17 * ਫੀਫਾ ਅੰਡਰ-17 ਮਹਿਲਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਉਪ ਜੇਤੂ-2014 * ਯੂ. ਈ. ਐੱਫ. ਏ. ਮਹਿਲਾ ਅੰਡਰ-17 ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪਃ 2015 ਉਪ ਜੇਤੂ 2014<ref name="Special">{{Cite web |date=2 July 2021 |title=Special Aitana Bonmatí, the revelation of the year |url=https://www.vavel.com/es/futbol/fc-barcelona/313343-especial-aitana-bonmati-la-revelacion-del-ano.html}}</ref><ref name="2015U17wwcreport">{{Cite web |title=2015 UEFA European Women's Under-17 Championship final tournament programme |url=https://pt.uefa.com/MultimediaFiles/Download/Publications/uefaorg/General/02/25/59/49/2255949_DOWNLOAD.pdf |access-date=24 January 2020 |website=uefa.com |publisher=[[UEFA]]}}</ref> ; ; ਸਪੇਨ * ਫੀਫਾ ਮਹਿਲਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ 2023 * ਯੂ. ਈ. ਐੱਫ. ਏ. ਮਹਿਲਾ ਰਾਸ਼ਟਰ ਲੀਗਃ 2023–24-24<ref>{{Cite web |date=28 February 2024 |title=Women's Nations League final: World Cup winners Spain beat France 2–0 in Seville |url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/68430599 |access-date=28 February 2024 |website=BBC Sport}}</ref> * ਸਾਈਪ੍ਰਸ ਕੱਪ 2018:19 '''ਵਿਅਕਤੀਗਤ''' * ਫੀਫਾ ਦੀ ਸਰਬੋਤਮ ਮਹਿਲਾ ਖਿਡਾਰੀ 2023<ref>{{Cite web |date=15 January 2024 |title=The Best FIFA Women's Player award caps Bonmati's dream year |url=https://www.fifa.com/fifaplus/en/the-best-fifa-football-awards/articles/aitana-bonmati-wins-the-best-fifa-womens-player-award-2023 |access-date=15 January 2024 |website=[[FIFA|FIFA.com]] |publisher=Fédération Internationale de Football Association}}</ref> * ਬੈਲਨ ਡੀ 'ਓਰ ਫੈਮਿਨਿਨ 2023<ref>{{Cite news|url=https://www.lequipe.fr/Football/Actualites/Bonmati-remporte-le-ballon-d-or-feminin-2023-retrouvez-le-classement-complet/1428914|title=Bonmati remporte le Ballon d'Or féminin 2023|date=30 October 2023|work=[[L'Équipe]]|access-date=31 October 2023|language=fr|trans-title=Bonmati wins the 2023 Women's Ballon d'Or}}</ref> * ਗੋਲਡਨ ਪਲੇਅਰ ਵੂਮੈਨ ਅਵਾਰਡਃ 2023<ref>{{Cite web |date=17 November 2023 |title=Aitana Bonmatí and Lamine Yamal win Golden Boy 2023 awards |url=https://www.fcbarcelona.com/en/club/news/3788705/aitana-bonmati-and-lamine-yamal-win-golden-boy-2023-awards |access-date=19 November 2023 |website=FC Barcelona}}</ref> * ਫੀਫਾ ਮਹਿਲਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਗੋਲਡਨ ਬਾਲ 2023<ref>{{Cite web |date=20 August 2023 |title=FIFA Women's World Cup awards: Bonmati wins Golden Ball |url=https://www.fifa.com/fifaplus/en/tournaments/womens/womensworldcup/australia-new-zealand2023/articles/fifa-womens-world-cup-awards-2023-all-the-winners |archive-url=https://web.archive.org/web/20230821130542/https://www.fifa.com/fifaplus/en/tournaments/womens/womensworldcup/australia-new-zealand2023/articles/fifa-womens-world-cup-awards-2023-all-the-winners |archive-date=21 August 2023 |access-date=21 August 2023 |website=FIFA}}</ref> * ਯੂ. ਈ. ਐੱਫ. ਏ. ਸਾਲ ਦੀ ਮਹਿਲਾ ਖਿਡਾਰੀ 2022–23-23<ref>{{Cite web |date=31 August 2023 |title=Aitana Bonmatí named 2022/23 UEFA Women's Player of the Year |url=https://www.uefa.com/womenschampionsleague/news/0284-18de51d7c87f-ecb5dfba5e6b-1000--women-s-player-of-the-year-aitana-bonmati/ |access-date=31 August 2023 |website=UEFA.com |publisher=Union of European Football Associations}}</ref> * ਯੂ. ਈ. ਐੱਫ. ਏ. ਮਹਿਲਾ ਚੈਂਪੀਅਨਜ਼ ਲੀਗ ਪਲੇਅਰ ਆਫ ਦ ਸੀਜ਼ਨ 2022–23-23 * ਯੂ. ਈ. ਐੱਫ. ਏ. ਮਹਿਲਾ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਟੀਮ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਦੀਃ 2022<ref name="tott">{{Cite web |date=2 August 2022 |title=UEFA Women's EURO 2022 Team of the Tournament announced |url=https://www.uefa.com/womenseuro/news/0278-15c564ddb008-3d3141fa2848-1000--team-of-the-tournament/ |access-date=2 August 2022 |website=UEFA.com}}</ref> * ਆਈ. ਐੱਫ. ਐੱਫ਼. ਐੱਚ. ਐੱਸ. ਸਾਲ ਦੀ ਮਹਿਲਾ ਖਿਡਾਰੀ 2023<ref>{{Cite web |date=26 December 2023 |title=AWARDS 2023 - AITANA BONMATI , THE NEW WORLD QUEEN |url=https://iffhs.com/posts/3275 |access-date=26 December 2023 |website=www.iffhs.com}}</ref> * ਆਈ. ਐੱਫ. ਐੱਫ਼. ਐੱਚ. ਐੱਸ. ਸਾਲ ਦੀ ਮਹਿਲਾ ਪਲੇਮੇਕਰ 2023<ref>{{Cite web |date=31 December 2023 |title=IFFHS AWARDS 2023 – ALWAYS BONMATI |url=https://iffhs.com/posts/3285 |access-date=31 December 2023 |website=IFFHS}}</ref> * ਯੂ. ਈ. ਐੱਫ. ਏ. ਮਹਿਲਾ ਅੰਡਰ-17 ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਟੀਮ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟਃ 2015 * ਕੋਪਾ ਡੇ ਲਾ ਰੇਨਾ ਫਾਈਨਲ MVP: 2019–20-20 * ਸਪੇਨ ਦੇ ਸੁਪਰਕੋਪਾ ਫੇਮਿਨਾ ਫਾਈਨਲ MVP: 2022–23-23 * ਕੈਟਲਨ ਸਾਲ ਦਾ ਖਿਡਾਰੀਃ 2019<ref name="catpoty19">{{Cite web |date=4 December 2019 |title=LA NOVA ESTRELLA DEL FUTBOL FEMENÍ CATALÀ |url=http://fcf.cat/noticia/la-nova-estrella-del-futbol-femeni-catala/04/12/2019 |access-date=5 January 2020 |website=fcf.cat |publisher=[[Catalan Football Federation|FCF]]}}</ref> * ਯੂਈਐੱਫਏ ਮਹਿਲਾ ਚੈਂਪੀਅਨਜ਼ ਲੀਗ ਫਾਈਨਲ MVP 2021 * ਪ੍ਰੀਮੀ ਬਾਰਕਾ ਜੁਗਾਦੋਰਸ (ਬਾਰਕਾ ਪਲੇਅਰਜ਼ ਅਵਾਰਡਃ 2020-21,<ref>{{Cite web |date=30 June 2021 |title=Frenkie de Jong and Aitana Bonmatí win Barça Players Award20/21 |url=https://www.fcbarcelona.com/en/club/news/2181119/frenkie-de-jong-and-aitana-bonmati-win-barca-players-award2021 |access-date=1 September 2021 |website=www.fcbarcelona.com |publisher=FC Barcelona |language=en}}</ref> 2021-22,<ref>{{Cite news|url=https://www.fcbarcelona.com/en/news/2637987/pedri-and-aitana-barca-players-award-2021-22|title=Pedri and Aitana, Barça Players Award 2021-22|date=1 June 2021|access-date=1 June 2022|publisher=FC Barcelona}}</ref> 2022-23<ref>{{Cite news|url=https://www.fcbarcelona.com/en/news/3605634/ter-stegen-and-aitana-bonmati-barca-players-award-2022-23|title=Ter Stegen and Aitana Bonmatí, Barça Players Award 2022-23|date=27 July 2023|access-date=27 July 2023|publisher=FC Barcelona}}</ref> * ਆਈ. ਐੱਫ. ਐੱਫ਼. ਐੱਚ. ਐੱਸ. ਮਹਿਲਾ ਵਿਸ਼ਵ ਟੀਮਃ 2021,<ref>{{Cite web |date=6 December 2021 |title=IFFHS WOMEN'S WORLD TEAM OF THE YEAR 2021 |url=https://www.iffhs.com/posts/1509 |access-date=6 December 2021 |website=IFFHS |archive-date=6 ਦਸੰਬਰ 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211206083630/https://www.iffhs.com/posts/1509 |url-status=dead }}</ref> 2022,<ref>{{Cite web |date=12 January 2023 |title=IFFHS WOMEN'S WORLD TEAM 2022 |url=https://www.iffhs.com/posts/2466 |access-date=12 January 2023 |publisher=IFFHS}}</ref> 2023<ref>{{Cite web |date=4 January 2024 |title=IFFHS WOMEN'S WORLD TEAM 2023 |url=https://iffhs.com/posts/3298 |access-date=4 January 2024 |website=IFFHS |archive-date=5 ਜਨਵਰੀ 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240105032424/https://iffhs.com/posts/3298 |url-status=dead }}</ref> * ਸਾਲ ਦੀ ਵਿਸ਼ਵ ਫੁਟਬਾਲ ਮਹਿਲਾ ਵਿਸ਼ਵ ਖਿਡਾਰੀਃ 2023<ref>{{Cite magazine|date=January 2024|title=World Soccer: January 2024: Women's World Player of the Year 2023|magazine=World Soccer|pages=28, 33}}</ref> * ਸਾਲ ਦੀ ਸਰਬੋਤਮ ਮਹਿਲਾ ਖਿਡਾਰੀ 2023<ref>{{Cite web |date=19 January 2024 |title=Aitana Bonmatí (Best Women's Player 2023) |url=https://www.globesoccer.com/winners/aitana-bonmati-best-womens-player-2023/ |access-date=20 January 2023 |website=GlobeSoccer.com}}</ref> * ਫੀਫਾ ਫੀਫਪ੍ਰੋ ਮਹਿਲਾ ਵਿਸ਼ਵ 11:2023<ref>{{Cite web |date=15 January 2024 |title=Who made the 2023 FIFA FIFPRO Women’s World 11? |url=https://fifpro.org/en/supporting-players/player-influence/world11/who-made-the-2023-fifa-fifpro-women-s-world-11 |access-date=15 January 2024 |website=FIFPRO |archive-date=1 ਮਈ 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240501233520/https://fifpro.org/en/supporting-players/player-influence/world11/who-made-the-2023-fifa-fifpro-women-s-world-11 |url-status=dead }}</ref> * ਆਈ. ਐੱਫ. ਐੱਫ਼. ਐੱਚ. ਐੱਸ. ਮਹਿਲਾ ਯੂ. ਈ. ਐੱਫੇ. ਏ. ਟੀਮਃ 2021,<ref>{{Cite web |date=21 December 2021 |title=IFFHS WOMEN'S CONTINENTAL TEAMS OF THE YEAR 2021 - UEFA |url=https://iffhs.com/posts/1534 |access-date=24 January 2024 |website=IFFHS}}</ref> 2022,<ref>{{Cite web |date=20 January 2023 |title=IFFHS WOMEN'S CONTINENTAL TEAMS 2022 - UEFA |url=https://iffhs.com/posts/1534 |access-date=24 January 2024 |publisher=IFFHS}}</ref> 2023<ref>{{Cite web |date=23 January 2024 |title=IFFHS WOMEN'S UEFA TEAM 2023 |url=https://iffhs.com/posts/3342 |access-date=24 January 2024 |website=IFFHS |archive-date=24 ਜਨਵਰੀ 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240124183258/https://iffhs.com/posts/3342 |url-status=dead }}</ref> * ਯੂ. ਈ. ਐੱਫ. ਏ. ਮਹਿਲਾ ਰਾਸ਼ਟਰ ਲੀਗ ਪਲੇਅਰ ਆਫ ਦ ਫਾਈਨਲਜ਼ਃ 2024<ref>{{Cite web |date=28 February 2024 |title=How brilliant is Spain and Barcelona's Aitana Bonmatí? |url=https://www.uefa.com/womensnationsleague/news/0284-18ade363b7e2-1c20da83bdc6-1000--how-brilliant-is-spain-and-barcelona-s-aitana-bonmati/ |access-date=28 February 2024 |website=UEFA}}</ref> ==ਨੋਟ== {{notelist|group=note}} == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} ==ਸ਼ੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ== * {{Twitter|aitanabonmati}} * [https://www.instagram.com/aitana.bonmati/?hl=en Instagram] ==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ== {{Commons category|Aitana Bonmatí|ਐਤਾਨਾ ਬੋਨਮੈਟੀ}} * {{UEFA player|250065581}} * [https://www.fcbarcelona.com/en/football/womens-football/players/711891/aitana Aitana Bonmatí] at [[FC Barcelona (women)|FC Barcelona]] * [https://www.bdfutbol.com/en/c/jugador.html?id=1005 Aitana Bonmatí] at BDFutbol * {{ESPN FC player|268537/aitana-bonmati}} * {{FBref player|f3d165f5/Aitana-Bonmati}} * {{Soccerway player|aitana-bonmati/317284}} * [https://www.txapeldunak.com/cas/futbol_femenino/jugadora.asp?id=8687 Aitana Bonmatí] at Txapeldunak.com {{in lang|es}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1998]] mbcv7lxz04tsa2o8bbn4a1iwvqo6j08 0 182424 842158 763754 2026-07-09T21:59:41Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 842158 wikitext text/x-wiki {{infobox person | name = ਅਨਵਾਰਾ | native_name = আনোয়ারা | native_name_lang = bn | image = Anwara Begum 1967.png | caption = ਨਵਾਬ ਸਿਰਾਜੁਦੌਲਾ ਵਿੱਚ ਬੇਗਮ (1967) | birth_name = ਅਨਵਾਰਾ ਜਮਾਲ<ref name=legend/> | birth_date = {{birth date and age|1948|01|17}} | nationality = ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ੀ | occupation = ਅਦਾਕਾਰਾ | yearsactive = 1964–2014 | spouse = {{marriage|ਮੁਹਿਤੁਲ ਇਸਲਾਮ ਮੁਹਿਤ|1972}} | relatives = | children = ਰੂਮਾਨਾ ਇਸਲਾਮ ਮੁਕਤੀ }} ''''''ਅਨਵਾਰਾ''' ਬੇਗਮ''' (ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਨਵਾਰਾ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਇੱਕ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੀ ਫ਼ਿਲਮ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਹੈ। ਉਸਨੇ 2015 ਤੱਕ 600 ਤੋਂ ਵੱਧ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ।<ref name="ODGuide">{{Cite web |script-title=bn:আনোয়ারা বেগম |url=http://www.online-dhaka.com/29_735_26235_0-anwara-begum-celebrity-online-dhaka-g.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225174127/http://www.online-dhaka.com/29_735_26235_0-anwara-begum-celebrity-online-dhaka-g.html |archive-date=25 February 2022 |access-date=28 August 2017 |publisher=Online Dhaka Guide |language=bn}}</ref> ਉਸ ਨੇ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਤੋਂ ਲਾਈਫਟਾਈਮ ਅਚੀਵਮੈਂਟ ਲਈ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਨੈਸ਼ਨਲ ਫਿਲਮ ਅਵਾਰਡ (2020) ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite news|url=https://www.newagebd.net/article/162869/national-film-awards-2020-announced|title=National Film Awards 2020 announced|work=New Age|access-date=2023-03-15|language=en|archive-date=2023-03-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20230315101229/https://www.newagebd.net/article/162869/national-film-awards-2020-announced|url-status=dead}}</ref> ਉਸ ਨੇ ਗੋਲਾਪੀ ਏਖੋਨ ਟਰੇਨੀ (1978) ''ਸੁੰਦੋਰੀ'' (1979) ''ਸੋਖਿਨਾਰ ਜੁੱਧੋ'' (1984) ''ਮੋਰੋਨਰ ਪੋਰ'' (1990) ''[[ਰਾਧਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ]]'' (1992) ''ਬੰਗਲਰ ਬਾਧੂ'' (1993) ਅਤੇ ''[[Ontore Ontore|ਓਨਟੋਰ ਓਨਟੋਰ]]'' (1994) ਵਿੱਚ ਆਪਣੀਆਂ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਲਈ ਸੱਤ ਵਾਰ ਸਰਬੋਤਮ ਸਹਾਇਕ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਦਾ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫਿਲਮ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤਿਆ ਅਤੇ ''ਸ਼ੁਵੋਦਾ'' (1986) ਲਈ ਇੱਕ ਵਾਰ ਸਰਬੋਤ ਅਦਾਕਾਰ ਦਾ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ।<ref name="nfa">{{Cite web |script-title=bn:জাতীয় চলচ্চিত্র পুরস্কার প্রাপ্তদের নামের তালিকা (১৯৭৫-২০১২) |trans-title=List of the winners of National Film Awards (1975–2012) |url=http://www.fdc.gov.bd/site/page/f3bb17fe-d9ad-4b61-bd8a-5824262691ad/%E0%A7%A7%E0%A7%AF%E0%A7%AD%E0%A7%AB-%E0%A7%A8%E0%A7%A6%E0%A7%A7%E0%A7%A8 |access-date=25 March 2019 |website=Bangladesh Film Development Corporation |publisher=Government of Bangladesh |language=bn |archive-date=23 ਦਸੰਬਰ 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181223211753/http://www.fdc.gov.bd/site/page/f3bb17fe-d9ad-4b61-bd8a-5824262691ad/%E0%A7%A7%E0%A7%AF%E0%A7%AD%E0%A7%AB-%E0%A7%A8%E0%A7%A6%E0%A7%A7%E0%A7%A8 |url-status=dead }}</ref> == ਕੈਰੀਅਰ == ਸੰਨ 1961 ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਅਨਵਾਰਾ ਪਲਾਸੀ ਗਰਲਜ਼ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਸੱਤਵੀਂ ਜਮਾਤ ਦੀ ਵਿਦਿਆਰਥਣ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਫਿਲਮ 'ਅਜਾਨ' ਲਈ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਡਾਂਸਰ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ।<ref name="legend" /> ਇਹ ਫ਼ਿਲਮ ਕਦੇ ਰਿਲੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਹੋਈ ਸੀ। ਸੰਨ 1963 ਵਿੱਚ, ਅਨਵਾਰਾ ਨੇ ਦੋ ਫਿਲਮਾਂ ਨੱਚਘਰ ਅਤੇ ''ਪ੍ਰੀਤੀ ਨਾ ਜੇਨ ਰੀਤ'' ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਡਾਂਸਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਫਿਲਮ ਸੰਗਮ (1964) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਹਾਇਕ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਬਾਲਾ (1967) ਲਈ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੂੰ 1967 ਵਿੱਚ ਫਿਲਮ ''ਨਵਾਬ ਸਿਰਾਜੁਦੌਲਾ'' ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਅਲੇਆ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ ਸਫਲਤਾ ਮਿਲੀ।<ref name="pm">{{Cite news|url=http://en.prothom-alo.com/entertainment/news/157739/Film-actress-Anwara-gets-PM%E2%80%99s-assistance|title=Film actress Anwara gets PM’s assistance|date=27 August 2017|work=Prothom Alo|access-date=28 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170827180851/http://en.prothom-alo.com/entertainment/news/157739/Film-actress-Anwara-gets-PM%E2%80%99s-assistance|archive-date=27 August 2017}}</ref> 1972 ਤੋਂ, ਅਨਵਾਰਾ ਨੇ ਮਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸੱਸ ਦੀਆਂ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।<ref name="legend" /> == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == ਅਨਵਾਰਾ ਨੇ 1972 ਵਿੱਚ ਮੁਹਿਤੁਲ ਇਸਲਾਮ ਮੁਹਿਤ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਇਆ।<ref name="legend" /> ਅਨਵਾਰਾ ਦੀ ਇੱਕ ਧੀ ਹੈ, ਰੂਮਾਨਾ ਇਸਲਾਮ ਮੁਕਤੀ<ref name="pm" /> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} ==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ== * {{IMDb name|4923289|ਅਨਵਾਰਾ}} * ''Anwara Begum'' at the [http://www.bmdb.com.bd/person/56/ Bangla Movie Database] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1948]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬੰਗਾਲੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] 6cdbxf7tw3su6we3ilaxki2akktginr 0 193378 842167 784340 2026-07-10T04:25:19Z Kuldeepburjbhalaike 18176 Kuldeepburjbhalaike ਨੇ ਸਫ਼ਾ [[ਪੰਜਾਬ '95]] ਨੂੰ [[ਸਤਲੁਜ (ਫ਼ਿਲਮ)]] ’ਤੇ ਭੇਜਿਆ 784340 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = ਪੰਜਾਬ '95 | image = | image_size = | border = | alt = | caption = | film name = | director = ਹਨੀ ਤ੍ਰੇਹਨ | producer = | writer = | screenplay = | story = | based on = <!-- {{based on|title of the original work|writer of the original work}} --> | starring = [[ਦਿਲਜੀਤ ਦੁਸਾਂਝ]] | music = | cinematography = | editing = | studio = | distributor = | released = {{Film date|2025|02|07|df=yes}} | runtime = | country = [[ਭਾਰਤ]] | language = [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] | budget = | gross = }} '''ਪੰਜਾਬ '95''' 2025 ਦੀ ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਫ਼ਿਲਮ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਹਨੀ ਤ੍ਰੇਹਨ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Punjab 95: Diljit Dosanjh's Jaswant Singh Khalra biopic to release in February|url=https://www.indiatoday.in/movies/story/punjab-95-jaswant-singh-khalra-biopic-may-release-in-february-hints-diljit-dosanjh-stmp-2663980-2025-01-13 |magazine=India Today |date=13 January 2025 |access-date=16 January 2025}}</ref> ਇਸ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਕਿਰਦਾਰ [[ਦਿਲਜੀਤ ਦੁਸਾਂਝ]] ਨੇ ਨਿਭਾਏ ਹਨ। ==ਸਿਤਾਰੇ== * [[ਦਿਲਜੀਤ ਦੁਸਾਂਝ]] ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਫਿਲਮਾਂ]] fk07shc0uy4ruei7cirty16v9stzio9 842170 842167 2026-07-10T04:48:53Z Kuldeepburjbhalaike 18176 842170 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = ਸਤਲੁਜ | image = Satluj (2026 film).jpg | caption = ਪੋਸਟਰ | director = ਹਨੀ ਤ੍ਰੇਹਨ | writer = {{plainlist| * ਹਨੀ ਤ੍ਰੇਹਨ * [[ਨਿਰੇਨ ਭੱਟ]] *ਉਤਸਵ ਮੈਤ੍ਰਾ}} | producer = {{plainlist| * [[ਰੋਨੀ ਸਕਰੂਵਾਲਾ]] * [[ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਚੌਬੇ]] * ਹਨੀ ਤ੍ਰੇਹਨ}} | starring = {{plainlist| * [[ਦਿਲਜੀਤ ਦੋਸਾਂਝ]] * [[ਅਰਜੁਨ ਰਾਮਪਾਲ]] * [[ਕੰਵਲਜੀਤ ਸਿੰਘ (ਅਦਾਕਾਰ)|ਕੰਵਲਜੀਤ ਸਿੰਘ]] * [[ਸੁਵਿੰਦਰ ਵਿੱਕੀ]] * [[ਗੀਤਿਕਾ ਵਿਦਿਆ ਓਹਲਿਆਨ]] }} | narrator = ਯੋਗੇਸ਼ ਗਰੋਵਰ | cinematography = | editing = | music = ਮਾਰਕ ਮਾਰਡਰ | studio = {{plainlist| * ਆਰਐੱਸਵੀਪੀ ਮੂਵੀਜ਼ * ਮੈਕਗਫਿਨ ਪਿਕਚਰਜ਼}} | distributor = [[ਜ਼ੀ5]] | released = {{Film date|2026|07|03|df=y}} | runtime = 164 ਮਿੰਟ<ref name="TH"/> | country = ਭਾਰਤ | language = {{plainlist| * ਹਿੰਦੀ * ਪੰਜਾਬੀ}} | budget = {{USD}}4.5 ਮਿਲੀਅਨ<ref>{{cite news |last1=Mashal |first1=Mujib |last2=K. B. |first2=Pragati |date=9 July 2026 |title=Why India Has Spent Years Blocking One Movie’s Release |url=https://www.nytimes.com/2026/07/09/world/asia/india-film-censorship-sajlut-diljit.html |work=[[The New York Times]] |location=New Delhi |publisher=[[The New York Times]]|access-date=9 July 2026|url-access=subscription}}</ref> }} '''''ਸਤਲੁਜ''''' ਇੱਕ 2026 ਦੀ [[ਭਾਰਤ|ਭਾਰਤੀ]] [[ਜੀਵਨੀ-ਆਧਾਰਿਤ ਫ਼ਿਲਮ|ਜੀਵਨੀ]] ਸੰਬੰਧੀ ਡਰਾਮਾ ਫ਼ਿਲਮ ਹੈ ਜੋ ਹਨੀ ਤ੍ਰੇਹਨ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਤ ਹੈ ਅਤੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ RSVP ਮੂਵੀਜ਼ ਅਤੇ ਮੈਕਗਫਿਨ ਪਿਕਚਰਜ਼ ਦੁਆਰਾ ਰੋਨੀ ਸਕ੍ਰੂਵਾਲਾ, ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਚੌਬੇ ਅਤੇ ਤ੍ਰੇਹਨ ਦੁਆਰਾ ਸਾਂਝੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਿਰਮਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਫ਼ਿਲਮ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਰਕੁਨ [[ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਖਾਲੜਾ]] ਦੇ ਜੀਵਨ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ।<ref>{{cite web |access-date=5 July 2026 |title=Who Was Jaswant Singh Khalra? Meet The Sikh Rights Activist Who Inspired Diljit Dosanjh's Satluj |url=https://www.ndtv.com/entertainment/who-was-jaswant-singh-khalra-the-human-rights-activist-behind-diljit-dosanjhs-satluj-11728689 |website=NDTV}}</ref><ref name="variety">{{cite news |last=Ramachandran |first=Naman |title=Diljit Dosanjh Film 'Satluj' Streams Uncut on ZEE5 Global |work=[[Variety (magazine)|Variety]] |date=3 July 2026 |url=https://variety.com/2026/tv/news/diljit-dosanjh-satluj-punjab-95-uncut-zee5-global-1236801418/ |access-date=4 July 2026}}</ref> ਤ੍ਰੇਹਨ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰੇਨ ਭੱਟ ਅਤੇ ਉਤਸਵ ਮੈਤ੍ਰਾ ਨਾਲ ਲਿਖੀ, ਇਸ ਫ਼ਿਲਮ ਵਿੱਚ [[ਦਿਲਜੀਤ ਦੋਸਾਂਝ]] ਦੇ ਨਾਲ [[ਅਰਜੁਨ ਰਾਮਪਾਲ]], ਕੰਵਲਜੀਤ ਸਿੰਘ, ਸੁਵਿੰਦਰ ਵਿੱਕੀ ਅਤੇ [[ਗੀਤਿਕਾ ਵਿਦਿਆ ਓਹਲਿਆਨ]] ਹਨ।<ref name="variety" /><ref name="scroll">{{cite news |last=Ramnath |first=Nandini |title='Satluj' review: A harrowing, heart-rending tale of impunity and courage |work=[[Scroll.in]] |date=4 July 2026 |url=https://scroll.in/reel/1094035/satluj-review-a-harrowing-heart-rending-tale-of-impunity-and-courage |access-date=4 July 2026}}</ref> ਇਹ ਖਾਲੜਾ ਦੁਆਰਾ 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ [[ਪੰਜਾਬ ਬਗਾਵਤ]] ਦੌਰਾਨ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਗਏ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਲਾਪਤਾ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਨਿਆਇਕ ਕਤਲਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੈ।<ref>{{cite web |access-date=3 July 2026 |title=After 3-year censorship battle, Diljit Dosanjh’s Punjab 95 hits OTT ‘uncut’ under new title |url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/diljit-dosanjh-long-delayed-film-punjab-95-finally-releases-uncut-on-zee5-as-satluj-10770141 |website=The Indian Express}}</ref><ref name="hungama-review">{{cite web |title=Movie Review: SATLUJ Brings a Deeply Disturbing True Story with Diljit Dosanjh's Marvellous Act |website=Bollywood Hungama |date=4 July 2026 |url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/satluj/critic-review/satluj-movie-review/satluj-brings-a-deeply-disturbing-true-story-to-the-screen/ |access-date=4 July 2026}}</ref> ਫ਼ਿਲਮ ਨੂੰ ਇਸਦੀ ਰਿਲੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਕਈ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ, ਜਿਸਦਾ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸਿਰਲੇਖ 'ਘੱਲੂਘਾਰਾ' (ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ 'ਪੰਜਾਬ 95') 2023 ਵਿੱਚ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਸੀ। ਸੈਂਟਰਲ ਬੋਰਡ ਆਫ਼ ਫ਼ਿਲਮ ਸਰਟੀਫਿਕੇਸ਼ਨ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ ਦੇਣ ਲਈ ਕਈ ਬਦਲਾਅ ਕਰਨ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤੇ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾਵਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ ਇਸ ਨੂੰ ਸਿਨੇਮਾਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਿਲੀਜ਼ ਨਾ ਕਰਨ ਦੀ ਚੋਣ ਕੀਤੀ। 3 ਜੁਲਾਈ 2026 ਨੂੰ ਜ਼ੀ5 'ਤੇ ਡਿਜ਼ੀਟਲ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਇਸਦੀ ਰਿਲੀਜ਼ 3 ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਰੁਕੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਅਤੇ ਆਲੋਚਕਾਂ ਤੋਂ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਸਮੀਖਿਆਵਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈਆਂ।<ref>{{cite web |title=Sutluj X Review: Diljit Dosanjh Delivers 'Career Worst' Performance In 'Meaningful, Powerful' Film|url=https://www.news18.com/amp/movies/bollywood/sutluj-x-review-diljit-dosanjh-delivers-career-best-performance-in-meaningful-powerful-film-ws-l-10190513.html|website=News 18|access-date=4 July 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Diljit Dosanjh reveals voice of Jaswant Singh Khalra was silenced twice as Satluj releases|url=https://www.zoomtventertainment.com/bollywood/honey-trehan-punjab-95-release-zee5-satluj-diljit-dosanjh-article-154944248|website=Zoom|access-date=4 July 2026}}</ref><ref name="indiatv"/> ਭਾਰਤੀ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਲਈ ਲਗਭਗ 2 ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਫ਼ਿਲਮ ਨੂੰ ਜ਼ੀ5 ਤੋਂ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name=Dey2026>{{cite news |last1=Dey |first1=Abhishek |title=Diljit Dosanjh: Why Satluj was taken off streaming two days after release |url=https://www.bbc.com/news/articles/cly99z1w4gdo |access-date=7 July 2026 |work=www.bbc.com |publisher=BBC |date=6 July 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260707105506/https://www.bbc.com/news/articles/cly99z1w4gdo |archive-date=7 July 2026}}</ref> ==ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ== * [[ਪੰਜਾਬ 1984]] ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} == ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ == *{{IMDb title|id=43641251}} *{{Bollywood Hungama movie|satluj}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ]] b85g64zg0o53qwr41lukj9rpyeinel8 828 195378 842155 841440 2026-07-09T20:13:49Z Grufo 47592 [[:mw:Module:Params|Upstream]] updates 842155 Scribunto text/plain require[[strict]] --- --- --- PRIVATE ENVIRONMENT --- --- ________________________________ --- --- --- --[[ Abstract utilities ]]-- ---------------------------- -- Helper function for `string.gsub()` (for managing zero-padded numbers) local function zero_padded (str) return ('%03d%s'):format(#str, str) end -- Helper function for `table.sort()` (for natural sorting) local function natural_sort (var1, var2) return var1:gsub('%d+', zero_padded) < var2:gsub('%d+', zero_padded) end -- Return a copy or a reference to a table local function copy_or_ref_table (src, refonly) if refonly then return src end local newtab = {} for key, val in pairs(src) do newtab[key] = val end return newtab end -- Remove some numeric elements from a table, shifting everything to the left local function remove_numeric_keys (tbl, idx, len) local cache, tmp = {}, idx + len - 1 for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' and key >= idx then if key > tmp then cache[key - len] = val end tbl[key] = nil end end for key, val in pairs(cache) do tbl[key] = val end end -- Make a reduced copy of a table (shifting in both directions if necessary) local function copy_table_reduced (tbl, idx, len) local ret, tmp = {}, idx + len - 1 if idx > 0 then for key, val in pairs(tbl) do if type(key) ~= 'number' or key < idx then ret[key] = val elseif key > tmp then ret[key - len] = val end end elseif tmp > 0 then local nshift = 1 - idx for key, val in pairs(tbl) do if type(key) ~= 'number' then ret[key] = val elseif key > tmp then ret[key - tmp] = val elseif key < idx then ret[key + nshift] = val end end else for key, val in pairs(tbl) do if type(key) ~= 'number' or key > tmp then ret[key] = val elseif key < idx then ret[key + len] = val end end end return ret end -- Make an expanded copy of a table (shifting in both directions if necessary) local function copy_table_expanded (tbl, idx, len) local ret, tmp = {}, idx + len - 1 if idx > 0 then for key, val in pairs(tbl) do if type(key) ~= 'number' or key < idx then ret[key] = val else ret[key + len] = val end end elseif tmp > 0 then local nshift = idx - 1 for key, val in pairs(tbl) do if type(key) ~= 'number' then ret[key] = val elseif key > 0 then ret[key + tmp] = val elseif key < 1 then ret[key + nshift] = val end end else for key, val in pairs(tbl) do if type(key) ~= 'number' or key > tmp then ret[key] = val else ret[key - len] = val end end end return ret end -- Given a table, create two new tables containing the sorted list of keys local function get_key_list_sorted (tbl, sort_fn) local nums, words, nn, nw = {}, {}, 0, 0 for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then nn = nn + 1 nums[nn] = key else nw = nw + 1 words[nw] = key end end table.sort(nums) table.sort(words, sort_fn) return nums, words, nn, nw end -- Parse a parameter name string and return it as a string or a number local function get_parameter_name (par_str) local ret = par_str:match'^%s*(.-)%s*$' if ret ~= '0' and ret:find'^%-?[1-9]%d*$' == nil then return ret end return tonumber(ret) end -- Move a key from a table to another, but only if under a different name and -- always parsing numeric strings as numbers local function steal_if_renamed (val, src, skey, dest, dkey) local realkey = get_parameter_name(dkey) if skey ~= realkey then dest[realkey] = val src[skey] = nil end end --[[ Public strings ]]-- ------------------------ -- Special match keywords (functions and modifiers MUST avoid these names) local mkeywords = { ['or'] = 0, pattern = 1, plain = 2, strict = 3 } -- Sort functions (functions and modifiers MUST avoid these names) local sortfunctions = { alphabetically = false, naturally = natural_sort } -- Callback styles for the `mapping_*` and `renaming_*` class of modifiers -- (functions and modifiers MUST avoid these names) --[[ Meanings of the columns: col[1] = Loop type (0-3) col[2] = Number of module arguments that the style requires (1-3) col[3] = Minimum number of sequential parameters passed to the callback col[4] = Name of the callback parameter where to place each parameter name col[5] = Name of the callback parameter where to place each parameter value col[6] = Argument in the modifier's invocation that will override `col[4]` col[7] = Argument in the modifier's invocation that will override `col[5]` A value of `-1` indicates that no meaningful value is stored (i.e. `nil`) ]]-- local mapping_styles = { names_and_values = { 3, 2, 2, 1, 2, -1, -1 }, values_and_names = { 3, 2, 2, 2, 1, -1, -1 }, values_only = { 1, 2, 1, -1, 1, -1, -1 }, names_only = { 2, 2, 1, 1, -1, -1, -1 }, names_and_values_as = { 3, 4, 0, -1, -1, 2, 3 }, names_only_as = { 2, 3, 0, -1, -1, 2, -1 }, values_only_as = { 1, 3, 0, -1, -1, -1, 2 }, blindly = { 0, 2, 0, -1, -1, -1, -1 } } -- Memory slots (functions and modifiers MUST avoid these names) local memoryslots = { h = 'header', f = 'footer', i = 'itersep', l = 'lastsep', n = 'ifngiven', p = 'pairsep', s = 'oxfordsep' } -- Possible trimming modes for the `parsing` modifier local trim_parse_opts = { trim_none = { false, false }, trim_positional = { false, true }, trim_named = { true, false }, trim_all = { true, true } } -- Possible string modes for the iteration separator in the `parsing` and -- `reinterpreting` modifiers local isep_parse_opts = { splitter_pattern = false, splitter_string = true } -- Possible string modes for the key-value separator in the `parsing` and -- `reinterpreting` modifiers local psep_parse_opts = { setter_pattern = false, setter_string = true } -- Possible position references for the `splicing` modifier local position_references = { add_nothing = 0, add_smallest_number = 1, add_last_of_sequence = 2, add_largest_number = 3 } -- Functions and modifiers MUST avoid these names too: `let`, `here`, -- `in_substack`, `without_sorting` --[[ Private constants ]]-- --------------------------- -- Hard-coded name of the module (to avoid going through `frame:getTitle()`) local modulename = 'Module:Params' -- The functions listed here declare that they don't need the `frame.args` -- metatable to be copied into a regular table; if they are modifiers they also -- guarantee that they will make their own (modified) copy available local refpipe = { call_for_each_group = true, --coins = true, count = true, evaluating = true, for_each = true, list = true, list_values = true, list_maybe_with_names = true, value_of = true } -- The functions listed here declare that they don't need the -- `frame:getParent().args` metatable to be copied into a regular table; if -- they are modifiers they also guarantee that they will make their own -- (modified) copy available local refparams = { call_for_each_group = true, combining = true, combining_by_calling = true, combining_values = true, concat_and_call = true, concat_and_invoke = true, concat_and_magic = true, count = true, grouping_by_calling = true, mixing_names_and_values = true, renaming_by_mixing = true, renaming_to_sequence = true, renaming_to_uppercase = true, renaming_to_lowercase = true, --renaming_to_values = true, shifting = true, splicing = true, --swapping_names_and_values = true, value_of = true, with_name_matching = true } -- Maximum number of numeric parameters that can be filled, if missing (we -- chose an arbitrary number for this constant; you can discuss about its -- optimal value at Module talk:Params) local maxfill = 1024 -- The private table of functions local library = {} -- Functions and modifiers that can only be invoked in first position local static_iface = {} --[[ Private functions ]]-- --------------------------- -- Create a new context local function context_new (child_frame) local ctx = {} ctx.frame = child_frame:getParent() ctx.opipe = child_frame.args ctx.oparams = ctx.frame.args ctx.firstposonly = static_iface ctx.iterfunc = pairs ctx.sorttype = 0 ctx.n_parents = 0 ctx.n_children = 0 ctx.n_available = maxfill return ctx end -- Move to the next action within the user-given list local function context_iterate (ctx, n_forward) local nextfn if ctx.pipe[n_forward] ~= nil then nextfn = ctx.pipe[n_forward]:match'^%s*(.*%S)' end if nextfn == nil then error(modulename .. ': You must specify a function to call', 0) end if library[nextfn] == nil then if ctx.firstposonly[nextfn] == nil then error(modulename .. ': The function ‘' .. nextfn .. '’ does not exist', 0) else error(modulename .. ': The ‘' .. nextfn .. '’ directive can only appear in first position', 0) end end remove_numeric_keys(ctx.pipe, 1, n_forward) return library[nextfn] end -- Main loop local function main_loop (ctx, start_with) local fn = start_with repeat fn = fn(ctx) until not fn if ctx.n_parents > 0 then error(modulename .. ': One or more ‘merging_substack’ directives are missing', 0) end if ctx.n_children > 0 then error(modulename .. ', For some of the snapshots either the ‘flushing’ directive is missing or a group has not been properly closed with ‘merging_substack’', 0) end end -- Load a `setting`-like directive string into the `dest` table local function set_strings (dest, opts, start_from) local cmd if opts[start_from] == nil then return start_from - 1 end cmd = opts[start_from]:gsub('%s+', ''):gsub('/+', '/') :match'^/*(.*[^/])' if cmd == nil then return start_from end local amap, sep, argc = {}, string.byte('/'), start_from + 1 local vname local chr for idx = 1, #cmd do chr = cmd:byte(idx) if chr == sep then for key, val in ipairs(amap) do dest[val] = opts[argc] amap[key] = nil end argc = argc + 1 else vname = memoryslots[string.char(chr)] if vname == nil then error(modulename .. ', ‘setting’: Unknown slot ‘' .. string.char(chr) .. '’', 0) end table.insert(amap, vname) end end for key, val in ipairs(amap) do dest[val] = opts[argc] end return argc end -- Add a new stack of parameters to `ctx.children` local function new_substack (ctx) local newparams = {} local currsnap = ctx.n_children + 1 if ctx.children == nil then ctx.children = { newparams } else ctx.children[currsnap] = newparams end ctx.n_children = currsnap return newparams end -- Parse a raw argument containing a `sortfunctions` directive, or -- `'without_sorting'`, or `nil` local function load_sort_opt (raw_arg) if raw_arg == nil then return nil, 1, false end local tmp = raw_arg:match'^%s*(.-)%s*$' if tmp == 'without_sorting' then return nil, 2, false end tmp = sortfunctions[tmp] if tmp == nil then return nil, 1, false end return tmp or nil, 2, true end -- Parse optional user arguments of type `...|[let]|[...][number of additional -- parameters]|[parameter 1]|[parameter 2]|[...]` local function load_child_opts (src, start_from, append_after) local tbl, pin = {}, start_from local tnamed while src[pin] ~= nil and src[pin]:match'^%s*let%s*$' and src[pin + 1] ~= nil and src[pin + 2] ~= nil do tbl[get_parameter_name(src[pin + 1])] = src[pin + 2] pin = pin + 3 end if pin ~= start_from then tnamed, tbl = tbl, {} end local tmp = tonumber(src[pin]) if tmp ~= nil and math.floor(tmp) == tmp then if tmp < 0 then tmp = -1 end local shf = append_after - pin for idx = pin + 1, pin + tmp do tbl[idx + shf] = src[idx] end pin = pin + tmp + 1 end if tnamed ~= nil then for key, val in pairs(tnamed) do tbl[key] = val end end return tbl, pin end -- Load the optional arguments of some of the `mapping_*` and `renaming_*` -- class of modifiers local function load_callback_opts (src, n_skip, default_style) local style local shf local tmp = src[n_skip + 1] if tmp ~= nil then style = mapping_styles[tmp:match'^%s*(.-)%s*$'] end if style == nil then style, shf = default_style, n_skip - 1 else shf = n_skip end local n_exist, karg, varg = style[3], style[4], style[5] tmp = style[6] if tmp > -1 then karg = src[tmp + shf]:match'^%s*(.-)%s*$' if karg == '0' or karg:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then karg = tonumber(karg) n_exist = math.max(n_exist, karg) end end tmp = style[7] if tmp > -1 then varg = src[tmp + shf]:match'^%s*(.-)%s*$' if varg == '0' or varg:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then varg = tonumber(varg) n_exist = math.max(n_exist, varg) end end local dest, nargs = load_child_opts(src, style[2] + shf, n_exist) tmp = style[1] if (tmp == 3 or tmp == 2) and dest[karg] ~= nil then tmp = tmp - 2 end if (tmp == 3 or tmp == 1) and dest[varg] ~= nil then tmp = tmp - 1 end return dest, nargs, tmp, karg, varg end -- Parse the arguments of some of the `mapping_*` and `renaming_*` class of -- modifiers local function load_replace_args (opts, whoami) if opts[1] == nil then error(modulename .. ', ‘' .. whoami .. '’: No pattern string was given', 0) end if opts[2] == nil then error(modulename .. ', ‘' .. whoami .. '’: No replacement string was given', 0) end local ptn, repl, nmax, argc = opts[1], opts[2], tonumber(opts[3]), 3 if nmax ~= nil or (opts[3] or ''):match'^%s*$' ~= nil then argc = 4 end local flg = opts[argc] if flg ~= nil then flg = mkeywords[flg:match'^%s*(.-)%s*$'] end if flg == 0 then flg = nil elseif flg ~= nil then argc = argc + 1 end return ptn, repl, nmax, flg, argc, (nmax ~= nil and nmax < 1) or (flg == 3 and ptn == repl) end -- Parse the arguments of the `with_*_matching` class of modifiers local function load_pattern_args (opts, whoami) local ptns, state, nptns, cnt = {}, 0, 0, 1 local keyw for _, val in ipairs(opts) do if state == 0 then nptns, state = nptns + 1, -1 ptns[nptns] = { val, false, false } else keyw = val:match'^%s*(.*%S)' if keyw == nil or mkeywords[keyw] == nil or ( state > 0 and mkeywords[keyw] > 0 ) then break else state = mkeywords[keyw] if state > 1 then ptns[nptns][2] = true end if state == 3 then ptns[nptns][3] = true end end end cnt = cnt + 1 end if state == 0 then error(modulename .. ', ‘' .. whoami .. '’: No pattern was given', 0) end return ptns, nptns, cnt end -- Load the optional arguments of the `parsing`, `reinterpreting` and -- `evaluating` modifiers local function load_parse_opts (opts, start_from, isp, psp) local tmp local optslots, noptslots, argc = { true, true, true }, 3, start_from local trimn, trimu, iplain, pplain = true, false, true, true repeat noptslots, tmp = noptslots - 1, opts[argc] if tmp == nil then break end tmp = tmp:match'^%s*(.-)%s*$' if optslots[1] ~= nil and trim_parse_opts[tmp] ~= nil then tmp = trim_parse_opts[tmp] trimn, trimu = tmp[1], tmp[2] optslots[1] = nil elseif optslots[2] ~= nil and isep_parse_opts[tmp] ~= nil then argc = argc + 1 iplain, isp = isep_parse_opts[tmp], opts[argc] optslots[2] = nil elseif optslots[3] ~= nil and psep_parse_opts[tmp] ~= nil then argc = argc + 1 pplain, psp = psep_parse_opts[tmp], opts[argc] optslots[3] = nil else break end argc = argc + 1 until noptslots < 1 return isp, iplain, psp, pplain, trimn, trimu, argc end -- Map parameters' values using a custom callback and a referenced table local value_maps = { [0] = function (tbl, margs, karg, varg, fn) for key in pairs(tbl) do tbl[key] = fn() end end, [1] = function (tbl, margs, karg, varg, fn) for key, val in pairs(tbl) do margs[varg] = val tbl[key] = fn() end end, [2] = function (tbl, margs, karg, varg, fn) for key in pairs(tbl) do margs[karg] = key tbl[key] = fn() end end, [3] = function (tbl, margs, karg, varg, fn) for key, val in pairs(tbl) do margs[karg] = key margs[varg] = val tbl[key] = fn() end end } -- Private table for `map_names()` local name_thieves = { [0] = function (cache, tbl, rargs, karg, varg, fn) for key, val in pairs(tbl) do steal_if_renamed(val, tbl, key, cache, fn()) end end, [1] = function (cache, tbl, rargs, karg, varg, fn) for key, val in pairs(tbl) do rargs[varg] = val steal_if_renamed(val, tbl, key, cache, fn()) end end, [2] = function (cache, tbl, rargs, karg, varg, fn) for key, val in pairs(tbl) do rargs[karg] = key steal_if_renamed(val, tbl, key, cache, fn()) end end, [3] = function (cache, tbl, rargs, karg, varg, fn) for key, val in pairs(tbl) do rargs[karg] = key rargs[varg] = val steal_if_renamed(val, tbl, key, cache, fn()) end end } -- Map parameters' names using a custom callback and a referenced table local function map_names (tbl, rargs, karg, varg, looptype, fn) local cache = {} name_thieves[looptype](cache, tbl, rargs, karg, varg, fn) for key, val in pairs(cache) do tbl[key] = val end end -- Return a new table that contains `src` regrouped according to the numeric -- suffixes in its keys local function make_groups (src) -- NOTE: `src` might be the original metatable! local prefix local gid local groups = {} for key, val in pairs(src) do -- `key` must only be a string or a number... if type(key) == 'string' then prefix, gid = key:match'^%s*(.-)%s*(%-?%d*)%s*$' gid = tonumber(gid) or '' else prefix = '' gid = key end if groups[gid] == nil then groups[gid] = {} end if prefix == '0' or prefix:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then prefix = tonumber(prefix) if prefix < 1 then prefix = prefix - 1 end end groups[gid][prefix] = val end return groups end -- Split into parts a string containing the `$#` and `$@` placeholders and -- return the information as a skeleton table, a canvas table and a length local function parse_placeholder_string (target) local skel = {} local canvas = {} local idx = 1 local s_pos = 1 local e_pos = string.find(target, '%$[@#]', 1, false) while e_pos ~= nil do canvas[idx] = target:sub(s_pos, e_pos - 1) skel[idx + 1] = target:sub(e_pos, e_pos + 1) == '$@' idx = idx + 2 s_pos = e_pos + 2 e_pos = string.find(target, '%$[@#]', s_pos, false) end if (s_pos > target:len()) then idx = idx - 1 else canvas[idx] = target:sub(s_pos) end return skel, canvas, idx end -- Populate a table by parsing a parameter string (heavy lifting for `parsing`, -- `reinterpreting` and `evaluating`) local function parse_parameter_string (tbl, str, isp, ipl, psp, ppl, trn, tru) local key local val local spos1 local spos2 local pos1 local pos2 local pos3 = 0 local idx = 1 local lenplone = #str + 1 if isp == nil or isp == '' then if psp == nil or psp == '' then if tru then tbl[idx] = str:match'^%s*(.-)%s*$' else tbl[idx] = str end return idx end spos1, spos2 = str:find(psp, 1, ppl) if spos1 == nil then key = idx if tru then val = str:match'^%s*(.-)%s*$' else val = str end idx = idx + 1 else key = get_parameter_name(str:sub(1, spos1 - 1)) val = str:sub(spos2 + 1) if trn then val = val:match'^%s*(.-)%s*$' end end tbl[key] = val return idx end if psp == nil or psp == '' then repeat pos1 = pos3 + 1 pos2, pos3 = str:find(isp, pos1, ipl) val = str:sub(pos1, (pos2 or lenplone) - 1) if tru then val = val:match'^%s*(.-)%s*$' end tbl[idx] = val idx = idx + 1 until pos2 == nil return idx end repeat pos1 = pos3 + 1 pos2, pos3 = str:find(isp, pos1, ipl) val = str:sub(pos1, (pos2 or lenplone) - 1) spos1, spos2 = val:find(psp, 1, ppl) if spos1 == nil then key = idx if tru then val = val:match'^%s*(.-)%s*$' end idx = idx + 1 else key = get_parameter_name(val:sub(1, spos1 - 1)) val = val:sub(spos2 + 1) if trn then val = val:match'^%s*(.-)%s*$' end end tbl[key] = val until pos2 == nil return idx end -- Heavy lifting for `combining` and `combining_values` local function combine_parameters (ctx, keyval_fn, whoami) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! This function -- MUST create a copy of it before returning local opts = ctx.pipe if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename .. ', ‘' .. whoami .. '’: No parameter name was provided', 0) end local tbl = ctx.params local vars = {} local sortfn, tmp, do_sort = load_sort_opt(opts[2]) local argc = set_strings(vars, opts, tmp + 1) if argc < tmp then error(modulename .. ', ‘' .. whoami .. '’: No setting directive was given', 0) end if next(tbl) == nil then if vars.ifngiven ~= nil then ctx.params = { [get_parameter_name(ctx.pipe[1])] = vars.ifngiven } elseif tbl == ctx.oparams then ctx.params = {} end return argc end local cache local len if do_sort then local words cache, words, len, tmp = get_key_list_sorted(tbl, sortfn) for idx = 1, tmp do cache[len + idx] = words[idx] end len = len + tmp else cache = {} len = 0 for key in pairs(tbl) do len = len + 1 cache[len] = key end end local pmap, nss, kvs, pps = {}, 0, vars.pairsep or '', vars.itersep or '' for idx = 1, len do tmp = cache[idx] pmap[nss + 1] = pps pmap[nss + 2] = keyval_fn(tmp, tbl[tmp], kvs) nss = nss + 2 end tmp = vars.oxfordsep or vars.lastsep if tmp ~= nil and nss > 4 then pmap[nss - 1] = tmp elseif nss > 2 and vars.lastsep ~= nil then pmap[nss - 1] = vars.lastsep end pmap[1] = vars.header or '' if vars.footer ~= nil then pmap[nss + 1] = vars.footer end ctx.params = { [get_parameter_name(ctx.pipe[1])] = table.concat(pmap) } return argc end -- Concatenate the numeric keys from the table of parameters to the numeric -- keys from the table of options; non-numeric keys from the table of options -- will prevail over colliding non-numeric keys from the table of parameters local function concat_params (ctx) local retval, tbl, nmax = {}, ctx.params, table.maxn(ctx.pipe) if ctx.subset == 1 then -- We need only the sequence for key, val in ipairs(tbl) do retval[key + nmax] = val end else if ctx.subset == -1 then for key in ipairs(tbl) do tbl[key] = nil end end for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' and key > 0 then retval[key + nmax] = val else retval[key] = val end end end for key, val in pairs(ctx.pipe) do retval[key] = val end return retval end -- Flush the parameters by calling a custom function for each value (after this -- function has been invoked `ctx.params` will be no longer usable) local function flush_params (ctx, fn) local tbl = ctx.params if ctx.subset == 1 then for key, val in ipairs(tbl) do fn(key, val) end return end if ctx.subset == -1 then for key, val in ipairs(tbl) do tbl[key] = nil end end if ctx.sorttype > 0 then local nums, words, nn, nw = get_key_list_sorted(tbl, natural_sort) if ctx.sorttype == 2 then for idx = 1, nw do fn(words[idx], tbl[words[idx]]) end for idx = 1, nn do fn(nums[idx], tbl[nums[idx]]) end return end for idx = 1, nn do fn(nums[idx], tbl[nums[idx]]) end for idx = 1, nw do fn(words[idx], tbl[words[idx]]) end return end if ctx.subset ~= -1 then for key, val in ipairs(tbl) do fn(key, val) tbl[key] = nil end end for key, val in pairs(tbl) do fn(key, val) end end -- Flush the parameters by calling one of two custom functions for each value -- (after this function has been invoked `ctx.params` will be no longer usable) local function mixed_flush_params (ctx, fn_seq, fn_oth) if ctx.subset == 1 then for key, val in ipairs(ctx.params) do fn_seq(key, val) end return end if ctx.subset == -1 then flush_params(ctx, fn_oth) return end local tbl = ctx.params if ctx.sorttype > 0 then local nums, words, nn, nw = get_key_list_sorted(tbl, natural_sort) local sequence = {} for key, val in ipairs(tbl) do sequence[key] = val end if ctx.sorttype == 2 then for idx = 1, nw do fn_oth(words[idx], tbl[words[idx]]) end end for idx = 1, nn do if sequence[nums[idx]] then fn_seq(nums[idx], sequence[nums[idx]]) else fn_oth(nums[idx], tbl[nums[idx]]) end end if ctx.sorttype ~= 2 then for idx = 1, nw do fn_oth(words[idx], tbl[words[idx]]) end end return end for key, val in ipairs(tbl) do fn_seq(key, val) tbl[key] = nil end for key, val in pairs(tbl) do fn_oth(key, val) end end -- Finalize and return a concatenated list local function finalize_and_return_concatenated_list (ctx, lst, len, modsize) if len > 0 then local tmp = ctx.oxfordsep or ctx.lastsep if tmp ~= nil and len > modsize * 2 then lst[len - modsize + 1] = tmp elseif len > modsize and ctx.lastsep ~= nil then lst[len - modsize + 1] = ctx.lastsep end lst[1] = ctx.header or '' if ctx.footer ~= nil then lst[len + 1] = ctx.footer end ctx.text = table.concat(lst) else ctx.text = ctx.ifngiven or '' end end --- --- --- PUBLIC ENVIRONMENT --- --- ________________________________ --- --- --- --[[ Modifiers ]]-- ------------------- -- Syntax: #invoke:params|sequential|pipe to library.sequential = function (ctx) if ctx.subset == 1 then error(modulename .. ': The ‘sequential’ directive has been provided more than once', 0) end if ctx.subset == -1 then error(modulename .. ': The two directives ‘non-sequential’ and ‘sequential’ are in contradiction with each other', 0) end if ctx.sorttype > 0 then error(modulename .. ': The ‘all_sorted’ and ‘reassorted’ directives are redundant when followed by ‘sequential’', 0) end ctx.iterfunc = ipairs ctx.subset = 1 return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|non-sequential|pipe to library['non-sequential'] = function (ctx) if ctx.subset == -1 then error(modulename .. ': The ‘non-sequential’ directive has been provided more than once', 0) end if ctx.subset == 1 then error(modulename .. ': The two directives ‘sequential’ and ‘non-sequential’ are in contradiction with each other', 0) end ctx.iterfunc = pairs ctx.subset = -1 return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|all_sorted|pipe to library.all_sorted = function (ctx) if ctx.sorttype == 1 then error(modulename .. ': The ‘all_sorted’ directive has been provided more than once', 0) end if ctx.subset == 1 then error(modulename .. ': The ‘all_sorted’ directive is redundant after ‘sequential’', 0) end if ctx.sorttype == 2 then error(modulename .. ': The two directives ‘reassorted’ and ‘sequential’ are in contradiction with each other', 0) end ctx.sorttype = 1 return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|reassorted|pipe to library.reassorted = function (ctx) if ctx.sorttype == 2 then error(modulename .. ': The ‘reassorted’ directive has been provided more than once', 0) end if ctx.subset == 1 then error(modulename .. ': The ‘reassorted’ directive is redundant after ‘sequential’', 0) end if ctx.sorttype == 1 then error(modulename .. ': The two directives ‘sequential’ and ‘reassorted’ are in contradiction with each other', 0) end ctx.sorttype = 2 return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|setting|directives|...|pipe to library.setting = function (ctx) local argc = set_strings(ctx, ctx.pipe, 1) if argc < 2 then error(modulename .. ', ‘setting’: No directive was given', 0) end return context_iterate(ctx, argc + 1) end -- Syntax: #invoke:params|scoring|new parameter name|[container]|pipe to library.scoring = function (ctx) if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename .. ', ‘scoring’: No parameter name was provided', 0) end local tmp local retval, opts = 0, ctx.pipe for _ in pairs(ctx.params) do retval = retval + 1 end if opts[2] ~= nil then tmp = opts[2]:match'^%s*(.*%S)' end if tmp == 'here' then ctx.params[get_parameter_name(opts[1])] = tostring(retval) return context_iterate(ctx, 3) end new_substack(ctx)[get_parameter_name(opts[1])] = tostring(retval) return context_iterate(ctx, tmp == 'in_substack' and 3 or 2) end -- Syntax: #invoke:params|squeezing|pipe to library.squeezing = function (ctx) local store, indices, tbl, newlen = {}, {}, ctx.params, 0 for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then newlen = newlen + 1 indices[newlen] = key store[key] = val tbl[key] = nil end end table.sort(indices) for idx = 1, newlen do tbl[idx] = store[indices[idx]] end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|filling_the_gaps|pipe to library.filling_the_gaps = function (ctx) local tbl, tmp, nmin, nmax, nnums = ctx.params, {}, 1, nil, -1 for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then if nmax == nil then if key < nmin then nmin = key end nmax = key elseif key > nmax then nmax = key elseif key < nmin then nmin = key end nnums = nnums + 1 tmp[key] = val end end if nmax ~= nil and nmax - nmin > nnums then ctx.n_available = ctx.n_available + nmin + nnums - nmax if ctx.n_available < 0 then error(modulename .. ', ‘filling_the_gaps’: It is possible to fill at most ' .. tostring(maxfill) .. ' parameters', 0) end for idx = nmin, nmax, 1 do tbl[idx] = '' end for key, val in pairs(tmp) do tbl[key] = val end end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|clearing|pipe to library.clearing = function (ctx) local tbl = ctx.params local numerics = {} for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then numerics[key] = val tbl[key] = nil end end for key, val in ipairs(numerics) do tbl[key] = val end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|cutting|left cut|right cut|pipe to library.cutting = function (ctx) local lcut = tonumber(ctx.pipe[1]) if lcut == nil or math.floor(lcut) ~= lcut then error(modulename .. ', ‘cutting’: Left cut must be an integer number', 0) end local rcut = tonumber(ctx.pipe[2]) if rcut == nil or math.floor(rcut) ~= rcut then error(modulename .. ', ‘cutting’: Right cut must be an integer number', 0) end local tbl = ctx.params local len = #tbl if lcut < 0 then lcut = len + lcut end if rcut < 0 then rcut = len + rcut end local tot = lcut + rcut if tot > 0 then local cache = {} if tot >= len then for key in ipairs(tbl) do tbl[key] = nil end tot = len else for idx = len - rcut + 1, len, 1 do tbl[idx] = nil end for idx = 1, lcut, 1 do tbl[idx] = nil end end for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' and key > 0 then if key > len then cache[key - tot] = val else cache[key - lcut] = val end tbl[key] = nil end end for key, val in pairs(cache) do tbl[key] = val end end return context_iterate(ctx, 3) end -- Syntax: #invoke:params|cropping|left crop|right crop|pipe to library.cropping = function (ctx) local lcut = tonumber(ctx.pipe[1]) if lcut == nil or math.floor(lcut) ~= lcut then error(modulename .. ', ‘cropping’: Left crop must be an integer number', 0) end local rcut = tonumber(ctx.pipe[2]) if rcut == nil or math.floor(rcut) ~= rcut then error(modulename .. ', ‘cropping’: Right crop must be an integer number', 0) end local tbl = ctx.params local nmin local nmax for key in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then if nmin == nil then nmin, nmax = key, key elseif key > nmax then nmax = key elseif key < nmin then nmin = key end end end if nmin ~= nil then local len = nmax - nmin + 1 if lcut < 0 then lcut = len + lcut end if rcut < 0 then rcut = len + rcut end if lcut + rcut - len > -1 then for key in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then tbl[key] = nil end end elseif lcut + rcut > 0 then for idx = nmax - rcut + 1, nmax do tbl[idx] = nil end for idx = nmin, nmin + lcut - 1 do tbl[idx] = nil end local lshift = nmin + lcut - 1 if lshift > 0 then for idx = lshift + 1, nmax, 1 do tbl[idx - lshift] = tbl[idx] tbl[idx] = nil end end end end return context_iterate(ctx, 3) end -- Syntax: #invoke:params|purging|start offset|length|pipe to library.purging = function (ctx) local idx = tonumber(ctx.pipe[1]) if idx == nil or math.floor(idx) ~= idx then error(modulename .. ', ‘purging’: Start offset must be an integer number', 0) end local len = tonumber(ctx.pipe[2]) if len == nil or math.floor(len) ~= len then error(modulename .. ', ‘purging’: Length must be an integer number', 0) end local tbl = ctx.params if len < 1 then len = len + table.maxn(tbl) if idx > len then return context_iterate(ctx, 3) end len = len - idx + 1 end ctx.params = copy_table_reduced(tbl, idx, len) return context_iterate(ctx, 3) end -- Syntax: #invoke:params|backpurging|start offset|length|pipe to library.backpurging = function (ctx) local last = tonumber(ctx.pipe[1]) if last == nil or math.floor(last) ~= last then error(modulename .. ', ‘backpurging’: Start offset must be an integer number', 0) end local len = tonumber(ctx.pipe[2]) if len == nil or math.floor(len) ~= len then error(modulename .. ', ‘backpurging’: Length must be an integer number', 0) end local idx local tbl = ctx.params if len > 0 then idx = last - len + 1 else for key in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' and (idx == nil or key < idx) then idx = key end end if idx == nil then return context_iterate(ctx, 3) end idx = idx - len if last < idx then return context_iterate(ctx, 3) end len = last - idx + 1 end ctx.params = copy_table_reduced(ctx.params, idx, len) return context_iterate(ctx, 3) end -- Syntax: #invoke:params|shifting|addend|pipe to library.shifting = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local nshift = tonumber(ctx.pipe[1]) if nshift == nil or nshift == 0 or math.floor(nshift) ~= nshift then error(modulename .. ', ‘shifting’: A non-zero integer number must be provided', 0) end local tbl = {} for key, val in pairs(ctx.params) do if type(key) == 'number' then tbl[key + nshift] = val else tbl[key] = val end end ctx.params = tbl return context_iterate(ctx, 2) end -- Syntax: #invoke:params|reversing_numeric_names|pipe to library.reversing_numeric_names = function (ctx) local tbl, numerics, nmax = ctx.params, {}, 0 for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then numerics[key] = val tbl[key] = nil if key > nmax then nmax = key end end end for key, val in pairs(numerics) do tbl[nmax - key + 1] = val end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|pivoting_numeric_names|pipe to --[[ library.pivoting_numeric_names = function (ctx) local tbl = ctx.params local shift = #tbl + 1 if shift < 2 then return library.reversing_numeric_names(ctx) end local numerics = {} for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then numerics[key] = val tbl[key] = nil end end for key, val in pairs(numerics) do tbl[shift - key] = val end return context_iterate(ctx, 1) end ]]-- -- Syntax: #invoke:params|mirroring_numeric_names|pipe to --[[ library.mirroring_numeric_names = function (ctx) local tbl, numerics = ctx.params, {} local nmax local nmin for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then numerics[key] = val tbl[key] = nil if nmax == nil then nmin, nmax = key, key elseif key > nmax then nmax = key elseif key < nmin then nmin = key end end end for key, val in pairs(numerics) do tbl[nmax + nmin - key] = val end return context_iterate(ctx, 1) end ]]-- -- Syntax: #invoke:params|swapping_numeric_names|pipe to --[[ library.swapping_numeric_names = function (ctx) local tbl, cache, nsize = ctx.params, {}, 0 local tmp for key in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then nsize = nsize + 1 cache[nsize] = key end end table.sort(cache) for idx = math.floor(nsize / 2), 1, -1 do tmp = tbl[cache[idx] ] tbl[cache[idx] ] = tbl[cache[nsize - idx + 1] ] tbl[cache[nsize - idx + 1] ] = tmp end return context_iterate(ctx, 1) end ]]-- -- Syntax: #invoke:params|sorting_sequential_values|[criterion]|pipe to library.sorting_sequential_values = function (ctx) local sortfn if ctx.pipe[1] ~= nil then sortfn = sortfunctions[ctx.pipe[1]:match'^%s*(.-)%s*$'] end if sortfn then table.sort(ctx.params, sortfn) else table.sort(ctx.params) end -- i.e. either `false` or `nil` if sortfn == nil then return context_iterate(ctx, 1) end return context_iterate(ctx, 2) end -- Syntax: #invoke:params|splicing|[add to position]|position|increment| -- [number of elements to write]|...|pipe to library.splicing = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local opts, tbl = ctx.pipe, ctx.params local tmp1 = opts[1] local tmp2 local argc local pos local refp if tmp1 ~= nil then tmp2 = tonumber(tmp1) if tmp2 == nil or math.floor(tmp2) ~= tmp2 then pos, argc, tmp2 = tonumber(opts[2]), 4, tmp1:match'^%s*(.*%S)' if tmp2 ~= nil then refp = position_references[tmp2] if refp == nil then error(modulename .. ', ‘splicing’: ‘' .. tostring(tmp2) .. '’ is not a valid first argument', 0) end else refp = 0 end else pos, argc, refp = tmp2, 3, 0 end else pos, argc, refp = tonumber(opts[2]), 4, 0 end if pos == nil or math.floor(pos) ~= pos then error(modulename .. ', ‘splicing’: The position must be an integer number', 0) end local len = tonumber(opts[argc - 1]) if len == nil or math.floor(len) ~= len then error(modulename .. ', ‘splicing’: The increment must be an integer number', 0) end if refp == 2 then for _ in ipairs(tbl) do pos = pos + 1 end refp = 0 end tmp1, tmp2 = nil, nil if refp ~= 0 or len ~= 0 then for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then if tmp1 == nil then tmp1, tmp2 = key, key elseif key < tmp1 then tmp1 = key elseif key > tmp2 then tmp2 = key end end end end if tmp2 == nil then len = 0 elseif refp == 3 then pos = pos + tmp2 elseif refp == 1 then pos = pos + tmp1 end if len > 0 and pos + len > tmp1 and pos <= tmp2 then tbl = copy_table_expanded(tbl, pos, len) elseif len < 0 and pos - len > tmp1 and pos <= tmp2 then tbl = copy_table_reduced(tbl, pos, -len) else tbl = copy_or_ref_table(tbl, tbl ~= ctx.oparams) end ctx.params = tbl tmp1 = tonumber(opts[argc]) if len == 0 and (tmp1 == nil or tmp1 < 1) then error(modulename .. ', ‘splicing’: When the increment is zero the number of elements to add cannot be zero', 0) end if tmp1 == nil or tmp1 < 0 or math.floor(tmp1) ~= tmp1 then return context_iterate(ctx, argc) end tmp2 = argc - pos + 1 for key = pos, pos + tmp1 - 1 do tbl[key] = opts[key + tmp2] end return context_iterate(ctx, argc + tmp1 + 1) end -- Syntax: #invoke:params|imposing|name|value|pipe to library.imposing = function (ctx) if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename .. ', ‘imposing’: Missing parameter name to impose', 0) end ctx.params[get_parameter_name(ctx.pipe[1])] = ctx.pipe[2] return context_iterate(ctx, 3) end -- Syntax: #invoke:params|providing|name|value|pipe to library.providing = function (ctx) if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename .. ', ‘providing’: Missing parameter name to provide', 0) end local key = get_parameter_name(ctx.pipe[1]) if ctx.params[key] == nil then ctx.params[key] = ctx.pipe[2] end return context_iterate(ctx, 3) end -- Syntax: #invoke:params|discarding|name|[how many]|pipe to library.discarding = function (ctx) if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename .. ', ‘discarding’: Missing parameter name to discard', 0) end local len = tonumber(ctx.pipe[2]) if len == nil then ctx.params[get_parameter_name(ctx.pipe[1])] = nil return context_iterate(ctx, 2) end local key = tonumber(ctx.pipe[1]) if key == nil or math.floor(key) ~= key then error(modulename .. ', ‘discarding’: A range was provided, but the initial parameter name is not an integer number', 0) end if len < 1 or math.floor(len) ~= len then error(modulename .. ', ‘discarding’: A range can only be an integer number greater than zero', 0) end for idx = key, key + len - 1 do ctx.params[idx] = nil end return context_iterate(ctx, 3) end -- Syntax: #invoke:params|excluding_non-numeric_names|pipe to library['excluding_non-numeric_names'] = function (ctx) local tmp = ctx.params for key, val in pairs(tmp) do if type(key) ~= 'number' then tmp[key] = nil end end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|excluding_numeric_names|pipe to library.excluding_numeric_names = function (ctx) local tmp = ctx.params for key, val in pairs(tmp) do if type(key) == 'number' then tmp[key] = nil end end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|with_name_matching|target 1|[plain flag 1]|[or] -- |[target 2]|[plain flag 2]|[or]|[...]|[target N]|[plain flag -- N]|pipe to library.with_name_matching = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local targets, nptns, argc = load_pattern_args(ctx.pipe, 'with_name_matching') local tmp local ptn local tbl = ctx.params local newparams = {} for idx = 1, nptns do ptn = targets[idx] if ptn[3] then tmp = ptn[1] if tmp == '0' or tmp:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then tmp = tonumber(tmp) end newparams[tmp] = tbl[tmp] else for key, val in pairs(tbl) do if tostring(key):find(ptn[1], 1, ptn[2]) then newparams[key] = val end end end end ctx.params = newparams return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|with_name_not_matching|target 1|[plain flag 1] -- |[and]|[target 2]|[plain flag 2]|[and]|[...]|[target N]|[plain -- flag N]|pipe to library.with_name_not_matching = function (ctx) local targets, nptns, argc = load_pattern_args(ctx.pipe, 'with_name_not_matching') local tbl = ctx.params if nptns == 1 and targets[1][3] then local tmp = targets[1][1] if tmp == '0' or tmp:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then tbl[tonumber(tmp)] = nil else tbl[tmp] = nil end return context_iterate(ctx, argc) end local yesmatch local ptn for key in pairs(tbl) do yesmatch = true for idx = 1, nptns do ptn = targets[idx] if ptn[3] then if tostring(key) ~= ptn[1] then yesmatch = false break end elseif not tostring(key):find(ptn[1], 1, ptn[2]) then yesmatch = false break end end if yesmatch then tbl[key] = nil end end return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|with_value_matching|target 1|[plain flag 1]|[or] -- |[target 2]|[plain flag 2]|[or]|[...]|[target N]|[plain flag -- N]|pipe to library.with_value_matching = function (ctx) local tbl = ctx.params local targets, nptns, argc = load_pattern_args(ctx.pipe, 'with_value_matching') local nomatch local ptn for key, val in pairs(tbl) do nomatch = true for idx = 1, nptns do ptn = targets[idx] if ptn[3] then if val == ptn[1] then nomatch = false break end elseif val:find(ptn[1], 1, ptn[2]) then nomatch = false break end end if nomatch then tbl[key] = nil end end return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|with_value_not_matching|target 1|[plain flag 1] -- |[and]|[target 2]|[plain flag 2]|[and]|[...]|[target N]|[plain -- flag N]|pipe to library.with_value_not_matching = function (ctx) local tbl = ctx.params local targets, nptns, argc = load_pattern_args(ctx.pipe, 'with_value_not_matching') local yesmatch local ptn for key, val in pairs(tbl) do yesmatch = true for idx = 1, nptns do ptn = targets[idx] if ptn[3] then if val ~= ptn[1] then yesmatch = false break end elseif not val:find(ptn[1], 1, ptn[2]) then yesmatch = false break end end if yesmatch then tbl[key] = nil end end return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|trimming_values|pipe to library.trimming_values = function (ctx) local tbl = ctx.params for key, val in pairs(tbl) do tbl[key] = val:match'^%s*(.-)%s*$' end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|mapping_to_lowercase|pipe to library.mapping_to_lowercase = function (ctx) local tbl = ctx.params for key, val in pairs(tbl) do tbl[key] = val:lower() end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|mapping_to_uppercase|pipe to library.mapping_to_uppercase = function (ctx) local tbl = ctx.params for key, val in pairs(tbl) do tbl[key] = val:upper() end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|mapping_by_calling|template name|[call -- style]|[let]|[...][number of additional parameters]|[parameter -- 1]|[parameter 2]|[...]|[parameter N]|pipe to library.mapping_by_calling = function (ctx) local opts = ctx.pipe local tname if opts[1] ~= nil then tname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if tname == nil then error(modulename .. ', ‘mapping_by_calling’: No template name was provided', 0) end local margs, argc, looptype, karg, varg = load_callback_opts(opts, 1, mapping_styles.values_only) local model = { title = tname, args = margs } value_maps[looptype](ctx.params, margs, karg, varg, function () return ctx.frame:expandTemplate(model) end) return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|mapping_by_invoking|module name|function -- name|[call style]|[let]|[...]|[number of additional -- arguments]|[argument 1]|[argument 2]|[...]|[argument N]|pipe to library.mapping_by_invoking = function (ctx) local opts = ctx.pipe local mname local fname if opts[1] ~= nil then mname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if mname == nil then error(modulename .. ', ‘mapping_by_invoking’: No module name was provided', 0) end if opts[2] ~= nil then fname = opts[2]:match'^%s*(.*%S)' end if fname == nil then error(modulename .. ', ‘mapping_by_invoking’: No function name was provided', 0) end local margs, argc, looptype, karg, varg = load_callback_opts(opts, 2, mapping_styles.values_only) local model = { title = 'Module:' .. mname, args = margs } local mfunc = require(model.title)[fname] if mfunc == nil then error(modulename .. ', ‘mapping_by_invoking’: The function ‘' .. fname .. '’ does not exist', 0) end value_maps[looptype](ctx.params, margs, karg, varg, function () return tostring(mfunc(ctx.frame:newChild(model))) end) return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|mapping_by_magic|parser function|[call -- style]|[let]|[...][number of additional arguments]|[argument -- 1]|[argument 2]|[...]|[argument N]|pipe to library.mapping_by_magic = function (ctx) local opts = ctx.pipe local magic if opts[1] ~= nil then magic = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if magic == nil then error(modulename .. ', ‘mapping_by_magic’: No parser function was provided', 0) end local margs, argc, looptype, karg, varg = load_callback_opts(opts, 1, mapping_styles.values_only) value_maps[looptype](ctx.params, margs, karg, varg, function () return ctx.frame:callParserFunction(magic, margs) end) return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|mapping_by_replacing|target|replace|[count]|[plain -- flag]|pipe to library.mapping_by_replacing = function (ctx) local ptn, repl, nmax, flg, argc, die = load_replace_args(ctx.pipe, 'mapping_by_replacing') if die then return context_iterate(ctx, argc) end local tbl = ctx.params if flg == 3 then for key, val in pairs(tbl) do if val == ptn then tbl[key] = repl end end else if flg == 2 then -- Copied from Module:String's `str._escapePattern()` ptn = ptn:gsub('[%(%)%.%%%+%-%*%?%[%^%$%]]', '%%%0') end for key, val in pairs(tbl) do tbl[key] = val:gsub(ptn, repl, nmax) end end return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|mapping_by_mixing|mixing string|pipe to library.mapping_by_mixing = function (ctx) if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename .. ', ‘mapping_by_mixing’: No mixing string was provided', 0) end local mix = ctx.pipe[1] local tbl = ctx.params if mix == '$#' then for key in pairs(tbl) do tbl[key] = tostring(key) end return context_iterate(ctx, 2) end local skel, cnv, n_parts = parse_placeholder_string(mix) for key, val in pairs(tbl) do for idx = 2, n_parts, 2 do if skel[idx] then cnv[idx] = val else cnv[idx] = tostring(key) end end tbl[key] = table.concat(cnv) end return context_iterate(ctx, 2) end -- Syntax: #invoke:params|mapping_to_names|pipe to --[[ library.mapping_to_names = function (ctx) local tbl = ctx.params for key in pairs(tbl) do tbl[key] = tostring(key) end return context_iterate(ctx, 1) end ]]-- -- Syntax: #invoke:params|renaming_to_lowercase|pipe to library.renaming_to_lowercase = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local cache = {} for key, val in pairs(ctx.params) do if type(key) == 'string' then cache[key:lower()] = val else cache[key] = val end end ctx.params = cache return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_to_uppercase|pipe to library.renaming_to_uppercase = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local cache = {} for key, val in pairs(ctx.params) do if type(key) == 'string' then cache[key:upper()] = val else cache[key] = val end end ctx.params = cache return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_to_sequence|[sort order]|pipe to library.renaming_to_sequence = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local tbl = ctx.params local sortfn, argc, do_sort = load_sort_opt(ctx.pipe[1]) local cache local len if do_sort then local words local wl cache, words, len, wl = get_key_list_sorted(tbl, sortfn) for idx = 1, len do cache[idx] = tbl[cache[idx]] end for idx = 1, wl do cache[len + idx] = tbl[words[idx]] end else cache = {} len = 0 for _, val in pairs(tbl) do len = len + 1 cache[len] = val end end ctx.params = cache return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_by_calling|template name|[call -- style]|[let]|[...][number of additional parameters]|[parameter -- 1]|[parameter 2]|[...]|[parameter N]|pipe to library.renaming_by_calling = function (ctx) local opts = ctx.pipe local tname if opts[1] ~= nil then tname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if tname == nil then error(modulename .. ', ‘renaming_by_calling’: No template name was provided', 0) end local rargs, argc, looptype, karg, varg = load_callback_opts(opts, 1, mapping_styles.names_only) local model = { title = tname, args = rargs } map_names(ctx.params, rargs, karg, varg, looptype, function () return ctx.frame:expandTemplate(model) end) return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_by_invoking|module name|function -- name|[call style]|[let]|[...]|[number of additional -- arguments]|[argument 1]|[argument 2]|[...]|[argument N]|pipe to library.renaming_by_invoking = function (ctx) local opts = ctx.pipe local mname local fname if opts[1] ~= nil then mname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if mname == nil then error(modulename .. ', ‘renaming_by_invoking’: No module name was provided', 0) end if opts[2] ~= nil then fname = opts[2]:match'^%s*(.*%S)' end if fname == nil then error(modulename .. ', ‘renaming_by_invoking’: No function name was provided', 0) end local rargs, argc, looptype, karg, varg = load_callback_opts(opts, 2, mapping_styles.names_only) local model = { title = 'Module:' .. mname, args = rargs } local mfunc = require(model.title)[fname] if mfunc == nil then error(modulename .. ', ‘renaming_by_invoking’: The function ‘' .. fname .. '’ does not exist', 0) end map_names(ctx.params, rargs, karg, varg, looptype, function () return tostring(mfunc(ctx.frame:newChild(model))) end) return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_by_magic|parser function|[call -- style]|[let]|[...][number of additional arguments]|[argument -- 1]|[argument 2]|[...]|[argument N]|pipe to library.renaming_by_magic = function (ctx) local opts = ctx.pipe local magic if opts[1] ~= nil then magic = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if magic == nil then error(modulename .. ', ‘renaming_by_magic’: No parser function was provided', 0) end local rargs, argc, looptype, karg, varg = load_callback_opts(opts, 1, mapping_styles.names_only) map_names(ctx.params, rargs, karg, varg, looptype, function () return ctx.frame:callParserFunction(magic, rargs) end) return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_by_replacing|target|replace|[count]|[plain -- flag]|pipe to library.renaming_by_replacing = function (ctx) local ptn, repl, nmax, flg, argc, die = load_replace_args(ctx.pipe, 'renaming_by_replacing') if die then return context_iterate(ctx, argc) end local tbl = ctx.params if flg == 3 then ptn = get_parameter_name(ptn) local val = tbl[ptn] if val ~= nil then tbl[ptn] = nil tbl[get_parameter_name(repl)] = val end else if flg == 2 then -- Copied from Module:String's `str._escapePattern()` ptn = ptn:gsub('[%(%)%.%%%+%-%*%?%[%^%$%]]', '%%%0') end local cache = {} for key, val in pairs(tbl) do steal_if_renamed(val, tbl, key, cache, tostring(key):gsub(ptn, repl, nmax)) end for key, val in pairs(cache) do tbl[key] = val end end return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_by_mixing|mixing string|pipe to library.renaming_by_mixing = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename .. ', ‘renaming_by_mixing’: No mixing string was provided', 0) end local mix = ctx.pipe[1]:match'^%s*(.-)%s*$' local cache = {} if mix == '$@' then for _, val in pairs(ctx.params) do cache[get_parameter_name(val)] = val end else local skel, canvas, n_parts = parse_placeholder_string(mix) for key, val in pairs(ctx.params) do for idx = 2, n_parts, 2 do if skel[idx] then canvas[idx] = val else canvas[idx] = tostring(key) end end cache[get_parameter_name(table.concat(canvas))] = val end end ctx.params = cache return context_iterate(ctx, 2) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_to_values|pipe to --[[ library.renaming_to_values = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local cache = {} for _, val in pairs(ctx.params) do cache[val] = val end ctx.params = cache return context_iterate(ctx, 1) end ]]-- -- Syntax: #invoke:params|grouping_by_calling|template -- name|[let]|[...]|[number of additional arguments]|[argument -- 1]|[argument 2]|[...]|[argument N]|pipe to library.grouping_by_calling = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local opts = ctx.pipe local tmp if opts[1] ~= nil then tmp = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if tmp == nil then error(modulename .. ', ‘grouping_by_calling’: No template name was provided', 0) end local model = { title = tmp } local argc tmp, argc = load_child_opts(opts, 2, 0) local gargs = {} for key, val in pairs(tmp) do if type(key) == 'number' and key < 1 then gargs[key - 1] = val else gargs[key] = val end end local groups = make_groups(ctx.params) for gid, group in pairs(groups) do for key, val in pairs(gargs) do group[key] = val end group[0] = gid model.args = group groups[gid] = ctx.frame:expandTemplate(model) end ctx.params = groups return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|parsing|string to parse|[trim flag]|[iteration -- delimiter setter]|[...]|[key-value delimiter setter]|[...]|pipe to library.parsing = function (ctx) local opts = ctx.pipe if opts[1] == nil then error(modulename .. ', ‘parsing’: No string to parse was provided', 0) end local isep, iplain, psep, pplain, trimnamed, trimunnamed, argc = load_parse_opts(opts, 2, '|', '=') parse_parameter_string(ctx.params, opts[1], isep, iplain, psep, pplain, trimnamed, trimunnamed) return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|reinterpreting|parameter to reinterpret|[trim -- flag]|[iteration delimiter setter]|[...]|[key-value delimiter -- setter]|[...]|pipe to library.reinterpreting = function (ctx) local opts = ctx.pipe if opts[1] == nil then error(modulename .. ', ‘reinterpreting’: No parameter to reinterpret was provided', 0) end local isep, iplain, psep, pplain, trimnamed, trimunnamed, argc = load_parse_opts(opts, 2, '|', '=') local tbl, tmp = ctx.params, get_parameter_name(opts[1]) local str = tbl[tmp] if str ~= nil then tbl[tmp] = nil parse_parameter_string(tbl, str, isep, iplain, psep, pplain, trimnamed, trimunnamed) end return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|evaluating|string to parse|[trim flag]|[iteration -- delimiter setter]|[...]|[key-value delimiter setter]|[...]|pipe to library.evaluating = function (ctx) -- NOTE: `ctx.pipe` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local opts = ctx.pipe if opts[1] == nil then error(modulename .. ', ‘evaluating’: No string to parse was provided', 0) end local isep, iplain, psep, pplain, trimnamed, trimunnamed, argc = load_parse_opts(opts, 2, '!', ':') if opts[1]:match'^%s*(.*%S)' == nil then ctx.pipe = copy_or_ref_table(opts, opts ~= ctx.opipe) return context_iterate(ctx, argc) end local new_opts, cache = {}, {} local shift = parse_parameter_string(cache, opts[1], isep, iplain, psep, pplain, trimnamed, trimunnamed) - argc for key, val in pairs(opts) do if type(key) ~= 'number' or key < 1 then new_opts[key] = val elseif key >= argc then new_opts[key + shift] = val end end for key, val in pairs(cache) do new_opts[key] = val end ctx.pipe = new_opts return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|mixing_names_and_values|mixing string|pipe to library.mixing_names_and_values = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename .. ', ‘mixing_names_and_values’: No mixing string was provided for parameter names', 0) end if ctx.pipe[2] == nil then error(modulename .. ', ‘mixing_names_and_values’: No mixing string was provided for parameter values', 0) end local cache = {} local mix_k, mix_v = ctx.pipe[1]:match'^%s*(.-)%s*$', ctx.pipe[2] local tmp if mix_k == '$@' and mix_v == '$@' then for _, val in pairs(ctx.params) do cache[get_parameter_name(val)] = val end elseif mix_k == '$@' and mix_v == '$#' then for key, val in pairs(ctx.params) do cache[get_parameter_name(val)] = tostring(key) end elseif mix_k == '$#' and mix_v == '$#' then for key in pairs(ctx.params) do cache[key] = tostring(key) end else local skel_k, cnv_k, n_parts_k = parse_placeholder_string(mix_k) local skel_v, cnv_v, n_parts_v = parse_placeholder_string(mix_v) for key, val in pairs(ctx.params) do tmp = tostring(key) for idx = 2, n_parts_k, 2 do if skel_k[idx] then cnv_k[idx] = val else cnv_k[idx] = tmp end end for idx = 2, n_parts_v, 2 do if skel_v[idx] then cnv_v[idx] = val else cnv_v[idx] = tmp end end cache[get_parameter_name(table.concat(cnv_k))] = table.concat(cnv_v) end end ctx.params = cache return context_iterate(ctx, 3) end -- Syntax: #invoke:params|swapping_names_and_values|pipe to --[[ library.swapping_names_and_values = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local cache = {} for key, val in pairs(ctx.params) do cache[val] = key end ctx.params = cache return context_iterate(ctx, 1) end ]]-- -- Syntax: #invoke:params|combining|new parameter name|[sort order]|setting -- directives|...|pipe to library.combining = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning return context_iterate(ctx, combine_parameters( ctx, function (key, val, kvs) return key .. kvs .. val end, 'combining' ) + 1) end -- Syntax: #invoke:params|combining_values|new parameter name|[sort -- order]|setting directives|...|pipe to library.combining_values = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning return context_iterate(ctx, combine_parameters( ctx, function (key, val, kvs) return val end, 'combining_values' ) + 1) end -- Syntax: #invoke:params|combining_by_calling|template name|new parameter -- name|pipe to library.combining_by_calling = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local tname = ctx.pipe[1] if tname ~= nil then tname = tname:match'^%s*(.*%S)' else error(modulename .. ', ‘combining_by_calling’: No template name was provided', 0) end if ctx.pipe[2] == nil then error(modulename .. ', ‘combining_by_calling’: No parameter name was provided', 0) end ctx.params = { [get_parameter_name(ctx.pipe[2])] = ctx.frame:expandTemplate{ title = tname, args = ctx.params } } return context_iterate(ctx, 3) end -- Syntax: #invoke:params|combining_by_invoking|module name|function name|new -- parameter name|pipe to library.combining_by_invoking = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local mname = ctx.pipe[1] if mname ~= nil then mname = mname:match'^%s*(.*%S)' else error(modulename .. ', ‘combining_by_invoking’: No module name was provided', 0) end local fname = ctx.pipe[2] if fname ~= nil then fname = fname:match'^%s*(.*%S)' else error(modulename .. ', ‘combining_by_invoking’: No function name was provided', 0) end if ctx.pipe[3] == nil then error(modulename .. ', ‘combining_by_invoking’: No parameter name was provided', 0) end local model = { title = 'Module:' .. mname, args = ctx.params } local mfunc = require(model.title)[fname] if mfunc == nil then error(modulename .. ', ‘mapping_by_invoking’: The function ‘' .. fname .. '’ does not exist', 0) end ctx.params = { [get_parameter_name(ctx.pipe[3])] = tostring(mfunc(ctx.frame:newChild(model))) } return context_iterate(ctx, 4) end -- Syntax: #invoke:params|combining_by_magic|parser function|new parameter -- name|pipe to library.combining_by_magic = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local magic = ctx.pipe[1] if magic ~= nil then magic = magic:match'^%s*(.*%S)' else error(modulename .. ', ‘combining_by_magic’: No parser function was provided', 0) end if ctx.pipe[2] == nil then error(modulename .. ', ‘combining_by_magic’: No parameter name was provided', 0) end ctx.params = { [get_parameter_name(ctx.pipe[2])] = ctx.frame:callParserFunction(magic, ctx.params) } return context_iterate(ctx, 3) end -- Syntax: #invoke:params|snapshotting|pipe to library.snapshotting = function (ctx) local stack = new_substack(ctx) for key, val in pairs(ctx.params) do stack[key] = val end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|remembering|pipe to library.remembering = function (ctx) local stack = new_substack(ctx) for key, val in pairs(ctx.oparams) do stack[key] = val end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|entering_substack|[new]|pipe to library.entering_substack = function (ctx) local tbl = ctx.params local ncurrparent = ctx.n_parents + 1 if ctx.parents == nil then ctx.parents = { tbl } else ctx.parents[ncurrparent] = tbl end ctx.n_parents = ncurrparent if ctx.pipe[1] ~= nil and ctx.pipe[1]:match'^%s*new%s*$' then ctx.params = {} return context_iterate(ctx, 2) end local currsnap = ctx.n_children if currsnap > 0 then ctx.params = ctx.children[currsnap] ctx.children[currsnap] = nil ctx.n_children = currsnap - 1 else local newparams = {} for key, val in pairs(tbl) do newparams[key] = val end ctx.params = newparams end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|pulling|parameter name|pipe to library.pulling = function (ctx) local opts = ctx.pipe if opts[1] == nil then error(modulename .. ', ‘pulling’: No parameter to pull was provided', 0) end local parent local tmp = ctx.n_parents if tmp < 1 then parent = ctx.oparams else parent = ctx.parents[tmp] end tmp = get_parameter_name(opts[1]) if parent[tmp] ~= nil then ctx.params[tmp] = parent[tmp] end return context_iterate(ctx, 2) end -- Syntax: #invoke:params|detaching_substack|pipe to library.detaching_substack = function (ctx) local ncurrparent = ctx.n_parents if ncurrparent < 1 then error(modulename .. ', ‘detaching_substack’: No substack has been created', 0) end local parent = ctx.parents[ncurrparent] for key in pairs(ctx.params) do parent[key] = nil end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|dropping_substack|pipe to library.dropping_substack = function (ctx) local ncurrparent = ctx.n_parents if ncurrparent < 1 then error(modulename .. ', ‘dropping_substack’: No substack has been created', 0) end ctx.params = ctx.parents[ncurrparent] ctx.parents[ncurrparent] = nil ctx.n_parents = ncurrparent - 1 return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|leaving_substack|pipe to library.leaving_substack = function (ctx) local ncurrparent = ctx.n_parents if ncurrparent < 1 then error(modulename .. ', ‘leaving_substack’: No substack has been created', 0) end local currsnap = ctx.n_children + 1 if ctx.children == nil then ctx.children = { ctx.params } else ctx.children[currsnap] = ctx.params end ctx.params = ctx.parents[ncurrparent] ctx.parents[ncurrparent] = nil ctx.n_parents = ncurrparent - 1 ctx.n_children = currsnap return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|merging_substack|pipe to library.merging_substack = function (ctx) local ncurrparent = ctx.n_parents if ncurrparent < 1 then error(modulename .. ', ‘merging_substack’: No substack has been created', 0) end local parent = ctx.parents[ncurrparent] local child = ctx.params ctx.params = parent ctx.parents[ncurrparent] = nil ctx.n_parents = ncurrparent - 1 for key, val in pairs(child) do parent[key] = val end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|flushing|pipe to library.flushing = function (ctx) if ctx.n_children < 1 then error(modulename .. ', ‘flushing’: There are no substacks to flush', 0) end local parent = ctx.params local currsnap = ctx.n_children for key, val in pairs(ctx.children[currsnap]) do parent[key] = val end ctx.children[currsnap] = nil ctx.n_children = currsnap - 1 return context_iterate(ctx, 1) end --[[ Functions ]]-- ----------------------------- -- Syntax: #invoke:params|count library.count = function (ctx) -- NOTE: `ctx.pipe` and `ctx.params` might be the original metatables! local retval = 0 for _ in ctx.iterfunc(ctx.params) do retval = retval + 1 end if ctx.subset == -1 then retval = retval - #ctx.params end ctx.text = retval return false end -- Syntax: #invoke:args|concat_and_call|template name|[prepend 1]|[prepend 2] -- |[...]|[item n]|[named item 1=value 1]|[...]|[named item n=value -- n]|[...] library.concat_and_call = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! local opts = ctx.pipe local tname if opts[1] ~= nil then tname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if tname == nil then error(modulename .. ', ‘concat_and_call’: No template name was provided', 0) end remove_numeric_keys(opts, 1, 1) ctx.text = ctx.frame:expandTemplate{ title = tname, args = concat_params(ctx) } return false end -- Syntax: #invoke:args|concat_and_invoke|module name|function name|[prepend -- 1]|[prepend 2]|[...]|[item n]|[named item 1=value 1]|[...]|[named -- item n=value n]|[...] library.concat_and_invoke = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! local opts = ctx.pipe local mname local fname if opts[1] ~= nil then mname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if mname == nil then error(modulename .. ', ‘concat_and_invoke’: No module name was provided', 0) end if opts[2] ~= nil then fname = opts[2]:match'^%s*(.*%S)' end if fname == nil then error(modulename .. ', ‘concat_and_invoke’: No function name was provided', 0) end remove_numeric_keys(opts, 1, 2) local mfunc = require('Module:' .. mname)[fname] if mfunc == nil then error(modulename .. ', ‘concat_and_invoke’: The function ‘' .. fname .. '’ does not exist', 0) end ctx.text = mfunc(ctx.frame:newChild{ title = 'Module:' .. mname, args = concat_params(ctx) }) return false end -- Syntax: #invoke:args|concat_and_magic|parser function|[prepend 1]|[prepend -- 2]|[...]|[item n]|[named item 1=value 1]|[...]|[named item n= -- value n]|[...] library.concat_and_magic = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! local opts = ctx.pipe local magic if opts[1] ~= nil then magic = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if magic == nil then error(modulename .. ', ‘concat_and_magic’: No parser function was provided', 0) end remove_numeric_keys(opts, 1, 1) ctx.text = ctx.frame:callParserFunction(magic, concat_params(ctx)) return false end -- Syntax: #invoke:params|value_of|parameter name library.value_of = function (ctx) -- NOTE: `ctx.pipe` and `ctx.params` might be the original metatables! local opts = ctx.pipe if opts[1] == nil then error(modulename .. ', ‘value_of’: No parameter name was provided', 0) end local val local key = opts[1]:match'^%s*(.-)%s*$' if key == '0' or key:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then key = tonumber(key) val = ctx.params[key] -- No worries: #ctx.params is unused when the modifier is in -- first position (and therefore `ctx.params` is a metatable) if val ~= nil and ( ctx.subset ~= -1 or key > #ctx.params or key < 1 ) and ( ctx.subset ~= 1 or (key <= #ctx.params and key > 0) ) then ctx.text = (ctx.header or '') .. val .. (ctx.footer or '') else ctx.text = ctx.ifngiven or '' end else val = ctx.params[key] if ctx.subset ~= 1 and val ~= nil then ctx.text = (ctx.header or '') .. val .. (ctx.footer or '') else ctx.text = ctx.ifngiven or '' end end return false end -- Syntax: #invoke:params|list library.list = function (ctx) -- NOTE: `ctx.pipe` might be the original metatable! local ret, nss, kvs, pps = {}, 0, ctx.pairsep or '', ctx.itersep or '' flush_params( ctx, function (key, val) ret[nss + 1] = pps ret[nss + 2] = key ret[nss + 3] = kvs ret[nss + 4] = val nss = nss + 4 end ) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 4) return false end -- Syntax: #invoke:params|list_values library.list_values = function (ctx) -- NOTE: `ctx.pipe` might be the original metatable! -- NOTE: `library.coins()` and `library.unique_coins()` rely on us local ret, nss, pps = {}, 0, ctx.itersep or '' flush_params( ctx, function (key, val) ret[nss + 1] = pps ret[nss + 2] = val nss = nss + 2 end ) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|list_maybe_with_names library.list_maybe_with_names = function (ctx) -- NOTE: `ctx.pipe` might be the original metatable! local ret, nss, kvs, pps = {}, 0, ctx.pairsep or '', ctx.itersep or '' mixed_flush_params( ctx, function (key, val) ret[nss + 1] = pps ret[nss + 2] = '' ret[nss + 3] = '' ret[nss + 4] = val nss = nss + 4 end, function (key, val) ret[nss + 1] = pps ret[nss + 2] = key ret[nss + 3] = kvs ret[nss + 4] = val nss = nss + 4 end ) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 4) return false end -- Syntax: #invoke:params|coins|[first coin = value 1]|[second coin = value -- 2]|[...]|[last coin = value N] --[[ library.coins = function (ctx) -- NOTE: `ctx.pipe` might be the original metatable! local opts, tbl = ctx.pipe, ctx.params for key, val in pairs(tbl) do tbl[key] = opts[get_parameter_name(val)] end return library.list_values(ctx) end ]]-- -- Syntax: #invoke:params|unique_coins|[first coin = value 1]|[second coin = -- value 2]|[...]|[last coin = value N] library.unique_coins = function (ctx) local opts, tbl = ctx.pipe, ctx.params local tmp for key, val in pairs(tbl) do tmp = get_parameter_name(val) tbl[key] = opts[tmp] opts[tmp] = nil end return library.list_values(ctx) end -- Syntax: #invoke:params|for_each|wikitext library.for_each = function (ctx) -- NOTE: `ctx.pipe` might be the original metatable! local ret, nss, pps, txt = {}, 0, ctx.itersep or '', ctx.pipe[1] or '' local skel, cnv, n_parts = parse_placeholder_string(txt) flush_params( ctx, function (key, val) for idx = 2, n_parts, 2 do if skel[idx] then cnv[idx] = val else cnv[idx] = tostring(key) end end ret[nss + 1] = pps ret[nss + 2] = table.concat(cnv) nss = nss + 2 end ) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|call_for_each|template name|[append 1]|[append 2] -- |[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named param -- n=value n]|[...] library.call_for_each = function (ctx) local opts = ctx.pipe local tname if opts[1] ~= nil then tname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if tname == nil then error(modulename .. ', ‘call_for_each’: No template name was provided', 0) end local model = { title = tname, args = opts } local ret, nss, ccs = {}, 0, ctx.itersep or '' table.insert(opts, 1, true) flush_params( ctx, function (key, val) opts[1] = key opts[2] = val ret[nss + 1] = ccs ret[nss + 2] = ctx.frame:expandTemplate(model) nss = nss + 2 end ) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|invoke_for_each|module name|module function|[append -- 1]|[append 2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...] -- |[named param n=value n]|[...] library.invoke_for_each = function (ctx) local opts = ctx.pipe local mname local fname if opts[1] ~= nil then mname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if mname == nil then error(modulename .. ', ‘invoke_for_each’: No module name was provided', 0) end if opts[2] ~= nil then fname = opts[2]:match'^%s*(.*%S)' end if fname == nil then error(modulename .. ', ‘invoke_for_each’: No function name was provided', 0) end local model = { title = 'Module:' .. mname, args = opts } local mfunc = require(model.title)[fname] local ret, nss, ccs = {}, 0, ctx.itersep or '' flush_params( ctx, function (key, val) opts[1] = key opts[2] = val ret[nss + 1] = ccs ret[nss + 2] = mfunc(ctx.frame:newChild(model)) nss = nss + 2 end ) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|magic_for_each|parser function|[append 1]|[append 2] -- |[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named param -- n=value n]|[...] library.magic_for_each = function (ctx) local opts = ctx.pipe local magic if opts[1] ~= nil then magic = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if magic == nil then error(modulename .. ', ‘magic_for_each’: No parser function was provided', 0) end local ret, nss, ccs = {}, 0, ctx.itersep or '' table.insert(opts, 1, true) flush_params( ctx, function (key, val) opts[1] = key opts[2] = val ret[nss + 1] = ccs ret[nss + 2] = ctx.frame:callParserFunction(magic, opts) nss = nss + 2 end ) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|call_for_each_value|template name|[append 1]|[append -- 2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named param -- n=value n]|[...] library.call_for_each_value = function (ctx) local opts = ctx.pipe local tname if opts[1] ~= nil then tname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if tname == nil then error(modulename .. ', ‘call_for_each_value’: No template name was provided', 0) end local model = { title = tname, args = opts } local ret, nss, ccs = {}, 0, ctx.itersep or '' flush_params( ctx, function (key, val) opts[1] = val ret[nss + 1] = ccs ret[nss + 2] = ctx.frame:expandTemplate(model) nss = nss + 2 end ) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|invoke_for_each_value|module name|[append 1]|[append -- 2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named param -- n=value n]|[...] library.invoke_for_each_value = function (ctx) local opts = ctx.pipe local mname local fname if opts[1] ~= nil then mname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if mname == nil then error(modulename .. ', ‘invoke_for_each_value’: No module name was provided', 0) end if opts[2] ~= nil then fname = opts[2]:match'^%s*(.*%S)' end if fname == nil then error(modulename .. ', ‘invoke_for_each_value’: No function name was provided', 0) end local model = { title = 'Module:' .. mname, args = opts } local mfunc = require(model.title)[fname] local ret, nss, ccs = {}, 0, ctx.itersep or '' remove_numeric_keys(opts, 1, 1) flush_params( ctx, function (key, val) opts[1] = val ret[nss + 1] = ccs ret[nss + 2] = mfunc(ctx.frame:newChild(model)) nss = nss + 2 end ) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|magic_for_each_value|parser function|[append 1] -- |[append 2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named -- param n=value n]|[...] library.magic_for_each_value = function (ctx) local opts = ctx.pipe local magic if opts[1] ~= nil then magic = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if magic == nil then error(modulename .. ', ‘magic_for_each_value’: No parser function was provided', 0) end local ret, nss, ccs = {}, 0, ctx.itersep or '' flush_params( ctx, function (key, val) opts[1] = val ret[nss + 1] = ccs ret[nss + 2] = ctx.frame:callParserFunction(magic, opts) nss = nss + 2 end ) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|call_for_each_group|template name|[append 1]|[append -- 2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named param -- n=value n]|[...] library.call_for_each_group = function (ctx) -- NOTE: `ctx.pipe` and `ctx.params` might be the original metatables! local tmp if ctx.pipe[1] ~= nil then tmp = ctx.pipe[1]:match'^%s*(.*%S)' end if tmp == nil then error(modulename .. ', ‘call_for_each_group’: No template name was provided', 0) end local model = { title = tmp } local opts, ret, nss, ccs = {}, {}, 0, ctx.itersep or '' for key, val in pairs(ctx.pipe) do if type(key) == 'number' then opts[key - 1] = val else opts[key] = val end end ctx.pipe = opts ctx.params = make_groups(ctx.params) flush_params( ctx, function (gid, group) for key, val in pairs(opts) do group[key] = val end group[0] = gid model.args = group ret[nss + 1] = ccs ret[nss + 2] = ctx.frame:expandTemplate(model) nss = nss + 2 end ) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end --[[ First-position-only modifiers ]]-- --------------------------------------- -- Syntax: #invoke:params|new|pipe to static_iface.new = function (child_frame) local ctx = context_new(child_frame) ctx.pipe = copy_or_ref_table(ctx.opipe, false) ctx.params = {} main_loop(ctx, context_iterate(ctx, 1)) return ctx.text end --[[ First-position-only functions ]]-- --------------------------------------- -- Syntax: #invoke:params|self static_iface.self = function (frame) return frame:getParent():getTitle() end --[[ Public metatable of functions ]]-- --------------------------------------- return setmetatable({}, { __index = function (_, query) local fname = query:match'^%s*(.*%S)' if fname == nil then error(modulename .. ': You must specify a function to call', 0) end local func = static_iface[fname] if func ~= nil then return func end func = library[fname] if func == nil then error(modulename .. ': The function ‘' .. fname .. '’ does not exist', 0) end return function (child_frame) local ctx = context_new(child_frame) ctx.pipe = copy_or_ref_table(ctx.opipe, refpipe[fname]) ctx.params = copy_or_ref_table(ctx.oparams, refparams[fname]) main_loop(ctx, func) return ctx.text end end }) bx8a2av95b6jpca3zvf7xnia4bz7hsf 0 195906 842149 829814 2026-07-09T14:19:39Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 842149 wikitext text/x-wiki '''ਤਨੂਜਾ ਕੰਵਰ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Tanuja Kanwar;''' ਜਨਮ 28 ਜਨਵਰੀ 1998) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ [[ਕ੍ਰਿਕਟ|ਕ੍ਰਿਕਟਰ]] ਹੈ ਜੋ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਰੇਲਵੇ ਅਤੇ [[ਗੁਜਰਾਤ ਜਾਇੰਟਸ (ਡਬਲਿਊਪੀਐੱਲ)|ਗੁਜਰਾਤ ਜਾਇੰਟਸ]] ਲਈ ਖੇਡਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Player Profile: Tanuja Kanwar |url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/tanuja-kanwar-960847 |access-date=21 July 2024 |website=ESPNcricinfo}}</ref><ref>{{Cite web |date=22 February 2024 |title=Who is Tanuja Kanwer {{!}} Bio {{!}} Stats {{!}} Gujarat Giants Player |url=https://femalecricket.com/wpl-2024/38011-who-is-tanuja-kanwer-bio-stats-gujarat-giants-player.html |access-date=21 July 2024 |website=Female Cricket}}</ref> ਉਹ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਦੀ ਆਰਥੋਡਾਕਸ [[ਗੇਂਦਬਾਜ਼ੀ (ਕ੍ਰਿਕਟ)|ਗੇਂਦਬਾਜ਼]] ਵਜੋਂ ਖੇਡਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Tanuja Kanwar |url=https://www.wplt20.com/players/tanuja-kanwer-wpl-profile-70721 |access-date=27 December 2024 |website=WPL}}</ref> ਉਸਨੇ 2024 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਲਈ ਆਪਣਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਡੈਬਿਊ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web |title=Injured Shreyanka Patil out of Women's Asia Cup, India call up Tanuja Kanwar |url=https://www.espncricinfo.com/story/injured-shreyanka-patil-out-of-womens-asia-cup-india-call-up-tanuja-kanwar-1444013 |access-date=21 July 2024 |website=ESPNcricinfo}}</ref> == ਘਰੇਲੂ ਕਰੀਅਰ == ਫਰਵਰੀ 2024 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ [[ਗੁਜਰਾਤ ਜਾਇੰਟਸ (ਡਬਲਿਊਪੀਐੱਲ)|ਗੁਜਰਾਤ ਜਾਇੰਟਸ]] ਨੇ [[ਮਹਿਲਾ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ (ਕ੍ਰਿਕਟ)|ਮਹਿਲਾ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ]] ਨਿਲਾਮੀ ਵਿੱਚ ਖੇਡਣ ਲਈ ₹50 ਲੱਖ ਦੀ ਕੀਮਤ 'ਤੇ ਸਾਈਨ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=How uncapped Tanuja Kanwar made a big splash at the WPL |url=https://www.espncricinfo.com/story/how-uncapped-tanuja-kanwar-made-a-big-splash-at-the-wpl-1430321 |access-date=21 July 2024 |website=ESPNcricinfo}}</ref><ref name="TK">{{Cite web |title=Who's Tanuja Kanwer? All You Need To Know About Indian Spinner Who's Making Her Debut Against UAE |url=https://www.news18.com/cricket/whos-tanuja-kanwer-all-you-need-to-know-about-indian-spinner-whos-making-her-debut-against-uae-8973392.html |access-date=21 July 2024 |website=News18}}</ref> ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ WPL ਮੈਚ 4 ਮਾਰਚ 2023 ਨੂੰ [[ਮੁੰਬਈ ਇੰਡੀਅਨਜ਼ (ਡਬਲਿਊਪੀਐੱਲ)|ਮੁੰਬਈ ਇੰਡੀਅਨਜ਼]] ਵਿਰੁੱਧ ਖੇਡਿਆ।<ref>{{Cite web |date=4 March 2023 |title=WPL 2023: Tanuja Kanwar of Gujarat Giants takes first wicket of Women's Premier League |url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/womens-cricket/womens-premier-league-2023-first-wicket-tanuja-kanwar-gujarat-giants-vs-mumbai-indians-yastika-bhatia-wpl/article66580620.ece |access-date=21 July 2024 |website=Sportstar}}</ref><ref>{{Cite web |title=1st Match (N), DY Patil, March 04, 2023, Women's Premier League |url=https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1358929.html |access-date=21 July 2024 |website=ESPNcricinfo}}</ref> ਉਸਨੇ WPL 2023 ਵਿੱਚ ਅੱਠ ਮੈਚ ਖੇਡੇ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ 8.85 ਦੀ ਇਕਾਨਮੀ ਰੇਟ ਨਾਲ ਪੰਜ ਵਿਕਟਾਂ ਲਈਆਂ।<ref name="TK1">{{Cite web |date=21 July 2024 |title=Who is Tanuja Kanwar? India's debutant in clash vs UAE in Women's Asia Cup 2024 |url=https://www.indiatoday.in/sports/cricket/story/tanuja-kanwar-debut-womens-asia-cup-india-uae-2569770-2024-07-21 |access-date=21 July 2024 |website=India Today}}</ref> ਉਸਨੇ WPL 2024 ਵਿੱਚ ਅੱਠ ਮੈਚਾਂ ਵਿੱਚ 7.13 ਦੀ ਇਕਾਨਮੀ ਰੇਟ ਨਾਲ 10 ਵਿਕਟਾਂ ਲਈਆਂ।<ref name="TK" /> == ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਰੀਅਰ == 21 ਜੁਲਾਈ 2024 ਨੂੰ, ਉਸਨੂੰ 2024 ਮਹਿਲਾ ਟਵੰਟੀ20 ਏਸ਼ੀਆ ਕੱਪ ਲਈ [[ਸ਼੍ਰੇਅੰਕਾ ਪਾਟਿਲ]] ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਭਾਰਤ ਦੀ ਟੀਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=21 July 2024 |title=Women's T20 Asia Cup 2024: Injured Shreyanka Patil out of India squad, call-up for Tanuja Kanwer |url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/womens-cricket/india-women-shreyanka-patil-injured-out-of-womens-asia-cup-2024-tanuja-kanwar-replacement-team-news/article68428504.ece |access-date=21 July 2024 |website=Sportstar}}</ref><ref name="TK1" /> ਕੰਵਰ ਨੇ 21 ਜੁਲਾਈ 2024 ਨੂੰ ਉਸੇ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਯੂਏਈ ਵਿਰੁੱਧ ਆਪਣਾ [[ਮਹਿਲਾ ਟੀ20 ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ|ਟਵੰਟੀ20 ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ]] (T20I) ਡੈਬਿਊ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web |title=5th Match, Group A, Dambulla, July 21, 2024, Women's Asia Cup |url=https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426760.html |access-date=21 July 2024 |website=ESPNcricinfo}}</ref><ref>{{Cite web |title=Shreyanka Patil out of Women's Asia Cup 2024 following hand injury, India call up Tanuja Kanwar |url=https://www.hindustantimes.com/cricket/shreyanka-patil-out-of-womens-asia-cup-2024-following-hand-injury-india-call-up-tanuja-kanwar-101721550363599.html |access-date=21 July 2024 |website=Hindustan Times}}</ref> ਉਸਨੇ 27 ਦਸੰਬਰ 2024 ਨੂੰ ਵੈਸਟਇੰਡੀਜ਼ ਵਿਰੁੱਧ ਆਪਣਾ [[ਮਹਿਲਾ ਇੱਕ ਦਿਨਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ|ਇੱਕ ਦਿਨਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ]] (ODI) ਡੈਬਿਊ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web |title=Tanuja Kanwar makes her ODI debut in the 3rd ODI against West Indies |url=https://femalecricket.com/west-indies-tour-of-india-2024/58964-tanuja-kanwar-makes-her-odi-debut-in-the-3rd-odi-against-west-indies.html |access-date=27 December 2024 |website=Female Cricket}}</ref><ref>{{Cite web |title=Tanuja Kanwar debuts as West Indies women bat first in 3rd ODI |url=https://www.cricket.com/news/tanuja-kanwar-debuts-as-west-indies-women-bat-first-in-the-3rd-odi-12272024-1735272309924 |access-date=27 December 2024 |website=Cricket.com |archive-date=28 ਦਸੰਬਰ 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241228080439/https://www.cricket.com/news/tanuja-kanwar-debuts-as-west-indies-women-bat-first-in-the-3rd-odi-12272024-1735272309924 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=Who Is Tanuja Kanwer? Left-Arm Spinner Who Made Her ODI Debut For India In 3rd ODI vs WI |url=https://cricket.one/player-stories/who-is-tanuja-kanwer-left-arm-spinner-who-made-her-odi-debut-for-india-in-3rd-odi-vs-wi/676e5304703dbcd7d84a66cd |access-date=27 December 2024 |website=CricketOne |archive-date=28 ਦਸੰਬਰ 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241228210115/https://cricket.one/player-stories/who-is-tanuja-kanwer-left-arm-spinner-who-made-her-odi-debut-for-india-in-3rd-odi-vs-wi/676e5304703dbcd7d84a66cd |url-status=dead }}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{cricinfo|id=960847}} * {{cricketarchive|id=1351059}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸ਼ਿਮਲਾ ਦੇ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਮਹਿਲਾ ਓਡੀਆਈ ਕ੍ਰਿਕਟ ਖਿਡਾਰੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਮਹਿਲਾ ਕ੍ਰਿਕਟ ਖਿਡਾਰੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1998]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] d1bbn29i592x8l113o1owusuzboftsl 0 195907 842151 799088 2026-07-09T15:55:42Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 842151 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricketer|name=ਪ੍ਰਿਆ ਮਿਸ਼ਰਾ|female=true|image=|caption=|full_name=|birth_date={{birth date and age|2004|6|4|df=yes}}|birth_place=|batting=ਸੱਜੂ|bowling=ਸੱਜੀ ਬਾਂਹ|role=ਗੇਂਦਬਾਜ਼ੀ (ਕ੍ਰਿਕਟ)|international=true|country=ਭਾਰਤ|internationalspan=|odidebutdate=27 October|odidebutyear=2024|odidebutagainst=New Zealand|odicap=147|lastodidate=29 October|lastodiyear=2024|lastodiagainst=New Zealand|odishirt=12|oneT20I=|T20Idebutdate=|T20Idebutyear=|T20Idebutagainst=|T20Icap=|lastT20Idate=|lastT20Iyear=|lastT20Iagainst=|T20Ishirt=|club1=[[Delhi women's cricket team|Delhi]]|year1=2022–present|columns=4|column1=[[Women's One Day International|WODI]]|matches1=8|runs1=6|bat avg1=3.00|100s/50s1=0/0|top score1=5|deliveries1=346|wickets1=13|bowl avg1=26.61|fivefor1=0|tenfor1=0|best bowling1=3/49|catches/stumpings1=0/–|column2=[[First-class cricket|WFC]]|matches2=1|runs2=5|bat avg2=–|100s/50s2=0/0|top score2=4[[not out|*]]|deliveries2=227|wickets2=6|bowl avg2=19.50|fivefor2=0|tenfor2=0|best bowling2=4/58|catches/stumpings2=0/–|column3=[[List A cricket|WLA]]|matches3=34|runs3=9|bat avg3=1.80|100s/50s3=0/0|top score3=5|deliveries3=1,640|wickets3=76|bowl avg3=16.22|fivefor3=3|tenfor3=0|best bowling3=5/14|catches/stumpings3=6/–|column4=[[Women's Twenty20|WT20]]|matches4=19|runs4=2|bat avg4=2.00|100s/50s4=0/0|top score4=2|deliveries4=396|wickets4=17|bowl avg4=24.41|fivefor4=0|tenfor4=0|best bowling4=3/16|catches/stumpings4=3/–|source=https://www.espncricinfo.com/cricketers/priya-mishra-1412478 ESPNcricinfo|date=27 October|year=2024}} '''ਪ੍ਰਿਆ ਮਿਸ਼ਰਾ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Priya Mishra;''' ਜਨਮ 4 ਜੂਨ 2004) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ [[ਕ੍ਰਿਕਟ|ਕ੍ਰਿਕਟਰ]] ਹੈ ਜੋ [[ਭਾਰਤ ਮਹਿਲਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮ|ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮ]] ਲਈ ਖੇਡਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=24 December 2024 |title=Who is Priya Mishra {{!}} Bio {{!}} Stats |url=https://femalecricket.com/wpl-2024/37994-who-is-priya-mishra-bio-stats-gujarat-giants-player.html |website=Female Cricket}}</ref> ਉਹ ਘਰੇਲੂ ਕ੍ਰਿਕਟ ਵਿੱਚ [[ਦਿੱਲੀ ਮਹਿਲਾ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮ|ਦਿੱਲੀ]] ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Priya Mishra |url=https://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1412478.html |website=ESPNcricinfo}}</ref> == ਕਰੀਅਰ == ਮਿਸ਼ਰਾ [[ਦਿੱਲੀ ਮਹਿਲਾ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮ]] ਲਈ ਘਰੇਲੂ ਕ੍ਰਿਕਟ ਖੇਡਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=24 February 2024 |title=WPL 2024: Meet Delhi Leg-spinner Priya Mishra – Aiming To Put Her Best Foot Forward For Gujarat Giants |url=https://www.cricketnmore.com/cricket-news/wpl-2024-meet-delhi-leg-spinner-priya-mishra-aiming-to-put-her-best-foot-forward-for-gujarat-giants-138977 |access-date=27 October 2024 |website=Cricketnmore}}</ref> ਫਰਵਰੀ 2024 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ [[ਗੁਜਰਾਤ ਜਾਇੰਟਸ (ਡਬਲਿਊਪੀਐੱਲ)|ਗੁਜਰਾਤ ਜਾਇੰਟਸ]] ਨੇ [[ਮਹਿਲਾ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ (ਕ੍ਰਿਕਟ)|ਮਹਿਲਾ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ]] ਨਿਲਾਮੀ ਵਿੱਚ ਖੇਡਣ ਲਈ ₹20 ਲੱਖ ਦੀ ਕੀਮਤ 'ਤੇ ਸਾਈਨ ਕੀਤਾ ਸੀ ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਖੇਡਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ।<ref>{{Cite web |title=Meet Priya Mishra, India's Debutant Leg-Spinner In 2nd ODI Vs New Zealand |url=https://www.oneindia.com/sports/cricket/priya-mishra-india-debutant-leg-spinner-in-2nd-odi-india-vs-new-zealand-3971545.html |access-date=27 October 2024 |website=OneIndia}}</ref><ref>{{Cite web |date=31 January 2024 |title=Dream comes true, says Priya Mishra picked by Gujarat Giants |url=https://dailyworld.in/sports/dream-comes-true-says-priya-mishra-picked-by-gujarat-giants-514839.html |access-date=27 October 2024 |website=Dailyworld}}</ref> ਉਹ 2023-24 ਸੀਨੀਅਰ ਮਹਿਲਾ ਇੱਕ ਦਿਨਾ ਟਰਾਫੀ ਦੀ ਇੱਕ ਮੋਹਰੀ ਵਿਕਟ ਲੈਣ ਵਾਲੀ ਗੇਂਦਬਾਜ਼ ਵੀ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਅੱਠ ਮੈਚਾਂ ਵਿੱਚ 23 ਵਿਕਟਾਂ ਲਈਆਂ।<ref>{{Cite web |date=8 March 2024 |title=From Village to WPL: Priya Mishra's Inspiring Cricket Journey |url=https://femalecricket.com/wpl-2024/38703-from-village-to-wpl-priya-mishras-inspiring-cricket-journey.html |access-date=27 October 2024 |website=Female Cricket}}</ref> ਉਸਨੇ 18 ਅਗਸਤ 2024 ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਣਅਧਿਕਾਰਤ ਇੱਕ ਰੋਜ਼ਾ ਮੈਚ ਵਿੱਚ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਏ ਵਿਰੁੱਧ ਪੰਜ ਵਿਕਟਾਂ (5/14) ਲਈਆਂ।<ref>{{Cite web |title=Priya Mishra five-for guides India A to first win of Australia tour |url=https://www.espncricinfo.com/story/aus-a-vs-india-a-priya-mishra-five-for-helps-india-a-post-first-win-of-australia-tour-1447831 |access-date=27 October 2024 |website=ESPNcricinfo}}</ref> ਉਸਨੇ ਉਸੇ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਣਅਧਿਕਾਰਤ ਟੈਸਟ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪਾਰੀ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਵਿਕਟਾਂ (4/58) ਵੀ ਲਈਆਂ,<ref>{{Cite web |title=Minnu Mani, Priya Mishra share nine wickets to bundle out Australia A |url=https://www.espncricinfo.com/series/australia-a-women-vs-india-a-women-2024-1443790/australia-a-women-vs-india-a-women-only-unofficial-test-1443800/match-report-1 |access-date=27 October 2024 |website=ESPNcricinfo}}</ref> ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਦੋਵਾਂ ਪਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ ਛੇ ਵਿਕਟਾਂ ਲਈਆਂ। ਅਗਸਤ 2024 ਵਿੱਚ, ਮਿਸ਼ਰਾ ਨੂੰ 2024 ਆਈਸੀਸੀ ਮਹਿਲਾ ਟੀ20 ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਲਈ ਇੱਕ ਗੈਰ-ਯਾਤਰਾ ਰਿਜ਼ਰਵ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਭਾਰਤ ਮਹਿਲਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮ|ਭਾਰਤ ਦੀ ਮਹਿਲਾ ਟੀਮ]] ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=27 August 2024 |title=India's squad for the ICC Women's T20 World Cup 2024 announced |url=https://www.bcci.tv/bccilink/articles/jKTSq82Z |access-date=25 October 2024 |website=Board of Control for Cricket in India}}</ref><ref>{{Cite web |date=27 August 2024 |title=India name star-studded squad for the ICC Women's T20 World Cup 2024 |url=https://www.icc-cricket.com/tournaments/womens-t20-worldcup/news/india-name-star-studded-squad-for-the-icc-women-s-t20-world-cup-2024 |access-date=25 October 2024 |website=International Cricket Council}}</ref> ਅਕਤੂਬਰ 2024 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਵਿਰੁੱਧ ਇੱਕ ਰੋਜ਼ਾ ਲੜੀ ਲਈ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮ ਲਈ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਬੁਲਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=India's Squad for IDFC First Bank ODI Series against New Zealand announced |url=https://www.bcci.tv/bccilink/articles/EEI1QDRi |access-date=17 October 2024 |website=BCCI}}</ref> ਉਸਨੇ 27 ਅਕਤੂਬਰ 2024 ਨੂੰ ਉਸੇ ਲੜੀ ਦੇ ਦੂਜੇ ਇੱਕ ਰੋਜ਼ਾ ਮੈਚ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ [[ਮਹਿਲਾ ਇੱਕ ਦਿਨਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ|ਇੱਕ ਰੋਜ਼ਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ]] (ODI) ਡੈਬਿਊ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web |title=Who is Priya Mishra, India's latest debutant during New Zealand series? |url=https://femalecricket.com/new-zealand-tour-of-india-2024/55122-who-is-priya-mishra-indias-latest-debutant-during-new-zealand-series.html |access-date=27 October 2024 |website=Female Cricket}}</ref><ref>{{Cite web |title=Who Is Priya Mishra? Young Leg-Spinner Making Her Debut In IND-W vs NZ-W 2nd ODI |url=https://cricket.one/player-stories/who-is-priya-mishra-young-leg-spinner-making-her-debut-in-ind-w-vs-nz-w-2nd-odi/671dfefcfa639db058e0dff7 |access-date=27 October 2024 |website=OneCricket |archive-date=27 ਅਕਤੂਬਰ 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241027150649/https://cricket.one/player-stories/who-is-priya-mishra-young-leg-spinner-making-her-debut-in-ind-w-vs-nz-w-2nd-odi/671dfefcfa639db058e0dff7 |url-status=dead }}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{Cricinfo|id=1412478}} * {{cricketarchive|id=2186094}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਮਹਿਲਾ ਓਡੀਆਈ ਕ੍ਰਿਕਟ ਖਿਡਾਰੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਮਹਿਲਾ ਕ੍ਰਿਕਟ ਖਿਡਾਰੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 2004]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਖਿਡਾਰੀ]] b43knewanjxskye94tfkgyavd7imber 0 196000 842144 822647 2026-07-09T12:00:08Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 842144 wikitext text/x-wiki '''ਕਸ਼ਮਾ ਮੇਤਰੇ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Kshama Metre'''), ਜਿਸਨੂੰ '''ਡਾਕਟਰ ਦੀਦੀ ਦੇ''' ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ,<ref name="In Conversation with Dr. Kshama Metre – One Day at CORD Dharamsala">{{Cite web |date=3 February 2012 |title=In Conversation with Dr. Kshama Metre – One Day at CORD Dharamsala |url=http://www.tarungoel.in/2012/02/03/kshama-metre-cord-sidhbari-dharamsala/ |access-date=9 February 2016 |publisher=Tarun Goel |archive-date=16 ਫ਼ਰਵਰੀ 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160216002752/http://www.tarungoel.in/2012/02/03/kshama-metre-cord-sidhbari-dharamsala/ |url-status=dead }}</ref> ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਪੇਂਡੂ ਵਿਕਾਸ ਨੇਤਾ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਬਾਲ ਰੋਗ ਵਿਗਿਆਨੀ ਹੈ, ਜਿਸਨੇ 1985 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪੂਰਵਗਾਮੀ ਸੰਗਠਨ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਚਿਨਮਯਾ ਆਰਗੇਨਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ ਫਾਰ ਰੂਰਲ ਡਿਵੈਲਪਮੈਂਟ (CORD) ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਸੰਗਠਨ ਦੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਵਜੋਂ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦੀ ਹੈ।<ref name="Dr. Kshama Metre wins prestigious award in London">{{Cite web |date=19 December 2012 |title=Dr. Kshama Metre wins prestigious award in London |url=http://chinmayauk.org/news/dr-kshama-metre-wins-award-in-london/ |access-date=9 February 2016 |publisher=Chinmaya Mission, UK |archive-date=8 ਮਾਰਚ 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160308193910/http://chinmayauk.org/news/dr-kshama-metre-wins-award-in-london/ |url-status=dead }}</ref> ਇਹ ਸੰਸਥਾ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੇਂਡੂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਊ ਅਤੇ ਵਿਆਪਕ ਭਾਈਚਾਰਕ ਸੰਚਾਲਿਤ ਏਕੀਕ੍ਰਿਤ ਵਿਕਾਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਲਈ ਆਪਣੇ ਵਿਲੱਖਣ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਕਰਦੀ ਹੈ,<ref name="CORD and Interview with Dr. Metre">{{Cite web |date=13 April 2015 |title=CORD and Interview with Dr. Metre |url=http://india.mountmadonnaschool.org/cord-and-interview-with-dr-metre/ |access-date=9 February 2016 |publisher=Mount Madonna School}}</ref> ਚਿਨਮਯਾ ਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ।<ref name="Advisory Board">{{Cite web |date=2016 |title=Advisory Board |url=http://cordnewyork.org/cord/dr-shama/ |access-date=8 February 2016 |publisher=CORD USA |archive-date=16 ਫ਼ਰਵਰੀ 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160216190658/http://cordnewyork.org/cord/dr-shama/ |url-status=dead }}</ref> CORD ਇੰਡੀਆ ਦੀ ਡਾਇਰੈਕਟਰਸ਼ਿਪ ਸੰਭਾਲਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਸੰਗਠਨ ਦੇ ਅਮਰੀਕੀ ਵਿੰਗ, CORD USA ਦੀ ਸਲਾਹਕਾਰ ਵਜੋਂ ਵੀ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। 2012 ਦੇ [[ਦ ਗਾਰਡੀਅਨ|ਗਾਰਡੀਅਨ]] ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਡਿਵੈਲਪਮੈਂਟ ਅਚੀਵਮੈਂਟ ਅਵਾਰਡ<ref name="Guardian International Development Achievement Award winner 2012: Dr Kshama Metre">{{Cite web |date=23 November 2012 |title=Guardian International Development Achievement Award winner 2012: Dr Kshama Metre |url=https://www.theguardian.com/achievementsaward/dr-kshama-metre-winner-2012 |access-date=8 February 2016 |publisher=Guardian UK}}</ref> ਸਮੇਤ ਕਈ ਪੁਰਸਕਾਰਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ, ਉਸਨੂੰ 1993 ਵਿੱਚ ਦ ਵੀਕ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਦੁਆਰਾ ''ਸਾਲ ਦੀ ਔਰਤ'' ਵਜੋਂ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Dr. Kshama Metre on Bhau Institute of Innovation">{{Cite web |date=2016 |title=Dr. Kshama Metre on Bhau Institute of Innovation |url=http://www.bhau.org/dr-kshama-metre/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160215130208/http://www.bhau.org/dr-kshama-metre/ |archive-date=15 February 2016 |access-date=8 February 2016 |publisher=Bhau Institute of Innovation}}</ref> ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ 2008 ਵਿੱਚ, ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ, ਉਸਨੂੰ ਚੌਥਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਨਾਗਰਿਕ ਸਨਮਾਨ [[ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ]] ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ।<ref name="Padma Awards">{{Cite web |date=2016 |title=Padma Awards |url=http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |archive-date=15 October 2015 |access-date=3 January 2016 |publisher=Ministry of Home Affairs, Government of India}}</ref> [[ਤਸਵੀਰ:A_winter_morning_in_Rakkar,_Himachal_Pradesh.jpg|thumb|369x369px| [[ਸਿੱਧਬਾੜੀ|ਸਿਧਬਾੜੀ]] ਪਿੰਡ, ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] == ਪੁਰਸਕਾਰ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨ == 1993 ਵਿੱਚ, ਦ ਵੀਕ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਨੇ ਮੀਟਰ ਨੂੰ ''ਸਾਲ ਦੀ ਔਰਤ'' ਵਜੋਂ ਚੁਣਿਆ।<ref name="The self-help movement in rural India and CORD’s experience – Community activist">{{Cite web |date=16 June 2011 |title=The self-help movement in rural India and CORD's experience – Community activist |url=http://www.idrc.ca/EN/Misc/Pages/EventDetails.aspx?EventID=80 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160216052556/http://www.idrc.ca/EN/Misc/Pages/EventDetails.aspx?EventID=80 |archive-date=16 February 2016 |access-date=9 February 2016 |publisher=International Development Research Center, Canada}}</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 2000 ਵਿੱਚ [[ਦ ਟਾਈਮਜ਼ ਗਰੁੱਪ|ਟਾਈਮਜ਼ ਗਰੁੱਪ]] ਵੱਲੋਂ ''ਓਜਸਵਨੀ ਸ਼ਿਖਰ ਸੇਵਾ ਅਲੰਕਰਨ ਪੁਰਸਕਾਰ'' ਅਤੇ 2002 ਵਿੱਚ [[ਕੌਮੀ ਮਹਿਲਾ ਕਮਿਸ਼ਨ|ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਹਿਲਾ ਕਮਿਸ਼ਨ]] ਵੱਲੋਂ ਮਹਿਲਾ ਸਸ਼ਕਤੀਕਰਨ ਪੁਰਸਕਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।<ref name="Achievements of CORD">{{Cite web |date=2016 |title=Achievements of CORD |url=http://www.cord.org.in/achievements.html |access-date=8 February 2016 |publisher=CORD }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਾਰਚ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਦੋ ਸਾਲ ਬਾਅਦ, 2004 ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ''ਪ੍ਰੋਫੈਟਸ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ'' ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਮੁੱਖ ਨਾਇਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਜੋਂ ਸੂਚੀਬੱਧ ਕੀਤਾ<ref name="Advisory Board" /> ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ 2005 ਵਿੱਚ ਸਮਾਜ ਸੇਵਾ ਲਈ ''ਸਦਗੁਰੂ ਗਣਾਨੰਦ ਪੁਰਸਕਾਰ'' ਮਿਲਿਆ।<ref name="Our Inspirations">{{Cite web |date=2016 |title=Our Inspirations |url=http://www.cordusa.org/index.php/about-us/our-inspiration |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170318144755/http://www.cordusa.org/index.php/about-us/our-inspiration |archive-date=18 March 2017 |access-date=8 February 2016 |publisher=CORD USA}}</ref> ਉਸਨੂੰ 2006 ਵਿੱਚ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਵੂਮੈਨਜ਼ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ ਫੰਡ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ (AIWEFA) ਦੁਆਰਾ CORD ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਅਤੇ ''ਵੱਖਰੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਪਾਹਜ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਲਈ ਏਕੀਕ੍ਰਿਤ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਅਧਾਰਤ ਪੁਨਰਵਾਸ ਕਾਰਜ'' ਵਿੱਚ ਸੰਗਠਨ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ''[[ਨੈਨਾ ਸਿੱਬਲ|ਨੀਨਾ ਸਿੱਬਲ]] ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ'' ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Achievements of CORD" /> ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਉਸਨੂੰ 2008 ਦੇ ਗਣਤੰਤਰ ਦਿਵਸ ਸਨਮਾਨ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ [[ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ]] ਦੇ ਨਾਗਰਿਕ ਪੁਰਸਕਾਰ ਲਈ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ।<ref name="Padma Awards" /> ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਖਬਾਰ, [[ਦ ਗਾਰਡੀਅਨ|ਦ ਗਾਰਡੀਅਨ ਨੇ]] ਉਸਨੂੰ ''ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਗਰੀਬੀ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਉਸਦੇ ਬੇਮਿਸਾਲ ਕੰਮ'' ਲਈ 2012 ਵਿੱਚ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਲਈ ਚੁਣਿਆ।<ref name="The Guardian Announces Development Award Winners">{{Cite web |date=26 December 2012 |title=The Guardian Announces Development Award Winners |url=http://www.womendeliver.org/updates/entry/the-guardian-announces-development-award-winners |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160306034747/http://www.womendeliver.org/updates/entry/the-guardian-announces-development-award-winners |archive-date=6 March 2016 |access-date=9 February 2016 |publisher=Women Deliver}}</ref> 2017 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ ਸਾਵਿਤਰੀਬਾਈ ਜੋਤੀਰਾਓ ਫੂਲੇ ਪੁਰਸਕਾਰ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਲੇਖਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਲੇਖਿਕਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਰਾਠੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1950]] mgvlszra3yb3knsael5kir9f7y34c3x 0 196123 842179 825937 2026-07-10T11:26:56Z ~2026-37254-31 61057 image depicts Calliandra houstoniana var. calothyrsus 842179 wikitext text/x-wiki == ਸੁਬਬੂਲ == ਸੁਬਬੂਲ ਇੱਕ ਰੁੱਖ ਹੈ ਜੋ ਘੱਟ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਦੇਖਭਾਲ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵੱਧਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਵਿਗਿਆਨਕ ਨਾਂ '''''Leucaena leucocephala''''' ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਸਾਲ ਹਰਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਲਗਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਫੈਲਦਾ ਹੈ। ਇਹ [[ਬਾਲਣ]] ਅਤੇ ਬਾਇਓਮਾਸ ਵਜੋਂ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਉਪਯੋਗੀ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਲੱਕੜ ਬਹੁਤ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। == ਮੂਲ ਅਤੇ ਫੈਲਾਅ == ਸਬਬੂਲ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਕਸੀਕੋ ਅਤੇ ਸੈਂਟਰਲ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਸੀ। 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਭਾਰਤ ਸਮੇਤ ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁੱਖ ਲਗਾਉਣ ਦੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਅਧੀਨ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ। ਸੁੱਕੇ ਅਤੇ ਗਰਮ ਜਲਵਾਯੂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜੀਵਤ ਰਹਿਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਕਾਰਨ ਇਸਦਾ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਫੈਲਾਅ ਹੋਇਆ। == ਬੋਟੈਨੀਕਲ ਵੇਰਵਾ == ਸਬਬੂਲ ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ 5 ਤੋਂ 20 ਮੀਟਰ ਉੱਚਾ ਰੁੱਖ ਬਣਦਾ ਹੈ।   <nowiki>*</nowiki> ਪੱਤੇ: ਦੋਹਰੀ ਪਿੰਨਾਟ ਬਣਤਰ ਵਾਲੇ   <nowiki>*</nowiki> ਫੁੱਲ: ਗੋਲਾਕਾਰ ਗੁੱਛਿਆਂ ਵਿੱਚ ਚਿੱਟੇ–ਹਲਕੇ ਪੀਲੇ   <nowiki>*</nowiki> ਫਲ: ਲੰਬੀਆਂ ਫਲੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਸਖ਼ਤ ਬੀਜ ਹੁੰਦੇ ਹਨ == ਪੋਸ਼ਣ ਅਤੇ ਰਸਾਇਣਿਕ ਗੁਣ == ਸਬਬੂਲ ਦੇ ਪੱਤੇ ਅਤੇ ਬੀਜਾਂ ਵਿੱਚ 20–30% ਤੱਕ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਹ ਪਸ਼ੂ-ਚਾਰੇ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ '''ਮਾਈਮੋਸਿਨ''' ਨਾਮਕ ਰਸਾਇਣਕ ਤੱਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਜੋ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਪਸ਼ੂਆਂ ਲਈ ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। == ਉਪਯੋਗ == ਸਬਬੂਲ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਵਰਤੋਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਹਨ: <nowiki>*</nowiki> ਪਸ਼ੂ ਚਾਰਾ   <nowiki>*</nowiki> ਕਾਗਜ਼ ਅਤੇ ਪਲਪ ਉਦਯੋਗ   <nowiki>*</nowiki> ਇੰਧਨ ਅਤੇ ਕੋਇਲਾ   <nowiki>*</nowiki> ਖੇਤਾਂ ਲਈ ਵਾੜ ਅਤੇ ਛਾਂ   <nowiki>*</nowiki> ਹਰੀ ਖਾਦ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਸੁਧਾਰ   <nowiki>*</nowiki> ਤਣੇ ਤੋਂ ਕਾਠ ਦਾ ਸਮਾਨ == ਪਰਿਆਵਰਣਕ ਮਹੱਤਤਾ == ਸਬਬੂਲ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ-ਫਿਕਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਬੈਕਟੀਰੀਆ ਨਾਲ ਸਹਿ-ਜੀਵਨ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਉਪਜਾਊਸ਼ਕਤੀ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਿੱਟੀ ਕਟਾਅ ਰੋਕਣ, ਕਾਰਬਨ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਅਤੇ ਬੰਜਰ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਦੀ ਸੁਧਾਰ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਕ ਹੈ। == ਚੁਣੌਤੀਆਂ == ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਸਬਬੂਲ ਨੂੰ ਹਮਲਾਵਰ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ('''Invasive Species)''' ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਥਾਨਕ ਜੀਵਵਿਵਿਧਤਾ ‘ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਸਦਾ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। == ਤਸਵੀਰ ਗੈਲਰੀ == [[चित्र:Leucaena_leucocephala.jpg|right|thumb|399x399px|ਸੁਬਬੂਲ ਦੀ ਟਹਿਣੀ ਉੱਪਰ ਪੱਤੇ ਅਤੇ ਫੁੱਲ।]] [[चित्र:Leucaena_leucocephala_MHNT.BOT.2011.3.71.jpg|thumb|ਸਬਬੂਲ ਦੀ ਸੁੱਕੀ ਹੋਈ ਫਲ਼ੀ ਅਤੇ ਬੀਜ।]] <gallery> ਤਸਵੀਰ:Subabul_-_പീലിവാക_03.JPG|link=चित्र:Subabul_-_പീലിവാക_03.JPG|alt=Flowers and immature fruit|<div style="text-align: center;">ਫੁੱਲ ਅਤੇ ਕੱਚੇ ਫਲ</div> ਤਸਵੀਰ:Leucaena_leucocephala00.jpg|link=चित्र:Leucaena_leucocephala00.jpg|alt=Pod and seeds|<div style="text-align: center;">ਫਲੀਆਂ ਅਤੇ ਬੀਜ</div> ਤਸਵੀਰ:Subabul_tree,_Mira-Bhayander.jpg|link=चित्र:Subabul_tree,_Mira-Bhayander.jpg|alt=Subabul growing wild on the outskirts of Mumbai|<div style="text-align: center;">[[ਮੁੰਬਈ]] ਦੇ ਬਾਹਰਵਾਰ ਜੰਗਲ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾ ਵਧ ਰਿਹਾ ਸੁਬਬੂਲ</div> </gallery> 02rjuwnvmwj8f61kluhx8xyij82rmy3 0 200454 842178 842109 2026-07-10T10:21:12Z Kuldeepburjbhalaike 18176 842178 wikitext text/x-wiki '''ਪਰਮਜੀਤ ਕੌਰ ਖਾਲੜਾ''' ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਸ਼ਖਸ਼ੀਅਤ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਰਕੁਨ [[ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਖਾਲੜਾ]] ਦੀ ਪਤਨੀ ਹੈ, ਜਿਸਨੇ [[ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ ਲੋਕ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਹਲਕੇ]] ਤੋਂ 2019 ਵਿੱਚ ਚੋਣ ਲੜੀ ਪਰ ਉਹ ਜਿੱਤ ਨਾ ਸਕੀ।<ref>{{Cite web |last=Sanjha |first=A. B. P. |date=2025-07-09 |title=ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਜ਼ਿਮਨੀ ਚੋਣ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਬੀਬੀ ਖਾਲੜਾ ਦਾ ਵੱਡਾ ਐਲਾਨ ! ਚੋਣਾਂ ਲੜਨ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਸਥਿਤੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸਪੱਸ਼ |url=https://punjabi.abplive.com/district/amritsar/bibi-khalras-big-announcement-regarding-the-tarn-taran-byelection-849490 |access-date=2025-09-14 |website=ABP Sanjha |language=pa}}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-07-08 |title=ਬੀਬੀ ਪਰਮਜੀਤ ਕੌਰ ਖਾਲੜਾ ਨਹੀਂ ਲੜਨਗੇ ਕੋਈ ਵੀ ਚੋਣ : ਖਾਲੜਾ ਮਿਸ਼ਨ |url=https://www.rozanaspokesman.in/news/punjab/080725/bibi-paramjit-kaur-khalra-will-not-contest-any-election-khalra-missio.html |access-date=2025-09-14 |website=Rozana Spokesman}}</ref> == ਸਿੱਖਿਆ == ਓਹਨਾਂ ਨੇ 1981 ਵਿੱਚ [[ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ]] ਤੋਂ ਐਮ.ਏ. ਪੰਜਾਬੀ ਬੀ.ਲਿਬ (ਬੈਚਲਰ ਇਨ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਸਾਇੰਸਜ਼) ਵਿੱਚ ਪੋਸਟ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ ਹੈ। == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਰਾਜਨੀਤੀ]] cnff41lpi8hksx7hdhpleiepmayt0yc 0 203915 842157 840788 2026-07-09T21:27:18Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 842157 wikitext text/x-wiki 2026 ਵਿੱਚ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੌਤਾਂ ਹੋਈਆਂ। ਨਾਮ ਮੌਤ ਦੀ ਮਿਤੀ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਵਰਣਮਾਲਾ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਇੱਕ ਆਮ ਐਂਟਰੀ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਕਰਦੀ ਹੈ: * ਨਾਮ, ਉਮਰ, ਜਨਮ ਸਮੇਂ ਨਾਗਰਿਕਤਾ ਦਾ ਦੇਸ਼, ਬਾਅਦ ਦੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀਅਤਾ (ਜੇ ਲਾਗੂ ਹੋਵੇ), ਕਿਸ ਵਿਸ਼ੇ ਲਈ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਮੌਤ ਦਾ ਕਾਰਨ (ਜੇ ਪਤਾ ਹੋਵੇ), ਅਤੇ ਇੱਕ ਹਵਾਲਾ। {{TOC right}} == ਮਾਰਚ == === 21 === * ਡੈਨਿਸ ਕੌਂਡਰੀ, 74 ਸਾਲ, ਅਮਰੀਕੀ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਪਹਿਲਵਾਨ ( CWA, ਜਿਮ ਕਰੌਕੇਟ ਪ੍ਰਮੋਸ਼ਨ, WCW )। (ਇਸ ਮਿਤੀ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ) * [[ਮਧੂਮਿਤਾ ਰਾਉਤ]], 59 ਸਾਲ, ਭਾਰਤੀ [[ਉੜੀਸੀ|ਓਡੀਸੀ]] ਕਲਾਸੀਕਲ ਡਾਂਸਰ, ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ। * ਰੋਡਾ ਰੌਬਰਟਸ, 66, ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆਈ ਆਦਿਵਾਸੀ ਕਲਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਕੈਂਸਰ। === 20 === * ਆਰਿਫ਼, 84 ਸਾਲ, ਈਰਾਨੀ ਗਾਇਕ।<ref>[https://www.radiozamaneh.com/883240/ درگذشت عارف عارف‌کیا: سلطان قلب‌ها نوروز جنگی را ندید] {{In lang|fa}}</ref> * ਲੀਨਾਸ ਬੈਨਿਸ, 27, ਲਿਥੁਆਨੀਅਨ ਓਲੰਪਿਕ ਬਾਇਥਲੀਟ (2022)।<ref>[https://www.lrt.lt/naujienos/sportas/10/2873150/in-memoriam-lietuvos-biatlonininkai-gedi-komandos-draugo-banio-visada-liksi-musu-sirdyse In Memoriam. Lietuvos biatlonininkai gedi komandos draugo Banio: visada liksi mūsų širdyse] {{In lang|lt}}</ref> (ਇਸ ਮਿਤੀ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ) * ਨਿਕੋਲਸ ਬ੍ਰੈਂਡਨ, 54 ਸਾਲ, ਅਮਰੀਕੀ ਅਦਾਕਾਰ ( ''ਬਫੀ ਦ ਵੈਂਪਾਇਰ ਸਲੇਅਰ'', ''ਕ੍ਰਿਮੀਨਲ ਮਾਈਂਡਸ'', ''ਸਾਈਕੋ ਬੀਚ ਪਾਰਟੀ'' )। * ਅਲੇਨ ਬ੍ਰਿਲੇਟ, 78 ਸਾਲ, ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ।<ref>[https://www.ansa.it/canale_scienza/notizie/biotech/2026/03/20/addio-ad-alain-brillet-fra-i-pionieri-della-ricerca-sulle-onde-gravitazionali_49c926e1-6cb7-428e-b059-eab9d0ce6126.html Addio ad Alain Brillet, fra i pionieri della ricerca sulle onde gravitazionali] {{In lang|it}}</ref> * ਰੌਜਰ ਬਰੂਲੋਟ, 79, ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਸਪੋਰਟਸਕਾਸਟਰ ( ਮਾਂਟਰੀਅਲ ਐਕਸਪੋਜ਼ )। * ਅਰਨੇਸਟੋ ਚੈਰਕੁਇਸ ਬਿਆਲੋ, 85 ਸਾਲ, ਉਰੂਗਵੇ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ ਅਰਜਨਟੀਨੀ ਪੱਤਰਕਾਰ।<ref>[https://www.infobae.com/teleshow/2026/03/21/murio-ernesto-cherquis-bialo-el-adios-a-un-maestro-del-periodismo/ Murió Ernesto Cherquis Bialo: el adiós a un maestro del periodismo] {{In lang|es}}</ref> * ਫਿਲਾਰੇਟ ਡੇਨੀਸੇਂਕੋ, 97, ਯੂਕਰੇਨੀ ਆਰਥੋਡਾਕਸ ਪਦ-ਅਧਿਕਾਰੀ, ਕੀਵ ਦਾ ਮੁਖੀ (1995 ਤੋਂ)।<ref>[https://glavred.net/ukraine/serdce-ostanovilos-skonchalsya-pochetnyy-patriarh-pcu-filaret-10750544.html "Зупинилося серце": помер Почесний Патріарх ПЦУ Філарет] {{In lang|uk}}</ref> * ਸਟੀਵ ਗੇਨਸ, 68, ਅਮਰੀਕੀ ਪਾਦਰੀ, ਕੈਂਸਰ। * ਬੋਜ਼ੋ ਕੋਪ੍ਰੀਵਿਕਾ, 75 ਸਾਲ, ਸਰਬੀਆਈ ਨਿਬੰਧਕਾਰ, ਨਾਟਕੀ ਸਲਾਹਕਾਰ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਆਲੋਚਕ।<ref>[https://nova.rs/kultura/preminuo-bozo-koprivica/ Preminuo Božo Koprivica] {{In lang|sr}}</ref> * ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰਾ ਕੁਰਕਜ਼ਾਬ-ਪੋਮੀਆਨੋਵਸਕਾ, 85 ਸਾਲ, ਪੋਲਿਸ਼ ਅਦਾਕਾਰਾ ਅਤੇ ਅਨੁਵਾਦਕ।<ref>[https://www.radiokrakow.pl/aktualnosci/zmarla-aleksandra-kurczab-pomianowska-aktorka-rezyserka-i-pisarka/ Zmarła Aleksandra Kurczab-Pomianowska - aktorka, reżyserka i pisarka] {{In lang|pl}}</ref> (ਇਸ ਮਿਤੀ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ) * Isabelle Mergault, 67, ਫ੍ਰੈਂਚ ਅਦਾਕਾਰਾ ਅਤੇ ਫਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ (''You Are So Beautiful''), ਕੈਂਸਰ।<ref>[https://www.lemonde.fr/disparitions/article/2026/03/20/isabelle-mergault-realisatrice-comedienne-et-chroniqueuse-est-morte-a-l-age-de-67-ans_6672710_3382.html Isabelle Mergault, réalisatrice, comédienne et chroniqueuse, est morte à l’âge de 67 ans] {{In lang|fr}}</ref> * ਅਲੀ ਮੁਹੰਮਦ ਨੈਨੀ, 68–69, ਈਰਾਨੀ ਬ੍ਰਿਗੇਡੀਅਰ ਜਨਰਲ, ਹਵਾਈ ਹਮਲਾ। * ਟੇਸਾ ਰਿਚਰਡਸ, 75 ਸਾਲ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਡਾਕਟਰ, ਕੈਂਸਰ। (ਮੌਤ ਦਾ ਐਲਾਨ ਇਸ ਮਿਤੀ ਨੂੰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ) * ਮਿਸ਼ੇਲ ਰੋਲਾਂਡ, 78, ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਓਨੋਲੋਜਿਸਟ।<ref>[https://www.sudouest.fr/vin/info-sud-ouest-bordeaux-l-oenologue-michel-rolland-est-mort-28366585.php Info sud ouest. Bordeaux : l’œnologue Michel Rolland est mort] {{In lang|fr}}</ref> * ਕੈਲਵਿਨ ਟੌਮਕਿੰਸ, 100, ਅਮਰੀਕੀ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਕਲਾ ਆਲੋਚਕ (''ਦ ਨਿਊਯਾਰਕਰ''), ਸਟ੍ਰੋਕ। * ਰਿਕ ਯੰਗ, 92, ਅਮਰੀਕੀ ਹਾਲ ਆਫ਼ ਫੇਮ ਬੁਲਫਾਈਟਰ ਅਤੇ ਰੋਡੀਓ ਜੋਕਰ। (ਇਸ ਮਿਤੀ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ) === 19 === * ਮਾਰਕੋ ਅਲੇਓਟੀ , 67, ਇਤਾਲਵੀ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ।[it]<ref>[https://torino.repubblica.it/cronaca/2026/03/19/news/marco_aleotti_morto_regista_porta_a_porta_torinese-425232127/ Marco Aleotti morto a 67 anni: fu regista di Porta a Porta e di tanti eventi in mondovisione] {{In lang|it}}</ref> * ਮੁਹੰਮਦ ਅਨਵਾਰੂਲ ਅਜੀਮ ਆਰਿਫ਼, 74, ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੇ ਅਕਾਦਮਿਕ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕ ਅਤੇ ਬੈਂਕਰ, ਸੀਯੂ <ਆਈਡੀ 2 ਦੇ ਉਪ-ਕੁਲਪਤੀ ਅਤੇ ਆਈਆਈਯੂਸੀ (2021-2024), ਐਸਆਈਬੀਐਲ <ਆਈਡੀ 1 ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ। * ਏਸ਼ੇਲ ਅਰਮੋਨੀ , 67, ਇਜ਼ਰਾਈਲੀ ਖੁਫੀਆ ਅਧਿਕਾਰੀ।[he]<ref>[https://www.globes.co.il/news/article.aspx?did=1001538020 אשל ארמוני, מנכ"ל משרד הבינוי והשיכון לשעבר, הלך לעולמו] {{In lang|he}}</ref> * ਅੰਬਰਟੋ ਬੋਸੀ, 84, ਇਤਾਲਵੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਐਮ. ਪੀ. (ID1), 2008 ਤੋਂ ਦੋ ਵਾਰ ਐਮ. ਈ. ਪੀ., ਅਤੇ ਲੇਗਾ ਨੋਰਡ ਦੇ ਸਹਿ-ਸੰਸਥਾਪਕ।<ref>[https://www.lastampa.it/politica/2026/03/19/news/umberto_bossi_morto-15552072/amp/ È morto Umberto Bossi, fondatore della Lega] {{In lang|it}}</ref> * ਮਾਈਕਲ ਬਾਮਬਾਂਗ ਹਾਰਟੋਨੋ, 86, ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆਈ ਬੈਂਕਰ, ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨਿਕਸ ਅਤੇ ਸਿਗਰੇਟ ਉਦਯੋਗ ਕਾਰਜਕਾਰੀ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਜ ਪਲੇਅਰ, ਪੌਲੀਟ੍ਰੋਨ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਅਤੇ ਡੀਜਰਮ ਦੇ ਸਹਿ-ਮਾਲਕ (1963 ਤੋਂ) ।<ref>[https://www.cnbcindonesia.com/news/20260319144608-4-720262/berita-duka-michael-bambang-hartono-meninggal-dunia-siang-ini Berita Duka: Michael Bambang Hartono Meninggal Dunia Siang Ini] {{In lang|id}}</ref> * ਰੇਮੰਡ ਐਲ. ਈਥਿੰਗਟਨ, 96, ਅਮਰੀਕੀ ਪਾਲੀਓਨਟੋਲੋਜਿਸਟ। * ਅਲੇਸੈਂਡਰੋ ਫਿਨਾਜ਼ੀ ਐਗਰੋ, 84, ਇਤਾਲਵੀ ਬਾਇਓਕੈਮਿਸਟ।[it]<ref>[https://roma.repubblica.it/cronaca/2026/03/19/news/alessandrofinazzi-agro_morto_rettore_tor_vergata-425233302/ È morto a 85 anni Alessandro Finazzi-Agrò, per dodici anni rettore dell'università di Tor Vergata] {{In lang|it}}</ref> * ਖਾਮਿਦ ਗੀਜ਼ਾਤੁਲਿਨ , 94, ਰੂਸੀ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰੀ।[ru]<ref>[http://ufaras.ru/?p=33647 Ушел из жизни член-корреспондент РАН, доктор экономических наук, профессор Гизатуллин Хамит Нурисламович] {{In lang|ru}}</ref> * ਪੀਟਰ ਹਾਲਾਜ਼, 86, ਹੰਗਰੀ ਦੇ ਖੇਤੀਬਾਡ਼ੀ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਅਤੇ ਨਸਲੀ ਵਿਗਿਆਨੀ।<ref>[https://maszol.ro/kultura/Elhunyt-Halasz-Peter-neprajzkutato Elhunyt Halász Péter néprajzkutató- a Maszol.ro portálról] {{In lang|hu}}</ref> * ਨਿਕੋਲਸ ਹੇਸਮ, 73, ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਡਿਪਲੋਮੈਟ, ਸਕੱਤਰ-ਜਨਰਲ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ (2021 ਤੋਂ) ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਸੁਡਾਨ ਵਿੱਚ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਮਿਸ਼ਨ ਦਾ ਮੁਖੀ (2016 ਤੋਂ) । * ਗੈਰੀ ਲਿਓ, 81, ਆਸਟਰੇਲੀਆਈ ਰਗਬੀ ਲੀਗ ਫੁੱਟਬਾਲਰ (ਬਾਲਮੈਨ ਟਾਈਗਰਜ਼) * ਸਿਲਵੀਨੋ ਲੌਰੋ, 67, ਪੁਰਤਗਾਲੀ ਫੁੱਟਬਾਲ ਖਿਡਾਰੀ (ਵਿਟੋਰੀਆ ਸੇਤੁਬਲ, [[ਐੱਸ. ਐੱਲ. ਬੇਨਫ਼ੀਕਾ|ਬੇਨਫਿਕਾ]], ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮ ਅਤੇ ਕੋਚ) ।<ref>[https://www.abola.pt/noticias/morreu-silvino-2026031918041911185 Morreu Silvino] {{In lang|pt}}</ref> * ਜੂਨ ਮਾਤਸੁਮੋਤੋ, 75, ਜਾਪਾਨੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਦੋ ਵਾਰ ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ, ਉਪ ਮੁੱਖ ਕੈਬਨਿਟ ਸਕੱਤਰ (2008-2009), ਅਤੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਪਬਲਿਕ ਸੇਫਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਚੇਅਰ (2016-2017), ਪੇਟ ਦਾ ਕੈਂਸਰ।<ref>[https://nk.jiho.jp/article/300742 松本純元国家公安委員長が死去元衆院議員、日薬連盟特別参与] {{In lang|ja}}</ref> * ਸਾਲੇਹ ਮੁਹੰਮਦੀ, 19, ਈਰਾਨੀ ਪਹਿਲਵਾਨ, ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਕੇ ਫਾਂਸੀ. * [[ਚੱਕ ਨੌਰਿਸ]], 86, ਅਮਰੀਕੀ ਮਾਰਸ਼ਲ ਆਰਟਿਸਟ, ਅਦਾਕਾਰ (''ਵਾਕਰ, ਟੈਕਸਾਸ ਰੇਂਜਰ'', ਮਿਸਿੰਗ ਇਨ ਐਕਸ਼ਨ, ਡ੍ਰੈਗਨ ਦਾ ਰਾਹ ਅਤੇ ਲੇਖਕ) । * ਮਿਨਚੋ ਪ੍ਰਜ਼ਾਨਿਕੋਵ , 88, ਬਲਗੇਰੀਅਨ ਮੌਸਮ ਵਿਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਮੌਸਮ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ [bg]<ref>[https://www.edna.bg/izvestni/napusna-ni-legendarniiat-sinoptik-mincho-praznikov-4683957 Напусна ни легендарният синоптик Минчо Празников] {{In lang|bg}}</ref> * ਜੋਏਲ ਪਾਬਲੋ ਸਾਲੂਦ, 62, ਫਿਲੀਪੀਨ ਪੱਤਰਕਾਰ (ਦ ''ਫਿਲੀਪੀਨ ਸਟਾਰ'' ਅਤੇ ਲੇਖਕ) * ਜੈਫ ਵੈੱਬ, 76, ਅਮਰੀਕੀ ਚੀਅਰਲੀਡਿੰਗ ਕਾਰਜਕਾਰੀ, ਵਰਸਿਟੀ ਸਪਿਰਟ ਅਤੇ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਚੀਅਰ ਯੂਨੀਅਨ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ, ਇੱਕ ਗਿਰਾਵਟ ਤੋਂ ਪੇਚੀਦਗੀਆਂ. * ਅਲੇਸ ਜ਼ੇਡਨਿਕ , 68, ਚੈੱਕ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, [[Ostrava|ਓਸਟਰਾਵਾ]] ਦੇ ਮੇਅਰ (2002-2006) ।[cs]<ref>[https://moravskoslezsky.denik.cz/zpravy_region/ales-zednik-primator-honorarni-konzul-ostrava-umrti-politika-dydzej-kontroverze.html Ostrava smutní: Zemřel bývalý primátor a honorární ruský konzul Aleš Zedník] {{In lang|cs}}</ref> === 18 === * ਅਬਦ ਅਲਘਾਨੀ ਅਬੂ ਅਲਾਜ਼ਮ, 83, ਮੋਰੱਕੋ ਦੇ ਲੇਖਕ।[ar]<ref>[https://elaph.com/Web/Culture/2026/03/1591751.html وفاة الكاتب والمترجم المغربي عبد الغني أبو العزم] {{In lang|ar}}</ref> * ਮੁਹੰਮਦ ਅਬੂ ਸ਼ਾਹਲਾ, ਫਲਸਤੀਨੀ ਅੱਤਵਾਦੀ, ਖਾਨ ਯੂਨਿਸ ਬ੍ਰਿਗੇਡ ਦੇ ਸੀਨੀਅਰ ਫੀਲਡ ਕਮਾਂਡਰ। * ਕੈਰੋਲੀ ਤਾਮਾਸ ਬਾਰਟਲ , 92, ਸਲੋਵਾਕ [[Premonstratensians|ਪ੍ਰੀਮੋਨਸਟ੍ਰੇਟੇਨਸੀਅਨ]] ਭਿਕਸ਼ੂ।[hu]<ref>[https://felvidek.ma/2026/03/19/szombaton-bucsuztatjak-bartal-karoly-tamas-emeritus-jaszovari-apatot/ Szombaton búcsúztatják Bartal Károly Tamás emeritus jászóvári apátot] {{In lang|hu}}</ref> * ਜੋਜ਼ੇਫ਼ ਬੇਕਰ, 88, ਪੋਲਿਸ਼ ਓਲੰਪਿਕ ਸਾਈਕਲਿਸਟ (1964) * ਮਾਈਕ ਕਲੈਮਪਿਟ, 71, ਅਮਰੀਕੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਉੱਤਰੀ ਕੈਰੋਲੀਨਾ ਹਾਊਸ ਆਫ਼ ਰਿਪ੍ਰੈਜ਼ੈਂਟੇਟਿਵਜ਼ ਦੇ ਮੈਂਬਰ (ID1), 2021 ਤੋਂ ਕੈਂਸਰ. * ਸੰਡੋਰ ਡੇਵਿਡ , 89, ਹੰਗਰੀ ਦੇ ਤਲਵਾਰਬਾਜ਼ ਅਤੇ ਪੱਤਰਕਾਰ।[hu]<ref>[https://www.origo.hu/sport/sport-egyeni/2026/03/gyasz-elhunyt-david-sandor-lapaj-sportriporter Gyász: elhunyt a magyar sportújságírás meghatározó alakja, Dávid Sándor] {{In lang|hu}}</ref> (ਇਸ ਮਿਤੀ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ) * ਲੋਇਸ ਡੇਲਮੋਰ, 76, ਅਮਰੀਕੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਉੱਤਰੀ ਡਕੋਟਾ ਹਾਊਸ ਆਫ਼ ਰਿਪ੍ਰੈਜ਼ੈਂਟੇਟਿਵਜ਼ ਦਾ ਮੈਂਬਰ (1994-2018) * ਯਾਕੋਬ ਐਦਰੀ, 75, ਇਜ਼ਰਾਈਲੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, [[ਕਨੈਸਤ|ਐਮ. ਕੇ.]] (2003-2013), ਸਿਹਤ ਮੰਤਰੀ (2006) ਅਤੇ ਨੇਗੇਵ ਅਤੇ ਗਲੀਲ ਦਾ ਵਿਕਾਸ [ID1]। * ਮੈਨੂਅਲ ਏਟੁਰਾ, 93, ਸਪੈਨਿਸ਼ ਫੁੱਟਬਾਲਰ (ਐਥਲੈਟਿਕ ਬਿਲਬਾਓ) । * ਟੌਮ ਜਾਰਜਨ, 88, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਦਾਕਾਰ (ਬਿਟਨ ਦ ਲਾਈਨਾਂ, ਏ ਫਿਸ਼ ਕਾਲਡ ਵਾਂਡਾ, ਨੋਟਸ ਆਨ ਏ ਸਕੈਂਡਲ) * ਹੇਸੁਕੇ ਹਿਰੋਨਾਕਾ, 94, ਜਪਾਨੀ ਗਣਿਤ ਸ਼ਾਸਤਰੀ (ਹਿਰੋਨਾਕਾ ਦੀ ਉਦਾਹਰਣ, ਹਿਰੋਨਾਕਾ ਡੀਕੰਪੋਜੀਸ਼ਨ [[ਫ਼ੀਲਡਜ਼ ਤਗਮਾ|ਫੀਲਡਜ਼ ਮੈਡਲ]] ਜੇਤੂ (1970) ।<ref>[https://www.asahi.com/articles/ASV3L20SXV3LUTFL00QM.html 広中平祐さん死去　フィールズ賞受賞の数学者・元山口大学長] {{In lang|ja}}</ref> * ਰਿਕ ਹੋਗਾਬੋਮ, 47, ਅਮਰੀਕੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਨੰਪਾ ਦੇ ਮੇਅਰ (2026) * ਮੁਹੰਮਦ ਇਬਰਾਹਿਮ ਜਨਨਾਤੀ, 93, ਈਰਾਨੀ ਮਰਜਾ '<ref>[https://www.mehrnews.com/news/6777590/آیت-الله-العظمی-جناتی-شاهرودی-درگذشت آیت الله العظمی جناتی شاهرودی درگذشت] {{In lang|fa}}</ref> * ਇਸਮਾਈਲ ਖਾਤਿਬ, 64-65, ਈਰਾਨੀ ਮੌਲਵੀ ਅਤੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਖੁਫੀਆ ਮੰਤਰੀ (2021 ਤੋਂ) ਹਵਾਈ ਹਮਲੇ। * ਰੂਨ ਮੈਸਜ਼ [ਐਸਵੀ], 97, ਸਵੀਡਿਸ਼ ਆਈਸ ਹਾਕੀ ਖਿਡਾਰੀ (ਹੇਡਮੋਰਾ ਐਸਕੇ, ਲੇਕਸੈਂਡਸ ਆਈਐਫ, ਗੈਸ ਐਚਕੇ.[sv]<ref>[https://www.aftonbladet.se/sportbladet/hockey/a/Pdplk0/leksands-forsta-guldtranare-rune-mases-dod-blev-97-ar Tränarlegendaren Rune Mases är död – blev 97 år] {{In lang|sv}}</ref> * ਪੀਟਰ ਥੌਮਸਨ, 81, ਅਮਰੀਕੀ ਸਟੇਜ ਪ੍ਰਚਾਰਕ। * ਸੋਰਿਨ ਤੁਫਾਨ, 57, ਰੋਮਾਨੀਆਈ ਫੁੱਟਬਾਲਰ (ਫਾਰੂਲ ਕਾਂਸਤਾਨਟਾ) ਡੁੱਬ ਗਿਆ।<ref>[https://www.euronews.ro/articole/surse-sorin-tufan-fostul-mare-fotbalist-al-farului-si-stelei-printre-disparutii-in-incidentul-din-portul-midia Surse: Sorin Tufan, fostul mare fotbalist al Farului și Stelei, printre dispăruții în incidentul din Portul Midia] {{In lang|ro}}</ref> * ਫਿਨ-ਏਰਿਕ ਵਿਨਜੇ, 90, ਨਾਰਵੇਈ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨੀ।<ref>[https://www.khrono.no/finn-erik-vinje-er-dod/1046534 Finn-Erik Vinje er død] {{In lang|nn}}</ref> * ਰਾਬਰਟ ਵ੍ਹਾਈਟ, 89, ਅਮਰੀਕੀ ਟੇਨਰ। (ਇਸ ਮਿਤੀ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ) === 17 === * ਡੌਗ ਕੈਮਿਲੀ, 89, ਅਮਰੀਕੀ ਬੇਸਬਾਲ ਖਿਡਾਰੀ (ਲਾਸ ਏਂਜਲਸ ਡੌਜਰਜ਼, ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ ਸੈਨੇਟਰਜ਼) * ਚੀਓਨ ਸ਼ਿਨ-ਇਲ , 82, ਦੱਖਣੀ ਕੋਰੀਆਈ ਵਪਾਰੀ।[ko] * ਲੋਰੇਨਾ ਕਲੇਅਰ ਫੈਸੀਓ, 82, ਕੋਸਟਾ ਰਿਕਨ ਘੋਡ਼ਸਵਾਰ, ਪਹਿਲੀ ਮਹਿਲਾ (1998-2002), ਪੈਨਕ੍ਰੀਆਟਿਕ ਕੈਂਸਰ।<ref>[https://crhoy.com/nacionales/muere-lorena-clare-esposa-del-expresidente-miguel-angel-rodriguez/ Muere Lorena Clare, esposa del expresidente Miguel Ángel Rodríguez] {{In lang|es}}</ref> * ਜੌਨ ਕੋਲੀ, 91, ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਦੇ ਚਿੱਤਰਕਾਰ। * ਅਨੀਬਲ ਕ੍ਰਿਸਟੋਬੋ, 54, ਅਰਜਨਟੀਨਾ ਦੇ ਕਵੀ।<ref>[https://elpais.com/cultura/2026-03-19/muere-anibal-cristobo-a-los-54-anos-un-gran-editor-precario.html Muere Aníbal Cristobo a los 54 años: un gran editor precario] {{In lang|es}}</ref> * ਜੈਕਬ ਡੇਰੇਚ-ਕ੍ਰਜ਼ੀਕੀ, 56, ਪੋਲਿਸ਼ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ (2001-2005) ।<ref>[https://radiogorzow.pl/426904/nie-zyje-jakub-derech-krzycki/ Nie żyje Jakub Derech-Krzycki] {{In lang|pl}}</ref> * ਡੋਮਿਨਿਕਾ ਐਲਿਸਚੇਰੋਵਾ , 23, ਚੈੱਕ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਪ੍ਰਭਾਵਕ, ਪਹਿਲਵਾਨ ਅਤੇ ਗਾਇਕ, ਟ੍ਰੈਫਿਕ ਟੱਕਰ.[cs]<ref>[https://www.irozhlas.cz/zpravy-domov/zemrela-dominika-elischerova-alias-mina-bylo-ji-23-let-influencerka-mela-nehodu_2603180629_jar Zemřela Dominika Elischerová alias Mína, bylo jí 23 let. Influencerka a zápasnice měla nehodu v Thajsku] {{In lang|cs}}</ref> * ਲਾਸਲੋ ਗੈਲੇ, 83, ਹੰਗਰੀ ਦੇ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨੀ।<ref>[https://www.bio.u-szeged.hu/sztehirek/2026-marcius/elhunyt-galle-laszlo-professzor?objectParentFolderId=46632 Elhunyt Prof. Dr. Gallé László, az SZTE Ökológiai Tanszék alapítója] {{In lang|hu}}</ref> * ਜੀ. ਐਮ. ਫਜ਼ਲੁਲ ਹੱਕ, 83, ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ (1996-2006) । * ਜਾਰਜੀਆ ਦੀ ਇਲੀਆ II, 93, ਜਾਰਜੀਅਨ ਆਰਥੋਡਾਕਸ ਹਾਈਰਚ, ਕੈਥੋਲਿਕਸ-ਪੈਟ੍ਰਿਆਰਚ ਆਫ ਆਲ ਜਾਰਜੀਆ (1977 ਤੋਂ ਗੈਸਟਰੋਇੰਟੇਸਟਾਈਨਲ ਖੂਨ ਵਗਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ) । * ਲਿਊਬੋਮੀਰ ਕਲਿਸੁਰੋਵ , 82, ਬਲਗੇਰੀਅਨ ਅੰਡਰਵਾਟਰ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫਰ।[bg]<ref>[https://paragraf.bg/pochina-doajenat-na-balgarskata-podvodna-fotografiya-lyubomir-klisurov/ Почина доайенът на българската подводна фотография Любомир Клисуров] {{In lang|bg}}</ref> * ਬੈਟੀਨਾ ਕੋਸਟਰ, 66, ਜਰਮਨ ਗਾਇਕਾ, ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਮਾਤਾ।<ref>[https://www.stiletv.it/news/117140/capaccio-paestum-addio-alla-cantante-sassofonista-e-attrice-tedesca-bettina-koster Capaccio Paestum: addio alla cantante, sassofonista e attrice tedesca Bettina Köster] {{In lang|it}}</ref> * ਰੇਨੇਲ ਕਰੂਜ਼, 37, ਅਮਰੀਕੀ ਸੋਪ੍ਰਾਨੋ। * 67 ਸਾਲਾ ਅਲੀ ਲਾਰੀਜਾਨੀ, ਈਰਾਨੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਸੁਪਰੀਮ ਨੈਸ਼ਨਲ ਸਕਿਓਰਿਟੀ ਕੌਂਸਲ ਦੇ ਦੋ ਵਾਰ ਸਕੱਤਰ, ਸੰਸਦ ਦੇ ਸਪੀਕਰ (2008-2020), ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਮੰਤਰੀ (1992-1994), ਹਵਾਈ ਹਮਲੇ। * ਸਰ ਐਂਥਨੀ ਮੇਸਨ, 100, ਆਸਟਰੇਲੀਆਈ ਕਾਨੂੰਨਦਾਨ, ਮੁੱਖ ਜੱਜ (1987-1995), ਨਿਊ ਸਾਊਥ ਵੇਲਜ਼ ਦੀ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਦੇ ਜੱਜ ਅਤੇ ਹਾਈ ਕੋਰਟ (1972-1987) । * ਮਾਰਕ ਮੈਕਲੇਨੇ, 56, ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਪ੍ਰਿੰਸ ਐਡਵਰਡ ਟਾਪੂ ਦੇ ਐਮਐਲਏ (2021 ਤੋਂ) * 87 ਸਾਲਾ ਸਲਾਵਾ ਰਾਚੇਵਾ, ਬਲਗੇਰੀਅਨ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਅਤੇ ਕਠਪੁਤਲੀ ਕਲਾਕਾਰ।<ref>[https://nova.bg/news/view/2026/03/17/530614/отиде-си-слава-рачева-актрисата-дала-гласа-си-на-педя-човек-лакът-брада/ Отиде си Слава Рачева - актрисата, дала гласа си на Педя човек-лакът брада] {{In lang|bg}}</ref> * ਜ਼ਲਾਟਕੋ ਸਿਮੇਂਕ, 87, ਕ੍ਰੋਏਸ਼ੀਅਨ ਵਾਟਰ ਪੋਲੋ ਖਿਡਾਰੀ, ਓਲੰਪਿਕ ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਤਗਮਾ ਜੇਤੂ (1964) । * ਘੋਲਮਰੇਜ਼ਾ ਸੁਲੇਮਾਨੀ, 61-62, ਈਰਾਨੀ ਫੌਜੀ ਅਧਿਕਾਰੀ, ਬਸੀਜ ਦਾ ਕਮਾਂਡਰ (2019 ਤੋਂ) ਹਵਾਈ ਹਮਲੇ। * ਲੈਰੀ ਸਟਾਲ, 84, ਅਮਰੀਕੀ ਬੇਸਬਾਲ ਖਿਡਾਰੀ (ਕੰਸਾਸ ਸਿਟੀ ਅਥਲੈਟਿਕਸ, ਨਿਊਯਾਰਕ ਮੇਟਸ, ਸੈਨ ਡਿਏਗੋ ਪੈਡਰੇਜ਼) * ਸ਼ਮਸ ਸੁਮਨ, 59, ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਅਦਾਕਾਰ (ਜੋ''ਜੋਯਜੱਤਰਾ'') ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ. * ਸੂ ਵੈਗਨਰ, 86, ਅਮਰੀਕੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਨੇਵਾਡਾ ਦੇ ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਗਵਰਨਰ (1991-1995) === 16 === * ਮਾਰਸੇਲੋ ਅਰਾਜੋ, 78, ਅਰਜਨਟੀਨਾ ਦੇ ਖੇਡ ਪੱਤਰਕਾਰ ਅਤੇ ਟਿੱਪਣੀਕਾਰ (ਫੁੱਟਬਾਲ ਡੀ ਪ੍ਰਾਈਮੇਰਾ) <ref>[https://www.infobae.com/deportes/2026/03/16/murio-el-historico-relator-marcelo-araujo/ Murió Marcelo Araujo, el histórico periodista de Fútbol de Primera que revolucionó la forma de relatar en TV] {{In lang|es}}</ref> * 76 ਸਾਲਾ [[ਨਵਨਿੰਦਰ ਬਹਿਲ]], ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀ (''ਇਸ਼ਕਬਾਜ਼'', ਹੋਟਲ ਸਾਲਵੇਸ਼ਨ, ''ਖੁਫੀਆ'' ਅਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ) । * ਜੈਮੀ ਬਲੈਂਕਸ, 54, ਆਸਟਰੇਲੀਆਈ ਫਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ (ਅਰਬਨ ਲੀਜੈਂਡ, ''ਵੈਲੇਨਟਾਈਨ'' ਅਤੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ (ਸਟਾਰਮ ਚੇਤਾਵਨੀ) * ਯਵੇਸ ਚੇਵਾਲਾਰਡ, 79, ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਗਣਿਤ ਸ਼ਾਸਤਰੀ।<ref>[https://www.pf-13.com/P1220.aspx?IdPer=eaowxmjdY Avis de décès de Monsieur Yves Chevallard] {{In lang|fr}}</ref> * ਜੀਨ ਡੇਲਾਸ, 86, ਫ੍ਰੈਂਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ।<ref>[https://actualitte.com/article/129976/edition/jean-delas-cofondateur-de-l-ecole-des-loisirs-est-mort Jean Delas, cofondateur de L'école des loisirs, est mort] {{In lang|fr}}</ref> * ਜੀਨ ਡਰਫਲਰ, 101, ਅਮਰੀਕੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਓਰੇਗਨ ਹਾਊਸ ਆਫ਼ ਰਿਪ੍ਰੈਜ਼ੈਂਟੇਟਿਵਜ਼ ਦੇ ਮੈਂਬਰ (1988-1994), ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ (2001-2003) ਅਤੇ ਓਰੇਗਨ ਸੈਨੇਟ ਦੇ ਮੈਂਬਰ <ਆਈਡੀ2। * ਪੈਟਰਿਕ ਡੇਵੋਲਫ, 75, ਫ੍ਰੈਂਚ ਫਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਅਤੇ ਪਟਕਥਾ ਲੇਖਕ।<ref>[https://www.lefilmfrancais.com/cinema/175428/disparition-de-patrick-dewolf Disparition de Patrick Dewolf] {{In lang|fr}}</ref> (ਇਸ ਮਿਤੀ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ) * ਐਲਜ਼ਾ ਗੋਏਵਾ , 97, ਬਲਗੇਰੀਅਨ ਚਿੱਤਰਕਾਰ।[bg]<ref>[https://www.segabg.com/category-culture/golyamata-bulgarska-hudozhnichka-elza-goeva-izduhna-na-97 Голямата българска художничка Елза Гоева издъхна на 97] {{In lang|bg}}</ref> * ਆਂਦਰੇ ਗੋਲਿਕੋਵ [ਰੂਸੀ], 80, ਰੂਸੀ ਅਦਾਕਾਰ।[ru]<ref>[https://m.5-tv.ru/news/5061083/umer-legendarnyj-akter-mhat-imeni-gorkogo-andrej-golikov-aii/ Умер легендарный актер МХАТ имени Горького Андрей Голиков] {{In lang|ru}}</ref> * ਜੇਮਜ਼ ਐਨ. ਹਾਰਡਿਨ ਜੂਨੀਅਰ, 87, ਅਮਰੀਕੀ ਜਰਮਨਵਾਦੀ। * ਈ. ਗ੍ਰੈਡੀ ਜੌਲੀ, 88, ਅਮਰੀਕੀ ਕਾਨੂੰਨਦਾਨ, ਪੰਜਵੇਂ ਸਰਕਟ ਲਈ ਯੂਐਸ ਕੋਰਟ ਆਫ਼ ਅਪੀਲਜ਼ ਦੇ ਜੱਜ (1982 ਤੋਂ) * ਡੋਲੋਰੇਸ ਕੀਨ, 72, ਆਇਰਿਸ਼ ਲੋਕ ਗਾਇਕ (ਡੀ ਡੈਨਨ) * ਸਰਗੇਈ ਮੈਕਸਿਮੈਂਕੋ, 71, ਬੇਲਾਰੂਸ ਦੇ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ।[ru]<ref>[https://inp.bsu.by/index.php/ru/institut-ru/novosti/494-sergej-afanasevic-maksimenko-13-08-1954-16-03-2026 Сергей Афанасьевич Максименко 13.08.1954 – 16.03.2026] {{In lang|ru}}</ref> * ਏਰਨੋ ਮੇਜ਼ਰੋਸ, 90, ਹੰਗਰੀ ਦੇ ਹਵਾ ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਮੌਸਮ ਵਿਗਿਆਨੀ।<ref>[https://www.blikk.hu/aktualis/belfold/meszaros-erno-mta-meteorologus-halal-gyasz/skfgv6b Meghalt Mészáros Ernő] {{In lang|hu}}</ref> * ਅਲਫਰੈਡ ਜੇ. ਨੋਲ, 66, ਆਸਟ੍ਰੀਆ ਦੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਨੈਸ਼ਨਲ ਕੌਂਸਲ ਦੇ ਮੈਂਬਰ (2017-2019) <ref>[https://kurier.at/politik/inland/jurist-und-ex-poltiker-alfred-noll-verstorben/403141366 Jurist und Ex-Politiker Alfred Noll verstorben] {{In lang|de}}</ref> * ਜੁਆਨ ਓਚਾਗਾਵੀਆ ਲਾਰੈਨ [ਫਰੈਡ], 97, ਚਿਲੀਅਨ ਅਕਾਦਮਿਕ ਅਤੇ ਜੈਸੂਇਟ ਧਰਮ ਸ਼ਾਸਤਰੀ।[fr]<ref>[https://www.osservatoreromano.va/it/news/2026-03/quo-063/morto-in-cile-il-padre-gesuita-juan-ochagavia-larrain.html Morto in Cile il padre gesuita Juan Ochagavía Larraín] {{In lang|it}}</ref> * ਐਰਿਕ ਓਵਰਮੀਰ, 74, ਅਮਰੀਕੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਨਿਰਮਾਤਾ (''ਬੌਸ਼'', ਲਾਅ ਐਂਡ ਆਰਡਰ, ''[[ਦ ਵਾਇਰ]]'') * ਵੇਨ ਪਰਕਿਨਜ਼, 74, ਅਮਰੀਕੀ ਗਿਟਾਰਿਸਟ, ਸਟ੍ਰੋਕ। * ਓਵੇ ਪਿਹਲ, 87, ਸਵੀਡਿਸ਼ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਅਤੇ ਕਲਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ। * ਮੋਨਰੋ ਪ੍ਰਾਈਸ, 87, ਅਮਰੀਕੀ ਅਕਾਦਮਿਕ। * ਓਰੀਅਨ ਸੈਮੂਅਲਸਨ, 91, ਅਮਰੀਕੀ ਖੇਤੀਬਾਡ਼ੀ ਪ੍ਰਸਾਰਕ (ਡਬਲਯੂਜੀਐਨ) * ਕੀਕੀ ਸ਼ੇਪਾਰਡ, 74, ਅਮਰੀਕੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਹੋਸਟ (ਅਪੋਲੋ ਵਿਖੇ ਸ਼ੋਅਟਾਈਮ) ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ. * 84 ਸਾਲਾ ਸੀਸਾਬਾ ਸਿਕਲੋਸ, ਹੰਗਰੀ ਦੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ (1990-1994) ।<ref>[https://24.hu/belfold/2026/03/16/siklos-csaba-jozsef-meghalt/ Meghalt Siklós Csaba József volt miniszter] {{In lang|hu}}</ref> (ਇਸ ਮਿਤੀ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ) * ਵਲਾਦੀਮੀਰ ਸਟ੍ਰੈਨਸਕੀ, 78, ਚੈੱਕ ਆਈਸ ਹਾਕੀ ਖਿਡਾਰੀ (ਐਚਸੀ ਵਿਟਕੋਵਿਸ, ਐਚਸੀ ਜ਼ਲਿਨ) ।<ref>[https://www.hc-vitkovice.cz/article/13642-Vitkovicka-rodina-smutni-Ve-veku-78-let-zemrel-Vladimir-Stransky Vítkovická rodina smutní: Ve věku 78 let zemřel Vladimír Stránský] {{In lang|cs}}</ref> * ਡੈਨੀਅਲ ਅਵੇਯੂ ਸਿਮੇ, ਘਾਨਾ ਦੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ * ਮਾਰੇਕ ਟਰੌਂਬਸਕੀ, 88, ਪੋਲਿਸ਼ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨੀ।[pl]<ref>[https://bielsko.biala.pl/aktualnosci/60246/nie-zyje-prof-marek-trombski-odeszla-postac-wybitna-i-niezwykle-zasluzona-dla-bielska-bialej-foto Nie żyje prof. Marek Trombski. Odeszła postać wybitna i niezwykle zasłużona dla Bielska-Białej - foto] {{In lang|pl}}</ref> * ਬੌਬ ਤੁਲੀਅਸ, 95, ਅਮਰੀਕੀ ਰੇਸਿੰਗ ਡਰਾਈਵਰ (ਆਈ. ਐਮ. ਐਸ. ਏ.) === 15 === * ਨੈਪੋਲੀਅਨ ਬੇਸੇਰਾ, 61, ਪੇਰੂਵੀਅਨ ਟਰੇਡ ਯੂਨੀਅਨਵਾਦੀ ਅਤੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਅਹੁਦੇ ਦੇ ਉਮੀਦਵਾਰ (2026) <ref>[https://rpp.pe/politica/elecciones/napoleon-becerra-candidato-presidencial-del-partido-de-los-trabajadores-y-emprendedores-fallecio-en-un-accidente-noticia-1680139 Falleció Napoleón Becerra, candidato presidencial del Partido de los Trabajadores y Emprendedores, tras un accidente de tránsito] {{In lang|es}}</ref> * ਅਬਦੁਲਰਹਮਾਨ ਅਲ-ਬਿਸ਼ੀ, 43, ਸਾਊਦੀ ਅਰਬ ਫੁੱਟਬਾਲਰ ([[ਅਲ ਨਾਸਰ ਐਫ.ਸੀ.|ਅਲ-ਨਾਸਰ]], ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮ) ਐਮੀਓਟ੍ਰੋਫਿਕ ਲੇਟਰਲ ਸਕਲੋਰੋਸਿਸ ਤੋਂ ਜਟਿਲਤਾਵਾਂ. * ਪਾਕੀ ਕੈਨਜ਼ੀ , 78, ਇਤਾਲਵੀ ਗਾਇਕ।[it]<ref>[https://tg24.sky.it/spettacolo/musica/2026/03/16/paki-canzi-nuovi-angeli-morto Addio a Paki Canzi, cantante e pianista dei Nuovi Angeli. Aveva 78 anni] {{In lang|it}}</ref> * ਮੈਟ ਕਲਾਰਕ, 89, ਅਮਰੀਕੀ ਅਦਾਕਾਰ (ਇਨ ਦ ਹੀਟ ਆਫ ਦ ਨਾਈਟ, ਦ ਆਊਟਲਾ ਜੋਸੀ ਵੇਲਜ਼, ਦ ''ਜੈਫ ਫੌਕਸਵਰਥੀ ਸ਼ੋਅ'') ਰੀਡ਼੍ਹ ਦੀ ਹੱਡੀ ਦੀ ਸਰਜਰੀ ਤੋਂ ਹੋਈਆਂ ਪੇਚੀਦਗੀਆਂ। * ਕੇਨ ਕੋਲ, 82, ਆਸਟਰੇਲੀਆਈ ਓਲੰਪਿਕ ਬਾਸਕਟਬਾਲ ਖਿਡਾਰੀ (1964) ਅਤੇ ਕੋਚ। * ਅਲੇਸੈਂਡਰੋ ਕੋਰਟੀਜ਼ ਡੀ ਬੋਸਿਸ, 99, ਇਤਾਲਵੀ ਅਕਾਦਮਿਕ, ਡਿਪਲੋਮੈਟ ਅਤੇ ਲੇਖਕ।<ref>[https://www.ilrestodelcarlino.it/ancona/cronaca/addio-allambasciatore-de-bosis-abito-daadcfe6 Addio all'ambasciatore De Bosis: abitò la Torre, emblema di Portonovo] {{In lang|it}}</ref> * ਲੇਨ ਡੀਟਨ, 97, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਜਾਸੂਸ ਨਾਵਲਕਾਰ ਅਤੇ ਚਿੱਤਰਕਾਰ (ਆਈ. ਪੀ. ਸੀ. ਆਰ. ਈ. ਐੱਸ. ਐੱਫ. ਫਾਈਲ, ਐਨ ਐਕਸਪੈਸਿਵ ਪਲੇਸ ਟੂ ਡਾਈ, ਐਕਸ. ਪੀ. ਡੀ.) * ਬਿੱਲ ਡੈਮਪਸੇ, 83, ਆਸਟਰੇਲੀਆਈ ਫੁੱਟਬਾਲਰ (ਵੈਸਟ ਪਰਥ) * ਵਿਲੀਅਮ ਸੀ. ਡਾਈਟਜ਼, 80, ਅਮਰੀਕੀ ਵਿਗਿਆਨ ਗਲਪ ਲੇਖਕ (ਹੈਲੋਃ ਦ ਫਲੱਡ) । (ਇਸ ਮਿਤੀ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ) * ਜਿਮ ਫਲੀਟਿੰਗ, 70, ਸਕਾਟਿਸ਼ ਫੁੱਟਬਾਲ ਖਿਡਾਰੀ (ਏਅਰ ਯੂਨਾਈਟਿਡ, ਕਲਾਇਡ ਅਤੇ ਮੈਨੇਜਰ ([[ਕਿਲਮਾਰਨਕ ਫੁੱਟਬਾਲ ਕਲੱਬ|ਕਿਲਮਾਰਨੌਕ]]) । * ਵਾਲਟਰ ਫਰੀਨਾ, 72, ਇਤਾਲਵੀ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਪੋਕਰ ਖਿਡਾਰੀ।[it]<ref>[https://www.grinderlabpoker.it/addio-valter-farina-primo-braccialettato-wsop-italiano-storia/ Addio a Valter Farina, il primo braccialettato WSOP italiano nella storia del poker] {{In lang|it}}</ref> * ਕਿਰਕ ਫ੍ਰਾਂਸਿਸ, 77-78, ਅਮਰੀਕੀ ਸਾਊਂਡ ਇੰਜੀਨੀਅਰ (ਦ ''ਬੋਰਨ ਅਲਟੀਮੇਟਮ'', ''ਐਲ. ਏ. ਗੁਪਤ'', ''ਜੁਰਾਸਿਕ ਵਰਲਡ'') <ref>[https://www.tvazteca.com/azteca7/oscar/premios-oscar-2026-lista-artistas-que-aparecieron-en-el-in-memoriam/ In Memoriam Premios Oscar 2026: todos los actores, actrices y directores recordados en la gala] {{In lang|es}}</ref> (ਇਸ ਮਿਤੀ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ) * ਜੇਮਜ਼ ਐਮ. ਹਿਊਸਟਨ, 103, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼-ਜੰਮਪਲ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਧਰਮ ਸ਼ਾਸਤਰੀ। * ਐਟਿਲਾ ਲੋਟੇ, 91, ਹੰਗਰੀਆਈ ਅਦਾਕਾਰ।<ref>[https://magyarnemzet.hu/kultura/2026/03/lote-attila-jaszai-mari-dijas-szinesz Elhunyt Lőte Attila Jászai Mari-díjas színész] {{In lang|hu}}</ref> * ਇਰਮੇਲੀ ਮੈਕਲੇ, 83, ਫ਼ਿਨਲੈਂਡੀ ਪੌਪ ਗਾਇਕਾ।<ref>[https://yle.fi/a/74-20215726 Iskelmälaulaja Irmeli Mäkelä on kuollut] {{In lang|fi}}</ref> * ਏਜੀਡੀਓ ਮਾਰਜ਼ੋਨਾ, 81-82, ਇਤਾਲਵੀ ਕਲਾ ਸੰਗ੍ਰਾਹਕ।<ref>[https://www.faz.net/agenturmeldungen/dpa/kunstsammler-und-maezen-egidio-marzona-gestorben-200639184.html Kunstsammler und Mäzen Egidio Marzona gestorben]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{In lang|de}}</ref> * ਸਿਨਜ਼ੀਆ ਆਸਕਰ, 63, ਇਤਾਲਵੀ ਗਾਇਕਾ ਅਤੇ ਸਟੇਜ ਅਭਿਨੇਤਰੀ।<ref>[https://www.ilmattino.it/spettacoli/musica/morta_cinzia_oscar_annuncio_figlio_cantante_chi_era-9417541.html È morta Cinzia Oscar, lutto nel mondo della musica: «Sono morto insieme a te, mamma», le parole del figlio] {{In lang|it}}</ref> * ਰਿਚਰਡ ਰੈਂਡਰਿਆਮੰਡਰਾਟੋ, 67, ਮਾਲਾਗਾਸੀ ਡਿਪਲੋਮੈਟ, ਆਰਥਿਕਤਾ ਮੰਤਰੀ (2019-2021) ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੇ ਮੰਤਰੀ (2021) ।<ref>[https://midi-madagasikara.mg/richard-randriamandrato-lancien-ministre-de-leconomie-et-des-finances-nest-plus/ Richard Randriamandrato : L'ancien ministre de l'Économie et des Finances n'est plus]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{In lang|fr}}</ref> * ਜਮਾਲ ਰੇਯਾਨ, 72, ਫਲਸਤੀਨੀ ਨਿਊਜ਼ ਐਂਕਰ (''ਅਲ ਜਜ਼ੀਰਾ'') । * ਬਰੂਨੋ ਸਲੋਮੋਨ, 55, ਫ੍ਰੈਂਚ ਅਦਾਕਾਰ (ਫੈਜ਼ ਪਾਸ ਸੀ, ਫੈਜ਼ ਪਾਸ ça, ''ਮੈਡੇਲੀਨ ਕੋਲਿਨਜ਼'', ਤਮਾਰਾ.<ref>[https://www.lemonde.fr/disparitions/article/2026/03/15/bruno-salomone-acteur-dans-fais-pas-ci-fais-pas-ca-est-mort-a-l-age-de-55-ans_6671288_3382.html Bruno Salomone, acteur dans « Fais pas ci, fais pas ça », est mort à l'âge de 55 ans] {{In lang|fr}}</ref> * ਐਂਡਰੀ ਸਰਡਯੁਕ, 87, ਯੂਕਰੇਨੀ ਮੈਡੀਕਲ ਵਿਗਿਆਨੀ, ਸਿਹਤ ਸੰਭਾਲ ਮੰਤਰੀ (1996-1999) <ref>[https://amnu.gov.ua/pishov-z-zhyttya-akademik-namn-ukrayiny-andrij-myhajlovych-serdyuk/ Пішов з життя академік НАМН України] {{In lang|uk}}</ref> * ਸ਼ੋਸਾਨਾ ਸਟਰੋਕ, 34, ਇਜ਼ਰਾਈਲੀ ਕਾਰਕੁਨ। * ਵਾਕਾਸ਼ੀਮਾਜ਼ੂ ਮੁਤਸੂਓ, 69, ਜਪਾਨੀ ਸੂਮੋ ਪਹਿਲਵਾਨ।<ref>[https://www.nikkansports.com/battle/sumo/photonews/photonews_nsInc_202603150001936-0.html 元大関若嶋津の日高六男さん死去、69歳 現役時代は優勝2度 9年前に倒れ頭部手術受ける] {{In lang|ja}}</ref> * ਡੇਵਿਡ ਐਚ. ਵਾਲਡੇਕ, 69, ਅਮਰੀਕੀ ਕੈਮਿਸਟ। (ਇਸ ਮਿਤੀ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ) * ਮਾਰੀਅਸ ਵਾਈਡਰਿੰਸਕੀ , 74-75, ਪੋਲਿਸ਼ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫਰ।[pl]<ref>[https://zpaf.pl/aktualnosci/M-Widerynski-zmarl-15-03-2026/ Dotarła do nas smutna wiadomość: dziś, 15 marca 2026 zmarł Mariusz Wideryński] {{In lang|pl}}</ref> * ਯੂਜਨੀਅਸ ਵਾਈਜ਼ਨਰ [ਪਲ], 94, ਪੋਲਿਸ਼ ਸਿਆਸਤਦਾਨ।[pl]<ref>[https://nekrologi.wyborcza.pl/0,11,,601324,Eugeniusz-Wyzner-nekrolog.html Eugeniusz Wyzner roku zmarł] {{In lang|pl}}</ref> === 14 === * ਲਿਉਡਮੀਲਾ ਅਰਿਨੀਨਾ, 99, ਰੂਸੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀ (ਏ ਟੀਚਰ ਆਫ਼ ਸਿੰਗਿੰਗ, ਵੇਟਿੰਗ ਫਾਰ ਲਵ, ਗੈਸਟ ਫਰੌਮ ਦ ਫਿਊਚਰ) <ref>[https://news.ru/culture/skonchalas-izvestnaya-artistka-dolgozhitelnica Скончалась известная артистка из фильма «Гостья из будущего»] {{In lang|ru}}</ref> * ਵੋਲੋਦੀਮੀਰ ਬਾਬਾਯੇਵ, 74, ਯੂਕਰੇਨੀ ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ।<ref>[https://mediaport.ua/pomer-pochesnyy-hromadianyn-kharkova-volodymyr-babaiev/ Помер почесний громадянин Харкова Володимир Бабаєв] {{In lang|uk}}</ref> * ਜੋਚੇਨ ਬਾਕਫੈਲਡ, 73, ਜਰਮਨ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼, ਓਲੰਪਿਕ ਚੈਂਪੀਅਨ (1976) <ref>[https://www.ndr.de/nachrichten/mecklenburg-vorpommern/olympiasieger-aus-mv-boxer-jochen-bachfeld-gestorben,bachfeld-100.html Olympiasieger aus MV: Boxer Jochen Bachfeld gestorben] {{In lang|de}}</ref> * ਰਾਏ ਆਰ. ਬਰੇਰਾ ਸੀਨੀਅਰ, 99, ਅਮਰੀਕੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਅਤੇ ਕਾਰਕੁਨ, ਟੈਕਸਸ ਰਾਜ ਦੇ ਸਕੱਤਰ (1968-1969) <ref>[https://www.expressnews.com/san-antonio-weather/article/roy-barrera-sr-san-antonio-trial-attorney-legend-22079640.php 'A legal legend': Roy Barrera Sr. was first Hispanic to lead San Antonio Bar Association] {{Subscription required}}</ref> * ਜੋਜ਼ੇਫ਼ ਬੇਨਕੇ, 88, ਹੰਗਰੀਆਈ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ।[hu]<ref>[https://aok.pte.hu/hu/hirek/hir/18313 Gyászhír – elhunyt dr. Benke József] {{In lang|hu}}</ref> * ਜੇਨਸ ਬਲੌਰਟ, 87, ਜਰਮਨ ਵਿਗਿਆਨੀ (ਸਾਈਕੋਆਕੌਸਟਿਕਸ) * ਲੈਂਬਰਟੋ ਕਾਰਡੀਆ, 91, ਇਤਾਲਵੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਮੰਤਰੀ ਮੰਡਲ ਦਾ ਸਕੱਤਰ (1995-1996) <ref>[https://www.ansa.it/sito/notizie/politica/2026/03/14/e-morto-lamberto-cardia-a-palazzo-chigi-poi-presidente-della-consob_4ecad71a-629f-4386-9ea1-8b2f016501b9.html È morto Lamberto Cardia, il 'timoniere' nelle tempeste finanziarie] {{In lang|it}}</ref> * ਅਮੀਲੀਆ ਕੈਸਡੇਈ, 96, ਇਤਾਲਵੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਡਿਪਟੀ (1976-1979), ਵੇਨੇਟੋ ਦੀ ਖੇਤਰੀ ਕੌਂਸਲ ਦੀ ਮੈਂਬਰ (1985-1990) ।<ref>[https://www.ansa.it/sito/notizie/politica/2026/03/14/morta-amelia-casadei-fu-parlamentare-e-consigliera-veneta-dc_c5df5292-a811-4f8e-a151-e91f14c3fdb1.html Morta Amelia Casadei, fu parlamentare e consigliera veneta Dc] {{In lang|it}}</ref> * ਬ੍ਰਾਇਨ ਕਲਾਰਕ, 87, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਲੇਖਕ, ਪੱਤਰਕਾਰ ਅਤੇ ਐਂਗਲਰ, ਛਾਤੀ ਦੀ ਲਾਗ.<ref>[https://www.thetimes.com/uk/obituaries/article/brian-clarke-obituary-distinguished-angling-writer-86fkbk8dv Brian Clarke obituary: distinguished angling writer] {{Subscription required}}</ref> * ਲੋਵਰਕਾ ਕੋਰਾਲਿਕ , 58, ਕ੍ਰੋਏਸ਼ੀਅਨ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ।<ref>[https://www.hipzg.hr/preminula-lovorka-coralic-1968-2026/ Preminula dr. sc. Lovorka Čoralić 1968.-2026.] {{In lang|hr}}</ref> * ਗੇਮਾ ਕੁਏਰਵੋ, 91, ਸਪੈਨਿਸ਼ ਅਭਿਨੇਤਰੀ (ਵੇਂਟੇ ਏ ''ਅਲੇਮੇਨੀਆ, ਪੇਪੇ'', ਦੋ ਮਰਦ ਅਤੇ ਦੋ ਔਰਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ, ਐਕਵੀ ਨੋ ਹੇ ਕਵੀਨ ਵਿਵਾ.<ref>[https://www.lavanguardia.com/gente/20260314/11489982/gemma-cuervo-actriz-muere-aqui-no-hay-quien-viva.html Muere la actriz Gemma Cuervo a los 91 años] {{In lang|es}}</ref> * ਫ੍ਰੈਂਸੀਨ ਡੈਮੀਚੇਲ, 87, ਫ੍ਰੈਂਚ ਅਕਾਦਮਿਕ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨਦਾਨ।<ref>[https://www.corsenetinfos.corsica/La-disparition-de-Francine-Demichel-juriste-et-universitaire-engagee-au-service-de-l-Universite-de-Corse_a89709.html La disparition de Francine Demichel, juriste et universitaire engagée au service de l'Université de Corse] {{In lang|fr}}</ref> * ਨੂਰਦੀਨ ਜੌਦੀ , 92, ਅਲਜੀਰੀਆ ਦਾ ਡਿਪਲੋਮੈਟ।[ar] * ਪਾਓਲੋ ਫਰਨਾਂਡੋ, 58, ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲ ਦੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਚਾਰ ਵਾਰ ਡਿਪਟੀ ਰਹੇ।<ref>[https://g1.globo.com/df/distrito-federal/noticia/2026/03/14/morre-ex-deputado-federal-do-df-professor-paulo-fernando.ghtml Morre Professor Paulo Fernando, ex-deputado federal do DF, aos 58 anos] {{In lang|pt}}</ref> * ਨਿਕੋਲੇ ਗਾਰੋ, 88, ਰੂਸੀ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ ਮੈਨੇਜਰ, ਨਿਰਮਾਤਾ ਅਤੇ ਅਦਾਕਾਰ।[ru]<ref>[https://www.thevoicemag.ru/stars/news/15-03-2026/umer-akter-komedii-kavkazskaya-plennica-ili-novye-priklyucheniya-shurika-i-kin-dza-dza-nikolai-garo/ Умер актер комедий «Кавказская пленница, или Новые приключения Шурика» и «Кин-дза-дза!» Николай Гаро] {{In lang|ru}}</ref> * ਪਾਲ ਜੇਰੀਮੀਆ, 81, ਅਮਰੀਕੀ ਬਲੂਜ਼ ਸੰਗੀਤਕਾਰ। * ਜੁਰਗਨ ਹੈਬਰਮਾਸ, 96, ਜਰਮਨ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਵਿਗਿਆਨੀ (''ਸੰਚਾਰਕ ਕਾਰਵਾਈ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ'') <ref>[https://www.tagesspiegel.de/kultur/philosoph-und-soziologe-jurgen-habermas-im-alter-von-96-jahren-gestorben-15358274.html Philosoph und Soziologe: Jürgen Habermas im Alter von 96 Jahren gestorben] {{In lang|de}}</ref> * ਓਡ ਹੋਲਟਨ, 85, ਨਾਰਵੇਈ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ (1989-2005) ।<ref>[https://www.nrk.no/ostfold/tidligere-stortingspolitiker-odd-holten-er-dod-1.17812276 Tidligere stortingspolitiker Odd Holten er død] {{In lang|no}}</ref> * ਸਰਜ ਮੈਥਿਯੂ, 90, ਫ੍ਰੈਂਚ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਡਿਪਟੀ (1973-1976), ਸੈਨੇਟਰ (1977-2004) ।<ref>[https://www.leprogres.fr/politique/2026/03/14/serge-mathieu-ancien-senateur-du-rhone-est-decede-a-l-age-de-90-ans Serge Mathieu, ancien sénateur du Rhône entre 1977 et 2004, est décédé à l'âge de 90 ans] {{In lang|fr}}</ref> * ਸ਼ਿਗੇਕੀ ਮੋਰੀ, 88, ਜਾਪਾਨੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਅਤੇ [[ਹੀਰੋਸ਼ੀਮਾ ਅਤੇ ਨਾਗਾਸਾਕੀ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਹਮਲਾ|ਪਰਮਾਣੂ ਬੰਬ]] ਤੋਂ ਬਚੇ ਵਿਅਕਤੀ। * ਸਰਜੀਓ ਮੇਰੁਸੀ, 83, ਇਤਾਲਵੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਅਤੇ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰੀ।[it]<ref>[https://www.lastampa.it/novara/2026/03/14/news/morto_sergio_merusi_sindaco_lega_novara_politica-15545368/ Morto Sergio Merusi, primo sindaco leghista di Novara] {{In lang|it}}</ref> * ਹੈਨਰੀ ਨੋਵੋਸੂ, 62, ਨਾਈਜੀਰੀਆ ਦਾ ਫੁੱਟਬਾਲ ਖਿਡਾਰੀ (ਨਿਊ ਨਾਈਜੀਰੀਆ ਬੈਂਕ, ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮ ਅਤੇ ਮੈਨੇਜਰ (ਗੇਟਵੇ ਯੂਨਾਈਟਿਡ) । * ਕ੍ਰਿਸਟੋਫਰ ਏ. ਸਿਮਜ਼, 83, ਅਮਰੀਕੀ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰੀ, [[ਆਰਥਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ|ਨੋਬਲ]] ਪੁਰਸਕਾਰ ਜੇਤੂ (2011) * ਸਟੀਵ ਥੈਲ, 71, ਅਮਰੀਕੀ ਅਕਾਦਮਿਕ ਅਤੇ ਵਕੀਲ। * ਬਰਟੇ ਵੀਸ, 84, ਡੈੱਨਮਾਰਕੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਤਰੀ (1993-1997) ।<ref>[https://www.dr.dk/nyheder/seneste/tidligere-minister-birte-weiss-er-doed Tidligere minister Birte Weiss er død] {{In lang|da}}</ref> * ਐਂਡਰਿਊ ਬੀ. ਵਿਟਕੋਵਰ, 91, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼-ਜੰਮਪਲ ਕੈਨੇਡੀਅਨ-ਅਮਰੀਕੀ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ। * ਫਿਲ ਵੂਲਸ, 66, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, [[ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ ਦੀ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ|ਐਮ. ਪੀ.]] (1997-2010), ਦਿਮਾਗ ਦਾ ਕੈਂਸਰ। * ਜਾਰਡਨ ਰਾਈਟ, 33, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਿਐਲਿਟੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸ਼ਖਸੀਅਤ (''ਇਕੋ ਇਕ ਰਸਤਾ ਏਸੇਕਸ ਹੈ'', ਐਕਸ ਆਨ ਦ ਬੀਚ) * ਸੁੰਦਰਤਾ ਜ਼ਿਬੁਲਾ, 65, ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ (2019-2024) === 13 === * ਜੌਨ ਐਲਫੋਰਡ, 54, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅਦਾਕਾਰ (ਗ੍ਰੇਂਜ ਹਿੱਲ, ਲੰਡਨ ਦਾ ਬਰਨਿੰਗ ਹਿੱਲ ਗਾਇਕ ਅਤੇ ਦੋਸ਼ੀ ਅਪਰਾਧੀ। * ਨਿਕ ਬੇਕਰ, 88, ਅਮਰੀਕੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ। * ਜਿਓਵਾਨੀ ਬੋਲਜ਼ੋਨੀ, 88, ਇਤਾਲਵੀ ਫੁੱਟਬਾਲਰ (ਸੈਂਪਡੋਰੀਆ, [[ਜੇਨੋਵਾ ਸੀ. ਐੱਫ਼. ਸੀ.|ਜੇਨੋਆ]], [[ਐੱਸ. ਐੱਸ. ਸੀ. ਨਪੋਲੀ|ਨੈਪੋਲੀ]]) ।[it]<ref>[https://www.genoaoggi.it/societa/palmares/addio-a-giovanni-bolzoni-lo-sconquasso-che-porto-il-genoa-in-a/ Addio a Giovanni Bolzoni: lo "Sconquasso" che portò il Genoa in A] {{In lang|it}}</ref> * ਬਿਲੀ ਕੈਂਪਬੈਲ, 81, ਉੱਤਰੀ ਆਇਰਿਸ਼ ਫੁੱਟਬਾਲਰ ([[ਡਨਡੀ ਫੁੱਟਬਾਲ ਕਲੱਬ|ਡੰਡੀ]], ਮਦਰਵੈਲ, ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮ) (ਇਸ ਮਿਤੀ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ) * ਫਿਲ ਕੈਂਪਬੈਲ, 64, ਵੈਲਸ਼ ਗਿਟਾਰਿਸਟ (ਮੋਟਰਹੈੱਡ, ਫ਼ਾਰਸੀ ਜੋਖਮ, ਫਿਲ ਕੈਂਪਬੈੱਲ ਅਤੇ ਬੈਸਟਰਡ ਸੰਨਜ਼) ਸਰਜਰੀ ਤੋਂ ਜਟਿਲਤਾਵਾਂ. * ਐਮੀ ਕੈਰ, 34, ਇੰਗਲਿਸ਼ ਫੁੱਟਬਾਲਰ (ਰੀਡਿੰਗ, ਉੱਤਰੀ ਇਲੀਨੋਇਸ ਹਸਕੀਜ਼, ਆਈ. ਐਲ. ਸੈਂਡਵਿਕਨ ਬ੍ਰੇਨ ਟਿਊਮਰ) * ਫਰੈਂਸੀਨ ਡੇਸਕੈਰੀਜ਼, 84, ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਸਮਾਜ ਵਿਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਅਕਾਦਮਿਕ।<ref>[https://www.lapresse.ca/actualites/2026-03-13/pionniere-du-feminisme-au-quebec/la-sociologue-francine-descarries-n-est-plus.php La sociologue Francine Descarries n'est plus] {{In lang|fr}}</ref> (ਇਸ ਮਿਤੀ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ) * ਬ੍ਰਾਇਨ ਡੋਹਰਟੀ, 57, ਅਮਰੀਕੀ ਪੱਤਰਕਾਰ (ਦ ''[[ਦ ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ ਪੋਸਟ|ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ ਪੋਸਟ]]'', ਦ ''[[ਦ ਵਾਲ ਸਟਰੀਟ ਜਰਨਲ|ਵਾਲ ਸਟ੍ਰੀਟ ਜਰਨਲ]]'' ਅਤੇ ਲੇਖਕ (ਰੈਡਿਕਲਸ ਫਾਰ ਕੈਪੀਟਲਜ਼ਮ) * ਐਚ. ਜੇ. ਡੋਰਾ, 83, ਭਾਰਤੀ ਪੁਲਿਸ ਅਧਿਕਾਰੀ। * ਪਾਲ ਆਰ. ਏਰਲਿਚ, 93, ਅਮਰੀਕੀ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨੀ, ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿਗਿਆਨੀ, ਅਤੇ ਲੇਖਕ (ਦ ਪਾਪੂਲੇਸ਼ਨ ਬੰਬ ਕੈਂਸਰ) । * ਐਨਵੋਈ ਐਲਨ, 12, ਫ੍ਰੈਂਚ ਥੋਰਬ੍ਰੇਡ ਰੇਸਹੌਰਸ, ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ. * ਰਾਲਫ਼ ਫਰੀਬਰਗ, 89, ਫ਼ਿਨਲੈਂਡੀ ਪੱਤਰਕਾਰ (ਹੂਫ਼ਵੁਡਸਟੈਡਸਬਲਾਡੇਟ) ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਅਤੇ ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ (1970-1979) ।<ref>[https://yle.fi/a/74-20215157 Toimittaja, suur­lähettiläs ja entinen SDP:n kansan­edustaja Ralf Friberg on kuollut] {{In lang|fi}}</ref> * ਐਨ ਗਲੱਕਮੈਨ, 98, ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆਰਥੀ। * ਸ਼ੁਜਾਤ ਹਾਸ਼ਮੀ, 75, ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਅਦਾਕਾਰ (''ਵਾਰਿਸ'', ਖਾ''ਖ਼ਾਕ ਔਰ ਖ਼ੂਨ'', ''ਵੱਡਾ ਖਾਨ'') । (ਇਸ ਮਿਤੀ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ) * ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਕਰਿਨ, 73, ਰੂਸੀ ਅਦਾਕਾਰ ਅਤੇ ਸਟੰਟਮੈਨ (ਪੀਟਰ ਦ ਗ੍ਰੇਟ) <ref>[https://news.mail.ru/society/70149590/ Умер каскадер из фильма «ТАСС уполномочен заявить» Александр Карин] {{In lang|ru}}</ref> * ਸੁਲਤਾਨ ਅਲੀ ਕੇਸ਼ਤਮੰਦ, 90, ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਮੰਤਰੀ ਮੰਡਲ ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ (ID2), 1989-1990 * ਮਾਰੀਅਨ ਕੀਲੇਕ, 84, ਪੋਲਿਸ਼ ਫੁੱਟਬਾਲਰ (ਪੋਗੋ ਸਜ਼ੈਕਸੀਨ, ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮ) <ref>[https://pilkanozna.pl/nie-zyje-marian-kielec-legendarny-gracz-pogoni-szczecin-mial-84-lata/ Nie żyje Marian Kielec. Legendarny gracz Pogoni Szczecin miał 84 lata.] {{In lang|pl}}</ref> * ਮਧੂ ਮਲਹੋਤਰਾ, 72, ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀ (ਵਿਸ਼ਨਾਥ, ''ਸਤ੍ਤੇ ਪੇ ਸੱਤਾ'', ''ਕਯਾਮਤ'') । * ਬਿਲੀ ਮੈਕਕੁਲੋਫ, 90, ਉੱਤਰੀ ਆਇਰਿਸ਼ ਫੁੱਟਬਾਲਰ ([[ਆਰਸਨਲ ਫੁੱਟਬਾਲ ਕਲੱਬ|ਆਰਸੇਨਲ]], [[ਮਿੱਲਵਾਲ ਫੁੱਟਬਾਲ ਕਲੱਬ|ਮਿਲਵਾਲ]], ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮ) (ਇਸ ਮਿਤੀ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ) * İlber Ortaylı 78, ਤੁਰਕੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ।[20] * ਜੌਨ ਐਮ. ਪਰਕਿਨਜ਼, 95, ਅਮਰੀਕੀ ਈਸਾਈ ਉਪਦੇਸ਼ਕ, ਨਾਗਰਿਕ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਰਕੁਨ ਅਤੇ ਲੇਖਕ। * ਏਨਰਿਕ ਰੇਨਾ, 85, ਸਪੈਨਿਸ਼ ਫੁੱਟਬਾਲ ਕਾਰਜਕਾਰੀ, ਐਫਸੀ ਬਾਰਸੀਲੋਨਾ ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਪ੍ਰਧਾਨ (2003) <ref>[https://www.sportaragon.com/articulo/futbol-aragon/muere-enric-reyna-expresidente-fc-barcelona/20260313105300149320.html Muere Enric Reyna, expresidente del FC Barcelona] {{In lang|es}}</ref> * ਮਰਸੀਡੀਜ਼ ਰਿਬੇਰਾ ਸੈਂਜ਼ , 111, ਸਪੇਨੀ ਡਾਂਸਰ।[ca]<ref>[https://www.diaridegirona.cat/girona/2026/03/14/mor-mercedes-ribera-creadora-primera-127963851.html Mor Mercedes Ribera, fundadora de la primera escola de dansa a Girona] {{In lang|ca}}</ref> * ਜ਼ਿਗਮੰਡ ਰਿਟੋਕ, 96, ਹੰਗਰੀਅਨ ਕਲਾਸੀਕਲ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨੀ।<ref>[https://mta.hu/mta_hirei/elhunyt-ritook-zsigmond-az-mta-rendes-tagja-115217 Elhunyt Ritoók Zsigmond, az MTA rendes tagja] {{In lang|hu}}</ref> * ਫ਼ਾਤਮਾ ਸਰਹਾਨ, 97, ਮਿਸਰੀ ਗਾਇਕਾ।<ref>[https://www.elbalad.news/6901678 وفاة المطربة الشعبية فاطمة سرحان.. ونادية مصطفى تنعى الراحلة] {{In lang|ar}}</ref> * ਜੌਨ ਏ. ਸ਼ਾਉਡ, 92, ਅਮਰੀਕੀ ਹਵਾਈ ਸੈਨਾ ਦੇ ਜਨਰਲ, ਸੁਪਰੀਮ ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ ਅਲਾਇਡ ਪਾਵਰਜ਼ ਯੂਰਪ ਦੇ ਚੀਫ਼ ਆਫ਼ ਸਟਾਫ, ਇੱਕ ਸਟ੍ਰੋਕ ਤੋਂ ਪੇਚੀਦਗੀਆਂ * ਡੌਗ ਸ਼ਿਵਲੀ, 88, ਅਮਰੀਕੀ ਫੁੱਟਬਾਲ ਕੋਚ (ਨਿਊ ਓਰਲੀਨਜ਼ ਸੇਂਟਸ, ਅਟਲਾਂਟਾ ਫਾਲਕਨਜ਼, ਹਿਊਸਟਨ ਆਇਲਰਸ)। * ਈਲੀ ਸਿਲਡ, 83, ਐਸਟੋਨੀਅਨ ਅਭਿਨੇਤਰੀ (ਇੱਕ ਝੂਠੇ ਪਾਸਪੋਰਟ ਨਾਲ ਡੇਵਿਲ)।<ref>[https://www.ohtuleht.ee/melu/1153279/suri-pikaaegne-ugala-naitleja-eili-sild-torga Suri pikaaegne Ugala näitleja Eili Sild-Torga] {{In lang|et}}</ref> * ਗੋਰਡਨ ਵਾਲੇਸ, 82, ਸਕਾਟਿਸ਼ ਫੁੱਟਬਾਲ ਖਿਡਾਰੀ ([[ਡਨਡੀ ਫੁੱਟਬਾਲ ਕਲੱਬ|ਡੰਡੀ]], ਮੌਂਟਰੋਜ਼ ਅਤੇ ਮੈਨੇਜਰ (ਰਾਇਥ ਰੋਵਰਜ਼)। * ਵੁਲਫਰੇਡੋ ਵਾਈਲਡਪਰੇਟ ਡੀ ਲਾ ਟੋਰੇ, 92, ਸਪੇਨੀ ਬਨਸਪਤੀ ਵਿਗਿਆਨੀ <ref>[https://diariodeavisos.elespanol.com/esquelas/2026/03/13/40017/ Don Wolfredo Wildpret de la Torre] {{In lang|es}}</ref> * ਸਿਤੀ ਨੋਰਮਾ ਯਾਕੂਬ, 85, ਮਲੇਸ਼ੀਅਨ ਕਾਨੂੰਨਦਾਨ, ਮਲਾਇਆ ਦੇ ਮੁੱਖ ਜੱਜ (2004-2006)। === 12 === * ਡੈਨੀਅਲ ਅਮੀ, 84, ਅਮਰੀਕੀ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨ ਇੰਜੀਨੀਅਰ।<ref>[https://obituaries.montlawn.com/obituaries/daniel-amey-jr Daniel Irwin Amey, Jr.]</ref> * ਅਰਨੀ ਅਨਾਸਟੋਸ, 82, ਅਮਰੀਕੀ ਨਿਊਜ਼ ਐਂਕਰ (WABC) ਅਤੇ ਟਾਕ ਸ਼ੋਅ ਹੋਸਟ, ਨਮੂਨੀਆ।<ref>[https://www.cbsnews.com/newyork/news/ernie-anastos-dies-at-82/ Ernie Anastos, legendary NYC news anchor, dies at 82]</ref> * ਟੋਨੀ ਬਾਲਸਾਮੋ, 89, ਅਮਰੀਕੀ ਬੇਸਬਾਲ ਖਿਡਾਰੀ (ਸ਼ਿਕਾਗੋ ਕਬਜ਼)।<ref>[https://www.massapequafuneralhome.com/obituaries/Anthony-Balsamo?obId=47537753 Anthony Balsamo]</ref> * ਐਨਰਿਕਾ ਬੋਨਾਕੋਰਟੀ, 76, ਇਤਾਲਵੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਪੇਸ਼ਕਾਰ (ਨੌਨ ਏ ਲਾ ਰਾਏ) ਅਤੇ ਅਦਾਕਾਰਾ (ਯੂਅਰ ਵਾਈਸ ਇਜ਼ ਏ ਲਾਕਡ ਰੂਮ ਐਂਡ ਓਨਲੀ ਆਈ ਹੈਵ ਦ ਕੀ, ਦ ਸੈਂਸੁਅਲ ਮੈਨ), ਪੈਨਕ੍ਰੀਆਟਿਕ ਕੈਂਸਰ।<ref>[https://www.ansa.it/english/news/2026/03/12/italian-actress-tv-presenter-enrica-bonaccorti-dies-aged-76_f10e24df-470e-4235-b876-f8b6d17772d2.html Italian actress, TV presenter Enrica Bonaccorti dies aged 76]</ref> * ਟੌਮ ਬ੍ਰਾਊਨ, 89, ਅਮਰੀਕੀ ਹਾਲ ਆਫ ਫੇਮ ਫੁੱਟਬਾਲ ਖਿਡਾਰੀ (ਬੀਸੀ ਲਾਇਨਜ਼)।<ref>[https://cfjctoday.com/2026/03/16/lions-say-canadian-football-hall-of-famer-tom-brown-has-died-at-age-89/ Lions say Canadian Football Hall of Famer Tom Brown has died at age 89]</ref> * ਅਸੀਮ ਬੁਖਾਰੀ, 76, ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਅਦਾਕਾਰ (ਬਦਮਾਸ਼ ਗੁੱਜਰ)।<ref>[https://images.dawn.com/news/1195005/actor-asim-bukhari-passes-away-in-lahore Actor Asim Bukhari passes away in Lahore]</ref> * ਅਲ ਫੇਸਟਾ [ਇਹ], 68, ਇਤਾਲਵੀ ਫਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਅਤੇ ਪਟਕਥਾ ਲੇਖਕ।<ref>[https://www.thedailybeast.com/pulitzer-prize-winning-foreign-correspondent-john-f-burns-dies-at-81/ Pulitzer Prize-Winning Foreign Correspondent Dies at 81]</ref> * ਜੌਨ ਫਿਸ਼ਰ ਬਰਨਜ਼, 81, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪੱਤਰਕਾਰ (ਦ ਨਿਊਯਾਰਕ ਟਾਈਮਜ਼), ਨਮੂਨੀਆ।<ref>[https://www.thedailybeast.com/pulitzer-prize-winning-foreign-correspondent-john-f-burns-dies-at-81/ Pulitzer Prize-Winning Foreign Correspondent Dies at 81]</ref> * ਬਰੂਨੋ ਕੌਂਟਰਾਡਾ, 94, ਇਤਾਲਵੀ ਪੁਲਿਸ ਅਤੇ ਖੁਫੀਆ ਅਧਿਕਾਰੀ।<ref>[https://palermo.repubblica.it/cronaca/2026/03/13/news/bruno_contrada_morto_super_poliziotto_misteri_mafia-425218469/amp/ Morto Bruno Contrada, il super poliziotto dei misteri di Palermo] {{in lang|it}}</ref> * ਜੋਰੀ ਲੂਏਲੋਫ ਫ੍ਰਾਈਡਮੈਨ, 85, ਅਮਰੀਕੀ ਨਿਊਜ਼ ਐਂਕਰ (WMAQ)।<ref>[https://www.chicagotribune.com/2026/03/16/jorie-lueloff-obituary-newscaster/ Jorie Lueloff, long known as first female news anchor on Chicago TV, dies at 85]</ref> * ਰੇਨੀ ਫ੍ਰਿਟਚੀ, ਬੈਰੋਨੈਸ ਫ੍ਰਿਟਚੀ, 83, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਲਾਈਫ ਪੀਅਰ, ਹਾਊਸ ਆਫ਼ ਲਾਰਡਜ਼ ਦੀ ਮੈਂਬਰ (2005–2024)।<ref>[https://www.bbc.com/news/articles/c0mgdennwd4o Baroness remembered as 'kind, caring person']</ref> * ਅਨਾਸਤਾਸੀਓਸ ਗੋਨਿਸ, 99–100, ਯੂਨਾਨੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਐਮਪੀ (1993–1996)।<ref>[https://www.in.gr/2026/03/12/politics/epikairotita/pethane-o-proin-vouleytis-kai-epitimos-proedros-tou-elegktikou-synedriou-anastasios-gkonis/ Πέθανε ο πρώην βουλευτής και επίτιμος πρόεδρος του Ελεγκτικού Συνεδρίου, Αναστάσιος Γκόνης] {{in lang|el}}</ref> * ਹਰੀਮੁਰਲੀ, 27, ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰ (ਰਸਿਕਨ, ਅਮਰ ਅਕਬਰ ਐਂਥਨੀ, ਅੰਨਾਨ ਥੰਪੀ), ਖੁਦਕੁਸ਼ੀ।<ref>[https://www.news18.com/movies/malayalam-cinema/malayalam-actor-harimurali-child-artiste-from-rasikan-and-amar-akbar-anthony-dies-at-27-9956576.html Malayalam Actor Harimurali, Child Artiste From Rasikan And Amar Akbar Anthony, Dies At 27]</ref> * ਪੈਟਰੋ ਹਾਸਿਯੂਕ, 75, ਯੂਕਰੇਨੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਐਮਪੀ (2006–2012)।<ref>[https://www.news18.com/movies/malayalam-cinema/malayalam-actor-harimurali-child-artiste-from-rasikan-and-amar-akbar-anthony-dies-at-27-9956576.html Malayalam Actor Harimurali, Child Artiste From Rasikan And Amar Akbar Anthony, Dies At 27]</ref> * ਗੁਇਲਾਉਮ ਹੂਫੌਏਟ-ਬੋਇਗਨੀ, 88, ਆਈਵੋਰੀਅਨ ਬੈਂਕਰ।<ref>[https://www.aip.ci/332768/aip-necrologie-deces-de-guillaume-houphouet-boigny-fils-du-pere-fondateur-de-la-cote-divoire/ AIP/ Nécrologie: décès de Guillaume Houphouët-Boigny, fils du Père fondateur de la Côte d'Ivoire] {{in lang|fr}}</ref> * ਕੇਵਿਨ ਕੀਲੀ, 64, ਆਇਰਿਸ਼ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਲਿਮੇਰਿਕ ਦੇ ਮੇਅਰ (2009–2010), ਪਾਰਕਿੰਸਨ'ਸ ਬਿਮਾਰੀ ਤੋਂ ਪੇਚੀਦਗੀਆਂ।<ref>[https://www.live95fm.ie/news/live95-news/tributes-pour-in-for-passionate-former-limerick-mayor-kevin-kiely-following-his-passing/ Tributes pour in for 'passionate' former Limerick Mayor Kevin Kiely following his passing]</ref> * ਵਲੇਰੀ ਕਿਰਸ, 80, ਇਸਟੋਨੀਅਨ ਮੀਡੀਆ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਅਤੇ ਵਕੀਲ।<ref>[https://kultuur.postimees.ee/8362917/valeri-kirsi-vanasoidukite-ekspositsioon-sulges-uksed Valeri Kirsi vanasõidukite ekspositsioon sulges uksed] {{in lang|et}}</ref> * ਪੈਟ੍ਰਿਕ ਲੇਮਸਲੇ, 73, ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਡਿਪਟੀ (1997–2017)।<ref>[https://www.ladepeche.fr/2026/03/13/de-la-confederation-paysanne-a-lassemblee-disparition-de-patrick-lemasle-ancien-depute-de-la-haute-garonne-13271099.php De la Confédération paysanne à l'Assemblée : disparition de Patrick Lemasle, ancien député de la Haute-Garonne] {{in lang|fr}}</ref> * ਡੋਨਾਲਡ ਲਿਆਓ, 96, ਹਾਂਗ ਕਾਂਗ ਸਿਵਲ ਸੇਵਕ ਅਤੇ ਆਰਕੀਟੈਕਟ, ਹਾਊਸਿੰਗ ਸਕੱਤਰ (1980–1985) ਅਤੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ (1985–1989)।<ref>[https://news.mingpao.com/pns/%E6%B8%AF%E8%81%9E/article/20260313/s00002/1773338931190 為公屋設計獨立廚廁 「華富邨之父」廖本懷辭世]</ref> * ਐਂਟੋਨ ਲੌਰੋ, 73, ਸਪੈਨਿਸ਼ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਗੈਲੀਸ਼ੀਆ ਦੀ ਸੰਸਦ ਦੇ ਮੈਂਬਰ (1997–2004), ਡਿਪਟੀ (2004–2009)। * ਬਰਨੀ ਲਿੰਚ, 72, ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆਈ ਸੰਗੀਤਕਾਰ (ਯੂਰੋਗਲਾਈਡਰ) ਅਤੇ ਗੀਤਕਾਰ ("ਸਵਰਗ (ਮਸਟ ਬੀ ਦੇਅਰ)", "ਵੀ ਵਿਲ ਟੂਗੇਦਰ"), ਗਲੇ ਦਾ ਕੈਂਸਰ।<ref>[https://www.pontevedraviva.com/gl/xeral/morre-anton-louro-referente-psoe-pontevedres_515378_102.html Morre Antón Louro, referente do PSOE pontevedrés] {{in lang|gl}}</ref> * ਬਰਨਟ ਮੇਲੈਂਡ, 67, ਨਾਰਵੇਈ ਫੁੱਟਬਾਲਰ (ਬ੍ਰਾਈਨ, ਵਾਈਕਿੰਗ)।<ref>[https://www.abc.net.au/news/2026-03-17/bernie-lynch-eurogliders-founder-dies-of-cancer/106463680 Eurogliders founder Bernie Lynch dies age 72]</ref> * ਮਾਰਗਰੇਟਾ ਮੈਗਨਸਨ, 91, ਸਵੀਡਿਸ਼ ਕਲਾਕਾਰ ਅਤੇ ਨਿਬੰਧਕਾਰ, ਸਵੀਡਿਸ਼ ਮੌਤ ਦੀ ਸਫਾਈ ਦੇ ਵਕੀਲ।<ref>[https://www.theguardian.com/books/2026/mar/16/margareta-magnusson-swedish-death-cleaning-author-dies-age-92 Margareta Magnusson, Swedish 'death cleaning' author, dies age 92]</ref> * ਟ੍ਰੇਵਰ ਮੈਕਮਹੋਨ, 96, ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਕ੍ਰਿਕਟਰ (ਵੈਲਿੰਗਟਨ, ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮ)।<ref>[https://www.thepost.co.nz/sport/360966592/trevor-mcmahon-who-was-new-zealands-oldest-surviving-test-cricketer-has-died-age-96 Trevor McMahon, who was New Zealand's oldest surviving test cricketer, has died at age 96]</ref> * ਬੌਬਾਕਰ ਔਲਦ ਮੈਸੌਦ, 80, ਮੌਰੀਟਾਨੀਅਨ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਰਕੁਨ।<ref>[https://www.yahoo.com/news/articles/mauritanian-anti-slavery-stalwart-boubacar-151816129.html Mauritanian anti-slavery stalwart Boubacar Ould Messaoud dead]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * ਜੈਨੀ ਮਰੇ, 75, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਪੱਤਰਕਾਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਕ (ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਘੰਟਾ)।<ref>[https://www.itv.com/news/2026-03-20/dame-jenni-murray-former-bbc-presenter-dies-aged-75 Dame Jenni Murray, former BBC presenter, dies aged 75]</ref> * ਹਜਾਲਮਾਰ ਐੱਚ. ਰਾਗਨਾਰਸਨ, 73, ਆਈਸਲੈਂਡਿਕ ਸੰਗੀਤਕਾਰ। * ਜੈਕ ਰੇਵੇਲ, 83, ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ।<ref>[https://www.mbl.is/frettir/innlent/2026/03/13/hjalmar_h_ragnarsson_latinn/ Hjálmar H. Ragnarsson látinn] {{in lang|is}}</ref> * ਫਹਿਦ ਬਿਨ ਮਹਿਮੂਦ ਅਲ ਸੈਦ, 85, ਓਮਾਨੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਉਪ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ (1979 ਤੋਂ)।<ref>[https://www.muscatdaily.com/2026/03/12/oman-mourns-the-passing-of-h-h-sayyid-fahd-bin-mahmoud/ Oman mourns the passing of H H Sayyid Fahd bin Mahmoud Al Said]</ref> * ਸੋਏਦਜਾਨਾ ਸਾਪੀ'ਈ [id], 95, ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆਈ ਅਕਾਦਮਿਕ, ਬੈਂਡੁੰਗ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਦੇ ਰੈਕਟਰ (1978–1979)।<ref>[https://itb.ac.id/berita/obituari-selamat-jalan-prof-dr-soedjana-sapiie-ketua-rektorium-itb-periode-19781979/63344 Selamat Jalan Prof. Dr. Soedjana Sapi'ie, Ketua Rektorium ITB Periode 1978–1979] {{in lang|id}}</ref> * ਪੀਟਰ ਸਿਮ, 73, ਇਸਟੋਨੀਅਨ ਫਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ (ਜਾਰਜ, ਆਨ ਦ ਵਾਟਰ)। * ਆਂਦਰੇਈ ਸੋਕਾਸੀ, 59, ਰੋਮਾਨੀਅਨ ਵੇਟਲਿਫਟਰ, ਓਲੰਪਿਕ ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਤਗਮਾ ਜੇਤੂ (1984)। (ਇਸ ਮਿਤੀ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ)<ref>[https://www.news.ro/sport/haltere-andrei-socaci-vicecampion-olimpic-in-1984-a-murit-la-59-de-ani-1922401612272026030922375539 Haltere: Andrei Socaci, vicecampion olimpic în 1984, a murit la 59 de ani] {{in lang|ro}}</ref> * ਪੈਟਰਿਕ ਟ੍ਰੇਮੇਜ, 71, ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਡਿਪਟੀ (1995–1997)। (ਇਸ ਤਾਰੀਖ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ)<ref>[https://presseagence.fr/paris-udi-patrick-tremege-nous-a-quittes/ PARIS : UDI – Patrick TREMEGE nous a quittés] {{in lang|fr}}</ref> * ਰਾਬਰਟ ਟ੍ਰਾਈਵਰਸ, 83, ਅਮਰੀਕੀ ਵਿਕਾਸਵਾਦੀ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨੀ।<ref>[https://jjffh.com/tribute/details/1239/Robert-Trivers/obituary.html Robert Trivers]</ref> * ਯੂਲੀਅਨ ਵਰਾਬੇਟ, 70, ਰੋਮਾਨੀਆਈ ਬਾਸਿਸਟ (ਹੋਲੋਗ੍ਰਾਫ), ਕੈਂਸਰ।<ref>[https://www.radioromaniacultural.ro/sectiuni-articole/muzica-dans-arte/a-murit-iulian-vrabete-basistul-trupeiholograf-id52670.html A murit Iulian Vrabete, basistul trupei Holograf] {{in lang|ro}}</ref> * ਜੋਆਚਿਮ ਵਾਂਕੇ, 84, ਜਰਮਨ ਰੋਮਨ ਕੈਥੋਲਿਕ ਪ੍ਰੈਲੇਟ, ਸਹਾਇਕ ਬਿਸ਼ਪ (1980–1994) ਅਤੇ ਅਰਫਰਟ ਦੇ ਬਿਸ਼ਪ (1994–2012)।<ref>[https://www.bistum-erfurt.de/presse_archiv/nachrichtenarchiv/detail/vestigia-christi-sequi-den-spuren-christi-folgen/ Zum Tod von Bischof em. Joachim Wanke] {{in lang|de}}</ref> === 11 === * ਜੀਨ-ਫ੍ਰੈਂਕੋਇਸ ਬੋਕਲੇ, 54, ਫ੍ਰੈਂਚ ਕਲਾਕਾਰ।<ref>[https://www.ilgiornaledellarte.com/Articolo/Addio-allartista-martinicano-JeanFrancois-Bocle- Addio all'artista martinicano Jean-François Boclé] {{In lang|it}}</ref> * ਰੋਨ ਡੇਲਾਨੀ, 91, ਆਇਰਿਸ਼ ਦੌਡ਼ਾਕ, ਓਲੰਪਿਕ ਚੈਂਪੀਅਨ (1956) * ਵੈਲਨਟਿਨ ਗਨੋਸ਼ੇਵ, 74, ਰੂਸੀ ਸਰਕਸ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ (ਸਰਕ ਡੂ ਸੋਲੀਲ, ਮਾਸਕੋ ਸਟੇਟ ਸਰਕਸ ਅਤੇ ਕੋਰੀਓਗ੍ਰਾਫਰ) ।<ref>[https://www.bfm.ru/news/600464 Умер цирковой режиссер Валентин Гнеушев] {{In lang|ru}}</ref> * ਮਿਸ਼ੇਲ ਹੁਲਿਨ, 90, ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰ।<ref>[https://www.lemonde.fr/disparitions/article/2026/03/13/la-mort-du-philosophe-michel-hulin-grand-connaisseur-de-la-pensee-indienne_6671047_3382.html La mort du philosophe Michel Hulin, grand connaisseur de la pensée indienne] {{In lang|fr}}</ref> * ਜਿਯੋਂਗ ਚੀ-ਗਿਯੂਨ, 94-95, ਦੱਖਣੀ ਕੋਰੀਆ ਦੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਨਿਆਂ ਮੰਤਰੀ (1982) <ref>[https://www.hankyung.com/article/202603114831Y [부고] 정치근(전 법무부장관)씨 별세] {{In lang|ko}}</ref> * ਨਿਆਜ਼ ਅਹਿਮਦ ਝੱਕਰ, 71, ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਐਮ. ਐਨ. ਏ. (ID1), 2018-2023। * ਗਲੇਡਿਸ ਕੋਕੋਰਵੇ, 78, ਮੋਟਸਵਾਨਾ ਦੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਸੈਂਬਲੀ ਦੇ ਸਪੀਕਰ (2014-2019) । * ਲੇਵਿਸ ਲੇਹਰਮੈਨ, 87, ਅਮਰੀਕੀ ਬੈਂਕਰ ਅਤੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਪਾਰਕਿੰਸਨ 'ਸ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਤੋਂ ਜਟਿਲਤਾਵਾਂ। * ਨੇਵ ਮੈਕਈਵਾਨ, 91, ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਰਗਬੀ ਯੂਨੀਅਨ ਖਿਡਾਰੀ (ਵੈਲਿੰਗਟਨ, ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮ) । * ਲੂਸੀਆਨੋ ਮੈਗਨਾਲਬੋ, 82, ਇਤਾਲਵੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਸੈਨੇਟਰ (1996-2006) ।<ref>[https://www.corriereadriatico.it/macerata/morto_magnalbo_notte_macerata_politico_senatore_alleanza_nazionale-9409357.html Addio all'ex senatore Luciano Magnalbò: politico, giornalista e scrittore maceratese] {{In lang|it}}</ref> * ਮਾਰਸੇਲੀਨੋ ਮੀਅਰੇਸ ਸੋਟੋਲੋਂਗੋ, 88-89, ਕਿਊਬਨ-ਅਮਰੀਕੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਅਤੇ ਮਾਰਕੀਟਿੰਗ ਕਾਰਜਕਾਰੀ।<ref>[https://www.cibercuba.com/noticias/2026-03-12-u1-e43231-s27061-nid322907-fallece-marcelino-miyares-veterano-brigada-2506-lider Fallece Marcelino Miyares, veterano de la Brigada 2506 y líder democristiano del exilio cubano] {{In lang|es}}</ref> * ਸਾਲਿਹ ਮੁਸਲਿਮ, 75, ਸੀਰੀਆਈ ਕੁਰਦਿਸ਼ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਗੁਰਦੇ ਫੇਲ੍ਹ ਹੋ ਗਏ। * ਕੈਥਰੀਨ ਨੋਲਨ, 67, ਅਮਰੀਕੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਨਿਊਯਾਰਕ ਸਟੇਟ ਅਸੈਂਬਲੀ ਦੀ ਮੈਂਬਰ, ਕੈਂਸਰ * ਜੂਡੀ ਪੇਸ, 83, ਅਮਰੀਕੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀ (''ਪੇਟਨ ਪਲੇਸ'', ਦਿ ਯੰਗ ਵਕੀਲ, ''ਬ੍ਰਾਇਨ ਦਾ ਗੀਤ'') * ਰੌਬਿਨ ਪੀਜ਼ਰ, 83, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਗਣਿਤ ਸ਼ਾਸਤਰੀ (ਜੀ. ਸੀ. ਐਚ. ਕਿਊ.) ਨਾਗਰਿਕ ਨੇਤਾ ਅਤੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਰਾਈਫਲ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ ਐਮਰੀਟਸ। * ਵੈਂਡੀ ਪਲੇਫੇਅਰ, 99, ਆਸਟਰੇਲੀਆਈ ਅਭਿਨੇਤਰੀ (ਪ੍ਰਿਜ਼ਨਸਰ) * ਕਿਰਿਲ ਪੌਪ ਹਰਿਸਤੋਵ, 58, ਮੈਸੇਡੋਨੀਅਨ ਅਦਾਕਾਰ (''ਬਾਲ-ਕੈਨ-ਕੈਨ'') । * ਜੈਸੀ ਰੋਥ, 91, ਅਮਰੀਕੀ ਐਂਡੋਕਰੀਨੋਲੋਜਿਸਟ। * ਸੇਰੇਨਾ ਦਾ ਗੀਤ, 33, ਅਮਰੀਕੀ ਥਰੋਬ੍ਰੇਡ ਦੌਡ਼ ਘੋਡ਼ਾ। * ਹੈਨਰੀਕ ਸਟ੍ਰੋਨਿਯਰਜ਼, 89, ਪੋਲਿਸ਼ ਫੁੱਟਬਾਲ ਖਿਡਾਰੀ (ਕ੍ਰਾਕੋਸੀਆ, ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮ ਅਤੇ ਮੈਨੇਜਰ (ਸਟਾਲ ਮੀਲੇਕ) ।<ref>[http://www.90minut.pl/news/340/news3408900-Zmarl-Henryk-Stroniarz.html Zmarł Henryk Stroniarz] {{In lang|pl}}</ref> * ਮਾਰਥਾ ਸੁੰਡਕੁਇਸਟ, 88, ਅਮਰੀਕੀ ਸਰਵਿਸ ਐਗਜ਼ੀਕਿਊਟਿਵ, ਯੂਐਸਓ ਲਈ ਬੋਰਡ ਆਫ਼ ਗਵਰਨਰਜ਼ ਦੀ ਮੈਂਬਰ (1989-1992). * ਅਲੀ ਮੁਸੱਲਮ ਤਬਾਜਾ, ਈਰਾਨੀ ਮਿਲੀਸ਼ੀਆ ਕਮਾਂਡਰ, ਹਵਾਈ ਹਮਲਾ। * ਗੈਰੀ ਵੈਗਨਰ, 85, ਅਮਰੀਕੀ ਬੇਸਬਾਲ ਖਿਡਾਰੀ (ਫਿਲਡੇਲ੍ਫਿਯਾ ਫਿਲੀਜ਼, ਬੋਸਟਨ ਰੈਡ ਸੋਕਸ) * ਮਰੀਨਾ ਯੂਸਫ, 84, ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਦੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਵਕੀਲ ਅਤੇ ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਔਰਤ। === 10 === * ਮੋਹਿਉਦੀਨ ਅਹਿਮਦ, 75, ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ (1986-1988), ਨਮੂਨੀਆ। * ਡੈਰੇਕ ਬੇਲੋਟੀ, 79, ਇੰਗਲਿਸ਼ ਫੁੱਟਬਾਲਰ (ਸਾਊਥਐਂਡ ਯੂਨਾਈਟਿਡ, ਗਿਲਿੰਘਮ, [[ਸਵਾਨਜ਼ੀ ਸਿਟੀ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਫੁੱਟਬਾਲ ਕਲੱਬ|ਸਵੈਨਸੀਆ ਸਿਟੀ]]) * ਆਈਜੇਐਫ ਬਲੋਕਰ, 95, ਡੱਚ ਅਦਾਕਾਰ (ਡੀ ਫਰੈੱਡ ਹੈਚ ਸ਼ੋਅ, ਜ਼ੇਗ 'ਐਨਜ਼ ਆਆ, ਵੈਨ ਓਕੇਲ ਦੇ ਡਿਸਕੋਹੋਕ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਅਤੇ ਪੇਸ਼ਕਾਰ) ।<ref>[https://noordkop247.nl/nieuws/ijf-blokker-barend-servet-op-95-jarige-leeftijd-overleden/ IJf Blokker (Barend Servet) op 95-jarige leeftijd overleden] {{In lang|nl}}</ref> * ਅਬਦੁਲਵਹਾਬ ਦਾਰੌਸ਼, 82, ਇਜ਼ਰਾਈਲੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, [[ਕਨੈਸਤ|ਐਮ. ਕੇ.]] (1984-1999) ।<ref>[https://www.israelhayom.co.il/israelnow/article/20083652 ח"כ לשעבר עבד אל-והאב דראושה הלך לעולמו בגיל 82] {{In lang|he}}</ref> * ਅਲਫਰੇਡੋ ਬ੍ਰਾਇਸ ਈਚੇਨੀਕ, 87, ਪੇਰੂ ਦੇ ਲੇਖਕ (ਏ ਵਰਲਡ ਫਾਰ ਜੂਲੀਅਸ, ਹੁਏਰਟੋ ਸੇਰਾਡੋ) । * ਪਾਸਕਲ ਈਦੋਹ ਅਗਬੋਵ, 55, ਟੋਗੋਲੇਸ ਵਪਾਰੀ ਅਤੇ ਸਿਵਲ ਸੇਵਕ।<ref>[https://interfaxpress.tg/necrologie-pascal-agbove-nest-plus/ Nécrologie : Pascal Agbove n'est plus]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{In lang|fr}}</ref> * ਬੀਰੇਨ ਸਿੰਗ ਐਂਗਟੀ, 81, ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ (2004-2019) । * ਲੁਕ ਗਿਆਰਡ, 69, ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਕਾਰਟੂਨਿਸਟ ਅਤੇ ਕਲਾਕਾਰ।<ref>[https://www.actuabd.com/+Le-bedeiste-quebecois-Luc-Giard-nous-quitte-a-69-ans+ Le bédéiste québécois Luc Giard nous quitte à 69 ans]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{In lang|fr}}</ref> * ਸੁਜ਼ਨ ਹਾਕ, 80, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ। * ਮਾਈਕਲ ਹੇਗ, 77, ਅਮਰੀਕੀ ਚਿੱਤਰਕਾਰ (ਦ ''ਹੌਬਿਟ'', ਐਲਿਸਜ਼ ਐਡਵੈਂਚਰਜ਼ ਇਨ ਵੰਡਰਲੈਂਡ) * ਜ਼ਡੇਨੇਕ ਹਮੇਲ, 79, ਚੈੱਕ ਬਾਸਕਟਬਾਲ ਖਿਡਾਰੀ (ਯੂਐਸਕੇ ਪ੍ਰਾਹਾ, ਸਲੋਵਾਨ ਔਰਬਿਸ ਪ੍ਰਾਹਾ ਬੀਕੇ, ਚੈਕੋਸਲੋਵਾਕੀਆ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮ ਅਤੇ ਕੋਚ) ।<ref>[https://www.sport.cz/clanek/basketbal-zemrel-byvaly-reprezentant-a-uspesny-trener-narodniho-tymu-hummel-5416886 Zemřel bývalý trenér reprezentace Hummel] {{In lang|cs}}</ref> * ਅਲੋਜ਼ਜ਼ ਇਹਾਨ, 64, ਸਲੋਵੇਨੀਅਨ ਇਮਿਊਨੋਲੋਜਿਸਟ ਅਤੇ ਕਵੀ। * ਵਲੇਰੀਉ ਇਰੀਮੇਸਕੂ, 85, ਰੋਮਾਨੀਆਈ ਰਗਬੀ ਯੂਨੀਅਨ ਖਿਡਾਰੀ (ਪੈਰਿਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਕਲੱਬ, ਸਪੋਰਟਿੰਗ ਕਲੱਬ ਡੀ 'ਐਂਗੌਲੇਮ, ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮ) <ref>[https://evz.ro/doliu-in-sportul-romanesc-fostul-antrenor-de-rugby-valeriu-irimescu-a-murit-la-85-de-ani.html Doliu în sportul românesc. Fostul antrenor de rugby Valeriu Irimescu a murit la 85 de ani] {{In lang|ro}}</ref> * ਲੋਇਡ ਜੋਨਸ, 74, ਵੈਲਸ਼ ਨਾਵਲਕਾਰ। * ਕਿਮ ਯੋਂਗ-ਚਾਏ, 93, ਦੱਖਣੀ ਕੋਰੀਆਈ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਨੌਓਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਮੇਅਰ (1996-1998) <ref>[https://www.yna.co.kr/view/AKR20260310159900505 JP가 신뢰한 원내총무...김용채 전 건설교통부 장관 별세] {{In lang|ko}}</ref> * ਓਰਹਾਨ ਕੇਨਾਕ, 56, ਤੁਰਕੀ ਫੁੱਟਬਾਲ ਖਿਡਾਰੀ (ਬੇਇਕਟਾਸ, ਟ੍ਰੈਬਜ਼ੋਨਸਪੋਰ, ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮ ਅਤੇ ਮੈਨੇਜਰ, ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ.<ref>[https://www.hurriyet.com.tr/sporarena/trabzonsporun-yardimci-antrenoru-orhan-kaynak-hayatini-kaybetti-43125860 Trabzonspor'un yardımcı antrenörü Orhan Kaynak hayatını kaybetti] {{In lang|tr}}</ref> * ਲਾਸਲੋ ਕਿਸ, 75, ਹੰਗਰੀ ਦੇ ਜੱਜ, ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਅਦਾਲਤ ਦੇ ਜੱਜ਼ (1998-2016) <ref>[https://ajk.pte.hu/hu/hirek/gyaszhir-11 Gyászhír] {{In lang|hu}}</ref> * ਹਰਮਨ ਕੁਲਕੇ, 87, ਜਰਮਨ ਇੰਡੋਲੋਜਿਸਟ। * ਲੀ ਸਾਂਗ-ਹੀ, 80, ਦੱਖਣੀ ਕੋਰੀਆਈ ਜਨਰਲ ਅਤੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰੱਖਿਆ ਮੰਤਰੀ (2008-2009) <ref>[https://www.yna.co.kr/view/AKR20260310117400504 이상희 전 국방부 장관 별세...향년 80세] {{In lang|ko}}</ref> * ਮੂਨ ਯੋਂਗ-ਜੂ, 93, ਦੱਖਣੀ ਕੋਰੀਆਈ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ (1981-1985) <ref>[https://www.yna.co.kr/view/AKR20260311076300505 [부고] 문용주(전 국회의원)씨 별세] {{In lang|ko}}</ref> * ਜਿਓਰਗੋਸ ਪੈਨੋਸੋਪੌਲੋਸ, 84, ਯੂਨਾਨੀ ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ (''ਮੇਨੀਆ'', ਲਵ ਮੀ ਨੋਟ?<ref>[https://www.tovima.gr/2026/03/10/society/pethane-o-giorgos-panousopoulos-o-ellinas-kinimatografistis-pou-simadepse-tin-eikona-stin-ellada/ Πέθανε ο Γιώργος Πανουσόπουλος - Ο σκηνοθέτης που σημάδεψε την εικόνα στην Ελλάδα] {{In lang|el}}</ref> * ਰਾਓਲ ਡੇਲ ਪੋਜੋ [ ਸ੍ਪੈਨਿਸ਼], 89, ਸਪੇਨੀ ਪੱਤਰਕਾਰ।[es]<ref>[https://www.infobae.com/espana/2026/03/10/muere-el-periodista-raul-del-pozo-a-los-89-anos/ Muere el periodista Raúl del Pozo a los 89 años] {{In lang|es}}</ref> * ਵਿਕਟਰ ਸ਼ਰੇਡਰ, 74, ਰੂਸੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ (2011-2021) ।<ref>[https://omsk.aif.ru/incidents/umer-byvshiy-mer-omska-viktor-shreyder-na-75-godu-zhizni Мэр Омска выразил соболезнования с связи со смертью Виктора Шрейдера] {{In lang|ru}}</ref> * ਮੈਟ ਸਨੇਲ, 84, ਅਮਰੀਕੀ ਫੁੱਟਬਾਲ ਖਿਡਾਰੀ (ਨਿਊ ਯਾਰਕ ਜੈਟਸ) * ਠੱਕਲੀ ਸ੍ਰੀਨਿਵਾਸਨ, 72, ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ (''ਜੇਨਾ ਨੱਚਥਰਾਮ'', ਵਿਟਨੇਸ, ''ਅਦੁਤਥੂ'' ਅਤੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ) । * ਮੇਲਵਿਨ ਸਟੇਨਬਰਗ, 92, ਅਮਰੀਕੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਮੈਰੀਲੈਂਡ ਦੇ ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਗਵਰਨਰ (1987-1995) ਅਤੇ ਮੈਰੀਲੈਂਡ ਸੈਨੇਟ ਦੇ ਮੈਂਬਰ (1967-1987) । * ਫੁਮੀਕੋ ਤਾਕੇਸ਼ਿਤਾ , 69, ਜਪਾਨੀ ਨਾਵਲਕਾਰ।[ja]<ref>[https://www.yomiuri.co.jp/national/20260315-GYT1T00082/ 絵本作家の竹下文子さん死去] {{In lang|ja}}</ref> * ਲੁਕ ਵੈਨ ਡੇਰ ਕੇਲਨ, 77, ਬੈਲਜੀਅਨ ਪੱਤਰਕਾਰ। * ਜ਼ਾਲੇਕ [਷੍], 30, ਕੋਲੰਬੀਆ ਦਾ [[Reggaeton|ਰੈਗੇਟਨ]] ਗਾਇਕ, ਟ੍ਰੈਫਿਕ ਟੱਕਰ।[es]<ref>[https://www.elheraldo.co/colombia/2026/03/11/en-accidente-de-transito-muere-el-cantante-barranquillero-zalek/ En accidente de tránsito muere el cantante barranquillero Zalek] {{In lang|es}}</ref> === 9 === * ਅੰਬਰਟੋ ਅਲੇਮੰਡੀ, 88, ਇਤਾਲਵੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ।<ref>[https://www.lastampa.it/torino/2026/03/10/news/morto_umberto_allemandi_editore_arte-15539010/ Morto l'editore Umberto Allemandi, addio al signore dell'arte] {{In lang|it}}</ref> * ਰਿਚਰਡ ਬੋਜੁਲਿਚ, 90, ਅਮਰੀਕੀ ਗੋ ਖਿਡਾਰੀ। * ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਬਟਰਫੀਲਡ, 99, ਅਮਰੀਕੀ ਹਵਾਈ ਸੈਨਾ ਅਧਿਕਾਰੀ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਸਹਾਇਕ (ਐਫ. ਏ. ਏ. ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕ), ਵਾਟਰਗੇਟ ਘੁਟਾਲੇ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਸ਼ਖਸੀਅਤ। * ਤਮਾਲ ਰਾਏ ਚੌਧਰੀ, 80, ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰ (''ਚੁਣੌਤੀ'', ''ਚੰਦਰ ਪਹਾਡ਼'', ''ਬਿੰਦਾਸ'') ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ. * ਪੈਟਰੀਸ਼ੀਆ ਕਲਾਰਕ, 99, ਆਸਟਰੇਲੀਆਈ ਲੇਖਕ, ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਅਤੇ ਪੱਤਰਕਾਰ। * ਮੇਰਿਲ ਕੁੱਕ, 79, ਅਮਰੀਕੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀ ਸਭਾ ਦੇ ਮੈਂਬਰ (1997-2001) * ਮਾਰੀਓ ਡੀ 'ਐਕਵਿਸਟੋ, 95, ਇਤਾਲਵੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ।<ref>[https://palermo.repubblica.it/politica/2026/03/09/news/morto_mario_d_acquisto_democrazia_cristiana-425209444/ Morto Mario D'Acquisto, l'ultimo dirigente della Dc di Andreotti e Lima] {{In lang|it}}</ref> * ਟੌਮੀ ਡੀਕਾਰਲੋ, 60, ਅਮਰੀਕੀ ਗਾਇਕ (ਬੋਸਟਨ) ਦਿਮਾਗ ਦਾ ਕੈਂਸਰ. * ਓਲੇਕਸੈਂਡਰ ਡੋਵਾਚ, 52, ਯੂਕਰੇਨੀ ਫੌਜੀ ਪਾਇਲਟ, ਯੂਕਰੇਨ ਦਾ ਹੀਰੋ (2025) <ref>[https://sud.ua/uk/news/ukraine/355359-komandir-39-y-brigady-takticheskoy-aviatsii-aleksandr-dovgach-pogib-vo-vremya-boevogo-zadaniya-na-vostoke Командир 39-ї бригади тактичної авіації Олександр Довгач загинув під час бойового завдання на Сході] {{In lang|uk}}</ref> * ਪਿਏਰੇ ਅਲ-ਰਾਇ, 50, ਲੇਬਨਾਨੀ ਮੈਰੋਨਾਈਟ ਪਾਦਰੀ, ਹਵਾਈ ਹਮਲਾ।<ref>[https://www.vaticannews.va/fr/eglise/news/2026-03/bombardements-au-liban-le-pere-pierre-el-raii-tue.html Bombardements au Liban, le père Pierre El Raii tué] {{In lang|fr}}</ref> * ਬਲੇਕ ਐਮਨਜ਼, 81, ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਦੇਸ਼ ਗਾਇਕ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਹੋਸਟ (ਫਨੀ ਫਾਰਮ, ਚੇਨ ਰਿਐਕਸ਼ਨ) * 55 ਸਾਲਾ ਇੰਗਿਨ ਫਿਰਾਤ, ਤੁਰਕੀ ਫੁੱਟਬਾਲ ਮੈਨੇਜਰ (ਸਾਈਪਾ, ਮਾਲਡੋਵਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮ, ਕੀਨੀਆ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮ) * ਗਾਬਾ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਗਿਟਾਰਿਸਟ (ਚਾਕੈਓਸ ਯੂਕੇ) (ਇਸ ਮਿਤੀ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ) * ਸੀਜ਼ਰ ਗੁਟੀਰੇਜ਼ ਪੇਨਾ, 69, ਪੇਰੂਵੀਅਨ ਮਕੈਨੀਕਲ ਇੰਜੀਨੀਅਰ।<ref>[https://peruenergia.com.pe/cesar-gutierrez-pena-figura-del-sector-energia-fallece-a-los-69-anos/ César Gutiérrez Peña, figura del sector energía, fallece a los 69 años] {{In lang|es}}</ref> * ਹੀਓਰਿਜ਼ ਹੇਲੇਨਕਾਂਕਾ, 89, ਬੇਲਾਰੂਸ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ।<ref>[https://nashaniva.com/389919 Памёр прафесар Георгій Галенчанка — гісторык, які вярнуў Скарыну сапраўднае імя] {{In lang|be}}</ref> * ਮਾਰਜਨ ਜੇਵਨੀਕਰ , 76, ਸਲੋਵੇਨੀ ਇੰਜੀਨੀਅਰ।[sl]<ref>[https://www.noviglas.eu/poslovil-se-je-marjan-jevnikar/ Poslovil se je Marjan Jevnikar] {{In lang|sl}}</ref> * ਜੋਸੇਫ ਕ੍ਰੈਟੋਚਵਿਲਾ , 80, ਚੈੱਕ ਕੈਮਿਸਟ।[cz]<ref>[https://www.cskb.cz/2026/03/09/smutecni-oznameni-rndr-josef-kratochvila/ Smuteční oznámení – RNDr. Josef Kratochvíla] {{In lang|cs}}</ref> * ਕਲੌਸ ਕ੍ਰਿਬਬੇਨ, 88, ਜਰਮਨ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਸ਼ਲੇਸਵਿਗ-ਹੋਲਸਟੀਨ ਦੇ ਲੈਂਡਟੈਗ ਦਾ ਮੈਂਬਰ (1975-1996) ।<ref>[https://hamburgertrauer.de/traueranzeige/klaus-kribben/videoanzeige Klaus Kribben] {{In lang|de}}</ref> * ਅਲੀਸਾ ਕੁਰਦੀਅਨ [ਹਾਇ], 82, ਅਰਮੀਨੀਆਈ ਸਿਨੇਮਾਟੋਗ੍ਰਾਫਰ।[hy]<ref>[https://kino.mail.ru/news/118678-umerla-operator-multfilma-v-sinem-more-v-beloj-pene-alisa-kyurdian/ Умерла оператор мультфильма «В синем море, в белой пене» Алиса Кюрдиан] {{In lang|ru}}</ref> * ਐਲਨ ਲੀਗਰ, 78, ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਸੀਰੀਅਲ ਕਾਤਲ। * ਯੂਕੀ ਮੈਦਾ , 52, ਜਪਾਨੀ ਆਵਾਜ਼ ਅਭਿਨੇਤਰੀ (ਲਵ ਹਿਨਾ, ਸ਼ਿਨ ਕੋਇਹੀਮ ਮੁਸੋ, ਟ੍ਰਾਂਸਫਾਰਮਰਜ਼ਃ ਆਰਮਾਦਾ. [ja]<ref>[https://encount.press/archives/959203/ 前田ゆきえさんが死去、52歳 2月末に声優引退] {{In lang|ja}}</ref> * ਮੌਰੀਸੀਓ ਨਾਨੀ, 46, ਉਰੂਗੁਆਈ ਫੁੱਟਬਾਲਰ (ਮੋਂਟੇਵੀਡੀਓ ਵਾਂਡਰਰਸ, ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮ) <ref>[https://www.montevideo.com.uy/Deportes/Fallecio-Mauricio-Nanni-exfutbolista-y-gerente-deportivo-del-Montevideo-Wanderers-uc955422 Falleció Mauricio Nanni, exfutbolista y gerente deportivo del Montevideo Wanderers] {{In lang|es}}</ref> * 53 ਸਾਲਾ ਸਰਗੇਈ ਨੇਕਰਾਸੋਵ, ਰੂਸੀ ਫੁੱਟਬਾਲਰ ([[ਐੱਫ਼. ਸੀ. ਡੈਨਮੋ ਮਾਸਕੋ|ਡਾਇਨਾਮੋ ਮਾਸਕੋ]], ਖਿਮਕੀ, ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮ) <ref>[https://veteranfcdynamo.ru/ushyol-iz-zhizni-sergej-nekrasov/ Ушёл из жизни Сергей Некрасов] {{In lang|ru}}</ref> * ਫੈਸਟਸ ਓਨਿਗਬਿੰਡੇ, 88, ਨਾਈਜੀਰੀਆ ਦੇ ਫੁੱਟਬਾਲ ਮੈਨੇਜਰ (ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮ) * [[ਕੇ ਐਨ ਪਾਨੀਕਰ|ਕੇ. ਐਨ. ਪਨਿਕਰ]], 89, ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ। * ਕਾਵੂਰੀ ਸਾਂਬਾ ਸ਼ਿਵਾ ਰਾਓ, 82, ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ ਅਤੇ ਕੱਪਡ਼ਾ ਮੰਤਰੀ<ref>[https://zeenews.india.com/telugu/vijayawada-city-news/ex-central-minister-died-kavuri-samba-siva-rao-died-due-to-ill-health-ta-292344 Kavuri Samba Siva Rao Died: కేంద్ర మాజీ మంత్రి కావూరి సాంబశివ రావు కన్నుమూత.. పలువురు సంతాపం..] {{In lang|te}}</ref> * ਲਿਓਸ ਸਿਮੈਨਕ, 79, ਚੈੱਕ-ਜਰਮਨ-ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਯਾਤਰੀ ਅਤੇ ਲੇਖਕ।<ref>[https://krkonossky.denik.cz/zpravy_region/zemrel-cestovatel-leos-simanek-dobrodruh-z-podkrkonosi-prozil-zivot-plny-vyprav.html Zemřel cestovatel Leoš Šimánek. Dobrodruh z Podkrkonoší prožil život plný výprav] {{In lang|cs}}</ref> * ਫਿਲ ਸਮਰਿੱਲ, 78, ਇੰਗਲਿਸ਼ ਫੁੱਟਬਾਲਰ ([[ਬਰਮਿੰਘਮ ਸਿਟੀ ਫੁੱਟਬਾਲ ਕਲੱਬ|ਬਰਮਿੰਘਮ ਸਿਟੀ]], [[ਮਿੱਲਵਾਲ ਫੁੱਟਬਾਲ ਕਲੱਬ|ਮਿਲਵਾਲ]], [[ਹਡਰਜ਼ਫ਼ੀਲਡ ਟਾਊਨ ਫੁੱਟਬਾਲ ਕਲੱਬ|ਹਡਰਸਫੀਲਡ ਟਾਊਨ]]) * 51 ਸਾਲਾ ਜਨੇ ਟੂਓਮੇਲਾ, ਸਵੀਡਿਸ਼ ਦੋਸ਼ੀ ਕਾਤਲ, ਟ੍ਰੈਫਿਕ ਟੱਕਰ.<ref>[https://www.expressen.se/nyheter/sverige/den-leende-styckmordaren-janne-tuomela-har-dott/ Den leende styckmördaren Janne Tuomela har dött] {{In lang|sv}}</ref> * ਵੋਲੋਦੀਮੀਰ ਵਲਾਸੇਂਕੋ, 77, ਯੂਕਰੇਨੀ ਵਿਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਫੌਜੀ ਡਾਕਟਰ।[uk]<ref>[https://www.myvin.com.ua/news/46556-pomer-profesor-vinnytskoho-torhovelno-ekonomichnoho-instytutu-volodymyr-vlasenko Помер професор Вінницького торговельно-економічного інституту Володимир Власенко] {{In lang|uk}}</ref> * ਵੈਂਗ ਜਿਨਸ਼ਾਨ, 81, ਚੀਨੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਪਾਰਟੀ ਸਕੱਤਰ (2007-2010) ਅਤੇ ਅਨਹੁਈ ਦੇ ਗਵਰਨਰ (2003-2007) ।<ref>[https://www.bjnews.com.cn/detail/1773099147129520.html 王金山同志逝世] {{In lang|zh}}</ref> * ਵਿਲੀ ਐਂਥਨੀ ਵਾਟਰਸ, 74, ਅਮਰੀਕੀ ਓਪੇਰਾ ਕੰਡਕਟਰ ਅਤੇ ਕਲਾਤਮਕ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ (ਕਨੈਕਟੀਕਟ ਓਪੇਰਾ) । === 8 === * ਸੱਯਦ ਮੁਹੰਮਦ ਨਕੀਬ ਅਲ-ਅਤਾਸ, 94, ਮਲੇਸ਼ੀਅਨ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ। * ਬੀ. ਵੋਂਗਰ, 94, ਸਰਬੀਆਈ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫਰ (''ਟੋਟੇਮ ਅਤੇ ਓਰੇ'') <ref>[https://www.blic.rs/vesti/drustvo/umro-sreten-bozic-cuveni-srpski-pisac-koji-je-osvojio-svet/wf5j4tq Umro čuveni srpski pisac Krcun ga ostavio bez posla, on peške stigao do Pariza i postao legenda! Evo ko je bio Sreten Božić koji je osvojio svet] {{In lang|sr}}</ref> * ਅਬੂ ਅਲ ਕਾਸਿਮ ਬਾਬਿਆਨ, ਈਰਾਨੀ ਫੌਜੀ ਜਨਰਲ, ਖਤਾਮ-ਅਲ ਅਨਬੀਆ ਕੇਂਦਰੀ ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ ਦੇ ਚੀਫ਼ ਆਫ਼ ਸਟਾਫ, ਹਵਾਈ ਹਮਲਾ। * ਹੰਸ-ਜਾਰਜ ਬੈਕਹੌਸ, 96-97, ਜਰਮਨ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰੀ ਅਤੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ।<ref>[https://www.ca-ira.net/abschied-von-hans-georg-backhaus/ Abschied von Hans-Georg Backhaus] {{In lang|de}}</ref> * ਮੈਰਿਕਲਾ ਬੋਗਿਓ, 88, ਇਤਾਲਵੀ ਲੇਖਕ।[it]<ref>[https://tg24.sky.it/spettacolo/2026/03/09/morta-regista-maricla-boggio È morta la regista Maricla Boggio, pioniera del documentario sociale] {{In lang|it}}</ref> * ਫਿਲਿਪ ਬੋਰਨ, 72, ਆਸਟਰੇਲੀਆਈ ਬਾਇਓਇਨਫੋਰਮੈਟੀਸ਼ੀਅਨ ਅਤੇ ਲੇਖਕ, ਮੈਸੋਥੈਲੀਓਮਾ। * ਐਂਟੋਨੀਓ ਕੈਂਪ, 87, ਸਪੈਨਿਸ਼ ਫੁੱਟਬਾਲ ਖਿਡਾਰੀ (ਐਸਪਾਨਯੋਲ, ਕੈਟੇਲੋਨੀਆ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮ ਅਤੇ ਮੈਨੇਜਰ (ਸੈਂਟਸ) <ref>[https://www.elpuntavui.cat/esports/article/52-futbol-catala/2626063-mor-antoni-camps-iconic-futbolista-catala-dels-setanta.html Mor Antoni Camps, icònic futbolista català dels setanta] {{In lang|ca}}</ref> * ਕਾਂਸਟੈਂਟੀਨ ਕੋਜੋਕਾਰੀਉ, 60, ਰੋਮਾਨੀਆਈ ਰਗਬੀ ਯੂਨੀਅਨ ਖਿਡਾਰੀ (ਸ਼ਤੀਨਾ ਬਾਇਆ ਮਾਰੇ, ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮ) <ref>[https://rugbyromania.ro/fostul-mare-international-constantin-cojocariu-s-a-stins-din-viata/ Fostul mare internațional, Constantin Cojocariu, s-a stins din viață] {{In lang|ro}}</ref> * ਲੁਫਿਆ ਅਲ-ਦੁਲੈਮੀ, 87, ਇਰਾਕੀ ਲੇਖਕ।<ref>[https://shafaq.com/ar/مجتـمع/الموت-يغيب-حياة-الكاتبة-العراقية-لطيفة-الدليمي وفاة الكاتبة والروائية العراقية لطيفة الدليمي عن عمر ناهز 86 عاماً] {{In lang|ar}}</ref> * ਜ਼ੇਫ ਐਲਿਸ, 37, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰੈਪਰ। * ਅਲਬਰਟ ਫਲਾਲੇਵ, 95, ਰੂਸੀ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰੀ।[ru]<ref>[https://kras.mk.ru/social/2026/03/09/ushyol-iz-zhizni-byvshiy-rektor-krasnoyarskogo-peduniversiteta-albert-falaleev.html Ушёл из жизни бывший ректор Красноярского педуниверситета Альберт Фалалеев] {{In lang|ru}}</ref> * ਕਰਜ਼ੀਆ ਫੇਰਾਰੀ , 96, ਇਤਾਲਵੀ ਲੇਖਕ।[it]<ref>[https://www.milanotoday.it/attualita/curzia-ferrari-morta.html Curzia Ferrari è morta. È stata una giornalista e scrittrice, famosa per le traduzioni dei poeti russi] {{In lang|it}}</ref> * ਮੈਟ ਗਲਾਘੇਰ, ਇੰਗਲਿਸ਼ ਰਗਬੀ ਯੂਨੀਅਨ ਖਿਡਾਰੀ (ਕੋਵੈਂਟਰੀ ਆਰ. ਐਫ. ਸੀ.) ਮੋਟਰ ਨਿਊਰੋਨ ਬਿਮਾਰੀ ਤੋਂ ਜਟਿਲਤਾਵਾਂ. * ਮੁਹੰਮਦ ਹੰਸਲ, 78, ਅਲਜੀਰੀਆ ਦੇ ਫੁੱਟਬਾਲ ਰੈਫਰੀ।<ref>[https://www.aps.dz/fr/sports/sport-collectif/mmhxa1oq-l-ancien-arbitre-international-mohamed-hansal-inhume-au-cimetiere-d-ain-el-beida L'ancien arbitre international Mohamed Hansal inhumé au cimetière d'Aïn El-Beïda] {{In lang|fr}}</ref> * ਦਿਲਵਰਥ ਕਰਾਕਾ, 75, ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਦੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ (ਹਰਬਸ ਅਤੇ ਗੀਤਕਾਰ) (ਇੱਕ ਮੁਸਕਰਾਹਟ ਪ੍ਰਤੀ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ) (ਇਸ ਮਿਤੀ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ) * ਡੇਵਿਡ ਕੀਨ, 80, ਅਮਰੀਕੀ ਰਾਜਨੀਤਕ ਸਲਾਹਕਾਰ, ਅਮੈਰੀਕਨ ਕੰਜ਼ਰਵੇਟਿਵ ਯੂਨੀਅਨ ਦੀ ਚੇਅਰ (1984-2011) ਅਤੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਰਾਈਫਲ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ (2011-2013), ਪੈਨਕ੍ਰੀਆਟਿਕ ਕੈਂਸਰ। * ਵਾਲਿਦ ਖਲੀਦੀ, 100, ਫਲਸਤੀਨੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ।<ref>[https://www.palestine-studies.org/ar/node/1658684 رحيل وليد الخالدي الرئيس الفخري لمؤسسة الدراسات الفلسطينية وأحد مؤسسيها (1925 - 2026)] {{In lang|ar}}</ref> * 87 ਸਾਲਾ ਸਰ ਐਂਥਨੀ ਲੇਗੇਟ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼-ਅਮਰੀਕੀ ਸਿਧਾਂਤਕ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ, [[ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਨੋਬਲ ਇਨਾਮ|ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ]] ਜੇਤੂ (2003) * ਆਰਟੁਰੋ ਲੋਪੇਜ਼, 90, ਬੋਲੀਵੀਅਨ ਫੁੱਟਬਾਲਰ (ਚਾਕੋ ਪੈਟਰੋਲੇਰੋ, ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮ) <ref>[https://brujuladigital.net/deportes/2026/03/08/murio-arturo-lopez-nuestro-arquero-campeon-del-63-58102 Murió Arturo López, nuestro arquero campeón del 63] {{In lang|es}}</ref> * ਸਲਾਵੋਲਜੁਬ ਮਾਰਜਾਨੋਵਿਕ, 71, ਸਰਬੀਆਈ ਸ਼ਤਰੰਜ ਗ੍ਰੈਂਡਮਾਸਟਰ।<ref>[https://www.rts.rs/sport/ostali-sportovi/5902979/slavoljub-marjanovic-sahovski-savez-srbije-2026.html Преминуо велемајстор и један од најуспешнијих српских шахиста Славољуб Марјановић] {{In lang|sr}}</ref> * ਫਹਾਦ ਅਲ-ਮੇਜ਼ਮੇਦ, 33, ਕੁਵੈਤੀ ਫੁੱਟਬਾਲਰ (ਅਲ ਕਾਦਸੀਆ ਐਸ. ਸੀ., ਅਲ-ਸਲਮੀਆ ਐਸ. * ਮੰਤਾਨਾ ਮੋਰਾਕੁਲ, 102, ਥਾਈ ਗਾਇਕਾ ਅਤੇ ਅਭਿਨੇਤਰੀ।<ref>[https://www.naewna.com/entertain/951476 สิ้นศิลปินแห่งชาติ 'มัณฑนา โมรากุล'ด้วยโรคชราสิริอายุ 103 ปี] {{In lang|th}}</ref> * ਵਿਲੀਅਮ ਨੋਰਵੇਲ, 90, ਅਮਰੀਕੀ ਕੈਥੋਲਿਕ ਪਾਦਰੀ। * ਡੇਵਿਡ ਰੋਕਨੀ, 94, ਇਜ਼ਰਾਈਲੀ ਕਰਨਲ। (ਇਸ ਮਿਤੀ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ) * ਸ਼ੇਨ ਰੂਟ, 53, ਆਸਟਰੇਲੀਆਈ ਡਰੰਮਰ (ਬਲੱਡ ਡਸਟਰ) । * ਰੇ ਸ਼ੋਨਕੇ, 84, ਅਮਰੀਕੀ ਫੁੱਟਬਾਲ ਖਿਡਾਰੀ (ਡੱਲਾਸ ਕਾਉਬਾਇਸ, ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ ਰੈਡਸਕਿਨਸ, ਕੈਂਸਰ) । * ਜਰਜ਼ੀ ਸਿਜ਼ਮੈਨਕ, 88, ਪੋਲਿਸ਼ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ (1972-1985) ।<ref>[https://mhprl.pl/jerzy-szymanek-1937-2026-w-sluzbie-ruchu-ludowego-i-rzeczypospolitej/ Jerzy Szymanek (1937–2026). W służbie ruchu ludowego i Rzeczypospolitej] {{In lang|pl}}</ref> * ਮੌਲਾਨਾ ਅਬਦੁੱਲਾ ਤਾਰੀ, 86, ਭਾਰਤੀ ਇਸਲਾਮੀ ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਕਾਰਕੁਨ। === 7 === * ਵਿਦੀ ਅਲਦੀਆਨੋ, 35, ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆਈ ਗਾਇਕ-ਗੀਤਕਾਰ, ਗੁਰਦੇ ਦਾ ਕੈਂਸਰ।<ref>[https://www.cnnindonesia.com/hiburan/20260307174639-234-1335438/vidi-aldiano-meninggal-dunia/ Vidi Aldiano Meninggal Dunia] {{In lang|id}}</ref> * ਐਡੁਆਰਡ ਅਪਾਲਕੋਵ, 56, ਰੂਸੀ ਫੁੱਟਬਾਲਰ (ਡਾਇਨਾਮੋ ਸਟਾਵਰੋਪੋਲ, ਬੇਲਸ਼ਿਨਾ ਬੋਬਰੂਸ.<ref>[https://dynamost.ru/news/umer-eduard-apalkov Умер Эдуард Апальков] {{In lang|ru}}</ref> * ਅਬੋਲਗਸੀਮ ਬਾਬੇਅਨ, ਈਰਾਨੀ ਸਰਕਾਰੀ ਅਧਿਕਾਰੀ, ਸੁਪਰੀਮ ਲੀਡਰ ਦੇ ਫੌਜੀ ਦਫਤਰ ਦੇ ਮੁਖੀ ਅਤੇ ਖਾਤਮ-ਅਲ ਅਨਬੀਆ ਕੇਂਦਰੀ ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ ਦੇ ਚੀਫ਼ ਆਫ਼ ਸਟਾਫ, ਹਵਾਈ ਹਮਲੇ। * ਸਾਦੋਕ ਬੇਲੈਡ, 87, ਟਿਊਨੀਸ਼ੀਆ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨਦਾਨ ਅਤੇ ਅਕਾਦਮਿਕ।<ref>[https://www.leaders.com.tn/article/37841-le-doyen-sadok-belaid-est-decede-l-erudition-et-l-ingeniosite-de-l-architecture-instituionnelle Le doyen Sadok Belaid est décédé : l'érudition et l'ingeniosité de l'architecture instituionnelle] {{In lang|fr}}</ref> * ਮੈਰੀ-ਕ੍ਰਿਸਟੀਨ ਬੌਟਨੇਟ, 77, ਫ੍ਰੈਂਚ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਐਮਈਪੀ (2014-2019) <ref>[https://www.lejournaldici.com/actualite-23395-albi-deces-de-marie-christine-boutonnet-ancienne-deputee-europeenne-du-rn Albi. Décès de Marie-Christine Boutonnet, ancienne députée européenne du RN] {{In lang|fr}}</ref> * ਡੇਵਿਡ ਬ੍ਰਿਗਾਤੀ, 85, ਅਮਰੀਕੀ ਗਾਇਕ (ਜੋਏ ਡੀ ਅਤੇ ਸਟਾਰਲਿਟਰਜ਼, ਦਿ ਰਾਰਾਸਕਲਜ਼) * ਰੋਸਟਿਸਲਾਵ ਚੈਪੀਕ, 88, ਯੂਕਰੇਨੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ (1994-1998) ।<ref>[https://www.volyn.com.ua/news/303690-pomer-vidomyi-volynskyi-polityk-narodnyi-deputat-ii-sklykannia-rostyslav-chapiuk Помер відомий волинський політик, народний депутат ІІ скликання Ростислав Чапюк] {{In lang|uk}}</ref> * ਨਿਕ ਸੀਆਨਸੀਓ, 79, ਆਸਟਰੇਲੀਆਈ ਓਲੰਪਿਕ ਵੇਟਲਿਫਟਰ (1972) * ਜੈਮੀ ਡਨ, 75, ਆਸਟਰੇਲੀਆਈ ਕਠਪੁਤਲੀ (ਆਵਾਜ਼ ਅਭਿਨੇਤਾ ਅਤੇ ਰੇਡੀਓ ਹੋਸਟ) * ਡੌਨੀਡੋਨੀ ਫਤਹ, 76, ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆਈ ਬਾਸਿਸਟ (ਰੱਬ ਦੀ ਬਰਕਤ ਅਤੇ ਗੀਤਕਾਰ, ਸਰਕੋਪੀਨੀਆ, ਨਾਡ਼ੀ ਰੁਕਾਵਟ, ਅਤੇ ਸਵੈ-ਪ੍ਰਤੀਰੋਧਕ ਬਿਮਾਰੀਆਂ) ।<ref>[https://entertainment.kompas.com/read/2026/03/07/123417266/sebelum-meninggal-donny-fattah-god-bless-berjuang-melawan-3-penyakit Sebelum Meninggal, Donny Fattah God Bless Berjuang Melawan 3 Penyakit] {{In lang|id}}</ref> * ਰੋਜ਼ ਮੈਰੀ ਹੇਕ, 93, ਅਮਰੀਕੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਨਿਊ ਜਰਸੀ ਜਨਰਲ ਅਸੈਂਬਲੀ ਦੀ ਮੈਂਬਰ (1991-2004) * ਇਆਨ ਹੰਟਲੇ, 52, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਦੋਸ਼ੀ ਕਾਤਲ (ਸੋਹਮ ਕਤਲ) ਕੁੱਟਿਆ ਗਿਆ। * ਐਡੀ ਇਲਿੰਗਵਰਥ, 87, ਆਸਟਰੇਲੀਆਈ ਕ੍ਰਿਕਟਰ (ਵਿਕਟੋਰੀਆ) * ਸਮੀਰ ਕਰਾਬਾਸੀਕ, 59, ਬੋਸਨੀਅਨ ਓਲੰਪਿਕ ਕੈਨੋਇਸਟ (1996) <ref>[https://www.klix.ba/sport/ostali-sportovi/preminuo-samir-karabasic-kamaco-predstavnik-bih-na-olimpijskim-igrama-1996-godine/260307036 Preminuo Samir Karabašić Kamačo, predstavnik BiH na Olimpijskim igrama 1996. godine] {{In lang|bs}}</ref> * ਵਾਲਟਰ ਮਾਰਟੀਨੋ, 72, ਇਤਾਲਵੀ ਡਰੰਮਰ (ਗੋਬਲਿਨ) <ref>[https://www.elbapress.it/2026/03/07/la-scomparsa-di-walter-martino-maestro-della-batteria/ La scomparsa di Walter Martino, maestro della batteria] {{In lang|it}}</ref> * ਦੇਸ਼ ਜੋਅ ਮੈਕਡੋਨਲਡ, 84, ਅਮਰੀਕੀ ਗਾਇਕ (ਦੇਸ਼ ਜੋਅ ਅਤੇ ਫਿਸ਼ ਅਤੇ ਗੀਤਕਾਰ (ਆਈ-ਫੀਲ-ਲਾਈਕ-ਆਈ ਐਮ-ਫਿਕਸਿਨ-ਟੂ-ਡਾਈ ਰਾਗ) ਪਾਰਕਿੰਸਨ 'ਸ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਦੀਆਂ ਪੇਚੀਦਗੀਆਂ. * ਔਗੀ ਮੇਅਰਸ, 85, ਅਮਰੀਕੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ (ਸਰ ਡਗਲਸ ਕੁਇੰਟੇਟ, ਟੈਕਸਾਸ ਟੋਰਨਾਡੋਸ) । * ਟਰੌਏ ਮਰੇ, 63, ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਆਈਸ ਹਾਕੀ ਖਿਡਾਰੀ (ਸ਼ਿਕਾਗੋ ਬਲੈਕਹਾਕਸ, ਵਿਨੀਪੈਗ ਜੈਟਸ, ਕੋਲੋਰਾਡੋ ਅਵਲਾਂਚੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਕ, ਸਟੈਨਲੇ ਕੱਪ ਚੈਂਪੀਅਨ (1996) ਕੈਂਸਰ। * ਕੈਮਰੂਨ ਓਨਟਕੋ, 33, ਅਮਰੀਕੀ ਫੁੱਟਬਾਲ ਖਿਡਾਰੀ (ਬੀ. ਸੀ. ਲਾਇਨਜ਼) । * ਵਿਸੇਂਟ ਪਨਿਆਗੁਆ, 78, ਸਪੈਨਿਸ਼ ਬਾਸਕਟਬਾਲ ਖਿਡਾਰੀ (ਰੀਅਲ ਮੈਡਰਿਡ, ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮ) <ref>[https://basketmaniatenerife.es/necrologicas/muere-a-los-78-anos-vicente-paniagua-leyenda-del-baloncesto-espanol/ Muere a los 78 años Vicente Paniagua, leyenda del baloncesto español] {{In lang|es}}</ref> * ਨੀਨਲ ਪੈਟਰੋਵਾ , 101, ਰੂਸੀ ਬੈਲੇ ਡਾਂਸਰ।[ru]<ref>[https://www.mariinsky.ru/news1/2026/march/5/ Не стало балерины Нинель Александровны Петровой] {{In lang|ru}}</ref> * ਮੈਟ ਸਾਲਟਰ, 49, ਇੰਗਲਿਸ਼ ਰਗਬੀ ਯੂਨੀਅਨ (ਬ੍ਰਿਸਟਲ ਅਤੇ ਰਗਬੀ ਲੀਗ (ਲੰਡਨ ਬ੍ਰੋਂਕੋਸ ਖਿਡਾਰੀ) । * ਨੂਨੋ ਮੋਰਾਇਸ ਸਾਰਮੇਂਟੋ, 65, ਪੁਰਤਗਾਲੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਮੰਤਰੀ (2002-2005), ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ (2005-2009) ।<ref>[https://www.jn.pt/nacional/artigo/morreu-nuno-morais-sarmento-antigo-ministro-da-presidencia/18059530 Morreu Nuno Morais Sarmento, antigo ministro da Presidência] {{In lang|pt}}</ref> * ਮਹਿੰਦਰ ਪਾਲ ਸਿੰਘ, 85, ਭਾਰਤੀ ਕਾਨੂੰਨੀ ਵਿਦਵਾਨ। * ਸ਼ੈਲਡਨ ਵੇਨਿਗ, 98, ਅਮਰੀਕੀ ਵਪਾਰੀ, ਮੈਟੀਰੀਅਲ ਰਿਸਰਚ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ। === 6 === * ਗਰਦਾ ਐਂਟੀ, 96, ਸਵੀਡਿਸ਼ ਲੇਖਕ।<ref>[https://www.corren.se/kultur/kisa/artikel/kanda-forfattaren-gerda-antti-ar-dod-det-kanns-tungt/lqm6gopr Författaren Gerda Antti har gått bort – blev 96 år] {{In lang|sv}}</ref> * ਨਾਰਾਇਣ ਬਰੇਥ, 68, ਭਾਰਤੀ ਪੱਤਰਕਾਰ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਕ, ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ। * ਰੋਲਫ ਬਿਰਖੋਲਜ਼ਰ, 76, ਜਰਮਨ ਫੁੱਟਬਾਲ ਖਿਡਾਰੀ ([[1. ਫੁੱਟਬਾਲ ਕਲੱਬ ਕਲਨ|1. ਐਫਸੀ ਕੋਲਨ]], ਕੇਐਸਵੀ ਹੇਸਨ ਕਾਸੇਲ ਅਤੇ ਮੈਨੇਜਰ (ਐਫਐਸਵੀ ਫਰੈਂਕਫਰਟ) <ref>[https://fc.de/aktuelles/news/fc-trauert-um-ehemaligen-torwart-rolf-birkhoelzer FC trauert um ehemaligen Torwart Rolf Birkhölzer] {{In lang|de}}</ref> * ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਡੁਲੀਚੇਂਕੋ, 84, ਰੂਸੀ-ਐਸਟੋਨੀਅਨ ਐਸਪੇਰਾਂਟਿਸਟ, ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਸਲਾਵਿਕ ਸੂਖਮ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਮਾਹਰ।<ref>[https://inslav.ru/event/ushel-iz-zhizni-ad-dulichenko Ушел из жизни А.Д. Дуличенко] {{In lang|ru}}</ref> * ਗਾਇਲਾ ਗੋਬੀ ਫੇਹਰ, 82, ਸਰਬੀਆਈ ਲੇਖਕ।<ref>[https://www.vajma.info/cikk/kultura/17018/Elhunyt-Gobby-Feher-Gyula.html Elhunyt Gobby Fehér Gyula] {{In lang|hu}}</ref> (ਇਸ ਮਿਤੀ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ) * ਫ੍ਰਾਂਸਿਸਕੋ ਫਰਨਾਂਡੀਜ਼ ਕਾਰਵਾਜਲ, 88, ਸਪੇਨੀ ਰੋਮਨ ਕੈਥੋਲਿਕ ਪਾਦਰੀ ਅਤੇ ਲੇਖਕ।<ref>[https://www.omnesmag.com/it/notizie/muore-francisco-fernandez-carvajal/ Muore Francisco Fernández Carvajal, autore di 'Hablar con Dios' ed ex direttore della rivista 'Palabra'] {{In lang|it}}</ref> * ਪਾਸਕਵੇਲ ਫਿਓਰ, 72, ਇਤਾਲਵੀ ਫੁੱਟਬਾਲਰ ([[ਐੱਸ. ਐੱਸ. ਸੀ. ਨਪੋਲੀ|ਨੈਪੋਲੀ]], ਉਦਿਨੀਜ਼) <ref>[https://www.ilmattino.it/sport/sscnapoli/napoli_morto_pasquale_fiore_storico_secondo_portiere_azzurro_degli_anni_70-9400594.html Napoli, morto Pasquale Fiore: storico secondo portiere azzurro degli anni '70] {{In lang|it}}</ref> * ਫ੍ਰੈਂਕੋ ਵਿਟੋ ਗੈਜ਼ਾ, 66, ਇਤਾਲਵੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਅਤੇ ਲੇਖਕ, ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ.<ref>[https://palermo.repubblica.it/societa/2026/03/06/news/morto_vito_gaiezza_musicista_palermitano-425204393/ Morto Vito Gaiezza, musicista palermitano a tutto tondo. Aveva 66 anni] {{In lang|it}}</ref> * ਥਾਮਸ ਜੈਂਟੀਲ, 89, ਅਮਰੀਕੀ ਕਲਾ ਜੌਹਰੀ। * ਜੌਰਜੀਓ ਗੋਸੇਟੀ, 70, ਇਤਾਲਵੀ ਫ਼ਿਲਮ ਆਲੋਚਕ, ਪੱਤਰਕਾਰ ਅਤੇ ਨਿਬੰਧਕਾਰ।<ref>[https://www.ansa.it/sito/notizie/cultura/2026/03/06/e-morto-giorgio-gosetti-storico-critico-cinematografico-a-lungo-allansa_49afa63e-34b2-4f93-ae7a-ca2cdbed06ce.html Addio a Giorgio Gosetti, il cinema come vita, vocazione e sguardo al futuro] {{In lang|it}}</ref> * ਕੋਲੀਨ ਹਨਬੂਸਾ, 74, ਅਮਰੀਕੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਯੂਐਸ ਹਾਊਸ ਆਫ਼ ਰਿਪ੍ਰੈਜ਼ੈਂਟੇਟਿਵਜ਼ ਦੀ ਮੈਂਬਰ (ID2), ਕੈਂਸਰ * ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਦੇ ਦੌਡ਼ਾਕ, 76 ਸਾਲਾ ਨਾਥਨ ਹੇਲੀ, ਇੱਕ ਸਾਈਕਲਿੰਗ ਹਾਦਸੇ ਵਿੱਚ ਦਿਮਾਗ ਦੀਆਂ ਸੱਟਾਂ ਲੱਗੀਆਂ। * ਆਂਦਰੇ ਕਬੀਲੇ, 87, ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਫੁੱਟਬਾਲਰ (ਨੀਮਸ ਓਲੰਪਿਕ) <ref>[https://www.objectifgard.com/actualites/nimes-olympique-la-legende-andre-kabile-est-decedee-160567.php Nîmes Olympique La légende André Kabile est décédée] {{In lang|fr}}</ref> * ਨਿਕੋਲੇ ਕੋਂਡਕੋਵ, 76, ਰੂਸੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ (1994-1996) <ref>[https://ulan.mk.ru/social/2026/03/06/ushel-iz-zhizni-deputat-gosdumy-ot-buryatii-pervogo-sozyva.html Ушел из жизни депутат Госдумы от Бурятии первого созыва] {{In lang|ru}}</ref> * ਵਿਲੀਅਮ ਸੀ. ਲੀਰੀ, 87, ਅਮਰੀਕੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਕਨੈਕਟੀਕਟ ਹਾਊਸ ਆਫ਼ ਰਿਪ੍ਰੈਜ਼ੈਂਟੇਟਿਵਜ਼ ਦਾ ਮੈਂਬਰ (1967-1973) * ਜਾਨ ਲੇਨਫਰਿੰਕ, 80, ਡੱਚ ਰੇਡੀਓ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਪੇਸ਼ਕਾਰ।<ref>[https://www.nu.nl/media/6388417/voormalig-tv-presentator-jan-lenferink-80-overleden.html Voormalig tv-presentator Jan Lenferink (80) overleden] {{In lang|nl}}</ref> * ਐਂਟੋਨੀਓ ਮਾਰਸੀਨਾ, 80, ਇਤਾਲਵੀ ਅਦਾਕਾਰ (''ਕੀਓਮਾ'', ''ਵੈਟੀਕਨ ਸਾਜ਼ਿਸ਼'', ਟੋਰਨੈਡੋਃ ਦ ਲਾਸਟ ਬਲੱਡ) <ref>[https://alphabetcity.it/2026/03/06/tony-marsina-e-morto-chi-era-lattore-cattivo-del-cinema-di-genere-eta-film-e-addio-a-nardo/ Tony Marsina è morto: chi era l'attore "cattivo" del cinema di genere, età, film e addio a Nardò] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260306202349/https://alphabetcity.it/2026/03/06/tony-marsina-e-morto-chi-era-lattore-cattivo-del-cinema-di-genere-eta-film-e-addio-a-nardo/ |date=2026-03-06 }} {{In lang|it}}</ref> * ਲੋਲੋ ਮਤਾਲਾਸੀ ਮੋਲੀਗਾ, 78, ਅਮਰੀਕੀ ਸਮੋਆਈ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਅਮਰੀਕੀ ਸਮੋਆ ਦਾ ਗਵਰਨਰ (2013-2021) । * ਥੈਡਿਅਸ ਮੋਸਲੀ, 99, ਅਮਰੀਕੀ ਮੂਰਤੀਕਾਰ। * ਗੋਵਿੰਦ ਪਰਮਾਰ, 72, ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਐਮ. ਐਲ. ਏ. (ID1), 2017 ਤੋਂ. * ਪੈਟਰਿਕ ਪਾਸਕੁਲੀ, 78, ਅਮਰੀਕੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਹੋਬੋਕੇਨ, ਨਿਊ ਜਰਸੀ ਦਾ ਮੇਅਰ (1988-1993) * ਐਂਟੋਨੀਓ ਪੁੱਡੂ, 81, ਇਤਾਲਵੀ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼।<ref>[https://www.unionesarda.it/sport/lo-sport-sardo-piange-la-scomparsa-a-81-anni-di-tonino-puddu-h7f9fhvf Lo sport sardo piange la scomparsa a 81 anni di Tonino Puddu] {{In lang|it}}</ref> * ਐਲਨ ਰਿਜ, 91, ਆਸਟਰੇਲੀਆਈ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਪੱਛਮੀ ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਦੇ ਐਮਐਲਏ (1968-1980) <ref>[https://www.broomead.com.au/news/broome-advertiser/former-liberal-kimberley-mla-keith-alan-ridge-dies-aged-91--c-21909979 Former Liberal Kimberley MLA Keith Alan Ridge dies aged 91] {{Subscription required}}</ref> * ਜੈਨੀਫ਼ਰ ਰੁਨਯੋਨ, 65, ਅਮਰੀਕੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀ (ਐਨਥਰ ਵਰਲਡ, ਘੋਸਟਬਸਟਰਸ, ਚਾਰਲਸ ਇਨ ਚਾਰਜ਼ ਕੈਂਸਰ) * ਨੋਰਮਾ ਸੀ. ਰਸਲ, 88, ਅਮਰੀਕੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਦੱਖਣੀ ਕੈਰੋਲੀਨਾ ਸੈਨੇਟ ਦੀ ਮੈਂਬਰ (1981-1983) * ਇੰਗ੍ਰਿਡ ਸਮਿਥੂਸਨ, 66, ਜਰਮਨ ਓਪਰੇਟਿਕ ਸੋਪ੍ਰਾਨੋ।<ref>[https://www.aachen-gedenkt.de/traueranzeige/ingrid-schmithuesen Ingrid Schmithüsen] {{In lang|de}}</ref> * ਤ੍ਸੁਤੋਮੂ ਸ਼ਿਬਯਾਮਾ, 84, ਜਪਾਨੀ ਐਨੀਮੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ (''ਡੋਰੇਮੋਨ'') ਫੇਫਡ਼ਿਆਂ ਦਾ ਕੈਂਸਰ। * ਟੀਅਰਨੀ ਥਾਈਸ, 59, ਅਮਰੀਕੀ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਸਿੱਖਿਅਕ। * ਕ੍ਰਿਸਟੋਸ ਵਲਾਵਾਨਿਡਿਸ, 81, ਯੂਨਾਨੀ ਅਦਾਕਾਰ (''ਬਦਮਾਸ਼ ਅਜੇ ਵੀ ਗਾ ਰਹੇ ਹਨ'', ''ਲੋਫਿੰਗ ਅਤੇ ਛਲਾਵਰਣ'', ਰੋ ਰਹੇ ਹਨ... ਸਿਲੀਕਾਨ ਹੰਝੂ ਅਤੇ ਕਵੀ) ।<ref>[https://www.cnn.gr/style/politismos/story/522807/pethane-o-ithopoios-xristos-valavanidis-se-ilikia-81-eton Πέθανε ο ηθοποιός Χρήστος Βαλαβανίδης σε ηλικία 81 ετών] {{In lang|el}}</ref> * ਹੰਸ ਵੈਗਨਰ, 62, ਜਰਮਨ ਵਿੱਚ ਜੰਮੇ ਡੱਚ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ (2006) <ref>[https://www.albrandswaard.nl/actueel/oud-burgemeester-van-albrandswaard-hans-wagner-overleden/ Oud-burgemeester van Albrandswaard Hans Wagner overleden]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{In lang|nl}}</ref> === 5 === * ਰੇਨਾਲਡੋ ਅਲੇਉਇਆ, 53, ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲ ਦੇ ਫੁੱਟਬਾਲਰ (ਬਹਿਆ, ਐਸਪੇਰਾਂਸ, ਸੀਅਰ) ਕਾਰਡੀਓਰੇਸਪਿਰੇਟਰੀ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀ।<ref>[https://diariodonordeste.verdesmares.com.br/jogada/morre-reinaldo-aleluia-ex-jogador-do-ceara-aos-53-anos-de-idade-1.3747754 Morre Reinaldo Aleluia, ex-jogador do Ceará, aos 53 anos de idade] {{In lang|pt}}</ref> * ਸੇਸਿਲ ਐਲ. ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ, 90, ਅਮਰੀਕੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਅਰਕਾਨਸਾਸ ਹਾਊਸ ਆਫ਼ ਰਿਪ੍ਰੈਜ਼ੈਂਟੇਟਿਵਜ਼ ਦਾ ਮੈਂਬਰ (1963-1979) * ਬੌਬੀ ਕਮਿੰਸ, 74, ਇੰਗਲਿਸ਼ ਗੈਂਗਸਟਰ। * ਮੌਰਿਸ ਜੇ. ਫ੍ਰੀਡਮੈਨ, 86, ਅਮਰੀਕੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀਅਨ, ਅਮੈਰੀਕਨ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ (2002-2003) * ਪੇਡਰੋ ਫ੍ਰੀਡਬਰਗ, 90, ਇਟਲੀ ਵਿੱਚ ਜੰਮੇ ਮੈਕਸੀਕਨ ਵਿਜ਼ੂਅਲ ਕਲਾਕਾਰ।<ref>[https://elpais.com/mexico/2026-03-05/muere-pedro-friedeberg-maestro-mexicano-del-surrealismo.html Muere Pedro Friedeberg, maestro mexicano del surrealismo] {{In lang|es}}</ref> * ਐਂਟੋਨੀ ਘੰਡੌਰ, 83, ਲੇਬਨਾਨੀ ਲੇਖਕ। * ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਗੁੱਟ, 78, ਰੂਸੀ ਗਣਿਤ ਸ਼ਾਸਤਰੀ।<ref>[https://superomsk.ru/news/159146-obyavleno_o_smerti_sozdatelya_fakulteta_kompyutern/ Объявлено о смерти создателя факультета компьютерных наук ОмГУ] {{In lang|ru}}</ref> * ਐਚ. ਐਚ. ਹਾਮਿਦ, 83, ਭਾਰਤੀ ਓਲੰਪਿਕ ਫੁੱਟਬਾਲਰ (1960) * ਬੌਬ ਹਾਰਲਨ, 89, ਅਮਰੀਕੀ ਫੁੱਟਬਾਲ ਕਾਰਜਕਾਰੀ (ਗ੍ਰੀਨ ਬੇ ਪੈਕਰਸ) * [[ਟੋਨੀ ਹੋਰ|ਸਰ ਟੋਨੀ ਹੋਰ]], 92, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕੰਪਿਊਟਰ ਵਿਗਿਆਨੀ (ਕੁਇਕਸੋਰਟ, ਕੁਇੱਕਸੀਲੈਕਟ, ਹੋਰ ਲੌਜਿਕ) * ਜਰਜ਼ੀ ਜੋਜ਼ੇਫਿਕ, 88, ਪੋਲਿਸ਼ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ (1989-1991) ।<ref>[https://www.portel.pl/wiadomosci/zmarl-jerzy-jozefiak/148303 Zmarł Jerzy Józefiak] {{In lang|pl}}</ref> * 87 ਸਾਲਾ ਉਲਾਦਜ਼ਿਮਿਰ ਕਾਰੀਜ਼ਨਾ, ਬੇਲਾਰੂਸ ਦਾ ਕਵੀ (ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਗੀਤ) <ref>[https://belta.by/society/view/ushel-iz-zhizni-narodnyj-poet-chlen-sojuza-pisatelej-belarusi-vladimir-karizna-768015-2026/ Ушел из жизни народный поэт, один из авторов Государственного гимна Республики Беларусь Владимир Каризна] {{In lang|ru}}</ref> * ਆਂਦਰੇਸ ਕੈਟੋਨਾ, 88, ਹੰਗਰੀ ਦੇ ਵਾਟਰ ਪੋਲੋ ਖਿਡਾਰੀ, ਓਲੰਪਿਕ ਕਾਂਸੀ ਦਾ ਤਗਮਾ ਜੇਤੂ (1960) <ref>[https://olimpia.hu/hirek/elhunyt-katona-andras-bronzermes-fair-play-dijas-vizilabdazo Elhunyt Katona András bronzérmes, Fair Play-díjas vízilabdázó]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{In lang|hu}}</ref> * ਯੋਨੀਕੋ ਕਿਟਾਗਾਵਾ, 94, ਜਪਾਨੀ ਆਵਾਜ਼ ਅਦਾਕਾਰ (ਕਿਨੀਕੂਮਨ, ''ਟਾਈਗਰ ਮਾਸਕ'', ਸੈਲੀ ਦ ਵਿਚ ਨਮੂਨੀਆ) । * ਬਰਨਾਰਡ ਲਾਫਾਯੇਟ, 85, ਅਮਰੀਕੀ ਨਾਗਰਿਕ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਰਕੁਨ, ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ. * ਮਾਰਗਰੇਟ ਲਾਮੌਰ, 69, ਫ੍ਰੈਂਚ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਪਲੌਡਲਮੇਜ਼ੋ ਦੇ ਮੇਅਰ (2001-2025) ਅਤੇ ਡਿਪਟੀ (2002-2012) ।<ref>[https://www.letelegramme.fr/finistere/ploudalmezeau-29830/marguerite-lamour-ex-maire-de-ploudalmezeau-et-patronne-des-pompiers-finisteriens-est-decedee-a-lage-de-69-ans-6996691.php Marguerite Lamour, ex-maire de Ploudalmézeau et patronne des pompiers finistériens, est décédée à l'âge de 69 ans] {{In lang|fr}}</ref> * ਜੇਨ ਲਾਪੋਟਾਇਰ, 81, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀ (''ਪਿਆਫ'', ਲਵ ਹਰਟਸ, ''ਰੇਬੇਕਾ'' ਟੋਨੀ ਅਵਾਰਡ ਜੇਤੂ (1981) * ਜੋਨ ਲੈਟਜ਼ਲ, 89, ਅਮਰੀਕੀ ਗਣਿਤ ਸ਼ਾਸਤਰੀ। * ਐਂਟੋਨੀਓ ਲੋਬੋ ਐਂਟੂਨਸ, 83, ਪੁਰਤਗਾਲੀ ਨਾਵਲਕਾਰ (ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਭੂਮੀ, ਫੈਡੋ ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰਿਨੋਆ) । * ਕੈਰੇਲ ਮਾਲੀ, 95, ਚੈੱਕ ਵਕੀਲ, [[ਚਾਰਲਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਦੇ ਰੈਕਟਰ (1995-1999) ।<ref>[https://www.ceska-justice.cz/2026/03/zemrel-emeritni-rektor-univerzity-karlovy-karel-maly/ Zemřel emeritní rektor Univerzity Karlovy Karel Malý] {{In lang|cs}}</ref> * ਜੈਕ ਮਿਸ਼ੇਲ, 84, ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਅਤੇ ਗੀਤਕਾਰ।<ref>[https://ici.radio-canada.ca/nouvelle/2184546/jacquesl-michel-deces-mort-chanteur L'auteur-compositeur-interprète Jacques Michel est décédé] {{In lang|fr}}</ref> * ਜੋਆਕਿਨ ਪਲਾਸਿਨ, 51, ਸਪੇਨੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਆਰਾਗੋਨ ਦੇ ਕੋਰਟੇਸ ਦਾ ਮੈਂਬਰ (2011 ਤੋਂ) ।<ref>[https://www.eldiariodehuesca.com/actualidad/fallece-joaquin-palacin-presidente-chunta-aragonesista-pasion-politica-excelencia-humana_41302_102.html Fallece Joaquín Palacín, presidente de Chunta Aragonesista, pasión política y excelencia humana] {{In lang|es}}</ref> * ਕੋਰੀ ਪਾਰਕਰ, 60, ਅਮਰੀਕੀ ਅਦਾਕਾਰ (''ਬਿਲੌਕਸੀ ਬਲੂਜ਼'', ਸ਼ੁੱਕਰਵਾਰ 13th: ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤ, ਵਿਲ ਅਤੇ ਗ੍ਰੇਸ ਕੈਂਸਰ. * ਈਗਰਾ ਲੇਵਿਸ ਰੌਬਰਟਸ, 86, ਵੈਲਸ਼ ਲੇਖਕ, ਨਾਟਕਕਾਰ ਅਤੇ ਕਵੀ। * ਮਿਹੈਲ ਸੇਚੀਚਿਨ, 82, ਮੋਲਡੋਵਨ ਪਿਆਨੋਵਾਦਕ, ਮਾਰੀਆ ਬੀਸੂ ਨੈਸ਼ਨਲ ਓਪੇਰਾ ਅਤੇ ਬੈਲੇ ਥੀਏਟਰ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ (1990-1992) ।<ref>[https://aquarelle.md/dirijorul-si-artistul-poporului-din-r-moldova-mihail-secichin-s-a-stins-din-viata-94900 Dirijorul și artistul poporului din R. Moldova, Mihail Secichin, s-a stins din viață] {{In lang|ro}}</ref> * ਏਲੀ ਸ਼ਮੀਰ, 91-92, ਇਜ਼ਰਾਈਲੀ ਗਣਿਤ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਅਤੇ ਕੰਪਿਊਟਰ ਵਿਗਿਆਨੀ।<ref>[https://modaotevel.co.il/אליהו-שמיר-ז״ל/ אליהו שמיר ז״ל] {{In lang|he}}</ref> * ਜੈਨਿਸ ਸਟ੍ਰੀਕਸ, 89, ਲਾਤਵੀਅਨ ਫ਼ਿਲਮ ਡਾਇਰੈਕਟਰ (ਏ ਲਿਮੋਸਿਨ ਦ ਕਲਰ ਆਫ਼ ਮਿਡਸਮਰਜ਼ ਈਵ, ਸਿਲਵੇਕਾ ਬੇਅਰਨਸ. <ref>[https://www.lsm.lv/raksts/kultura/kino-foto-un-tv/05.03.2026-89-gadu-vecuma-muziba-devies-izcilais-latviesu-kinorezisors-janis-streics.a637580/ 89 gadu vecumā mūžībā devies izcilais latviešu kinorežisors Jānis Streičs] {{In lang|lv}}</ref> * ਲੀ ਟਰਨਰ, 89, ਅਮਰੀਕੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ (ਦ ਡਰੀਮ ਵੀਵਰਜ਼) * ਮਸਾਰੂ ਉਰਾਤਾ, 100, ਜਪਾਨੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਹਾਊਸ ਆਫ਼ ਕੌਂਸਲਰਸ ਦੇ ਮੈਂਬਰ (ID2), 1992-1998. <ref>[https://www.jiji.com/jc/article?k=2026030601108 元自民党参院議員の浦田勝さん死去] {{In lang|ja}}</ref> * ਸੈਂਡੀ ਵਰਨਿਕ, 86, ਅਮਰੀਕੀ ਫ਼ਿਲਮ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਨਿਰਮਾਤਾ (ਏ. ਐਲ. ਐਫ., ਹੈਪੀ ਗਿਲਮੋਰ, ''ਡੈਫ ਕਾਮੇਡੀ ਜੈਮ'') * ਡੇਵਿਡ ਵਾਈਲਡ, 75, ਇੰਗਲਿਸ਼ ਕ੍ਰਿਕਟਰ (ਡਰਬੀਸ਼ਾਇਰ) (ਇਸ ਮਿਤੀ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ) * ਅਲਬਰਟ ਜ਼ੁਕਰਮੈਨ, 94, ਅਮਰੀਕੀ ਸਾਹਿਤਕ ਏਜੰਟ। === 4 === * ਕੈਥਰੀਨ ਸੀ. ਬਲੇਕ, 75, ਅਮਰੀਕੀ ਕਾਨੂੰਨਦਾਨ, ਮੁੱਖ ਜੱਜ ਅਤੇ ਜੱਜ (1995 ਤੋਂ) ਮੈਰੀਲੈਂਡ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਲਈ ਯੂਐਸ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅਦਾਲਤ ਦੇ ਜੱਜ।<ref>[https://www.mdd.uscourts.gov/catherine-c-blake-district-judge Catherine C. Blake, District Judge]</ref> * ਜਾਨੂਸ ਸੇਗਲਿਸਕੀ, 76, ਪੋਲਿਸ਼ ਓਲੰਪਿਕ ਬਾਸਕਟਬਾਲ ਖਿਡਾਰੀ (1972) <ref>[https://www.trojmiasto.pl/wiadomosci/Zmarl-Janusz-Ceglinski-koszykarz-Wybrzeza-olimpijczyk-z-Monachium-n215660.html Zmarł Janusz Cegliński, koszykarz Wybrzeża, olimpijczyk z Monachium] {{In lang|pl}}</ref> * ਡੈਨਿਸ ਕੋਮੇਟੀ, 76, ਆਸਟਰੇਲੀਆਈ ਖੇਡ ਟਿੱਪਣੀਕਾਰ, ਫੁੱਟਬਾਲ ਖਿਡਾਰੀ ਅਤੇ ਕੋਚ (ਵੈਸਟ ਪਰਥ) <ref>[https://www.espn.com/afl/story/_/id/48094461/afl-legendary-sports-commentator-dennis-cometti-dies-aged-76 Legendary sports commentator Dennis Cometti dies aged 76]</ref> * ਲਾਇਲ ਕਾਨਵੇ, ਅਮਰੀਕੀ ਅਦਾਕਾਰ, ਕਠਪੁਤਲੀ ਅਤੇ ਡਿਜ਼ਾਈਨਰ<ref>[https://www.toughpigs.com/lyle-conway/ RIP Puppet Designer Lyle Conway]</ref> (ਇਸ ਮਿਤੀ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ) * ਜੈਕੀ ਕਪਿਟ, 88, ਅਮਰੀਕੀ ਗੋਲਫਰ।<ref>[https://www.cpcleburne.com/obituaries/jackie-cupit Jackie Cupit]</ref> * ਵਸੀਲੀਓਸ ਡੈਨੀਅਲ, 87, ਯੂਨਾਨੀ ਫੁੱਟਬਾਲ ਮੈਨੇਜਰ (ਪਨਾਥਿਨਾਇਕੋਸ, ਓਲੰਪਿਆਕੋਸ ਵੋਲੋਸ, ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮ) <ref>[https://www.sport24.gr/football/pethane-o-vasilis-daniil/ Πέθανε ο Βασίλης Δανιήλ] {{In lang|el}}</ref> (ਇਸ ਮਿਤੀ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ) * ਅਹਿਮਦ ਇਬਰਾਹਿਮ ਦਰਵੇਸ਼, 83, ਮਿਸਰੀ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਕਵੀ।<ref>[https://www.ghadnews.net/2026/03/04/وفاة-الناقد-الأدبي-د-أحمد-درويش-عن-عمر-ي/ وفاة الناقد الأدبي د.أحمد درويش عن عمر يناهز 84 عاما] {{In lang|ar}}</ref> * ਲੂਈਸ ਡੇਲ ਕੈਸਟੀਲੋ ਐਸਟਰਾਡਾ, 90, ਉਰੂਗੁਆਈ ਰੋਮਨ ਕੈਥੋਲਿਕ ਪਾਦਰੀ, ਮੋਂਟੇਵੀਡੀਓ ਦਾ ਸਹਾਇਕ ਬਿਸ਼ਪ (1988-1999) ਅਤੇ [[Diocese of Melo|ਮੇਲੋ]] ਦਾ ਬਿਸ਼ਪ [ID2]।<ref>[https://www.montevideo.com.uy/Noticias/Fallecio-a-los-90-anos-el-obispo-Luis-del-Castillo-figura-central-de-la-Iglesia-uruguaya-uc954859 Falleció a los 90 años el obispo Luis del Castillo, figura central de la Iglesia uruguaya] {{In lang|es}}</ref> * ਰੋਸਰੀਓ ਡੀ ਵਿੰਸੈਂਜੋ, 84, ਇਤਾਲਵੀ ਫੁੱਟਬਾਲਰ ([[ਇੰਟਰ ਮਿਲਣ|ਇੰਟਰ ਮਿਲਾਨ]], [[ਜੇਨੋਵਾ ਸੀ. ਐੱਫ਼. ਸੀ.|ਜੇਨੋਆ]], ਯੂ. ਸੀ. ਸੰਪਦੋਰੀਆ) <ref>[https://www.adnkronos.com/sport/calcio-addio-al-leggendario-portiere-di-vincenzo-gioco-con-inter-lazio-genoa-e-samp_2uxYjdgezYkx748GYrxVUQ Calcio, addio al leggendario portiere Di Vincenzo: giocò con Inter, Lazio, Genoa e Samp] {{In lang|it}}</ref> * ਅਨੀਸ ਦਜਾਦ, 51, ਅਲਜੀਰੀਆ ਦੇ ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਅਤੇ ਪਟਕਥਾ ਲੇਖਕ (ਲਾ ਵੀ ਡੀ 'ਪ੍ਰੈੱਸ. <ref>[https://www.24hdz.dz/anis-djaad-realisateur-voix-singuliere-cinema-algerie/ Décès du réalisateur Anis Djaâd, une voix singulière du cinéma algérien] {{In lang|fr}}</ref> * ਹੇਲੇਨ ਡੋਰਲਾਕ, 90, ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਡਾਕਟਰ ਅਤੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ।<ref>[https://www.lemonde.fr/disparitions/article/2026/03/04/helene-dorlhac-de-borne-secretaire-d-etat-sous-giscard-et-mitterrand-est-morte-a-90-ans_6669558_3382.html Hélène Dorlhac de Borne, secrétaire d'Etat sous Giscard et Mitterrand, est morte à 90 ans] {{In lang|fr}}</ref> * ਐਚ. ਕੇ. ਦੁਆ, 88, ਭਾਰਤੀ ਪੱਤਰਕਾਰ (''[[ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਟਾਈਮਸ|ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਟਾਈਮਜ਼]]'', ''[[ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ|ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ]]''[[ਰਾਜ ਸਭਾ|ਐਮ. ਪੀ.]] (2009-2015) <ref>[https://www.tribuneindia.com/news/delhi/hk-dua-former-editor-in-chief-of-the-tribune-passes-away/ HK Dua, former Editor-in-Chief of The Tribune, passes away]</ref> * ਰੋਨੀ ਐਲਡਰਿਜ, 95, ਅਮਰੀਕੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਨਿਊਯਾਰਕ ਸਿਟੀ ਕੌਂਸਲ ਦਾ ਮੈਂਬਰ (1989-2001) ।<ref>[https://ny1.com/nyc/all-boroughs/news/2026/03/05/former-activist-and-city-councilmember-ronnie-eldridge-dies Former activist and City Councilmember Ronnie Eldridge dies]</ref> * ਲੂ ਹੋਲਟਜ਼, 89, ਅਮੈਰੀਕਨ ਹਾਲ ਆਫ ਫੇਮ ਕਾਲਜ ਫੁੱਟਬਾਲ ਕੋਚ (ਨੋਟਰੇ ਡੈਮ ਫਾਈਟਿੰਗ ਆਇਰਿਸ਼, ਅਰਕਾਨਸਾਸ ਰੇਜ਼ਰਬੈਕਸ, ਐਨਸੀ ਸਟੇਟ ਵੁਲਫਪੈਕ ਅਤੇ ਸਪੋਰਟਸ ਕਾਸਟਰ) ।<ref>[https://chicago.suntimes.com/college-sports/2026/03/04/former-notre-dame-football-coach-lou-holtz-dies-at-age-89 Former Notre Dame football coach Lou Holtz dies at age 89]</ref> * ਤੋਸ਼ੀਕਾਜ਼ੂ ਕਾਵਾਸਾਕੀ, 70, ਜਪਾਨੀ ਪੇਪਰ ਫੋਲਡਰ ਅਤੇ ਓਰੀਗਾਮੀ ਸਿਧਾਂਤਕਾਰ।<ref>[https://origami.jp/m_kawasaki/ 川崎敏和さん逝去] {{In lang|ja}}</ref> * ਜਾਰਜ ਕੋਚ, 54, ਜਰਮਨ ਫੁੱਟਬਾਲਰ (ਫਾਰਚੂਨ ਡਸਲਡੋਰਫ, ਐਮਐਸਵੀ ਡੁਇਸਬਰਗ, 1. ਐਫਸੀ ਕੈਸਰਸਲਾਉਟਰਨ ਪੈਨਕ੍ਰੀਆਟਿਕ ਕੈਂਸਰ.<ref>[https://www.focus.de/sport/ex-torwart-georg-koch-nach-schwerer-krankheit-gestorben_8d5706fe-08a2-42f7-bf9d-5c89f9018479.html Ex-Torwart Georg Koch nach schwerer Krankheit gestorben] {{In lang|de}}</ref> * ਮੋਸੀਓਆ ਲੇਕੋਟਾ, 77, ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਅਤੇ ਨਸਲਵਾਦ ਵਿਰੋਧੀ ਕਾਰਕੁਨ, ਰੱਖਿਆ ਮੰਤਰੀ (1999-2008) ਅਤੇ ਫ੍ਰੀ ਸਟੇਟ ਦੇ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ (1994-1996), ਕੈਂਸਰ.<ref>[https://www.enca.com/news-top-stories/cope-co-founder-and-leader-mosiuoa-lekota-has-died COPE co-founder and leader Mosiuoa Lekota has died]</ref> * ਫਿਲਿਪ ਲੋ, 78, ਅਮਰੀਕੀ ਕੈਮਿਸਟ।<ref>[https://www.purdue.edu/newsroom/2026/Q1/phil-low-purdue-drug-discovery-scholar-and-impactful-innovator-whose-discoveries-saved-lives-dies-at-78/ Phil Low, Purdue drug discovery scholar and impactful innovator whose discoveries saved lives, dies at 78]</ref> * ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਮੈਕੇਂਜ਼ੀ-ਚਾਈਲਡਜ਼, 77, ਅਮਰੀਕੀ ਵਸਰਾਵਿਕ ਕਲਾਕਾਰ, ਮੈਕੇਂਜ਼ੀ ਚਾਈਲਡਜ਼ ਦੀ ਸਹਿ-ਸੰਸਥਾਪਕ।<ref>[https://cnycentral.com/news/local/victoria-mackenzie-childs-co-founder-of-iconic-pottery-brand-dead-at-77 Victoria Mackenzie-Childs, co-founder of iconic pottery brand dead at 77]</ref> * ਟਿਮੋਥੀ ਏ. ਮੈਕਡੋਨਲ, 88, ਅਮਰੀਕੀ ਰੋਮਨ ਕੈਥੋਲਿਕ ਪਾਦਰੀ, ਨਿਊਯਾਰਕ ਦੇ ਸਹਾਇਕ ਬਿਸ਼ਪ (2001-2004) ਅਤੇ ਮੈਸੇਚਿਉਸੇਟਸ ਦੇ ਸਪ੍ਰਿੰਗਫੀਲਡ ਦੇ ਬਿਸ਼ਪ [ID2], ਕੈਂਸਰ।<ref>[https://www.westernmassnews.com/2026/03/05/former-springfield-bishop-timothy-mcdonnell-passes-away/ Former Springfield Bishop Timothy McDonnell passes away]</ref> * ਰਸਲ ਡਬਲਯੂ. ਮੇਅਰ ਜੂਨੀਅਰ, 93, ਅਮਰੀਕੀ ਹਵਾਬਾਜ਼ੀ ਕਾਰਜਕਾਰੀ, ਗੂਮਮੈਨ (1966-1974) ਅਤੇ ਸੇਸਨਾ (ID3), <ref>[https://aviationweek.com/business-aviation/aircraft-propulsion/aviation-legend-russ-meyer-jr-dies-93 Aviation Legend Russ Meyer Jr. Dies At 93]</ref> * ਵੀ. ਆਰ. ਮੁਥੂ, 72, ਭਾਰਤੀ ਤਿਲ ਤੇਲ ਉਦਯੋਗ ਕਾਰਜਕਾਰੀ, ਇਦਯਾਮ ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ (1987 ਤੋਂ) <ref>[https://www.uniindia.com/industrialist-v-r-muthu-the-brain-behind-idhayam-oil-brand-is-no-more/south/news/3762170.html Industrialist V.R.Muthu, the brain behind Idhayam oil brand is no more]</ref> * ਅਨਾ ਲੁਈਸਾ ਪੇਲੂਫੋ, 96, ਮੈਕਸੀਕਨ ਅਭਿਨੇਤਰੀ (ਲਾਸ ਸੇਨੋਰਿਟਸ ਵਿਵਾਂਕੋ, ''ਦ ਫੈਂਟਮ ਆਫ਼ ਦ ਅਪਰੇਟਾ'', ਪੇਪਰ ਫਲਾਵਰਜ਼) ।<ref>[https://www.nmas.com.mx/entretenimiento/muere-ana-luisa-peluffo-actriz-mexicana-cine-de-oro-telenovelas-sonadoras-lazos-de-amor/ Muere Ana Luisa Peluffo, Actriz Mexicana del Cine de Oro y Telenovelas] {{In lang|es}}</ref> * ਸੋਲੀ ਫਿਲੈਂਡਰ, 65, ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਅਦਾਕਾਰ (ਡੇਵਿਲਜ਼ ਪੀਕ) ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਪੇਸ਼ਕਾਰ, ਕੈਂਸਰ।<ref>[https://sahistory.org.za/people/soli-philander Soli Philander]</ref> * ਬੋਰਿਸ ਪੋਡਕੋਰੀਤੋਵ, 77, ਕਿਰਗਿਜ਼ਸਤਾਨ ਫੁੱਟਬਾਲ ਖਿਡਾਰੀ (ਐਲਗਾ ਫਰੂਨਜ਼, [[ਐੱਫ਼. ਸੀ. ਲੋਕੋਮੋਟਿਵ ਮਾਸਕੋ|ਲੋਕੋਮੋਟਿਵ ਮਾਸਕੋ]] ਅਤੇ ਮੈਨੇਜਰ (ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮ) <ref>[https://sport.akipress.org/news:2426067 Умер заслуженный тренер Кыргызской ССР по футболу Борис Подкорытов] {{In lang|ru}}</ref> * ਬਰਨਾਰਡ ਰੈਂਡਸ, 92, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼-ਅਮਰੀਕੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ।<ref>[https://www.schott-music.com/en/blog/in-memoriam-bernard-rands-1934-2026 In Memoriam: Bernard Rands (1934-2026)]</ref> * ਏਰੀ ਸਲੀਨ, 79, ਫ਼ਿਨਲੈਂਡੀ ਓਲੰਪਿਕ ਹਰਡਲਰ ਅਤੇ ਸਪ੍ਰਿੰਟਰ (1972) <ref>[https://yle.fi/a/74-20213614 Aitajuoksija Ari Salin, 79, on kuollut] {{In lang|fi}}</ref> * ਮੌਟਾ ਪੇਂਡਾ, ਕੈਮਰੂਨ ਦੀ ਕਾਮੇਡੀਅਨ <ref>[https://www.lebledparle.com/le-comedien-mouta-penda-est-mort-a-douala/ "Le comédien Mouta Penda est mort à Douala]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੁਲਾਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{In lang|fr}}</ref> * ਸੋਂਗ ਪਿੰਗ, 108, ਚੀਨੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਸੰਗਠਨ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਮੁਖੀ (1987-1989), ਸਟੇਟ ਕਾਊਂਸਲਰ (1983-1988), ਅਤੇ ਗਾਂਸੂ ਦੇ ਗਵਰਨਰ (1977-1979) ।<ref>[https://www.news.cn/politics/20260304/fba0f7b6626a4e81b20cf589c77bc140/c.html 宋平同志逝世] {{In lang|zh}}</ref> * ਸ਼ੇਖ ਮਹਿਬੂਬ ਸੁਭਾਨੀ, 71, ਭਾਰਤੀ ਨਾਦਾਸਵਰਮ ਖਿਡਾਰੀ।<ref>[https://www.thehindu.com/news/cities/Tiruchirapalli/nadaswaram-exponent-sheik-mahaboob-subhani-passes-away/article70703312.ece Nadaswaram exponent Sheik Mahaboob Subhani passes away]</ref> * ਵਿਲੀਅਮ ਥੋਰਸਨ, 93, ਸਵੀਡਿਸ਼ ਜਿਮਨਾਸਟ, ਓਲੰਪਿਕ ਚੈਂਪੀਅਨ (1952) <ref>[https://www.gp.se/sport/os-guldmedaljoren-william-thoresson-fran-goteborg-ar-dod.9c19c60b-0604-4c5a-8679-f53196d68025 OS-guldmedaljören William Thoresson från Göteborg är död] {{In lang|sv}}</ref> * ਜੋਸਫ਼ ਟੀ. ਥ੍ਰੈਸਟਨ, 90, ਅਮਰੀਕੀ ਨੇਵੀ ਸਿਸਟਮ ਇੰਜੀਨੀਅਰ।<ref>[https://www.givnish.com/obituaries/joseph-threston/#!/Obituary Joseph Thomas Threston]</ref> * ਫਿਲਿਪ ਟਰੱਸਟਮ, 85, ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਦਾ ਲਾਖਣਿਕ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾਵਾਦੀ ਕਲਾਕਾਰ।<ref>[https://toiotautahi.org.nz/whats-happening/farewell-philip-trusttam/ Farewell, Philip Trusttum]</ref> * ਏਕਤੇਰਿਨਾ ਵੇਦੁਨੋਵਾ, 45, ਰੂਸੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀ (''ਸਕਲੀਫੋਸੋਵਸਕੀ'') ਟ੍ਰੈਫਿਕ ਟੱਕਰ.<ref>[https://www.vedomosti.ru/society/news/2026/03/07/1181424-aktrisa-ekaterina-vedunova Актриса Екатерина Ведунова и ее дочь погибли в ДТП] {{In lang|ru}}</ref> * ਕ੍ਰਿਸ ਵ੍ਹੀਲਰ, 52, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸ਼ੈੱਫ।<ref>[https://people.com/british-tv-chef-chris-wheeler-dies-11920228 British TV Chef Dies as Culinary Stars Share Tributes to the 'Extraordinary' Man]</ref> === 3 === * ਅਲਫਰੇਡੋ ਬੇਂਗਜ਼ਨ, 90, ਫਿਲੀਪੀਨਜ਼ ਡਾਕਟਰ, ਸਿਹਤ ਸਕੱਤਰ (1986-1992) <ref>[https://www.rappler.com/philippines/former-health-secretary-alfredo-bengzon-dies/ Former health secretary Dr. Alran Bengzon dies at 90]</ref> * ਰਾਏ ਬੁੱਕ ਬਿੰਡਰ, 82, ਅਮਰੀਕੀ ਬਲੂਜ਼ ਸੰਗੀਤਕਾਰ।<ref>[https://stpetecatalyst.com/st-pete-blues-guitar-legend-roy-book-binder-dies/ St. Pete blues guitar legend Roy Book Binder dies]</ref> * ਜੈਕ ਚੈਂਬਰਜ਼, 87, ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨੀ।<ref>[https://www.legacy.com/ca/obituaries/theglobeandmail/name/john-chambers-obituary?id=60959610 John Chambers]</ref> * ਵਿਜੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, 81, ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰ (''[[ਦੇਵਦਾਸ (2002 ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮ)|ਦੇਵਦਾਸ]]'', ''ਚੇਨ ਕੁਲੀ ਕੀ ਮੈਂ ਕੁਲੀ'', ਗੁਜ਼ਾਰੀਸ਼) ।<ref>[https://www.cinemaexpress.com/hindi/news/2026/Mar/04/devdas-actor-vijay-crishna-no-more Devdas actor Vijay Crishna passes away]</ref> * 97 ਸਾਲਾ ਸਰਗੇਈ ਦੁਵਾਕਿਨ, ਰੂਸੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਯਹੂਦੀ ਖੁਦਮੁਖਤਿਆਰ ਓਬਲਾਸਟ ਦੀ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ (1971-1985) <ref>[https://dzen.ru/a/aaoUd1YrWnb-BNWD Ушел из жизни один из бывших руководителей ЕАО Сергей Дувакин] {{In lang|ru}}</ref> * ਟੇਟੈਡ ਐਮੀਰੀ, 78-79, ਆਸਟਰੇਲੀਆਈ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਡਾਇਰੈਕਟਰ (ਕਾਊਂਟਡਾਊਨ, ਫਾਸਟ ਫਾਰਵਰਡ, ''ਕੈਥ ਅਤੇ ਕਿਮ'' ਕੈਂਸਰ) ।<ref>[https://tvtonight.com.au/2026/03/vale-ted-emery.html Vale: Ted Emery]</ref> * ਡੇਵਿਡ ਯੂਜੀਨ ਫੇਲਹਾਉਰ, 86, ਅਮਰੀਕੀ ਰੋਮਨ ਕੈਥੋਲਿਕ ਪਾਦਰੀ, ਟੈਕਸਾਸ ਵਿੱਚ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਦਾ ਬਿਸ਼ਪ (1990-2015) ।<ref>[https://victoriadiocese.org/our-bishop Bishop Emeritus David E. Fellhauer]</ref> * ਐਲਵਿਨ ਗ੍ਰੀਨ, 48, ਅਮਰੀਕੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਨਮੂਨੀਆ।<ref>[https://www.henryhandfuneralhome.com/obituary/alvin-michael-greene Alvin Michael Greene of Manning, South Carolina]</ref> * ਭਾਰਤੀ ਮੂਲ ਦੀ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਪ੍ਰਭਾਵਕ ਅਤੇ ਕਾਰਕੁਨ, 45 ਸਾਲਾ ਨੈਨਸੀ ਗਰੇਵਾਲ, ਨੂੰ ਚਾਕੂ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।<ref>[https://www.cbc.ca/news/canada/windsor/windsor-lasalle-homicide-9.7116485 Social media account touting Khalistani extremism claims responsibility for death of Windsor, Ont., woman]</ref> * ਗੁਸਤਾਵ ਗਨਸਨਹੀਮਰ, 91, ਜਰਮਨ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਅਤੇ ਚਰਚ ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ।<ref>[https://www.mainpost.de/schweinfurt/stadtschweinfurt/schweinfurt-gustav-gunsenheimer-ist-kurz-vor-seinem-92-geburtstag-gestorben-113633957 Gustav Gunsenheimer ist kurz vor seinem 92. Geburtstag gestorben] {{In lang|de}}</ref> * ਮਸਾਕੋ ਇਕੇਦਾ, 87, ਜਪਾਨੀ ਆਵਾਜ਼ ਅਭਿਨੇਤਰੀ (ਗਲੈਕਸੀ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸ 999, ਐਮ ਫਾਰ ਦਿ ਐਸ!<ref>[https://www.oricon.co.jp/news/2441028/ 声優・池田昌子さん死去 87歳 「銀河鉄道999」メーテル、オードリー・ヘプバーンの吹き替え担当【報告全文】] {{In lang|ja}}</ref> * ਪੈਟਰਿਸ ਜੀਨਰ, 81, ਫ੍ਰੈਂਚ ਕਲਾਕਾਰ ਅਤੇ ਤਾਂਬੇ ਦੇ ਉੱਕਰੀ.<ref>[https://www.simplifia.fr/avis-de-deces/patrice--jean-marie--valere-jeener-1090558 Monsieur Patrice, Jean-Marie, Valère Jeener] {{In lang|fr}}</ref> * 89 ਸਾਲਾ ਉਨ੍ਨੀ-ਲੀਜ਼ ਜੋਨਸਮੋਇਨ, ਨਾਰਵੇਈ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਲੇਖਕ।<ref>[https://snl.no/Unni-Lise_Jonsmoen Unni-Lise Jonsmoen] {{In lang|no}}</ref> * ਬਿਲੀ ਲਿਓਨ ਕੀਅਰਸ, 53, ਅਮਰੀਕੀ ਦੋਸ਼ੀ ਕਾਤਲ, ਘਾਤਕ ਟੀਕੇ ਦੁਆਰਾ ਫਾਂਸੀ.<ref>[https://www.tcpalm.com/story/news/local/florida/2026/03/03/billy-kearse-executed-for-killing-fort-pierce-officer-danny-parrish-1991-death-row-florida-murder/88907537007/ Billy Kearse executed for killing Fort Pierce Officer Danny Parrish]</ref> * ਜ਼ਸੋਲਟ ਕਰੇਸਟਲੀ, 91, ਰੋਮਾਨੀਆਈ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਅਤੇ ਕੰਡਕਟਰ।<ref>[https://www.mediafax.ro/cultura-media/a-murit-zsolt-kerestely-compozitorul-avea-91-de-ani-23696626 A murit Zsolt Kerestély. Compozitorul avea 91 de ani] {{In lang|ro}}</ref> * ਮੁਹੰਮਦ ਅਲ-ਖਲੀ, 88, ਸੀਰੀਆਈ ਫੌਜੀ ਅਧਿਕਾਰੀ, ਹਵਾਈ ਸੈਨਾ ਦੇ ਖੁਫੀਆ ਡਾਇਰੈਕਟੋਰੇਟ (1970-1987) ਅਤੇ ਹਵਾਈ ਸੈਨਾ <ref>[https://www.newarab.com/news/notorious-syrian-intel-chief-muhammad-al-khouli-dies-beirut Notorious Syrian Air Force Intelligence chief Muhammad al-Khouli dies in Beirut]</ref> * ਕੈਰਲ ਕਿਟਮੈਨ, 96, ਅਮਰੀਕੀ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫਰ।<ref>[https://www.nytimes.com/2026/03/18/arts/carol-kitman-dead.html Carol Kitman, 96, Dies; Photographer Documented the Vindman Twins] {{reg}}</ref> * ਮੁਜਾਹਿਦ, 30, ਅਮਰੀਕੀ ਥਰੋਬ੍ਰੇਡ ਦੌਡ਼ ਘੋਡ਼ਾ।<ref>[https://www.thoroughbreddailynews.com/dewhurst-winner-and-italian-champion-sire-mujahid-dies-at-30/ Dewhurst Winner and Italian Champion Sire Mujahid Dies at 30]</ref> * ਕਲੌਸ ਮੂਲਰ, 81, ਜਰਮਨ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰੀ ਅਤੇ ਅਕਾਦਮਿਕ <ref>[https://www.jungewelt.de/artikel/518933.nachruf-der-streitbare.html Der Streitbare] {{In lang|de}}</ref> * ਫਰਨਾਂਡੋ Óਨੇਗਾ, 78, ਸਪੈਨਿਸ਼ ਪੱਤਰਕਾਰ, ਭਾਸ਼ਣ ਲੇਖਕ (ਪੁਏਡੋ ਪ੍ਰੋਮੀਟਰ ਵਾਈ ਪ੍ਰੋਮੇਟੋ) ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਸੰਚਾਰ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ।<ref>[https://www.elmundo.es/television/medios/2026/03/03/69a725ade85ece235f8b458e.html Muere Fernando Ónega, el arquitecto del relato político de la Transición] {{In lang|es}}</ref> * ਬੌਬ ਰੋਸੇਨਫਾਰਬ, 74, ਅਮਰੀਕੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਨਿਰਮਾਤਾ ਅਤੇ ਲੇਖਕ (''ਕਦਮ ਦਰ ਕਦਮ'', ਕੌਣ ਬੌਸ ਹੈ?<ref>[https://www.hollywoodreporter.com/tv/tv-news/bob-rosenfarb-dead-whos-the-boss-step-by-step-1236522484/ Bob Rosenfarb, Writer-Producer on 'Who's the Boss?' and 'Step by Step,' Dies at 74]</ref> * ਪੀਟਰ ਸ਼ਨਾਇਡਰ, 85, ਜਰਮਨ ਲੇਖਕ (ਬਰਲਿਨ ਨੌਆ.<ref>[https://www.sueddeutsche.de/kultur/peter-schneider-tot-nachruf-volker-schloendorff-li.3440988 „Er wusste um seine vielen Freunde"] {{In lang|de}}</ref> * ਵੈਲਨਟਿਨ ਸ਼ਚੇਰਬਕੋਵ, 89, ਰੂਸੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, [[ਸੰਘ ਦਾ ਸੋਵੀਅਤ|ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ]] ਦਾ ਮੈਂਬਰ (1979-1984) <ref>[https://kokshetau.asia/aqmolanews/nekrolog-2/ Некролог]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{In lang|ru}}</ref> * ਕੇ. ਪੀ. ਉਨਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨਨ, 89, ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ (1971-1996) ।<ref>[https://www.newindianexpress.com/story/states/kerala/2026/Mar/03/former-union-minister-k-p-unnikrishnan-passes-away-at-90 Former Union Minister K P Unnikrishnan passes away at 90]</ref> * ਗੈਬਰੀਏਲ ਵਿਐਨੇਲੋ, 87, ਇਤਾਲਵੀ ਬਾਸਕਟਬਾਲ ਖਿਡਾਰੀ (ਓਲੰਪੀਆ ਮਿਲਾਨੋ, ਰੇਅਰ ਵੇਨੇਜ਼ੀਆ, ਵਾਰੇਸ.<ref>[https://www.eurohoops.net/en/euroleague/1938711/gabriele-vianello-dies-at-87-olimpia-milano-euroleague/ Olimpia Milano's EuroLeague champion Gabriele Vianello dies at 87]</ref> * ਲਾਸਲੋ ਵਿੰਸ, 74, ਹੰਗਰੀ ਦੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ (1998-2014) ।<ref>[https://www.csongrad.hu/elhunyt-vincze-laszlo-volt-orszaggyulesi-kepviselo/ Elhunyt Vincze László volt országgyűlési képviselő] {{In lang|hu}}</ref> (ਇਸ ਮਿਤੀ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ) * ਐਂਡਰਿ W ਵਾਟਸਨ, 64, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਐਂਗਲੀਕਨ ਪਾਦਰੀ, ਐਸਟਨ ਦਾ ਬਿਸ਼ਪ (2008-2014) ਅਤੇ ਗਿਲਡਫੋਰਡ (2014 ਤੋਂ) ਹਾਊਸ ਆਫ ਲਾਰਡਜ਼ ਦਾ ਮੈਂਬਰ (2022 ਤੋਂ) ਪੈਨਕ੍ਰੀਆਟਿਕ ਕੈਂਸਰ.<ref>[https://www.altonherald.com/news/tributes-paid-as-bishop-of-guildford-andrew-watson-dies-aged-64-after-cancer-diagnosis-884230 Tributes paid as Bishop of Guildford Andrew Watson dies aged 64 after cancer diagnosis]</ref> * ਐਂਡਰੀਆ ਵੀਸ, 60, ਅਮਰੀਕੀ ਰੱਬੀ, ਕੈਂਸਰ <ref>[https://www.jta.org/2026/03/04/obituaries/andrea-weiss-trailblazing-reform-movement-rabbi-who-merged-scholarship-and-activism-dies-at-60 Andrea Weiss, trailblazing Reform rabbi who merged scholarship and activism, dies at 60]</ref> * ਵੈਲੇਨਟੀਨਾ ਯੇਸ਼ਚੇਂਕੋ, 79, ਯੂਕਰੇਨੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਡਿਪਟੀ (1990-1994) ।<ref>[https://unn.ua/news/pomerla-narodna-deputatka-pershoho-sklykannia-valentyna-yeshchenko Померла народна депутатка першого скликання Валентина Єщенко] {{In lang|uk}}</ref> === 2 === * ਜੋਸ ਲੁਈਸ ਅਲਵਾਰੇਜ਼, 65, ਚਿਲੀਅਨ ਫੁੱਟਬਾਲਰ (ਡਿਪੋਰਟਸ ਲਾ ਸੇਰੇਨਾ, ਕੋਲੋ-ਕੋਲੋ, ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮ) ਜਿਗਰ ਦੇ ਕੈਂਸਰ ਦੀਆਂ ਪੇਚੀਦਗੀਆਂ.<ref>[https://www.biobiochile.cl/noticias/deportes/futbol/futbol-nacional/2026/03/02/muere-jose-pele-alvarez-exdelantero-colo-colo.shtml Muere José "Pelé" Álvarez, exdelantero de Colo Colo: fue cuatro veces campeón con los albos] {{In lang|es}}</ref> * ਨਤਾਲ ਅਮੋਡੀਓ, 92, ਇਤਾਲਵੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਡਿਪਟੀ (1979-1992) ।<ref>[https://www.lasicilia.it/news/politica/3020558/pozzallo-piange-la-scomparsa-dell-on-natalino-amodeo-figura-iconica-della-politica-locale.html Pozzallo piange la scomparsa dell'on. Natalino Amodeo, figura iconica della politica locale] {{In lang|it}}</ref> * ਜਹਾਂਆਰਾ ਆਰਜ਼ੂ, 93, ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੀ ਕਵੀ।<ref>[https://www.daily-sun.com/bangladesh/860934/ekushey-padak-winning-poet-jahanara-arju-passes-away-at-93 Ekushey Padak-winning poet Jahanara Arju passes away at 93]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੂਨ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * ਕੇਵਿਨ ਐਸ਼ਕ੍ਰਾਫਟ, 81, ਇੰਗਲਿਸ਼ ਰਗਬੀ ਖਿਡਾਰੀ (ਲੇਹ, ਵਾਰਿੰਗਟਨ ਅਤੇ ਕੋਚ (ਸੈਲਫੋਰਡ) <ref>[https://warringtonwolves.com/news/2026/march/Obituary-Kevin-Ashcroft/ Obituary | Kevin Ashcroft]</ref> * ਜਾਰੋਸਲਾਵ ਬਲਾਜ਼ਕੇ, 87, ਚੈੱਕ ਸਾਹਿਤਕ ਆਲੋਚਕ।[cz]<ref>[https://www.proglas.cz/o-nas-a-s-nami/aktuality-z-proglasu/odesel-jaroslav-blazke/ Odešel Jaroslav Blažke] {{In lang|cs}}</ref> * ਮਹਿੰਦਰ ਬੋਹਰਾ, 79, ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ (''ਤੇਜਾ'', ਹਿਊਮ ਤੁਮਸੇ ਪਿਆਰ ਕਿਤਨਾ) ।<ref>[https://www.timesnownews.com/entertainment-news/tv/karanvir-bohra-dad-producer-mahendra-bohra-passes-away-article-153749849 Karanvir Bohra's Dad, Producer Mahendra Bohra, Passes Away]</ref> * ਐਲਿਸ ਚੀਅਨ ਚਾਂਗ, 75, ਤਾਈਵਾਨੀ ਅਣੂ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਨਿਊਰੋਸਾਇੰਟਿਸਟ।<ref>[https://www.cdn-news.org/news/N2603050001 奠基PCR商用化，關鍵推手錢嘉韻教授安息主懷上帝引領的精采人生] {{In lang|zh}}</ref> * ਸਿਡਨੀ ਡੋਰਸੀ, 86, ਅਮਰੀਕੀ ਸ਼ੈਰਿਫ ਅਤੇ ਦੋਸ਼ੀ ਕਾਤਲ।<ref>[https://www.fox5atlanta.com/news/former-dekalb-sheriff-convicted-murderer-sidney-dorsey-has-died Former DeKalb sheriff, convicted murderer Sidney Dorsey has died]</ref> * ਉਮਰ ਜ਼ਾਬਰਾਲੋਵ, 67, ਰੂਸੀ ਬੈਂਕਰ ਅਤੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਸੈਨੇਟਰ (2004-2009), ਨੇ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਕੇ ਖ਼ੁਦਕੁਸ਼ੀ ਕਰ ਲਈ।<ref>[https://meduza.io/news/2026/03/02/baza-i-mash-biznesmen-umar-dzhabrailov-pokonchil-s-soboy Бизнесмен Умар Джабраилов покончил с собой] {{In lang|ru}}</ref> * ਲੇਨ ਗੈਰੀ, 84, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ (ਦ ਕੁਆਰਮੈਨ ਨਮੂਨੀਆ) ।<ref>[https://www.liverpoolecho.co.uk/news/liverpool-news/quarrymens-len-garry-dies-aged-33514245 The Quarrymen's Len Garry dies aged 84 as tributes paid to legend who played with Lennon and McCartney]</ref> * ਐਂਡਰਿਊ ਗਨ, 58, ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਫਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ (ਫ੍ਰੀਕੀ ਫ੍ਰਾਈਡੇ, ਸਕਾਈ ਹਾਈ, ''ਕਰੂਏਲਾ'') ਐਮੀਓਟ੍ਰੋਫਿਕ ਲੈਟਰਲ ਸਕਲੋਰੋਸਿਸ ਤੋਂ ਪੇਚੀਦਗੀਆਂ.<ref>[https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/andrew-gunn-dead-disney-producer-1236518932/ Andrew Gunn, Producer Behind Disney Hits 'Freaky Friday,' 'Sky High,' Dies at 58]</ref> * ਇਵਾਨ ਹਾਲ, 93, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰਲ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ।<ref>[https://www.yahoo.com/news/articles/ivan-hall-impassioned-architectural-historian-060000152.html Ivan Hall, impassioned architectural historian who joined the Georgian Group aged 12]</ref> * ਡਗਲਸ ਹੈਮਬਿੱਜ, 98, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼-ਜੰਮਪਲ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਐਂਗਲੀਕਨ ਪਾਦਰੀ, ਕੈਲੇਡੋਨੀਆ ਦਾ ਬਿਸ਼ਪ (1969-1980) ਅਤੇ ਨਿਊ ਵੈਸਟਮਿੰਸਟਰ (1980-1993) ।<ref>[https://www.vancouver.anglican.ca/news/letter-from-archbishop-stephens Letter from Archbishop Stephens]</ref> * ਸਟੀਫਨ ਹਿਬਰਟ, 68, ਅਮਰੀਕੀ ਅਦਾਕਾਰ (ਪਲਪ ਫਿਕਸ਼ਨ, ਟਰੂ ਜੈਕਸਨ, ਵੀਪੀ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਲੇਖਕ (ਲੇਟ ਨਾਈਟ ਵਿਦ ਡੇਵਿਡ ਲੈਟਰਮੈਨ) ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ.<ref>[https://www.tmz.com/2026/03/06/stephen-hibbert-dead/ 'Pulp Fiction's The Gimp Stephen Hibbert Dead at 68]</ref> * ਪੈਟ ਹਾਈਲੈਂਡ, 84, ਆਸਟਰੇਲੀਆਈ ਜੌਕੀ ਅਤੇ ਘੋਡ਼ੇ ਦੇ ਟ੍ਰੇਨਰ।<ref>[https://www.racingvictoria.com.au/news/2026/03/02/vale-pat-hyland Vale Pat Hyland]</ref> * ਨਿਕੋਲੇ ਕੋਲਿਆਡਾ, 68, ਰੂਸੀ ਨਾਟਕਕਾਰ, ਅਦਾਕਾਰ ਅਤੇ ਸਟੇਜ ਡਾਇਰੈਕਟਰ, ਡਬਲ ਨਮੂਨੀਆ।<ref>[https://www.teatral-online.ru/news/39730/ Умер Николай Коляда] {{In lang|ru}}</ref> * ਟਿਮੋਥੀ ਡੀ. ਲਿਓਨਾਰਡ, 86, ਅਮਰੀਕੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨਦਾਨ, ਓਕਲਾਹੋਮਾ ਸੈਨੇਟ ਦੇ ਮੈਂਬਰ, ਓਕਲਾਹੋਮਾ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਲਈ ਯੂਐਸ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅਦਾਲਤ ਦੇ ਜੱਜ (1992 ਤੋਂ) <ref>[https://www.fjc.gov/history/judges/leonard-timothy-d Leonard, Timothy D.]</ref> * ਹੁਸੈਨ ਮਕਲੇਡ, ਲੇਬਨਾਨੀ [[ਹਿਜ਼ਬੁੱਲਾ]] ਅੱਤਵਾਦੀ ਅਤੇ ਖੁਫੀਆ ਮੁਖੀ, ਹਵਾਈ ਹਮਲਾ <ref>[https://www.reuters.com/world/middle-east/israeli-military-says-it-killed-head-hezbollahs-intelligence-headquarters-2026-03-02/ Israeli military says it killed head of Hezbollah's intelligence headquarters]</ref> * ਡੈਨੀਅਲ ਮਿਗਲੀਓਰ, 90, ਅਮਰੀਕੀ ਧਰਮ ਸ਼ਾਸਤਰੀ।<ref>[https://ptsem.edu/about/the-quad/news/princeton-seminary-mourns-the-passing-of-professors-migliore-and-hendrix/ In Memoriam: Professors Migliore and Hendrix]</ref> * ਇਰਾਕੀ ਮਹਿਲਾ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਰਕੁਨ, 66 ਸਾਲਾ ਯਾਨਰ ਮੁਹੰਮਦ, ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।<ref>[https://www.frontlinedefenders.org/en/case/iraq-killing-woman-human-rights-defender-and-feminist-yanar-mohammed Iraq: killing of woman human rights defender and feminist Yanar Mohammed]</ref> * ਹੇਲੇਨ ਮੌਚਾਰਡ-ਜ਼ੈ, 85, ਫ੍ਰੈਂਚ ਅਕਾਦਮਿਕ ਅਤੇ ਲੇਖਕ।<ref>[https://www.memorialdelashoah.org/en/hommage-helene-mouchard-zay.html Tribute to Hélène Mouchard-Zay, founding president of the CERCIL– Memorial Museum for Children of the Vel d'Hiv, passed away on Monday, March 2 in Orléans, at the age of 85]</ref> * ਓਂਗ ਕੋਕ ਹੈ, 80, ਮਲੇਸ਼ੀਅਨ ਮਾਈਕਰੋਬਾਇਓਲੋਜਿਸਟ।<ref>[https://www.starcherish.com/profile/obituaries/50737 Professor Ong Kok Hai]</ref> * ਕੋਹੀ ਓਟਸੁਕਾ, 66, ਜਪਾਨੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਹਾਊਸ ਆਫ਼ ਕੌਂਸਲਰਸ ਦੇ ਮੈਂਬਰ (2001-2024), ਦਿਲ ਦੀ ਅਸਫਲਤਾ।<ref>[https://mainichi.jp/articles/20260304/k00/00m/040/366000c 元参院議員の大塚耕平氏が死去 66歳 日銀職員経て民主党で初当選] {{In lang|ja}}</ref> * ਚੇਜ਼ ਪਿਸਟਨ, 42, ਅਮਰੀਕੀ ਰੇਸਿੰਗ ਡਰਾਈਵਰ।<ref>[https://www.si.com/onsi/racing-america/news/chase-pistone-former-nascar-competitor-dies-aged-42 Chase Pistone, Former NASCAR Competitor, Dies Aged 42]</ref> * ਪਾਕੇਟਸ ਵਾਰਹੋਲ, 33, ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਕੈਪਚਿਨ ਮੰਕੀ ਕਲਾਕਾਰ।<ref>[https://www.ctvnews.ca/toronto/article/pockets-warhol-a-painting-monkey-who-raised-money-for-charity-dies-at-ontario-sanctuary/ Pockets Warhol, a painting monkey who raised money for charity, dies at Ontario sanctuary]</ref> * ਬਿਲੀ ਰਾਫਰ, 96, ਅਮਰੀਕੀ ਸਟਾਕ ਕਾਰ ਡਰਾਈਵਰ।<ref>[https://www.jayski.com/2026/03/05/sad-news-bill-rafter/ Sad News – Bill Rafter]</ref> * ਜੌਨ ਰੇਸਮੈਨ, 70, ਅਮਰੀਕੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਕੰਸਾਸ ਹਾਊਸ ਆਫ਼ ਰਿਪ੍ਰੈਜ਼ੈਂਟੇਟਿਵਜ਼ ਦੇ ਮੈਂਬਰ (2017 ਤੋਂ) <ref>[https://sunflowerstatejournal.com/olathe-lawmaker-passes-away/ Olathe lawmaker passes away]</ref> * ਬੇਨੇਡੇਟੋ ਸਾਂਤਾਪੋਲਾ, 87, ਇਤਾਲਵੀ ਗੁੰਡਾ।<ref>[https://palermo.repubblica.it/cronaca/2026/03/02/news/mafia_nitto_santapaola_morto-425195922/ Mafia, è morto il boss Nitto Santapaola nel carcere di Milano] {{In lang|it}}</ref> * ਸੁਤਰੀਸਨੋ, 90, ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆਈ ਫੌਜੀ ਅਧਿਕਾਰੀ ਅਤੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਉਪ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ (1993-1998), ਆਰਮਡ ਫੋਰਸਿਜ਼ ਦੇ ਕਮਾਂਡਰ (1988-1993), ਅਤੇ ਚੀਫ਼ ਆਫ਼ ਸਟਾਫ (1986-1988) ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੋ।<ref>[https://jakartaglobe.id/news/indonesias-sixth-vice-president-try-sutrisno-passes-away-at-90 Indonesia's Sixth Vice President Try Sutrisno Passes Away at 90]</ref> * ਓਲੀਵਰ ਥਿਲ, 55, ਡੱਚ ਆਰਕੀਟੈਕਟ।<ref>[https://architectenweb.nl/nieuws/artikel.aspx?id=60590 Architect Oliver Thill op 55-jarige leeftijd overleden] {{In lang|nl}}</ref> * ਸਲਾਵਾ ਸੁਕਰਮੈਨ, 85, ਰੂਸੀ ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਪਟਕਥਾ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਨਿਰਮਾਤਾ (ਲਿਕੁਇਡ ਸਕਾਈ) ।<ref>[https://www.thevoicemag.ru/stars/news/02-03-2026/umer-za-nedelyu-do-dnya-rojdeniya-rejisser-filma-bednaya-liza-slava-cukerman/ Умер за неделю до дня рождения режиссер фильма «Бедная Лиза» Слава Цукерман] {{In lang|ru}}</ref> * ਮਾਈਕ ਵਰਨਨ, 81, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਿਕਾਰਡ ਨਿਰਮਾਤਾ (ਅਲਬਾਟ੍ਰਾਸ, "ਹੋਕਸ ਪੋਕਸ") ਸੰਗੀਤ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਅਤੇ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗ ਸਟੂਡੀਓ ਦੇ ਮਾਲਕ (ਨੌਰਟਨ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗਾਂ ਸਟੂਡੀਓਜ਼) <ref>{{Cite web |url=https://www.mnprmagazine.com/music-news/mike-vernon-dies-at-81/ |title=Mike Vernon, Legendary Producer and British Blues Champion Has Died Aged 81 |access-date=2026-03-21 |archive-date=2026-03-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260308064438/https://www.mnprmagazine.com/music-news/mike-vernon-dies-at-81/ |url-status=dead }}</ref> * ਯੂਜਨੀਓ ਵਿਆਲ, 86, ਇਤਾਲਵੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ।<ref>[https://www.lastampa.it/alessandria/2026/03/02/news/morto_eugenio_viale_bistefani_parlamentare_forza_italia_casale_monferrato-15528923/ Addio a Eugenio Viale, fu titolare della Bistefani di Casale e parlamentare di Forza Italia] {{In lang|it}}</ref> * ਜਨਾਰਦਨ ਵਾਘਮਾਰੇ, 91, ਭਾਰਤੀ ਸਿੱਖਿਆ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਅਤੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ (2008-2014) <ref>[https://www.thehindu.com/news/national/maharashtra/ex-parliamentarian-and-academician-janardan-waghmare-dies/article70694067.ece Ex-parliamentarian and academician Janardan Waghmare dies]</ref> * ਡੇਵਿਡ "ਡਾਇਮੰਡ ਡੇਵ" ਵਾਈਟੇਕਰ, 88, ਅਮਰੀਕੀ ਕਵੀ ਅਤੇ ਕਾਰਕੁਨ।<ref>[https://missionlocal.org/2026/03/remembering-diamond-dave/ Remembering 'Diamond' Dave Whitaker, 88, San Francisco's common thread]</ref> === 1 === * ਯੂਜੀਨੀਆ ਬਾਲਸੇਲਜ਼, 82, ਸਪੈਨਿਸ਼ ਵਿਜ਼ੂਅਲ ਕਲਾਕਾਰ, ਕੈਂਸਰ।<ref>[https://www.lavanguardia.com/cultura/20260301/11478554/muere-82-anos-eugenia-balcells-artista-visual-medalla-merito-bellas-artes.html Muere a los 82 años Eugènia Balcells, artista visual y Medalla al Mérito en las Bellas Artes] {{In lang|es}}</ref> * [[ਜੀਲਾਨੀ ਬਾਨੋ|ਜਿਲਾਨੀ ਬਾਨੋ]], 89, ਭਾਰਤੀ ਲੇਖਕ।<ref>[https://www.thehindu.com/news/cities/Hyderabad/renowned-urdu-writer-jeelani-bano-passes-away-at-90/article70692446.ece Renowned Urdu writer Jeelani Bano passes away at 90]</ref> * ਮਾਰਕ ਬਿੱਟਨਰ, 74, ਅਮਰੀਕੀ ਲੇਖਕ, ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ<ref>{{Cite web |url=https://sfist.com/2026/03/12/mark-bittner-writer-and-musician-known-for-the-wild-parrots-of-telegraph-hill-dies-at/ |title=Mark Bittner, Writer and Musician Known for 'The Wild Parrots of Telegraph Hill,' Dies at 74 |access-date=2026-03-21 |archive-date=2026-03-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260325084834/https://sfist.com/2026/03/12/mark-bittner-writer-and-musician-known-for-the-wild-parrots-of-telegraph-hill-dies-at/ |url-status=dead }}</ref> * ਜੈਕੋਪੋ ਕਾਮਾਗਨੀ, 48, ਇਤਾਲਵੀ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਅਤੇ ਕਾਮਿਕਸ ਕਲਾਕਾਰ, ਦਿਲ ਦੀ ਸਰਜਰੀ ਤੋਂ ਜਟਿਲਤਾਵਾਂ।<ref>[https://bleedingcool.com/comics/marvel-comics-artist-jacopo-camagni-died-this-morning-at-the-age-of-48/ Marvel Comics Artist Jacopo Camagni Died This Morning At The Age Of 48]</ref> * ਵਸੀਲੇ ਕਾਂਸਟੈਂਟੀਨ ਮਾਓ, 88, ਰੋਮਾਨੀਆਈ ਰਗਬੀ ਯੂਨੀਅਨ ਕੋਚ ਅਤੇ ਅਕਾਦਮਿਕ।<ref>[https://rugbyromania.ro/s-a-stins-din-viata-vasile-constantin-mao-unul-dintre-pilonii-pe-care-s-a-construit-rugby-ul-romanesc/ S-a stins din viață Vasile Constantin Mao, unul dintre pilonii pe care s-a construit rugby-ul românesc] {{In lang|ro}}</ref> * ਡੇਵਿਡੀ ਓਡਸਨ, 78, ਆਈਸਲੈਂਡ ਦੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ (1991-2004), ਵਿਦੇਸ਼ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੇ ਮੰਤਰੀ [ID3], ਅਤੇ ਰਿਕਜਾਵਿਕ ਦੇ ਮੇਅਰ (1982-1991) ।<ref>[https://www.ruv.is/frettir/innlent/2026-03-02-david-oddsson-er-latinn-468372 Davíð Oddsson er látinn] {{In lang|is}}</ref> * ਡੈਗਫਿਨ ਫੋਲੇਸਲ, 93, ਨਾਰਵੇਈ-ਜੰਮਪਲ ਅਮਰੀਕੀ ਅਕਾਦਮਿਕ ਅਤੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ।<ref>[https://philosophy.stanford.edu/news/memoriam-professor-dagfinn-follesdal In Memoriam: Professor Dagfinn Føllesdal]</ref> * ਆਂਦਰੇਜ਼ ਗਾਸੀਨੀਕਾ-ਜੋਜ਼ਕੋਵੀ, 79-80, ਪੋਲਿਸ਼ ਪਹਾਡ਼ੀ ਬਚਾਅ ਕਰਨ ਵਾਲਾ।<ref>[https://wiadomosci.gazeta.pl/polska/7,198072,32635119,andrzej-gasienica-jozkowy-nie-zyje-topr-zegna-legende.html Andrzej Gąsienica-Józkowy nie żyje. TOPR żegna legendę] {{In lang|pl}}</ref> * ਸੁਜ਼ਾਨ ਗਨਜ਼ਬਰਗਰ, 86, ਅਮਰੀਕੀ ਕਾਰਕੁਨ।<ref>[https://www.legacy.com/us/obituaries/name/suzanne-gunzburger-obituary?id=60916008 Suzanne Gunzburger]</ref> * ਕੋਡੀ ਖੋਰਕ, 35, ਅਮਰੀਕੀ ਫੌਜ ਦੇ ਰਿਜ਼ਰਵ ਕਪਤਾਨ।<ref>[https://www.mywinterhaven.com/m/newsflash/home/detail/176 Winter Haven Honors the Life and Service of Captain Cody A. Khork]</ref> * ਯੂਰੀ ਕੋਰੋਲੇਵ, 91, ਰੂਸੀ ਆਈਸ ਹਾਕੀ ਖਿਡਾਰੀ (ਸੇਵਰਸਟਲ ਚੇਰੇਪੋਵੇਟਸ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕ) ।<ref>[https://iz.ru/2051324/skonchalsia-chlen-zala-slavy-mezhdunarodnoi-federatcii-khokkeia-iurii-korolev-izi Скончался член зала славы Международной федерации хоккея Юрий Королев] {{In lang|ru}}</ref> * ਸਲਾਵੋ ਕ੍ਰੁਮੋਵ, 50, ਬਲਗੇਰੀਅਨ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ (2023-2024) ।<ref>[https://eurocom.bg/2026/03/01/pochina-deputatat-ot-vazrazhdane-slavcho-krumov/ Почина депутатът от „Възраждане" Славчо Крумов] {{In lang|bg}}</ref> * ਵਿਆਚੇਸਲਾਵ ਕਲੇਪਿਕੋਵ, 76, ਯੂਕਰੇਨੀ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ।<ref>[https://www.sq.com.ua/ukr/novini/02.03.2026/pomer-vidomii-xarkivskii-fizik Помер відомий харківський фізик] {{In lang|uk}}</ref> * ਮਾਰਗਰੇਟ ਅਲੀਯਤੁਲ ਮੈਮੁਨਾਹ, 47, ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆਈ ਮਹਿਲਾ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਰਕੁਨ।<ref>[https://www.antaranews.com/berita/5445274/ketua-kpai-margaret-aliyatul-maimunah-meninggal-dunia-minggu Ketua KPAI Margaret Aliyatul Maimunah meninggal dunia, Minggu] {{In lang|id}}</ref> * ਰਿਨੋ ਮਾਰਚੇਸੀ, 88, ਇਤਾਲਵੀ ਫੁੱਟਬਾਲ ਖਿਡਾਰੀ ([[ਏਸੀਐਫ ਫਿਓਰੇਂਟੀਨਾ|ਫਿਓਰੇਂਟੀਨਾ]], [[ਇਟਲੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫੁੱਟਬਾਲ ਟੀਮ|ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮ]] ਅਤੇ ਮੈਨੇਜਰ ([[ਜੁਵੇਂਟਸ ਫੁੱਟਬਾਲ ਕਲੱਬ|ਜੁਵੇਂਟਸ]]) <ref>[https://www.metropolisweb.it/2026/03/01/morto-rino-marchesi-alleno-maradona-platini/ Morto Rino Marchesi, allenò Maradona e Platini] {{In lang|it}}</ref> * ਕ੍ਰਿਸਟੀਨ ਜਾਨਸਨ ਮੈਕਫੈਲ, 80, ਅਮਰੀਕੀ ਅਕਾਦਮਿਕ ਪ੍ਰਬੰਧਕ, ਸੇਂਟ ਆਗਸਟੀਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ, ਕੈਂਸਰ <ref>[https://www.ccdaily.com/2026/03/newsmakers-351/ Newsmakers]</ref> * ਕੇਥੇ ਮੇਨਜ਼ਲ-ਜੋਰਡਨ, 109, ਜਰਮਨ ਆਰਕੀਟੈਕਟ।<ref>[https://www.thueringer-allgemeine.de/lokales/erfurt/article411349981/aelteste-erfurterin-gestorben-im-stadtbild-finden-sich-ihre-spuren.html Älteste Erfurterin gestorben: Im Stadtbild finden sich ihre Spuren] {{In lang|de}}</ref> * ਅਰਨੌਡ ਨਗੂਫੈਕ, 38, ਕੈਮਰੂਨ ਦੇ ਪੱਤਰਕਾਰ।<ref>[https://actucameroun.com/2026/03/01/necrologie-le-journaliste-de-canal-2-international-arnaud-nguefack-est-mort/ Nécrologie : le journaliste de Canal 2 International Arnaud Nguefack est mort] {{In lang|fr}}</ref> * ਕਲੇਮੈਂਟ ਓਬਰੇਰੀ, 59, ਫ੍ਰੈਂਚ ਕਾਮਿਕਸ ਕਲਾਕਾਰ (ਆਯਾ ਡੀ ਯੋਪੋਗੋਂ) ।<ref>[https://www.nouvelobs.com/culture/20260302.OBS112821/clement-oubrerie-dessinateur-de-aya-de-yopougon-est-mort.html Clément Oubrerie, dessinateur de « Aya de Yopougon », est mort] {{In lang|fr}}</ref> * ਨੇਵਿਲ ਪੀਟ, 78, ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫਰ।<ref>[https://www.odt.co.nz/news/dunedin/conservationist-author-deeply-loving-man Conservationist, author a 'deeply loving' man]</ref> * ਜੋਸੇਪ ਪੇਰਾਰਨੋ, 97, ਸਪੇਨੀ ਧਰਮ-ਸ਼ਾਸਤਰੀ।<ref>[https://www.catalunyacristiana.cat/mor-el-teoleg-josep-perarnau-espelt-autor-dels-documents-del-concili-vatica-ii Mor el teòleg Josep Perarnau Espelt, autor dels primers 'Documents del Concili Vaticà II'] {{In lang|ca}}</ref> * ਬੌਬ ਪਾਵਰ, 74, ਅਮਰੀਕੀ ਰਿਕਾਰਡ ਨਿਰਮਾਤਾ ਅਤੇ ਆਡੀਓ ਇੰਜੀਨੀਅਰ।<ref>[https://www.wbls.com/news/bob-power-legendary-music-engineer-and-producer-passes-away-at-74/ Bob Power, Legendary Music Engineer And Producer, Passes Away At 74]</ref> * ਰੇਮੀ ਸ਼ਿਯੂਰਰ, 91, ਸਵਿਸ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ (1991-2003) ।<ref>[https://www.rtn.ch/rtn/Actualite/Region/20260302-Remy-Scheurer-s-en-est-alle.html Rémy Scheurer s'en est allé] {{In lang|fr}}</ref> * ਲੁਬੋਮੀਰ ਸਿਕ, 98, ਚੈੱਕ ਖੇਤਰੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ।<ref>[https://www.idnes.cz/olomouc/zpravy/lubomir-sik-zemrel-litovel-kronika-druha-svetova-valka.A260305_104207_olomouc-zpravy_hava Kvůli původu ho utlačovali, matku věznili. Zemřel kronikář Šik, vzor a persona Litovle] {{In lang|cs}}</ref> * ਮਾਈਕ ਸਮਿਥ, 59, ਸਕਾਟਿਸ਼ ਕ੍ਰਿਕਟਰ ([[ਸਕਾਟਲੈਂਡ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮ|ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮ]]) <ref>[https://www.heraldscotland.com/sport/25904398.cleared-scotland-cricket-legend-reacts-hall-fame-reinstatement/ Scotland cricket legend back in Hall of Fame after accusations]</ref> * ਜੇ. ਸਟ੍ਰਾਸ, ਸਵੀਡਿਸ਼ ਗਾਇਕ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ (ਮੋਰਲਾਕਸ) <ref>[https://www.verdammnis.com/news/johann-strauss-de-morlocks-n-est-plus Johann Strauss de Morlocks n'est plus] {{In lang|fr}}</ref> * ਕੇਨਿਥ ਟ੍ਰੌਡ, 90, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਨਿਰਮਾਤਾ (ਪੈਨੀਜ਼ ਫਰੌਮ ਹੈਵਨ) <ref>[https://www.theguardian.com/tv-and-radio/2026/mar/03/kenith-trodd-obituary Kenith Trodd obituary]</ref> * ਜੋਨਾਥਨ ਟਾਈਲਰ, 85, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜਨੀਤਕ ਕਾਰਕੁਨ ਅਤੇ ਅਕਾਦਮਿਕ।<ref>[https://www.yorkpress.co.uk/news/25927478.tributes-former-sheriff-york-green-jonathan-tyler/ Tributes for former Sheriff of York and Green Jonathan Tyler]</ref> * ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਟਜ਼ੋਨੀਸ, 88, ਯੂਨਾਨੀ-ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਆਰਕੀਟੈਕਟ।<ref>[https://www.momus.gr/en/news/momus-apohaireta-ton-alexandro-tzoni MOMUS bids farewell to Alexander Tzonis]</ref> * ਜਾਰਜੀ ਵੇਲਿਨੋਵ, 68, ਬਲਗੇਰੀਅਨ ਫੁੱਟਬਾਲਰ (ਚੇਰਨੋ ਮੋਰ, ਸੀਐਸਕੇਏ ਸੋਫੀਆ, ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮ) <ref>[https://www.bgonair.bg/a/7-sport/411551-pochina-legendata-na-tsska-georgi-velinov Почина легендата на ЦСКА - Георги Велинов] {{In lang|bg}}</ref> * ਜਿਰੀਨਾ ਵੇਸਲਸਕਾ , 82, ਚੈੱਕ ਨਸਲੀ ਵਿਗਿਆਨੀ।[cz]<ref>[https://www.nulk.cz/2026/03/03/†-zemrela-jirina-veselska/ † Zemřela Jiřina Veselská] {{In lang|cs}}</ref> * ਗੈਰੀ ਵਾਕਰ, 83, ਅਮਰੀਕੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ (ਦ ਸਟੈਂਡੇਲਜ਼, ਦ ਵਾਕਰ ਬ੍ਰਦਰਜ਼) <ref>[https://www.hitzound.com/rip-gary-walker-overleden-the-walker-brothers/ RIP : Gary Walker overleden (The Walker Brothers)] {{In lang|nl}}</ref> * ਵੋਂਗ ਕਿਊ-ਕਿਟ, 81, ਮਲੇਸ਼ੀਅਨ ਮਾਰਸ਼ਲ ਆਰਟਿਸਟ।<ref>[https://shaolin.org/images-home/funeral1.jpg Obituary]</ref> * ਯੂਕੀ ਬੀ, 56, ਡੱਚ ਰੈਪਰ।<ref>[https://www.rtl.nl/boulevard/artikel/5573354/nederlandse-rapper-yukkie-b-56-overleden Nederlandse rapper Yukkie B op 56-jarige leeftijd overleden] {{In lang|nl}}</ref> * ਵਾਦਿਮ ਜ਼ੇਲੀਚੇਨੋਕ, 70, ਰੂਸੀ ਟਰੈਕ ਅਤੇ ਫੀਲਡ ਕੋਚ।<ref>[https://life.ru/p/1847184 Ушёл из жизни экс-тренер сборных СССР и России по лёгкой атлетике Виктор Зеличенок] {{In lang|ru}}</ref> == ਪਿਛਲੇ ਮਹੀਨੇ == * [[ਜਨਵਰੀ 2026 ਵਿੱਚ ਮੌਤਾਂ]] * [[ਫਰਵਰੀ 2026 ਵਿੱਚ ਮੌਤਾਂ]] == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2026]] 3gnw4zse22fwqtx7496krwjrnhr7yyw 0 204746 842163 841824 2026-07-10T00:35:23Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 842163 wikitext text/x-wiki  {{Infobox film | name = Anjaan | image = Anjaan (1941 film).jpg | caption = Film poster | director = [[Amiya Chakrabarty]] | writer = Amiya Chakrabarty | producer = [[Bombay Talkies]] | starring = [[Devika Rani]]<br>[[Ashok Kumar]]<br>[[David (actor)|David]]<br>[[Om Prakash]] | cinematography = R. D. Mathur | editing = | music = [[Pannalal Ghosh]] | distributor = | released = {{Film date|1940|9|27|df=y}} | runtime = 144 minutes | country = India | language = Hindi | budget = | gross = }} '''''ਅੰਜਾਨਾ''''' (ਦ ਅਣਜਾਣ) 1940 ਦੀ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ [[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]] ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਫਿਲਮ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਅਮੀਆ ਚੱਕਰਵਰਤੀ ਨੇ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬੰਬੇ ਟਾਕੀਜ਼ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਮਿਤ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Bollywood Hindi Movie, Latest Movies Release, Review & News, Actor Actress Photo Pics & Videos Gallery |url=http://www.gomolo.com/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120814141558/http://www.gomolo.com/ |archive-date=14 August 2012 |access-date=23 July 2012 |publisher=Gomolo.com}}</ref> ਇਹ ਅਮਿਯਾ ਚੱਕਰਵਰਤੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਫ਼ਿਲਮ ਸੀ। ਫਿਲਮ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਅਤੇ ਸਕ੍ਰੀਨਪਲੇਅ ਅਮੀਆ ਚੱਕਰਵਰਤੀ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੀ ਗਈ ਸੀ,ਇਸ ਦੇ ਸੰਵਾਦ ਜੇ. ਐਸ. ਕਸ਼ਯਪ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੇ ਗਏ ਸਨ। ਇਸ ਫ਼ਿਲਮ ਦੀ ਸਿਨੇਮੈਟੋਗ੍ਰਾਫੀ ਆਰ. ਡੀ. ਮਾਥੁਰ ਨੇ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਸੰਗੀਤ [[ਪੰਡਿਤ ਪੰਨਾਲਾਲ ਘੋਸ਼ (ਬੰਸਰੀ ਵਾਦਕ)|ਪੰਨਾਲਾਲ ਘੋਸ਼]] ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, [[ਕਵੀ ਪ੍ਰਦੀਪ]] ਅਤੇ ਪੀ. ਐਲ. ਸੰਤੋਸ਼ੀ ਨੇ ਇਸ ਦੇ ਗੀਤ ਲਿਖੇ ਸਨ।<ref name="Review">{{Cite journal|last=Patel|first=Baburao|date=September 1941|title=Devika Returns With Charming Vengeance|url=https://archive.org/stream/filmindia194107film_1#page/n761/mode/2up/search/anjan+|journal=Filmindia|volume=7|issue=9|pages=72|access-date=24 July 2015|ref=Our Review-Anjan}}</ref> ਇਸ ਫ਼ਿਲਮ ਵਿੱਚ [[ਦੇਵਿਕਾ ਰਾਣੀ]] ਨੇ ਅਭਿਨੈ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਜੋ ਉਦੋਂ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਹਿਮਾਂਸ਼ੂ ਰਾਏ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਦੋ ਸਾਲ ਦੀ ਗੈਰ-ਹਾਜ਼ਰੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, 1940 ਵਿੱਚ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਵਾਪਸ ਆਈ ਸੀ।<ref name="Films">{{Cite journal|last=Patel|first=Baburao|date=September 1941|title=Films in the Making|url=https://archive.org/stream/filmindia194107film_1#page/n607/mode/2up/search/anjan+|journal=Filmindia|volume=7|issue=9|pages=66|access-date=24 July 2015|ref=Bombay Talkies}}</ref> ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਸ਼ੋਕ ਕੁਮਾਰ, [[ਡੇਵਿਡ ਅਬਰਾਹਮ ਚੈਲਕਰ|ਡੇਵਿਡ]], [[V. H. Desai|ਵੀ. ਐਚ. ਦੇਸਾਈ]], ਗੁਲਾਬ, ਸੁਰੇਸ਼ ਅਤੇ ਓਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨੇ ਵੀ ਅਭਿਨੇ ਕੀਤਾ ਸੀ ।<ref name="citwf">{{Cite web |title=Anjaan (1941) |url=http://www.citwf.com/film16348.htm |access-date=24 July 2015 |website=citwf.com |publisher=Alan Goble}}</ref> ਦੇਵਿਕਾ ਰਾਣੀ ਅਤੇ ਅਸ਼ੋਕ ਕੁਮਾਰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਜੋੜੀ ਮੰਨੀਂ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਾਲ 1936 ਤੋਂ ਸਾਲ 1941 ਤੱਕ ਅੱਠ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਸੀ । ਦੇਵਿਕਾ ਨੂੰ ਉੱਚ ਰੁਤਬਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ "ਵੱਡਾ ਸਿਤਾਰਾ " ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਚੋਟੀ ਦੀ ਬਿਲਿੰਗ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ''ਜੀਵਨ ਨੈਆ'' (1936) ''ਅਛੂਤ ਕੰਨਿਆ'' (1936) ਜਨਮਭੂਮੀ (1936) ''ਇਜ਼ਤ'' (1937) ''ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ'' (1937) ''ਨਿਰਮਲਾ'' (1938) ''ਵਚਨ'' (1938) ਅਤੇ ''ਅੰਜਾਨਾ'' (1941) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ''ਅੰਜਾਨਾ ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ'' ਦੇਵਿਕਾ ਰਾਣੀ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਗਵਰਨੈੱਸ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਹੈ। ਉਹ ਅਸ਼ੋਕ ਕੁਮਾਰ ਦੁਆਰਾ ਨਿਭਾਏ ਗਏ ਇੱਕ ਡਾਕਟਰ ਅਤੇ ਅਸਟੇਟ ਮੈਨੇਜਰ ਦੇ ਪਿਆਰ ਦੇ ਤਿਕੋਣ ਵਿੱਚ ਉਲਝ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। == ਕਿੱਸਾ == ਇੰਦਰਾ (ਦੇਵਿਕਾ ਰਾਣੀ) ਇੱਕ ਗਰੀਬ ਗਵਰਨੈੱਸ ਹੈ ਜੋ ਵਿਧਵਾ ਰਾਣੀਮਾ ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਂ ਗੁਲਾਬ ਹੈ ਦੁਆਰਾ ਉਸਦੇ ਦੋ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਣ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਕਰਦੀ ਹੈ । ਅਸਟੇਟ ਮੈਨੇਜਰ ਰਾਮਨਾਥ (ਗਿਰੀਸ਼) ਉਸ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਵਿੱਚ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਲਈ ਖਲਨਾਇਕੀ ਕੰਮਾਂ ਵੱਲ ਮੁੜਦਾ ਹੈ। ਦੇਵਿਕਾ ਨੂੰ ਡਾਕਟਰ ਅਜੀਤ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਅਸ਼ੋਕ ਕੁਮਾਰ ਨੇ ਨਿਭਾਈ ਹੈ, ਜੋ ਰਾਣੀਮਾ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੋਵਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਰਾਣੀਮਾ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਇੱਕ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਰਚਾ ਕੇ ਰਾਮਨਾਥ ਅਜੀਤ ਨੂੰ ਫਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਦਾਲਤ ਦਾ ਇੱਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਅਜੀਤ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬਰੀ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੰਦਰਾ ਅਤੇ ਅਜੀਤ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਖਲਨਾਇਕ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। == ਅਦਾਕਾਰ == * [[ਦੇਵਿਕਾ ਰਾਣੀ]] ਇੰਦਰਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ * ਅਜੀਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਸ਼ੋਕ ਕੁਮਾਰ * [[V. H. Desai|ਵੀ. ਐਚ. ਦੇਸਾਈ]] * [[ਡੇਵਿਡ ਅਬਰਾਹਮ ਚੈਲਕਰ|ਡੇਵਿਡ]] * ਓਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ * ਰਾਮਨਾਥ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਗਿਰੀਸ਼ * ਸੁਰੇਸ਼ (ਮਾਸਟਰ ਸੁਰੇਸ਼) * ਪੀ. ਐਫ. ਪਿਥਵਾਲਾ * ਗੁਲਾਬ * ਫੈਟੀ ਪ੍ਰਸਾਦ * ਯੂਸਫ਼ ਸੁਲੇਮਾਨ * ਸਈਦ ਮੁਖਤਾਰ == ਸਮੀਖਿਆ == ਫਿਲਮ ਨੂੰ ਸਿਨੇਮਾ-ਮੈਗਜ਼ੀਨ, ਫਿਲਮ ਇੰਡੀਆ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕ ਬਾਬੂਰਾਵ ਪਟੇਲ ਨੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਦਿੱਤੀ। ਸਮੀਖਿਆ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ "ਦੇਵਿਕਾ ਰਿਟਰਨਜ਼ ਵਿਦ ਚਾਰਮਿੰਗ ਵੇਜੈਂਸ" ਰਖਦੇ ਹੋਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ "ਦੇਵਿਕਾ ਰਾਣੀ ਲਈ ਇੱਕ ਨਿੱਜੀ ਜਿੱਤ" ਕਿਹਾ ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਤਸਵੀਰ ਦਾ ਇੱਕ ਪੈਰ ਵੀ ਬੋਰਿੰਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿਨੇਮਾਟੋਗ੍ਰਾਫਰ ਆਰ. ਡੀ. ਮਾਥੁਰ ਨੇ ਆਪਣੇ "ਪਹਿਲੇ ਮੌਕੇ" ਵਿੱਚ "ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਟੂਡੀਓ ਵਿੱਚ ਸਰਬੋਤਮ ਕੈਮਰਾ ਕਲਾਕਾਰ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ।" == ਗੀਤ-ਸੰਗੀਤ == "ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਲਾਸੀਕਲ ਬਾਂਸੁਰੀ ਵਾਦਕ" [[ਪੰਡਿਤ ਪੰਨਾਲਾਲ ਘੋਸ਼ (ਬੰਸਰੀ ਵਾਦਕ)|ਪੰਨਾਲਾਲ ਘੋਸ਼]] ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਨਾਲ, ਫਿਲਮ ਦੇ ਗੀਤ [[ਕਵੀ ਪ੍ਰਦੀਪ]] ਅਤੇ ਪੀ. ਐਲ. ਸੰਤੋਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੇ ਗਏ ਸਨ। ਗਾਇਕਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਵਿਕਾ ਰਾਣੀ ਸੀ, <ref name="Muvyz">{{Cite web |title=Anjaan 1941 |url=http://muvyz.com/moviepage/lh414268/songs/#tabs/songs/ |access-date=24 July 2015 |website=muvyz.com |publisher=Muvyz, Ltd. |ref=Songs |archive-date=24 ਜੁਲਾਈ 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150724164016/http://muvyz.com/moviepage/lh414268/songs/#tabs/songs/ |url-status=dead }}</ref> === ਗੀਤ ਸੂਚੀ === {| class="wikitable" style="font-size:95%;" !# !ਸਿਰਲੇਖ !ਗਾਇਕ !ਗੀਤਕਾਰ |- |1 |"ਆਈ ਪੱਛਮੀ ਸੇ ਘਟਾ" |[[ਦੇਵਿਕਾ ਰਾਣੀ]] |[[ਕਵੀ ਪ੍ਰਦੀਪ]] |- |2 |"ਛਲਕੋ ਨਾ ਰਸ ਕੀ ਗਗਰੀਆ" |ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ |ਕਵੀ ਪ੍ਰਦੀਪ |- |3 |"ਖੀੰਚੋ ਕਾਮਾਨ ਖੀੰਚੋ" |ਅਸ਼ੋਕ ਕੁਮਾਰ, ਸੁਰੇਸ਼ ਬਾਬੂ ਮਾਨੇ, ਰੇਵਾਸ਼ੰਕਰ |ਪ੍ਰਦੀਪ |- |4 |"ਮੈਂ ਤੋ ਤੁਮਸੇ ਬੰਧੀ ਰਹੂਂ" |ਦੇਵਿਕਾ ਰਾਣੀ |ਪ੍ਰਦੀਪ |- |5 |"ਮੇਰੇ ਜੀਵਨ ਕੇ ਪਥ ਪਰ" |ਦੇਵਿਕਾ ਰਾਣੀ, ਅਸ਼ੋਕ ਕੁਮਾਰ |ਪ੍ਰਦੀਪ |- |6 |"ਪਿਆਰੇ ਪਿਆਰੇ ਸਪਨੇ ਹਮਾਰੇ" |ਅਸ਼ੋਕ ਕੁਮਾਰ |ਪ੍ਰਦੀਪ |- |7 |"ਪਿਆਰੇ ਪਿਆਰੇ ਸਪਨੇ ਹਮਾਰੇ" |ਦੇਵਿਕਾ ਰਾਣੀ |ਪ੍ਰਦੀਪ |- |8 |"ਪਿਆਰੇ ਪਿਆਰੇ ਸਪਨੇ ਹਮਾਰੇ" |ਅਸ਼ੋਕ ਕੁਮਾਰ, ਸੁਰੇਸ਼ ਬਾਬੂ ਮਾਨੇ, ਰੇਵਾਸ਼ੰਕਰ |ਪ੍ਰਦੀਪ |- |9 |"ਸਾਂਵਰੀਆ ਰੇ ਸਾਂਵਰੀਆ ਚਲ ਚਲ ਰੇ" |ਅਰੁਣ ਕੁਮਾਰ ਮੁਖਰਜੀ, ਸੁਸ਼ੀਲਾ ਰਾਣੀ |ਪੀ. ਐਲ. ਸੰਤੋਸ਼ੀ |- |10 |"ਸਾਂਵਰੀਆ ਰੇ ਸਾਂਵਰੀਆ ਚਲ ਚਲ ਰੇ" |ਅਰੁਣ ਕੁਮਾਰ ਮੁਖਰਜੀ |ਪੀ. ਐਲ. ਸੰਤੋਸ਼ੀ |} == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * 1940 ਦੀਆਂ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਫ਼ਿਲਮਾਂ == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਖੇਪ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵਿਕੀਡਾਟਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੈ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਖੇਪ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵਾਲੇ ਲੇਖ]] g5cxr671u6ryutocdstj2l3jo84tacn 3 204786 842146 2026-07-09T12:16:07Z New user message 10694 Adding [[Template:Welcome|welcome message]] to new user's talk page 842146 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=ਬਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਢਾਬਾਂ}} -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 12:16, 9 ਜੁਲਾਈ 2026 (UTC) frtvz2xzvvpq29ze7pgp4qj880jmvyg 0 204787 842168 2026-07-10T04:25:19Z Kuldeepburjbhalaike 18176 Kuldeepburjbhalaike ਨੇ ਸਫ਼ਾ [[ਪੰਜਾਬ '95]] ਨੂੰ [[ਸਤਲੁਜ (ਫ਼ਿਲਮ)]] ’ਤੇ ਭੇਜਿਆ 842168 wikitext text/x-wiki #ਰੀਡਾਇਰੈਕਟ [[ਸਤਲੁਜ (ਫ਼ਿਲਮ)]] gt0glklnuvqchw70ssxeghbmpyozoie 6 204788 842171 2026-07-10T04:49:31Z Kuldeepburjbhalaike 18176 842171 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 842172 842171 2026-07-10T04:49:46Z Kuldeepburjbhalaike 18176 842172 wikitext text/x-wiki {{Orphaned non-free revisions|date=20260706030728}} == Summary == {{Non-free use rationale poster | Article = ਸਤਲੁਜ (ਫ਼ਿਲਮ) | Use = Infobox | Name = Satluj (2026 film) | Owner = | Source = [https://x.com/i/status/2073088839124766805 X] }} == Licensing == {{Non-free film poster|image has rationale=yes|2020s Indian film posters}} kklzwhf162pcndxoa6uqqib8luegjm6 0 204789 842173 2026-07-10T04:50:35Z Kuldeepburjbhalaike 18176 Redirected page to [[ਸਤਲੁਜ (ਫ਼ਿਲਮ)]] 842173 wikitext text/x-wiki #ਰੀਡਾਇਰੈਕਟ [[ਸਤਲੁਜ (ਫ਼ਿਲਮ)]] gt0glklnuvqchw70ssxeghbmpyozoie