ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ pawiki https://pa.wikipedia.org/wiki/%E0%A8%AE%E0%A9%81%E0%A9%B1%E0%A8%96_%E0%A8%B8%E0%A8%AB%E0%A8%BC%E0%A8%BE MediaWiki 1.47.0-wmf.10 first-letter ਮੀਡੀਆ ਖ਼ਾਸ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਤਸਵੀਰ ਤਸਵੀਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਮੀਡੀਆਵਿਕੀ ਮੀਡੀਆਵਿਕੀ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਫਰਮਾ ਫਰਮਾ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਮਦਦ ਮਦਦ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਫਾਟਕ ਫਾਟਕ ਗੱਲ-ਬਾਤ TimedText TimedText talk ਮੌਡਿਊਲ ਮੌਡਿਊਲ ਗੱਲ-ਬਾਤ Event Event talk Topic 0 1094 842429 841758 2026-07-10T21:24:46Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 4 books for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842429 wikitext text/x-wiki {{ਸਿੱਖੀ ਸਾਈਡਬਾਰ}} '''ਸਿੱਖੀ''' ਜਾਂ '''ਸਿੱਖ ਧਰਮ''' (''[[ਸਿੱਖ]]'' ਦਾ ਮਤਲਬ, "ਸਿੱਖਣ ਵਾਲ਼ਾ")<ref group="lower-roman">''ਸਿੱਖੀ'' ਸ਼ਬਦ ''ਸਿੱਖ'' ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ [[ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ]] ਦੇ ਮੂਲ ਸ਼ਬਦ ''ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ'' ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ "ਚੇਲਾ", ''ਸਿੱਖਣ ਵਾਲਾ'' ਜਾਂ ''ਸ਼ਿਕਸ਼'' ਹੈ।. [[ਖੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ]]. 2006. ''The Illustrated History of the Sikhs (ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਚਿਤਰਤ ਇਤਿਹਾਸ)''. [[ਆਕਸਫ਼ੋਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ|ਆਕਸਫ਼ੋਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪ੍ਰੈੱਸ]]. {{ISBN|978-0-19-567747-8}}. p. 15.ਕੋਸ਼, ਗੁਰਸ਼ਬਦ ਰਤਨਾਕਰ ਮਹਾਨ. https://web.archive.org/web/20050318143533/http://www.ik13.com/online_library.htm</ref> ਇੱਕ [[ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਧਰਮ|ਭਾਰਤੀ ਧਰਮ]] ਹੈ,<ref name="Nesbitt2005">{{cite book |last=Nesbitt |first=Eleanor M. |title=Sikhism: a very short introduction|url= {{Google books|fvTK_CfkeasC|page=|keywords=|text=|plainurl=yes}}|date=2005|publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-280601-7|pages=21–23}}</ref><ref name="Nirbhai Singh 1990 1–3">{{cite book |last=Singh |first=Nirbhai |url= https://archive.org/details/philosophyofsikh0000nirb/page/n26 |title=Philosophy of Sikhi: Reality and Its Manifestations |publisher=Atlantic Publishers<!--NOT Atlantic Books, of London--> |location=New Delhi |date=1990 |pages=1–3 |url-access=limited}}</ref><ref name="Opinderjit Kaur Takhar 2016 147">{{cite book |last=Takhar |first=Opinderjit Kaur |url= https://books.google.com/books?id=UaeoDQAAQBAJ&pg=PT147 |title=Sikh Identity: An Exploration of Groups Among Sikhs|publisher=[[Taylor & Francis]] |location=Abingdon-on-Thames, England|date=2016 |isbn=978-1-351-90010-2 |page=147}}</ref> ਜੋ 15ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ [[ਭਾਰਤੀ ਉਪਮਹਾਂਦੀਪ]] ਦੇ [[ਪੰਜਾਬ ਖੇਤਰ]]<ref name="ਕੋਲ-ਸੰਮਬੀ">{{cite book |title= ਸਿਖਿਜ਼ਮ ਐਂਡ ਕ੍ਰਿਸਟੀਐਨਟੀ: ਏ ਕਮਪੈਰਟਿਵ ਸਟਡੀ (ਥੀਮ ਇਨ ਕਮਪੈਰਟਿਵ ਰਲਿਜਨ) | publisher=ਪਲਗਰੇਵ ਮੈਕਮਿਲਨ |author1=ਵਿਲੀਅਮ ਓਵਨ ਕੋਲ |author2=ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਸੰਮਬੀ | year=1993 | location=ਵੈਲਿੰਗਫੋਰਡ, ਯੂਨਾਈਟਡ ਕਿੰਗਡਮ |page=117 | isbn=0333541073i}}</ref> ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ।<ref group="lower-roman">"Hinduism, Buddhism, Jainism and Sikh originated in India (ਹਿੰਦੂ, ਬੋਧ, ਜੈਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਅਗ਼ਾਜ਼ ਹੋਏ) "{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=N5lpveRnSxEC&pg=PA207|title=Diversity and Unity in Federal Countries|last1=Moreno|first1=Luis|last2=Colino|first2=César|date=2010|publisher=McGill Queen University Press|isbn=978-0-7735-9087-8|page=207}}</ref><ref>{{cite web |author=ਚਾਰਲਸ ਜੋਸਫ ਏਡਮਜ਼ |url=https://www.britannica.com/topic/classification-of-religions |url-status=live |access-date=July 30, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150707224218/https://www.britannica.com/topic/classification-of-religions |archive-date=July 7, 2015 |title=classification of religions ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਸ਼੍ਰੇਣੀਕਰਨ |publisher=[[ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਬ੍ਰਿਟੈਨਿਕਾ]]}}</ref> ਇਹ ਜਗਤ ਦਾ ਪੰਜਵਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਧਰਮ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਧਰਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਹਾਲੀਆ ਸਥਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਲਗਭਗ 3 ਕਰੋੜ (ਜਾਂ 25–30 ਮਿਲੀਅਨ) ਹੈ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬਹੁਮਤ [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।<ref name="Britannica">McLeod, William Hewat. 2019 [1998]. {{cite encyclopedia |url= https://www.britannica.com/topic/Sikhism |title=Sikhism |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] Online |access-date=7 August 2018}}</ref><ref>{{cite news| url = https://www.bbc.com/news/uk-england-birmingham-50374567| title = Sikhs in Wolverhampton celebrate 550 years of Guru Nanak| work = BBC News| date = 12 November 2019}}</ref> ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਅਧਿਆਤਮਕ ਆਧਾਰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਦਸ [[#ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਦਸ ਗੁਰੂ|ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ]] ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਅਟੱਲ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਰਹਿਬਰ [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹਨ।<ref name="ਕਲਸੀ ਛੈਲਸੀਆ">{{cite book | title=ਸਿਖਿਜ਼ਮ | publisher=ਛੈਲਸੀਆ ਹਾਉਜ਼ | author = ਸੇਵਾ ਸਿੰਘ ਕਲਸੀ | location= ਫਿਲਾਡਲਫੀਆ | pages=41–50}}</ref><ref name="ਕੋਲ-ਸੰਮਬੀ 2">{{cite book |title=ਦਾ ਸਿੱਖਸ: ਦੇਏਰ ਰਲਿਜਨ ਬਲੀਫਸ ਐਂਡ ਪ੍ਰੈਕਤਸਜ਼ | publisher=ਸਾਸਕਸ ਅਕੈਡਮੱਕ ਪ੍ਰੈਸ | author1=ਵਿਲੀਅਮ ਓਵਨ ਕੋਲ | author2=ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਸੰਮਬੀ | year=1995 |page=200}}</ref><ref name="ਠੀਸ">{{cite book | author= ਜੀਓਫ਼ ਟੀਸ | year=2004 | title=ਸਿਖਿਜ਼ਮ: ਰਲਿਜਨ ਇਨ ਫੋਕਸ | publisher=ਬਲੈਕ ਰੈਬਿਟ ਬੁਕਸ | location= | isbn=978-1-58340-469-0 | page=4}}</ref> [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ|ਗੂਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ]] ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ ਸੀ ਅਤੇ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ|ਗੂਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਨੇ [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ|ਗੂਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]] ਨੂੰ ਇਸਦੇ ਅੰਤਮ ਗੁਰੂ ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਕੇ ਦੇਹਧਾਰੀ ਗੁਰੂ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਸਮਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: [[ਰੱਬ]] ਉੱਪਰ ਯਕੀਨ ਰੱਖਕੇ ਉਸਦਾ ਨਾਮ ਜਪਣਾ, [[ਮਨੁੱਖਤਾ]] ਵਿੱਚ ਇਤਫ਼ਾਕ ਨਾਲ਼ ਰਹਿਣਾ, ਖ਼ੁਦਗਰਜ਼ੀ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ ਰਹਿਕੇ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ, ਸਰਬੱਤ ਦੇ ਭਲੇ ਵਾਸਤੇ [[ਮਨੁੱਖੀ ਹੱਕ|ਮਨੁੱਖੀ ਹੱਕਾਂ]] 'ਤੇ ਡੱਟਕੇ ਪਹਿਰਾ ਦੇਣਾ, ਅਤੇ ਦੁਨੀਆਦਾਰੀ ਵਿੱਚ ਵੱਸਕੇ ਚੰਗੇ ਕਿਰਦਾਰ ਵਾਲ਼ਾ ਜੀਵਨ ਜਿਉਣਾ। [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ]] (ਛੇਵਾਂ ਗੁਰੂ) ਨੇ [[ਮੀਰੀ-ਪੀਰੀ]] ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਨੂੰ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਿਸਦੇ ਅਧੀਨ ਦੋਵਾਂ ਅਸਥਾਈ ਜਾਂ ਰਾਜਨੀਤਕ ਅਧਿਕਾਰ (ਮੀਰੀ) ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਕ ਸ਼ਕਤੀ (ਪੀਰੀ) ਨੂੰ ਸਮਾਨ ਮਹੱਤਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ। ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਗੁਰਮਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਬੀਜ [[ਵਾਹਿਗੁਰੂ]] ਵਿੱਚ ਯਕੀਨ ਰੱਖਣਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ [[ਮੂਲ ਮੰਤਰ]] ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ [[ੴ|ਇੱਕ ਓਅੰਕਾਰ]] (ੴ - ਇੱਕ [[ਰੱਬ]]) ਬਾਬਤ ਇੱਕ ਬੁਨਿਆਦੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਹੈ। ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਦੇ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਨਾਮ ਦਾ ਸਿਮਰਨ, ਸਾਰੀ ਮਨੁੱਖਜਾਤੀ ਦੀ ਬ੍ਰਹਮ ਏਕਤਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਤਾ; ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝਣਾ ('ਨਿਰਸਵਾਰਥ ਸੇਵਾ'); ਸਾਰਿਆਂ ਦੇ ਹਿੱਤ ਚਾਹੁਣਾ; ਇਮਾਨਦਾਰ ਅਚਰਣ ਅਤੇ ਸਧਾਰਨ ਘਰੇਲੂ ਜੀਵਨ ਜਿਊਣਾ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਵਰਣਿਤ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾਅਵਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇਤਫ਼ਾਕ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਾਰਮਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਪੂਰਨ ਸੱਚ 'ਤੇ ਏਕਾਧਿਕਾਰ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਅਤੇ [[ਸਿਮਰਨ]] ਰੱਬ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਦੇ ਸਾਧਨ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਧਿਆਤਮਕ ਅਭਿਆਸ ਕੀਰਤਨ ਅਤੇ ਨਾਮ ਜੱਪਣਾ ਵਜੋਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵੀ ਪੰਜ ਚੋਰਾਂ ([[ਕਾਮ]], [[ਕ੍ਰੋਧ]], [[ਲੋਭ]], [[ਮੋਹ]], ਅਤੇ [[ਹੰਕਾਰ]]) ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਭਾਰਤੀ ਉਪਮਹਾਂਦੀਪ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਧਾਰਮਕ ਅਤਿਆਚਾਰ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਇਸਨੇ ਦੋਵਾਂ [[ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ|ਹਿੰਦੂ]] ਅਤੇ [[ਇਸਲਾਮ|ਮੁਸਲਮਾਨੀ ਧਰਮ]] ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਅਕਰਸ਼ਤ ਕੀਤਾ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਮੁਗਲ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਨੇ ਦੋ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ - [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ|ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ]] (1563-1605) ਅਤੇ [[ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ]] (1621-1675) ਨੂੰ ਤਸੀਹੇ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੇ ਘਾਟ ਉਤਾਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੁਸਲਮਾਨੀ ਧਰਮ ਕਬੂਲ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸਿੱਖਾਂ ਉੱਪਰ ਅਤਿਆਚਾਰ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ 1699 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਧਾਰਮਕ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਹੇਤ [[ਖਾਲਸਾ|ਖਾਲਸੇ]] ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਜਿਸਦੇ ਸਦੱਸ ਅੱਜ ਤੱਕ ਸੰਤ-ਸਿਪਾਹੀ ਹੋਣ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। == ਸ਼ਬਦ ਵਿਉਤਪਤੀ == ਸਿੱਖ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦਾ ਬਹੁਮਤ [[ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ]] ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਹੜੀ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਲਿੱਪੀ ਵਜੋਂ ਪਛਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਅਧਾਰ [[ਲੰਡਾ ਲਿੱਪੀਆਂ]] ਹੈ ਜੋ ਅੱਜਕੱਲ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ 'ਗੁਰੂ ਤੋਂ ਸਿੱਖਣ ਵਾਲੇ' ਜਾਂ 'ਗੁਰੂ ਦੇ ਚੇਲੇ'। ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦ 'ਸਿੱਖੀ' ਸਿੱਖਣ ਦਾ ਅਸਥਾਈ ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਮੂਲ ਵਿਉਤਪਤੀ ਕਿਰਿਆ 'ਸਿੱਖਣਾ' ਤੋਂ ਹੈ।<ref>{{cite encyclopedia |url= http://www.learnpunjabi.org/eos/index.aspx |title=Gurmukhi |last=Bahri |first=Hardev |encyclopedia=Encyclopaedia of Sikhism |publisher=Punjabi University Patiala |access-date=9 April 2016}}</ref><ref name="ShackleMandair2013pxxi">{{cite book |last1=Shackle |first1=Christopher |last2=Mandair |first2=Arvind |url= https://books.google.com/books?id=VvoJV8mw0LwC |title=Teachings of the Sikh Gurus: Selections from the Sikh Scriptures |publisher=[[Routledge]] |location=Abingdon-on-Thames, England |date=2013 |isbn=978-1-136-45101-0 |pages=xxi–xxiii}}</ref><ref name="Mandair2013p12">{{cite book |last=Mandair |first=Arvind-Pal Singh |url= https://books.google.com/books?id=vdhLAQAAQBAJ |title=Sikhism: A Guide for the Perplexed |publisher=Bloomsbury Academic |date=2013 |isbn=978-1-4411-0231-7 |pages=3, 12–13}}</ref><ref>{{cite journal |last=Chahal |first=Devinder |title=Understanding Sikhism in the Science Age |journal=Understanding Sikhism: The Research Journal |date=July–December 2006 |issue=2 |page=3 |url= http://www.iuscanada.com/journal/archives/2005/j0702p03.pdf |access-date=10 November 2013}}</ref> == ‌‌ਇਤਿਹਾਸ == [[ਤਸਵੀਰ:Goldener Tempel Amritsar 2022-11-21 4.jpg|thumb|ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ [[ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ]]]] [[ਗੁਰ ਨਾਨਕ]] (1469-1539) [[ਤਲਵੰਡੀ ਰਾਏ]] ਭੋਇ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅੱਜਕੱਲ [[ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ]] (ਹੁਣ [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿੱਚ) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ [[ਖੱਤਰੀ]] [[ਹਿੰਦੂ]] ਸਨ ਅਤੇ [[ਕੁਲੀਨਵਰਗ|ਕੁਲੀਨ]] ਵਰਗ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਨ। ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਜੀ ਪ੍ਰਭੂ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਭਗਤੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਫੋਕੇ ਕ੍ਰਮਕਾਂਡਾਂ ਦਾ ਖੰਡਨ ਸਮੇਂ ਸਮੇਂ ਤੇ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਜਿਸ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ [[ਜਨੇਊ]] ਪਾਉਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ | ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਿਆਹ ਵੀ ਕਰਵਾਇਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ 2 ਸਪੁਤਰ ਬਾਬਾ [[ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ|ਸਿਰੀ ਚੰਦ]] ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਲਖਮੀ ਚੰਦ ਹੋਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ [[ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ|ਸੁਲਤਾਨ ਪੁਰ ਲੋਧੀ]] ਵਿਖੇ ਉਥੋਂ ਦੇ ਨਵਾਬ ਕੋਲ ਮੋਦੀ (ਕਰਿਆਨੇ ਦੇ ਵੱਡੇ ਸਟੋਰ ਵਿੱਚ ਮੈਨੇਜਰ) ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਵੀ ਕੀਤੀ। ਉਪਰੰਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰੱਬੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਅਨੁਸਾਰ ਚਾਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਲੋਕਾਈ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਜੋੜਨ, ਮਾੜੇ ਕੰਮਾਂ ਤੋਂ ਰੋਕਣ ਅਤੇ ਕਰਮਕਾਂਡਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਢਣ ਵਾਸਤੇ ਕੀਤੀਆਂ, ਜਿੰਨਾਂ ਨੂੰ ਉਦਾਸੀਆਂ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਮੀਲ ਲੰਮੀਆਂ ਸਨ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਰਬਾਬ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਕੀਰਤਨ ਵਿੱਚ ਸੰਗਤ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਭਾਈ ਬਾਲਾ ਜੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਹਜੂਰੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ੧੫੩੮ ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੇ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਨੂੰ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਬਜਾਏ ਗੁਰਗੱਦੀ ਲਈ ਚੁਣਿਆ। ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ [[ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ]] ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਦੂਜੇ ਗੁਰੂ ਬਣੇ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ। [[ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ]] ੭੩ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ੧੫੫੨ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਤੀਜੇ ਗੁਰੂ ਬਣੇ। ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਗੁਰਆਈ ਦੌਰਾਨ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਮਹਾਨ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਗਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ [[ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਹੱਕ|ਔਰਤਾਂ]] ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਹੱਕ ਦਿਵਾਉਣ, [[ਸਤੀ (ਪ੍ਰਥਾ)|ਸਤੀ ਪ੍ਰਥਾ]] ਤੇ ਰੋਕ ਲਗਾਉਣ ਅਤੇ [[ਲੰਗਰ]] ਪਰੰਪਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ੧੫੬੭ ਵਿੱਚ [[ਅਕਬਰ]] ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ [[ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਬੈਠ ਕੇ ਲੰਗਰ ਛਕਿਆ। ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਨੇ ੧੪੦ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ, ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ 52 ਔਰਤਾਂ ਸਨ, ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਪ੍ਰ੍ਚਾਰ ਕੀਤਾ। ੧੫੭੪ ਵਿੱਚ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ੯੫ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਆਪਣੇ ਜਵਾਈ, ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਜੀ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਚੌਥੇ ਗੁਰੂ ਬਣਾਇਆ। ਜੇਠਾ ਜੀ [[ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ]] ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਗੁਰਗੱਦੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ। ਉਹਨਾਂ ਰਾਮਦਾਸਪੁਰ ਨਾਂ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਵਸਾਇਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਂ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਬਣ ਗਿਆ। 1581 ਵਿੱਚ, [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ|ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ]] – ਚੌਥੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਸਪੁੱਤਰ, ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਗੁਰੂ ਬਣੇ। [[ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ]] ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਲਿਖਵਾਇਆ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਵਿੱਚ ੨੦੦੦ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਦਿੱਤਾ। ੧੬੦੪ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਸਥਾਪਤ ਕਰਵਾਇਆ। ੧੬੦੬ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਨਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨ ਉੱਤੇ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਵਲੋਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜਿਉਂਦੇ ਜੀਅ ਤੱਤੀ ਤਵੀ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ, ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਛੇਵੇਂ ਗੁਰੂ ਬਣੇ। ਉਹਨਾਂ ਦੋ ਤਲਵਾਰਾਂ ਧਾਰਨ ਕੀਤੀਆਂ - ਇੱਕ ਮੀਰੀ ਦੀ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਪੀਰੀ ਦੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ, ਸਿੱਖ ਇੱਕ ਫੌਜੀ ਤਾਕਤ ਬਣ ਗਏ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਜੰਗੀ ਸਿਲਖਾਈ ਦਿੱਤੀ ਜਾਣ ਲੱਗੀ। ੧੬੪੪ ਵਿੱਚ, [[ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਰਾਏ]] ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਗੁਰੂ ਬਣੇ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਬਾਅਦ [[ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ]] ਜੀ, ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ੧੬੬੧ ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ। [[ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ]] ਜੀ ੧੬੬੫ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਬਣੇ ਅਤੇ ੧੬੭੫ ਤੱਕ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਉਹਨਾਂ [[ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਤ|ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਹਿੰਦੂਆਂ]] ਵਲੋਂ ਸਹਾਇਤਾ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਨ ਉੱਤੇ [[ਦਿੱਲੀ]] ਦੇ [[ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਕ|ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਂਕ]] ਵਿੱਚ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। ੧੬੭੫ ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ, ਮੁਗਲ ਸ਼ਾਸਕ [[ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ|ਔਰਗਜ਼ੇਬ]] ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਨੌਵੇਂ [[ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ]] ਜੀ ਨੂੰ ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਂਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ। [[ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ]] ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੇਣ ਦੇ ਕਾਰਨ "ਹਿੰਦ ਦੀ ਚਾਦਰ" ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ [[ਇਸਲਾਮ]] ਕਬੂਲ ਕਰਾਉਣ ਵਿੱਚ ਅਸਫ਼ਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਮੋੜ ਲਿਆਂਦਾ। ਅਗਲੇ ਗੁਰੂ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੇਵਕਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਸਤਰਧਾਰੀ ਹੋਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ, ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ [[ਖ਼ਾਲਸਾ]] ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੇ [[ਚਾਰ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ|ਚਾਰੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ]] ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ [[ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ (ਪੱਤਰ)|ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ]] (ਜਿੱਤ ਦੀ ਚਿੱਠੀ) ਭੇਜਿਆ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਅੰਤਮ ਗੁਰੂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੇ ੧੭੦੮ ਵਿੱਚ [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]] ਨੂੰ ਆਖਰੀ ਅਤੇ ਜੁੱਗੋ ਜੁੱਗ ਅਟੱਲ ਗੁਰੂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ। === ਇਤਿਹਾਸਕ ਪ੍ਰਭਾਵ === ਲੁਈਸ ਫੇਨੇਚ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੰਤ-ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਭਗਤੀ ਪਰੰਪਰਾ ਬਣ ਗਈ।<ref name="Louis Fenech 2014 page 35" group="lower-roman" /> ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਫੇਨੇਚ ਅੱਗੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ:<ref>{{cite book |first=Louis |last=Fenech |date=2014 |title=The Oxford Handbook of Sikh Studies |editor1-first=Pashaura |editor1-last=Singh |editor2-first=Louis E. |editor2-last=Fenech |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-969930-8 |page=36}}</ref> {{blockquote|ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਸਿੱਖ ਇਨ੍ਹਾਂ ਭਾਰਤੀ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਵਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਸਮਾਨ ਵਿਸਤਾਰ ਵਿੱਚ ਕਰਨਗੇ, ਆਪਣੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਕਾਲਕ੍ਰਮਿਕ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਬਿੰਦੂ ਤੱਕ ਲੱਭਣ ਦੀ ਤਾਂ ਗੱਲ ਹੀ ਛੱਡ ਦਿਓ, ਇਸ ਤੱਥ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਮਿਥਿਹਾਸ ਸਿੱਖ ਪਵਿੱਤਰ ਸਿਧਾਂਤ, ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, ਅਤੇ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਿਧਾਂਤ, ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ... ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੱਜ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਪੁਰਖਿਆਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿੱਚ ਨਾਜ਼ੁਕ ਸੂਖਮਤਾ ਅਤੇ ਤੱਤ ਜੋੜਦਾ ਹੈ।}} ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਇਆ ਸੀ;[<ref name="David Lorenzen 1995 pages 1-2" group="lower-roman">"Historically, Sikh religion derives from this nirguni current of bhakti religion." (Lorenzen 1995, pp. 1–2).</ref><ref name="Louis Fenech 2014 page 35" group="lower-roman">"Technically this would place the Sikh community's origins at a much further remove than 1469, perhaps to the dawning of the Sant movement, which possesses clear affinities to Guru Nanak's thought sometime in the tenth century. The predominant ideology of the Sant ''parampara'' in turn corresponds in many respects to the much wider devotional Bhakti tradition in northern India. (Pashaura and Fenech 2014, p. 35).</ref><ref name="encyclobritannicasikh" group="lower-roman">"In its earliest stage Sikhism was clearly a movement within the Hindu tradition; Nanak was raised a Hindu and eventually belonged to the Sant tradition of northern India." (McLeod 2019/1998).</ref><ref name="Kitagawa2013">{{cite book |first=Joseph |last=Kitagawa |title=The Religious Traditions of Asia: Religion, History, and Culture|url= https://books.google.com/books?id=kfyzAAAAQBAJ&pg=PA111|date=5 September 2013|publisher=[[Taylor & Francis]] |location=Abingdon-on-Thames, England |isbn=978-1-136-87597-7|pages=111–}}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ, ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਸਿਰਫ਼ ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਨਹੀਂ ਸੀ।<ref name="Singha" /><ref name="Pruthi">{{cite book |isbn=978-81-7141-879-4 |title=Sikhism and Indian Civilization |publisher=Discovery Publishing House |last=Pruthi |first=R. K. |date=2004 |location=New Delhi |pages=202–203}}</ref> ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਭਗਤੀ ਸੰਤਾਂ ਕਬੀਰ ਅਤੇ ਰਵਿਦਾਸ ਦੇ ਕੁਝ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਅਸਹਿਮਤ ਸੀ।<ref group="lower-roman">These views include Sikhs believing in achieving blissful mukhti while alive, Sikhs placing emphasis on the path of the householder, Sikhs disbelief in [[Ahinsa]], and the Sikhs afterlife aspect of merging with God rather than a physical heaven.</ref><ref name="Pruthi" /> ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਉਦੋਂ ਹੋਇਆ ਜਦੋਂ ਇਸ ਖੇਤਰ 'ਤੇ ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਰਾਜ ਸੀ। ਦੋ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਇਸਲਾਮ ਧਰਮ ਅਪਣਾਉਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਮੁਗਲ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਤਸੀਹੇ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਅਤੇ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।<ref name=pashauraarjan>Pashaura Singh (2005), Understanding the Martyrdom of Guru Arjan, Journal of Punjab Studies, 12(1), pp. 29–62</ref><ref>Gandhi, Surjit (2008), ''History of Sikh Gurus Retold: 1606–1708''; New Delhi: Atlantic Publishers<!--NOT Atlantic Books, of London.-->; {{ISBN|978-81-269-0858-5}}, pp. 689–690</ref> ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਇਸਲਾਮੀ ਯੁੱਗ ਦੇ ਅਤਿਆਚਾਰ ਨੇ ਜ਼ਮੀਰ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਵਜੋਂ, ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।<ref name=pashauraarjan/><ref>{{cite book |last1=Johar|first1=Surinder|title=Guru Gobind Singh: A Multi-faceted Personality|date=1999|publisher=M.D. Publications Pvt. Ltd. |isbn=978-81-7533-093-1|page=89}}</ref><ref name="Gandhi">{{cite book |title=History of Sikh Gurus Retold: 1606–1708 |publisher=Atlantic Publishers<!--NOT Atlantic Books, of London--> |location=New Delhi |last=Gandhi |first=Surjit Singh |date=1 February 2008 |pages=676–677 |isbn=978-81-269-0857-8}}</ref> ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਤੋਂ "ਸੰਤ-ਸਿਪਾਹੀ" - ਇੱਕ ਸੰਤ-ਸਿਪਾਹੀ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref>{{cite book |last=Chanchreek |first=Jain |title=Encyclopaedia of Great Festivals |date=2007 |publisher=Shree Publishers |isbn=978-81-8329-191-0 |page=142}}</ref><ref>{{cite book |last=Dugga|first=Kartar|title=Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms|url=https://archive.org/details/maharajaranjitsi0000dugg|date=2001|publisher=Abhinav Publications |isbn=978-81-7017-410-3|page=[https://archive.org/details/maharajaranjitsi0000dugg/page/32 33]}}</ref> === ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਵਿਕਾਸ === [[File:Guru.Nanak.with.Hindu.holymen-b.JPG|thumb|ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਸਾਧੂਆਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹੋਏ]] ਇਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੋਇਆ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਨੇ ਪੰਜਾਬ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂਆਂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਪਰਿਵਰਤਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।<ref name="Singh2008">{{cite book |last1=Singh |first1=Pritam |title=Federalism, Nationalism and Development: India and the Punjab Economy |date=2008 |publisher=[[Routledge]] |isbn=978-1-134-04945-5 |location=Abingdon-on-Thames, England |quote=A large number of Hindu and Muslim peasants converted to Sikhism from conviction, fear, economic motives, or a combination of the three (Khushwant Singh 1999: 106; Ganda Singh 1935: 73).}} </ref><ref name="Singh1989">{{cite book |last1=Singh |first1=Teja |last2=Singh |first2=Ganda |title=A Short History of the Sikhs: 1469–1765 |date=1989 |publisher=[[Punjabi University]] |isbn=978-81-7380-007-8 |page=41 |language=en |quote=He made many converts to Sikhism from the Hindus and the Muslims. In Kashmir particularly he converted thousands who had gone over to Islam.}}</ref><ref>{{cite book |title=Sikhism and Indian Society |date=1967 |publisher=[[Indian Institute of Advanced Study]] |page=197 |language=en |quote=Thus the social barriers between various castes and creeds were broken and intermarriages took place not only between the Sikhs coming from various castes but there were marriages even between Muslim converts to Sikhism with Hindu converts.}}</ref><ref name="Singh1996">{{cite book |last1=Singh |first1=Darshan |title=Sikhism: Issues and Institutions|date=1996 |publisher=Sehgal Book Distributors |isbn=978-81-86023-03-7 |page=14 |language=en |quote=During the time of Guru Nanak, a number of Hindus, Muslims and Dalits joined the fold of Guru Nanak.|url=https://books.google.com/books?id=U3rXAAAAMAAJ&q=%22During+the+time+of+Guru+Nanak,+a+number+of+Hindus,+Muslims+and+Dalits+joined+the+fold+of+Guru+Nanak.%22}}</ref> 1539 ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਬਜਾਏ ਆਪਣੇ ਚੇਲੇ ਲਹਿਣਾ ਨੂੰ ਗੁਰਗੱਦੀ ਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਵਜੋਂ ਚੁਣਿਆ। ਲਹਿਣਾ ਦਾ ਨਾਮ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਦੂਜੇ ਗੁਰੂ ਬਣੇ।<ref>{{cite book |last1=Shackle |first1=Christopher |last2=Mandair |first2=Arvind-Pal Singh |date=2005 |title=Teachings of the Sikh Gurus: Selections from the Sikh Scriptures |publisher=[[Routledge]] |location=Abingdon-on-Thames, England |isbn=978-0-415-26604-8 |page=xv}}</ref><ref name="Fenech2014p36">{{cite book |first1=Louis E. |last1=Fenech |first2=W. H. |last2=McLeod |title=Historical Dictionary of Sikhism |url= https://books.google.com/books?id=xajcAwAAQBAJ&pg=PA36 |date=2014 |publisher=[[Rowman & Littlefield]] |location=Lanham, Maryland |isbn=978-1-4422-3601-1 |page=36}}</ref> ਨਾਨਕ ਨੇ ਰਾਵੀ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਚੋਣ ਕੀਤੀ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਵੀ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਅਕਤੀ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਭਾਈਚਾਰਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਉਦਾਸੀ ਸਿੱਖਾਂ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ, ਜੋ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਬਣਿਆ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸਮਾਨਾਂਤਰ ਸੰਪਰਦਾ ਸੀ।<ref name="Oberoi1994p78">{{cite book |first=Harjot |last=Oberoi |title=The Construction of Religious Boundaries: Culture, Identity, and Diversity in the Sikh Tradition |url= https://books.google.com/books?id=1NKC9g2ayJEC&pg=PA78 |date=1994 |publisher=[[University of Chicago Press]] |isbn=978-0-226-61592-9 |pages=78–80}}</ref> ਉਦਾਸੀਆਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਗੱਦੀ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਨਾਨਕ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਆਦਤਾਂ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਸੀ।<ref name="Oberoi1994p78" /> ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਇੱਕ ਪੁਜਾਰੀ (ਪੁਜਾਰੀ) ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਗੁਰੂ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ ਜੋ ਹਿੰਦੂ ਦੇਵੀ ਦੁਰਗਾ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਸੀ।<ref name="Fenech2014p36" /><ref name="ColeSambhi1995p18" /> ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੀ ਸਲਾਹ 'ਤੇ, ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਤੋਂ ਖਡੂਰ ਚਲੇ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਖੀਵੀ ਅਤੇ ਬੱਚੇ ਰਹਿ ਰਹੇ ਸਨ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਉਦਾਸੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਪਾੜਾ ਦੂਰ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੋ ਗਏ। ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਨੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਨੂੰ ਮਿਆਰੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਿਹਰਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="ColeSambhi1995p18">{{cite book |first1=William Owen |last1=Cole |first2=Piara Singh |last2=Sambhi |title=The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices |url= https://books.google.com/books?id=zIC_MgJ5RMUC&pg=PA18 |date=1995 |publisher=Sussex Academic Press |isbn=978-1-898723-13-4|pages=18–20}}</ref> ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ 1552 ਵਿੱਚ 73 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਤੀਜੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਬਣੇ। ਉਹ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਜੀ ਦੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਮੇਂ ਲਈ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੀ ਵੈਸ਼ਨਵ ਧਰਮ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।<ref name="FenechMcLeod2014p29">{{cite book |first1=Louis E. |last1=Fenech |first2=W. H. |last2=McLeod |title=Historical Dictionary of Sikhism |url=https://books.google.com/books?id=xajcAwAAQBAJ&pg=PA29 |date=2014 |publisher=[[Rowman & Littlefield]] |location=Lanham, Maryland |isbn=978-1-4422-3601-1 |pages=29–30 |access-date=25 October 2017 |archive-date=28 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200528215151/https://books.google.com/books?id=xajcAwAAQBAJ&pg=PA29%2F |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |first=Eileen |last=Osborne |title=Founders and Leaders|url= https://books.google.com/books?id=GMnpUthHyvEC&pg=PA24|date=2005|publisher=Dublin: Folens Limited |isbn=978-1-84303-622-7|page=24}}</ref> ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਦੇ ਗੁਰਗੱਦੀ ਦੌਰਾਨ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਗਿਆ। ਉਹ ਇੱਕ ਸੁਧਾਰਕ ਸਨ, ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ (ਇੱਕ ਮੁਸਲਿਮ ਰਿਵਾਜ) ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸਤੀ (ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਰਿਵਾਜ) ਨੂੰ ਵੀ ਨਿਰਾਸ਼ ਕਰਦੇ ਸਨ।<ref name=eosamardas>{{cite encyclopedia |url=http://www.learnpunjabi.org/eos/index.aspx |title=Amar Das, Guru (1479–1574) |last1=Kushwant Singh |encyclopedia=Encyclopaedia of Sikhism |publisher=Punjab University Patiala |access-date=9 April 2016 |archive-date=29 July 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170729230458/http://www.learnpunjabi.org/eos/index.aspx |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |first=Nikky-Guninder |last=Kaur Singh |title=Sikhism |url=https://archive.org/details/sikhism0000sing |date=2004 |publisher=Infobase |isbn=978-1-4381-1779-9|page=[https://archive.org/details/sikhism0000sing/page/120 120]}}</ref> ਉਸ ਨੇ ਖੱਤਰੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਅਤੇ ਨਿਆਂ ਦੀ ਖ਼ਾਤਰ ਲੜਨ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ, ਇਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਇਹ ਧਰਮ ਹੈ।<ref name="Sambhi2005p29">{{cite book |first1=W. Owen |last1=Cole |first2=Piara Singh |last2=Sambhi |title=A Popular Dictionary of Sikhism: Sikh Religion and Philosophy|url= https://books.google.com/books?id=vcSRAgAAQBAJ&pg=PA29 |date=2005 |publisher=[[Routledge]] |location=Abingdon-on-Thames, England |isbn=978-1-135-79760-7|pages=29–30}}</ref> ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਨੇ ਮੰਜੀ (ਸੰਗਤੀਆਂ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਨਿਯੁਕਤ ਮੁਖੀ ਦੇ ਨਾਲ ਧਾਰਮਿਕ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਖੇਤਰ) ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਨ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ,<ref name="FenechMcLeod2014p29" /> ਨੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਅਤੇ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਧਾਰਮਿਕ ਸਰੋਤ ਵਜੋਂ ਦਸਵੰਧ (ਦਸਵੰਧ) ਮਾਲੀਆ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ,<ref name="Farhadian2015p342">{{cite book |first=Charles E. |last=Farhadian |title=Introducing World Religions |url= https://books.google.com/books?id=5VV-BAAAQBAJ&pg=PT342 |date=2015|publisher=Baker Academic |isbn=978-1-4412-4650-9|pages=342}}</ref> ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੰਗਰ ਪਰੰਪਰਾ ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਵੀ, ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਭੇਦਭਾਵ ਦੇ, ਇੱਕ ਭਾਈਚਾਰਕ ਬੈਠਣ ਵਿੱਚ ਮੁਫਤ ਭੋਜਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਖੇਤਰੀ ਨਿਯੁਕਤੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਖਾਂ ਤੋਂ ਮਾਲੀਏ ਦੀ ਇਕੱਤਰਤਾ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨੂੰ ਵਧਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ।<ref name="FenechMcLeod2014p29" /><ref name="HaarKalsi2009p21">{{cite book |first1=Kristen |last1=Haar |first2=Sewa Singh |last2=Kalsi |title=Sikhism |url= https://books.google.com/books?id=YOI1nB_zTyAC&pg=PA21 |date=2009 |publisher=Infobase |isbn=978-1-4381-0647-2 |pages=21–22}}</ref> ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਚੇਲੇ ਅਤੇ ਜਵਾਈ ਜੇਠਾ ਨੂੰ ਅਗਲਾ ਗੁਰੂ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸਨੂੰ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਨਵੇਂ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੋਂ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਅਧਿਕਾਰਤ ਅਧਾਰ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਗੁਰੂ-ਕਾ-ਚਕ ਵਜੋਂ ਪਛਾਣੀਆਂ ਗਈਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।<ref name="Mandair2013p38">{{cite book |first=Arvind-Pal Singh |last=Mandair |title=Sikhism: A Guide for the Perplexed |url=https://books.google.com/books?id=Jn_jBAAAQBAJ&pg=PA38 |date=2013 |publisher=Bloomsbury |isbn=978-1-4411-5366-1 |pages=38–40 |access-date=25 October 2017 |archive-date=28 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328171957/https://books.google.com/books?id=Jn_jBAAAQBAJ&pg=PA38#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> ਉਸਨੇ ਉੱਥੇ ਆਪਣਾ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਭਾਈਚਾਰਾ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਸ ਜਗ੍ਹਾ ਨੂੰ ਰਾਮਦਾਸਪੁਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਵਧਿਆ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਬਣ ਗਿਆ - ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਹਿਰ।<ref name="McLeod1990p28">{{cite book |first=W. H. |last=McLeod |title=Textual Sources for the Study of Sikhism |url=https://books.google.com/books?id=7xIT7OMSJ44C&pg=PA28 |date=1990 |publisher=[[University of Chicago Press]] |isbn=978-0-226-56085-4 |pages=28–29 |access-date=25 October 2017 |archive-date=28 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328171958/https://books.google.com/books?id=7xIT7OMSJ44C&pg=PA28#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪੁਜਾਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਨਿਯੁਕਤੀਆਂ ਲਈ ਮੰਜੀ ਸੰਗਠਨ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਮਰਥਨ ਦੇਣ ਲਈ ਮਾਲੀਆ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਲਈ।<ref name="Mandair2013p38" /> 1581 ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਪੁੱਤਰ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਜੀ, ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਗੁਰੂ ਬਣੇ। ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਦੀ ਚੋਣ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ, ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਵਾਦਾਂ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਵੰਡਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣੀ।<ref name="ShackleMandair2013xv">{{cite book |last1=Shackle |first1=Christopher |last2=Mandair |first2=Arvind-Pal Singh |title=Teachings of the Sikh Gurus: Selections from the Sikh Scriptures |url=https://books.google.com/books?id=VvoJV8mw0LwC |date=2013 |publisher=[[Routledge]] |location=Abingdon-on-Thames, England |isbn=978-1-136-45101-0 |pages=xv–xvi |access-date=16 May 2016 |archive-date=8 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240308155950/https://books.google.com/books?id=VvoJV8mw0LwC |url-status=live }}</ref> ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਜੀ ਦਾ ਸਖ਼ਤ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇੱਕ ਧੜਾ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਜੀ ਦੇ ਮਗਰ ਲੱਗਦੇ ਸਿੱਖ ਮੀਨਾਸ (ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ, "ਬਦਮਾਸ਼") ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।<ref name=fenech39>{{cite book |first1=Louis E. |last1=Fenech |first2=W. H. |last2=McLeod |title=Historical Dictionary of Sikhism |url=https://books.google.com/books?id=xajcAwAAQBAJ |date=2014 |publisher=[[Rowman & Littlefield]] |location=Lanham, Maryland |isbn=978-1-4422-3601-1 |page=39 |access-date=16 May 2016 |archive-date=17 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230817161136/https://books.google.com/books?id=xajcAwAAQBAJ |url-status=live }}</ref><ref name="McLeod2009p20">{{cite book |first=W. H. |last=McLeod |title=The A to Z of Sikhism|url= https://books.google.com/books?id=vgixwfeCyDAC&pg=PA86 |date=2009|publisher=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6344-6|page=20}}</ref> ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਜੀ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ (ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸੁਨਹਿਰੀ ਮੰਦਿਰ ਬਣਨ ਲਈ) ਬਣਾਇਆ। ਉਹ ਇੱਕ ਕਵੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਸਿੱਖ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸੰਸਕਰਣ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਿਸਨੂੰ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ (ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ "ਪਹਿਲੀ ਕਿਤਾਬ") ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਪੰਜ ਗੁਰੂਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਗਿਆਨਵਾਨ 13 ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ 2 ਮੁਸਲਿਮ ਸੂਫੀ ਸੰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। 1606 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ ਮੁਗਲ ਸਮਰਾਟ ਜਹਾਂਗੀਰ,<ref>{{cite book |last1=Shackle |first1=Christopher |last2=Mandair |first2=Arvind-Pal Singh |date=2005 |title=Teachings of the Sikh Gurus: Selections from the Sikh Scriptures |publisher=[[Routledge]] |location=Abingdon-on-Thames, England |isbn=978-0-415-26604-8 |pages=xv–xvi}}</ref> ਦੁਆਰਾ ਇਸਲਾਮ ਧਰਮ ਅਪਣਾਉਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨ 'ਤੇ ਤਸੀਹੇ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਅਤੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।<ref>{{cite book |first=Pashaura |last=Singh |title=Life and Work of Guru Arjan: History, Memory, and Biography in the Sikh Tradition |url=https://books.google.com/books?id=FbPXAAAAMAAJ |date=2006 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-567921-2 |pages=23, 217–218 |access-date=25 October 2017 |archive-date=28 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328171959/https://books.google.com/books?id=FbPXAAAAMAAJ |url-status=live }}</ref><ref name=pashauraarjan/><ref>Louis E. Fenech (2006), Martyrdom in the Sikh Tradition, Oxford University Press, {{ISBN|978-0-19-567901-4}}, pp. 118–121</ref> ਉਸਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਘਟਨਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=pashauraarjan/><ref>{{cite book |first=W. H. |last=McLeod |date=1989 |title=The Sikhs: History, Religion, and Society |url=https://archive.org/details/sikhshistoryreli00mcle |publisher=Columbia University Press |isbn=978-0-231-06815-4 |pages=[https://archive.org/details/sikhshistoryreli00mcle/page/26 26]–51}}</ref> === ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਤਰੱਕੀ === ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਗਿਆਰਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਛੇਵੇਂ ਗੁਰੂ ਬਣੇ, ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਧਾਰਮਿਕ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਇੱਕ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਲਹਿਰ ਬਣਨ ਲਈ ਨਾਟਕੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਿਕਸਤ ਹੋਇਆ।<ref name=pashaura29>{{cite journal |first=Pashaura |last=Singh |year=2005 |url=http://www.global.ucsb.edu/punjab/journal_12_1/3_singh.pdf |title=Understanding the Martyrdom of Guru Arjan |journal=Journal of Punjab Studies |volume=12 |issue=1 |pages=29–62 |access-date=25 October 2017 |archive-date=3 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303175032/http://www.global.ucsb.edu/punjab/journal_12_1/3_singh.pdf |url-status=dead }}</ref> ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਨੇ ਦੋ ਤਲਵਾਰਾਂ ਚੁੱਕੀਆਂ, ਇੱਕ ਨੂੰ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਨੂੰ ਅਸਥਾਈ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ, ਮੀਰੀ ਪੀਰੀ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite book |last=Mahmood |first=Cynthia |date=2002 |title=A Sea of Orange |publisher=Xlibris |isbn=978-1-4010-2856-5 |page=16}}{{self-published source|date=December 2017}}</ref> ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਇੱਕ ਫੌਜੀ ਪਰੰਪਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਅਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਰੱਖਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਇੱਕ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸਿੱਖ ਮਿਲੀਸ਼ੀਆ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ।<ref name="pashaura29" /> ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਹੀ ਮੁਗਲਾਂ ਦੁਆਰਾ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਗਵਾਲੀਅਰ ਵਿੱਚ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਉਸਨੇ ਕਿੰਨੇ ਸਾਲ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ 2 ਤੋਂ 12 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name="mandair48">{{cite book |title=Sikhism: A Guide for the Perplexed |first=Arvind-Pal Singh |last=Mandair |url= https://books.google.com/books?id=BEP0Ty-GuVEC&pg=PA48|publisher=[[A & C Black]] |date=2013 |isbn=978-1-4411-1708-3|page=48}}</ref> ਉਸਨੇ ਤਿੰਨ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ, ਰਾਮਦਾਸਪੁਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਇੱਕ ਕਿਲ੍ਹਾ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਰਸਮੀ ਅਦਾਲਤ ਬਣਾਈ, ਜੋ ਹੁਣ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਖਾਲਸਾ ਸਿੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਅਥਾਰਟੀ ਹੈ।<ref name="mandair49">{{cite book |title=Sikhism: A Guide for the Perplexed |first=Arvind-Pal Singh |last=Mandair |url= https://books.google.com/books?id=BEP0Ty-GuVEC&pg=PA49 |publisher=[[A & C Black]] |date=2013 |isbn=978-1-4411-1708-3 |pages=48–49}}</ref> 1644 ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੋਤੇ ਹਰ ਰਾਏ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ। ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰਨ ਲਈ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਤਰੀਕਿਆਂ, ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰ ਨੂੰ ਵੰਡ ਕੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਕੇ, ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ।<ref name="mandair49" /> ਮੁਗਲ ਸ਼ਾਸਕ ਨੇ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਦੇ ਪੋਤੇ ਧੀਰ ਮੱਲ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨ ਗ੍ਰਾਂਟ ਦਿੱਤੀ, ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਧੀਰ ਮੱਲ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਦੇ ਸਹੀ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਦੇਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ।<ref name="mandair49"/> ਧੀਰ ਮੱਲ ਨੇ ਮੁਗਲ ਰਾਜ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਬਿਆਨ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਦਾਦਾ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਨੇ ਧੀਰ ਮੱਲ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਬਾਅਦ ਵਾਲੇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਮੌਜੂਦ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਅਸਲ ਸੰਸਕਰਣ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰਾ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ।<ref name="mandair49"/> ਗੁਰੂ ਹਰ ਰਾਏ, ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਨੂੰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਮਿਲੇ ਸਨ ਜਦੋਂ ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਵਿੱਚ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰ ਦੀ ਲੜਾਈ ਸੀ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਗੁਰੂ ਹਰ ਰਾਏ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਜਾਏ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੂੰ ਭੇਜਿਆ।<ref name="McLeod2014p260" /> ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਆਇਤ ਮਿਲੀ ਜੋ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੇ ਸਹਿਮਤੀ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਇਹ ਇੱਕ ਗਲਤੀ ਸੀ ਫਿਰ ਇਸ ਨੂੰ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਮ ਰਾਏ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰ ਗਏ, ਪਰ ਗੁਰੂ ਹਰ ਰਾਏ ਨੂੰ ਨਾਰਾਜ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਪੰਥ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਨੇ 1661 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਪੁੱਤਰ ਗੁਰੂ ਹਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੂੰ ਜਾਗੀਰ (ਜ਼ਮੀਨ ਗ੍ਰਾਂਟ) ਦੇ ਕੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ। ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੇ ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਕਸਬਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ; ਇਸ ਕਸਬੇ ਨੂੰ ਦੇਹਰਾਦੂਨ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲੱਗਾ, ਜੋ ਕਿ ਡੇਹਰਾ ਰਾਮ ਰਾਏ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਰਾਮ ਰਾਏ ਦੇ ਮਗਰ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਰਾਮਰਾਈਆ ਸਿੱਖ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲੱਗਾ।<ref name="McLeod2014p260">{{cite book |first1=Louis E. |last1=Fenech |first2=W. H. |last2=McLeod |title=Historical Dictionary of Sikhism |url=https://books.google.com/books?id=xajcAwAAQBAJ |date=2014 |publisher=[[Rowman & Littlefield]] |location=Lanham, Maryland |isbn=978-1-4422-3601-1 |pages=260–261 |access-date=16 May 2016 |archive-date=17 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230817161136/https://books.google.com/books?id=xajcAwAAQBAJ |url-status=live }}</ref><ref>{{Britannica|490354|Rām Rāiyā}}</ref> ਗੁਰੂ ਹਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਅੱਠਵੇਂ ਗੁਰੂ ਬਣੇ, ਅਤੇ ਅੱਠ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਚੇਚਕ ਨਾਲ ਮਰ ਗਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਗੁਰੂਆਂ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ ਕੋਈ ਵੀ ਭਜਨ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਹੈ।<ref>{{cite book |last1=Shackle |first1=Christopher |last2=Mandair |first2=Arvind-Pal Singh |date=2005 |title=Teachings of the Sikh Gurus: Selections from the Sikh Scriptures |publisher=[[Routledge]] |location=Abingdon-on-Thames, England |isbn=978-0-415-26604-8 |page=xvi}}</ref> ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਚਾਚਾ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ 1665 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਬਣੇ। ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਤਾਂ<ref>{{cite book |first1=Pashaura |last1=Singh |first2=Louis E. |last2=Fenech |title=The Oxford Handbook of Sikh Studies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2014 |isbn=978-0-19-969930-8|pages=236–445}}, Quote:"This is the reputed place where several Kashmiri pandits came seeking protection from Auranzeb's army.", Quote:"this second martyrdom helped to make 'human rights and freedom of conscience' central to its identity."</ref> ਅਤੇ ਗ਼ੈਰ-ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ<ref name="Mandair2013p53">{{cite book |first=Arvind-Pal Singh |last=Mandair |title=Sikhism: A Guide for the Perplexed |url=https://books.google.com/books?id=vdhLAQAAQBAJ&pg=PA53 |date=2013 |publisher=Bloomsbury Academic |isbn=978-1-4411-0231-7 |pages=53–54 |access-date=25 October 2017 |archive-date=11 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230811005234/https://books.google.com/books?id=vdhLAQAAQBAJ&pg=PA53 |url-status=live }}, Quote: "The Guru's stance was a clear and unambiguous challenge, not to the sovereignty of the Mughal state, but to the state's policy of not recognizing the sovereign existence of non-Muslims, their traditions and ways of life".</ref> ਦੇ ਇਸਲਾਮ ਵਿੱਚ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਧਰਮ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ 1675 ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ 'ਤੇ ਇਸਲਾਮ ਧਰਮ ਪਰਿਵਰਤਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨ 'ਤੇ ਜਨਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਿਰ ਕਲਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।<ref name=cs2013>{{cite book |last=Seiple |first=Chris |title=The Routledge Handbook of Religion and Security |publisher=[[Routledge]] |location=Abingdon-on-Thames, England |date=2013 |isbn=978-0-415-66744-9 |page=96}}</ref><ref name="pashauraarjan" /><ref>{{cite book |last1=Singh |first1=Pashaura |url=https://books.google.com/books?id=8I0NAwAAQBAJ |title=The Oxford Handbook of Sikh Studies |last2=Fenech |first2=Louis E. |date=2014 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-969930-8 |pages=236–238 |access-date=4 July 2017 |archive-date=11 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230811005306/https://books.google.com/books?id=8I0NAwAAQBAJ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal |last=Fenech |first=Louis E. |year=2001 |title=Martyrdom and the Execution of Guru Arjan in Early Sikh Sources |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-oriental-society_january-march-2001_121_1/page/20 |journal=Journal of the American Oriental Society |volume=121 |issue=1 |pages=20–31 |doi=10.2307/606726 |jstor=606726|issn=0003-0279}}</ref><ref>{{cite journal |last=Fenech |first=Louis E. |year=1997 |title=Martyrdom and the Sikh Tradition |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-oriental-society_october-december-1997_117_4/page/n6 |journal=Journal of the American Oriental Society |volume=117 |issue=4 |pages=623–642 |doi=10.2307/606445 |jstor=606445}}</ref><ref>{{cite journal |last=McLeod |first=Hew |author-link=William Hewat McLeod |year=1999 |title=Sikhs and Muslims in the Punjab |journal=South Asia: Journal of South Asian Studies |volume=22 |issue=sup001 |pages=155–165 |doi=10.1080/00856408708723379}}</ref><ref name=fenech4>{{cite book |first1=Pashaura |last1=Singh |first2=Louis E. |last2=Fenech |title=The Oxford Handbook of Sikh Studies |url=https://books.google.com/books?id=8I0NAwAAQBAJ |date=2014 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-969930-8 |pages=236–238 |access-date=4 July 2017 |archive-date=11 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230811005306/https://books.google.com/books?id=8I0NAwAAQBAJ |url-status=live }};<br />{{cite journal |last=Fenech |first=Louis E. |title=Martyrdom and the Execution of Guru Arjan in Early Sikh Sources |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-oriental-society_january-march-2001_121_1/page/20 |journal=Journal of the American Oriental Society |volume=121 |issue=1 |year=2001 |doi=10.2307/606726 |pages=20–31 |jstor=606726}};<br />{{cite journal |last=Fenech |first=Louis E. |title=Martyrdom and the Sikh Tradition |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-oriental-society_october-december-1997_117_4/page/n6 |journal=Journal of the American Oriental Society |volume=117 |issue=4 |year=1997 |doi=10.2307/606445 |pages=623–642 |jstor=606445}};<br />{{cite journal |last=McLeod |first=Hew |title=Sikhs and Muslims in the Punjab |journal=South Asia: Journal of South Asian Studies |volume=22 |issue=sup001 |year=1999 |issn=0085-6401 |doi=10.1080/00856408708723379 |pages=155–165}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਕਲਮ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਦੁੱਖ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਸਿਰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਗੁਪਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਆਨੰਦਪੁਰ ਵਿੱਚ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਏ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੱਦੀ ਸੰਭਾਲੀ, ਜਿਸਨੇ 1699 ਵਿੱਚ ਖਾਲਸਾ ਸਾਜ ਕੇ ਅਤੇ ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਨੂੰ ਬਪਤਿਸਮਾ ਦੇ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਫੌਜੀਕਰਨ ਕੀਤਾ।<ref name="MandairShackle2013p25">{{cite book |first1=Arvind-Pal Singh |last1=Mandair |first2=Christopher |last2=Shackle |first3=Gurharpal |last3=Singh |title=Sikh Religion, Culture and Ethnicity |url= https://books.google.com/books?id=D8xdAgAAQBAJ |date=2013 |publisher=[[Routledge]] |location=Abingdon-on-Thames, England |isbn=978-1-136-84627-4 |pages=25–28}}</ref> ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ, ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਪਛਾਣ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤਿਆਚਾਰ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref name=ws1981>{{cite book |first=Wilfred |last=Smith |date=1981 |page=191 |title=On Understanding Islam: Selected Studies |publisher=Walter De Gruyter |isbn=978-90-279-3448-2 |url= https://archive.org/details/onunderstandingi0000smit/page/191}}</ref> <gallery widths="200" heights="200"> File:Interior-view-Gurudwara-Sis-Ganj-Sahib.jpg|ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੀਸ ਗੰਜ ਸਾਹਿਬ। ਸੰਗਮਰਮਰ ਦੇ ਥੜ੍ਹੇ ਹੇਠਲੀ ਲੰਬੀ ਖਿੜਕੀ ਉਹ ਸਥਾਨ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ ਮੁਗਲਾਂ ਦੁਆਰਾ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। File:Bhai Mati Das.jpg|ਮੁਗਲਾਂ ਦੁਆਰਾ ਭਾਈ ਮਤੀ ਦਾਸ ਦੀ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਕਲਾਤਮਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ। ਇਹ ਤਸਵੀਰ ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮੋਹਾਲੀ ਅਤੇ ਸਰਹਿੰਦ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਅਜਾਇਬਘਰ ਦੀ ਹੈ। </gallery> ==== ਸਿੱਖ ਸੰਘ ਅਤੇ ਖਾਲਸੇ ਦਾ ਉਭਾਰ ==== <gallery widths="200px" heights="200px"> Mehdiana 5.jpg|1716 ਵਿੱਚ ਮੁਗਲਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਦੀ ਮਹਿਦੇਆਣਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਮੂਰਤੀ Bodyguard of Ranjit Singh.jpg|ਸਿੱਖ ਰਾਜਧਾਨੀ ਲਾਹੌਰ, ਪੰਜਾਬ ਵਿਖੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕੁਝ ਅੰਗ ਰੱਖਿਅਕ </gallery> ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਾਲ 1699 ਵਿੱਚ ਖਾਲਸਾ (ਸਾਰੇ ਅਰੰਭ ਕੀਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸਮੂਹਿਕ ਸੰਸਥਾ) ਦਾ ਸਿੱਖ ਅਸਥਾਈ ਅਧਿਕਾਰ ਵਜੋਂ ਉਦਘਾਟਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਨੇ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਭਾਈਚਾਰਾ ਬਣਾਇਆ ਜੋ ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਉਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਟੀਚਿਆਂ ਨੂੰ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਤੇ ਫੌਜੀ ਫਰਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite book |last=Shani |first=Giorgio |title=Sikh Nationalism and Identity in a Global Age |url=https://archive.org/details/sikhnationalismi0000shan |date=2008 |publisher=[[Routledge]] |location=Abingdon-on-Thames, England |isbn=978-0-415-42190-4 |page=[https://archive.org/details/sikhnationalismi0000shan/page/24 24]}}</ref><ref name="granthfinalguru" /><ref name="parrinderp259" /> ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਪਹਿਲਾਂ, ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਅੰਤਮ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਅਧਿਕਾਰ ਹੋਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite book |last=Wolfe|first=Alvin|title=Anthropological Contributions to Conflict Resolution|date=1996|publisher=University of Georgia Press |isbn=978-0-8203-1765-6|page=14}}</ref> ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਖਾਲਸਾ ਦਾ ਸੈਨਾਪਤੀ-ਇਨ-ਚੀਫ਼ ਬਣਿਆ।<ref>{{cite book |title=Indian Armed Forces Year Book|date=1959|publisher=the University of California|page=419}}</ref> ਉਸ ਨੇ ਸਿਵਲ ਵਿਦਰੋਹ ਨੂੰ ਸੰਗਠਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਮਾਲਕੀ ਦਿੱਤੀ।<ref>{{cite book |last=Jawandha |first=Nahar |title=Glimpses of Sikhism |date=2010 |publisher=Sanbun Publishers |location=New Delhi |isbn=978-93-80213-25-5 |page=81}}</ref> ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ, ਜਿਸ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਲਗਭਗ 200,000 ਵਰਗ ਮੀਲ (520,000 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ) ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤੀ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਨੇ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸੰਧੀ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਰੇਕ ਧਿਰ ਨੇ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਨੂੰ ਕੰਟਰੋਲ ਰੇਖਾ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਹਮਲਾ ਨਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸਹਿਮਤੀ ਦਿੱਤੀ।<ref>{{cite book |last=Singh |first=Khushwant |author-link=Khushwant Singh|date=2006|title=The Illustrated History of the Sikhs |publisher=[[Oxford University Press]] |location=New Delhi |isbn=978-0-19-567747-8 |pages=47–53}}</ref> ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਸਥਾਈ ਵਿਰਾਸਤ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ, ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਗੁਰਦੁਆਰਾ, ਸੰਗਮਰਮਰ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਦੀ ਬਹਾਲੀ ਅਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਸੀ, ਜਿਸ ਤੋਂ "ਗੋਲਡਨ ਟੈਂਪਲ" ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਾਮ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{cite book |first=Eleanor |last=Nesbitt |title=Sikhism: A Very Short Introduction |url=https://books.google.com/books?id=XebnCwAAQBAJ&pg=PA64 |date=2016 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-874557-0 |pages=64–65 |access-date=25 October 2017 |archive-date=28 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328172000/https://books.google.com/books?id=XebnCwAAQBAJ&pg=PA64#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> 1839 ਵਿੱਚ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਅਰਾਜਕਤਾ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਿਆ। ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸਿੱਖ ਸਰਕਾਰ ਜਾਂ ਸਥਿਰ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰ ਲਈ ਇੱਕ ਸਥਾਈ ਢਾਂਚਾ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪਤਨ ਕਰ ਗਿਆ। ਧੜਿਆਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਯੁੱਧਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਿਆ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਉਲਝੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਅਤੇ ਨਿਰਾਸ਼ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ, ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੇਘਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।<ref name="Oberoi1994p207">{{cite book |first=Harjot |last=Oberoi |title=The Construction of Religious Boundaries: Culture, Identity, and Diversity in the Sikh Tradition |url=https://books.google.com/books?id=dKl84EYFkTsC |date=1994 |publisher=[[University of Chicago Press]] |isbn=978-0-226-61593-6 |pages=207–208 |access-date=25 October 2017 |archive-date=11 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231111155406/https://books.google.com/books?id=dKl84EYFkTsC |url-status=live }}</ref> ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਪੁੱਤਰ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਸੀ, ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਫਲ ਹੋ ਗਿਆ, ਪਰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਹਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਨਿਕਾਲਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। <ref>{{cite encyclopedia |url=http://www.learnpunjabi.org/eos/index.aspx |title=Jind Kaur, Maharani (1817–1863) |last1=Hasrat |first1=B. J. |encyclopedia=Encyclopaedia of Sikhism |publisher=Punjabi University Patiala |access-date=9 April 2016 |archive-date=29 July 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170729230458/http://www.learnpunjabi.org/eos/index.aspx |url-status=live }}</ref> ==== ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ ==== ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੱਕ ਚੱਲੇ ਭਾਰਤੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਾਮਰਾਜ ਨੇ ਆਜ਼ਾਦ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ, ਤਾਂ 1947 ਵਿੱਚ ਇਹ ਜ਼ਮੀਨ ਹਿੰਦੂ-ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਮੁਸਲਿਮ-ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ (ਪੂਰਬੀ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ) ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਬੰਗਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਵੰਡ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਾਟਰਸ਼ੈੱਡ ਘਟਨਾ ਸੀ।<ref name="Shani2007p86">{{cite book |first=Giorgio |last=Shani |title=Sikh Nationalism and Identity in a Global Age |url= https://books.google.com/books?id=HKu66SixH6AC |date=2007 |publisher=[[Routledge]] |location=Abingdon-on-Thames, England |isbn=978-1-134-10189-4 |pages=86–93}}</ref> ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵੰਡ ਲਾਈਨ ("ਰੈਡਕਲਿਫ ਲਾਈਨ") ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਬੰਗਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ ਦੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ਦਾ ਸਖ਼ਤ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ "ਮੁਸਲਿਮ ਦਬਦਬੇ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ" ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਵਿਰੋਧੀ ਨੀਤੀਆਂ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ ਸੀ ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਸੌ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਚੀਫ਼ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ ਅਤੇ ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਸਮੇਤ ਸਿੱਖ ਸੰਗਠਨਾਂ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਮਤੇ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਲਹਿਰ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕੀਤੀ, ਇਸਨੂੰ ਸੰਭਾਵੀ ਅਤਿਆਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸੱਦਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ; ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ ਦਾ ਸਖ਼ਤ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ।<ref name="KudaisyaYong2004">{{cite book |last1=Kudaisya |first1=Gyanesh |last2=Yong |first2=Tan Tai |title=The Aftermath of Partition in South Asia |date=2004 |publisher=[[Routledge]] |location=Abingdon-on-Thames, England |isbn=978-1-134-44048-1 |page=100 |quote=No sooner was it made public than the Sikhs launched a virulent campaign against the Lahore Resolution. Pakistan was portrayed as a possible return to an unhappy past when Sikhs were persecuted and Muslims the persecutor. Public speeches by various Sikh political leaders on the subject of Pakistan invariably invoked images of atrocities committed by Muslims against Sikhs and of the martyrdom of their ''gurus'' and heroes. Reactions to the Lahore Resolution were uniformly negative and Sikh leaders of all political persuasions made it clear that Pakistan would be 'wholeheartedly resisted'. The Shiromani Akali Dal, which had a substantial following among rural Sikhs, organized several well-attended conferences in Lahore to condemn the Muslim League. Master Tara Singh, leader of the Akali Dal, declared that his party would fight Pakistan 'tooth and nail'. Not be outdone, other Sikh political organizations, rival to the Akali Dal, namely the Central Khalsa Young Men Union and the moderate and loyalist Chief Khalsa Dewan, declared in equally strong language their unequivocal opposition to the Pakistan scheme.}}</ref> ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰੇ ਦੌਰਾਨ, ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨੇਤਾ ਵਜੋਂ ਉਭਰਿਆ ਜਿਸਨੇ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਤੀਜੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਦੇਣ ਲਈ ਮੁਹਿੰਮ ਚਲਾਈ।{{sfn|Banga|2017|pp=99–100}} ਜਦੋਂ ਵੰਡ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਨਵੀਂ ਬਣੀ ਲਾਈਨ ਨੇ ਸਿੱਖ ਆਬਾਦੀ ਨੂੰ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ। ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ, ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪੱਛਮੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਸੰਗਠਿਤ ਹਿੰਸਾ ਅਤੇ ਦੰਗਿਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਸਿੱਖ ਆਪਣੀ ਜਾਇਦਾਦ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਕੇ ਭਾਰਤ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਸਮੂਹਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਚਲੇ ਗਏ।<ref name="Abid2014"/> ਹਾਲਾਂਕਿ, ਸਿੱਖ ਵਿਰੋਧੀ ਹਿੰਸਾ ਇੱਕ ਪਾਸੜ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਸਿੱਖ ਵੰਡ ਲਾਈਨ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਪਾਸੇ ਚਲੇ ਗਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉੱਥੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਜਾਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ।{{sfn|Banga|2017|pp=99–100}}<ref name="Mann2014p81" /> ਵੰਡ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਲਗਭਗ 15% ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਮੁਸਲਮਾਨ (55%) ਸਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਆਰਥਿਕ ਕੁਲੀਨ ਵਰਗ ਸਨ। ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕੁਲੀਨ ਵਰਗ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਲਗਭਗ 700 ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਅਤੇ 400 ਵਿਦਿਅਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਸਨ ਜੋ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਹਿੱਤਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ।[267] ਵੰਡ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਅਤੇ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਕਈ ਵਿਵਾਦ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਝਟਕਾ ਬਨਾਮ ਹਲਾਲ ਮਾਸ ਦੇ ਮਾਮਲਿਆਂ, ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼ਹੀਦਗੰਜ ਦੀ ਵਿਵਾਦਿਤ ਮਾਲਕੀ ਜਿਸਨੂੰ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੇ ਮਸਜਿਦ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਜੋਂ ਮੰਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਸੂਬਾਈ ਮੁਸਲਿਮ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਤੋਂ ਅਰਬੀ-ਫ਼ਾਰਸੀ ਨਸਤਾਲੀਕ ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ।{{sfn|Banga|2017|pp=99–103}} ਜੂਨ 1945 ਵਿੱਚ ਲਾਰਡ ਵੇਵਲ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਸ਼ਿਮਲਾ ਕਾਨਫਰੰਸ ਦੌਰਾਨ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਸਿੱਖ ਆਗੂਆਂ ਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤੀਜੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਮੰਗਾਂ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸੰਯੁਕਤ ਭਾਰਤ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਖ, ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਇੱਕ ਸਵਿਸ-ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਅਧੀਨ ਇਕੱਠੇ ਰਹਿਣਗੇ। ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ ਨੇ ਇਸ ਪਹੁੰਚ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਕਿ ਪੂਰਾ ਪੰਜਾਬ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ।{{sfn|Banga|2017|pp=99–100}}{{sfn|Banga|2017|pp=99–104}} ਫਿਰ ਸਿੱਖ ਆਗੂਆਂ ਨੇ ਅਸਲ ਵੰਡ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਕਾਂਗਰਸ ਵਰਕਿੰਗ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਵੰਡ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਤਾ ਪਾਸ ਕੀਤਾ।{{sfn|Banga|2017|pp=99–104}}<ref name="Mann2014p81">{{cite book |first=Michael |last=Mann |title=South Asia's Modern History: Thematic Perspectives |url= https://books.google.com/books?id=TBscBQAAQBAJ |date=2014 |publisher=[[Routledge]] |location=Abingdon-on-Thames, England |isbn=978-1-317-62446-2 |pages=81–83}}</ref> [[File:Sikh Light Infantry.jpg|thumb|ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਗਣਤੰਤਰ ਦਿਵਸ ਪਰੇਡ ਦੌਰਾਨ ਸਿੱਖ ਲਾਈਟ ਇਨਫੈਂਟਰੀ ਦੇ ਜਵਾਨ ਮਾਰਚ ਪਾਸਟ ਕਰਦੇ ਸਨ।]] ਮਾਰਚ ਅਤੇ ਅਗਸਤ 1947 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਜੇਹਲਮ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ, ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ, ਅਟਕ ਅਤੇ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਦੰਗਿਆਂ, ਅੱਗਜ਼ਨੀ, ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਜਾਇਦਾਦਾਂ ਦੀ ਲੁੱਟ, ਸਿੱਖ ਆਗੂਆਂ ਦੇ ਕਤਲ ਅਤੇ ਕਤਲਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਕਾਰਨ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ "ਘਰੇਲੂ ਯੁੱਧ" ਕਿਹਾ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਲਾਰਡ ਮਾਊਂਟਬੈਟਨ ਨੇ ਕਿਹਾ "ਘਰੇਲੂ ਯੁੱਧ ਦੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਚੱਲ ਰਹੀਆਂ ਸਨ।"<ref name="Abid2014">{{cite web |last1=Abid |first1=Abdul Majeed |title=The forgotten massacre |url=https://nation.com.pk/29-Dec-2014/the-forgotten-massacre |website=The Nation |date=29 December 2014 |quote=On the same dates, Muslim League-led mobs fell with determination and full preparations on the helpless Hindus and Sikhs scattered in the villages of Multan, Rawalpindi, Campbellpur, Jhelum and Sargodha. The murderous mobs were well supplied with arms, such as daggers, swords, spears and fire-arms. (A former civil servant mentioned in his autobiography that weapon supplies had been sent from NWFP and money was supplied by Delhi-based politicians.) They had bands of stabbers and their auxiliaries, who covered the assailant, ambushed the victim and if necessary disposed of his body. These bands were subsidized monetarily by the Muslim League, and cash payments were made to individual assassins based on the numbers of Hindus and Sikhs killed. There were also regular patrolling parties in jeeps which went about sniping and picking off any stray Hindu or Sikh. ... Thousands of non-combatants including women and children were killed or injured by mobs, supported by the All India Muslim League. |access-date=7 December 2020 |archive-date=2 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201202231234/https://nation.com.pk/29-Dec-2014/the-forgotten-massacre |url-status=live }}</ref> ਦੰਗਿਆਂ ਨੇ ਅਪ੍ਰੈਲ ਵਿੱਚ ਪਰਵਾਸ ਦੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਲਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 20,000 ਲੋਕ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬ ਛੱਡ ਕੇ ਪਟਿਆਲਾ ਚਲੇ ਗਏ ਸਨ।{{sfn|Banga|2017|pp=104–105}}<ref name="Shani2007p86" /> ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਵਿੱਚ, 40,000 ਲੋਕ ਬੇਘਰ ਹੋ ਗਏ। ਸਿੱਖ ਆਗੂਆਂ ਨੇ ਹਤਾਸ਼ ਪਟੀਸ਼ਨਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਪਰ ਸਾਰੇ ਧਾਰਮਿਕ ਭਾਈਚਾਰੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਵਿੱਚ ਪੀੜਤ ਸਨ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ 28 ਮਿਲੀਅਨ ਵਿੱਚੋਂ ਸਿਰਫ਼ 4 ਮਿਲੀਅਨ ਸੀ, ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 400 ਮਿਲੀਅਨ ਵਿੱਚੋਂ 6 ਮਿਲੀਅਨ ਸੀ; ਉਹ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਇੱਕ ਵੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ।{{sfn|Banga|2017|pp=104–105}}<ref name="Wolpert2010p9">{{cite book |first=Stanley |last=Wolpert |title=India and Pakistan: Continued Conflict or Cooperation?|url= https://archive.org/details/indiapakistancon0000wolp |url-access=registration|date=2010|publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-94800-6|pages=[https://archive.org/details/indiapakistancon0000wolp/page/n10 9]–12, 16–23}}</ref> ਜਦੋਂ ਅਗਸਤ 1947 ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਰੇਖਾ ਦਾ ਰਸਮੀ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਤਾਂ ਹਿੰਸਾ ਬੇਮਿਸਾਲ ਸੀ, ਸਿੱਖ ਮੌਤਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਜਾਇਦਾਦ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ, ਸੱਟਾਂ, ਸਦਮੇ ਅਤੇ ਵਿਘਨ ਦੋਵਾਂ ਪੱਖੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਧਾਰਮਿਕ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸਨ।{{sfn|Banga|2017|pp=108–111}}<ref name="Mann2014p81" /> ਸਿੱਖ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਵਿਰੁੱਧ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਵਾਲੀ ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਪੀੜਤ ਅਤੇ ਦੋਸ਼ੀ ਦੋਵੇਂ ਸਨ। ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ, ਹਿੰਦੂਆਂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀਆਂ 200,000 ਤੋਂ 20 ਲੱਖ ਮੌਤਾਂ ਹੋਈਆਂ।{{sfn|Banga|2017|pp=108–111}}<ref name="Mann2014p81" /> ਸਿੱਖ ਔਰਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕਈ ਬਲਾਤਕਾਰ ਅਤੇ ਸਮੂਹਿਕ ਖੁਦਕੁਸ਼ੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੰਦੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਚਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਵੇਂ ਬਣੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਨਵੇਂ ਆਜ਼ਾਦ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹਿਕ ਕੂਚ ਹੋਇਆ। ਬੰਗਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵੰਡ ਨੇ "[ਮਨੁੱਖੀ] ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀਆਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪੈਦਲ ਕਾਫ਼ਲਾ, 100 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੰਬਾ" ਬਣਾਇਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 300,000 ਲੋਕ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ "ਪਰੇਸ਼ਾਨ, ਦੁਖੀ, ਜ਼ਖਮੀ ਅਤੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ" ਸਨ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਸਿੱਖ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੜ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ, ਹਰ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਨਵੇਂ ਵਤਨ ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਮੁਸਲਿਮ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਹੜ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ।{{sfn|Banga|2017|pp=108–111}}<ref name="Wolpert2010p9" /> ==== ਖਾਲਿਸਤਾਨ ==== [[File:Thousands-Sikhs-protest-in-London.jpg|thumbਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਵਿਰੁੱਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ]] 1940 ਵਿੱਚ, ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਕਾਮਾਗਾਟਾ ਮਾਰੂ ਦੇ ਪੀੜਤਾਂ ਵਰਗੇ ਕੁਝ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਖਾਲਿਸਤਾਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸੁਤੰਤਰ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਬਣਨ ਵਾਲੇ ਰਾਜ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਬਫਰ ਸਟੇਟ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ।{{sfn|Banga|2017|pp=99–103}} ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਹਨਾਂ ਆਗੂਆਂ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਅਣਡਿੱਠਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।{{sfn|Banga|2017|pp=99–100}}<ref name="Shani2007p86" /> 1980 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਸਿੱਖ ਸਮੂਹਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਬਣੇ ਖਾਲਿਸਤਾਨ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਸੁਤੰਤਰ ਰਾਜ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ। 1982 ਵਿੱਚ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ 'ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅੱਤਵਾਦੀ ਸਮੂਹਾਂ ਨੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲਾ ਧਰਮ ਯੁੱਧ ਮੋਰਚਾ, ਬੱਬਰ ਖਾਲਸਾ, ਏਆਈਐਸਐਸਐਫ ਅਤੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕੌਂਸਲ ਆਫ਼ ਖਾਲਿਸਤਾਨ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।<ref name="Chima2008p85" /> 1982 ਅਤੇ 1983 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਆਨੰਦਪੁਰ ਮਤੇ ਦੀ ਮੰਗ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਅੱਤਵਾਦੀ ਹਮਲੇ ਹੋਏ।<ref name=horowitz482/> 1983 ਦੇ ਅਖੀਰ ਤੱਕ, ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੇ ਸਮੂਹ ਨੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਤੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਬੰਕਰ ਅਤੇ ਨਿਗਰਾਨੀ ਪੋਸਟਾਂ ਬਣਾਉਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅੱਤਵਾਦੀ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।<ref name="Chima2008p85" /> ਜੂਨ 1984 ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤ ਦੀ ਤਤਕਾਲੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਅੱਤਵਾਦੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ।<ref name="Chima2008p85">{{cite book |first=Jugdep S. |last=Chima |title=The Sikh Separatist Insurgency in India: Political Leadership and Ethnonationalist Movements|url= https://books.google.com/books?id=qJaHAwAAQBAJ&pg=PA85|date=2008|publisher=SAGE Publications |isbn=978-81-321-0538-1|pages=85–95}}</ref> ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਭਿਆਨਕ ਲੜਾਈ ਹੋਈ ਅਤੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਸਮੇਤ ਕਈ ਮੌਤਾਂ ਹੋਈਆਂ। ਇਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਸਿੱਖ ਰੈਫਰੈਂਸ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਵੀ ਤਬਾਹ ਹੋ ਗਈ, ਜਿਸਨੂੰ ਇੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਖਜ਼ਾਨਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੁਰਲੱਭ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ<ref name="mann 114">{{cite book |first=Michael |last=Mann |title=South Asia's Modern History: Thematic Perspectives |url= https://books.google.com/books?id=TBscBQAAQBAJ |date=2014 |publisher=[[Routledge]] |location=Abingdon-on-Thames, England |isbn=978-1-317-62446-2 |page=114}}</ref> ਅਤੇ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਕਰਾਸ ਫਾਇਰ ਵਿੱਚ ਕਈ ਸੈਨਿਕ, ਨਾਗਰਿਕ ਅਤੇ ਅੱਤਵਾਦੀ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂਸਟਾਰ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 2,000 ਸਿੱਖ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੇ ਬਗਾਵਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪਹੁੰਚਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ।<ref name="Chima2008p85" /> ਛੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ, 31 ਅਕਤੂਬਰ 1984 ਨੂੰ, ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਸਿੱਖ ਅੰਗ ਰੱਖਿਅਕ ਸਤਵੰਤ ਅਤੇ ਬੇਅੰਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਕਤਲ ਨੇ 1984 ਦੇ ਸਿੱਖ ਵਿਰੋਧੀ ਦੰਗੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ।.<ref name=horowitz482>{{cite book |last=Horowitz|first=Donald L.|date=2003|title=The Deadly Ethnic Riot|publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-23642-4|pages=[https://archive.org/details/deadlyethnicriot00horo/page/482 482–485]|url= https://archive.org/details/deadlyethnicriot00horo/page/482}}</ref> ਡੋਨਲਡ ਹੋਰੋਵਿਟਜ਼ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਸਿੱਖ ਵਿਰੋਧੀ ਦੰਗਿਆਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਨੁਕਸਾਨ ਅਤੇ ਮੌਤਾਂ ਕੀਤੀਆਂ, 1980 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੌਰਾਨ ਅੱਤਵਾਦੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਕਈ ਗੰਭੀਰ ਭੜਕਾਹਟਾਂ ਨੇ ਵੀ ਕਈ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਸਲੀ ਹਿੰਸਾ ਨੂੰ ਭੜਕਾਉਣ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਿਹਾ। ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਆਂਢੀਆਂ ਨੇ, ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਹਿੱਸੇ ਲਈ, ਦੰਗਿਆਂ ਅਤੇ ਫਿਰਕੂ ਝਗੜਿਆਂ ਨੂੰ ਭੜਕਾਉਣ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕੀਤਾ।<ref name=horowitz482/> == ਫਿਲਾਸਫੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ== ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਆਧਾਰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ।<ref>Singh, Patwant (2000). ''The Sikhs''. New York: [[Alfred A. Knopf]]. p. 17. {{ISBN|0-375-40728-6}}.</ref><ref>{{Cite web |date=2022-11-03 |title=When is Guru Nanak Jayanti? Check date and all you need to know - CNBC TV18 |url=https://www.cnbctv18.com/india/when-is-guru-nanak-jayanti-check-date-and-all-you-need-to-know-15064101.htm |access-date=2025-01-18 |website=CNBCTV18 |language=en}}</ref> ਸਿੱਖ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਨੈਤਿਕ ਆਚਰਣ ਵਿਚਕਾਰ ਇਕਸੁਰਤਾ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਨੂੰ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ, "ਸੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਗੁਣ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚਾ ਸੱਚਾ ਜੀਵਨ ਹੈ।"<ref name=":0" />{{Rp|234}}  ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਇੱਕ ਨੂਰ ਤੇ ਸਭ ਜਗ ਉਪਜਿਆ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, 'ਇੱਕ ਰੋਸ਼ਨੀ ਤੋਂ, ਸਾਰਾ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਉਭਰਿਆ।'<ref>{{Cite web|last=Dokras|first=Uday|year=2021|title=The Art & Architecture of THE GOLDEN TEMPLE COMPLEX, AMRITSAR|url=https://www.academia.edu/44900217|website=Academia|publisher=Indo Nordic Author's Collective|access-date=September 20, 2023|archive-date=20 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231120212545/https://www.academia.edu/44900217|url-status=live}}</ref> ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਚੇਲਿਆਂ ਨੂੰ ਅਸਲ-ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਦੇ ਕੇ ਆਪਣੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ 'ਤੇ ਵੀ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ। ਸਿੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਨੂੰ 5 ਭਾਗਾਂ 'ਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ: === ਮੂਲ ਸੋਚ ਅਤੇ ਨਿਯਮ === # '''"ਇਕ ਓਅੰਕਾਰ"''' – ਇੱਕ ਪਰਮਾਤਮਾ: ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਹੀ ਰੱਬ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਬੇਅੰਤ ਗੁਣ ਅਤੇ ਨਾਂ ਹਨ; ਉਹ ਸਭ ਧਰਮਾਂ ਲਈ ਇੱਕੋ ਹੀ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਕੋਈ ਲਿੰਗ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਸਭ ਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸਭ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। # '''ਛੇਤੀ ਉੱਠੋ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ''': ਸਵੇਰੇ ਸੂਰਜ ਨਿਕਲਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ (ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਉੱਠੋ ਅਤੇ ਰੱਬ ਦਾ ਨਾਂ ਧਿਆਓ ਅਤੇ ਇਕਗਾਰਕਤਾ ਬਣਾਉ। # '''ਹੱਕ ਦੀ ਰੋਜ਼ੀ ਰੋਟੀ ਕਮਾਉ''': ਹਰੇਕ ਨੂੰ ਮਿਹਨਤ ਅਤੇ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਦਾ ਹੱਕ ਨਾ ਖੋਵੋ, ਪਰ ਹਰੇਕ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਿਹਨਤ ਦਾ ਫ਼ਲ ਦੂਜਿਆਂ ਨਾਲ ਵੰਡਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। # '''ਹੋਰਾਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝਾ''': ਹਰੇਕ ਦਾ ਘਰ ਦੂਜਿਆਂ ਲਈ ਹਮੇਸ਼ਾ ਖੁੱਲਾ ਹੈ। ਸਭ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਨੂੰ ਜੀ ਆਇਆਂ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਦਾ ਫ਼ਲ ਸਭ ਨਾਲ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। # '''ਜੂਨ-ਚੱਕਰ, ਕਰਮ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ''': ਸਭ ਜੰਤੂਆਂ ਵਿੱਚ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੂਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਘੁੰਮਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਮੁਕਤੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। # '''ਰੱਬ ਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖੋ''': ਰੱਬ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰੋ, ਪਰ ਉਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਧਾ ਰੱਖੋ। # '''ਮਨੁੱਖਤਾ''': ਸਭ ਮਨੁੱਖ ਬਰਾਬਰ ਹਨ। ਸਭ ਸਰਵ-ਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਵਾਹਿਗੁਰੂ, ਦੇ ਧੀਆਂ-ਪੁੱਤਰ ਹਨ। # '''ਅਖਲਾਕੀ ਕਦਰਾਂ ਰੱਖੋ''': ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਹੱਕਾਂ ਨੂੰ ਬਚਾਉ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਖਾਤਰ ਲੜੋ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੇ। # '''ਨਿੱਜੀ ਸ਼ਹਾਦਤ''': ਸਭ ਸਰਵੋਤਮ ਅਸੂਲਾਂ ਲਈ ਆਪਣੀ ਜਿੰਦਗੀ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਰਹੋ- ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਵੱਲ ਵੇਖੋ। # '''ਰੱਬ ਲਈ ਕਈ ਮਾਰਗ ਹਨ''': ਸਿੱਖ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮੁਕਤੀ ਗੈਰ-ਸਿੱਖਾਂ ਰਾਹੀਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। # '''ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਾਰੇ ਚੰਗੀ ਸੋਚ''': “ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ” – ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਾਰੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਚੰਗੀ, ਖੁਸ਼-ਉਮੀਦ, ਪ੍ਰਸੰਨ-ਚਿੱਤ ਸੋਚ ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। # '''ਅਨੁਸ਼ਾਸਤ ਜੀਵਨ''': ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਣ ਉਪਰੰਤ, ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਪੰਜ ਕਕਾਰ ਪਹਿਨਣੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ, ਪੰਜਾਂ ਬਾਣੀਆਂ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਨਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ। # '''ਦਿਨ ਦੀ ਕੋਈ ਖਾਸ ਪੂਜਾ ਨਹੀਂ''': ਸਿੱਖ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਦਿਨ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਣ ਵਿੱਚ ਯਕੀਨ ਨਹੀਂ ਰੱਖੇਗਾ। # '''੫ ਬੁਰਾਈਆਂ ਤੋਂ ਬਚੋ''': ਹਰੇਕ ਸਿੱਖ ਨੂੰ 5 ਬੁਰਾਈਆਂ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ: ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ, ਮੋਹ, ਅਤੇ ਹੰਕਾਰ # '''ਬਚਾਅ ਲਈ ੫ ਹਥਿਆਰ''': ਸੰਤੋਖ, ਦਾਨ, ਦਿਆਲਤਾ, ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ, ਮਨੁੱਖਤਾ ਹੋਰ ਵਧੇਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲਈ ਸਿੱਖੀ ਮੂਲ ਸੋਚ ਅਤੇ ਨਿਯਮ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰੋ। # ਅਫਵਾਹਾਂ ਤੋਂ ਬਚੋ ਅਤੇ ਰੱਬ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰੋ === ਅਸਲ ਕਦਰਾਂ === ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਹੇਠ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ: # '''ਬਰਾਬਰਤਾ''': ਰੱਬ ਸਾਹਮਣੇ ਸਭ ਮਨੁੱਖ ਬਰਾਬਰ ਹਨ। # '''ਰੱਬ ਦੀ ਰੂਹ''': ਸਭ ਜੀਵ ਜੰਤ ਰੱਬ ਦਾ ਭਾਗ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। # '''ਨਿੱਜੀ ਅਧਿਕਾਰ''': ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਜਿਉਣ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਅਧਿਕਾਰ 'ਤੇ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਹਨ। # '''ਕਰਮ''': ਹਰੇਕ ਦੇ ਕਰਮ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਸਹਾਇਕ ਹਨ – ਚੰਗੇ ਕਰਮ, ਰੱਬ ਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖਣਾ। # '''ਪਰਿਵਾਰਕ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜਿਉਣੀ''': ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਣ ਲਈ ਪਰਿਵਾਰਕ ਇਕਾਈ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ। # '''ਸਾਂਝ''': ਇਹ ਸਾਂਝ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਕੁੱਲ ਕਮਾਈ ਵਿੱਚ ਦਸਵੰਦ ਕੱਢਣ (ਦਾਨ ਕਰਨਾ) ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। # '''ਰੱਬ ਦਾ ਭਾਣਾ ਮੰਨਣਾ''': ਆਪਣੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਦਾ ਏਦਾਂ ਵਿਕਾਸ ਕਰਨਾ ਕਿ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਗ਼ਮੀ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ। # '''ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ੪ ਫਲ਼''': ਸੱਚਾਈ, ਸੰਤੋਖ, ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਨਾਮ। ਹੋਰ ਵਧੇਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲਈ ਵੇਖੋ: Sikhism underlying values. === ਰਹਿਤ ਮਰਿਆਦਾ === # '''ਗੈਰਤਰਕਪੂਰਨ ਵਿਵਹਾਰ''': ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਰਸਮਾਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਹਨ (ਧਾਰਮਿਕ ਯਾਤਰਾਵਾਂ, ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ, ਪੱਥਰਾਂ, ਤਸਵੀਰਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਕੱਪੜੇ ਪਾਉਣ ਦੀ ਪਾਬੰਦੀ ਆਦਿ) # '''ਮੋਹ ਮਾਇਆ''': (“ਮਾਇਆ”) ਪਦਾਰਥਾਂ ਦਾ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਕੋਈ ਮਤਲਬ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਧਨ, ਸੋਨਾ, ਭੰਡਾਰ, ਜ਼ਮੀਨ, ਜਾਇਦਾਦ ਸੰਸਾਰ ਛੱਡਣ ਸਮੇਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਵੇਗਾ। ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਦਾ ਫਾਇਦਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। # '''ਜੀਵ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ''': ਸਤੀ (ਵਿਧਵਾਵਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਜਲਾਉਣ ਸਮੇਂ ਚਿਖਾ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟਣਾ), ਧਾਰਮਿਕ ਕਾਰਜ ਲਈ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਬਲੀ ਦੇਣ ਉਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਹੈ। # '''ਨਾ-ਪਰਿਵਾਰਕ ਜ਼ਿੰਦਗੀ''': ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਅਵਾਰਾ, ਭਿਖਾਰੀ, ਜੋਗੀ, ਭਿਖੂ, ਸਾਧ ਜਾਂ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। # '''ਬਿਨਾਂ ਕੰਮ ਦੇ ਗੱਲਬਾਤ''': ਗੱਪਸ਼ੱਪ, ਬਹਿਸ, ਝੂਠ ਬੋਲਣਾ ਵਰਜਿਤ ਹੈ। # '''ਮਾਦਕ ਪਦਾਰਥ''': ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਣੀ, ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ, ਤੰਬਾਕੂ, ਸਿਗਰਟਨੋਸ਼ੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ 'ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਹੈ। # '''ਪੁਜਾਰੀ ਵਰਗ''': ਸਿੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਕਾਰਜ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਸੇ ਪੁਜਾਰੀ (ਧਾਰਮਿਕ ਪੁਰਸ਼) ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹੋਰ ਵਧੇਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲਈ ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਮਰਿਆਦਾ ਨੂੰ ਵੇਖੋ। === ਤਕਨੀਕਾਂ ਅਤੇ ਢੰਗ === # '''ਨਾਮ ਜਪੋ''': - ਮੁਫ਼ਤ [[ਸੇਵਾ]], ਧਿਆਨ ਅਤੇ [[ਸਿਮਰਨ]], ਧਾਰਮਿਕ [[ਕੀਰਤਨ]]। # '''ਕਿਰਤ ਕਰੋ''': - ਰੱਬ ਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਇਮਾਨਦਾਰੀ, ਕਮਾਈ, ਮੇਹਨਤ ਕਰਨੀ। # '''ਵੰਡ ਛੱਕੋ''': - ਲੋੜ ਸਮੇਂ ਹੋਰਾਂ ਨਾਲ ਰੋਜ਼ੀ ਸਾਂਝੀ ਕਰਨੀ, ਮੁਫ਼ਤ ਭੋਜਨ [[ਲੰਗਰ]], ਕਿਰਤ ਕਮਾਈ ਵਿੱਚੋਂ [[ਦਸਵੰਦ]] ਕੱਢਣਾ। ਵਧੇਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲਈ ਵੇਖੋ ਸਿੱਖ ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਢੰਗ === ਹੋਰ ਸਿਧਾਂਤ === # '''ਰੱਬ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨਹੀਂ''': ਇਸਾਈਆਂ ਵਾਂਗ ਗੁਰੂ “ਰੱਬ ਦੇ ਪੁੱਤਰ” ਨਹੀਂ ਸਨ। ਸਿੱਖੀ ਮੁਤਾਬਕ ਸਭ ਹੀ ਰੱਬ ਦੇ ਬੱਚੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰੱਬ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮਾਤਾ/ਪਿਤਾ ਹੈ। # '''ਸਭ ਨੂੰ ਜੀ ਆਇਆਂ ਨੂੰ''': ਸਭ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਿੱਚ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਕੁਝ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਪਾਲਨਾ ਕਰਨੀ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ- ਆਪਣਾ ਸਿਰ ਢਕਿਆ ਹੋਵੇ, ਜੁੱਤੀਆਂ ਲਾਹੀਆਂ ਹੋਣ, ਕੋਈ ਵੀ ਨਸ਼ਾ ਨਾ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ। # '''ਬਹੁ-ਪੱਧਰੀ ਪਹੁੰਚ''': ਸਿੱਖੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਇੱਕ ਬਹੁ-ਪੱਧਰੀ ਸੋਚ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ “ਸਹਿਜਧਾਰੀ” (ਹੌਲੀ ਅਪਨਾਉਣ ਵਾਲੇ) ਵੀ ਸਿੱਖ ਹਨ, ਜਿੰਨਾਂ ਨੇ ਪੰਜ ਕਕਾਰ ਧਾਰਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਹਾਲੇ ਵੀ ਸਿੱਖ ਹੀ ਹਨ। == ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ == ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ: [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]]। ਇਸ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਸਮਾਨਾਰਥੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=shacklexvii/> ਹਾਲਾਂਕਿ, ਕਾਲਕ੍ਰਮ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ - ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ, 'ਪਹਿਲਾ ਖੰਡ' - 1604 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਰਚੇ ਗਏ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਸੰਸਕਰਣ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।<ref>Cole, William Owen; Sambhi, Piara Singh (1995), ''The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices'', Sussex Academic Press, {{ISBN|978-1-898723-13-4}}, pp. 45–46</ref> ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਸੰਕਲਿਤ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਅੰਤਮ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਰੂਪ ਹੈ।<ref name=shacklexvii/><ref>Cole, William Owen; Sambhi, Piara Singh (1995), ''The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices'', Sussex Academic Press, {{ISBN|978-1-898723-13-4}}, pp. 49–50</ref> ਜਦੋਂ ਕਿ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਿਰਵਿਵਾਦ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ, ਇੱਕ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥ, ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ, ਵਿਆਪਕ ਸਹਿਮਤੀ ਦਾ ਆਨੰਦ ਨਹੀਂ ਮਾਣਦਾ, ਪਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇਸਨੂੰ ਇੱਕ ਸੈਕੰਡਰੀ ਗ੍ਰੰਥ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=shacklexvii>Christopher Shackle and Arvind Mandair (2005), Teachings of the Sikh Gurus, Abingdon-on-Thames, England: Routledge, {{ISBN|978-0-415-26604-8}}, pp. xvii–xx</ref> === ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ === ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਦੁਆਰਾ 1603 ਅਤੇ 1604 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ ਸੰਕਲਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite book |last=Trumpp |first=Ernest |date=2004 |orig-year=1877 |title=The Ādi Granth or the Holy Scriptures of the Sikhs |publisher=Munshiram Manoharlal Publishers |isbn=978-81-215-0244-3 |page=xxxi}}</ref> ਇਹ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਲੰਡਾ ਲਿਪੀ ਦੀ ਵੰਸ਼ਜ ਹੈ।<ref>{{cite book |last=Grierson |first=George Abraham |author-link=George Abraham Grierson |date=1967 |orig-year=1927 |title=The Linguistic Survey of India |publisher=Motilal Banarsidass |isbn=978-81-85395-27-2 |page=624}}</ref> ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਦੂਜੇ ਗੁਰੂ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਮਿਆਰੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸ਼ਾਰਦਾ ਅਤੇ ਦੇਵਨਾਗਰੀ ਲਿਪੀਆਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਭਜਨਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਦੀ ਅਖੰਡਤਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਇੱਕ ਅਧਿਕਾਰਤ ਗ੍ਰੰਥ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਨਾਲ ਹੀ ਮੱਧਯੁਗੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਸੰਤ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਤੇਰ੍ਹਾਂ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਦੋ ਮੁਸਲਿਮ ਭਗਤ।<ref>{{cite book |first=E. |last=Nesbitt |date=2014 |title=The Oxford Handbook of Sikh Studies |editor1-first=Pashaura |editor1-last=Singh |editor2-first=Louis E. |editor2-last=Fenech |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-969930-8 |pages=360–369}}</ref> ਤੇਰ੍ਹਾਂ ਹਿੰਦੂ ਭਗਤ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਪਾਠ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਮਾਨੰਦ, ਨਾਮਦੇਵ, ਪੀਪਾ, ਰਵਿਦਾਸ, ਬੇਨੀ, ਭੀਖਣ, ਧੰਨਾ, ਜੈਦੇਵ, ਪਰਮਾਨੰਦ, ਸਾਧਨਾ, ਸੈਨ, ਸੁਰ, ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਦੋ ਮੁਸਲਿਮ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਅਤੇ ਸੂਫੀ ਸੰਤ ਫਰੀਦ ਸਨ।<ref name=shapiro924>{{cite book |last=Shapiro |first=Michael |date=2002 |title=Songs of the Saints from the Adi Granth |publisher=Journal of the American Oriental Society|pages=924, 925}}</ref><ref>{{cite book |first=Mahinder |last=Gulati |date=2008 |title=Comparative Religious and Philosophies: Anthropomorphism and Divinity |publisher=Atlantic |isbn=978-81-269-0902-5 |page=302}}</ref><ref>{{cite book |first=H. S. |last=Singha |date=2009 |title=The Encyclopedia of Sikhism |publisher=Hemkunt Press |isbn=978-81-7010-301-1 |page=8}}</ref><ref>{{cite book |last=Mann |first=Gurinder Singh |date=2001 |title=The Making of Sikh Scripture |url=https://archive.org/details/bwb_KS-004-512 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-513024-9 |page=[https://archive.org/details/bwb_KS-004-512/page/18 19]}}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ, ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਅਕਸਰ ਆਪਣੇ ਧਾਰਮਿਕ ਲੇਬਲਾਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਜਾਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਸਨ; ਕਬੀਰ, ਜਿਸਨੂੰ ਅਕਸਰ ਮੁਸਲਮਾਨ ਹੋਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, "ਮੈਂ ਨਾ ਤਾਂ ਹਿੰਦੂ ਹਾਂ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਮੁਸਲਮਾਨ।"<ref>{{cite book |last1=Eraly |first1=Abraham |title=The Age of Wrath: A History of the Delhi Sultanate |date=2015 |publisher=Penguin UK |isbn=978-93-5118-658-8 |quote=The main thrust of Kabir's mission was to unite Hindus and Muslims in a common quest for god realisation. 'Hindus and Muslims have the same god, he held. 'God is the breath of all breath&nbsp;... Look within your heart, for there you will find [God]&nbsp;... All men and women in the world are his living forms.' Although many of his sayings had a strong Hindu flavour in them—presumably because of Ramananda's influence—he made no distinction between Hinduism and Islam Similarly, though he usually referred to god as Hari or Rama, he used those words as synonyms of god, and not as the names of particular deities. 'I am not Hindu nor Muslim; Allah-Ram is the breath of my body,' he stated, and went on to declare that All that lives and dies, they are all one. The this and that haggling, is done.}}</ref> ਇਸ ਸੰਦੇਸ਼ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਗੁਰੂਆਂ ਨੇ ਸਿਖਾਇਆ ਕਿ ਭਗਤੀ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕੇ ਇੱਕੋ ਅਨੰਤ ਪਰਮਾਤਮਾ ਲਈ ਹਨ।<ref>{{cite book |last1=Susanne |first1=Scholz |title=God Loves Diversity and Justice |date=2013 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0-7391-7318-3 |page=16 |quote=The Sikh Divine comprises every imaginable theological ideal! Hindu, Buddhist, Tantric, and Islamic views that were current in medieval India come together in the wide-ranging literary spectrum of the GGS. The stereotypical oppositions between the Indic and Abrahamic worldviews of the day are transcended: "Some call it Rama, some call it Khuda; some worship it as Vishnu, some as Allah" (GGS: 885). Interestingly, even the atheistic Buddhist Nirvana is not omitted: "Itself Nirvana, It itself relishes pleasures" (GGS: 97). "God" or "gods" or "no god" alike are recognized as part of the infinite One! "Always, always you alone are the One Reality&nbsp;– ''sada sada tun eku hai''" (GGS: 139). Persian terminology is used to emphasize the unity of being: "''asti ek digari kui ek tui ek tui''&nbsp;– Only the One is, there is none other; Only you, you only" (GGS: 144). Again, "''hindu turk ka sahib ek'' &nbsp;– Hindus and Muslims share the One sovereign" (GGS: 1158). (The term "Turk" referred to all Muslims in this period.) Since everything is a manifestation of That One being, all the manifestations would be a part of it. No god, no body, and no thing is excluded from this all pervasive being}}</ref> === ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ === ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਜੀਵਤ ਗੁਰੂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ==== ਸੰਕਲਨ ==== ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀਆਂ ਕਾਵਿ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਜੋਂ ਹੋਈ। ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਾਲੇ ਗੁਰੂ, [[ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ]] ਜੀ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਰਣ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਦੁਆਰਾ 1678 ਵਿੱਚ ਸੰਕਲਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੇ ਭਜਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮੂਲ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮੁੱਖ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ, ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ, ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ, ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ, ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਤੇਰਾਂ ਹਿੰਦੂ ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਸੰਤਾਂ (ਸੰਤਾਂ) ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਰਾਮਾਨੰਦ, ਨਾਮਦੇਵ, ਸੰਤ ਕਬੀਰ ਅਤੇ ਹੋਰ, ਅਤੇ ਦੋ ਮੁਸਲਿਮ ਸੰਤਾਂ: ਸੂਫੀ ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦ ਦੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref name="p254" /><ref name=shapiro924/> ਇਸ ਪਾਠ ਵਿੱਚ 6,000 ਸ਼ਬਦ (ਰੇਖਾ ਰਚਨਾਵਾਂ) ਹਨ,<ref name=shacklexvii/> ਜੋ ਕਿ ਕਾਵਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਤਾਲਬੱਧ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ 'ਤੇ ਸੈੱਟ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।<ref name=king359>Anna S. King and JL Brockington (2005), The Intimate Other: Love Divine in Indic Religions, Orient Blackswan, {{ISBN|978-81-250-2801-7}}, pp. 359–361</ref> ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਸੱਠ ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਹਰੇਕ ਗ੍ਰੰਥ ਰਾਗ ਨੂੰ ਲੰਬਾਈ ਅਤੇ ਲੇਖਕ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਭਜਨ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਰਾਗਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਿਵਸਥਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪੜ੍ਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref name=shacklexvii/> ===== ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਲਿਪੀ ===== [[File:Guru Har Rai - Mool Mantar.jpg|thumb|ਗੁਰੂ ਹਰ ਰਾਏ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਿਆ ਮੂਲ ਮੰਤਰ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿਖਰ 'ਤੇ ਖ਼ ਓਂਕਾਰ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ]] ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਮੁੱਖ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਸੰਤ ਭਾਸਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਅਤੇ ਹਿੰਦੀ ਦੋਵਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੱਧਯੁਗੀ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਭਗਤੀ ਧਰਮ (ਭਗਤੀ) ਦੇ ਸਮਰਥਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref name="parrinderp259">{{cite book |last=Parrinder |first=Geoffrey |author-link=Geoffrey Parrinder |date=1971 |title=World Religions: From Ancient History to the Present|publisher=[[Hamlyn (publisher)|Hamlyn]] |location=London |isbn=978-0-87196-129-7|page=259}}</ref> ਇਹ ਪਾਠ ਗੁਰੂਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਛਾਪਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸਨੂੰ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੁਆਰਾ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name="parrinderp259"/> ਇਹ ਭਾਸ਼ਾ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਕਈ ਖੇਤਰੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਈਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਇੰਡੋ-ਯੂਰਪੀਅਨ ਜੜ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਂਝਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।<ref>Shackle, Christopher; Mandair, Arvind (2005); ''Teachings of the Sikh Gurus''; Abingdon-on-Thames, England: Routledge; {{ISBN|978-0-415-26604-8}}, pp. xxi–xxxii</ref> ===== ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ===== [[File:Sikh musicians.jpg|thumb|left|upright|ਗੋਲਡਨ ਟੈਂਪਲ ਕੰਪਲੈਕਸ ਵਿੱਚ ਢਾਡੀ ਨਾਮਕ ਸਿੱਖ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸਮੂਹ]] ਟੋਰਕੇਲ ਬ੍ਰੇਕੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸਮਾਜ ਹੈ ਜੋ ਜ਼ੁਲਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਬ੍ਰਹਮ ਨਿਆਂ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੈ।<ref name=brekke673/> ਇੱਕ ਪਰਮਾਤਮਾ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਨਾਮ ਦੁਆਰਾ ਸੱਚ, ਰਚਨਾਤਮਕ ਸ਼ਕਤੀ, ਡਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਸਦੀਵੀ ਰੂਪ, ਅਣਜੰਮੇ, ਸਵੈ-ਮੌਜੂਦ, ਗੁਰੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ।<ref>{{cite book |last=Mandair |first=Arvind |editor-last=Pemberton |editor-first=Kelly |date=2008 |title=Shared Idioms, Sacred Symbols, and the Articulation of Identities in South Asia |publisher=[[Routledge]] |location=Abingdon-on-Thames, England |isbn=978-0-415-95828-8 |page=61}}</ref> :({{langx|pa|ੴ ਸਤਿ ਨਾਮੁ ਕਰਤਾ ਪੁਰਖੁ ਨਿਰਭਉ ਨਿਰਵੈਰੁ ਅਕਾਲ ਮੂਰਤਿ ਅਜੂਨੀ ਸੈਭੰ ਗੁਰ ਪ੍ਰਸਾਦਿ ॥ |engvar=gb}}) ===== ਗੁਰੂ ਵਜੋਂ ===== ਦਸਵੇਂ ਗੁਰੂ, ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ, ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ, ਮਨੁੱਖੀ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਲੜੀ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਸਦੀਵੀ, ਨਿਰਾਕਾਰ ਗੁਰੂ ਦਾ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਰੂਪ ਬਣਾ ਕੇ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਕ।<ref name="WH McLeod 2014 page 17">Fenech, Louis, and [[William Hewat McLeod]] (2014). [https://books.google.com/books?id=vgixwfeCyDAC ''Historical Dictionary of Sikhism''] (3rd ed.). [[Rowman & Littlefield]]. {{ISBN|978-1-4422-3600-4}}. pp. 17, 84–5.</ref><ref name="William James 2011 pages 241-242">James, William (2011). ''God's Plenty: Religious Diversity in Kingston.'' [[McGill–Queen's University Press]]. {{ISBN |978-0-7735-3889-4}}. pp. 241–42.</ref><ref name="granthfinalguru" /><ref>Jane Bingham (2007), Sikhism, Atlas of World Faiths, {{ISBN|978-1-59920-059-0}}, pp. 19–20</ref> ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ (ਮੰਦਰਾਂ) ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ; ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਵੇਲੇ ਇਸ ਅੱਗੇ ਮੱਥਾ ਟੇਕਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਮੱਥਾ ਟੇਕਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਹਰ ਸਵੇਰੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰਾਤ ਨੂੰ ਸੌਣ ਲਈ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>Cole, William Owen; Sambhi, Piara Singh (1995), ''The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices'', Sussex Academic Press, {{ISBN|978-1-898723-13-4}}, p. 44</ref> ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਸਦੀਵੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਅਧਿਕਾਰ ਵਜੋਂ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite book |first=Torkel |last=Brekke |date=2014 |title=Religion, War, and Ethics: A Sourcebook of Textual Traditions |editor1-first=Gregory M. |editor1-last=Reichberg |editor2-first=Henrik |editor2-last=Syse |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-45038-6 |page=675}}</ref> ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਕਾਪੀਆਂ ਨੂੰ ਭੌਤਿਕ ਵਸਤੂਆਂ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਜੀਵਤ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਜੋਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਾਈਰਵੋਲਡ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਿੱਖ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਇੱਕ ਜੀਵਤ ਵਿਅਕਤੀ ਵਾਂਗ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਈਸਾਈ ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਇੰਜੀਲ। ਸਿੱਖ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਕਾਪੀਆਂ ਨੂੰ ਸੁੱਟਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਸੇਵਾਵਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।<ref name="Myrvold">Kristina Myrvold (2016). "Making the Scripture a Person: Reinventing Death Rituals of Guru Granth Sahib in Sikhism", pp. 134–136, 142–143, 152–155; In: Kristina Myrvold (2016), ''The Death of Sacred Texts: Ritual Disposal and Renovation of Texts in World Religions'', Abingdon-on-Thames, England: Routledge</ref> ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਦੁਆਰਾ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਨਿਆਂਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ ਜੋ ਦਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ, ਕੁਝ ਸਿੱਖ ਇਹ ਵੀ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ, ਪਾਠ ਦੀ ਸਹੀ ਸਮਝ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਪਾਠ ਲਈ ਸ਼ਰਧਾ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਦਾ ਠੋਸ ਰੂਪ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਦੀ ਬਜਾਏ ਪੂਜਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>Singh, Nirbhai (1990); [https://archive.org/details/philosophyofsikh0000nirb/page/n134 <!-- pg=115 --> ''Philosophy of Sikhism: Reality and Its Manifestations''], New Delhi: Atlantic Publishers<!--NOT Atlantic Books, of London.-->; pp. 115–122</ref> ==== ਹੋਰ ਇੱਕ ਈਸ਼ਵਰਵਾਦੀ ਧਰਮਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ==== ਅਬਰਾਹਾਮਿਕ ਧਰਮ ਇੱਕ ਸੱਚੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਅਧੀਨ ਦੂਤਾਂ, ਸ਼ੈਤਾਨ (ਇਬਲਿਸ) ਅਤੇ ਜਿਨ ਵਰਗੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਅਜਿਹੀਆਂ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਹਸਤੀਆਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ; ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ, ਨਿਰਾਕਾਰ, ਸਰਬਸ਼ਕਤੀਮਾਨ, ਅਤੇ ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ ਪਰਮਾਤਮਾ (ਵਾਹਿਗੁਰੂ) ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਅਤੇ ਏਕਤਾ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਦੂਤਾਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ, ਯਮ ਅਤੇ ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ, ਇਹ ਹਵਾਲੇ ਸਿਰਫ਼ ਸਾਹਿਤਕ ਰੂਪਕ ਜਾਂ ਉਧਾਰ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਸਲ, ਮੌਜੂਦਾ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਵਰਣਨ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=What is the Concept of Evil in Sikhism? |url=https://www.learnreligions.com/do-sikhs-believe-devil-or-demons-2993497 |access-date=2025-08-17 |website=Learn Religions |language=en }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |date=2023-10-21 |title=Understanding Sikhism's Monotheistic View of God • Philosophy Institute |url=https://philosophy.institute/religions-of-the-world/sikhism-monotheistic-beliefs/ |access-date=2025-08-17 |language=en-US }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਾਰਚ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==== ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਅਤੇ ਇਸਲਾਮ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ==== ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਹਿੰਦੂ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ-ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਨਾਵਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਵਿਸ਼ਨੂੰ, ਸ਼ਿਵ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਪਾਰਵਤੀ, ਲਕਸ਼ਮੀ, ਸਰਸਵਤੀ, ਰਾਮ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਪਰ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਲਈ ਨਹੀਂ।<ref name=brekke673>Torkel Brekke (2014), Religion, War, and Ethics: A Sourcebook of Textual Traditions (Editors: Gregory M. Reichberg and Henrik Syse), Cambridge University Press, {{ISBN|978-0-521-45038-6}}, pp. 673, 675, 672–686</ref><ref>Sinha, A. K. (2013), ''Glimpse of Scriptures of Religions of Indian Origin'', Xlibris, {{ISBN|978-1-4836-6308-1}}, pp. 204–216{{self-published source|date=December 2017}}</ref>{{Self-published inline|certain=yes|date=December 2017}}<ref>{{Cite book |first1=Christopher |last1=Shackle |first2=Arvind |last2=Mandair |date=2005 |title=Teachings of the Sikh Gurus |publisher=[[Routledge]] |location=Abingdon-on-Thames, England |isbn=978-0-415-26604-8 |pages=xxxiv–xli}}</ref> ਇਹ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਸੰਕਲਪਾਂ (ਈਸ਼ਵਰ, ਭਗਵਾਨ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ) ਅਤੇ ਇਸਲਾਮ ਵਿੱਚ ਪਰਮਾਤਮਾ (ਅੱਲ੍ਹਾ) ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਦਾ ਵੀ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ ਕਿ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ "ਸਰਬਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਇੱਕ ਲਈ ਬਦਲਵੇਂ ਨਾਮ" ਹਨ।<ref>Singh, Nirbhai (1990); [https://archive.org/details/philosophyofsikh0000nirb/page/n134 <!-- pg=115 --> ''Philosophy of Sikhism: Reality and Its Manifestations''], New Delhi: Atlantic Publishers<!--NOT Atlantic Books, of London.-->; pp. 115–122</ref> ਜਦੋਂ ਕਿ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵੇਦਾਂ, ਪੁਰਾਣਾਂ ਅਤੇ ਕੁਰਾਨ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ,<ref>Cole, William Owen; Sambhi, Piara Singh (1995), ''The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices'', Sussex Academic Press, {{ISBN|978-1-898723-13-4}}, p. 157</ref> ਇਹ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਅਤੇ ਇਸਲਾਮ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਸਮਕਾਲੀ ਪੁਲ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ,<ref>Cole, William Owen; Sambhi, Piara Singh (1995), ''The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices'', Sussex Academic Press, {{ISBN|978-1-898723-13-4}}, p. 40</ref> ਪਰ ਨਿਤਨੇਮ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰਨ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite book |first1=William Owen |last1=Cole |first2=Piara Singh |last2=Sambhi |date=1995 |title=The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices |publisher=Sussex Academic Press |isbn=978-1-898723-13-4 |pages=155–156}}</ref> === ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ === ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਲਿਖਤਾਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਤਮਕਥਾ ਬਚਿਤਰ ਨਾਟਕ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਪਾਠ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਬਿਰਤਾਂਤ ਚੌਬੀਸ ਅਵਤਾਰ (ਹਿੰਦੂ ਦੇਵਤਾ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ 24 ਅਵਤਾਰ), ਰੁਦਰ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਹਿੰਦੂ ਯੋਧਾ ਦੇਵੀ ਚੰਡੀ ਅਤੇ ਬਚਿਤਰ ਨਾਟਕ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ।<ref name="jdeol31">{{cite book |first=J. |last=Deol |date=2000 |title=Sikh Religion, Culture and Ethnicity |editor1-first=Arvind-Pal Singh |editor1-last=Mandair |editor2-first=Christopher |editor2-last=Shackle |editor3-first=Gurharpal |editor3-last=Singh |publisher=[[Routledge]] |location=Abingdon-on-Thames, England |isbn=978-0-7007-1389-9 |pages=31–33}}</ref> ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਲਿਖਤਾਂ ਹਨ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਵਿਦਵਾਨ ਇਸ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇੱਕ ਅਣਜਾਣ ਕਵੀ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਸਦਾ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਰਗਾ ਅਧਿਕਾਰ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਰਚਨਾਵਾਂ ਜਿਵੇਂ ਜਾਪ ਸਾਹਿਬ (ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸਵੈਯੇ), ਅਤੇ ਬੇਂਤੀ ਚੌਪਈ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ (ਨਿਤਨੇਮ) ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ।<ref>Robert Zaehner (1988), The Hutchinson Encyclopedia of Living Faiths, Hutchinson, {{ISBN|978-0-09-173576-0}}, pp. 426–427</ref> ਅਰਦਾਸ ਦੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪਉੜਾ ਚੰਡੀ ਦੀ ਵਾਰ ਤੋਂ ਹੈ। ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੁਰਾਣਾਂ ਤੋਂ ਹਿੰਦੂ ਮਿਥਿਹਾਸ ਦਾ ਇੱਕ ਸੰਸਕਰਣ ਹੈ: ਚਰਿਤ੍ਰੋ ਪਖਯਾਨ ਨਾਮਕ ਕਈ ਸਰੋਤਾਂ ਤੋਂ ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖ ਕਹਾਣੀਆਂ - ਲਾਪਰਵਾਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਕਾਮ ਦੇ ਖ਼ਤਰਿਆਂ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਕਹਾਣੀਆਂ।<ref>{{cite book |first1=Christopher |last1=Shackle |first2=Arvind-Pal Singh |last2=Mandair |date=2005 |title=Teachings of the Sikh Gurus |publisher=[[Routledge]] |location=Abingdon-on-Thames, England |isbn=978-0-415-26604-8 |page=xx}}</ref><ref>William McLeod (2009), The A to Z of Sikhism, Toronto: Rowman & Littlefield, {{ISBN|978-0-8108-6828-1}}, p. 151</ref> ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸੰਸਕਰਣ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਅਤੇ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ, ਆਧੁਨਿਕ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਬਹਿਸ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਣ ਗਈ ਹੈ। ਅਕਾਲੀ ਨਿਹੰਗ ਦਸਮ ਅਤੇ ਸਰਬਲੋਹ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਵਿਸਥਾਰ ਵਜੋਂ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web |last=Sethi |first=Chitleen K. |date=21 October 2021 |title=The 3 granths in Sikhism & the debate surrounding Sarbloh Granth & Dasam Granth |url=https://theprint.in/theprint-essential/the-3-granths-in-sikhism-the-debate-surrounding-sarbloh-granth-dasam-granth/754060/ |access-date=22 February 2023 |website=ThePrint |language=en-US |archive-date=22 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230222223640/https://theprint.in/theprint-essential/the-3-granths-in-sikhism-the-debate-surrounding-sarbloh-granth-dasam-granth/754060/ |url-status=live }}</ref> ਇਸ ਪਾਠ ਨੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ, ਪਰ ਆਧੁਨਿਕ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਪਾਠ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਰੋਧ ਅਤੇ ਚਰਚਾ ਦੇਖੀ ਗਈ ਹੈ।<ref name=jdeol31/> === ਸਰਬਲੋਹ ਗ੍ਰੰਥ === ਸਰਬਲੋਹ ਗ੍ਰੰਥ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ 6,500 ਕਾਵਿਕ ਪਉੜੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਵਿਦਵਾਨ ਇਸ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇੱਕ ਅਣਜਾਣ ਕਵੀ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਿਆ ਜਾਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web |title=A dictionary of Indian literature |url=https://search.worldcat.org/title/42718918 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231119215901/https://search.worldcat.org/title/42718918 |archive-date=19 November 2023 |access-date=19 November 2023}}</ref> ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਸਿੱਖ ਕਲਾ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਅਕਾਲੀ ਨਿਹੰਗ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਗੈਰ-ਨਿਹੰਗ ਸਿੱਖ ਇਸਨੂੰ 10ਵੇਂ ਗੁਰੂ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ​​ਰਚਨਾ ਵਜੋਂ ਰੱਦ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web |title=Debating the Dasam Granth |url=https://search.worldcat.org/title/606234922 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231119234418/https://search.worldcat.org/title/606234922 |archive-date=19 November 2023 |access-date=19 November 2023}}</ref> ਹਰਬੰਸ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਸ ਰਚਨਾ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਲਿਖਣ ਸ਼ੈਲੀ ਅਤੇ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਮੁਹਾਰਤ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਰੱਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਮੇਲ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਇਹ ਲਿਖਤ 1719 ਵਿੱਚ ਰਚੀ ਗਈ ਇੱਕ ਰਚਨਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਬਾਅਦ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=The encyclopaedia of Sikhism |url=https://search.worldcat.org/title/29703420 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231120005930/https://search.worldcat.org/title/29703420 |archive-date=20 November 2023 |access-date=19 November 2023}}</ref> ਡਬਲਿਊ. ਐਚ. ਮੈਕਲਿਓਡ ਇਸ ਰਚਨਾ ਨੂੰ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਅਣਜਾਣ ਕਵੀ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਲਿਖਿਆ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਗਲਤੀ ਨਾਲ ਦਸਵੇਂ ਗੁਰੂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=The A to Z of Sikhism |url=https://search.worldcat.org/title/435778610 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231119202841/https://search.worldcat.org/title/435778610 |archive-date=19 November 2023 |access-date=19 November 2023}}</ref> === ਜਨਮਸਾਖੀਆਂ === ਜਨਮਸਾਖੀਆਂ (ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਨਮ ਕਹਾਣੀਆਂ) ਉਹ ਲਿਖਤਾਂ ਹਨ ਜੋ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀਆਂ ਜੀਵਨੀਆਂ ਹੋਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਸਖ਼ਤ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 'ਤੇ ਇੱਕ ਹਾਇਜੀਓਗ੍ਰਾਫਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। == ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜ == [[File:InsideSikhGurdwara.jpg|thumb|ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦਾ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ]] ਧਾਰਮਿਕ ਸਿੱਖ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ​​ਕਰਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਲਈ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਚੱਲੀਆਂ ਆ ਰਹੀਆਂ ਪ੍ਰਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਬ੍ਰਹਮ ਨਾਮ, ਵਾਹਿਗੁਰੂ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਖਾਸ ਹਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਯਾਦ ਤੋਂ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਪਾਠ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਜਪੁ (ਜਾਂ ਜਪਜੀ, ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਾਪ) ਭਜਨ ਉੱਠਣ ਅਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬਪਤਿਸਮਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸਿੱਖ ਪੰਜ-ਸਵੇਰ ਦੀ ਨਮਾਜ਼, ਸ਼ਾਮ ਅਤੇ ਰਾਤ ਦੀ ਨਮਾਜ਼ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ। ਪਰਿਵਾਰਕ ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਪੜ੍ਹਨਾ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ (ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਵੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ; ਕਈ ਵਾਰ ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ ਵਜੋਂ ਲਿਪੀਅੰਤਰਿਤ) ਜਾਣਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਭਰ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਲਗਭਗ ਹਰ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਖ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਣਾਏ ਅਤੇ ਰੱਖੇ ਗਏ ਹਨ। ਧਰਮ, ਪਿਛੋਕੜ, ਜਾਤ ਜਾਂ ਨਸਲ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ, ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਸਾਰਿਆਂ ਲਈ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਹਨ।<ref name="brittanica-gurdwara">{{cite web |title=gurdwara |url=https://www.britannica.com/topic/gurdwara |website=britannica.com |date=5 May 2024 |publisher=Encyclopædia Britannica, Inc. |access-date=28 June 2024}}</ref> ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਿੱਚ ਮਥਾ ਟੇਕਣ ਦੌਰਾਨ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਅੰਸ਼ਾਂ ਦਾ ਗਾਇਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਵੇਲੇ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ ਅੱਗੇ ਮੱਥਾ ਟੇਕਦੇ ਹਨ। ਅਠਾਰਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਅਰਦਾਸਾਂ ਦਾ ਪਾਠ ਵੀ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਰਿਵਾਜ ਹੈ। ਅਰਦਾਸਾਂ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਦੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਮਹਿਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਸਾਰੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮ ਕਿਰਪਾ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।<ref name="p260">{{cite book |last=Parrinder |first=Geoffrey |author-link=Geoffrey Parrinder |date=1971 |title=World Religions: From Ancient History to the Present |publisher=[[Hamlyn (publisher)|Hamlyn]] |location=London |isbn=978-0-87196-129-7|page=260}}</ref> ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਲੰਗਰ ਜਾਂ ਭਾਈਚਾਰਕ ਭੋਜਨ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਥਾ ਦਾ ਸਥਾਨ ਵੀ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਧਰਮ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਲਈ ਮੁਫ਼ਤ ਭੋਜਨ ਲਈ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਹਨ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>Cole, William Owen; Sambhi, Piara Singh (1995), ''The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices'', Sussex Academic Press, {{ISBN|978-1-898723-13-4}}, p. 148</ref> ਲੋਕ ਇਕੱਠੇ ਖਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਰਸੋਈ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਸਵੈਸੇਵੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref>{{cite book |first=Mark |last=McWilliams |title=Food & Material Culture: Proceedings of the Oxford Symposium on Food and Cookery 2013|url= https://books.google.com/books?id=yj8QDgAAQBAJ |date=2014 |publisher=Oxford Symposium |isbn=978-1-909248-40-3|page=265}}</ref> === ਸਿੱਖ ਤਿਉਹਾਰ/ਸਮਾਗਮ === ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਮਨਾਉਣ ਲਈ ਵਿਸਾਖੀ ਵਰਗੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਨੂੰ ਚੁਣਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਜੋਂ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣ ਅਤੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ।<ref name="ColeSambhi1995p135">{{cite book |first1=William Owen |last1=Cole |first2=Piara Singh |last2=Sambhi |title=The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices |url=https://books.google.com/books?id=zIC_MgJ5RMUC&pg=PA135 |date=1995 |publisher=Sussex Academic Press |isbn=978-1-898723-13-4 |pages=135–136 |quote=Since the time of Guru Amar Das it has been customary for Sikhs to assemble before their Guru. }}{{Dead link|date=August 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite book |first=Kathleen |last=Kuiper |title=The Culture of India |url= https://books.google.com/books?id=c8PJFLeURhsC&pg=PA127|date=2010 |publisher=Rosen |isbn=978-1-61530-149-2|page=127}}</ref> ਵਿਸਾਖੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤਿਉਹਾਰ ਗੁਰੂਆਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੇ ਜਨਮ, ਜੀਵਨ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਚੰਦਰਮਾ ਕੈਲੰਡਰ ਬਿਕਰਮੀ ਕੈਲੰਡਰ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਰਹੇ ਹਨ।<ref name=nesbittbc>{{cite book |first=Eleanor |last=Nesbitt |title=Sikhism: A Very Short Introduction |url=https://books.google.com/books?id=XebnCwAAQBAJ&pg=PA122 |date=2016 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-874557-0 |pages=122–123 |access-date=6 March 2017 |archive-date=15 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415073742/https://books.google.com/books?id=XebnCwAAQBAJ&pg=PA122 |url-status=live }}</ref> 2003 ਵਿੱਚ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਸਿੱਖ ਸੰਗਠਨ, ਐਸਜੀਪੀਸੀ ਨੇ ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ ਕੈਲੰਡਰ ਅਪਣਾਇਆ।<ref name=nesbittbc/> ਨਵਾਂ ਕੈਲੰਡਰ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਵਿਵਾਦਪੂਰਨ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸਰਵ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਸਿੱਖ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: {{wide image|Yuba City Nagar Kirtan 2011.jpg|760px|[[ਯੂਬਾ ਸਿਟੀ, ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ]] ਵਿਖੇ [[ਕੀਰਤਨ]] ਸੁਣਨ ਲਈ [[ਨਗਰ ਕੀਰਤਨ]] ਦੀ ਭੀੜ।}} * ਬੰਦ ਛੋੜ ਦਿਵਸ ਆਪਣੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਿੱਖ ਤਿਉਹਾਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।<ref>{{cite book |first=Arvind-Pal Singh |last=Mandair |title=Sikhism: A Guide for the Perplexed |url=https://books.google.com/books?id=vdhLAQAAQBAJ |date=2013 |publisher=Bloomsbury Academic |isbn=978-1-4411-0231-7 |pages=128–130 |access-date=16 May 2016 |archive-date=8 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240308160619/https://books.google.com/books?id=vdhLAQAAQBAJ |url-status=live }}</ref> ਹਾਲ ਹੀ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਦੀਵਾਲੀ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਐਸ.ਪੀ.ਜੀ.ਸੀ. ਦੁਆਰਾ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਗਏ 2003 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਕੈਲੰਡਰ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਦਿਵਸ ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{cite book |first=Eleanor |last=Nesbitt |title=Sikhism: A Very Short Introduction |url= https://books.google.com/books?id=4ysRDAAAQBAJ |date=2016 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-106276-6 |pages=6, 124}}</ref> * ਹੋਲਾ ਮੁਹੱਲਾ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਇੱਕ ਪਰੰਪਰਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਿੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਹੋਲੀ ਮਨਾਉਣ ਤੋਂ ਇੱਕ ਦਿਨ ਬਾਅਦ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ,<ref name="McLeod2009p95">{{cite book |first=W. H. |last=McLeod |title=The A to Z of Sikhism|url= https://books.google.com/books?id=vgixwfeCyDAC&pg=PA95|date=2009|publisher=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6344-6|page=95}}</ref> ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਹੋਲਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="Roy2005p192">{{cite book |first=Christian |last=Roy |title=Traditional Festivals: A Multicultural Encyclopedia |url= https://books.google.com/books?id=IKqOUfqt4cIC&pg=PA192 |date=2005 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1-57607-089-5 |pages=192–193}}</ref> ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੇ ਹੋਲੀ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਮਾਰਸ਼ਲ ਆਰਟਸ ਦੇ ਹੋਲਾ ਮੁਹੱਲਾ ਐਕਸਟੈਂਸ਼ਨ ਫੈਸਟੀਵਲ ਨਾਲ ਸੋਧਿਆ। ਐਕਸਟੈਂਸ਼ਨ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਹੋਲੀ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰ ਤੋਂ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ, ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਖ ਸਿਪਾਹੀ ਨਕਲੀ ਲੜਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੰਦੇ ਸਨ, ਘੋੜਸਵਾਰੀ, ਐਥਲੈਟਿਕਸ, ਤੀਰਅੰਦਾਜ਼ੀ ਅਤੇ ਫੌਜੀ ਅਭਿਆਸਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਦੇ ਸਨ।<ref>{{cite book | first1=James K. Jr. |last1=Wellman |first2=Clark |last2=Lombardi |title=Religion and Human Security: A Global Perspective|url= https://archive.org/details/religionandh_xxxx_2012_000_10856028 |url-access=registration|date=2012|publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-982775-6|pages=[https://archive.org/details/religionandh_xxxx_2012_000_10856028/page/n125 112] note 18}}</ref><ref>{{cite book |first=Nikky-Guninder |last=Kaur Singh |title=Sikhism: An Introduction|url= https://books.google.com/books?id=e0ZmAXw7ok8C&pg=PA93|date=2011 |publisher=[[I.B. Tauris]] |location=London / New York |isbn=978-1-84885-321-8|pages=93–94}}</ref> === ਸਮਾਰੋਹ ਅਤੇ ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜ === [[File:Sikh wedding.jpg|thumb|[[ਸਿੱਖ ਵਿਆਹ]]]] [[File:Sikh funeral procession. Mandi, Himachel Pradesh.jpg|thumb|ਸਿੱਖ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ, ਮੰਡੀ, ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ, ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ, ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ, ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ, ਹਜ਼ੂਰ ਨੰਦੇੜ ਸਾਹਿਬ, ਹੇਮਕੁੰਡ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਹੈ।<ref name="Oberoi1994p68">{{cite book |first=Harjot |last=Oberoi |title=The Construction of Religious Boundaries: Culture, Identity, and Diversity in the Sikh Tradition |url= https://books.google.com/books?id=1NKC9g2ayJEC |date=1994 |publisher=[[University of Chicago Press]] |isbn=978-0-226-61592-9 |pages=43–49, 68, 327–328}}</ref> ਸਿੱਖ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੰਪਰਦਾਵਾਂ ਦੇ ਸਿੱਖ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਤੀਰਥ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।<ref name="Ferrari2011p48">{{cite book |first=Ron |last=Geaves |editor-first=Fabrizio |editor-last=Ferrari |title=Health and Religious Rituals in South Asia: Disease, Possession and Healing|url= https://books.google.com/books?id=OyKFM2qrNUEC&pg=PA48|date=2011 |publisher=[[Taylor & Francis]] |location=Abingdon-on-Thames, England |isbn=978-1-136-84629-8|pages=48–51}}</ref> ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ, ਹੋਲੀ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਹੋਲਾ ਮੁਹੱਲਾ ਹਰ ਸਾਲ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰਸਮੀ ਅਤੇ ਰਿਵਾਜੀ ਇਕੱਠ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ 100,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਿੱਖ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref>{{cite book |first=Gene R. |last=Thursby |title=The Sikhs |url= https://books.google.com/books?id=PNsIoNN5ie8C&pg=PA17 |date=1992 |publisher=Brill Academic |isbn=978-90-04-09554-0 |pages=17–18}}</ref><ref>{{cite book |first1=W. O. |last1=Cole |first2=Piara Singh |last2=Sambhi |title=Sikhism and Christianity: A Comparative Study|url= https://books.google.com/books?id=G8KMCwAAQBAJ |date=2016|publisher=Springer |isbn=978-1-349-23049-5|pages=134–135, 168}}</ref> ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਿੱਖ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਰੋਵਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਕੁਝ ਸਿੱਖ ਰਵਾਇਤੀ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਿਮਾਰ ਦੋਸਤਾਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਲਈ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਘਰ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ,<ref name=singha7>{{cite book |first=H. S. |last=Singha |title=The Encyclopedia of Sikhism |url= https://books.google.com/books?id=gqIbJz7vMn0C&pg=PA7 |date=2000 |publisher=Hemkunt Press |isbn=978-81-7010-301-1 |pages=7, 16, 27}}</ref><ref>{{cite book |first1=Nikky-Guninder |last1=Kaur Singh |title=Sikhism |url= https://books.google.com/books?id=k0s2dUUMHbkC&pg=PA101 |date=2004 |publisher=Infobase |isbn=978-1-4381-1779-9 |pages=100–101}}</ref> ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਅਜਿਹੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਬਹਾਲੀ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਦੇ ਕਰਮ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref>{{cite book |last=Thursby |first=Gene R. |url= https://books.google.com/books?id=PNsIoNN5ie8C&pg=PA17 |title=The Sikhs |publisher=Brill Academic |date=1992 |isbn=978-90-04-09554-0 |pages=14–15}}</ref><ref group="lower-roman">The Sikh scripture contains verses which have been literally interpreted as relevant to pilgrimage and taking dips in waters for salvific value; some criticise it (AG 358, 75); others support it (AG 623–624).</ref><ref name="singha7" /> ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਤਰੀਕੇ ਰਹੇ ਹਨ।<ref>{{cite book |first1=Louis E. |last1=Fenech |first2=W. H. |last2=McLeod |url= https://books.google.com/books?id=xajcAwAAQBAJ&pg=PA5 |title=Historical Dictionary of Sikhism |publisher=[[Rowman & Littlefield]] |location=Lanham, Maryland |date=2014 |isbn=978-1-4422-3601-1 |pages=5–6, 29, 60–61}}</ref> ਬੱਚੇ ਦੇ ਜਨਮ 'ਤੇ, ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਇੱਕ ਬੇਤਰਤੀਬ ਬਿੰਦੂ 'ਤੇ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਖੱਬੇ ਪੰਨੇ ਦੇ ਉੱਪਰ ਖੱਬੇ ਕੋਨੇ 'ਤੇ ਪਹਿਲੇ ਅੱਖਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਬੱਚੇ ਦਾ ਨਾਮ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਮੁੰਡਿਆਂ ਨੂੰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਆਖਰੀ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਨੂੰ ਕੌਰ ਦਾ ਆਖਰੀ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (ਇਹ ਇੱਕ ਵਾਰ ਇੱਕ ਉਪਾਧੀ ਸੀ ਜੋ ਖਾਲਸਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ 'ਤੇ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ)।<ref>{{cite book |last=Loehlin|first=Clinton Herbert|date=1964 |orig-year=1958 |edition=2nd |title=The Sikhs and Their Scriptures |url=https://archive.org/details/sikhstheirscript0000loeh|publisher=Lucknow Publishing |page=[https://archive.org/details/sikhstheirscript0000loeh/page/42 42]}}</ref> ਸਿੰਘ ਦਾ ਮਤਲਬ 'ਸ਼ੇਰ'<ref>https://punjabipedia.org/topic.aspx?txt=%E0%A8%B8%E0%A8%BF%E0%A9%B0%E0%A8%98&k=4</ref> ਅਤੇ ਕੌਰ ਦਾ ਮਤਲਬ 'ਸਿੰਘਣੀ' ਜਾਂ 'ਸ਼ੇਰਨੀ' ਹੈ।<ref>https://punjabipedia.org/topic.aspx?txt=%E0%A8%95%E0%A9%8C%E0%A8%B0</ref> ਸਿੱਖ ਵਿਆਹ ਦੀ ਰਸਮ ਵਿੱਚ ਅਨੰਦ ਕਾਰਜ ਦੀ ਰਸਮ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।<ref>{{cite book |first1=Nikky-Guninder |last1=Kaur Singh |title=The Birth of the Khalsa: A Feminist Re-Memory of Sikh Identity |url= https://books.google.com/books?id=IsYucLFfEIsC&pg=PA189 |date=2005 |publisher=[[State University of New York Press]] |location=Albany |isbn=978-0-7914-6583-7 |page=189 |quote=The name of the wedding ceremony, anand karaj (anand=bliss, karaj=event), is derived from Guru Amar Das's rapturous hymn Anand (bliss) and institutionalized by the fourth Sikh Guru, Guru Ram Das.}}</ref><ref name="Ruether2006p700">{{cite book |first1=Rosemary |last1=Skinner Keller |first2=Rosemary |last2=Radford Ruether |first3=Marie |last3=Cantlon |title=Encyclopedia of Women and Religion in North America |url= https://books.google.com/books?id=WPILfbtT5tQC&pg=PA700 |date=2006 |publisher=Indiana University Press |isbn=978-0-253-34687-2 |page=700}}</ref> ਵਿਆਹ ਦੀ ਰਸਮ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇੱਕ ਅੰਮ੍ਰਿਤਧਾਰੀ ਖਾਲਸਾ, ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥੀ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref name="fenech33" /> ਇਸਦੀ ਅਧਿਕਾਰਤ ਮਾਨਤਾ ਅਤੇ ਗੋਦ 1909 ਵਿੱਚ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਦੌਰਾਨ ਆਇਆ ਸੀ।<ref name="fenech33">{{cite book |first1=Louis E. |last1=Fenech |first2=W. H. |last2=McLeod |title=Historical Dictionary of Sikhism |url= https://books.google.com/books?id=xajcAwAAQBAJ&pg=PA220 |date=2014 |publisher=[[Rowman & Littlefield]] |location=Lanham, Maryland |isbn=978-1-4422-3601-1|pages=33–34, 220}}</ref> ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇਹ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਨਿਪਟਾਉਣ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਢੰਗ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਸਮਾਰੋਹ ਦੌਰਾਨ ਕੀਰਤਨ ਸੋਹਿਲਾ ਅਤੇ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ (ਜਿਸਨੂੰ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ)।<ref>{{cite web |url= http://sgpc.net/sikhism/antam-sanskar.asp |archive-url= https://web.archive.org/web/20020406164549/http://sgpc.net/sikhism/antam-sanskar.asp |url-status=dead |archive-date=6 April 2002 |title=Sikh Reht Maryada – Funeral Ceremonies (Antam Sanskar) |access-date=8 June 2006 }}</ref> === ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾਉਣਾ ਅਤੇ ਖਾਲਸਾ === ਖਾਲਸਾ (ਭਾਵ "ਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ") ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸਮੂਹਿਕ ਨਾਮ ਹੈ,<ref name="pashauraarjan" /><ref name="Gandhi" /> ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਜੋ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮਾਗਮ (ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਰਸਮ) ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈ ਕੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਦੇ ਹਨ।<ref name="SinghFenech2014p23" /> ਇਸ ਸਮਾਗਮ ਦੌਰਾਨ, ਮਿੱਠੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਦੋਧਾਰੀ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਹਿਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਧਾਰਮਿਕ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾਵਾਂ ਗਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਹ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਭੇਟ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਰਸਮੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪੀਂਦੇ ਹਨ।<ref name="SinghFenech2014p23">{{cite book |first1=Pashaura |last1=Singh |first2=Louis E. |last2=Fenech |title=The Oxford Handbook of Sikh Studies |url=https://books.google.com/books?id=7YwNAwAAQBAJ |date=2014 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-100411-7 |pages=23–24 |access-date=16 May 2016 |archive-date=8 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240308160518/https://books.google.com/books?id=7YwNAwAAQBAJ |url-status=live }}</ref> ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਰਸਮੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਦੇ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਇਸ ਰਸਮ ਵਿੱਚੋਂ ਨਹੀਂ ਗੁਜ਼ਰਦੇ, ਪਰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਵਜੋਂ ਪਛਾਣ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸਿੱਖ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੁਨਰ ਜਨਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਧਾਰੀ ਜਾਂ ਖਾਲਸਾ ਸਿੱਖ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਜਿਹੜੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਦੇ ਜਾਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਹੀਂ ਛਕਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੇਸਧਾਰੀ ਜਾਂ ਸਹਿਜਧਾਰੀ ਸਿੱਖ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="SinghFenech2014p23" /><ref>{{cite book |first1=Louis E. |last1=Fenech |first2=W. H. |last2=McLeod |title=Historical Dictionary of Sikhism |url=https://books.google.com/books?id=xajcAwAAQBAJ |date=2014 |publisher=[[Rowman & Littlefield]] |location=Lanham, Maryland |isbn=978-1-4422-3601-1 |pages=84–85 |access-date=16 May 2016 |archive-date=17 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230817161136/https://books.google.com/books?id=xajcAwAAQBAJ |url-status=live }}</ref> ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਇਹ ਰਸਮ ਵੈਸਾਖੀ 'ਤੇ ਹੋਈ ਸੀ, ਜੋ 30 ਮਾਰਚ 1699 ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਹੋਈ ਸੀ।<ref name="SinghFenech2014p23" /> ਇਹ ਉਸ ਮੌਕੇ 'ਤੇ ਸੀ ਜਦੋਂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਨੂੰ ਬਪਤਿਸਮਾ ਦਿੱਤਾ - ਪੰਜ ਪਿਆਰੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਖੁਦ ਬਪਤਿਸਮਾ ਦਿੱਤਾ। ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮਰਦਾਂ ਨੂੰ, ਆਖਰੀ ਨਾਮ ਸਿੰਘ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "ਸ਼ੇਰ", ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਆਖਰੀ ਨਾਮ ਕੌਰ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ", ਬਪਤਿਸਮਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸਿੱਖ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="SinghFenech2014p23" /> ਬਪਤਿਸਮਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸਿੱਖ ਹਰ ਸਮੇਂ ਪੰਜ ਵਸਤੂਆਂ ਪਹਿਨਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜ ਕੁ (ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਕੱਕੇ ਜਾਂ ਪੰਜ ਕਕਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜ ਵਸਤੂਆਂ ਹਨ: ਕੇ (ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਵਾਲ), ਕੰਘਾ (ਛੋਟੀ ਲੱਕੜ ਦੀ ਕੰਘੀ), ਕੜਾ (ਗੋਲਾਕਾਰ ਸਟੀਲ ਜਾਂ ਲੋਹੇ ਦਾ ਕੰਗਣ), ਕਿਰਪਾਨ (ਤਲਵਾਰ/ਖੰਜਰ), ਅਤੇ ਕਛੇਰਾ (ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਡਰਵੀਅਰ)।<ref name="SinghFenech2014p23" /> ਪੰਜ ਕ ਦੇ ਵਿਹਾਰਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਦੋਵੇਂ ਉਦੇਸ਼ ਹਨ।<ref>{{cite book |last=Simmonds |first=David |date=1992 |title=Believers All: A Book of Six World Religions |publisher=[[Nelson Thornes]] |location=Cheltenham, England |isbn=978-0-17-437057-4 |pages=120–121}}</ref> == ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ == {{ਮੁੱਖ ਲੇਖ|ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ}} === ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ === ਸਿੱਖੀ ਨੂੰ ਦਸ ਗੁਰੂਆਂ, ਜਿੰਨਾਂ ਨੂੰ ਅਧਿਆਪਕ ਦੇ ਤੌਰ ਕੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨੇ ੧੪੬੯ ਤੋਂ ੧੭੦੮ ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਧਿਆਪਕ ਰੂਹਾਨੀ ਜੋਤ ਸਨ, ਜਿੰਨਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮਕਸਦ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਹਰ ਗੁਰੂ ਨੇ ਪਿਛਲੇ ਗੁਰੂ ਰਾਹੀਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਨੀਂਹ ਤਿਆਰ ਹੋਈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਪਹਿਲੇ ਗੁਰੂ ਸਨ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਖਰੀ। ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਤਿਆਗਿਆ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਆਖਰੀ ਗੁਰੂ ਬਣਾਇਆ। ਭਾਰਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਲਗਭਗ 5000 ਸਾਲ ਪੁਰਾਣਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਿੰਧੁ ਘਾਟੀ ਸਭਿਅਤਾ, ਜਿਸਦਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਾਲ ਲਗਭਗ 3300 ਈਸਾਪੂਰਵ ਤੋਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਭਿਅਤਾ ਦੀ ਲਿਪੀ ਹੁਣ ਤੱਕ ਸਫਲਤਾ ਭਰਿਆ ਪੜ੍ਹੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕੀ ਹੈ। ਸਿੱਧੂ ਘਾਟੀ ਸਭਿਅਤਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਨਾਲ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ ਫੈਲੀ ਸੀ। ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਪ੍ਰਮਾਣਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ 1900 ਈਸਾਪੂਰਵ ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਇਸ ਸਭਿਅਤਾ ਦਾ ਅਕਸਮਾਤ ਪਤਨ ਹੋ ਗਿਆ। 19ਵੀਂ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਦੇ ਪਾਸ਼ਚਾਤ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਦ੍ਰਸ਼ਟਿਕੋਨਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਆਰੀਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਵਰਗ ਭਾਰਤੀ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਉੱਤੇ 2000 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਅੱਪੜਿਆ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਵਸ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਇਹੀ ਰਿਗਵੇਦ ਦੀਆਂ ਚਾਵਾਂ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਆਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਉੱਤਰ ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਕਸਿਤ ਸਭਿਅਤਾ ਦਾ ਉਸਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਜਿਸਨੂੰ ਵੈਦਿਕ ਸਭਿਅਤਾ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਵੈਦਿਕ ਸਭਿਅਤਾ ਸਭ ਤੋਂ ਅਰੰਭ ਦਾ ਸਭਿਅਤਾ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਸੰਬੰਧ ਆਰੀਆਂ ਦੇ ਆਗਮਨ ਤੋਂ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਨਾਮਕਰਣ ਆਰੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਾਰੰਭਿਕ ਸਾਹਿਤ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਕੀਤਾ। ਆਰੀਆਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾ ਸੀ ਅਤੇ ਧਰਮ ਵੈਦਿਕ ਧਰਮ ਜਾਂ "ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ" ਦੇ ਨਾਮ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ, ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਵਿਦੇਸ਼ੀਆਂ ਆਰਾਂਤਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਧਰਮ ਦਾ ਨਾਮ ਹਿੰਦੂ ਪਿਆ। {| class="wikitable" |- bgcolor=#cccccc ! # !! ਨਾਂ !! ਗੁਰਗੱਦੀ !! ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਉਸਤਵ !! ਜੋਤੀ ਜੋਤ !! ਉਮਰ !! ਪਿਤਾ !! ਮਾਤਾ |- |align=center| ੧ || [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ]] || [[੧੫ ਅਪ੍ਰੈਲ]] [[੧੪੬੯]]||[[੧੫ ਅਪ੍ਰੈਲ]] [[੧੪੬੯]]|| [[੨੨ ਸਤੰਬਰ]] [[੧੫੩੯]]|| ੬੯ || [[ਮਹਿਤਾ ਕਾਲੂ]] || [[ਮਾਤਾ ਤ੍ਰਿਪਤਾ]] |- bgcolor=#CCFFCC |align=center| ੨ || [[ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ]] || [[੭ ਸਤੰਬਰ]] [[੧੫੩੯]]||[[੩੧ ਮਾਰਚ]] [[੧੫੦੪]]|| [[੨੯ ਮਾਰਚ]] [[੧੫੫੨]]|| ੪੮ || [[ਬਾਬਾ ਫੇਰੂ ਮੱਲ]] || [[ਮਾਤਾ ਰਾਮੋ]] |- bgcolor=#DDEEEE |align=center| ੩ || [[ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ]] || [[੨੫ ਮਾਰਚ]] [[੧੫੫੨]]||[[੫ ਮਈ]] [[੧੪੭੯]]|| [[੧ ਸਤੰਬਰ]] [[੧੫੭੪]]|| ੯੫ || [[ਤੇਜ ਭਾਨ]] || [[ਮਾਤਾ ਬਖ਼ਤ ਕੌਰ]] |- bgcolor=#E6E6BB |align=center| ੪ || [[ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ]] || [[੨੯ ਅਗਸਤ]] [[੧੫੭੪]]||[[੨੪ ਸਤੰਬਰ]] [[੧੫੩੪]]|| [[੧ ਸਤੰਬਰ]] [[੧੫੮੧]]|| ੪੭ || [[ਬਾਬਾ ਹਰੀਦਾਸ]] || [[ਮਾਤਾ ਦਇਆ ਕੌਰ]] |- bgcolor=#CCFFDD |align=center| ੫ || [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ]] || [[੨੮ ਅਗਸਤ]] [[੧੫੮੧]]||[[੧੫ ਅਪ੍ਰੈਲ]] [[੧੫੬੩]]|| [[੩੦ ਮਈ]] [[੧੬੦੬]]|| ੪੩ || [[ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ]] || [[ਮਾਤਾ ਭਾਨੀ]] |- bgcolor=#FFFFCC |align=center| ੬ || [[ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ|ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ]] || [[੩੦ ਮਈ]] [[੧੬੦੬]]||[[੧੯ ਜੂਨ]] [[1੧੫੯੫]]|| [[੩ ਮਾਰਚ]] [[੧੬੪੪]]|| ੪੯ || [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ]] || [[ਮਾਤਾ ਗੰਗਾ]] |- bgcolor=#E6E6CC |align=center| ੭ || [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਜੀ]] || [[੨੮ ਫ਼ਰਵਰੀ]] [[੧੬੪੪]]||[[੨੬ ਫ਼ਰਵਰੀ]] [[੧੬੩੦]]|| [[੬ ਅਕਤੂਬਰ]] [[੧੬੬੧]]|| ੩੧ || [[ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤਾ]] || [[ਮਾਤਾ ਨਿਹਾਲ ਕੌਰ]] |- bgcolor=#E6E6AA |align=center| ੮ || [[ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ]] || [[੬ ਅਕਤੂਬਰ]] [[੧੬੬੧]]||[[੭ ਜੁਲਾਈ]] [[੧੬੫੬]]|| [[੩੦ ਮਾਰਚ]] [[੧੬੬੪]]|| ੮ || [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ]] || [[ਮਾਤਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕੌਰ]] |- bgcolor=#DDEEFF |align=center| ੯ || [[ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ]] || [[੨੦ ਮਾਰਚ]] [[੧੬੬੫]]||[[੧ ਅਪ੍ਰੈਲ]] [[੧੬੨੧]]|| [[੧੧ ਨਵੰਬਰ]] [[੧੬੭੫]]|| ੫੪ || [[ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ]] || [[ਮਾਤਾ ਨਾਨਕੀ]] |- bgcolor=#E6E6EE |align=center| ੧੦ || [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ]] || [[੧੧ ਨਵੰਬਰ]] [[੧੬੭੫]]||[[੨੨ ਦਸੰਬਰ]] [[੧੬੬੬]]|| [[੬ ਅਕਤੂਬਰ]] [[੧੭੦੮]]|| ੪੨ || [[ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ]] || [[ਮਾਤਾ ਗੂਜਰੀ]] |} <div class="center"> <timeline> ImageSize = width:1100 height:200 PlotArea = left:105 bottom:65 top:0 right:55 Alignbars = justify DateFormat = yyyy Period = from:1469 till:1708 TimeAxis = orientation:horizontal format:yyyy Colors = id:1 value:green legend:1469-1539 id:2 value:gray(0.40) legend:1504-1552 id:3 value:orange legend:1479-1574 id:4 value:blue legend:1534-1581 id:5 value:purple legend:1563-1606 id:6 value:green legend:1595-1644 id:7 value:gray(0.40) legend:1630-1661 id:8 value:orange legend:1656-1664 id:9 value:blue legend:1621-1675 id:10 value:purple legend:1666-1708 Legend = orientation:horizontal position:bottom ScaleMajor = increment:20 start:1469 BarData = bar:Nanak text:"ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ" bar:Angad text:"ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ" bar:Amar text:"ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ" bar:Ram text:"ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ" bar:Arjan text:"ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ" bar:Hargobind text:"ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ " bar:Har text:" ਗੁਰੂ ਹਰਰਾਏ" bar:HarK text:"ਗੁਰੂ ਹਰਕ੍ਰਿਸ਼ਨ" bar:Tegh text:" ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ" bar:Gobind text:"ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ" PlotData= width:10 textcolor:black align:left anchor:from shift:(12,-6) bar:Nanak from:1469 till:1539 color:1 bar:Angad from:1504 till:1552 color:2 bar:Amar from:1479 till:1574 color:3 bar:Ram from:1534 till:1581 color:4 bar:Arjan from:1563 till:1606 color:5 bar:Hargobind from:1595 till:1644 color:6 bar:Har from:1630 till:1661 color:7 bar:HarK from:1656 till:1664 color:8 bar:Tegh from:1621 till:1675 color:9 bar:Gobind from:1666 till:1708 color:10 </timeline> </div> === ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ === {{ਮੁੱਖ ਲੇਖ|ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ}} ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਗਿਆਰ੍ਹਵੇਂ ਅਤੇ ਅੰਤਮ ਗੁਰੂ ਹਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਨਮਾਨਯੋਗ ਹਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਜ਼ਿੰਦਾ ਗੁਰੂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਸਥਾਨ [[ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰੀ ਥਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਗੁਰੁਦੁਆਰੇ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਹਾਲ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰੇ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਨਮਾਨ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਮੰਜੀ ਸਾਹਿਬ ਉੱਤੇ ਖੂਬਸੂਰਤ ਅਤੇ ਰੰਗਦਾਰ ਵਸਤਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਸ਼ਬਦ ਰੂਪੀ ਗੁਰੂ ਹਨ | ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ 'ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ' ਜਾਂ 'ਆਦਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ' ਕਰਕੇ ਵੀ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਹੁਣ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਸਾਖਤ ਗੁਰੂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਦਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੂਲ ਸ਼ਬਦ ਹੈ ਗ੍ਰੰਥ, ਜਿਸ ਦਾ ਲਫ਼ਜ਼ੀ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿਤਾਬ। ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਸਤਕਾਰ ਦੇ ਸੂਚਕ ਹਨ, ਗੁਰੂ ਸ਼ਬਦ ਗੁਰਿਆਈ ਦੇ ਵਾਰਸ ਹੋਣ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਦਿ ਦਾ ਲਫ਼ਜ਼ੀ ਅਰਥ ਹੈ ਮੁੱਢਲਾ ਜਾਂ ਪਹਿਲਾ, ਜੋ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਦੂਸਰੀ ਪਵਿੱਤਰ ਪੁਸਤਕ, ‘ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ’, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ ਹਨ, ਤੋਂ ਨਿਖੇੜਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੇ ਰਚਨਹਾਰੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਤੇ ਫਿਰਕਿਆਂ ਨਾਲ ਸੰਭੰਧ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ, ਮੁਸਲਮਾਨ ਅਤੇ ਨੀਵੀਆਂ ਤੇ ਉੱਚੀਆਂ ਜਾਤਾਂ ਦੇ ਵੀ ਹਨ। ਜਿੰਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਚਨਹਾਰੇ ਹਨ, ਓਨੇ ਹੀ ਹਨ ਇਸ ਵਿੱਚ ਰਾਗ ਤੇ ਰਾਗਨੀਆਂ। ਸਾਰੇ ਮਜ਼ਮੂਨ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਾਵਿ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ ਹੈ। ੩੧ ਰਾਗ ਵਰਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਦਿਆਂ, ਅਸਟਪਦੀਆਂ ਤੇ ੪ ਪੰਕਤੀਆਂ ਵਾਲੇ ਸਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕਲਮਬੰਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਲੰਬੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਾਰਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਰਾਗਾਂ ਦੇ ਅਧਿਆਇਆਂ ਵਿੱਚ ਕਰਤੇ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ੧੪੩੦ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੀ ਬੀੜ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧ ਸਭਾ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਛਾਪਣ ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਮਿਆਰ ਬਣ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੰਨਿਆਂ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ- ਤਤਕਰਾ(੧-੧੩), ਸਿਰੀ ਰਾਗ(੧੪-੯੩), ਮਾਝ ਰਾਗ(੯੪-੧੫੦), ਗਉੜੀ ਰਾਗ(੧੫੧-੩੪੬), ਆਸਾ ਰਾਗ(੩੪੭-੪੮੮), ਗੂਜਰੀ ਰਾਗ(੪੮੯-੫੨੬), ਦੇਵਗੰਧਾਰੀ ਰਾਗ(੫੨੭-੫੩੬), ਬਿਹਾਗੜਾ ਰਾਗ(੫੩੭-੫੫੬), ਵਡਹੰਸ ਰਾਗ(੫੫੭-੫੯੪), ਸੋਰਠ ਰਾਗ(੫੯੫-੬੫੯), ਧਨਾਸਰੀ ਰਾਗ(੬੬੦-੬੯੫), ਜੈਤਸਰੀ ਰਾਗ(੬੯੬-੭੧੦), ਟੋਡੀ ਰਾਗ(੭੧੧-੭੧੮), ਬੈਰਾੜੀ ਰਾਗ(੭੧੯-੭੨੦), ਤੈਲੰਗ ਰਾਗ(੭੨੧-੭੨੭), ਸੂਹੀ ਰਾਗ(੭੨੮-੭੯੪), ਬਿਲਾਵਲ ਰਾਗ(੭੯੫-੮੫੮), ਗੌਂਡ ਰਾਗ(੮੫੪-੮੭੫), ਰਾਮਕਲੀ ਰਾਗ(੮੭੬-੯੭੪), ਨਟ ਨਰਾਇਣ ਰਾਗ(੯੭੫-੯੮੩), ਮਾਲਿ ਗਉੜਾ ਰਾਗ(੯੮੪-੯੮੮), ਮਾਰੂ ਰਾਗ(੯੮੯-੧੧੦੬), ਤੁਖਾਰੀ ਰਾਗ(੧੧੦੭-੧੧੧੭), ਕੇਦਾਰਾ ਰਾਗ(੧੧੧੮-੧੧੨੪), ਭੈਰਉ ਰਾਗ(੧੧੨੫-੧੧੬੭), ਬੈਸੰਤ ਰਾਗ(੧੧੫੮-੧੧੯੬), ਸਾਰੰਗ ਰਾਗ(੧੧੯੭-੧੨੫੩), ਮਲਾਰ ਰਾਗ(੧੨੫੪-੧੨੯੩), ਕਾਨੜਾ ਰਾਗ(੧੨੯੪-੧੩੧੮), ਕਲਿਆਣ ਰਾਗ(੧੩੧੯-੧੩੨੬), ਪਰਭਾਤੀ ਰਾਗ(੧੩੨੭-੧੩੫੧), ਜੈਜਾਵੰਤੀ ਰਾਗ(੧੩੫੨-੧੩੫੩), ਸਲੋਕ ਸਹਸਕ੍ਰਿਤੀ(੧੩੫੩-੧੩੬੦), ਗਾਥਾ, ਫ਼ੁਨਹੇ ਤੇ ਚਉਬੋਲੇ(੧੩੬੦-੧੩੬੪), ਸਲੋਕ ਕਬੀਰ(੧੩੬੪-੧੩੭੭), ਸਲੋਕ ਫ਼ਰੀਦ(੧੩੭੭-੧੩੮੪), ਸਵੱਈਏ(੧੩੮੫-੧੪੦੯), ਸਲੋਕ ਵਾਰਾਂ ਤੋਂ ਵਧੀਕ(੧੪੧੦-੧੪੨੯), ਮੁੰਦਾਵਣੀ ਤੇ ਰਾਗਮਾਲਾ(੧੪੨੯-੧੪੩੦)। === ਭਗਤ ਬਾਣੀ === ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ: ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ੩੧ ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ੨੨ ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਹੈ। ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸ਼ਬਦ ੩੪੯ ਹਨ, ਅਤੇ ਭਗਤ-ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ੩ ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਵੀ ਹਨ। ਭਗਤ ਬਾਣੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ:- {| class="wikitable" |- bgcolor=#cccccc ! style="background:#FF9900;"|ਭਗਤ/ਗੁਰੂ !style="background:#FF9900;"| ਸ਼ਬਦ |- |[[ਭਗਤ ਕਬੀਰ|ਕਬੀਰ ਜੀ]]|| 224 |- |[[ਭੀਖਨ ਜੀ]]|| 2 |- |[[ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ]]||61 |- |[[ਸੂਰਦਾਸ ਜੀ]]||1 |- |[[ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ]]||40 |- |[[ਪਰਮਾਨੰਦ ਜੀ]] ||1 |- |[[ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ਜੀ]] ||4 |- |[[ਸੈਣ ਜੀ]] ||1 |- |[[ਫਰੀਦ ਜੀ]] ||4 |- |[[ਪੀਪਾ ਜੀ]] ||1 |- |[[ਬੈਣੀ ਜੀ]] ||3 |- |[[ਸਧਨਾ ਜੀ]]||1 |- |[[ਭਗਤ ਧੰਨਾ ਜੀ|ਧੰਨਾ ਜੀ]]||3 |- |[[ਰਾਮਾਨੰਦ ਜੀ]]||1 |- |[[ਜੈਦੇਵ ਜੀ]]||2 |- |[[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ]]||3 |- |ਜੋੜ||352 |} ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਗਉੜੀ ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੀਆਂ ੩ ਹੋਰ ਬਾਣੀਆਂ ਹਨ- ਬਾਵਨ ਅਖਰੀ, ਪੰਦ੍ਰਹ ਥਿਤੀ, ਸਤ ਵਾਰ। ਕਬੀਰ ਜੀ ਅਤੇ ਫਰੀਦ ਜੀ ਦੇ ਸਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵੀ ਹਨ:- ਕਬੀਰ ਜੀ = ੨੪੩ (ਇਹਨਾਂ ਸਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰ-ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੇ ਵੀ ਕੁਝ) ਫਰੀਦ ਜੀ = ੧੩੦ ਸਲੋਕ ਹਨ। === ਭੱਟ ਆਤੇ ਬਾਬਾ ਸੁੰਦਰ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ === ਬਾਬਾ ਸੁੰਦਰ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ‘ਸਦੁ’ ਰਾਗ ਰਾਮਕਲੀ ਵਿੱਚ ਹੈ। = ੬ ਪਉੜੀਆਂ। ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਭੱਟਾਂ ਦੇ ਸਵੱਯੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹਨ:- (੧) ਕਲਸਹਾਰ (੨) ਜਾਲਪ (੩) ਕੀਰਤ (੪) ਭਿੱਖਾ (੫) ਸਲ੍ਹ (੬) ਭਲ੍ਹ (੭) ਨਲ੍ਹ (੮) ਬਲ੍ਹ (੯) ਗਯੰਦ (੧੦) ਹਰਿਬੰਸ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਦੀ ਉਗਾਹੀ ਮੂਜਬ ਭਾਦੋਂ ਵਦੀ ਏਕਮ ਸੰਮਤ ੧੬੬੧/੧ ਅਗਸਤ ੧੬੦੪ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਇਹ ਸੰਕਲਨ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਉਪਰੰਤ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਤਤਕਰਾ ਤੇ ਅੰਗ ਅੰਕਿਤ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ੭੦੦੦ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਇਸ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਉਸ ਸਮੇਂ ਪਹਿਲੇ ਪੰਜ ਗੁਰੂਆਂ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਸੂਬਿਆਂ ਦੇ ੧੫ ਭਗਤਾਂ ਤੇ ਸੂਫ਼ੀਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦ, ਕਬੀਰ ਤੇ ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਦੀ ਬਾਣੀ ਹੈ। ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ੯੭੪ ਪੱਤਰੇ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ੧੨”x੮” ਅਕਾਰ ਦੇ ੧੯੪੮ ਪੰਨੇ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਖਾਲੀ ਪੰਨੇ ਵੀ ਸਨ। ਉਹ ਜਗ੍ਹਾਂ ਜਿਥੇ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਹ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਸੰਕਲਨ ਕੀਤਾ ਉੱਥੇ ਹੁਣ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਰਾਮਸਰ ਸਾਹਿਬ ਸਥਿਤ ਹੈ। === ਗੁਰਿਆਈ === ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਗੁਰਿਆਈ (ਗੁਰਤਾ ਗੱਦੀ) ਬਾਰੇ ਭੱਟ ਵਹੀ (ਤਾਲੁਦਾ ਜੀਂਦ ਪਰਗਨੇ ਦਾ) ਵਿੱਚ ਇਉਂ ਦਰਜ ਹੈ:- “ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਮਹਿਲ ਦਸਮਾਂ ਬੇਟਾ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ ਕਾ ਪੋਤਾ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਕਾ ਪੜਪੋਤਾ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਕਾ ਵਾਰਿਸ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਕੀ ਸੂਰਜਬੰਸਿ ਗੋਸਾਲ ਗੋਤਰ ਸੋਢੀ ਖਤਰੀ ਵਾਸੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਪਰਗਨਾ ਕਹਿਲੂਰ ਮੁਕਾਮ ਨੰਦੇੜ ਤਟ ਗੁਦਾਵਰੀ ਦਖਣ ਦੇਸ ਸੰਮਤ ਸਤਾਰਾ ਸੌ ਪੈਂਸਠ ਕਾਤਿਕ ਮਾਸ ਕੀ ਚੌਥ ਸ਼ੁਕਲ ਪਖੇ ਬੂਦਵਾਰ ਕੇ ਦਿਹੁਰੀ ਭਾਈ ਦਇਆ ਸਿੰਘ ਸੇ ਬਚਨ ਹੋਇਆਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਲੈ ਆਓ।ਬਚਨ ਪਾਇ ਦਇਆ ਸਿੰਘ ਸ੍ਰੀ ਗਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਲੈ ਤਾਏ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਪੰਜ ਪੈਸੇ ਨਰੇਲ ਅਗੇ ਭੇਟਾ ਰਖਾ ਮਥਾ ਟੇਕਾ ਸਰਬਤ ਸੰਗਤ ਸੇ ਕਹਾ ਮੇਰਾ ਹੁਕਮ ਹੈ ਮੇਰਿ ਜਗ੍ਹਾ ਸ੍ਰੀ ਗਰੰਥ ਜਿ ਕੋ ਜਾਨਣਾ। ਜੋ ਸਿਖ ਜਾਣੇਗਾ ਓਸ ਕੀ ਘਾਲ ਥਾਏ ਪਵੇਗੀ ਗੁਰੂ ਤਿਸ ਕੀ ਬਹੁੜੀ ਕਰੇਗਾ।“ ‘ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਸਦੀਵੀ ਗੁਰੂ ਹਨ’: ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੱਖ ਸਮਾਜ ਦੀ ਇਹੀ ਸੋਚ ਤੇ ਅਕੀਦਾ ਹੈ। ਸਿਖਾਂ ਦੇ ਔਕੜ ਭਰੇ ਸਮੇਂ ਵੀ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੈਰ-ਕਨੂੰਨੀ ਕਰਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਨ ਲੈਣੀ ਪਈ, ਸਿਖਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਡਮੁੱਲੀ ਸ਼ੈਅ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਹੀ ਸੀ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਾਣ ਸੀ ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਾਨ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਹਿਫ਼ੂਜ਼ ਰੱਖਿਆ। ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਬਰਾਬਰੀ ਨਹੀਂ ਕਰਨ ਦਿੱਤੀ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕਾਲ ਵਿੱਚ, ਜਿਸ ਨੇ ਖਾਲਸਾ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਸੁਤੰਤਰ ਸਾਮਰਾਜ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ, ਸ਼ਖਸੀ ਅਚਾਰ ਵਿਚਾਰ ਤੇ ਦਰਬਾਰੀ ਕਾਰ ਵਿਹਾਰ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੁਆਲੇ ਹੀ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਮਕਾਲੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਆਪਣਾ ਦਿਨ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਬਾਦਤ ਤੋਂ ਬਾਦ ਹੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਦਿਨਾਂ-ਦਿਹਾੜਿਆਂ ਤੇ ਉਹ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਅੱਗੇ ਸੀਸ ਨਿਵਾਉਣ ਜਾਇਆ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਸਿੱਖਾਂ ਵਾਸਤੇ ਕੇਵਲ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਹੀ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਇਬਾਦਤ ਦਾ ਜ਼ਰੀਆ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਚਿੰਨ੍ਹ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ। == ਸਿੱਖ ਅੱਜ-ਕੱਲ == ਅੱਜ, ਸਿੱਖ ਭਾਰਤ ਭਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲੇ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਦੁਨਿਆਂ ਭਰ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਸਿੱਖ ਮਰਦਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਕੁਝ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਲੰਮੇ ਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਢੱਕਣ ਲਈ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪਹਿਨੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ [[ਪੱਗ]] ਤੋਂ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪੱਗ ਮੁਸਲਮਾਨ ਵਲੋਂ ਪਾਈ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਪੱਗੜੀ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾਉਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। (ਕੁਝ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਮੋਟਰਸਾਇਕਲ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਹੈਲਮਿਟ ਪਾਉਣ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਸੋਧ ਕਰਨ ਪਈ ਹੈ) ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ [[ਸਿੰਘ]]¹ (ਅਰਥ ਸ਼ੇਰ) ਮਰਦਾਂ ਲਈ ਅਤੇ [[ਕੌਰ]] (ਅਰਥ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ) ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੇਸ਼ਕ ਸਿੰਘ ਜਾਂ ਕੌਰ ਦੇ ਨਾਂ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਸਿੱਖ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। == ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਪੰਜ ਕੱਕੇ (ਕਕਾਰ) == {{ਮੁੱਖ ਲੇਖ|ਪੰਜ ਕਕਾਰ}} ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪਾਬੰਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿੰਨਾਂ ਨੂੰ ਆਮ ਕਰਕੇ 5ਕੱਕੇ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਦਸਵੇਂ ਗੁਰੂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜਾਰੀ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੀ ਜਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਫ਼ਰਜ਼ਾਂ ਦੀ ਪਹਿਚਾਨ, ਜਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਤੋਂ ਸਮਝ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਯਾਦ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ 5 ਕੱਕਿਆਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਨਿਸ਼ਾਨ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਹੀਂ ਪਹਿਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦਸਵੇਂ ਗੁਰੂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਇਹਨਾਂ 5 ਕੱਕਿਆਂ ਨੂੰ ਪਹਿਨਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਰੂਹਾਨੀਅਤ ਨੂੰ ਹੋਰਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਰੱਖਣ ਲਈ ਵਰਤ ਸਕੇ। ਇਹ 5 ਚੀਜ਼ਾਂ ਹਨ: ਕੇਸ (ਬਿਨਾਂ ਕੱਟੇ ਵਾਲ), ਕੰਘਾ (ਛੋਟੀ ਕੰਘੀ), ਕੜਾ (ਗੋਲ ਲੋਹੇ ਦਾ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਪਾਉਣ ਲਈ ਚੱਕਰ), ਕਿਰਪਾਨ (ਛੋਟੀ ਤਲਵਾਰ) ਅਤੇ ਕਛਹਿਰਾ (ਹੇਠਾਂ ਪਾਉਣ ਵਸਤਰ)। == ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ == ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਨੂੰ [[ਯੋਗੀ ਭਜਨ]] ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨੇ ਪੱਛਮੀ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਕਈ ਨੌਜਵਾਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਦੀ ਜਿੰਦਗੀ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਪਰੇਰਿਆ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਸਿੱਖਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਪੱਛਮੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕ ਹੁਣ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੋਏ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਤਰਾਂ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਪਰਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। 1970s ਅਤੇ 1980s ਵਿੱਚ ਸੀਮਿਤ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਵੱਖਵਾਦੀ ਲਹਿਰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਚੱਲੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਵੱਖਰਾ ਸਿੱਖ ਰਾਸ਼ਟਰ, [[ਖਾਲਿਸਤਾਨ]] ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਸੀ, ਜਿਸ 'ਚ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਖੇਤਰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸਨ। ਇਸ ਸਮੇਂ 23 ਮਿਲੀਅਨ ਸਿੱਖ, ਦੁਨਿਆਂ ਦੇ ਪੰਜਵਾਂ ਵੱਡਾ ਧਰਮ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਦੇ ਹਨ। ਲੱਗਭਗ 19 ਮਿਲੀਅਨ ਸਿੱਖ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ('ਵੱਡਾ ਪੰਜਾਬ, ਜੋ ਕਿ ਭਾਰਤ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਪਰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ 1947 ਦੀ ਵੰਡ ਉਪਰੰਤ ਬਹੁਤ ਹੀ ਘੱਟ ਸਿੱਖ ਰਹਿ ਗਏ) ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਬਰਤਾਨੀਆ ਕੈਨੇਡਾ, ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ 'ਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਕਾਫ਼ੀ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਸਿੰਘਾਪੁਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਸਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਕਿ ਕਈ ਵਾਰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵੱਖਰੇ ਪਹਿਰਾਵੇਂ ਕਰਕੇ ਮਜ਼ਾਕ ਵੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਡਰਾਇਵਿੰਗ ਅਤੇ ਉੱਚ ਵਿੱਦਿਆ ਕਰਕੇ ਸਨਮਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਕਾਨੂੰਨੀ ਪੇਸ਼ੇ 'ਚ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ। 2004 ਦੀਆਂ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 'ਚ, ਡਾਕਟਰ [[ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ]] ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਬਣੇ ਹਨ। ਉਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾ-ਹਿੰਦੂ ਪਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਹਨ। == ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਦਰਪੇਸ਼ ਮਸਲੇ ਅਤੇ ਸ਼ੋਸ਼ਣ == === ਪੰਜਾਬ, 1947 === ਮਾਰਚ ਤੋਂ ਅਗਸਤ 1947 ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ ਦੇ ਸਾਲ ਵਿੱਚ [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ ਵਲੋਂ ਮੁਸਲਮ ਲੀਗ-ਸਿੱਖ ਜੰਗ ਦੌਰਾਨ ਕਈ ਹਮਲੇ ਕੀਤੇ ਗਏ।<ref>{{Cite web |url=http://allaboutsikhs.com/books/gst/index.htm |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2005-07-01 |archive-date=2005-03-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050316083437/http://allaboutsikhs.com/books/gst/index.htm |dead-url=yes }}</ref> === ਭਾਰਤ, 1980 === ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ, ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ [[ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ]] ਦੀ ਮੌਤ ਬਾਅਦ ਕਤਲੇਆਮ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। 1984 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ [[ਸਾਕਾ ਨੀਲਾ ਤਾਰਾ]], ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਸੰਤ [[ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲਾ]] ਦੇ ਖਾੜਕੂ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਦੇ ਰੋਸ ਵਜੋਂ ਇੰਦਰਾ ਦੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਮਲੇ ਦੇ ਦੋ ਸਿੱਖਾਂ ਵਲੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਗੱਲਬਾਤ ਅਸਫ਼ਲ ਰਹਿਣ ਉਪਰੰਤ, ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਫੌਜ ਨੂੰ [[ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ]] ਉੱਤੇ ਹਮਲੇ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਜਵਾਬੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ 83 ਫੌਜੀ ਅਤੇ 493 ਸਿੱਖਾਂ ਸਮੇਤ ਸੈਕੜੇ ਬੇਗੁਨਾਹ ਲੋਕ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਸਿੱਖ ਆਪਣੇ ਧਾਰਮਿਕ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਫੌਜਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਨੂੰ ਨਾ-ਭੁੱਲਣਯੋਗ ਜ਼ਖਮ ਮੰਨਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਕਤਲ ਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਜਵਾਬ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਹਾਮੀਆਂ ਵਲੋਂ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਖਾੜਕੂਆਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਅਸਲਾ ਉਥੇ ਜਮਾਂ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਫੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈ ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਵੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇੰਦਰਾ ਦੀ ਮੌਤ ਦੀ ਸ਼ਾਮ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਕੁਝ ਭੜਕੇ ਹੋਏ ਮੈਂਬਰ ਵਲੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਕਮਿਊਨਟੀ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਫਿਰ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤ [[ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ]], ਜੋ ਕਿ ਪਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਬਣਨ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਦੇ ਕੰਟਰੋਲ ਹੇਠ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਧਾਰਮਿਕ ਕਤਲੇਆਮ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਿੱਖ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ।<ref>{{Cite web |url=http://www.netphotograph.com/visitors/search/searchimages.zhtml?keyword=10665-&start=0&display=1 |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2005-07-01 |archive-date=2005-05-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050505211711/http://www.netphotograph.com/visitors/search/searchimages.zhtml?keyword=10665-&start=0&display=1 |dead-url=yes }}</ref> === ਅਮਰੀਕਾ, ੨੦੦੦ === ਲੱਖਾਂ ਸਿੱਖ-ਅਮਰੀਕੀ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਵਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉੱਚ ਦਰਜੇ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸਹਿਸ਼ਨਸ਼ੀਲਤਾ ਹਾਸਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਮਰੀਕੀ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਤੋਂ ਬੇਖ਼ਬਰ ਸਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇਸਲਾਮ ਦੇ ਅਨੁਵਾਈ ਸਮਝਦੇ ਸਨ 11 ਸਤੰਬਰ 2001 ਅੱਤਵਾਦੀ ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੱਖਾਂ 'ਤੇ ਹਮਲੇ ਦੇ 300 ਕੇਸ ਦਰਜ ਹੋਏ, ਜਿੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਦੋ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। [http://www.laresistencia.org/Archives/Post%209-11%20Issues/partial_list_of_post_9-11_attacks.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050804075244/http://www.laresistencia.org/Archives/Post%209-11%20Issues/partial_list_of_post_9-11_attacks.htm |date=2005-08-04 }} ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਨੇ ਗਲਤੀ ਨਾਲ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇਸਲਾਮ ਦੇ ਅਨੁਆਈ ਸਮਝ ਲਿਆ। ਅਮਰੀਕੀ ਸੈਨੇਟ ਨੇ ਇੱਕ ਮਤਾ ਪਾਸ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ-ਅਮਰੀਕੀ ਦੇ ਵਿਰੁਧ ਧਾਰਮਿਕ ਕੱਟੜਤਾ ਨੂੰ ਅਪਰਾਧ ਠਹਿਰਾਇਆ। ਸੈਨੇਟ ਕੰਨਕਰੰਟ ਰੈਜ਼ੋਲੇਸ਼ਨ 74 ਦੀਆਂ ਸਤਰਾਂ ਅਤੇ ਸੈਟੇਟਰ ਰਿਚਰਡ ਡੁਰਬਿਨ ਰਾਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜਾਣਕਾਰੀ 2 ਅਕਤੂਬਰ ਕਾਂਗਰਸ ਰਿਕਾਰਡ 'ਚ ਉਪਲੱਬਧ ਹੈ: [http://usinfo.org/USIA/usinfo.state.gov/topical/pol/terror/01100320.htm U.S. Senate condemns bigotry against Sikhs] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050703080518/http://usinfo.org/USIA/usinfo.state.gov/topical/pol/terror/01100320.htm |date=2005-07-03 }} === ਫਰਾਂਸ, ੨੦੦੦ === ਫਰਾਂਸ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸਤੰਬਰ 2003 ਤੋਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਚਿੰਨ੍ਹ ਪਹਿਨਣ ਉੱਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਕਾਨੂੰਨ ਦਾ ਮਕਸਦ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸਲਾਮਿਕ [[ਸਕਾਰਫ਼]] ([[ਹਿਜਾਬ]]) 'ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾਉਣਾ ਸੀ, ਪਰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਪੱਗ ਵੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਆ ਗਈ। ਹਾਲਾਂ ਕਿ ਫਰਾਂਸ 'ਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਮਸਾਂ 5,000-7,000 ਹੈ, ਪਰ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਪਾਇਆ ਕਿ ਉਹ ਫਰਾਂਸ ਨੂੰ ਜਾਂ ਤਾਂ ਇਸ ਪਾਬੰਦੀ ਨੂੰ ਹਟਾਉਣ ਜਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਛੋਟ ਦੇਣ ਬਾਰੇ ਮਜਬੂਰ ਕਰਨ, ਜਦੋਂ 4 ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲੇ ਸਮੈਸਟਰ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਛੱਡਣੀ ਪਈ ਸੀ। == ਬਹੁ-ਪੱਧਰੀ ਪਹੁੰਚ == ਸਿੱਖੀ ਸੋਚ ਵਿੱਚ ਜੁੜਨ ਲਈ ਬਹੁ-ਪੱਧਰੀ ਪਹੁੰਚ ਨੂੰ ਅਪਨਾਇਆ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਸਹਿਜਧਾਰੀ (ਹੌਲੀ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ) ਵੀ ਸਿੱਖ ਹਨ, ਜਿੰਨਾਂ ਨੇ ਪੰਜ ਕੱਕੇ ਧਾਰਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤੇ, ਪਰ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਹੋਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲਈ ਵੇਖੋ: ਸਿੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਫਲਸਫ਼ਾ == ਸੰਦਰਭ == === ਹਵਾਲੇ === {{ਹਵਾਲੇ|30em}} === ਟਿੱਪਣੀਆਂ === <references group="lower-roman" /> {{ਭਾਰਤੀ ਧਰਮ}} {{ਸਿੱਖੀ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] 2jivkoqdwtmcsnu8kigjlj1cxrf1ay5 0 2459 842236 840288 2026-07-10T17:59:41Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 2 books for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842236 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious biography | religion = [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] | image = Contemporary painting of Guru Tegh Bahadur by Ahsan, ca.1668.jpg | caption = | birth_name = ਤਿਆਗ ਮੱਲ | birth_date = {{Birth date|1621|04|01|df=yes}} | birth_place = [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]], [[ਪੰਜਾਬ ਖੇਤਰ|ਪੰਜਾਬ]], [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ]] (ਹੁਣ [[ਭਾਰਤ]]) | death_date = {{Death date and age|1675|11|11|1621|04|01}} | death_place = [[ਦਿੱਲੀ]], [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ]] (ਹੁਣ [[ਭਾਰਤ]]) | death_cause = ਸਿਰ ਕਲਮ | period = 1664–1675 | other_names = ਨੌਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ | known_for = * ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਸ਼ਬਦ * ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਤਾਂ ਦੀ ਮਜ਼੍ਹਬੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਸ਼ਾਹਦਤ<ref>Gill, Sarjit S., and Charanjit Kaur (2008), "Gurdwara and its politics: Current debate on Sikh identity in Malaysia", SARI: Journal Alam dan Tamadun Melayu, Vol. 26 (2008), pages 243-255, Quote: "Guru Tegh Bahadur died in order to protect the Kashmiri Hindus' religious freedom."</ref> ਅਤੇ ਖ਼ੁਦ ਦੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਤਬਦੀਲ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ * [[ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] ਦੇ ਬਾਨੀ * [[ਪਟਿਆਲਾ]] ਦੇ ਬਾਨੀ * ਜ਼ਮੀਰ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਅਤੇ ਇਨਸਾਨੀ ਹੱਕਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਸ਼ਹਾਦਤ<ref>{{cite book|last1=Singh|first1=Darshan|title=Martyrdom Of Guru Tegh Bahadur|date=2003|publisher=Anamika Publishers & Distributors (P) Limited|location=New Delhi|isbn=9788179750322|page=30, Quote: "Guru Tegh Bahadur ji, the ninth Guru of the Sikhs, became a Martyr for the freedom of conscience and belief."}}</ref><ref>{{cite book|last1=Pechilis|first1=Karen|last2=Raj|first2=Selva J.|title=South Asian Religions: Tradition and Today|date=2013|publisher=Routledge|isbn=9780415448512|page=228|url=https://books.google.com/?id=kaubzRxh-U0C&pg=PA228&dq=guru+tegh+bahadur+freedom+of#v=onepage&q=guru%20tegh%20bahadur%20freedom%20of&f=false|accessdate=17 November 2016}}</ref> | spouse = [[ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ]] | children = [[ਗੁਰ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] | father = [[ਗੁਰ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ]] | mother = ਮਾਤਾ ਨਾਨਕੀ | predecessor = [[ਗੁਰ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ]] | successor = [[ਗੁਰ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] }} {{ਸਿੱਖੀ ਸਾਈਡਬਾਰ}} '''ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ''' (1 ਅਪਰੈਲ 1621 – 11 ਨਵੰਬਰ 1675 ਜੂਲੀਅਨ ਕੈਲੰਡਰ ਅਨੁਸਾਰ) [[ਸਿੱਖਾਂ]] ਦੇ ਨੌਵੇਂ [[ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ|ਗੁਰੂ]] ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 1665 ਤੋਂ 1675 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਕਲਮ ਕਰਨ ਤੱਕ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਆਗੂ ਰਹੇ।<ref>{{cite book|title=Textual Sources for the Study of Sikhism|year=1984|publisher=Manchester University Press|pages=32–33|url=https://books.google.com/books?id=Mj28AAAAIAAJ|author=W. H. McLeod|access-date=14 November 2013|isbn=9780719010637|archive-date=18 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200218101303/https://books.google.com/books?id=Mj28AAAAIAAJ|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=The Ninth Master Guru Tegh Bahadur (1621–1675)|url=http://www.sikhs.org/guru9.htm|website=sikhs.org|access-date=23 November 2014|archive-date=7 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190107050930/http://www.sikhs.org/guru9.htm|url-status=live}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ '''ਹਿੰਦ ਦੀ ਚਾਦਰ''' ਕਹਿ ਕੇ ਸਨਮਾਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਧਰਮ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਮਹਾਨ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦਿੱਤੀ। ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਦੀ ਦੱਬੀ ਕੁਚਲੀ ਆਮ ਜਨਤਾ ਹਾਕਮਾਂ ਨਾਲ ਟੱਕਰ ਲੈਣ ਤੇ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਦੇਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਬਰ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ 1621 ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਛੇਵੇਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ, [[ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ]] ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ। ਇੱਕ ਸਿਧਾਂਤਕ ਅਤੇ ਨਿਡਰ ਯੋਧਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਕ ਵਿਦਵਾਨ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਕਵੀ ਸੀ ਜਿਸ ਦੇ 115 ਭਜਨ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਮੁੱਖ ਪਾਠ ਹੈ। ਉਹ 1664 ਵਿੱਚ [[ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਸਨ।<ref>{{Cite book |last=Mann|first=Gurinder Singh|title=The Making of Sikh Scripture|url=https://archive.org/details/bwb_KS-004-512|publisher=Oxford University Press|isbn=9780195130249|pages=[https://archive.org/details/bwb_KS-004-512/page/8 9]|chapter=Table 1. Towns Associated with the Sikh Gurus}}</ref> ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ ਛੇਵੇਂ ਮੁਗਲ ਸਮਰਾਟ [[ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ]] ਦੇ ਹੁਕਮ 'ਤੇ ਦਿੱਲੀ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref name="cs2013">{{cite book|last=Seiple|first=Chris|title=The Routledge handbook of religion and security|publisher=Routledge|year=2013|isbn=978-0-415-66744-9|location=New York|page=96}}</ref><ref name="bbcgtb">{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/religion/religions/sikhism/people/teghbahadur.shtml|title=Religions – Sikhism: Guru Tegh Bahadur|publisher=[[BBC]]|access-date=20 October 2016|archive-date=14 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170414075330/http://www.bbc.co.uk/religion/religions/sikhism/people/teghbahadur.shtml|url-status=live}}</ref><ref name="fenech4">{{cite book|author1=Pashaura Singh|author2=Louis E. Fenech|title=The Oxford Handbook of Sikh Studies|url=https://books.google.com/books?id=8I0NAwAAQBAJ|year=2014|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-969930-8|pages=236–238|access-date=12 June 2017|archive-date=4 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190504190932/https://books.google.com/books?id=8I0NAwAAQBAJ|url-status=live}};<br />{{cite journal | last=Fenech | first=Louis E. | title=Martyrdom and the Execution of Guru Arjan in Early Sikh Sources | url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-oriental-society_january-march-2001_121_1/page/20 | journal=Journal of the American Oriental Society | publisher= American Oriental Society | volume=121 | issue=1 | year=2001 |doi=10.2307/606726 | pages=20–31| jstor=606726 }};<br />{{cite journal | last=Fenech | first=Louis E. | title=Martyrdom and the Sikh Tradition | url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-oriental-society_october-december-1997_117_4/page/n6 | journal=Journal of the American Oriental Society | publisher=American Oriental Society | volume=117 | issue=4 | year=1997 | doi=10.2307/606445 | pages=623–642| jstor=606445 }};<br />{{cite journal | last=McLeod | first=Hew | title=Sikhs and Muslims in the Punjab | journal=South Asia: Journal of South Asian Studies | publisher=Taylor & Francis | volume=22 | issue=sup001 | year=1999 | issn=0085-6401 | doi=10.1080/00856408708723379 | pages=155–165}}</ref> ਸਿੱਖ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੀਸ ਗੰਜ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰਕਾਬ ਗੰਜ ਸਾਹਿਬ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਫਾਂਸੀ ਅਤੇ ਸਸਕਾਰ ਦੇ ਸਥਾਨਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ।<ref name="singharakab">{{cite book|author=H. S. Singha|title=The Encyclopedia of Sikhism (over 1000 Entries)|url=https://books.google.com/books?id=gqIbJz7vMn0C|year=2000|publisher=Hemkunt Press|isbn=978-81-7010-301-1|page=169|access-date=30 October 2016|archive-date=20 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200920113541/https://books.google.com/books?id=gqIbJz7vMn0C|url-status=live}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਿਵਸ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹਰ ਸਾਲ 24 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="nesbitt122">{{cite book|author=Eleanor Nesbitt|title=Sikhism: a Very Short Introduction|url=https://books.google.com/books?id=XebnCwAAQBAJ|year=2016|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-874557-0|pages=6, 122–123|access-date=9 March 2017|archive-date=9 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170309075522/https://books.google.com/books?id=XebnCwAAQBAJ|url-status=live}}</ref> ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਰੋਤ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਅਤੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਵਿਚਕਾਰ ਟਕਰਾਅ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਬਾਰੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਹਨ। ਸਿੱਖ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੀਆਂ ਅਸਹਿਣਸ਼ੀਲ ਨੀਤੀਆਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਗੈਰ-ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅਤੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਮੁਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਪੰਜਾਬ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਗੈਰ-ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਤੋਂ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਟੈਕਸ ਵਸੂਲ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਗੁਰੂ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਜੋ ਗੁਰਗੱਦੀ ਦੇ ਦਾਅਵੇਦਾਰ ਸਨ, ਨੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੀ ਗੁਰੂ ਪ੍ਰਤੀ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਨੂੰ ਭੜਕਾਉਣ ਵਿੱਚ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।<ref>{{Cite book |last=Torri |first=Michelguglielmo |url=https://www.google.co.in/books/edition/A_History_of_India/L9k5EQAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=guru+tegh+bahadur&pg=PA351&printsec=frontcover |title=A History of India Volume 1: From the First Human Settlements to the Mughal Empire |date=2025-02-25 |publisher=Boydell & Brewer |isbn=978-1-83765-144-3 |pages=351 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book|title=Historical Dictionary of Sikhism|url=https://www.google.co.in/books/edition/Historical_Dictionary_of_Sikhism/xajcAwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=tegh+bahadur+execution&pg=PA305&printsec=frontcover|publisher=Bloomsbury Publishing PLC|date=2014-06-11|isbn=978-1-4422-3601-1|language=en|first=Louis E.|last=Fenech|first2=W. H.|last2=McLeod|pages=305|quote=According to Muslim sources he was taken as a brigand. Sikh sources, however, vigorously resist this claim.}}</ref> == ਜ਼ਿੰਦਗੀ == === ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ === ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਜਨਮ 1 ਅਪਰੈਲ, 1621 ਦਿਨ ਐਤਵਾਰ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਨਾਨਕੀ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਗੁਰਦਵਾਰਾ ਗੁਰੂ ਕੇ ਮਹਿਲ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਛੇਵੇਂ [[ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ]] ਜੀ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਸਪੁੱਤਰ ਸਨ। ਬਚਪਨ ਦਾ ਨਾਮ ਤਿਆਗ ਮੱਲ ਸੀ। 1635 ਵਿੱਚ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਨੂੰ ਵੇਖਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਤਲਵਾਰ ਦਾ ਧਨੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 9 ਸਾਲ ਦੇ ਕਰੀਬ ਸਮਾਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਗੁਜ਼ਾਰਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਜਿਲ੍ਹਾ ਜਲੰਧਰ ਵਿਖੇ ਚਲੇ ਗਏ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਭੈਣ ਭਰਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤਾ ਜੀ, ਬਾਬਾ ਸੂਰਜ ਮੱਲ, ਬਾਬਾ ਅਟੱਲ ਰਾਏ ਅਤੇ ਬੀਬੀ ਵੀਰੋ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਲਖਨੋਰੀ ਪਿੰਡ ਦੇ ਲਾਲਚੰਦ ਦੀ ਪੁੱਤਰੀ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਭਾਈ ਲਾਲ ਚੰਦ ਦੀ ਸਪੁੱਤਰੀ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਨਾਲ 1634 ਨੂੰ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਆਹ ਤੋ 32 ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਪੁੱਤਰ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਏ ਨੂੰ 5 ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਕੇ ਬਾਗ ਅਸਥਾਨ ਉਪਰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਮਿਲੇ। ਸਿੱਖ ਵਿਦਵਾਨ [[ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਸਤਬੀਰ ਸਿੰਘ]] ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਨਿਮਰਤਾ ਦੇ ਪੁੰਜ ਤੇ ਮਨ ਨੀਵਾਂ ਤੇ ਮਤ ਉਚੀ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਸਨ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ਇਤਿਹਾਸ ਮੁਤਾਬਕ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਸਨਮੁੱਖ ਬੈਠਦੇ ਤਾ ਅੱਖਾਂ ਨੀਵੀਆਂ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਇਕ ਵਾਰ ਦਰਬਾਰ ਅੰਦਰ ਬੈਠੀ ਸੰਗਤ ਨੇ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਲਾਲ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅੱਖਾਂ ਨੀਵੀਆਂ ਕਰ ਕੇ ਬੈਠ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਅੱਗੋ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਔਗੁਣਾਂ ਦਾ ਪਤਾ ਹੋਵੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਨੇਤਰ ਨਹੀ ਚੁੱਕੇ ਜਾਂਦੇ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 1664 ਈਸਵੀ ਨੂੰ ਗੁਰਿਆਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ। ਉਹ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਦੇ ਛੋਟੇ ਸਪੁੱਤਰ ਸਨ। ਉਹ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਵੈਰਾਗੀ ਤੇ ਉਪਰਾਮ ਤਬੀਅਤ ਦੇ ਮਾਲਕ ਸਨ। ਸੰਨ 1664 ਈ ਨੂੰ ਗੁਰਿਆਈ ਗੱਦੀ ਮਿਲਣ ਉਪਰੰਤ ਆਪਣੇ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਥਾਨ ਬਣਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ 15 ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ ਜੋ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ:- ਬਿਹਾਗੜਾ ਗਉੜੀ,ਆਸਾ ਦੇਵਗੰਧਾਰ ਸੋਰਠਿ ਧਨਾਸਰੀ ਟੋਡੀ ਤਿਲੰਗ ਬਿਲਾਵਲ ਰਾਮਕਲੀ ਮਾਰੂ ਬਸੰਤ ਬਸੰਤ ਹਿਡੋਲ ਸਾਰੰਗ ਜੈਜੈਵੰਤੀ ਆਦਿ ਰਾਗ ਵਿਸੇਸ ਹਨ ਆਪ ਜੀ ਨੈ ਸਾਰੀ ਬਾਣੀ ਮਨ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਉਚਾਰਣ ਕੀਤੀ ਗੁਰੁ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਫੁਰਮਾਉਦੇ ਹਨ ਜਾਗ ਲੇਹੁ ਰੇ ਮਨਾ ਜਾਗ ਲੇਹੁ ਕਹਾ ਗਾਫਲ ਸੋਇਆ। (ਤਿਲੰਗ ਮ 9)ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਕੀਰਤਨ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਸਾਜ ਮਿਦੰਗ ਦੀ ਬਖਸੀਸ ਕੀਤੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਸੰਤ ਸਰੂਪ ਅਡੋਲ ਚਿੱਤ ਗੰਭੀਰ ਤੇ ਨਿਰਭੈ ਸੁਭਾਅ ਦੇ ਮਾਲਕ ਸਨ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕਈ ਕਈ ਘੰਟੇ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋਏ ਬੈਠੇ ਰਹਿੰਦੇ। ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਤੋ ਬਾਅਦ ਆਪ ਪਿੰਡ ਬਕਾਲਾ ਆ ਕੇ ਉਥੇ 20 ਸਾਲ ਭੋਰੇ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਵਿਦਿਆ ਆਪਣੀ ਦੇਖ ਰੇਖ ਹੇਠ ਦਵਾਈ ਆਪ ਜੀ ਸੁੰਦਰ, ਵਿਦਵਾਨ, ਸੂਰਬੀਰ, ਸ਼ਸ਼ਤਰਧਾਰੀ ਤੇ ਧਰਮ ਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸਨ। 1634 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਆਪ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨਾਲ ਮਿਲਕੇ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਦੇ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਤਲਵਾਰ ਦੇ ਜੌਹਰ ਵਿਖਾਏ। ਬਾਬਾ ਬਕਾਲੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪ ਕੀਰਤਪੁਰ ਪੁੱਜੇ ਤੇ ਫਿਰ ਕਹਿਲੂਰ ਦੇ ਰਾਜੇ ਤੋ ਜਮੀਨ ਖਰੀਦ ਕੇ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਸਹਿਰ ਵਸਾਇਆ ਤੇ ਫਿਰ ਉਸ ਜਗਾ ਤੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਸਾਜਨਾ ਕੀਤੀ।। ਅਖੀਰ ਇਕ ਸਾਲ ਪਿੱਛੋਂ ਭਾਈ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਲੁਬਾਣਾ ਜਿਸ ਦਾ ਜਹਾਜ਼ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਘੁੰਮਣ ਘੇਰੀ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਪਾਰ ਲੰਘਿਆ ਸੀ ਆਪਣੀ ਸੁੱਖਣਾ ਦੀਆ 500 ਮੋਹਰਾ ਲੈ ਕੇ ਬਾਬੇ ਬਕਾਲੇ ਪੁੱਜਾ ਉਸ ਸਮੇ ਉਥੇ 22 ਗੁਰੂਆਂ ਦੀਆ ਮੰਜੀਆ ਲੱਗੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ ਉਹ ਸੋਚਣ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਕਿਸ ਨੂੰ 500 ਮੋਹਰਾਂ ਭੇਟ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਣ। ਉਸ ਨੇ ਸੱਚੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਭਾਲ ਕਰਨ ਲਈ ਸਭ ਅੱਗੇ 55 ਮੋਹਰਾਂ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀਆ ਪਰ ਕੋਈ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਬੋਲਿਆ ਕਾਫੀ ਪੁੱਛ ਗਿੱਛ ਤੋ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਇਕ ਗੁਰੂ ਭੋਰੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਲੁਬਾਣਾ ਉਸ ਭੋਰੇ ਵਿੱਚ ਗਿਆ ਉਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਅੱਗੇ 5 ਮੋਹਰਾ ਭੇਟ ਕੀਤੀਆ ਤੇ ਮੱਥਾ ਟੇਕਿਆ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕੀ ਸੁੱਖਣਾ 500 ਦੀ ਸੁੱਖਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕੇਵਲ 5 ਮੋਹਰਾ ਭੇਟ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਲੁਬਾਣਾ ਗੱਦ-ਗੱਦ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਉੱਚੀ-ਉੱਚੀ ਰੋਲਾ ਪਾਉਣ ਲੱਗਾ 'ਗੁਰੂ ਲਾਧੋ ਰੇ ਗੁਰੂ ਲਾਧੋ ਰੇ, ਭਾਵ ਸੱਚਾ ਗੁਰੂ ਲੱਭ ਗਿਆ ਹੈ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ਉਸ ਸਮੇਂ ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦਾ ਸੂਬੇਦਾਰ ਸ਼ੇਰ ਅਫ਼ਗਾਨ ਤਲਵਾਰ ਦੇ ਜੋਰ ਨਾਲ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਹਿੰਦੂਆਂ ਨੂੰ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਣਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਦੁਖੀ ਪੰਡਤ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕੋਲ ਫ਼ਰਿਆਦ ਲੈ ਕੇ ਆਏ ਤੇ ਆਖਣ ਲੱਗੇ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਮਹਾਨ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੇਵੇ ਤਾਂ ਸਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਬਾਲ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਏ ਕੋਲ ਬੈਠੇ ਸਨ ਆਖਣ ਲੱਗੇ (ਪਿਤਾ ਜੀ) ਤੁਹਾਡੇ ਤੋ ਵੱਧ ਹੋਰ ਮਹਾਨ ਵਿਅਕਤੀ ਕੌਣ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਬਾਲ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਏ ਦੇ ਕਹਿਣ ਤੇ ਉਹ ਤਿਲਕ ਜੰਝੂ ਦੀ ਰਖਵਾਲੀ ਲਈ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਦਿੱਲੀ ਪਹੁੰਚੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਆਗਰੇ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਆਪ ਦੁਆਰਾ ਹਕੂਮਤ ਦੀ ਨੀਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸਲਾਮ ਧਰਮ ਕਬੂਲ ਨਾ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਚਾਦਨੀ ਚੌਕ ਦੀ ਕੋਤਵਾਲੀ ਵਿੱਚ ਆਪ ਨੂੰ ਅਨੇਕਾਂ ਕਸ਼ਟ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਆਪ ਅਡੋਲ ਰਹੇ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਦਰਦ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਹਾਕਮਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪ ਦੇ ਸਿੱਖ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ। ਭਾਈ ਮਤੀਦਾਸ ਜੀ ਨੂੰ ਆਰੇ ਨਾਲ ਚੀਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਭਾਈ ਸਤੀਦਾਸ ਨੂੰ ਰੂੰ ਵਿੱਚ ਲਪੇਟ ਕੇ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ ਭਾਈ ਦਿਆਲੇ ਨੂੰ ਉਬਾਲਦੀ ਦੇਗ ਵਿੱਚ ਪਾ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦੇਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਏ। ਜਲਾਦ ਨੇ ਆਪ ਦਾ ਸਿਰ ਧੜ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਇਸ ਤਰਾ ਆਪ ਨੇ ਸੀਸ ਦੀਆ ਪਰ ਸਿਦਕ ਨਾ ਦੀਆ। ਇਹ ਮਹਾਨ ਬਲੀਦਾਨ ਨਵੰਬਰ 1675 (੧੬੭੫) ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਇਥੇ ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼ੀਸ਼ ਗੰਜ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ। ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਇੱਕ ਸੇਵਕ ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਧੜ ਲੈ ਕੇ ਰਕਾਬ ਗੰਜ ਸਾਹਿਬ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਜਿੱਥੇ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਧੜ ਦਾ ਸੰਸਕਾਰ ਹੋਇਆ ਭਾਈ ਜੈਤਾ ਜੋ ਦਿੱਲੀ ਤੋ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਸੀਸ ਲੈ ਕੇ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਪਹੁੰਚਿਆ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਸੀਸ ਦਾ ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅੱਜਕਲ ਇਹਨਾਂ ਸਥਾਨਾਂ ਉਪਰ ਗੁਰੂਘਰ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹਨ, ਜਿਥੇ ਲੱਖਾਂ ਸਰਧਾਲੂ ਧਰਮ ਰੱਖਿਅਕਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਭੇਂਟ ਕਰਨ ਲਈ ਪੁੱਜਦੇ ਹਨ। ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਮਹਾਨ ਕੁਰਬਾਨੀ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੋਚਣੀ ਵਿੱਚ ਇਨਕਲਾਬ ਲੈ ਆਂਦਾ। ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਮਹਾਨ ਕੁਰਬਾਨੀ ਤੋ ਬਾਅਦ ਹੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਸਾਜਨਾ ਕੀਤੀ ਤੇ ਜ਼ਾਲਮ ਹਕੂਮਤ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਹਿਲਾ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਸ਼ਾਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਤੇ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਗੁਣ ਗਾਇਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਚਿੰਤਾ ਤਾ ਕੀ ਕੀਜੀਐ ਜੋ ਅਨਹੋਨੀ ਹੋਇ।। ਇਹੁ ਮਾਰਗੁ ਸੰਸਾਰ ਕੋ ਨਾਨਕੁ ਥਿਰੁ ਨਹੀ ਕੋਇ।।੫੧ ਸਲੋਕ ਮ : ੯ 1426 ਅੰਗ ਅੰਤ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਹਿੰਦ ਦੀ ਚਾਦਰ ਅਰਥਾਤ ਸਮੂਹ ਕਾਇਨਾਤ ਦੀ ਇਜੱਤ ਅਤੇ ਅਣਖ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਸਨ।। === ਯਾਤਰਾਵਾਂ === ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੇ ਪਹਿਲੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ, ਢਾਕਾ ਅਤੇ ਅਸਾਮ ਸਮੇਤ, ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਉਹ ਗਏ ਅਤੇ ਠਹਿਰੇ, ਉਹ ਸਿੱਖ ਮੰਦਰਾਂ ਦੇ ਸਥਾਨ ਬਣ ਗਏ।<ref>{{cite book|last=Singha|first=H.S.|title=The encyclopedia of Sikhism|publisher=Hemkunt Publishers|year=2000|isbn=978-81-7010-301-1|pages=139–40}}</ref> ਆਪਣੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਦੌਰਾਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਭਾਈਚਾਰਕ ਪਾਣੀ ਦੇ ਖੂਹ ਅਤੇ ਲੰਗਰ (ਗਰੀਬਾਂ ਲਈ ਭਾਈਚਾਰਕ ਰਸੋਈਆਂ) ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ।<ref name="ps189">{{cite book|last=Singh|first=Prithi|title=The history of Sikh gurus|publisher=Lotus Press|year=2006|isbn=978-81-8382-075-2|pages=187–89}}</ref><ref name="rp88">{{cite book|last=Pruthi|first=Raj|title=Sikhism and Indian civilization|year=2004|isbn=978-81-7141-879-4|page=88|publisher=Discovery Publishing House }}</ref> ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੇ ਮਥੁਰਾ, ਆਗਰਾ, ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਅਤੇ ਵਾਰਾਣਸੀ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ।<ref name="nsxviii">{{cite book |author=Gobind Singh (Translated by Navtej Sarna) |title=Zafarnama |publisher=Penguin Books |year=2011 |isbn=978-0-670-08556-9 |pages=xviii–xix}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ, ਜੋ ਦਸਵੇਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਹੋਣਗੇ, ਦਾ ਜਨਮ 1666 ਵਿੱਚ ਪਟਨਾ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਹ ਅਸਾਮ ਦੇ ਧੁਬਰੀ ਵਿੱਚ ਸਨ, ਜਿੱਥੇ ਹੁਣ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਹੈ। ਅਸਾਮ ਵਿੱਚ, ਸਿੱਖ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਰਾਜਾ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਅਹੋਮ ਸ਼ਾਸਕ ਰਾਜਾ ਚੱਕਰਧਵਾਜ ਸਿੰਘਾ (ਸੁਪੰਗਮੰਗ) ਵਿਚਕਾਰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਬਣਾਈ ਸੀ।.<ref>{{Cite book |last1=Singh |first1=Dharam |title=Guru Tegh Bahadur: His Life, Travel and Message |last2=Singh |first2=Paramvir |publisher=Publications Division Ministry of Information & Broadcasting |year=2022 |isbn=9789354095832 |quote=There took place one battle between the opposing forces of Ram Singh and the Ahom king, named Chakradhwaj, but it remained inconclusive. According to Sikh chronicles, the Guru was able to arrange a truce between the opposing forces and opened the way for a negotiated settlement. The Guru succeeded in bringing about a rapprochement between them and thus more bloodshed was avoided. To celebrate the happy conclusion, soldiers of Ram Singh's camp raised a high mound on the bank of the Brahmputra, each soldier contributing five shields of earth. On the top of this mound now stands Thara Sahib or Damdama Sahib ...}}</ref><ref name="ps189" /><ref>{{cite book |last=Kohli |first=Mohindar |title=Guru Tegh Bahadur: testimony of conscience |publisher=Sahitya Akademi |year=1992 |isbn=978-81-7201-234-2 |pages=25–27}}</ref> ਅਸਾਮ, ਬੰਗਾਲ ਅਤੇ ਬਿਹਾਰ ਦੀ ਆਪਣੀ ਯਾਤਰਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਬਿਲਾਸਪੁਰ ਦੀ ਰਾਣੀ ਚੰਪਾ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਗਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਜ਼ਮੀਨ ਦਾ ਇੱਕ ਟੁਕੜਾ ਦੇਣ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇਹ ਜਗ੍ਹਾ 500 ਰੁਪਏ ਵਿੱਚ ਖਰੀਦੀ। ਉੱਥੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੀਆਂ ਤਲਹਟੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ।<ref name="bbcgtb" /><ref>{{cite book|last=Singha|first=H.S.|title=The encyclopedia of Sikhism|publisher=Hemkunt Publishers|year=2000|isbn=978-81-7010-301-1|page=21}}</ref> 1672 ਵਿੱਚ, ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੇ ਮਾਲਵਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਜੋ ਗੈਰ-ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ਅਤਿਆਚਾਰ ਨਵੀਆਂ ਉਚਾਈਆਂ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲ ਸਕਣ।<ref>{{cite book|last=Singh|first=Prithi|title=The history of Sikh gurus|publisher=Lotus Press|year=2006|isbn=978-81-8382-075-2|pages=121–24}}</ref> == ਫਾਂਸੀ == === ਬਿਰਤਾਂਤ === ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਿਦਵਾਨ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਸਿੱਖ ਬਿਰਤਾਂਤ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਛਾਣਦੇ ਹਨ: ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਹਿੰਦੂ ਪੰਡਤਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਸੰਗਤ ਨੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਅਤਿਆਚਾਰਾਂ ਅਤੇ ਦਮਨਕਾਰੀ ਨੀਤੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਮਦਦ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite book |last1=Jerryson |first1=Michael |url=https://books.google.com/books?id=pfjtDwAAQBAJ&pg=PA684 |title=Religious Violence Today: Faith and Conflict in the Modern World [2 Volumes] |year=2020 |isbn=9781440859915 |page=684|publisher=Abc-Clio }}</ref> ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ: ਪੈਗੰਬਰ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦ ਵਿੱਚ, ਆਨੰਦਪੁਰ ਵਿਖੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕੋਲ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਬੇਨਤੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਤਾਂ ਦਾ ਕਾਫ਼ਲਾ 500 ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਇੱਕ ਖਾਸ ਪੰਡਤ ਕਿਰਪਾ ਰਾਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ ਇਫਤਿਖਾਰ ਖਾਨ ਦੀ ਗਵਰਨਰਸ਼ਿਪ ਅਧੀਨ ਧਾਰਮਿਕ ਜ਼ੁਲਮ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸੁਣਾਈਆਂ।<ref name=":22">{{Cite book |last=Singh |first=Trilochan |title=Guru Tegh Bahadur, Prophet and Martyr: A Biography |publisher=Gurdwara Parbandhak Committee |year=1967 |pages=293–300 |chapter=Chapter XXII}}</ref> ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਤਾਂ ਨੇ ਅਮਰਨਾਥ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਮੰਗਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸੁਪਨਾ ਆਇਆ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਪੰਡਤਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੁਰਦਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਨੌਵੇਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਦੀ ਭਾਲ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਕੰਮ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name=":22" /> ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਮੁਗਲ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਤਾਂ ਦੇ ਅਤਿਆਚਾਰ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਲਈ ਮਾਖੋਵਾਲ ਵਿਖੇ ਆਪਣੇ ਅੱਡੇ ਤੋਂ ਚਲੇ ਗਏ ਸਨ ਪਰ ਰੋਪੜ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸਰਹਿੰਦ ਵਿੱਚ ਜੇਲ੍ਹ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।<ref name="Grewal1998p71">{{cite book |author=J. S. Grewal |url=https://archive.org/details/sikhsofpunjab0000grew |title=The Sikhs of the Punjab |publisher=Cambridge University Press |year=1998 |isbn=978-0-521-63764-0 |pages=[https://archive.org/details/sikhsofpunjab0000grew/page/71 71]–73 |url-access=registration}}</ref><ref>{{cite book |author=Purnima Dhavan |url=https://books.google.com/books?id=q0ZpAgAAQBAJ |title=When Sparrows Became Hawks: The Making of the Sikh Warrior Tradition, 1699–1799 |publisher=Oxford University Press |year=2011 |isbn=978-0-19-987717-1 |pages=33, 36–37 |access-date=24 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190504223455/https://books.google.com/books?id=q0ZpAgAAQBAJ |archive-date=4 May 2019 |url-status=live}}</ref> ਚਾਰ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ, ਨਵੰਬਰ 1675 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਨੇੜਤਾ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਜਾਂ ਇਸਲਾਮ ਧਰਮ ਬਦਲਣ ਲਈ ਇੱਕ ਚਮਤਕਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ।<ref name="Grewal1998p71" /> ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਤਿੰਨ ਸਾਥੀਆਂ, ਜੋ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ, ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਤਸੀਹੇ ਦੇ ਕੇ ਮੌਤ ਦੇ ਘਾਟ ਉਤਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ: ਭਾਈ ਮਤੀ ਦਾਸ ਨੂੰ ਆਰੇ ਨਾਲ ਦੋ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਚੀਰਿਆ ਗਿਆ, ਭਾਈ ਦਿਆਲ ਦਾਸ ਨੂੰ ਉਬਲਦੇ ਤਰਲ ਦੀ ਇੱਕ ਕੜਾਹੀ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਭਾਈ ਸਤੀ ਦਾਸ ਨੂੰ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।<ref name="Grewal1998p71" /><ref name=":5" />{{Rp|page=48}} ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 11 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ, ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਹੁਕਮ 'ਤੇ, ਲਾਲ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਬਾਜ਼ਾਰ ਚੌਕ, ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਕ ਵਿੱਚ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਦਾ ਜਨਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਿਰ ਕਲਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।<ref name="Grewal1998p71" /><ref name="SinghFenech2014p236">{{cite book |author1=Pashaura Singh |url=https://books.google.com/books?id=7YwNAwAAQBAJ |title=The Oxford Handbook of Sikh Studies |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=978-0-19-100411-7 |editor=Louis E. Fenech |pages=236–238 |access-date=24 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190504171425/https://books.google.com/books?id=7YwNAwAAQBAJ |archive-date=4 May 2019 |url-status=live}}</ref><ref name="cs2013" /> === ਇਤਿਹਾਸ ਲੇਖਨ === [[File:Painting depicting the execution of Guru Tegh Bahadur.jpg|thumb|ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਕ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀ ਫਾਂਸੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਪੇਂਟਿੰਗ।]] [[File:Head of Guru Tegh Bahadar is brought to Anandpur by Sikhs.jpg|thumb|ਸਿੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਅਨੰਦਪੁਰ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਫਰੈਸਕੋ ਆਰਟ]] ਸਿੱਖ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਬਚਿਤਰ ਨਾਟਕ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੀ ਇੱਕ ਯਾਦ ਹੈ, ਜੋ 1680 ਦੇ ਅਖੀਰ ਅਤੇ 1690 ਦੇ ਅਖੀਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਲਿਖੀ ਗਈ ਸੀ।<ref name=":0">{{Cite journal |last=Fenech |first=Louis E. |date=1997 |title=Martyrdom and the Sikh Tradition |url=https://www.jstor.org/stable/606445 |url-status=live |journal=Journal of the American Oriental Society |volume=117 |issue=4 |pages=633 |doi=10.2307/606445 |issn=0003-0279 |jstor=606445 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181006000554/https://www.jstor.org/stable/606445 |archive-date=6 October 2018 |access-date=2 December 2017|url-access=subscription }}</ref><ref name=":1">{{Cite book|last=Grewal|first=J. S.|title=Guru Gobind Singh (1666–1708): Master of the White Hawk|publisher=Oxford University Press|year=2020|isbn=9780199494941|pages=9–10|chapter=New Perspectives and Sources}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Doniger |first1=Wendy |url=https://books.google.com/books?id=FdgWBgAAQBAJ&pg=PA261 |title=Pluralism and Democracy in India: Debating the Hindu Right |last2=Nussbaum |first2=Martha Craven |date=2015 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-539553-2 |pages=261 |language=en}}</ref> ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਫਾਂਸੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ:<ref name="sur">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=JHVmEAAAQBAJ&pg=PT379|title=Medieval Panjab in Transition Authority, Resistance and Spirituality C.1500 – C.1700|last1=Singh|first1=Surinder|isbn=9781000609448|page=384|year=2022|publisher=Routledge }}</ref><ref>{{Cite book |last=Singh |first=Trilochan |title=Guru Tegh Bahadur, Prophet and Martyr: A Biography |publisher=Gurdwara Parbandhak Committee |year=1967 |pages=311 |chapter=Chapter XXIV}}</ref> ''ਇਸ ਹਨੇਰੇ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ, ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੇ ਮੂਹਰਲੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਗੇ ਦੀ ਖ਼ਾਤਰ ਬਹਾਦਰੀ (ਸਾਕਾ) ਦਾ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਵਿੱਤਰ ਲਈ ਆਪਣਾ ਸਭ ਕੁਝ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਸਿਰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ, ਪਰ ਇੱਕ ਵੀ ਸਾਹ ਨਹੀਂ ਲਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਧਰਮ ਦੀ ਖ਼ਾਤਰ ਸ਼ਹਾਦਤ ਝੱਲੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਿਰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ, ਪਰ ਆਪਣੀ ਇੱਜ਼ਤ ਨਹੀਂ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਅਸਲੀ ਮਨੁੱਖ ਦਿਖਾਵੇ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਾਂਗ ਕਰਤੂਤਾਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਘੜਾ ਤੋੜ ਕੇ, ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਰਗਾ ਕੰਮ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਾਣ 'ਤੇ, ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਨੇ ਸੋਗ ਮਨਾਇਆ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਅਸਮਾਨ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਜਿੱਤ ਵਜੋਂ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ। — ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ, ਬਚਿਤਰ ਨਾਟਕ: ਅਪਨੀ ਕਥਾ'' ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਹੋਰ ਸਿੱਖ ਬਿਰਤਾਂਤ, ਜੋ ਸਾਰੇ "ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਗਵਾਹੀ" ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਠਾਰਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਭਰਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ ਸਨ, ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਸਤੀਸ਼ ਚੰਦਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਅਕਸਰ ਵਿਰੋਧੀ ਹਨ।<ref name="sc2001" /> ਫ਼ਾਰਸੀ ਅਤੇ ਮੁਗਲ ਸਰੋਤ<ref>{{Cite book |last=Grewal |first=J.S. |url=https://books.google.com/books?id=9yj-OwAACAAJ |title=Sikh History From Persian Sources |year=2001 |publisher=Indian History Congress |isbn=978-81-89487-18-8 |pages=12–13 |language=en |quote=Most of the non Sikh sources mention Guru Tegh Bahadur's militancy as the reason for Aurangzeb's action. By contrast, the Sikh sources dwell exclusively on the religious dimension of the situation.}}</ref> ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਇੱਕ ਡਾਕੂ ਸਨ<ref name=":0" /> ਜਿਸ ਦੀ ਲੁੱਟ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਲੁੱਟ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਦਰੋਹੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ।<ref>{{Cite book |last=Chandavarkar |first=Rajnayaran |url=https://books.google.com/books?id=yH4hAwAAQBAJ&pg=PA192 |title=History, Culture and the Indian City |date=2009-09-03 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-139-48044-4 |pages=192 |language=en |quote=In another, the historian Satish Chandra pointed out that the 'official explanation' for the execution of the Sikh Guru Tegh Bahadur by the Mughal court was that he had 'resorted to plunder and rapine'.}}</ref> ਚੰਦਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਫਾਂਸੀ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਲਿਖਣ ਵਾਲਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਫ਼ਾਰਸੀ ਸਰੋਤ ਗੁਲਾਮ ਹੁਸੈਨ ਖਾਨ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। 1782, ਜਿੱਥੇ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਦੇ (ਕਥਿਤ) ਪ੍ਰਜਾ ਉੱਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਨੂੰ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦਾ ਕ੍ਰੋਧ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ:<ref name="sc2001">{{cite web|last1=Chandra|first1=Satish|title=Guru Tegh Bahadur's martyrdom|url=http://www.thehindu.com/thehindu/2001/10/16/stories/05162524.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20020228135707/http://thehindu.com/thehindu/2001/10/16/stories/05162524.htm|archive-date=28 February 2002|access-date=20 October 2016|work=[[The Hindu]]}}</ref> ''(ਗੁਰੂ) ਨਾਨਕ ਦਾ ਅੱਠਵਾਂ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ, ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ, ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਯਾਈਆਂ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਅਧਿਕਾਰ ਵਾਲਾ ਆਦਮੀ ਬਣ ਗਿਆ। (ਦਰਅਸਲ) ਜਦੋਂ ਉਹ ਇੱਕ ਥਾਂ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਥਾਂ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਤਾਂ ਕਈ ਹਜ਼ਾਰ ਵਿਅਕਤੀ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਉਸ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀ ਹਾਫਿਜ਼ ਆਦਮ, ਜੋ ਕਿ ਸ਼ੇਖ ਅਹਿਮਦ ਸਰਹਿੰਦੀ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਇੱਕ ਫਕੀਰ ਸੀ, ਦੇ ਵੀ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਮੁਰੀਦ ਅਤੇ ਅਨੁਯਾਈ ਸਨ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਆਦਮੀ (ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਅਤੇ ਹਾਫਿਜ਼ ਆਦਮ) ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਅਤੇ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਦੀ ਆਦਤ ਅਪਣਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਹਿੰਦੂਆਂ ਤੋਂ ਅਤੇ ਹਾਫਿਜ਼ ਆਦਮ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਤੋਂ ਪੈਸੇ ਇਕੱਠੇ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਸ਼ਾਹੀ ਵਕੀਆ ਨਵੀਸ (ਨਿਊਜ਼ ਰਿਪੋਰਟਰ ਅਤੇ ਖੁਫੀਆ ਏਜੰਟ) ਨੇ ਸਮਰਾਟ ਆਲਮਗੀਰ [ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ] ਨੂੰ... ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਤੀਵਿਧੀ ਦੇ ਢੰਗ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ, ਇਹ ਜੋੜਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਜੇਕਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਵਧਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਹੋਰ ਵੀ ਅੜੀਅਲ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। — ਗ਼ੁਲਾਮ ਹੁਸੈਨ, ਸਿਆਰ-ਉਲ-ਮੁਤਖ਼ਖੇਰੀਨ'' ਚੰਦਰ ਗੁਲਾਮ ਹੁਸੈਨ ਦੀ ਦਲੀਲ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲੈਣ ਤੋਂ ਸਾਵਧਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਗੁਲਾਮ ਹੁਸੈਨ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸਪਾਤਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ - ਅਲੀਵਰਦੀ ਖਾਨ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਸੀ - ਅਤੇ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਇੱਕ "ਅਧਿਕਾਰਤ ਤਰਕ" ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ।<ref name="sc2001" /><ref>{{Cite web|title=Siyar-ul-Mutakhkherin – Banglapedia|url=https://en.banglapedia.org/index.php?title=Siyar-ul-Mutakhkherin|access-date=2021-09-18|website=en.banglapedia.org|archive-date=18 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210918151706/https://en.banglapedia.org/index.php?title=Siyar-ul-Mutakhkherin|url-status=live}}</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਹਾਫਿਜ਼ ਆਦਮ ਨਾਲ ਕਥਿਤ ਸਬੰਧ ਕਾਲ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਹੈ। ਚੰਦਰ ਅੱਗੇ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਲਾਮ ਹੁਸੈਨ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਅਤੇ ਫਾਂਸੀ ਦੇਣ ਦਾ ਸਥਾਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਇਸ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਚੰਦਰ ਜੀ ਨੂੰ ਉਕਤ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਨ ਦਾ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।<ref name="sc2001" /> ਅਠਾਰਵੀਂ ਸਦੀ ਦੌਰਾਨ ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਿੱਖ ਸਾਖੀਆਂ (ਰਵਾਇਤੀ ਬਿਰਤਾਂਤ)<ref name=":2">{{Cite book |last=Dogra |first=R. C. |url=http://archive.org/details/encyclopaediaofs0000dogr |title=Encyclopaedia of Sikh religion and culture |date=1995 |publisher=New Delhi : Vikas Pub. House |others=Internet Archive |isbn=978-0-7069-8368-5 |pages=407}}</ref> ਅਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਕਿ "ਗੁਰੂ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਮੁਸਲਿਮ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੇ ਹਿੰਸਕ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਸਨ" ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੁਆਰਾ ਲਾਗੂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਕੱਟੜ ਨੀਤੀਆਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ।<ref name="ha">{{Cite book |last=Chandra |first=Satish |url=https://books.google.com/books?id=0Rm9MC4DDrcC&pg=PA296 |title=Medieval India: From Sultanat to the Mughals Part - II |date=2005 |publisher=Har-Anand Publications |isbn=978-81-241-1066-9 |pages=296 |language=en}}</ref> ਫ਼ਾਰਸੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਦੋਵੇਂ ਸਰੋਤ ਇਸ ਗੱਲ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਮੁਗਲ ਰਾਜ ਦਾ ਫੌਜੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਰਾਜ ਦੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਦੇ ਜੋਸ਼ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite book |last=Truschke |first=Audrey |url=https://books.google.com/books?id=oUUkDwAAQBAJ&pg=PT48 |title=Aurangzeb: The Life and Legacy of India's Most Controversial King |date=2017-05-16 |publisher=Stanford University Press |isbn=978-1-5036-0259-5 |pages=48 |language=en}}</ref> ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਭੀਮਸੇਨ ਨੇ ਲਿਖਿਆ (ਲਗਭਗ 1708){{sfn|Grewal|2001|p=105}} ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ ਬਣਾਈ ਰੱਖੀ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ, ਨੇ ਰਾਜ ਵਿਰੁੱਧ ਬਗਾਵਤ ਕੀਤੀ: ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਾਦਸ਼ਾਹ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਅਨੁਯਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। 1723 ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਮੁਹੰਮਦ ਕਾਸਿਮ ਦਾ ਇਬਰਤਨਾਮਾ{{sfn|Grewal|2001|p=110}}, ਦਾਅਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਝੁਕਾਅ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਸ਼ਾਨ ਭਰੇ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਨਿੰਦਾ ਅਤੇ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।{{sfn|Grewal|2001|p=13}} ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦਰਬਾਰੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਸੋਹਨ ਲਾਲ ਸੂਰੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮੈਜਿਸਟ੍ਰੇਟ ਉਮਦਾਤ ਉਤ ਤਵਾਰੀਖ (ਲਗਭਗ 1805) ਵਿੱਚ ਗੁਲਾਮ ਹੁਸੈਨ ਖਾਨ ਦੀ ਦਲੀਲ ਨੂੰ ਦੁਹਰਾਉਣਾ ਚੁਣਿਆ: ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ 1672 ਅਤੇ 1673 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੱਖਣੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਦੌਰਾਨ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸੈਨਿਕਾਂ ਅਤੇ ਘੋੜਸਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖਾਨਾਬਦੋਸ਼ ਫੌਜ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਗੀਆਂ ਨੂੰ ਪਨਾਹ ਦਿੱਤੀ ਜੋ ਮੁਗਲ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀਆਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਅਜਿਹੀ ਗਤੀਵਿਧੀ ਬਾਰੇ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ ਜੋ ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸੰਭਾਵਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਗਾਵਤ ਜਾਂ ਬਗਾਵਤ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਖ਼ਤਰੇ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਤੋਂ ਜਲਦੀ ਖਤਮ ਕਰਨ ਲਈ।<ref name="sur" /><ref name="sc2001" /> ਚੰਦਰ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇ ਦੇ ਉਲਟ, ਕੁਝ ਪੂਰਵ-ਆਧੁਨਿਕ ਸਿੱਖ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਤਿੱਖੇ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰ ਵਿਵਾਦ 'ਤੇ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ ਸੀ: ਗੁਰੂ ਹਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੂੰ ਸੁਝਾਅ ਦੇ ਕੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਭੜਕਾਉਣ ਲਈ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="sc2001" /> [[File:Detail of a mural from Gurdwara Baba Atal Rai depicting Guru Tegh Bahadar and a young Guru Gobind Singh receiving a delegation of Kashmiri Pandits whom petition their help against religious persecution.jpg|thumb|ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਾਬਾ ਅਟਲ ਰਾਏ ਤੋਂ ਇੱਕ ਕੰਧ-ਚਿੱਤਰ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ (ਉਸ ਸਮੇਂ ਗੋਬਿੰਦ ਦਾਸ ਜਾਂ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਏ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ) ਨੂੰ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਿਤਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਵਫ਼ਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੁਆਰਾ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤਿਆਚਾਰਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਫਰੈਸਕੋ ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਗੁੰਮ ਹੈ।]] ==ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ== 6 ਅਕਤੂਬਰ, 1661 ਨੂੰ [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ]] ਸਾਹਿਬ ਜੋਤੀ-ਜੋਤ ਸਮਾ ਗਏ। ਇਸ ਵੇਲੇ [[ਰਾਮ ਨਰੈਣ ਸਿੰਘ ਦਰਦੀ|ਰਾਮ ਰਾਇ]] ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਸੀ। [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ]] ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜੋਤੀ-ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਕੀਰਤਪੁਰ ਪੁੱਜਾ ਅਤੇ ਗੁਰਗੱਦੀ ਉਤੇ ਅਪਣਾ ਹੱਕ ਜਤਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਨਿਜੀ ਸੇਵਾਦਾਰਾਂ (ਗੁਰਦਾਸ, ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਤੇ ਤਾਰਾ) ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਇਕ ਵੀ ਸਿੱਖ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਸਾਥ ਨਾ ਦਿਤਾ। ਅਖ਼ੀਰ ਉਹ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਦਿੱਲੀ ਪਰਤ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਜਾ ਕੇ [[ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ]] ਦੀ ਮਦਦ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਪਰ, ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਅਪਣੀ ਸਲਤਨਤ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿਚ ਏਨਾ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੂੰ ਨਿਜੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੁਲਾਕਾਤ ਵਾਸਤੇ ਸਮਾਂ ਨਾ ਦੇ ਸਕਿਆ। ਰਾਮ ਰਾਏ ਦੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਦੋ ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਦਾ ਸਮਾਂ ਬੀਤ ਗਿਆ। ਅਖ਼ੀਰ, 4 ਮਾਰਚ,1665 ਵਿਚ ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੂੰ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਮਿਲ ਹੀ ਗਿਆ। ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੇ ਬੜਾ ਆਜਿਜ਼ ਹੋ ਕੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਤੋਂ ਮਦਦ ਮੰਗੀ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਰਾਮ ਰਾਏ ਦੀ ਮਦਦ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਸਬੰਧ ਵਿਚ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਪਹਿਲਾ ਕੰਮ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਸੰਮਨ ਕਰਨ ਦਾ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਲਿਆਉਣ ਵਾਸਤੇ ਰਾਜਾ ਜੈ ਸਿੰਘ ਮਿਰਜ਼ਾ ਦੇ ਦੀਵਾਨ ਪਰਸ ਰਾਮ ਦੀ ਡਿਊਟੀ ਲਾਈ। ਪਰਸ ਰਾਮ, 18 ਮਾਰਚ, 1664 ਦੇ ਦਿਨ ਕੀਰਤਪੁਰ ਪੁੱਜਾ ਅਤੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਦਿਤਾ। ਸੁਨੇਹਾ ਮਿਲਦਿਆਂ ਹੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਜਾਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿਤੀ। ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਗੁਰੂ ਜੀ, ਪਰਸ ਰਾਮ ਦੇ ਲਿਆਂਦੇ ਰਥ ਉਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਦਿੱਲੀ ਵਲ ਨੂੰ ਚਲ ਪਏ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਲ ਦਾਦੀ ਬਸੀ, [[ਮਾਤਾ ਸੁਲੱਖਣੀ]], ਦੀਵਾਨ ਦਰਗਹ ਮੱਲ, ਭਾਈ ਦਰੀਆ ਪਰਮਾਰ, ਭਾਈ ਮਨੀ ਰਾਮ (ਮਗਰੋਂ [[ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ]]) ਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਸਿੱਖ ਵੀ ਦਿੱਲੀ ਨੂੰ ਚੱਲ ਪਏ। ਪੰਜੋਖੜਾ, [[ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ]] ਅਤੇ [[ਪਾਣੀਪਤ]] 'ਚੋਂ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਾਹਿਬ, 20 ਮਾਰਚ, 1664 ਦੇ ਦਿਨ ਦਿੱਲੀ ਪੁੱਜੇ। ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਉਹ ਰਾਜਾ ਜੈ ਸਿੰਘ ਮਿਰਜ਼ਾ ਦੇ ਬੰਗਲੇ (ਮੌਜੂਦਾ ਗੁਰਦਵਾਰਾ ਬੰਗਲਾ ਸਾਹਿਬ) ਵਿਚ ਠਹਿਰੇ। ਜੈ ਸਿੰਘ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੱਖਣ ਦਾ ਗਵਰਨਰ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਬੰਗਲੇ ਵਿਚ ਉਸ ਦੀ ਰਾਣੀ ਪੁਸ਼ਪਾਵਤੀ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਕੰਵਰ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਉਸ ਤੋਂ ਇਕ ਦਿਨ ਮਗਰੋਂ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵੀ ਪੂਰਬ ਦੇ ਦੌਰੇ ਤੋਂ ਦਿੱਲੀ ਮੁੜੇ ਸਨ। ਉਹ ਦਿਲਵਾਲੀ ਮੁਹੱਲੇ ਵਿਚ ਭਾਈ ਕਲਿਆਣਾ ਦੀ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਵਿਚ ਠਹਿਰੇ ਸਨ। ਉਸੇ ਸ਼ਾਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਾਹਿਬ ਵੀ ਦਿੱਲੀ ਆਏ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਜੈ ਸਿੰਘ ਮਿਰਜ਼ਾ ਦੇ ਬੰਗਲੇ ਵਿਚ ਠਹਿਰੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ, 22 ਮਾਰਚ, 1664 ਨੂੰ, ਰਾਜਾ ਜੈ ਸਿੰਘ ਮਿਰਜ਼ਾ ਦੇ ਬੰਗਲੇ 'ਤੇ ਗਏ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਾਹਿਬ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕੀਤੀ। ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੋ ਕੁ ਦਿਨ ਉਥੇ ਠਹਿਰਨ ਵਾਸਤੇ ਆਖਿਆ। ਇਹ ਦੋ ਦਿਨ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਾਹਿਬ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰਾਂ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਟੁਰਨ ਵੇਲੇ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, ''ਮੈਨੂੰ ਇਲਹਾਮ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦਾ ਬੁਲਾਵਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤੇ ਜੇ ਅਜਿਹਾ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਗੁਰਗੱਦੀ ਤੁਸੀ ਸੰਭਾਲਣੀ ਹੈ।'' ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਚੁੱਪ ਰਹੇ ਤੇ ਫਿਰ “ਜੋ ਭਾਵੈ ਕਰਤਾਰ” ਆਖ ਕੇ ਅਲਵਿਦਾ ਬੁਲਾ ਕੇ ਬਕਾਲਾ ਵਲ ਨੂੰ ਚੱਲ ਪਏ। ==ਗੁਰਗੱਦੀ ਉੱਪਰ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹੋਣਾ== ਗੁਰੂ ਹਰਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਨੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮੇਂ ਆਖਰੀ ਸ਼ਬਦ "ਬਾਬਾ ਬਕਾਲਾ" ਕਹੇ ਸਨ। ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਅਗਲਾ ਗੁਰੂ ਦਾ ਬਾਬਾ ਬਕਾਲਾ ਵਿਖੇ ਹੋਣਾ ਸੀ। ਵਪਾਰੀ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਲੁਬਾਣਾ ਦਾ ਜਦੋਂ ਜਹਾਜ਼ ਡੁੱਬਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ 500 ਮੋਹਰਾਂ ਭੇਟ ਕਰੇਗਾ। ਜਦੋਂ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਲੁਬਾਣਾ ਬਾਬਾ ਬਕਾਲਾ ਵਿਖੇ ਪਹੁੰਚਿਆਂ ਤਾਂ ਉਸਨੇ 22 ਮੰਜੀਆਂ ਤੇ ਗੁਰੂ ਬੈਠੇ ਹੋਏ ਵੇਖੇ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਲੁਬਾਣਾ ਨੇ ਹਰ ਇੱਕ ਅੱਗੇ 2-2 ਮੋਹਰਾਂ ਰੱਖੀਆਂ ਜਦੋਂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚਿਆ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਕੀ ਮੋਹਰਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ। ਜਿਸ ਤੋਂ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਲੁਬਾਣਾ ਨੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਕਿਹਾ 'ਗੁਰੂ ਲਾਧੋ ਰੇ ਗੁਰੂ ਲਾਧੋ' ਗੁਰੂ ਮਿਲ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਮੰਨ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਗੁਰਗੱਦੀ ਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਧੀਰ ਮੱਲ ਅਤੇ ਪਿੑਥੀ ਚੰਦ ਦੀਆਂ ਸੰਤਾਨਾਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਸਹਿਣਾ ਪਿਆ। (ਭੁਲੇਖੇ ਨਾਲ ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ਤੇ ਲਿਖਾਰੀ ਤੋਂ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਲੱਖੀ ਸ਼ਾਹ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਜੋ ਦਾਸ ਗੁਰਸੇਵਕ ਸਿੰਘ ਅਕਾਲੀ ਹਜੂਰੀ ਕਥਾ ਵਾਚਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਨਾਨਕਮਤਾ ਸਾਹਿਬ ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਵੱਲੋਂ ਸੋਧ ਕੇ ਹੁਣ ਇਸ ਜਗਹਾ ਤੇ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ) ==ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਕੰਮ== ਗੁਰਗੱਦੀ ਤੇ ਬੈਠਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਹਰਮਿੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਕੋਲ ਨਿਵਾਸ ਕੀਤਾ। ਜਿੱਥੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਥੰਮ ਸਾਹਿਬ (ਥੜਾ ਸਾਹਿਬ) ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਧਰਮ ਪੑਚਾਰ ਲਈ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਕਰਨੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀਆਂ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਘੁੱਕੇ ਵਾਲੀ ਗਏ ਜਿਥੇ ਕੁਦਰਤੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਬਹੁਤ ਸੀ ਜਿਸ ਤੋਂ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਇਸਦਾ ਨਾਮ 'ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਗ' ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਤਰਨਤਾਰਨ, ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ, ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਤੋਂ ਮਾਲਵਾ ਪਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ, ਮੋੜ ਮੰਡੀ, ਮਹਿਸਰਖਾਨਾ ਆਦਿ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਗਏ। ਬਿਲਾਸਪੁਰ ਦੇ ਰਾਜੇ ਭੀਮ ਚੰਦ ਦੀ ਰਾਣੀ ਜਲਾਲ ਦੇਵੀ ਤੋਂ 500 ਰੁ: ਵਿੱਚ ਜ਼ਮੀਨ ਖਰੀਦ ਕੇ ਚੱਕ ਨਾਨਕੀ ਨਾਂ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਵਸਾਇਆ ਜਿਸ ਨੂੰ ਫਿਰ ਮਾਖੋਵਾਲ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਇਹ ਨਗਰ 16 ਜੂਨ, 1665 ਵਿੱਚ ਵਸਾਇਆ ਗਿਆ। ਜੋ ਕਿ ਅਜੋਕਾ [[ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] ਬਣ ਗਿਆ। ==ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਿਤਾਂ ਦੀ ਫ਼ਰਿਆਦ== [[ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ]] ਦੇ ਜ਼ੁਲਮ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਬਣੇ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਿਤਾਂ ਦੀ ਫ਼ਰਿਆਦ ਕਿਸੇ ਪਾਸੇ ਨਾ ਸੁਣੀ ਗਈ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨੌਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਣ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚੈ ਕੀਤਾ। 25 ਮਈ, 1675 ਦੇ ਦਿਨ 16 ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਇਕ ਜੱਥਾ ਵੀ ਚੱਕ ਨਾਨਕੀ ਆਇਆ। ਉਹ ਇਕ ਮੋਹਤਬਰ ਸਿੱਖ ਆਗੂ ਭਾਈ ਕਿਰਪਾ ਰਾਮ ਦੱਤ ਨੂੰ ਵੀ ਅਪਣੇ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਆਏ ਸਨ। ਭਾਈ ਕਿਰਪਾ ਰਾਮ, ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਸੱਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਪ੍ਰਚਾਰਕਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਸਨ। ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਇਸ ਸਿੱਖ ਆਗੂ ਦੀ ਬਾਂਹ ਫੜ ਕੇ ਚੱਕ ਨਾਨਕੀ ਆਏ ਅਤੇ ਤਖ਼ਤ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਆ ਫ਼ਰਿਆਦੀ ਹੋਏ। ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਦਸਿਆ ਕਿ ਅਸੀ ਕੇਦਾਰ ਨਾਥ, ਬਦਰੀ ਨਾਥ, [[ਪੁਰੀ]], ਦੁਆਰਕਾ, ਕਾਂਚੀ, ਮਥਰਾ ਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਹਿੰਦੂ ਕੇਂਦਰਾਂ ਤੋਂ ਹੋ ਆਏ ਹਾਂ ਪਰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਵੀ ਸਾਡੀ ਬਾਂਹ ਨਹੀਂ ਫੜੀ। ਅਸੀ, ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਨਵੇਂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਗਵਰਨਰ ਇਫ਼ਤਿਖ਼ਾਰ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਜ਼ੁਲਮ ਤੋਂ ਤੰਗ ਆ ਚੁੱਕੇ ਹਾਂ। ਉਹ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸੈਂਕੜੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਜਬਰੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਣਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅਸੀ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਹਿੰਦੂ-ਰਾਜਪੂਤ ਵਜ਼ੀਰਾਂ ਤਕ ਵੀ ਪਹੁੰਚ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੀ ਅਪਣੀ ਬੇਬਸੀ ਜ਼ਾਹਰ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਕੋਈ ਵੀ ਬਹੁੜੀ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ਸਾਡੀ ਆਖ਼ਰੀ ਆਸ ਸਿਰਫ਼ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਦਰ ਹੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਨਿੰਮੋਝੂਣਤਾ ਵੇਖ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ, ”ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰ ਤੋਂ ਕਦੇ ਵੀ ਕੋਈ ਖ਼ਾਲੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਤੁਹਾਡੀ ਮਦਦ ਕਰਨਗੇ। ਜਾਉ, ਸੂਬੇਦਾਰ ਨੂੰ ਆਖ ਦਿਉ ਕਿ ਜੇ ਉਹ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਣਾ ਲਵੇ ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਣ ਜਾਣਗੇ।” ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਜਾਨ ਵਿਚ ਜਾਨ ਆਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦਰਦ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ “ਜੋ ਸਰਣਿ ਆਵੈ ਤਿਸੁ ਕੰਠਿ ਲਾਵੈ” ਮਹਾਂਵਾਕ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਿਵਾਇਆ ਕਿ ਉਹ ਬਾਬੇ ਨਾਨਕ ਦੇ ਦਰ ਤੋਂ ਮਾਯੂਸ ਨਹੀਂ ਪਰਤਣਗੇ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕਿਸੇ ਡੂੰਘੀ ਸੋਚ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਏ ਅਤੇ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਫ਼ੁਰਮਾਉਣ ਲੱਗੇ ਕਿ ਅਜੇ ਧਰਮ ਯੁੱਧ ਦਾ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਆਇਆ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਕਿਸੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਸਿਰਫ਼ ਕੁਰਬਾਨੀ ਨਾਲ ਹੀ ਡੁੱਬਦੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਬਚਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਪੂਰੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਸੱਨਾਟਾ ਛਾ ਗਿਆ। ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਸਪੁੱਤਰ ਬਾਲ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਇ ਜੀ ਨੇ ਆਪ ਜੀ ਤੋਂ ਇਸ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਪੁੱਛਿਆ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਅਤਿਆਚਾਰ ਦੇ ਭਾਂਬੜ ਬਹੁਤ ਉੱਚੇ ਚਲੇ ਗਏ ਹਨ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਨਿਤਾਣੇ ਬਾਲਣ ਦੀ ਥਾਂ ਝੋਕੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਕਿਸੇ ਮਹਾਂਪੁਰਖ ਦੇ ਬਲੀਦਾਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਵਿੱਤਰ ਖ਼ੂਨ ਦੇ ਛਿੱਟੇ ਮਾਰ ਕੇ ਬਲਦੇ ਹੋਏ ਭਾਂਬੜਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰ ਸਕੇ। ਬਾਲ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਇ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਆਪ ਜੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਮਹਾਂਪੁਰਖ ਕੌਣ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਆਪ ਆਪਣਾ ਬਲੀਦਾਨ ਦੇ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਡੁੱਬਦੇ ਹੋਏ ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ। ਆਪਣੇ ਬਾਲ ਦੇ ਨਿੱਕੇ ਜਿਹੇ ਮੂੰਹੋਂ ਏਨੀ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਇਹ ਬਾਲਕ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਹਰ ਔਖੀ ਤੋਂ ਔਖੀ ਘੜੀ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਲਈ ਹਰ ਪੱਖੋਂ ਸਮਰੱਥ ਹੈ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੇਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਤਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਹੋ ਕੇ ਜਾਓ ਤੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਕਹਿ ਦਿਓ ਕਿ ਜਾਹ! ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਡੇ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਣਾ ਲੈ। ਜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸਲਾਮ ਧਰਮ ਕਬੂਲ ਕਰ ਲਿਆ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਖ਼ੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਣ ਜਾਵਾਂਗੇ। ==ਕੁਰਬਾਨੀ== 1665 ਵਿਚ ਮਾਲਵੇ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ, ਅਪਰੈਲ, 1665 ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ ਵਿਚ, ਧਮਤਾਨ (ਹੁਣ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਜੀਂਦ, ਹਰਿਆਣਾ) ਪੁੱਜੇ। ਧਮਤਾਨ ਵਿਚ ਭਾਈ ਦੱਗੋ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦਾ ਮਸੰਦ ਸੀ। ਭਾਈ ਦੱਗੋ ਦਾ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਬੜਾ ਚੰਗਾ ਰਸੂਖ਼ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖੀ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ। 1665 ਤਕ ਧਮਤਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਧੇਰੇ ਵਾਸੀ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਉਥੇ ਪੁੱਜੇ ਤਾਂ ਸੈਂਕੜੇ ਸਿੱਖ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਵਾਸਤੇ ਆਏ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਦੀਵਾਨ ਸਜਾਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਕੁੱਝ ਦਿਨ ਧਮਤਾਨ ਰਹਿਣ ਮਗਰੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ [[ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] ਜਾਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿਤੀ। 28 ਅਕਤੂਬਰ, 1665 ਤਕ ਆਪ ਏਥੇ ਰਹੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਬਾਲ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਇ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਗੁਰਗੱਦੀ ਦੇ ਦਸਵੇਂ ਵਾਰਿਸ ਥਾਪ ਕੇ ਆਪ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਿਤਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ [[ਭਾਈ ਮਤੀ ਦਾਸ]] ਜੀ, [[ਭਾਈ ਸਤੀ ਦਾਸ]] ਜੀ, [[ਭਾਈ ਜੈਤਾ]] ਜੀ ਅਤੇ [[ਭਾਈ ਦਿਆਲਾ]] ਜੀ ਆਦਿ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਦਿੱਲੀ ਵੱਲ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੇਣ ਚੱਲ ਪਏ। ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਇਸਲਾਮ ਦੇ ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਧੁੱਤ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਇਸਲਾਮ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਗਾਉਂਦਿਆਂ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਇਸਲਾਮ ਕਬੂਲਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਆ। ਪਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਉਮੀਦ ਦੇ ਉਲਟ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਧਰਮ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਤਲਵਾਰਾਂ ਦੀ ਨੋਕ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ ਬਦਲਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਹਿੰਦੂਆਂ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਣਾ ਕੇ ਨਾ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਸੱਚੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਹੋਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦੇ ਰਹੇ ਹੋ, ਨਾ ਹੀ ਰੱਬ ਦੀ ਰਜ਼ਾ ਵਿੱਚ ਚੱਲ ਰਹੇ ਹੋ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਆਪਣੀ ਪਰਜਾ ਪ੍ਰਤੀ ਆਪਣੇ ਕਰਤੱਵ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ ਤੁਹਾਡਾ ਫ਼ਰਜ਼ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਹਿੰਦੂਆਂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਸਮਝੋ। ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਤੁਸੀਂ ਤਾਂ ਹਿੰਦੂਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਨ੍ਹੇ ਜ਼ੁਲਮ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਬਣਾਇਆ ਹੈ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ! ਤੇਰੇ ਇਸ ਜ਼ੁਲਮ ਨੂੰ ਠੱਲ੍ਹ ਪਾਉਣ ਲਈ ਅਤੇ ਮਾਸੂਮ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਅਸੀਂ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਆ ਨਿੱਤਰੇ ਹਾਂ। ਤੂੰ ਤਾਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ ਆਪਣੀ ਪਰਜਾ ਤੋਂ ਮੂੰਹ ਮੋੜੀ ਬੈਠਾ ਹੈਂ ਪਰ ਅਸੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਜ਼ਲੂਮਾਂ ਦੀ ਬਾਂਹ ਪਕੜ ਲਈ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇਸਲਾਮ ਨਾ ਕਬੂਲਣ ਦੇ ਅਟੱਲ ਨਿਸ਼ਚੈ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਕੰਬ ਉੱਠਿਆ। ਕੁਰਬਾਨੀ ਲਈ ਤਿਆਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਮਨਸੂਬਿਆਂ ਦੀਆਂ ਨੀਹਾਂ ਹਿੱਲ ਗਈਆਂ। ਆਪਣੀ ਇਸ ਹਾਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਅੰਤ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਲੋਹੇ ਦੇ ਪਿੰਜਰੇ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁਰੀਦਾਂ ਨੂੰ ਤਸੀਹੇ ਦੇ-ਦੇ ਕੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪਹਿਲਾਂ ਭਾਈ ਮਤੀ ਦਾਸ ਜੀ ਨੂੰ ਆਰੇ ਨਾਲ ਚੀਰਿਆ ਗਿਆ। ਭਾਈ ਦਿਆਲਾ ਜੀ ਨੂੰ ਉਬਲਦੀ ਦੇਗ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕਰਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਮੁਰੀਦਾਂ ਨੂੰ ਅਣਮਨੁੱਖੀ ਤਸੀਹੇ ਦੇ ਕੇ ਹੋਣੀ ਦੀ ਭੱਠੀ ਵਿੱਚ ਝੋਕ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਜਿਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਡੋਲੇ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਿਦਕ ਹੋਰ ਵੀ ਅਡੋਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਅੰਤ ਮਿਤੀ 11 ਨਵੰਬਰ, 1675 ਈ: ਨੂੰ ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਕ ਵਿਖੇ ਕਾਜ਼ੀ ਨੇ ਫ਼ਤਵਾ ਪੜ੍ਹਿਆ। ਜੱਲਾਦ ਜਲਾਲਦੀਨ ਨੇ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਵਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸੀਸ ਧੜ ਨਾਲੋਂ ਅਲੱਗ ਹੋ ਗਿਆ। ਪਰ ਆਪਣੇ ਮੂੰਹੋਂ ਸੀਅ ਨਾ ਉਚਾਰੀ। ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਅਦੁੱਤੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਬਾਰੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੇ ‘ਬਚਿਤਰ ਨਾਟਕ’ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ: <poem> ਤਿਲਕ ਜੰਞੂ ਰਾਖਾ ਪ੍ਰਭ ਤਾਕਾ॥ ਕੀਨੋ ਬਡੋ ਕਲੂ ਮਹਿ ਸਾਕਾ॥ ਸਾਧਨ ਹੇਤਿ ਇਤੀ ਜਿਨਿ ਕਰੀ॥ ਸੀਸੁ ਦੀਯਾ ਪਰੁ ਸੀ ਨ ਉਚਰੀ॥ ਧਰਮ ਹੇਤ ਸਾਕਾ ਜਿਨਿ ਕੀਆ॥ ਸੀਸੁ ਦੀਆ ਪਰੁ ਸਿਰਰੁ ਨ ਦੀਆ॥ (ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ) </poem> ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਲਾਸਾਨੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨਾਲ ਦਿੱਲੀ ਦਾ ਦਿਲ ਕੰਬ ਉੱਠਿਆ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਚੀਕਾਂ ਨਾਲ ਅਸਮਾਨ ਚੀਰਿਆ ਗਿਆ। ਜੱਲਾਦ ਦਾ ਦਿਲ ਦਹਿਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਤਲਵਾਰ ਸੁੱਟ ਕੇ ਜਾਮਾ ਮਸਜਿਦ ਵੱਲ ਭੱਜ ਗਿਆ। ਸ਼ਾਹੀ ਆਦੇਸ਼ ਸੀ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਟੁਕੜੇ-ਟੁਕੜੇ ਕਰ ਕੇ ਦਿੱਲੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਉੱਤੇ ਲਟਕਾਏ ਜਾਣ ਪਰ ਸ਼ਹੀਦੀ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਅਜਿਹੀ ਹਨੇਰੀ ਝੁੱਲੀ ਕਿ ਸਭ ਆਪੋ ਆਪਣੇ ਬਚਾਅ ਲਈ ਭੱਜ ਉੱਠੇ। ਭਾਈ ਜੈਤਾ ਜੀ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਤੋਂ ਅੱਖ ਬਚਾ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਸੀਸ ਲੈ ਕੇ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸੀਸ ਸਤਿਕਾਰ ਪੂਰਵਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਿਆਂ ਭਾਈ ਜੈਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ‘ਰੰਘਰੇਟਾ ਗੁਰੂ ਕਾ ਬੇਟਾ’ ਵਰ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਧੜ ਭਾਈ ਲੱਖੀ ਸ਼ਾਹ ਆਪਣੇ ਘਰ ਲੈ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਨੂੰ ਅਗਨ-ਭੇਂਟ ਕਰ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਦਾਹ-ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਪ ਜੀ ਦੀਆਂ ਅਸਥੀਆਂ ਨੂੰ ਗਾਗਰ ਵਿੱਚ ਪਾ ਕੇ ਉਥੇ ਹੀ ਦੱਬ ਦਿੱਤਾ। == ਸ਼ਹੀਦੀ == ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦੇਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ [[ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ]] ਦਾ ਇਹ ਵੀ ਹੁਕਮ ਸੀ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਦੇਹ ਦੇ ਚਾਰ ਟੁਕੜੇ ਕਰ ਕੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਲਟਕਾ ਦਿਤੇ ਜਾਣ ਪਰ ਹਨੇਰਾ ਪੈ ਚੁੱਕਾ ਹੋਣ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਇਸ ਹੁਕਮ 'ਤੇ ਅਮਲ ਨਾ ਹੋ ਸਕਿਆ। ਉਧਰ [[ਭਾਈ ਜੈਤਾ]], ਭਾਈ ਨਾਨੂ ਰਾਮ, ਭਾਈ ਤੁਲਸੀ ਤੇ ਭਾਈ ਊਦਾ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸੀਸ ਚੁਕ ਕੇ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਤਰਕੀਬ ਘੜੀ। ਭਾਈ ਜੈਤਾ ਅਪਣੀ ਟੋਕਰੀ ਸਿਰ 'ਤੇ ਚੁਕ ਕੇ ਲੈ ਗਿਆ ਅਤੇ ਰਾਤ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸੀਸ ਚੁਕ ਲਿਆਇਆ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ([[ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ]] ਦੇ ਸਹੁਰਾ) ਭਾਈ ਲੱਖੀ ਰਾਏ ਵਣਜਾਰਾ ਨੇ, ਅਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਭਾਈ ਨਿਗਾਹੀਆ, ਹੇਮਾ ਤੇ ਹਾੜੀ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ, ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਧੜ ਚੁਕ ਲਿਆਂਦਾ ਅਤੇ ਅਪਣੇ ਘਰ ਅੰਦਰ (ਗੁਰਦਵਾਰਾ ਰਕਾਬ ਗੰਜ ਵਾਲੀ ਥਾਂ 'ਤੇ) ਹੀ ਧੜ ਦਾ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸੀਸ ਅਤੇ ਧੜ ਦੇ ਸਸਕਾਰ ਬਾਰੇ ਭੱਟ ਵਹੀ 'ਚ ਇਹ ਲਿਖਿਆ ਮਿਲਦਾ ਹੈ: ਲਖੀਆ ਬੇਟਾ ਗੋਧੂ ਕਾ, ਨਗਾਹੀਆ-ਹੇਮਾ-ਹਾੜੀ ਬੇਟੇ ਲਖੀਏ ਕੇ, ਜਾਦੋ ਬੰਸੀਏ, ਬੜਤੀਏ ਕਨਾਉਾਤ, ਨਾਇਕ ਧੂੰਮਾ ਬੇਟਾ ਕਾਨ੍ਹੇ ਕਾ, ਤੂੰਮਰ ਬਿੰਜਲਉਾਤ, ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਮਹਲ ਨਾਂਵਾਂ ਕੀ ਲਾਸ਼ ਉਠਾਏ ਲਾਏ, ਸਾਲ ਸਤਰਾਂ ਸੈ ਬੱਤੀਸ, ਮੰਗਹਰ ਸੁਦੀ ਛੱਟ, ਗੁਰੂਵਾਰ ਕੇ ਦਿਹੁੰ। ਦਾਗ਼ ਕੀਆ ਰਸੀਨਾ ਗਾਮ ਮੇਂ ਆਧ ਘਰੀ ਰੈਨ ਰਹੀ। (ਭੱਟ ਵਹੀ ਜਾਦੋਬੰਸੀਆਂ ਕੀ, ਖਾਤਾ ਬੜਤੀਏ ਕਨਾਉਾਤੋਂ ਕਾ)। ਉਦੋਂ ਰਾਇਸੀਨਾ ਪਿੰਡ ਦੀ ਸਾਰੀ ਜ਼ਮੀਨ ਭਾਈ ਲੱਖੀ ਰਾਏ ਵਣਜਾਰਾ ਦੀ ਸੀ। ਅੱਜ ਜਿਸ ਜਗ੍ਹਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਭਵਨ, ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਇਹ ਸਾਰੀ ਜਗ੍ਹਾ ਭਾਈ ਲੱਖੀ ਰਾਏ ਦੀ ਸੀ ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ, 1913 ਵਿਚ ਦਿੱਲੀ ਨੂੰ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਾਉਣ ਸਮੇਂ, ਜਬਰੀ ਐਕੁਆਇਰ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ, 14 ਜਨਵਰੀ, 1914 ਨੂੰ ਗੁਰਦਵਾਰਾ ਰਕਾਬ ਗੰਜ ਦੀ ਬਾਹਰਲੀ ਕੰਧ ਵੀ ਢਾਹ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਕੁੱਝ ਹਿੱਸਾ ਵੀ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਲੈਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਪਰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉੁਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਵਾਸਤੇ ਮੋਰਚਾ ਲਾਉਣਾ ਪਿਆ ਸੀ। ‘[[ਬਚਿੱਤਰ ਨਾਟਕ]]’ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਫ਼ੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ: <poem> ਠੀਕਰ ਫੋਰਿ ਦਿਲੀਸ ਸਿਰਿ, ਪ੍ਰਭ ਪੁਰਿ ਕਿਯਾ ਪਯਾਨ॥ ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਆ, ਕਰੀ ਨ ਕਿਨਹੂੰ ਆਨਿ॥ ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ ਕੇ ਚਲਤ, ਭਯੋ ਜਗਤ ਕੋ ਸੋਕ॥ ਹੈ ਹੈ ਹੈ ਸਭ ਜਗ ਭਯੋ, ਜੈ ਜੈ ਜੈ ਸੁਰ ਲੋਕਿ॥ (ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ) </poem> ਵਿਸ਼ਵ-ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਵਿਲੱਖਣ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਰਥਾਂ ਦੀ ਧਾਰਨੀ ਹੈ। ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਇਸ ਗੱਲ ਵਿੱਚ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕੁਰਬਾਨੀ ਆਪਣੇ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਆਪਣੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਲਈ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਮਾਨਵਤਾ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਖ਼ਾਤਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਗੌਰਵਮਈ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਹੀ ਨਵਾਂ ਮੋੜ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਸਗੋਂ ਪੂਰੇ ਵਿਸ਼ਵ ਨੂੰ ਹੱਕ, ਸੱਚ, ਇਨਸਾਫ਼ ਅਤੇ ਧਰਮ ਲਈ ਮਰ-ਮਿਟਣ ਦਾ ਜਜ਼ਬਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਮਜ਼ਲੂਮਾਂ, ਨਿਤਾਣਿਆਂ, ਨਿਓਟਿਆਂ ਅਤੇ ਨਿਮਾਣਿਆਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਰੂਹ ਫੂਕੀ। ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਸਮਕਾਲੀਨ ਸਮਾਜ ਲਈ ਬਲਕਿ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਲਈ ਵੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ-ਸਰੋਤ ਬਣੀ। ਅੱਜ 21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਇਸ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਹੋਰ ਵੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਅੱਜ ਫਿਰ ਸਾਡਾ ਸਮਾਜ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ, ਧਰਮ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਅਣਗਿਣਤ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਲਾਸਾਨੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੱਟੜਤਾ ਦੇ ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਅੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ ਹਿੰਸਾਵਾਦੀਆਂ ਨੂੰ ਚਾਨਣ ਦੀ ਕਿਰਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਅੱਜ ਦੇ ਦਿਨ ਉਸ ਮਹਾਨ ਸ਼ਹੀਦ ਨੂੰ ਸਾਡੀ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਇਹੀ ਹੋਵੇਗੀ ਕਿ ਅਸੀਂ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਬਣਾਏ ਧਰਮ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉੱਠ ਕੇ ਸਰਬ-ਸਾਂਝੇ ਧਰਮ ਅਰਥਾਤ ਮਾਨਵਤਾ, ਅਹਿੰਸਾ, ਦਇਆ, ਅਮਨ ਅਤੇ ਅਖੰਡਤਾ ਦੇ ਰਸਤੇ ਉੱਪਰ ਕਦਮ ਧਰੀਏ। ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀ ਸਾਰੀ ਬਾਣੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਦਰਜ਼ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਸੰਨ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ 1706 ਵਿਚ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ(ਸਾਬੋ ਕੀ ਤਲਵੰਡੀ) ਵਿਖੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਗਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਕੁੱਲ 59 ਪਦੇ (15 ਰਾਗਾਂ ਵਿਚ) ਅਤੇ 57 ਸਲੋਕ ਦਰਜ ਹਨ। ਰਾਗਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਰਚਿਤ ਪਦਿਆਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ- *ਗਉੜੀ = 9 *ਆਸਾ = 1 *ਦੇਵਗੰਧਾਰੀ = 3 *ਬਿਹਾਗੜਾ = 1 *ਸੋਰਠਿ = 12 *ਧਨਾਸਰੀ = 4 *ਜੈਤਸਰੀ = 3 *ਟੋਡੀ = 1 *ਤਿਲੰਗ = 3 *ਬਿਲਾਵਲ = 3 *ਰਾਮਕਲੀ = 3 *ਮਾਰੂ = 3 *ਬਸੰਤੁ = 5 *ਸਾਰੰਗ = 4 *ਜੈਜਾਵੰਤੀ = 4<ref>ਤਾਰਨ ਸਿੰਘ, ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀਵਨ ਤੇ ਸਿੱਖਿਆ, ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ, 2011, ਪੰਨਾ-31</ref> == ਗੈਲਰੀ == <gallery> File:Guru_Tegh_Bahadur,_fresco_from_Qila_Mubarak.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Guru_Tegh_Bahadur,_fresco_from_Qila_Mubarak.jpg|ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ, ਕਿਲਾ ਮੁਬਾਰਕ ਤੋਂ ਫਰੈਸਕੋ। File:Portrait_of_Guru_Tegh_Bahadur_in_the_Pahari_style.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Portrait_of_Guru_Tegh_Bahadur_in_the_Pahari_style.jpg|ਪਹਾੜੀ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀ ਤਸਵੀਰ। File:Guru_Tegh_Bahadur,_the_Ninth_Sikh_Guru.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Guru_Tegh_Bahadur,_the_Ninth_Sikh_Guru.jpg|ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਪੇਂਟਿੰਗ। File:A_19th_century_painting_depicting_Guru_Tegh_Bahadur.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:A_19th_century_painting_depicting_Guru_Tegh_Bahadur.jpg|19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਪੇਂਟਿੰਗ। File:Guru_Tegh_Bahadur,_Pahari_painting.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Guru_Tegh_Bahadur,_Pahari_painting.png|ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ, ਪਹਾੜੀ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ। File:Guru_Tegh_Bahadur_painting_from_the_family_workshop_of_Nainsukh_of_Guler.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Guru_Tegh_Bahadur_painting_from_the_family_workshop_of_Nainsukh_of_Guler.jpg|ਗੁਲੇਰ ਦੇ ਨੈਨਸੁੱਖ ਦੀ ਪਰਿਵਾਰਕ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਪੇਂਟਿੰਗ। File:Portrait_of_Guru_Tegh_Bahadur.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Portrait_of_Guru_Tegh_Bahadur.jpg|19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਆਖਰੀ ਚੌਥਾਈ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦਾ ਚਿੱਤਰ। </gallery> == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਸਿੱਖੀ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਸ਼ਹੀਦ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ]] n6qwefrp7vpf7trinu6gni9mee15e9b 0 2684 842331 841547 2026-07-10T19:47:52Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 2 books for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842331 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious text | name = ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ | Predecessor = [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] | image = Sri Guru Granth Sahib Nishan.jpg | caption = [[ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ|ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿਖੇ [[ਗੁਰ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਦੀ ਲਿਖਾਈ ਵਿੱਚ ਮੂਲ ਮੰਤਰ ਦਾ ਪੱਤਰਾ | religion = [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] | language =[[ਸੰਤ ਭਾਸ਼ਾ]]<br>([[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] ਅਤੇ [[ਪੰਜਾਬੀ ਲਹਿਜੇ|ਇਸਦੀਆਂ ਉਪਭਾਸ਼ਾਵਾਂ]], [[ਲਹਿੰਦਾ]], ਸਥਾਨਕ [[ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ]], [[ਅਪਭ੍ਰੰਸ਼]], [[ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ]], [[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ|ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ]] ([[ਬ੍ਰਜ ਭਾਸ਼ਾ]], [[ਹਰਿਆਣਵੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਬਾਂਗਰੂ]], [[ਅਵਧੀ]], [[ਪੁਰਾਣੀ ਹਿੰਦੀ]], [[ਦੱਖਿਨੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਦੱਖਿਨੀ]]), [[ਭੋਜਪੁਰੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਭੋਜਪੁਰੀ]], [[ਸਿੰਧੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਸਿੰਧੀ]], [[ਮਰਾਠੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਮਰਾਠੀ]], [[ਮਾਰਵਾੜੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਮਾਰਵਾੜੀ]], [[ਬੰਗਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਬੰਗਾਲੀ]], [[ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਫ਼ਾਰਸੀ]] ਅਤੇ [[ਅਰਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅਰਬੀ]])<ref>Songs of the Saints from the Adi Granth By Nirmal Dass. Published by SUNY Press, 2000. {{ISBN|978-0-7914-4683-6}}. p. 13. "Any attempt at translating songs from the Adi Granth certainly involves working not with one language, but several, along with dialectical differences. The languages used by the saints range from Sanskrit; regional Prakrits; western, eastern and southern Apabhramsa; and Sahaskrit. More particularly, we find sant bhasha, Marathi, Old Hindi, central and Lehndi Panjabi, Sindhi and Persian. There are also many dialects deployed, such as Purbi Marwari, Bangru, Dakhni, Malwai, and Awadhi."</ref><ref>[http://www.sikhwomen.com/sikhism/scriptures/ggs/index.htm Sikhism. The Guru Granth Sahib (GGS)] By Harjinder Singh. "The Guru Granth Sahib also contains hymns which are written in a language known as Sahiskriti as well as Sant Bhasha, it also contains many Persian and Sanskrit words throughout."</ref> }} '''ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲੀ|ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Sri''' '''Guru Granth Sahib''') [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ [[ਸਿੱਖ|ਸਿੱਖਾਂ]] ਦੇ [[ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ|ਦਸ ਮਨੁੱਖੀ ਗੁਰੂਆਂ]] ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗਿਆਰਵਾਂ ਅਤੇ ਅੰਤਿਮ, ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ ਸੰਪੰਨ ਅਤੇ ਸਦੀਵੀ [[ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ|ਗੁਰੂ]] ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਨ 1469 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸੰਨ 1708 ਤੱਕ ਦੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਰਚੀ ਅਤੇ ਇਕੱਤਰ ਕੀਤੀ ਬਾਣੀ ਦਾ 1430 ਅੰਗਾਂ (ਸਫਿਆਂ) ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਵਿਸਥਾਰਮਈ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ।<ref name="ke">{{cite book| last = Keene| first = Michael| title = Online Worksheets| publisher = Nelson Thornes| year = 2003| page = 38| isbn = 0-7487-7159-X}}</ref><ref name="su">{{cite book|last=Penney|first=Sue|title=Sikhism|publisher=Heinemann|page=14|isbn=0-435-30470-4}}</ref> ਇਹ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ ਅਤੇ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਸਦੀਵੀ ਸ਼ਬਦ-ਰੂਪੀ ਗੁਰੂ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ [[ਸਿੱਖ]] ਗੁਰੂਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੰਤਾਂ-ਭਗਤਾਂ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਦਾ ਅੰਬਾਰ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਮਾਰਗ-ਦਰਸ਼ਕ ਹੈ।<ref>{{cite conference| first = Singh| last = Kashmir| title = SRI GURU GRANTH SAHIB — A JURISTIC PERSON| publisher = Global Sikh Studies| url = http://www.globalsikhstudies.net/articles/iscpapers/Kashmir%20Singh%20-%20SRI%20GURU%20GRANTH%20SAHIB%20-%20A%20Juristic%20Person.doc.| accessdate = 2008-04-01}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਾਰਚ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[ਅਰਦਾਸ]] ਦੇ ਸਰੋਤ ਜਾਂ ਮਾਰਗ-ਦਰਸ਼ਕ ਵਜੋਂ [[ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ]] [[ਸਿੱਖੀ]] ਵਿੱਚ ਬੰਧਨਾ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਧੁਰਾ ਹੈ।<ref>{{cite book| last = Singh| first = Kushwant| title = A history of the sikhs| publisher = Oxford University Press| year = 2005| isbn = 0-19-567308-5}}</ref> '''ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ,''' ਇਸਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸੰਕਲਨ ਪੰਜਵੇਂ ਗੁਰੂ, [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ]] (1564-1606) ਨੇ ਪਹਿਲੇ ਪੰਜ ਗੁਰੂਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਹਾਨ ਸੰਤਾਂ ਜਾਂ ਭਗਤਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਈਆਂ ਦਾ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਅਤੇ ਇਸਲਾਮ ਨਾਲ ਵਾਸਤਾ ਸੀ, ਓਹਨਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਇਕੱਤਰ ਕਰਕੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਬੀੜ ਨੂੰ [[ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ|ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ]] ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਲਿਖਵਾਇਆ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਨੇ [[ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ|ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ]] ਦੀ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਇਕੱਤਰ ਕਰਕੇ ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ ਵਿਖੇ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਪਾਸੋਂ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਕਰਵਾ ਕੇ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ।<ref name=su/> ਇਸ ਦਾ ਸੰਕਲਨ 29 ਅਗਸਤ 1604 ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 1 ਸਤੰਬਰ 1604 ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। [[ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ]] ਨੂੰ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਗ੍ਰੰਥੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ]] ਨੇ ਰਾਮਕਲੀ ਕੀ ਵਾਰ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਦਸਵੇਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ, [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਨੇ, ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਭਜਨ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਪਾਠ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਵਜੋਂ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ।<ref name="hugh2">{{cite book|last=Partridge|first=Christopher Hugh|title=Introduction to World Religions|year=2005|page=223}}</ref> ਇਹ ਦੂਜਾ ਅਨੁਵਾਦ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਇਸਨੂੰ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="kapoor">{{cite book|last=Kapoor|first=Sukhbir|title=Guru Granth Sahib: An Advance Study|year=2002|publisher=Hemkunt Press|isbn=978-8170103219|page=139}}</ref><ref name="britggs1">[https://www.britannica.com/topic/Adi-Granth-Sikh-sacred-scripture Adi Granth], Encyclopaedia Britannica</ref> ਇਸ ਲਿਖਤ ਵਿੱਚ 1,430 ਅੰਗ (ਪੰਨੇ) ਅਤੇ 5,894 ਸ਼ਬਦ (ਰੇਖਾਵਾਂ ਰਚਨਾਵਾਂ) ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਕਾਵਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਇੱਕ ਤਾਲਬੱਧ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੈੱਟ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ 31 ਮੁੱਖ ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਹਰੇਕ ਗ੍ਰੰਥ ਰਾਗ ਲੰਬਾਈ ਅਤੇ ਲੇਖਕ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਭਜਨ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਰਾਗਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਿਵਸਥਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪੜ੍ਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ [[ਗੁਰਮੁਖੀ]] ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਕਈ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]], ਲਹਿੰਦਾ ਪੰਜਾਬੀ, ਖੇਤਰੀ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ, ਅਪਭ੍ਰੰਸ਼, [[ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ]], [[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]] ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ([[ਬ੍ਰਜ ਭਾਸ਼ਾ]], ਬਾਂਗਰੂ, ਅਵਧੀ, ਪੁਰਾਣੀ ਹਿੰਦੀ), [[ਭੋਜਪੁਰੀ ਬੋਲੀ|ਭੋਜਪੁਰੀ]], [[ਸਿੰਧੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਸਿੰਧੀ]], [[ਮਰਾਠੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਮਰਾਠੀ]], [[ਮਾਰਵਾੜੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਮਾਰਵਾੜੀ]], [[ਬੰਗਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਬੰਗਾਲੀ]], [[ਫ਼ਾਰਸੀ]] ਅਤੇ [[ਅਰਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅਰਬੀ]] ਸਮੇਤ ਹੋਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ। ਇਹਨਾਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਪੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ [[ਸੁਰ (ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨ)|ਸੰਤ ਭਾਸ਼ਾ]] ਦਾ ਆਮ ਸਿਰਲੇਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>Religion and Nationalism in।ndia By Harnik Deol. Published by Routledge, 2000.।SBN 0-415-20108-X, 9780415201087. Page 22. "Remarkably, neither is the Qur'an written in Urdu language, nor are the Hindu scriptures written in Hindi, whereas the compositions in the Sikh holy book, Adi Granth, are a melange of various dialects, often coalesced under the generic title of Sant Bhasha."<br /> The making of Sikh scripture by Gurinder Singh Mann. Published by Oxford University Press US, 2001.।SBN 0-19-513024-3,।SBN 978-0-19-513024-9 Page 5. "The language of the hymns recorded in the Adi Granth has been called "Sant Bhasha," a kind of lingua franca used by the medieval saint-poets of northern।ndia. But the broad range of contributors to the text produced a complex mix of regional dialects."<br /> History of Punjabi Literature by Surindar Singh Kohli. Page 48. Published by National Book, 1993.।SBN 81-7116-141-3,।SBN 978-81-7116-141-6. "When we go through the hymns and compositions of the Guru written in Sant Bhasha (saint- language), it appears that some।ndian saint of 16th century".<br /> [http://www.sikhs.nl/downloads/English/Introduction%20to%20the%20Guru%20Granth%20Sahib.pdf।ntroduction: Guru Granth Sahib]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}. "The Guru Granth Sahib is written in Gurmukhi script. The language, which is most often Sant Bhasha, is very close to Punjabi.।t is well understood all over northern and northwest।ndia and is popular among the wandering holy men. Persian and some local dialects have also been used. Many hymns contain words of different languages and dialects,depending upon the mother tongue of the writer or the language of the region where they were composed."<br /> Songs of the Saints from the Adi Granth By Nirmal Dass. Published by SUNY Press, 2000.।SBN 0-7914-4683-2,।SBN 978-0-7914-4683-6. Page 13. "Any attempt at translating songs from the Adi Granth certainly involves working not with one language, but several, along with dialectical differences. The languages used by the saints range from Sanskrit; regional Prakrits; western, eastern and southern Apabhramsa; and Sahaskrit. More particularly, we find sant bhasha, Marathi, Old Hindi, central and Lehndi Panjabi, Sgettland Persian. There are also many dialects deployed, such as Purbi Marwari, Bangru, Dakhni, Malwai, and Awadhi."<br /> [http://www.sikhwomen.com/sikhism/scriptures/ggs/index.htm Sikhism . The Guru Granth Sahib (GGS)] By Harjinder Singh. "The Guru Granth Sahib also contains hymns which are written in a language known as Sahiskriti as well as Sant Bhasha, it also contains many Persian and Sanskrit words throughout."</ref><ref>Harnik Deol, ''Religion and Nationalism in India''. Routledge, 2000. {{ISBN|978-0415201087}}. p. 22. "(...) the compositions in the Sikh holy book, Adi Granth, are a melange of various dialects, often coalesced under the generic title of ''Sant Bhasha''." ''The Making of Sikh Scripture'' by Gurinder Singh Mann. Published by Oxford University Press US, 2001. {{ISBN|978-0-19-513024-9}} p. 5. "The language of the hymns recorded in the Adi Granth has been called ''Sant Bhasha,'' a kind of lingua franca used by the medieval saint-poets of northern India. But the broad range of contributors to the text produced a complex mix of regional dialects." Surindar Singh Kohli, ''History of Punjabi Literature''. p. 48. National Book, 1993. {{ISBN|978-81-7116-141-6}}. "When we go through the hymns and compositions of the Guru written in ''Sant Bhasha'' (saint-language), it appears that some Indian saint of 16th century...." Nirmal Dass, ''Songs of the Saints from the Adi Granth''. SUNY Press, 2000. {{ISBN|978-0-7914-4683-6}}. p. 13. "Any attempt at translating songs from the Adi Granth certainly involves working not with one language, but several, along with dialectical differences. The languages used by the saints range from Sanskrit; regional Prakrits; western, eastern and southern Apabhramsa; and Sahiskriti. More particularly, we find sant bhasha, Marathi, Old Hindi, central and Lehndi Panjabi, Sgettland Persian. There are also many dialects deployed, such as Purbi Marwari, Bangru, Dakhni, Malwai, and Awadhi."</ref> ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਰਚਨਾ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਛੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ: [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ]], [[ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ]], [[ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ]], [[ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ]], [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ]] ਅਤੇ [[ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ]], ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਚੌਦਾਂ ਹਿੰਦੂ ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਸੰਤਾਂ (ਸੰਤਾਂ), ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਭਗਤ ਰਾਮਾਨੰਦ|ਰਾਮਾਨੰਦ]], [[ਕਬੀਰ]] ਅਤੇ [[ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ|ਨਾਮਦੇਵ]], ਅਤੇ ਇੱਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸੂਫ਼ੀ ਸੰਤ: [[ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ|ਸ਼ੇਖ ਫ਼ਰੀਦ]] ਦੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref name="shapiro924">{{cite journal|last1=Shapiro|first1=Michael C.|last2=Dass|first2=Nirmal|year=2002|title=Songs of the Saints, from the Adi Granth|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-oriental-society_october-december-2002_122_4/page/924|journal=Journal of the American Oriental Society|volume=122|issue=4|pages=924–929|doi=|jstor=}}</ref><ref name="parrinderp256">{{cite book|last=Parrinder|first=|author-link=|year=1971|title=World Religions: From Ancient History to the Present|publisher=Hamlyn|location=United States|isbn=978-0-87196-129-7|page=256}}</ref> ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਸਮਾਜ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਹੈ ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਆਜ਼ਾਦੀ, ਦਇਆ, ਪਿਆਰ, ਇੱਕ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਿਸਮ ਦੇ ਜ਼ੁਲਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਨਿਆਂ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੈ।<ref name="brekke673">Torkel Brekke (2014), ''Religion, War, and Ethics: A Sourcebook of Textual Traditions'' (Editors: Gregory M. Reichberg and Henrik Syse), Cambridge University Press, {{ISBN|978-0521450386}}, pp. 673, 675, 672–686</ref><ref>Christopher Shackle and Arvind Mandair (2005), ''Teachings of the Sikh Gurus'', Routledge, {{ISBN|978-0415266048}}, pp. xxxiv–xli</ref> ਜਦੋਂ ਕਿ ਗ੍ਰੰਥ [[ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ]] ਅਤੇ [[ਇਸਲਾਮ]] ਦੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਇਹਨਾਂ ਧਰਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਵੀ ਨੈਤਿਕ ਮੇਲ-ਮਿਲਾਪ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ। ਇਹ ਇੱਕ ਸਿੱਖ [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ|ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] (ਮੰਦਰ) ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ।<ref>William Owen Cole and Piara Singh Sambhi (1995), ''The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices'', Sussex Academic Press, {{ISBN|978-1898723134}}, pp. 40, 157</ref> ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਜਿਹੇ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ 'ਤੇ ਇਸ ਅੱਗੇ ਮੱਥਾ ਟੇਕਦਾ ਹੈ।<ref>William Owen Cole and Piara Singh Sambhi (1995), ''The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices'', Sussex Academic Press, {{ISBN|978-1898723134}}, p. 44</ref> ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਸਦੀਵੀ [[ਗੁਰਬਾਣੀ]] ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਅਧਿਕਾਰ ਵਜੋਂ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>Torkel Brekke (2014), ''Religion, War, and Ethics: A Sourcebook of Textual Traditions'' (Editors: Gregory M. Reichberg and Henrik Syse), Cambridge University Press, {{ISBN|978-0521450386}}, p. 675</ref>{{Sikhism sidebar}}[[ਸਿੱਖ]] ਦੁਆਰਾ, ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ "ਜੀਵਤ ਗੁਰੂ" ਮੰਨਦੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਸਦੇ ਪੰਨਿਆਂ ਨੂੰ "ਅੰਗ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |last=Mann |first=Gurinder Singh |date=11 September 2020 |title=The Digital Sikh Manuscript MS 241 and the journey from Punjab to Leicester |url=https://ourhistory.le.ac.uk/2020/09/11/the-digital-sikh-manuscript-ms-241-and-the-journey-from-punjab-to-leicester/ |access-date=4 December 2025 |website=University of Leicester |quote=(5) As the Sikhs consider the Guru Granth Sahib as a ‘Living Guru’ the so-called pages are referred to as ''angs'' or limbs hence representing the living body.}}</ref>{{Guru Granth Sahib sidebar}} == ਮਹੱਤਤਾ == [[File:Guru Granth Sahib.jpg|250px|thumb|ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸਰੂਪ]] ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ [[ਸਿੱਖ|ਸਿੱਖਾਂ]] ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ ਹਨ। ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਦੇ ਲਖਾਇਕ ਹਨ; ਗੁਰੂ ਸ਼ਬਦ ਗੁਰਿਆਈ ਦੇ ਵਾਰਸ ਹੋਣ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਦਿ ਦੇ ਲਫ਼ਜ਼ੀ ਮਾਹਿਨੇ ਹਨ। ਮੁੱਢਲਾ ਜਾਂ ਪਹਿਲਾ, ਜੋ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਦੂਸਰੀ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ [[ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ]], ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੀ ਬਾਣੀ ਹੈ, ਤੋਂ ਨਿਖੇੜਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੇ ਰਚਨਹਾਰੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਅਤੇ ਫਿਰਕਿਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦੇ ਸਨ; ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ [[ਹਿੰਦੂ]] ਹਨ, [[ਮੁਸਲਮਾਨ]] ਹਨ ਅਤੇ ਨੀਵੀਆਂ ਤੇ ਉੱਚੀਆਂ ਜਾਤਾਂ ਦੇ ਵੀ ਹਨ। == ਇਤਿਹਾਸ == ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਨੇ ਭਜਨ ਰਚੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।<ref>{{cite book|last=Singh|first=Khushwant|title=A History of the Sikhs: Vol. 1. 1469–1839|url=https://books.google.com/books?id=3i_htgAACAAJ|year=1991|publisher=Oxford University Press|page=46}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ, ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕੇਂਦਰ ਖੋਲ੍ਹੇ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਭਜਨਾਂ ਨੂੰ ਵੰਡਿਆ। ਭਾਈਚਾਰਾ ਭਜਨ ਗਾਉਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਏਜੰਟ ਦਾਨ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦੇ ਸਨ।<ref>{{cite book|last=Singh|first=Khushwant|title=A History of the Sikhs: Vol. 1. 1469–1839|url=https://books.google.com/books?id=3i_htgAACAAJ|year=1991|publisher=Oxford University Press|page=50}}</ref> ਇਸ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਤੀਜੇ ਅਤੇ ਚੌਥੇ ਗੁਰੂਆਂ ਨੇ ਵੀ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ। ਪੰਜਵੇਂ ਗੁਰੂ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ - ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰਗੱਦੀ ਦੇ ਦਾਅਵੇਦਾਰ - ਕੋਲ ਭਜਨਾਂ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੀ ਪੋਥੀ (ਖਜੂਰ-ਪੱਤੇ ਦੀ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ) ਦੀ ਇੱਕ ਕਾਪੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਭਜਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਪਹਿਲੇ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਭਜਨ ਵੰਡ ਰਿਹਾ ਸੀ।<ref name="MannMann2001p33">{{cite book|author1=Gurinder Singh Mann|title=The Making of Sikh Scripture|url=https://books.google.com/books?id=9mDCwAAQBAJ|year=2001|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-513024-9|pages=33–36}}{{Dead link|date=June 2024|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਹੀ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਭਜਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ​​ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਬਾਰੇ ਚਿੰਤਤ ਸਨ।<ref name="Singh 1991 57–58">{{cite book|last=Singh|first=Khushwant|title=A History of the Sikhs: Vol. 1. 1469–1839|url=https://books.google.com/books?id=3i_htgAACAAJ|access-date=18 December 2011|year=1991|publisher=Oxford University Press|pages=57–58, 294–295}}</ref> ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਲਈ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਸੰਸਕਰਣ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਭਜਨ ਇਕੱਠੇ ਕਰਨ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਮੋਹਨ ਨੂੰ ਪਹਿਲੇ ਤਿੰਨ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀਆਂ ਧਾਰਮਿਕ ਲਿਖਤਾਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 248 ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਭਜਨ ਗਾ ਕੇ ਦੇਣ ਲਈ ਰਾਜ਼ੀ ਕਰ ਲਿਆ।{{blockquote|ਹੇ ਮੋਹਨ, ਤੇਰਾ ਮੰਦਰ ਬਹੁਤ ਉੱਚਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਤੇਰਾ ਮਹਿਲ ਬੇਮਿਸਾਲ ਹੈ। ਹੇ ਮੋਹਨ, ਤੇਰੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਹਨ। ਉਹ ਸੰਤਾਂ ਦੇ ਪੂਜਾ-ਘਰ ਹਨ।| ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਪੰਨਾ 248 ਪੂਰਾ ਸ਼ਬਦ}}ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀ ਆਪਣੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਲੈ ਕੇ ਵਾਪਸ ਆਏ, ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਲਿਖਾਰੀ ਵਜੋਂ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਲਈ ਭਜਨਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਅਤੇ ਸੰਪਾਦਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਯਤਨ ਤੋਂ ਕਈ ਡਰਾਫਟ ਅਤੇ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਆਧੁਨਿਕ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬਚੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ।<ref name="MannMann2001p332">{{cite book|author1=Gurinder Singh Mann|title=The Making of Sikh Scripture|url=https://books.google.com/books?id=9mDCwAAQBAJ|year=2001|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-513024-9|pages=33–36}}{{Dead link|date=June 2024|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref><ref name="SinghFenech2014p129">{{cite book|author1=Pashaura Singh|author2=Louis E. Fenech|title=The Oxford Handbook of Sikh Studies|url=https://books.google.com/books?id=8I0NAwAAQBAJ|year=2014|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-969930-8|pages=127–129}}</ref> ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਸੰਸਕਰਣ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ 1245 ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਲਗਭਗ 1599 ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਕੁਝ ਰੂਪਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੋਰ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸੰਸਕਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਬਾਹੋਵਾਲ ਪੋਥੀ (ਲਗਭਗ 1600), ਵਣਜਾਰਾ ਪੋਥੀ (ਲਗਭਗ 1601) ਅਤੇ ਭਾਈ ਰੂਪ ਪੋਥੀ (ਲਗਭਗ 1603) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref name="SinghFenech2014p1292">{{cite book|author1=Pashaura Singh|author2=Louis E. Fenech|title=The Oxford Handbook of Sikh Studies|url=https://books.google.com/books?id=8I0NAwAAQBAJ|year=2014|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-969930-8|pages=127–129}}</ref> ਇੱਕ ਹੋਰ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਰੂਪ ਦੀ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਹਰਸਹਾਏ ਪੋਥੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਸੋਢੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਉਹੀ ਹੈ ਜੋ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸੰਕਲਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੌਜੂਦ ਸੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਇਸਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਫਿਰ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ 1969 ਤੱਕ ਗੁਰੂ ਹਰਸਹਾਏ ([[ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ, ਪੰਜਾਬ|ਫਰੀਦਕੋਟ, ਪੰਜਾਬ]] ਤੋਂ 35 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪੱਛਮ) ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਰਾਜ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਸਨੂੰ 500 ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਜਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਸਨੂੰ 200 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਤਬਦੀਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਸਮਾਗਮ ਲਈ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਪਟਿਆਲਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸੋਢੀਆਂ ਨੇ ਤਬਾਦਲੇ ਲਈ ਸਹਿਮਤੀ ਦਿੱਤੀ। 1970 ਵਿੱਚ, ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇੱਕ ਹੋਰ ਅਜਿਹੇ ਤਬਾਦਲੇ ਦੌਰਾਨ, ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਦਾ ਇਹ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸੰਸਕਰਣ ਚੋਰੀ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="MannMann2001p333">{{cite book|author1=Gurinder Singh Mann|title=The Making of Sikh Scripture|url=https://books.google.com/books?id=9mDCwAAQBAJ|year=2001|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-513024-9|pages=33–36}}{{Dead link|date=June 2024|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ, ਕੁਝ ਪੰਨਿਆਂ ਦੀਆਂ ਫੋਟੋਆਂ ਬਚ ਗਈਆਂ ਸਨ। [[ਤਸਵੀਰ:Folio_from_the_Jalandhar_recension_of_the_Goindwal_Pothi.jpg|thumb|16ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਪੋਥੀ ਦੇ ਜਲੰਧਰ ਸੰਸਕਰਨ ਤੋਂ ਫੋਲੀਓ]] ਇਸ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਨੂੰ ਸੋਢੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਅਤੇ ਅੰਸ਼ਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਪਹਿਲਾਂ ਬਹੁਤ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, 17ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਦੇ ਪੋਤੇ ਹਰਿਜੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ। ਬਚੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਫੋਟੋਆਂ ਵਿੱਚ ਸਬੂਤਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ, ਇਹ ਸੰਭਾਵਨਾ ਘੱਟ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਪੋਥੀ ਲਿਖੀ ਸੀ ਜਾਂ ਬਣਾਈ ਰੱਖੀ ਸੀ। ਇਸਦੀ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਚੱਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਜਨ ਕਾਫ਼ੀ ਪੁਰਾਣੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਕਿ ਪੂਰਵ-ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ​​ਭਜਨ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਸੰਪਾਦਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਲਿਖੇ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖੇ ਗਏ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਹਰਸਹਾਏ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਦੀ ਹੋਂਦ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪਰੰਪਰਾ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸਦੀ ਹੋਂਦ ਅਤੇ [[ਮੂਲ ਮੰਤਰ]] ਸਮੇਤ ਇਸਦੀ ਸਮੱਗਰੀ 'ਤੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦੀ ਹੈ।<ref>{{cite book|author1=Gurinder Singh Mann|title=The Making of Sikh Scripture|url=https://books.google.com/books?id=9mDnCwAAQBAJ|year=2001|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-513024-9|pages=36–38}}</ref> ਕਈ ਛੋਟੀਆਂ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ, ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਸੰਸ਼ੋਧਨ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਸੂਝ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਸੰਕਲਿਤ, ਸੰਪਾਦਿਤ ਅਤੇ ਸੋਧਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="SinghFenech2014p1293">{{cite book|author1=Pashaura Singh|author2=Louis E. Fenech|title=The Oxford Handbook of Sikh Studies|url=https://books.google.com/books?id=8I0NAwAAQBAJ|year=2014|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-969930-8|pages=127–129}}</ref> ਇੱਕ ਚੌਥਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੰਸਕਰਣ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਲਾਹੌਰੀ ਬੀੜ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭਜਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਵਿਵਸਥਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਅੰਤਮ ਪੰਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੀ ਅੰਤਰ ਹੈ। == ਸੰਸਕਰਨ ਅਤੇ ਛਾਪੇ == [[ਤਸਵੀਰ:Kartarpur_Bir_(manuscript_or_codex)_of_the_Guru_Granth_Sahib.jpg|thumb|[[ਕਰਤਾਰਪੁਰ, ਭਾਰਤ|ਕਰਤਾਰਪੁਰ]] ਵਿਖੇ ਰੱਖੀ ''ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਬੀੜ'' ਦੀ ਤਸਵੀਰ। ਇਹ ਉਹ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਹੈ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ|ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ]] ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲਿਖਾਰੀ, [[ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ|ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ]] ਨੇ 1604 ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ [[ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ।]] [[ਤਸਵੀਰ:19th_century_manuscript_copy,_1704_CE_Guru_Granth_Sahib,_Schoyen_Collection_Norway.jpg|thumb|19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਦੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ (ਸ਼ੋਏਨ ਕਲੈਕਸ਼ਨ ਨਾਰਵੇ) ਦੀ ਇੱਕ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਕਾਪੀ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਫੋਲੀਓ।]] 1604 ਵਿੱਚ, ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ, ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸੰਸਕਰਨ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਦੁਆਰਾ ਸੰਪੂਰਨ ਅਤੇ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਨੂੰ [[ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿਖੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਾਬਾ ਬੁੱਧ ਪਹਿਲੇ [[ਗ੍ਰੰਥੀ]] ਜਾਂ ਪਾਠਕ ਸੀ।<ref>William Owen Cole and Piara Singh Sambhi (1995), ''The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices'', Sussex Academic Press, {{ISBN|978-1898723134}}, pp. 45–46</ref> [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ]], [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ|ਗੁਰੂ ਹਰ ਰਾਏ]] ਅਤੇ [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ|ਗੁਰੂ ਹਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ]] ਦੁਆਰਾ ਕੋਈ ਭਜਨ ਨਹੀਂ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਨੂੰ 22 ਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨੌਂ ਲਈ ''ਰਾਗ'' ਸੁਰਾਂ ਜੋੜਨ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨੌਵੇਂ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਭਜਨ, ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਕਲਮ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। 1704 ਵਿੱਚ [[ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ|ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿਖੇ, [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਸਮਰਾਟਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ]] [[ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ]] ਨਾਲ ਭਾਰੀ ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਇੱਕ ਸਾਲ ਦੀ ਛੁੱਟੀ ਦੌਰਾਨ, ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਅਤੇ [[ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ]] ਨੇ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਦੀਆਂ ਧਾਰਮਿਕ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਜੋ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਰਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਭਾਰਤੀ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਾਮੂਲੀ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਵਾਲੇ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਪੋਥੀ ਦੇ ਤਿੰਨ ਸੰਸਕਰਨ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਕਈ ਅਣਅਧਿਕਾਰਤ ਸੰਸਕਰਨ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸਨ, ਜੋ ਕਿ ਪਹਿਲੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਜਾਂ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਸੰਪਰਦਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਰਨ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਭਜਨ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ, ਅਤੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਨੂੰ ਦਮਦਮਾ ਬੀੜ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਦੀ 1707 ਦੀ ਇੱਕ ਦੁਰਲੱਭ ਕਾਪੀ ਹੁਣ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਨੰਦੇੜ ਵਿੱਚ ਤੋਸ਼ਾਖਾਨਾ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ '''ਦਸਵੇਂ ਪਾਦਸਾਹ ਕਾ ਗ੍ਰੰਥ''<nowiki/>' ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ [[ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ]] ਵਜੋਂ ਵਧੇਰੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਾਅਦ ਵਾਲੇ ਦੇ ਇਸ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸੰਸਕਰਣ ਦਾ ਸੰਕਲਨ ਅਤੇ ਰਿਲੀਜ਼ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। === ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਵਿਸਥਾਰ === ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ [[ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘ|ਅਕਾਲੀ ਨਿਹੰਗ]] ਸੰਪਰਦਾ [[ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ]] ਅਤੇ [[ਸਰਬਲੋਹ ਗ੍ਰੰਥ]] ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਦਸਮ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਸਰਬਲੋਹ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।<ref name=":4">{{Cite journal|last=Singh|first=Jasjit|date=July 2014|title=The Guru's Way: Exploring Diversity Among British Khalsa Sikhs|url=http://dx.doi.org/10.1111/rec3.12111|journal=Religion Compass|volume=8|issue=7|pages=209–219|doi=|issn=1749-8171|url-access=subscription}}</ref> ਉਹ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, ਆਦਿ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਕਈ ਵਾਰ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਨੂੰ "ਦਰਬਾਰ" ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਆਦਿ ਗੁਰੂ ਦਰਬਾਰ। ਸਰਬਲੋਹ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਨਾਮ, ਸ਼੍ਰੀ ਮੰਗਲਾਚਰਨ ਪੁਰਾਣ, ਹੈ। ਉਹ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਤਿੰਨੋਂ ਗ੍ਰੰਥ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਹਨ, ਗੁਰੂਆਂ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੇ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਹਨ।<ref name=":4" /> ਇਸ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਅਕਸਰ ਦਸਮ ਅਤੇ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਅਤੇ ਇੱਕੋ ਸਿੰਘਾਸਣ (ਜਿਸਨੂੰ ਪਾਲਕੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) 'ਤੇ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਕਈ ਵਾਰ ਸਰਬਲੋਹ ਗ੍ਰੰਥ ਲਈ ਵੀ ਅਜਿਹਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। === ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹਥਿਆਰ === ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ|ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ]] ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ [[ਕਿਰਪਾਨ|ਤਲਵਾਰਾਂ]], ਖੰਜਰ, [[ਚੱਕਰਮ|ਜੰਗੀ ਕੋਇਤਾਂ]] ਵਰਗੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਮਿਲੇਗੀ। ਇਹ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ [[ਸੰਤ-ਸਿਪਾਹੀ|ਜੰਗੀ ਭਾਵਨਾ]] ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ [[ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ]] ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਰਚਨਾ ਜਿਸ ਨੂੰ ''ਸ਼ਸਤਰ ਨਾਮ ਮਾਲਾ''<ref name="Singh 39–59">{{Citation |last=Singh |first=Pashaura |title=The Guru Granth Sahib |date=2011-10-13 |url=http://dx.doi.org/10.1093/acprof:oso/9780198075547.003.0003 |work=Sikhism in Global Context |pages=39–59 |publisher=Oxford University Press |doi=10.1093/acprof:oso/9780198075547.003.0003 |isbn=978-0-19-807554-7 |access-date=2023-02-26}}</ref> ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਰਚਨਾ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਲਵਾਰਾਂ, ਸੈਫ਼, ਵਕਰਦਾਰ ਤਲਵਾਰਾਂ (ਤੁਲਵਾਰ), ਤੀਰ, ਬੰਦੂਕਾਂ, ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref>Singh, Kamalroop.</ref> ਰਚਨਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਪੰਗਤੀ ਹੈ ਜੋ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, <poem>ਅਸ ਕ੍ਰਿਪਾਨ ਖੰਡੋ ਖੜਗ ਤੁਪਕ ਤਬਰ ਅਰੁ ਤੀਰ ॥ ਸੈਫ ਸਰੋਹੀ ਸੈਹਥੀ ਯਹੈ ਹਮਾਰੈ ਪੀਰ ॥੩॥</poem> [[ਕਿਰਪਾਨ]], [[ਖੰਡਾ (ਤਲਵਾਰ)|ਖੰਡਾ]], ਤਲਵਾਰ, ਕੁਹਾੜਾ, ਰਾਈਫਲ ਅਤੇ ਤੀਰ। ਸੈਫ਼, ਖੰਜਰ, ਬਰਛਾ: ਇਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸਾਡੇ [[ਪੀਰ (ਸੂਫ਼ੀ)|ਪੀਰ]] (ਸੰਤ) ਹਨ। (ਸ਼ਸਤਰ ਨਾਮ ਮਾਲਾ, ਦਸਮ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ) ਇਸ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਹਥਿਆਰ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।<ref name="Singh 39–592">{{Citation |last=Singh |first=Pashaura |title=The Guru Granth Sahib |date=2011-10-13 |url=http://dx.doi.org/10.1093/acprof:oso/9780198075547.003.0003 |work=Sikhism in Global Context |pages=39–59 |publisher=Oxford University Press |doi=10.1093/acprof:oso/9780198075547.003.0003 |isbn=978-0-19-807554-7 |access-date=2023-02-26}}</ref> == ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ == {{main|ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਬਾਣੀਕਾਰ ਅਤੇ ਬਾਣੀ}} [[ਤਸਵੀਰ:The_3_Sikh_Granths_(Ad_-_Dasam_-_Sarbloh)_placed_together_being_recited,_Nanded,_Maharashtra.png|thumb|3 ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਿੱਖ ਗ੍ਰੰਥ (ਆਦਿ - ਦਸਮ - ਸਰਬਲੋਹ) ਇਕੱਠੇ ਪਾਠ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਨਾਂਦੇੜ, ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ]] ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਭਜਨ ਹਨ: ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ, ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ, ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ, ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਛੇ ਗੁਰੂਆਂ ਨੂੰ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਕੁਝ ਲੋਕ ਇਹ ਦਲੀਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ|ਗੁਰੂ ਹਰ ਰਾਏ]] ਅਤੇ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇੱਕ ''ਸਲੋਕ ਮਹੱਲਾ ਸਤਵਨ'' (7) ਅਤੇ ''ਦੋਹਰਾ ਮਹੱਲਾ ਦਸਵਨ'' (10) ਨੂੰ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸੱਤਵੇਂ ਅਤੇ ਦਸਵੇਂ ਗੁਰੂਆਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name=":2">{{Cite journal|last=Singh|first=Anurag|date=December 2018|title=Punjab: Cradle of Indian Civilization and Khalsa of Guru Gobind Singh|url=https://ggscw.ac.in/Downloads/Gyankosh%20Vol%201.pdf|journal=Gyankosh: An Interdisciplinary e-Journal|volume=1|pages=29}}</ref><ref name=":3">Singh, Pashaura.</ref> ਇਸ ਵਿੱਚ ਤੇਰਾਂ [[ਹਿੰਦੂ]] ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ''ਸੰਤ ਕਵੀਆਂ'' (ਸੰਤਾਂ) ਅਤੇ ਦੋ [[ਮੁਸਲਮਾਨ|ਮੁਸਲਿਮ]] ਸੰਤ ਕਵੀਆਂ ਦੇ ਭਜਨ ਅਤੇ ਛੰਦ ਵੀ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਵਰਗੇ ਗੁਰੂਆਂ ਲਈ ਮੂਰਤੀ ਪੂਜਾ ਦੀਆਂ ਛੰਦਾਂ ਵੀ ਹਨ ਜੋ ਕੁਝ ਪੰਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਭੱਟਾਂ (ਭੱਟਾਂ) ਦੁਆਰਾ ਰਚੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਭਜਨ ਅਤੇ ਛੰਦ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲੰਬਾਈ ਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਬਹੁਤ ਲੰਬੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਸਿਰਫ਼ ਕੁਝ ਸਤਰਾਂ ਦੇ ਛੰਦ ਹਨ।<ref name="shapiro9242">{{Cite journal|last=Shapiro|first=Michael C.|last2=Dass|first2=Nirmal|year=2002|title=Songs of the Saints, from the Adi Granth|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-oriental-society_october-december-2002_122_4/page/924|journal=Journal of the American Oriental Society|volume=122|issue=4|pages=924–929|doi=|jstor=}}</ref> ਇਕੱਤੀ ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਈ ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ''ਭਗਤਾਂ'' ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਹਨ। ਹੇਠਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਯੋਗਦਾਨੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਜਨ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹਨ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਭਜਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ: {{Columns-list|ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ: * [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ]] (974) * [[ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ]] (62) * [[ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ]] (907) * [[ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ]] (679) *[[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ]] (2218) *[[ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ]] (116) ਭਗਤ: * [[ਭਗਤ ਕਬੀਰ]] (541) * [[ਜੈਦੇਵ|ਭਗਤ ਜੈਦੇਵਾ]] (2) * [[ਭਗਤ ਰਾਮਾਨੰਦ]] (1) * [[ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ]] (60) * [[ਭਗਤ ਤਿਰਲੋਚਨ]] (5) * [[ਭਗਤ ਪਰਮਾਨੰਦ]] (1) *[[ਭਗਤ ਪੀਪਾ]] (1) * [[ਭਗਤ ਸੈਣ ਜੀ]] (1) *[[ਭਗਤ ਸੂਰਦਾਸ]] (1) * [[ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ]] (41) * [[ਬਾਬਾ ਸੁੰਦਰ]] (6) * [[ਬਲਵੰਡ ਰਾਏ]] (1) ਭੱਟ: * [[ਭੱਟ ਬਲ੍ਹ]] (1) * [[ਭੱਟ ਭਲ੍ਹ]] (5) * [[ਭੱਟ ਭੀਖਾ]] (2) * [[ਭੱਟ ਗਯੰਦ]] (13) * [[ਭੱਟ ਹਰਬੰਸ]] (2) * [[ਭੱਟ ਜਾਲਪ]] (5) * [[ਭੱਟ ਕੀਰਤ]] (8) * [[ਭੱਟ ਕਲ ਸਹਾਰ]] (54) * [[ਭੱਟ ਮਥੁਰਾ]] (14) * [[ਭੱਟ ਨਲ੍ਹ]] (16) * [[ਭੱਟ ਸਲ੍ਹ]] (3) ਪੀਰ: * [[ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ|ਭਗਤ ਫਰੀਦ]] (134) *[[ਭਗਤ ਭੀਖਨ]] (2) *[[ਭਗਤ ਬੇਣੀ]] (3) * [[ਭਗਤ ਸਧਨਾ]] (1) *[[ਭਗਤ ਧੰਨਾ]] (4) ਗੁਰਸਿੱਖ: * [[ਸੱਤਾ ਤੇ ਬਲਬੰਡ ਡੂਮ|ਭਾਈ ਸੱਤਾ]] (4) * [[ਬਲਵੰਡ ਰਾਏ]] (8) * [[ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ]] (12) * [[ਬਾਬਾ ਸੁੰਦਰ]] (10) * ਭਾਈ ਪਿਆਰਾ (53)}} === ਰਾਗ === {{Pie chart|value9|caption=ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਣ ਵਾਲੇ ਭਜਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ|other=yes|label1=ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ|value1=16.53|color1=#808000|label2=ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ|value2=1.10|color2=#00FF00|label3=ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ|value3=15.38|color3=#DAFF00|label4=ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ|value4=11.52|color4=#000080|label5=ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ|value5=32.63|color5=#00DAFF|label6=|value6=|color6=|label7=|value7=|value8=5.92|label8=ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ|color7=|color8=#F4C430}} ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਜਿੰਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਚਨਹਾਰੇ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਓਨੀਆਂ ਹੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਰਾਗ ਤੇ ਰਾਗਨੀਆਂ ਦਰਜ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਮਜ਼ਮੂਨਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਾਵਿ-ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਬਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ, 31 ਰਾਗ ਵਰਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਦਿਆਂ, ਅਸਟਪਦੀਆਂ ਤੇ 4 ਲਾਇਨਾਂ ਵਾਲੇ ਸਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕਲਮਬੱਧ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਲੰਬੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਾਰਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਰਾਗਾਂ ਦੇ ਅਧਿਆਇਆਂ ਵਿੱਚ ਕਰਤਾ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਰਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। 1430 ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੀ ਬੀੜ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧ ਸਭਾ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਛਾਪਣ ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਮਿਆਰ ਬਣ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੰਨਿਆਂ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ:- {{div col}} *ਤਤਕਰਾ *ਨਿਤਨੇਮ (1-13) *ਸਿਰੀ ਰਾਗ (14-93) *ਮਾਝ ਰਾਗੁ (94-150) *ਗਉੜੀ ਰਾਗੁ (151-346) *ਆਸਾ ਰਾਗੁ (347-488) *ਗੂਜਰੀ ਰਾਗੁ (489-526) *ਦੇਵਗੰਧਾਰੀ ਰਾਗੁ (527-536) *ਬਿਹਾਗੜਾ ਰਾਗੁ (537-556) *ਵਡਹੰਸ ਰਾਗੁ (557-594) *ਸੋਰਠ ਰਾਗੁ (595-659) *ਧਨਾਸਰੀ ਰਾਗੁ (660-695) *ਜੈਤਸਰੀ ਰਾਗੁ (696-710) *ਟੋਡੀ ਰਾਗੁ (711-718) *ਬੈਰਾੜੀ ਰਾਗੁ (719-720) *ਤਿਲੰਗ ਰਾਗੁ (721-727) *ਸੂਹੀ ਰਾਗੁ (728-794) *ਬਿਲਾਵਲ ਰਾਗੁ (795-858) *ਗੌਂਡ ਰਾਗੁ (854-875) *ਰਾਮਕਲੀ ਰਾਗੁ (876-974) *ਨਟ ਨਰਾਇਣ ਰਾਗੁ (975-983) *ਮਾਲਿ ਗਉੜਾ ਰਾਗੁ (984-988) *ਮਾਰੂ ਰਾਗੁ (989-1106) *ਤੁਖਾਰੀ ਰਾਗੁ (1107-1117) *ਕੇਦਾਰ ਰਾਗੁ (1118-1124) *ਭੈਰਉ ਰਾਗੁ(1125-1167) *ਬਸੰਤੁ ਰਾਗੁ (1158-1196) *ਸਾਰੰਗ ਰਾਗੁ (1197-1253) *ਮਲਾਰ ਰਾਗੁ (1254-1293) *ਕਾਨੜਾ ਰਾਗੁ (1294-1318) *ਕਲਿਆਣ ਰਾਗੁ (1319-1326) *ਪਰਭਾਤੀ ਰਾਗੁ (1327-1351) *ਜੈਜਾਵੰਤੀ ਰਾਗੁ (1352-1353) *ਸਲੋਕ ਸਹਸਕ੍ਰਿਤੀ (1353-1360) *ਗਾਥਾ,ਫ਼ੁਨਹੇ ਤੇ ਚਉਬੋਲੇ (1360-1364) *ਸਲੋਕ ਕਬੀਰ (1364-1377) *ਸਲੋਕ ਫ਼ਰੀਦ (1377-1384) *ਸਵੱਈਏ (1385-1409) *ਸਲੋਕ ਵਾਰਾਂ ਤੌਂ ਵਧੀਕ (1410-1429) *ਮੁੰਦਾਵਣੀ ਤੇ ਰਾਗਮਾਲਾ (1429-1430){{div col end}} === ਗੁਰੂ ਗਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ === ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ: ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ 31 ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 22 ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਹੈ। ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸ਼ਬਦ 349 ਹਨ, ਅਤੇ ਭਗਤ-ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ 3 ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਵੀ ਹਨ। {|class="wikitable sortable" |+ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ! ਭਗਤ !! ਸ਼ਬਦ !! ਭਗਤ !!ਸ਼ਬਦ |- |[[ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ]]|| 224|| [[ਭਗਤ ਭੀਖਨ ਜੀ]]||2 |- |[[ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ]]||61||[[ਭਗਤ ਸੂਰਦਾਸ ਜੀ]]||1 (ਸਿਰਫ਼ ਤੁਕ) |- |[[ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ]]||40||[[ਭਗਤ ਪਰਮਾਨੰਦ ਜੀ]]||1 |- |[[ਭਗਤ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ਜੀ]]||4||[[ਭਗਤ ਸੈਣ ਜੀ]]||1 |- |[[ਭਗਤ ਫਰੀਦ ਜੀ]]||4||[[ਭਗਤ ਪੀਪਾ ਜੀ]]||1 |- |[[ਭਗਤ ਬੈਣੀ ਜੀ]]|| 3||[[ਭਗਤ ਸਧਨਾ ਜੀ]]||1 |- |[[ਭਗਤ ਧੰਨਾ ਜੀ]]||3||[[ਭਗਤ ਰਾਮਾਨੰਦ|ਭਗਤ ਰਾਮਾਨੰਦ ਜੀ]]||1 |- |[[ਭਗਤ ਜੈਦੇਵ ਜੀ]]||2||[[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ|ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ]]||3 |- |||||ਜੋੜ||352 |} ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਗਉੜੀ ਰਾਗ ਵਿੱਚ [[ਭਗਤ ਕਬੀਰ]] ਦੀਆਂ 3 ਹੋਰ ਬਾਣੀਆਂ - ਬਾਵਨ ਅਖਰੀ, ਪੰਦ੍ਰਹ ਥਿਤੀ, ਸਤ ਵਾਰ, ਹਨ। ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਅਤੇ [[ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ|ਭਗਤ ਫਰੀਦ]] ਦੇ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸੰਗ੍ਰਿਹ ਵੀ ਹਨ:- * ਭਗਤ ਕਬੀਰ = 243 (ਇਹਨਾਂ ਸਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਭੀ ਕੁਝ) * ਭਗਤ ਫਰੀਦ = 130 ਸਲੋਕ ਹਨ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਕਈ ਨਾਂ ਵਰਤੇ ਗਏ, ਜਿਹਨਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ। {| class="wikitable sortable" |+ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਨਾਮ ਦਾ ਵੇਰਵਾ !ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦਾ ਨਾਮ !!ਗਿਣਤੀ!!ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦਾ ਨਾਮ !!ਗਿਣਤੀ!!ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦਾ ਨਾਮ !!ਗਿਣਤੀ |- |[[ਹਰਿ]]|| 8344|||ਰਾਮ|| 2533|||[[ਪ੍ਰਭੂ]]|| 1371 |- |ਗੋਪਾਲ|| 491|||ਗੋਬਿੰਦ|| 475|||[[ਪਰਮਾਤਮਾ]]|| 324 |- |ਕਰਤਾ|| 228|||ਠਾਕੁਰ|| 216|||ਦਾਤਾ|| 151 |- |ਪਰਮੇਸ਼ਰ|| 139|||ਮੁਰਾਰੀ|| 97|||[[ਨਰਾਇਣ|ਨਾਰਾਇਣ]]|| 89 |- |ਅੰਤਰਜਾਮੀ|| 61|||ਜਗਦੀਸ|| 60|||ਸਤਿਨਾਮ|| 59 |- |ਮੋਹਨ|| 54|||[[ਅੱਲਾਹ|ਅੱਲਾ]]|| 46|||[[ਭਗਵਾਨ]]|| 30 |- |ਨਿਰੰਕਾਰ|| 29|||ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ|| 22|||[[ਵਾਹਿਗੁਰੂ]]|| 13 |} ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਦੀ ਉਗਾਹੀ ਮੂਜਬ ਭਾਦੋਂ ਵਦੀ ਏਕਮ ਸੰਮਤ 1661/1 ਅਗਸਤ 1604 ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਇਹ ਸੰਕਲਨ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਤਤਕਰਾ ਤੇ ਅੰਗ ਅੰਕਿਤ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। 7000 ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਇਸ ਸੰਗ੍ਰਿਹ ਵਿੱਚ ਉਸ ਸਮੇਂ ਪਹਿਲੇ ਪੰਜ ਗੁਰੂਆਂ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਸੂਬਿਆਂ ਦੇ 15 ਭਗਤਾਂ ਤੇ ਸੂਫ਼ੀਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਖ ਫ਼ਰੀਦ, ਭਗਤ ਕਬੀਰ [[ਭਗਤ ਕਬੀਰ|ਕਬੀਰ]] ਅਤੇ [[ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ]] ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਦੀ ਬਾਣੀ ਹੈ। ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ 974 ਪਤਰੇ ਸਨ ਜਿਹਨਾਂ ਦੇ 12”x8”ਅਕਾਰ ਦੇ 1948 ਪੰਨੇ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਖਾਲੀ ਪੰਨੇ ਵੀ ਸਨ। ਉਹ ਜਗ੍ਹਾਂ ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਹ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਸੰਕਲਨ ਕੀਤਾ ਉੱਥੇ ਹੁਣ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਰਾਮਸਰ ਸਾਹਿਬ ਸਥਿਤ ਹੈ। === ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਸੰਸਕਰਣ === 19ਵੀਂ ਅਤੇ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ, ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਭਜਨਾਂ ਦੇ ਕਈ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਸੰਸਕਰਣ ਲੱਭੇ ਗਏ। ਇਸਨੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਪਾਠ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਬਾਰੇ ਵਿਵਾਦਪੂਰਨ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਪੰਜ ਵਿਚਾਰ ਹਨ: * ਬਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਢਿੱਲੋਂ ਵਰਗੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਪਹਿਲਾ ਵਿਚਾਰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਇਕਸਾਰ "ਮਾਤਾ ਪਰੰਪਰਾ" ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਭਜਨਾਂ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਜਾਂ ਅਣਅਧਿਕਾਰਤ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸਿੰਗਲ ਕੋਡੈਕਸ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਾਅਦ ਦੇ ਗੁਰੂਆਂ ਨੇ ਵਾਧੂ ਭਜਨ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਰੇਖਿਕ, ਸ਼ੁੱਧ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਹੋਇਆ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਬੰਦ ਸੰਸਕਰਣ ਬਣਿਆ। ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਕੋਈ ਪੂਰਵ-ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਇੱਕ ਸੰਗਠਿਤ ਅਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਫਾਰਮੈਟ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਇਹ ਵਿਕਲਪਿਕ ਭਜਨਾਂ ਅਤੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਪੁਰਾਣੇ ਯੁੱਗ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪਾਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। * ਗੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮਾਨ ਵਰਗੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦਾ ਦੂਜਾ ਵਿਚਾਰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ, ਰੇਖਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ, ਫਿਰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਕੁਝ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਵੱਖਰੀਆਂ ਪਾਠ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਭਿੰਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦਾ ਇਹ ਸਕੂਲ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਦੀਆਂ ਸਮਾਨਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗੁਰੂ ਹਰ ਸਹਾਇ ਐਮਐਸ, ਗੋਵਿੰਦਵਾਲ ਐਮਐਸ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਐਮਐਸ 1245 ਨਾਮਕ ਤਿੰਨ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਮੇਲ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਧਾਂਤ 1642 ਅਤੇ 1692 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੁਣ 27 ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਖੇ ਗਏ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਵਿਕਲਪਿਕ ਰੂਪਾਂਤਰਣ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਦੋ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਵਿਕਸਤ ਹੋਈਆਂ, ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਪੋਥੀ ਅਤੇ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਪੋਥੀ ਦੋ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਸਨ। * ਪਿਆਰ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦਾ ਤੀਜਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਸੁਤੰਤਰ ਸੰਸਕਰਣ ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਭੂਗੋਲਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਹੋਏ। ਇਹ ਸੰਸਕਰਣ ਸਥਾਨਕ ਸਿੱਖ ਆਗੂਆਂ ਦੀ ਭੁੱਲ ਜਾਂ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕਤਾ, ਲਿਖਾਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਗਲਤੀਆਂ, ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਭਜਨਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ ਜਾਂ ਭਜਨਾਂ ਨੂੰ ਸਥਾਨਕ ਖੇਤਰੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਢਾਲਣ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਕਾਰਨ ਵਿਕਸਤ ਹੋਏ ਜਿੱਥੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ ਸੀ। ਇਹ ਉਹ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਇਕੱਤਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਿਆ, ਫਿਰ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਸੰਸਕਰਣ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਸਕੂਲ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਇੱਕ ਸਹਿਯੋਗੀ ਯਤਨ ਸੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਪੂਰਵ-ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਪਾਠ ਦਾ ਕੋਈ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਸੰਸਕਰਣ ਨਹੀਂ ਸੀ। * ਚੌਥਾ ਵਿਚਾਰ ਇਸ ਤੀਜੇ ਵਿਚਾਰ 'ਤੇ ਬਣਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦਿਓਲ ਵਰਗੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇਸਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਸੰਪਾਦਿਤ ਅਤੇ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਸੁਤੰਤਰ ਪਾਠ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਸਨ। ਇਹ ਪਾਠ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਹੋਈਆਂ, ਜੋ ਖੇਤਰੀ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਨਿਰਗੁਣ ਅਤੇ ਸਗੁਣ ਰੂਪਾਂ ਬਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ [[ਭਗਤੀ ਅੰਦੋਲਨ|ਭਗਤੀ ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ]] ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਈਆਂ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨਿਰਗੁਣ ਸੰਸਕਰਣਾਂ ਦਾ ਪੱਖ ਪੂਰਦੇ ਸਨ। ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਅਤੇ ਵਿਭਿੰਨ ਪਾਠ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੀ ਸਮੀਖਿਆ, ਸੰਪਾਦਨ ਅਤੇ ਸੰਕਲਨ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। * ਪਸ਼ੌਰਾ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦਾ ਪੰਜਵਾਂ ਵਿਚਾਰ ਚੌਥੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਨੂੰ ਵਿਕਸਤ ਅਤੇ ਸੁਧਾਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਗ੍ਰੰਥ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਰੋਸੇਮੰਦ ਸਾਥੀਆਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਅਤੇ ਆਗਰਾ ਦੇ ਜਗਨਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗੀ ਯਤਨਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਕ ਸਨ, ਜੋ ਸਿੱਖ ਵਿਚਾਰਾਂ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣੂ ਸਨ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਇਸ ਸਿਧਾਂਤ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਕਥਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਬੀੜ (ਹਥਲਿਖਤ) ਦਾ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਜੋ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਚਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲਿਖਾਰੀ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਇਹ ਵੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਇੱਕ ਰੇਖਿਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵਿਕਸਤ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਭਾਵ ਇਸਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਪਿਛਲੇ ਸੰਸਕਰਣ ਤੋਂ ਨਕਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। === ਰਚਨਾ === [[ਤਸਵੀਰ:Large-sized_Guru_Granth_Sahib_manuscript_that_was_handwritten_by_Pratap_Singh_Giani_and_completed_in_1908_C.E._03.jpg|right|thumb|[[ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ]] ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮੰਜ਼ਿਲ 'ਤੇ [[ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਗਿਆਨੀ]] ਦੁਆਰਾ ਹੱਥ ਲਿਖਤ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਅੰਤਮ ਹਿੱਸਾ]] ਪੂਰਾ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ [[ਗੁਰਮੁਖੀ]] ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਨੇ 16ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਿੱਖ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ, ਮਹਮਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਨੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸੁਝਾਅ 'ਤੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਸਿਖਾਈ ਅਤੇ ਫੈਲਾਈ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਦੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਗੁਰਮੁਖੀ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ "ਗੁਰੂ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ" ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ [[ਲੰਡਾ ਲਿੱਪੀਆਂ|ਲੰਡਾ ਲਿਪੀਆਂ]] ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਸਿੱਖ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਨੂੰ ਸੰਕਲਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਨੂੰ ਉੱਚ ਪੱਧਰ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਲਿਖਣ ਲਈ ਅਧਿਕਾਰਤ ਲਿਪੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਸ਼ਬਦ ਕੀਰਤਨ ਰਾਹੀਂ ਬ੍ਰਹਮ ਪੂਜਾ ਨੂੰ ਅਨੰਦ ਦੀ ਉਸ ਅਵਸਥਾ - ਵਿਸਮਦ - ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸਾਧਨ ਮੰਨਦੇ ਸਨ ਜਿਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਪਈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸੰਗੀਤਕ ਸੈਟਿੰਗਾਂ ਜਾਂ ਰਾਗਾਂ ਦੁਆਰਾ 1430 ਪੰਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਅੰਗ "ਅੰਗ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ: # ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ [[ਮੂਲ ਮੰਤਰ]], [[ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ]], [[ਰਹਿਰਾਸ|ਸੋ ਧਾਰ]] ( ਰਹਿਰਾਸ ) ਅਤੇ [[ਕੀਰਤਨ ਸੋਹਿਲਾ|ਸੋਹਿਲਾ]] ਵਾਲੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਭਾਗ; # ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਗਤਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਰਾਗਾਂ ਜਾਂ ਸੰਗੀਤਕ ਸੈਟਿੰਗਾਂ ਦੇ ਕਾਲਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। (ਹੇਠਾਂ ਦੇਖੋ)। # ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸ਼ਲੋਕਾ, ਗਾਥਾ, ਫੂੰਹੇ, ਅਤੇ ਚੌਬੋਲੇ ਰਚਨਾਵਾਂ, ਕਬੀਰ ਦਾ [[ਦੋਹਾ|ਸ਼ਲੋਕਾ]], ਫਰੀਦ ਦਾ ਸ਼ਲੋਕਾ, ਗੁਰੂ ਅਤੇ [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਬਾਣੀਕਾਰ ਅਤੇ ਬਾਣੀ|11 ਭੱਟਾਂ]] ਦੇ ਸਵਈਏ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ, ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ, ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਭਦੁਆਰ ਦਾ ਸ਼ਲੋਕਾ, ਰਾਗਲੋ (ਮੁੰਦਾਵਣੀ), ਰਾਗ ਦੀ ਸੂਚੀ ਅਤੇ [[ਰਾਗਮਾਲਾ|ਰਾਗ]] (ਰਾਗ ਦੀ ਸੂਚੀ) ਵਾਲਾ ਪੋਸਟ ਰਾਗ ਭਾਗ। [[ਰਾਗ]] ਸ਼ਬਦ "ਰੰਗ" ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਇੱਥੇ ਰਾਗ ਵਿਆਕਰਣ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂਆਂ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਵੰਡਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਰੂਹਾਨੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ ਆਤਮਾ, ਜਿਸਨੂੰ ਔਰਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵੱਖ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਮਿਲਾਪ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਪਿਆਰੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਭਾਵਨਾ ਜਾਂ ਮੂਡ ਜੋ ਕਿ ਸੁਰਾਂ ਦੇ ਸੁਮੇਲ ਜਾਂ ਕ੍ਰਮ ਦੁਆਰਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਰਾਗ ਸੁਰੀਲੇ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸੱਤ [[ਸੁਰ|ਸਵਰਾਂ ਦੇ]] ਜ਼ਬੂਰਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਪੈਮਾਨੇ ਜਾਂ ਢੰਗ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਕ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਰਾਗ ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਨਹੀਂ ਹਨ। [[ਰਾਗਮਾਲਾ]] (ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਅੰਤਿਮ ਰਚਨਾ) ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਾਗਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਕੀ ਸੰਬੰਧ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸੱਠ ਰਾਗਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਦਿੱਖ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਪੰਨਾ ਨੰਬਰਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ: {{Div col|colwidth=15em}} # ਆਸਾ (8) # ਗੁਜਰੀ (10) # ਗੌਰੀ ਦੀਪਾਕੀ (12) # ਧਨਾਸ਼੍ਰੀ (13) # ਗੌਰੀ ਗਰੀਬੀ (13) # ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਗ (14) # ਮਾਝ (94) #ਗਉੜੀ ਗੁਆਰੇਰੀ (151) #ਗਉੜੀ ਰਾਗ (151) #ਗਉੜੀ ਦਖਣੀ (152) #ਗਉੜੀ ਚੇਤੇ (154) # ਗੌਰੀ ਬੈਰਾਗਨ (155) #ਗਉੜੀ ਪੂਰਬੀ ਦੀਪਾਕੀ (157) #ਗਉੜੀ ਮਾਝ (172) # ਗੌਰੀ ਮਾਲਵਾ (214) # ਗੌਰੀ ਮਾਲਾ (214) # ਗੌਰੀ ਸੋਰਠ (330) # ਆਸਾ ਕਾਫੀ (365) # [[ਆਸਾਵਰੀ]] (369) # ਆਸਾ ਆਸਵਰੀ (409) # ਦੇਵਗੰਧਾਰੀ (527) # [[ਬਿਹਾਗੜਾ|ਬਿਹਾਗੜਾ]] (537) # ਵਡਹੰਸ (557) # ਵਡਹੰਸ ਦਖਣੀ (580) # ਸੋਰਠ (ਰਾਗ) (595) # ਜੈਤਸਰੀ (696) # ਟੋਡੀ (ਰਾਗ) (711) # ਬੈਰਾਰੀ (719) # ਤਿਲੰਗ (721) # ਤਿਲੰਗ ਕਾਫੀ (726) # ਸੂਹੀ (ਰਾਗ) (728) # ਸੂਹੀ ਕਾਫੀ (751) # ਸੂਹੀ ਲਲਿਤ (793) # [[ਬਿਲਾਵਲ]] (795) #ਬਿਲਾਵਲ ਦਖਣੀ (843) # ਗੋਂਡ (ਰਾਗ) (859) #ਬਿਲਾਵਲ ਗਾਊਂਡ (874) # [[ਰਾਮਕਲੀ]] (876) # ਰਾਮਕਲੀ ਦਖਣੀ (907) # ਨਟ ਨਰਾਇਣ (975) # ਅਖਰੋਟ (975) # ਮਾਲੀ ਗੌਰਾ (984) # ਮਾਰਵਾ (ਰਾਗ) ਮਾਰੂ (989) # ਮਾਰੂ ਕਾਫੀ (1014) # ਮਾਰੂ ਦਖਣੀ (1033) # ਤੁਖਾਰੀ (1107) # [[ਕੇਦਾਰ (ਰਾਗ)|ਕੇਦਾਰਾ]] (1118) # [[ਭੈਰਵ_(ਰਾਗ)|ਭੈਰੋ]] (1125) # ਬਸੰਤ (ਰਾਗ) (1168) # ਬਸੰਤ ਹਿੰਡੋਲ (1170) # [[ਸਾਰੰਗ_(ਰਾਗਾਂ ਦਾ_ਪਰਿਵਾਰ)|ਸਾਰੰਗ]] (1197) # ਮਲਹਾਰ (1254) # ਕਨੜਾ ਰਾਗ (1294) # ਕਲਿਆਣੀ ਰਾਗ(1319) # ਕਲਿਆਣ ਭੋਪਾਲੀ (1321) # ਪਾਰਬਤੀ ਬਿਭਾਸ (1327) # ਪਾਰਭਾਤੀ (1327) # ਪਾਰਬਤੀ ਦਖਣੀ (1344) # ਬਿਭਾਸ ਪਾਰਭਾਤੀ (1347) # ਜੈਜਾਵੰਤੀ (1352){{Div col end}} === ਹੋਰ ਆਵਰਤੀ ਰਚਨਾ ਸ਼ੈਲੀਆਂ === ਹਰੇਕ ਰਾਗ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀਆਂ ਖਾਸ ਰਚਨਾਵਾਂ ਗੁਰੂ (ਜਿਸਨੇ ਉਸ ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਸੀ) ਦੁਆਰਾ ਕਾਲਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਦਰਜ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਭਗਤਾਂ ਦੀਆਂ ਖਾਸ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ ਹਾਲਾਂਕਿ ਕੁਝ ਖਾਸ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰਚਨਾਵਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਆਮ ਆਵਰਤੀ [[ਵਾਰ|ਵਾਰਾਂ]] (ਲੰਬੀਆਂ ਗਾਥਾਵਾਂ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ), [[ਛੰਦ]] (ਇੱਕ ਘੋਸ਼ਣਾ ਛੰਦ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਕਵਿਤਾਵਾਂ), ਅਸ਼ਟਪਾਦੀਆਨ (ਚਿੰਤਨਸ਼ੀਲ ਮਾਪ), ਪਹਿਰੇ (ਦਿਨ ਦੇ [[ਪਹਰੇ|ਚਾਰ ਹਿੱਸਿਆਂ]] 'ਤੇ ਕਵਿਤਾਵਾਂ), ਹਫ਼ਤਾਵਾਰ ਜਾਂ ਵਾਰ ਸਤਿ (ਹਫ਼ਤੇ ਦੇ ਸੱਤ ਦਿਨਾਂ ਬਾਰੇ ਕਵਿਤਾਵਾਂ), ਬਾਰਾ ਮਹਾਂ (ਸਾਲ ਦੇ ਬਾਰਾਂ ਮਹੀਨਿਆਂ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਕਵਿਤਾਵਾਂ), ਥਿਥੀ (ਪੰਦਰਾਂ ਚੰਦਰਮਾ ਤਾਰੀਖਾਂ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਜੋਤਿਸ਼ ਕਵਿਤਾਵਾਂ) ਥੀਮ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਰਾਗ ਭਾਗਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਦੇ ਨੇੜੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। === ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਰਥ ਅਤੇ ਭੂਮਿਕਾ === [[ਤਸਵੀਰ:Sri_Guru_Granth_Sahib.jpg|thumb|ਇੱਕ [[ਗ੍ਰੰਥੀ]] ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ]] 1708 ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ [[ਗੁਰੂ ਮਾਨਿਓ ਗ੍ਰੰਥ|ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ]] "ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਗੁਰੂ" ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਦਿੱਤੀ। ਇਹ ਘਟਨਾ ਇੱਕ ਚਸ਼ਮਦੀਦ ਗਵਾਹ, ਨਰਬੁਧ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਭੱਟ ਵਹੀ (ਇੱਕ ਬਾਰਡ ਦੀ ਪੋਥੀ) ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜੋ ਗੁਰੂਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਾਜਪੂਤ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਾਰਡ ਸੀ। ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਦੀਵੀ-ਜੀਵਤ ਗੁਰੂ ਵਜੋਂ, ਦਸ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਜੋਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਕ ਹੈ। ਇਹ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਢੰਗ ਨੂੰ ਸੇਧ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੈ।<ref name="britggs12">[https://www.britannica.com/topic/Adi-Granth-Sikh-sacred-scripture Adi Granth], Encyclopaedia Britannica</ref> ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀਆਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਵੀ ਬਦਲ ਜਾਂ ਬਦਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਵਾਕ, ਸ਼ਬਦ, ਬਣਤਰ, ਵਿਆਕਰਣ ਅਤੇ ਅਰਥ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਹ ਪਰੰਪਰਾ ਗੁਰੂ ਹਰ ਰਾਏ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਮੁਗਲ ਸਮਰਾਟ [[ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ]] ਕੋਲ ਇੱਕ ਦੂਤ ਵਜੋਂ ਭੇਜਿਆ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ, ਇੱਕ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਮੁਸਲਿਮ ਸ਼ਾਸਕ, ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ (ਆਸਾ ਕੀ ਵਾਰ) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਆਇਤ 'ਤੇ ਇਤਰਾਜ਼ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ, "ਮੁਸਲਮਾਨ ਦੀ ਕਬਰ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਘੁਮਿਆਰ ਦੇ ਢੇਰ ਵਿੱਚ ਗੁੰਨ੍ਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ", ਇਸਨੂੰ [[ਇਸਲਾਮ]] ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਸਮਝਦੇ ਹੋਏ। ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੇ ਸਮਰਾਟ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਕਿ ਲਿਖਤ ਦੀ ਗਲਤ ਨਕਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਸੋਧਿਆ ਗਿਆ, "ਮੁਸਲਮਾਨ" ਨੂੰ "ਬੇਈਮਾਨ" (ਬੇਈਮਾਨ, ਬੁਰਾਈ) ਨਾਲ ਬਦਲਿਆ ਗਿਆ ਜਿਸਨੂੰ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦਿੱਤੀ।<ref name="eosramrai">Gurucharan Singh Anand (2011), [[iarchive:TheEncyclopediaOfSikhism-VolumeIiiM-r/page/n477|Ram Rai]], Encyclopedia of Sikhism, Editor in Chief: Harbans Singh, Punjab University</ref> ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਬਦਲਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨੇ ਗੁਰੂ ਹਰ ਰਾਏ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਤੋਂ ਵਰਜਿਤ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ। === ਪਾਠ === ਕਿਸੇ ਵੀ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕੇਂਦਰ ਬਿੰਦੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਤਖ਼ਤ (ਸਿੰਘਾਸਣ) ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਇੱਕ ਉੱਚੇ ਥੜ੍ਹੇ 'ਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਫਰਸ਼ 'ਤੇ ਬੈਠਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਜੋਂ ਗੁਰੂ ਅੱਗੇ ਮੱਥਾ ਟੇਕਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਤਿਕਾਰ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਢੱਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਜੁੱਤੀਆਂ ਉਤਾਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਦੀਵੀ ਜੀਵਤ ਗੁਰੂ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਚੁੱਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਜੋਂ, ਕਦੇ ਵੀ ਧੋਤੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਛੂਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਜਾਂ ਫਰਸ਼ 'ਤੇ ਨਹੀਂ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਇਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਸ਼ਾਹੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਛਤਰੀ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਉੱਪਰ ਇੱਕ [https://www.sikhiwiki.org/index.php/Chaur_sahib ਚੌਰ ਸਾਹਿਬ] (ਪੰਖਾ ਵਿਸਕ) ਲਹਿਰਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਇੱਕ [[ਗ੍ਰੰਥੀ]] ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਭਜਨਾਂ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾਵਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗ੍ਰੰਥੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਜੋਂ ਵੀ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਗਰਮੀ ਅਤੇ ਧੂੜ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਕੱਪੜਿਆਂ, ਜਿਸਨੂੰ ਰੁਮਾਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵਿੱਚ ਢੱਕ ਕੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਇੱਕ ਮੰਜੀ ਸਾਹਿਬ ਉੱਤੇ ਰੁਮਾਲੇ ਹੇਠ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਇਸਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾਂਦਾ। === ਰਸਮਾਂ === {{Multiple image | align = right | image1 = 2017 sukhasan ritual palki palanquin for Guru Granth Sahib every night, Golden temple Amritsar.jpg | width1 = 159 | alt1 = | caption1 = | image2 = Palki sahib, the palanquin carrying the Adi Granth.jpg | width2 = 180 | alt2 = | caption2 = | footer = ਖੱਬੇ: ਰੋਜ਼ਾਨਾ 'ਸੁਖਾਸਨ' ਦੀ ਰਸਮ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਪਾਲਕੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਬੈੱਡਰੂਮ ਵਿੱਚ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸੱਜੇ: ਸਵੇਰ ਵੇਲੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਅਸਥਾਨ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਪਾਲਕੀ ("ਪ੍ਰਕਾਸ਼")। }} [[ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ|ਗੋਲਡਨ ਟੈਂਪਲ]] ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਿੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ (ਮੰਦਰਾਂ) ਵਿੱਚ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਕਈ ਰਸਮਾਂ ਨਿਭਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਰਸਮਾਂ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਇੱਕ ਜੀਵਤ ਵਿਅਕਤੀ, ਇੱਕ ਗੁਰੂ ਵਜੋਂ ਸਤਿਕਾਰ ਵਜੋਂ ਮੰਨਦੀਆਂ ਹਨ। ਰਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: * ਸਮਾਪਤੀ ਰਸਮ ਜਿਸਨੂੰ ਸੁਖਾਸਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ( ਸੁਖ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "ਆਰਾਮ ਜਾਂ ਆਰਾਮ", ਆਸਣ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "ਸਥਿਤੀ")। ਰਾਤ ਨੂੰ, ਭਗਤੀ [[ਕੀਰਤਨ]] ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀਆਂ [[ਅਰਦਾਸ|ਅਰਦਾਸਾਂ]] ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਿਰ 'ਤੇ ਚੁੱਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅੰਦਰ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾਈ, ਸਿਰਹਾਣੇ ਵਾਲੀ ਪਾਲਕੀ (ਪਾਲਕੀ) ਵਿੱਚ, ਇਸਦੇ ਸੌਣ ਵਾਲੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਜਾਪ ਦੇ ਨਾਲ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਜਦੋਂ ਇਹ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਇੱਕ ਬਿਸਤਰੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। * ਉਦਘਾਟਨੀ ਰਸਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "ਰੋਸ਼ਨੀ"। ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸਵੇਰ ਵੇਲੇ, ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਸੌਣ ਵਾਲੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਿਰ 'ਤੇ ਚੁੱਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾਈ ਪਾਲਕੀ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਾਪ ਦੇ ਨਾਲ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਈ ਵਾਰ ਬਿਗਲਾਂ ਨਾਲ ਇਸ ਦੇ ਰਸਤੇ ਨੂੰ ਵਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵਾਰ ਆਸਾ ਕੀਰਤਨ ਅਤੇ ਅਰਦਾਸ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਦੇ ਰਸਮੀ ਗਾਇਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇੱਕ ਬੇਤਰਤੀਬ ਪੰਨਾ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਖੱਬੇ ਪੰਨੇ 'ਤੇ ਪਹਿਲਾ ਪੂਰਾ ਪੰਨਾ ਦਿਨ ਦਾ ਮੁਖਵਾਕ (ਜਾਂ ਵਾਕ ) ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਲਈ ਉਸ ਦਿਨ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਸਟੀਨਾ ਮਿਰਵੋਲਡ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਹਰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਕਾਪੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਵਾਂਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਰਸਮਾਂ ਨਾਲ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ "ਗੁਣ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸੇਵਾ" ਦਾ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਸਾਧਨ ਹਨ। ਮਿਰਵੋਲਡ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਲਈ ਇਹ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਰਸਮੀ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਲਈ ਵਿਲੱਖਣ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ "ਅਰਥਾਂ, ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਵਾਂ" ਨੂੰ ਢਾਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮੂਹਿਕ ਪੂਜਾ ਲਈ ਇੱਕ ਢਾਂਚਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਧਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। == ਅਨੁਵਾਦ == ਇੱਕ ਜਰਮਨ [[ਭਾਸ਼ਾ ਸ਼ਾਸਤਰ|ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨੀ]] [[ਅਰਨੈਸਟ ਟਰੰਪ|ਅਰਨੈਸਟ ਟਰੰਪ ਨੇ]] 1877 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨ ਅਧਿਐਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਪਰ ਅਧੂਰਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਨੁਵਾਦ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ, ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਿੱਖ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀਆਂ ਨਾਲ ਪਾਠ ਅਤੇ ਖੇਤਰੀ ਇੰਟਰਵਿਊਆਂ ਦੇ ਅੱਠ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ।<ref>[[iarchive:digranthorholysc00trumuoft/page/n8|The Adi Granth]], Ernest Trumpp (1877), WH Allen & Co., London; Notes: In this 876 pages publication, Trumpp's translation starts at [[iarchive:digranthorholysc00trumuoft/page/n155|page 156]], while philological notes on the language of the Sikh scripture start at [[iarchive:digranthorholysc00trumuoft/page/n139|page 140]]</ref> ਟਰੰਪ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਆਪਣੀ ਆਲੋਚਨਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਤਾਵਨਾ ਅਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਕਿਹਾ "ਸਿੱਖ ਧਰਮ, ਇੱਕ ਘਟਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਧਰਮ ਹੈ, ਜੋ ਜਲਦੀ ਹੀ ਸਿਰਫ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਜਾਵੇਗਾ"। ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਨੁਵਾਦ ਲਈ ਇਹਨਾਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਅਪਮਾਨਜਨਕ ਮੰਨਿਆ। ਫਿਰ ਵੀ, ਇੰਡੋਲੋਜਿਸਟ ਮਾਰਕ ਜੁਰਗੇਨਸਮੇਅਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਅਰਨੈਸਟ ਟਰੰਪ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਵਿਦਵਤਾ, ਅਨੁਵਾਦ, ਅਤੇ ਖੇਤਰੀ ਨੋਟਸ ਅਤੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰੇ ਸਮਕਾਲੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਲਈ ਕੀਮਤੀ ਸੰਦਰਭ ਕਾਰਜ ਹਨ। ਅਕਸ਼ਯਾ ਕੁਮਾਰ, ਟਰੰਪ ਦੇ ਅਨੁਵਾਦ ਨੂੰ "ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਤੇ ਮਕੈਨੀਕਲ" ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਜੋ ਸ਼ੁੱਧਤਾ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਮੂਲ ਆਇਤਾਂ ਦੀ ਵਾਕ-ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸੀ ਨਾਲ ਹਮਦਰਦੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਚਨਾਤਮਕ ਅਤੇ ਖੋਜੀ ਪੁਨਰ-ਬਿਆਨ ਤੋਂ ਬਚਦੇ ਹਨ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਅਰਵਿੰਦ-ਪਾਲ ਸਿੰਘ ਮੰਡੇਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਿਰਮਲਾ ਸਹਿਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਵਾਦੀ ਝੁਕਾਅ ਦੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਨੋਟ ਕੀਤਾ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼-ਸਮਰਥਿਤ ਸਿੱਖ ਵਰਗ ਵਿੱਚ ਜੋ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਦਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ "ਵਿਰੋਧੀ" ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਟਰੰਪ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਨੁਵਾਦ ਵਿੱਚ "ਇੱਕ ਓਅੰਕਾਰ" ਵਾਕੰਸ਼ ਵਿੱਚ "ਇੱਕ" ਅੰਕ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ, ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਵਾਦੀ-ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਵਿਆਖਿਆ ਦੇ ਨੇੜੇ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਜੋ ਆਰਥੋਡਾਕਸ [[ਖ਼ਾਲਸਾ|ਖਾਲਸਾ]] ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਸੀ। ਟਰੰਪ ਦੇ ਅਨੁਵਾਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਵਿਚਾਰ ਲਈ ਇੱਕ ਚੁਣੌਤੀ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਸਿੱਖ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਭਾਈਚਾਰਾ ਸਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਖਾਲਸਾ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਟਰੰਪ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਹੋਰ ਅਨੁਵਾਦਕਾਂ ਨੂੰ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇੱਕ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਿਵਲ ਸੇਵਕ, [[ਮੈਕਸ ਆਰਥਰ ਮੈਕਾਲਿਫ਼]], ਨੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਪਰ ਅਧੂਰਾ ਅਨੁਵਾਦ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਅੱਗੇ ਸੀ, ਜੋ ਟਰੰਪ ਦੇ ਸਮਾਨ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਅਨੁਵਾਦ ਨੂੰ ਜਨਮਸਾਖੀਆਂ -ਅਧਾਰਤ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਮਿਥਿਹਾਸਕ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵੰਡਿਆ।<ref>Donald Dawe (2011), [[iarchive:TheEncyclopediaOfSikhism-VolumeIiiM-r/page/n17|Macauliffe, Max Arthur]], Encyclopedia of Sikhism, Volume III, Harbans Singh (Editor), Punjabi University, Patiala; The translation of Guru Nanak's ''Janamsakhi'' and his hymns in the Guru Granth Sahib are in Macauliffe's [[iarchive:in.ernet.dli.2015.45269/page/n39|Volume I]], The Sikh Religion (1909)</ref> ਉਸਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਸਰੋਤ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਦਾ [[ਸੂਰਜ ਪ੍ਰਕਾਸ਼]] ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਮੁੱਖ ਅਨੁਵਾਦ ਸਲਾਹਕਾਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਖਾਲਸਾ ਸਿੱਖ ਵਿਦਵਾਨ [[ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ]] ਸਨ, ਜੋ ਗੁਰਮਤਿ ਪ੍ਰਭਾਕਰ ਅਤੇ ਹਮ ਹਿੰਦੂ ਨਹੀਂ ਦੇ ਲੇਖਕ ਸਨ।<ref>{{Cite journal|last=Jones|first=Kenneth W.|year=1973|title=Ham Hindū Nahīn: Arya Sikh Relations, 1877–1905|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-asian-studies_1973-05_32_3/page/456|journal=The Journal of Asian Studies|publisher=Cambridge University Press|volume=32|issue=3|pages=457–475|doi=|jstor=}}</ref> ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਛੇ-ਖੰਡਾਂ ਵਾਲੀ "ਦ ਸਿੱਖ ਰਿਲੀਜਨ" ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ 1909 ਵਿੱਚ ਆਕਸਫੋਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪ੍ਰੈਸ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਟਰੰਪ ਦੇ ਉਲਟ, ਜੋ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਸੰਵੇਦਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਬੇਪਰਵਾਹ ਸੀ, ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਸੰਪਾਦਕੀ ਯੋਗਤਾਵਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅਜਿਹੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੀ। ਇੰਡੋਲੋਜਿਸਟ ਜਿਓਰਜੀਓ ਸ਼ਾਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਟਰੰਪ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ, ਮੈਕਾਲਿਫ ਨੇ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਲਿਖੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਭਜਨਾਂ ਨੂੰ ਈਸਾਈ-ਵਰਗੇ "ਪ੍ਰੋਟੈਸਟੈਂਟ ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕਤਾ" ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਸ਼ਾਇਦ ਇੱਕ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰੋਤਿਆਂ ਲਈ। ਮੈਕਾਲਿਫ ਦੇ ਅਨੁਵਾਦ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੁਆਰਾ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਮਝਿਆ। ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਵਿਦਵਤਾ ਨੇ ਮੈਕਾਲਿਫ ਦੇ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੇ ਲੇਖਾ-ਜੋਖਾ ਅਤੇ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਨੂੰ "ਗੈਰ-ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ" ਅਤੇ "ਸ਼ੱਕੀ" ਵਜੋਂ ਸਵਾਲ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਮੈਕਾਲਿਫ ਦੇ ਸੰਸਕਰਣ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਅਤੇ ਅਨੁਵਾਦਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਕ੍ਰਿਸਟੋਫਰ ਸ਼ੈਕਲ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਮੈਕਾਲਿਫ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਪ੍ਰਤੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ 1890 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ([[ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ|ਸਿੰਘ ਸਭਾ]]) ਦੇ ਖਾਲਸਾ ਸਿੱਖ ਸੁਧਾਰਵਾਦੀਆਂ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸੀ ਅਤੇ ਵਿਆਖਿਆਤਮਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਇੱਕ "ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਏਕਾਸ਼੍ਵਰਵਾਦ" ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਸੀ ਜੋ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਮੂਲ ਸਿੱਖ ਪਾਦਰੀਆਂ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਦੇ ਹੱਕਦਾਰ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਪੁਰਾਤਨ ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ "ਅਸਪਸ਼ਟ ਜ਼ਬੂਰ ਵਰਗੇ ਅਨੁਵਾਦ" ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ। {{Verse translation|ਹੁਕਮੀ ਹੋਵਨਿ ਆਕਾਰ ਹੁਕਮੁ ਨ ਕਹਿਆ ਜਾਈ ॥ ਹੁਕਮੀ ਹੋਵਨਿ ਜੀਅ ਹੁਕਮਿ ਮਿਲੈ ਵਡਿਆਈ ॥ ਹੁਕਮੀ ਉਤਮੁ ਨੀਚੁ ਹੁਕਮਿ ਲਿਖਿ ਦੁਖ ਸੁਖ ਪਾਈਅਹਿ ॥ ਇਕਨਾ ਹੁਕਮੀ ਬਖਸੀਸ ਇਕਿ ਹੁਕਮੀ ਸਦਾ ਭਵਾਈਅਹਿ ॥ ਹੁਕਮੈ ਅੰਦਰਿ ਸਭੁ ਕੋ ਬਾਹਰਿ ਹੁਕਮ ਨ ਕੋਇ ॥ ਨਾਨਕ ਹੁਕਮੈ ਜੇ ਬੁਝੈ ਤ ਹਉਮੈ ਕਹੈ ਨ ਕੋਇ ॥੨॥ <br />ਗਾਵੈ ਕੋ ਤਾਣੁ ਹੋਵੈ ਕਿਸੈ ਤਾਣੁ ॥ ਗਾਵੈ ਕੋ ਦਾਤਿ ਜਾਣੈ ਨੀਸਾਣੁ ॥ ਗਾਵੈ ਕੋ ਗੁਣ ਵਡਿਆਈਆ ਚਾਰ ॥ ਗਾਵੈ ਕੋ ਵਿਦਿਆ ਵਿਖਮੁ ਵੀਚਾਰੁ ॥ਗਾਵੈ ਕੋ ਸਾਜਿ ਕਰੇ ਤਨੁ ਖੇਹ ॥ ਗਾਵੈ ਕੋ ਜੀਅ ਲੈ ਫਿਰਿ ਦੇਹ ॥ ਗਾਵੈ ਕੋ ਜਾਪੈ ਦਿਸੈ ਦੂਰਿ ॥ ਗਾਵੈ ਕੋ ਵੇਖੈ ਹਾਦਰਾ ਹਦੂਰਿ ॥ ਕਥਨਾ ਕਥੀ ਨ ਆਵੈ ਤੋਟਿ ॥ ਕਥਿ ਕਥਿ ਕਥੀ ਕੋਟੀ ਕੋਟਿ ਕੋਟਿ ॥ ਦੇਦਾ ਦੇ ਲੈਦੇ ਥਕਿ ਪਾਹਿ ॥ ਜੁਗਾ ਜੁਗੰਤਰਿ ਖਾਹੀ ਖਾਹਿ ॥ ਹੁਕਮੀ ਹੁਕਮੁ ਚਲਾਏ ਰਾਹੁ ॥ ਨਾਨਕ ਵਿਗਸੈ ਵੇਪਰਵਾਹੁ ॥੩॥|Hukmī hovan ākār hukam na kahiā jāī. Hukmī hovan jīa hukam milai vadiāī. Hukmī utam nīch hukam likh dukh sukh pāīah. Iknā hukmī bakhsīs ik hukmī sadā bhavāīah. Hukmai andar sabh ko bāhar hukam na koe. Nānak hukmai je bujhai ta haumai kahai na koe. ॥2॥ <br />Gāvai ko tāṇ hovai kisai tāṇ. Gāvai ko dāt jāṇai nīsāṇ. Gāvai ko guṇ vadiāīā chār. Gāvai ko vidiā vikham vīchār. Gāvai ko sāj kare tan kheh. Gāvai ko jīa lai fir deh. Gāvai ko jāpai disai dūr. Gāvai ko vekhai hādrā hadūr. Kathnā kathī na āvai tot. Kath kath kathī kotī kot kot. Dedā de laide thak pāhi. Jugā jugantar khāhī khāhi. Hukmī hukam chalāe rāhu. Nānak vigsai veparvāhu.||3|||italicsoff=y|attr1=''Guru Granth Sahib [[Japji Sahib]] 2–3'' <ref>[http://www.srigranth.org/servlet/gurbani.gurbani?Action=Page&Param=1&g=1&h=1&r=1&t=1&p=0&k=0 Guru Granth Sahib ॥ ੫ ॥], Pages 1–2 of 1430, [http://www.srigranth.org/servlet/gurbani.gurbani?Action=Page&Param=1 srigranth.org]</ref>|attr2=Transliteration}}{{Verse translation|'''ਅਰਨੈਸਟ ਟਰੰਪ ਦੁਆਰਾ ਅਨੁਵਾਦ (1877)'''<ref>[https://archive.org/details/cu31924023913217/page/n157 The Adi Granth], Ernest Trumpp (1877), WH Allen & Co, pp. 2–5 (see footnotes for alternates)</ref> (ਉਸਦੇ) ਹੁਕਮ ਨਾਲ (ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇ) ਰੂਪ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਉਸਦਾ ਹੁਕਮ (ਹਾਲਾਂਕਿ) ਦੱਸਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਉਸਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਜੀਵ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਉਸਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਮਹਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਉੱਚ ਅਤੇ ਨੀਵਾਂ ਹਨ, ਉਸਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਸੁੱਖ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਸਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਕੁਝ ਨੂੰ ਮਾਫ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕੁਝ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਹਮੇਸ਼ਾ (ਆਵਾਗਵਨ ਵਿੱਚ) ਭਟਕਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਕੋਈ ਉਸਦੇ ਹੁਕਮ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਹੁਕਮ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਨਾਨਕ! ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਉਸਦੇ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਵੈ-ਅਹੰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਬੋਲੇਗਾ। [2]<br /> ਕੋਈ ਆਪਣੀ (ਭਾਵ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ) ਸ਼ਕਤੀ ਗਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਕੋਲ (ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਨ ਦੀ) ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ। ਕੋਈ ਆਪਣੀ (ਉਦਾਰਤਾ) ਗਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੇਕਰ ਉਹ (ਆਪਣੇ) ਚਿੰਨ੍ਹ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਉਸਦੇ ਸੁੰਦਰ ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਮਹਾਨਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਗਾਉਂਦਾ ਹੈ। — ਕੋਈ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਇੱਕ ਔਖਾ ਵਿਚਾਰ ਗਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਗਾਉਂਦਾ ਹੈ: ਸਰੀਰ ਬਣਾ ਕੇ ਉਹ ਇਸਨੂੰ ਸੁਆਹ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਗਾਉਂਦਾ ਹੈ: ਜੀਵਨ ਲੈ ਕੇ ਉਹ ਇਸਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਗਾਉਂਦਾ ਹੈ: ਉਹ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ), (ਪਰ) ਦੂਰੋਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਗਾਉਂਦਾ ਹੈ: ਮੌਜੂਦ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਿੱਚ ਦੇਖਦਾ ਹੈ। ਕਹਾਵਤਾਂ ਅਤੇ ਦੱਸਣ ਦਾ ਕੋਈ ਅੰਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਕਹਾਣੀ, ਕਹਾਣੀ, ਕਰੋੜਾਂ, ਕਰੋੜਾਂ ਦੁਆਰਾ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ (ਭਾਵ ਪਰਮਾਤਮਾ) ਦਿੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਲੈਂਦਾ ਥੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਯੁੱਗਾਂ ਅਤੇ ਯੁੱਗਾਂ ਲਈ ਉਹ ਖਾਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਭੂ ਆਪਣਾ ਹੁਕਮ ਲਾਗੂ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਨਾਨਕ! ਉਹ ਬੇਫਿਕਰ ਫੈਲਦਾ ਹੈ।|'''ਮੈਕਸ ਆਰਥਰ ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਦੁਆਰਾ ਅਨੁਵਾਦ (1909)'''<ref>[https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.45269/page/n289 The Sikh Religion Vol. 1], Max Authur Macauliffe (1909), Clarendon Press, pp. 196–197 (see footnotes for alternates)</ref> ਉਸਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਉਸਦੇ ਹੁਕਮ ਦਾ ਵਰਣਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਉਸਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਆਤਮਾਵਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ; ਉਸਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਮਹਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਉੱਚੇ ਜਾਂ ਨੀਵੇਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਉਸਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਦੁੱਖ ਜਾਂ ਸੁੱਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਸਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਕੁਝ ਆਪਣਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਉਸਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਵਾਗਮਨ ਵਿੱਚ ਭਟਕਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਉਸਦੇ ਹੁਕਮ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹਨ; ਕੋਈ ਵੀ ਇਸ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਜੋ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਨਾਨਕ, ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਹੰਕਾਰ ਦਾ ਦੋਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।<br /> ਕੁਝ ਲੋਕ ਆਪਣੀ ਯੋਗਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਕੁਝ ਲੋਕ ਉਸਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸਦੇ ਤੋਹਫ਼ੇ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਕੁਝ ਉਸਦੇ ਗੁਣਾਂ, ਉਸਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਕੰਮਾਂ ਦਾ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਕੁਝ ਉਸਦੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜਿਸਦਾ ਅਧਿਐਨ ਔਖਾ ਹੈ; ਕੁਝ ਲੋਕ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਕੁਝ ਲੋਕ ਕਿ ਉਹ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਬਹਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਕੁਝ ਲੋਕ ਕਿ ਉਹ ਨਾਸ਼ਵਾਨ ਨਜ਼ਰਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਕੁਝ ਲੋਕ ਕਿ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਦੇਖਦਾ ਅਤੇ ਸਰਵ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਲੱਖਾਂ ਲੋਕ ਉਸਦੇ ਲੱਖਾਂ-ਲੱਖਾਂ ਵਰਣਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਉਸਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਥੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਉਸਦੀ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਕਮਰਾਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਰਸਤਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਨਾਨਕ, ਬੇਪਰਵਾਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਖੁਸ਼ ਹੈ।|italicsoff=y|attr1=''Guru Granth Sahib Japji Sahib 2–3''|attr2=''Guru Granth Sahib Japji Sahib 2–3''}} ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸੰਪੂਰਨ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਨੁਵਾਦ, ਗੋਪਾਲ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ, 1960 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ ਸੀ। 1978 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਇੱਕ ਸੋਧੇ ਹੋਏ ਸੰਸਕਰਣ ਵਿੱਚ "ਤੂੰ" ਅਤੇ "ਤੂੰ" ਵਰਗੇ ਪੁਰਾਣੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 1962 ਵਿੱਚ, ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਅੱਠ-ਜਿਲਦਾਂ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ [[ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ]] ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 2000 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ, ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਖਾਲਸਾ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਅਨੁਵਾਦ 3HO/ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਬ੍ਰਦਰਹੁੱਡ ਦੀਆਂ Sikhnet.com ਵਰਗੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਵੈੱਬਸਾਈਟਾਂ 'ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ।<gallery widths="200px" heights="200px"> ਤਸਵੀਰ:Title-page_of_'The_Ādi_Granth_-_Or,_the_Holy_Scriptures_of_the_Sikhs'_by_Ernest_Trumpp,_1877.jpg|alt=Title-page of The Ādi Granth: Or, the Holy Scriptures of the Sikhs by Ernest Trumpp, 1877|ਅਰਨੈਸਟ ਟਰੰਪ ਦੁਆਰਾ 1877 ਵਿੱਚ ''ਲਿਖੀ ਗਈ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ: ਜਾਂ, ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥਾਂ'' ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ ਪੰਨਾ ਤਸਵੀਰ:English_translation_of_the_opening_lines_of_Guru_Nanak's_Japji_Sahib_composition_by_Max_Arthur_MacAuliffe,_published_in_'The_Sikh_Religion_-_Its_Gurus,_Sacred_Writings_and_Authors'_(volume_1),_1909.jpg|alt=English translation of the opening lines of Guru Nanak's Japji Sahib composition by Max Arthur MacAuliffe, published in The Sikh Religion - Its Gurus, Sacred Writings and Authors (volume 1), 1909|ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ ਰਚਨਾ ਦੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਤਰਾਂ ਦਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਨੁਵਾਦ ਮੈਕਸ ਆਰਥਰ ਮੈਕਆਲਿਫ਼ ਦੁਆਰਾ, ਜੋ ਕਿ ''ਦ ਸਿੱਖ ਰਿਲੀਜਨ - ਇਟਸ ਗੁਰੂਜ਼, ਸੈਕਰਡ ਰਾਈਟਿੰਗਜ਼ ਐਂਡ ਆਥਰਜ਼'' (ਜਿਲਦ 1), 1909 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ ਸੀ </gallery> == ਛਪਾਈ == ਮੂਲ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸੋਢੀ ਪਰਿਵਾਰ ਕੋਲ ਹੈ, ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਥੰਮ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=29 August 2004 |title=Original copy of holy Guru Granth Sahib at Kartarpur villages |url=https://www.outlookindia.com/newswire/story/{{sic|or|ginal|hide=y}}-copy-of-holy-guru-granth-sahib-at-kartarpur-villages/245915 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201204141925/https://www.outlookindia.com/newswire/story/{{sic|or|ginal|hide=y}}-copy-of-holy-guru-granth-sahib-at-kartarpur-villages/245915 |archive-date=4 December 2020 |access-date=2023-06-25 |website=Outlook India}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/descendants-of-arjan-dev-have-original-text/articleshow/831765.cms|title=Descendants of Arjan Dev have original text|date=2004-08-30|work=The Times of India|access-date=2023-06-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20190404195812/https://timesofindia.indiatimes.com/india/descendants-of-arjan-dev-have-original-text/articleshow/831765.cms|archive-date=4 April 2019|issn=0971-8257}}</ref><ref>{{Cite web |title=Kartarpur Bir |url=https://www.sikhmuseum.com/words/granth/granth4.html |access-date=2022-11-04 |website=www.sikhmuseum.com}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.tribuneindia.com/2004/20040827/punjab1.htm|title=Sodhi Family Asked to Hand over Kartarpuri Bir to SGPC|date=26 August 2004|work=The Tribune|archive-url=https://web.archive.org/web/20041001112706/https://www.tribuneindia.com/2004/20040827/punjab1.htm|archive-date=1 October 2004|agency=Tribune News Service|location=Chandigarh, India}}</ref> ਸੋਢੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ ਹਨ ਅਤੇ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ 1598 ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=https://www.tribuneindia.com/2004/20040827/punjab1.htm#2|title=Sodhis refuse to oblige|last=Singh|first=Varinder|date=26 August 2004|work=The Tribune|archive-url=https://web.archive.org/web/20041001112706/https://www.tribuneindia.com/2004/20040827/punjab1.htm#2|archive-date=1 October 2004|agency=Tribune News Service|location=Chandigarh, India}}</ref> 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ, ਇਹ 1430 ਅੰਗਾਂ ਦੇ ਮਿਆਰੀ ਸੰਸਕਰਣ ਵਿੱਚ ਛਾਪਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਸਿਰਫ਼ ਹੱਥ ਲਿਖਤ ਕਾਪੀਆਂ ਹੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਛਪੀ ਹੋਈ ਕਾਪੀ 1864 ਵਿੱਚ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਕੋਈ ਵੀ ਕਾਪੀਆਂ ਜੋ ਪੜ੍ਹਨ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਸਮਝੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮ੍ਰਿਤਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਸਸਕਾਰ ਦੀ ਰਸਮ ਵਾਂਗ ਹੀ ਇੱਕ ਰਸਮ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਸਸਕਾਰ ਨੂੰ ਅਗਨ ਭੇਟਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। [[ਤਸਵੀਰ:Metal-type_print_of_the_Guru_Granth_Sahib_based_upon_the_Kartarpur_Bir,_by_Rai_Sahib_Munshi_Gulab_Singh_and_Sons,_published_by_the_Mufidam_Press,_1899.jpg|thumb|ਰਾਏ ਸਾਹਿਬ ਮੁਨਸ਼ੀ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਐਂਡ ਸੰਨਜ਼ ਦੁਆਰਾ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਬੀੜ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਧਾਤ-ਕਿਸਮ ਦੇ ਪ੍ਰਿੰਟ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ-ਪੰਨਾ, ਮੁਫੀਦਮ ਪ੍ਰੈਸ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ, 1899।]] ਨਾਮਧਾਰੀ ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਦੀਵਾਨ ਬੂਟਾ ਸਿੰਘ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਇੱਕ ਸੰਸਕਰਣ ਛਾਪਣ ਵਾਲੇ ਪਹਿਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਸਨ, ਜੋ ਸ਼ਾਇਦ 1868 ਜਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਛਾਪਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਛਪੇ ਹੋਏ ਸੰਸਕਰਣ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਛਾਪੇ ਗਏ ਸਨ, ਸਗੋਂ [[ਫ਼ਾਰਸੀ ਲਿਪੀ|ਫਾਰਸੀ-ਅਰਬੀ ਲਿਪੀ]] ਵਿੱਚ ਵੀ ਛਾਪੇ ਗਏ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ 1871 ਅਤੇ 1895 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਲਾਹੌਰ, ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ ਅਤੇ ਸਿਆਲਕੋਟ ਵਿੱਚ ਫਾਰਸੀ-ਅਰਬੀ ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਛਾਪੇ ਜਾ ਰਹੇ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਅਠਾਰਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੰਸਕਰਣਾਂ ਤੋਂ ਸਬੂਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਵਿੱਚ [[ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ]] (SGPC) ਦੁਆਰਾ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਤ ਸੰਸਕਰਣ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਿੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਸਥਾ [[ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ]] ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, SGPC ਪ੍ਰਿੰਟਰ ਹੀ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਅਧਿਕਾਰਤ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਹਨ।<ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/3597073.stm|title=Sikh holy book flown to Canada|last=Jolly|first=Asit|date=2004-04-03|access-date=2010-01-05|publisher=BBC News}}</ref> 9 ਮਈ 1998 ਨੂੰ, ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਦੇ ਜਥੇਦਾਰ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇੱਕ [[ਹੁਕਮਨਾਮਾ]] ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਿੱਜੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ 'ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾਈ ਗਈ ਅਤੇ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਛਾਪਣ ਦੇ ਇਕੱਲੇ ਅਧਿਕਾਰ SGPC ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chandigarh/sgpc-should-print-guru-granth-sahib/articleshow/1578025706.cms|title='SGPC should print Guru Granth Sahib'|date=19 August 2001|work=Times of India|access-date=9 May 2025}}</ref><ref name=":5">{{Cite web |date=19 December 2007 |others=Khalsa Press |title=Punjab Approves Ban on Publishing Saroops by Private Firms |url=https://panthic.org/articles/ |access-date=9 May 2025 |website=Panthic }}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ, ਕੁਝ ਨਿੱਜੀ ਪ੍ਰਿੰਟਿੰਗ ਫਰਮਾਂ ਨੇ ਇਸ ਆਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀਆਂ ਕਾਪੀਆਂ ਨਿੱਜੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕਰਨਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ।<ref name=":5" /> 2006 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਐਂਡ ਸੰਨਜ਼ ਅਧਿਕਾਰਤ ਸੰਸਕਰਣ ਛਾਪਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਸਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, 2006 ਵਿੱਚ, ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਛਾਪਣ 'ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਸਟਿੰਗ ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਛਾਪ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਗਲਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਰਤ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇੱਕ ਮੁਸਲਿਮ ਸਾਧੂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਇੱਕ ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਕਾਪੀ ਵੇਚ ਰਹੇ ਸਨ।<ref>[https://www.tribuneindia.com/2006/20060423/punjab1.htm Publishers barred from bringing out Guru Granth Sahib], Varinder Walia, Tribune India, April 23, 2006, Chandigarh</ref> ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਇੱਕ ਸਹਾਇਕ ਕੰਪਨੀ, ਦਿੱਲੀ ਸਿੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ, ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਬਾਹਰਲੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰਤ ਪ੍ਰਿੰਟਰ ਅਤੇ ਸਪਲਾਇਰ ਹੈ। ਇਹ ਸਹੂਲਤਾਂ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਦੇ [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰਕਾਬ ਗੰਜ ਸਾਹਿਬ|ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰਕਾਬਗੰਜ]] ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ।<ref>[http://www.uniindia.com/modern-eco-friendly-printing-press-to-print-guru-granth-sahib-at-gurudwara-rakabganj-dsgmc/india/news/1680454.html Modern eco-friendly printing press to print Guru Granth Sahib at Gurudwara Rakabganj: DSGMC], United News of India (July 28, 2019)</ref> 2007 ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਨੇ ਨਿੱਜੀ ਫਰਮਾਂ ਲਈ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀਆਂ ਕਾਪੀਆਂ ਬਣਾਉਣਾ ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।<ref name=":5" /> ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਇਸ ਵੇਲੇ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰਾਮਸਰ ਦੇ ਬੇਸਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਧਿਕਾਰਤ [[ਛਾਪਾਖ਼ਾਨਾ|ਪ੍ਰਿੰਟਿੰਗ ਪ੍ਰੈਸ]] ਵਿੱਚ ਛਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਗਲਤ ਪ੍ਰਿੰਟ ਅਤੇ ਸੈੱਟ-ਅੱਪ ਸ਼ੀਟਾਂ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਿੰਟਰ ਦੀ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਜਿਸ 'ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਕੋਈ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਠ ਹੈ, ਨੂੰ [[ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ|ਗੋਇੰਦਵਾਲ]] ਵਿਖੇ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>Eleanor Nesbitt, ''Sikhism: A Very Short Introduction'', {{ISBN|0-19-280601-7}}, Oxford University Press, pp. 40–41</ref> ਸਤੰਬਰ 2023 ਵਿੱਚ, ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਵੱਲੋਂ ਇਹ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੇਂਦਰ ਦੇ ਅਧੀਨ ਟਰੇਸੀ, [[ਕੈਲੀਫ਼ੋਰਨੀਆ|ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ]], [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ|ਅਮਰੀਕਾ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਥਾਨ ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ [[ਸਿੱਖ ਡਾਇਸਪੋਰਾ|ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ]] ਦੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਕਾਪੀਆਂ ਦੀ ਅਧਿਕਾਰਤ ਛਪਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੇਗਾ।<ref name=":32">{{Cite web |last=Singh |first=Amrik |date=6 September 2023 |title=SGPC decided to establish a press in America and print the holy images of Sri Guru Granth Sahib |url=https://www.punjabnewsexpress.com/punjab/news/sgpc-decided-to-establish-a-press-in-america-and-print-the-holy-images-of-sri-guru-granth-sahib-221221 |access-date=2023-09-07 |website=Punjab News Express}}</ref> == ਵਿਰਾਸਤ == 1938 ਵਿੱਚ [[ਸਾਹਿਤ ਲਈ ਨੋਬਲ ਇਨਾਮ|ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ]] ਜੇਤੂ [[ਪਰਲ ਐੱਸ ਬੱਕ|ਪਰਲ ਐਸ. ਬੱਕ]] ਨੇ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਬਾਰੇ ਇਹ ਕਿਹਾ:{{Blockquote|text=ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਇੱਕ ਸਰੋਤ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਇਕੱਲਤਾ, ਉਸਦੀ ਇੱਛਾ, ਉਸਦੀ ਤਾਂਘ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਪ੍ਰਤੀ ਉਸਦੀ ਪੁਕਾਰ ਅਤੇ ਉਸ ਜੀਵ ਨਾਲ ਸੰਚਾਰ ਲਈ ਉਸਦੀ ਭੁੱਖ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਹੋਰ ਮਹਾਨ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਦਿਲ ਅਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਅਪੀਲ ਕਰਨ ਦੀ ਉਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਕਿਤੇ ਹੋਰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ ਜੋ ਮੈਂ ਇਹਨਾਂ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਇਹ ਆਪਣੀ ਲੰਬਾਈ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਸੰਖੇਪ ਹਨ, ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਦਿਲ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪਹੁੰਚ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹਨ ਜੋ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਸੰਕਲਪ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਮਾਨਤਾ ਅਤੇ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਦੀਆਂ ਵਿਹਾਰਕ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਤੱਕ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਅਜੀਬ ਆਧੁਨਿਕ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੇ ਮੈਨੂੰ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਹੈਰਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਾ ਕਿ ਇਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਹਨ, ਸੋਲ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਸੰਕਲਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ, ਜਦੋਂ ਖੋਜੀ ਉਸ ਧਰਤੀ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਇੱਕ ਇਕਾਈ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ ਜੋ ਸਿਰਫ ਸਾਡੀ ਆਪਣੀ ਬਣਾਈਆਂ ਮਨਮਾਨੀਆਂ ਰੇਖਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵੰਡੀ ਹੋਈ ਹੈ।<br><br>ਸ਼ਾਇਦ ਏਕਤਾ ਦੀ ਇਹ ਭਾਵਨਾ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਇੱਕ ਸਰੋਤ ਹੈ ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਧਰਮ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਗੱਲ ਕਰਦੇ। ਉਹ ਮਨੁੱਖੀ ਦਿਲ ਅਤੇ ਖੋਜੀ ਮਨ ਲਈ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ...|author=Pearl S. Buck|title=quoted in ''Dharma: The Hindu, Jain, Buddhist and Sikh Traditions of India'' by Veena R. Howard (2017), page 219}} ==ਸਤਿਕਾਰ== * [[ਵੱਡਾ ਘੱਲੂਘਾਰਾ]] ਸਮੇਂ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਸਿੱਖ ਜੰਗਲਾਂ, ਰੇਗਿਸਤਾਨ, ਪਹਾੜਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ ਤਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਕੋਲ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਹਿਬ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਘੋੜਿਆਂ 'ਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਆਪਣੀ ਛੁਪਣਗਾਹ ਵਿਚ ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਜੰਗ ਕਰਨ ਵੇਲੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਲਿਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਹਾਂ ਜੇ ਅਚਾਨਕ ਹਮਲਾ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਬੀੜ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਜ਼ਰੂਰ ਕਰਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। * [[ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ]] ਦੇ ਪੁੱਤਰ * [[ਜ਼ਮਾਨ ਸ਼ਾਹ ਦੁਰਾਨੀ]] ਦੇ ਅਚਾਨਕ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਸਮੇਂ 1762 ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਕੋਲ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬੀੜ ਸੀ। * [[ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ]] , [[ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ]], [[ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਨੇ ਦਰਜਨਾਂ ਲੜਾਈਆਂ ਲੜੀਆਂ ਸਨ। ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਮੁਤਾਬਿਕ ਉਹ ਘਰੋਂ ਅਰਦਾਸ ਸੋਧ ਕੇ ਨਿਕਲਦੇ ਸਨ ਨਾ ਕਿ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬੀੜ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। * [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ]] ਦੌਰਾਨ [[ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ]] (20 ਫ਼ਰਵਰੀ 1921), [[ਜੈਤੋ]] (ਅਗਸਤ 1923 ਤੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜਥਾ 21 ਫ਼ਰਵਰੀ 1924), [[ਗੁਰੂ ਕੇ ਬਾਗ਼ ਦਾ ਮੋਰਚਾ|ਗਰੂ ਦਾ ਬਾਗ਼]] (ਅਗਸਤ 1922) ਮੋਰਚੇ ਲੱਗੇ ਸਨ। * [[ਪਹਿਲੀ ਵਿਸ਼ਵ ਜੰਗ]] ਤੇ [[ਦੂਜੀ ਵਿਸ਼ਵ ਜੰਗ]] ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪੂਰੀਆਂ ਪਲਟਨਾਂ ਕੋਲ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਬੈਰਕਾਂ ਵਿਚ ਰਖਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਲਟਨ ਨੇ ਇਕ ਜਗ੍ਹਾ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਜਗ੍ਹਾ ਜਾਣਾ ਹੁਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸਰੂਪ ਅਦਬ ਨਾਲ ਲੈ ਜਾਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। * ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਕ ਸਵਾ- ਇੰਚੀ ਬੀੜ ਬਣਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਤਾਂ ਜੋ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ ਤੇ ਜਜ਼ਬਾਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੋਸ਼ ਦਿਵਾਇਆ (ਦਰਅਸਲ ਭੜਕਾਇਆ) ਜਾ ਸਕੇ। == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ]] * [[ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ]] * [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ]] * [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਬਾਣੀਕਾਰ ਅਤੇ ਬਾਣੀ]] * [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸਾਹਿਤਕ ਪੱਖ]] * [[ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਗੁਰਸਿੱਖ]] * [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਪੱਖ]] ==ਹਵਾਲੇ== {{Reflist}} ==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ== * [http://www.panjabdigilib.org/ ਪੰਜਾਬ ਡਿਜੀਟਲ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ] * [http://www.srigranth.org/ ਸ੍ਰੀ ਗ੍ਰੰਥ] * [https://www.khojgurbani.org/ ਖੋਜ ਗੁਰਬਾਣੀ, ਕਈ ਅਨੁਵਾਦ] * [https://www.deutsches-informationszentrum-sikhreligion.de/SiriGuruGranthSahib_de.php/ ਡੀਆਈਐਸਆਰ - ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਲਈ ਜਰਮਨ ਸੂਚਨਾ ਕੇਂਦਰ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190412231232/https://www.deutsches-informationszentrum-sikhreligion.de/SiriGuruGranthSahib_de.php |date=2019-04-12 }} {{Commons category|Guru Granth Sahib|ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ}} {{wikisource|ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ/1}} {{Sikhism|state=collapsed}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਧਾਰਮਿਕ ਅਧਿਐਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਧਰਮਗ੍ਰੰਥ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਬਾਣੀ]] crawj606duutzigphwuibjr23klb2fo 0 2791 842372 842063 2026-07-10T20:24:53Z Nitesh Gill 8973 /* ਉਸਾਰੀ */ 842372 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious building | name = ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ | native_name = ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ | native_name_lang = | image = ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ.jpg | caption = ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ | religious_affiliation = [[ਸਿੱਖੀ]] | location = [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] | state = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] | country = [[ਭਾਰਤ]] | map_type = India Punjab#India#Asia | map_size = 200 | coordinates = {{coord|31|37|12|N|74|52|35|E|region:IN-PB|display=inline,title}} | year_completed = 1589 (ਇਮਾਰਤ ਦੀ ਉਸਾਰੀ), 1604 (ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ) {{sfn|Arvind-Pal Singh Mandair|2013|pp=41–42}} | groundbreaking = ਦਸੰਬਰ 1581{{sfn|Arvind-Pal Singh Mandair|2013|pp=41–42}} | website = {{Official URL}} }} '''ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ''' ਜਾਂ '''ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ''' ({{IPA-pa|dəɾbaːɾ saːh(ɪ)b}}; ਭਾਵ: ਰੱਬ ਦਾ ਘਰ) [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਭਾਰਤ]] ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਧਰਮ ਸਥਾਨ ([[ਗੁਰਦੁਆਰਾ|ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ]]) ਹੈ।<ref name=eos>{{cite web |url= http://www.learnpunjabi.org/eos/index.aspx|title= Harimandar |last1=Kerr |first1=Ian J.|website=Encyclopaedia of Sikhism|publisher=Punjabi University Patiala|access-date=1 July 2018}}</ref><ref>{{cite book|author=Eleanor Nesbitt|title=Sikhism: A Very Short Introduction|url=https://books.google.com/books?id=zD8SDAAAQBAJ|year=2005|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-280601-7|pages=67–69, 150}}</ref> ਇਹ [[ਸਿੱਖੀ|ਸਿੱਖਾਂ]] ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਰਮਿਕ ਅਸਥਾਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=eos/>{{sfn|The Editors of Encyclopaedia Britannica|2014}} ਇਹ ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ ਚੌਥੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ [[ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ]] ਦੁਆਰਾ 1577 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਬਣਵਾਏ ਗਏ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।{{sfn|Louis E. Fenech|W. H. McLeod|2014|p=33}}{{sfn|Pardeep Singh Arshi|1989|pp=5–7}} ਇਸ ਦੀ ਨੀਂਹ 28 ਦਸੰਬਰ 1588 ਵਿੱਚ [[ਮੀਆਂ ਮੀਰ|ਸਾਈਂ ਮੀਆਂ ਮੀਰ]] ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਰੱਖੀ ਗਈ ਸੀ।{{sfn|Arvind-Pal Singh Mandair|2013|pp=41-42}} 1604 ਵਿੱਚ ਪੰਜਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ]] ਨੇ ਇੱਥੇ [[ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ]] ਦੇ ਇੱਕ ਖਰੜੇ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਥਾਂ ਨੂੰ "ਅਠ ਸਠ ਤੀਰਥ" ਕਿਹਾ।<ref name="eos" /><ref name="Cole2004p7">{{harvnb|W. Owen Cole|2004|page=7}}</ref> ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਸੰਨ 1606 ਵਿੱਚ [[ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ]] ਦਾ ਨੀਂਹ ਪੱਥਰ [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ]] ਦੁਆਰਾ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ 1757, 1762 ਅਤੇ 1764 ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਹਮਲਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। [[ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ]] ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਵੀ 1657 ਦੇ [[ਜਹਾਨ ਖ਼ਾਨ]] ਵਾਲੇ ਹਮਲੇ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਦਿਆਂ ਹੋਈ ਸੀ। ਅੱਜ ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਰਿਕਰਮਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦੀ [[ਬੁੰਗਾ]] ਸਥਿਤ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਲੜੀਵਾਰ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪਾਠ ਚਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਮੌਜੂਦਾ ਰੂਪ 1764 ਵਿੱਚ [[ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ]] ਦੁਆਰਾ ਨੀਂਹ ਪੱਥਰ ਰੱਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੈ। ਹਰਮੰਦਿਰ ਸਾਹਿਬ 'ਤੇ ਸੋਨੇ ਦੀ ਪਰਤ ਹੋਣ ਕਾਰਨ, [["ਸਵਰਨ ਮੰਦਰ"]] ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ [[ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਨੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ 'ਤੇ 1830 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੌਰਾਨ ਚੜ੍ਹਾਈ ਸੀ। ਇਸ ਉੱਤੇ [[ਅਰਬ ਲੋਕ|ਅਰਬ]], [[ਭਾਰਤੀ]] ਅਤੇ [[ਯੂਰਪ|ਯੂਰਪੀ]] ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਾਫ ਝਲਕਦੇ ਹਨ। ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਚਾਰਾਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮੂੰਹ ਕਰਦੇ ਚਾਰ ਦੁਆਰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਹਰ [[ਧਰਮ]], ਨਸਲ, ਫਿਰਕੇ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀ ਲਈ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਸਾਹਿਬ ਦੇ [[ਲੰਗਰ]] ਵਿੱਚ ਹਰ ਮੁਲਕ, ਧਰਮ, ਜਾਤੀ, ਲਿੰਗ ਦੇ ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕ ਹਰ ਰੋਜ਼ [[ਲੰਗਰ|ਗੁਰੂ ਕਾ ਲੰਗਰ]] ਛੱਕਦੇ ਹਨ। == ਨਾਮਕਰਨ == ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਗੋਲਡਨ ਟੈਂਪਲ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=eos/><ref>{{Cite book |last=Asher |first=Catherine Blanshard |url=https://books.google.com/books?id=3ctLNvx68hIC&pg=316 |title=Architecture of Mughal India |year=1992 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-26728-1 |page=316 |language=en |quote=Situated in the middle of an enormous tank connected to land via a long causeway, the shrine is known as Harimandir. |access-date=11 March 2022 |archive-date=1 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221101150152/https://books.google.com/books?id=3ctLNvx68hIC&pg=316 |url-status=live }}</ref> ਇਸ ਨੂੰ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ "ਪਵਿੱਤਰ ਦਰਸ਼ਕ" ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਸ ਦੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਲਈ ਸੁਨਹਿਰੀ ਮੰਦਿਰ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="Harmandir-Sahib">{{cite encyclopedia |title=Harmandir-Sahib |encyclopedia=Encyclopedia Britannica |year=2014 |url=https://www.britannica.com/topic/Harmandir-Sahib |access-date=2 May 2018|archive-date=10 March 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180310123229/https://www.britannica.com/topic/Harmandir-Sahib |url-status=live}}</ref> "ਹਰਿਮੰਦਰ" ਸ਼ਬਦ ਦੋ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ: "ਹਰਿ", ਜਿਸ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਵਿਦਵਾਨ "ਰੱਬ" ਵਜੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ,<ref name=eos/> ਅਤੇ "ਮੰਦਰ", ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ "ਘਰ" ਹੈ।{{sfn|Louis E. Fenech|W. H. McLeod|2014|p=146}} "ਸਾਹਿਬ" ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਅਕਸਰ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਧਾਰਮਿਕ ਮਹੱਤਵ ਵਾਲੇ ਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਸਤਿਕਾਰ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book |last=McLeod |first=W.H. |title=Historical Dictionary of Sikhism |publisher=Rowman & Littlefield |year=2014 |isbn=978-1442236011 |page=269}}</ref> ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ "ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ" ਨਾਮ ਦੇ ਕਈ ਗੁਰਦੁਆਰੇ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕੀਰਤਪੁਰ ਅਤੇ ਪਟਨਾ ਵਿੱਚ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਹਨ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਹੈ।{{sfn|Henry Walker|2002|pp=95-98}}<ref>{{cite book|author=H. S. Singha|title=The Encyclopedia of Sikhism |url=https://books.google.com/books?id=gqIbJz7vMn0C&pg=PA97 |year=2000 |publisher=Hemkunt Press|isbn=978-81-7010-301-1|page=97}}</ref> == ਇਤਿਹਾਸ == ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਨੀਂਹ 1577 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਨੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੋਵਰ ਨੂੰ ਟੱਕ ਲਾ ਕੇ ਰੱਖੀ। ਕੁਝ ਹਵਾਲਿਆਂ ਮੁਤਾਬਕ ਇਹ ਜ਼ਮੀਨ ਨੇੜੇ ਦੇ [[ਤੁੰਗ ਪਿੰਡ]] ਦੇ ਵਾਸੀਆਂ ਪਾਸੋਂ ਖਰੀਦੀ ਗਈ ਸੀ ਜਦ ਕਿ ਕੁਝ ਹੋਰਨਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਦੇ ਸਮੇਂ ਮੁਗਲ ਸਮਰਾਟ [[ਅਕਬਰ]] ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਇਹ ਜ਼ਮੀਨ [[ਬੀਬੀ ਭਾਨੀ]] ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਸਮੇਂ ਤੋਹਫ਼ੇ ਵਜੋਂ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਜੋ ਸ਼ਹਿਰ ਇਸ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਵਸਿਆ, ਉਸ ਦਾ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਨਾਂ ਰਾਮਦਾਸਪੁਰ, ਚੱਕ ਰਾਮਦਾਸ ਜਾਂ ਚੱਕ ਗੁਰੂ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਰੋਵਰ ਮੁਕੰਮਲ ਕਰਵਾਇਆ, ਸੰਤੋਖਸਰ ਤੇ ਰਾਮਸਰ ਦੇ ਤਾਲ ਖੁਦਵਾਏ ਅਤੇ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਵਿੱਚਕਾਰ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਬਣਵਾਇਆ, ਦੇ ਸਮੇਂ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਤਰੱਕੀ ਕਰਦਾ ਗਿਆ। ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਬਣਵਾਇਆ ਅਤੇ [[ਕੌਲਸਰ]] ਤੇ [[ਬਿਬੇਕਸਰ]] ਦੇ ਤਲਾਅ ਖੁਦਵਾਏ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਪੱਛਮੀ ਹਦੂਦ ਵਿੱਚ [[ਲੋਹਗੜ੍ਹ]] ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਉੱਸਰਵਾਇਆ। 1635 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ [[ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰ ਗਏ ਤਾਂ ਤਕਰੀਬਨ 65 ਸਾਲ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ [[ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ]] ਦੇ ਵਾਰਸਾਂ ਹੇਠ ਰਿਹਾ। 1699 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੇ ਖਾਲਸਾ ਸਾਜਨ ਉਪਰੰਤ [[ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ]] ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਲਈ ਭੇਜਿਆ। 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੌਰਨ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ, ਕਈ ਉਤਾਰ-ਚੜਾਉ ਹੋਏ। 1765 ਵਿੱਚ ਮਿਸਲਾਂ ਦੀ ਸਰਦਾਰੀ ਕਾਇਮ ਹੋਣ ਉਪਰੰਤ ਕਈ ਮਿਸਲ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸੰਭਾਲਿਆ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਆਪਣੇ ਬੁੰਗੇ ਕਾਇਮ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਬਾਹਰਵਾਰ ਕਟੜੇ ਜਾਂ ਹਲਕੇ ਕਾਇਮ ਕੀਤੇ ਜੋ ਕਿ ਵਪਾਰੀਆਂ ਤੇ ਦਸਤਕਾਰਾਂ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਤੇ ਵਾਧੇ ਲਈ ਸਨ। ਅਹਿਮ ਫ਼ੈਸਲੇ ਲੈਣ ਲਈ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਸਰਬੱਤ ਖਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ। 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇੱਕ ਉੱਘਾ ਵਪਾਰਕ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਸੀ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ, ਜੋ ਕਿ 1801 ਤੱਕ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦੀ ਪਦਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ, ਨੇ 1805 ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਆਪਣਾ ਅਧਿਕਾਰ ਜਮਾਇਆ ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਜ਼ਮਜ਼ਮਾ ਤੋਪ ਤੇ ਭੰਗੀ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦੇ ਕਿਲੇ ਅਤੇ ਤੋਸ਼ੇਖਾਨੇ 'ਤੇ ਆਪਣਾ ਦਬਦਬਾ ਬਣਾ ਲਿਆ। 1815 ਵਿੱਚ [[ਰਾਮਗੜੀਆ]] ਕਿਲ੍ਹਾ ਹਥਿਆ ਲੈਣ ਉਪਰੰਤ 1820 ਵਿੱਚ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਤੇ ਕਨ੍ਹਈਆ ਮਿਸਲ ਨੂੰ ਅਧੀਨ ਕਰ ਲੈਣ ਬਾਅਦ ਪੂਰਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੇਠ ਆ ਗਿਆ। ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਮੇਂ ਕਿਲ੍ਹਾ [[ਗੋਬਿੰਦਗੜ੍ਹ]] ਬਣਵਾਇਆ ਗਿਆ, ਰਾਮ ਬਾਗ ਲਵਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਉੱਤੇ ਸੋਨਾ ਜੜਵਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਸਭ ਨਾਲ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਵਿੱਚ ਬੇਅੰਤ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਇਹ ਸਨਅਤੀ ਤੇ ਵਪਾਰਕ ਤਰੱਕੀ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ। === ਉਸਾਰੀ === [[File:Ranjit Singh at Harmandir Sahib - August Schoefft - Vienna 1850 - Princess Bamba Collection - Lahore Fort.jpg|thumb|ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਅਤੇ ਗੋਲਡਨ ਟੈਂਪਲ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਨੇੜੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਾਠ ਸੁਣ ਰਹੇ ਹਨ।]] ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਨੇ ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ਲਈ ਜ਼ਮੀਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਇਸ ਬਾਰੇ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੇ ਦੋ ਸੰਸਕਰਣ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਇੱਕ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਗਜ਼ਟੀਅਰ ਰਿਕਾਰਡ ਦੇ ਅਧਾਰ 'ਤੇ, ਜ਼ਮੀਨ ਤੁੰਗ ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਮਾਲਕਾਂ ਤੋਂ 700 ਰੁਪਏ ਦੇ ਸਿੱਖ ਦਾਨ ਨਾਲ ਖਰੀਦੀ ਗਈ ਸੀ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਸੰਸਕਰਣ ਵਿੱਚ, ਸਮਰਾਟ ਅਕਬਰ ਨੂੰ ਰਾਮ ਦਾਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨ ਦਾਨ ਕਰਨ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name=eosramdas>{{cite web |author=G.S. Mansukhani |title=Encyclopaedia of Sikhism |url=http://www.learnpunjabi.org/eos/index.aspx |publisher=Punjab University Patiala |access-date=19 January 2017 |archive-date=29 July 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170729230458/http://www.learnpunjabi.org/eos/index.aspx |url-status=live }}</ref>{{sfn|Louis E. Fenech|W. H. McLeod| 2014|p=67}} [[File:The Golden Temple in 1840.png|thumb|ਗੋਲਡਨ ਟੈਂਪਲ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਲਗਭਗ 1840]] 1581 ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਨੇ ਉਸਾਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ।{{sfn|Arvind-Pal Singh Mandair|2013|pp=41–42}} ਉਸਾਰੀ ਦੌਰਾਨ ਸਰੋਵਰ ਨੂੰ ਖਾਲੀ ਅਤੇ ਸੁੱਕਾ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸੰਸਕਰਣ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅੱਠ ਸਾਲ ਲੱਗ ਗਏ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਨੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਪਰਿਸਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨਿਮਰਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹੰਕਾਰ ਨੂੰ ਮਿਟਾਉਣ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇਣ ਲਈ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਹੇਠਲੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ।{{sfn|Arvind-Pal Singh Mandair|2013|pp=41–42}} ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਕਿ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਕੰਪਲੈਕਸ ਸਾਰੇ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਜੋ ਇਹ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਸਕੇ ਕਿ ਇਹ ਸਾਰਿਆਂ ਲਈ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਹੈ। ਅਰਵਿੰਦ-ਪਾਲ ਸਿੰਘ ਮੰਡੇਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਗੁਰੂ ਅਸਥਾਨ ਸੀ, ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਪੁਲ ਸੀ ਜੋ ਇਸ ਗੱਲ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਅੰਤਮ ਟੀਚਾ ਇੱਕ ਸੀ,{{sfn|Arvind-Pal Singh Mandair|2013|pp=41–42}} 1589 ਵਿੱਚ, ਇੱਟਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਦੇ ਕੁਝ ਸਰੋਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਸੂਫੀ ਸੰਤ ਮੀਆਂ ਮੀਰ ਨੂੰ ਇਸਦਾ ਨੀਂਹ ਪੱਥਰ ਰੱਖਣ ਲਈ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਬਹੁਲਵਾਦ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਸਾਰਿਆਂ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।{{sfn|Arvind-Pal Singh Mandair|2013|pp=41–42}} ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਬੇਬੁਨਿਆਦ ਹੈ।{{sfn|Louis E. Fenech|W. H. McLeod|2014|p=205}}<ref>{{cite book |title=State Formation and the Establishment of Non-Muslim Hegemony: Post-Mughal 19th-century Punjab |author=Rishi Singh |year=2015 |publisher=Sage Publications India |isbn=978-9351505044}} It is, however, possible that Mian Mir, who had close links to Guru Arjan, was invited and present at the time of the laying of the foundation stone, even if he did not lay the foundation stone himself.</ref> ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਸੂਰਜ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਗ੍ਰੰਥ ਵਰਗੇ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਸਰੋਤਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਦੁਆਰਾ ਖੁਦ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite book |title=State Formation and the Establishment of Non-Muslim Hegemony: Post-Mughal 19th-century Punjab |author=Rishi Singh |year=2015 |publisher=Sage Publications India |isbn=978-9351505044}}</ref> ਉਦਘਾਟਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸਰੋਵਰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ। 16 ਅਗਸਤ 1604 ਨੂੰ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਨੇ ਸਿੱਖ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸੰਸਕਰਣ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਅਤੇ ਸੰਕਲਨ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਿੱਚ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਇੱਕ ਕਾਪੀ ਰੱਖੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਾਬਾ ਬੁੱਧ ਨੂੰ ਪਹਿਲੇ ਗ੍ਰੰਥੀ ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ।{{sfn|Nikky-Guninder Kaur Singh |2011|pp=34–35}} ਅਠ ਸਠ ਤੀਰਥ ("68 ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਅਸਥਾਨ"), ਪਰਕਰਮਾ (ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਸੰਗਮਰਮਰ ਦਾ ਰਸਤਾ) ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਉੱਚੀ ਛੱਤਰੀ ਹੈ।<ref name=eos/><ref name="Cole2004p7"/><ref>{{cite book |author=Madanjit Kaur |title=The Golden Temple: Past and Present |location=Amritsar |publisher=Dept. of Guru Nanak Studies, Guru Nanak Dev University Press |year=1983 |page=174 |oclc=18867609 |url=http://www.panjabdigilib.org/webuser/searches/displayPageContent.jsp?ID=2638&page=240&CategoryID=1&Searched=W3GX |access-date=2 September 2020 |archive-date=4 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210204001403/http://www.panjabdigilib.org/webuser/searches/displayPageContent.jsp?ID=2638&page=240&CategoryID=1&Searched=W3GX |url-status=live }}</ref> ਇਹ ਨਾਮ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਡਬਲਿਊ. ਓਵਨ ਕੋਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਮੰਦਰ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕਰਨਾ ਭਾਰਤੀ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ 68 ਹਿੰਦੂ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ, ਜਾਂ ਇਹ ਕਿ ਸੁਨਹਿਰੀ ਮੰਦਿਰ ਦਾ ਤੀਰਥ ਸਾਰੇ 68 ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਜੋੜ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ।<ref name="Cole2004p6">{{harvnb|W. Owen Cole|2004|pages=6–9}}</ref>{{sfn|Pashaura Singh| Louis E. Fenech|2014|pp=435–436}} ਅਰਵਿੰਦ-ਪਾਲ ਸਿੰਘ ਮੰਡੈਅਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੁਨਹਿਰੀ ਮੰਦਿਰ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸੰਸਕਰਣ ਦਾ ਪੂਰਾ ਹੋਣਾ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਮੀਲ ਪੱਥਰ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਨੇ ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦੇ ਇੱਕ ਕੇਂਦਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਲਈ ਇੱਕ ਕੇਂਦਰੀ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਇਕੱਠ ਬਿੰਦੂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ।{{sfn|Arvind-Pal Singh Mandair|2013|pp=41–42}} [[File:Golden Temple, Amritsar 03.jpg|thumb|ਸ਼ਾਮ ਵੇਲੇ ਸੁਨਹਿਰੀ ਮੰਦਰ]] === ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਤੋਂ ਖਾਲਸਾ ਸਾਜਨਾ ਤੱਕ === ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਨੀਂਹ ਪੱਥਰ ਇੱਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਫ਼ਕੀਰ ਸਾਂਈ ਮੀਂਆ ਮੀਰ (1550-1635) ਪਾਸੋਂ 28 ਦਸੰਬਰ 1588 ਨੂੰ ਰੱਖਵਾਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੋਵਰ ਦਾ ਕੰਮ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ (1534-1581) ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਵਾ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਕੁਝ ਹਵਾਲਿਆ ਉਹ ਜ਼ਮੀਨ ਤੁੰਗ ਪਿੰਡ ਦੇ ਵਸਨੀਕਾਂ ਪਾਸੋਂ ਖਰੀਦੀ ਗਈ ਸੀ। ਪਰ ਦੁਸਰੇ ਪਾਸੇ ਹੋਰਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਜ਼ਮੀਨ ਸਮਰਾਟ ਅਕਬਰ ਵਲੋਂ [[ਬੀਬੀ ਭਾਨੀ]] ਨੂੰ ਉਸ ਵਕਤ ਤੋਹਫੇ ਵਜੋਂ ਭੇਟ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਜਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸਰੋਵਰ ਨੂੰ ਪੱਕਾ ਕਰਵਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ ਤੇ ਇਸ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਠੀਕ ਵਿੱਚਕਾਰ ਹੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਉਸਾਰੀ ਗਈ। ਜਿਸ ਦੀ ਕਾਰ ਸੇਵਾ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅੰਦਰ, 16 ਅਗਸਤ 1604 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋਈ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪ ਕੀਤੀ ਸੀ। [[ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ]] ਨੂੰ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪਹਿਲਾ ਗ੍ਰੰਥੀ ਥਾਪਿਆ ਗਿਆ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਅਤੇ ਦੇਰ ਰਾਤ ਤੱਕ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਪਾਠ ਅਤੇ ਕੀਰਤਨ ਕਰਨ ਦੀ ਜੋ ਮਰਯਾਦਾ ਬੰਨ੍ਹੀ ਸੀ ਉਹ ਕਿ ਅੱਜ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਕਾਇਮ ਹੈ। ਜਦ 1635 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਗੁਰੂ ਕਾ ਚੱਕ (ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ) ਛੱਡ ਕੇ ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਚਲੇ ਗਏ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਦੌਰਾਨ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਦੇ ਵਾਰਸਾਂ ਕੋਲ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਨੌਵੇਂ ਗੁਰੂ [[ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ]] ਜਦ 1664 ਵਿੱਚ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਆਏ ਤਾਂ ਨਵੇਂ ਵਾਰਸਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਦਿਤਾ ਅਤੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਬੰਦ ਕਰ ਲਏ। === ਖਾਲਸਾ ਸਾਜਨਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੌਰਾਨ === ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਬੇਨਤੀ 'ਤੇ 1699 ਈਸਵੀ ਦੀ ਵਿਸਾਖੀ ਨੂੰ ਖਾਲਸਾ ਸਾਜਨਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੇ [[ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ]] ਨੂੰ [[ਭਾਈ ਭੁਪਾਲ ਸਿੰਘ]], [[ਭਾਈ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਸਿੰਘ]], [[ਕੇਹਰ ਸਿੰਘ]], [[ਦਾਨ ਸਿੰਘ]], [[ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ]] ਦੇ ਨਾਲ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਅਤੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਲਈ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਭੇਜਿਆ।<ref>https://www.rozanaspokesman.in/opinion/special-article/130421/historical-day-of-creation-of-khalsa-panth.html</ref> 1709 ਤੋਂ 1765 ਵਿੱਚਲੇ ਵਰ੍ਹੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਅਤੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਲਈ ਬਹੁਤ ਉਥਲ ਪੁਥਲ ਵਾਲਾ ਸਨ। 1733 ਵਿੱਚ ਜਦ [[ਜ਼ਕਰੀਆ ਖ਼ਾਨ]] ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤਿਨਿੱਧ [[ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ]] ਨੂੰ ਨਵਾਬੀ ਦੀ ਭੇਂਟ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਾਲੀ ਰੌਣਕ ਵਾਲਾ ਬਣ ਗਿਆ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ਪਰ 1735 ਵਿੱਚ ਅਹਿਦਨਾਮਾ ਟੁੱਟ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਸਿਖਾਂ ਨੂੰ ਫਿਰ ਜੰਗਲਾਂ ਵੱਲ ਜਾਣਾ ਪਿਆ। ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਬੰਦੀ ਬਣਾ ਲਿਆ ਗਿਆ ਤੇ 1737 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿਤਾ ਗਿਆ। ਇੱਕ ਰਾਜਪੂਤ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰ ਮੱਸੇ ਰੰਘੜ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦਾ ਕੋਤਵਾਲ ਥਾਪ ਕੇ ਸ਼ਹਿਰ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। [[ਮੱਸਾ ਰੰਘੜ]] ਨੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਨੂੰ ਭੰਗ ਕਰਨ ਲਈ ਸਰੋਵਰ ਨੂੰ ਭਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਪਵਿਤੱਰ ਥਾਂ ਨੂੰ ਹਰਮ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰਨ ਲੱਗਾ। ਇਸ ਅਪਵਿੱਤਰਤਾ ਤੇ ਅਪਮਾਨ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਲਈ [[ਮੀਰਾਂ ਕੋਟ]] ਦੇ [[ਭਾਈ ਮਤਾਬ ਸਿੰਘ]] ਤੇ ਮਾੜੀ ਕੰਬੋਕੇ ਦੇ [[ਭਾਈ ਸੁਖਾ ਸਿੰਘ]] ਨੇ ਭੇਸ ਵਟਾ ਕੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਆ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਏ ਮੱਸੇ ਰੰਘੜ ਦਾ ਸਿਰ ਜਾ ਵੱਢਿਆ ਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਵਾਪਸ ਆਪਣੇ ਡੇਰੇ ਪਰਤ ਆਏ। ਇਹ ਵਾਕਿਆ 11 ਅਗਸਤ 1740 ਦਾ ਹੈ। 1753 ਵਿੱਚ [[ਮੀਰ ਮੰਨੂੰ]] ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਦ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਲਗਭਗ ਸੁਤੰਤਰ ਆਣਾ ਜਾਣਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਦਿੱਲੀ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਪੰਜਾਬ ਤੇ ਕੰਟ੍ਰੋਲ ਨਾਮ ਮਾਤਰ ਦਾ ਹੀ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਿਸਲਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੇਠ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਚਲਾ ਰਹੇ ਸੀ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਭੰਗੀ ਮਿਸਲ ਦੇ ਸਰਦਾਰ [[ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਭੰਗੀ]] ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੇਠ ਸੀ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} 1762 ਵਿੱਚ ਛੇਵੇਂ ਅਫਗਾਨ ਹੱਲੇ ਵੇਲੇ [[ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁਰਾਨੀ]] ਨੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਬਰੂਦ ਨਾਲ ਉਡਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਸੇ ਸਾਲ ਦਿਵਾਲੀ ਵੇਲੇ ਸਿੱਖ ਫਿਰ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ। 1764 ਵਿੱਚ ਸਰਹਿੰਦ ਫ਼ਤਿਹ ਕਰਨ ਪਿਛੋਂ ਸਰਦਾਰ [[ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ]] ਨੇ ਸਾਰੀਆਂ ਮਿਸਲਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮੁੱਠ ਕੀਤਾ ਤੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਮੁੜ ਉਸਾਰੀ ਲਈ ਫੰਡ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਜ਼ਾਰੀ ਕੀਤਾ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ਮਿਸਲਾਂ ਦੇ ਸਰਦਾਰ ਆਪਣੇ ਜਿੱਤੇ ਹੋਏ ਮਾਲ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਇਸ ਫ਼ੰਡ ਲਈ ਰਾਖਵਾਂ ਰਖਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਰਕਮ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਸ਼ਾਹੂਕਾਰਾਂ ਕੋਲ ਜਮਾਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। [[ਸੁਰ ਸਿੰਘ ਪਿੰਡ]] ਦੇ [[ਭਾਈ ਦੇਸ ਰਾਜ]] ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਦਾ ਕੰਮ ਸੌਂਪਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇੱਕ ਖਾਸ ਸੀਲ 'ਗੁਰੂ ਕੀ ਮੋਹਰ' ਦੇ ਦੀ ਦਿਤੀ ਗਈ। ਜਿਸ ਦੁਆਰਾ ਉਹ ਹੋਰ ਵੀ ਫ਼ੰਡ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਸਤਵੇਂ ਹਮਲੇ ਵੇਲੇ 1 ਦਸੰਬਰ 1764 ਨੂੰ ਅਬਦਾਲੀ ਮਾਰ ਮਾਰ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ਜਦੋਂ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਪੁੱਜਾ ਤਾਂ ਸ਼ਹੀਦ ਮਿਸਲ ਦੇ ਸ੍ਰ: ਗੁਰਬਖਸ਼ ਹਿੰਘ ਨੇ 30 ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦੇ ਹੋਏ। ਉਸ ਦਾ ਡੱਟ ਕੇ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ ਤੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਤਾਕਤ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਤੱਕ ਗੁਰੂਦੁਆਰੇ ਦੀ ਪਵਿਤੱਰ ਇਮਾਰਤ ਕਾਫੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਪੂਰੀ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਆਪਣੀ ਅੱਜ ਦੀ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ ਉਸ ਵਕਤ ਆਇਆ ਜੱਦ ਕੰਧਾਂ ਤੇ ਛੱਤ ਤੇ ਸ਼ਿੰਗਾਰਦਾਰ ਜੜ੍ਹਤ ਤੇ ਨਕਾਸ਼ਕਾਰੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} == ਭਾਰਤੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤਬਾਹੀ ਅਤੇ ਪੁਨਰ ਨਿਰਮਾਣ == ਮੰਦਿਰ ਕੰਪਲੈਕਸ ਦਾ ਵਿਨਾਸ਼ ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ ਦੌਰਾਨ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਹ 1 ਤੋਂ 8 ਜੂਨ 1984 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ (ਗੋਲਡਨ ਟੈਂਪਲ) ਕੰਪਲੈਕਸ ਦੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਤੋਂ ਖਾੜਕੂ ਸਿੱਖ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਹਟਾਉਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਗਈ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈ ਦਾ ਕੋਡਨੇਮ ਸੀ। ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਕੋਲ ਸੀ।<ref name="TH_Mi6">{{cite news|title=RAW chief consulted MI6 in build-up to Operation Bluestar|url=http://www.thehindu.com/news/national/raw-chief-consulted-mi6-in-buildup-to-operation-bluestar/article5579516.ece|work=[[The Hindu]]|date=16 January 2014|access-date=31 January 2014|location=Chennai, India|first=Praveen|last=Swami|archive-url=https://web.archive.org/web/20140118044721/http://www.thehindu.com/news/national/raw-chief-consulted-mi6-in-buildup-to-operation-bluestar/article5579516.ece|archive-date=18 January 2014|url-status=live}}</ref> ਜੁਲਾਈ 1982 ਵਿੱਚ, ਸਿੱਖ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪਾਰਟੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹਰਚੰਦ ਸਿੰਘ ਲੌਂਗੋਵਾਲ ਨੇ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਗੋਲਡਨ ਟੈਂਪਲ ਕੰਪਲੈਕਸ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸ ਕਰਨ ਲਈ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।<ref>Khushwant Singh, A History of the Sikhs, Volume II: 1839–2004, New Delhi, Oxford University Press, 2004, p. 332.</ref><ref name="dnaindia.com">{{cite news |url=http://www.dnaindia.com/india/report-operation-blue-star-india-s-first-tryst-with-militant-extremism-2270293|title=Operation Blue Star: India's first tryst with militant extremism|date=5 November 2016|work=DNA|access-date=29 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171103012225/http://www.dnaindia.com/india/report-operation-blue-star-india-s-first-tryst-with-militant-extremism-2270293|archive-date=3 November 2017|url-status=live}}</ref> ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਦਰ ਕੰਪਲੈਕਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸ਼ਸਤਰਖਾਨਾ ਅਤੇ ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ ਬਣਾ ਲਿਆ।<ref name="LA_accord">{{cite news |title=Sikh Leader in Punjab Accord Assassinated |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1985-08-21-mn-1021-story.html |access-date=14 June 2018 |agency=Times Wire Services |newspaper=LA Times|date=21 August 1985 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160129025949/http://articles.latimes.com/1985-08-21/news/mn-1021_1_sikh-militants |archive-date=29 January 2016 |url-status=live|quote=The Punjab violence reached a peak in June, 1984, when the army attacked the Golden Temple in Amritsar, the holiest Sikh shrine, killing hundreds of Sikh militants who lived in the temple complex, and who the government said had turned it into an armory for Sikh terrorism. }}</ref> 1 ਜੂਨ 1984 ਨੂੰ, ਅੱਤਵਾਦੀਆਂ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਅਸਫਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਫੌਜ ਨੂੰ ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ, ਨਾਲ ਹੀ ਪੰਜਾਬ ਭਰ ਦੇ ਕਈ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite encyclopedia | title =India | encyclopedia = Encyclopædia Britannica | editor-last = Wolpert | editor-first = Stanley A. | year = 2009 }}</ref> 3 ਜੂਨ 1984 ਨੂੰ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਫੌਜੀ ਇਕਾਈਆਂ ਅਤੇ ਅਰਧ ਸੈਨਿਕ ਬਲਾਂ ਨੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਕੰਪਲੈਕਸ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ। 5 ਜੂਨ ਨੂੰ ਲੜਾਈ ਝੜਪਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਅਤੇ ਇਹ ਲੜਾਈ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਚੱਲੀ, ਜੋ 8 ਜੂਨ ਨੂੰ ਖਤਮ ਹੋਈ। ਪੂਰੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਆਪਰੇਸ਼ਨ ਵੁੱਡਰੋਜ਼ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਸਫਾਈ ਮੁਹਿੰਮ ਵੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ।<ref>{{cite book |last1=Kiessling |first1=Hein |title=Faith, Unity, Discipline: The Inter-Service-Intelligence (ISI) of Pakistan |date=2016 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-1849048637 |url=https://books.google.com/books?id=y_cgDgAAQBAJ&pg=PT146 |access-date=4 July 2020 |archive-date=8 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240308155446/https://books.google.com/books?id=y_cgDgAAQBAJ&pg=PT146#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> ਫੌਜ ਨੇ ਅੱਤਵਾਦੀਆਂ ਕੋਲ ਮੌਜੂਦ ਫਾਇਰਪਾਵਰ ਨੂੰ ਘੱਟ ਸਮਝਿਆ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਵਿੰਨ੍ਹਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਵਾਲੇ ਚੀਨੀ-ਬਣੇ ਰਾਕੇਟ-ਪ੍ਰੋਪੇਲਡ ਗ੍ਰਨੇਡ ਲਾਂਚਰ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਅੱਤਵਾਦੀਆਂ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਟੈਂਕਾਂ ਅਤੇ ਭਾਰੀ ਤੋਪਖਾਨੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਰੀ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਾਲੇ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਤੋਂ ਐਂਟੀ-ਟੈਂਕ ਅਤੇ ਮਸ਼ੀਨ-ਗਨ ਫਾਇਰ ਨਾਲ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ। 24 ਘੰਟੇ ਦੀ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਫੌਜ ਨੇ ਮੰਦਰ ਕੰਪਲੈਕਸ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਫੌਜ ਲਈ ਜਾਨੀ ਨੁਕਸਾਨ ਦੇ ਅੰਕੜੇ 83 ਮਾਰੇ ਗਏ ਅਤੇ 249 ਜ਼ਖਮੀ ਹੋਏ।<ref>{{cite web |author= Varinder Walia |date= 20 March 2007 |url= http://www.tribuneindia.com/2007/20070320/punjab1.htm |title= Army reveals startling facts on Bluestar |work= Tribune India |access-date= 9 August 2009 |archive-date= 5 July 2009 |archive-url= https://web.archive.org/web/20090705183849/http://www.tribuneindia.com/2007/20070320/punjab1.htm |url-status= live }}</ref> ਸਰਕਾਰੀ ਅਨੁਮਾਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, 1,592 ਅੱਤਵਾਦੀਆਂ ਨੂੰ ਫੜਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ 493 ਸੰਯੁਕਤ ਅੱਤਵਾਦੀ ਅਤੇ ਨਾਗਰਿਕ ਮਾਰੇ ਗਏ।<ref>{{cite book |title=White Paper on the Punjab Agitation |date=1984 |publisher=[[Shiromani Akali Dal]] and [[Government of India]] |page=169 |url=https://books.google.com/books?id=wqSAngEACAAJ&q=493 |access-date=4 July 2020 |archive-date=30 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230330072248/https://books.google.com/books?id=wqSAngEACAAJ&q=493 |url-status=live }}</ref> ਸਰਕਾਰੀ ਦਾਅਵਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਮੰਦਿਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਫਸੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਢਾਲ ਵਜੋਂ ਵਰਤਣ ਵਾਲੇ ਅੱਤਵਾਦੀਆਂ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਠਹਿਰਾਇਆ ਗਿਆ।<ref>{{cite book |last1=Kiss |first1=Peter A. |title=Winning Wars amongst the People: Case Studies in Asymmetric Conflict |date=2014 |publisher=Potomac Books |isbn=978-1612347004 |page=100 |edition=Illustrated |url=https://books.google.com/books?id=uIY6AwAAQBAJ&pg=PA100 |access-date=4 July 2020 |archive-date=8 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240308155349/https://books.google.com/books?id=uIY6AwAAQBAJ&pg=PA100#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> ਐਸੋਸੀਏਟਿਡ ਪ੍ਰੈਸ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਪੱਤਰਕਾਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਚੇਲਾਨੀ, ਇਕਲੌਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਰਿਪੋਰਟਰ ਸਨ ਜੋ ਮੀਡੀਆ ਬਲੈਕਆਊਟ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬ ਰਹੇ।<ref name=casualities3>{{cite news | last = Hamlyn |first =Michael | title = Amritsar witness puts death toll at 1000| page =7| work = The Times| date = 12 June 1984}}</ref> ਟੈਲੀਕਸ ਦੁਆਰਾ ਦਾਇਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਡਿਸਪੈਚਾਂ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਖੂਨੀ ਕਾਰਵਾਈ ਬਾਰੇ ਪਹਿਲੀ ਗੈਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਖ਼ਬਰਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀਆਂ। ਦ ਨਿਊਯਾਰਕ ਟਾਈਮਜ਼, ਦ ਟਾਈਮਜ਼ ਆਫ਼ ਲੰਡਨ ਅਤੇ ਦ ਗਾਰਡੀਅਨ ਦੁਆਰਾ ਪਹਿਲੇ ਪੰਨੇ 'ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਡਿਸਪੈਚ, ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਮੌਤਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਤੋਂ ਦੁੱਗਣੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਸੀ। ਡਿਸਪੈਚ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਭਿਆਨਕ ਬੰਦੂਕ-ਲੜਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 780 ਅੱਤਵਾਦੀ ਅਤੇ ਨਾਗਰਿਕ ਅਤੇ 400 ਫੌਜੀ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ।<ref>{{cite news|title=Golden Temple Sikhs Surrender|url=https://www.theguardian.com/theguardian/1984/jun/07/fromthearchive|author=Eric Silver|work=The Guardian|date=7 June 1984|access-date=8 March 2021|archive-date=9 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210309164619/http://www.theguardian.com/theguardian/1984/jun/07/fromthearchive|url-status=live}}</ref> ਚੇਲਾਨੀ ਨੇ ਰਿਪੋਰਟ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਸਿੱਖ ਅੱਤਵਾਦੀ ਹੋਣ ਦੇ ਸ਼ੱਕ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ "ਅੱਠ ਤੋਂ ਦਸ" ਆਦਮੀਆਂ ਨੂੰ ਹੱਥ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਉਸ ਡਿਸਪੈਚ ਵਿੱਚ, ਚੇਲਾਨੀ ਨੇ ਇੱਕ ਡਾਕਟਰ ਦਾ ਇੰਟਰਵਿਊ ਲਿਆ ਜਿਸਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਸਨੂੰ ਫੌਜ ਨੇ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਪੋਸਟਮਾਰਟਮ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਉਸਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਕੋਈ ਪੋਸਟਮਾਰਟਮ ਜਾਂਚ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਸੀ।<ref name=tiedandshot>{{cite news | last = Chellaney |first = Brahma | title = Sikhs in Amritsar 'tied up and shot'| work = The Times| date = 14 June 1984}}</ref> ਇਸ ਭੇਜੇ ਜਾਣ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਚੇਲੇਨੀ 'ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰੈਸ ਸੈਂਸਰਸ਼ਿਪ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ, ਸੰਪਰਦਾਇਕ ਨਫ਼ਰਤ ਅਤੇ ਮੁਸੀਬਤ ਨੂੰ ਭੜਕਾਉਣ ਦੇ ਦੋ ਦੋਸ਼, ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਦੇਸ਼ਧ੍ਰੋਹ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ,<ref>{{cite news| title =India is set to drop prosecution of AP reporter in Punjab Case| agency =Associated Press| page =5| work =The New York Times| date =14 September 1985| url =http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=FB0F11FC3D5D0C778DDDA00894DD484D81| access-date =14 January 2009| archive-url =https://web.archive.org/web/20110102045846/http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=FB0F11FC3D5D0C778DDDA00894DD484D81| archive-date =2 January 2011| url-status =live| df =dmy-all}}</ref> ਉਸਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਨੂੰ ਬੇਬੁਨਿਆਦ ਦੱਸਿਆ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਮਾਰੇ ਗਏ ਅੰਕੜਿਆਂ 'ਤੇ ਵਿਵਾਦ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite news| title = Indian Police Question Reporter on Amritsar| agency = Associated Press| work = The New York Times| date = 24 November 1984| url = https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9401E6DA1638F937A15752C1A962948260| access-date = 14 January 2009| archive-url = https://web.archive.org/web/20110103080208/http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9401E6DA1638F937A15752C1A962948260| archive-date = 3 January 2011| url-status = live| df = dmy-all}}</ref> ਮੰਦਰ ਕੰਪਲੈਕਸ ਵਿੱਚ ਫੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਦੱਸਿਆ।<ref name=david>{{cite book | last = Westerlund | first = David | title = Questioning The Secular State: The Worldwide Resurgence of Religion in Politics. | url = https://archive.org/details/questioningsecul0000unse_s8a5 | publisher=C. Hurst & Co |year=1996 |page=1276 |isbn =978-1-85065-241-0 }}</ref> ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਇਕਾਈਆਂ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀਆਂ;<ref name="IT_deserters">{{cite news |last1=Sandhu |first1=Kanwar |title=Sikh Army deserters are paying the price for their action |url=https://www.indiatoday.in/magazine/special-report/story/19900515-sikh-army-deserters-struggle-to-earn-livelihood-812580-1990-05-15 |access-date=19 June 2018 |publisher=India Today |date=15 May 1990 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180619214140/https://www.indiatoday.in/magazine/special-report/story/19900515-sikh-army-deserters-struggle-to-earn-livelihood-812580-1990-05-15 |archive-date=19 June 2018 |url-status=live }}</ref> ਕਈ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਸਿਵਲ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਅਹੁਦੇ ਤੋਂ ਅਸਤੀਫਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਪੁਰਸਕਾਰ ਵਾਪਸ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਕਾਰਵਾਈ ਤੋਂ ਪੰਜ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ, 31 ਅਕਤੂਬਰ 1984 ਨੂੰ, ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਦੋ ਸਿੱਖ ਅੰਗ ਰੱਖਿਅਕਾਂ, ਸਤਵੰਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਬੇਅੰਤ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਵਿੱਚ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।<ref name="dnaindia.com"/> ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਮੌਤ 'ਤੇ ਜਨਤਕ ਰੋਸ ਨੇ 1984 ਦੇ ਸਿੱਖ ਵਿਰੋਧੀ ਦੰਗਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਕੱਲੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ 3,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।<ref>{{cite book|last=Singh|first=Pritam|title=Federalism, Nationalism and Development: India and the Punjab Economy|url=https://books.google.com/books?id=mQLDcjhNoJwC&pg=PR4|year=2008|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-45666-1|page=45|access-date=4 July 2020|archive-date=8 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240308155232/https://books.google.com/books?id=mQLDcjhNoJwC&pg=PR4|url-status=live}}</ref> 1984 ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਤੋਂ ਕੁਝ ਮਹੀਨਿਆਂ ਬਾਅਦ, ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨ ਕੰਪਲੈਕਸ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਕਾਰ ਸੇਵਾ ਮੁਰੰਮਤ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਲੰਟੀਅਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਮੰਦਰ ਦੇ ਸਰੋਵਰ (ਸਰੋਵਰ) ਦੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਨਿਕਾਸੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸਫਾਈ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ।<ref name=":25" /> ਇਸ ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਸੈਂਕੜੇ ਘਰ ਢਾਹ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ "ਗਲਿਆਰਾ" (ਜਿਸਨੂੰ ਗਾਲਿਆਰਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਨਾਮਕ ਅਹਾਤੇ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਇੱਕ ਗਲਿਆਰਾ ਬਣਾਇਆ।<ref>{{Cite web|url=https://www.tribuneindia.com/news/archive/amritsar/five-years-on-govt-yet-to-announce-closure-of-galliara-project-191665|title=Five years on, govt yet to announce closure of Galliara Project : The Tribune India|access-date=26 February 2023|archive-date=26 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230226214852/https://www.tribuneindia.com/news/archive/amritsar/five-years-on-govt-yet-to-announce-closure-of-galliara-project-191665|url-status=live}}</ref> ਇਸਨੂੰ ਇੱਕ ਜਨਤਕ ਪਾਰਕ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਜੂਨ 1988 ਵਿੱਚ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਗਿਆ।<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/cities/chandigarh-news/sgpc-seeks-control-of-golden-temple-galliara-heritage-street-101627674792222.html|title=SGPC seeks control of Golden Temple galliara, heritage street|date=31 July 2021|website=Hindustan Times|access-date=26 February 2023|archive-date=26 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230226214848/https://www.hindustantimes.com/cities/chandigarh-news/sgpc-seeks-control-of-golden-temple-galliara-heritage-street-101627674792222.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/india/india-news-india/golden-temple-galiara-haven-for-drug-addicts-cops-claim-no-info-2908745/|title=Golden Temple: Galiara haven for drug addicts, cops claim 'no info'|date=12 July 2016|access-date=26 February 2023|archive-date=26 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230226214854/https://indianexpress.com/article/india/india-news-india/golden-temple-galiara-haven-for-drug-addicts-cops-claim-no-info-2908745/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.tribuneindia.com/news/archive/punjab/nanhi-chhaan-s-golden-temple-galliara-upkeep-contract-ends-562238|title=Nanhi Chhaan's Golden Temple 'galliara' upkeep contract ends : The Tribune India|access-date=26 February 2023|archive-date=26 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230226214848/https://www.tribuneindia.com/news/archive/punjab/nanhi-chhaan-s-golden-temple-galliara-upkeep-contract-ends-562238|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=Golden temple's galiara, a picture of complete neglect |url=https://www.pressreader.com/india/hindustan-times-amritsar/20190124/281835759905392 |via=PressReader |access-date=26 February 2023 |archive-date=26 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230226214847/https://www.pressreader.com/india/hindustan-times-amritsar/20190124/281835759905392 |url-status=live }}</ref> ਦਸੰਬਰ 2021 ਵਿੱਚ, ਮੰਦਰ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਰਹਿਰਾਸ ਸਾਹਿਬ (ਸ਼ਾਮ ਦੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ) ਵਿੱਚ ਵਿਘਨ ਪਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਨੂੰ ਕਥਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੁੱਟ-ਕੁੱਟ ਕੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਕਥਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਰੇਲਿੰਗ ਤੋਂ ਛਾਲ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਮੰਦਰ ਦੀ ਕਾਪੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪਈ ਤਲਵਾਰ ਚੁੱਕ ਲਈ, ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿ ਉਹ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੇ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਿਰ ਵਿੱਚ ਘਾਤਕ ਸੱਟਾਂ ਲੱਗੀਆਂ।<ref>{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/amritsar/amritsar-youth-disrupt-religious-service-in-golden-temple/articleshow/88361638.cms|title=Amritsar: Youth disrupts religious service in Golden Temple|newspaper=Times of India|date=19 December 2021|accessdate=19 December 2021|first=Yudhvir|last=Rana|archive-date=19 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211219003839/https://timesofindia.indiatimes.com/city/amritsar/amritsar-youth-disrupt-religious-service-in-golden-temple/articleshow/88361638.cms|url-status=live}}</ref> 2023 ਦੇ ਗੋਲਡਨ ਟੈਂਪਲ ਧਮਾਕੇ 7 ਮਈ ਅਤੇ 9 ਮਈ 2023 ਨੂੰ ਹੋਏ ਸਨ।<ref>{{cite news |title=National Security Guard team at Amritsar twin blast site |url=https://www.aninews.in/news/national/general-news/national-security-guard-team-at-amritsar-twin-blast-site20230509091226/ |access-date=25 June 2023 |work=ANI News |date=9 May 2023 |archive-date=16 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230516160640/https://www.aninews.in/news/national/general-news/national-security-guard-team-at-amritsar-twin-blast-site20230509091226/ |url-status=live }}</ref> == ਇਮਾਰਤ == [[ਤਸਵੀਰ:Sri Darbar Sahib.jpeg|thumb|ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ]] ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਲਈ ਜ਼ਮੀਨ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਵੱਲ੍ਹੋਂ ਜ਼ਿਮੀਦਾਰਾਂ ਤੋਂ ਖ਼ਰੀਦੀ ਗਈ ਸੀ। ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ ਵੀ ਉਸ ਵਕਤ ਹੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਸਰੋਵਰ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਇੱਕਠੇ ਹੀ 1570 ਈ: ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਦੋਵੇਂ 1577 ਈ: ਵਿੱਚ ਬਣ ਕੇ ਤਿਆਰ ਹੋਏ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਮਾਰਤ ਦੀ ਨੀਂਹ ਇੱਕ ਮੁਸਲਿਮ ਸੂਫ਼ੀ ਸੰਤ ਹਜ਼ਰਤ [[ਮੀਆਂ ਮੀਰ]] ਦੁਆਰਾ 3 ਜਨਵਰੀ 1588 ਵਿੱਚ ਰੱਖਵਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਨਿਰਮਾਣ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਖ਼ੁਦ [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ]] ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਥ [[ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ]], [[ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ]], [[ਭਾਈ ਸਾਹਲੋ]] ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਸੱਚੇ ਸਿੱਖਾ ਨੇ ਦਿੱਤਾ। ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਉੱਚੀ ਜਗ੍ਹਾ ਤੇ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਥਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨੀਵੀਂ ਥਾਂ ਤੇ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਾ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹਿੰਦੂ ਮੰਦਰਾ ਵਿੱਚ ਅੰਦਰ ਆਉਣ ਲਈ ਅਤੇ ਬਾਹਰ ਜਾਉਣ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਰਸਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਚਾਰਾਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾ ਵੱਲ੍ਹ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਰੱਖਣ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਾ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਨਾਲ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਰ ਜਾਤ, ਧਰਮ, ਮੁਲਕ ਅਤੇ ਲਿੰਗ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਧਰਮ ਸਿੱਖੀ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਮਾਰਤ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਅਗਸਤ-ਸਤੰਬਰ 1604 ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਨਵੇਂ ਬਣੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਪਹਿਲੇ ਗ੍ਰੰਥੀ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋਏ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਆਪਣਾ ਤੀਰਥ ਮਿਲ ਗਿਆ। ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ 67 ਫੁੱਟ ਦੇ ਵਰਗ 'ਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਵੀ 40.5 ਫੁੱਟ ਦਾ ਵਰਗ ਹੈ। ਇਮਾਰਤ ਦਾ ਹਰ ਦਿਸ਼ਾ (ਪੂਰਬ, ਪੱਛਮ, ਉੱਤਰ ਅਤੇ ਦੱਖਣ) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਹੈ। [[ਦਰਸ਼ਨੀ ਮਹਿਰਾਬ ਪੁੱਲ]] ਦੇ ਇੱਕ ਅੰਤ ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਹਰ ਮਹਿਰਾਬ 10 ਫੁੱਟ ਉੱਚੀ ਅਤੇ 8 ਫੁੱਟ 6 ਇੰਚ ਚੋੜ੍ਹੀ ਹੈ। ਦਰਵਾਜ਼ਿਆ ਤੇ ਸੋਹਣੀ ਕਲਾਕਾਰੀ ਹੈ। ਇਹ ਪੁੱਲ ਦੇ ਵਲ ਨੂੰ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਮੁੱਖ ਇਮਾਰਤ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੁੱਲ 202 ਫੁੱਟ ਲੰਬਾ ਅਤੇ 21 ਫੁੱਟ ਚੋੜ੍ਹਾ ਹੈ। ਪੁੱਲ 13 ਫੁੱਟ ਚੋੜ੍ਹੀ ਪਰਦਕਸ਼ਣਾ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਮੁੱਖ ਇਮਾਰਤ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਦੀ ਪੌੜੀ ਤਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹਰ ਦੀ ਪੌੜੀ ਦੇ ਪਹਿਲੀ ਪੌੜੀ ਤੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਮੁੱਖ ਇਮਾਰਤ ਤਿੰਨ ਮੰਜਲਾ ਹੈ। ਪਹਿਲੀ ਮੰਜਲ ਪੁੱਲ ਵਲ ਨੂੰ ਮੂੰਹ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਹਿਰਾਬਾ ਨਾਲ ਸਜਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਪਹਿਲੀ ਮੰਜਲ ਦੀ ਛੱਤ 26 ਫੁੱਟ 9 ਇੰਚ ਉੱਚੀ ਹੈ। ਦੂਸਰੀ ਮੰਜਲ ਤੇ ਸਿਖਰ ਤੇ 4 ਫੁੱਟ ਉੱਚਾ ਬੰਨ੍ਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਚਾਰਾਂ ਕੋਨਿਆ ਤੇ ਮੰਮਟੀਆ ਲੱਗੀਆ ਹੋਈਆ ਹਨ। ਤੀਸਰੀ ਮੰਜਲ ਦੇ ਤਿੰਨ ਦਰਵਾਜੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਹਰ ਵਕਤ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਾਠ ਚਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮੰਜਲ ਦੇ ਉੱਪਰ ਇੱਕ ਗੁੰਬਦ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਪੰਕਜ ਦੀ ਪੰਖੜੀਆਂ ਦੀ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਉਲਟੇ ਪੰਕਜ ਦੇ ਉੱਪਰ 'ਕਲਸ਼' ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਸੋਹਣੀ ਛੱਤਰੀ ਨਾਲ ਲੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਮੁਸਲਿਮ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਇਮਾਰਤ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਤਰੀਕਿਆ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਹੀ ਤਰ੍ਹਾ ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਹੈ ਅਤੇ ਇਮਾਰਤ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਇਮਾਰਤਾ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। [[File:Golden Temple Amritsar Gurudwara.jpg|thumb|Golden Temple Amritsar Gurudwara|ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਲਈ ਮੁੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨ]] [[File:Sajda at Golden temple.jpg|thumb|Sajda at Golden temple|ਸਜਦਾ ਸੁਨਹਿਰੀ ਮੰਦਿਰ ਵਿਖੇ(ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ)]] == ਗ੍ਰੰਥੀ ਸਹਿਬਾਨ (38) == ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਤੋ ਲੈ ਕੇ ਹੁਣ ਤੱਕ ਜੋ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥੀ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਇਸ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ: #ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ #ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਸੰਤ ਗੋਪਾਲ ਦਾਸ ਜੀ ਉਦਾਸੀ #ਭਾਈ ਚੰਚਲ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਭਾਈ ਆਤਮਾ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਭਾਈ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਭਾਈ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਭਾਈ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਭਾਈ ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਭਾਈ ਫਤਹਿ ਸਿੰਘ #ਗਿਆਨੀ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਕਲਾਸਵਾਲੀਆ #ਮਹੰਤ ਮੂਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ( ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਵਾਲੇ ) #ਗਿਆਨੀ ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਚੇਤ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਭਾਈ ਮੱਖਣ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਭਾਈ ਲਾਭ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਠਾਕੁਰ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਅੱਛਰ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਅਰਜਨ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਨਿਰੰਜਨ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਹੈਡ ਗ੍ਰੰਥੀ #ਗਿਆਨੀ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਹੈਡ ਗ੍ਰੰਥੀ #ਗਿਆਨੀ ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਹੈਡ ਗ੍ਰੰਥੀ #ਗਿਆਨੀ ਸੁਖਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਹੈਡ ਗ੍ਰੰਥੀ #ਗਿਆਨੀ ਮਾਨ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਅਮਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਗੁਰਮਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਬਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਸੁਲਤਾਨ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਰਘਬੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਹੈਡ ਗ੍ਰੰਥੀ #ਗਿਆਨੀ ਬਲਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਰਾਜਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਪਰਵਿੰਦਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਕੇਵਲ ਸਿੰਘ ਜੀ<ref>{{Cite web |date=2025-03-24 |title=Granthis of Sri Darbar Sahib Amritsar: |url=https://www.sikhnet.com/news/granthis-sri-darbar-sahib-amritsar |access-date=2026-03-22 |website=SikhNet |language=en}}</ref> == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * [[ਸ਼੍ਰੀ ਲਕਸ਼ਮੀ ਨਾਰਾਇਣੀ ਸਵਰਣ ਮੰਦਰ]] * [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੀਸ ਗੰਜ ਸਾਹਿਬ]] * [[ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਹਜ਼ੂਰ ਸਾਹਿਬ]] * [[ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] * [[ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ]] ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] ckjmsrds1urvxehvehtzly4lhtofebx 0 12980 842268 840228 2026-07-10T18:34:36Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842268 wikitext text/x-wiki [[File:CollageFisica.jpg|300px|thumb|ਭੌਤਿਕੀ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਵਿਭਿੰਨ ਉਦਾਹਰਨਾਂ]] '''ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ''' ({{lang-grc|φυσική (ἐπιστήμη)|phusikḗ (epistḗmē)|ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਗਿਆਨ}}, {{lang|grc|φύσις}} ''phúsis'' "ਕੁਦਰਤ"<ref name="etymonline-physics">{{cite web |title=physics |url=http://www.etymonline.com/index.php?term=physics&allowed_in_frame=0 |work=[[Online Etymology Dictionary]] |accessdate=2016-11-01}}</ref><ref name="etymonline-physic">{{cite web |title=physic |url=http://www.etymonline.com/index.php?term=physic&allowed_in_frame=0 |work=[[Online Etymology Dictionary]] |accessdate=2016-11-01}}</ref><ref name="LSJ">{{LSJ|fu/sis|φύσις}}, {{LSJ|fusiko/s|φυσική}}, {{LSJ|e)pisth/mh|ἐπιστήμη|ref}}</ref>) ਉਹ [[ਕੁਦਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨ]] ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਪਦਾਰਥ]] ਦਾ ਅਧਿਐਨ<ref name="feynmanleightonsands1963-atomic"> ''[[ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ, ਫੇਨਮੈਨ ਲੈਕਚਰਜ਼ ਔਨ ਫਿਜ਼ਿਕਸ]]''ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, [[ਰਿਚਰਡ ਫੇਨਮੈਨ]] ਸਿੰਗਲ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਵਧਣ ਫੁੱਲਣ ਵਾਲੇ ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਸੰਕਲਪ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਐਟੌਮਿਕ ਥਿਊਰੀ|ਐਟੌਮਿਕ ਪਰਿਕਲਪਨਾ]] ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਕਿ: "ਜੇਕਰ, ਕਿਸੇ ਉਥਕ-ਪੁਥਲ ਵਿੱਚ, ਸਾਰੀ ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਇੱਕ ਵਾਕ ਬਚਾ ਲਓ [...] ਕਿਹੜੀ ਸਟੇਟਮੈਂਟ ਕੁੱਝ ਕੁ ਸ਼ਬਦਾੰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਇਨਫਰਮੇਸ਼ਨ ਰੱਖ ਸਕਦੀ ਹੋਵੇਗੀ? ਮੇਰਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਇਹ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ [...] ਕਿ ''ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਐਟਮਾਂ ਦੀਆਂ ਬਣੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ – ਜੋ ਅਜਿਹੇ ਛੋਟੇ ਕਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਆਲੇ ਦੁਆਲ਼ੇ ਨਿਰੰਤਰ ਗਤੀ ਵਿੱਚ ਸਫਰ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਓਦੋਂ ਖਿੱਚਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਦੂਰੀ ਤੇ ਵੱਖਰੇ ਹੋਣ, ਪਰ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਰਾਂ ਧੱਕਦੇ ਹਨ'' ..." {{harv|Feynman|Leighton|Sands|1963|p=I-2}}</ref> ਅਤੇ ਇਸਦੀ [[ਗਤੀ (ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ)|ਗਤੀ]] ਅਤੇ [[ਐਨਰਜੀ]] ਅਤੇ [[ਫੋਰਸ]] ਵਰਗੇ ਸਬੰਧਤ ਸੰਕਲਪਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ [[ਸਪੇਸਟਾਈਮ]] ਰਾਹੀਂ ਇਸਦਾ ਵਰਤਾਓ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ।<ref name="maxwell1878-physicalscience">"ਭੌਤਿਕੀ ਵਿਗਿਆਨ ਗਿਆਨ ਦਾ ਉਹ ਵਿਭਾਗ ਹੈ ਜੋ ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਹੈ, ਜਾਂ, ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ, ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੇ ਨਿਯਮਿਤ ਲੜੀਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।" {{harv|Maxwell|1878|p=9}}</ref> ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਬੁਨਿਆਦੀ ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ, ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮੰਤਵ ਇਹ ਸਮਝਣਾ ਹੈ ਕਿ [[ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ]] ਕਿਵੇਂ ਵਰਤਾਓ ਕਰਦਾ ਹੈ।{{efn|ਸ਼ਬਦ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਭੌਤਿਕੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹੋਂਦ ਰੱਖਣ ਵਾਲੀ ਹਰੇਕ ਚੀਜ਼ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਸਪੇਸ ਅਤੇ ਟਾਈਮ ਦੀ ਸੰਪੂਰਣਤਾ, ਪਦਾਰਥ ਦੀਆਂ ਸਭ ਕਿਸਮਾਂ, ਐਨਰਜੀ ਅਤੇ ਮੋਮੈਂਟਮ, ਅਤੇ ਭੌਤਿਕੀ ਨਿਯਮ ਅਤੇ ਸਥਿਰਾਂਕ ਜੋ ਭੌਤਿਕੀ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫੇਰ ਵੀ, ਸ਼ਬਦ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਜਰਾ ਵੱਖਰੇ ਸੰਦ੍ਰਭਿਕ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ [[ਕੌਸਮੌਸ]] ਜਾਂ [[ਸੰਸਾਰ (ਸੰਸਾਰ)|ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਸੰਸਾਰ]] ਵਰਗੇ ਸੰਕਲਪਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।}}<ref name="youngfreedman2014p1">"ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿਗਿਆਨਾਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਬੁਨਿਆਦੀ ਵਿਗਿਆਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਵਰਤਦੇ ਹਨ, ਜਿਹਨਾੰ ਵਿੱਚ ਕੈਮਿਸਟ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ ਜੋ ਮੌਲੀਕਿਊਲਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪੇਲਔਂਟੌਲੌਜਿਸਟ (ਜੀਵਾਸ਼ਮ ਵਿਗਿਆਨੀ) ਜੋ ਇਹ ਪੁਨਰ-ਬਣਤਰ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਡਾਈਨਾਸੋਰ ਕਿਵੇਂ ਤੁਰਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਕਲਾਈਮੈਟੌਲੌਜਿਸਟ ਜੋ ਇਹ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਨਸਾਨੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਾਤਾਵਰਨ ਅਤੇ ਸਾਗਰਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਸਾਰੀ ਇੰਜਨਿਅਰਿੰਗ ਅਤੇ ਟੈਕਨੌਲੌਜੀ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਹਨ। ਕੋਈ ਇੰਜਨਿਅਰ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਸਮਝੇ ਬਗੈਰ ਇੱਕ ਅੰਤਰ-ਗ੍ਰਹਿ ਸਪੇਸਕ੍ਰਾਫਟ, ਕੋਈ ਫਲੈਟ ਸਕਰੀਨ ਟੀਵੀ ਡਿਜਾਈਨ ਜਾਂ ਚੰਗੇਰੀ ਚੂਹੇਦਾਨੀ ਤੱਕ ਬਣਾਉਣੀ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਿਆ। (...) ਤੁਸੀਂ ਦੇਖ ਸਕੋਗੇ ਕਿ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ, ਸਾਡੇ ਸੰਸਾਰ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੇ ਸਵਾਲ ਪ੍ਰਤਿ ਇਨਸਾਨੀ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਇੱਕ ਮੀਲ-ਪੱਥਰ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੈ।{{harvnb|Young|Freedman|2014|p=1}}</ref><ref name="youngfreedman2014p2">"ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਇੱਕ ਪ੍ਰਯੋਗਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਹੈ। ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਦਾ ਨਿਰੀਖਣ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਜਿਹੇ ਨਮੂਨੇ ਖੋਜਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਇਹਨਾਂ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਸਬੰਧਿਤ ਕਰਦੇ ਹੋਣ।"{{harvnb|Young|Freedman|2014|p=2}}</ref><ref name="holzner2003-physics">"Physics is the study of your world and the world and universe around you." {{harv|Holzner|2006|p=7}}</ref> ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਪੁਰਾਤਨ [[ਅਕੈਡਮਿਕ ਵਿਸ਼ਾ|ਅਕੈਡਮਿਕ ਵਿਸ਼ਿਆਂ]] ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ, ਸ਼ਾਇਦ ਇਸ ਵਿੱਚ [[ਅਸਟ੍ਰੌਨੋਮੀ]] ਦੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਤਨ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="krupp2003">{{harvnb|Krupp|2003}}</ref> ਆਖਰੀ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਜਿਆਦਾ ਸਮੇਂ ਤੋਂ, ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ, [[ਕੈਮਿਸਟਰੀ]], [[ਬਾਇਓਲੌਜੀ]], ਅਤੇ [[ਗਣਿਤ]] ਦੀਆਂ ਕੁੱਝ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ [[ਕੁਦਰਤੀ ਫਿਲਾਸਫੀ]] ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਪਰ 17ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ [[ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਇੰਨਕਲਾਬ]] ਦੌਰਾਨ, [[ਕੁਦਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨ]]ਾਂ ਆਪਣੇ ਖੁਦ ਦੇ ਮੁਤਾਬਿਕ ਨਿਰਾਲੇ [[ਰਿਸਰਚ]] ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।{{efn|[[ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਵਿਧੀ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ|ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਵਿਧੀ ਦੇ ਵਿਕਾਸ]] ਵਿੱਚ [[ਫ੍ਰਾਂਸਿਸ ਬੈਕਨ]] ਦਾ 1620 ਦਾ ''[[ਨੋਵੁਮ ਔਰਗਾਨੁਮ]] ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੀ।<ref name="Cajori1917">{{harvnb|Cajori|1917|pp=48–49}}</ref>}} ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਰਿਸਰਚ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ [[ਅੰਤਰਵਿਸ਼ਾਤਮਿਕ|ਅੰਤਰ ਵਿਸ਼ਾਤਮਿਕ]] ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ [[ਬਾਇਓਫਿਜ਼ਿਕਸ]] ਅਤੇ [[ਕੁਆਂਟਮ ਕੈਮਿਸਟਰੀ]], ਅਤੇ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ [[ਡਿਮਾਰਕੇਸ਼ਨ ਸਮੱਸਿਆ|ਠੋਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ]] ਨਹੀਂ ਹਨ। ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਨਵੇ ਵਿਚਾਰ ਅਕਸਰ ਹੋਰ ਵਿਗਿਆਨਾਂ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਮਕੈਨਿਜ਼ਮਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ<ref name="youngfreedman2014p1" /> ਜਦੋਂ ਗਣਿਤ ਅਤੇ [[ਫਿਲਾਸਫੀ]] ਵਰਗੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਿਸਰਚ ਦੇ ਨਵੇਂ ਰਸਤੇ ਖੁੱਲਦੇ ਹਨ। '''ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ''' ਜਾਂ ਭੌਤਿਕੀ, ਕੁਦਰਤ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸ਼ਾਖਾ ਹੈ। ਭੌਤਿਕੀ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਤ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ। ਕੁੱਝ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਮਤ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਊਰਜਾ ਵਿਸ਼ੇ ਸਬੰਧੀ ਵਿਗਿਆਨ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ [[ਊਰਜਾ]] ਦੇ ਰੂਪਾਂਤਰਣ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਦਾਰਥ ਸਬੰਧਾਂ ਦੀ ਵਿਵੇਚਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਾਕਿਰਤਕ ਜਗਤ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਅੰਦਰਲੀਆਂ ਪਰਿਕਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਥਾਨ, ਕਾਲ, ਰਫ਼ਤਾਰ, ਪਦਾਰਥ, ਬਿਜਲਈ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਵੱਟ ਅਤੇ ਆਵਾਜ਼ ਆਦਿ ਅਨੇਕ ਵਿਸ਼ੇ ਇਸ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਿਭਾਗ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਸਮੁੱਚੇ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਆਦਰਯੋਗ ਹਨ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਹਰ ਇੱਕ ਅੰਗ ਵਿੱਚ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦਾ ਖੇਤਰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਸੀਮਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਵਿਸ਼ੇ ਵੱਧ-ਘੱਟ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਵਿਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਜਾਂ ਤਾਂ ਸਿੱਧੇ ਹੀ ਭੌਤਿਕੀ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਤਥਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਦੇ ਮੂਲ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਦਾ ਜਤਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਅਜਿਹੀਆਂ ਨਵੀਆਂ [[ਟੈਕਨੌਲੌਜੀ|ਤਕਨੀਕਾਂ]] ਵਿੱਚ ਵਿਕਾਸ ਕਰਕੇ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੁੀ ਹੈ ਜੋ ਸਿਧਾਂਤਿਕ ਸਫਲਤਾ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ, [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੇਟਿਜ਼ਮ]] ਜਾਂ [[ਨਿਊਕਲੀਅਰ ਫਿਜ਼ਿਕਸ]] ਦੀ ਸਮਝ ਵਿੱਚ ਵਿਕਾਸਾਂ ਨੇ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਜਿਹੇ ਨਵੇਂ ਉਤਪਾਦਾਂ ਵੱਲ ਲਿਜਾਂਦਾ ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ ਨਾਟਕੀ ਅੰਦਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਅਜਕੱਲ ਦੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਵੇਂ [[ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ]], [[ਕੰਪਿਊਟਰ]], [[ਘਰੇਲੂ ਯੰਤਰ]], ਅਤੇ [[ਨਿਊਕਲੀਅਰ ਹਥਿਆਰ]];<ref name="youngfreedman2014p1" /> [[ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ]] ਵਿੱਚ ਵਿਕਾਸਾਂ ਨੇ [[ਉਦਯੋਗੀਕਰਨ]] ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵੱਲ ਲਿਜਾਂਦਾ, ਅਤੇ [[ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਵਿੱਚ ਵਿਕਾਸਾਂ ਨੇ [[ਕੈਲਕੁਲਸ]] ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦਿੱਤੀ। [[ਯੂਨਾਇਟਡ ਨੇਸ਼ਨਜ਼]] ਨੇ 2005 ਨੂੰ [[ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਸੰਸਾਰ ਸਾਲ]] ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ। ਭੌਤਿਕੀ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਇਸ ਲਈ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ ਕਿ [[ਇੰਜਨੀਅਰਿੰਗ]] ਅਤੇ [[ਸ਼ਿਲਪਵਿਗਿਆਨ]] ਦੀ ਜਨਮਦਾਤੀ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ ਇਹ ਇਸ ਯੁੱਗ ਦੇ ਸੰਪੂਰਨ ਸਾਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਮੂਲ ਪ੍ਰੇਰਕ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸਨੂੰ [[ਦਰਸ਼ਨ ਸ਼ਾਸਤਰ]] ਦਾ ਅੰਗ ਮੰਨ ਕੇ ਕੁਦਰਤੀ [[ਦਰਸ਼ਨ ਸ਼ਾਸਤਰ]] (ਨੈਚੁਰਲ ਫਿਲਾਸਫ਼ੀ) ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਪਰ 1870 ਈਸਵੀ ਦੇ ਲਗਭਗ ਇਸਨੂੰ ਵਰਤਮਾਨ ਨਾਮ ਭੌਤਿਕੀ ਜਾਂ ਫਿਜਿਕਸ ਦੁਆਰਾ ਸੰਬੋਧਿਤ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਇਹ ਵਿਗਿਆਨ ਉੱਨਤੀ ਕਰਦਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਸਮੇਂ ਤਾਂ ਇਸ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਤੇਜ਼ ਰਫ਼ਤਾਰ ਵੇਖ ਕੇ, ਅਗਰਗਣਨੀ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਹੈਰਾਨੀ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਇਸ ਤੋਂ ਅਨੇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਹੋਈ, ਜਿਵੇਂ [[ਰਾਸਾਇਣਕ ਭੌਤਿਕੀ]], [[ਤਾਰਾ ਭੌਤਿਕੀ]], [[ਜੀਵ ਭੌਤਿਕੀ]], [[ਭੂਭੌਤਿਕੀ]], [[ਨਾਭਿਕ ਭੌਤਿਕੀ]], [[ਆਕਾਸ਼ੀ ਭੌਤਿਕੀ]] ਆਦਿ। ਭੌਤਿਕੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸਿਧਾਂਤ ਊਰਜਾ ਸੰਭਾਲ ਦਾ ਨਿਯਮ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪਦਾਰਥ ਦੀ ਊਰਜਾ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਸਥਿਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਮੁਦਾਇ ਦੀਆਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਪ੍ਰਕਰਿਆਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਮਾਤਰਾ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣਾ ਜਾਂ ਵਧਾਉਣਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। ਊਰਜਾ ਦੇ ਅਨੇਕ ਰੂਪ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਰੂਪਾਂਤਰਣ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਤਬਦੀਲੀ ਕਰਨਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। [[ਐਲਬਰਟ ਆਈਨਸਟਾਈਨ|ਆਈਨਸਟਾਈਨ]] ਦੇ [[ਸਾਪੇਖਤਾ ਸਿਧਾਂਤ]] ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਪਦਾਰਥ ਨੂੰ ਵੀ ਊਰਜਾ ਵਿੱਚ ਬਦਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਊਰਜਾ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਪਦਾਰਥ ਸੰਭਾਲ ਦੋਨਾਂ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦਾ ਸੰਜੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਭੌਤਿਕੀ ਅਤੇ ਰਸਾਇਣ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਜੁੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। == ਇਤਿਹਾਸ == === ਪੁਰਾਤਨ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ === [[File:Senenmut-Grab.JPG|thumb|right|ਪੁਰਾਤਨ [[ਇਜਿਪਟੀਅਨ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ]] ਸਮਾਰਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਪਸ਼ਟ ਸਮਾਰਕ ਹੈ ਜਿਵੇਂ [[ਇਜਿਪਟ ਦੇ ਅਠਾਹਰਵੇਂ ਰਾਜਵੰਸ਼]] ਤੋਂ [[ਸੇਨਮਤ ਕਬਰ ਦੀ ਖਗੋਲਾਤਮਿਕ ਸੀਲਿੰਗ|ਸੇਨਮੁਤ ਦੀ ਕਬਰ ਦੀ ਛੱਤ]]]] [[ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ]] ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ [[ਕੁਦਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨ]] ਹੈ। 3000 BCE ਤੋਂ ਪਰੇ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸੱਭਿਅਤਾਵਾਂ, ਜਿਵੇਂ [[ਸੁਮਾਰ]]ੀਅਨ, [[ਪੁਰਾਤਨ ਇਜਿਪਟ]]ੀਅਨ, ਅਤੇ [[ਇੰਦੁਸ ਵੈੱਲੀ ਸੱਭਿਅਤਾ]], ਸਭ ਇੱਕ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਗਿਆਨ ਰੱਖਦੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ [[ਸੂਰਜ]], [[ਚੰਦਰਮਾ]], ਅਤੇ [[ਤਾਰਾ|ਤਾਰਿਆਂ]] ਦੀਆਂ ਗਤੀਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਮਝ ਰੱਖਦੀਆਂ ਸਨ। ਤਾਰੇ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਿ ਅਕਸਰ ਪੂਜਾ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ।, ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਰੱਬਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂਕਿ ਇਹਨਾਂ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਵਾਸਤੇ ਵਿਆਖਿਆਵਾਂ ਅਕਸਰ ਗੈਰ-ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਅਤੇ ਸਬੂਤਾਂ ਤੋਂ ਸੱਖਣੀਆਂ ਸਨ, ਫੇਰ ਵੀ ਇਹ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਨਿਰੀਖਣ ਬਾਦ ਦੇ [[ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ]] ਵਾਸਤੇ ਬੁਨਿਆਦ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਬਣੇ।<ref name="krupp2003"/> ==ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ== {{Portal|Physics|Cosmology}} {{Wikipedia books}} {{Col-begin}}{{Col-break}} ;ਸਰਵ ਸਧਾਰਨ * [[ਕਲਾਸੀਕਲ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਸ਼ਬਦਕੋਸ਼]] * [[ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਸ਼ਬਦਕੋਸ਼]] * [[ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਲੇਖਾਂ ਦੀ ਅੰਤਿਕਾ]] * [[ਬੁਨਿਆਦੀ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਫਾਰਮੂਲਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] * [[ਬੁਨਿਆਦੀ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਫਾਰਮੂਲੇ]] * [[ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] * [[ਭੌਤਿਕ ਸ਼ਾਸਤਰੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] * [[ਮੁੱਢਲੇ ਅਤੇ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪਾਠਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਸੰਕਲਪਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] * [[ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਸੀਮਾ]] * [[ਭੌਤਿਕ ਅਤੇ ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਕੁਸ਼ਲਤਾ]] * [[ਗਣਿਤ ਅਤੇ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਸਬੰਧ]] * [[ਸਿਧਾਂਤਿਕ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਵਿਕਾਸਾਂ ਦੀ ਸਮਾਂਰੇਖਾ]] * [[ਬੁਨਿਆਦੀ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਖੋਜਾਂ ਦੀ ਸਮਾਂਰੇਖਾ]] ;ਮੁੱਖ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ * [[ਕਲਾਸੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ]] * [[ਬਿਜਲ-ਚੁੰਬਕਤਾ|ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਜ਼ਮ]] * [[ਅਜੋਕੀ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ|ਮਾਡਰਨ ਫਿਜ਼ਿਕਸ]] * [[ਔਪਟਿਕਸ]] * [[ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ]] {{Col-break}} ;ਸਬੰਧਤ ਖੇਤਰ * [[ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ]] * [[ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ]] * [[ਇੰਜਨਿਅਰਿੰਗ]] * [[ਗਣਿਤ]] * [[ਵਿਗਿਆਨ]] * [[ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਗਿਆਨ]] ;ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਸਹਿੋਯੋਗੀ ਅੰਤਰਵਿਸ਼ਾਤਮਿਕ ਖੇਤਰ * [[ਧਵਨਿ-ਵਿਗਿਆਨ]] * [[ਜੀਵ-ਭੌਤਿਕੀ]] * [[ਇਕੌਨੋਫਿਜ਼ਿਕਸ]] * [[ਭੂ-ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] * [[ਨੈਨੋਤਕਨਾਲੌਜੀ]] * [[ਨਿਊਰੋਫਿਜ਼ਿਕਸ]] * [[ਮਨੋ-ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] {{Col-end}} ==ਹਵਾਲੇ== {{Reflist|30em}} ==ਸੋਮੇ== <div class="reflist"> * {{cite book |last=Aaboe |first=A. |authorlink=Asger Aaboe |year=1991 |title=The Cambridge Ancient History |edition=2nd |volume=Volume III |chapter=Mesopotamian Mathematics, Astronomy, and Astrology |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-22717-9 |ref=harv}} * {{cite web |last=Allen |first=D. |date=10 April 1997 |title=Calculus |publisher=[[Texas A&M University]] |url=http://www.math.tamu.edu/~dallen/history/calc1/calc1.html |accessdate=1 April 2014 |ref=harv |archive-date=23 ਮਾਰਚ 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210323194040/https://www.math.tamu.edu/~dallen/history/calc1/calc1.html |url-status=dead }} * {{Cite book |last=Ben-Chaim |first=M. |year=2004 |title=Experimental Philosophy and the Birth of Empirical Science: Boyle, Locke and Newton |url=https://archive.org/details/experimentalphil0000benc |publication-place=Aldershot |publisher=[[Ashgate Publishing|Ashgate]] |isbn=0-7546-4091-4 |oclc=53887772 57202497 |ref=harv}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=e6MEnPOhv7cC&pg=PA2&lpg=PA2#v=onepage&q&f=false |title=Applied Turbulence Modelling in Marine Waters |publisher=Springer |last=Burchard |first=H. |year=2002 |isbn=3-540-43795-9 |ref=harv}} * {{cite journal |last=Cho |first=A. |title=Higgs Boson Makes Its Debut After Decades-Long Search |url=https://archive.org/details/sim_science_2012-07-13_337_6091/page/n16 |journal=Science |pages=141–143 |volume=337 |date=13 July 2012 |doi=10.1126/science.337.6091.141 |pmid=22798574 |issue=6091 |ref=harv}} * {{cite book |title=Ancient Egyptian Science |volume=Volume 2 |place=Philadelphia |publisher=[[American Philosophical Society]] |last=Clagett |first=M. |year=1995 |ref=harv}} * {{cite journal |last=Cohen |first=M.L. |title=Fifty Years of Condensed Matter Physics |journal=Physical Review Letters |year=2008 |volume=101 |issue=5 |pages=25001–25006 |doi=10.1103/PhysRevLett.101.250001 |url=http://prl.aps.org/edannounce/PhysRevLett.101.250001 |bibcode = 2008PhRvL.101y0001C |ref=harv}} * {{cite arXiv |last=DØ Collaboration |first=584 co-authors |authorlink=DØ experiment |title=Direct observation of the strange 'b' baryon <math>\Xi_{b}^{-}</math> |date=12 June 2007 |arxiv=0706.1690v2 |class=hep-ex |version= |ref=harv}} * {{cite book |url=http://www.getcited.org/pub/102471397 |last=Dijksterhuis |first=E.J. |title=The mechanization of the world picture: Pythagoras to Newton |publisher=[[Princeton University Press]] |location=[[Princeton, New Jersey]] |year=1986 |isbn=978-0-691-08403-9 |ref=harv |access-date=2016-02-03 |archive-date=2011-08-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110805141040/http://www.getcited.org/pub/102471397 |dead-url=yes }} * {{cite web |last=DONUT |authorlink=DONUT |title=The Standard Model |publisher=[[Fermilab]] |date=29 June 2001 |url=http://www-donut.fnal.gov/web_pages/standardmodelpg/TheStandardModel.html |accessdate=1 April 2014 |ref=harv}} * {{cite book |last1=Feynman |first1=R.P. |author1link=Richard Feynman |last2=Leighton |first2=R.B. |last3=Sands |first3=M. |year=1963 |title=[[The Feynman Lectures on Physics]] |volume=1 |isbn=0-201-02116-1 |ref=harv}} * {{cite book |last=Feynman |first=R.P. |authorlink=Richard Feynman |title=[[The Character of Physical Law]] |year=1965 |isbn=0-262-56003-8 |ref=harv}} * {{cite book |last=Godfrey-Smith |first=P. |year=2003 |title=Theory and Reality: An Introduction to the Philosophy of Science |url=https://archive.org/details/theoryrealityint0000godf |isbn=0-226-30063-3 |ref=harv}} * {{cite journal |last=Goldstein |first=S. |title=Fluid Mechanics in the First Half of this Century |journal=Annual Reviews in Fluid Mechanics |year=1969 |volume=1 |pages=1–28 |doi=10.1146/annurev.fl.01.010169.000245 |bibcode = 1969AnRFM...1....1G |ref=harv}} * {{cite book |last1=Gribbin |first1=J.R. |last2=Gribbin |first2=M. |last3=Gribbin |first3=J. |title=Q is for Quantum: An Encyclopedia of Particle Physics |url=https://books.google.com/books?id=WzwbAQAAIAAJ |year=1998 |publisher=[[Free Press (publisher)|Free Press]] |isbn=978-0-684-85578-3 |ref=harv}} * {{cite journal |last=Grupen |first=Klaus |title=Instrumentation in Elementary Particle Physics: VIII ICFA School |journal=AIP Conference Proceedings |date=10 Jul 1999 |volume=536 |pages=3–34 |doi=10.1063/1.1361756 |arxiv=physics/9906063 |ref=harv}} * {{cite book |last=Guicciardini |first=N. |year=1999 |title=Reading the Principia: The Debate on Newton's Methods for Natural Philosophy from 1687 to 1736 |url=https://archive.org/details/readingprincipia0000guic |location=New York |publisher=[[Cambridge University Press]] |ref=harv}} * {{cite book |last=Halpern |first=P. |title=Collider: The Search for the World's Smallest Particles |url=https://books.google.com/books?id=JAxLVY96sqsC |year=2010 |publisher=[[John Wiley & Sons]] |isbn=978-0-470-64391-4 |ref=harv}} * {{cite book |last1=Hawking |first1=S. |author1link=Stephen Hawking |last2=Penrose |first2=R. |author2link=Roger Penrose |year=1996 |title=[[The Nature of Space and Time]] |isbn=0-691-05084-8 |ref=harv}} * {{cite book |last=Holzner |first=S. |year=2006 |title=Physics for Dummies |url=http://www.amazon.com/gp/reader/0764554336 |publisher=[[John Wiley & Sons]] |quote=Physics is the study of your world and the world and universe around you. |isbn=0-470-61841-8 |ref=harv}} * {{cite book |last=Honderich |first=T. (editor) |title=[[The Oxford Companion to Philosophy]] |year=1995 |publisher=[[Oxford University Press]] |location=Oxford |isbn=0-19-866132-0 |edition=1 |pages=[https://archive.org/details/oxfordcompaniont00hond/page/474 474]–476 |ref=harv}} * {{cite book |last=Kellert |first=S.H. |title=In the Wake of Chaos: Unpredictable Order in Dynamical Systems |url=https://archive.org/details/inwakeofchaosunp0000kell |publisher=[[University of Chicago Press]] |year=1993 |isbn=0-226-42976-8 |ref=harv}} * {{cite news |last=Kerr |first=R.A. |title=Tying Up the Solar System With a Ribbon of Charged Particles |url=http://www.sciencemag.org/cgi/content/summary/sci;326/5951/350-a?maxtoshow=&HITS=10&hits=10&RESULTFORMAT=&fulltext=IBEX&searchid=1&FIRSTINDEX=0&issue=5951&resourcetype=HWCIT |work=Science |date=16 October 2009 |volume=326 |issue=5951 |pages=350–351 |accessdate=27 November 2009 |ref=harv}} * {{Cite book |last=Krupp |first=E.C. |year=2003 |title=Echoes of the Ancient Skies: The Astronomy of Lost Civilizations |publisher=[[Dover Publications]] |isbn=0-486-42882-6 |url=https://books.google.com/books?id=7rMAJ87WTF0C |accessdate=31 March 2014 |ref=harv}} * {{cite book |last=Laplace |first=P.S. |authorlink=Pierre-Simon Laplace |others=Translated from the 6th French edition by Truscott, F.W. and Emory, F.L. |year=1951 |title=A Philosophical Essay on Probabilities |url=https://archive.org/details/philosophicaless00lapl |location=New York |publisher=[[Dover Publications]] |ref=harv}} * {{cite journal |last=Leggett |first=A.J. |title=Superfluidity |journal=Reviews of Modern Physics |year=1999 |volume=71 |issue=2 |pages=S318–S323 |doi=10.1103/RevModPhys.71.S318 |bibcode = 1999RvMPS..71..318L |ref=harv}} * {{cite journal |last=Levy |first=B.G. |title=Cornell, Ketterle, and Wieman Share Nobel Prize for Bose-Einstein Condensates |journal=Physics Today |date=December 2001 |page=14 |doi=10.1063/1.1445529 |url=http://physicstoday.org/journals/doc/PHTOAD-ft/vol_54/iss_12/14_1.shtml?bypassSSO=1 |volume=54 |issue=12 |bibcode=2001PhT....54l..14L |ref=harv |access-date=2016-02-03 |archive-date=2016-05-15 |archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20160515100141/http://physicstoday.org/journals/doc/PHTOAD-ft/vol_54/iss_12/14_1.shtml?bypassSSO=1 |dead-url=yes }} * {{cite book |title=Early Greek Science: Thales to Aristotle |url=https://archive.org/details/earlygreekscienc00gerl |last=Lloyd |first=G.E.R. |authorlink=G. E. R. Lloyd |publisher=[[Chatto and Windus]]; [[W. W. Norton & Company]] |location=London; New York |year=1970 |isbn=0-393-00583-6 |ref=harv}} * {{cite book |last=Mattis |first=D.C. |title=The Theory of Magnetism Made Simple |url=https://books.google.com/books?id=VkNBAQAAIAAJ |year=2006 |publisher=[[World Scientific]] |isbn=978-981-238-579-6 |ref=harv}} * {{cite book |last=Maxwell |first=J.C. |authorlink=James Clerk Maxwell |year=1878 |title=Matter and Motion |url=https://books.google.com/?id=noRgWP0_UZ8C&printsec=titlepage&dq=matter+and+motion |publisher=D. Van Nostrand |isbn=0-486-66895-9 |ref=harv}} * {{cite book |last=Moore |first=J.T. |title=Chemistry For Dummies |url=https://books.google.com/books?id=TRuP-BbS9xoC |edition=2 |year=2011 |publisher=[[John Wiley & Sons]] |isbn=978-1-118-00730-3 |ref=harv}} * {{cite book |url=http://www.nap.edu/openbook.php?record_id=5869&page=161 |title=Technology for the United States Navy and Marine Corps, 2000-2035 Becoming a 21st-Century Force: Volume 9: Modeling and Simulation |publisher=[[The National Academies Press]] |last1=National Research Council |author1link=United States National Research Council |last2=Committee on Technology for Future Naval Forces |year=1997 |location=Washington, DC |isbn=978-0-309-05928-2 |ref=harv}} * {{cite web |last1=O'Connor |first1=J.J. |last2=Robertson |first2=E.F. |author2link=Edmund F. Robertson |title=Special Relativity |work=[[MacTutor History of Mathematics archive]] |publisher=[[University of St Andrews]] |date=February 1996a |url=http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/HistTopics/Special_relativity.html |accessdate=1 April 2014 |ref=harv}} * {{cite web |last1=O'Connor |first1=J.J. |last2=Robertson |first2=E.F. |author2link=Edmund F. Robertson |title=A History of Quantum Mechanics |work=[[MacTutor History of Mathematics archive]] |publisher=[[University of St Andrews]] |date=May 1996b |url=http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/HistTopics/The_Quantum_age_begins.html |accessdate=1 April 2014 |ref=harv |archive-date=28 ਅਕਤੂਬਰ 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191028220722/http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/HistTopics/The_Quantum_age_begins.html |dead-url=yes }} * {{cite book |last=Oerter |first=R. |title=The Theory of Almost Everything: The Standard Model, the Unsung Triumph of Modern Physics |url=https://books.google.com/books?id=1KHuAAAAMAAJ |year=2006 |publisher=[[Pi Press]] |isbn=978-0-13-236678-6 |ref=harv}} * {{cite book |last1=Penrose |first1=R. |author1link=Roger Penrose |last2=Shimony |first2=A. |last3=Cartwright |first3=N. |last4=Hawking |first4=S. |author4link=Stephen Hawking |title=[[The Large, the Small and the Human Mind]] |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=1997 |isbn=0-521-78572-3 |ref=harv}} * {{cite book |last=Penrose |first=R. |authorlink=Roger Penrose |title=[[The Road to Reality]] |year=2004 |isbn=0-679-45443-8 |ref=harv}} * {{cite book |last=Rosenberg |first=Alex |title=Philosophy of Science |publisher=[[Routledge]] |year=2006 |isbn=0-415-34317-8 |ref=harv}} * {{cite book |last=Schrödinger |first=E. |title=My View of the World |publisher=Ox Bow Press |year=1983 |isbn=0-918024-30-7 |ref=harv}} * {{cite book |last=Schrödinger |first=E. |title=The Interpretation of Quantum Mechanics |publisher=Ox Bow Press |year=1995 |isbn=1-881987-09-4 |ref=harv}} * {{cite book |last=Singer |first=C. |title=A Short History of Science to the 19th Century |publisher=Streeter Press |year=2008 |ref=harv}} * {{cite journal |last1=Stajic |first1=Jelena |last2=Coontz |first2=R. |last3=Osborne |first3=I. |title=Happy 100th, Superconductivity! |url=https://archive.org/details/sim_science_2011-04-08_332_6026/page/189 |journal=Science |date=8 April 2011 |volume=332 |issue=6026 |page=189 |doi=10.1126/science.332.6026.189 |bibcode = 2011Sci...332..189S |ref=harv}} * {{cite book |last1=Taylor |first1=P.L. |last2=Heinonen |first2=O. |title=A Quantum Approach to Condensed Matter Physics |url=https://books.google.com/books?id=hyx6BjEX4U8C |year=2002 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-77827-5 |ref=harv}} * {{cite book |last=Thurston |first=H. |title=Early Astronomy |url=https://archive.org/details/earlyastronomy0000thur |year=1994 |publisher=Springer |ref=harv}} * {{cite book |last=Toraldo Di Francia |first=G. |title=The Investigation of the Physical World |year=1976 |isbn=0-521-29925-X |ref=harv}} * {{cite web |last=Walsh |first=K.M. |title=Plotting the Future for Computing in High-Energy and Nuclear Physics |url=http://www.bnl.gov/newsroom/news.php?a=23098 |publisher=[[Brookhaven National Laboratory]] |accessdate=18 October 2012 |date=1 June 2012 |ref=harv}} * {{cite book |last1=Young |first1=H.D. |last2=Freedman |first2=R.A. |year=2014 |edition=13th |title=[[University Physics|Sears and Zemansky's University Physics with Modern Physics Technology Update]] |publisher=[[Pearson Education]] |isbn=978-1-29202-063-1 |ref=harv}} </div> ==ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ== {{Wiktionary|ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ}} {{Wikibooks|ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ}} {{Wikibooks|ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਅਧਿਐਨ ਮਾਰਗ ਦਰਸ਼ਕ}} {{Wikibooks|FHSST ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ}} {{Wikisource portal|ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ}} {{Wikiversity|Category:ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ|ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ}} '''ਸਰਵ ਸਧਾਰਨ''' <!--Please do not post more links here, they will be taken down as link spam!!--> * [http://www.scholarpedia.org/article/Encyclopedia_of_physics Encyclopedia of Physics] at [[Scholarpedia]] * de Haas, Paul, {{Wayback|url=http://home.tiscali.nl/physis/HistoricPaper/|title=Historic Papers in Physics (20th Century)|date=20090826083339}} * [http://www.physicscentral.com/ PhysicsCentral] – Web portal run by the [http://www.aps.org/ American Physical Society] * [http://www.physics.org/ Physics.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040902123039/http://physics.org/ |date=2004-09-02 }} – Web portal run by the [http://www.iop.org/ Institute of Physics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190521010833/http://www.iop.org/ |date=2019-05-21 }} * [http://musr.physics.ubc.ca/~jess/hr/skept/ ''The Skeptic's Guide to Physics''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160207124645/http://musr.physics.ubc.ca/~jess/hr/skept/ |date=2016-02-07 }} * [http://math.ucr.edu/home/baez/physics/ Usenet Physics FAQ] – A FAQ compiled by sci.physics and other physics newsgroups * [http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/ Website of the Nobel Prize in physics] * [http://scienceworld.wolfram.com/physics/ World of Physics] An online encyclopedic dictionary of physics * [http://www.nature.com/naturephysics ''Nature'': Physics] * [http://physics.aps.org/ Physics] announced 17 July 2008 by the [[American Physical Society]] * {{dmoz|/Science/Physics/Publications/|Physics/Publications}} * [http://physicsworld.com/ Physicsworld.com] – News website from [http://publishing.iop.org/ Institute of Physics Publishing] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120712050838/http://publishing.iop.org/ |date=2012-07-12 }} * [http://physlib.com/ Physics Central] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130624055123/http://physlib.com/ |date=2013-06-24 }} – includes articles on astronomy, particle physics, and mathematics. * [http://www.vega.org.uk/ The Vega Science Trust] – science videos, including physics * [https://archive.org/details/JustinMorganPhysicsLightningTour/ Video: Physics "Lightning" Tour with Justin Morgan] * [http://www.learner.org/resources/series42.html 52-part video course: The Mechanical Universe...and Beyond] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130322020457/http://www.learner.org/resources/series42.html |date=2013-03-22 }} Note: also available at [https://video.google.com/videoplay?docid=-6774539130229106025 01 – Introduction] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121027101214/http://video.google.com/videoplay?docid=-6774539130229106025 |date=2012-10-27 }} at [[Google Videos]] * [http://hyperphysics.phy-astr.gsu.edu/Hbase/hframe.html HyperPhysics website] – [[HyperPhysics]], a physics and astronomy mind-map from [[Georgia State University]] '''ਸੰਸਥਾਵਾਂ''' * [http://www.aip.org/index.html AIP.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041012041319/http://www.aip.org/index.html |date=2004-10-12 }} – Website of the [[American Institute of Physics]] * [http://www.aps.org/ APS.org] – Website of the [[American Physical Society]] * [http://www.iop.org/ IOP.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190521010833/http://www.iop.org/ |date=2019-05-21 }} – Website of the [[Institute of Physics]] * [http://planetphysics.org/ PlanetPhysics.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090225121156/http://planetphysics.org/ |date=2009-02-25 }} * [http://www.royalsoc.ac.uk/ Royal Society] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050604075524/http://www.royalsoc.ac.uk/ |date=2005-06-04 }} – Although not exclusively a physics institution, it has a strong history of physics * [http://www.spsnational.org/ SPS National] – Website of the [[Society of Physics Students]] {{ਕੁਦਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਗਿਆਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] 62r032y020lo3t994aqzowwac2rp496 0 14192 842351 830711 2026-07-10T20:10:00Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842351 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | image = Mahatma-Gandhi, studio, 1931.jpg | caption = ਗਾਂਧੀ 1931 ਵਿੱਚ | other_names = ''ਬਾਪੂ'', ''ਰਾਸ਼ਟਰਪਿਤਾ'' |birth_name = ਮੋਹਨਦਾਸ ਕਰਮਚੰਦ ਗਾਂਧੀ | birth_date = {{birth date|df=y|1869|10|2}} |birth_place = [[ਪੋਰਬੰਦਰ]], ਕਾਠੀਆਵਾੜ ਏਜੰਸੀ, ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ | death_date = {{death date and age|df=y|1948|1|30|1869|10|2}} |death_place = ਨਵੀਂ ਦਿੱਲ਼ੀ, ਭਾਰਤ |death_cause = ਗੋਲੀ ਮਾਰਕੇ ਕਤਲ | monuments = {{plainlist| * [[ਰਾਜਘਾਟ ਵਿੱਚ ਯਾਦਗਾਰਾਂ|ਰਾਜਘਾਟ]], ਦਿੱਲੀ * [[ਗਾਂਧੀ ਸਮ੍ਰਿਤੀ]], ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ}} | module = {{infobox officeholder | embed = yes | office = 43ਵਾਂ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ | term = ਦਸੰਬਰ 1924 – ਅਪਰੈਲ 1925 | successor = [[ਸਰੋਜਨੀ ਨਾਇਡੂ]] | predecessor = [[ਮੌਲਾਨਾ ਆਜ਼ਾਦ]] }} |known_for ={{ubli|[[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ|ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸ਼ਾਸਨ]] ਤੋਂ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਮੁਹਿੰਮ ਦੀ ਅਗਵਾਈ | ਅਹਿੰਸਕ ਵਿਰੋਧ}} |movement = [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]] (1920–1934) |alma_mater = [[ਅਲਫਰੈਡ ਹਾਈ ਸਕੂਲ, ਰਾਜਕੋਟ]], <br /> ਸਮਾਲਦਾਸ ਕਾਲਜ, [[ਭਾਵਨਗਰ]], <br /> [[ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਕਾਲਜ, ਲੰਦਨ]] ([[ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਕਾਲਜ, ਲੰਦਨ|ਯੂ ਸੀ ਐਲ]]) | occupation = {{hlist|ਵਕੀਲ | ਕਾਰਕੁਨ | ਸਿਆਸਤਦਾਨ}} | years_active = 1893–1948 | spouse = {{marriage|[[ਕਸਤੂਰਬਾ ਗਾਂਧੀ]]|1883|1944|end=died}} |children = {{hlist|[[ਹਰੀਲਾਲ ਗਾਂਧੀ|ਹਰੀਲਾਲ]]|[[ਮਨੀਲਾਲ ਗਾਂਧੀ|ਮਨੀਲਾਲ]]|[[ਰਾਮਦਾਸ ਗਾਂਧੀ|ਰਾਮਦਾਸ]]|[[ਦੇਵਦਾਸ ਗਾਂਧੀ|ਦੇਵਦਾਸ]]}} |parents = {{ubl|ਪੁਤਲੀ ਬਾਈ (ਮਾਂ)|ਕਰਮਚੰਦ ਗਾਂਧੀ (ਬਾਪੂ)}} | signature = Mohandas K. Gandhi signature.svg | signature_alt = ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਦਸਤਖ਼ਤ | module2 = {{listen|pos=center|embed=yes|filename=Gandhi - His Spiritual Message to the World, 17 October 1931.mp3|title=Gandhi's voice|type=speech|description=ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਦਾ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਸੰਦੇਸ਼<br />ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤਾ ਗਿਆ 17 ਅਕਤੂਬਰ 1931}} }} {{Quote box| width=29%|align=right|quote= “ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਘੱਟ ਹੀ ਇਲਮ ਹੈ ਕਿ ਹਿੰਦ ਤੇ ਅੱਧ ਭੁੱਖੇ ਲੋਕ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੇਬਸੀ ਦੀਆਂ ਨਿਵਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਲਹਿੰਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਸਣੇ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਵੀ ਅਹਿਸਾਸ ਨਹੀਂ ਕਿ ਜਿਹੜੀ ਘਟੀਆ ਜਿਹੀ ਆਰਾਮਦੇਹ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਉਹ ਜਿਉਂ ਰਹੇ ਹਨ, ਉਹ ਉਸ ਕੰਮ ਦੀ ਦਲਾਲੀ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਜਿਹੜਾ ਉਹ ਬਦੇਸ਼ੀ ਲੋਟੂਆਂ ਲਈ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ………ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਕਿ ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਨਾਂਅ ਉੱਤੇ ਜਿਹੜੀ [[ਸਰਕਾਰ]] ਬਰਤਾਨਵੀ ਹਿੰਦ ਵਿੱਚ ਕਾਇਮ ਹੈ ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਇਸੇ ਲੁੱਟ ਖਸੁੱਟ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਲਈ ਚਲਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਕੋਈ ਲਫ਼ਜ਼ੀ ਹੇਰਾਫੇਰੀ, ਅੰਕੜਿਆਂ ਦੀ ਕੋਈ ਚਤੁਰਾਈ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਪਿੰਜਰਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਤੋਂ ਪਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਲਿਜਾ ਸਕਦੀ, ਜਿਹੜੇ ਤਾਹਨੂੰ ਸਾਖਿਆਤ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ ਕਿ [[ਇੰਗਲੈਂਡ]] ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਹਿੰਦ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ, ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਉਸ ਭਿਆਨਕ ਜੁਰਮ ਲਈ ਪਰਮਾਤਮਾ ਅੱਗੇ ਜਵਾਬਦੇਹ ਹੋਣਾ ਪਏਗਾ, ਜਿਸਦੀ ਮਿਸਾਲ ਹਿੰਦ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ।” |source=<small>1922 ਵਿੱਚ ਅਦਾਲਤ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਬਿਆਨ ਵਿਚੋਂ</small><ref>{{Cite web |url=http://www.gandhi-manibhavan.org/gandhicomesalive/speech3.htm |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2013-11-20 |archive-date=2013-09-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130918163606/http://www.gandhi-manibhavan.org/gandhicomesalive/speech3.htm |dead-url=yes }}</ref> }} '''ਮੋਹਨਦਾਸ ਕਰਮਚੰਦ ਗਾਂਧੀ''' (2 ਅਕਤੂਬਰ 1869 - 30 ਜਨਵਰੀ 1948)<ref>{{cite book | last=Gandhi | first=Rajmohan | title=Gandhi: The Man, His People, and the Empire | publisher=University of California Press | date=2008-03-10 | isbn=978-0-520-25570-8 | url=https://books.google.co.in/books?id=FauJL7LKXmkC&lpg=PP1&pg=PA1&hl=en | access-date=2025-11-14 | page=1}}</ref>, ਜਾਂ '''ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ''', [[ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ]] ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰਾਜਨੀਤਕ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਕ ਨੇਤਾ ਸੀ।<ref>{{cite web | title=BBC - History - Historic Figures: Mohandas Gandhi (1869 - 1948) | website=bbc.co.uk | url=http://www.bbc.co.uk:80/history/historic_figures/gandhi_mohandas.shtml | language=en-GB | access-date=2025-11-14}}</ref> ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਹਾਤਮਾ ([[ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ]]: ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ) ਦਾ ਖਿਤਾਬ 1914 ਵਿੱਚ [[ਦੱਖਣੀ ਅਫਰੀਕਾ]] ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਜੋ ਕਿ ਹੁਣ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ।<ref name="rajmohan_gandhi_p172">[[ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ#Rajmohan|Gandhi, Rajmohan (2006)]] [http://books.google.com/?id=FauJL7LKXmkC&pg=PA172 p. 172]: "...&nbsp;Kasturba would accompany Gandhi on his departure from Cape Town for England in July 1914 ''en route'' to India. ... In different South African towns ([[Pretoria]], [[Cape Town]], [[Bloemfontein]], [[Johannesburg]], and the [[KwaZulu-Natal|Natal]] cities of [[Durban]] and [[Verulam, KwaZulu-Natal|Verulam]]), the struggle's martyrs were honoured and the Gandhi's bade farewell. Addresses in Durban and Verulam referred to Gandhi as a 'Mahatma', 'great soul'. He was seen as a great soul because he had taken up the poor's cause. The whites too said good things about Gandhi, who predicted a future for the Empire if it respected justice. (p. 172)"</ref> ਇਹਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬਾਪੂ ([[ਗੁਜਰਾਤੀ ਭਾਸ਼ਾ]]: ਪਿਤਾ ਦੇ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸ਼ਬਦ) ਕਹਿਕੇ ਵੀ ਸੰਬੋਧਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਾਂਧੀ ਦਾ ਜਨਮ ਪੱਛਮੀ [[ਭਾਰਤ]] ਦੇ [[ਗੁਜਰਾਤ]] ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਪਾਰੀ [[ਹਿੰਦੂ]] [[ਪਰਿਵਾਰ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। [[ਲੰਡਨ]] ਵਿੱਚ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ [[ਦੱਖਣੀ ਅਫਰੀਕਾ]] ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਮੂਲ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹੱਕਾਂ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਅਹਿੰਸਕ ਸਿਵਲ ਨਾਫਰਮਾਨੀ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ। 1915 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸਨੇ ਭਾਰੀ ਟੈਕਸਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਕਿਸਾਨਾਂ ਤੇ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨੂੰ ਸੰਗਠਿਤ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। 1921 ਵਿੱਚ [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]] ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਬਣਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸਨੇ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਗਰੀਬੀ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼, ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਹੱਕਾਂ ਲਈ, ਧਾਰਮਿਕ ਸਾਂਝ ਬਣਾਉਣ ਲਈ, ਛੂਤ-ਛਾਤ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਪਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ [[ਸਵਰਾਜ]] (ਆਪਣਾ ਰਾਜ) ਦੇ ਲਈ ਅੰਦੋਲਨ ਚਲਾਏ। 1921 ਵਿੱਚ ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਸੰਭਾਲਦੇ ਹੋਏ, ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਗਰੀਬੀ ਘਟਾਉਣ, ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਕਰਨ, ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਨਸਲੀ ਸਦਭਾਵਨਾ ਬਣਾਉਣ, ਛੂਤ-ਛਾਤ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ, ਸਵਰਾਜ ਜਾਂ ਸਵੈ-ਸ਼ਾਸਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਦੇਸ਼ ਵਿਆਪੀ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੇਂਡੂ ਗਰੀਬਾਂ ਨਾਲ ਪਛਾਣ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਜੋਂ ਹੱਥੀਂ ਬੁਣੇ ਹੋਏ ਧਾਗੇ ਨਾਲ ਬੁਣੀ ਗਈ ਛੋਟੀ ਧੋਤੀ ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਸਵੈ-ਨਿਰਭਰ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਸਾਦਾ ਭੋਜਨ ਖਾਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਆਤਮ-ਨਿਰੀਖਣ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਵਿਰੋਧ ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਸਾਧਨ ਵਜੋਂ ਲੰਬੇ ਵਰਤ ਰੱਖੇ। ਆਮ ਭਾਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਵਿਰੋਧੀ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਗਾਂਧੀ ਨੇ 1930 ਵਿੱਚ 400 ਕਿਲੋਮੀਟਰ (250 ਮੀਲ) [[ਲੂਣ ਸੱਤਿਆਗ੍ਰਹਿ|ਡਾਂਡੀ ਲੂਣ ਸੱਤਿਆਗ੍ਰਹਿ]] ਨਾਲ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਲਗਾਏ ਗਏ ਨਮਕ ਟੈਕਸ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦੇਣ ਅਤੇ 1942 ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਛੱਡਣ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਦੱਖਣੀ ਅਫਰੀਕਾ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਵਾਰ ਅਤੇ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਕੈਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਧਾਰਮਿਕ ਬਹੁਲਵਾਦ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਇੱਕ ਸੁਤੰਤਰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਨੂੰ 1940 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੁਸਲਿਮ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਦੁਆਰਾ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਖਰੇ ਵਤਨ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਅਗਸਤ 1947 ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਵਲੋਂ ਆਜ਼ਾਦੀ ਮਿਲੀ, ਪਰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦੋ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ, ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ-ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਵਾਲਾ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਇੱਕ ਮੁਸਲਿਮ-ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਵਾਲਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਿਸਥਾਪਿਤ ਹਿੰਦੂ, ਮੁਸਲਮਾਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਆਪਣੀਆਂ ਨਵੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਵੱਲ ਵਧੇ, ਧਾਰਮਿਕ ਹਿੰਸਾ ਭੜਕ ਉੱਠੀ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਬੰਗਾਲ ਵਿੱਚ। ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਤ ਜਸ਼ਨ ਤੋਂ ਪਰਹੇਜ਼ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਖੇਤਰਾਂ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ, ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਅਗਲੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਧਾਰਮਿਕ ਹਿੰਸਾ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਕਈ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲਾਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਆਖਰੀ 12 ਜਨਵਰੀ 1948 ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਗਾਂਧੀ 78 ਸਾਲ ਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਿ ਗਾਂਧੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਬਚਾਅ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਦ੍ਰਿੜ ਸਨ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੰਦੂਆਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਗਿਆ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੁਣੇ ਦਾ ਇੱਕ ਅੱਤਵਾਦੀ ਹਿੰਦੂ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਨੱਥੂਰਾਮ ਗੋਡਸੇ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ 30 ਜਨਵਰੀ 1948 ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅੰਤਰ-ਧਰਮ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਛਾਤੀ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਗੋਲੀਆਂ ਮਾਰ ਕੇ ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਦਿਨ, 2 ਅਕਤੂਬਰ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਗਾਂਧੀ ਜਯੰਤੀ, ਇੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਛੁੱਟੀ, ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਹਿੰਸਾ ਦਿਵਸ ਵਜੋਂ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਾਸ਼ਟਰ ਪਿਤਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਅੰਦੋਲਨ ਦੌਰਾਨ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਕਈ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ '''ਬਾਪੂ''' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। == ਜੀਵਨ == [[File:Karamchand Gandhi.jpg|thumb|left|150px|ਕਰਮਚੰਦ ਗਾਂਧੀ]] '''ਮੋਹਨਦਾਸ ਕਰਮਚੰਦ ਗਾਂਧੀ''' [[ਗੁਜਰਾਤ]], ਭਾਰਤ ਦੇ ਤੱਟੀ ਸ਼ਹਿਰ [[ਪੋਰਬੰਦਰ]] (ਜੋ ਉਦੋਂ ਬੰਬੇ-ਪ੍ਰੈਜੀਡੈਂਸੀ, [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ]] ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ) ਵਿੱਚ ਦੋ ਅਕਤੂਬਰ 1869 ਈਸਵੀ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਕਰਮਚੰਦ ਗਾਂਧੀ (1822-1885) ਹਿੰਦੂ ਮੱਧ ਵਰਗ ਵਿੱਚੋਂ ਸਨ ਅਤੇ ਰਿਆਸਤ ਪੋਰਬੰਦਰ ਦੇ ਦਿਵਾਨ ਸਨ।<ref>[[#Rajmohan|Gandhi, Rajmohan (2006)]] pp. 2, 8, 269</ref><ref>{{cite book|title=Responses to One Hundred and One Questions on Hinduism By John Renard|year=1999|page=139|url=http://books.google.com/?id=alc0d3Ys-dIC&pg=PA139|isbn=9780809138456|author=Renard, John}}</ref> ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਪੁਤਲੀ ਬਾਈ ਸੀ ਜੋ ਹਿੰਦੂ ਪਰਿਨਾਮੀ ਵੈਸ਼ਨੂੰ ਫ਼ਿਰਕੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦੀ ਸੀ। ਘਰ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦਾ ਆਉਣਾ ਆਮ ਸੀ।<ref>{{cite book|author=Rudolph, Susanne Hoeber and Rudolph, Lloyd I. |title=Gandhi: The Traditional Roots of Charisma|url=http://books.google.com/?id=JsPYNLAU9KYC&pg=PA17|year=1983|publisher=University of Chicago Press|page=17|isbn=9780226731360}}</ref> ਉਹ ਕਰਮਚੰਦ ਦੀ ਚੌਥੀ ਬੀਵੀ ਸੀ<ref>{{cite book|title=Identity and religion: foundations of anti-Islamism in India By Amalendu Misra|year=2004|page=67|url=http://books.google.com/?id=aLgB8pZg0qsC&pg=PA67|isbn=9780761932277|author=Misra, Amalendu}}</ref><ref>{{cite book|title=Mohandas: A True Story of a Man, His People, and an Empire By Gandhi|year=2006|page=5|url=http://books.google.com/?id=TEyXCoc76AEC&pg=PA5|isbn=9780143104117|author=Gandhi, Rajmohan}}</ref> (ਪਹਿਲੀਆਂ ਤਿੰਨਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਜਣੇਪੇ ਦੌਰਾਨ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ)।<ref>{{cite book|title=Lawyer to Mahatma: Life, Work and Transformation of M. K. Gandhi |year=2001|page=5|url=http://books.google.com/?id=fRq21fNfydIC&pg=PA5|isbn=9788176292931|author=Malhotra, S.L}}</ref> 1883 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਉਹ 13 ਵਰ੍ਹੇ ਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਾਦੀ 14 ਸਾਲ ਦੀ ਇੱਕ ਕੁੜੀ [[ਕਸਤੂਰਬਾ ਗਾਂਧੀ|ਕਸਤੂਰਬਾ ਮਾਖਨਜੀ]] ਨਾਲ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕਸਤੂਰਬਾ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ '''ਬਾ''' ਕਹਿਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਸ਼ਾਦੀ ਇੱਕ ਬਾਲ ਵਿਆਹ ਸੀ। ਜੋ ਉਸ ਵਕਤ ਉਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਆਮ ਰੀਤ ਸੀ। ਪਰ ਨਾਲ ਹੀ ਉਥੇ ਇਹ ਰੀਤੀ ਵੀ ਸੀ। ਕਿ ਨਾਬਾਲਗ਼ ਦੁਲਹਨ ਨੂੰ ਪਤੀ ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਆਪਣੇ ਮਾਂ-ਬਾਪ ਦੇ ਘਰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਕਤ ਤੱਕ ਰਹਿਣਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ।<ref name="Husband">Gandhi, (1940). [http://wikilivres.ca/wiki/The_Story_of_My_Experiments_with_Truth/Part_I/Playing_the_Husband Chapter "Playing the Husband"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120701002125/http://wikilivres.ca/wiki/The_Story_of_My_Experiments_with_Truth/Part_I/Playing_the_Husband |date=2012-07-01 }}.</ref> ਇਸ ਸਾਰੇ ਝੰਜਟ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਸਕੂਲ ਦਾ ਇੱਕ ਸਾਲ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ।<ref name="Childhood">Gandhi, (1940). [http://wikilivres.ca/wiki/The_Story_of_My_Experiments_with_Truth/Part_I/At_the_High_School Chapter "At the High School"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120630233959/http://wikilivres.ca/wiki/The_Story_of_My_Experiments_with_Truth/Part_I/At_the_High_School |date=2012-06-30 }}.</ref> 1885 ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਗਾਂਧੀ 15 ਸਾਲ ਦਾ ਸੀ ਤਦ ਉਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਔਲਾਦ ਹੋਈ। ਪਰ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਕੁੱਝ ਦਿਨ ਹੀ ਜਿਉਂਦੀ ਰਹੀ। ਇਸੇ ਸਾਲ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਦੇ ਪਿਤਾ ਕਰਮਚੰਦ ਦੀ ਵੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।<ref>Gandhi, (1940). [http://wikilivres.ca/wiki/The_Story_of_My_Experiments_with_Truth/Part_I/My_Father%27s_Death_and_My_Double_Shame Chapter "My Father's Death and My Double Shame"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170222153037/http://wikilivres.ca/wiki/The_Story_of_My_Experiments_with_Truth/Part_I/My_Father%27s_Death_and_My_Double_Shame |date=2017-02-22 }}.</ref> ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮੋਹਨ ਦਾਸ ਅਤੇ ਕਸਤੂਰਬਾ ਦੇ ਚਾਰ ਬੇਟੇ ਹੋਏ ਸਨ - ਹਰੀ ਲਾਲ 1888 ਵਿੱਚ, ਮੁਨੀ ਲਾਲ 1892 ਵਿੱਚ, ਰਾਮ ਦਾਸ 1897 ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਦੇਵਦਾਸ 1900 ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਪੋਰਬੰਦਰ ਦੇ ਮਿਡਲ ਸਕੂਲ ਅਤੇ [[ਰਾਜਕੋਟ]] ਦੇ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪੱਖੋਂ ਗਾਂਧੀ ਇੱਕ ਔਸਤ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਹੀ ਰਿਹਾ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮੈਟ੍ਰਿਕ ਬਦਾਓਨਗਰ ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਸਮਲ ਦਾਸ [[ਕਾਲਜ]] ਤੋਂ ਕੁਝ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਪਾਸ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਹ ਇਸ ਸਮੇਂ ਉਥੇ ਨਾਖ਼ੁਸ਼ ਹੀ ਰਿਹਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਪਰਿਵਾਰ ਉਸ ਨੂੰ ਵਕੀਲ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। 1874 ਵਿੱਚ, ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਕਰਮਚੰਦ, ਪੋਰਬੰਦਰ ਛੱਡ ਕੇ ਛੋਟੇ ਰਾਜ ਰਾਜਕੋਟ ਚਲੇ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਇਸ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ, ਠਾਕੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਲਾਹਕਾਰ ਬਣੇ; ਹਾਲਾਂਕਿ ਰਾਜਕੋਟ ਪੋਰਬੰਦਰ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਵੱਕਾਰੀ ਰਾਜ ਸੀ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਖੇਤਰੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਏਜੰਸੀ ਉੱਥੇ ਸਥਿਤ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਰਾਜ ਦੇ ਦੀਵਾਨ ਨੂੰ ਕੁਝ ਹੱਦ ਤੱਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ।{{sfnp|Guha|2015|pp=24–25}} 1876 ਵਿੱਚ, ਕਰਮਚੰਦ ਰਾਜਕੋਟ ਦੇ ਦੀਵਾਨ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਭਰਾ ਤੁਲਸੀਦਾਸ ਪੋਰਬੰਦਰ ਦੇ ਦੀਵਾਨ ਵਜੋਂ ਉਸ ਦੀ ਥਾਂ ਲਈ ਸੀ। ਕਰਮਚੰਦ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਰਾਜਕੋਟ ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਜੁੜ ਗਿਆ।{{sfnp|Guha|2015|pp=24–25}} ਉਹ 1881 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਘਰ ਕਾਬਾ ਗਾਂਧੀ ਨੋ ਡੇਲੋ ਚਲੇ ਗਏ।<ref name=":0">{{Cite news |last=Kateshiya |first=Gopal B |date=14 July 2024 |title=Know Your City: Gandhi's family house which witnessed his transformation from 'Mohan to Mahatma' |url=https://indianexpress.com/article/cities/ahmedabad/gandhis-family-house-which-sowed-seeds-of-his-transformation-9452843/ |work=The Indian Express |access-date=15 July 2024 |archive-date=7 October 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007224423/https://indianexpress.com/article/cities/ahmedabad/gandhis-family-house-which-sowed-seeds-of-his-transformation-9452843/ |url-status=live }}</ref> ==ਲੰਦਨ ਵਿੱਚ == ਮੋਹਨ ਦਾਸ ਗਾਂਧੀ ਅਤੇ ਕਸਤੂਰਬਾ (1902)]] 4 ਸਤੰਬਰ, 1888 ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸ਼ਾਦੀ ਦੀ 19ਵੀਂ ਸਾਲ ਗਿਰਾਹ ਤੋਂ ਕੁਝ ਮਹੀਨੇ ਪਹਿਲਾਂ, ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰਨ ਅਤੇ ਬਰਿਸਟਰ ਬਣਨ ਲਈ, ਬਰਤਾਨੀਆ ਦੇ [[ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਕਾਲਜ ਲੰਦਨ]] ਚਲੇ ਗਏ। ਸ਼ਾਹੀ ਰਾਜਧਾਨੀ [[ਲੰਦਨ]] ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ, ਭਾਰਤ ਛੱਡਦੇ ਵਕਤ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨਾਲ ਜੈਨ ਭਿਕਸ਼ੂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕੀਤੇ ਵਾਅਦੇ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਤਹਿਤ ਗੋਸ਼ਤ, ਸ਼ਰਾਬ ਅਤੇ ਕਾਮ ਹਾਲਾਂਕਿ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜ ਅਪਣਾਉਣ ਦਾ ਤਜਰਬਾ ਵੀ ਕੀਤਾ। ਮਿਸਾਲ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ - ਰਕਸ (ਨਾਚ) ਦੀ ਕਲਾਸ ਵਿੱਚ ਜਾਣਾ - ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਕਾਨ ਮਾਲਕਣ ਵਲੋਂ ਪੇਸ਼ ਗੋਸ਼ਤ ਮਿਲਿਆ ਭੋਜਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੇ। ਸਗੋਂ ਉਹ ਅਕਸਰ ਭੁੱਖਿਆਂ ਰਹਿ ਲੈਂਦੇ ਸਨ। ਆਖਰ ਲੰਦਨ ਵਿੱਚ ਕੁਛ ਖ਼ਾਲਸ ਸਾਕਾਹਾਰੀ ਰੇਸਤਰਾਂ ਮਿਲ ਹੀ ਗਏ। [[ਹੈਨਰੀ ਸਾਲਟ]] ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਤੋਂ ਮੁਤਾਸਿਰ ਹੋ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀ [[ਸਮਾਜ]] ਦੀ ਮੈਬਰਸ਼ਿਪ ਲੈ ਲਈਅ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਐਗਜ਼ੀਕੇਟਿਵ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚੁਣ ਲਿਆ ਗਿਆ।<ref name="Brown1991">[[#Brown1991|Brown (1991)]]</ref> ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦੇ ਵੇਜ਼ਵਾਟਰ (ਕੇਂਦਰੀ ਲੰਦਨ ਵਿੱਚ ਸਿਟੀ ਆਫ ਵੇਸਟਮਿੰਸਟਰ ਬਰੋ ਦਾ ਇੱਕ ਜਿਲ੍ਹਾ) ਚੈਪਟਰ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਰੱਖੀ।<ref name="Tendulkar1951" /> ਉਹ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀ ਸਮਾਜ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਛ [[ਥੀਓਸੋਫ਼ੀਕਲ ਸੁਸਾਇਟੀ]] ਦੇ ਰੁਕਨ ਸਨ ਜਿਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 1875 ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਦੇ ਲਈ ਅਤੇ ਬੁੱਧ ਮੱਤ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਮੱਤ ਦੇ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਅਧਿਅਨ ਦੇ ਲਈ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਭਗਵਤ ਗੀਤਾ ਅਸਲ ਅਤੇ ਤਰਜਮਾ; ਦੋਨਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨ ਦੇ ਲਈ ਸਹਿਮਤ ਕਰ ਲਿਆ।<ref name="Brown1991"/> ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਸ ਦਿਲਚਸਪੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਹੁਣ ਉਹ ਦਿਲਚਸਪੀ ਲੈਣ ਲੱਗੇ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ, ਈਸਾਈ ਧਰਮ ਦੋਵਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਪੜ੍ਹਨ ਲੱਗੇ। ਜੂਨ 1891 ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪੂਰੀ ਹੋਣ ਤੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ, ਜਿਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਇਲਮ ਹੋਇਆ। ਪਹਿਲਾਂ ਜਾਣ ਬੁਝ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਸੂਚਿਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref name="Brown1991"/> ਲੇਕਿਨ [[ਮੁੰਬਈ]] ਵਿੱਚ ਵਕਾਲਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਖ਼ਾਸ ਕਾਮਯਾਬੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਵਕਾਲਤ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਸੀ, ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਮਾਕਲ ਸੁਭਾਅ ਹੋਣ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੋਲਣਾ ਬੜਾ ਔਖਾ ਲੱਗਦਾ ਸੀ। ਫਿਰ ਇੱਕ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਉਸਤਾਦ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਜ਼ੁਜ਼ਵਕਤੀ ਕੰਮ ਦੇ ਲਈ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਾਅਵੇਦਾਰਾਂ ਦੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਲਿਖਣ ਦੇ ਲਈ [[ਰਾਜਕੋਟ]] ਨੂੰ ਹੀ ਅਪਣਾ ਮੁਕਾਮ ਬਣਾ ਲਿਆ। ਪਰ ਇੱਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਫ਼ਸਰ ਦੀ ਹਮਾਕਤ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਨਾਲ ਇਹ ਕਾਰੋਬਾਰ ਵੀ ਛੱਡਣਾ ਪਿਆ।<ref name="Brown1991"/><ref name="Tendulkar1951"/> ਆਪਣੀ ਆਪ ਬੀਤੀ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਵਾਕਿਆ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਾਈ ਦੀ ਤਰਫ਼ ਤੋਂ ਪੈਰਵੀ ਦੀ ਨਾਕਾਮ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਉਹ ਵਜ੍ਹਾ ਸੀ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1893 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਰਮ ਦਾਦਾ ਅਬਦੁੱਲਾ ਐਂਡ ਕੰਪਨੀ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸਾਲਾ ਇਕਰਾਰ ਤੇ ਨੀਟਾਲ, ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਜੋ ਉਸ ਵਕਤ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਲਤਨਤ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਜਾਣਾ ਮੰਨ ਲਿਆ ਸੀ।<ref name="Tendulkar1951"/> ==ਦੱਖਣ ਅਫਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਨਾਗਰਿਕ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੇ ਅੰਦੋਲਨ== ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਉਮਰ 24 ਸਾਲ ਸੀ ਜਦੋਂ ਦੱਖਣ ਅਫਰੀਕਾ ਵਿੱਚ <ref name="NHOA-193">{{cite book|author=Giliomee, Hermann and Mbenga, Bernard |title=New History of South Africa|editor=Roxanne Reid|publisher=Tafelberg|year=2007|edition=1st|page=193|chapter=3|isbn=978-0-624-04359-1}}</ref> ਪ੍ਰੀਟੋਰੀਆ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸੇ ਭਾਰਤੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਵਪਾਰੀਆਂ ਦੀ ਕਾਨੂੰਨੀ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧਤਾ ਕਰਨ ਲਈ ਪੁੱਜੇ।<ref name="Gandhi">{{cite journal|title=Gandhi in South Africa|url=https://archive.org/details/journal-of-modern-african-studies_1969-10_7_3/page/441|journal= The Journal of Modern African Studies|year= 1969|jstor=159062|author=Power, Paul F. |volume=7|issue=3|pages=441–55|doi=10.1017/S0022278X00018590}}</ref> ਉਹਨਾਂ ਦੇ 21 ਸਾਲ ਦੱਖਣ ਅਫਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੱਗ ਗਏ। ਉਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਜਨੀਤੀ, ਨੈਤਿਕਤਾ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਰਹਿਨੁਮਾਈ ਦੀ ਕੌਸ਼ਲਤਾ ਦੇ ਪਾਠ ਪੜ੍ਹੇ। ਰਾਮਚੰਦਰ ਗੁਹਾ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ। ਕਿ ਜਦੋਂ ਉਹ 1914 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਪਰਤੇ ਤਾਂ ਉਹ ਜਨਤਕ ਬੁਲਾਰੇ ਵਜੋਂ, ਫੰਡ ਉਗਰਾਹੁਣ, ਗੱਲਬਾਤ, ਮੀਡੀਆ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੇ, ਅਤੇ ਆਤਮ-ਉਭਾਰ ਦੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪੂਰੇ ਪ੍ਰਪੱਕ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। <ref>Guha, Ramachandra (2013) ''Gandhi Before India'', Vol. 1, Ch. 22, Allen Lane, ISBN 0670083879</ref> ਦੱਖਣ ਅਫਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀਆਂ ਨਾਲ ਭੇਦ-ਭਾਵ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਬਾਕਾਇਦਾ ਟਿਕਟ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਪਹਿਲੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੇ ਡੱਬੇ ਵਿੱਚ ਸਫਰ ਕਰਦਿਆਂ ਟ੍ਰੇਨ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਪਾਏਦਾਨ ਉੱਤੇ ਬਾਕੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਇੱਕ ਯੂਰਪੀ ਮੁਸਾਫਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਆਉਣ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਮਾਰ ਕੁਟਾਈ ਵੀ ਝੱਲਣੀ ਪਈ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਇਸ ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਕਠਿਨਾਈਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਈ ਹੋਟਲਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲਈ ਵਰਜਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਦੀ ਇੱਕ ਅਦਾਲਤ ਦੇ ਜੱਜ ਨੇ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਨੂੰ ਪਗੜੀ ਉਤਾਰਨ ਲਈ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਜਿਸਨੂੰ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਨੇ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ। ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੋੜ ਬਣ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਵਿੱਦਮਾਨ‍ ਸਾਮਾਜਕ ਬੇਇਨਸਾਫ਼ੀ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣੀਆਂ ਅਤੇ ਸਾਮਾਜਕ ਸਰਗਰਮੀ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਕ ਹੋਈਆਂ। ==ਸਾਹਿਤਕ ਲਿਖਤਾਂ== [[File:Young India.png|thumb|upright|''[[ਯੰਗ ਇੰਡੀਆ]]'', ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਦੁਆਰਾ 1919 ਤੋਂ 1932 ਤੱਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਇੱਕ ਹਫਤਾਵਾਰੀ ਰਸਾਲਾ]] ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਕਿਤਾਬ ਗੁਜਰਾਤੀ ਵਿੱਚ "[[ਹਿੰਦ ਸਵਰਾਜ]]" ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ 1909 ਵਿੱਚ ਛਪੀ। ਇਹ ਕਿਤਾਬ 1910 ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਛਪੀ ਅਤੇ ਇਸ ਉੱਤੇ ਲਿਖਿਆ ਸੀ। "ਕੋਈ ਹੱਕ ਰਾਖਵੇਂ ਨਹੀਂ" (No Rights Reserved)।<ref name=ie12>{{cite news|title=Would Gandhi have been a Wikipedian?|url=http://www.indianexpress.com/news/would-gandhi-have-been-a-wikipedian/900506/0|accessdate=26 January 2012|work=The Indian Express|date=17 January 2012}}</ref> ਕਈ ਦਹਾਕਿਆਂ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਈ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਦਾ ਸੰਪਾਦਨ ਕੀਤਾ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਜਰਾਤੀ, ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ [[ਹਰੀਜਨ (ਅਖ਼ਬਾਰ)|ਹਰੀਜਨ]]; ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ [[ਇੰਡੀਅਨ ਓਪੀਨੀਅਨ]]; ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ [[ਯੰਗ ਇੰਡੀਆ]] ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਆਉਣ ਉੱਤੇ ਗੁਜਰਾਤੀ ਵਿੱਚ ਮਾਸਿਕ ਰਸਾਲਾ [[ਨਵਜੀਵਨ (ਅਖ਼ਬਾਰ)|ਨਵਜੀਵਨ]] ਸ਼ਾਮਿਲ ਸਨ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਨਵ-ਜੀਵਨ ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਛਪਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਲਗਭਗ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਜਾਣਕਾਰ ਅਤੇ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਨੂੰ ਚਿੱਠੀਆਂ ਲਿਖਦਾ ਸੀ।<ref>[http://www.lifepositive.com/Spirit/masters/mahatma-gandhi/journalist.asp "Peerless Communicator"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070804022748/http://www.lifepositive.com/Spirit/masters/mahatma-gandhi/journalist.asp |date=2007-08-04 }} by V. N. Narayanan. Life Positive Plus, October–December 2002.</ref> ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ, [[ਮੇਰੇ ਸਚ ਨਾਲ ਤਜਰਬੇ]] (ਗੁਜਰਾਤੀ: સત્યના પ્રયોગો અથવા આત્મકથા) ਸਮੇਤ ਕਈ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵੀ ਲਿਖੀਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਬਾਰੇ ''ਦੱਖਣੀ ਅਫਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਸੱਤਿਆਗ੍ਰਹਿ'', ਇੱਕ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪਰਚਾ [[ਹਿੰਦ ਸਵਰਾਜ]], ਅਤੇ ਜੌਨ ਰਸਕਿਨ ਦੀ “ਅਨ ਟੂ ਦਿਸ ਲਾਸਟ” ਦੀ ਗੁਜਰਾਤੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਆਖਿਆ। ਇਸ ਆਖਰੀ ਲੇਖ ਨੂੰ ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰ 'ਤੇ ਉਸਦਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸ਼ਾਕਾਹਾਰ, ਖੁਰਾਕ ਅਤੇ ਸਿਹਤ, ਧਰਮ, ਸਮਾਜਕ ਸੁਧਾਰਾਂ ਆਦਿ ਬਾਰੇ ਵੀ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਲਿਖਿਆ। ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗੁਜਰਾਤੀ ਵਿਚ ਲਿਖਦੇ ਸਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੇ ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਨੁਵਾਦਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸੋਧਿਆ। ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਦੀਆਂ ਸੰਪੂਰਨ ਰਚਨਾਵਾਂ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ 1960 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ''ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀਆਂ ਸੰਗ੍ਰਹਿਤ ਰਚਨਾਵਾਂ'' ਦੇ ਨਾਂ ਹੇਠ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਤਕਰੀਬਨ ਸੌ ਖੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ 50,000 ਪੰਨਿਆਂ ਦੇ ਲੇਖ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ==ਬਾਹਰਲੇ ਲਿੰਕ== *[https://www.youtube.com/watch?v=ao43GrKvkD4 ਭਾਰਤ ਏਕ ਖੋਜ - ਕਿੱਸਾ 49 - ਅਤੇ ਗਾਂਧੀ ਆਏ - ਭਾਗ 1] *[https://www.mkgandhi.org/ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਇੱਕ ਪੂਰੀ ਵੈੱਬਸਾਈਟ] *[https://www.gandhiashramsevagram.org/gandhi-literature/collected-works-of-mahatma-gandhi-volume-1-to-98.php ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀਆਂ ਸੰਗ੍ਰਹਿਤ ਰਚਨਾਵਾਂ] ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == <!-- {{No more links}} Please be cautious adding more external links. Wikipedia is not a collection of links and should not be used for advertising. Excessive or inappropriate links will be removed. See [[Wikipedia:External links]] and [[Wikipedia:Spam]] for details. If there are already suitable links, propose additions or replacements on the article's talk page, or submit your link to the relevant category at the Open Directory Project (dmoz.org) and link there using {{Dmoz}}. --> {{Sister project links|Mohandas K. Gandhi|display=ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ|wikt=no|v=no|voy=no|n=no|b=no|author=yes|d=Q1001}} * [https://indianculture.gov.in/other-collections/gandhijis-correspondence-government-1944-47 Gandhi's correspondence with the Indian government 1942–1944] * {{URL|https://www.gandhiheritageportal.org/|About Mahatma Gandhi}} * {{URL|www.gandhiashramsabarmati.org/|Gandhi at Sabarmati Ashram}} * {{Gutenberg author |id=3490| name=Mahatma Gandhi}}<!--See also a single book at {{Gutenberg author |id=Gandhi,+M.+K.}}--> * {{Internet Archive author |sname=Gandhi}} * {{Librivox author |id=622}} * {{PM20|FID=pe/005823}} {{ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ}} {{ਆਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਏ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1948]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1869]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਲੇਖਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੁਜਰਾਤੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਹਿੰਦੂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਪਰਿਵਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ]] cuk1pv5ck20hh8zlmno87ks9u0nkwgo 0 15556 842226 822195 2026-07-10T17:42:00Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842226 wikitext text/x-wiki {{Infobox holiday |holiday_name = ਦਿਵਾਲੀ |type = ਹਿੰਦੂ |nickname = ਦੀਪਾਵਲਿ |image = The Rangoli of Lights.jpg |caption = [[ਰੰਗੋਲੀ]] ਸਜਾਵਟ, ਰੰਗਦਾਰ ਬਾਰੀਕ ਪਾਊਡਰ ਜਾਂ ਰੇਤ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਦਿਵਾਲੀ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। |observedby = [[ਹਿੰਦੂ]], [[ਜੈਨ ਧਰਮ|ਜੈਨ]], [[ਸਿੱਖ]],<ref>{{cite book|first=Charles M|last=Townsend|title=The Oxford Handbook of Sikh Studies|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-969930-8|page=440|year=2014}}</ref> ਕੁੱਝ [[ਬੁੱਧ ਧਰਮ|ਬੁੱਧ]] |litcolor = |significance= |longtype = ਧਾਰਮਿਕ, ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ, ਮੌਸਮੀ |celebrations = [[ਦੀਵਾ]] ਰੋਸ਼ਨੀ, ''[[ਪੂਜਾ (ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ)|ਪੂਜਾ]]'' (ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ), ''[[ਹਵਨ]]'' (ਅੱਗ ਦੀ ਭੇਟ) , ''[[ਵਰਤ]]'', ''[[ਦਾਨ]]'', ''[[ਮੇਲਾ]]'', ਘਰ ਦੀ ਸਫਾਈ ਅਤੇ ਸਜਾਵਟ, ਆਤਿਸ਼ਬਾਜ਼ੀ , ਤੋਹਫ਼ੇ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਦਾਅਵਤ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣਾ ਅਤੇ [[ਭਾਰਤੀ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੀਆਂ ਮਿਠਾਈਆਂ|ਮਿਠਾਈਆਂ]] |begins = |ends = |month = ਅਕਤੂਬਰ/ਨਵੰਬਰ |frequency = ਸਾਲਾਨਾ |relatedto = [[ਦਿਵਾਲੀ (ਜੈਨ ਧਰਮ)]], [[ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਦਿਵਸ]], [[ਤਿਹਾਰ (ਤਿਉਹਾਰ)|ਤਿਹਾਰ]], ਸੁਅੰਤੀ, [[ਸੋਹਰਾਈ]], ਬਾਂਦਨਾ }} {{Infobox|title=ਦੀਵਾਲ਼ੀ ਜਸ਼ਨ-ਏ-ਨੂਰ|image={{image array|perrow=2|width=150|height=100 | image1 = Deepawali-festival.jpg| caption1 = [[ਨਰਕਾ ਚਤੁਰਦਸੀ]] ਰਾਤ ਨੂੰ ਅੰਦਰੂਨੀ ਦੀਵਿਆਂ ਦੀ ਸਜਾਵਟ | image2 = Diyas Diwali Decor India.jpg|caption2 = [[ਓਮ]] ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਿਚ ਦੀਵਿਆਂ ਦੀ ਲੜੀ | image3 = | caption3 = ਦੀਵਾਲ਼ੀ ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਬਾਹਰਲੇ ਦੀਵਿਆਂ ਦੀ ਸਜਾਵਟ | image4 = | caption4 = ਮਹਾਂਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿੱਚ ਦਸਹਿਰਾ ਪਹਿਲਾਂ | image5 = Glowing Swayambhu (3005358416).jpg| caption5 = ਨੇਪਾਲ਼ ਵਿਚ ਤਿਹਾਰ | image6 = Fireworks Diwali Chennai India November 2013 b.jpg| caption7 = ਮਦਰਾਸ ਵਿਚ ਆਤਸ਼ਬਾਜੀ | image9 = Diwali Festival-2.JPG | caption9 = ਦੀਵਾਲ਼ੀ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰ ਸਮੇਂ ਘਰ ਦੀ ਸਜਾਵਟ | image10= United States Diwali Dance San Antonio 2011 b.jpg|caption10 = ਨਾਚ ਅਤੇ ਬਾਜਾਰਾਂ | image11=Divalinagar.jpg|caption11=ਤ੍ਰਿਨੀਦਾਦ ਅਤੇ ਟੋਬੈਗੋ ਵਿਚ ਦੀਵਾਲ਼ੀ ਨਗਰ ਦਾ ਜਸ਼ਨ | image12=Diwali offerings to god in Tamil Nadu JEG2437.jpg| caption12= ਮਿਠਾਈ | image13=Deepavali celebration.jpg|caption13=ਦੀਵਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਸਜਾਵਟ | image14=Deepavali in Mysore.jpg|caption14=ਬੇਦਾਰਾ ਕੰਨੱਪਾ ਮੰਦਰ, ਮੈਸੂਰ ਵਿਖੇ ਦੀਵਿਆਂ ਦੀ ਲੜੀ | image15= Diwali Festival. Jpg.jpg|caption15=[[ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿਖੇ ਦੀਵਾਲ਼ੀ ਦੇ ਮੌਕੇ ਤੇ ਦੀਵੇ | image16=DiwaliKarnal.JPG|caption16=ਹਰਿਆਣਾ ਵਿਚ ਇਕ ਸਜਾਇਆ ਹੋਇਆ ਘਰ }}|caption=ਦੀਵਾਲੀ ਵਿਚ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ, ਅਵਾਜ਼ਾਂ, ਕਲਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸੁਆਦਾਂ ਦੇ ਜਸ਼ਨਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਸ਼ਨਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref name="fs">Frank Salamone (2004). ''Encyclopedia of Religious Rites, Rituals and Festivals'', {{ISBN|978-0-415-88091-6}}, Routledge, pp. 112–113, 174, 252</ref><ref name="tp" /><ref name="dhcd">Deborah Heiligman, ''Celebrate Diwali'', {{ISBN|978-0-7922-5923-7}}, National Geographic Society, Washington, D.C.</ref>}} [[ਤਸਵੀਰ:Diwali Lakshmi Poojan.jpg|thumb|ਦੀਵਾਲ਼ੀ ਦੀ ਇਕ ਪੂਜਾ ਥਾਲੀ 'ਤੇ ਲੱਛਮੀ ਗਣੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ]] '''ਦਿਵਾਲੀ''' ਜਾਂ ਦੀਪਾਵਲੀ ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲੀ|ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Diwali''' ਜਾਂ Deepawali)<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=QJyZKOtHWg4C&dq=deepavali+hinduism&pg=PA5|title=How and why Do Hindus Celebrate Divali?|last=Mead|first=Jean|date=February 2008|publisher=Evans Brothers|isbn=978-0-237-53412-7|language=en}}</ref> ([[ਦਿਵਾਲੀ (ਜੈਨ ਧਰਮ)|ਜੈਨ ਦੀਵਾਲੀ]], [[ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਦਿਵਸ]], [[ਤਿਹਾਰ (ਤਿਉਹਾਰ)|ਤਿਹਾਰ]], ਸੁਅੰਤੀ, [[ਸੋਹਰਾਈ]] ਅਤੇ ਬਾਂਦਨਾ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਨਾਲ਼ ਸਬੰਧਤ) [[ਹਿੰਦੂ]], [[ਸਿੱਖ]], [[ਜੈਨ ਧਰਮ|ਜੈਨ]] ਅਤੇ ਕੁਝ [[ਬੋਧੀ]] ਧਰਮ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਨੂਰ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਕੱਤਕ]] ਮਹੀਨੇ (ਅਕਤੂਬਰ ਅਤੇ ਨਵੰਬਰ ਵਿਚਕਾਰ)<ref>{{cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Diwali-Hindu-festival|title=Diwali {{!}} Definition & Facts|website=Encyclopedia Britannica|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20150501153023/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/166786/Diwali|archive-date=1 May 2015|access-date=2020-11-16|url-status=live}}</ref> ਦੌਰਾਨ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="OED-Diwali">''The New Oxford Dictionary of English'' (1998) {{ISBN|978-0-19-861263-6}} – p. 540 "'''Diwali''' /dɪwɑːli/ (also '''Diwali''') '''noun''' a Hindu festival with lights...".</ref><ref>[https://www.britannica.com/EBchecked/topic/166786/Diwali Diwali] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150501153023/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/166786/Diwali|date=1 May 2015}} ''Encyclopædia Britannica'' (2009)</ref><ref>{{cite web|url=https://indianexpress.com/article/lifestyle/life-style/diwali-2020-date-in-india-when-is-diwali-in-2020-7013223/|title=Diwali 2020 Date in India: When is Diwali in 2020?|date=11 November 2020|website=The Indian Express|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20201116074618/https://indianexpress.com/article/lifestyle/life-style/diwali-2020-date-in-india-when-is-diwali-in-2020-7013223/|archive-date=16 November 2020|access-date=2020-11-13|url-status=live}}</ref> ਦਿਵਾਲੀ ਹਨੇਰੇ 'ਤੇ ਚਾਨਣ, ਬੁਰਾਈ 'ਤੇ ਚੰਗਿਆਈ ਅਤੇ ਅਗਿਆਨਤਾ ਤੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਫ਼ਤਹਿ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="Heiligman31">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=rdTJJEQsDHoC&pg=PA31|title=Celebrate Diwali|author1=Vasudha Narayanan|author2=Deborah Heiligman|publisher=National Geographic Society|year=2008|isbn=978-1-4263-0291-6|page=31|quote=All the stories associated with Deepavali, however, speak of the joy connected with the victory of light over darkness, knowledge over ignorance, and good over evil.|access-date=14 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170102023011/https://books.google.com/books?id=rdTJJEQsDHoC&pg=PA31|archive-date=2 January 2017|url-status=live}}</ref><ref name="ReferenceA">Jean Mead, ''How and why Do Hindus Celebrate Divali?'', {{ISBN|978-0-237-53412-7}}</ref> ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਦੌਲਤ ਦੀ ਦੇਵੀ [[ਲੱਛਮੀ]] ਅਤੇ ਸਿਆਣਪ ਅਤੇ ਵਿਘਨਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾਉਣ ਵਾਲ਼ੇ ਦੇਵਤੇ [[ਗਣੇਸ਼|ਗਣੇਸ਼]] ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ। ਕਈ ਖੇਤਰੀ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ [[ਸੀਤਾ]] ਅਤੇ [[ਰਾਮ]], [[ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ|ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ]], [[ਦੁਰਗਾ]], [[ਸ਼ਿਵ|ਸ਼ਿਵ]], [[ਕਾਲ਼ੀ ਮਾਤਾ|ਕਾਲ਼ੀ]], [[ਹਨੂੰਮਾਨ]], [[ਕੁਬੇਰ]], [[ਯਮ|ਜਮ]], [[ਯਮੁਨਾ (ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ)|ਜਮਨਾ]], ਧੰਨਵੰਰਰੀ ਜਾਂ [[ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ]] ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਇਹ ਉਸ ਦਿਨ ਦੀ ਯਾਦ ਚ ਮਨਾਉਇਆ ਜਾਣ ਵਾਲ਼ਾ ਜਸ਼ਨ ਹੈ ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ [[ਰਾਮ]] ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ [[ਸੀਤਾ]] ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ [[ਲਕਸ਼ਮਣ|ਲਛਮਣ]] ਨਾਲ [[ਲੰਕਾ]] ਵਿਚ [[ਰਾਵਣ]] ਨੂੰ ਸ਼ਿਕਸਤ ਦੇਣ ਅਤੇ 14 ਸਾਲ ਦੀ ਜਲਾਵਤਨੀ ਉਪਰੰਤ [[ਅਯੁੱਧਿਆ]] ਵਾਪਸ ਆਇਆ ਸੀ। ਦੀਵਾਲ਼ੀ ਦੇ ਦਿਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤਰ੍ਹਾਂ-ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿਚ ਘਰਾਂ ਅਤੇ ਕੰਮ ਵਾਲ਼ੀਆਂ ਥਾਂਵਾਂ ਦੀ ਸਫ਼ਾਈ, ਮੁਰੰਮਤ ਅਤੇ ਤੇਲ ਦੇ [[ਦੀਵਾ|ਦੀਵੇ]] ਅਤੇ [[ਰੰਗੋਲੀ|ਰੰਗੋਲੀਆਂ]] ਨਾਲ ਸਜਾਵਟ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref name="Raat">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=6A9EZRQIT9kC&pg=PA109|title=Meri Khoj Ek Bharat Ki|author=Pramodkumar|date=2008|isbn=978-1-4357-1240-9|quote=It is extremely important to keep the house spotlessly clean and pure on Diwali. The goddess [[Lakshmi]] likes cleanliness, and she will visit the cleanest house first. Lamps are lit in the evening to welcome the goddess. They are believed to light up her path.|access-date=26 October 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20220110120623/https://books.google.com/books?id=6A9EZRQIT9kC&pg=PA109|archive-date=10 January 2022|url-status=live}}</ref> ਹਨੇਰੇ ’ਤੇ [[ਪ੍ਰਕਾਸ਼]] ਦੀ ਫ਼ਤਹਿ ਦਾ ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ, ਭਾਈਚਾਰੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਫੈਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਸਮੂਹਿਕ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਦੋਵੇਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨਾਇਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅਜਿਹਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤਿਉਹਾਰ ਹੈ ਜੋ ਧਾਰਮਕ, ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਕ ਅਹਿਮੀਅਤ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਪ੍ਰਾਂਤ ਜਾਂ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਦਿਵਾਲੀ ਮਨਾਉਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਅਤੇ ਤਰੀਕੇ ਵੱਖਰੇ ਹਨ ਪਰ ਸਾਰੀਆਂ ਥਾਂਵਾਂ 'ਤੇ ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਕਈ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤੋਂ ਮਨਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਵਾਲੀ ਦੀ ਬਹੁਤ ਉਮੰਗ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਨਵੇਂ ਕੱਪੜੇ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਮਠਿਆਈਆਂ ਦੇ ਉਪਹਾਰ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਵੰਡਦੇ ਹਨ, ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਘਰ-ਘਰ ਵਿੱਚ ਸੁੰਦਰ ਰੰਗੋਲੀ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਦੀਪ ਜਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ [[ਆਤਸ਼ਬਾਜ਼ੀ|ਆਤਸ਼ਬਾਜੀ]] ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਵੱਡੇ ਛੋਟੇ ਸਾਰੇ ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਦਿਵਾਲੀ [[ਪੰਜਾਬ]] ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ [[ਭਾਰਤ]] ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਤਿਉਹਾਰ ਹੈ। ਸੀਤਾ ਦੀ ਵਾਪਸੀ, [[ਲਕਸ਼ਮੀ ਪੂਜਾ|ਲੱਛਮੀ ਪੂਜਾ]] ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਮਨਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ ਲੱਛਮੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਇਕ 'ਹਟੜੀ' ਬਣਾਈ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਘਰ ਦਾ ਹੀ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਸਮਰਥਾ ਮੁਤਾਬਕ ਲੋਕੀ ਇਸ ਨੂੰ ਭੇਟਾ ਚਾੜ੍ਹਦੇ ਹਨ। ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਵਿਚ ਦੀਵੇ ਜਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਲੱਛਮੀ ਦੀ ਆਮਦ ਲਈ ਵੱਡੇ ਵਡੇਰਿਆਂ ਨੂੰ, ਖੇੜੇ ਨੂੰ, ਖੁਆਜੇ ਨੂੰ, ਰੂੜੀ ਨੂੰ, ਕੌਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਸਦਕਾ ਲੱਛਮੀ ਦੀ ਆਮਦ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref>ਲੋਕਧਾਰਾ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ, ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਖਹਿਰਾ, ਪੈਪਸੂ ਬੁੱਕ ਡਿਪੂ, ਬੁੱਕਸ ਮਾਰਕੀਟ, ਪਟਿਆਲਾ, ਪੰਨਾ ਨੰ 71-72</ref> ਦੀਵਾਲ਼ੀ ਹਿੰਦੂ, ਸਿੱਖ ਅਤੇ ਜੈਨ ਕੌਮਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸਮਾਗਮ ਵੀ ਹੈ।<ref name="wsj">[https://web.archive.org/web/20130421024513/http://blogs.wsj.com/indiarealtime/2010/08/23/india-journal-tis-the-season-to-be-shopping/ India Journal: ‘Tis the Season to be Shopping] Devita Saraf, The Wall Street Journal (August 2010)</ref>{{sfn|Henry Johnson|2007|pp=71–73}}{{sfn|Kelly|1988|pp=40–55}} ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਇਸ ਦਿਹਾੜੇ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਮੀਰੀ-ਪੀਰੀ ਦੇ ਮਾਲਕ ਸ੍ਰੀ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ ਸੰਪੰਨ ਸੰਸਥਾ [[ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ|‘ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ']] ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਪ੍ਰੈੱਸ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਛੇਵੇਂ ਗੁਰੂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਗਵਾਲੀਅਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ (ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼) ਚੋਂ ਰਿਹਾਅ ਹੋ ਕੇ ਜਦੋਂ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਪਹੁੰਚੇ ਸਨ ਤਾਂ ਉਸ ਵੇਲੇ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਦੀਵੇ ਬਾਲ ਕੇ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਮਨਾਈਆਂ ਸਨ। ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦਿਹਾੜੇ ਨੂੰ ‘ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਦਿਹਾੜਾ' ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦਿਵਾਲੀ ਮੌਕੇ ਸਿੱਖ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਗੁਰੂਘਰਾਂ 'ਚ ਜਾ ਕੇ ਮੱਥਾ ਟੇਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਰਬੱਤ ਦੇ ਭਲੇ ਲਈ ਅਰਦਾਸਾਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਦਿਵਾਲੀ ਮੌਕੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਮੰਦਿਰ ਸਾਹਿਬ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਮੇਤ ਹਰ ਗੁਰੂ ਘਰ 'ਚ ਦੀਵਾਲੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਕੀਰਤਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਸਿੰਘ ਅਕਸਰ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਗਾਇਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। “ਦਿਵਾਲੀ ਕੀ ਰਾਤਿ, ਦੀਵੇ ਬਾਲੀਅਨਿ” ਪੰਕਤੀ ਨੂੰ ਮੂਲ ਅਰਥਾਂ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅਸਲ 'ਚ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਵਾਰ 19/6 ਦੀ ਇਹ ਪਹਿਲੀ ਪੰਕਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪਉੜੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ: “ਦੀਵਾਲੀ ਕੀ ਰਾਤਿ, ਦੀਵੇ ਬਾਲੀਅਨਿ॥ ਤਾਰੇ ਜਾਤਿ ਸਨਾਤਿ, ਅੰਬਰ ਭਾਲੀਅਨਿ॥ ਫੁਲਾਂ ਦੀ ਬਾਗਾਤਿ, ਚੁਣਿ ਚੁਨਿ ਚਾਲਿਆਣਿ॥ ਤੀਰਥ ਜਾਤੀ ਜਾਤਿ ਨੈਣਿ ਨਿਹਾਲੀਅਣਿ॥ ਹਰਿ ਚੰਦਉਰੀ ਝਾਤਿ, ਵਸਾਇ ਉਚਾਲੀਅਣਿ॥ ਗੁਰਮੁਖਿ ਸੁਖ ਫਲਦਾਤਿ, ਸਬਦਿ ਸਮਾਲੀਅਣਿ॥ ਇਸ ਬਾਬਤ ਗੁਰਮਤਿ ਐਜ਼ਕੇਸ਼ਨ ਸੈਂਟਰ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਗਿਆਨੀ ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਦਲੀਲ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਵਾਰ 'ਚ ਦੀਵਾਲੀ ਦੇ ਦਿਹਾੜੇ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸਗੋਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ 'ਚ ਪ੍ਰਵਾਨਤ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ‘ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਨਾਸ਼ਵਾਨਤਾ’ ਬਾਰੇ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦਿਵਾਲੀ ਵਾਲੀ ਰਾਤ ਬਾਲੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਦੀਵੇ ਕੁੱਝ ਚਿਰ ਬਾਅਦ ਬੁਝ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਰਾਤ ਨੂੰ ਚਮਕਣ ਵਾਲੇ ਤਾਰੇ ਸਵੇਰ ਤੱਕ ਅਲੋਪ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪੌਦਿਆਂ ਨਾਲ ਲੱਗੇ ਫੁੱਲ ਵੀ ਸਦਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ। ਤੀਰਥਾਂ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਦਿਸਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ। ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਮਹਿਲ ਦਿਸਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਸਲ ਹੋਂਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਗੁਰਮੁਖ ਲੋਕ ਅਜਿਹੀਆਂ ਨਾਸ਼ਵਾਨ ਚੀਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਅਤੇ ਸਗੋਂ ਸਦੀਵੀ ‘ਗੁਰੂ ਸ਼ਬਦ’ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜਿਉਂਦੇ ਹਨ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਇਸ ਵਾਰ ਬਾਰੇ ਕਥਾ ਵਾਚਕ ਸੁਖਜੀਤ ਸਿੰਘ [[ਕਪੂਰਥਲਾ]] ਵੀ ਰਾਹੀਂ ਅਜਿਹੇ ਹੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਦੀ ਵਾਰ ਦੇ ਸਹੀ ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦਿਵਾਲੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਜੋ ਸ਼ਬਦ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸਦਾ ਦਿਵਾਲੀ ਵਾਲੇ ਦਿਹਾੜੇ ਨਾਲ ਸਿੱਧਾ ਕੋਈ ਸਬੰਧ ਨਹੀਂ। ਦਿਲਚਸਪ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ 'ਚ ਮੁਗਲ ਹਕੂਮਤ ਦੌਰਾਨ ਸੰਨ 1619 'ਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਰਿਹਾਈ ਬਾਰੇ ਜਦੋਂ ਸ਼ਾਹੀ ਫ਼ਰਮਾਨ ਜਾਰੀ ਹੋਇਆ ਸੀ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਕੱਲਿਆਂ ਰਿਹਾਅ ਹੋਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਕਿਲ੍ਹੇ 'ਚ ਬੰਦ 52 ਹੋਰ ਹਿੰਦੂ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਰਿਹਾਅ ਕਰਨ ਦੀ ਸ਼ਰਤ ਰੱਖੀ ਸੀ। ਅਜਿਹਾ ਸੁਣ ਕੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਵੀ ਸ਼ਰਤ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਸਿਰਫ਼ ਉਨ੍ਹੇ ਰਾਜੇ ਹੀ ਰਿਹਾਅ ਕੀਤੇ ਜਾਣਗੇ, ਜਿੰਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪੋਸ਼ਾਕ ਦਾ ਲੜ ਫੜ ਕੇ ਬਾਹਰ ਆ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਪਿੱਛੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ 52 ਕਲੀਆਂ ਵਾਲਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਬਾਣਾ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ। ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ 52 ਪਹਾੜੀ ਰਾਜੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪੋਸ਼ਾਕ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਚੋਂ ਬਾਹਰ ਆ ਗਏ ਸਨ। ਇਸ ਪੋਸ਼ਾਕ ਅੱਜ ਵੀ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਤੌਰ ਤੇ ਦਿਵਾਲੀ ਪੰਜ ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ [[ਭਾਰਤੀ ਉਪਮਹਾਂਦੀਪ|ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ]] ਵਿਚ ਹੋਈ, ਜਿਸਦਾ ਉੱਲੇਖ ਮੁੱਢਲੇ [[ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ]] ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। [[ਵਿਜੈ ਦਸ਼ਮੀ]] (ਦਸਹਿਰਾ, ਦਸੈਨ) ਤੋਂ 20 ਦਿਨ ਉਪਰੰਤ, ਧਨਤੇਰਸ ਦੇ ਨਾਲ ਦਿਵਾਲੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>Karen Bellenir (1997). ''Religious Holidays and Calendars: An Encyclopedic Handbook'', 2nd Edition, {{ISBN|978-0-7808-0258-2}}, Omnigraphics</ref> ਦੂਜਾ ਦਿਨ ਨਰਕ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਹੈ। ਤੀਜਾ ਦਿਨ ਲੱਛਮੀ ਪੂਜਾ ਦਾ ਦਿਨ ਹੈ ਅਤੇ ਰਵਾਇਤੀ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਹਨੇਰੀ ਰਾਤ ਹੈ। ਕੁਝ ਹਿੰਦੂ ਭਾਈਚਾਰੇ ਅੰਤਮ ਦਿਨ ਨੂੰ 'ਭਾਈ ਦੂਜ' ਵਜੋਂ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜਿਹੜਾ [[ਰੱਖੜੀ]] ਵਾਂਗ ਭੈਣ ਅਤੇ ਭਰਾ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ,<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=DatDDAAAQBAJ&pg=PA84|title=Hospitality & Tourism Management|author1=Rajat Gupta|author2=Nishant Singh|author3=Ishita Kirar|publisher=Vikas|isbn=978-93-259-8244-4|page=84|access-date=13 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20220110120612/https://books.google.com/books?id=DatDDAAAQBAJ&pg=PA84|archive-date=10 January 2022|url-status=live}}</ref> ਜਦੋਂ ਕਿ ਹੋਰ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਕਾਰੀਗਰ ਭਾਈਚਾਰੇ ਇਸ ਦਿਨ ਨੂੰ [[ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਦਿਹਾੜਾ|ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਪੂਜਾ]] ਵਜੋਂ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਵਾਲੀਆਂ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਰੱਖ-ਰਖਾਅ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾਵਾਂ ਕਰਕੇ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ।<ref name="haar2009">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=YOI1nB_zTyAC|title=Sikhism|author1=Kristen Haar|author2=Sewa Singh Kalsi|publisher=Infobase Publishing|year=2009|isbn=978-1-4381-0647-2|pages=98–99|access-date=13 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20200208123615/https://books.google.com/books?id=YOI1nB_zTyAC|archive-date=8 February 2020|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=g4TtrdejbTEC&pg=PA84|title=Festivals of India|author=Shobhna Gupta|publisher=Har-Anand|year=2002|isbn=978-81-241-0869-7|page=84|access-date=13 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20220110120607/https://books.google.com/books?id=g4TtrdejbTEC&pg=PA84|archive-date=10 January 2022|url-status=live}}</ref> ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਹੋਰ ਧਰਮ ਵੀ ਦਿਵਾਲੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਤਿਉਹਾਰ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਜੈਨ ਆਪਣੀ ਦਿਵਾਲੀ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਮਹਾਂਵੀਰ ਦੀ ਅੰਤਮ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਮਨਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ,<ref name="Sharma2006">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=wPPr9HdmnHcC&q=diwali+mahavira+527&pg=PA79|title=Fairs and Festivals of India|last1=Sharma|first1=S.P.|last2=Gupta|first2=Seema|publisher=Pustak Mahal|year=2006|isbn=978-81-223-0951-5|page=79|access-date=10 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20210126200725/https://books.google.com/books?id=wPPr9HdmnHcC&q=diwali+mahavira+527&pg=PA79|archive-date=26 January 2021|url-status=live}}</ref><ref name="N. Upadhye, Review 1982 pp. 231–232">{{cite journal|last=Upadhye|first=A.N.|date=Jan–Mar 1982|editor-last=Cohen|editor-first=Richard J.|title=Mahavira and His Teachings|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-oriental-society_january-march-1982_102_1/page/231|journal=Journal of the American Oriental Society|volume=102|issue=1|pages=231–232|doi=10.2307/601199|jstor=601199}}</ref> ਸਿੱਖ [[ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਦਿਵਸ]] ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ]] ਦੀ ਮੁਗਲ ਕੈਦ ਤੋਂ ਰਿਹਾਈ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ,<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=kJO1WIABhPQC&pg=PA23|title=Sikhism|author=Geoff Teece|year=2005|isbn=978-1-58340-469-0|page=23|access-date=14 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170102024403/https://books.google.com/books?id=kJO1WIABhPQC&pg=PA23|archive-date=2 January 2017|url-status=live}}</ref> ਨੇਵਾਰ ਬੋਧੀ, ਦੂਜੇ ਬੋਧੀਆਂ ਦੇ ਉਲਟ, ਲੱਛਮੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਦਿਵਾਲੀ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ ਅਤੇ [[ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼]] ਦੇ ਹਿੰਦੂ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਕਾਲ਼ੀ ਮਾਤਾ|ਕਾਲੀ ਮਾਤਾ]] ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਦਿਵਾਲੀ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ।<ref name="MK72">McDermott and Kripal p.72</ref><ref name="Prem Saran 2012 175">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=5-DfCgAAQBAJ&pg=PA175|title=Yoga, Bhoga and Ardhanariswara: Individuality, Wellbeing and Gender in Tantra|author=Prem Saran|publisher=[[Routledge]]|year=2012|isbn=978-1-136-51648-1|page=175|access-date=14 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170102021020/https://books.google.com/books?id=5-DfCgAAQBAJ&pg=PA175|archive-date=2 January 2017|url-status=live}}</ref> ਤਿਉਹਾਰ ਦਾ ਮੁੱਖ ਦਿਨ (ਲੱਛਮੀ ਪੂਜ਼ਾ ਦਾ ਦਿਨ) [[ਫਿਜੀ]], [[ਗੁਇਆਨਾ|ਗੁਆਨਾ]], [[ਭਾਰਤ]], [[ਮਲੇਸ਼ੀਆ]], [[ਮਾਰੀਸ਼ਸ]], [[ਮਿਆਂਮਾਰ]], [[ਨੇਪਾਲ|ਨੇਪਾਲ,]] [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]], [[ਸਿੰਗਾਪੁਰ]], [[ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ]], [[ਸੂਰੀਨਾਮ]], ਅਤੇ [[ਤ੍ਰਿਨੀਦਾਦ ਅਤੇ ਤੋਬਾਗੋ|ਤ੍ਰਿਨੀਦਾਦ ਅਤੇ ਟੋਬੈਗੋ]] ਵਿਚ ਇਕ ਅਧਿਕਾਰਕ ਛੁੱਟੀ ਹੈ।<ref>[http://www.fiji.gov.fj/Events/2016-FIJI-PUBLIC-HOLIDAYS.aspx Public Holidays] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180916055429/http://www.fiji.gov.fj/Events/2016-FIJI-PUBLIC-HOLIDAYS.aspx|date=16 September 2018}}, Government of Fiji</ref><ref>[https://publicholidays.gy/ Public Holidays] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019163247/https://publicholidays.gy/|date=19 October 2017}}, Guyana</ref><ref>[http://www.hrdf.com.my/wps/portal/PSMB/MainEN/Resources/Public-Holiday Public Holidays] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190305093432/http://www.hrdf.com.my/wps/portal/PSMB/MainEN/Resources/Public-Holiday|date=5 March 2019}}, Government of Malaysia</ref><ref>[https://evisa.moip.gov.mm/public_holiday.aspx Public Holidays] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180817060609/https://evisa.moip.gov.mm/public_holiday.aspx|date=17 August 2018}}, Government of Myanmar</ref><ref>[http://www.mos.com.np/holidaylist.php Public Holidays] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019163545/http://www.mos.com.np/holidaylist.php|date=19 October 2017}}, Government of Nepal</ref><ref>[http://timesofindia.indiatimes.com/world/pakistan/Pakistan-parliament-adopts-resolution-for-Holi-Diwali-Easter-holidays/articleshow/51423609.cms Pakistan parliament adopts resolution for Holi, Diwali, Easter holidays] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180306175436/https://timesofindia.indiatimes.com/world/pakistan/Pakistan-parliament-adopts-resolution-for-Holi-Diwali-Easter-holidays/articleshow/51423609.cms|date=6 March 2018}}, The Times of India (16 March 2016)</ref><ref>[http://www.mom.gov.sg/newsroom/press-releases/2016/0405-singapore-public-holidays-2017 Public Gazetted Holidays] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215719/http://www.mom.gov.sg/newsroom/press-releases/2016/0405-singapore-public-holidays-2017|date=19 October 2017}}, Government of Singapore</ref><ref>[https://www.ttconnect.gov.tt/gortt/portal/ttconnect/!ut/p/a1/jdDBDoIwDAbgp-FKC8tUvHFARUwMGBV2MWjmwCAjY4KPL3ozKNpbm-9P_hQYxMDKtMlFqnNZpsVzZ6NDENpIfYfgOkQH7ci3PKQBmY9JB5I3EM1nHfCotQh2BBH_y-OXcX_mN7yEPbBBtqQ90K_5AgM9lsBEIY-vnyRueSQTAUzxM1dcmTfVnTOtq3pqoIFt25pCSlFw8ySvBn6KZLLWEL9LqK7b-O5faNGs3AdjOzzp/dl5/d5/L2dBISEvZ0FBIS9nQSEh/?WCM_GLOBAL_CONTEXT=/gortt/wcm/connect/gortt+web+content/ttconnect/non-national/role/anationalabroad/generalinformation/official+public+holidays Official Public Holidays] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210303062241/https://www.ttconnect.gov.tt/gortt/portal/ttconnect/!ut/p/a1/jdDBDoIwDAbgp-FKC8tUvHFARUwMGBV2MWjmwCAjY4KPL3ozKNpbm-9P_hQYxMDKtMlFqnNZpsVzZ6NDENpIfYfgOkQH7ci3PKQBmY9JB5I3EM1nHfCotQh2BBH_y-OXcX_mN7yEPbBBtqQ90K_5AgM9lsBEIY-vnyRueSQTAUzxM1dcmTfVnTOtq3pqoIFt25pCSlFw8ySvBn6KZLLWEL9LqK7b-O5faNGs3AdjOzzp/dl5/d5/L2dBISEvZ0FBIS9nQSEh/?WCM_GLOBAL_CONTEXT=%2Fgortt%2Fwcm%2Fconnect%2Fgortt+web+content%2Fttconnect%2Fnon-national%2Frole%2Fanationalabroad%2Fgeneralinformation%2Fofficial+public+holidays|date=3 March 2021}}, Government of Trinidad & Tobago</ref> ਦਿਵਾਲੀ ਦਾ [[ਤਿਉਹਾਰ]] ਕੱਤੇ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦਿਵਾਲੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਦੀਵੇ ਜਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਸਾਰੇ ਦਿਵਾਲੀ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਦਵਾਰਿਆਂ ਵਿਚ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿਚ ਦੀਵੇ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਵੱਡੇ-ਵਡੇਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਸਮਾਧਾਂ ਤੇ ਦੀਵੇ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਵਾੜਿਆਂ ਵਿਚ ਤੇ ਰੂੜੀ ਤੇ ਦੀਵੇ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮੜ੍ਹੀਆਂ ਵਿਚ ਦੀਵੇ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਦਰਵਾਜਿਆਂ ਵਿਚ ਦੀਵੇ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮੁੰਡੇ ਮਿੱਟੀ ਦੀਆਂ ਮਸ਼ਾਲਾਂ ਤੇ ਗਿੱਦੜ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਦੀਆਂ ਮਸ਼ਾਲਾਂ ਬਣਾ ਕੇ ਬਾਲਦੇ ਹਨ। ਰਾਤ ਨੂੰ ਪਟਾਕੇ ਚਲਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਆਤਿਸ਼ਬਾਜ਼ੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਘਰ ਕੱਚੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਦਿਵਾਲੀ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਿੱਪਿਆ ਪੋਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਕੁੜੀਆਂ ਆਪ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਹਟੜੀ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਰਾਤ ਨੂੰ ਹਟੜੀ ਵਿਚ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੀ ਮਠਿਆਈ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ/ਹੈ। ਹਟੜੀ ਦੇ ਕੋਨਿਆਂ ਤੇ ਦੀਵੇ ਰੱਖ ਕੇ ਲੱਛਮੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ/ਹੈ। ਦੀਵਾਲੀ ਵਾਲੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਜੂਆ ਖੇਡਣ ਦੀ ਰਸਮ ਵੀ ਹੈ। ਹਿੰਦੂ ਇਸ ਕਰਕੇ ਦਿਵਾਲੀ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂ ਜੋ [[ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਚੰਦਰ ਜੀ]] 14 ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਬਣਵਾਸ ਕੱਟ ਕੇ ਵਾਪਸ [[ਅਯੁੱਧਿਆ]] ਆਏ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿਚ ਦਿਵਾਲੀ ਮਨਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਇਸ ਕਰ ਕੇ ਦਿਵਾਲੀ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਕਿਉਂ ਜੋ ਇਸ ਦਿਨ ਸ੍ਰੀ [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ|ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ]] ਗਵਾਲੀਅਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚੋਂ 52 ਰਾਜਿਆਂ ਸਮੇਤ ਰਿਹਾ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪਹੁੰਚਣ ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿਚ ਦੀਪਮਾਲਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਹੁਣ ਦੀਵਾਲੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਪੂਰੀ ਦੀਪਮਾਲਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਪੂਰੀ ਆਤਿਸ਼ਬਾਜੀ ਚਲਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite book|title=ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਰਸਾ ਕੋਸ਼|last=ਕਹਿਲ|first=ਹਰਕੇਸ਼ ਸਿੰਘ|publisher=Unistar books pvt.ltd|year=2013|isbn=978-93-82246-99-2|location=[[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]]}}</ref> == ਸ਼ਬਦ ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਮਿਤੀਆਂ == ਦੀਵਾਲ਼ੀ<ref name="OED-Diwali" /> ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਦੋ ਲਫ਼ਜ਼ਾਂ ਦੀਪ ਅਤੇ ਆਵਲੀ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ ਜਿਹਨਾਂ ਦਾ ਅਰਥ "ਦੀਵਿਆਂ ਦੀ ਲੜੀ" ਹੈ।<ref name="jgl">{{harvnb|James G. Lochtefeld|2002|pp=200–201}}</ref>{{sfn|Jessica Frazier|Gavin Flood|2011|p=255}} ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਲਫ਼ਜ਼ 'ਦੀਪ' ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "ਦੀਵਾ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਚਿਰਾਗ਼, ਗਿਆਨ ਜਾਂ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਜੋ ਚਮਕਦੀ ਹੈ"<ref>Monier Monier Williams (2008 updated, Harvard University), Sanskrit English dictionary, दीप, [http://www.sanskrit-lexicon.uni-koeln.de/scans/MWScan/2014/web/webtc/servepdf.php?page=481 p. 481] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180817230340/http://www.sanskrit-lexicon.uni-koeln.de/scans/MWScan/2014/web/webtc/servepdf.php?page=481|date=17 August 2018}}</ref> ਅਤੇ 'ਆਵਲੀ' ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "ਕਤਾਰ, ਸੀਮਾ, ਨਿਰੰਤਰ ਰੇਖਾ ਜਾਂ ਲੜੀ"।<ref>Monier Monier Williams (2008 updated, Harvard University), Sanskrit English dictionary, आवलि, [http://www.sanskrit-lexicon.uni-koeln.de/cgi-bin/monier/serveimg.pl?file=/scans/MWScan/MWScanjpg/mw0155-Avarjaka.jpg p. 155] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190327103005/https://www.sanskrit-lexicon.uni-koeln.de/cgi-bin/monier/serveimg.pl?file=%2Fscans%2FMWScan%2FMWScanjpg%2Fmw0155-Avarjaka.jpg|date=27 March 2019}}</ref> ਇਹ ਪੰਜ ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਜਸ਼ਨ ਹਰ ਸਾਲ ਗਰਮੀਆਂ ਦੀ ਵਾਢੀ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਉਪਰੰਤ ਪਤਝੜ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਨਵੇਂ ਚੰਦ ([[ਅਮਾਵਸਿਆ]]) ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਚੰਦਰਮਾ ਜੰਤਰੀ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਹਨੇਰੀ ਰਾਤ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।{{sfn|Tracy Pintchman|2005|pp=61–62}} ਜਸ਼ਨਾਂ ਅਮਾਵਸਿਆ ਦੇ ਦੋ ਦਿਨਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੋਰ ਦੋ ਦਿਨਾਂ ਲਈ ਜਾਰੀ ਰਹੇ।{{sfn|Tracy Pintchman|2005|p=61}} ਕਈ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਮੁਤਬਾਕ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੱਤਕ ਮਹੀਨੇ ਦਾ ਅੰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੱਸੂ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।{{sfn|Constance Jones|2011|pp=252–253}} ਸਭ ਤੋਂ ਹਨੇਰੀ ਰਾਤ ਜਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਸਿਖਰ ਹੈ ਅਤੇ [[ਗ੍ਰੈਗੋਰੀਅਨ ਕਲੰਡਰ|ਗ੍ਰੇਗੋਰੀਅਨ ਕਲੰਡਰ]] ਵਿੱਚ ਅਕਤੂਬਰ ਦੇ ਦੂਜੇ ਅੱਧ ਜਾਂ ਨਵੰਬਰ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਮੇਲ ਖਾਂਦੀ ਹੈ।{{sfn|Constance Jones|2011|pp=252–253}} ਤਿਉਹਾਰ ਦਾ ਸਿਖਰ ਤੀਜਾ ਦਿਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਦਿਵਾਲੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਅਧਿਕਾਰਤ ਛੁੱਟੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਦੂਜੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਨੂੰ ਖੇਤਰੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਜਨਤਕ ਜਾਂ ਵਿਕਲਪਿਕ ਛੁੱਟੀਆਂ ਵਜੋਂ ਮਨਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।<ref name="about">{{cite web|url=http://india.gov.in/calendar/calendar.php|title=Indian Government Holiday Calendar|publisher=National Portal of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225122630/https://www.india.gov.in/calendar/calendar.php|archive-date=25 December 2018|access-date=16 November 2016|url-status=live}}</ref> ਨੇਪਾਲ ਵਿਚ, ਇਹ ਇੱਕ ਬਹੁਦਿਨ ਤਿਉਹਾਰ ਵੀ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਦਿਨਾਂ ਅਤੇ ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਸਿਖਰ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੁਆਰਾ ਤਿਉਹਾਰ ਅਤੇ ਬੋਧੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਸਵੰਤੀ ਜਾਂ ਸੁਅੰਤੀ ਤਿਉਹਾਰ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=ngacsMPGJPcC|title=Mesocosm: Hinduism and the Organization of a Traditional Newar City in Nepal|author1=Robert Isaac Levy|author2=Kedar Raj Rajopadhyaya|publisher=University of California Press|year=1990|isbn=978-0-520-06911-4|pages=411–417|access-date=20 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20210112124529/https://books.google.com/books?id=ngacsMPGJPcC|archive-date=12 January 2021|url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal|last=Shrestha|first=Bal Gopal|date=July 2006|title=The Svanti Festival: Victory over Death and the Renewal of the Ritual Cycle in Nepal|url=http://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/contributions/pdf/CNAS_33_02_03.pdf|journal=Contributions to Nepalese Studies|volume=33|issue=2|pages=206–221|archive-url=https://web.archive.org/web/20131213034438/http://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/contributions/pdf/CNAS_33_02_03.pdf|archive-date=13 December 2013|access-date=20 August 2018|url-status=live}}</ref> == ਇਤਿਹਾਸ == ਦੀਪ ਜਲਾਣ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਾਰਨਾਂ ਅਤੇ ਕਹਾਣੀਆਂ ਹਨ। ਰਾਮ ਭਗਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਦਿਵਾਲੀ ਦਿਵਸ [[ਅਯੋਧਿਆ|ਅਯੁੱਧਿਆ]] ਦੇ ਰਾਜਾ ਰਾਮ ਦੁਆਰਾ ਲੰਕਾ ਦੇ ਰਾਜਾ [[ਰਾਣੀ ਪੋਖਰੀ|ਰਾਵਣ]] ਦਾ ਅੰਤ ਕਰ ਕੇ ਅਯੋਧਿਆ ਪਰਤਿਆ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਰਤਣ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਵੀ ਲੋਕ ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਮਨਾਂਦੇ ਹਨ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਭਗਤੀਧਾਰਾ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮੱਤ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦਿਨ ਭਗਵਾਨ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਅਤਿਆਚਾਰੀ ਰਾਜਾ [[ਨਰਕਾਸੁਰ]] ਦਾ ਅੰਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਚਾਨਣੀ ਦਾ ਮੇਲਾ, ਰੌਸ਼ਨੀਆਂ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ, ਦਿਵਾਲੀ ਕੱਤਕ ਦੀ 30 ਨੂੰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਦਿਵਾਲੀ ਮਨਾਉਣ ਦੀ ਰੀਤ ਕੱਦ ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਅਰੰਭ ਹੋਈ, ਇਸ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਠੋਸ ਤੱਥ ਤਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ ਪਰ ਰਵਾਇਤ ਅਨੁਸਾਰ ਸਦੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸ੍ਰੀ ਰਾਮ ਚੰਦਰ, ਰਾਜੇ ਰਾਵਣ ’ਤੇ ਜਿੱਤ ਦਰਜ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦਿਨ ਅਯੁੱਧਿਆ ਪਰਤ ਆਏ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮੁੜ ਆਉਣ ਦੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਅਯੁੱਧਿਆ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ 'ਚ ਦੀਪਮਾਲਾ ਕੀਤੀ। ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦਿਨ ਦਿਵਾਲੀ ਮਨਾਉਣ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਮੁੱਢ ਬੱਝ ਗਿਆ।<ref>{{Cite news|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2018/11/%E0%A8%B5%E0%A9%87-%E0%A8%9C%E0%A8%97-%E0%A8%9C%E0%A8%97-%E0%A8%A6%E0%A9%80%E0%A8%B5%E0%A8%BF%E0%A8%86/|title=ਵੇ ਜਗ ਜਗ ਦੀਵਿਆ... - Tribune Punjabi|date=2018-11-06|work=Tribune Punjabi|access-date=2018-11-06|language=en-US}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੁਲਾਈ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਦੀਵਾਲ਼ੀ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਸੰਭਾਵਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਾਢੀ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸੰਯੋਜਨ ਹੈ।{{sfn|Constance Jones|2011|pp=252–253}} ਪਦਮ ਪੁਰਾਣ ਅਤੇ ਸਕੰਦ ਪੁਰਾਣ ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿਚ ਇਸਦਾ ਉੱਲੇਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਦੀਵਿਆਂ ਦਾ ਉੱਲੇਖ ਸਕੰਦ ਕਿਸ਼ੋਰ ਪੁਰਾਣ ਵਿਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਸੂਰਜ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਜਿਹੜੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਚਾਨਣ ਅਤੇ ਊਰਜਾ ਦਾ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਦਾਤਾ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।<ref name="tp">{{harvnb|Tracy Pintchman|2005|pp=59–65}}</ref>{{sfn|James G. Lochtefeld|2002|p=355}} ਰਾਜੇ [[ਹਰਸ਼]] 7ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਨਾਟਕ [[ਨਾਗਾਨੰਦ]] ਵਿੱਚ ''ਦੀਪਪ੍ਰਤਿਪਦੌਤਸਵ'' (ਦੀਪ = ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਪ੍ਰਤੀਪਦ = ਪਹਿਲਾ ਦਿਨ, ਔਤਸਵ = ਤਿਉਹਾਰ) ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੀਪਾਵਲ਼ੀ ਦਾ ਹਵਾਲ਼ਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਦੀਵੇ ਜਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਨਵ-ਵਿਆਹੁਤਾ ਲਾੜਿਆਂ ਅਤੇ ਲਾੜਿਆਂ ਨੂੰ ਤੋਹਫ਼ੇ ਮਿਲੇ ਸਨ।<ref name="bnsharma">BN Sharma, ''Festivals of India'', South Asia Books, {{ISBN|978-0-8364-0283-4}}, pp. 9–35</ref><ref name="yaksha">{{cite book|title=History of Indian Theatre, Volume 1|url=https://archive.org/details/historyofindiant0000mlva|last1=Varadpande|first1=Manohar Laxman|date=1987|publisher=Abhinav Publications|isbn=978-81-7017-221-5|page=[https://archive.org/details/historyofindiant0000mlva/page/159 159]}}<!--|access-date=18 October 2014--></ref> [[ਰਾਜਸ਼ੇਖਰ]] ਨੇ ਆਪਣੇ 9ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਕਾਵਿਆਮੀਮਾਂਸਾ ਵਿੱਚ ਦੀਪਾਵਲ਼ੀ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ''ਦੀਪਮਾਲਿਕਾ'' ਵਜੋਂ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਸਨੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਘਰਾਂ, ਗਲੀਆਂ ਅਤੇ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਤੇਲ ਦੇ ਦੀਵਿਆਂ ਨਾਲ਼਼ ਸਜਾਉਂਣ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ।<ref name="bnsharma" /> ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਯਾਤਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਵੀ ਦੀਵਾਲ਼ੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਭਾਰਤ ਬਾਰੇ ਆਪਣੀ 11ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਵਿੱਚ, ਫ਼ਾਰਸੀ ਯਾਤਰੀ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ [[ਅਲਬਰੂਨੀ]] ਨੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕੱਤਕ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਚੰਦ ਦੇ ਦਿਨ ਮਨਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਦੀਵਾਲੀ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ।<ref>R.N. Nandi (2009), in ''A Social History of Early India'' (Editor: B. Chattopadhyaya), Volume 2, Part 5, Pearson Education, {{ISBN|978-81-317-1958-9}}, pp. 183–184</ref> ਇਟਾਲਵੀ ਵਪਾਰੀ ਅਤੇ ਯਾਤਰੀ ਨਿਕੋਲੋ ਡੀ ਕੌਂਟੀ ਨੇ 15ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ, "ਇਹਨਾਂ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਤਿਉਹਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਭਾਰਤੀਆਂ ਆਪਣੇ ਮੰਦਰਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਅਤੇ ਛੱਤਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰ, ਅਣਗਿਣਤ ਦੀਵੇ ਜਗਾਉਂਦੇ ਹਨ... ਜੋ ਦਿਨ ਰਾਤ ਬਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਨਵੇਂ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨਦੇ ਹਨ, ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਨੱਚਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦਾਵਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।{{sfn|Abraham Eraly|2015|pp=315–316}}{{sfn|Robert Sewell|2006|pp=85–86}} 16ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪੁਰਤਗਾਲੀ ਯਾਤਰੀ ਡੋਮਿੰਗੋ ਪੇਸ ਨੇ ਹਿੰਦੂ [[ਵਿਜੈਨਗਰ ਸਾਮਰਾਜ|ਵਿਜੈ ਨਗਰ ਸਾਮਰਾਜ]] ਦੀ ਆਪਣੀ ਯਾਤਰਾ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਅਕਤੂਬਰ ਵਿੱਚ ਦੀਪਾਵਲ਼ੀ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਅਤੇ ਦੇ ਮੰਦਰਾਂ ਨੂੰ ਦੀਵਿਆਂ ਨਾਲ਼ ਰੌਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਸਨ।{{sfn|Robert Sewell|2006|pp=85–86}} [[ਰਮਾਇਣ]] ਵਿਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਅਯੁੱਧਿਆ ਵਿਚ ਸਿਰਫ਼ 2 ਸਾਲ ਲਈ ਦੀਵਾਲ਼ੀ ਮਨਾਈ ਗਈ ਸੀ। [[ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ]] ਅਤੇ [[ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ]] ਯੁੱਗ ਦੇ ਇਸਲਾਮੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨੇ ਵੀ ਦੀਵਾਲ਼ੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਹਿੰਦੂ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਮੁਸਲਮਾਨ ਹੁਕਮਰਾਨ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ [[ਅਕਬਰ]], ਨੇ ਇਹਨਾਂ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ,{{sfn|Richard M. Eaton|1996|pp=159–160 with footnotes}}{{sfn|Charles Melville|2012|p=526|ps=: "He [Mahmud b. Amir Vali] gives a very detailed account of the celebration of the ten days of Moharram, which he witnessed in Lahore in 1965, as well as Hindu festivals such as Diwali (...)."}} ਜਦੋਂ ਕਿ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਵਰਗੇ ਹੋਰ ਇਸਲਾਮੀ ਹੁਕਮਰਾਨਾਂ ਨੇ ਦੀਵਾਲ਼ੀ ਅਤੇ [[ਹੋਲੀ]] ਵਰਗੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ 'ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ।{{sfn|Kiyokazu Okita|2014|pp=28–29}}{{sfn|Stephen Blake|2013|pp=87–89}}{{efn|According to Audrey Truschke, the Sunni Muslim emperor Aurangzeb did limit "public observation" of many religious holidays such as Hindu Diwali and Holi, but also of Shia observance of Muharram and the Persian holiday of Nauruz. According to Truschke, Aurangzeb did so because he found the festivals "distasteful" and also from "concerns with public safety" lurking in the background.{{sfn|Audrey Truschke|2017|pp=74–75}} According to Stephen Blake, a part of the reason that led Aurangzeb to ban Diwali was the practice of gambling and drunken celebrations.{{sfn|Stephen Blake|2013|pp=87–89}} Truschke states that Aurangzeb did not ban private practices altogether and instead "rescinded taxes previously levied on Hindu festivals" by his Mughal predecessors.{{sfn|Audrey Truschke|2017|pp=74–75}} John Richards disagrees and states Aurangzeb, in his zeal to revive Islam and introduce strict [[Sharia]] in his empire, issued a series of edicts against Hindu festivals and shrines.<ref name="Richards1995p175"/> According to Richards, it was Akbar who abolished the discriminatory taxes on Hindu festivals and pilgrims, and it was Aurangzeb who reinstated the Mughal era discriminatory taxes on festivals and increased other religion-based taxes.<ref name="Richards1995p175">{{cite book|author=John F. Richards|title=The Mughal Empire|url=https://books.google.com/books?id=HHyVh29gy4QC|year=1995|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-56603-2|pages=38–40, 175–176|access-date=23 August 2018|archive-date=29 May 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160529043831/https://books.google.com/books?id=HHyVh29gy4QC|url-status=live}}</ref>}}{{efn|Some Muslims joined the Hindu community in celebrating Diwali in the Mughal era. Illustrative Islamic records, states Stephen Blake, include those of 16th-century Sheikh Ahmad Sirhindi who wrote, "during Diwali.... the ignorant ones amongst Muslims, particularly women, perform the ceremonies... they celebrate it like their own Id and send presents to their daughters and sisters,.... they attach much importance and weight to this season [of Diwali]."{{sfn|Stephen Blake|2013|pp=87–89}}}} ਬਰਤਾਨਵੀ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਯੁੱਗ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦੀਵਾਲ਼ੀ ਦਾ ਉੱਲੇਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।<ref name="jone1799p263">{{cite journal|author=Sir William Jones|author-link=William Jones (philologist)|year=1799|title=The Lunar Year of the Hindus|journal=Asiatic Researches|volume=3|pages=263–267, context: 257–293, note the mention of Brahmaputra and Ganges rivers, immersion ceremony on Durga puja}}</ref> ਉੱਘੇ ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਸ਼ਾ ਸ਼ਾਸਤਰੀ [[ਵਿਲੀਅਮ ਜੋਨਜ਼ (ਭਾਸ਼ਾ ਸ਼ਾਸਤਰੀ)|ਵਿਲੀਅਮ ਜੋਨਜ਼]] ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਦੱਸਿਆ ਕਿ "ਦੀਵਾਲ਼ੀ ਦੇਵੀ ਲੱਛਮੀ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਇਕ ਮਹਾਨ ਤਿਉਹਾਰ ਹੈ ਜਿਸ ਦੌਰਾਨ ਰੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਘਰਾਂ ਦੀ ਨੂਰ ਅਤੇ ਦੀਵਿਆਂ ਨਾਲ਼ ਸਜਾਵਟ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ"।<ref name="jone1799p263" /> == ਸੱਮਸਿਆਵਾਂ == ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਕੁਝ ਥਾਂਵਾਂ 'ਤੇ ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਰਵਾਇਤੀ ਸਾਦਗ਼ੀ ਅਨੁਸਾਰ ਨਹੀਂ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸਗੋਂ ਇਸ ਦਿਨ ਲੱਖਾਂ ਕਰੋੜਾਂ ਰੁਪਿਆਂ ਦੀ ਆਤਸ਼ਬਾਜ਼ੀ ਚਲਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਮਨਾਉਣ ਦਾ ਢੰਗ ਵੀ ਬਹੁਤ ਨੁਮਾਇਸ਼ੀ ਤੇ ਦਿਖਾਵੇ ਵਾਲ਼ਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਐਡੀ ਵੱਡੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਆਤਸ਼ਬਾਜ਼ੀ ਚਲਾਏ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਜੋ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸਦੀ ਸਥਿਤੀ ਐਨੀ ਗੰਭੀਰ ਹੈ ਕਿ [[ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ|ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਰਬਉੱਚ ਅਦਾਲਤ]] ਨੂੰ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਦੇਣੇ ਪਏ ਹਨ ਕਿ ਆਤਸ਼ਬਾਜ਼ੀ ਚਲਾਉਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਸੀਮਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। [[ਦਿੱਲੀ]] ਤੇ ਹੋਰ ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਇੰਨਾ ਵੱਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਹ ਲੈਣਾ ਵੀ ਔਖਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2018/11/%E0%A8%A6%E0%A9%80%E0%A8%B5%E0%A8%BE%E0%A8%B2%E0%A9%80-%E0%A8%A6%E0%A9%80-%E0%A8%B0%E0%A8%BE%E0%A8%A4%E0%A8%BF-%E0%A8%A6%E0%A9%80%E0%A8%B5%E0%A9%87-%E0%A8%AC%E0%A8%BE%E0%A8%B2%E0%A9%80%E0%A8%85-3/|title=ਦੀਵਾਲੀ ਦੀ ਰਾਤਿ ਦੀਵੇ ਬਾਲੀਅਨਿ - Tribune Punjabi|date=2018-11-06|work=Tribune Punjabi|access-date=2018-11-06|language=en-US}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * [[ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਦਿਵਸ]] ==ਹਵਾਲਾਜਾਤ== [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੂ ਤਿਉਹਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਤਿਉਹਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਤਿਉਹਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਤਿਉਹਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਦਿਵਾਲੀ]] <references /> <references group="lower-alpha" /> [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀਪਰਿਯੋਜਨਾ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਰਸਾ ਕੋਸ਼]] g4ww8ihe85gtsdshmm79vo9fmpkue43 0 18220 842301 838218 2026-07-10T19:08:28Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842301 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian political party |party_name = '''ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ''' <br> भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस |logo =[[File:Indian National Congress hand logo.svg|150px]] |colorcode = {{Indian National Congress/meta/color}} |chairman = [[ਮੱਲਿਕਾਰਜੁਨ ਖੜਗੇ]] |vice-chairman = |ppchairman = |ppvice-chairman = |loksabha_leader =[[ਰਾਹੁਲ ਗਾਂਧੀ]] (ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰ ਦੇ ਨੇਤਾ) |rajyasabha_leader = [[ਮੱਲਿਕਾਰਜੁਨ ਖੜਗੇ]]<!--br />(ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰ ਦਾ ਨੇਤਾ)--> |foundation = {{Start date and years ago|df=yes|1885|12|28}} |headquarters = 24, [[ਅਕਬਰ ਰੋਡ]], [[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ]] |publication = ''ਕਾਂਗਰਸ ਸੰਦੇਸ਼'' |students = [[ਕੌਮੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸੰਗਠਨ]] |youth = [[ਭਾਰਤੀ ਯੁਵਾ ਕਾਂਗਰਸ]] |women = [[ਮਹਿਲਾ ਕਾਂਗਰਸ]] |labour = [[ਭਾਰਤੀ ਕੌਮੀ ਟ੍ਰੈਡ ਯੂਨੀਅਨ ਕਾਂਗਰਸ]] |ideology = [[ਲੁਭਾਊ]] <br/> [[ਲਿਬਰਲ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ]] <br /> [[ਸੋਸ਼ਲ ਲੋਕਤੰਤਰ]]<br> [[ਡੈਮੋਕਰੈਟਿਕ ਸਮਾਜਵਾਦ]] <br> [[ਗਾਂਧੀਵਾਦੀ ਸਮਾਜਵਾਦ]]'' <br>'' ਅੰਦਰੂਨੀ ਧੜੇ: '' <br> {{•}} [[ਸੋਸ਼ਲ ਲਿਬਰਲ]] <br /> {{•}} [[ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖਤਾ]] {{•}} [[ਕੇਂਦਰਕ]] |international = |colours = ਕੇਸਰ ਚਿੱਟਾ ਹਰਾ |position = [[Centre]]<ref>{{cite web|url=http://www.elections.in/political-parties-in-india/indian-national-congress.html|title=Indian National Congress – about INC, history, symbol, leaders and more|publisher=Elections.in|date=7 February 2014|accessdate=3 May 2014|archive-date=24 ਦਸੰਬਰ 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181224234512/http://www.elections.in/political-parties-in-india/indian-national-congress.html%20|dead-url=yes}}</ref> |eci = ਕੌਮੀ ਪਾਰਟੀ<ref>{{cite web|title=List of Political Parties and Election Symbols main Notification Dated 18.01.2013|url=http://eci.nic.in/eci_main/ElectoralLaws/OrdersNotifications/ElecSym19012013_eng.pdf|publisher=Election Commission of India|accessdate=9 May 2013|location=India|year=2013}}</ref> |alliance = [[ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਡਿਵੈਲਪਮੈਂਟਲ ਇਨਕਲੂਸਿਵ ਅਲਾਇੰਸ]] (INDIA) [[ਸੰਯੁਕਤ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਗਠਜੋੜ]] (ਯੂ ਪੀ UPA) |loksabha_seats = |rajyasabha_seats = |symbol = [[File:Hand INC.svg|150px]] |website = {{URL|http://www.inc.in/}} |abbreviation=ਕਾਂਗਰਸ|founder=[[ਐਲਨ ਔਕਟਾਵੀਅਨ ਹਿਊਮ|ਏ.ਓ. ਹਿਊਮ]]<br />[[ਵੋਮੇਸ਼ ਚੰਦਰ ਬੋਨਰਜੀ|ਡਬਲਯੂ.ਸੀ. ਬੋਨਰਜੀ]]<br />[[ਸੁਰੇਂਦਰਨਾਥ ਬੈਨਰਜੀ|ਐਸ.ਐਨ. ਬੈਨਰਜੀ]] <br />[[ਮੋਨੋਮੋਹਨ ਘੋਸ਼]]<br />[[ਵਿਲੀਅਮ ਵੈਡਰਬਰਨ]]<br />[[ਦਾਦਾਭਾਈ ਨੌਰੋਜੀ]]<br />[[ਬਦਰੂਦੀਨ ਤਾਇਬਜੀ]]<br />[[ਫਿਰੋਜ਼ਸ਼ਾਹ ਮਹਿਤਾ]]<br />[[ਦਿਨਸ਼ਾਵ ਐਡੁਲਜੀ ਵਾਚਾ|ਦਿਨਸ਼ਾਵ ਵਾਚਾ]]<br />[[ਮਹਾਦੇਵ ਗੋਵਿੰਦ ਰਾਨਾਡੇ|ਮਹਾਦੇਵ ਰਾਨਾਡੇ]]}} '''ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ''' (INC), ਬੋਲਚਾਲ ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਜਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਕਾਂਗਰਸ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਿਆਸੀ ਪਾਰਟੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘੀਆਂ ਹਨ। 28 ਦਸੰਬਰ 1885 ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ, ਇਹ ਏਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਅਫਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿੱਚ ਉਭਰਨ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਆਧੁਨਿਕ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਲਹਿਰ ਸੀ। 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤੋਂ, ਅਤੇ ਖਾਸ ਕਰਕੇ 1920 ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ, ਕਾਂਗਰਸ ਭਾਰਤੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨੇਤਾ ਬਣ ਗਈ। ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਬਸਤੀਵਾਦ ਵਿਰੋਧੀ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਅੰਦੋਲਨਾਂ ਨੂੰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ।<ref name="Rastogi">{{cite book| title=The nature and dynamics of factional conflict| url=https://archive.org/details/naturedynamicsof0000rast| publisher=Macmillan Co. of India| author=Rastogi, P.N.| year=1975| p.=69}}</ref><ref name="ParlDebates">{{cite conference| url=http://books.google.co.in/books?id=VzM3AAAAIAAJ| title=Parliamentary Debates| publisher=Council of States Secretariat| year=1976| p.=111| Vol.=98| Issue=1–9}}</ref><ref name="CongBibliog">{{cite book| title=Indian National Congress: A Select Bibliography| publisher=U.D.H. Publishing House| author=Gavit, Manikrao Hodlya; Chand, Attar| year=1989| pages=451}}</ref> ਕਾਂਗਰਸ ਇੱਕ "ਵੱਡਾ ਤੰਬੂ" ਪਾਰਟੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸੀ ਸਪੈਕਟ੍ਰਮ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਬੈਠਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਇਜਲਾਸ 1885 ਵਿੱਚ ਬੰਬਈ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਜਿੱਥੇ ਡਬਲਯੂ.ਸੀ. ਬੋਨਰਜੀ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਕੀਤੀ। 1947 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕਾਂਗਰਸ ਇੱਕ ਕੈਚ-ਆਲ ਅਤੇ ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖ ਪਾਰਟੀ ਵਜੋਂ ਉਭਰੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਅਗਲੇ 50 ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਉੱਤੇ ਹਾਵੀ ਰਿਹਾ। ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਪੰਡਿਤ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਯੋਜਨਾ ਕਮਿਸ਼ਨ ਬਣਾ ਕੇ, ਪੰਜ ਸਾਲਾ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਕੇ, ਮਿਸ਼ਰਤ ਆਰਥਿਕਤਾ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖ ਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਕੇ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਨੀਤੀਆਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਲਈ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। ==ਇਤਿਹਾਸ== [[File:Indian National Congress Flag.svg|thumb|ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਮੌਜੂਦਾ ਝੰਡਾ]] [[File:1931 Flag of India.svg|thumb|ਇਹ ਝੰਡਾ 1931 ਵਿੱਚ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ [[ਆਜ਼ਾਦ ਹਿੰਦ ਸਰਕਾਰ|ਪ੍ਰੋਵਿਜ਼ਨਲ ਗਵਰਨਮੈਂਟ ਆਫ ਫ੍ਰੀ ਇੰਡੀਆ]] ਵੱਲੋਂ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ]] [[File:Marche sel.jpg|thumb|ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਨਮਕ ਸਤਿਆਗ੍ਰਹ ਦੌਰਾਨ ਕਾਂਗਰਸ ਕਾਰਕੁਨਾਂ ਨਾਲ]] [[ਇੰਡਿਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ]] ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 1885 ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਜਦੋਂ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਤੋਂ 72 ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀ [[ਮੁੰਬਈ|ਬੰਬੇ]] ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ। ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ [[ਦਾਦਾਭਾਈ ਨੌਰੋਜੀ]], [[ਸੁਰੇਂਦ੍ਰਨਾਥ ਬੈਨਰਜੀ]], [[ਬਦਰੁੱਦੀਨ ਤਿਆਬਜੀ]], [[ਫਿਰੋਜ਼ਸ਼ਾਹ ਮਹੇਤਾ]], [[ਡਬਲਯੂ. ਸੀ. ਬੈਨਰਜੀ]], [[ਐਸ. ਰਾਮਸਵਾਮੀ ਮੁਦਾਲੀਅਰ]],<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=rzWKAAAAMAAJ&q=Rao+Bahadur+Savalai+Mudaliar |title=The Encyclopaedia of Indian National Congress: 1885–1890, The founding fathers | author=A. Moin Zaidi |year=1976 |page=609 |language=en }}</ref> [[ਐਸ. ਸੁਬਰਮਣਿਆ ਆਈਅਰ]], ਅਤੇ [[ਰੋਮੇਸ਼ ਚੰਦਰ ਦੱਤ]] ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਅੰਗਰੇਜ਼ [[ਐਲਨ ਆਕਟੇਵੀਅਨ ਹਿਊਮ]], ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਸਾਬਕਾ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਿਵਲ ਸਰਵੈਂਟ ਸੀ, ਵੀ ਇੰਡਿਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਮੈਂਬਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। ===ਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦਿਨ (1885–1905)=== {{More citations needed|date=December 2024}}[[File:A O Hume.jpg|right|150px|thumb|ਐਲਨ ਆਕਟੇਵੀਅਨ ਹਿਊਮ]] ਰਿਟਾਇਰਡ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ [[ਭਾਰਤੀ ਸਿਵਲ ਸਰਵਿਸ (ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ)|ਭਾਰਤੀ ਸਿਵਲ ਸਰਵਿਸ]] (ICS) ਅਧਿਕਾਰੀ [[ਐਲਨ ਆਕਟੇਵੀਅਨ ਹਿਊਮ]] ਨੇ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਭਾਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨਾਗਰਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸੰਵਾਦ ਲਈ ਇੱਕ ਮੰਚ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਇੰਡਿਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। [[1857 ਦੀ ਭਾਰਤੀ ਬਗਾਵਤ]] ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਭਾਰਤ ਦਾ ਨਿਯੰਤਰਣ [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ|ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ]] ਤੋਂ [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਮਰਾਜ]] ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਭਾਰਤ, ਜਿਸਨੂੰ [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ]] ਜਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਰਾਜ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਭਾਰਤੀਆਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਸਮਰਥਨ ਅਤੇ ਜਾਇਜ਼ ਠਹਿਰਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸੋਚ ਨਾਲ ਵਧੇਰੇ ਜਾਣੂ ਅਤੇ ਮਿੱਤਰਤਾਪੂਰਣ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਵਿਡੰਬਨਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਵਧਣ ਅਤੇ ਬਚੇ ਰਹਿਣ ਦੇ ਕੁਝ ਕਾਰਣ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਬਿਨਾ ਚੁਨੌਤੀ ਵਾਲੀ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪ੍ਰਭੂਤਾ ਜਾਂ [[ਹੇਜਮਨੀ]] ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਸਰਪਰਸਤੀ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਆਧਾਰਿਤ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਭਾਰਤੀਆਂ ਅਤੇ ਐਂਗਲੋ-ਭਾਰਤੀਆਂ ਦੇ ਵਧਦੇ ਵਰਗ ਰਾਹੀਂ ਸਨ।{{citation needed| date=April 2014}} ਹਿਊਮ ਨੇ ਇੱਕ ਸੰਸਥਾ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਯਤਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ ਪਹਿਲਾਂ [[ਕਲਕੱਤਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਦੇ ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਪੁਰਾਤਨ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕੀਤਾ। 1883 ਦੇ ਇੱਕ ਪੱਤਰ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਲਿਖਿਆ ਕਿ, <blockquote>ਹਰ ਰਾਸ਼ਟਰ ਨੂੰ ਬਿਲਕੁਲ ਉਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਉਹ ਹੱਕਦਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਤੁਸੀਂ, ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਲੋਕ, ਜੋ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਪੱਧਰ ਦੇ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ, ਨਿੱਜੀ ਆਰਾਮ ਅਤੇ ਸਵਾਰਥੀ ਲਕਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਆਪਣੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਲਈ ਵੱਧ ਆਜ਼ਾਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ, ਵਧੇਰੇ ਨਿਰਪੱਖ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ, ਆਪਣੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਸੰਘਰਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ, ਤੁਹਾਡੇ ਦੋਸਤ, ਗਲਤ ਹਾਂ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਵਿਰੋਧੀ ਸਹੀ ਹਨ, ਤਾਂ ਲਾਰਡ ਰਿਪਨ ਦੀਆਂ ਤੁਹਾਡੇ ਭਲੇ ਲਈ ਉੱਚੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਬੇਅਸਰ ਅਤੇ ਕਲਪਨਾਤਮਕ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਸ ਵੇਲੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਉਮੀਦਾਂ ਖਤਮ ਹਨ[,] ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਨਾ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਚੰਗੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਸਦਾ ਹੱਕਦਾਰ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਉਸਨੂੰ ਮਿਲ ਰਹੀ ਹੈ।<ref name="pattabhi1935">{{Citation | title=The History of the Indian National Congress | author=B. Pattabhi Sitaramayya | year=1935 | publisher=Working Committee of the Congress | url=https://archive.org/details/TheHistoryOfTheIndianNationalCongress |page=12}}</ref></blockquote> ਮਈ 1885 ਵਿੱਚ, ਹਿਊਮ ਨੇ [[viceroy#British India|ਵਾਇਸਰਾਏ]] ਦੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਕਿ ਇੱਕ "ਇੰਡਿਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਯੂਨੀਅਨ" ਬਣਾਈ ਜਾਵੇ, ਜੋ ਸਰਕਾਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੋਵੇਗੀ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਜਨਮਤ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਮੰਚ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰੇਗੀ। ਹਿਊਮ ਅਤੇ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਭਾਰਤੀਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸਮੂਹ 12 ਅਕਤੂਬਰ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਹੋਇਆ ਅਤੇ "An Appeal from the People of India to the Electors of Great Britain and Ireland" ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਵੋਟਰਾਂ ਨੂੰ [[1885 United Kingdom general election|1885 ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਜਨਰਲ ਚੋਣ]] ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਉਮੀਦਵਾਰਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਜੋ ਭਾਰਤੀਆਂ ਦੇ ਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਸਹਾਨਭੂਤੀ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਲਈ ਭਾਰਤ 'ਤੇ ਲਗਾਏ ਗਏ ਕਰਾਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸੁਧਾਰਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ।<ref name="riddick2006">{{Citation | title=The History of British India: a chronology | author=John F. Riddick | year=2006 | publisher=Greenwood Publishing Group | isbn=0-313-32280-5 | url=https://books.google.com/books?id=Es6x4u_g19UC}}</ref>{{Page needed|date=April 2014}} ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਅਪੀਲ ਅਸਫਲ ਰਹੀ ਅਤੇ ਕਈ ਭਾਰਤੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਇਸਨੂੰ "ਇੱਕ ਕਰੜਾ ਝਟਕਾ, ਪਰ ਇਹ ਸੱਚੀ ਸਮਝ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ ਆਪ ਲੜਣੀਆਂ ਪੈਣਗੀਆਂ" ਵਜੋਂ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ।<ref name="yasin1996">{{Citation | title=Emergence of nationalism, Congress, and separatism | author=Madhvi Yasin | year=1996 | publisher=Raj Publications | isbn=81-86208-05-4 | url=https://books.google.com/books?id=NiJuAAAAMAAJ}}</ref>{{Page needed|date=April 2014}} 28 ਦਸੰਬਰ 1885 ਨੂੰ, ਇੰਡਿਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਬੰਬੇ ਦੇ ਗੋਕੁਲਦਾਸ ਤੇਜਪਾਲ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 72 ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀਆਂ ਨੇ ਭਾਗ ਲਿਆ। ਹਿਊਮ ਨੇ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਦਾ ਪਦ ਸੰਭਾਲਿਆ ਅਤੇ [[Womesh Chunder Bonnerjee]] ਕਲਕੱਤਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਧਾਨ ਚੁਣੇ ਗਏ।<ref name="riddick2006" />{{Page needed|date=April 2014}} ਹਿਊਮ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਹੋਰ ਦੋ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਮੈਂਬਰ (ਦੋਵੇਂ ਸਕਾਟਲੈਂਡੀ ਸਿਵਲ ਸਰਵਿਸ ਅਧਿਕਾਰੀ) ਵੀ ਸਥਾਪਕ ਸਮੂਹ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਸਨ, [[ਵਿਲੀਅਮ ਵੇਡਰਬਰਨ]] ਅਤੇ ਜਸਟਿਸ (ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਸਰ) [[ਸਰ ਜਾਨ ਜਾਰਡਿਨ, ਪਹਿਲਾ ਬੈਰੋਨੈਟ|ਜਾਨ ਜਾਰਡਿਨ]]। ਹੋਰ ਮੈਂਬਰ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ [[ਬੰਬੇ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀ|ਬੰਬੇ]] ਅਤੇ [[ਮਦਰਾਸ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀ|ਮਦਰਾਸ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀਜ਼]] ਤੋਂ ਹਿੰਦੂ ਸਨ।<ref name="riddick2006" />{{Page needed|date=April 2016}} {{clarify|date=November 2018|reason=So, who were the "Hindu" members? The names of the Brits are important, but not the Indians? Whole thing seems written from very British POV, seems a bit backwards.}} '''1885–1905 ਦੌਰਾਨ ਇੰਡਿਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ''' 1885 ਤੋਂ 1905 ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ, ਇੰਡਿਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਲਾਨਾ ਅਧਿਵੇਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਪਾਸ ਕੀਤੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸਤਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਕਾਂਗਰਸ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਨਿਮਰ ਮੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾਗਰਿਕ ਅਧਿਕਾਰ, ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ, ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਨੀਤੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਪਾਸ ਕੀਤਿਆਂ ਪ੍ਰਸਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਕਾਰਜਕ੍ਰਮਾਂ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। * ਨਾਗਰਿਕ ਅਧਿਕਾਰ: ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੇ ਬੋਲਣ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰੈਸ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਨੂੰ ਸਮਝਿਆ, ਨਾਲ ਹੀ ਜਲੂਸ ਕੱਢਣ, ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਕਰਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਮੰਨਿਆ। * ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ: ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੇ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਕੁਝ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਦੁਰਵਿਵਹਾਰਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਲੋਕ ਭਲਾਈ ਦੇ ਉਪਾਇਆ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸੇਵਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀਆਂ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ। ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਰਾਹਤ ਲਈ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਬੈਂਕ ਖੋਲ੍ਹਣ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਵੀ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੇ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਏ ਗਏ ਭੇਦਭਾਵਪੂਰਣ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਵੀ ਆਵਾਜ਼ ਉਠਾਈ। * ਸੰਵਿਧਾਨਕ: ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇਤਾਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀਆਂ ਨਿਮਰ ਮੰਗਾਂ ਇਹ ਸਨ: ਵਿਧਾਨਕ ਕੌਂਸਲਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਧਾਈ ਜਾਵੇ; ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਇੱਥੇ ਇਹ ਦੱਸਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੀ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਕਾਂਗਰਸ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀਆਂ ਉਪਰੋਕਤ ਮੰਗਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਮਹੱਤਵ ਦਿੱਤਾ। * ਆਰਥਿਕ: ਆਰਥਿਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ, ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਆਰਥਿਕ ਨੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਜਾਇਦਾਦ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਆਰਥਿਕ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ ਜੋ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ। ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਸੁਧਾਰ ਲਈ ਕੁਝ ਖ਼ਾਸ ਸੁਝਾਅ ਵੀ ਦਿੱਤੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਆਧੁਨਿਕ ਉਦਯੋਗਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ, ਸਰਕਾਰੀ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੀ ਭਾਰਤੀਕਰਨ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਗਰੀਬ ਵਰਗ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਿੱਤ ਲਈ ਲੂਣ ਕਰ (salt tax) ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਨ ਦੀ ਮੰਗ ਵੀ ਕੀਤੀ। ====ਆਰਥਿਕ ਨੀਤੀ==== ਇੰਡਿਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀਆਂ ਆਰਥਿਕ ਨੀਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: * ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਬਾਜ਼ਾਰ ਆਰਥਿਕਤਾ ਦੇ ਫਾਇਦਿਆਂ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਜ਼ੋਰ ਦੇਣ ਲਈ ਆਰਥਿਕ ਨੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਰੀਸੈਟ ਕਰਨਾ * ਧਨ ਸਿਰਜਣਾ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨਾ * ਅਮੀਰ, ਮੱਧ ਵਰਗ ਅਤੇ ਗਰੀਬਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਅਸਮਾਨਤਾ ਘਟਾਉਣਾ * ਨਿੱਜੀ ਅਤੇ ਕਾਰਗਰ ਸਰਕਾਰੀ ਖੇਤਰ ਦੇ ਉਦਯਮਾਂ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਵਾਧੇ ਦੀ ਗਤੀ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਕਰਨਾ ====ਵਿਦੇਸ਼ ਨੀਤੀ==== [[ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ]] ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ, [[ਇੰਡਿਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ]] ਨੇ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਵਿਦੇਸ਼ ਨੀਤੀ]] ਸੰਬੰਧੀ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੇ ਸਨ। [[ਰੇਜਾਊਲ ਕਰੀਮ ਲਸਕਰ]], ਜੋ ਕਿ [[ਭਾਰਤੀ ਵਿਦੇਸ਼ ਨੀਤੀ]] ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ [[ਇੰਡਿਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ]] ਦੇ ਵਿਚਾਰਕ ਹਨ, ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ, "ਇੰਡਿਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਹੀ ਇਸਨੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਬਾਰੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਸਨ। 1885 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਹਿਲੇ ਅਧਿਵੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ, ਇੰਡਿਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤੀ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਉੱਪਰੀ ਬਰਮਾ ਦੇ ਵਿਲੀਨੀਕਰਨ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕੀਤੀ ਸੀ।"<ref>{{cite book|last1=Laskar|first1=Rejaul Karim|title=India's Foreign Policy: An Introduction|date=2013|publisher=Paragon International Publishers|location=New Delhi|isbn=978-93-83154-06-7|page=5}}</ref> ====ਮੁਸਲਿਮ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ==== ਕਈ ਮੁਸਲਿਮ ਕਮਿਊਨਟੀ ਦੇ ਨੇਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸ਼ਿਕਸ਼ਾਵਿਦ [[ਸਈਦ ਅਹਿਮਦ ਖਾਨ]], ਕਾਂਗਰਸ ਨੂੰ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵੇਖਦੇ ਸਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਦੀ ਮੈਂਬਰਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੀ ਬਹੁਮਤ ਸੀ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=-Z9ODwAAQBAJ&pg=PT94|title=Discovery of Prehistory Ancient India: Krishna & Radha|first=Dr Jagat K.|last=Motwani|year=2018|publisher=iUniverse|isbn=9781532037900|via=Google Books}}</ref> [[ਹਿੰਦੂ]] ਕਮਿਊਨਟੀ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਨੇਤਾਵਾਂ ਵੀ ਵਿਰੋਧੀ ਸਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਕਾਂਗਰਸ ਨੂੰ ਯੂਰਪੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤਕ ਦਖਲਅੰਦਾਜ਼ੀ ਦਾ ਸਮਰਥਕ ਮੰਨਦੇ ਸਨ।<ref name="auto">{{Cite journal|url=http://www.jstor.org/stable/20078547|title=On the Origins of the Indian National Congress: A Case Study of Cross-Cultural Synthesis|author=Hanes, W. Travis|year=1993|journal=Journal of World History|volume=4|issue=1|pages=69–98|jstor=20078547}}</ref> ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਮ ਲੋਕ ਇਸਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰ ਨਹੀਂ ਸਨ ਜਾਂ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਕਦੇ ਵੀ ਗਰੀਬੀ, ਸਿਹਤ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੀ ਘਾਟ, ਸਮਾਜਿਕ ਦਬਾਅ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਦੀ ਪੱਖਪਾਤੀ ਅਣਦੇਖੀ ਵਰਗੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਕਾਂਗਰਸ ਵਰਗੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਐਲੀਟ, ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਅਤੇ ਧਨਾਢ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੰਸਥਾ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।<ref name="auto"/> ====ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਦਾ ਉਭਾਰ==== [[File:1st INC1885.jpg|right|300px|thumb|ਇੰਡਿਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅਧਿਵੇਸ਼ਨ, ਬੰਬੇ, 28–31, ਦਸੰਬਰ, 1885]] ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਭਰਨ ਵਾਲੀ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਭਾਵਨਾ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ ਜਦੋਂ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਸੰਗਠਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਿਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ, ਕਾਨੂੰਨ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਰਾਏ ਦੇਣ ਅਤੇ ਵੋਟ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਉਭਰੀ। ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਮੰਨਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਰਗਰਮ ਭੂਮਿਕਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਉਹ ਸਮਰਾਜ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਰਹੇ ਹੋਣ।<ref name="auto1"/> ਇਸ ਦੀ ਮੂਰਤੀਕਰਣ [[ਦਾਦਾਭਾਈ ਨੌਰੋਜੀ]] ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਲੋਕ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਨੇਤਾ ਵਜੋਂ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਨੌਰੋਜੀ ਨੇ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਹਾਊਸ ਆਫ ਕਾਮਨਜ਼ ਦੀ ਚੋਣ ਲੜੀ ਅਤੇ ਜਿੱਤੀ ਵੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਇਸਦਾ ਪਹਿਲਾ ਭਾਰਤੀ ਮੈਂਬਰ ਬਣੇ। ਇਹ ਗੱਲ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਚੋਣ ਪ੍ਰਚਾਰ ਵਿੱਚ ਨੌਜਵਾਨ, ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਭਾਰਤੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਕਰਕੁਨਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਮੁਹੰਮਦ ਅਲੀ ਜਿੰਨਾਹ]] ਦਾ ਸਹਿਯੋਗ ਮਿਲਿਆ, ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਨਵੀਂ ਭਾਰਤੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੀ ਸੋਚ ਕਿੱਥੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕੀ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-52829458|title=The Grand Old Man of India who became Britain's first Asian MP|publisher=BBC News|date=4 July 2020}}</ref> [[ਬਾਲ ਗੰਗਾਧਰ ਤਿਲਕ]] ਉਹਨਾਂ ਪਹਿਲੇ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ''[[ਸਵਰਾਜ]]'' ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਵਜੋਂ ਅਪਣਾਇਆ। ਤਿਲਕ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਔਪਨਿਵੇਸ਼ਿਕ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਕੜਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਮੰਨਦੇ ਸਨ ਕਿ ਇਹ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਭਿਆਚਾਰ, ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਮੁੱਲਾਂ ਨੂੰ ਅਣਡਿੱਠਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੇਇਜ਼ਤੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀਆਂ ਲਈ ਅਭਿਵਕਤੀ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਇਨਕਾਰ ਅਤੇ ਆਮ ਭਾਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਭੂਮਿਕਾ ਜਾਂ ਆਵਾਜ਼ ਨਾ ਮਿਲਣ ਕਾਰਨ ਨਾਰਾਜ਼ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ''ਸਵਰਾਜ'' ਨੂੰ ਕੁਦਰਤੀ ਅਤੇ ਇਕੱਲਾ ਹੱਲ ਮੰਨਿਆ: ਹਰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਤਿਆਗ, ਜੋ ਭਾਰਤੀ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਆਰਥਿਕ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਤੋਂ ਬਚਾਏਗਾ ਅਤੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਵੱਲ ਲੈ ਕੇ ਜਾਵੇਗਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਉਭਰਦੇ ਹੋਏ ਜਨਨੇਤਾਵਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਬਿਪਿਨ ਚੰਦਰ ਪਾਲ]] ਅਤੇ [[ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਇ]], [[ਅਰਬਿੰਦੋ ਘੋਸ਼]], [[ਵੀ. ਓ. ਚਿਦੰਬਰਮ ਪਿੱਲੈ]] ਵੱਲੋਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਵੀ ਇਹੀ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਚਾਰ ਵੱਡੇ ਰਾਜ—ਮਦਰਾਸ, ਬੰਬੇ, ਬੰਗਾਲ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਖੇਤਰ—ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਨੂੰ ਆਕਾਰ ਦੇਣ ਲੱਗੇ।<ref name="auto1">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=p2qFYxtq3GYC&pg=PA55|title=Freedom Fighters of India (in Four Volumes)|first=M. G.|last=Agrawal|date=2008|publisher=Gyan Publishing House|isbn=9788182054684|via=Google Books}}</ref> ਮੋਡਰੇਟ ਨੇਤਾਵਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਗੋਪਾਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਗੋਖਲੇ]], [[ਫਿਰੋਜ਼ਸ਼ਾਹ ਮਹੇਤਾ]], ਅਤੇ ਦਾਦਾਭਾਈ ਨੌਰੋਜੀ, ਨੇ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸੰਵਾਦ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ। ਗੋਖਲੇ ਨੇ ਤਿਲਕ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ ਹਿੰਸਾ ਅਤੇ ਅਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। 1906 ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸ ਵਿੱਚ ਜਨਤਕ ਮੈਂਬਰਸ਼ਿਪ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਸ ਕਰਕੇ ਤਿਲਕ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮਰਥਕਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰਟੀ ਛੱਡਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref>The moderates, led by [[Gopal Krishna Gokhale]], [[Pherozeshah Mehta]], and Dadabhai Naoroji, held firm to calls for negotiations and political dialogue. Gokhale criticized Tilak for encouraging acts of violence and disorder. The Congress of 1906 did not have public membership, and thus Tilak and his supporters were forced to leave the party.</ref> ਤਿਲਕ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਨਾਲ, ਭਾਰਤੀ ਹਮਲੇ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਆਸਾਂ ਰੁਕ ਗਈਆਂ। ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਭਰੋਸਾ ਗਵਾ ਦਿੱਤਾ। ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੇ 1906 ਵਿੱਚ [[ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ]] ਬਣਾਈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਕਾਂਗਰਸ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਲਈ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਣਉਚਿਤ ਮੰਨਦੇ ਸਨ।<ref name="auto1"/> ===ਪਹਿਲਾ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ: ਰੂਹ ਲਈ ਲੜਾਈ=== [[File:Annie Besant.png|thumbnail|right|ਐਨੀ ਬੇਸੈਂਟ ਭਾਰਤੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਯੂਰਪੀ ਸਨ।]] ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਨੇ [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ]] ਨੂੰ [[ਪਹਿਲਾ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ]] ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਇਸ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ, ਦੇਸ਼-ਪੱਧਰੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਚਰਚਾ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵੱਧਣ ਲੱਗੀ।<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/fyi/story/indian-soldiers-world-war-one-germany-british-army-1026848-2017-07-28|title=World War I: Role of Indian Army in Britain's victory over Germany|date=28 July 2017|website=India Today}}</ref> ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਕਾਂਗਰਸ 1916 ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ [[ਲਖਨਊ ਅਧਿਵੇਸ਼ਨ]] ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਇਕੱਠਾ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਾਲ ਗੰਗਾਧਰ ਤਿਲਕ ਅਤੇ ਮੁਹੰਮਦ ਅਲੀ ਜਿੰਨਾਹ ਦੇ ਯਤਨ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।<ref>{{Cite news |url=https://scroll.in/article/968926/the-tilak-jinnah-pact-embodied-communal-harmony-that-is-much-needed-in-modern-day-india|title=The Tilak-Jinnah pact embodied communal harmony that is much needed in modern-day India|first=Sudheendra|last=Kulkarni|work=Scroll.in}}</ref> ਤਿਲਕ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਨਰਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਹੁਣ ਉਹ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਨਾਲ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸੰਵਾਦ ਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਸਨ। ਉਹ, ਨੌਜਵਾਨ [[ਮੁਹੰਮਦ ਅਲੀ ਜਿੰਨਾਹ]] ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ [[ਐਨੀ ਬੇਸੈਂਟ]] ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, [[ਹੋਮ ਰੂਲ ਮੂਵਮੈਂਟ]] ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਜੋ ''ਹੋਮ ਰੂਲ'' — ਆਪਣੇ ਹੀ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀਆਂ ਦੀ ਭਾਗੀਦਾਰੀ — ਦੀ ਮੰਗ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕੇ, ਜੋ ਕਿ ''ਸਵਰਾਜ'' ਦਾ ਪੂਰਵਰੂਪ ਸੀ। ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਹੋਮ ਰੂਲ ਲੀਗ ਸਮਰਾਜ ਦੇ ਅੰਦਰ ਡੋਮੀਨੀਅਨ ਦਰਜੇ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਨ ਲਈ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ।<ref name="auto2"/> ਪਰ ਇਕ ਹੋਰ ਭਾਰਤੀ ਨੇ, ਇਕ ਹੋਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਕਾਂਗਰਸ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨੀ ਸੀ। [[ਮੋਹਨਦਾਸ ਗਾਂਧੀ]] ਇੱਕ ਵਕੀਲ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੱਖਣੀ ਅਫਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਦੱਖਣੀ ਅਫਰੀਕੀ ਭੇਦਭਾਵਪੂਰਣ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਭਾਰਤੀਆਂ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਸਫਲ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਸੀ। 1915 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ, ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ, ਇਸਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮੁੱਲਾਂ ਅਤੇ ਜੀਵਨਸ਼ੈਲੀ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਜੋ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਨੂੰ ਸ਼ਕਤੀ ਮਿਲ ਸਕੇ, ਅਤੇ ਅਹਿੰਸਾ ਅਤੇ [[ਨਾਗਰਿਕ ਅਣਆਗਿਆਕਾਰੀ]] ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਨਾਲ, ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਘੜਿਆ, ''[[ਸਤਿਆਗ੍ਰਹ]]''।<ref>{{Cite news |url=https://www.deccanherald.com/opinion/the-making-of-gandhi-in-south-africa-and-after-852712.html|title=The making of Gandhi in South Africa and after|date=23 June 2020|work=Deccan Herald}}</ref> ====ਚੰਪਰਣ ਅਤੇ ਖੇਡਾ==== {{main|ਚੰਪਰਣ ਸਤਿਆਗ੍ਰਹ|ਖੇਡਾ ਸਤਿਆਗ੍ਰਹ}} ਮੋਹਨਦਾਸ ਕਰਮਚੰਦ ਗਾਂਧੀ, ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਵਜੋਂ ਹੋਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਏ, ਨੇ ਚੰਪਰਣ ਅਤੇ ਖੇਡਾ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਨੂੰ ਹਰਾਉਣ ਵਿੱਚ ਸਫਲਤਾ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਜਿੱਤ ਮਿਲੀ।<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/karnataka/gandhi-fought-the-british-with-weapons-of-truth-non-violence/article29577336.ece|title=Gandhi fought the British with weapons of truth, non-violence|newspaper=The Hindu|date=2 October 2019}}</ref> ਫਿਰ ਇੰਡਿਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਉਸ ਆੰਦੋਲਨ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ; ਭਾਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਉਸ ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਕੰਮ ਕਰਨ 'ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਮਿਲਿਆ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਤੋਂ ਲੱਖਾਂ ਨੌਜਵਾਨ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਮੈਂਬਰਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ।{{citation needed|date=October 2015}} ====ਰੂਹ ਲਈ ਲੜਾਈ==== ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਪੂਰਾ ਵਰਗ ਗਾਂਧੀ ਨਾਲ ਅਸਹਿਮਤ ਸੀ। [[ਬਿਪਿਨ ਚੰਦਰ ਪਾਲ]], [[ਮੁਹੰਮਦ ਅਲੀ ਜਿੰਨਾਹ]], [[ਐਨੀ ਬੇਸੈਂਟ]], [[ਬਾਲ ਗੰਗਾਧਰ ਤਿਲਕ]] ਸਭ ਨੇ ਨਾਗਰਿਕ ਅਣਆਗਿਆਕਾਰੀ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਪਰ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸੀ।<ref name="auto2">{{cite book | last=Singh | first=M.K. | title=Encyclopaedia of Indian War of Independence, 1857–1947: Birth of Indian National Congress : establishment of Indian National Congress | publisher=Anmol Publications| year=2009 | isbn=978-81-261-3745-9 | url=https://books.google.com/books?id=IlYwAQAAIAAJ}}</ref> 1918, 1919 ਅਤੇ 1920 ਵਿੱਚ ਹੋਈਆਂ ਕਈ ਅਧਿਵੇਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਪੁਰਾਣੀ ਅਤੇ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਚਰਚਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਟਕਰਾਈਆਂ, ਗਾਂਧੀ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਸਮਰਥਕਾਂ ਨੇ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਆਮ ਮੈਂਬਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸ਼ਾਸਨ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਜੋਸ਼ ਅਤੇ ਊਰਜਾ ਭਰ ਦਿੱਤੀ।<ref name="auto2"/> 1919 ਦੇ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਕਤਲੇਆਮ]] ਦੀ ਤ੍ਰਾਸਦੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਹੋਈਆਂ ਦੰਗਿਆਂ ਨਾਲ, ਭਾਰਤੀ ਗੁੱਸਾ ਅਤੇ ਜਜ਼ਬਾਤ ਸਪਸ਼ਟ ਅਤੇ ਉਗਰ ਹੋ ਗਏ।<ref>{{Cite news|last=Prakash|first=Gyan|date=2019-04-13|title=Opinion {{!}} The Massacre That Led to the End of the British Empire|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2019/04/13/opinion/1919-amrtisar-british-empire-india.html|access-date=2021-08-24|issn=0362-4331}}</ref> ਮੋਹਨਦਾਸ ਕੇ. ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਇੰਡਿਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਵਜੋਂ ਚੁਣੇ ਜਾਣ ਨਾਲ, ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਰੂਹ ਲਈ ਲੜਾਈ ਜਿੱਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਕਿਸਮਤ ਲਈ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਰਸਤਾ ਤੈਅ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref name="auto2"/> ਲੋਕਮਾਨਯ ਤਿਲਕ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ''ਆਧੁਨਿਕ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਿਤਾ'' ਕਿਹਾ ਸੀ, 1920 ਵਿੱਚ ਦੇਹਾਂਤ ਕਰ ਗਏ, ਅਤੇ ਗੋਪਾਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਗੋਖਲੇ ਚਾਰ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਦੇਹਾਂਤ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਸਨ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=i7yKAAAAMAAJ&q=Lokmanya+Tilak,+whom+Gandhi+had+called+The+Father+of+Modern+India+died+in+1920,+and+Gopal+Krishna+Gokhale+had+died+four+years+earlier.|title = Indian Political Parties|year = 1984|publisher = Meenakshi Prakashan}}</ref> [[ਮੋਤੀਲਾਲ ਨੇਹਰੂ]], [[ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਇ]] ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਮਹਾਨ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੇ ਗਾਂਧੀ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਪੱਕੇ ਨਹੀਂ ਸਨ ਕਿ ਉਹ ਤਿਲਕ ਅਤੇ ਗੋਖਲੇ ਵਾਂਗ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੁਣ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਰਾਹ ਦਿਖਾਉਣਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਕਾਂਗਰਸ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਸੀ।{{citation needed|date=October 2015}} ===ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦਾ ਯੁੱਗ=== [[File:Mahadev Desai and Gandhi 2 1939.jpg|right|thumb|210px|ਮੋਹਨਦਾਸ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਕਿਸਮ ਦੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ।]]ਗਾਂਧੀਜੀ ਨੇ 1919 ਤੋਂ 1948 ਤੱਕ ਭਾਰਤੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ 'ਤੇ ਦਬਦਬਾ ਬਣਾਇਆ ਰੱਖਿਆ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਇਸ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਗਾਂਧੀ ਯੁੱਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ, ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ [[ਇੰਡਿਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ]] 'ਤੇ ਦਬਦਬਾ ਬਣਾਇਆ ਰੱਖਿਆ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਵਾਰੀ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਅੱਗੇ ਅੱਗੇ ਸੀ। ਗਾਂਧੀ 1915 ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ ਅਤੇ 1923 ਵਿੱਚ ਇੰਡਿਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ===ਵਿਸਤਾਰ ਅਤੇ ਪੁਨਰ-ਸੰਗਠਨ=== ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਕੁਝ ਸਾਲ ਬਾਅਦ, ਚੰਪਰਣ ਅਤੇ ਖੇਡਾ ਵਿੱਚ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਉਤਸ਼ਾਹ ਦੇ ਕਾਰਨ ਕਾਂਗਰਸ ਕਾਫ਼ੀ ਵਧ ਗਈ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਤੋਂ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਉਭਰੀ, ਜੋ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਾਂਧੀਵਾਦੀ ਸਨ [[ਸਰਦਾਰ ਵੱਲਭਭਾਈ ਪਟੇਲ]], [[ਰਾਜੇਂਦਰ ਪ੍ਰਸਾਦ]], [[ਚਕ੍ਰਵਰਤੀ ਰਾਜਗੋਪਾਲਾਚਾਰੀ]], [[ਨਰਹਾਰੀ ਪਰੀਖ]], [[ਮਹਾਦੇਵ ਦੇਸਾਈ]] — ਨਾਲ ਹੀ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਸਰਗਰਮ ਅਗਵਾਈ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਤੀਖੇ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ — [[ਚਿੱਤਰੰਜਨ ਦਾਸ]], [[ਸੁਭਾਸ਼ ਚੰਦਰ ਬੋਸ]], [[ਐਸ. ਸ੍ਰੀਨਿਵਾਸ ਅਈਅੰਗਾਰ|ਸ੍ਰੀਨਿਵਾਸ ਅਈਅੰਗਾਰ]]।{{citation needed|date=October 2015}} ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਕਾਂਗਰਸ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਧਾਰਿਤ ਇੱਕ ਐਲੀਟ ਪਾਰਟੀ ਤੋਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੰਸਥਾ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ:{{citation needed|date=October 2015}} * ਮੈਂਬਰਸ਼ਿਪ ਫੀਸ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਘਟਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। * ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਭਾਰਤ ਭਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਰਾਜ ਇਕਾਈਆਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀਆਂ — ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ''ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਕਾਂਗਰਸ ਕਮੇਟੀਆਂ'' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ — ਜੋ ਭਾਸ਼ਾਈ ਸਮੂਹਾਂ ਦੇ ਅਧਾਰ 'ਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਰਾਜਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਸਨ। PCCs ''[[ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ]], [[ਕਰਨਾਟਕ]], [[ਗੁਜਰਾਤ]]'' ਲਈ ਉਭਰੀਆਂ — ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਰਾਜ ਜੋ ਉਸ ਵੇਲੇ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਸਨ ਅਤੇ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਰਿਆਸਤਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲੇ ਹੋਏ ਸਨ ਜੋ [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ]] ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਸਨ। * ਜਾਤੀ, ਨਸਲ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਲਿੰਗ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਕਾਂਗਰਸ ਮੈਂਬਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸਾਰੇ ਪੁਰਾਣੇ ਭੇਦਭਾਵ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ — ਸਰਵ-ਭਾਰਤੀ ਏਕਤਾ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। * ਮਾਤਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕਾਂਗਰਸ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਅਧਿਕਾਰਕ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ — ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ''[[ਉਰਦੂ ਭਾਸ਼ਾ|ਉਰਦੂ]]'', ਜਿਸਨੂੰ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ''[[ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ]]'' ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਕਾਂਗਰਸ ਕਮੇਟੀ ਵੱਲੋਂ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ। * ਹਰ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਨੇਤ੍ਰਿਤਵ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਅਤੇ ਦਫ਼ਤਰ ਚੋਣਾਂ ਰਾਹੀਂ ਭਰੇ ਜਾਣਗੇ, ਨਿਯੁਕਤੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਨਹੀਂ। ਲੋਕਤੰਤਰ ਦੀ ਇਸ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨੇ ਪਾਰਟੀ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਜੀਵੰਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ, ਆਮ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ ਆਵਾਜ਼ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਲੋਕਤੰਤਰ ਵਿੱਚ ਕੀਮਤੀ ਅਭਿਆਸ ਦਿੱਤਾ। * ਨੇਤ੍ਰਿਤਵ ਲਈ ਯੋਗਤਾ ਦਾ ਨਿਰਧਾਰਣ ਮੈਂਬਰ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਮਾਜਿਕ ਕੰਮ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ, ਨਾ ਕਿ ਉਸਦੀ ਦੌਲਤ ਜਾਂ ਸਮਾਜਿਕ ਦਰਜੇ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ।{{citation needed|date=October 2015}} ====ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਕਾਸ==== 1920 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੌਰਾਨ, ਐਮ. ਕੇ. ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਦਸਾਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਾਂਗਰਸ ਸੇਵਕਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਭਰ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਸਮਾਜਿਕ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੰਗਠਿਤ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ। ਕਾਂਗਰਸ ਕਮੇਟੀਆਂ ਅਤੇ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਦੇ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਹੇਠਾਂ [[ਗੁਜਰਾਤ]], [[ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ]], [[ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]], [[ਬਿਹਾਰ]] ਅਤੇ [[ਤਮਿਲ ਨਾਡੂ]] ਵਿੱਚ, ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ:{{citation needed|date=October 2015}} * [[ਅਛੂਤਪਣ]] ਅਤੇ ਜਾਤੀ ਅਧਾਰਿਤ ਭੇਦਭਾਵ * ਸ਼ਰਾਬਖੋਰੀ * ਗੰਦਗੀ ਵਾਲੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਅਤੇ ਸਫਾਈ ਦੀ ਘਾਟ * ਸਿਹਤ ਸੇਵਾਵਾਂ ਅਤੇ ਚਿਕਿਤਸਾ ਸਹਾਇਤਾ ਦੀ ਘਾਟ * [[ਪੁਰਦਾ ਪ੍ਰਥਾ]] ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਦਬਾਅ * ਅਨਪੜ੍ਹਤਾ, ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਕੂਲਾਂ ਅਤੇ ਕਾਲਜਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਨਾਲ * ਗਰੀਬੀ, [[ਖਾਦੀ]] ਕੱਪੜੇ ਅਤੇ [[ਕੁੱਟੀਰ ਉਦਯੋਗ]] ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਰ ਨਾਲ ਐਮ. ਕੇ. ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਇਸ ਗਹਿਰੇ ਕੰਮ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਨੇ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਨਮਾਨ ਵਜੋਂ ਮਹਾਤਮਾ, ਅਰਥਾਤ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ===ਸੱਤਾ ਵੱਲ ਉਤਥਾਨ (1937–1942)=== {{More citations needed|date=December 2024}}[[File:Katni1.jpg|left|thumb|350px| [[ਕਟਨੀ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੀ ਇਮਾਰਤ ਜੋ [[ਸਵਰਾਜ|ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ]] ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਨੇਹਰੂ]], [[ਗਾਂਧੀ]] ਅਤੇ [[ਸੁਭਾਸ਼ ਚੰਦਰ ਬੋਸ]] ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਹਨ ]] [[ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਐਕਟ 1935]] ਦੇ ਤਹਿਤ, ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸੱਤਾ ਦਾ ਅਨੁਭਵ [[ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਾਂਤੀ ਚੋਣਾਂ, 1937|1937 ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਂਤੀ ਚੋਣਾਂ]] ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਨੇ ਬੇਹੱਦ ਵਧੀਆ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਚੋਣਾਂ ਹੋਈਆਂ ਉਹਨਾਂ ਗਿਆਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅੱਠ ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸੱਤਾ ਵਿੱਚ ਆ ਗਈ। ਇਸਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸੰਰਚਨਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸੋਚਾਂ ਵਿੱਚ ਖਿੜੀ। ਧਿਆਨ ਕੁਝ ਹੱਦ ਤੱਕ ਪੂਰੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਇਕਮਾਤਰ ਸਮਰਪਣ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ, ਦੇਸ਼ ਦੇ ਭਵਿੱਖੀ ਸ਼ਾਸਨ ਬਾਰੇ ਸੋਚ ਅਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਵੱਲ ਵੀ ਮੋੜਿਆ ਗਿਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਜਦੋਂ ਵਾਇਸਰਾਏ ਲਾਰਡ ਲਿਨਲਿਥਗੋ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਚੁਣੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀਆਂ ਨਾਲ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਸਲਾਹ-ਮਸ਼ਵਰੇ ਦੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ [[ਦੂਜਾ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਯੁੱਧਰਤ ਪੱਖ ਵਜੋਂ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀਆਂ ਮੰਤਰਾਲਿਆਂ ਨੇ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ।{{citation needed|date=October 2015}} [[ਸੁਭਾਸ਼ ਚੰਦਰ ਬੋਸ]] ਦੇ ਕਟਰ ਸਮਰਥਕ, ਜੋ ਸਮਾਜਵਾਦ ਅਤੇ ਸਰਗਰਮ ਕ੍ਰਾਂਤੀ 'ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਦੇ ਸਨ, 1938 ਵਿੱਚ ਬੋਸ ਦੇ ਕਾਂਗਰਸ ਪ੍ਰਧਾਨ ਚੁਣੇ ਜਾਣ ਨਾਲ ਹੇਰਾਰਕੀ ਵਿੱਚ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹ ਗਏ।{{citation needed|date=October 2015}} ====ਪਰੰਪਰਾਵਾਦੀ==== ਇੱਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਅਨੁਸਾਰ, ਪਰੰਪਰਾਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ, ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਕਾਂਗਰਸੀ ਨੇਤਾਵਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਰਦਾਰ ਵੱਲਭਭਾਈ ਪਟੇਲ, ਰਾਜੇਂਦਰ ਪ੍ਰਸਾਦ, ਸੀ. ਰਾਜਗੋਪਾਲਾਚਾਰੀ, ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਦਾਸ ਟੰਡਨ, ਖਾਨ ਅਬਦੁਲ ਗਫ਼ਫਾਰ ਖਾਨ ਅਤੇ ਮੌਲਾਨਾ ਆਜ਼ਾਦ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜੋ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਸਾਥੀ ਅਤੇ ਅਨੁਯਾਈ ਵੀ ਸਨ। ਸਰਕਾਰ ਨਾਲ ਟਕਰਾਵਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਕੇ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਗਠਨਾਤਮਕ ਤਾਕਤ ਅਣਵਿਵਾਦਿਤ ਅਤੇ ਸਾਬਤ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ 1939 ਦੀ ਚੋਣ ਜਿੱਤਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਬੋਸ ਨੇ ਕਾਂਗਰਸ ਪ੍ਰਧਾਨੀ ਤੋਂ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਨੇਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਭਰੋਸੇ ਦੀ ਘਾਟ ਸੀ। ਇੱਕ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ, 1938 ਦੀ ਚੋਣ ਵਿੱਚ, ਹਾਲਾਂਕਿ, ਬੋਸ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਨਾਲ ਚੁਣੇ ਗਏ ਸਨ। 1939 ਵਿੱਚ ਇਹ ਮਤਭੇਦ ਉਭਰੇ ਕਿ ਕੀ ਬੋਸ ਨੂੰ ਦੂਜਾ ਕਾਰਜਕਾਲ ਮਿਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਵਾਹਰਲਾਲ ਨੇਹਰੂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਾਂਧੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਬੋਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਤਰਜੀਹ ਦਿੰਦੇ ਸਨ, ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਦੂਜਾ ਕਾਰਜਕਾਲ ਭੋਗ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਬੋਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਮਤਭੇਦ ਇਸ ਗੱਲ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਸਨ ਕਿ ਅਹਿੰਸਕ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨੂੰ ਕਿਹੜੀ ਜਗ੍ਹਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ। ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫੌਜ ਬਣਾਈ, ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਗਾਂਧੀ ਦਾ ਨਾਮ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦਾ ਪਿਤਾ ਕਿਹਾ।{{citation needed|date=October 2015}} ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਗਲਤ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਕਥਿਤ ਪਰੰਪਰਾਵਾਦੀ ਨੇਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਭਾਰਤੀ, ਏਸ਼ੀਆਈ ਜਾਂ, ਮੌਲਾਨਾ ਆਜ਼ਾਦ ਅਤੇ [[ਖਾਨ ਅਬਦੁਲ ਗਫ਼ਫਾਰ ਖਾਨ]] ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ, ਇਸਲਾਮੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਵਿਰਾਸਤ ਤੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਲੈਂਦੇ ਸਨ। ਉਹ, ਜ਼ਾਕਿਰ ਹੁਸੈਨ ਅਤੇ ਈ. ਡਬਲਿਊ. ਆਰਯਨਾਯਕਮ ਵਰਗੇ ਸ਼ਿਕਸ਼ਾਵਿਦਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਇਹ ਮੰਨਦੇ ਸਨ ਕਿ ਸਿੱਖਿਆ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖਣ ਵਾਲੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਚੀਜ਼ਾਂ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹੁਨਰ ਸਿੱਖਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋਣ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖੁਦ-ਨਿਰਭਰ ਬਣਾਉਣ। ਇਹ ਸਿੱਖਿਆ ਪੱਧਤੀ ਮਿਸਰ ਦੇ ਕੁਝ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਪਣਾਈ ਗਈ ਸੀ। (ਵੇਖੋ Reginald Reynolds, Beware of Africans)। ਜ਼ਾਕਿਰ ਹੁਸੈਨ ਕੁਝ ਯੂਰਪੀ ਸ਼ਿਕਸ਼ਾਵਿਦਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਸਨ ਅਤੇ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਨਾਲ ਇਸ ਪਹੁੰਚ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅੰਦੋਲਨ ਦੁਆਰਾ ਲਾਗੂ ਕੀਤੇ ਗਏ ਬੇਸਿਕ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਜੋੜ ਸਕੇ। ਉਹ ਮੰਨਦੇ ਸਨ ਕਿ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰ ਲਈ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ, ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਨਿਆਂ ਦਾ ਮਾਡਲ ਖਾਸ ਸਥਾਨਕ ਲੋੜਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਦਕਿ ਬਹੁਤੇ ਲੋਕ ਪੱਛਮੀ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜਵਾਦ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ-ਆਰਥਿਕ ਸਮਾਨਤਾ ਦੇ ਲਾਭਾਂ ਲਈ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਸਨ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਮਾਡਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਨਾਲ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਹੋਣ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਸਨ।{{citation needed|date=October 2015}} ===ਅੰਤਿਮ ਲੜਾਈਆਂ=== <!-- Image with unknown copyright status removed: [[File:QUITIN7.JPG|left|thumb|Quit India procession at Bangalore]] --> ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਆਖਰੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਘਟਨਾਕ੍ਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਆਜ਼ਾਦੀ ਵੱਲ ਆਖਰੀ ਕਦਮ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਵੰਡ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ।{{citation needed|date=October 2015}} ====ਭਾਰਤ ਛੱਡੋ==== {{See also|ਭਾਰਤ ਛੱਡੋ ਆੰਦੋਲਨ}} [[ਚਕ੍ਰਵਰਤੀ ਰਾਜਗੋਪਾਲਾਚਾਰੀ]], ਜੋ ਕਿ [[ਤਮਿਲ ਨਾਡੂ]] ਤੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨੇਤਾ ਸਨ, ਨੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਯੁੱਧ ਪ੍ਰਯਾਸਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਦੀ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਵਕਾਲਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕਾਂਗਰਸ ਤੋਂ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ 1942 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ।{{citation needed|date=October 2015}} ====ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫੌਜ ਮੁਕੱਦਮੇ==== [[ਆਈਐਨਏ ਮੁਕੱਦਮੇ]] 1946 ਦੌਰਾਨ, ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ [[ਆਈਐਨਏ ਰੱਖਿਆ ਕਮੇਟੀ]] ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨੇ [[ਆਜ਼ਾਦ ਹਿੰਦ]] ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਵਕਾਲਤ ਕੀਤੀ। ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਟੀਮ ਦੇ ਗਠਨ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਕੀਲਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਭੂਲਾਭਾਈ ਦੇਸਾਈ]], [[ਆਸਫ ਅਲੀ]], ਅਤੇ [[ਜਵਾਹਰਲਾਲ ਨੇਹਰੂ]] ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। Quit India Bill 8 ਅਗਸਤ 1942 ਨੂੰ ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।{{citation needed|date=October 2015}} ====ਰਾਇਲ ਇੰਡਿਅਨ ਨੇਵੀ ਬਗਾਵਤ==== ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਕੁਝ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਮਲਾਹਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ [[ਰਾਇਲ ਇੰਡਿਅਨ ਨੇਵੀ ਬਗਾਵਤ]] ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਜਦੋਂ ਬਗਾਵਤ ਅਸਫਲ ਹੋ ਗਈ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਨਾਜ਼ੁਕ ਮੋੜ 'ਤੇ ਆਪਣਾ ਸਮਰਥਨ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲਿਆ।{{citation needed|date=October 2015}} ====ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ==== {{Main|ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ ਦਾ ਵਿਰੋਧ}} ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਵੰਡ ਦਾ ਵਿਰੋਧ [[ਖਾਨ ਅਬਦੁਲ ਗਫ਼ਫਾਰ ਖਾਨ]], [[ਸੈਫੁੱਦੀਨ ਕਿਚਲੂ]], [[ਡਾ. ਖਾਨ ਸਾਹਿਬ]] ਅਤੇ ਉਹ ਕਾਂਗਰਸੀ ਨੇਤਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ ਤੋਂ ਸਨ ਜੋ ਅਟੱਲ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਨ ਵਾਲੇ ਸਨ। [[ਮੌਲਾਨਾ ਆਜ਼ਾਦ]], ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਇਸਲਾਮੀ ਵਿਦਵਾਨ ਸਨ, ਨੇ ਸਿਧਾਂਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ ਦਾ ਵਿਰੋਧ|ਵੰਡ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ]], ਪਰ ਉਹ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਨੇਤ੍ਰਿਤਵ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ; ਉਹ ਭਾਰਤ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਰਹਿਣਾ ਪਸੰਦ ਕਰਦੇ ਸਨ। {{citation needed|date=October 2015}} ===1947–1952: ਤਬਦੀਲੀ=== <!-- Unsourced image removed: [[File:Sardar Vallabhbhai Patel.jpg|framepx100|Right|thumb|Sardar Vallabhbhai Patel was the Deputy Prime Minister of India]] --> <!-- Unsourced image removed: [[File:Nehru firstspeech.jpg|thumb|250px|Jawaharlal Nehru making his first speech in Independent India]] --> ====ਸੰਵਿਧਾਨ==== ਅਸੈਂਬਲੀ ਅਤੇ ਸੰਵਿਧਾਨੀ ਚਰਚਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਕਾਂਗਰਸ ਦਾ ਰਵੱਈਆ ਸਮਾਵੇਸ਼ਤਾ ਅਤੇ ਉਦਾਰਵਾਦ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਸੀ। ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਕੁਝ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਭਾਰਤੀਆਂ ਨੂੰ, ਜੋ ਰਾਜ ਦੇ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਅਤੇ ਉਦਾਰਵਾਦੀ ਸਨ, ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਹੁਦਿਆਂ 'ਤੇ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਭਾਰਤੀ ਸਿਵਲ ਸਰਵਿਸ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ 'ਤੇ ਕੋਈ ਸਜ਼ਾਮੁਲਕ ਨਿਯੰਤਰਣ ਨਹੀਂ ਲਾਇਆ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਦੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਸੀ।{{citation needed|date=October 2015}} ਕਾਂਗਰਸ-ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਅਸੈਂਬਲੀ ਨੇ [[ਬੀ.ਆਰ. ਅੰਬੇਡਕਰ]], ਜੋ ਕਿ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਇੱਕ ਕੜੇ ਆਲੋਚਕ ਸਨ, ਨੂੰ ਸੰਵਿਧਾਨ ਮਸੌਦਾ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਅਧਿਆਕਸ਼ ਬਣਾਇਆ। [[ਸ਼ਿਆਮਾ ਪ੍ਰਸਾਦ ਮੁਖਰਜੀ]], ਇੱਕ [[ਹਿੰਦੂ ਮਹਾਸਭਾ]] ਨੇਤਾ, ਉਦਯੋਗ ਮੰਤਰੀ ਬਣੇ।<ref>{{Cite web |title=Shyama Prasad Mukherjee, the barrister who founded Bharatiya Janta Party |url=https://www.indiatoday.in/education-today/gk-current-affairs/story/remembering-shyama-prasad-mukherjee-the-founder-of-bharatiya-jana-sangh-that-later-became-bharatiya-janta-party-1563356-2019-07-06 |access-date=2024-03-10 |website=India Today |date=6 July 2019 |language=en}}</ref> ਕਾਂਗਰਸ ਆਪਣੇ ਮੂਲ ਵਾਅਦਿਆਂ 'ਤੇ ਡਟੀ ਰਹੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਐਸਾ ਸੰਵਿਧਾਨ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਜਿਸਨੇ ਅਛੂਤਪਣ ਅਤੇ ਜਾਤ, ਧਰਮ ਜਾਂ ਲਿੰਗ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਭੇਦਭਾਵ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਅਧਿਕਾਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਕਾਂਗਰਸ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੇ [[ਜ਼ਮੀੰਦਾਰ]] ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਗੈਰਕਾਨੂੰਨੀ ਕਰਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਮਜ਼ਦੂਰੀਆਂ ਤੈਅ ਕੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਹੜਤਾਲ ਕਰਨ ਅਤੇ ਮਜ਼ਦੂਰ ਯੂਨੀਅਨਾਂ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦਿੱਤੀ।{{citation needed|date=October 2015}} ====ਨੇਤ੍ਰਿਤਵ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ==== 1947 ਵਿੱਚ, ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਅਧਿਆਕਸ਼ਤਾ [[ਜੀਵਤਰਾਮ ਕ੍ਰਿਪਲਾਨੀ]] ਨੂੰ ਮਿਲੀ, ਜੋ ਇੱਕ ਵਰਿਸ਼ਠ ਗਾਂਧੀਵਾਦੀ ਅਤੇ ਨੇਹਰੂ ਅਤੇ ਪਟੇਲ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀ ਸਨ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਇਸ ਦੋਹਰੇ ਨੇਤ੍ਰਿਤਵ ਨੇ 1947, 1948 ਅਤੇ 1949 ਦੀਆਂ ਅਧਿਆਕਸ਼ੀ ਚੋਣਾਂ ਦੇ ਜੇਤੂ ਲਈ ਨਿਰਪੱਖਤਾ ਅਤੇ ਪੂਰਾ ਸਮਰਥਨ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ।{{citation needed|date=October 2015}} ਹਾਲਾਂਕਿ, ਨੇਹਰੂ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਗੁੱਟ ਅਤੇ ਪਟੇਲ ਅਤੇ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਪਰੰਪਰਾਵਾਦੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ 1950 ਦੀ ਚੋਣ ਵਿੱਚ ਟਕਰਾਅ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ। ਨੇਹਰੂ ਨੇ [[ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਦਾਸ ਟੰਡਨ]] ਦੀ ਉਮੀਦਵਾਰੀ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਲਈ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਲਾਬੀ ਕੀਤੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਉਹ ਇੱਕ [[ਹਿੰਦੂ]] ਪੁਨਰਜਾਗਰਣਵਾਦੀ ਮੰਨਦੇ ਸਨ ਜਿਸਦੇ ਹਿੰਦੂ-ਮੁਸਲਿਮ ਸੰਬੰਧਾਂ ਬਾਰੇ "ਸਮੱਸਿਆਪੂਰਨ" ਵਿਚਾਰ ਸਨ। ਨੇਹਰੂ ਨੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਟੰਡਨ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਲਈ ਕ੍ਰਿਪਲਾਨੀ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਪਟੇਲ ਨਾਲ ਸ਼ਾਇਸਤਗੀ ਨਹੀਂ ਬਰਤੀ।{{citation needed|date=October 2015}} ਪਟੇਲ ਦੇ ਅਪਰੋਕਸ਼ ਸਮਰਥਨ ਨਾਲ (ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਪਟੇਲ ਦੇ ਘਰੇਲੂ ਰਾਜ [[ਗੁਜਰਾਤ]] ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਪਟੇਲ ਦੇ ਕੰਮ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਕ੍ਰਿਪਲਾਨੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵੀ ਵੋਟ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ), ਟੰਡਨ ਨੇ ਕਠਿਨ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਨੇਹਰੂ ਨੇ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇਣ ਦੀ ਧਮਕੀ ਦਿੱਤੀ। ਪਟੇਲ ਦੇ ਮਨਾਉਣ ਨਾਲ, ਨੇਹਰੂ ਨੇ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ।{{citation needed|date=October 2015}} ਹਾਲਾਂਕਿ, 1950 ਵਿੱਚ ਪਟੇਲ ਦੀ ਮੌਤ ਨਾਲ ਸੰਤੁਲਨ ਸਦਾ ਲਈ ਨੇਹਰੂ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਝੁਕ ਗਿਆ। ਕ੍ਰਿਪਲਾਨੀ, ਸੀ. ਰਾਜਗੋਪਾਲਾਚਾਰੀ ਅਤੇ ਟੰਡਨ ਹਾਸੀਏ 'ਤੇ ਚਲੇ ਗਏ, ਅਤੇ ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਚੋਣੀ ਸਫਲਤਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨੇਹਰੂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਅਤੇ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯਤਾ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੋ ਗਈ। 1952 ਦੀ ਚੋਣ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਜਿੱਤ ਨਾਲ, ਕਾਂਗਰਸ ਭਾਰਤ ਦੀ ਮੁੱਖ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪਾਰਟੀ ਬਣ ਗਈ।{{citation needed|date=October 2015}} === ਨੇਹਰੂ ਯੁੱਗ (1952–1964) === {{see also|ਲਾਲ ਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀਤਾ}} [[File:Nehrucon.jpg|thumb|alt=See caption |[[ਜਵਾਹਰਲਾਲ ਨੇਹਰੂ|ਨੇਹਰੂ]] [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਸੰਵਿਧਾਨ|ਭਾਰਤੀ ਸੰਵਿਧਾਨ]] 'ਤੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਲਗਭਗ 1950]] 1951 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 1964 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੱਕ, [[ਜਵਾਹਰਲਾਲ ਨੇਹਰੂ]] ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨੇਤਾ ਰਹੇ। ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ 1951–52, 1957 ਅਤੇ 1962 ਦੀਆਂ ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਜਿੱਤਾਂ ਨਾਲ ਸੱਤਾ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ।<ref name=career>{{cite web|title=Nehru Years in Indian Politics|url=http://www.sps.ed.ac.uk/__data/assets/pdf_file/0005/38480/WP16_Suranjan_Das.pdf|website=sps.ed.ac.uk|publisher=School of Social and Political Science, Edinburgh|access-date=23 June 2014|archive-date=24 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924105051/http://www.sps.ed.ac.uk/__data/assets/pdf_file/0005/38480/WP16_Suranjan_Das.pdf|url-status=dead}}</ref> ਆਪਣੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਦੌਰਾਨ, ਨੇਹਰੂ ਨੇ [[ਆਯਾਤ ਬਦਲ ਉਦਯੋਗੀਕਰਨ]] 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਨੀਤੀਆਂ ਲਾਗੂ ਕੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਇੱਕ [[ਮਿਸ਼ਰਤ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ]] ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰ-ਨਿਯੰਤਰਿਤ [[ਸਰਕਾਰੀ ਖੇਤਰ]] ਅਤੇ [[ਨਿੱਜੀ ਖੇਤਰ]] ਇਕੱਠੇ ਮੌਜੂਦ ਸਨ।<ref name="economic policy">{{cite web|title=Economic Ideology of Jawaharlal Nehru|url=http://www.epw.in/system/files/pdf/1964_16/29-30-31/economic_ideology_of_jawaharlal_nehru.pdf|website=www.epw.in|publisher=Economic and Political Weekly|access-date=23 June 2014}}</ref> ਉਹ ਮੰਨਦੇ ਸਨ ਕਿ ਮੂਲ ਅਤੇ ਭਾਰੀ ਉਦਯੋਗਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਭਾਰਤੀ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕੀਕਰਨ ਲਈ ਬੁਨਿਆਦੀ ਹੈ।<ref name=career /> ਨੇਹਰੂ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਨਿਵੇਸ਼ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਰਕਾਰੀ ਖੇਤਰ ਦੇ ਉਦਯੋਗਾਂ—ਸਟੀਲ, ਲੋਹਾ, ਕੋਇਲਾ ਅਤੇ ਬਿਜਲੀ—ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਸਬਸਿਡੀਆਂ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆਵਾਦੀ ਨੀਤੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ।<ref name="economic policy" /> ਨੇਹਰੂ ਨੇ ਧਰਮਨਿਰਪੇਕਤਾ, [[ਸਮਾਜਵਾਦੀ]] ਆਰਥਿਕ ਪ੍ਰਥਾਵਾਂ ਜੋ ਰਾਜ-ਚਲਿਤ ਉਦਯੋਗੀਕਰਨ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਸਨ, ਅਤੇ ਇੱਕ [[ਗੈਰ-ਜੁੜਿਆ ਅੰਦੋਲਨ|ਗੈਰ-ਜੁੜੀ]] ਅਤੇ ਗੈਰ-ਟਕਰਾਅ ਵਾਲੀ ਵਿਦੇਸ਼ ਨੀਤੀ ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ ਜੋ ਆਧੁਨਿਕ ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਖਾਸੀਅਤ ਬਣ ਗਈ।<ref name=root>{{cite news|title=History of Indian Economy Part II|url=http://www.dnaindia.com/analysis/column-why-jawaharlal-nehru-is-the-root-cause-of-indias-economic-troubles-1564479|access-date=23 June 2014|work=[[Daily News and Analysis]]|agency=DNA|date=11 July 2011}}</ref> [[ਠੰਢਾ ਯੁੱਧ]] ਦੌਰਾਨ ਗੈਰ-ਜੁੜੇਪਣ ਦੀ ਨੀਤੀ ਦਾ ਮਤਲਬ ਸੀ ਕਿ ਨੇਹਰੂ ਨੂੰ [[ਪੂਰਬੀ ਬਲਾਕ|ਪੂਰਬੀ]] ਅਤੇ [[ਪੱਛਮੀ ਬਲਾਕ]] ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਵਿੱਤੀ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕੀ ਸਹਾਇਤਾ ਮਿਲੀ ਤਾਂ ਜੋ ਭਾਰਤ ਦੀ ਉਦਯੋਗਿਕ ਬੁਨਿਆਦ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ।<ref name=movement>{{cite news|title=Nehru: Founding member of The non-aligned movement|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/574242.stm|website=news.bbc.co.uk|publisher=[[BBC|The British Broadcasting Corporation]]|access-date=23 June 2014}}</ref><ref name=Non-Aligned>{{cite web|title=History and Evolution of Non-Aligned Movement|url=http://mea.gov.in/in-focus-article.htm?20349/History+and+Evolution+of+NonAligned+Movement|website=mea.gov.in|publisher=Ministry of External Affairs, [[ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ]]|access-date=23 June 2014}}</ref> ਉਸਦੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਦੌਰਾਨ, ਨੇਹਰੂ 'ਤੇ ਚਾਰ ਜਾਣੀਆਂ ਹੱਤਿਆ ਦੇ ਯਤਨ ਹੋਏ।<ref name="Sahgal2010">{{cite book|author=Nayantara Sahgal|title=Jawaharlal Nehru: Civilizing a Savage World|url={{Google books|KycnN-MlfY4C|page=PA58|keywords=|text=|plainurl=yes}}|date=2010|publisher=Penguin Books India|isbn=978-0-670-08357-2|page=58}}</ref> ਉਸਦੀ ਜਾਨ 'ਤੇ ਪਹਿਲਾ ਹਮਲਾ 1947 ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਦੌਰਾਨ ਹੋਇਆ ਜਦੋਂ ਉਹ ਕਾਰ ਵਿੱਚ [[ਨਾਰਥ-ਵੈਸਟ ਫਰੰਟੀਅਰ ਪ੍ਰੋਵਿੰਸ (1901–2010)|ਨਾਰਥ-ਵੈਸਟ ਫਰੰਟੀਅਰ ਪ੍ਰੋਵਿੰਸ]] ਦਾ ਦੌਰਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਦੂਜਾ ਹਮਲਾ 1955 ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਛੁਰੀਧਾਰੀ ਰਿਕਸ਼ਾ ਚਾਲਕ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref name=autogenerated3>{{cite book|author=Nayantara Sahgal|title=Jawaharlal Nehru: Civilizing a Savage World|url={{Google books|KycnN-MlfY4C|page=PA58|keywords=|text=|plainurl=yes}}|date= 2010|publisher=Penguin Books India|isbn=978-0-670-08357-2|page=60}}</ref> ਤੀਜਾ ਯਤਨ [[ਬੰਬੇ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀ|ਬੰਬੇ]] ਵਿੱਚ 1956 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ।<ref name=autogenerated2>{{cite book|author=Nayantara Sahgal|title=Jawaharlal Nehru: Civilizing a Savage World|url={{Google books|KycnN-MlfY4C|page=PA58|keywords=|text=|plainurl=yes}}|date=2010|publisher=Penguin Books India|isbn=978-0-670-08357-2|page=61}}</ref> ਚੌਥਾ 1961 ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿੱਚ ਰੇਲ ਪਟੜੀਆਂ 'ਤੇ ਅਸਫਲ ਬੰਬ ਧਮਾਕੇ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਸੀ।<ref name="Sahgal2010" /> ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਨੂੰ ਖਤਰੇ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਨੇਹਰੂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਵੱਧ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਰਮਚਾਰੀ ਰੱਖਣਾ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਉਸਦੀ ਆਵਾਜਾਈ ਕਾਰਨ ਟ੍ਰੈਫਿਕ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਪਵੇ।<ref name="Sahgal2010" /> [[ਕੇ. ਕਾਮਰਾਜ]] 1963 ਵਿੱਚ ਨੇਹਰੂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਆਖਰੀ ਸਾਲ ਦੌਰਾਨ [[ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਕਾਂਗਰਸ ਕਮੇਟੀ]] ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਬਣੇ।<ref name=life>{{cite web|title=K. Kamaraj – Life History|publisher=The Perun Thalaivar organization|url=http://www.perunthalaivar.org/english/life-history/|website=www.perunthalaivar.org|access-date=23 June 2014|archive-date=5 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140705202836/http://www.perunthalaivar.org/english/life-history/|url-status=dead}}</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਹ ਨੌਂ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ [[ਤਮਿਲ ਨਾਡੂ|ਮਦਰਾਸ ਰਾਜ]] ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਰਹੇ ਸਨ।<ref name=Kingmakers>{{cite web|title=The Syndicate: Kingmakers of India |url=http://pib.nic.in/feature/feyr2003/fjul2003/f150720031.html|website=pib.nic.in|publisher=Press Information Bureau: [[ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ]]|access-date=23 June 2014}}</ref> ਕਾਮਰਾਜ "ਸਿੰਡੀਕੇਟ" ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਵੀ ਸਨ, ਜੋ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸੱਜੇ ਪੱਖ ਦੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਸੀ। 1963 ਵਿੱਚ 1962 ਦੇ ਭਾਰਤ-ਚੀਨ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਹਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯਤਾ ਘਟ ਗਈ। ਪਾਰਟੀ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਜੀਵੰਤ ਕਰਨ ਲਈ, ਕਾਮਰਾਜ ਨੇ ਨੇਹਰੂ ਨੂੰ [[ਕਾਮਰਾਜ ਯੋਜਨਾ]] ਦਾ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸਨੇ ਛੇ ਕਾਂਗਰਸ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀਆਂ (ਉਸ ਸਮੇਤ) ਅਤੇ ਛੇ ਸੀਨੀਅਰ ਕੈਬਿਨੇਟ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਪਾਰਟੀ ਕੰਮ ਲਈ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ।{{sfn|Mahendra Prasad Singh|1981|p=46}}<ref name="Jeyaraman2013">{{cite book|author=Bala Jeyaraman|title=Kamaraj: The Life and Times of K. Kamaraj|url={{Google books|BqWeAwAAQBAJ|page=PT55|keywords=|text=|plainurl=yes}}|date=2013 |publisher=Rupa Publications |isbn=978-81-291-3227-7|pages=55–56}}</ref><ref name="Gehlot1991">{{cite book|author=N. S. Gehlot|title=The Congress Party in India: Policies, Culture, Performance|url={{Google books|06HLD2_3Qj4C|page=PA177|plainurl=yes}} |year=1991|publisher=Deep & Deep Publications|isbn=978-81-7100-306-8|page=180}}</ref> [[File:Congress Party old symbol.png|thumb|ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਚੋਣ ਚਿੰਨ੍ਹ (1952–1969)]] 1964 ਵਿੱਚ, ਨੇਹਰੂ ਦੀ ਮੌਤ [[ਏਓਰਟਿਕ ਡਿਸੈਕਸ਼ਨ]] ਕਾਰਨ ਹੋ ਗਈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਬਾਰੇ ਸਵਾਲ ਉੱਠੇ।<ref name=death>{{cite news|title=The death of Nehru|work=The Guardian|publisher=The Guardian archive|date=28 May 2013 |url=https://www.theguardian.com/theguardian/2013/may/28/death-of-nehru-archive-1964|access-date=23 June 2014}}</ref><ref name="Nehru death">{{cite web|title=Jawaharlal Nehru (1889–1964) |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/nehru_jawaharlal.shtml|website=bbc.co.uk|publisher=[[BBC|The British Broadcasting Corporation]]|access-date=23 June 2014}}</ref><ref name="Nehru dies">{{cite news|title=1964: Light goes out in India as Nehru dies|publisher=[[BBC|The British Broadcasting Corporation]] |url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/may/27/newsid_3690000/3690019.stm |website=news.bbc.co.uk|access-date=23 June 2014}}</ref> ਨੇਹਰੂ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, [[ਗੁਲਜ਼ਾਰੀਲਾਲ ਨੰਦਾ]] ਨੂੰ 27 ਮਈ 1964 ਨੂੰ ਅਸਥਾਈ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਦ ਤੱਕ ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਨਵਾਂ ਸੰਸਦੀ ਨੇਤਾ ਚੁਣਿਆ ਨਹੀਂ ਗਿਆ ਜੋ ਫਿਰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਬਣੇਗਾ।<ref name="Interim PM">{{cite web |title=Shri Gulzari Lal Nanda |url=https://www.pmindia.gov.in/en/former_pm/shri-gulzari-lal-nanda-2/ |publisher=PMO India |access-date=24 July 2021}}</ref> ਨੇਹਰੂ ਦੇ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਦੀ ਚੋਣ ਦੌਰਾਨ, ਮੋਰਾਰਜੀ ਦੇਸਾਈ ਅਤੇ ਲਾਲ ਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਵਿਚਕਾਰ ਚੋਣ ਹੋਈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਨੂੰ ਅਗਲਾ ਸੰਸਦੀ ਨੇਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ। ਕਾਮਰਾਜ ਨੂੰ ਮੋਰਾਰਜੀ ਦੇਸਾਈ ਉੱਤੇ [[ਲਾਲ ਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ]] ਦੀ ਜਿੱਤ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ "ਕਿੰਗਮੇਕਰ" ਵਜੋਂ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ।{{sfn|Mahendra Prasad Singh|1981|p=42}} === ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਯੁੱਗ (1964–1966) === ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ, ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਨੇ ਨੇਹਰੂ ਦੇ [[ਭਾਰਤ ਗਣਰਾਜ ਦੀ ਮੰਤਰੀ ਮੰਡਲ|ਮੰਤਰੀ ਮੰਡਲ]] ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਿਆ; [[ਟੀ. ਟੀ. ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਮਾਚਾਰੀ]] ਨੂੰ [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਿੱਤ ਮੰਤਰੀ]] ਵਜੋਂ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਰੱਖਿਆ ਮੰਤਰੀ [[ਯਸ਼ਵੰਤਰਾ ਚਵਾਣ]] ਵੀ ਰਹੇ।<ref name="PradhanGodbole1999">{{cite book|author1=R. D. Pradhan|author2=Madhav Godbole|title=Debacle to Revival: Y. B. Chavan as Defence Minister, 1962–65|url={{Google books|9vDvpB_sqB0C|page=PA15|keywords=|text=|plainurl=yes}}|date=1999|publisher=Orient Blackswan|isbn=978-81-250-1477-5|page=17}}</ref> ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਨੇ [[ਸਵਰਨ ਸਿੰਘ]] ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਵਜੋਂ [[ਵਿਦੇਸ਼ ਮਾਮਲੇ ਮੰਤਰੀ]] ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ।<ref name="Affairs2008">{{cite book|author=Arvind Panagariya Professor of Economics and Jagdish Bhagwati Professor of Indian Political Economy Columbia University School of International & Public Affairs|title=India: The Emerging Giant: The Emerging Giant|url={{Google books|6eO1-yP7o4MC|page=PA27|keywords=|text=|plainurl=yes}}|date=2008|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-804299-0|page=27}}</ref> [[ਲਾਲ ਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ|ਸ਼ਾਸਤਰੀ]] ਨੇ [[ਇੰਦਿਰਾ ਗਾਂਧੀ]], ਜਵਾਹਰਲਾਲ ਨੇਹਰੂ ਦੀ ਧੀ ਅਤੇ ਪੂਰਵ ਪਾਰਟੀ ਪ੍ਰਧਾਨ, ਨੂੰ [[ਸੂਚਨਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਮੰਤਰੀ]] ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ।<ref name=ministry>{{cite web|title=History and Politics of India|url=https://www.sscnet.ucla.edu/southasia/History/Independent/Indira.html|archive-url=https://web.archive.org/web/19991112105947/http://www.sscnet.ucla.edu/southasia/History/Independent/Indira.html|url-status=dead|archive-date=12 November 1999|website=socialsciences.ucla.edu|publisher=UCLA Division of Social Sciences|access-date=23 June 2014}}</ref> ਗੁਲਜ਼ਾਰੀਲਾਲ ਨੰਦਾ [[ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਤਰਾਲਾ (ਭਾਰਤ)|ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਤਰੀ]] ਵਜੋਂ ਜਾਰੀ ਰਹੇ।<ref name="home affairs">{{cite web|title=Biography of Gulzarilal Nanda |url=http://pmindia.gov.in/pm_gulzari.html |website=pmindia.gov.in|publisher=Prime Minister's Office |access-date=23 June 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120828142039/http://pmindia.gov.in/pm_gulzari.html |archive-date=28 August 2012 }}</ref> [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ]] ਵਜੋਂ, ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਨੇ ਨੇਹਰੂ ਦੀ [[ਗੈਰ-ਜੁੜਿਆ ਅੰਦੋਲਨ|ਗੈਰ-ਜੁੜੇਪਣ]] ਦੀ ਨੀਤੀ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ,<ref name="NarayanShastri2006">{{cite book|author1=Narayan Agrawal Narayan|author2=Lal Bahadur Shastri|author3=Vivek Misra|author4=Subha Ravi|title=Lal Bahadur Shastri, Churn of Conscience|url={{Google books|Lwoae1jbcc0C|page=PA100|keywords=|text=|plainurl=yes}}|year=2006|publisher=Eternal Gandhi|isbn=978-81-231-0193-4|page=88}}</ref> ਪਰ [[ਸੋਵੀਅਤ ਸੰਘ]] ਨਾਲ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਸੰਬੰਧ ਬਣਾਏ। 1962 ਦੇ [[ਚੀਨ-ਭਾਰਤ ਯੁੱਧ]] ਦੇ ਬਾਅਦ ਅਤੇ ਚੀਨ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚਕਾਰ ਫੌਜੀ ਸੰਬੰਧਾਂ ਦੇ ਬਣਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਸ਼ਸਤ੍ਰ ਫੌਜਾਂ ਦਾ ਰੱਖਿਆ ਬਜਟ ਵਧਾਇਆ। ਉਸਨੇ ਵਾਈਟ ਰਿਵੋਲਿਊਸ਼ਨ ਨੂੰ ਵੀ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ—ਦੁੱਧ ਦੀ ਉਤਪਾਦਨ ਅਤੇ ਸਪਲਾਈ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੁਹਿੰਮ, ਜਿਸ ਲਈ [[ਨੈਸ਼ਨਲ ਡੇਅਰੀ ਡਿਵੈਲਪਮੈਂਟ ਬੋਰਡ]] ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ।<ref name=Revolution>{{cite web|title=The White Revolution: A beginning|url=http://www.unicef.org/india/media_2643.htm|website=unicef.org|publisher=[[UNICEF]]|access-date=23 June 2014|archive-date=19 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140819085943/http://www.unicef.org/india/media_2643.htm|url-status=dead}}</ref> 1965 ਵਿੱਚ ਮਦਰਾਸ ਵਿਰੋਧੀ-ਹਿੰਦੀ ਆੰਦੋਲਨ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਹੋਇਆ।<ref name="Dasgupta1970">{{cite book|author=Jyotirindra Dasgupta|title=Language Conflict and National Development: Group Politics and National Language Policy in India|url={{Google books|qGACL5YJRjEC|page=PA237|keywords=|text=|plainurl=yes}}|year=1970|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-01590-6|page=237}}</ref><ref name=conflict>{{cite journal|title=The Madras anti-Hindi agitation|url=https://archive.org/details/sim_pacific-affairs_spring-summer-1966_39_1-2/page/19|journal=Pacific Affairs|volume=39|issue=1/2|pages=19–36|publisher=Digital library of academic journals|jstor=2755179|last1=Forrester|first1=Duncan B.|year=1966|doi=10.2307/2755179}}</ref> ਸ਼ਾਸਤਰੀ 1965 ਦੇ [[ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਯੁੱਧ]] ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਹੀਰੋ ਬਣ ਗਏ।<ref name=war>{{cite web|title=The Indo-Pakistan war of 1965|url=http://indiannavy.nic.in/book/1965-indo-pakistan-war|website=indiannavy.nic.in|publisher=[[ਭਾਰਤੀ ਨੌਸੈਨਾ]]|access-date=23 June 2014}}</ref> ਉਸਦਾ ਨਾਰਾ, "[[ਜੈ ਜਵਾਨ ਜੈ ਕਿਸਾਨ]]" ("ਸੈਨਿਕ ਨੂੰ ਸਲਾਮ, ਕਿਸਾਨ ਨੂੰ ਸਲਾਮ"), ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਿਆ।<ref name=slogan>{{cite news|title=Life of Lal Bahadur Shastri|url=http://www.business-standard.com/article/pti-stories/life-of-lal-bahadur-shastri-to-be-captured-on-celluloid-113032600267_1.html|access-date=23 June 2014|work=[[Business Standard]]|agency=Ananda Bazar Patrika (ABP) Group|publisher=[[ABP Group|Ananda Publishers]]|date=26 March 2013}}</ref> 11 ਜਨਵਰੀ 1966 ਨੂੰ, [[ਤਾਸ਼ਕੰਦ ਘੋਸ਼ਣਾ]] 'ਤੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕਰਨ ਦੇ ਇੱਕ ਦਿਨ ਬਾਅਦ, ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਦੀ ਤਾਸ਼ਕੰਦ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ, ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦਿਲ ਦੇ ਦੌਰੇ ਕਾਰਨ; ਪਰ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਅਜੇ ਵੀ ਰਹੱਸਮਈ ਹਨ।<ref name=controversy>{{cite web|title=Controversial death of Shastri|url=http://www.wikileaks-forum.com/india/68/dead-silence-on-the-killers-and-contract-killers-of-lal-bahadur-shastri/8620/|website=wikileaks-forum.com|publisher=Wikileaks Forum|access-date=23 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140501224743/http://www.wikileaks-forum.com/india/68/dead-silence-on-the-killers-and-contract-killers-of-lal-bahadur-shastri/8620/|archive-date=1 May 2014|url-status=dead}}</ref><ref name="diminutive leader">{{cite web|title=Lal Bahadur Shastri's death in Tashkent|url=https://www.bbc.co.uk/blogs/legacy/thereporters/soutikbiswas/2009/08/was_mr_shastri_murdered.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20140817235300/http://www.bbc.co.uk/blogs/legacy/thereporters/soutikbiswas/2009/08/was_mr_shastri_murdered.html|url-status=dead|archive-date=17 August 2014|website=bbc.com|publisher=BBC|access-date=23 June 2014}}</ref><ref name=Shashtri>{{cite web|title=Lal Bahadur Shastri |url=https://www.sscnet.ucla.edu/southasia/History/Independent/Shastri.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20000422080114/http://www.sscnet.ucla.edu/southasia/History/Independent/Shastri.html|url-status=dead|archive-date=22 April 2000|website=socialsciences.ucla.edu/|publisher=UCLA Division of Social Science|access-date=23 June 2014}}</ref> ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ [[ਇੰਦਿਰਾ ਗਾਂਧੀ]] ਨੂੰ [[ਮੋਰਾਰਜੀ ਦੇਸਾਈ]] ਦੇ ਉੱਤੇ ਨੇਤਾ ਚੁਣਿਆ। ਇਕ ਵਾਰ ਫਿਰ, [[ਕੇ. ਕਾਮਰਾਜ]] ਨੇ ਇਸ ਨਤੀਜੇ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਉੱਚ ਨੇਤ੍ਰਿਤਵ ਵਿੱਚ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਬਾਰੇ ਮਤਭੇਦਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਕਈ ਟੁੱਟੀਆਂ ਪਾਰਟੀਆਂ ਬਣੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਉੜੀਸਾ ਜਨਾ ਕਾਂਗਰਸ]], [[ਬੰਗਲਾ ਕਾਂਗਰਸ]], [[ਉਤਕਲ ਕਾਂਗਰਸ]], ਅਤੇ [[ਭਾਰਤੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦਲ]]। === ਇੰਦਿਰਾ ਯੁੱਗ (1966–1984) === [[File:Indira and Nixon.JPG|thumb|upright|left|[[ਇੰਦਿਰਾ ਗਾਂਧੀ]] ਅਮਰੀਕੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ [[ਰਿਚਰਡ ਨਿਕਸਨ]] ਨਾਲ, 1971]] 1967 ਵਿੱਚ, [[1967 ਭਾਰਤੀ ਆਮ ਚੋਣ]] ਵਿੱਚ ਖਰਾਬ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, [[ਇੰਦਿਰਾ ਗਾਂਧੀ]] ਨੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਵਧਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। 1969 ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਕਈ ਮੁੱਦਿਆਂ 'ਤੇ ਸੀਨੀਅਰ ਪਾਰਟੀ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਵਿਵਾਦ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਈ। ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ—ਉਸਨੇ ਖਾਲੀ ਪਏ [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਲਈ ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਂਗਰਸ ਉਮੀਦਵਾਰ [[ਨੀਲਮ ਸੰਜੀਵਾ ਰੈੱਡੀ]] ਦੀ ਬਜਾਏ ਸੁਤੰਤਰ ਉਮੀਦਵਾਰ [[ਵੀ. ਵੀ. ਗਿਰੀ]] ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ{{sfn|Mahendra Prasad Singh|1981|pp=65–80}}<ref>Hardgrave, R. L., 1970. "The Congress in India: Crisis and Split". ''Asian Survey'', 10(3), pp. 256–262.</ref> ਅਤੇ ਗਾਂਧੀ ਵੱਲੋਂ ਭਾਰਤ ਦੇ 14 ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਬੈਂਕਾਂ ਦਾ ਅਚਾਨਕ ਰਾਸ਼ਟਰੀਕਰਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਉਸੇ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ [[ਐਸ. ਨਿਜਲਿੰਗੱਪਾ]] ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨਹੀਣਤਾ ਲਈ ਪਾਰਟੀ ਤੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ।<ref name=socialism>{{cite news |title=March to socialism under Prime Minister Indira Gandhi|work=[[The Economic Times]]|agency=Bennett, Coleman & Co. Ltd|publisher=[[The Times Group]]|date=24 August 2011}}</ref><ref name=expelled>{{cite news|title=1969: S. Nijalingappa expelled Indira Gandhi from the Party|url=https://www.indiatoday.in/magazine/cover-story/story/20070702-1969-congress-splits-748296-2007-07-01|access-date=25 June 2014|work=[[India Today]]|publisher=Aroon Purie|date=2 July 2007}}</ref> ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਜਵਾਬੀ ਕਦਮ ਵਜੋਂ ਆਪਣਾ ਖੁਦ ਦਾ INC ਧੜਾ ਬਣਾਇਆ। ਇਸਨੂੰ ਕਾਂਗਰਸ (R) ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।{{efn|The "R" stood for Requisition or Ruling}} ਮੂਲ ਪਾਰਟੀ ਫਿਰ [[ਕਾਂਗਰਸ (ਓ)|ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ (ਓ)]] ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਣ ਲੱਗੀ।{{efn|The "O" stands for organisation/Old Congress.}} ਇਸਦੇ ਮੁੱਖ ਨੇਤਾ ਕਾਮਰਾਜ, ਮੋਰਾਰਜੀ ਦੇਸਾਈ, ਨਿਜਲਿੰਗੱਪਾ ਅਤੇ [[ਐਸ. ਕੇ. ਪਾਟਿਲ]] ਸਨ ਜੋ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸੱਜੇ ਪੱਖੀ ਐਜੰਡੇ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦੇ ਸਨ।<ref name="book">{{cite book|last=Sanghvi|first=Vijay |title=The Congress, Indira to Sonia Gandh|year=2006|publisher=Kalpaz Publications|location=New Delhi |isbn=978-81-7835-340-1|page=77|url=https://books.google.com/books?id=npdqD_TXucQC&q=%22indira+gandhi%22+cow++calf+symbol&pg=PA77}}</ref> ਇਹ ਵਿਭਾਜਨ ਉਸ ਵੇਲੇ ਹੋਇਆ ਜਦੋਂ [[ਸੰਯੁਕਤ ਵਿਧਾਇਕ ਦਲ]] ਦੇ ਝੰਡੇ ਹੇਠ ਇਕਜੁੱਟ ਵਿਰੋਧ ਨੇ [[ਹਿੰਦੀ ਪੱਟੀ]] ਵਿੱਚ ਕਈ ਰਾਜਾਂ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=npdqD_TXucQC&q=%22indira+gandhi%22+cow++calf+symbol&pg=PA77|title=The Congress, Indira to Sonia Gandhi |first=Vijay|last=Sanghvi|date=2006|publisher=Gyan Publishing House|isbn=9788178353401|via=Google Books}}</ref> ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਇੰਦਿਰਾ ਗਾਂਧੀ ਪਾਰਟੀ ਲਈ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯ ਸਮਰਥਨ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯ ਐਜੰਡਾ ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ।<ref name=book /> ਉਸਦਾ ਧੜਾ, ਜਿਸਨੂੰ ਕਾਂਗਰਸ (R) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਨੂੰ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਕਾਂਗਰਸ ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਮਿਲਿਆ ਜਦਕਿ [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ (ਸੰਗਠਨ)|ਮੂਲ ਪਾਰਟੀ]] ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ 65 ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਸੀ।<ref name="Rosser">{{Cite book|publisher = MIT Press| pages = 468–470| url={{Google books|y3Mr6TgalqMC|page=PA470|plainurl=yes}} |isbn=978-0-262-18234-8| last1=Rosser| first1=J. Barkley| last2=Rosser| first2=Marina V.| title=Comparative Economics in Transforming the World Economy| year=2004}}</ref> ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਕਾਂਗਰਸ ਕਮੇਟੀ ਵਿੱਚ, ਇਸਦੇ 705 ਵਿੱਚੋਂ 446 ਮੈਂਬਰ ਇੰਦਿਰਾ ਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਗਏ। ਇਸ ਨਾਲ ਭਾਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਬਣਿਆ ਕਿ ਇੰਦਿਰਾ ਦੀ ਕਾਂਗਰਸ ਹੀ ਅਸਲੀ ਕਾਂਗਰਸ (INC-R) ਹੈ। "ਓਲਡ ਕਾਂਗਰਸ" ਨੇ ਜੋੜੇ ਹੋਏ ਬੈਲਾਂ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਰੱਖਿਆ ਜਦਕਿ ਇੰਦਿਰਾ ਦੇ ਧੜੇ ਨੂੰ ਚੋਣ ਕਮਿਸ਼ਨ ਵੱਲੋਂ ਦੁੱਧ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਬੱਛੇ ਨਾਲ ਗਾਂ ਦਾ ਨਵਾਂ ਚਿੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। {{quote box|bgcolor=#CCDDFF|width=25%|align=right|quote="India might be an ancient country but was a young democracy and as such should remain vigilant against the domination of few over the social, economic or political systems. Banks should be publicly owned so that they catered to not just large industries and big businesses but also agriculturists, small industries and entrepreneurs. Furthermore, the private banks had been functioning erratically with hundreds of them failing and causing loss to the depositors who were given no guarantee against such loss."|source=—ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਨਿੱਜੀ ਬੈਂਕਾਂ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਬਿਆਨ।<ref name="Quote">{{cite news |last1=Menon |first1=Vandana |title='We simply don't have time': Read Indira Gandhi's letters defending bank nationalisation |url=https://theprint.in/politics/letters-indira-gandhi-defending-bank-nationalisation/17110/ |access-date=10 March 2022 |work=ThePrint |agency=Printline Media Pvt. Ltd |date=November 16, 2017}}</ref>}} 1971 ਵਿੱਚ ਹੋਈਆਂ ਮੱਧ-ਅਵਧੀ ਸੰਸਦੀ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ, ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਕਾਂਗਰਸ (R) ਨੇ ਗਰੀਬੀ ਖਤਮ ਕਰਨ ({{lang|hi|[[ਗਰੀਬੀ ਹਟਾਓ]]}}) ਵਰਗੀਆਂ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਨੀਤੀਆਂ ਦੇ ਮੰਚ 'ਤੇ ਭਾਰੀ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ।<ref name="1971 result">{{cite web|title=General Elections, India, 1971: Statistical report |url=http://eci.nic.in/eci_main/statisticalreports/LS_1971/Vol_I_LS71.pdf |website=eci.nic.in |publisher=[[ਭਾਰਤ ਚੋਣ ਕਮਿਸ਼ਨ]] |access-date=25 June 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140718175452/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/LS_1971/Vol_I_LS71.pdf |archive-date=18 July 2014 }}</ref> 1971 ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਅਧੀਨ ਕਾਂਗਰਸ (R) ਦੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ ਵਿੱਚ [[ਰਿਆਸਤੀ ਭੱਤਾ|ਪ੍ਰਿਵੀ ਪੁਰਸ]] ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਦੇ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਅਤੇ 1969 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ 14 ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਬੈਂਕਾਂ ਦਾ [[ਰਾਸ਼ਟਰੀਕਰਨ]] ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ।<ref name=nationalisation>{{cite news|title=Economic Milestone: Nationalisation of Banks (1969)|url=http://forbesindia.com/article/independence-day-special/economic-milestone-nationalisation-of-banks-(1969)/38415/1|access-date=17 September 2015 |work=[[Forbes India]]|date=17 September 2015}}</ref> 1969 ਵਿੱਚ ਇੰਦਿਰਾ ਗਾਂਧੀ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਿਵੀ ਪੁਰਸ ਅਤੇ ਅਧਿਕਾਰਕ ਉਪਾਧੀਆਂ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਸਫਲ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਸੰਵਿਧਾਨ ਸੋਧ ਬਿੱਲ ਲੋਕ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਪਾਸ ਹੋ ਗਿਆ, ਪਰ ਰਾਜਯ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਲੋੜੀਂਦੀ ਦੋ-ਤਿਹਾਈ ਬਹੁਮਤ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, 1971 ਵਿੱਚ [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੀ ਛੱਬੀਵੀਂ ਸੋਧ]] ਦੇ ਪਾਸ ਹੋਣ ਨਾਲ ਪ੍ਰਿਵੀ ਪੁਰਸ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। 1962 ਦੇ [[ਚੀਨ-ਭਾਰਤ ਯੁੱਧ]] ਕਾਰਨ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਬਜਟ ਘਾਟ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਖਜ਼ਾਨਾ ਲਗਭਗ ਖਾਲੀ ਹੋ ਗਿਆ, ਉੱਚ ਮਹਿੰਗਾਈ ਅਤੇ ਘਟਦੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਮੁਦਰਾ ਭੰਡਾਰ ਹੋ ਗਏ। 1962 ਦੇ ਛੋਟੇ ਯੁੱਧ ਨੇ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਦੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਰੱਖਿਆ ਉਦਯੋਗ ਅਤੇ [[ਭਾਰਤੀ ਸੈਨਾ]] ਵੱਲ ਮੋੜਿਆ। ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਤੀਜੇ ਯੋਜਨਾ (1961–1966) ਲਈ ਫੰਡ ਇਕੱਠੇ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਲ ਆਈ। [[ਸੁਭਦਰਾ ਜੋਸ਼ੀ]], ਇੱਕ ਸੀਨੀਅਰ ਪਾਰਟੀ ਮੈਂਬਰ, ਨੇ ਨਿੱਜੀ ਬੈਂਕਾਂ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਗੈਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਕਿ ਰਾਸ਼ਟਰੀਕਰਨ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਸਰੋਤ ਇਕੱਠੇ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰੇਗਾ।<ref name="Bank Act">{{cite web |title=The Defining Event |url=https://rbidocs.rbi.org.in/rdocs/content/PDFs/90069.pdf |publisher=[[ਭਾਰਤੀ ਰਿਜ਼ਰਵ ਬੈਂਕ]] |access-date=10 March 2022}}</ref> ਜੁਲਾਈ 1969 ਵਿੱਚ, ਇੰਦਿਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਆਰਡੀਨੈਂਸ ਰਾਹੀਂ ਚੌਦਾਂ ਵੱਡੇ ਨਿੱਜੀ ਬੈਂਕਾਂ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀਕਰਨ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=ChrzDwAAQBAJ&pg=PA20 |title=Banking Awareness |date=2017 |publisher=Arihant Publications (India) Ltd. |page=20 |isbn=978-93-11124-66-7}}</ref> 1971 ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਚੁਣੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਕੋਇਲਾ, ਸਟੀਲ, ਤਾਮਬਾ, ਰਿਫਾਇਨਿੰਗ, ਕਪਾਹ ਟੈਕਸਟਾਈਲ ਅਤੇ ਬੀਮਾ ਉਦਯੋਗਾਂ ਦਾ ਵੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀਕਰਨ ਕੀਤਾ। ਇਸਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਅਤੇ ਸੰਗਠਿਤ ਮਜ਼ਦੂਰ ਵਰਗ ਦੇ ਹਿੱਤਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨਾ ਸੀ।<ref name="Bank Act" /> [[File:Congress Loksabha seats all time.png|thumb|alt= INC seasts in lower house of Indian parliament|ਕਾਂਗਰਸ ਲੋਕ ਸਭਾ ਸੀਟਾਂ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ]] 12 ਜੂਨ 1975 ਨੂੰ, [[ਅਲਾਹਾਬਾਦ ਹਾਈ ਕੋਰਟ|ਅਲਾਹਾਬਾਦ ਉੱਚ ਨਿਆਂਲਯ]] ਨੇ ਚੋਣੀ ਗੜਬੜੀਆਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ [[ਲੋਕ ਸਭਾ]] ਲਈ ਇੰਦਿਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਚੋਣ ਨੂੰ ਅਵੈਧ ਕਰਾਰ ਦਿੱਤਾ।<ref name=emergency>{{cite web|title=The Emergency, and Indian democracy|url=https://www.sscnet.ucla.edu/southasia/History/Independent/Indira.html|archive-url=https://web.archive.org/web/19991112105947/http://www.sscnet.ucla.edu/southasia/History/Independent/Indira.html|url-status=dead|archive-date=12 November 1999|website=sscnet.ucla.edu|publisher=UCLA Division of Social Science|access-date=25 June 2014}}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ, ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇਣ ਦੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ [[ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ|ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ]] ਵਿੱਚ ਅਪੀਲ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ। ਵਧ ਰਹੀ ਅਵਿਵਸਥਾ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨ-ਵਿਵਸਥਾ ਦੀ ਖਰਾਬੀ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ, ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਮੰਤਰੀ ਮੰਡਲ ਨੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ [[ਫਖਰੁੱਦੀਨ ਅਲੀ ਅਹਿਮਦ]] ਨੂੰ [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਐਮਰਜੈਂਸੀ]] ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਕਿ [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨ|ਸੰਵਿਧਾਨ]] ਦੇ [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦਾ ਭਾਗ ਗਿਆਰਾਂ|ਆਰਟਿਕਲ 352]] ਦੇ ਤਹਿਤ ਸੀ।<ref>{{cite news |title=Emergency papers found |url=https://timesofindia.indiatimes.com/home/sunday-times/deep-focus/Emergency-papers-found/articleshow/20839450.cms |work=[[The Times of India]] |access-date=6 June 2018 |date=30 June 2013}}</ref> ਉੱਨੀ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੀ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਦੌਰਾਨ, ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਗੈਰ-ਚੁਣੇ ਛੋਟੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰੀ [[ਸੰਜੇ ਗਾਂਧੀ]] ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਨੇੜਲੇ ਸਾਥੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਵਿਅਪਕ ਦਮਨ ਅਤੇ ਸੱਤਾ ਦੇ ਦੁਰਪਯੋਗ ਹੋਏ।<ref>{{cite journal |last=Ghildiyal|first=Subodh |title=Cong blames Sanjay Gandhi for Emergency 'excesses'|date=29 December 2010|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/Cong-blames-Sanjay-Gandhi-for-Emergency-excesses/articleshow/7181279.cms|access-date=30 January 2014 |url-status=live|archive-date=28 August 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110828145401/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-12-29/india/28661327_1_slum-clearance-sanjay-gandhi-sterilization|journal=[[The Times of India]]}}</ref><ref>{{cite news|last=Express News Service|title=Emergency 'propagandist' who banned Kishore Kumar songs |url=http://archive.indianexpress.com/news/emergency-propagandist-who-banned-kishore-kumar-songs/1127804/ |access-date=17 January 2014|newspaper=Indian Express|date=11 June 2013}}</ref><ref name="The Life of Indira Gandhi">{{cite journal |last=Dasgupta |first=Swapan |title=The Life of Indira Gandhi |date=July 1985 |volume=7 |issue=3 |journal=Third World Quarterly |department=Book Reviews |doi=10.1080/01436598508419863 |pages=731–778}}</ref> 25 ਜੂਨ 1975 ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਐਮਰਜੈਂਸੀ 21 ਮਾਰਚ 1977 ਨੂੰ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈ।<ref name=proved>{{cite news| author=Inder Malhotra|title=What Prime Minister Indira Gandhi's Emergency proved for India|date=23 June 2010 |url=http://www.rediff.com/news/column/inder-malhotra-on-35-years-after-the-emergency/20100623.htm |access-date=25 June 2014|work=[[Rediff.com]]}}</ref> ਸਾਰੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਕੈਦੀਆਂ ਨੂੰ ਰਿਹਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਲੋਕ ਸਭਾ ਲਈ ਨਵੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref name=union>{{cite web|title=Indian general election, 1977|url=http://www.ipu.org/parline-e/reports/arc/INDIA_1977_E.PDF |website=ipu.org|publisher=Inter-Parliamentary Union|access-date=25 June 2014}}</ref> [[1977 ਭਾਰਤੀ ਆਮ ਚੋਣ]] ਵਿੱਚ, ਜਨਤਾ ਗਠਜੋੜ ਨੇ 295 ਸੀਟਾਂ ਜਿੱਤ ਕੇ ਕਾਂਗਰਸ ਨੂੰ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ, ਜਦਕਿ ਕਾਂਗਰਸ ਨੂੰ 153 ਸੀਟਾਂ ਮਿਲੀਆਂ। ਗਾਂਧੀ ਆਪਣੀ ਸੀਟ ਜਨਤਾ ਉਮੀਦਵਾਰ [[ਰਾਜ ਨਾਰਾਇਣ]] ਤੋਂ ਹਾਰ ਗਈ। 2 ਜਨਵਰੀ 1978 ਨੂੰ, ਉਸਨੇ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਮਰਥਕਾਂ ਨੇ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਵਿਰੋਧੀ ਪਾਰਟੀ ਬਣਾਈ, ਜਿਸਨੂੰ ਕਾਂਗਰਸ (I) ਕਿਹਾ ਗਿਆ—"I" ਦਾ ਮਤਲਬ ਇੰਦਿਰਾ ਸੀ। ਅਗਲੇ ਸਾਲ, ਉਸਦੀ ਪਾਰਟੀ ਨੂੰ ਅਧਿਕਾਰਕ ਵਿਰੋਧੀ ਦਰਜਾ ਮਿਲ ਗਿਆ।<ref name="Basu2016">{{cite book|last1=Basu |first1=Manisha |title=The Rhetoric of Hindutva|year=2016 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-14987-8 |pages=73– |url={{Google books|E7gtDQAAQBAJ |page=PA73|plainurl=yes}}}}</ref> ਨਵੰਬਰ 1978 ਵਿੱਚ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਦੁਬਾਰਾ ਸੰਸਦੀ ਸੀਟ ਜਿੱਤੀ। 1980 ਵਿੱਚ [[1980 ਭਾਰਤੀ ਆਮ ਚੋਣ]] ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਦੁਬਾਰਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਬਣੀ।<ref name="1980 report">{{cite web |title=Statistical report general elections, 1980 |website=eci.nic.in |publisher=[[ਭਾਰਤ ਚੋਣ ਕਮਿਸ਼ਨ]] |url=http://eci.nic.in/eci_main/statisticalreports/LS_1980/Vol_I_LS_80.pdf |access-date=25 June 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140718175926/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/LS_1980/Vol_I_LS_80.pdf |archive-date=18 July 2014}}</ref> ਚੋਣ ਕਮਿਸ਼ਨ ਨੇ ਕਾਂਗਰਸ (I) ਨੂੰ 1984 ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਲਈ ਅਸਲੀ ਕਾਂਗਰਸ ਮੰਨਿਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ "I" ਨਾਮ 1996 ਵਿੱਚ ਹਟਾਇਆ ਗਿਆ।<ref name="Basu2016" /><ref name="1980 report" /> ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਦੌਰਾਨ [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] ਵਿੱਚ ਅਸ਼ਾਂਤੀ ਵਧੀ, ਜਿੱਥੇ [[ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ]] ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਮਰਥਕ ਸਿੱਖ ਖੁਦਮੁਖਤਿਆਰੀ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।<ref name=operation>{{cite news|title=Operation Blue Star 1984|url=http://www.dnaindia.com/india/report-7-things-you-need-to-know-about-operation-blue-star-1993952|access-date=25 June 2014|work=[[Daily News and Analysis]]|agency=[[Dainik Bhaskar]]|publisher=Deepak Rathi|date=6 June 2014}}</ref> 1983 ਵਿੱਚ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸਮਰਥਕਾਂ ਨਾਲ [[ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ|ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਗਏ ਅਤੇ ਹਥਿਆਰ ਇਕੱਠੇ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।<ref name="telegraph report">{{cite news|title=1984: Operation Blue Star|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/india/10881115/Operation-Blue-Star-How-an-Indian-army-raid-on-the-Golden-Temple-ended-in-disaster.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/india/10881115/Operation-Blue-Star-How-an-Indian-army-raid-on-the-Golden-Temple-ended-in-disaster.html |archive-date=10 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|access-date=25 June 2014|work=[[The Daily Telegraph (UK)|The Daily Telegraph]]|date=6 June 2014}}</ref> ਜੂਨ 1984 ਵਿੱਚ, ਕਈ ਅਸਫਲ ਵਾਰਤਾਵਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਗਾਂਧੀ ਨੇ [[ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ]] ਨੂੰ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਘਟਨਾ [[ਆਪਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ]] ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref name="blue star">{{cite news|title=Operation Blue Star|url=http://www.thehindu.com/news/national/operation-blue-star-the-untold-story/article4798102.ece|access-date=25 June 2014|work=The Hindu|date=10 June 2013}}</ref> 31 ਅਕਤੂਬਰ 1984 ਨੂੰ, ਉਸਦੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਰਮਚਾਰੀ [[ਸਤਵੰਤ ਸਿੰਘ]] ਅਤੇ [[ਬੇਅੰਤ ਸਿੰਘ (ਕਾਤਲ)|ਬੇਅੰਤ ਸਿੰਘ]] ਨੇ ਉਸਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।<ref name="telegraph report" /> ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ [[1984 ਸਿੱਖ ਵਿਰੋਧੀ ਦੰਗੇ]] ਹੋਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕ ਮਾਰੇ ਗਏ।<ref name=violence>{{cite news|title=Violence follows Gandhi killing|url=https://www.bbc.co.uk/news|work=[[BBC News]]|access-date=23 June 2014}}</ref> ===ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਅਤੇ ਰਾਓ ਯੁੱਗ (1984–1998)=== [[File:The Prime Minister Shri Rajiv Gandhi addressing the Special Session of the United nations on Disarmament, in New York in June, 1988 (1).jpg|thumb|right|alt=refer caption|[[ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ]] ਨਿਊਯਾਰਕ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਜੂਨ 1988 ਵਿੱਚ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਨਿਰਸੱਤਰਤਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਧਿਵੇਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ]] 1984 ਵਿੱਚ, ਇੰਦਿਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ [[ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ]] ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਨਾਮਾਤਰ ਮੁਖੀ ਬਣੇ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਹੱਤਿਆ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਬਣ ਗਏ।<ref name="pm rajiv">{{cite web|title=Prime Minister Rajiv Gandhi, complete profile |url=http://pmindia.gov.in/pm_rajiv.html |website=pmindia.gov.in|publisher=Prime Minister's Office |access-date=23 June 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120901121841/http://pmindia.gov.in/pm_rajiv.html |archive-date=1 September 2012 }}</ref> ਦਸੰਬਰ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਕਾਂਗਰਸ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਜਿੱਤ ਦਿਵਾਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਸਨੇ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਵਿੱਚ 401 ਸੀਟਾਂ ਜਿੱਤੀਆਂ।<ref name="1984 election result">{{cite web|title=India General or the 8th Lok Sabha Election Results – 1984|url=http://www.elections.in/parliamentary-constituencies/1984-election-results.html|access-date=23 June 2014}}</ref> ਉਸਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸਰਕਾਰੀ ਬਿਊਰੋਕ੍ਰੇਸੀ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਉਦਾਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕਦਮ ਚੁੱਕੇ।<ref name=tenure>{{cite news|title=Resurgent India|url=http://www.dnaindia.com/india/report-hamid-ansari-launches-book-resurgent-india-glimpses-of-rajiv-gandhi-vision-of-india-1955270|access-date=23 June 2014|work=[[Daily News and Analysis]]|date=22 January 2014}}</ref> ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ਵੱਖਵਾਦੀ ਅੰਦੋਲਨਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦੇ ਯਤਨ ਉਲਟ ਪੈ ਗਏ। ਕਈ ਵਿੱਤੀ ਘੋਟਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਫਸਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਦੀ ਨੇਤ੍ਰਿਤਾ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਈ।<ref name=movements>{{cite news|title=Rajiv Gandhi and the story of Indian modernization|url=http://www.livemint.com/Opinion/NYPeyCrc6NyfwmlxqjtumJ/Rajiv-Gandhi-and-the-story-of-Indian-modernization.html|work=[[Mint (newspaper)|Mint]]|date=19 May 2013 |type=Opinion |access-date=23 June 2014}}</ref> ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਰਮ ਸੁਭਾਅ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਜੋ ਹੋਰ ਪਾਰਟੀ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨਾਲ ਸਲਾਹ-ਮਸ਼ਵਰਾ ਕਰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਜਲਦੀ ਫ਼ੈਸਲੇ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਚਦਾ ਸੀ।<ref name=consult>{{cite web|title=Rajiv Gandhi, History and Politics|url=https://www.sscnet.ucla.edu/southasia/History/Independent/Rajiv.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20000226203915/http://www.sscnet.ucla.edu/southasia/History/Independent/Rajiv.html|url-status=dead|archive-date=26 February 2000|website=UCLA, Division of Social Sciences|access-date=23 June 2014}}</ref> [[ਬੋਫੋਰਸ ਘੋਟਾਲਾ]] ਨੇ ਉਸਦੀ ਇਮਾਨਦਾਰ ਨੇਤਾ ਵਜੋਂ ਛਵੀ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਇਆ, ਪਰ 2004 ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਮਰਨੋਪਰਾਂਤ ਰਿਸ਼ਵਤਖੋਰੀ ਦੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਬਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।<ref>{{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/3458319.stm |title=Rajiv Gandhi cleared over bribery |work=BBC News |date=4 February 2004 |access-date=7 March 2010}}</ref> 21 ਮਈ 1991 ਨੂੰ, ਇੱਕ ਔਰਤ ਦੁਆਰਾ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਟੋਕਰੀ ਵਿੱਚ ਲੁਕਾਏ ਗਏ ਬੰਬ ਨਾਲ ਉਸਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ, ਜੋ [[ਤਾਮਿਲ ਟਾਈਗਰਜ਼]] ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸੀ।<ref name=autogenerated1>{{cite web|title=The assassination of Rajiv Gandhi|url=https://www.youtube.com/watch?v=CzdoMbYnb7w |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211211/CzdoMbYnb7w| archive-date=11 December 2021 |url-status=live|author=NDTV India|website = YouTube|access-date=21 June 2014|author-link = NDTV India | date=10 July 2013 }}{{cbignore}}</ref> ਉਹ ਤਾਮਿਲ ਨਾਡੂ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸੰਸਦੀ ਚੋਣਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। 1998 ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਇਸ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ 26 ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ੀ ਕਰਾਰ ਦਿੱਤਾ।<ref name=kiled>{{cite news|title=Rajiv Gandhi assassination case|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Rajiv-Gandhi-assassination-case-SC-stays-release-of-4-convicts-issues-notice-to-Tamil-Nadu-govt/articleshow/31089717.cms|access-date=21 June 2014|work=[[The Times of India]]|date=27 February 2014}}</ref> ਸਾਜ਼ਿਸ਼ਕਰਤਾਵਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ ਦੇ ਤਾਮਿਲ ਮਿਲਿਟੈਂਟ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਸਾਥੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ, ਨੇ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਕਿਉਂਕਿ ਗਾਂਧੀ ਵੱਲੋਂ 1987 ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ ਭੇਜੇ ਗਏ ਭਾਰਤੀ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੇ [[ਭਾਰਤ-ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ ਸਮਝੌਤਾ]] ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਦੌਰਾਨ ਤਾਮਿਲ ਗੁਰਿੱਲਿਆਂ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਕੀਤੀ ਸੀ।<ref name="RajuRaju2008">{{cite book|author1=D. R. Kaarthikenyan, Radhavinod Raju|author2=Radhavinod Raju|title=Rajiv Gandhi Assassination|url={{Google books|7MqfCkBGdQ8C|page=|keywords=|text=|plainurl=yes}}|year=2008|publisher=Sterling Publishers Pvt. Ltd|isbn=978-81-207-3265-0|pages=89–91}}</ref><ref name=Murder>{{cite news|title=SC refers Rajiv Gandhi killers' release case to Constitution Bench|url=http://indianexpress.com/article/india/india-others/rajiv-gandhi-assassination-case-supreme-court/|access-date=21 June 2014|work=[[The Indian Express]]|date=25 April 2014}}</ref> [[File:Visit of Narasimha Rao, Indian Minister for Foreign Affairs, to the CEC.jpg|thumb|ਨਰਸਿੰਹਾ ਰਾਓ ਦਾ CEC ਦੌਰਾ]] ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਬਾਅਦ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਨੇਤਾ ਵਜੋਂ [[ਪੀ. ਵੀ. ਨਰਸਿੰਹਾ ਰਾਓ]] ਆਏ, ਜੋ ਜੂਨ 1991 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਬਣੇ।<ref name=rao>{{cite web|title=PV Narasimha Rao Biography |url=http://pmindia.nic.in/pm_narasimha.html |website=Website of the Prime Minister of India |access-date=23 June 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121227115219/http://pmindia.nic.in/pm_narasimha.html |archive-date=27 December 2012 }}</ref> ਉਸਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਬਣਨਾ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਇਸ ਅਹੁਦੇ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਧਾਰਕ ਸੀ। ਚੋਣਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੇ ਅਲਪਸੰਖਿਆਕ ਸਰਕਾਰ ਬਣਾਈ। ਰਾਓ ਨੇ ਖੁਦ 1991 ਵਿੱਚ ਚੋਣ ਨਹੀਂ ਲੜੀ, ਪਰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਬਣਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਨੇ [[ਨੰਦਿਆਲ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਹਲਕਾ)|ਨੰਦਿਆਲ]] ਤੋਂ ਉਪ-ਚੋਣ ਜਿੱਤੀ।<ref name="Rao AP Won">{{cite news |last1=Lakshman |first1=Ganesh |title=Nandyal bypoll: It was P V Narasimha Rao's backyard when he ... |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/amaravati/it-was-p-v-narasimha-raos-backyard-when-he-was-the-pm/articleshow/60168304.cms |access-date=10 March 2022 |work=[[The Times of India]]|agency=[[The Times Group]] |date=22 August 2017}}</ref> ਉਸਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਵੱਡੇ ਆਰਥਿਕ ਬਦਲਾਅ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਕਈ ਅੰਦਰੂਨੀ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ ਜੋ ਭਾਰਤ ਦੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ।<ref name="Reforming">[https://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/4120429.stm "Narasimha Rao – a Reforming PM"]. ''[[BBC News]]'' (23 December 2004). Retrieved 2 March 2007.</ref> ਰਾਓ, ਜਿਸਨੇ [[ਉਦਯੋਗ ਮੰਤਰਾਲਾ (ਭਾਰਤ)|ਉਦਯੋਗ ਮੰਤਰਾਲਾ]] ਵੀ ਸੰਭਾਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, [[ਲਾਇਸੈਂਸ ਰਾਜ]] ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਸੀ।<ref name="DNAArticle">Arvind Kumar, Arun Narendhranath (3 October 2001). [http://www.dnaindia.com/analysis/column_india-must-embrace-unfettered-free-enterprise_1594401 "India must embrace unfettered free enterprise"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130312095826/http://www.dnaindia.com/analysis/column_india-must-embrace-unfettered-free-enterprise_1594401 |date=12 March 2013 }}. ''[[Daily News and Analysis]]''.</ref> ਉਸਨੂੰ ਅਕਸਰ "ਭਾਰਤੀ ਆਰਥਿਕ ਸੁਧਾਰਾਂ ਦਾ ਪਿਤਾ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>[https://web.archive.org/web/20071106123253/http://www.voanews.com/tibetan/archive/2004-12/a-2004-12-23-2-1.cfm "PV Narasimha Rao Remembered as Father of Indian Economic Reforms"]. ''[[VOA News]]'' (23 December 2004).</ref> ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ [[ਅਟਲ ਬਿਹਾਰੀ ਵਾਜਪੇਈ]] ਅਤੇ ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਰਾਓ ਦੀਆਂ ਆਰਥਿਕ ਨੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ। ਰਾਓ ਨੇ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਨੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡਦਿਆਂ ਲਾਇਸੈਂਸ ਰਾਜ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਕੀਤਾ।<ref name=reinvention>{{cite news |title=PV Narasimha Rao reinvented India|url=https://www.thenationalnews.com/lifestyle/pv-narasimha-rao-reinvented-india-so-why-is-he-the-forgotten-man-1.455990/|work=[[The National (Abu Dhabi)|The National]]|date=19 May 2012 |location=Abu Dhabi|access-date=23 June 2014}}</ref> ਉਸਨੇ ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਵਿੱਤ ਮੰਤਰੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ, ਜਿਸਨੇ ਭਾਰਤ ਦੇ [[ਗਲੋਬਲਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ]] ਸੁਧਾਰਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ [[1991 ਭਾਰਤੀ ਆਰਥਿਕ ਸੰਕਟ]] ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ।<ref name="DNAArticle" /> ਰਾਓ ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਚਤੁਰਾਈ ਲਈ ''[[ਚਾਣਕਯ]]'' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="frontline">{{cite journal |url=http://www.hindu.com/thehindu/thscrip/print.pl?file=20050114008013000.htm&date=fl2201/&prd=fline& |title=Obituary: A scholar and a politician|author=V. Venkatesan |journal=Frontline |volume=22 |issue=1 |date=1–14 January 2005 |access-date=30 March 2010 |archive-url=https://archive.today/20140517195129/http://www.hindu.com/thehindu/thscrip/print.pl?file=20050114008013000.htm&date=fl2201/&prd=fline& |archive-date=17 May 2014}}</ref> 1996 ਤੱਕ, ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਛਵੀ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਦੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਕਾਰਨ ਖਰਾਬ ਹੋ ਗਈ, ਅਤੇ ਉਸ ਸਾਲ ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸ ਸਿਰਫ਼ 140 ਸੀਟਾਂ 'ਤੇ ਆ ਗਈ। ਰਾਓ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਪਾਰਟੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੋਹਾਂ ਅਹੁਦਿਆਂ ਤੋਂ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ।<ref name=resign>{{cite web|author=ABP News|title=Atal Bihari Vajpayee's 13-day govt.|date=December 2013 |url=https://www.youtube.com/watch?v=eQ4F8KNB3ao |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211211/eQ4F8KNB3ao| archive-date=11 December 2021 |url-status=live|publisher=YouTube|access-date=24 June 2014}}{{cbignore}}</ref> ਉਸਦੇ ਬਾਅਦ [[ਸੀਤਾਰਾਮ ਕੇਸਰੀ]] ਪਾਰਟੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਬਣੇ, ਜੋ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਗੈਰ-[[ਬ੍ਰਾਹਮਣ]] ਨੇਤਾ ਸਨ।<ref name=Kesari>{{cite news|title=The Sitaram Kesri case|url=http://www.dnaindia.com/lifestyle/report-the-sitaram-kesri-case-how-dynasty-trumped-ethics-1564149|access-date=23 June 2014|work=[[Daily News and Analysis]]|date=10 July 2011}}</ref> ਰਾਓ ਅਤੇ ਕੇਸਰੀ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਦੌਰਾਨ, ਪਾਰਟੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਚੋਣਾਂ ਕਰਵਾਈਆਂ ਗਈਆਂ।<ref name="MitraEnskat2004">{{cite book|author1=Subrata Kumar Mitra|author2=Mike Enskat|author3=Clemens Spiess|title=Political Parties in South Asia|url=https://books.google.com/books?id=dObxI9xahSYC&pg=PR7|year=2004|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=978-0-275-96832-8|pages=42–43}}</ref> === ਆਈਐਨਸੀ (1998–ਮੌਜੂਦਾ ਸਮਾਂ) === [[File:The President Dr. A.P.J Abdul Kalam authorizing the Prime Minister designate Dr. Manmohan Singh to form the next Government in New Delhi on May 19, 2004.jpg|thumb|250px|right|11ਵੇਂ [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] [[ਏ. ਪੀ. ਜੇ. ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ]] ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨਾਮਜ਼ਦ [[ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ]] ਨੂੰ 19 ਮਈ 2004 ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਅਗਲੀ ਸਰਕਾਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਅਧਿਕਾਰਿਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ]] [[1998 ਭਾਰਤੀ ਆਮ ਚੋਣਾਂ|1998 ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ]] ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਲੋਕ ਸਭਾ ਵਿੱਚ 141 ਸੀਟਾਂ ਜਿੱਤੀਆਂ, ਜੋ ਉਸ ਵੇਲੇ ਤੱਕ ਇਸਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਸੀ।<ref>{{cite web|url=http://archive.ipu.org/parline-e/reports/arc/2145_98.htm|title=India Parliamentary Chamber: Lok Sabha|website=[[Inter-Parliamentary Union]]|access-date=4 March 2018}}</ref> ਆਪਣੀ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯਤਾ ਵਧਾਉਣ ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਸੁਧਾਰਣ ਲਈ, ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੇ [[ਸੋਨੀਆ ਗਾਂਧੀ]], ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਵਿਧਵਾ, ਨੂੰ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਨੇਤ੍ਰਿਤਾ ਸੰਭਾਲਣ ਲਈ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ।<ref>{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1998/01/31/another-gandhi-comes-to-congress-partys-aid/6dd58f02-b8d2-4a1e-b6ee-32e6f26cefcf/|title=Another Gandhi Comes to Congress Party's Aid |last=Cooper|first=Kenneth J.|date=31 January 1998|newspaper=The Washington Post}}</ref> ਉਸਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਭੂਮਿਕਾ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref>{{cite magazine |url=https://www.indiatoday.in/magazine/cover-story/story/19950131-sonia-gandhi-emerges-as-cynosure-of-all-eyes-could-play-pivotal-role-in-party-politics-808336-1995-01-31|title=Sonia Gandhi emerges as cynosure of all eyes, could play pivotal role in party politics|first1=M. |last1=Rahman|date=31 January 1995|magazine=India Today}}</ref> ਉਸਦੀ ਚੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਇੱਕ ਹਿੱਸੇ ਨੇ ਉਸਦੀ ਇਤਾਲਵੀ ਮੂਲ ਦੇ ਕਾਰਨ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ [[ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ]] (NCP) ਬਣਾਈ, ਜਿਸਦੀ ਅਗਵਾਈ [[ਸ਼ਰਦ ਪਵਾਰ]] ਨੇ ਕੀਤੀ।<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1999/05/21/world/congress-party-expels-3-who-opposed-gandhi.html|title=Congress Party Expels 3 Who Opposed Gandhi|first=Celia W.|last=Dugger|newspaper=The New York Times |date=21 May 1999}}</ref> ਸੋਨੀਆ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਰਟੀ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਜਗਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ। 1999 ਵਿੱਚ [[ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਲੋਕਤਾਂਤਰਿਕ ਗਠਜੋੜ (ਭਾਰਤ)|ਐਨਡੀਏ]] ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਬੁਲਾਈ ਗਈਆਂ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਘਟ ਕੇ 114 ਸੀਟਾਂ ਰਹਿ ਗਈ।<ref name="negi" /> ਪਰ ਉਸਨੇ ਰਣਨੀਤਕ ਬਦਲਾਅ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਹੋਰ ਪਾਰਟੀਆਂ ਨਾਲ ਗਠਜੋੜ ਬਣਾਏ ਅਤੇ ਕਈ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਸਫਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ==== ਯੂਪੀਏ ਸਰਕਾਰਾਂ (2004–2014) ==== 2004 ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਲਈ, ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ [[ਦ੍ਰਾਵਿੜ ਮੁਨੇਤਰਾ ਕਜ਼ਗਮ]] ਸਮੇਤ ਕਈ ਪਾਰਟੀਆਂ ਨਾਲ ਗਠਜੋੜ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite news |url=https://www.rediff.com/election/2004/may/14congress.htm|title=The mathematics of politics|work=[[Rediff.com]]|access-date=4 March 2018|date=16 May 2004}}</ref> ਮੁਹਿੰਮ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਸਮਾਜਿਕ ਨਿਆਂ ਅਤੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਸੀ — ਨਾਅਰਾ ਸੀ {{lang|hi|ਕਾਂਗਰਸ ਦਾ ਹੱਥ, ਆਮ ਆਦਮੀ ਦੇ ਨਾਲ}}। ਯੂਪੀਏ ਨੇ 222 ਸੀਟਾਂ ਜਿੱਤ ਕੇ ਸਰਕਾਰ ਬਣਾਈ। ਸੋਨੀਆ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦਾ ਅਹੁਦਾ ਠੁਕਰਾਇਆ ਅਤੇ [[ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ]] ਨੂੰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-india-election-gandhi/sonia-gandhi-keeps-congress-hopes-alive-in-india-polls-idUSTRE53D1XH20090414 |title=Sonia Gandhi keeps Congress hopes alive in India polls|last=Chandra|first=Rina|work=Reuters|date=14 April 2009}}</ref> ਯੂਪੀਏ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਕਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਾਨੂੰਨ ਲਾਗੂ ਕੀਤੇ: * [[ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਗ੍ਰਾਮੀਣ ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਗਾਰੰਟੀ ਐਕਟ]] * [[ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਨੂੰਨ]] * [[ਮੁਫ਼ਤ ਅਤੇ ਲਾਜ਼ਮੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਨੂੰਨ]] 2009 ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ 207 ਸੀਟਾਂ ਜਿੱਤੀਆਂ ਅਤੇ ਮੁੜ ਸਰਕਾਰ ਬਣਾਈ। ==== (2014–ਮੌਜੂਦਾ ਸਮਾਂ) ==== 2014 ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਹਾਰ ਮਿਲੀ ਅਤੇ ਕੇਵਲ 44 ਸੀਟਾਂ ਮਿਲੀਆਂ।<ref name=performance>{{cite news|title=List of Congress winners|url=http://ibnlive.in.com/news/lok-sabha-election-results-list-of-congress-winners/472493-37-64.html|access-date=2026-04-30|archive-date=2014-05-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20140519170158/http://ibnlive.in.com/news/lok-sabha-election-results-list-of-congress-winners/472493-37-64.html|url-status=dead}}</ref> [[ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ]] ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਬਣੇ। 2017 ਵਿੱਚ ਸੋਨੀਆ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਅਸਤੀਫਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ [[ਰਾਹੁਲ ਗਾਂਧੀ]] ਪ੍ਰਧਾਨ ਬਣੇ।<ref name="Naqshbandi" /> 2019 ਦੀ ਹਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਾਹੁਲ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਅਸਤੀਫਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸੋਨੀਆ ਗਾਂਧੀ ਅੰਤਰਿਮ ਪ੍ਰਧਾਨ ਬਣੀ।<ref name="2019 president">{{cite news|url= https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/cwc-chooses-sonia-gandhi-as-interim-chief-of-congress/articleshow/70623767.cms}}</ref> [[ਰਾਹੁਲ ਗਾਂਧੀ]] ਲੋਕ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰ ਦੇ ਨੇਤਾ ਹਨ, ਅਤੇ [[ਗੌਰਵ ਗੋਗੋਈ]] ਉਪ ਨੇਤਾ ਹਨ। 2014 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਈ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦੇ ਪਾਰਟੀ ਛੱਡਣ ਕਾਰਨ ਕਾਂਗਰਸ ਨੂੰ ਕਈ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰਾਂ ਗੁਆਉਣੀਆਂ ਪਈਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]], [[ਗੋਆ]], [[ਕਰਨਾਟਕ]], [[ਮਣਿਪੁਰ]] ਆਦਿ। [[File:Bharat_Jodo_Yatra.webp|thumb|[[ਭਾਰਤ ਜੋੜੋ ਯਾਤਰਾ]] — ਰਾਹੁਲ ਗਾਂਧੀ ਵੱਲੋਂ ਨੇਤ੍ਰਿਤ ਇਕ ਯਾਤਰਾ]] ਸਤੰਬਰ 2022 ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ [[ਭਾਰਤ ਜੋੜੋ ਯਾਤਰਾ]] ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। 2022 ਵਿੱਚ ਪਾਰਟੀ ਨੇਤ੍ਰਿਤ ਚੋਣ ਵਿੱਚ [[ਮੱਲਿਕਾਰਜੁਨ ਖੜਗੇ]] ਜਿੱਤੇ ਅਤੇ 24 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਗਾਂਧੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਬਣੇ। 2023 ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਕਈ ਪਾਰਟੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ [[ਇੰਡਿਆ ਗਠਜੋੜ]] ਬਣਾਇਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਤ੍ਰਿਣਮੂਲ ਕਾਂਗਰਸ]], [[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]], [[ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਜਨਤਾ ਦਲ]] ਅਤੇ [[ਭਾਰਤੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ (ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ)]] ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ==ਆਮ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ== {| class="wikitable sortable" cellpadding="5" |+ ! style="widਵੀਂ:25%;"| ਸਾਲ ! style="widਵੀਂ:15%;"| ਆਮ ਚੋਣਾਂ ! style="widਵੀਂ:15%;"| ਸੀਟਾਂ ਜਿੱਤੀਆਂ ! style="widਵੀਂ:15%;"| ਸੀਟ ਪਰਿਵਰਤਨ ! style="widਵੀਂ:15%;"| ਵੋਟਾਂ ਦੀ % ! style="widਵੀਂ:15%;"| ਵੋਟ ਫਰਕ |- style="text-align:center;" || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 1951|1951]] || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 1951|ਪਹਿਲੀ ਲੋਕ ਸਭਾ]] || 364 || || 44.99% || |- style="text-align:center;" || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 1957|1957]] || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 1957|ਦੂਜੀ ਲੋਕ ਸਭਾ]] || 371 || {{ਵਾਧਾ}}7 || 47.78% || {{ਵਾਧਾ}} 2.79% |- style="text-align:center;" || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 1962|1962]] || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 1962|ਤੀਜੀ ਲੋਕ ਸਭਾ]] || 361 || {{ਕਮੀ}}10 || 44.72% || {{ਕਮੀ}} 3.06% |- style="text-align:center;" || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 1967|1967]] || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 1967|ਚੌਥੀ ਲੋਕ ਸਭਾ]] || 283 || {{ਕਮੀ}}78 || 40.78% || {{ਕਮੀ}}2.94% |- style="text-align:center;" || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 1971|1971]] || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 1971|5ਵੀਂ ਲੋਕ ਸਭਾ]] || 352 || {{ਵਾਧਾ}}69 || 43.68% || {{ਵਾਧਾ}}2.90% |- style="text-align:center;" || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 1977|1977]] || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 1977|6ਵੀਂ ਲੋਕ ਸਭਾ]] || 153 || {{ਕਮੀ}}199 || 34.52% || {{ਕਮੀ}}9.16% |- style="text-align:center;" || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 1980|1980]] || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 1980|7ਵੀਂ ਲੋਕ ਸਭਾ]] || 351 || {{ਵਾਧਾ}}198 || 42.69% || {{ਵਾਧਾ}}8.17% |- style="text-align:center;" || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 1984|1984]] || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 1984|8ਵੀਂ ਲੋਕ ਸਭਾ]] || 415 || {{ਵਾਧਾ}}64 || 49.01% || {{ਵਾਧਾ}}6.32% |- style="text-align:center;" || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 1989|1989]] || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 1989|9ਵੀਂ ਲੋਕ ਸਭਾ]] || 197 || {{ਕਮੀ}}218 || 39.53% || {{ਕਮੀ}}9.48% |- style="text-align:center;" || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 1991|1991]] || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 1991|10ਵੀਂ ਲੋਕ ਸਭਾ]] || 244 || {{ਵਾਧਾ}}47 || 35.66% || {{ਕਮੀ}}3.87% |- style="text-align:center;" || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 1996|1996]] || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 1996|11ਵੀਂ ਲੋਕ ਸਭਾ]] || 140 || {{ਕਮੀ}}104 || 28.80% || {{ਕਮੀ}}7.46% |- style="text-align:center;" || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 1998|1998]] || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 1998|12ਵੀਂ ਲੋਕ ਸਭਾ]] || 141 || {{ਵਾਧਾ}}1 || 25.82% || {{ਕਮੀ}}2.98% |- style="text-align:center;" || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 1999|1999]] || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 1999|13ਵੀਂ ਲੋਕ ਸਭਾ]] || 114 || {{ਕਮੀ}}27 || 28.30% || {{ਵਾਧਾ}}2.48% |- style="text-align:center;" || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 2004|2004]] || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 2004|14ਵੀਂ ਲੋਕ ਸਭਾ]] || 145 || {{ਵਾਧਾ}}32 || 26.7% || {{ਕਮੀ}}1.6% |- style="text-align:center;" || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 2009|2009]] || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 2009|15ਵੀਂ ਲੋਕ ਸਭਾ]] || 206 || {{ਵਾਧਾ}}61 || 28.55% || {{ਵਾਧਾ}}2.02% |- style="text-align:center;" || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 2014|2014]] || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 2014|16ਵੀਂ ਲੋਕ ਸਭਾ]] || 44 || {{ਘਾਟਾ}}162 || 19% || {{ਘਾਟਾ}}9.55% |- style="text-align:center;" || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 2019|2019]] || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 2019|17ਵੀਂ ਲੋਕ ਸਭਾ]] || 52 || {{ਵਾਧਾ}}8 || 19.49 % || {{ਵਾਧਾ}}0.02% |- |[[2024 ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ|2024]] |[[2024 ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ|18ਵੀਂ ਲੋਕ ਸਭਾ]] |101 |{{ਵਾਧਾ}}49 |21.19% |{{ਵਾਧਾ}}4.02% |} ==ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ== *[[ਭਾਰਤੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ]] ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪਾਰਟੀਆਂ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਰਾਜਨੀਤਕ ਪਾਰਟੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]] stko6t1a1pweeo0cmwxuh4hk3arcl87 0 19183 842267 768621 2026-07-10T18:33:42Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842267 wikitext text/x-wiki [[File:Hahnemann.jpg|thumb|right|ਸੈਮਿਊਲ ਹਾਨੇਮਾਨ]] ਹੋਮੀਓਪੈਥੀ ਦਵਾਈ ਦੀ ਇਕ ਛੂਤ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਹੈ।<ref name=Tuomela>{{cite book |author=Tuomela, R|authorlink=Raimo Tuomela |veditors=Pitt JC, Marcello P |doi=10.1007/978-94-009-3779-6_4 |series=Boston Studies in the Philosophy of Science |volume=98 |year=1987 |pages=83–101 |publisher=Springer |chapter=Chapter 4: Science, Protoscience, and Pseudoscience |title=Rational Changes in Science: Essays on Scientific Reasoning |isbn=978-94-010-8181-8}}</ref><ref name=Smith2012>{{cite journal |author=Smith K |title=Homeopathy is Unscientific and Unethical |journal=Bioethics |volume=26 |issue=9 |doi=10.1111/j.1467-8519.2011.01956.x|pages=508–12 |year=2012}}</ref><ref name=Ladyman>{{cite book |author=Ladyman J |veditors=Pigliucci M, Boudry M |year=2013 |pages=48–49 |publisher=University of Chicago Press |chapter=Chapter 3: Towards a Demarcation of Science from Pseudoscience |title=Philosophy of Pseudoscience: Reconsidering the Demarcation Problem |quote=Yet homeopathy is a paradigmatic example of pseudoscience. It is neither simply bad science nor science fraud, but rather profoundly departs from scientific method and theories while being described as scientific by some of its adherents (often sincerely). |isbn=978-0-226-05196-3}}</ref><ref name=Baran2014>{{cite book |vauthors=Baran GR, Kiana MF, Samuel SP |journal=Healthcare and Biomedical Technology in the 21st Century |publisher=Springer |year=2014 |pages=19–57 |title=Chapter 2: Science, Pseudoscience, and Not Science: How Do They Differ? |doi=10.1007/978-1-4614-8541-4_2 |isbn=978-1-4614-8540-7 |quote=within the traditional medical community it is considered to be quackery|chapter=Science, Pseudoscience, and Not Science: How Do They Differ? }}</ref> ਹੋਮਿਓਪੈਥੀ ਦੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਥਿਤੀ ਜਾਂ ਬਿਮਾਰੀ ਦੇ ਇਲਾਜ ਲਈ ਅਸਰਦਾਰ ਨਹੀਂ ਹਨ; ਹੋਮਿਓਪੈਥੀ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਵਿਚ ਪਲੇਸਬੋ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਨਹੀਂ ਪਾਇਆ ਗਿਆ।<ref name="pmid12492603">{{cite journal |last1=Ernst |first1=E. |authorlink=Edzard Ernst|title=A systematic review of systematic reviews of homeopathy |url=https://archive.org/details/sim_british-journal-of-clinical-pharmacology_2002-12_54_6/page/577 |journal=British Journal of Clinical Pharmacology |volume=54 |issue=6 |pages=577–82 |year=2002 |pmid=12492603 |pmc=1874503 |doi=10.1046/j.1365-2125.2002.01699.x}}</ref><ref name="shang">{{cite journal |last1=Shang |first1=Aijing |last2=Huwiler-Müntener |first2=Karin |last3=Nartey |first3=Linda |last4=Jüni |first4=Peter |last5=Dörig |first5=Stephan |last6=Sterne |first6=Jonathan AC |last7=Pewsner |first7=Daniel |last8=Egger |first8=Matthias |title=Are the clinical effects of homoeopathy placebo effects? Comparative study of placebo-controlled trials of homoeopathy and allopathy |url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_august-27-september-2-2005_366_9487/page/726 |journal=The Lancet |volume=366 |pages=726–32 |year=2005 |doi=10.1016/S0140-6736(05)67177-2 |pmid=16125589 |issue=9487}}</ref><ref name=inquiry_4504>{{cite web |date=February 22, 2010 |title=Evidence Check 2: Homeopathy – Science and Technology Committee |publisher=[[House of Commons of the United Kingdom|British House of Commons]] Science and Technology Committee |url=https://publications.parliament.uk/pa/cm200910/cmselect/cmsctech/45/4504.htm |accessdate=April 5, 2014 |archive-date=ਸਤੰਬਰ 19, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150919021452/http://www.publications.parliament.uk/pa/cm200910/cmselect/cmsctech/45/4504.htm |dead-url=yes }}</ref> ਭੌਤਿਕੀ, ਰਸਾਇਣ, ਬਾਇਓਕੈਮਿਸਟਰੀ ਅਤੇ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ ਬਾਰੇ ਸਾਰੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਿਗਿਆਨਕ ਗਿਆਨ ਘੱਟੋ ਘੱਟ 19 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੋਮੀਓਪੈਥੀ ਦੇ ਉਲਟ ਹਨ। ਹੋਮੀਓਪੈਥਿਕ ਉਪਚਾਰਾਂ ਦਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਜਾਣੀ ਬਿਮਾਰੀ ਤੇ ਕੋਈ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਕਲੀਨਿਕਲ ਅਜ਼ਮਾਇਸ਼ਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਹੋਮੀਓਪੈਥਿਕ ਤਿਆਰੀਆਂ ਦਾ ਕੋਈ ਉਦੇਸ਼ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਹੋਮੀਓਪੈਥੀ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦੀ ਗੁੰਝਲਦਾਰਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ੀਲਤਾ ਦੀ ਘਾਟ ਕਾਰਨ ਇਸ ਨੂੰ ਕੁਐਕਰੀ ਅਤੇ ਧੋਖਾਧੜੀ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। {{ਅਧਾਰ}} == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹੋਮਿਓਪੈਥੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇਲਾਜ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਦਵਾਈਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਿਥਿਆ ਵਿਗਿਆਨ]] iuabh9bq7xjecee4e2tzenvuyoj5e8g 0 19740 842270 578524 2026-07-10T18:38:31Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842270 wikitext text/x-wiki [[File:Asthma .jpg|thumb|alt=A tissue cross section of the airway showing a stained pink wall and an inside full of white mucous|ਦਮਾ-ਪੀੜਤ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿੱਚ ਕਫ਼ ਦੁਆਰਾ ਰੋਕੀ ਗਈ ਸਾਹ-ਨਾਲੀ ਅਤੇ ਪਰਤ ਦਾ ਮੋਟਾ ਹੋਣਾ।]] {{ਸੁਣੋ | filename = Wheeze2O noise reduced.ogg | title = ਸਾਂ-ਸਾਂ ਦੀ ਅਵਾਜ਼ | description = ਛਾਤੀ ਵਾਲ਼ੀ ਟੂਟੀ ਰਾਹੀਂ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦੀ ਸਾਂ-ਸਾਂ ਦੀ ਅਵਾਜ਼। | format = [[Ogg]] }} '''ਦਮਾ''' ਜਾਂ '''ਸਾਹ ਦਾ ਰੋਗ''' ਸਾਹ ਦੀਆਂ ਨਾਲੀਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਆਮ ਚਿਰਕਾਲੀਨ ਸੋਜ਼ਸ਼ਕਾਰੀ ਰੋਗ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਲੱਛਣ ਬਦਲਨਹਾਰ ਅਤੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ, ਮੁੜਵੇਂ ਹਵਾ ਦੇ ਵਹਾਅ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀਆ ਔਕੜਾਂ ਅਤੇ ਨਾੜੀਆਂ ਦਾ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾਣਾ ਹਨ।<ref name=NHLBI07p11-12>{{harvnb|NHLBI Guideline|2007|pp=11–12}}</ref> ਆਮ ਲੱਛਣ ਹਨ ਸਾਂ-ਸਾਂ ਦੀ ਅਵਾਜ਼, ਖੰਘ, ਛਾਤੀ ਦਾ ਖਿਚਾਅ ਅਤੇ ਸਾਹ ਔਖਾ ਹੋਣਾ।<ref name=bts2009p4>{{harvnb|British Guideline|2009|p=4}}</ref> ਦਮੇ ਦਾ ਕਾਰਨ ਜਣਨ ਅਤੇ ਜਲਵਾਯੂ ਸਬੰਧਤ ਕਾਰਨਾਂ ਦਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=Martinez_geneenvir>{{cite journal |author=Martinez FD |title=Genes, environments, development and asthma: a reappraisal |url=https://archive.org/details/european-respiratory-journal_2007-01_29_1/page/179 |journal=Eur Respir J |volume=29 |issue=1 |pages=179–84 |year=2007 |pmid=17197483 |doi=10.1183/09031936.00087906}}</ref> ਇਸ ਰੋਗ ਦੀ ਪਛਾਣ ਲੱਛਣਾਂ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ, ਸਮੇਂ ਮੁਤਾਬਕ ਇਲਾਜ ਪ੍ਰਤੀ ਹੁੰਗਾਰਾ ਅਤੇ ਸਪਾਈਰੋਮੀਟਰੀ ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੈ।<ref name=lemanske>{{cite journal |author=Lemanske RF, Busse WW |title=Asthma: clinical expression and molecular mechanisms|journal=J. Allergy Clin. Immunol. |volume=125 |issue=2 Suppl 2 |pages=S95–102 |year=2010 |month=February|pmid=20176271 |pmc=2853245 |doi=10.1016/j.jaci.2009.10.047 }}</ref> ਇਲਾਜੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਇਸ ਦਾ ਵਰਗੀਕਰਨ ਲੱਛਣਾਂ ਦੀ ਵਾਰਵਾਰਤਾ, ਇੱਕ ਸਕਿੰਟ FEV1 ਵਿੱਚ ਜਬਰੀ ਕੱਢੇ ਸਾਹ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਅਤੇ ਸਿਖਰੀ ਸਾਹ-ਨਿਕਾਸ ਵਹਾਅ ਦਰ ਦੇ ਅਧਾਰ ਉੱਤੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref name=Yawn2008>{{cite journal |author=Yawn BP |title=Factors accounting for asthma variability: achieving optimal symptom control for individual patients |journal=Primary Care Respiratory Journal |volume=17 |issue=3 |pages=138–147 |month=September |year=2008 |url=http://www.thepcrj.org/journ/vol17/17_3_138_147.pdf |archiveurl=https://www.webcitation.org/5nySCf5x8?url=http://www.thepcrj.org/journ/vol17/17_3_138_147.pdf |archivedate=2010-03-04 |pmid=18264646 |doi=10.3132/pcrj.2008.00004 |access-date=2013-01-28 |dead-url=no }}</ref> ==ਲੱਛਣ== ਦਮਾ ਸਰੀਰ ਦੀ ਇੱਕ ਤਕਲੀਫਦੇਹ ਬਿਮਾਰੀ ਹੈ, ਹਵਾ ਦੇ ਪ੍ਰਕੋਮ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਰੋਗੀ ਖੰਘਦੇ ਬੇਹਾਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਹ ਫੁੱਲਣ ਲਗਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਦੇ ਬਾਅਦ ਬਲਗਮ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ। ਰੋਗੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰੀਰਕ ਗਣਾਂ ਦੇ ਅਨੁਰੂਪ ਦਮਾ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸਰਦੀ ਵਿੱਚ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਦਮੇ ਦਾ ਪ੍ਰਕੋਪ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਦੀਆਂ ਵਾਯੂ-ਗ੍ਰਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਆ ਜਾਣ ਨਾਲ ਫੇਫੜੇ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਨਾੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਲੋੜ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਫੈਲਾਅ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਅੰਦਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲੀ ਦੂਸ਼ਿਤ ਹਵਾ ਕਫ਼ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਸਾਹ ਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਮਿਹਦੇ ਅੰਦਰ ਜ਼ਹਿਰੀਲੀ ਗੈਸ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਲਗਦੀ ਹੈ। ਜ਼ਹਿਰੀਲੀ ਗੈਸ ਦੇ ਪ੍ਰਕੋਪ ਨਾਲ ਜੋ ਕੀਟਾਣੂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਖੂਨ ਨੂੰ ਦੂਸ਼ਿਤ ਕਰ ਕੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਸੰਪੂਰਨ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੀ ਕਾਰਜ ਸਮਰੱਥਾ ਵਿੱਚ ਅਸੰਤੁਲਨ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਕਈ ਰੋਗ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦਮੇ ਦਾ ਪ੍ਰਕੋਪ ਅਕਸਰ ਰਾਤ ਨੂੰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਰਾਤ ਦੇ ਦੂਜੇ ਤਾਂ ਤੀਜੇ ਪਹਿਰ। ਦਮੇ ਦਾ ਰੋਗੀ ਰਾਤ ਭਰ ਸੌਂ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ ਅਤੇ ਉਹ ਬੇਚੈਨੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਸਾਹ ਛੱਡਣ ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਾਹ ਘੁਟਦਾ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਦਿਮਾਗ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਉਠਦਾ ਹੈ। ਨੀਂਦ ਪੂਰੀ ਨਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਮਨ ਆਲਸੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਹਾਵਤ ਹੈ ‘ਦਮਾ ਦਮ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ’ ਪਰ ਆਹਾਰ-ਵਿਹਾਰ ਅਤੇ ਯੋਗ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਇਸ ਬਿਮਾਰੀ ’ਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾਉਣਾ ਸੰਭਵ ਹੈ। ==ਪ੍ਰਹੇਜ਼== *ਦਮਾ ਰੋਗੀਆਂ ਨੂੰ ਯੋਗ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਦੁੱਧ ਤੋਂ ਬਣੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। *ਚੀਨੀ, ਡਬਲਰੋਟੀ, ਬਿਸਕੁਟ, ਸੋਡਾ ਵਾਟਰ, ਕੌਫੀ, ਤਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਵਸਤੂਆਂ, ਸਿਗਰਟਨੋਸ਼ੀ, ਸ਼ਰਾਬ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। *ਗਾਜਰ, ਗੋਭੀ ਅਤੇ ਬੀਟ ਦਾ ਰਸ ਮਿਲਾ ਕੇ ਪੀਣਾ ਚੰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। *ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਦਾ ਰਸ ਜਾਂ ਆਲੂ ਸੇਬ ਦਾ ਮਿਸ਼ਰਤ ਰਸ ਮਿਲਾ ਕੇ ਪੀਓ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਬਾਆਦ ਲਸਣ, ਪਪੀਤੇ ਦਾ ਰਸ ਵੀ ਮਿਲਾ ਕੇ ਪੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। *ਦਮੇ ਰੋਗੀਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਦ ਦਾ ਸੇਵਨ ਕਰਨਾ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। *ਬਾਸੀ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨਾ, ਬਾਸੀ ਪਾਣੀ ਪੀਣਾ, ਬਾਸੀ ਭੋਜਨ ਅਤਿਅੰਤ ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। *ਨਦੀ-ਤਲਾਬ ਜਾਂ ਖੂਹ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਇਸਨਾਨ ਕਰਨਾ ਵੀ ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। *ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਹੇਜ਼ ਕਰਨਾ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਸਿਗਰਟ ਪੀਣਾ ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਹੈ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਬਿਮਾਰੀਆਂ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਿਮਾਰੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਹ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਰੋਗ]] nt7hwxebivxhubosc3rfb32pzi4f37n 0 20854 842318 637527 2026-07-10T19:34:41Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842318 wikitext text/x-wiki {{Infobox language | name = ਸਿੰਧੀ | image = Word Sindhi in Perso-Arabic.svg | imagesize = 275px | nativename = سنڌي सिन्धी ਸਿੰਧੀ | states = [[ਸਿੰਧ]], [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਅਤੇ [[ਕੱਛ]], [[ਭਾਰਤ]], [[ਉਲਹਾਸਨਗਰ]]. ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ, [[ਹਾਂਗ ਕਾਂਗ]], [[ਓਮਾਨ]], [[ਫਿਲੀਪੀਨਜ਼]], [[ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ]], [[ਸਿੰਗਾਪੁਰ]], [[ਸੰਯੁਕਤ ਅਰਬ ਅਮੀਰਾਤ|ਯੂਏਈ]], ਬ੍ਰਿਟੇਨ, ਅਮਰੀਕਾ, [[ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ]], [[ਸ਼੍ਰੀ ਲੰਕਾ]] ਵਿੱਚ ਆਵਾਸੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵੀ | region = [[ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ]] | speakers = {{c.|32 ਮਿਲੀਅਨ}} | date = 2017 | ref = <ref>30.26 million in Pakistan (2017 census), 1.68 million in India (2011 census).</ref> | familycolor = ਹਿੰਦ-ਯੂਰਪੀ | fam1 = ਹਿੰਦ-ਇਰਾਨੀ | fam2 = ਹਿੰਦ-ਆਰੀਆ | fam4 = ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਜ਼ੋਨ | fam5 = [[ਸਿੰਧੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ]] | script = [[ਅਰਬੀ ਲਿਪੀ|ਅਰਬੀ]], [[ਦੇਵਨਾਗਰੀ]], [[ਖੁਦਾਬਾਦੀ ਲਿਪੀ]], [[ਲੰਡਾ]], [[ਗੁਰਮੁਖੀ]]<ref>{{cite web|url=https://www.ethnologue.com/language/snd |title=Script |publisher=Sindhilanguage.com |date= |accessdate=}}</ref> | nation = {{flag|ਪਾਕਿਸਤਾਨ}} ([[ਸਿੰਧ]]) <br> {{flag|ਭਾਰਤ}} | agency = [[ਸਿੰਧੀ ਲੈਂਗੂਏਜ ਅਥੌਰਿਟੀ]] (ਪਾਕਿਸਤਾਨ),<br> [http://www.ncpsl.gov.in/ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕੌਂਸਲ ਫ਼ਾਰ ਪ੍ਰਮੋਸ਼ਨ ਆਫ਼ ਸਿੰਧੀ ਲੈਂਗੂਏਜ] (ਭਾਰਤ) | iso1 = sd | iso2 = snd | lc1 = snd | ld1 = ਸਿੰਧੀ | lc2 = lss | ld2 = ਲਾਸੀ | lc3 = sbn | ld3 = ਸਿੰਧੀ ਭੀਲ | notice = }} '''ਸਿੰਧੀ ਭਾਸ਼ਾ''' ਇਤਿਹਾਸਿਕ [[ਸਿੰਧ]] ਖੇਤਰ ਦੇ ਸਿੰਧੀ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬੋਲੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। ਇਹ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿੱਚ 53,410,910 ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ [[ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ ਤਕਰੀਬਨ 5,820,485 ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸਿੰਧ ਸੂਬੇ ਦੀ ਆਧਿਕਾਰਿਕ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ, ਸਿੰਧੀ ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਆਧਿਕਾਰਿਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਵਿਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਤਕਰੀਬਨ 26 ਲੱਖ ਸਿੰਧੀ ਹਨ। __FORCETOC__ ==ਉਪ-ਬੋਲੀਆਂ== ਸਿੰਧੀ ਦੀਆਂ ਉਪ-ਬੋਲੀਆਂ ਵਿਚੋਲੀ, ਲਾਰੀ, ਲਾਸੀ, ਕਾਠੀਆਵਾੜੀ ਕੱਛੀ, ਥਾਰੇਲੀ, ਮਚਾਰੀਆ, ਦੁਕਸਲੀਨੂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਿਮ ਸਿੰਧੀ ਹਨ।<ref>{{e19|Sindhi}}</ref> ਸਿੰਧੀ ਦੀ 'ਸਰਾਇਕੀ' ਉਪ-ਬੋਲੀ ਦੱਖਣੀ [[ਪੰਜਾਬ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ)|ਪੰਜਾਬ]] ਵਿੱਚ ਬੋਲੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ [[ਸਰਾਇਕੀ]] ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੈ।<ref>{{Cite book| last = Masica| first = Colin P.| title = The Indo-Aryan languages| url = https://archive.org/details/indoaryanlanguag0000masi| series = Cambridge language surveys| date = 1991| publisher = Cambridge University Press| isbn = 978-0-521-23420-7| page = [https://archive.org/details/indoaryanlanguag0000masi/page/443 443]}}</ref><ref>{{Cite journal| last = Rahman| first = Tariq| title = The Siraiki Movement in Pakistan| url = https://archive.org/details/sim_language-problems-language-planning_spring-1995_19_1/page/3| journal = Language Problems & Language Planning| date = 1995| volume = 19| issue = 1| doi = 10.1075/lplp.19.1.01rah| page = 3}}</ref> ਇਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਉਪਬੋਲੀਆਂ ਨੂੰ ਹੁਣ 'ਸਿਰੋਲੀ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।{{sfn|Shackle|2007|p=114}} ==ਭਾਸ਼ਾ-ਨਮੂਨਾ== ਇਹ ਸਤਰਾਂ ਸਿੰਧੀ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਉੱਤੇ ਸਿੰਧੀ ਭਾਸ਼ਾ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ ਹੋਈਆਂ ਹਨ: '''ਸਿੰਧੀ-[[ਅਰਬੀ ਲਿਪੀ]]:''' <span dir="rtl">{{lang|sd-arab|سنڌي ٻولي انڊو يورپي خاندان سان تعلق رکندڙ آريائي ٻولي آھي، جنھن تي ڪجھه دراوڙي اھڃاڻ پڻ موجود ‏آهن. هن وقت سنڌي ٻولي سنڌ جي مک ٻولي ۽ دفتري زبان آھي.}}</span> '''[[ਦੇਵਨਾਗਰੀ ਲਿਪੀ]]:''' {{lang|sd-deva|सिन्धी ॿोली इण्डो यूरपी ख़ान्दान सां ताल्लुक़ु रखन्दड़ आर्याई ॿोली आहे, जिंहन ते कुझ द्राविड़ी उहुञाण पण मौजूद आहिनि। हिन वक़्तु सिन्धी ॿोली सिन्ध जी मुख बोली ऐं दफ़्तरी ज़बान आहे।}} '''[[ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ]]''': <span style="font-size:105%"> ਸਿੰਧੀ ਬੋਲੀ ਇੰਡੋ ਯੂਰਪੀ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਸਾਂ ਤਾਲੁਕ਼ ਰਖੰਦੜ ਆਰਿਆਈ ਬੋਲੀ ਆਹੇ, ਜਿਂਹਨ ਤੇ ਕੁਝ ਦਰਾਵੜੀ ਅਹੁਙਾਣ ਪਣ ਮੌਜੂਦ ਆਹਿਨੀ। ਹਿਨ ਵਕ਼ਤੂ ਸਿੰਧੀ ਬੋਲੀ ਸਿੰਧ ਜੀ ਮੁਖ ਬੋਲੀ ਏਂ ਦਫ਼ਤਰੀ ਜ਼ਬਾਨ ਆਹੇ। </span> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਭਾਰਤੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੰਧ ਦੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ]] hvkluuhqdbcd5uhi73evz5rvw364bnp 0 20952 842207 739422 2026-07-10T17:23:59Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842207 wikitext text/x-wiki {{TOC right}} [[file:Bermuda Triangle.png|thumb| ਬਰਮੂਡਾ ਤ੍ਰਿਭੁਜ]] '''ਬਰਮੂਡਾ ਤਿਕੋਣ''' ਜਾਂ '''ਸ਼ੈਤਾਨੀ ਤਿਕੋਣ''': [[ਅੰਧ ਮਹਾਂਸਾਗਰ]] ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਬਰਮੂਡਾ ਤਿਕੋਣ ਅਜਿਹਾ ਤਿਕੋਣਾ ਮਹਾਂਸਾਗਰੀ ਖੇਤਰ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ਼ੈਤਾਨੀ ਤਿਕੋਣ ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਭਾਵਤ ਤਿਕੋਣ ਦੇ ਤਿੰਨ ਸਿਖਰ [[ਫ਼ਲੌਰਿਡਾ]] ਪ੍ਰਾਇਦੀਪ ਦਾ ਨਗਰ [[ਮਿਆਮੀ]], ਦੂਜਾ ਸੇਨ ਜੁਆਨ [[ਪੁਇਰਤੋ ਰੀਕੋ]] ਤੇ ਤੀਜਾ ਸਿਖਰ [[ਬਰਮੂਡਾ|ਬਰਮੂਡਾ ਦੀਪ]] ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਮਹਾਂਸਾਗਰੀ ਤਿਕੋਣ ਦਾ ਖੇਤਰਫਲ 15 ਲੱਖ ਵਰਗ ਮੀਲ ਦੇ ਨੇੜ-ਤੇੜ ਹੈ। ==ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦਾ ਲੋਪ ਹੋਣਾ== ਇਸ ਤਿਕੋਣੇ ਮਹਾਂਸਾਗਰੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਹਾਜ਼ ਵੀ ਅਸਾਧਾਰਨ ਢੰਗ ਨਾਲ ਲੋਪ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸ਼ੈਤਾਨੀ ਖੇਤਰ ਨੇ ਉੱਪਰੋਂ ਲੰਘਣ ਵਾਲੇ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੀ ਲਪੇਟ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਹੈ। ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦੇ ਰਹੱਸਮਈ ਢੰਗ ਨਾਲ ਗਾਇਬ ਹੋਣ ਬਾਰੇ [[ਐਡਵਰਡ ਵੇਨ]] ਨੇ ਪਹਿਲਾ ਕਾਲਮ [[ਐਸੋਸੀਏਟਿਡ ਪ੍ਰੈਸ]] ਲਈ 16 ਸਤੰਬਰ 1950 ਨੂੰ ਲਿਖਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਤਿਕੋਣੀ ਖੇਤਰ ਦੇ ਅਭੇਦਾਂ ਬਾਰੇ ਫੇਟ ਰਸਾਲੇ ’ਚ ‘ਸਾਡੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਪਿਛਵਾੜੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਰਹੱਸ’ ਸਿਰਲੇਖ ਅਧੀਨ ਜਾਰਜ ''ਐਕਸ ਸੈਂਡ'' ਵੱਲੋਂ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਯੂ.ਐੱਸ. ਨੇਵੀ ਫਲਾਇਟ-19 ਭੇਦ ਭਰੇ ਹਾਲਾਤ ’ਚ ਇਸ ਤਿਕੋਣੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨੇ ਜਜ਼ਬ ਕਰ ਲਈ ਸੀ। ਉਦੋਂ ਫਲਾਈਟ ਲੀਡਰ ਇਹ ਕਹਿੰਦਾ ਸੁਣਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਅਸੀਂ ਚਿੱਟੇ ਪਾਣੀ ’ਚ ਹਾਂ, ਕੁਝ ਦਿਖਾਈ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ ਤੇ ਫਿਰ ਇਹ ਕਿਹਾ ਕਿ ਪਾਣੀ ਹਰੇ ਰੰਗ ਦਾ ਹੈ ਚਿੱਟਾ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਯੂ.ਐੱਸ. ਨੇਵੀ ਬੋਰਡ ਦੀ ਪੜਤਾਲੀਆ ਟੀਮ ਨੇ ਰਿਪੋਰਟ ’ਚ ਕਿਹਾ ਕਿ ਫਲਾਈਟ ਦਾ ਰੁਖ਼ ''[[ਸ਼ੁੱਕਰ (ਗ੍ਰਹਿ)]]'' ਵੱਲ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਵੇਂ ਹੀ [[ਅਮਰੀਕਾ]] ਦੇ ਭੂਗੋਲਿਕ ਨਾਵਾਂ ਵਾਲੇ ਬੋਰਡ ਵੱਲੋਂ ‘ਬਰਮੂਡਾ ਤਿਕੋਣ’ ਦੇ ਨਾਂ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ<ref>{{cite web|url=http://www.history.navy.mil/faqs/faq8-1.htm|title=USCG: Frequently Asked Questions|publisher=Uscg.mil|date=2008-07-22|access-date=2013-08-12|archive-date=2002-08-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20020802035846/http://www.history.navy.mil/faqs/faq8-1.htm|dead-url=yes}}</ref> ਪਰ ਇਹ ਖੁੰਢ ਚਰਚਾ ਜ਼ਰੂਰ ਮੰਨਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਮਹਾਂਸਾਗਰੀ ਤਿਕੋਣੇ ਖੇਤਰ ’ਚ ਕੁਝ ਗੈਬੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਜਹਾਜ਼ਾਂ, ਕਿਸ਼ਤੀਆਂ ਤੇ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਜਜ਼ਬ ਕਰਨ ਜਾਂ ਰਸਤੇ ਤੋਂ ਭਟਕਾਉਣ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।<ref name="Cochran,2003">{{cite journal | last = Cochran-Smith | first = Marilyn | year = 2003 | title = Bermuda Triangle: dichotomy, mythology, and amnesia | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-teacher-education_september-october-2003_54_4/page/275 | journal = Journal of Teacher Education | volume = 54 | doi = 10.1177/0022487103256793 | page = 275 | issue = 4 }}</ref> ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਗਵਾਹੀਆਂ ਜਹਾਜ਼ ਗੁੰਮ ਜਾਣਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀਆਂ। ਜਿਆਦਾਤਰ ਖ਼ਬਰਾਂ ਬੇਬੁਨਿਆਦ ਅਫਵਾਹਾਂ ਹਨ।<ref name=navy,2011>{{cite web |url=http://www.history.navy.mil/faqs/faq8-1.htm |title=Bermuda Triangle |publisher=History.navy.mil |date=2003-07-13 |access-date=2013-08-12 |archive-date=2002-08-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20020802035846/http://www.history.navy.mil/faqs/faq8-1.htm |dead-url=yes }}</ref><ref name=navy,1996>{{cite web|url=http://www.history.navy.mil/faqs/faq8-3.htm |title=Bermuda Triangle |publisher=History.navy.mil |date=1996-05-12}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.uscg.mil/history/faqs/triangle.asp |title=USCG: Frequently Asked Questions |publisher=Uscg.mil |date=2008-07-22 }}</ref> ‘[[ਅਰਗੋਸੀ ਜਹਾਜ਼]]’ ਦੁਰਘਟਨਾ ਨੇ ਇਸ ਤਿਕੋਣ ਨੂੰ '''ਮਾਰੂ ਬਰਮੂਡਾ ਤਿਕੋਣ''' (The deadly Bermuda Triangle) ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਵਿਨਸੈਂਟ ਗਾਦੀਜ਼ ਵੱਲੋਂ ਬਰਮੂਡਾ ਤਿਕੋਣ ਸੰਬੰਧੀ ਲਿਖੇ ਕਾਲਮਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਤਰ ਕਰ ਕੇ ‘ਅਦਿੱਖ ਦਿਗ-ਮੰਡਲ’ ਨਾਮੀ ਕਿਤਾਬ ਦਾ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਸੱਚ ਮੰਨਣ ਵਾਲਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਤਿਕੋਣ ਨੇ ਹੁਣ ਤਕ ਅਣਗਿਣਤ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਹਾਜ਼, ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਤੇ ਹੈਲੀਕਾਪਟਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਜਜ਼ਬ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਲੋਪ ਹੋਏ ਅਟਲਾਂਟਿਸ ਮਹਾਂਦੀਪ ਦਾ ਦੁਰਪ੍ਰਭਾਵ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੋਂ ਲੰਘਣ ਵਾਲੇ [[ਅਟਲਾਂਟਿਕ ਮਹਾਂਸਾਗਰ|ਅਟਲਾਂਟਿਕ]] ਦੇ ਧਰੁਵੀ ਤੂਫ਼ਾਨ ਵੀ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। [[ਮੈਕਸੀਕੋ ਖਾੜੀ]] ’ਚੋਂ ਲੰਘਣ ਵਾਲੀ ਗਰਮ ਪਾਣੀ ਦੀ ਧਾਰਾ ਕਾਰਨ ਇਸ ਤਿਕੋਣੇ ਖੇਤਰ ’ਚ ਅਚਨਚੇਤੀ ਮੌਸਮੀ ਬਦਲਾਓ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਜਗ੍ਹਾ ਗਰਮ ਪਾਣੀ ਦੀ ਧਾਰਾ ਤੇ ਠੰਢੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਧਾਰਾ ਦਾ ਮਿਲਣ ਸਥਾਨ ਵੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਚਾਨਕ ਧੁੰਦ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਿਕੋਣੇ ਖੇਤਰ ’ਚ ਚੁੰਬਕੀ ਸੂਈ ’ਚ ਵੀ ਅਸਾਧਾਰਨਤਾ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਚੁੰਬਕੀ ਸੂਈ ‘ਚੁੰਬਕੀ ਉੱਤਰ’ ਅਤੇ ‘ਭੂਗੋਲਿਕ ਉੱਤਰ’ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਜਗ੍ਹਾ ’ਤੇ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ==ਵਿਗਿਆਨਕ ਰਹੱਸ== ਸ਼ੈਤਾਨੀ ਜਾਂ ਦੈਵੀ ਤਿਕੋਣ ਦੇ ਰਹੱਸ ਪਿੱਛੇ ਕਾਰਨ ਵਿਗਿਆਨਕ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਜਹਾਜ਼ਰਾਨੀ ਦੁਰਘਟਨਾਵਾਂ ਪਿੱਛੇ ਨਵਾਂ ਦੋਸ਼ੀ [[ਮੀਥੇਨ]] ਗੈਸ (CH₄) ਨੂੰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਗੈਸ ਮਹਾਂਸਾਗਰੀ ਤਲ ’ਤੇ ਪਾਈਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੱਟਾਨਾਂ ’ਚੋਂ ਰਿਸਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਕੁਦਰਤੀ ਗੈਸ, ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਹਲਕੀ ਹੈ। ਇਹ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਹਲਕਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਪਾਣੀ ਦੀ ਘਣਤਾ ਘਟਦੀ ਹੈ। ਪਾਣੀ ਦੀ ਘਣਤਾ ਘਟਣ ਨਾਲ ਜਹਾਜ਼ ਪਾਣੀ ’ਚ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਮੀਥੇਨ ਗੈਸ ਦੇ ਬੁਲਬੁਲੇ ਬਹੁਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਉੱਪਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਸਾਗਰੀ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਜਹਾਜ਼ ਜਾਂ ਕਿਸ਼ਤੀ ਦਾ ਡੁੱਬ ਜਾਣਾ ਤੈਅ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੀਥੇਨ ਗੈਸ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਕੋਈ ਕਿਰਿਆ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ ਸਿਰਫ਼ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਹਲਕਾ ਕਰ ਕੇ ਘਣਤਾ ਘਟਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। [[ਆਸਟਰੇਲੀਆ]] ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਲੈਬ ਤਜਰਬੇ ਇਸ ਸਿੱਟੇ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚੇ ਹਨ ਕਿ ਪਾਣੀ ਦੀ ਘਣਤਾ ਘਟਾਉਣ ਨਾਲ ‘ਨਮੂਨੇ ਦਾ ਜਹਾਜ਼’ ਵੀ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੀਥੇਨ ਗੈਸ ਪਾਣੀ ’ਚ ਅਨੰਤਮਾਤਰਾ ’ਚ ਗੈਸੀ ਬੁਲਬੁਲੇ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ‘ਗਾਰ ਦੇ ਜਵਾਲਾਮੁਖੀ’ ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਦੀ ਉਛਾਲ ਸ਼ਕਤੀ ’ਚ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। '''ਬਰਮੂਡਾ ਤਿਕੋਣ''' ਦੇ ਸੱਚ ਪਿੱਛੇ ਮੀਥੇਨ ਗੈਸ ਦਾ ਗਾਰ ਵਿੱਚੋਂ ਅਨੰਤ ਮਾਤਰਾ ’ਚ ਰਿਸਾਵ ਵਾਲਾ ਤਰਕ ਵਿਗਿਆਨਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਸਹੀ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਵੱਧ ਘਣਤਾ ਵਾਲੇ ਦ੍ਰਵਾਂ ’ਚ ਵਸਤਾਂ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਡੁੱਬਦੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਮ੍ਰਿਤ ਸਾਗਰ (DEAD SEA) ਦੇ ਤਲ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਕੋਈ ਅਖ਼ਬਾਰ ਪੜ੍ਹ ਸਕਦਾ ਹੈ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਮੁੰਦਰੀ ਰਹੱਸ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਗਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਹਾਂਦੀਪ]] q5yn0s05ysyf9ytipiz7a0i5nr8c6di 0 21456 842336 498989 2026-07-10T19:50:49Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842336 wikitext text/x-wiki {{ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬਾ ਸਮੁੰਦਰ | Ocean_name = ਲਾਬਰਾਡੋਰ ਸਮੁੰਦਰ<br/>Labrador Sea | image_Ocean = Labrador-sea-paamiut.jpg | caption_Ocean = ਪਾਮਿਊਤ, ਗਰੀਨਲੈਂਡ ਦੇ ਤਟ ਵਿਖੇ ਲਾਬਰਾਡੋਰ ਸਮੁੰਦਰ ਸੂਰਜ ਡੁੱਬਣ ਮਗਰੋਂ | image_bathymetry =Labrador sea map.png | caption_bathymetry = | location = | coords ={{coord|61|N|56|W|type:waterbody_scale:10000000|name=Labrador Sea|display=inline}} | type = | inflow = | outflow = | catchment = | basin_countries = [[ਕੈਨੇਡਾ]], [[ਗਰੀਨਲੈਂਡ]] | length = ca. {{convert|1000|km|0|abbr=on}} | width = ca. {{convert|900|km|0|abbr=on}} | area = {{convert|841000|km2|-2|abbr=on}} | depth = {{convert|1898|m|0|abbr=on}} | max-depth = {{convert|4316|m|0|abbr=on}} | reference =<ref name=bse>{{cite web|url=http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_geo/153/%D0%9B%D0%90%D0%91%D0%A0%D0%90%D0%94%D0%9E%D0%A0#%D0%9B%D0%B0%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BE%CC%81%D1%800|language=Russian|title=Labrador|publisher=[[Great Soviet Encyclopedia]]}}</ref><ref name=r1>{{cite journal|author1=Wilson, R. C. L|author2=London, Geological Society of|doi=10.1144/GSL.SP.2001.187.01.05|title=Non-volcanic rifting of continental margins: a comparison of evidence from land and sea|isbn=978-1-86239-091-1|year=2001|page=77|volume=187|journal=Geological Society, London, Special Publications|url=http://books.google.com/books?id=-bsvkxVBTasC&pg=PA77}}</ref> }} '''ਲਾਬਰਾਡੋਰ ਸਮੁੰਦਰ''' ([[ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ]]: ''mer du Labrador'') [[ਲਾਬਰਾਡੋਰ ਪਰਾਇਦੀਪ]] ਅਤੇ [[ਗਰੀਨਲੈਂਡ]] ਵਿਚਕਾਰ ਉੱਤਰੀ [[ਅੰਧ ਮਹਾਂਸਾਗਰ]] ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਖਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਪਾਸੇ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ, ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਅਤੇ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮਹਾਂਦੀਪੀ ਸ਼ੈਲਫ਼ਾਂ ਨਾਲ਼ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਇਹ [[ਡੇਵਿਸ ਪਣਜੋੜ]] ਰਾਹੀਂ [[ਬੈਫ਼ਿਨ ਖਾੜੀ]] ਨਾਲ਼ ਜਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।<ref name=brit>{{cite web|url=http://www.britannica.com/eb/article-9046724/Labrador-Sea|title=Labrador Sea|author=Encyclopædia Britannica|authorlink=Encyclopædia Britannica|accessdate=2008-02-03}}</ref> ਇਸਨੂੰ ਅੰਧ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਦਾ ਕੰਨੀ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="Calow1999">{{cite book|author=Peter Calow|title=Blackwell's concise encyclopedia of environmental management|url=http://books.google.com/books?id=0E0LP-pPCWwC&pg=PA7|accessdate=29 November 2010|date=12 July 1999|publisher=Wiley-Blackwell|isbn=978-0-632-04951-6|page=7}}</ref><ref>{{cite journal|author=Spall, Michael A. |title=Boundary Currents and Watermass Transformation in Marginal Seas |url=https://archive.org/details/journal-of-physical-oceanography_2004-05_34_5/page/1197 |doi=10.1175/1520-0485(2004)034<1197:BCAWTI>2.0.CO;2 |journal=J. Phys. Oceanogr. |volume=34 |pages=1197–1213|year=2004|issue=5}}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ}} 4bnz56etitav3iop1nvh5402pgc7cmr 0 22277 842352 774850 2026-07-10T20:10:21Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842352 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = '''ਜਿੱਦੂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਮੂਰਤੀ''' | image = Jiddu Krishnamurti 01.jpg | image_size = 250px | caption = '''ਜੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਮੂਰਤੀ 1920ਵਿਆਂ ਵਿੱਚ''' | birth_date = '''12 ਮਈ 1895''' | birth_place = [[ਮਦਨਾਪੱਲੇ]], [[ਮਦਰਾਸ ਪ੍ਰੈਜੀਡੈਂਸੀ]], [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ]] | death_date = 17 ਫਰਵਰੀ 1986 | death_place = [[ਓਜਾਈ, ਕੈਲੀਫ਼ੋਰਨੀਆ]] | education = | occupation = [[ਪ੍ਰਵਚਨਕਾਰ]], [[ਰੂਹਾਨੀਅਤ]], [[ਲੇਖਕ]], [[ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ]] | title = | spouse = | parents = ਜਿੱਦੂ ਨਾਰੈਣੀਆ ਅਤੇ ਸੰਜੀਵਾਅੱਮਾ | influenced by = [[ਚਾਰਲਸ ਵੈੱਬਸਤਰ ਲੀਡਬੀਟਰ]], [[ਐਨੀ ਬੀਸੈਂਟ]] | influenced = [[ਜੋਸਿਫ ਕੈਂਪਬੈਲ]], [[ਡੈਵਿਡ ਬੋਹਮ]], [[ਐਲਡਸ ਹਕਸਲੇ]], [[ਬਰੂਸ ਲੀ]], [[ਪਿਊਪਲ ਜਯਾਕਾਰ]], [[ਅਚੂਤ ਪਟਵਰਧਨ]],<ref>[http://www.independent.co.uk/news/people/obituary-achyut-patwardhan-1541827.html Achyut Patwardhan]</ref> [[ਦਾਦਾ ਧਰਮ-ਅਧਿਕਾਰੀ]]<ref>{{Cite web |url=http://www.mkgandhi-sarvodaya.org/dharma/dharmabio.htm |title=Dada Dharmadhikari Biography |access-date=2013-05-25 |archive-date=2011-11-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111109114350/http://mkgandhi-sarvodaya.org/dharma/dharmabio.htm |dead-url=yes }}</ref> }} '''ਜਿੱਦੂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਮੂਰਤੀ''' ([[ਜੇ. ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਮੂਰਤੀ]]) (12 ਮਈ 1895 - 17 ਫਰਵਰੀ 1986) [[ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ]] ਅਤੇ ਆਤਮਕ ਮਜ਼ਮੂਨਾਂ ਦੇ ਪੱਕੇ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਵਚਨਕਾਰ ਸਨ। ਉਹ ਰੂਹਾਨੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ (psychological revolution), ਮਨ ਦੀ ਕੁਦਰਤ, ਧਿਆਨ, ਮਾਨਵੀ ਸੰਬੰਧ, ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਤਬਦੀਲੀ ਕਿਵੇਂ ਲਿਆਈਏ ਆਦਿ ਮਜ਼ਮੂਨਾਂ ਦੇ ਮਾਹਰ ਸਨ। ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਸ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਹਰ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਰੂਹਾਨੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਤ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਕਿਸੇ ਬਾਹਰੀ ਕਾਰਕ ਨਾਲ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੈ ਚਾਹੇ ਉਹ ਧਾਰਮਿਕ, ਰਾਜਨੀਤਕ ਜਾਂ ਸਮਾਜਕ ਕੁੱਝ ਵੀ ਹੋਵੇ। ==ਜੀਵਨੀ== ਆਪਣੇ ਮਾਤਾ ਪਿਤਾ ਦੀ ਅਠਵੀਂ ਔਲਾਦ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਮੂਰਤੀ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵੀ ਵਾਸੂਦੇਵ ਦੀ ਅਠਵੀਂ ਔਲਾਦ ਸਨ। ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਮੂਰਤੀ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਮੂਰਤੀ ਦਾ ਜਨਮ 1895 ਵਿੱਚ ਆਂਧਰਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਮਦਨਾਪਾਲੀ ਵਿੱਚ ਮਧ‍ਵਰਗੀ ਬਾਹਮਣ ਪਰਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਅਸਲ ਜਨਮ ਮਿਤੀ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਵਿਵਾਦ ਹੈ।<ref>Williams (2004), p. 465.</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਜਿੱਦੂ ਨਾਰਾਇਨਿਆ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰੀ ਕਰਮਚਾਰੀ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਮੂਰਤੀ ਕੇਵਲ ਦਸ ਸਾਲ ਦੇ ਹੀ ਸਨ, ਉਦੋਂ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ ਸੰਜੀਵਾਮਾ ਦਾ ਨਿਧਨ ਹੋ ਗਿਆ।<ref>Lutyens (1975). p. 5.</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦੇ ਕੁੱਲ ਗਿਆਰਾਂ ਬੱਚੇ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਿਰਫ ਛੇ ਹੀ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਲੰਘ ਸਕੇ।<ref>Williams (2004), pp. 471–472.</ref> ਪਰਿਵਾਰ 1903 ਵਿੱਚ ਕਦਾਪਾ ਜਾ ਕੇ ਬਸ ਗਿਆ, ਜਿਥੇ ਪਹਿਲੀ ਠਹਿਰ ਸਮੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਲੇਰੀਆ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਵਾਰ ਵਾਰ ਇਹ ਨਾਮੁਰਾਦ ਬਿਮਾਰੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੁੰਦੀ ਰਹੀ।<ref>Lutyens (1975), pp.2–4.</ref> ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਬੀਮਾਰ ਜਿਹਾ, "ਧੁੰਦਲਾ ਅਤੇ ਸੁਪਨਸਾਜ਼," ਉਸਨੂੰ ਅਕਸਰ ਮਾਨਸਿਕ ਤੌਰ ਪਛੜੇ,ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਅਤੇ ਅਕਸਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਕੋਲੋਂ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਕੋਲੋਂ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੁੱਟ ਪੈਂਦੀ।<ref>Lutyens (1975), pp. 3–4, 22, 25.</ref> ਲਿਖੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਜਦੋਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਮੂਰਤੀ ਦਸਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਸੀ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਨੋਰੋਗੀਆਂ ਵਾਲੇ ਤਜਰਬੇ ਪੇਸ਼ ਆਏ, ਜਿਵੇਂ 1904 ਵਿੱਚ ਮਰ ਚੁੱਕੀ ਭੈਣ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਮੋਈ ਮਾਂ ਨਜ਼ਰ ਪੈਂਦੀਆਂ।<ref>Lutyens (1983a), pp. 5, 309</ref> ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਮ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਹੜਾ ਫਿਰ ਸਾਰੀ ਜਿੰਦਗੀ ਕਾਇਮ ਰਿਹਾ।<ref>J. Krishnamurti (2004), p. 16.</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਮੂਰਤੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਨਿਤੀਆ ਨੂੰ ਥੀਓਸੌਫਿਕਲ ਸੋਸਾਇਟੀ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨ [[ਡਾ. ਏਨੀ ਬੇਸੇਂਟ]] ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਮੂਰਤੀ ਦੇ ਪਿਤਾ 1907 ਵਿੱਚ ਰਿਟਾਇਰ ਹੋ ਗਏ। ==ਰਚਨਾਵਾਂ== === ਪੰਜਾਬੀ ਅਨੁਵਾਦ ਪੁਸਤਕਾਂ === * [[ਸਿੱਖਿਆ-ਸੰਵਾਦ]] * [[ਪਹਿਲੀ ਅਤੇ ਆਖ਼ਰੀ ਆਜ਼ਾਦੀ]] * [[ਜਾਣੇ ਹੋਏ ਤੋਂ ਅਜ਼ਾਦੀ]] * ਮੁਰਸ਼ਦ ਤੇ ਪੈਰਾਂ 'ਚ ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} ==ਬਿਬਲੀਓਗ੍ਰਾਫੀ== * {{cite journal|last=Aberbach|first=David|date=July 1, 1993|title=Mystical Union and Grief: the Ba'al Shem Tov and Krishnamurti|url=https://archive.org/details/harvard-theological-review_1993-07_86_3/page/309|journal=Harvard Theological Review|volume=86|issue=3|pages=309–321|location=Cambridge, Massachusetts|issn=0017-8160|jstor=1510013}} *{{cite book|last=Jayakar|authorlink=Pupul Jayakar|first=Pupul|year=1986|title=Krishnamurti: a biography|url=https://archive.org/details/krishnamurtibiog0000jaya_u6v7|location=San Francisco|edition=1st|publisher=HarperCollins|Harper & Row|isbn=978-0-06-250401-2}} *{{cite journal|last=Jiddu|first=Krishnamurti|date=January 1, 1926|title=Editorial Notes|journal=The Herald of the Star |volume=XV|issue=1|page=3 |location=London |publisher=Theosophical Publishing House|oclc=225662044}} *{{cite book|last=Jiddu|first=Krishnamurti|year=1928a|chapterurl=http://jiddu-krishnamurti.net/en/1927-the-pool-of-wisdom/jiddu-krishnamurti-the-pool-of-wisdom-07|chapter=Who brings the truth?|title=The pool of wisdom, Who brings the truth, By what authority, and three poems|location=Eerde, Ommen|publisher=Star Publishing Trust|pages=43–53|oclc=4894479|id=Saaremaa, Estonia: jiddu-krishnamurti.net [web publisher]}} *{{cite journal|last=Jiddu|first=Krishnamurti|month=September|year=1929|url=http://www.jkrishnamurti.org/about-krishnamurti/dissolution-speech.php|title=The dissolution of the Order of the Star: a statement by J. Krishnamurti|journal=International Star Bulletin|volume=#b-vol|9=|issue=2 {{interp|issues renumbered starting August 1929}}|pages=28–34|location=Eerde, Ommen|publisher=Star Publishing Trust|oclc=34693176|id=J.Krishnamurti Online [web publisher]|accessdate=March 9, 2010|archive-date=ਅਗਸਤ 15, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150815003110/http://www.jkrishnamurti.org/about-krishnamurti/dissolution-speech.php|url-status=dead}} *{{cite web|last=Jiddu|first=Krishnamurti|date=1 August 1965b|url=http://www.jkrishnamurti.org/krishnamurti-teachings/view-text.php?tid=840&chid=5156|title=Tenth public talk at Saanen|work=J.Krishnamurti Online|id=#jko-sn|8=JKO 650801|publisher=Krishnamurti Foundations|access-date=23 ਨਵੰਬਰ 2013|archive-date=19 ਅਕਤੂਬਰ 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121019124929/http://www.jkrishnamurti.org/krishnamurti-teachings/view-text.php?tid=840&chid=5156|dead-url=yes}} *{{cite book|last=Jiddu|first=Krishnamurti|year=1972|chapterurl=http://jiddu-krishnamurti.net/en/1927-1928-1929-early-writings/krishnamurti-early-writings-03-eerde-gathering-1927|chapter=Eerde Gathering 1927, Questions and answers|series=Early Writings|volume=II [Offprints from Chetana 1970]|location=Bombay|publisher={{URL|1=http://www.chetana.com/p.htm|2=Chetana}}|pages=6–14|oclc=312923125|id=Saaremaa, Estonia: jiddu-krishnamurti.net [web publisher}} *{{cite book|last=Jiddu|first=Krishnamurti|year=1975b|origyear=1969|title=Freedom from the Known|Freedom from the known|editor-link=Mary Lutyens|editor-last=Lutyens|editor-first=Mary|location=San Francisco|publisher=HarperCollins|HarperSanFrancisco|edition=reprint, 1st Harper paperback|isbn=978-0-06-064808-4|id=#jko-sn|JKO 237}} *{{cite book|last=Jiddu|first=Krishnamurti|year=2004|origyear=originally published 1982. San Francisco: HarperCollins|Harper & Row|title=Krishnamurti's Journal|location=Bramdean|publisher=Krishnamurti Foundation Trust|isbn=978-0-900506-23-9}} *{{cite book|authorlink=Mary Lutyens|last=Lutyens|first=Mary|year=1975|title=Krishnamurti: The Years of Awakening|Krishnamurti: the years of awakening|location=New York|publisher=Farrar Straus and Giroux|edition=1st US|isbn=978-0-374-18222-9}}; {{cite book|year=1983a|origyear=1975|edition=Reprint of 1st US|location=New York|publisher=Avon Books|Discus|isbn=978-0-380-00734-9}}; {{cite book|year=1997|origyear=1975|url=web|title=preview|url=http://books.google.com/books?id=lhPFWXgxQCkC|edition=Reprint of 1st US |location=Boston|publisher=Shambhala Publications|isbn=978-1-57062-288-5}} <!-- Note title field of 1997 Shambhala ed. --> *{{cite book|authorlink=Mary Lutyens|last=Lutyens|first=Mary|year=1983b|title=Krishnamurti: The Years of Fulfilment|Krishnamurti: the years of fulfilment|location=New York|publisher=Farrar Straus and Giroux|edition=1st US|isbn=978-0-374-18224-3}}; {{cite book|year=1983c|location=London|publisher=John Murray (publisher)|John Murray|edition=1st UK|isbn=978-0-7195-3979-4}}; {{cite book|year=2003a|origyear=1983|url=web|title=preview|url=http://books.google.com/books?id=WKmJndX5B8wC|location=Bramdean|publisher=Krishnamurti Foundation Trust|edition=1st KFT|id=Google Books [web preview publisher]|isbn=978-0-900506-20-8}} <!-- Note title field of 2003a KFT ed. --> *{{cite book|authorlink=Mary Lutyens|last=Lutyens|first=Mary|year=1990|title=The life and death of Krishnamurti|location=London|publisher=John Murray (publisher)|John Murray|edition=1st UK|isbn=978-0-7195-4749-2}};; {{cite book|year=2003c|origyear=1990|title={{interp|web preview}}|url=http://books.google.com/books?id=nA2rmMRF2F8C|edition=#add-eds|1st KFT|location=Bramdean|publisher=Krishnamurti Foundation Trust|isbn=978-0-7195-4749-2}} <!-- Note title field of 2003c KFT ed. --> *{{cite book|authorlink=Mary Lutyens|last=Lutyens|first=Mary|year=1995|title=The boy Krishna: the first fourteen years in the life of J. Krishnamurti|location=Bramdean|publisher=Krishnamurti Foundation Trust|type=pamphlet|isbn=978-0-900506-13-0}} *{{cite book|last=Sloss|first=Radha Rajagopal|year=1991|location=London|publisher=Bloomsbury Publishing|title=Lives in the Shadow with J. Krishnamurti|Lives in the shadow with J. Krishnamurti|edition=1st|isbn=978-0-7475-0720-8}} *{{cite book|last=Vernon|first=Roland|year=2001|title=Star in the east: Krishnamurti: the invention of a messiah|url=https://archive.org/details/starineastkrishn00vern|location=New York|publisher=Palgrave Macmillan|Palgrave|isbn=978-0-312-23825-4}} *{{cite book|last=Williams|first=Christine V.|year=2004|title=Jiddu Krishnamurti: world philosopher (1895–1986): his life and thoughts|url=http://books.google.com/books?id=NzDar6XfICEC|location=Delhi|publisher=Motilal Banarsidass|isbn=978-81-208-2032-6}} {{ਅਧਾਰ}} 7xd48gxfyt26cd1lxmlyacko3fuhtni 0 22520 842247 544602 2026-07-10T18:13:27Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842247 wikitext text/x-wiki {{ਗਿਆਨਸੰਦੂਕ ਨਾਟਕ | name = ਸੇਂਟ ਜੌਨ | image =Paris_75001_Place_des_Pyramides_Jeanne_d'Arc_equestre_by_Frémiet_S1.jpg | image_size = 225px | caption = ਜੌਨ ਆਫ਼ ਆਰਕ (ਪੈਰਿਸ) | writer = [[ਜਾਰਜ ਬਰਨਾਰਡ ਸ਼ਾ]] | genre = ਡਰਾਮਾ | setting = 15ਵੀਂ ਸਦੀ ਫ਼ਰਾਂਸ | subject = | premiere = 28 ਦਸੰਬਰ 1923 | place = [[ਗੈਰਿਕ ਥੀਏਟਰ]]<br>ਨਿਊਯਾਰਕ ਸਿਟੀ | orig_lang = ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ | ibdb_id = }} '''''ਸੇਂਟ ਜੌਨ''''' [[ਜਾਰਜ ਬਰਨਾਰਡ ਸ਼ਾ]] ਦਾ, [[ਜੌਨ ਆਫ਼ ਆਰਕ]] ਦੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਇੱਕ ਨਾਟਕ ਹੈ। ਇਹ ਉਦੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ ਜਦੋਂ ਅਜੇ ਰੋਮਨ ਕੈਥੋਲਿਕ ਚਰਚ ਦੁਆਰਾ ਜੌਨ ਆਫ਼ ਆਰਕ ਦੀ ਕੈਨਨਾਈਜ਼ਸ਼ਨ ਨੂੰ ਬਹੁਤਾ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋਇਆ। ਡਰਾਮੇ ਦਾ ਅਧਾਰ ਮੁਕੱਦਮੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਲਿਖਤੀ ਰਿਕਾਰਡਾਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦੇ ਜੌਨ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਠੋਸ ਤਥ ਹਨ। ਸ਼ਾ ਨੇ ਟੇਪਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਨਿਰਣਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਸਰੋਕਾਰ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹੀ ਕੀਤਾ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਗਦਾ ਸੀ। ਮੁੱਖਬੰਦ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਲਿਖਿਆ: {{Quotation|ਇਸ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਖਲਨਾਇਕ ਨਹੀਂ। ਬਿਮਾਰੀ ਵਾਂਗ ਅਪਰਾਧ ਰੌਚਿਕ ਨਹੀਂ: ਇਹ ਐਸੀ ਚੀਜ਼ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਆਮ ਸਹਿਮਤੀ ਨਾਲ ਫਸਤਾ ਵੱਢ ਦਿੱਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਏਸ ਬਾਰੇ ਬੱਸ ਏਨੀ ਹੀ ਗੱਲ ਹੈ ਸਾਰੀ ਦੀ ਸਾਰੀ। ਜੋ ਕੁਝ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਨੇਕ ਇਰਾਦਿਆਂ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਜਾਣੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਨਾਰਮਲ ਆਦਮੀ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਪਣੇ ਇਰਾਦਿਆਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਵਸ਼ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਕਰਨਗੇ, ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਸਾਡੀ ਚਿੰਤਾ ਹੈ। [http://gutenberg.net.au/ebooks02/0200811h.html]}} [[ਮਾਈਕਲ ਹੋਲਰੋਇਡ]] ਨੇ ਇਸਨੂੰ "ਖਲਨਾਇਕਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਦੁਖਾਂਤ" ਅਤੇ ਸ਼ਾ ਦਾ "ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਦੁਖਾਂਤ"।<ref>{{cite news | url=http://www.guardian.co.uk/books/2007/jul/14/theatre.stage | title=A tragedy without villains | work=The Guardian | author=[[Michael Holroyd|Holroyd, Michael]] | date=14 July 2007 }}</ref> ਜਾਹਨ ਫੀਲਡਨ ਨੇ ''ਸੇਂਟ ਜੌਨ'' ਨੂੰ ਦੁਖਾਂਤ ਮਿਥਣ ਦੀ ਉਚਿੱਤਾ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਹੈ।<ref>{{cite journal | last=Fielden | first=John | title=Shaw's ''Saint Joan'' as Tragedy | url=https://archive.org/details/sim_twentieth-century-literature_1957-07_3_2/page/n4 | journal=Twentieth-Century Literature | volume=3 | issue=2 | pages=59–67 | date=July 1957 | doi=10.2307/441003 | publisher=Hofstra University | jstor=441003}}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਾਟਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਨਾਟਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਾਰਜ ਬਰਨਾਰਡ ਸ਼ਾ ਦੇ ਨਾਟਕ]] qfn0v6kqhm7hpx0225hm2w7ektbn47j 0 26095 842181 841821 2026-07-10T14:03:28Z Harchand Bhinder 3793 842181 wikitext text/x-wiki {{ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬਾ ਬਸਤੀ | ਨਾਂ = ਢਪਾਲੀ | ਬਸਤੀ_ਕਿਸਮ = [[ਪਿੰਡ]] | ਚਿੱਤਰ_ਦਿੱਸਹੱਦਾ = | ਚਿੱਤਰ_ਸਿਰਲੇਖ = | ਉਪਨਾਮ = | ਬਿੰਦੀ_ਨਕਸ਼ਾ = ਭਾਰਤ ਪੰਜਾਬ | ਬਿੰਦੀ_ਚੇਪੀ_ਥਾਂ = ਖੱਬੇ | ਬਿੰਦੀ_ਨਕਸ਼ਾ_ਸਿਰਲੇਖ = ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਢਪਾਲੀ ਦੀ ਸਥਿਤੀ | latd = 30.37 | latm = | lats = | latNS = N | longd = 75.27 | longm = | longs = | longEW = E | ਉਪਵਿਭਾਗ_ਕਿਸਮ = ਰਾਜ | ਉਪਵਿਭਾਗ_ਨਾਂ = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] | ਸਥਾਪਨਾ_ਸਿਰਲੇਖ = | ਸਥਾਪਨਾ_ਮਿਤੀ = | ਟਿਕਾਣਾ_ਕਿਸਮ = | ਟਿਕਾਣਾ = | ਮੁਖੀ_ਨਾਂ = | ਮੁਖੀ_ਸਿਰਲੇਖ = | ਮੁਖੀ_ਨਾਂ੨ = | ਮੁਖੀ_ਸਿਰਲੇਖ੩ = | ਮੁਖੀ_ਨਾਂ੩ = | name = ਢਪਾਲੀ | native_name_lang = pa | settlement_type = ਪਿੰਡ | pushpin_map = India Punjab#India | pushpin_map_caption = ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤੀ | mapframe = yes | mapframe-frame-coordinates = {{coord|30.8948305|N|75.2712388|E|display=inline,title}} | subdivision_type = ਦੇਸ਼ | subdivision_name = {{flag|ਭਾਰਤ}} | subdivision_type1 = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਇਲਾਕੇ|ਰਾਜ]] | subdivision_name1 = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] | subdivision_type2 = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] | subdivision_name2 = [[ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਬਠਿੰਡਾ]] | subdivision_type3 = [[ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਤਹਿਸੀਲਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਤਹਿਸੀਲ]] | subdivision_name3 = [[ਰਾਮਪੁਰਾ ਫੂਲ]] | established_title = <!-- Established --> | parts_type = [[ਬਲਾਕ]] | parts = ਫੂਲ | government_type = [[ਪੰਚਾਇਤੀ ਰਾਜ (ਭਾਰਤ)|ਪੰਚਾਇਤੀ ਰਾਜ]] | governing_body = [[ਗ੍ਰਾਮ ਪੰਚਾਇਤ]] | unit_pref = Metric <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> <!-- for references: use <ref>tags -->| ਖੇਤਰਫਲ_ਦਰਜਾ = | ਖੇਤਰਫਲ_ਕੁੱਲ_ਕਿਮੀ = | ਉਚਾਈ_ਮੀਟਰ = 220 | ਅਬਾਦੀ_ਕੁੱਲ = | ਅਬਾਦੀ_ਦਰਜਾ = | ਅਬਾਦੀ_ਘਣਤਾ_ਕਿਮੀ = | ਅਬਾਦੀ_ਮੁੱਖ-ਨਗਰ = | ਅਬਾਦੀ_ਮੁੱਖ-ਨਗਰ_ਪਗਨੋਟ = | ਅਬਾਦੀ_ਵਾਸੀ-ਸੂਚਕ = | ਅਬਾਦੀ_ਨੋਟ = | demographics_ਕਿਸਮ੧ = ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ | demographics1_ਸਿਰਲੇਖ੧ = ਅਧਿਕਾਰਕ | demographics1_ਜਾਣ੧ = [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] | ਸਮਾਂ_ਜੋਨ੧ = [[ਭਾਰਤੀ ਮਿਆਰੀ ਸਮਾਂ]] | utc_offset1 = +5:30 | ਡਾਕ_ਕੋਡ_ਕਿਸਮ = ਪਿਨ ਕੋਡ | ਡਾਕ_ਕੋਡ = 151104 (ਡਾਕਖਾਨਾ: ਫੂਲ) | ਖੇਤਰ_ਕੋਡ_ਕਿਸਮ = ਟੈਲੀਫੋਨ ਕੋਡ | ਖੇਤਰ_ਕੋਡ = 01651 | iso_ਕੋਡ = | registration_plate = PB 03, PB 40 }} '''ਢਪਾਲੀ''', ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਬਠਿੰਡੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਹ ਤਹਿਸੀਲ [[ਫੂਲ (ਤਹਿਸੀਲ)|ਫੂਲ]] ਦੇ ਅਧੀਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite web|title=ਬਲਾਕ ਅਨੁਸਾਰ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|url=http://pbplanning.gov.in/districts.htm|publisher=ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਪਲਾਨਿੰਗ ਬੋਰਡ|accessdate=4 ਅਗਸਤ 2013}}</ref><ref>[http://www.onefivenine.com/india/VillagesInDistrict/Bathinda Villages in Bathinda District, Punjab state]</ref> ਢਪਾਲੀ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਬਠਿੰਡੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਹ ਤਹਿਸੀਲ ਫੂਲ ਦੇ ਅਧੀਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।[1][2] ਇਹ ਪਿੰਡ ਰਾਮਪੁਰਾ ਫੂਲ ਤੋਂ ਲਗਪਗ ਬਾਰਾਂ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਉਤਰ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਨਹਿਰ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਚਲੀਆਂ ਆ ਰਹੀਆਂ ਦੰਦ ਕਥਾਵਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਪਿੰਡ ਦੀ ਬਾਬਾ ਮੂੰਗਾ ਜੋ ਲਾਲਾ ਕੋੜੇ ਦਾ ਭਰਾ ਤੇ ਬਾਬਾ ਵਰਿਆਮ ਸਿੰਘ ਦਾ ਲੜਕਾ ਸੀ ਉਸਨੇ ਸੋਲਾਂ ਸੋ ਵੀ ਨੂੰ ਮੋੜੀ ਗੱਡੀ ਸੀ। ਪਿੰਡ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਸਤ ਹਜ਼ਾਰ ਦੇ ਕਰੀਬ ਹੈ। ਇਹ ਲੋਕ ਭੁੱਲਰ ਗੋਤ ਦੇ ਸਨ। ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਚਾਰ ਬੇਟੇ ਤੇ ਇੱਕ ਧੀ ਸੀ। ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਚਾਰਾਂ ਪੁਤਰਾਂ ਦੇ ਨਾ ਜੰਮੂੰ, ਕੌੜਾ, ਭੂਮਾਂ, ਅਤੇ ਬਠਾ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਹੀ ਚਾਰੇ ਪੱਤੀਆਂ ਦੇ ਨਾਂ ਰੱਖੇ ਗਏ ਹਨ। ਪੰਜਵੀਂ ਪੱਤੀ ਸਰਾਵਾਂ ਦੀ ਹੈ ਜੋ ਲੜਕੀ ਦੀ ਮੇਰ ਕਰਕੇ ਦੋਹਤਿਆਂ ਦੀ ਵੱਜਦੀ ਹੈ ਇੱਕ ਹੋਰ ਦੰਦ ਕਥਾ ਮੁਤਾਬਕ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਟੋਬੇ ਸਨ। ਇਹਨਾਂ ਟੋਬਿਆ ਤੋਂ ਬਦਲ ਕੇ ਟੋਬੇ ਵਾਲੀ ਤੇ ਫਿਰ ਢਪਾਲੀ ਨਾਂ ਪਿਆ। ਅੰਗਰੇਜਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 1955 ਤੱਕ ਇਹ ਪਿੰਡ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲੁਧਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ। ਫਿਰ ਸੰਗਰੂਰ ਵਿੱਚ ਸਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 1971 ਵਿੱਚ ਇਹ ਪਿੰਡ 7 ਹੋਰ ਪਿੰਡਾਂ ਸਮੇਤ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਬਠਿੰਡਾ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ। ਅੰਗਰੇਜਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਨਹਿਰੀ ਕੋਠੀ ਨਾਲ ਇਸ ਪਿੰਡ ਦੀ ਖ਼ਾਸ ਪਛਾਣ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਜੋ ਹੁਣ ਖੰਡਰ ਹੋ ਚੁਕੀ ਹੈ। ਕੋਠੀ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਕੁਆਟਰ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਜਿਥੇ ਹਾਕਮ ਲੰਬਾ ਸਮਾਂ ਆ ਕੇ ਰੁਕਦੇ ਸਨ। ਇਥੋਂ ਹੀ ਬਾਕੀ ਪਿੰਡਾਂ ਨੂੰ ਸੰਦੇਸ ਭੇਜੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਵੜਦਿਆਂ ਪੱਛਮ ਵਲ ਬਾਬਾ ਧਿਆਨ ਦਾਸ ਦਾ ਡੇਰਾ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਕਾਫੀ ਮਾਨਤਾ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਮੇਨ ਗੇਟ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਨਹਿਰ ਦਾ ਚੌੜਾ ਪੁਲ ਹੈ। ਪੁਲ ਦੇ ਚੜਦੇ ਵਲ ਬੋਹੜਾਂ ਥੱਲੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕ ਰਲ-ਮਿਲ ਕੇ ਬੈਠਦੇ ਹਨ। ਪੁਲ ਤੋਂ ਸਾਹਮਣੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸੀਨੀਅਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਨਜ਼ਰ ਆਉਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ 1934 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ, 1954 ਵਿੱਚ ਮਿਡਲ ਸਕੂਲ, 1961 ਵਿੱਚ ਹਾਈ ਸਕੂਲ, ਅਤੇ 2001 ਵਿੱਚ ਸੀਨੀਅਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ ਬਣਿਆ। ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰਾਮਸਰ ਸਾਹਿਬ ਵਾਲੀ ਜਗਾ ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਆਏ ਸਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਦੋ ਹੋਰ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਹਨ। 1936 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਸਜਿਦ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸਖਸ਼ੀਅਤਾਂ ਵੀ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਸਮੇਂ ਤੇ ਚਲੰਤ ਵਿਸ਼ਿਆ ਤੇ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਬੁਲਾਰੇ ਭਾਈ ਹਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਢਪਾਲੀ, ਰਜਿੰਦਰਾ ਹਸਪਤਾਲ ਚ ਆਪਣੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨਿਭਾਉਣ ਵਾਲੇ ਡਾ. ਦੀਵਾਨ ਸਿੰਘ ਭੁੱਲਰ, ਡਾ. ਨਵਜੋਤ ਸਿੰਘ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਚ ਪੰਜਾਬੀ ਡਿਪਾਰਟਮੈਂਟ 'ਚ ਟੌਪਰ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਢਪਾਲੀ। ਪਿੰਡ ਦੀ ਅਬਾਦੀ ਲਗਭਗ 7005 ਦੇ ਕਰੀਬ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ 3683 ਮਰਦ ਅਤੇ 3322 ਔਰਤਾਂ ਹਨ। ਢਪਾਲੀ ਪਿੰਡ ਦਾ ਖੇਤਰਫਲ 2485 ਹੈਕਟੇਅਰ ਹੈ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ}} {{ਅਧਾਰ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]] jqawku0fqap3pvan20t5if22ed443br 842182 842181 2026-07-10T14:06:41Z Harchand Bhinder 3793 842182 wikitext text/x-wiki {{ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬਾ ਬਸਤੀ | ਨਾਂ = ਢਪਾਲੀ | ਬਸਤੀ_ਕਿਸਮ = [[ਪਿੰਡ]] | ਚਿੱਤਰ_ਦਿੱਸਹੱਦਾ = | ਚਿੱਤਰ_ਸਿਰਲੇਖ = | ਉਪਨਾਮ = | ਬਿੰਦੀ_ਨਕਸ਼ਾ = ਭਾਰਤ ਪੰਜਾਬ | ਬਿੰਦੀ_ਚੇਪੀ_ਥਾਂ = ਖੱਬੇ | ਬਿੰਦੀ_ਨਕਸ਼ਾ_ਸਿਰਲੇਖ = ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਢਪਾਲੀ ਦੀ ਸਥਿਤੀ | latd = 30.37 | latm = | lats = | latNS = N | longd = 75.27 | longm = | longs = | longEW = E | ਉਪਵਿਭਾਗ_ਕਿਸਮ = ਰਾਜ | ਉਪਵਿਭਾਗ_ਨਾਂ = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] | ਸਥਾਪਨਾ_ਸਿਰਲੇਖ = | ਸਥਾਪਨਾ_ਮਿਤੀ = | ਟਿਕਾਣਾ_ਕਿਸਮ = | ਟਿਕਾਣਾ = | ਮੁਖੀ_ਨਾਂ = | ਮੁਖੀ_ਸਿਰਲੇਖ = | ਮੁਖੀ_ਨਾਂ੨ = | ਮੁਖੀ_ਸਿਰਲੇਖ੩ = | ਮੁਖੀ_ਨਾਂ੩ = | name = ਢਪਾਲੀ | native_name_lang = pa | settlement_type = ਪਿੰਡ | pushpin_map = India Punjab#India | pushpin_map_caption = ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤੀ | mapframe = | mapframe-frame-coordinates = {{coord|30.8948305|N|75.2712388|E|display=inline,title}} | subdivision_type = ਦੇਸ਼ | subdivision_name = {{flag|ਭਾਰਤ}} | subdivision_type1 = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਇਲਾਕੇ|ਰਾਜ]] | subdivision_name1 = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] | subdivision_type2 = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] | subdivision_name2 = [[ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਬਠਿੰਡਾ]] | subdivision_type3 = [[ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਤਹਿਸੀਲਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਤਹਿਸੀਲ]] | subdivision_name3 = [[ਰਾਮਪੁਰਾ ਫੂਲ]] | established_title = <!-- Established --> | parts_type = [[ਬਲਾਕ]] | parts = ਫੂਲ | government_type = [[ਪੰਚਾਇਤੀ ਰਾਜ (ਭਾਰਤ)|ਪੰਚਾਇਤੀ ਰਾਜ]] | governing_body = [[ਗ੍ਰਾਮ ਪੰਚਾਇਤ]] | unit_pref = Metric <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> <!-- for references: use <ref>tags -->| ਖੇਤਰਫਲ_ਦਰਜਾ = | ਖੇਤਰਫਲ_ਕੁੱਲ_ਕਿਮੀ = | ਉਚਾਈ_ਮੀਟਰ = 220 | ਅਬਾਦੀ_ਕੁੱਲ = | ਅਬਾਦੀ_ਦਰਜਾ = | ਅਬਾਦੀ_ਘਣਤਾ_ਕਿਮੀ = | ਅਬਾਦੀ_ਮੁੱਖ-ਨਗਰ = | ਅਬਾਦੀ_ਮੁੱਖ-ਨਗਰ_ਪਗਨੋਟ = | ਅਬਾਦੀ_ਵਾਸੀ-ਸੂਚਕ = | ਅਬਾਦੀ_ਨੋਟ = | demographics_ਕਿਸਮ੧ = ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ | demographics1_ਸਿਰਲੇਖ੧ = ਅਧਿਕਾਰਕ | demographics1_ਜਾਣ੧ = [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] | ਸਮਾਂ_ਜੋਨ੧ = [[ਭਾਰਤੀ ਮਿਆਰੀ ਸਮਾਂ]] | utc_offset1 = +5:30 | ਡਾਕ_ਕੋਡ_ਕਿਸਮ = ਪਿਨ ਕੋਡ | ਡਾਕ_ਕੋਡ = 151104 (ਡਾਕਖਾਨਾ: ਫੂਲ) | ਖੇਤਰ_ਕੋਡ_ਕਿਸਮ = ਟੈਲੀਫੋਨ ਕੋਡ | ਖੇਤਰ_ਕੋਡ = 01651 | iso_ਕੋਡ = | registration_plate = PB 03, PB 40 }} '''ਢਪਾਲੀ''', ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਬਠਿੰਡੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਹ ਤਹਿਸੀਲ [[ਫੂਲ (ਤਹਿਸੀਲ)|ਫੂਲ]] ਦੇ ਅਧੀਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite web|title=ਬਲਾਕ ਅਨੁਸਾਰ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|url=http://pbplanning.gov.in/districts.htm|publisher=ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਪਲਾਨਿੰਗ ਬੋਰਡ|accessdate=4 ਅਗਸਤ 2013}}</ref><ref>[http://www.onefivenine.com/india/VillagesInDistrict/Bathinda Villages in Bathinda District, Punjab state]</ref> ਢਪਾਲੀ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਬਠਿੰਡੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਹ ਤਹਿਸੀਲ ਫੂਲ ਦੇ ਅਧੀਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।[1][2] ਇਹ ਪਿੰਡ ਰਾਮਪੁਰਾ ਫੂਲ ਤੋਂ ਲਗਪਗ ਬਾਰਾਂ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਉਤਰ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਨਹਿਰ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਚਲੀਆਂ ਆ ਰਹੀਆਂ ਦੰਦ ਕਥਾਵਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਪਿੰਡ ਦੀ ਬਾਬਾ ਮੂੰਗਾ ਜੋ ਲਾਲਾ ਕੋੜੇ ਦਾ ਭਰਾ ਤੇ ਬਾਬਾ ਵਰਿਆਮ ਸਿੰਘ ਦਾ ਲੜਕਾ ਸੀ ਉਸਨੇ ਸੋਲਾਂ ਸੋ ਵੀ ਨੂੰ ਮੋੜੀ ਗੱਡੀ ਸੀ। ਪਿੰਡ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਸਤ ਹਜ਼ਾਰ ਦੇ ਕਰੀਬ ਹੈ। ਇਹ ਲੋਕ ਭੁੱਲਰ ਗੋਤ ਦੇ ਸਨ। ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਚਾਰ ਬੇਟੇ ਤੇ ਇੱਕ ਧੀ ਸੀ। ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਚਾਰਾਂ ਪੁਤਰਾਂ ਦੇ ਨਾ ਜੰਮੂੰ, ਕੌੜਾ, ਭੂਮਾਂ, ਅਤੇ ਬਠਾ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਹੀ ਚਾਰੇ ਪੱਤੀਆਂ ਦੇ ਨਾਂ ਰੱਖੇ ਗਏ ਹਨ। ਪੰਜਵੀਂ ਪੱਤੀ ਸਰਾਵਾਂ ਦੀ ਹੈ ਜੋ ਲੜਕੀ ਦੀ ਮੇਰ ਕਰਕੇ ਦੋਹਤਿਆਂ ਦੀ ਵੱਜਦੀ ਹੈ ਇੱਕ ਹੋਰ ਦੰਦ ਕਥਾ ਮੁਤਾਬਕ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਟੋਬੇ ਸਨ। ਇਹਨਾਂ ਟੋਬਿਆ ਤੋਂ ਬਦਲ ਕੇ ਟੋਬੇ ਵਾਲੀ ਤੇ ਫਿਰ ਢਪਾਲੀ ਨਾਂ ਪਿਆ। ਅੰਗਰੇਜਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 1955 ਤੱਕ ਇਹ ਪਿੰਡ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲੁਧਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ। ਫਿਰ ਸੰਗਰੂਰ ਵਿੱਚ ਸਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 1971 ਵਿੱਚ ਇਹ ਪਿੰਡ 7 ਹੋਰ ਪਿੰਡਾਂ ਸਮੇਤ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਬਠਿੰਡਾ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ। ਅੰਗਰੇਜਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਨਹਿਰੀ ਕੋਠੀ ਨਾਲ ਇਸ ਪਿੰਡ ਦੀ ਖ਼ਾਸ ਪਛਾਣ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਜੋ ਹੁਣ ਖੰਡਰ ਹੋ ਚੁਕੀ ਹੈ। ਕੋਠੀ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਕੁਆਟਰ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਜਿਥੇ ਹਾਕਮ ਲੰਬਾ ਸਮਾਂ ਆ ਕੇ ਰੁਕਦੇ ਸਨ। ਇਥੋਂ ਹੀ ਬਾਕੀ ਪਿੰਡਾਂ ਨੂੰ ਸੰਦੇਸ ਭੇਜੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਵੜਦਿਆਂ ਪੱਛਮ ਵਲ ਬਾਬਾ ਧਿਆਨ ਦਾਸ ਦਾ ਡੇਰਾ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਕਾਫੀ ਮਾਨਤਾ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਮੇਨ ਗੇਟ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਨਹਿਰ ਦਾ ਚੌੜਾ ਪੁਲ ਹੈ। ਪੁਲ ਦੇ ਚੜਦੇ ਵਲ ਬੋਹੜਾਂ ਥੱਲੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕ ਰਲ-ਮਿਲ ਕੇ ਬੈਠਦੇ ਹਨ। ਪੁਲ ਤੋਂ ਸਾਹਮਣੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸੀਨੀਅਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਨਜ਼ਰ ਆਉਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ 1934 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ, 1954 ਵਿੱਚ ਮਿਡਲ ਸਕੂਲ, 1961 ਵਿੱਚ ਹਾਈ ਸਕੂਲ, ਅਤੇ 2001 ਵਿੱਚ ਸੀਨੀਅਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ ਬਣਿਆ। ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰਾਮਸਰ ਸਾਹਿਬ ਵਾਲੀ ਜਗਾ ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਆਏ ਸਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਦੋ ਹੋਰ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਹਨ। 1936 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਸਜਿਦ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸਖਸ਼ੀਅਤਾਂ ਵੀ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਸਮੇਂ ਤੇ ਚਲੰਤ ਵਿਸ਼ਿਆ ਤੇ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਬੁਲਾਰੇ ਭਾਈ ਹਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਢਪਾਲੀ, ਰਜਿੰਦਰਾ ਹਸਪਤਾਲ ਚ ਆਪਣੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨਿਭਾਉਣ ਵਾਲੇ ਡਾ. ਦੀਵਾਨ ਸਿੰਘ ਭੁੱਲਰ, ਡਾ. ਨਵਜੋਤ ਸਿੰਘ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਚ ਪੰਜਾਬੀ ਡਿਪਾਰਟਮੈਂਟ 'ਚ ਟੌਪਰ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਢਪਾਲੀ। ਪਿੰਡ ਦੀ ਅਬਾਦੀ ਲਗਭਗ 7005 ਦੇ ਕਰੀਬ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ 3683 ਮਰਦ ਅਤੇ 3322 ਔਰਤਾਂ ਹਨ। ਢਪਾਲੀ ਪਿੰਡ ਦਾ ਖੇਤਰਫਲ 2485 ਹੈਕਟੇਅਰ ਹੈ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ}} {{ਅਧਾਰ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]] 5o4785b9cssurcvzoaxhx3f4z0ty92t 842183 842182 2026-07-10T14:12:55Z Harchand Bhinder 3793 842183 wikitext text/x-wiki {{ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬਾ ਬਸਤੀ | ਨਾਂ = ਢਪਾਲੀ | ਬਸਤੀ_ਕਿਸਮ = [[ਪਿੰਡ]] | ਚਿੱਤਰ_ਦਿੱਸਹੱਦਾ = | ਚਿੱਤਰ_ਸਿਰਲੇਖ = | ਉਪਨਾਮ = | ਬਿੰਦੀ_ਨਕਸ਼ਾ = ਭਾਰਤ ਪੰਜਾਬ | ਬਿੰਦੀ_ਚੇਪੀ_ਥਾਂ = ਖੱਬੇ | ਬਿੰਦੀ_ਨਕਸ਼ਾ_ਸਿਰਲੇਖ = ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਢਪਾਲੀ ਦੀ ਸਥਿਤੀ | latd = 30.37 | latm = | lats = | latNS = N | longd = 75.27 | longm = | longs = | longEW = E | ਉਪਵਿਭਾਗ_ਕਿਸਮ = ਰਾਜ | ਉਪਵਿਭਾਗ_ਨਾਂ = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] | ਸਥਾਪਨਾ_ਸਿਰਲੇਖ = | ਸਥਾਪਨਾ_ਮਿਤੀ = | ਟਿਕਾਣਾ_ਕਿਸਮ = | ਟਿਕਾਣਾ = | ਮੁਖੀ_ਨਾਂ = | ਮੁਖੀ_ਸਿਰਲੇਖ = | ਮੁਖੀ_ਨਾਂ੨ = | ਮੁਖੀ_ਸਿਰਲੇਖ੩ = | ਮੁਖੀ_ਨਾਂ੩ = | name = ਢਪਾਲੀ | native_name_lang = pa | settlement_type = ਪਿੰਡ | pushpin_map = India Punjab#India | pushpin_map_caption = ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤੀ | mapframe = | mapframe-frame-coordinates = {{coord|30.8948305|N|75.2712388|E|display=inline,title}} | subdivision_type = ਦੇਸ਼ | subdivision_name = {{flag|ਭਾਰਤ}} | subdivision_type1 = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਇਲਾਕੇ|ਰਾਜ]] | subdivision_name1 = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] | subdivision_type2 = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] | subdivision_name2 = [[ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਬਠਿੰਡਾ]] | subdivision_type3 = [[ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਤਹਿਸੀਲਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਤਹਿਸੀਲ]] | subdivision_name3 = [[ਰਾਮਪੁਰਾ ਫੂਲ]] | established_title = <!-- Established --> | parts_type = [[ਬਲਾਕ]] | parts = ਫੂਲ | government_type = [[ਪੰਚਾਇਤੀ ਰਾਜ (ਭਾਰਤ)|ਪੰਚਾਇਤੀ ਰਾਜ]] | governing_body = [[ਗ੍ਰਾਮ ਪੰਚਾਇਤ]] | unit_pref = Metric <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> <!-- for references: use <ref>tags -->| ਖੇਤਰਫਲ_ਦਰਜਾ = | ਖੇਤਰਫਲ_ਕੁੱਲ_ਕਿਮੀ = | ਉਚਾਈ_ਮੀਟਰ = 220 | ਅਬਾਦੀ_ਕੁੱਲ = | ਅਬਾਦੀ_ਦਰਜਾ = | ਅਬਾਦੀ_ਘਣਤਾ_ਕਿਮੀ = | ਅਬਾਦੀ_ਮੁੱਖ-ਨਗਰ = | ਅਬਾਦੀ_ਮੁੱਖ-ਨਗਰ_ਪਗਨੋਟ = | ਅਬਾਦੀ_ਵਾਸੀ-ਸੂਚਕ = | ਅਬਾਦੀ_ਨੋਟ = | demographics_ਕਿਸਮ੧ = ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ | demographics1_ਸਿਰਲੇਖ੧ = ਅਧਿਕਾਰਕ | demographics1_ਜਾਣ੧ = [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] | ਸਮਾਂ_ਜੋਨ੧ = [[ਭਾਰਤੀ ਮਿਆਰੀ ਸਮਾਂ]] | utc_offset1 = +5:30 | ਡਾਕ_ਕੋਡ_ਕਿਸਮ = ਪਿਨ ਕੋਡ | ਡਾਕ_ਕੋਡ = 151104 (ਡਾਕਖਾਨਾ: ਫੂਲ) | ਖੇਤਰ_ਕੋਡ_ਕਿਸਮ = ਟੈਲੀਫੋਨ ਕੋਡ | ਖੇਤਰ_ਕੋਡ = 01651 | iso_ਕੋਡ = | registration_plate = PB 03, PB 40 }} '''ਢਪਾਲੀ''', ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਬਠਿੰਡੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਹ ਤਹਿਸੀਲ [[ਫੂਲ (ਤਹਿਸੀਲ)|ਫੂਲ]] ਦੇ ਅਧੀਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite web|title=ਬਲਾਕ ਅਨੁਸਾਰ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|url=http://pbplanning.gov.in/districts.htm|publisher=ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਪਲਾਨਿੰਗ ਬੋਰਡ|accessdate=4 ਅਗਸਤ 2013}}</ref><ref>[http://www.onefivenine.com/india/VillagesInDistrict/Bathinda Villages in Bathinda District, Punjab state]</ref> ਢਪਾਲੀ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਬਠਿੰਡੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਹ ਤਹਿਸੀਲ ਫੂਲ ਦੇ ਅਧੀਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।[1][2] ਇਹ ਪਿੰਡ ਰਾਮਪੁਰਾ ਫੂਲ ਤੋਂ ਲਗਪਗ ਬਾਰਾਂ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਉਤਰ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਨਹਿਰ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। === ਇਤਿਹਾਸ === ਚਲੀਆਂ ਆ ਰਹੀਆਂ ਦੰਦ ਕਥਾਵਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਪਿੰਡ ਦੀ ਬਾਬਾ ਮੂੰਗਾ ਜੋ ਲਾਲਾ ਕੋੜੇ ਦਾ ਭਰਾ ਤੇ ਬਾਬਾ ਵਰਿਆਮ ਸਿੰਘ ਦਾ ਲੜਕਾ ਸੀ ਉਸਨੇ 1620 ਈਸਵੀ ਨੂੰ ਮੋੜੀ ਗੱਡੀ ਸੀ। ਪਿੰਡ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਸਤ ਹਜ਼ਾਰ ਦੇ ਕਰੀਬ ਹੈ। ਇਹ ਲੋਕ ਭੁੱਲਰ ਗੋਤ ਦੇ ਸਨ। ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਚਾਰ ਬੇਟੇ ਤੇ ਇੱਕ ਧੀ ਸੀ। ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਚਾਰਾਂ ਪੁਤਰਾਂ ਦੇ ਨਾ ਜੰਮੂੰ, ਕੌੜਾ, ਭੂਮਾਂ, ਅਤੇ ਬਠਾ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਹੀ ਚਾਰੇ ਪੱਤੀਆਂ ਦੇ ਨਾਂ ਰੱਖੇ ਗਏ ਹਨ। ਪੰਜਵੀਂ ਪੱਤੀ ਸਰਾਵਾਂ ਦੀ ਹੈ ਜੋ ਲੜਕੀ ਦੀ ਮੇਰ ਕਰਕੇ ਦੋਹਤਿਆਂ ਦੀ ਵੱਜਦੀ ਹੈ ਇੱਕ ਹੋਰ ਦੰਦ ਕਥਾ ਮੁਤਾਬਕ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਟੋਬੇ ਸਨ। ਇਹਨਾਂ ਟੋਬਿਆ ਤੋਂ ਬਦਲ ਕੇ ਟੋਬੇ ਵਾਲੀ ਤੇ ਫਿਰ ਢਪਾਲੀ ਨਾਂ ਪਿਆ। ਅੰਗਰੇਜਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 1955 ਤੱਕ ਇਹ ਪਿੰਡ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲੁਧਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ। ਫਿਰ ਸੰਗਰੂਰ ਵਿੱਚ ਸਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 1971 ਵਿੱਚ ਇਹ ਪਿੰਡ 7 ਹੋਰ ਪਿੰਡਾਂ ਸਮੇਤ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਬਠਿੰਡਾ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ। ਅੰਗਰੇਜਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਨਹਿਰੀ ਕੋਠੀ ਨਾਲ ਇਸ ਪਿੰਡ ਦੀ ਖ਼ਾਸ ਪਛਾਣ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਜੋ ਹੁਣ ਖੰਡਰ ਹੋ ਚੁਕੀ ਹੈ। ਕੋਠੀ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਕੁਆਟਰ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਜਿਥੇ ਹਾਕਮ ਲੰਬਾ ਸਮਾਂ ਆ ਕੇ ਰੁਕਦੇ ਸਨ। ਇਥੋਂ ਹੀ ਬਾਕੀ ਪਿੰਡਾਂ ਨੂੰ ਸੰਦੇਸ ਭੇਜੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। === ਮੌਜੂਦਾ ਸਥਿਤੀ === ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਵੜਦਿਆਂ ਪੱਛਮ ਵਲ ਬਾਬਾ ਧਿਆਨ ਦਾਸ ਦਾ ਡੇਰਾ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਕਾਫੀ ਮਾਨਤਾ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਮੇਨ ਗੇਟ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਨਹਿਰ ਦਾ ਚੌੜਾ ਪੁਲ ਹੈ। ਪੁਲ ਦੇ ਚੜਦੇ ਵਲ ਬੋਹੜਾਂ ਥੱਲੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕ ਰਲ-ਮਿਲ ਕੇ ਬੈਠਦੇ ਹਨ। ਪੁਲ ਤੋਂ ਸਾਹਮਣੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸੀਨੀਅਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਨਜ਼ਰ ਆਉਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ 1934 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ, 1954 ਵਿੱਚ ਮਿਡਲ ਸਕੂਲ, 1961 ਵਿੱਚ ਹਾਈ ਸਕੂਲ, ਅਤੇ 2001 ਵਿੱਚ ਸੀਨੀਅਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ ਬਣਿਆ। ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰਾਮਸਰ ਸਾਹਿਬ ਵਾਲੀ ਜਗਾ ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਆਏ ਸਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਦੋ ਹੋਰ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਹਨ। 1936 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਸਜਿਦ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। === ਖ਼ਾਸ ਵਿਆਕਤੀ === ਇਸ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸਖਸ਼ੀਅਤਾਂ ਵੀ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਸਮੇਂ ਤੇ ਚਲੰਤ ਵਿਸ਼ਿਆ ਤੇ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਬੁਲਾਰੇ ਭਾਈ ਹਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਢਪਾਲੀ, ਰਜਿੰਦਰਾ ਹਸਪਤਾਲ ਚ ਆਪਣੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨਿਭਾਉਣ ਵਾਲੇ ਡਾ. ਦੀਵਾਨ ਸਿੰਘ ਭੁੱਲਰ, ਡਾ. ਨਵਜੋਤ ਸਿੰਘ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਚ ਪੰਜਾਬੀ ਡਿਪਾਰਟਮੈਂਟ 'ਚ ਟੌਪਰ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਢਪਾਲੀ। ਪਿੰਡ ਦੀ ਅਬਾਦੀ ਲਗਭਗ 7005 ਦੇ ਕਰੀਬ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ 3683 ਮਰਦ ਅਤੇ 3322 ਔਰਤਾਂ ਹਨ। ਢਪਾਲੀ ਪਿੰਡ ਦਾ ਖੇਤਰਫਲ 2485 ਹੈਕਟੇਅਰ ਹੈ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ}} {{ਅਧਾਰ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]] 9b2v9y91t0lz7ogkf3jpg4aur2ywmqp 842184 842183 2026-07-10T14:16:09Z Harchand Bhinder 3793 842184 wikitext text/x-wiki {{ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬਾ ਬਸਤੀ | ਨਾਂ = ਢਪਾਲੀ | ਬਸਤੀ_ਕਿਸਮ = [[ਪਿੰਡ]] | ਚਿੱਤਰ_ਦਿੱਸਹੱਦਾ = | ਚਿੱਤਰ_ਸਿਰਲੇਖ = | ਉਪਨਾਮ = | ਬਿੰਦੀ_ਨਕਸ਼ਾ = ਭਾਰਤ ਪੰਜਾਬ | ਬਿੰਦੀ_ਚੇਪੀ_ਥਾਂ = ਖੱਬੇ | ਬਿੰਦੀ_ਨਕਸ਼ਾ_ਸਿਰਲੇਖ = ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਢਪਾਲੀ ਦੀ ਸਥਿਤੀ | latd = 30.37 | latm = | lats = | latNS = N | longd = 75.27 | longm = | longs = | longEW = E | ਉਪਵਿਭਾਗ_ਕਿਸਮ = ਰਾਜ | ਉਪਵਿਭਾਗ_ਨਾਂ = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] | ਸਥਾਪਨਾ_ਸਿਰਲੇਖ = | ਸਥਾਪਨਾ_ਮਿਤੀ = | ਟਿਕਾਣਾ_ਕਿਸਮ = | ਟਿਕਾਣਾ = | ਮੁਖੀ_ਨਾਂ = | ਮੁਖੀ_ਸਿਰਲੇਖ = | ਮੁਖੀ_ਨਾਂ੨ = | ਮੁਖੀ_ਸਿਰਲੇਖ੩ = | ਮੁਖੀ_ਨਾਂ੩ = | name = ਢਪਾਲੀ | native_name_lang = pa | settlement_type = ਪਿੰਡ | pushpin_map = India Punjab#India | pushpin_map_caption = ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤੀ | mapframe = | mapframe-frame-coordinates = {{coord|30.8948305|N|75.2712388|E|display=inline,title}} | subdivision_type = ਦੇਸ਼ | subdivision_name = {{flag|ਭਾਰਤ}} | subdivision_type1 = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਇਲਾਕੇ|ਰਾਜ]] | subdivision_name1 = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] | subdivision_type2 = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] | subdivision_name2 = [[ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਬਠਿੰਡਾ]] | subdivision_type3 = [[ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਤਹਿਸੀਲਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਤਹਿਸੀਲ]] | subdivision_name3 = [[ਰਾਮਪੁਰਾ ਫੂਲ]] | established_title = <!-- Established --> | parts_type = [[ਬਲਾਕ]] | parts = ਫੂਲ | government_type = [[ਪੰਚਾਇਤੀ ਰਾਜ (ਭਾਰਤ)|ਪੰਚਾਇਤੀ ਰਾਜ]] | governing_body = [[ਗ੍ਰਾਮ ਪੰਚਾਇਤ]] | unit_pref = Metric <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> <!-- for references: use <ref>tags -->| ਖੇਤਰਫਲ_ਦਰਜਾ = | ਖੇਤਰਫਲ_ਕੁੱਲ_ਕਿਮੀ = | ਉਚਾਈ_ਮੀਟਰ = 220 | ਅਬਾਦੀ_ਕੁੱਲ = | ਅਬਾਦੀ_ਦਰਜਾ = | ਅਬਾਦੀ_ਘਣਤਾ_ਕਿਮੀ = | ਅਬਾਦੀ_ਮੁੱਖ-ਨਗਰ = | ਅਬਾਦੀ_ਮੁੱਖ-ਨਗਰ_ਪਗਨੋਟ = | ਅਬਾਦੀ_ਵਾਸੀ-ਸੂਚਕ = | ਅਬਾਦੀ_ਨੋਟ = | demographics_ਕਿਸਮ੧ = ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ | demographics1_ਸਿਰਲੇਖ੧ = ਅਧਿਕਾਰਕ | demographics1_ਜਾਣ੧ = [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] | ਸਮਾਂ_ਜੋਨ੧ = [[ਭਾਰਤੀ ਮਿਆਰੀ ਸਮਾਂ]] | utc_offset1 = +5:30 | ਡਾਕ_ਕੋਡ_ਕਿਸਮ = ਪਿਨ ਕੋਡ | ਡਾਕ_ਕੋਡ = 151104 (ਡਾਕਖਾਨਾ: ਫੂਲ) | ਖੇਤਰ_ਕੋਡ_ਕਿਸਮ = ਟੈਲੀਫੋਨ ਕੋਡ | ਖੇਤਰ_ਕੋਡ = 01651 | iso_ਕੋਡ = | registration_plate = PB 03, PB 40 }} '''ਢਪਾਲੀ''', ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਬਠਿੰਡੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਹ ਤਹਿਸੀਲ [[ਫੂਲ (ਤਹਿਸੀਲ)|ਫੂਲ]] ਦੇ ਅਧੀਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite web|title=ਬਲਾਕ ਅਨੁਸਾਰ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|url=http://pbplanning.gov.in/districts.htm|publisher=ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਪਲਾਨਿੰਗ ਬੋਰਡ|accessdate=4 ਅਗਸਤ 2013}}</ref><ref>[http://www.onefivenine.com/india/VillagesInDistrict/Bathinda Villages in Bathinda District, Punjab state]</ref> ਢਪਾਲੀ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਬਠਿੰਡੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਹ ਤਹਿਸੀਲ ਫੂਲ ਦੇ ਅਧੀਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।[1][2] ਇਹ ਪਿੰਡ ਰਾਮਪੁਰਾ ਫੂਲ ਤੋਂ ਲਗਪਗ ਬਾਰਾਂ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਉਤਰ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਨਹਿਰ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। === ਇਤਿਹਾਸ === ਚਲੀਆਂ ਆ ਰਹੀਆਂ ਦੰਦ ਕਥਾਵਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਪਿੰਡ ਦੀ ਬਾਬਾ ਮੂੰਗਾ ਜੋ ਲਾਲਾ ਕੋੜੇ ਦਾ ਭਰਾ ਤੇ ਬਾਬਾ ਵਰਿਆਮ ਸਿੰਘ ਦਾ ਲੜਕਾ ਸੀ ਉਸਨੇ 1620 ਈਸਵੀ ਨੂੰ ਮੋੜੀ ਗੱਡੀ ਸੀ। ਪਿੰਡ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਸਤ ਹਜ਼ਾਰ ਦੇ ਕਰੀਬ ਹੈ। ਇਹ ਲੋਕ ਭੁੱਲਰ ਗੋਤ ਦੇ ਸਨ। ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਚਾਰ ਬੇਟੇ ਤੇ ਇੱਕ ਧੀ ਸੀ। ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਚਾਰਾਂ ਪੁਤਰਾਂ ਦੇ ਨਾ ਜੰਮੂੰ, ਕੌੜਾ, ਭੂਮਾਂ, ਅਤੇ ਬਠਾ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਹੀ ਚਾਰੇ ਪੱਤੀਆਂ ਦੇ ਨਾਂ ਰੱਖੇ ਗਏ ਹਨ। ਪੰਜਵੀਂ ਪੱਤੀ ਸਰਾਵਾਂ ਦੀ ਹੈ ਜੋ ਲੜਕੀ ਦੀ ਮੇਰ ਕਰਕੇ ਦੋਹਤਿਆਂ ਦੀ ਵੱਜਦੀ ਹੈ ਇੱਕ ਹੋਰ ਦੰਦ ਕਥਾ ਮੁਤਾਬਕ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਟੋਬੇ ਸਨ। ਇਹਨਾਂ ਟੋਬਿਆ ਤੋਂ ਬਦਲ ਕੇ ਟੋਬੇ ਵਾਲੀ ਤੇ ਫਿਰ ਢਪਾਲੀ ਨਾਂ ਪਿਆ। ਅੰਗਰੇਜਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 1955 ਤੱਕ ਇਹ ਪਿੰਡ [[ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲੁਧਿਆਣਾ]] ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ। ਫਿਰ [[ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸੰਗਰੂਰ]] ਵਿੱਚ ਸਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 1971 ਵਿੱਚ ਇਹ ਪਿੰਡ 7 ਹੋਰ ਪਿੰਡਾਂ ਸਮੇਤ [[ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਬਠਿੰਡਾ]] ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ। ਅੰਗਰੇਜਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਨਹਿਰੀ ਕੋਠੀ ਨਾਲ ਇਸ ਪਿੰਡ ਦੀ ਖ਼ਾਸ ਪਛਾਣ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਜੋ ਹੁਣ ਖੰਡਰ ਹੋ ਚੁਕੀ ਹੈ। ਕੋਠੀ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਕੁਆਟਰ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਜਿਥੇ ਹਾਕਮ ਲੰਬਾ ਸਮਾਂ ਆ ਕੇ ਰੁਕਦੇ ਸਨ। ਇਥੋਂ ਹੀ ਬਾਕੀ ਪਿੰਡਾਂ ਨੂੰ ਸੰਦੇਸ ਭੇਜੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। === ਮੌਜੂਦਾ ਸਥਿਤੀ === ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਵੜਦਿਆਂ ਪੱਛਮ ਵਲ ਬਾਬਾ ਧਿਆਨ ਦਾਸ ਦਾ ਡੇਰਾ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਕਾਫੀ ਮਾਨਤਾ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਮੇਨ ਗੇਟ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਨਹਿਰ ਦਾ ਚੌੜਾ ਪੁਲ ਹੈ। ਪੁਲ ਦੇ ਚੜਦੇ ਵਲ ਬੋਹੜਾਂ ਥੱਲੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕ ਰਲ-ਮਿਲ ਕੇ ਬੈਠਦੇ ਹਨ। ਪੁਲ ਤੋਂ ਸਾਹਮਣੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸੀਨੀਅਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਨਜ਼ਰ ਆਉਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ 1934 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ, 1954 ਵਿੱਚ ਮਿਡਲ ਸਕੂਲ, 1961 ਵਿੱਚ ਹਾਈ ਸਕੂਲ, ਅਤੇ 2001 ਵਿੱਚ ਸੀਨੀਅਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ ਬਣਿਆ। ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰਾਮਸਰ ਸਾਹਿਬ ਵਾਲੀ ਜਗਾ ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਆਏ ਸਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਦੋ ਹੋਰ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਹਨ। 1936 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਸਜਿਦ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। === ਖ਼ਾਸ ਵਿਆਕਤੀ === ਇਸ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸਖਸ਼ੀਅਤਾਂ ਵੀ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਸਮੇਂ ਤੇ ਚਲੰਤ ਵਿਸ਼ਿਆ ਤੇ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਬੁਲਾਰੇ ਭਾਈ ਹਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਢਪਾਲੀ, ਰਜਿੰਦਰਾ ਹਸਪਤਾਲ ਚ ਆਪਣੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨਿਭਾਉਣ ਵਾਲੇ ਡਾ. ਦੀਵਾਨ ਸਿੰਘ ਭੁੱਲਰ, ਡਾ. ਨਵਜੋਤ ਸਿੰਘ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]] ਚ ਪੰਜਾਬੀ ਡਿਪਾਰਟਮੈਂਟ 'ਚ ਟੌਪਰ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਢਪਾਲੀ। ਪਿੰਡ ਦੀ ਅਬਾਦੀ ਲਗਭਗ 7005 ਦੇ ਕਰੀਬ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ 3683 ਮਰਦ ਅਤੇ 3322 ਔਰਤਾਂ ਹਨ। ਢਪਾਲੀ ਪਿੰਡ ਦਾ ਖੇਤਰਫਲ 2485 ਹੈਕਟੇਅਰ ਹੈ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ}} {{ਅਧਾਰ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]] 6dpgqj6q08c9xitjitf8vdbio0pcx29 842185 842184 2026-07-10T14:18:12Z Harchand Bhinder 3793 842185 wikitext text/x-wiki {{ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬਾ ਬਸਤੀ | ਨਾਂ = ਢਪਾਲੀ | ਬਸਤੀ_ਕਿਸਮ = [[ਪਿੰਡ]] | ਚਿੱਤਰ_ਦਿੱਸਹੱਦਾ = | ਚਿੱਤਰ_ਸਿਰਲੇਖ = | ਉਪਨਾਮ = | ਬਿੰਦੀ_ਨਕਸ਼ਾ = ਭਾਰਤ ਪੰਜਾਬ | ਬਿੰਦੀ_ਚੇਪੀ_ਥਾਂ = ਖੱਬੇ | ਬਿੰਦੀ_ਨਕਸ਼ਾ_ਸਿਰਲੇਖ = ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਢਪਾਲੀ ਦੀ ਸਥਿਤੀ | latd = 30.37 | latm = | lats = | latNS = N | longd = 75.27 | longm = | longs = | longEW = E | ਉਪਵਿਭਾਗ_ਕਿਸਮ = ਰਾਜ | ਉਪਵਿਭਾਗ_ਨਾਂ = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] | ਸਥਾਪਨਾ_ਸਿਰਲੇਖ = | ਸਥਾਪਨਾ_ਮਿਤੀ = | ਟਿਕਾਣਾ_ਕਿਸਮ = | ਟਿਕਾਣਾ = | ਮੁਖੀ_ਨਾਂ = | ਮੁਖੀ_ਸਿਰਲੇਖ = | ਮੁਖੀ_ਨਾਂ੨ = | ਮੁਖੀ_ਸਿਰਲੇਖ੩ = | ਮੁਖੀ_ਨਾਂ੩ = | name = ਢਪਾਲੀ | native_name_lang = pa | settlement_type = ਪਿੰਡ | pushpin_map = India Punjab#India | pushpin_map_caption = ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤੀ | mapframe = | mapframe-frame-coordinates = {{coord|30.8948305|N|75.2712388|E|display=inline,title}} | subdivision_type = ਦੇਸ਼ | subdivision_name = {{flag|ਭਾਰਤ}} | subdivision_type1 = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਇਲਾਕੇ|ਰਾਜ]] | subdivision_name1 = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] | subdivision_type2 = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] | subdivision_name2 = [[ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਬਠਿੰਡਾ]] | subdivision_type3 = [[ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਤਹਿਸੀਲਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਤਹਿਸੀਲ]] | subdivision_name3 = [[ਰਾਮਪੁਰਾ ਫੂਲ]] | established_title = <!-- Established --> | parts_type = [[ਬਲਾਕ]] | parts = ਫੂਲ | government_type = [[ਪੰਚਾਇਤੀ ਰਾਜ (ਭਾਰਤ)|ਪੰਚਾਇਤੀ ਰਾਜ]] | governing_body = [[ਗ੍ਰਾਮ ਪੰਚਾਇਤ]] | unit_pref = Metric <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> <!-- for references: use <ref>tags -->| ਖੇਤਰਫਲ_ਦਰਜਾ = | ਖੇਤਰਫਲ_ਕੁੱਲ_ਕਿਮੀ = | ਉਚਾਈ_ਮੀਟਰ = 220 | ਅਬਾਦੀ_ਕੁੱਲ = | ਅਬਾਦੀ_ਦਰਜਾ = | ਅਬਾਦੀ_ਘਣਤਾ_ਕਿਮੀ = | ਅਬਾਦੀ_ਮੁੱਖ-ਨਗਰ = | ਅਬਾਦੀ_ਮੁੱਖ-ਨਗਰ_ਪਗਨੋਟ = | ਅਬਾਦੀ_ਵਾਸੀ-ਸੂਚਕ = | ਅਬਾਦੀ_ਨੋਟ = | demographics_ਕਿਸਮ੧ = ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ | demographics1_ਸਿਰਲੇਖ੧ = ਅਧਿਕਾਰਕ | demographics1_ਜਾਣ੧ = [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] | ਸਮਾਂ_ਜੋਨ੧ = [[ਭਾਰਤੀ ਮਿਆਰੀ ਸਮਾਂ]] | utc_offset1 = +5:30 | ਡਾਕ_ਕੋਡ_ਕਿਸਮ = ਪਿਨ ਕੋਡ | ਡਾਕ_ਕੋਡ = 151104 (ਡਾਕਖਾਨਾ: ਫੂਲ) | ਖੇਤਰ_ਕੋਡ_ਕਿਸਮ = ਟੈਲੀਫੋਨ ਕੋਡ | ਖੇਤਰ_ਕੋਡ = 01651 | iso_ਕੋਡ = | registration_plate = PB 03, PB 40 }} '''ਢਪਾਲੀ''', ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਬਠਿੰਡੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਹ ਤਹਿਸੀਲ [[ਫੂਲ (ਤਹਿਸੀਲ)|ਫੂਲ]] ਦੇ ਅਧੀਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite web|title=ਬਲਾਕ ਅਨੁਸਾਰ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|url=http://pbplanning.gov.in/districts.htm|publisher=ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਪਲਾਨਿੰਗ ਬੋਰਡ|accessdate=4 ਅਗਸਤ 2013}}</ref><ref>[http://www.onefivenine.com/india/VillagesInDistrict/Bathinda Villages in Bathinda District, Punjab state]</ref> ਢਪਾਲੀ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਬਠਿੰਡੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਹ ਤਹਿਸੀਲ ਫੂਲ ਦੇ ਅਧੀਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।[1][2] ਇਹ ਪਿੰਡ ਰਾਮਪੁਰਾ ਫੂਲ ਤੋਂ ਲਗਪਗ ਬਾਰਾਂ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਉਤਰ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਨਹਿਰ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। === ਇਤਿਹਾਸ === ਚਲੀਆਂ ਆ ਰਹੀਆਂ ਦੰਦ ਕਥਾਵਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਪਿੰਡ ਦੀ ਬਾਬਾ ਮੂੰਗਾ ਜੋ ਲਾਲਾ ਕੋੜੇ ਦਾ ਭਰਾ ਤੇ ਬਾਬਾ ਵਰਿਆਮ ਸਿੰਘ ਦਾ ਲੜਕਾ ਸੀ ਉਸਨੇ 1620 ਈਸਵੀ ਨੂੰ ਮੋੜੀ ਗੱਡੀ ਸੀ। ਪਿੰਡ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਸਤ ਹਜ਼ਾਰ ਦੇ ਕਰੀਬ ਹੈ। ਇਹ ਲੋਕ ਭੁੱਲਰ ਗੋਤ ਦੇ ਸਨ। ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਚਾਰ ਬੇਟੇ ਤੇ ਇੱਕ ਧੀ ਸੀ। ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਚਾਰਾਂ ਪੁਤਰਾਂ ਦੇ ਨਾ ਜੰਮੂੰ, ਕੌੜਾ, ਭੂਮਾਂ, ਅਤੇ ਬਠਾ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਹੀ ਚਾਰੇ ਪੱਤੀਆਂ ਦੇ ਨਾਂ ਰੱਖੇ ਗਏ ਹਨ। ਪੰਜਵੀਂ ਪੱਤੀ ਸਰਾਵਾਂ ਦੀ ਹੈ ਜੋ ਲੜਕੀ ਦੀ ਮੇਰ ਕਰਕੇ ਦੋਹਤਿਆਂ ਦੀ ਵੱਜਦੀ ਹੈ ਇੱਕ ਹੋਰ ਦੰਦ ਕਥਾ ਮੁਤਾਬਕ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਟੋਬੇ ਸਨ। ਇਹਨਾਂ ਟੋਬਿਆ ਤੋਂ ਬਦਲ ਕੇ ਟੋਬੇ ਵਾਲੀ ਤੇ ਫਿਰ ਢਪਾਲੀ ਨਾਂ ਪਿਆ। ਅੰਗਰੇਜਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 1955 ਤੱਕ ਇਹ ਪਿੰਡ [[ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲੁਧਿਆਣਾ]] ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ। ਫਿਰ [[ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸੰਗਰੂਰ]] ਵਿੱਚ ਸਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 1971 ਵਿੱਚ ਇਹ ਪਿੰਡ 7 ਹੋਰ ਪਿੰਡਾਂ ਸਮੇਤ [[ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਬਠਿੰਡਾ]] ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ। ਅੰਗਰੇਜਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਨਹਿਰੀ ਕੋਠੀ ਨਾਲ ਇਸ ਪਿੰਡ ਦੀ ਖ਼ਾਸ ਪਛਾਣ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਜੋ ਹੁਣ ਖੰਡਰ ਹੋ ਚੁਕੀ ਹੈ। ਕੋਠੀ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਕੁਆਟਰ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਜਿਥੇ ਹਾਕਮ ਲੰਬਾ ਸਮਾਂ ਆ ਕੇ ਰੁਕਦੇ ਸਨ। ਇਥੋਂ ਹੀ ਬਾਕੀ ਪਿੰਡਾਂ ਨੂੰ ਸੰਦੇਸ ਭੇਜੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। === ਮੌਜੂਦਾ ਸਥਿਤੀ === ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਵੜਦਿਆਂ ਪੱਛਮ ਵਲ ਬਾਬਾ ਧਿਆਨ ਦਾਸ ਦਾ ਡੇਰਾ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਕਾਫੀ ਮਾਨਤਾ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਮੇਨ ਗੇਟ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਨਹਿਰ ਦਾ ਚੌੜਾ ਪੁਲ ਹੈ। ਪੁਲ ਦੇ ਚੜਦੇ ਵਲ ਬੋਹੜਾਂ ਥੱਲੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕ ਰਲ-ਮਿਲ ਕੇ ਬੈਠਦੇ ਹਨ। ਪੁਲ ਤੋਂ ਸਾਹਮਣੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸੀਨੀਅਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਨਜ਼ਰ ਆਉਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ 1934 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ, 1954 ਵਿੱਚ ਮਿਡਲ ਸਕੂਲ, 1961 ਵਿੱਚ ਹਾਈ ਸਕੂਲ, ਅਤੇ 2001 ਵਿੱਚ ਸੀਨੀਅਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ ਬਣਿਆ। ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰਾਮਸਰ ਸਾਹਿਬ ਵਾਲੀ ਜਗਾ ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ [[ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ]] ਆਏ ਸਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਦੋ ਹੋਰ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਹਨ। 1936 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਸਜਿਦ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। === ਖ਼ਾਸ ਵਿਆਕਤੀ === ਇਸ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸਖਸ਼ੀਅਤਾਂ ਵੀ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਸਮੇਂ ਤੇ ਚਲੰਤ ਵਿਸ਼ਿਆ ਤੇ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਬੁਲਾਰੇ ਭਾਈ ਹਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਢਪਾਲੀ, ਰਜਿੰਦਰਾ ਹਸਪਤਾਲ ਚ ਆਪਣੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨਿਭਾਉਣ ਵਾਲੇ ਡਾ. ਦੀਵਾਨ ਸਿੰਘ ਭੁੱਲਰ, ਡਾ. ਨਵਜੋਤ ਸਿੰਘ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]] ਚ ਪੰਜਾਬੀ ਡਿਪਾਰਟਮੈਂਟ 'ਚ ਟੌਪਰ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਢਪਾਲੀ। ਪਿੰਡ ਦੀ ਅਬਾਦੀ ਲਗਭਗ 7005 ਦੇ ਕਰੀਬ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ 3683 ਮਰਦ ਅਤੇ 3322 ਔਰਤਾਂ ਹਨ। ਢਪਾਲੀ ਪਿੰਡ ਦਾ ਖੇਤਰਫਲ 2485 ਹੈਕਟੇਅਰ ਹੈ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ}} {{ਅਧਾਰ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]] a4utg8uf2gbw16cc7lvpel9lfmresxn 842187 842185 2026-07-10T14:25:23Z Harchand Bhinder 3793 842187 wikitext text/x-wiki {{ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬਾ ਬਸਤੀ | ਨਾਂ = ਢਪਾਲੀ | ਬਸਤੀ_ਕਿਸਮ = [[ਪਿੰਡ]] | ਚਿੱਤਰ_ਦਿੱਸਹੱਦਾ = | ਚਿੱਤਰ_ਸਿਰਲੇਖ = | ਉਪਨਾਮ = | ਬਿੰਦੀ_ਨਕਸ਼ਾ = ਭਾਰਤ ਪੰਜਾਬ | ਬਿੰਦੀ_ਚੇਪੀ_ਥਾਂ = ਖੱਬੇ | ਬਿੰਦੀ_ਨਕਸ਼ਾ_ਸਿਰਲੇਖ = ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਢਪਾਲੀ ਦੀ ਸਥਿਤੀ | latd = 30.37 | latm = | lats = | latNS = N | longd = 75.27 | longm = | longs = | longEW = E | ਉਪਵਿਭਾਗ_ਕਿਸਮ = ਰਾਜ | ਉਪਵਿਭਾਗ_ਨਾਂ = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] | ਸਥਾਪਨਾ_ਸਿਰਲੇਖ = | ਸਥਾਪਨਾ_ਮਿਤੀ = | ਟਿਕਾਣਾ_ਕਿਸਮ = | ਟਿਕਾਣਾ = | ਮੁਖੀ_ਨਾਂ = | ਮੁਖੀ_ਸਿਰਲੇਖ = | ਮੁਖੀ_ਨਾਂ੨ = | ਮੁਖੀ_ਸਿਰਲੇਖ੩ = | ਮੁਖੀ_ਨਾਂ੩ = | name = ਢਪਾਲੀ | native_name_lang = pa | settlement_type = ਪਿੰਡ | pushpin_map = India Punjab#India | pushpin_map_caption = ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤੀ | mapframe = | mapframe-frame-coordinates = {{coord|30.8948305|N|75.2712388|E|display=inline,title}} | subdivision_type = ਦੇਸ਼ | subdivision_name = {{flag|ਭਾਰਤ}} | subdivision_type1 = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਇਲਾਕੇ|ਰਾਜ]] | subdivision_name1 = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] | subdivision_type2 = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] | subdivision_name2 = [[ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਬਠਿੰਡਾ]] | subdivision_type3 = [[ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਤਹਿਸੀਲਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਤਹਿਸੀਲ]] | subdivision_name3 = [[ਰਾਮਪੁਰਾ ਫੂਲ]] | established_title = <!-- Established --> | parts_type = [[ਬਲਾਕ]] | parts = ਫੂਲ | government_type = [[ਪੰਚਾਇਤੀ ਰਾਜ (ਭਾਰਤ)|ਪੰਚਾਇਤੀ ਰਾਜ]] | governing_body = [[ਗ੍ਰਾਮ ਪੰਚਾਇਤ]] | unit_pref = Metric <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> <!-- for references: use <ref>tags -->| ਖੇਤਰਫਲ_ਦਰਜਾ = | ਖੇਤਰਫਲ_ਕੁੱਲ_ਕਿਮੀ = | ਉਚਾਈ_ਮੀਟਰ = 220 | ਅਬਾਦੀ_ਕੁੱਲ = | ਅਬਾਦੀ_ਦਰਜਾ = | ਅਬਾਦੀ_ਘਣਤਾ_ਕਿਮੀ = | ਅਬਾਦੀ_ਮੁੱਖ-ਨਗਰ = | ਅਬਾਦੀ_ਮੁੱਖ-ਨਗਰ_ਪਗਨੋਟ = | ਅਬਾਦੀ_ਵਾਸੀ-ਸੂਚਕ = | ਅਬਾਦੀ_ਨੋਟ = | demographics_ਕਿਸਮ੧ = ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ | demographics1_ਸਿਰਲੇਖ੧ = ਅਧਿਕਾਰਕ | demographics1_ਜਾਣ੧ = [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] | ਸਮਾਂ_ਜੋਨ੧ = [[ਭਾਰਤੀ ਮਿਆਰੀ ਸਮਾਂ]] | utc_offset1 = +5:30 | ਡਾਕ_ਕੋਡ_ਕਿਸਮ = ਪਿਨ ਕੋਡ | ਡਾਕ_ਕੋਡ = 151104 (ਡਾਕਖਾਨਾ: ਫੂਲ) | ਖੇਤਰ_ਕੋਡ_ਕਿਸਮ = ਟੈਲੀਫੋਨ ਕੋਡ | ਖੇਤਰ_ਕੋਡ = 01651 | iso_ਕੋਡ = | registration_plate = PB 03, PB 40 }} '''ਢਪਾਲੀ''', ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਬਠਿੰਡੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਹ ਤਹਿਸੀਲ [[ਫੂਲ (ਤਹਿਸੀਲ)|ਫੂਲ]] ਦੇ ਅਧੀਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite web|title=ਬਲਾਕ ਅਨੁਸਾਰ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|url=http://pbplanning.gov.in/districts.htm|publisher=ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਪਲਾਨਿੰਗ ਬੋਰਡ|accessdate=4 ਅਗਸਤ 2013}}</ref><ref>[http://www.onefivenine.com/india/VillagesInDistrict/Bathinda Villages in Bathinda District, Punjab state]</ref> ਢਪਾਲੀ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਬਠਿੰਡੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਹ ਤਹਿਸੀਲ ਫੂਲ ਦੇ ਅਧੀਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।[1][2] ਇਹ ਪਿੰਡ [[ਰਾਮਪੁਰਾ ਫੂਲ]] ਤੋਂ ਲਗਪਗ ਬਾਰਾਂ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਉਤਰ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਨਹਿਰ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। === ਇਤਿਹਾਸ === ਚਲੀਆਂ ਆ ਰਹੀਆਂ ਦੰਦ ਕਥਾਵਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਪਿੰਡ ਦੀ ਬਾਬਾ ਮੂੰਗਾ ਜੋ ਲਾਲਾ ਕੋੜੇ ਦਾ ਭਰਾ ਤੇ ਬਾਬਾ ਵਰਿਆਮ ਸਿੰਘ ਦਾ ਲੜਕਾ ਸੀ ਉਸਨੇ 1620 ਈਸਵੀ ਨੂੰ ਮੋੜੀ ਗੱਡੀ ਸੀ। ਪਿੰਡ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਸਤ ਹਜ਼ਾਰ ਦੇ ਕਰੀਬ ਹੈ। ਇਹ ਲੋਕ ਭੁੱਲਰ ਗੋਤ ਦੇ ਸਨ। ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਚਾਰ ਬੇਟੇ ਤੇ ਇੱਕ ਧੀ ਸੀ। ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਚਾਰਾਂ ਪੁਤਰਾਂ ਦੇ ਨਾ ਜੰਮੂੰ, ਕੌੜਾ, ਭੂਮਾਂ, ਅਤੇ ਬਠਾ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਹੀ ਚਾਰੇ ਪੱਤੀਆਂ ਦੇ ਨਾਂ ਰੱਖੇ ਗਏ ਹਨ। ਪੰਜਵੀਂ ਪੱਤੀ ਸਰਾਵਾਂ ਦੀ ਹੈ ਜੋ ਲੜਕੀ ਦੀ ਮੇਰ ਕਰਕੇ ਦੋਹਤਿਆਂ ਦੀ ਵੱਜਦੀ ਹੈ ਇੱਕ ਹੋਰ ਦੰਦ ਕਥਾ ਮੁਤਾਬਕ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਟੋਬੇ ਸਨ। ਇਹਨਾਂ ਟੋਬਿਆ ਤੋਂ ਬਦਲ ਕੇ ਟੋਬੇ ਵਾਲੀ ਤੇ ਫਿਰ ਢਪਾਲੀ ਨਾਂ ਪਿਆ। ਅੰਗਰੇਜਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 1955 ਤੱਕ ਇਹ ਪਿੰਡ [[ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲੁਧਿਆਣਾ]] ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ। ਫਿਰ [[ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸੰਗਰੂਰ]] ਵਿੱਚ ਸਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 1971 ਵਿੱਚ ਇਹ ਪਿੰਡ 7 ਹੋਰ ਪਿੰਡਾਂ ਸਮੇਤ [[ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਬਠਿੰਡਾ]] ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ। ਅੰਗਰੇਜਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਨਹਿਰੀ ਕੋਠੀ ਨਾਲ ਇਸ ਪਿੰਡ ਦੀ ਖ਼ਾਸ ਪਛਾਣ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਜੋ ਹੁਣ ਖੰਡਰ ਹੋ ਚੁਕੀ ਹੈ। ਕੋਠੀ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਕੁਆਟਰ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਜਿਥੇ ਹਾਕਮ ਲੰਬਾ ਸਮਾਂ ਆ ਕੇ ਰੁਕਦੇ ਸਨ। ਇਥੋਂ ਹੀ ਬਾਕੀ ਪਿੰਡਾਂ ਨੂੰ ਸੰਦੇਸ ਭੇਜੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।<ref>{{Cite web |date=2025-10-26 |title=ਭੁੱਲਰ ਗੋਤ - ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ |url=https://punjabvillagehistory.com/?s=%E0%A8%AD%E0%A9%81%E0%A9%B1%E0%A8%B2%E0%A8%B0+%E0%A8%97%E0%A9%8B%E0%A8%A4 |access-date=2026-07-10 |language=en-US}}</ref> === ਮੌਜੂਦਾ ਸਥਿਤੀ === ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਵੜਦਿਆਂ ਪੱਛਮ ਵਲ ਬਾਬਾ ਧਿਆਨ ਦਾਸ ਦਾ ਡੇਰਾ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਕਾਫੀ ਮਾਨਤਾ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਮੇਨ ਗੇਟ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਨਹਿਰ ਦਾ ਚੌੜਾ ਪੁਲ ਹੈ। ਪੁਲ ਦੇ ਚੜਦੇ ਵਲ ਬੋਹੜਾਂ ਥੱਲੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕ ਰਲ-ਮਿਲ ਕੇ ਬੈਠਦੇ ਹਨ। ਪੁਲ ਤੋਂ ਸਾਹਮਣੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸੀਨੀਅਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਨਜ਼ਰ ਆਉਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ 1934 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ, 1954 ਵਿੱਚ ਮਿਡਲ ਸਕੂਲ, 1961 ਵਿੱਚ ਹਾਈ ਸਕੂਲ, ਅਤੇ 2001 ਵਿੱਚ ਸੀਨੀਅਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ ਬਣਿਆ। ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰਾਮਸਰ ਸਾਹਿਬ ਵਾਲੀ ਜਗਾ ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ [[ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ]] ਆਏ ਸਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਦੋ ਹੋਰ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਹਨ। 1936 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਸਜਿਦ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। === ਖ਼ਾਸ ਵਿਆਕਤੀ === ਇਸ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸਖਸ਼ੀਅਤਾਂ ਵੀ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਸਮੇਂ ਤੇ ਚਲੰਤ ਵਿਸ਼ਿਆ ਤੇ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਬੁਲਾਰੇ ਭਾਈ ਹਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਢਪਾਲੀ, ਰਜਿੰਦਰਾ ਹਸਪਤਾਲ ਚ ਆਪਣੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨਿਭਾਉਣ ਵਾਲੇ ਡਾ. ਦੀਵਾਨ ਸਿੰਘ ਭੁੱਲਰ, ਡਾ. ਨਵਜੋਤ ਸਿੰਘ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]] ਚ ਪੰਜਾਬੀ ਡਿਪਾਰਟਮੈਂਟ 'ਚ ਟੌਪਰ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਢਪਾਲੀ। ਪਿੰਡ ਦੀ ਅਬਾਦੀ ਲਗਭਗ 7005 ਦੇ ਕਰੀਬ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ 3683 ਮਰਦ ਅਤੇ 3322 ਔਰਤਾਂ ਹਨ। ਢਪਾਲੀ ਪਿੰਡ ਦਾ ਖੇਤਰਫਲ 2485 ਹੈਕਟੇਅਰ ਹੈ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ}} {{ਅਧਾਰ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]] 784ftlwfglxbakiunjjr0bc6l93ixdk 842191 842187 2026-07-10T15:34:40Z Harchand Bhinder 3793 842191 wikitext text/x-wiki {{ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬਾ ਬਸਤੀ | ਨਾਂ = ਢਪਾਲੀ | ਬਸਤੀ_ਕਿਸਮ = [[ਪਿੰਡ]] | ਚਿੱਤਰ_ਦਿੱਸਹੱਦਾ = | ਚਿੱਤਰ_ਸਿਰਲੇਖ = | ਉਪਨਾਮ = | ਬਿੰਦੀ_ਨਕਸ਼ਾ = ਭਾਰਤ ਪੰਜਾਬ | ਬਿੰਦੀ_ਚੇਪੀ_ਥਾਂ = ਖੱਬੇ | ਬਿੰਦੀ_ਨਕਸ਼ਾ_ਸਿਰਲੇਖ = ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਢਪਾਲੀ ਦੀ ਸਥਿਤੀ | latd = 30.37 | latm = | lats = | latNS = N | longd = 75.27 | longm = | longs = | longEW = E | ਉਪਵਿਭਾਗ_ਕਿਸਮ = ਰਾਜ | ਉਪਵਿਭਾਗ_ਨਾਂ = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] | ਸਥਾਪਨਾ_ਸਿਰਲੇਖ = | ਸਥਾਪਨਾ_ਮਿਤੀ = | ਟਿਕਾਣਾ_ਕਿਸਮ = | ਟਿਕਾਣਾ = | ਮੁਖੀ_ਨਾਂ = | ਮੁਖੀ_ਸਿਰਲੇਖ = | ਮੁਖੀ_ਨਾਂ੨ = | ਮੁਖੀ_ਸਿਰਲੇਖ੩ = | ਮੁਖੀ_ਨਾਂ੩ = | name = ਢਪਾਲੀ | native_name_lang = pa | settlement_type = ਪਿੰਡ | pushpin_map = India Punjab#India | pushpin_map_caption = ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤੀ | mapframe = | mapframe-frame-coordinates = {{coord|30.367474|N|75.266874|E|display=inline,title}} | subdivision_type = ਦੇਸ਼ | subdivision_name = {{flag|ਭਾਰਤ}} | subdivision_type1 = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਇਲਾਕੇ|ਰਾਜ]] | subdivision_name1 = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] | subdivision_type2 = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] | subdivision_name2 = [[ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਬਠਿੰਡਾ]] | subdivision_type3 = [[ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਤਹਿਸੀਲਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਤਹਿਸੀਲ]] | subdivision_name3 = [[ਰਾਮਪੁਰਾ ਫੂਲ]] | established_title = <!-- Established --> | parts_type = [[ਬਲਾਕ]] | parts = ਫੂਲ | government_type = [[ਪੰਚਾਇਤੀ ਰਾਜ (ਭਾਰਤ)|ਪੰਚਾਇਤੀ ਰਾਜ]] | governing_body = [[ਗ੍ਰਾਮ ਪੰਚਾਇਤ]] | unit_pref = Metric <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> <!-- for references: use <ref>tags -->| ਖੇਤਰਫਲ_ਦਰਜਾ = | ਖੇਤਰਫਲ_ਕੁੱਲ_ਕਿਮੀ = | ਉਚਾਈ_ਮੀਟਰ = 220 | ਅਬਾਦੀ_ਕੁੱਲ = | ਅਬਾਦੀ_ਦਰਜਾ = | ਅਬਾਦੀ_ਘਣਤਾ_ਕਿਮੀ = | ਅਬਾਦੀ_ਮੁੱਖ-ਨਗਰ = | ਅਬਾਦੀ_ਮੁੱਖ-ਨਗਰ_ਪਗਨੋਟ = | ਅਬਾਦੀ_ਵਾਸੀ-ਸੂਚਕ = | ਅਬਾਦੀ_ਨੋਟ = | demographics_ਕਿਸਮ੧ = ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ | demographics1_ਸਿਰਲੇਖ੧ = ਅਧਿਕਾਰਕ | demographics1_ਜਾਣ੧ = [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] | ਸਮਾਂ_ਜੋਨ੧ = [[ਭਾਰਤੀ ਮਿਆਰੀ ਸਮਾਂ]] | utc_offset1 = +5:30 | ਡਾਕ_ਕੋਡ_ਕਿਸਮ = ਪਿਨ ਕੋਡ | ਡਾਕ_ਕੋਡ = 151104 (ਡਾਕਖਾਨਾ: ਫੂਲ) | ਖੇਤਰ_ਕੋਡ_ਕਿਸਮ = ਟੈਲੀਫੋਨ ਕੋਡ | ਖੇਤਰ_ਕੋਡ = 01651 | iso_ਕੋਡ = | registration_plate = PB 03, PB 40 }} '''ਢਪਾਲੀ''', ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਬਠਿੰਡੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਹ ਤਹਿਸੀਲ [[ਫੂਲ (ਤਹਿਸੀਲ)|ਫੂਲ]] ਦੇ ਅਧੀਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite web|title=ਬਲਾਕ ਅਨੁਸਾਰ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|url=http://pbplanning.gov.in/districts.htm|publisher=ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਪਲਾਨਿੰਗ ਬੋਰਡ|accessdate=4 ਅਗਸਤ 2013}}</ref><ref>[http://www.onefivenine.com/india/VillagesInDistrict/Bathinda Villages in Bathinda District, Punjab state]</ref> ਢਪਾਲੀ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਬਠਿੰਡੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਹ ਤਹਿਸੀਲ ਫੂਲ ਦੇ ਅਧੀਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।[1][2] ਇਹ ਪਿੰਡ [[ਰਾਮਪੁਰਾ ਫੂਲ]] ਤੋਂ ਲਗਪਗ ਬਾਰਾਂ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਉਤਰ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਨਹਿਰ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। === ਇਤਿਹਾਸ === ਚਲੀਆਂ ਆ ਰਹੀਆਂ ਦੰਦ ਕਥਾਵਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਪਿੰਡ ਦੀ ਬਾਬਾ ਮੂੰਗਾ ਜੋ ਲਾਲਾ ਕੋੜੇ ਦਾ ਭਰਾ ਤੇ ਬਾਬਾ ਵਰਿਆਮ ਸਿੰਘ ਦਾ ਲੜਕਾ ਸੀ ਉਸਨੇ 1620 ਈਸਵੀ ਨੂੰ ਮੋੜੀ ਗੱਡੀ ਸੀ। ਪਿੰਡ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਸਤ ਹਜ਼ਾਰ ਦੇ ਕਰੀਬ ਹੈ। ਇਹ ਲੋਕ ਭੁੱਲਰ ਗੋਤ ਦੇ ਸਨ। ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਚਾਰ ਬੇਟੇ ਤੇ ਇੱਕ ਧੀ ਸੀ। ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਚਾਰਾਂ ਪੁਤਰਾਂ ਦੇ ਨਾ ਜੰਮੂੰ, ਕੌੜਾ, ਭੂਮਾਂ, ਅਤੇ ਬਠਾ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਹੀ ਚਾਰੇ ਪੱਤੀਆਂ ਦੇ ਨਾਂ ਰੱਖੇ ਗਏ ਹਨ। ਪੰਜਵੀਂ ਪੱਤੀ ਸਰਾਵਾਂ ਦੀ ਹੈ ਜੋ ਲੜਕੀ ਦੀ ਮੇਰ ਕਰਕੇ ਦੋਹਤਿਆਂ ਦੀ ਵੱਜਦੀ ਹੈ ਇੱਕ ਹੋਰ ਦੰਦ ਕਥਾ ਮੁਤਾਬਕ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਟੋਬੇ ਸਨ। ਇਹਨਾਂ ਟੋਬਿਆ ਤੋਂ ਬਦਲ ਕੇ ਟੋਬੇ ਵਾਲੀ ਤੇ ਫਿਰ ਢਪਾਲੀ ਨਾਂ ਪਿਆ। ਅੰਗਰੇਜਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 1955 ਤੱਕ ਇਹ ਪਿੰਡ [[ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲੁਧਿਆਣਾ]] ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ। ਫਿਰ [[ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸੰਗਰੂਰ]] ਵਿੱਚ ਸਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 1971 ਵਿੱਚ ਇਹ ਪਿੰਡ 7 ਹੋਰ ਪਿੰਡਾਂ ਸਮੇਤ [[ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਬਠਿੰਡਾ]] ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ। ਅੰਗਰੇਜਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਨਹਿਰੀ ਕੋਠੀ ਨਾਲ ਇਸ ਪਿੰਡ ਦੀ ਖ਼ਾਸ ਪਛਾਣ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਜੋ ਹੁਣ ਖੰਡਰ ਹੋ ਚੁਕੀ ਹੈ। ਕੋਠੀ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਕੁਆਟਰ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਜਿਥੇ ਹਾਕਮ ਲੰਬਾ ਸਮਾਂ ਆ ਕੇ ਰੁਕਦੇ ਸਨ। ਇਥੋਂ ਹੀ ਬਾਕੀ ਪਿੰਡਾਂ ਨੂੰ ਸੰਦੇਸ ਭੇਜੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।<ref>{{Cite web |date=2025-10-26 |title=ਭੁੱਲਰ ਗੋਤ - ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ |url=https://punjabvillagehistory.com/?s=%E0%A8%AD%E0%A9%81%E0%A9%B1%E0%A8%B2%E0%A8%B0+%E0%A8%97%E0%A9%8B%E0%A8%A4 |access-date=2026-07-10 |language=en-US}}</ref> === ਮੌਜੂਦਾ ਸਥਿਤੀ === ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਵੜਦਿਆਂ ਪੱਛਮ ਵਲ ਬਾਬਾ ਧਿਆਨ ਦਾਸ ਦਾ ਡੇਰਾ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਕਾਫੀ ਮਾਨਤਾ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਮੇਨ ਗੇਟ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਨਹਿਰ ਦਾ ਚੌੜਾ ਪੁਲ ਹੈ। ਪੁਲ ਦੇ ਚੜਦੇ ਵਲ ਬੋਹੜਾਂ ਥੱਲੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕ ਰਲ-ਮਿਲ ਕੇ ਬੈਠਦੇ ਹਨ। ਪੁਲ ਤੋਂ ਸਾਹਮਣੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸੀਨੀਅਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਨਜ਼ਰ ਆਉਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ 1934 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ, 1954 ਵਿੱਚ ਮਿਡਲ ਸਕੂਲ, 1961 ਵਿੱਚ ਹਾਈ ਸਕੂਲ, ਅਤੇ 2001 ਵਿੱਚ ਸੀਨੀਅਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ ਬਣਿਆ। ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰਾਮਸਰ ਸਾਹਿਬ ਵਾਲੀ ਜਗਾ ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ [[ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ]] ਆਏ ਸਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਦੋ ਹੋਰ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਹਨ। 1936 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਸਜਿਦ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। === ਖ਼ਾਸ ਵਿਆਕਤੀ === ਇਸ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸਖਸ਼ੀਅਤਾਂ ਵੀ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਸਮੇਂ ਤੇ ਚਲੰਤ ਵਿਸ਼ਿਆ ਤੇ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਬੁਲਾਰੇ ਭਾਈ ਹਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਢਪਾਲੀ, ਰਜਿੰਦਰਾ ਹਸਪਤਾਲ ਚ ਆਪਣੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨਿਭਾਉਣ ਵਾਲੇ ਡਾ. ਦੀਵਾਨ ਸਿੰਘ ਭੁੱਲਰ, ਡਾ. ਨਵਜੋਤ ਸਿੰਘ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]] ਚ ਪੰਜਾਬੀ ਡਿਪਾਰਟਮੈਂਟ 'ਚ ਟੌਪਰ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਢਪਾਲੀ। ਪਿੰਡ ਦੀ ਅਬਾਦੀ ਲਗਭਗ 7005 ਦੇ ਕਰੀਬ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ 3683 ਮਰਦ ਅਤੇ 3322 ਔਰਤਾਂ ਹਨ। ਢਪਾਲੀ ਪਿੰਡ ਦਾ ਖੇਤਰਫਲ 2485 ਹੈਕਟੇਅਰ ਹੈ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ}} {{ਅਧਾਰ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]] lcro4db398g26vpkmxx6ra5o1vnsv3a 842192 842191 2026-07-10T15:39:29Z Harchand Bhinder 3793 842192 wikitext text/x-wiki {{ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬਾ ਬਸਤੀ | ਨਾਂ = ਢਪਾਲੀ | ਬਸਤੀ_ਕਿਸਮ = [[ਪਿੰਡ]] | ਚਿੱਤਰ_ਦਿੱਸਹੱਦਾ = | ਚਿੱਤਰ_ਸਿਰਲੇਖ = | ਉਪਨਾਮ = | ਬਿੰਦੀ_ਨਕਸ਼ਾ = ਭਾਰਤ ਪੰਜਾਬ | ਬਿੰਦੀ_ਚੇਪੀ_ਥਾਂ = ਖੱਬੇ | ਬਿੰਦੀ_ਨਕਸ਼ਾ_ਸਿਰਲੇਖ = ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਢਪਾਲੀ ਦੀ ਸਥਿਤੀ | latd = 30.37 | latm = | lats = | latNS = N | longd = 75.27 | longm = | longs = | longEW = E | ਉਪਵਿਭਾਗ_ਕਿਸਮ = ਰਾਜ | ਉਪਵਿਭਾਗ_ਨਾਂ = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] | ਸਥਾਪਨਾ_ਸਿਰਲੇਖ = | ਸਥਾਪਨਾ_ਮਿਤੀ = | ਟਿਕਾਣਾ_ਕਿਸਮ = | ਟਿਕਾਣਾ = | ਮੁਖੀ_ਨਾਂ = | ਮੁਖੀ_ਸਿਰਲੇਖ = | ਮੁਖੀ_ਨਾਂ੨ = | ਮੁਖੀ_ਸਿਰਲੇਖ੩ = | ਮੁਖੀ_ਨਾਂ੩ = | name = ਢਪਾਲੀ | native_name_lang = pa | settlement_type = ਪਿੰਡ | pushpin_map = India Punjab#India | pushpin_map_caption = ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤੀ | mapframe = ਢਪਾਲੀ | mapframe-frame-coordinates = {{coord|30.367474|N|75.266874|E|display=inline,title}} | subdivision_type = ਦੇਸ਼ | subdivision_name = {{flag|ਭਾਰਤ}} | subdivision_type1 = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਇਲਾਕੇ|ਰਾਜ]] | subdivision_name1 = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] | subdivision_type2 = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] | subdivision_name2 = [[ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਬਠਿੰਡਾ]] | subdivision_type3 = [[ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਤਹਿਸੀਲਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਤਹਿਸੀਲ]] | subdivision_name3 = [[ਰਾਮਪੁਰਾ ਫੂਲ]] | established_title = <!-- Established --> | parts_type = [[ਬਲਾਕ]] | parts = ਫੂਲ | government_type = [[ਪੰਚਾਇਤੀ ਰਾਜ (ਭਾਰਤ)|ਪੰਚਾਇਤੀ ਰਾਜ]] | governing_body = [[ਗ੍ਰਾਮ ਪੰਚਾਇਤ]] | unit_pref = Metric <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> <!-- for references: use <ref>tags -->| ਖੇਤਰਫਲ_ਦਰਜਾ = | ਖੇਤਰਫਲ_ਕੁੱਲ_ਕਿਮੀ = | ਉਚਾਈ_ਮੀਟਰ = 220 | ਅਬਾਦੀ_ਕੁੱਲ = | ਅਬਾਦੀ_ਦਰਜਾ = | ਅਬਾਦੀ_ਘਣਤਾ_ਕਿਮੀ = | ਅਬਾਦੀ_ਮੁੱਖ-ਨਗਰ = | ਅਬਾਦੀ_ਮੁੱਖ-ਨਗਰ_ਪਗਨੋਟ = | ਅਬਾਦੀ_ਵਾਸੀ-ਸੂਚਕ = | ਅਬਾਦੀ_ਨੋਟ = | demographics_ਕਿਸਮ੧ = ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ | demographics1_ਸਿਰਲੇਖ੧ = ਅਧਿਕਾਰਕ | demographics1_ਜਾਣ੧ = [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] | ਸਮਾਂ_ਜੋਨ੧ = [[ਭਾਰਤੀ ਮਿਆਰੀ ਸਮਾਂ]] | utc_offset1 = +5:30 | ਡਾਕ_ਕੋਡ_ਕਿਸਮ = ਪਿਨ ਕੋਡ | ਡਾਕ_ਕੋਡ = 151104 (ਡਾਕਖਾਨਾ: ਫੂਲ) | ਖੇਤਰ_ਕੋਡ_ਕਿਸਮ = ਟੈਲੀਫੋਨ ਕੋਡ | ਖੇਤਰ_ਕੋਡ = 01651 | iso_ਕੋਡ = | registration_plate = PB 03, PB 40 }} '''ਢਪਾਲੀ''', ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਬਠਿੰਡੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਹ ਤਹਿਸੀਲ [[ਫੂਲ (ਤਹਿਸੀਲ)|ਫੂਲ]] ਦੇ ਅਧੀਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite web|title=ਬਲਾਕ ਅਨੁਸਾਰ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|url=http://pbplanning.gov.in/districts.htm|publisher=ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਪਲਾਨਿੰਗ ਬੋਰਡ|accessdate=4 ਅਗਸਤ 2013}}</ref><ref>[http://www.onefivenine.com/india/VillagesInDistrict/Bathinda Villages in Bathinda District, Punjab state]</ref> ਢਪਾਲੀ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਬਠਿੰਡੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਹ ਤਹਿਸੀਲ ਫੂਲ ਦੇ ਅਧੀਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।[1][2] ਇਹ ਪਿੰਡ [[ਰਾਮਪੁਰਾ ਫੂਲ]] ਤੋਂ ਲਗਪਗ ਬਾਰਾਂ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਉਤਰ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਨਹਿਰ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। === ਇਤਿਹਾਸ === ਚਲੀਆਂ ਆ ਰਹੀਆਂ ਦੰਦ ਕਥਾਵਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਪਿੰਡ ਦੀ ਬਾਬਾ ਮੂੰਗਾ ਜੋ ਲਾਲਾ ਕੋੜੇ ਦਾ ਭਰਾ ਤੇ ਬਾਬਾ ਵਰਿਆਮ ਸਿੰਘ ਦਾ ਲੜਕਾ ਸੀ ਉਸਨੇ 1620 ਈਸਵੀ ਨੂੰ ਮੋੜੀ ਗੱਡੀ ਸੀ। ਪਿੰਡ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਸਤ ਹਜ਼ਾਰ ਦੇ ਕਰੀਬ ਹੈ। ਇਹ ਲੋਕ ਭੁੱਲਰ ਗੋਤ ਦੇ ਸਨ। ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਚਾਰ ਬੇਟੇ ਤੇ ਇੱਕ ਧੀ ਸੀ। ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਚਾਰਾਂ ਪੁਤਰਾਂ ਦੇ ਨਾ ਜੰਮੂੰ, ਕੌੜਾ, ਭੂਮਾਂ, ਅਤੇ ਬਠਾ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਹੀ ਚਾਰੇ ਪੱਤੀਆਂ ਦੇ ਨਾਂ ਰੱਖੇ ਗਏ ਹਨ। ਪੰਜਵੀਂ ਪੱਤੀ ਸਰਾਵਾਂ ਦੀ ਹੈ ਜੋ ਲੜਕੀ ਦੀ ਮੇਰ ਕਰਕੇ ਦੋਹਤਿਆਂ ਦੀ ਵੱਜਦੀ ਹੈ ਇੱਕ ਹੋਰ ਦੰਦ ਕਥਾ ਮੁਤਾਬਕ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਟੋਬੇ ਸਨ। ਇਹਨਾਂ ਟੋਬਿਆ ਤੋਂ ਬਦਲ ਕੇ ਟੋਬੇ ਵਾਲੀ ਤੇ ਫਿਰ ਢਪਾਲੀ ਨਾਂ ਪਿਆ। ਅੰਗਰੇਜਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 1955 ਤੱਕ ਇਹ ਪਿੰਡ [[ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲੁਧਿਆਣਾ]] ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ। ਫਿਰ [[ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸੰਗਰੂਰ]] ਵਿੱਚ ਸਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 1971 ਵਿੱਚ ਇਹ ਪਿੰਡ 7 ਹੋਰ ਪਿੰਡਾਂ ਸਮੇਤ [[ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਬਠਿੰਡਾ]] ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ। ਅੰਗਰੇਜਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਨਹਿਰੀ ਕੋਠੀ ਨਾਲ ਇਸ ਪਿੰਡ ਦੀ ਖ਼ਾਸ ਪਛਾਣ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਜੋ ਹੁਣ ਖੰਡਰ ਹੋ ਚੁਕੀ ਹੈ। ਕੋਠੀ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਕੁਆਟਰ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਜਿਥੇ ਹਾਕਮ ਲੰਬਾ ਸਮਾਂ ਆ ਕੇ ਰੁਕਦੇ ਸਨ। ਇਥੋਂ ਹੀ ਬਾਕੀ ਪਿੰਡਾਂ ਨੂੰ ਸੰਦੇਸ ਭੇਜੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।<ref>{{Cite web |date=2025-10-26 |title=ਭੁੱਲਰ ਗੋਤ - ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ |url=https://punjabvillagehistory.com/?s=%E0%A8%AD%E0%A9%81%E0%A9%B1%E0%A8%B2%E0%A8%B0+%E0%A8%97%E0%A9%8B%E0%A8%A4 |access-date=2026-07-10 |language=en-US}}</ref> === ਮੌਜੂਦਾ ਸਥਿਤੀ === ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਵੜਦਿਆਂ ਪੱਛਮ ਵਲ ਬਾਬਾ ਧਿਆਨ ਦਾਸ ਦਾ ਡੇਰਾ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਕਾਫੀ ਮਾਨਤਾ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਮੇਨ ਗੇਟ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਨਹਿਰ ਦਾ ਚੌੜਾ ਪੁਲ ਹੈ। ਪੁਲ ਦੇ ਚੜਦੇ ਵਲ ਬੋਹੜਾਂ ਥੱਲੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕ ਰਲ-ਮਿਲ ਕੇ ਬੈਠਦੇ ਹਨ। ਪੁਲ ਤੋਂ ਸਾਹਮਣੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸੀਨੀਅਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਨਜ਼ਰ ਆਉਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ 1934 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ, 1954 ਵਿੱਚ ਮਿਡਲ ਸਕੂਲ, 1961 ਵਿੱਚ ਹਾਈ ਸਕੂਲ, ਅਤੇ 2001 ਵਿੱਚ ਸੀਨੀਅਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ ਬਣਿਆ। ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰਾਮਸਰ ਸਾਹਿਬ ਵਾਲੀ ਜਗਾ ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ [[ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ]] ਆਏ ਸਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਦੋ ਹੋਰ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਹਨ। 1936 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਸਜਿਦ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। === ਖ਼ਾਸ ਵਿਆਕਤੀ === ਇਸ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸਖਸ਼ੀਅਤਾਂ ਵੀ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਸਮੇਂ ਤੇ ਚਲੰਤ ਵਿਸ਼ਿਆ ਤੇ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਬੁਲਾਰੇ ਭਾਈ ਹਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਢਪਾਲੀ, ਰਜਿੰਦਰਾ ਹਸਪਤਾਲ ਚ ਆਪਣੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨਿਭਾਉਣ ਵਾਲੇ ਡਾ. ਦੀਵਾਨ ਸਿੰਘ ਭੁੱਲਰ, ਡਾ. ਨਵਜੋਤ ਸਿੰਘ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]] ਚ ਪੰਜਾਬੀ ਡਿਪਾਰਟਮੈਂਟ 'ਚ ਟੌਪਰ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਢਪਾਲੀ। ਪਿੰਡ ਦੀ ਅਬਾਦੀ ਲਗਭਗ 7005 ਦੇ ਕਰੀਬ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ 3683 ਮਰਦ ਅਤੇ 3322 ਔਰਤਾਂ ਹਨ। ਢਪਾਲੀ ਪਿੰਡ ਦਾ ਖੇਤਰਫਲ 2485 ਹੈਕਟੇਅਰ ਹੈ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ}} {{ਅਧਾਰ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]] jdq92h1z9i43bynzlhqkc5hostrwgd5 842193 842192 2026-07-10T15:43:50Z Harchand Bhinder 3793 842193 wikitext text/x-wiki {{ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬਾ ਬਸਤੀ | ਨਾਂ = ਢਪਾਲੀ | ਬਸਤੀ_ਕਿਸਮ = [[ਪਿੰਡ]] | ਚਿੱਤਰ_ਦਿੱਸਹੱਦਾ = | ਚਿੱਤਰ_ਸਿਰਲੇਖ = | ਉਪਨਾਮ = | ਬਿੰਦੀ_ਨਕਸ਼ਾ = ਭਾਰਤ ਪੰਜਾਬ | ਬਿੰਦੀ_ਚੇਪੀ_ਥਾਂ = ਖੱਬੇ | ਬਿੰਦੀ_ਨਕਸ਼ਾ_ਸਿਰਲੇਖ = ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਢਪਾਲੀ ਦੀ ਸਥਿਤੀ | latd = | latm = | lats = | latNS = | longd = | longm = | longs = | longEW = | ਉਪਵਿਭਾਗ_ਕਿਸਮ = ਰਾਜ | ਉਪਵਿਭਾਗ_ਨਾਂ = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] | ਸਥਾਪਨਾ_ਸਿਰਲੇਖ = | ਸਥਾਪਨਾ_ਮਿਤੀ = 1620 | ਟਿਕਾਣਾ_ਕਿਸਮ = | ਟਿਕਾਣਾ = | ਮੁਖੀ_ਨਾਂ = ਬਾਬਾ ਮੂੰਗਾ | ਮੁਖੀ_ਸਿਰਲੇਖ = | ਮੁਖੀ_ਨਾਂ੨ = | ਮੁਖੀ_ਸਿਰਲੇਖ੩ = | ਮੁਖੀ_ਨਾਂ੩ = | name = ਢਪਾਲੀ | native_name_lang = pa | settlement_type = ਪਿੰਡ | pushpin_map = India Punjab#India | pushpin_map_caption = ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤੀ | mapframe = ਢਪਾਲੀ | mapframe-frame-coordinates = {{coord|30.367474|N|75.266874|E|display=inline,title}} | subdivision_type = ਦੇਸ਼ | subdivision_name = {{flag|ਭਾਰਤ}} | subdivision_type1 = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਇਲਾਕੇ|ਰਾਜ]] | subdivision_name1 = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] | subdivision_type2 = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] | subdivision_name2 = [[ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਬਠਿੰਡਾ]] | subdivision_type3 = [[ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਤਹਿਸੀਲਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਤਹਿਸੀਲ]] | subdivision_name3 = [[ਰਾਮਪੁਰਾ ਫੂਲ]] | established_title = <!-- Established --> | parts_type = [[ਬਲਾਕ]] | parts = ਫੂਲ | government_type = [[ਪੰਚਾਇਤੀ ਰਾਜ (ਭਾਰਤ)|ਪੰਚਾਇਤੀ ਰਾਜ]] | governing_body = [[ਗ੍ਰਾਮ ਪੰਚਾਇਤ]] | unit_pref = Metric <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> <!-- for references: use <ref>tags -->| ਖੇਤਰਫਲ_ਦਰਜਾ = | ਖੇਤਰਫਲ_ਕੁੱਲ_ਕਿਮੀ = | ਉਚਾਈ_ਮੀਟਰ = 220 | ਅਬਾਦੀ_ਕੁੱਲ = | ਅਬਾਦੀ_ਦਰਜਾ = | ਅਬਾਦੀ_ਘਣਤਾ_ਕਿਮੀ = | ਅਬਾਦੀ_ਮੁੱਖ-ਨਗਰ = | ਅਬਾਦੀ_ਮੁੱਖ-ਨਗਰ_ਪਗਨੋਟ = | ਅਬਾਦੀ_ਵਾਸੀ-ਸੂਚਕ = | ਅਬਾਦੀ_ਨੋਟ = | demographics_ਕਿਸਮ੧ = ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ | demographics1_ਸਿਰਲੇਖ੧ = ਅਧਿਕਾਰਕ | demographics1_ਜਾਣ੧ = [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] | ਸਮਾਂ_ਜੋਨ੧ = [[ਭਾਰਤੀ ਮਿਆਰੀ ਸਮਾਂ]] | utc_offset1 = +5:30 | ਡਾਕ_ਕੋਡ_ਕਿਸਮ = ਪਿਨ ਕੋਡ | ਡਾਕ_ਕੋਡ = 151104 (ਡਾਕਖਾਨਾ: ਫੂਲ) | ਖੇਤਰ_ਕੋਡ_ਕਿਸਮ = ਟੈਲੀਫੋਨ ਕੋਡ | ਖੇਤਰ_ਕੋਡ = 01651 | iso_ਕੋਡ = | registration_plate = PB 03, PB 40 }} '''ਢਪਾਲੀ''', ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਬਠਿੰਡੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਹ ਤਹਿਸੀਲ [[ਫੂਲ (ਤਹਿਸੀਲ)|ਫੂਲ]] ਦੇ ਅਧੀਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite web|title=ਬਲਾਕ ਅਨੁਸਾਰ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|url=http://pbplanning.gov.in/districts.htm|publisher=ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਪਲਾਨਿੰਗ ਬੋਰਡ|accessdate=4 ਅਗਸਤ 2013}}</ref><ref>[http://www.onefivenine.com/india/VillagesInDistrict/Bathinda Villages in Bathinda District, Punjab state]</ref> ਢਪਾਲੀ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਬਠਿੰਡੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਹ ਤਹਿਸੀਲ ਫੂਲ ਦੇ ਅਧੀਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।[1][2] ਇਹ ਪਿੰਡ [[ਰਾਮਪੁਰਾ ਫੂਲ]] ਤੋਂ ਲਗਪਗ ਬਾਰਾਂ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਉਤਰ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਨਹਿਰ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। === ਇਤਿਹਾਸ === ਚਲੀਆਂ ਆ ਰਹੀਆਂ ਦੰਦ ਕਥਾਵਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਪਿੰਡ ਦੀ ਬਾਬਾ ਮੂੰਗਾ ਜੋ ਲਾਲਾ ਕੋੜੇ ਦਾ ਭਰਾ ਤੇ ਬਾਬਾ ਵਰਿਆਮ ਸਿੰਘ ਦਾ ਲੜਕਾ ਸੀ ਉਸਨੇ 1620 ਈਸਵੀ ਨੂੰ ਮੋੜੀ ਗੱਡੀ ਸੀ। ਪਿੰਡ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਸਤ ਹਜ਼ਾਰ ਦੇ ਕਰੀਬ ਹੈ। ਇਹ ਲੋਕ ਭੁੱਲਰ ਗੋਤ ਦੇ ਸਨ। ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਚਾਰ ਬੇਟੇ ਤੇ ਇੱਕ ਧੀ ਸੀ। ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਚਾਰਾਂ ਪੁਤਰਾਂ ਦੇ ਨਾ ਜੰਮੂੰ, ਕੌੜਾ, ਭੂਮਾਂ, ਅਤੇ ਬਠਾ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਹੀ ਚਾਰੇ ਪੱਤੀਆਂ ਦੇ ਨਾਂ ਰੱਖੇ ਗਏ ਹਨ। ਪੰਜਵੀਂ ਪੱਤੀ ਸਰਾਵਾਂ ਦੀ ਹੈ ਜੋ ਲੜਕੀ ਦੀ ਮੇਰ ਕਰਕੇ ਦੋਹਤਿਆਂ ਦੀ ਵੱਜਦੀ ਹੈ ਇੱਕ ਹੋਰ ਦੰਦ ਕਥਾ ਮੁਤਾਬਕ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਟੋਬੇ ਸਨ। ਇਹਨਾਂ ਟੋਬਿਆ ਤੋਂ ਬਦਲ ਕੇ ਟੋਬੇ ਵਾਲੀ ਤੇ ਫਿਰ ਢਪਾਲੀ ਨਾਂ ਪਿਆ। ਅੰਗਰੇਜਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 1955 ਤੱਕ ਇਹ ਪਿੰਡ [[ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲੁਧਿਆਣਾ]] ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ। ਫਿਰ [[ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸੰਗਰੂਰ]] ਵਿੱਚ ਸਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 1971 ਵਿੱਚ ਇਹ ਪਿੰਡ 7 ਹੋਰ ਪਿੰਡਾਂ ਸਮੇਤ [[ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਬਠਿੰਡਾ]] ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ। ਅੰਗਰੇਜਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਨਹਿਰੀ ਕੋਠੀ ਨਾਲ ਇਸ ਪਿੰਡ ਦੀ ਖ਼ਾਸ ਪਛਾਣ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਜੋ ਹੁਣ ਖੰਡਰ ਹੋ ਚੁਕੀ ਹੈ। ਕੋਠੀ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਕੁਆਟਰ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਜਿਥੇ ਹਾਕਮ ਲੰਬਾ ਸਮਾਂ ਆ ਕੇ ਰੁਕਦੇ ਸਨ। ਇਥੋਂ ਹੀ ਬਾਕੀ ਪਿੰਡਾਂ ਨੂੰ ਸੰਦੇਸ ਭੇਜੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।<ref>{{Cite web |date=2025-10-26 |title=ਭੁੱਲਰ ਗੋਤ - ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ |url=https://punjabvillagehistory.com/?s=%E0%A8%AD%E0%A9%81%E0%A9%B1%E0%A8%B2%E0%A8%B0+%E0%A8%97%E0%A9%8B%E0%A8%A4 |access-date=2026-07-10 |language=en-US}}</ref> === ਮੌਜੂਦਾ ਸਥਿਤੀ === ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਵੜਦਿਆਂ ਪੱਛਮ ਵਲ ਬਾਬਾ ਧਿਆਨ ਦਾਸ ਦਾ ਡੇਰਾ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਕਾਫੀ ਮਾਨਤਾ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਮੇਨ ਗੇਟ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਨਹਿਰ ਦਾ ਚੌੜਾ ਪੁਲ ਹੈ। ਪੁਲ ਦੇ ਚੜਦੇ ਵਲ ਬੋਹੜਾਂ ਥੱਲੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕ ਰਲ-ਮਿਲ ਕੇ ਬੈਠਦੇ ਹਨ। ਪੁਲ ਤੋਂ ਸਾਹਮਣੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸੀਨੀਅਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਨਜ਼ਰ ਆਉਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ 1934 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ, 1954 ਵਿੱਚ ਮਿਡਲ ਸਕੂਲ, 1961 ਵਿੱਚ ਹਾਈ ਸਕੂਲ, ਅਤੇ 2001 ਵਿੱਚ ਸੀਨੀਅਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ ਬਣਿਆ। ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰਾਮਸਰ ਸਾਹਿਬ ਵਾਲੀ ਜਗਾ ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ [[ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ]] ਆਏ ਸਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਦੋ ਹੋਰ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਹਨ। 1936 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਸਜਿਦ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। === ਖ਼ਾਸ ਵਿਆਕਤੀ === ਇਸ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸਖਸ਼ੀਅਤਾਂ ਵੀ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਸਮੇਂ ਤੇ ਚਲੰਤ ਵਿਸ਼ਿਆ ਤੇ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਬੁਲਾਰੇ ਭਾਈ ਹਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਢਪਾਲੀ, ਰਜਿੰਦਰਾ ਹਸਪਤਾਲ ਚ ਆਪਣੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨਿਭਾਉਣ ਵਾਲੇ ਡਾ. ਦੀਵਾਨ ਸਿੰਘ ਭੁੱਲਰ, ਡਾ. ਨਵਜੋਤ ਸਿੰਘ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]] ਚ ਪੰਜਾਬੀ ਡਿਪਾਰਟਮੈਂਟ 'ਚ ਟੌਪਰ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਢਪਾਲੀ। ਪਿੰਡ ਦੀ ਅਬਾਦੀ ਲਗਭਗ 7005 ਦੇ ਕਰੀਬ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ 3683 ਮਰਦ ਅਤੇ 3322 ਔਰਤਾਂ ਹਨ। ਢਪਾਲੀ ਪਿੰਡ ਦਾ ਖੇਤਰਫਲ 2485 ਹੈਕਟੇਅਰ ਹੈ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ}} {{ਅਧਾਰ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]] ewnesprjqcpn8ffvzgrt25q6s7zbv1y 842450 842193 2026-07-11T01:39:53Z Harchand Bhinder 3793 842450 wikitext text/x-wiki '''ਢਪਾਲੀ'''<ref>{{Cite web |title=Dhapali (ਢਪਾਲੀ) Village, Rampura Phul – Map, Weather Today, Population {{!}} Know Where is Dhapali Located, Bathinda, Punjab {{!}} ਢਪਾਲੀ ਅੱਜ ਅਤੇ ਕੱਲ੍ਹ ਲਈ ਮੌਸਮ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ |url=https://www.themapscompany.com/villages/punjab/bathinda/rampura-phul/dhapali/ |access-date=2026-07-11 |website=www.themapscompany.com |language=en}}</ref>, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਬਠਿੰਡੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਹ ਤਹਿਸੀਲ [[ਫੂਲ (ਤਹਿਸੀਲ)|ਫੂਲ]] ਦੇ ਅਧੀਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite web|title=ਬਲਾਕ ਅਨੁਸਾਰ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|url=http://pbplanning.gov.in/districts.htm|publisher=ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਪਲਾਨਿੰਗ ਬੋਰਡ|accessdate=4 ਅਗਸਤ 2013}}</ref><ref>[http://www.onefivenine.com/india/VillagesInDistrict/Bathinda Villages in Bathinda District, Punjab state]</ref> {{Infobox settlement | name = ਢਪਾਲੀ | official_name = Dhapali | native_name_lang = pa | settlement_type = ਪਿੰਡ | pushpin_map = India Punjab#India | pushpin_map_caption = ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤੀ | coordinates = {{coord|30.367474|N|75.266874|E|display=inline,title}} | subdivision_type = ਦੇਸ਼ | subdivision_name = {{flag|ਭਾਰਤ}} | subdivision_type1 = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਇਲਾਕੇ|ਰਾਜ]] | subdivision_name1 = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] | subdivision_type2 = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] | subdivision_name2 = [[ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਬਠਿੰਡਾ]] | subdivision_type3 = [[ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਤਹਿਸੀਲਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਤਹਿਸੀਲ]] | subdivision_name3 = [[ਰਾਮਪੁਰਾ ਫੂਲ]] | established_title = <!-- Established --> | parts = [[ਬਲਾਕ]] | p1 = ਫੂਲ | government_type = [[ਪੰਚਾਇਤੀ ਰਾਜ (ਭਾਰਤ)|ਪੰਚਾਇਤੀ ਰਾਜ]] | governing_body = [[ਗ੍ਰਾਮ ਪੰਚਾਇਤ]] | unit_pref = Metric <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> <!-- for references: use <ref>tags -->| demographics_type1 = ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ | utc_offset = +5:30 | registration_plate = PB 03, PB 40 }} ਢਪਾਲੀ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਬਠਿੰਡੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਹ ਤਹਿਸੀਲ ਫੂਲ ਦੇ ਅਧੀਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਿੰਡ [[ਰਾਮਪੁਰਾ ਫੂਲ]] ਤੋਂ ਲਗਪਗ ਬਾਰਾਂ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਉਤਰ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਨਹਿਰ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। === ਇਤਿਹਾਸ === ਚਲੀਆਂ ਆ ਰਹੀਆਂ ਦੰਦ ਕਥਾਵਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਪਿੰਡ ਦੀ ਬਾਬਾ ਮੂੰਗਾ ਜੋ ਲਾਲਾ ਕੋੜੇ ਦਾ ਭਰਾ ਤੇ ਬਾਬਾ ਵਰਿਆਮ ਸਿੰਘ ਦਾ ਲੜਕਾ ਸੀ ਉਸਨੇ 1620 ਈਸਵੀ<ref>{{Citation |last=Indian Villages {{!}} Pawan Mandia |title=👉 500 Year Old Village Dhapali Bathinda 😲 {{!}} 500 ਸਾਲ ਪੁਰਾਣਾ ਪਿੰਡ ਢਪਾਲੀ 🏡 |date=2026-04-09 |url=https://www.youtube.com/watch?v=lZsPRJMrMqI |access-date=2026-07-11}}</ref> ਨੂੰ ਮੋੜੀ ਗੱਡੀ ਸੀ। ਪਿੰਡ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਸਤ ਹਜ਼ਾਰ ਦੇ ਕਰੀਬ ਹੈ। ਇਹ ਲੋਕ ਭੁੱਲਰ ਗੋਤ ਦੇ ਸਨ। ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਚਾਰ ਬੇਟੇ ਤੇ ਇੱਕ ਧੀ ਸੀ। ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਚਾਰਾਂ ਪੁਤਰਾਂ ਦੇ ਨਾ ਜੰਮੂੰ, ਕੌੜਾ, ਭੂਮਾਂ, ਅਤੇ ਬਠਾ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਹੀ ਚਾਰੇ ਪੱਤੀਆਂ ਦੇ ਨਾਂ ਰੱਖੇ ਗਏ ਹਨ। ਪੰਜਵੀਂ ਪੱਤੀ ਸਰਾਵਾਂ ਦੀ ਹੈ ਜੋ ਲੜਕੀ ਦੀ ਮੇਰ ਕਰਕੇ ਦੋਹਤਿਆਂ ਦੀ ਵੱਜਦੀ ਹੈ ਇੱਕ ਹੋਰ ਦੰਦ ਕਥਾ ਮੁਤਾਬਕ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਟੋਬੇ ਸਨ। ਇਹਨਾਂ ਟੋਬਿਆ ਤੋਂ ਬਦਲ ਕੇ ਟੋਬੇ ਵਾਲੀ ਤੇ ਫਿਰ ਢਪਾਲੀ ਨਾਂ ਪਿਆ। ਅੰਗਰੇਜਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 1955 ਤੱਕ ਇਹ ਪਿੰਡ [[ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲੁਧਿਆਣਾ]] ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ। ਫਿਰ [[ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸੰਗਰੂਰ]] ਵਿੱਚ ਸਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 1971 ਵਿੱਚ ਇਹ ਪਿੰਡ 7 ਹੋਰ ਪਿੰਡਾਂ ਸਮੇਤ [[ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਬਠਿੰਡਾ]] ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ। ਅੰਗਰੇਜਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਨਹਿਰੀ ਕੋਠੀ ਨਾਲ ਇਸ ਪਿੰਡ ਦੀ ਖ਼ਾਸ ਪਛਾਣ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਜੋ ਹੁਣ ਖੰਡਰ ਹੋ ਚੁਕੀ ਹੈ। ਕੋਠੀ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਕੁਆਟਰ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਜਿਥੇ ਹਾਕਮ ਲੰਬਾ ਸਮਾਂ ਆ ਕੇ ਰੁਕਦੇ ਸਨ। ਇਥੋਂ ਹੀ ਬਾਕੀ ਪਿੰਡਾਂ ਨੂੰ ਸੰਦੇਸ ਭੇਜੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।<ref>{{Cite web |date=2025-10-26 |title=ਭੁੱਲਰ ਗੋਤ - ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ |url=https://punjabvillagehistory.com/?s=%E0%A8%AD%E0%A9%81%E0%A9%B1%E0%A8%B2%E0%A8%B0+%E0%A8%97%E0%A9%8B%E0%A8%A4 |access-date=2026-07-10 |language=en-US}}</ref> === ਮੌਜੂਦਾ ਸਥਿਤੀ === ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਵੜਦਿਆਂ ਪੱਛਮ ਵਲ ਬਾਬਾ ਧਿਆਨ ਦਾਸ ਦਾ ਡੇਰਾ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਕਾਫੀ ਮਾਨਤਾ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਮੇਨ ਗੇਟ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਨਹਿਰ ਦਾ ਚੌੜਾ ਪੁਲ ਹੈ। ਪੁਲ ਦੇ ਚੜਦੇ ਵਲ ਬੋਹੜਾਂ ਥੱਲੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕ ਰਲ-ਮਿਲ ਕੇ ਬੈਠਦੇ ਹਨ। ਪੁਲ ਤੋਂ ਸਾਹਮਣੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸੀਨੀਅਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਨਜ਼ਰ ਆਉਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ 1934 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ, 1954 ਵਿੱਚ ਮਿਡਲ ਸਕੂਲ, 1961 ਵਿੱਚ ਹਾਈ ਸਕੂਲ, ਅਤੇ 2001 ਵਿੱਚ ਸੀਨੀਅਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ ਬਣਿਆ। ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰਾਮਸਰ ਸਾਹਿਬ ਵਾਲੀ ਜਗਾ ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ [[ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ]] ਆਏ ਸਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਦੋ ਹੋਰ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਹਨ। 1936 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਸਜਿਦ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref>{{Cite web |date=2024-07-13 |title=ਢਪਾਲੀ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪੁਲੀਸ ਨੇ ਫੁੱਲਦਾਰ ਤੇ ਛਾਂਦਾਰ ਬੂਟੇ ਲਾਏ |url=https://www.punjabitribuneonline.com/news/malwa/police-planted-flowering-and-shady-trees-in-dhapali-school/ |access-date=2026-07-11 |website=Punjabi Tribune |language=pa}}</ref> === ਖ਼ਾਸ ਵਿਆਕਤੀ === ਇਸ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸਖਸ਼ੀਅਤਾਂ ਵੀ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਸਮੇਂ ਤੇ ਚਲੰਤ ਵਿਸ਼ਿਆ ਤੇ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਬੁਲਾਰੇ ਭਾਈ ਹਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਢਪਾਲੀ, ਰਜਿੰਦਰਾ ਹਸਪਤਾਲ ਚ ਆਪਣੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨਿਭਾਉਣ ਵਾਲੇ ਡਾ. ਦੀਵਾਨ ਸਿੰਘ ਭੁੱਲਰ, ਡਾ. ਨਵਜੋਤ ਸਿੰਘ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]] ਚ ਪੰਜਾਬੀ ਡਿਪਾਰਟਮੈਂਟ 'ਚ ਟੌਪਰ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਢਪਾਲੀ। ਪਿੰਡ ਦੀ ਅਬਾਦੀ ਲਗਭਗ 7005 ਦੇ ਕਰੀਬ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ 3683 ਮਰਦ ਅਤੇ 3322 ਔਰਤਾਂ ਹਨ। ਢਪਾਲੀ ਪਿੰਡ ਦਾ ਖੇਤਰਫਲ 2485 ਹੈਕਟੇਅਰ ਹੈ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ}} {{ਅਧਾਰ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]] jrvtxevy36e2os8hix8rozwf26ppwb8 842451 842450 2026-07-11T04:29:02Z Harchand Bhinder 3793 842451 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ਢਪਾਲੀ | official_name = Dhapali | native_name_lang = pa | settlement_type = ਪਿੰਡ | pushpin_map = India Punjab#India | pushpin_map_caption = ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤੀ | coordinates = {{coord|30.367474|N|75.266874|E|display=inline,title}} | subdivision_type = ਦੇਸ਼ | subdivision_name = {{flag|ਭਾਰਤ}} | subdivision_type1 = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਇਲਾਕੇ|ਰਾਜ]] | subdivision_name1 = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] | subdivision_type2 = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] | subdivision_name2 = [[ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਬਠਿੰਡਾ]] | subdivision_type3 = [[ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਤਹਿਸੀਲਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਤਹਿਸੀਲ]] | subdivision_name3 = [[ਰਾਮਪੁਰਾ ਫੂਲ]] | established_title = <!-- Established --> | parts = [[ਬਲਾਕ]] | p1 = ਫੂਲ | government_type = [[ਪੰਚਾਇਤੀ ਰਾਜ (ਭਾਰਤ)|ਪੰਚਾਇਤੀ ਰਾਜ]] | governing_body = [[ਗ੍ਰਾਮ ਪੰਚਾਇਤ]] | unit_pref = Metric <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> <!-- for references: use <ref>tags -->| demographics_type1 = ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ | utc_offset = +5:30 | registration_plate = PB 03, PB 40 }} {{Infobox settlement | name = ਢਪਾਲੀ | official_name = Dhapali | native_name_lang = pa | settlement_type = ਪਿੰਡ | pushpin_map = India Punjab#India | pushpin_map_caption = ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤੀ | coordinates = {{coord|30.367474|N|75.266874|E|display=inline,title}} | subdivision_type = ਦੇਸ਼ | subdivision_name = {{flag|ਭਾਰਤ}} | subdivision_type1 = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਇਲਾਕੇ|ਰਾਜ]] | subdivision_name1 = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] | subdivision_type2 = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] | subdivision_name2 = [[ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਬਠਿੰਡਾ]] | subdivision_type3 = [[ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਤਹਿਸੀਲਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਤਹਿਸੀਲ]] | subdivision_name3 = [[ਰਾਮਪੁਰਾ ਫੂਲ]] | established_title = <!-- Established --> | parts = [[ਬਲਾਕ]] | p1 = ਫੂਲ | government_type = [[ਪੰਚਾਇਤੀ ਰਾਜ (ਭਾਰਤ)|ਪੰਚਾਇਤੀ ਰਾਜ]] | governing_body = [[ਗ੍ਰਾਮ ਪੰਚਾਇਤ]] | unit_pref = Metric <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> <!-- for references: use <ref>tags -->| demographics_type1 = ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ | utc_offset = +5:30 | registration_plate = PB 03, PB 40 }} '''ਢਪਾਲੀ'''<ref>{{Cite web |title=Dhapali (ਢਪਾਲੀ) Village, Rampura Phul – Map, Weather Today, Population {{!}} Know Where is Dhapali Located, Bathinda, Punjab {{!}} ਢਪਾਲੀ ਅੱਜ ਅਤੇ ਕੱਲ੍ਹ ਲਈ ਮੌਸਮ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ |url=https://www.themapscompany.com/villages/punjab/bathinda/rampura-phul/dhapali/ |access-date=2026-07-11 |website=www.themapscompany.com |language=en}}</ref>, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਬਠਿੰਡੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਹ ਤਹਿਸੀਲ [[ਫੂਲ (ਤਹਿਸੀਲ)|ਫੂਲ]] ਦੇ ਅਧੀਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite web|title=ਬਲਾਕ ਅਨੁਸਾਰ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|url=http://pbplanning.gov.in/districts.htm|publisher=ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਪਲਾਨਿੰਗ ਬੋਰਡ|accessdate=4 ਅਗਸਤ 2013}}</ref><ref>[http://www.onefivenine.com/india/VillagesInDistrict/Bathinda Villages in Bathinda District, Punjab state]</ref>ਢਪਾਲੀ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਬਠਿੰਡੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਹ ਤਹਿਸੀਲ ਫੂਲ ਦੇ ਅਧੀਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਿੰਡ [[ਰਾਮਪੁਰਾ ਫੂਲ]] ਤੋਂ ਲਗਪਗ ਬਾਰਾਂ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਉਤਰ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਨਹਿਰ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। === ਇਤਿਹਾਸ === ਚਲੀਆਂ ਆ ਰਹੀਆਂ ਦੰਦ ਕਥਾਵਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਪਿੰਡ ਦੀ ਬਾਬਾ ਮੂੰਗਾ ਜੋ ਲਾਲਾ ਕੋੜੇ ਦਾ ਭਰਾ ਤੇ ਬਾਬਾ ਵਰਿਆਮ ਸਿੰਘ ਦਾ ਲੜਕਾ ਸੀ ਉਸਨੇ 1620 ਈਸਵੀ<ref>{{Citation |last=Indian Villages {{!}} Pawan Mandia |title=👉 500 Year Old Village Dhapali Bathinda 😲 {{!}} 500 ਸਾਲ ਪੁਰਾਣਾ ਪਿੰਡ ਢਪਾਲੀ 🏡 |date=2026-04-09 |url=https://www.youtube.com/watch?v=lZsPRJMrMqI |access-date=2026-07-11}}</ref> ਨੂੰ ਮੋੜੀ ਗੱਡੀ ਸੀ। ਪਿੰਡ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਸਤ ਹਜ਼ਾਰ ਦੇ ਕਰੀਬ ਹੈ। ਇਹ ਲੋਕ ਭੁੱਲਰ ਗੋਤ ਦੇ ਸਨ। ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਚਾਰ ਬੇਟੇ ਤੇ ਇੱਕ ਧੀ ਸੀ। ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਚਾਰਾਂ ਪੁਤਰਾਂ ਦੇ ਨਾ ਜੰਮੂੰ, ਕੌੜਾ, ਭੂਮਾਂ, ਅਤੇ ਬਠਾ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਹੀ ਚਾਰੇ ਪੱਤੀਆਂ ਦੇ ਨਾਂ ਰੱਖੇ ਗਏ ਹਨ। ਪੰਜਵੀਂ ਪੱਤੀ ਸਰਾਵਾਂ ਦੀ ਹੈ ਜੋ ਲੜਕੀ ਦੀ ਮੇਰ ਕਰਕੇ ਦੋਹਤਿਆਂ ਦੀ ਵੱਜਦੀ ਹੈ ਇੱਕ ਹੋਰ ਦੰਦ ਕਥਾ ਮੁਤਾਬਕ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਟੋਬੇ ਸਨ। ਇਹਨਾਂ ਟੋਬਿਆ ਤੋਂ ਬਦਲ ਕੇ ਟੋਬੇ ਵਾਲੀ ਤੇ ਫਿਰ ਢਪਾਲੀ ਨਾਂ ਪਿਆ। ਅੰਗਰੇਜਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 1955 ਤੱਕ ਇਹ ਪਿੰਡ [[ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲੁਧਿਆਣਾ]] ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ। ਫਿਰ [[ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸੰਗਰੂਰ]] ਵਿੱਚ ਸਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 1971 ਵਿੱਚ ਇਹ ਪਿੰਡ 7 ਹੋਰ ਪਿੰਡਾਂ ਸਮੇਤ [[ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਬਠਿੰਡਾ]] ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ। ਅੰਗਰੇਜਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਨਹਿਰੀ ਕੋਠੀ ਨਾਲ ਇਸ ਪਿੰਡ ਦੀ ਖ਼ਾਸ ਪਛਾਣ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਜੋ ਹੁਣ ਖੰਡਰ ਹੋ ਚੁਕੀ ਹੈ। ਕੋਠੀ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਕੁਆਟਰ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਜਿਥੇ ਹਾਕਮ ਲੰਬਾ ਸਮਾਂ ਆ ਕੇ ਰੁਕਦੇ ਸਨ। ਇਥੋਂ ਹੀ ਬਾਕੀ ਪਿੰਡਾਂ ਨੂੰ ਸੰਦੇਸ ਭੇਜੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।<ref>{{Cite web |date=2025-10-26 |title=ਭੁੱਲਰ ਗੋਤ - ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ |url=https://punjabvillagehistory.com/?s=%E0%A8%AD%E0%A9%81%E0%A9%B1%E0%A8%B2%E0%A8%B0+%E0%A8%97%E0%A9%8B%E0%A8%A4 |access-date=2026-07-10 |language=en-US}}</ref> === ਮੌਜੂਦਾ ਸਥਿਤੀ === ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਵੜਦਿਆਂ ਪੱਛਮ ਵਲ ਬਾਬਾ ਧਿਆਨ ਦਾਸ ਦਾ ਡੇਰਾ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਕਾਫੀ ਮਾਨਤਾ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਮੇਨ ਗੇਟ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਨਹਿਰ ਦਾ ਚੌੜਾ ਪੁਲ ਹੈ। ਪੁਲ ਦੇ ਚੜਦੇ ਵਲ ਬੋਹੜਾਂ ਥੱਲੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕ ਰਲ-ਮਿਲ ਕੇ ਬੈਠਦੇ ਹਨ। ਪੁਲ ਤੋਂ ਸਾਹਮਣੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸੀਨੀਅਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਨਜ਼ਰ ਆਉਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ 1934 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ, 1954 ਵਿੱਚ ਮਿਡਲ ਸਕੂਲ, 1961 ਵਿੱਚ ਹਾਈ ਸਕੂਲ, ਅਤੇ 2001 ਵਿੱਚ ਸੀਨੀਅਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ ਬਣਿਆ। ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰਾਮਸਰ ਸਾਹਿਬ ਵਾਲੀ ਜਗਾ ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ [[ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ]] ਆਏ ਸਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਦੋ ਹੋਰ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਹਨ। 1936 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਸਜਿਦ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref>{{Cite web |date=2024-07-13 |title=ਢਪਾਲੀ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪੁਲੀਸ ਨੇ ਫੁੱਲਦਾਰ ਤੇ ਛਾਂਦਾਰ ਬੂਟੇ ਲਾਏ |url=https://www.punjabitribuneonline.com/news/malwa/police-planted-flowering-and-shady-trees-in-dhapali-school/ |access-date=2026-07-11 |website=Punjabi Tribune |language=pa}}</ref> === ਖ਼ਾਸ ਵਿਆਕਤੀ === ਇਸ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸਖਸ਼ੀਅਤਾਂ ਵੀ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਸਮੇਂ ਤੇ ਚਲੰਤ ਵਿਸ਼ਿਆ ਤੇ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਬੁਲਾਰੇ ਭਾਈ ਹਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਢਪਾਲੀ, ਰਜਿੰਦਰਾ ਹਸਪਤਾਲ ਚ ਆਪਣੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨਿਭਾਉਣ ਵਾਲੇ ਡਾ. ਦੀਵਾਨ ਸਿੰਘ ਭੁੱਲਰ, ਡਾ. ਨਵਜੋਤ ਸਿੰਘ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]] ਚ ਪੰਜਾਬੀ ਡਿਪਾਰਟਮੈਂਟ 'ਚ ਟੌਪਰ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਢਪਾਲੀ। ਪਿੰਡ ਦੀ ਅਬਾਦੀ ਲਗਭਗ 7005 ਦੇ ਕਰੀਬ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ 3683 ਮਰਦ ਅਤੇ 3322 ਔਰਤਾਂ ਹਨ। ਢਪਾਲੀ ਪਿੰਡ ਦਾ ਖੇਤਰਫਲ 2485 ਹੈਕਟੇਅਰ ਹੈ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ}} {{ਅਧਾਰ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]] 1msn9bukvsn37zbt3vuofhc4r704spz 842452 842451 2026-07-11T05:13:40Z Harchand Bhinder 3793 842452 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ਢਪਾਲੀ | official_name = Dhapali | native_name_lang = pa | settlement_type = ਪਿੰਡ | pushpin_map = India Punjab#India | pushpin_map_caption = ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤੀ | coordinates = {{coord|30.367474|N|75.266874|E|display=inline,title}} | subdivision_type = ਦੇਸ਼ | subdivision_name = {{ਝੰਡਾ|ਭਾਰਤ}} | subdivision_type1 = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਇਲਾਕੇ|ਰਾਜ]] | subdivision_name1 = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] | subdivision_type2 = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] | subdivision_name2 = [[ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਬਠਿੰਡਾ]] | subdivision_type3 = [[ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਤਹਿਸੀਲਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਤਹਿਸੀਲ]] | subdivision_name3 = [[ਰਾਮਪੁਰਾ ਫੂਲ]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = 1620 | founder = ਬਾਬਾ ਮੂੰਗਾ | parts_type = [[ਬਲਾਕ]] | parts = ਫੂਲ | p1 = | government_type = [[ਪੰਚਾਇਤੀ ਰਾਜ (ਭਾਰਤ)|ਪੰਚਾਇਤੀ ਰਾਜ]] | governing_body = [[ਗ੍ਰਾਮ ਪੰਚਾਇਤ]] | unit_pref = Metric <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> <!-- for references: use <ref>tags -->| population_total = 7005 | population_as_of = 2011 | population_density_km2 = auto | population_blank1_title = [[ਮਨੁੱਖੀ ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ]] | population_blank1 = 3,683/3,322 [[ਮਰਦ|♂]]/[[ਔਰਤ|♀]] | demographics_type1 = ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ | demographics1_title1 = ਦਫ਼ਤਰੀ | utc_offset = +5:30 | postal_code_type = [[ਪਿੰਨ ਕੋਡ]] | postal_code = 151104 | registration_plate = PB 03, PB 40 | blank_name_sec1 = [[ਡਾਕਖਾਨਾ]] | blank1_name_sec1 = ਫੂਲ | website = {{URL|https://bathinda.nic.in/}} | demographics1_info1 = [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] }} '''ਢਪਾਲੀ'''<ref>{{Cite web |title=Dhapali (ਢਪਾਲੀ) Village, Rampura Phul – Map, Weather Today, Population {{!}} Know Where is Dhapali Located, Bathinda, Punjab {{!}} ਢਪਾਲੀ ਅੱਜ ਅਤੇ ਕੱਲ੍ਹ ਲਈ ਮੌਸਮ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ |url=https://www.themapscompany.com/villages/punjab/bathinda/rampura-phul/dhapali/ |access-date=2026-07-11 |website=www.themapscompany.com |language=en}}</ref>, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਬਠਿੰਡੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਹ ਤਹਿਸੀਲ [[ਫੂਲ (ਤਹਿਸੀਲ)|ਫੂਲ]] ਦੇ ਅਧੀਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite web|title=ਬਲਾਕ ਅਨੁਸਾਰ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|url=http://pbplanning.gov.in/districts.htm|publisher=ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਪਲਾਨਿੰਗ ਬੋਰਡ|accessdate=4 ਅਗਸਤ 2013}}</ref><ref>[http://www.onefivenine.com/india/VillagesInDistrict/Bathinda Villages in Bathinda District, Punjab state]</ref>ਢਪਾਲੀ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਬਠਿੰਡੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਹ ਤਹਿਸੀਲ ਫੂਲ ਦੇ ਅਧੀਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਿੰਡ [[ਰਾਮਪੁਰਾ ਫੂਲ]] ਤੋਂ ਲਗਪਗ ਬਾਰਾਂ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਉਤਰ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਨਹਿਰ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। === ਇਤਿਹਾਸ === ਚਲੀਆਂ ਆ ਰਹੀਆਂ ਦੰਦ ਕਥਾਵਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਪਿੰਡ ਦੀ ਬਾਬਾ ਮੂੰਗਾ ਜੋ ਲਾਲਾ ਕੋੜੇ ਦਾ ਭਰਾ ਤੇ ਬਾਬਾ ਵਰਿਆਮ ਸਿੰਘ ਦਾ ਲੜਕਾ ਸੀ ਉਸਨੇ 1620 ਈਸਵੀ<ref>{{Citation |last=Indian Villages {{!}} Pawan Mandia |title=👉 500 Year Old Village Dhapali Bathinda 😲 {{!}} 500 ਸਾਲ ਪੁਰਾਣਾ ਪਿੰਡ ਢਪਾਲੀ 🏡 |date=2026-04-09 |url=https://www.youtube.com/watch?v=lZsPRJMrMqI |access-date=2026-07-11}}</ref> ਨੂੰ ਮੋੜੀ ਗੱਡੀ ਸੀ। ਪਿੰਡ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਸਤ ਹਜ਼ਾਰ ਦੇ ਕਰੀਬ ਹੈ। ਇਹ ਲੋਕ ਭੁੱਲਰ ਗੋਤ ਦੇ ਸਨ। ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਚਾਰ ਬੇਟੇ ਤੇ ਇੱਕ ਧੀ ਸੀ। ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਚਾਰਾਂ ਪੁਤਰਾਂ ਦੇ ਨਾ ਜੰਮੂੰ, ਕੌੜਾ, ਭੂਮਾਂ, ਅਤੇ ਬਠਾ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਹੀ ਚਾਰੇ ਪੱਤੀਆਂ ਦੇ ਨਾਂ ਰੱਖੇ ਗਏ ਹਨ। ਪੰਜਵੀਂ ਪੱਤੀ ਸਰਾਵਾਂ ਦੀ ਹੈ ਜੋ ਲੜਕੀ ਦੀ ਮੇਰ ਕਰਕੇ ਦੋਹਤਿਆਂ ਦੀ ਵੱਜਦੀ ਹੈ ਇੱਕ ਹੋਰ ਦੰਦ ਕਥਾ ਮੁਤਾਬਕ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਟੋਬੇ ਸਨ। ਇਹਨਾਂ ਟੋਬਿਆ ਤੋਂ ਬਦਲ ਕੇ ਟੋਬੇ ਵਾਲੀ ਤੇ ਫਿਰ ਢਪਾਲੀ ਨਾਂ ਪਿਆ। ਅੰਗਰੇਜਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 1955 ਤੱਕ ਇਹ ਪਿੰਡ [[ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲੁਧਿਆਣਾ]] ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ। ਫਿਰ [[ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸੰਗਰੂਰ]] ਵਿੱਚ ਸਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 1971 ਵਿੱਚ ਇਹ ਪਿੰਡ 7 ਹੋਰ ਪਿੰਡਾਂ ਸਮੇਤ [[ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਬਠਿੰਡਾ]] ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ। ਅੰਗਰੇਜਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਨਹਿਰੀ ਕੋਠੀ ਨਾਲ ਇਸ ਪਿੰਡ ਦੀ ਖ਼ਾਸ ਪਛਾਣ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਜੋ ਹੁਣ ਖੰਡਰ ਹੋ ਚੁਕੀ ਹੈ। ਕੋਠੀ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਕੁਆਟਰ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਜਿਥੇ ਹਾਕਮ ਲੰਬਾ ਸਮਾਂ ਆ ਕੇ ਰੁਕਦੇ ਸਨ। ਇਥੋਂ ਹੀ ਬਾਕੀ ਪਿੰਡਾਂ ਨੂੰ ਸੰਦੇਸ ਭੇਜੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।<ref>{{Cite web |date=2025-10-26 |title=ਭੁੱਲਰ ਗੋਤ - ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ |url=https://punjabvillagehistory.com/?s=%E0%A8%AD%E0%A9%81%E0%A9%B1%E0%A8%B2%E0%A8%B0+%E0%A8%97%E0%A9%8B%E0%A8%A4 |access-date=2026-07-10 |language=en-US}}</ref> === ਮੌਜੂਦਾ ਸਥਿਤੀ === ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਵੜਦਿਆਂ ਪੱਛਮ ਵਲ ਬਾਬਾ ਧਿਆਨ ਦਾਸ ਦਾ ਡੇਰਾ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਕਾਫੀ ਮਾਨਤਾ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਮੇਨ ਗੇਟ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਨਹਿਰ ਦਾ ਚੌੜਾ ਪੁਲ ਹੈ। ਪੁਲ ਦੇ ਚੜਦੇ ਵਲ ਬੋਹੜਾਂ ਥੱਲੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕ ਰਲ-ਮਿਲ ਕੇ ਬੈਠਦੇ ਹਨ। ਪੁਲ ਤੋਂ ਸਾਹਮਣੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸੀਨੀਅਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਨਜ਼ਰ ਆਉਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ 1934 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ, 1954 ਵਿੱਚ ਮਿਡਲ ਸਕੂਲ, 1961 ਵਿੱਚ ਹਾਈ ਸਕੂਲ, ਅਤੇ 2001 ਵਿੱਚ ਸੀਨੀਅਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ ਬਣਿਆ। ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰਾਮਸਰ ਸਾਹਿਬ ਵਾਲੀ ਜਗਾ ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ [[ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ]] ਆਏ ਸਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਦੋ ਹੋਰ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਹਨ। 1936 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਸਜਿਦ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref>{{Cite web |date=2024-07-13 |title=ਢਪਾਲੀ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪੁਲੀਸ ਨੇ ਫੁੱਲਦਾਰ ਤੇ ਛਾਂਦਾਰ ਬੂਟੇ ਲਾਏ |url=https://www.punjabitribuneonline.com/news/malwa/police-planted-flowering-and-shady-trees-in-dhapali-school/ |access-date=2026-07-11 |website=Punjabi Tribune |language=pa}}</ref> === ਖ਼ਾਸ ਵਿਆਕਤੀ === ਇਸ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸਖਸ਼ੀਅਤਾਂ ਵੀ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਸਮੇਂ ਤੇ ਚਲੰਤ ਵਿਸ਼ਿਆ ਤੇ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਬੁਲਾਰੇ ਭਾਈ ਹਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਢਪਾਲੀ, ਰਜਿੰਦਰਾ ਹਸਪਤਾਲ ਚ ਆਪਣੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨਿਭਾਉਣ ਵਾਲੇ ਡਾ. ਦੀਵਾਨ ਸਿੰਘ ਭੁੱਲਰ, ਡਾ. ਨਵਜੋਤ ਸਿੰਘ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]] ਚ ਪੰਜਾਬੀ ਡਿਪਾਰਟਮੈਂਟ 'ਚ ਟੌਪਰ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਢਪਾਲੀ। ਪਿੰਡ ਦੀ ਅਬਾਦੀ ਲਗਭਗ 7005 ਦੇ ਕਰੀਬ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ 3683 ਮਰਦ ਅਤੇ 3322 ਔਰਤਾਂ ਹਨ। ਢਪਾਲੀ ਪਿੰਡ ਦਾ ਖੇਤਰਫਲ 2485 ਹੈਕਟੇਅਰ ਹੈ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ}} {{ਅਧਾਰ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]] 5y80pdcwkb7sznnl4ebjezn5c2d5kuq 0 26761 842345 820679 2026-07-10T20:01:48Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 3 books for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842345 wikitext text/x-wiki {{Infobox disease | Name = ਪਿਸ਼ਾਬ ਨਾਲੀ ਦੀ ਲਾਗ | ICD10 = {{ICD10|N|39|0|n|30}} | ICD9 = {{ICD9|599.0}} | ICDO = | Image = Pyuria.JPG | Caption = [[ਮਾਈਕ੍ਰੋਸਕੋਪ]] ਰਾਹੀਂ ਦੇਖਣ ਤੇ ਪਿਸ਼ਾਬ ਨਾਲੀ ਦੀ ਲਾਗ ਤੋਂ ਪੀੜਤ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਪਿਸ਼ਾਬ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ [[ਸਫੇਦ ਲਹੂ ਕਣ|ਸਫੇਦ ਕੋਸ਼ਿਕਾਵਾਂ]] ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। | OMIM = | OMIM_mult = | MedlinePlus = 000521 | eMedicineSubj = emerg | eMedicineTopic = 625 | eMedicine_mult = {{eMedicine2|emerg|626}} | DiseasesDB = 13657 | MeshID = D014552 }} [[ਤਸਵੀਰ:Urinary tract pa 2.png|thumbnail|right| 350 px |ਪਿਸ਼ਾਬ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਰੰਗਦਾਰ (ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਅੰਦਰ)]] '''ਪਿਸ਼ਾਬ ਨਾਲੀ ਦੀ ਲਾਗ''' ('''urinary tract infection ਜਾਂ UTI''') ਇੱਕ ਬੈਕਟੀਰੀਆ ਤੋਂ ਹੋਣ ਵਾਲੀ [[ਲਾਗ ਹੈ]] ਜੋ [[Urinary system|ਪਿਸ਼ਾਬ ਨਾਲੀ]] ਦੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਪਿਸ਼ਾਬ ਨਾਲੀ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਹਿੱਸੇ ਤੇ ਅਸਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਸਧਾਰਨ [[ਸਿਸਟਾਈਟਸ]] (ਮਸਾਨੇ ਦੀ ਲਾਗ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਇਹ ਪਿਸ਼ਾਬ ਨਾਲੀ ਦੇ ਉੱਪਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਤੇ ਅਸਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ [[ਪਾਈਲੋਨਫ੍ਰਾਈਟਿਸ]] (ਗੁਰਦੇ ਦੀ ਲਾਗ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<!--<ref name=EM2011/> --> ਪਿਸ਼ਾਬ ਨਾਲੀ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ [[ਪਿਸ਼ਾਬ ਕਰਨ ਵੇਲੇ]] ਦਰਦ ਅਤੇ ਜਾਂ ਤਾਂ ਬਾਰ-ਬਾਰ ਪਿਸ਼ਾਬ ਆਉਣਾ ਜਾਂ ਪਿਸ਼ਾਬ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੋਣੀ (ਜਾਂ ਦੋਵੇਂ), ਜਦ ਕਿ ਪਿਸ਼ਾਬ ਨਾਲੀ ਦੇ ਉੱਪਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਵਿੱਚ, ਹੇਠਲੇ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ [[ਬੁਖਾਰ]] ਅਤੇ [[ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਦਰਦ]] ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਛੋਟੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਲੱਛਣ ਸਪਸ਼ਟ ਨਾ ਹੋਣ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਵਿਸ਼ਿਸ਼ਟ ਹੋਣ। ਦੋਵੇਂ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਲਾਗਾਂ ਲਈ ਮੁੱਖ ਕਾਰਕ ਏਜੰਟ ''[[ਏਸਕੇਰੀਸ਼ਿਆ ਕੋਲੀ]]'' ਹੈ, ਦੂਜੇ ਬੈਕਟੀਰੀਆ, [[ਵਾਇਰਸ]] ਜਾਂ [[ਉੱਲੀ]] ਵੀ ਕਦੇ-ਕਦਾਈਂ ਇਸਦਾ ਕਾਰਨ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਪਿਸ਼ਾਬ ਨਾਲੀ ਦੀਆਂ ਲਾਗਾਂ ਮਰਦਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਆਮ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਅੱਧੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਨਾ ਕਦੇ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਇੱਕ ਲਾਗ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਵਾਰ-ਵਾਰ ਲਾਗ ਹੋਣੀ ਆਮ ਗੱਲ ਹੈ। ਜੋਖਮ ਦੇ ਕਾਰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਔਰਤ ਦੀ ਸਰੀਰ ਰਚਨਾ, ਜਿਨਸੀ ਸਬੰਧ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਇਤਿਹਾਸ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਜੇ ਪਾਈਲੋਨਫ੍ਰਾਈਟਿਸ (ਪਿਸ਼ਾਬ ਨਾਲੀ ਦੇ ਉੱਪਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਲਾਗ) ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਇਹ ਮਸਾਨੇ ਦੀ ਲਾਗ ਦੇ ਬਾਅਦ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਇਹ[[bacteremia|ਖੂਨ ਵਿਚਲੀ ਲਾਗ]] ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਸਿਹਤਮੰਦ ਨੌਜਵਾਨ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਦਾਨ ਸਿਰਫ ਲੱਛਣਾਂ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅਸਪਸ਼ਟ ਲੱਛਣਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ, ਨਿਦਾਨ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਕਿਸੇ ਲਾਗ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਹੀ ਬੈਕਟੀਰੀਆ ਮੌਜੂਦ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜਟਿਲ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਜੇ ਇਲਾਜ ਫੇਲ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, [[ਪਿਸ਼ਾਬ ਦਾ ਕਲਚਰ]] ਉਪਯੋਗੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਲਾਗ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ [[ਐਂਟੀਬਾਇਓਟਿਕ|ਰੋਗਾਣੂ-ਵਿਰੋਧੀ ਦਵਾਈ]] ਨੂੰ ਰੋਕਥਾਮ ਵਾਲੇ ਉਪਾਅ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗੈਰ-ਜਟਿਲ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਰੋਗਾਣੂ-ਵਿਰੋਧੀ ਦਵਾਈਆਂ ਦੇ ਛੋਟੇ ਕੋਰਸ ਦੇ ਨਾਲ ਪਿਸ਼ਾਬ ਨਾਲੀ ਦੀਆਂ ਲਾਗਾਂ ਦਾ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਇਲਾਜ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਸ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਕਈ ਰੋਗਾਣੂ ਵਿਰੋਧੀ ਦਵਾਈਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ [[ਰੋਗਾਣੂ ਵਿਰੋਧੀ ਦਵਾਈਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਰੋਧਕਤਾ|ਰੋਧਕਤਾ]] ਵੱਧ ਰਹੀ ਹੈ। ਜਟਿਲ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਨੱਸ ਰਾਹੀਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਐਂਟੀਬਾਇਓਟਿਕਸ ਦੇ ਲੰਮੇ ਕੋਰਸ ਦੀ ਲੋੜ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੇ ਦੋ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਛਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਗਲੇਰੀ ਨਿਦਾਨਾਤਮਕ ਜਾਂਚ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ, ਬੈਕਟੀਰੀਆ ਵਾਲੀਆਂ ਲਾਗਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਆਮ ਰੂਪ ਪਿਸ਼ਾਬ ਨਾਲੀ ਦੀਆਂ ਲਾਗਾਂ ਹਨ, ਅਤੇ 10% ਨੂੰ ਸਲਾਨਾ ਤੌਰ ਤੇ ਪਿਸ਼ਾਬ ਨਾਲੀ ਦੀਆਂ ਲਾਗਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ==ਚਿੰਨ੍ਹ ਅਤੇ ਲੱਛਣ== [[File:Pyuria2011.JPG|thumb|ਪਿਸ਼ਾਬ ਵਿੱਚ ਪਸ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ (ਅਜਿਹੀ ਹਾਲਤ ਜਿਸ ਨੂੰ [[ਪਾਈਯੂਰੀਆ]] ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪਿਸ਼ਾਬ ਨਾਲੀ ਦੀ ਲਾਗ ਦੇ ਕਾਰਨ [[ਸੇਪਸਿਸ (ਜਖਮ ਦੀ ਸੜਨ)]] ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।]] ਪਿਸ਼ਾਬ ਨਾਲੀ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਲਾਗ ਨੂੰ ਮਸਾਨੇ ਦੀ ਲਾਗ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਆਮ ਲੱਛਣ ਹਨ [[dysuria|ਪਿਸ਼ਾਬ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਜਲਣ]] ਅਤੇ [[ਯੋਨੀ ਤੋਂ ਰਿਸਾਵ]] ਨਾ ਹੋਣ ਤੇ ਬਾਰ-ਬਾਰ ਪਿਸ਼ਾਬ ਕਰਨਾ ਪੈਣਾ (ਜਾਂ ਪਿਸ਼ਾਬ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੋਣੀ) ਅਤੇ ਕਾਫੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦਰਦ।<ref name=Review08/> ਇਹ ਲੱਛਣ ਹਲਕੇ ਤੋਂ ਗੰਭੀਰ ਤਕ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ<ref name=EM2011>{{cite journal|last=Lane|first=DR|coauthors=Takhar, SS|title=Diagnosis and management of urinary tract infection and pyelonephritis.|url=https://archive.org/details/sim_emergency-medicine-clinics-of-north-america_2011-08_29_3/page/539|journal=Emergency medicine clinics of North America|date=2011 Aug|volume=29|issue=3|pages=539–52|pmid=21782073|doi=10.1016/j.emc.2011.04.001}}</ref> ਅਤੇ ਸਿਹਤਮੰਦ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਔਸਤਨ ਛੇ&nbsp;ਦਿਨਾਂ ਤਕ ਰਹਿ ਸਕਦੇ ਹਨ।<ref name=AFP2011/> [[ਪੇੜੂ ਦੀ ਹੱਡੀ]] ਜਾਂ [[lower back pain|ਪਿੱਠ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਹਿੱਸੇ]] ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਦਰਦ ਮੌਜੂਦ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।<!--<ref name=EM2011/> --> ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਿਸ਼ਾਬ ਨਾਲੀ ਦੇ ਉੱਪਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਲਾਗ, ਜਾਂ[[ਪਾਈਲੋਨਫ੍ਰਾਈਟਿਸ]] ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਿਸ਼ਾਬ ਨਾਲੀ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਲਾਗ ਦੇ ਆਮ ਲੱਛਣਾਂ ਦੇ ਇਲਾਵਾ [[abdominal pain|ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਦਰਦ]], [[ਬੁਖ਼ਾਰ]], ਜਾਂ ਮਚਲੀ ਅਤੇ [[ਉਲਟੀ]] ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।<ref name=EM2011/> ਦੁਰਲੱਭ ਤੌਰ ਤੇ ਪਿਸ਼ਾਬ ਵਿੱਚ ਖੂਨ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ<ref name=Sal2011/> ਜਾਂ ਇਸ ਵਿੱਚ [[ਪਾਈਯੂਰੀਆ]] (ਪਿਸ਼ਾਬ ਵਿੱਚ ਪਸ) ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਸਕਦੀ ਹੈ।<ref>{{cite book|last=Arellano|first=Ronald S.|title=Non-vascular interventional radiology of the abdomen|publisher=Springer|location=New York|isbn=978-1-4419-7731-1|page=67|url=http://books.google.ca/books?id=au-OpXwnibMC&pg=PA67}}</ref> ===ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ=== ਛੋਟੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਪਿਸ਼ਾਬ ਨਾਲੀ ਦੀ ਲਾਗ ਦੇ ਲੱਛਣ ਸਿਰਫ ਬੁਖ਼ਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।<!--<ref name=PeadsNA2011/> --> ਵਧੇਰੇ ਸਪਸ਼ਟ ਲੱਛਣਾਂ ਦੇ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਜਦੋਂ ਦੋ ਸਾਲ ਤੋਂ ਘੱਟ ਉਮਰ ਦੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਜਾਂ ਇੱਕ ਸਾਲ ਤੋਂ ਘੱਟ ਉਮਰ ਦੇ ਮੁੰਡਿਆਂ ਨੂੰ ਬੁਖ਼ਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਈ ਡਾਕਟਰੀ ਸੰਗਠਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪਿਸ਼ਾਬ ਦੇ ਕਲਚਰ ਦੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<!--<ref name=PeadsNA2011/> --> ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਨਵਜਾਤ ਬੱਚੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਭੋਜਨ ਨਾ ਲੈਣ, ਉਲਟੀ ਕਰਨ, ਵਧੇਰੇ ਸੋਣ, ਜਾਂ [[ਪੀਲੀਆ]] ਦੇ ਲੱਛਣ ਦਿਖਾਉਣ।<!--<ref name=PeadsNA2011/> --> ਵੱਡੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ, [[ਪਿਸ਼ਾਬ ਤੇ ਅਸੰਜਮ]] (ਮਸਾਨੇ ਤੇ ਨਿਯੰਤ੍ਰਣ ਨਾ ਰਹਿਣਾ) ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref name=PeadsNA2011/> ===ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਵਿੱਚ=== [[ਵੱਡੀ ਉਮਰ|ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ]] ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ ਪਿਸ਼ਾਬ ਨਾਲੀ ਦੀ ਲਾਗ ਦੇ ਕੋਈ ਲੱਛਣ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref name=Elder2011/> ਅਸੰਜਮ, [[Altered level of consciousness|ਮਾਨਸਿਕ ਸਥਿਤਿ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ]] ਦੇ ਨਾਲ ਲੱਛਣ ਅਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਥਕਾਵਟ ਹੀ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਲੱਛਣ ਹੋਵੇ।<ref name=EM2011/> ਜਦ ਕਿ ਕੁਝ ਲੋਕ ਪਹਿਲੇ ਲੱਛਣ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, [[ਜਖਮ ਦੀ ਸੜਨ]] ਦੇ ਨਾਲ ਸਿਹਤ-ਸੰਭਾਲ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਕੋਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਖੂਨ ਦੀ ਲਾਗ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref name=Sal2011/> ਇਸ ਦਾ ਨਿਦਾਨ ਕਾਫੀ ਜਟਿਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਕਈ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਅਸੰਜਮ ਜਾਂ [[ਡਿਮੇਂਸ਼ੀਆ]] ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref name=Elder2011/> ==ਕਾਰਨ== ਪਿਸ਼ਾਬ ਨਾਲੀ ਦੀਆਂ ਲਾਗਾਂ ਦੇ 80–85% ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ''[[Escherichia coli|ਈ. ਕੋਲੀ]]'' ਕਾਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ 5–10% ਵਿੱਚ ''[[Staphylococcus saprophyticus|ਸਟੇਫਿਲੋਕੌਕਸ ਸੈਪ੍ਰੋਫਾਈਟਿਕਸ]]'' ਕਾਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref name=Review08/> ਵਿਰਲੇ ਹੀ [[Virus|ਵਾਇਰਸ]] ਵਾਲੀਆਂ ਜਾਂ [[ਉੱਲੀ]] ਵਾਲੀਆਂ ਲਾਗਾਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।<ref>{{cite journal|last=Amdekar|first=S|coauthors=Singh, V, Singh, DD|title=Probiotic therapy: immunomodulating approach toward urinary tract infection.|journal=Current microbiology|date=2011 Nov|volume=63|issue=5|pages=484–90|pmid=21901556|doi=10.1007/s00284-011-0006-2}}</ref> ਬੈਕਟੀਰੀਆ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਦੂਜੇ ਕਾਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ:''[[ਕਲੇਬਸਿਏਲਾ (Klebsiella)]]'', ''[[Proteus bacteria|ਪ੍ਰੋਟਿਅਸ]]'', ''[[Pseudomonas (ਸੁਡੋਮੋਨਸ)]]'', ਅਤੇ ''[[Enterobacter (ਐਂਟ੍ਰੋਬੈਕਟਰ)]]''। ਇਹ ਆਮ ਨਹੀਂ ਹਨ ਅਤੇ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਪਿਸ਼ਾਬ ਨਾਲੀ ਦੇ ਵਿੱਚ ਅਸਧਾਰਨਤਾਵਾਂ ਜਾਂ [[ਪਿਸ਼ਾਬ ਕੈਥੀਟੇਰਾਈਜੇਸ਼ਨ]] ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref name=Sal2011/> ''[[Staphylococcus aureus (ਸਟੈਫਿਲੋਕੋਕਸ ਔਰਿਅਸ]]'' ਦੇ ਕਾਰਨ ਪਿਸ਼ਾਬ ਨਾਲੀ ਦੀਆਂ ਲਾਗਾਂ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਖੂਨ ਵਿਚਲੀਆਂ ਲਾਗਾਂ ਦੇ ਬਾਅਦ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।<ref name=EM2011/> ===ਜਿਨਸੀ ਸਬੰਧ=== ਨੌਜਵਾਨ ਜਿਨਸੀ ਤੌਰ ਤੇ ਸਰਗਰਮ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ, 75–90% ਮਸਾਨੇ ਦੀਆਂ ਲਾਗਾਂ ਲਈ ਜਿਨਸੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲਾਗ ਲੱਗਣ ਦਾ ਜੋਖਮ ਸੈਕਸ ਦੀ ਵਾਰਵਾਰਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref name=Review08>{{cite journal|author=Nicolle LE|title=Uncomplicated urinary tract infection in adults including uncomplicated pyelonephritis|url=https://archive.org/details/sim_urologic-clinics-of-north-america_2008-02_35_1/page/n14|journal=Urol Clin North Am|volume=35|issue=1|pages=1–12, v|year=2008|pmid=18061019|doi=10.1016/j.ucl.2007.09.004}}</ref> "ਹਨੀਮੂਨ ਸਿਸਟਾਈਸਿਸ" ਸ਼ਬਦ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ੁਰੂਅਤੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪਿਸ਼ਾਬ ਨਾਲੀ ਦੀਆਂ ਲਾਗਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ [[ਰਜੋ-ਨਿਵਰਤੀ|ਮਾਹਵਾਰੀ ਬੰਦ ਹੋ ਗਈ ਹੈ]], ਜਿਨਸੀ ਗਤੀਵਿਧੀ ਪਿਸ਼ਾਬ ਨਾਲੀ ਦੀ ਲਾਗ ਹੋਣ ਦੇ ਜੋਖਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ ਹੈ।<!--<ref name=Review08/> --> ਜਿਨਸੀ ਵਾਰਵਾਰਤਾ ਤੋਂ ਵੱਖ, [[ਸ਼ੁਕਰਾਣੂਨਾਸ਼ਕ]] ਦੀ ਵਰਤੋਂ, ਪਿਸ਼ਾਬ ਨਾਲੀ ਦੀ ਲਾਗ ਦੇ ਜੋਖਮ ਨੂੰ ਵਧਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।<ref name=Review08/> ਮਰਦਾਂ ਨਾਲੋਂ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਪਿਸ਼ਾਬ ਨਾਲੀ ਦੀ ਲਾਗ ਹੋਣ ਦਾ ਵੱਧ ਜੋਖਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ, [[ਪਿਸ਼ਾਬ ਨਲੀ]] ਕਾਫੀ ਛੋਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ[[ਗੁਦਾ]] ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref name=NA2011>{{cite journal|last=Dielubanza|first=EJ|coauthors=Schaeffer, AJ|title=Urinary tract infections in women.|url=https://archive.org/details/sim_medical-clinics-of-north-america_2011-01_95_1/page/27|journal=The Medical clinics of North America|date=2011 Jan|volume=95|issue=1|pages=27–41|pmid=21095409|doi=10.1016/j.mcna.2010.08.023}}</ref> ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ [[ਰਜੋ-ਨਿਵਰਤੀ]] ਦੇ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਔਰਤ ਦੇ ਏਸਟ੍ਰੋਜਨ ਪੱਧਰ ਹੇਠਾਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਸੁਰੱਖਿਆਤਮਕ [[ਯੋਨੀ ਅੰਦਰਲੇ ਜੀਵਾਣੂਆਂ]] ਦੇ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਪਿਸ਼ਾਬ ਨਾਲੀ ਦੀਆਂ ਲਾਗਾਂ ਹੋਣ ਦਾ ਜੋਖਮ ਵੱਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=NA2011/> ===ਪਿਸ਼ਾਬ ਕੈਥੀਟਰ=== [[ਕੈਥੀਟਰ|ਪਿਸ਼ਾਬ ਲਈ ਕੈਥੀਟਰ ਲਗਾਉਣ]] ਨਾਲ ਪਿਸ਼ਾਬ ਨਾਲੀ ਦੀਆਂ ਲਾਗਾਂ ਦਾ ਜੋਖਮ ਵੱਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<!--<ref name=NA2011/> --> [[ਬੈਕਟੀਰੀਯੂਰੀਆ]] (ਪਿਸ਼ਾਬ ਵਿੱਚ ਬੈਕਟੀਰੀਆ) ਦਾ ਜੋਖਮ ਪ੍ਰਤੀਦਿਨ 3 ਤੋਂ 6 ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਤ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲੱਛਣਾਂ ਵਾਲੀ ਲਾਗ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਰੋਗ ਨਿਵਾਰਕ ਐਂਟੀਬਾਇਓਟਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref name=NA2011/> ਸਿਰਫ ਉਦੋਂ ਜਦੋਂ ਇਹ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੋਵੇ, ਪਾਉਣ ਲਈ [[ਅਸੈਪਟਿਕ ਤਕਨੀਕ]] ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਕੈਥੀਟਰ ਦੇ ਬੰਦ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਨਿਕਾਸ ਨੂੰ ਰੁਕਾਵਟ ਰਹਿਤ ਰੱਖ ਕੇ, ਸਬੰਧਤ ਲਾਗ ਦੇ ਜੋਖਮ ਨੂੰ ਘਟਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite journal|author=Nicolle LE|title=The chronic indwelling catheter and urinary infection in long-term-care facility residents|url=https://archive.org/details/sim_infection-control-and-hospital-epidemiology_2001-05_22_5/page/316|journal=Infect Control Hosp Epidemiol|volume=22|issue=5|pages=316–21|year=2001|pmid=11428445|doi=10.1086/501908}}</ref><ref>{{cite journal|author=Phipps S, Lim YN, McClinton S, Barry C, Rane A, N'Dow J|title=Cochrane Database of Systematic Reviews|journal=Cochrane Database Syst Rev|volume=|issue=2|pages=CD004374|year=2006|pmid=16625600|doi=10.1002/14651858.CD004374.pub2|editor1-last=Phipps|editor1-first=Simon|chapter=Short term urinary catheter policies following urogenital surgery in adults}}</ref><ref>{{cite journal|author=Gould CV, Umscheid CA, Agarwal RK, Kuntz G, Pegues DA|title=Guideline for prevention of catheter-associated urinary tract infections 2009|url=https://archive.org/details/sim_infection-control-and-hospital-epidemiology_2010-04_31_4/page/319|journal=Infect Control Hosp Epidemiol|volume=31|issue=4|pages=319–26|year=2010|pmid=20156062|doi=10.1086/651091}}</ref> ===ਹੋਰ=== ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮਸਾਨੇ ਦੀ ਲਾਗ ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਚਲਦੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।<!--<ref name=Review08/> --> ਜੋਖਮ ਦੇ ਹੋਰ ਕਾਰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ[[diabetes mellitus|ਸ਼ੱਕਰ ਰੋਗ]],<ref name=Review08/> [[circumcise|ਖਤਨਾ ਨਾ ਕਰਵਾਉਣਾ]], ਅਤੇ [[benign prostatic hypertrophy|ਵੱਡੀ ਪਰਾਸਟੇਟ ਗ੍ਰੰਥੀ]] ਦਾ ਹੋਣਾ।<ref name=EM2011/> ਜਟਿਲ ਕਾਰਕ ਸਪਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਮੌਜੂਦ ਸਰੀਰਕ, ਕਾਰਜਾਤਮਕ, ਜਾਂ ਮੈਟਾਬੋਲਿਕ ਅਸਧਾਰਨਤਾਵਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<!--<ref name=bryan/> --> ਪਿਸ਼ਾਬ ਨਾਲੀ ਦੀ ਜਟਿਲ ਲਾਗ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕਰਨਾ ਵਧੇਰੇ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਵਧੇਰੇ ਆਕ੍ਰਾਮਕ ਮੁਲਾਂਕਣ, ਇਲਾਜ ਅਤੇ ਫਾਲੋ-ਅਪ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref name=bryan>[http://pathmicro.med.sc.edu/infectious%20disease/Urinary%20Tract%20Infections.htm Infectious Disease, Chapter Seven, Urinary Tract Infections] from ''Infectious Disease Section of Microbiology and Immunology On-line''. By Charles Bryan MD. University of South Carolina. This page last changed on Wednesday, April 27, 2011</ref> ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਿਸ਼ਾਬ ਨਾਲੀ ਦੀ ਲਾਗ [[ਵੇਸੀਕੋਉਰੇਟਲ ਰਿਫਲਕਸ]] ([[ਪਿਸ਼ਾਬ]] ਦਾ [[urinary bladder|ਮਸਾਨੇ]] ਤੋਂ [[ਪਿਸ਼ਾਬ ਨਲੀ]] ਜਾਂ [[ਗੁਰਦੇ]] ਵਿੱਚ ਅਧਾਰਨ ਪ੍ਰਵਾਹ) ਅਤੇ [[ਕਬਜ਼]] ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref name=PeadsNA2011/> [[ਰੀੜ੍ਹ ਦੀ ਹੱਡੀ ਦੀ ਸੱਟ]] ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਪਿਸ਼ਾਬ ਨਾਲੀ ਦੀ ਲਾਗ ਦਾ ਵਧੇਰੇ ਜੋਖਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਕੁਝ ਹੱਦ ਤਕ ਕਾਰਨ ਕੈਥੀਟਰ ਦੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਰਤੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੱਦ ਤਕ [[urination|ਪਿਸ਼ਾਬ ਕਰਨ]] ਦੀ ਗੜਬੜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref name=Spine2010>{{cite journal|last=Eves|first=FJ|coauthors=Rivera, N|title=Prevention of urinary tract infections in persons with spinal cord injury in home health care.|journal=Home healthcare nurse|date=2010 Apr|volume=28|issue=4|pages=230–41|pmid=20520263|doi=10.1097/NHH.0b013e3181dc1bcb}}</ref> ਇਹ ਇਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਲਾਗ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਆਮ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਭਰਤੀ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਦਾ ਵੀ ਸਭ ਤੋਂ ਆਮ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref name=Spine2010/> ਇਸ ਦੇ ਇਲਾਵਾ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਰੋਕਥਾਮ ਅਤੇ ਇਲਾਜ ਲਈ [[ਕ੍ਰੈਨਬੇਰੀ ਦਾ ਜੂਸ]] ਜਾਂ ਕ੍ਰੇਨਬੇਰੀ ਪੂਰਕ ਪਦਾਰਥ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref>{{cite journal|last=Opperman|first=EA|title=Cranberry is not effective for the prevention or treatment of urinary tract infections in individuals with spinal cord injury.|journal=Spinal cord|date=2010 Jun|volume=48|issue=6|pages=451–6|pmid=19935757|doi=10.1038/sc.2009.159}}</ref> ==ਰੋਗਜਨਕ== ਪਿਸ਼ਾਬ ਨਾਲੀ ਦੀਆਂ ਲਾਗਾਂ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਦਾਰ [[ਬੈਕਟੀਰੀਆ]] ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਪਿਸ਼ਾਬ ਨਲੀ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਮਸਾਨੇ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ, ਲਾਗ ਖੂਨ ਜਾਂ [[ਲਿੰਫ਼]] ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।<!--<ref name=Sal2011/> --> ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਬੈਕਟੀਰੀਆ ਅੰਤੜੀਆਂ ਤੋਂ ਪਿਸ਼ਾਬ ਨਲੀ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸਰੀਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਵਧੇਰੇ ਜੋਖਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<!--<ref name=Sal2011/> --> ਮਸਾਨੇ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ''ਈ. ਕੋਲੀ'' ਮਸਾਨੇ ਦੀ ਕੰਧ ਦੇ ਨਾਲ ਚਿਪਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ [[ਬਾਇਓਫਿਲਮ]] ਬਣਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਸਰੀਰ ਦੀ ਰੋਗ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਰੋਧ ਕਰਦੀ ਹੈ।<ref name=Sal2011/> ==ਰੋਕਥਾਮ== ਕਈ ਉਪਾਵਾਂ ਦੀ ਪਿਸ਼ਾਬ ਨਾਲੀ ਦੀ ਲਾਗ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਪੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: [[ਗਰਭ ਨਿਰੋਧਕ ਗੋਲੀਆਂ]] ਜਾਂ [[ਕੰਡੋਮ]] ਦੀ ਵਰਤੋਂ, ਸੰਭੋਗ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਪਿਸ਼ਾਬ ਕਰਨਾ, ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਅੰਡਰਵਿਅਰ ਦੀ ਕਿਸਮ, ਪਿਸ਼ਾਬ ਕਰਨ ਜਾਂ [[ਟੱਟੀ ਜਾਣ]] ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਨਿੱਜੀ ਸਫਾਈ ਦੇ ਤਰੀਕੇ, ਜਾਂ ਕੀ ਵਿਅਕਤੀ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਨਹਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਸ਼ਾਵਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।<ref name=Review08/> ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣਾ ਪਿਸ਼ਾਬ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ, [[ਟੈਂਪੋਨ]] ਦੀ ਵਰਤੋਂ, ਅਤੇ ਟੂਟੀ ਨਾਲ ਧੋਣ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਸਬੂਤ ਦੀ ਕਮੀ ਹੈ।<ref name=NA2011/> ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਪਿਸ਼ਾਬ ਨਾਲੀ ਦੀਆਂ ਲਾਗਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਗਰਭ-ਨਿਰੋਧ ਦੇ ਉਪਾਅ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਕਰਾਣੂਨਾਸ਼ਕ ਅਤੇ ਡਾਇਆਫਾਰਮ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿਕਲਪਕ ਤਰੀਕੇ ਵਰਤਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref name=Sal2011/> [[ਕ੍ਰੈਨਬੇਰੀ]] (ਜੂਸ ਜਾਂ ਕੈਪਸੂਲ) ਵਾਰ-ਵਾਰ ਲਾਗ ਤੋਂ ਪੀੜਤ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਘਟਾ ਸਕਦਾ ਹੈ,<ref name=Jepson/><ref name=Wang2012>{{cite journal | author=Wang CH, Fang CC, Chen NC ''et al'' | title=Cranberry-containing products for prevention of urinary tract infections in susceptible populations | journal=Arch Intern Med | year=2012 | volume=172 | issue=13 | pages=988–96 |doi=10.1001/archinternmed.2012.3004}}</ref> ਪਰ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਇੱਕ ਮੁੱਦਾ ਹੈ<ref name=Jepson>{{cite journal|author=Jepson RG, Craig JC|title=Cochrane Database of Systematic Reviews|journal=Cochrane Database Syst Rev|issue=1|pages=CD001321|year=2008|pmid=18253990|doi=10.1002/14651858.CD001321.pub4|editor1-last=Jepson|editor1-first=Ruth G|chapter=Cranberries for preventing urinary tract infections }}</ref> ਅਤੇ 30% ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਿਅਦੇ ਅਤੇ ਆਂਦਰ ਸਬੰਧੀ ਗੜਬੜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref>{{cite journal|last=Rossi|first=R|coauthors=Porta, S, Canovi, B|title=Overview on cranberry and urinary tract infections in females.|journal=Journal of Clinical Gastroenterology|date=2010 Sep|volume=44 Suppl 1|pages=S61-2|pmid=20495471|doi=10.1097/MCG.0b013e3181d2dc8e}}</ref> ਹਰ ਰੋਜ਼ ਦੋ ਵਾਰ ਵਰਤੋਂ ਇੱਕ ਵਾਰ ਵਰਤੋਂ ਤੋਂ ਬੇਹਤਰ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।<ref>{{cite journal|last=Wang|first=CH|coauthors=Fang, CC; Chen, NC; Liu, SS; Yu, PH; Wu, TY; Chen, WT; Lee, CC; Chen, SC|title=Cranberry-containing products for prevention of urinary tract infections in susceptible populations: a systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials.|journal=Archives of Internal Medicine|date=2012 July 9|volume=172|issue=13|pages=988–96|pmid=22777630}}</ref> 2011 ਤਕ, ਯੋਨੀ ਦੇ ਅੰਦਰ [[ਪ੍ਰੋਬਾਇਓਟਿਕਸ]] ਦੇ ਫਾਇਦੇ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਉਣ ਲਈ, ਹੋਰ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।<ref name=Sal2011/> [[ਸ਼ੁਕਰਾਣੂਨਾਸ਼ਕ]] ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਕੰਡੋਮ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਜਾਂ ਗਰਭ-ਨਿਰੋਧਕ ਗੋਲੀਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਗੈਰ-ਜਟਿਲ ਪਿਸ਼ਾਬ ਨਾਲੀ ਦੀ ਲਾਗ ਦੇ ਜੋਖਮ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੇ ਨਹੀਂ ਹਨ।<ref>{{cite book |last1= Engleberg|first1= N C|authorlink1= |last2= DiRita|first2=V | last3=Dermody | first3=T S | authorlink2= |coauthors= |editor1-first=|editor1-last= |editor1-link= |others= |title= Schaechter's Mechanism of Microbial Disease|trans_title= |url=https://archive.org/details/schaechtersmecha0000unse|archiveurl= |archivedate= |accessdate= |type= |edition=4 |series= |volume= |date= |year= 2007 |month= |origyear=|publisher= Lippincott Williams & Wilkins |location= Baltimore|isbn=978-0-7817-5342-5 |oclc= |doi= |id= |page= |pages=|at=618 |trans_chapter= |chapter= 63|chapterurl= |quote= |ref= |bibcode= |laysummary= |laydate= |separator=|postscript= |lastauthoramp=}}</ref> ===ਦਵਾਈਆਂ=== ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਲਾਗ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਐਂਟੀਬਾਇਓਟਿਕ ਦਾ ਲੰਮਾ ਇਲਾਜ ਅਸਰਦਾਇਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref name=Review08/> ਅਕਸਰ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਦਵਾਈਆਂ ਵਿੱਚ [[ਨਾਈਟ੍ਰੋਫੁਰੈਨਟੋਇਨ]] ਅਤੇ [[ਟ੍ਰਾਈਮੇਥੋਪ੍ਰਿਮ/ਸਲਫਾਮੈਥੋਕਸੇਜ਼ੋਲ]] ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref name=Sal2011/>[[ਮੇਥੇਨਾਮਾਈਨ]] ਇੱਕ ਹੋਰ ਏਜੰਟ ਹੈ ਜੋ ਅਕਸਰ ਇਸ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਮਸਾਨੇ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਤਿਜ਼ਾਬੀਪਣ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਹ [[ਫੋਰਮੈਲਡਿਹਾਈਡ]] ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤਿਰੋਧਕਤਾ ਵਿਕਸਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।<ref>{{cite book|last=Cubeddu|first=Richard Finkel, Michelle A. Clark, Luigi X.|title=Pharmacology|year=2009|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|location=Philadelphia|isbn=9780781771559|pages=397|url=http://books.google.ca/books?id=Q4hG2gRhy7oC&pg=PA397&lpg=PA397|edition=4th ed.}}</ref> ਉਹਨਾਂ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਲਾਗਾਂ ਸੰਭੋਗ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਐਂਟੀਬਾਇਓਟਿਕਸ ਲੈਣ ਨਾਲ ਮਦਦ ਮਿਲ ਸਕਦੀ ਹੈ।<ref name=Sal2011/> ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਮਾਹਵਾਰੀ ਬੰਦ ਹੋ ਗਈ ਹੈ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ, [[ਸਥਾਨਕ]] ਯੋਨੀ ਸਬੰਧੀ [[ਏਸਟ੍ਰੋਜੇਨ]] ਨਾਲ ਇਸ ਲਾਗ ਨੰ[ ਘਟਦਾ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।<!--<ref name=Cochrane2008/> --> ਸਥਾਨਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਲਗਾਈਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕਰੀਮਾਂ ਦੇ ਉਲਟ, [[Pessary|ਡਾਇਫਾਰਮ]] ਤੋਂ ਯੋਨੀ ਸਬੰਧੀ ਏਸਟ੍ਰੋਜੇਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ, ਐਂਟੀਬਾਇਓਟਿਕ ਦੀ ਘੱਟ ਖੁਰਾਕ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਉਪਯੋਗੀ ਨਹੀਂ ਪਾਈ ਗਈ ਹੈ।<ref name=Cochrane2008>{{cite journal|last=Perrotta|first=C|coauthors=Aznar, M, Mejia, R, Albert, X, Ng, CW|title=Oestrogens for preventing recurrent urinary tract infection in postmenopausal women.|journal=Cochrane database of systematic reviews (Online)|date=2008-04-16|issue=2|pages=CD005131|pmid=18425910|doi=10.1002/14651858.CD005131.pub2}}</ref> 2011 ਤਕ, ਕਈ [[ਟੀਕੇ]] ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ।<ref name=Sal2011/> ===ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ=== [[prophylactic|ਰੋਕਥਾਮ]] ਵਾਲੀਆਂ ਐਂਟੀਬਾਇਓਟਿਕਸ ਦੁਆਰਾ ਪਿਸ਼ਾਬ ਨਾਲੀ ਦੀਆਂ ਲਾਗਾਂ ਦੇ ਘਟ ਜਾਣ ਬਾਰੇ ਸਬੂਤ ਮਾੜਾ ਹੈ।<ref name=Child2010>{{cite journal|last1=Dai|first1=B|last2=Liu|first2=Y|last3=Jia|first3=J|last4=Mei|first4=C|title=Long-term antibiotics for the prevention of recurrent urinary tract infection in children: a systematic review and meta-analysis|journal=Archives of Disease in Childhood|volume=95|issue=7|pages=499–508|year=2010|pmid=20457696|doi=10.1136/adc.2009.173112}}</ref> ਜੇ ਗੁਰਦੇ ਸਬੰਧੀ ਕੋਈ ਅੰਦਰਲੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨਾ ਹੋਣ ਤਾਂ ਪਿਸ਼ਾਬ ਨਾਲੀ ਦੀ ਲਾਗ ਦੇ ਦੁਬਾਰਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਗੁਰਦੇ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਹੋਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਬਹੁਤ ਵਿਰਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵੱਜੋਂ ਬਾਲਗਾਂ ਵਿੱਚ [[ਗੁਰਦੇ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਬਿਮਾਰੀ]] ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਬਸ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਦਾ ਇੱਕ ਤਿਹਾਈ (0.33%) ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref>{{cite journal|last=Salo|first=J|coauthors=Ikäheimo, R, Tapiainen, T, Uhari, M|title=Childhood urinary tract infections as a cause of chronic kidney disease.|journal=Pediatrics|date=2011 Nov|volume=128|issue=5|pages=840–7|pmid=21987701|doi=10.1542/peds.2010-3520}}</ref> ==ਬਿਮਾਰੀ ਦੀ ਪਛਾਣ== [[Image:Bacteriuria pyuria 4.jpg|thumb|ਮਾਈਕ੍ਰੋਸਕੋਪ ਹੇਠਾਂ ਪਿਸ਼ਾਬ ਵਿੱਚ ਸਫੇਦ ਰਕਤਾਣੂਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਕਈ ਸਾਰੇ [[ਬੈਸਿਲੀ]] (ਡੰਡੇ ਦੇ ਆਕਾਰ ਦੇ ਬੈਕਟੀਰੀਆ, ਇੱਥੇ ਕਾਲੇ ਬੀਨ ਦੇ ਆਕਾਰ ਦੇ) ਦਿਖਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਇਹ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਪਿਸ਼ਾਬ ਨਾਲੀ ਦੀ ਲਾਗ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹਨ।]] ਸਿੱਧੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਸਿਰਫ ਲੱਛਣਾਂ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਅਤੇ ਅਗਲੇਰੀ ਲੈਬਾਰਟਰੀ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਨਿਦਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਲਾਜ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।<!--<ref name=Review08/> --> ਜਟਿਲ ਅਤੇ ਸ਼ੱਕੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ, [[ਪਿਸ਼ਾਬ ਦੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ]], ਜੋ ਕਿ [[ਯੂਰੀਨੇਰੀ ਨਾਈਟ੍ਰੇਟਾਂ]], [[ਸਫੇਦ ਰਕਤਾਣੂਆਂ]] (ਲਿਊਕੋਸਾਈਟਸ), ਜਾਂ [[ਲਿਊਕੋਸਾਈਟਸ ਏਸਟਰੇਸ]] ਨੂੰ ਦੇਖਦਾ ਹੈ, ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਨਿਦਾਨ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਨਾ ਉਪਯੋਗੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। [[ਪਿਸ਼ਾਬ ਦੀ ਮਾਈਕ੍ਰੋਸਕੋਪ ਹੇਠਾਂ ਜਾਂਚ]] ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਟੈਸਟ, [[ਲਾਲ ਰਕਤਾਣੂਆਂ]], ਸਫੇਦ ਰਕਤਾਣੂਆਂ, ਜਾਂ ਬੈਕਟੀਰੀਆ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਦਾ ਹੈ।<!--<ref name=Review08/> --> ਪਿਸ਼ਾਬ ਦੇ [[microbiological culture|ਕਲਚਰ]] ਨੂੰ ਉਦੋਂ ਪਾਜ਼ਿਟਿਵ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੇ ਇਹ ਪਿਸ਼ਾਬ ਨਾਲੀ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਮਿਲੀਲਿਟਰ ਵਿੱਚ 10³ [[ਕੋਲੋਨੀ ਫੋਰਮਿੰਗ ਯੂਨਿਟ]] ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੀ ਬੈਕਟੀਰੀਅਲ ਕੋਲੋਨੀ ਗਿਣਤੀ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ।<!--<ref name=Review08/> --> ਇਹਨਾਂ ਕਲਚਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਐਂਟੀਬਾਇਓਟਿਕ ਪ੍ਰਤੀ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਐਂਟੀਬਾਇਓਟਿਕ ਇਲਾਜ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਉਪਯੋਗੀ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ।<!--<ref name=Review08/> --> ਪਰ, ਨੇਗੈਟਿਵ ਕਲਚਰ ਵਾਲੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਅਜੇ ਵੀ ਐਂਟੀਬਾਇਓਟਿਕ ਇਲਾਜ ਦੇ ਨਾਲ ਸੁਧਾਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref name=Review08/> ਕਿਉਂਕਿ ਲੱਛਣ ਅਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਿਸ਼ਾਬ ਨਾਲੀ ਦੀਆਂ ਲਾਗਾਂ ਵਾਸਤੇ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਜਾਂਚ ਦੇ ਬਿਨਾਂ, ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਦਾਨ ਕਰਨਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref name=Elder2011/> ===ਵਰਗੀਕਰਨ=== ਪਿਸ਼ਾਬ ਨਾਲੀ ਦੀ ਲਾਗ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ ਪਿਸ਼ਾਬ ਨਾਲੀ ਦਾ ਹੇਠਲਾ ਹਿੱਸਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਮਸਾਨੇ ਦੀ ਲਾਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੁਜੇ ਪਾਸੇ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਪਿਸ਼ਾਬ ਨਾਲੀ ਦਾ ਉਪਰਲਾ ਹਿੱਸਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਪਾਈਲੋਨਫ੍ਰਾਈਟਿਸ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<!--<ref name=EM2011/> --> ਜੇ ਪਿਸ਼ਾਬ ਵਿੱਚ ਕਾਫੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਬੈਕਟੀਰੀਆ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਵੇ ਪਰ ਕੋਈ ਲੱਛਣ ਨਾ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਇਸ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਲੱਛਣਾਂ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਪਿਸ਼ਾਬ ਵਿੱਛ ਬੈਕਟੀਰੀਆ (asymptomatic bacteriuria) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=EM2011/> ਜੇ ਪਿਸ਼ਾਬ ਨਾਲੀ ਦੀ ਲਾਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਉਪਰਲਾ ਹਿੱਸਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ [[ਡਾਇਬਿਟੀਜ਼ ਮੇਲੀਟਸ]] ਹੋਵੇ, ਉਹ ਗਰਭਵਤੀ ਹੋਵੇ, ਮਰਦ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਉਸ ਵਿੱਚ [[ਰੋਗਾਂ ਨਾਲ ਲੜਣ ਦੀ ਘੱਟ ਤਾਕਤ]] ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਜਟਿਲ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=AFP2011/><ref name=Sal2011/> ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਜੇ ਔਰਤ ਸਿਹਤਮੰਦ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ [[ਮਾਹਵਾਰੀ ਬੰਦ ਨਾ ਹੋਈ ਹੋਵੇ]] ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਗੈਰ-ਜਟਿਲ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=AFP2011/> ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਪਿਸ਼ਾਬ ਨਾਲੀ ਦੀ ਲਾਗ ਬੁਖਾਰ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਪਿਸ਼ਾਬ ਨਾਲੀ ਦੇ ਉਪਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਲਾਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=PeadsNA2011>{{cite journal|last=Bhat|first=RG|coauthors=Katy, TA, Place, FC|title=Pediatric urinary tract infections.|url=https://archive.org/details/sim_emergency-medicine-clinics-of-north-america_2011-08_29_3/page/637|journal=Emergency medicine clinics of North America|date=2011 Aug|volume=29|issue=3|pages=637–53|pmid=21782079|doi=10.1016/j.emc.2011.04.004}}</ref> ===ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ=== ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਿਸ਼ਾਬ ਨਾਲੀ ਦੀ ਲਾਗ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਉਣ ਲਈ, ਪਿਸ਼ਾਬ ਦੇ ਪਾਜ਼ਿਟਿਵ ਕਲਚਰ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<!--<ref name=PeadsNA2011/> --> ਨਮੂਨਾ ਲੈਣ ਲਈ ਵਰਤੇ ਗਏ ਤਰੀਕੇ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਦੂਸ਼ਣ ਅਕਸਰ ਇੱਕ ਚੁਣੌਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਵਿਚਕਾਰਲੀ ਧਾਰਾ ਦਾ ਸਾਫ ਨਮੂਨਾ ਲੈਣ ਲਈ 10⁵&nbsp;CFU/mL ਦਾ ਕੱਟ-ਆਫ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕੈਥੀਟਰ ਤੋਂ ਲਏ ਗਏ ਨਮੂਨਿਆਂ ਲਈ 10⁴&nbsp;CFU/mL ਦਾ ਕੱਟ ਆਫ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ [[ਸੁਪਰਾਪਿਉਬਿਕ ਏਸਪਿਰੇਸ਼ਨ (ਸੂਈ ਦੇ ਨਾਲ ਸਿੱਧਾ ਮਸਾਨੇ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਨਮੂਨਾ) ਲਈ 10]]²&nbsp;CFU/mL ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<!--<ref name=PeadsNA2011/> --> ਕਲਚਰ ਬਣਾਉਣ ਵੇਲੇ ਦੂਸ਼ਣ ਦੀ ਉੱਚੀ ਦਰ ਦੇ ਕਾਰਨ [[ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਗਠਨ]] ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਨਮੂਨੇ ਇਕੱਠੇ ਕਰਨ ਲਈ "ਪਿਸ਼ਾਬ ਥੈਲੀਆਂ" ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਮਨ੍ਹਾਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਬੱਚੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਟਾਇਲਟ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੈਥਿਟਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<!--<ref name=PeadsNA2011/> --> [[ਅਮੇਰਿਕਨ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ ਪੀਡੀਆਟ੍ਰਿਕਸ]] ਵਰਗੇ ਕੁਝ ਸੰਗਠਨ ਪਿਸ਼ਾਬ ਨਾਲੀ ਦੀ ਲਾਗ ਵਾਲੇ ਦੋ ਸਾਲ ਤੋਂ ਘੱਟ ਉਮਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ [[ਰੀਨਲ ਅਲਟਰਾਸਾਉਂਡ]] ਅਤੇ [[ਵੋਇਡਿੰਗ ਸਿਸਟੋਯੂਰੇਥੋਗ੍ਰਾਮ]] (ਜਦੋਂ ਬੱਚਾ ਪਿਸ਼ਾਬ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਐਕਸ-ਰੇ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸਦੀ ਪਿਸ਼ਾਬ ਨਲੀ ਅਤੇ ਮਸਾਨੇ ਨੂੰ ਦੇਖਣਾ) ਦੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ।<!--<ref name=PeadsNA2011/> --> ਪਰ, ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਇਲਾਜ ਦੀ ਕਮੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਜੇ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ [[ਨੈਸ਼ਨਲ ਇੰਸਟਿਚਿਊਟ ਫਾਰ ਕਲੀਨਿਕਲ ਐਕਸਿਲੈਂਸ]] ਵਰਗੇ ਦੂਜੇ ਸੰਗਠਨ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਤੋਂ ਘੱਟ ਉਮਰ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਜਾਂ ਅਸਧਾਰਨ ਨਤੀਜਿਆਂ ਵਾਲੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ ਰੁਟੀਨ ਇਮੇਜਿੰਗ ਦੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref name=PeadsNA2011/> ===ਦੂਜੇ ਰੋਗਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਨਿਦਾਨ=== [[ਸਰਵੀਸਾਈਟਿਸ]] ([[ਬੱਚੇਦਾਨੀ ਦੀ ਗਰਦਨ]] ਦੀ ਸੋਜਜ਼) ਜਾਂ [[ਵੈਜੀਨਾਈਟਿਸ]] ([[ਯੋਨੀ]] ਦੀ ਸੋਜਸ਼) ਵਾਲੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਪਿਸ਼ਾਬ ਨਾਲੀ ਦੀ ਲਾਗ ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਵਾਲੇ ਮਰਦਾਂ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ''[[ਕਲੈਮੀਡੀਆ ਟ੍ਰੈਕੋਮੇਟਿਸ]]'' ਜਾਂ ''[[ਨੀਸੇਰੀਆ ਗੌਨਰੀਆ]]'' ਲਾਗ ਵੀ ਇੱਕ ਕਾਰਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref name=EM2011/><ref>{{cite journal|last=Raynor|first=MC|coauthors=Carson CC, 3rd|title=Urinary infections in men.|url=https://archive.org/details/sim_medical-clinics-of-north-america_2011-01_95_1/page/43|journal=The Medical clinics of North America|date=2011 Jan|volume=95|issue=1|pages=43–54|pmid=21095410|doi=10.1016/j.mcna.2010.08.015}}</ref> ਵੈਜੀਨਾਈਟਿਸ ਦਾ ਕਾਰਨ [[candidal vulvovaginitis|ਖ਼ਮੀਰ ਲਾਗ]] ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref name=Book2011>{{cite book|last=Leung|first=David Hui ; edited by Alexander|title=Approach to internal medicine: a resource book for clinical practice|publisher=Springer|location=New York|isbn=978-1-4419-6504-2|page=244|url=http://books.google.ca/books?id=lnXNpj5ZzKMC&pg=PA244|edition=3rd ed.|coauthors=Padwal, Raj}}</ref> ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਿਸ਼ਾਬ ਨਾਲੀ ਦੀ ਲਾਗ ਦੇ ਇੱਕ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੱਛਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪਿਸ਼ਾਬ ਦੇ ਕਲਚਰ ਨੈਗੇਟਿਵ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਐਂਟੀਬਾਇਟਿਕਸ ਦੇ ਨਾਲ ਸੁਧਾਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ [[ਇੰਟਰਸਟਿਸ਼ਲ ਸਿਸਟਾਇਟਿਸ]] (ਮਸਾਨੇ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਣਾ ਦਰਦ) ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite book|last=Kursh|first=edited by Elroy D.|title=Office urology|year=2000|publisher=Humana Press|location=Totowa, N.J.|isbn=978-0-89603-789-2|page=131|url=http://books.google.ca/books?id=AdYs-QwU8KQC&pg=PA131|coauthors=Ulchaker, James C.}}</ref> ਦੂਜੇ ਰੋਗਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਨਿਦਾਨ ਵਿੱਚ [[ਪ੍ਰਾਸਟੇਟਾਇਟਿਸ]] ([[ਪਰਾਸਟੇਟ]] ਦੀ ਲਾਗ) ਤੇ ਵੀ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite book|last=Walls|first=authors, Nathan W. Mick, Jessica Radin Peters, Daniel Egan ; editor, Eric S. Nadel ; advisor, Ron|title=Blueprints emergency medicine|year=2006|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|location=Baltimore, Md.|isbn=978-1-4051-0461-6|page=152|url=http://books.google.ca/books?id=NvqaWHi1OTsC&pg=RA1-PA152|edition=2nd ed.}}</ref> ==ਇਲਾਜ== ਮੁੱਖ ਇਲਾਜ [[ਐਂਟੀਬਾਇਟਿਕਸ]] ਹੈ।ਪਹਿਲੇ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਦੌਰਾਨ, ਕਦੇ-ਕਦੇ ਮਸਾਨੇ ਦੀ ਲਾਗ ਵਿੱਚ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਜਲਣ ਅਤੇ ਪਿਸ਼ਾਬ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਤੋਂ ਰਾਹਤ ਲਈ, ਐਂਟੀਬਾਇਓਟਿਕਸ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਕਦੇ-ਕਦੇ [[ਫੇਨਾਜ਼ੋਪਾਈਰਾਈਡਾਇਨ]] ਤਜਵੀਜ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref>{{cite journal|last=Gaines|first=KK|title=Phenazopyridine hydrochloride: the use and abuse of an old standby for UTI.|url=https://archive.org/details/sim_urologic-nursing_2004-06_24_3/page/207|journal=Urologic nursing|date=2004 Jun|volume=24|issue=3|pages=207–9|pmid=15311491}}</ref> ਪਰ, ਇਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਬਾਰੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਸਬੰਧੀ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇਸ ਦੀ ਰੁਟੀਨ ਵਿੱਚ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ [[ਮੇਥੇਮੋਗਲੋਬੀਨੇਮੀਆ]] (ਖੂਨ ਵਿੱਚ [[ਮੇਥੇਮੋਗਲੋਬਿਨ]] ਦੇ ਆਮ ਨਾਲੋਂ ਉੱਚੇ ਪੱਧਰ) ਦੇ ਵਧੇ ਹੋਏ ਜੋਖਮ ਦੇ ਕਾਰਨ।<ref>{{cite book|last=Aronson|first=edited by Jeffrey K.|title=Meyler's side effects of analgesics and anti-inflammatory drugs|year=2008|publisher=Elsevier Science|location=Amsterdam|isbn=978-0-444-53273-2|page=219|url=http://books.google.ca/books?id=2WxotnWiiWkC&pg=PA219}}</ref> ਬੁਖਾਰ ਲਈ [[ਐਸਿਟਾਮਿਨੋਫੇਨ]] (ਪੈਰਾਸੀਟਾਮੋਲ) ਵਰਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।<ref>{{cite book|last=Glass|first=[edited by] Jill C. Cash, Cheryl A.|title=Family practice guidelines|year=2010|publisher=Springer|location=New York|isbn=978-0-8261-1812-7|page=271|url=http://books.google.ca/books?id=4uKsZZ4BoRUC&pg=PA271|edition=2nd ed.}}</ref> ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਪਿਸ਼ਾਬ ਨਾਲੀ ਦੀ ਲਾਗ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਸ਼ੁਰੂਅਤੀ ਇਲਾਜ ਦੇ ਅਸਫਲ ਹੋਣ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਡਾਕਟਰੀ ਫਾਲੋ-ਅਪ ਦੇ ਨਾਲ ਲੱਛਣ ਪ੍ਰਕਟ ਹੋਣ ਤੇ ਸਵੈ-ਇਲਾਜ ਨਾਲ ਫਾਇਦਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।<!--<ref name=Review08/> --> ਐਂਟੀਬਾਇਟਿਕਸ ਲਈ ਪ੍ਰਿਸਕ੍ਰਿਪਸ਼ਨ, ਫਾਰਮਾਸਿਸਟ ਨੂੰ ਫ਼ੋਨ ਰਾਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref name=Review08/> ===ਗੈਰ-ਜਟਿਲ=== ਗੈਰ-ਜਟਿਲ ਲਾਗਾਂ ਦਾ ਸਿਰਫ ਲੱਛਣਾਂ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਨਿਦਾਨ ਅਤੇ ਇਲਾਜ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref name=Review08/> [[ਟ੍ਰਾਈਮੇਥੋਪ੍ਰਿਮ/ਸਲਫਾਮੈਥੋਕਸੇਜ਼ੋਲ]] (TMP/SMX), [[ਸੇਫਾਲਾਸਪੋਰਿਨ]], [[ਨਾਈਟ੍ਰੋਫੁਰੈਨਟੋਇਨ]], ਜਾਂ [[quinolone|ਫਲੂਰੋਕਵਿਨੋਲੋਨ]] ਵਰਗੇ ਮੂੰਹ ਰਾਹੀਂ ਲਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਐਂਟੀਬਾਇਓਟਿਕਸ ਸਿਹਤਯਾਬੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਕਾਫੀ ਘਟਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਸਾਰੇ ਬਰਾਬਰ ਅਸਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref name=Cochrane10>{{cite journal|author=Zalmanovici Trestioreanu A, Green H, Paul M, Yaphe J, Leibovici L|title=Cochrane Database of Systematic Reviews|journal=Cochrane Database Syst Rev|volume=10|issue= 10|pages=CD007182|year=2010|pmid=20927755|doi=10.1002/14651858.CD007182.pub2|editor1-last=Zalmanovici Trestioreanu|editor1-first=Anca|chapter=Antimicrobial agents for treating uncomplicated urinary tract infection in women}}</ref> ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਟ੍ਰਾਈਮੇਥੋਪ੍ਰਿਮ, TMP/SMX, ਜਾਂ ਫਲੂਰੋਕਵਿਨੋਲੋਨ ਦੇ ਨਾਲ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕਾਫੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਕਿ ਨਾਈਟ੍ਰੋਫੁਰੈਨਟੋਇਨ ਨੂੰ 5–7&nbsp;ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref name=Review08/><ref name=IDSA2010/> ਇਲਾਜ ਨਾਲ, 36&nbsp;ਘੰਟਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਲੱਛਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਹੋ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।<ref name=AFP2011/> ਲਗਭਗ 50% ਲੋਕ ਇਲਾਜ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਜਾਂ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਣਗੇ।<ref name=Review08/> [[Infectious Diseases Society of America]] ਇਸ ਵਰਗ ਦੀ ਦਵਾਈ ਤੋਂ [[antibiotic resistance|ਪ੍ਰਤਿਰੋਧ]] ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਣ ਬਾਰੇ ਚਿੰਤਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਪਹਿਲੇ ਇਲਾਜ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਫਲੂਰੋਕਵਿਨੋਲੋਨ ਦੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref name=IDSA2010>{{cite journal|last=Gupta|first=K|coauthors=Hooton, TM, Naber, KG, Wullt, B, Colgan, R, Miller, LG, Moran, GJ, Nicolle, LE, Raz, R, Schaeffer, AJ, Soper, DE, Infectious Diseases Society of, America, European Society for Microbiology and Infectious, Diseases|title=International clinical practice guidelines for the treatment of acute uncomplicated cystitis and pyelonephritis in women: A 2010 update by the Infectious Diseases Society of America and the European Society for Microbiology and Infectious Diseases.|journal=Clinical infectious diseases: an official publication of the Infectious Diseases Society of America|date=2011-03-01|volume=52|issue=5|pages=e103-20|pmid=21292654|doi=10.1093/cid/ciq257}}</ref> ਇਸ ਸਾਵਧਾਨੀ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਇਹਨਾਂ ਦਵਾਈਆਂ ਦੀ ਵਿਆਪਕ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇਹਨਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਦਵਾਈਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤਿ ਕੁਝ ਪ੍ਰਤਿਰੋਧ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name=Review08/> ਕੁਝ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਇਕੱਲੀ [[ਟ੍ਰਾਈਮੇਥੋਪ੍ਰਿਮ]] ਨੂੰ ਹੀ TMP/SMX ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=IDSA2010/> ਪਿਸ਼ਾਬ ਨਾਲੀ ਦੀਆਂ ਸਧਾਰਨ ਲਾਗਾਂ ਲਈ, ਬੱਚਿਆਂ ਤੇ ਅਕਸਰ ਐਂਟੀਬਾਇਓਟਿਕਸ ਦੇ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਕੋਰਸ ਦਾ ਅਸਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite web|url=http://www.bestbets.org/bets/bet.php?id=939|title=BestBets: Is a short course of antibiotics better than a long course in the treatment of UTI in children|access-date=2013-09-03|archive-date=2009-08-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20090814225657/http://www.bestbets.org/bets/bet.php?id=939|url-status=dead}}</ref> ===ਪਾਈਲੋਨਫ੍ਰਾਈਟਿਸ=== ਮਸਾਨੇ ਦੀ ਸਧਾਰਨ ਲਾਗ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਵਿੱਚ, ਪਾਈਲੋਨਫ੍ਰਾਈਟਿਸ ਦਾ ਇਲਾਜ ਮੂੰਹ ਰਾਹੀਂ ਲਈ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਐਂਟੀਬਾਇਓਟਿਕਸ ਜਾਂ [[ਨੱਸ]] ਰਾਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਐਂਟੀਬਾਇਓਟਿਕਸ ਦੇ ਨਾਲ ਵਧੇਰੇ ਆਕ੍ਰਮਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=Pylo2011>{{cite journal|last=Colgan|first=R|coauthors=Williams, M, Johnson, JR|title=Diagnosis and treatment of acute pyelonephritis in women.|url=https://archive.org/details/sim_american-family-physician_2011-09-01_84_5/page/519|journal=American family physician|date=2011-09-01|volume=84|issue=5|pages=519–26|pmid=21888302}}</ref> ਉਹਨਾਂ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਪ੍ਰਤਿਰੋਧ ਦੀ ਦਰ 10% ਤੋਂ ਘੱਟ ਹੋਵੇ, ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ 7 ਦਿਨਾਂ ਲਈ ਮੂੰਹ ਰਾਹੀਂ ਲਈ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਫਲੂਰੋਕਵਿਨੋਲੋਨ [[ਸਿਪ੍ਰੋਫਲੋਕਸਾਸਿਨ]] ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<!--<ref name=Pylo2011/> -->ਜੇ ਸਥਾਨਕ ਪ੍ਰਤਿਰੋਧ ਦੀਆਂ ਦਰਾਂ 10% ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਅਕਸਰ ਨੱਸ ਰਾਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਣ ਵਾਲਾ [[ਸੇਫਟ੍ਰਾਇਐਕਸੋਨ]] ਤਜਵੀਜ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<!--<ref name=Pylo2011/> --> ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਗੰਭੀਰ ਲੱਛਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਕਰਨ ਜਾਂ ਲਗਾਤਾਰ ਐਂਟੀਬਾਇਓਟਿਕਸ ਦੀ ਲੋੜ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।<ref name=Pylo2011/> ਜੇ ਦੋ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਇਲਾਜ ਦੇ ਬਾਅਦ ਲੱਛਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ [[ਗੁਰਦੇ ਦੀ ਪੱਥਰੀ]] ਤੋਂ [[ਪਿਸ਼ਾਬ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ]] ਵਰਗੀਆਂ ਜਟਿਲਤਾਵਾਂ ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref name=EM2011/><ref name=Pylo2011/> ==ਵਿਆਪਕਤਾ== ਪਿਸ਼ਾਬ ਨਾਲੀ ਦੀਆਂ ਲਾਗਾਂ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਬੈਕਟੀਰੀਆ ਸਬੰਧੀ ਲਾਗ ਹੈ।<ref name=AFP2011>{{cite journal|last=Colgan|first=R|coauthors=Williams, M|title=Diagnosis and treatment of acute uncomplicated cystitis.|url=https://archive.org/details/sim_american-family-physician_2011-10-01_84_7/page/771|journal=American family physician|date=2011-10-01|volume=84|issue=7|pages=771–6|pmid=22010614}}</ref> ਉਹ 16 ਅਤੇ 35&nbsp;ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 10% ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਸਲਾਨਾ ਤੌਰ ਤੇ ਲਾਗ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ 60% ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਤੇ ਕੋਈ ਲਾਗ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref name=Review08/><ref name=Sal2011>{{cite journal|last=Salvatore|first=S|coauthors=Salvatore, S, Cattoni, E, Siesto, G, Serati, M, Sorice, P, Torella, M|title=Urinary tract infections in women.|journal=European journal of obstetrics, gynecology, and reproductive biology|date=2011 Jun|volume=156|issue=2|pages=131–6|pmid=21349630|doi=10.1016/j.ejogrb.2011.01.028}}</ref> ਦੁਬਾਰਾ ਹੋਣ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਆਮ ਹਨ, ਅਤੇ ਲਗਭਗ ਅੱਧੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਾਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦੂਜੀ ਲਾਗ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<!--<ref name=Sal2011/> --> ਪਿਸ਼ਾਬ ਨਾਲੀ ਦੀਆਂ ਲਾਗਾਂ ਮਰਦਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਗੁਣਾ ਵੱਧ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।<ref name=Sal2011/> ਪਾਈਲੋਨਫ੍ਰਾਈਟਿਸ ਜਾਂ ਪਿਸ਼ਾਬ ਨਾਲੀ ਦੇ ਉਪਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਲਾਗ ਦੀ ਵਾਰਵਾਰਤਾ 20–30 ਗੁਣਾ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref name=Review08/> ਉਹ [[Nosocomial infection|ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਲੱਗਣ ਵਾਲੀਆਂ ਲਾਗਾਂ]] ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਆਮ ਕਾਰਣ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਲਗਭਗ 40% ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref name=Nurse2010>{{cite book|title=Brunner & Suddarth's textbook of medical-surgical nursing.|year=2010|publisher=Wolters Kluwer Health/Lippincott Williams & Wilkins|location=Philadelphia|isbn=978-0-7817-8589-1|page=1359|url=http://books.google.ca/books?id=SmtjSD1x688C&pg=PA1359|edition=12th ed.}}</ref> ਲੱਛਣਾਂ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਪਿਸ਼ਾਬ ਵਿੱਚ ਬੈਕਟੀਰੀਆ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਉਮਰ ਦੇ ਨਾਲ ਵਧਦੀ ਹੈ ਜੋ ਬੱਚਾ ਜੰਮਣ ਦੀਆਂ ਸਮਰੱਥ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਦੋ ਤੋਂ ਸੱਤ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਦੇਖਭਾਲ ਘਰਾਂ ਵਿਚਲੀਆਂ ਬਜ਼ੁਰਗ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ 50% ਤਕ ਹੈ।<ref name=NA2011/> 75 ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉਮਰ ਦੇ ਮਰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਛਣਾਂ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਪਿਸ਼ਾਬ ਵਿੱਚ ਬੈਕਟੀਰੀਆ ਹੋਣ ਦੀ ਦਰ 7-10% ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੈ।<ref name=Elder2011>{{cite journal|last=Woodford|first=HJ|coauthors=George, J|title=Diagnosis and management of urinary infections in older people.|journal=Clinical medicine (London, England)|date=2011 Feb|volume=11|issue=1|pages=80–3|pmid=21404794}}</ref> ਪਿਸ਼ਾਬ ਨਾਲੀ ਦੀਆਂ ਲਾਗਾਂ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ 10% ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।<ref name=Sal2011/> ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਿਸ਼ਾਬ ਨਾਲੀ ਦੀਆਂ ਲਾਗਾਂ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ ਤੋਂ ਘੱਟ ਉਮਰ ਦੇ ਖਤਨਾ ਨਾ ਕੀਤੇ ਗਏ ਮਰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਮ ਹਨ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਸਾਲ ਤੋਂ ਘੱਟ ਉਮਰ ਦੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।<ref name=PeadsNA2011/> ਪਰ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਾਰਵਾਰਤਾ ਦੇ ਅਨੁਮਾਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਬੁਖ਼ਾਰ ਵਾਲੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਦੋ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ, 2 ਤੋਂ 20% ਨੂੰ ਪਿਸ਼ਾਬ ਨਾਲੀ ਦੀ ਲਾਗ ਹੋਣ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਸੀ।<ref name=PeadsNA2011/> ==ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ== ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ, ਪਿਸ਼ਾਬ ਨਾਲੀ ਦੀਆਂ ਲਾਗਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹਰ ਸਾਲ ਲਗਭਗ ਸੱਤ ਮਿਲੀਅਨ ਲੋਕ ਡਾਕਟਰਾਂ ਕੋਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਸੰਕਟਕਾਲੀ ਵਿਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਿਲੀਅਨ ਮੁਲਾਕਾਤਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਲੱਖ ਕੋਲ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਭਰਤੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref name=Sal2011/> ਕੰਮ ਤੋਂ ਗੁਆਏ ਗਏ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਡਾਕਟਰੀ ਲਾਗਤ, ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਲਾਗਾਂ ਦੀ ਲਾਗਤ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ।<!--<ref name=Nurse10/> --> ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਇਲਾਜ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਖਰਚ ਸਲਾਨਾ ਅਧਾਰ ਤੇ ਅਨੁਮਾਨਤ 1.6&nbsp;ਬਿਲੀਅਨ&nbsp;ਅਮਰੀਕੀ ਡਾਲਰ ਹੈ।<ref name=Nurse2010/> ==ਇਤਿਹਾਸ== ਪਿਸ਼ਾਬ ਨਾਲੀ ਦੀਆਂ ਲਾਗਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਵਰਣਨ [[ਏਬਰਸ ਪੇਪਾਈਰਸ]] ਵਿੱਚ 1550 BC ਤੋਂ ਹੈ।<ref name=His2008>{{cite book|last=Al-Achi|first=Antoine|title=An introduction to botanical medicines: history, science, uses, and dangers|year=2008|publisher=Praeger Publishers|location=Westport, Conn.|isbn=978-0-313-35009-2|page=126|url=http://books.google.ca/books?id=HMzxKua4_rcC&pg=PA126}}</ref> ਮਿਸਰ ਵਾਸੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਨੂੰ "ਮਸਾਨੇ ਤੋਂ ਤਾਪ ਦਾ ਨਿਕਲਣਾ" ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਰਣਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite book|last=Wilson...]|first=[general ed.: Graham|title=Topley and Wilson's Principles of bacteriology, virology and immunity: in 4 volumes|year=1990|publisher=Arnold|location=London|isbn=0-7131-4591-9|page=198|edition=8. ed.}}</ref> 1930 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਐਂਟੀਬਾਇਓਟਿਕਸ ਦੇ ਉਪਲਬਧ ਹੋਣ ਤਕ ਇਸ ਦਾ ਇਲਾਜ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜੜੀ-ਬੂਟੀਆਂ,[[ਖੂਨ ਕੱਢਣਾ]] ਅਤੇ ਆਰਾਮ ਕਰਨ ਦੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।<ref name=His2008/> ==ਗਰਭ-ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ== ਗੁਰਦੇ ਦੀ ਲਾਗ ਦੇ ਵਧੇ ਹੋਏ ਜੋਖਮ ਦੇ ਕਾਰਨ [[ਗਰਭ-ਅਵਸਥਾ]] ਵਿੱਚ ਪਿਸ਼ਾਬ ਨਾਲੀ ਦੀਆਂ ਲਾਗਾਂ ਵਧੇਰੇ ਚਿੰਤਾਜਨਕ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।<!--<ref name=NA2011/> --> ਗਰਭ-ਅਵਸਥਾ ਦੌਰਾਨ, [[ਪ੍ਰੋਜੈਸਟੇਰੋਨ]] ਦੇ ਉੱਚੇ ਪੱਧਰ ਬੱਚੇਦਾਨੀ ਅਤੇ ਮਸਾਨੇ ਦੀਆਂ ਮਾਸਪੇਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਘੱਟ ਜਾਣ ਦੇ ਜੋਖਮ ਨੂੰ ਵਧਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸਦੇ ਕਾਰਨ ਰਿਫਲਕਸ ਦੀ ਵਧੇਰੇ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪਿਸ਼ਾਬ ਵਾਪਸ ਪਿਸ਼ਾਬ ਨਲੀ ਅਤੇ ਗੁਰਦਿਆਂ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<!--<ref name=NA2011/> --> ਜਦ ਕਿ ਗਰਭਵਤੀ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਲੱਛਣਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਪਿਸ਼ਾਬ ਵਿੱਚ ਬੈਕਟੀਰੀਆ ਮੌਜੂਦ ਹੋਣ ਦਾ ਵਧਿਆ ਹੋਇਆ ਜੋਖਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੇ ਪਿਸ਼ਾਬ ਵਿੱਚ ਬੈਕਟੀਰੀਆ ਮੌਜੂਦ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਗੁਰਦੇ ਦੀ ਲਾਗ ਹੋਣ ਦਾ 25-40% ਜੋਖਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref name=NA2011/> ਜੇ ਪਿਸ਼ਾਬ ਦੀ ਜਾਂਚ ਲਾਗ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਦਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ—ਭਾਵੇਂ ਲੱਛਣ ਨਾ ਹੋਣ—ਤਾਂ ਵੀ ਇਲਾਜ ਦੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<!--<ref name=Preg10/> -->[[ਸੇਫਾਲੇਕਸਿਨ]] ਜਾਂ [[ਨਾਈਟ੍ਰੋਫੁਰੈਨਟੋਇਨ]] ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਗਰਭ-ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=Preg10>{{cite journal|author=Guinto VT, De Guia B, Festin MR, Dowswell T|title=Cochrane Database of Systematic Reviews|journal=Cochrane Database Syst Rev|volume=|issue=9|pages=CD007855|year=2010|pmid=20824868|doi=10.1002/14651858.CD007855.pub2|editor1-last=Guinto|editor1-first=Valerie T|chapter=Different antibiotic regimens for treating asymptomatic bacteriuria in pregnancy}}</ref> ਗਰਭ-ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੇ ਦੀ ਲਾਗ ਦਾ ਨਤੀਜਾ [[ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਨਮ]] ਜਾਂ [[ਪ੍ਰੀ-ਏਕਲੈਂਪਸੀਆ]] ([[hypertension|ਹਾਈ ਬਲੱਡ ਪ੍ਰੈਸ਼ਰ]] ਅਤੇ ਗਰਭ-ਅਵਸਥਾ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਗੁਰਦੇ ਦੀ ਗੜਬੜੀ ਦੀ ਸਥਿਤੀ, ਜਿਸਦੇ ਕਾਰਨ [[ਦੌਰੇ]] ਪੈ ਸਕਦੇ ਹਨ) ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref name=NA2011/> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਬਿਮਾਰੀਆਂ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਿਮਾਰੀਆਂ]] cj2uuqie25ithc8s2bpyhldy1ly7kki 0 26783 842437 821689 2026-07-10T21:30:53Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842437 wikitext text/x-wiki {{Infobox disease | Name = Anaphylaxis | Image = Angioedema2010.JPG | Caption = ਚਿਹਰੇ ਦਾ [[ਐਂਜੀਓਐਡੀਮਾ]] ਅਜਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਮੁੰਡਾ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਹੀਂ ਖੋਲ੍ਹ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਤਿਕਿਰਿਆ [[ਐਲਰਜਨ]] ਦੇ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਕਰਕੇ ਹੋਈ ਸੀ। | DiseasesDB = 29153 | ICD10 = {{ICD10|T|78|2|t|66}} | ICD9 = {{ICD9|995.0}} | ICDO = | OMIM = | MedlinePlus = 000844 | eMedicineSubj = med | eMedicineTopic = 128 | MeshID = D000707 }} <!--Definition, symptoms, and causes --> '''ਐਨਾਫਾਈਲੈਕਸਿਸ (ਤੀਵਰਗਰਾਹਿਤਾ)''' ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ [[ਐਲਰਜੀ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਤਿਕਿਰਿਆ]] ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਹਮਲਾ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਕਾਰਨ ਮੌਤ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।<ref name=Tint10>{{cite book |author=Tintinalli, Judith E. |title=Emergency Medicine: A Comprehensive Study Guide (Emergency Medicine (Tintinalli))|publisher=McGraw-Hill Companies |location=New York |year=2010 |pages=177–182 |isbn=0-07-148480-9 |oclc=|doi= |accessdate=}}</ref> ਇਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਖਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਕਈ ਲੱਛਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਖਾਰਸ਼ ਵਾਲੇ ਧੱਫੜ, ਗਲੇ ਦੀ ਸੋਜਿਸ਼, ਅਤੇ [[ਬਲੱਡ ਪ੍ਰੈਸ਼ਰ]] ਦਾ ਘਟਣਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਸਦੇ ਆਮ ਕਾਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜੇ ਦਾ ਕੱਟਣਾ/ਡਸਣਾ, ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਦਵਾਈਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। <!--Pathophysiology, diagnosis, and management --> [[ਪੈਥੋਫਿਜ਼ੀਓਲੌਜੀ|ਪੈਥੋਫਿਜ਼ੀਓਲੋਜਿਕ]] ਪੱਧਰ ਤੇ, ਐਨਾਫਾਈਲੈਕਸਿਸ ਕੁਝ ਖਾਸ ਕਿਸਮ ਦੇ [[ਖੂਨ ਦੇ ਸਫੈਦ ਰਕਤਾਣੂਆਂ]] ਤੋਂ ਮੇਡਿਏਟਰ ਦੇ ਰਿਸਾਵ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਜਾਂ ਤਾਂ [[ਪ੍ਰਤਿਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ|ਪ੍ਰਤਿਰੱਖਿਆ ਸਬੰਧੀ]] ਜਾਂ ਫੇਰ ਗੈਰ-ਪ੍ਰਤਿਰੱਖਿਆ ਸਬੰਧੀ ਕਿਰਿਆ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਰੋਗ ਦੀ ਪਛਾਣ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਲੱਛਣਾਂ ਅਤੇ ਸੰਕੇਤਾਂ ਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮੁਢਲਾ ਇਲਾਜ [[ਇਪਾਈਨੇਫ੍ਰਾਈਨ]], ਦਾ ਟੀਕਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੋਰ ਪੂਰਕ ਉਪਾਵਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। <!--Epidemiology and history --> ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ 0.05–2% ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਅੰਦਾਜਨ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਤੇ ਐਨਾਫਾਈਲੈਕਸਿਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦੀ ਦਰ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ [[ਯੂਨਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਯੂਨਾਨੀ]] ਸ਼ਬਦਾਂ ἀνά ਐਨਾ, ''ਵਿਰੁੱਧ'', ਅਤੇ φύλαξις ਫਾਈਲੈਕਸਿਜ਼,''ਸੁਰੱਖਿਆ'' ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ ਹੈ। {{TOC limit|3}} ==ਚਿੰਨ੍ਹ ਅਤੇ ਲੱਛਣ== [[File:Signs and symptoms of anaphylaxis.png|thumb|250px|ਐਨਾਫਾਈਲੈਕਸਿਸ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਅਤੇ ਲੱਛਣ।]] ਐਨਾਫਾਈਲੈਕਸਿਸ ਵਿੱਚ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਮਿੰਟਾਂ ਜਾਂ ਘੰਟਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਕਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲੱਛਣ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ<ref>{{cite journal |author=Oswalt ML, Kemp SF |title=Anaphylaxis: office management and prevention |journal=Immunol Allergy Clin North Am |volume=27 |issue=2|pages=177–91, vi |year=2007 |month=May |pmid=17493497 |doi=10.1016/j.iac.2007.03.004|quote=Clinically, anaphylaxis is considered likely to be present if any one of three criteria is satisfied within minutes to hours}}</ref><ref name=Review09/> ਜੋ, ਜੇ ਇਸਦਾ ਕਾਰਨ ਸਿੱਧਾ ਖੂਨ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਪਦਾਰਥ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਔਸਤਨ 5 ਤੋਂ 30&nbsp;ਮਿੰਟਾਂ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਜੇ ਇਸਦਾ ਕਾਰਨ ਭੋਜਨ ਹੈ ਤਾ 2&nbsp;ਘੰਟੇ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਲਗਦੇ ਹਨ।<ref name=Rosen2010/> ਸਭ ਤੋਂ ਆਮ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: ਚਮੜੀ (80–90%), ਸਾਹ ਸਬੰਧੀ (70%), ਮਿਅਦੇ ਅਤੇ ਆਂਦਰ ਸਬੰਧੀ (30–45%), ਦਿਲ ਅਤੇ ਖੂਨ ਦੀਆਂ ਨਾੜੀਆਂ ਸਬੰਧੀ (10–45%), ਅਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਨਸ ਪ੍ਰਣਾਲੀ (10–15%)<ref name=Review09/> ਅਤੇ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਦੋ ਜਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref name=World11/> ===ਚਮੜੀ=== [[File:Rash on the chest of a person with anaphylaxis.jpg|thumb|left| ਐਨਾਫਾਈਲੈਕਸਿਸ ਤੋਂ ਪੀੜਤ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਪਿੱਠ ਤੇ [[ਛਪਾਕੀ]] ਅਤੇ ਲਾਲੀ।]] ਲੱਛਣਾਂ ਵਿੱਚ ਖਾਸ ਤੌਰ ਤੇ [[ਛਪਾਕੀ|ਵਿਆਪਕ ਛਪਾਕੀ]], [[ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਖਾਰਸ਼|ਖਾਰਸ਼]], [[ਲਾਲੀ (ਸਰੀਰ ਵਿਗਿਆਨ)|ਲਾਲੀ]] ਜਾਂ ਬੁੱਲ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੋਜਿਸ਼ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref name=Diag06>{{cite journal |author=Sampson HA, Muñoz-Furlong A, Campbell RL, ''et al.''|title=Second symposium on the definition and management of anaphylaxis: summary report—Second National Institute of Allergy and Infectious Disease/Food Allergy and Anaphylaxis Network symposium |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-allergy-and-clinical-immunology_2006-02_117_2/page/391|journal=J. Allergy Clin. Immunol.|volume=117 |issue=2 |pages=391–7 |year=2006 |month=February |pmid=16461139|doi=10.1016/j.jaci.2005.12.1303}}</ref> ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਚਮੜੀ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਸੋਜਿਸ਼ ਜਾਂ [[ਐਂਜੀਓਐਡੀਮਾ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਖਾਰਸ਼ ਹੋਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਚਮੜੀ ਤੇ ਜਲਨ ਦੇ ਅਹਿਸਾਸ ਦਾ ਵਰਨਣ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।<ref name=Rosen2010/> ਜੀਭ ਜਾਂ ਗਲੇ ਦੀ ਸੋਜਿਸ਼ ਲਗਭਗ 20% ਤਕ ਕੇਸਾਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref name=Shock10/> ਹੋਰਨਾਂ ਲੱਛਣਾਂ ਵਿੱਚ ਵਗਦਾ ਨੱਕ ਜਾਂ [[ਅੱਖ ਦੀ ਸ਼ਲੇਮ ਝਿੱਲੀ ਦੀ ਸੋਜਿਸ਼ (ਕੰਜਕਟਿਵਾ)]] ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।<ref name=Aus06/> [[ਹਾਈਪੋਕਸੀਆ (ਡਾਕਟਰੀ)|ਆਕਸੀਜ਼ਨ ਦੀ ਕਮੀ]] ਕਾਰਨ ਚਮੜੀ [[ਨੀਲੀ|ਨੀਲੀ ਰੰਗਤ]] ਵਾਲੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।<ref name=Aus06/> ===ਸਾਹ ਸਬੰਧੀ=== ਸਾਹ ਸਬੰਧੀ ਲੱਛਣ ਅਤੇ ਸੰਕੇਤ ਜੋ ਮੌਜੂਦ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਹ ਦਾ ਚੜਨਾ, [[ਅਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਸਾਹ ਲੈਣਾ]] ਜਾਂ [[ਸਾਹ ਦੀ ਘਰਘਰਾਹਟ]] ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref name=Diag06/> ਸਾਹ ਲੈਂਦੇ ਸਮੇਂ ਅਵਾਜ਼ ਆਉਣ ਦਾ ਖਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਕਾਰਨ [[ਸਾਹ-ਨਲੀ]] ਦੀਆਂ ਮਾਸਪੇਸ਼ੀਆਂ<ref name=Cardio08/> ਦਾ ਖਿਚਾਅ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਸਾਹ ਦੀ ਘਰਘਰਾਹਟ ਉਪਰਲੇ ਪਾਸੇ ਹਵਾ ਦੇ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸੋਜਿਸ਼ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀ ਹੈ।<ref name=Aus06>{{cite journal|last=Brown|first=SG|coauthors=Mullins, RJ, Gold, MS|title=Anaphylaxis: diagnosis and management.|url=https://archive.org/details/sim_medical-journal-of-australia_2006-09-04_185_5/page/283|journal=The Medical journal of Australia|date=2006 Sep 4|volume=185|issue=5|pages=283–9|pmid=16948628}}</ref> ਘੱਗਾਪਣ, ਸੋਜਿਸ਼ ਨਾਲ ਦਰਦ, ਜਾਂ ਖਾਂਸੀ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।<ref name=Rosen2010/> ===ਦਿਲ ਸਬੰਧੀ=== [[ਦਿਲ ਦੀਆਂ ਲਹੂ ਨਾੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਖਿਚਾਅ]] ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ ਪੈ ਸਕਦਾ ਹੈ [[(ਮਾਇਓਕਾਰਡੀਅਲ ਇਨਫਰੈਕਸ਼ਨ)]], ਦਿਲ ਦੀ ਧੜਕਣ ਬਹੁਤ ਹੋਲੀ ਜਾਂ ਤੇਜ਼ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ [[ਦਿਲ ਸਬੰਧੀ ਡਾਇਸਰਾਇਦਮੀਆ dysrhythmia|(ਡਾਇਸਰਾਇਦਮੀਆ)]], ਜਾਂ[[ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ ਪੈ]]<!-- even in the absence of epinephrine use --> ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref name=Review09/><ref name=World11/> ਲੁਕਵੀਂ ਕੋਰੋਨਰੀ ਬਿਮਾਰੀ ਤੋਂ ਪੀੜ੍ਹਤ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਐਨਾਫਾਈਲੈਕਸਿਸ ਕਾਰਨ ਦਿਲ ਸਬੰਧੀ ਅਸਰ ਦਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜੋਖਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref name=Cardio08/> ਕੋਰੋਨਰੀ ਖਿਚਾਅ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਹਿਸਟੇਮਾਈਨ ਛੱਡਣ ਵਾਲੇ ਸੈਲਾਂ ਦੀ ਮੌਜ਼ੂਦਗੀ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref name=Cardio08/> ਜਦ ਕਿ ਘੱਟ ਬਲੱਡ ਪ੍ਰੈਸ਼ਰ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵੱਜੋਂ [[ਟੈਕੀਕਾਰਡੀਆ|ਦਿਲ ਦੀ ਤੇਜ ਧੜਕਨ]] ਦਾ ਹੋਣਾ ਆਮ ਗੱਲ ਹੈ,<ref name=Aus06/> 10% ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ [[ਬੇਜ਼ੋਲਡ-ਜੈਰਿਸ਼ ਰਿਫਲੈਕਸ]] ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ [[ਬ੍ਰੈਡੀਕਾਰਡੀਆ|ਦਿਲ ਦੀ ਹੌਲੀ ਧੜਕਣ]] ਨੂੰ [[ਹਾਈਪੋਟੈਨਸ਼ਨ|ਘੱਟ ਬਲੱਡ ਪ੍ਰੈਸ਼ਰ]] ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name=CEA11/> [[ਬਲੱਡ ਪ੍ਰੈਸ਼ਰ]] ਘੱਟ ਜਾਣ ਜਾਂ [[ਸਦਮਾ (ਸੰਚਾਰੀ)|ਸਦਮਾ]] (ਜਾਂ ਤਾਂ [[ਡਿਸਟ੍ਰੀਬਿਊਟਿਵ ਸਦਮਾ|ਲਹੂ ਨਾੜੀਆਂ ਦਾ ਚੌੜਾ ਹੋਣਾ]] ਜਾਂ [[ਕਾਰਡੀਓਜੇਨਿਕ ਸਦਮਾ|ਦਿਲ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਣ]]) ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵੱਜੋਂ ਚੱਕਰ ਆਉਣ ਜਾਂ [[ਹੋਸ਼ ਨਾ ਰਹਿਣ]] ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref name=Cardio08/> ਵਿਰਲੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਐਨਾਫਾਈਲੈਕਸਿਸ ਦਾ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਲੱਛਣ ਬਲੱਡ ਪ੍ਰੈਸ਼ਰ ਦਾ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੋਣਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref name=Shock10/> ===ਹੋਰ=== ਮਿਅਦੇ ਅਤੇ ਆਂਦਰ ਸਬੰਧੀ ਲੱਛਣਾਂ ਵਿੱਚ ਕੜਵੱਲ ਵਾਲਾ [[ਪੇਟ ਦਾ ਦਰਦ]], ਦਸਤ ਲੱਗਣੇ, ਜਾਂ ਉਲਟੀ ਆਉਣੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।<ref name=Diag06/> ਘਬਰਾਹਟ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਸਾਨੇ ਤੇ ਨਿਯੰਤ੍ਰਣ ਨਾ ਰਹੇ ਜਾਂ ਪੇਡੂ ਦਾ ਦਰਦ ਹੋਵੇ ਜੋ ਕਿ [[ਬੱਚੇਦਾਨੀ]] ਦੇ ਕੜਵੱਲ ਪੈਣ ਵਰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref name=Diag06/><ref name=Aus06/> ਦਿਮਾਗ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਖੂਨ ਨਾੜੀਆਂ ਦੇ ਫੈਲਾਅ ਕਾਰਨ [[ਸਿਰਦਰਦ]] ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref name=Rosen2010/> [[ਵਿਆਕੁਲਤਾ]] ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਜਾਂ ''ਮਰਨ ਦੇ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਣ'' ਦਾ ਵੀ ਵਰਨਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name=World11/> ==ਕਾਰਨ== ਐਨਾਫਾਈਲੈਕਸਿਸ ਲਗਭਗ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬਾਹਰੀ ਪਦਾਰਥ ਕਾਰਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref name=His11/> ਆਮ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪ੍ਰੇਰਕਾਂ ਵਿੱਚ [[ਕੀੜੇ-ਮਕੋੜੇ ਦੇ ਕੱਟਣ ਜਾਂ ਡਸਣ]] ਤੋਂ [[ਜ਼ਹਿਰ]], ਭੋਜਨ, ਅਤੇ [[ਦਵਾਈਆਂ]] ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref name=CEA11/><ref>{{cite journal|last=Worm|first=M|title=Epidemiology of anaphylaxis.|journal=Chemical immunology and allergy|year=2010|volume=95|pages=12–21|pmid=20519879|doi=10.1159/000315935}}</ref> ਬੱਚਿਆਂ ਅਤੇ ਨੌਜਵਾਨ ਬਾਲਗਾਂ ਵਿੱਚ ਭੋਜਨ ਸਭ ਤੋਂ ਆਮ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਕਾਰਨ ਹਨ ਜਦਕਿ ਦਵਾਈਆਂ ਅਤੇ ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜਿਆਂ ਦਾ ਕੱਟਣਾ ਜਾਂ ਡਸਣਾ ਵੱਡੀ ਉਮਰ ਦੇ ਬਾਲਗਾਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾ ਆਮ ਹੈ।<ref name=World11/> ਘੱਟ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਕਾਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ: ਸਰੀਰਕ ਕਾਰਕ, ਜੀਵ ਸੰਬੰਧੀ ਏਜੰਟ ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਵੀਰਜ]], ਲੇਟੈਕਸ, ਹਾਰਮੋਨ ਦੀਆਂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ, ਭੋਜਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮੋਨੋਸੋਡੀਅਮ ਗਲੂਟਾਮੇਟ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਦੇ ਰੰਗ ਅਤੇ ਟੌਪਿਕਲ ਦਵਾਈਆਂ।<ref name=Aus06/> ਸਰੀਰਕ ਕਾਰਕ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕਸਰਤ (ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਸਰਤ ਤੋਂ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਐਨਾਫਾਈਲੈਕਸਿਸ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਜਾਂ ਤਾਪਮਾਨ (ਗਰਮ ਜਾਂ ਠੰਡਾ) [[ਮਾਸਟ ਸੈਲ੍ਹਾਂ]] ਤੇ ਆਪਣੇ ਸਿੱਧੇ ਅਸਰ ਕਰਕੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਕਾਰਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref name=World11/><ref name=APLS07>{{cite book|last=editors|first=Marianne Gausche-Hill, Susan Fuchs, Loren Yamamoto,|title=The pediatric emergency medicine resource|year=2007|publisher=Jones & Bartlett|location=Sudbury, Mass.|isbn=978-0-7637-4414-4|pages=69|edition=Rev. 4. ed.|url=http://books.google.ca/books?id=lLVfDC2dh54C&pg=PA69}}</ref> ਕਸਰਤ ਕਾਰਨ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਕੁਝ ਖਾਸ ਭੋਜਨਾਂ ਨੂੰ ਖਾਣ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=Rosen2010/> [[ਐਨਸਥੀਸੀਆ (ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਜਾਂ ਸੁੰਨ੍ਹਤਾ)]] ਦੌਰਾਨ, [[ਨਿਊਰੋਮਸਕੂਲਰ ਬਲੌਕਿੰਗ ਏਜੰਟ]], ਐਂਟੀਬਾਇਓਟਿਕਸ, ਅਤੇ [[ਲੇਟੈਕਸ]] ਸਭ ਤੋਂ ਆਮ ਕਾਰਨ ਹਨ।<ref>{{cite journal|last=Dewachter|first=P|coauthors=Mouton-Faivre, C, Emala, CW|title=Anaphylaxis and anesthesia: controversies and new insights.|journal=Anesthesiology|date=2009 Nov|volume=111|issue=5|pages=1141–50|pmid=19858877|doi=10.1097/ALN.0b013e3181bbd443}}</ref> 32-50% ਕੇਸਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਰਨ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲਗਦਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ''ਇਡੀਓਪੈਥਿਕ ਐਨਾਫਾਈਲੈਕਸਿਸ'' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="editor 2010 223">{{cite book|last=editor|first=Mariana C. Castells,|title=Anaphylaxis and hypersensitivity reactions|year=2010|publisher=Humana Press|location=New York|isbn=978-1-60327-950-5|pages=223|url=http://books.google.ca/books?id=bEvnfm7V-LIC&pg=PA223}}</ref> ===ਭੋਜਨ=== ਕਈ ਭੋਜਨਾਂ ਕਾਰਨ ਐਨਾਫਾਈਲੈਕਸਿਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਸੇਵਨ ਕਰਨ ਤੇ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref name=CEA11/> ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਆਮ ਭੋਜਨ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਹਨ। ਪੱਛਮੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ, ਮੁੰਗਫਲੀਆਂ, ਆਟਾ, ਮੇਵੇ, [[ਘੋਗਾ]], ਮੱਛੀ, ਦੁੱਧ ਅਤੇ ਅੰਡਿਆਂ ਦਾ ਸੇਵਨ ਜਾਂ ਸੰਪਰਕ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਕਾਰਨ ਹਨ।<ref name=Review09/><ref name=World11/> [[ਤਿਲ]] ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਆਮ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਚਾਵਲ ਅਤੇ [[ਛੋਲੇ|ਛੋਲਿਆਂ]] ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਐਨਾਫਾਈਲੈਕਸਿਸ ਦਾ ਸ੍ਰੋਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=World11/> ਤੀਬਰ ਮਾਮਲੇ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਐਲਰਜੀ ਵਾਲੇ ਪਦਾਰਥ ਖਾਣ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ,<ref name=CEA11/> ਪਰ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੰਪਰਕ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਤੀਬਰ ਪ੍ਰਤਿਕਿਰਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੱਚੇ ਆਪਣੀਆਂ ਐਲਰਜੀਆਂ ਤੇ ਪਾਰ ਪਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। 16 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਤੱਕ 80% ਬੱਚੇ ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਕਾਰਨ ਐਨਾਫਾਈਲੈਕਸਿਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ 20% ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੁੰਗਫਲੀਆਂ ਕਾਰਨ ਆਈਸੋਲੇਟਡ ਐਨਾਫਾਈਲੈਕਸਿਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਹਨਾਂ ਭੋਜਨਾ ਨੂੰ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।<ref name=His11/> ===ਦਵਾਈਆਂ=== ਕੋਈ ਵੀ ਦਵਾਈ ਸੰਭਾਵੀ ਤੌਰ ਤੇ ਐਨਾਫਾਈਲੈਕਸਿਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਆਮ ਹਨ [[β-ਲੈਕਟਮ ਐਂਟੀਬਾਇਓਟਿਕਸ]] (ਜਿਵੇਂ ਕਿ[[ਪੈਨਸਲੀਨ]]) ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ [[ਐਸਪ੍ਰੀਨ]] ਅਤੇ [[NSAIDs]] ਹਨ।<ref name=Review09/><ref name=Book2009>{{cite book|last=Volcheck|first=Gerald W.|title=Clinical allergy : diagnosis and management|year=2009|publisher=Humana Press|location=Totowa, N.J.|isbn=978-1-58829-616-0|pages=442|url=http://books.google.ca/books?id=pWZLkZB7EW8C&pg=PA442}}</ref> ਹੋਰ [[ਐਂਟੀਬਾਇਓਟਿਕਸ]] ਦਾ ਸਬੰਧ ਘੱਟ ਹੋਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ NSAIDs ਪ੍ਰਤੀ ਪ੍ਰਤਿਕਿਰਿਆਵਾਂ ਕਾਰਕ-ਵਿਸ਼ਿਸ਼ਟ ਹਨ ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਇੱਕ NSAID ਪ੍ਰਤੀ ਅਲੈਰਜਿਕ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਆਮ ਤੋਰ ਤੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ NSAID ਨੂੰ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।<ref name=Book2009/> ਹੋਰ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਕਾਰਨਾਂ ਵਿੱਚ [[ਕੀਮੋਥੈਰੇਪੀ]], [[ਵੈਕਸੀਨ]], [[ਪ੍ਰੋਟਾਮਾਈਨ]] ਅਤੇ ਜੜੀ-ਬੂਟੀਆਂ ਤੋਂ ਤਿਆਰ ਦਵਾਈਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।<ref name=World11/><ref name=Book2009/> ਕੁਝ ਦਵਾਈਆਂ ([[ਵੈਨਕੋਮਾਈਸਿਨ]], [[ਮੌਰਫਿਨ]],[[ਰੇਡੀਕੋਨਟ੍ਰਾਸਟ|ਐਕਸ-ਰੇ ਕੋਨਟ੍ਰਾਸਟ]] ਹੋਰਨਾਂ ਸਮੇਤ) ਸਿੱਧਾ ਮਾਸਟ ਸੈਲ ਡੀਗ੍ਰੈਨੂਲੇਸ਼ਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਐਨਾਫਾਈਲੈਕਸਿਸ ਧਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।<ref name=CEA11/> ਇੱਕ ਕਾਰਕ ਪ੍ਰਤੀ ਪ੍ਰਤਿਕਿਰਿਆ ਦੀ ਬਾਰੰਬਾਰਤਾ ਅੰਸ਼ਕ ਤੌਰ ਤੇ ਇਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੀ ਬਾਰੰਬਾਰਤਾ ਤੇ ਅਤੇ ਅੰਸ਼ਕ ਤੌਰ ਇਸ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਗੁਣਾਂ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।<ref name=Drug01>{{cite journal|last=Drain|first=KL|coauthors=Volcheck, GW|title=Preventing and managing drug-induced anaphylaxis.|journal=Drug safety : an international journal of medical toxicology and drug experience|year=2001|volume=24|issue=11|pages=843–53|pmid=11665871}}</ref> ਪੈਨਸਲੀਨ ਜਾਂ [[ਸੇਫਾਲਾਸਪੋਰਿਨ]] ਕਰਕੇ ਐਨਾਫਾਈਲੈਕਸਿਸ ਸਿਰਫ ਉਦੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰੋਟੀਨਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੁੱਝ ਕਾਰਕ ਦੂਜਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਜੁੜਦੇ ਹਨ।<ref name=Rosen2010/> ਪੈਨਸਿਲਿਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਐਨਾਫਾਈਲੈਕਸਿਸ ਇਲਾਜ ਦੇ ਹਰ 2,000 ਤੋਂ 10,000 ਕੋਰਸਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਲਾਜ ਦੇ ਹਰ 50,000 ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਤੋਂ ਘੱਟ ਦੀ ਮੌਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref name=Rosen2010/> ਐਸਪ੍ਰੀਨ ਅਤੇ NSAIDs ਕਾਰਨ ਐਨਾਫਾਈਲੈਕਸਿਸ ਹਰ 50,000 ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨੂੰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref name=Rosen2010/> ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਪੈਨਸਿਲਿਨ ਦੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤਿਕਿਰਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੇਫਾਲੋਸਪੋਰਿਨ ਤੋਂ ਪ੍ਰਤਿਕਿਰਿਆ ਹੋਣ ਦਾ ਜੋਖ਼ਮ ਵੱਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਅਜੇ ਵੀ ਇਹ 1000 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref name=Rosen2010/> ਪੁਰਾਣੇ ਰੇਡੀਓਕੋਨਟ੍ਰਾਸਟ ਕਾਰਕਾਂ ਨੇ 1% ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਕਿਰਿਆ ਕੀਤੀ ਜਦ ਕਿ ਨਵੇਂ ਘੱਟ ਓਸਮੋਲਰ ਕਾਰਕਾਂ ਨੇ 0.04% ਮਾਮਲਿਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਕਿਰਿਆ ਕੀਤੀ।<ref name=Drug01/> ===ਜ਼ਹਿਰ=== [[ਹਾਈਮੇਨਾਪੇਟ੍ਰਾ]] (ਮਧੁਮੱਖੀਆਂ ਅਤੇ ਭਰਿੰਡਾਂ) ਜਾਂ [[ਟ੍ਰਇਟੋਮਾਈਨ]] (ਕਿਸਿੰਗ ਬਗ ) ਦੁਆਰਾ ਕੱਟੇ ਜਾਂ ਡੱਸੇ ਜਾਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਗ੍ਰਹਿਣਸ਼ੀਲ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਐਨਾਫਾਈਲੈਕਸਿਸ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।<ref name=Review09/><ref name="Klotz">{{cite journal|last=Klotz|first=JH|coauthors=Dorn, PL, Logan, JL, Stevens, L, Pinnas, JL, Schmidt, JO, Klotz, SA|title="Kissing bugs": potential disease vectors and cause of anaphylaxis.|url=https://archive.org/details/sim_clinical-infectious-diseases_2010-06-15_50_12/page/1629|journal=Clinical infectious diseases : an official publication of the Infectious Diseases Society of America|date=2010 Jun 15|volume=50|issue=12|pages=1629–34|pmid=20462351|doi=10.1086/652769}}</ref> ਪੁਰਾਣੀਆਂ [[ਸਿਸਟੇਮਿਕ ਬਿਮਾਰੀਆਂ|ਪ੍ਰਣਾਲੀਗਤ ਪ੍ਰਤਿਕਿਰਿਆਵਾਂ]], ਜੋ ਕਿ ਡੰਕ ਵਾਲੇ ਸਥਾਨ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਸਥਾਨਕ ਪ੍ਰਤਿਕਿਰਿਆ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੁਝ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਐਨਾਫਾਈਲੈਕਸਿਸ ਜੋਖ਼ਮ ਦਾ ਕਾਰਕ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ;<ref>{{cite journal|last=Bilò|first=MB|title=Anaphylaxis caused by Hymenoptera stings: from epidemiology to treatment.|journal=Allergy|date=2011 Jul|volume=66 Suppl 95|pages=35–7|pmid=21668850|doi=10.1111/j.1398-9995.2011.02630.x}}</ref><ref>{{cite journal|last=Cox|first=L|coauthors=Larenas-Linnemann, D, Lockey, RF, Passalacqua, G|title=Speaking the same language: The World Allergy Organization Subcutaneous Immunotherapy Systemic Reaction Grading System.|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-allergy-and-clinical-immunology_2010-03_125_3/page/569|journal=The Journal of allergy and clinical immunology|date=2010 Mar|volume=125|issue=3|pages=569–74, 574.e1-574.e7|pmid=20144472|doi=10.1016/j.jaci.2009.10.060}}</ref> ਪਰ, ਐਨਾਫਾਈਲੈਕਸਿਸ ਕਾਰਨ ਮਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅੱਧਿਆਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਪ੍ਰਣਾਲੀਗਤ ਪ੍ਰਤਿਕਿਰਿਆ ਨਹੀਂ ਹੋਈ ਸੀ।<ref>{{cite journal|last=Bilò|first=BM|coauthors=Bonifazi, F|title=Epidemiology of insect-venom anaphylaxis.|journal=Current opinion in allergy and clinical immunology|date=2008 Aug|volume=8|issue=4|pages=330–7|pmid=18596590|doi=10.1097/ACI.0b013e32830638c5}}</ref> ===ਜੋਖ਼ਮ ਦੇ ਕਾਰਕ=== [[ਐਟੋਪਿਕ]] ਰੋਗਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਦਮਾ]], [[ਐਕਜ਼ੀਮਾ]], ਜਾਂ [[ਐਲਰਜੀ ਵਾਲੀ ਨੱਕ ਦੀ ਸੋਜ਼ਿਸ਼]] ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ, [[ਲੇਟੈਕਸ]], ਅਤੇ [[ਰੇਡੀਓਕੋਨਟ੍ਰਾਸਟ]] ਤੋਂ ਐਨਾਫਾਈਲੈਕਸਿਸ ਹੋਣ ਦਾ ਵਧੇਰੇ ਜੋਖ਼ਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਟੀਕੇ ਨਾਲ ਲਗਾਈਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਦਵਾਈਆਂ ਜਾਂ ਡੰਕ ਤੋਂ ਨਹੀਂ।<ref name=World11/><ref name=CEA11/> ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਗਏ ਇੱਕ ਅਧਿਐਨ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ 60% ਨੂੰ ਪੁਰਾਣੇ ਅਟੋਪਿਕ ਰੋਗਾਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਸੀ, ਅਤੇ ਐਨਾਫਾਈਲੈਕਸਿਸ ਤੋਂ ਮਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ 90% ਤੋਂ ਵੱਧ ਨੂੰ ਦਮਾ ਸੀ।<ref name=CEA11/> ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ [[ਮੈਸਟੋਸਾਈਟੋਸਿਸ]] ਹੈ ਜਾਂ ਜੋ ਉੱਚੇ [[ਸਮਾਜਕ-ਆਰਥਿਕ ਦਰਜੇ]] ਤੋਂ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਧਿਆ ਹੋਇਆ ਜੋਖ਼ਮ ਹੈ।<ref name=World11/><ref name=CEA11/> ਐਨਾਫਲੈਕਸਿਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਨ ਵਾਲੇ ਏਜੰਟ ਦੇ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਹੋਏ ਨੂੰ ਜਿੰਨਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਮਾਂ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋਖ਼ਮ ਓਨਾ ਹੀ ਘੱਟ ਹੈ।<ref name=Rosen2010/> ==ਸਰੀਰ ਕਿਰਿਆ ਵਿਗਿਆਨ== ਐਨਾਫਾਈਲੈਕਸਿਸ ਇੱਕ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਗੰਭੀਰ [[ਐਲਰਜੀ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਤਿਕਿਰਿਆ]] ਹੈ ਜੋ [[ਸਰੀਰ ਦੀਆਂ ਕਈ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ]] ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।<ref name=Tint10/><ref name=Khan11>{{cite journal|last=Khan|first=BQ|coauthors=Kemp, SF|title=Pathophysiology of anaphylaxis.|journal=Current opinion in allergy and clinical immunology|date=2011 Aug|volume=11|issue=4|pages=319–25|pmid=21659865|doi=10.1097/ACI.0b013e3283481ab6}}</ref> ਇਹ [[ਭੜਕਾਊ ਮੇਡਿਏਟਰਾਂ]] ਅਤੇ ਮਾਸਟ ਕੋਸ਼ਿਕਾਵਾਂ ਅਤੇ [[ਬੈਸੋਫਿਲਸ]] ਤੋਂ [[ਸਾਈਟੋਕਾਈਨ]] ਦੇ ਰਿਸਾਵ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ [[ਪ੍ਰਤਿਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ|ਪ੍ਰਤਿਰੱਖਿਆ ਸਬੰਧੀ ਪ੍ਰਤਿਕਿਰਿਆ]] ਦੇ ਕਾਰਨ ਪਰ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਗੈਰ-ਪ੍ਰਤਿਰੱਖਿਆ ਰਚਨਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref name=Khan11/> ===ਪ੍ਰਤਿਰੱਖਿਆ ਸਬੰਧੀ=== ਪ੍ਰਤਿਰੱਖਿਆ ਸਬੰਧੀ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ, [[ਇਮੁਊਨੋਗਲੋਬਿਨ E]] (IgE) [[ਐਂਟੀਜਨ]] (ਬਾਹਰੀ ਸਮੱਗਰੀ ਜੋ ਐਲਰਜੀ ਵਾਲੀ ਪਰਤਿਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੀ ਹੈ) ਦੇ ਨਾਲ ਜੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਐਂਟੀਜਨ ਵਾਲੇ IgE ਫੇਰ [[FcεRI]] ਮਾਸਟ ਕੋਸ਼ਿਕਾਵਾਂ ਅਤੇ ਬੈਸੋਫਿਲਸ ਤੇ ਪਾਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸਰਗਰਮ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸਦੇ ਕਾਰਨ [[ਹਿਸਟੇਮਾਈਨ]] ਵਰਗੇ ਭੜਕਾਊ ਮੇਡਿਏਟਰ ਦਾ ਰਿਸਾਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੇਡਿਏਟਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਾਹ ਨਲੀ ਦੀਆਂ [[ਨਰਮ ਮਾਸਪੇਸ਼ੀਆਂ]] ਵਿੱਚ ਸੁੰਗੜਾਅ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, [[ਵੈਸੋਡਿਏਲਸ਼ਨ]] ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਖੂਨ ਦੀਆਂ ਨਾੜੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤਰਲ ਦਾ ਰਿਸਾਵ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਦਿਲ ਦੀ ਮਾਸਪੇਸ਼ੀ ਨੂੰ ਹੌਲੀ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।<ref name=Rosen2010/><ref name=Khan11/> ਪ੍ਰਤਿਰੱਖਿਆ ਸਬੰਧੀ ਬਣਤਰ ਵੀ ਹੈ ਜੋ IgE ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref name=Khan11/> ===ਗੈਰ-ਪ੍ਰਤਿਰੱਖਿਆ ਸਬੰਧੀ=== ਗੈਰ-ਪ੍ਰਤਿਰੱਖਿਆ ਸਬੰਧੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਪਦਾਰਥ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਜੋ ਸਿੱਧਾ ਮਾਸਟ ਕੋਸ਼ਿਕਾਵਾਂ ਅਤੇ ਬੈਸੋਫਿਲਸ ਦਾ [[ਡੀਗ੍ਰੈਨੂਲੇਸ਼ਨ]] (ਨਸ਼ਟ) ਕਰਦੇ ਹਨ।<!--<ref name=Khan11/> --> ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ [[ਕੋਨਟ੍ਰਾਸਟ ਮਾਧਿਅਮ]], [[ਓਪਿਓਿਡਸ]], ਤਾਪ (ਗਰਮ ਜਾਂ ਠੰਡਾ), ਅਤੇ ਕੰਪਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref name=APLS07/><ref name=Khan11/> ==ਰੋਗ-ਨਿਦਾਨ== ਐਨਾਫਾਈਲੈਕਸਿਸ ਦੀ ਪਛਾਣ ਨੈਦਾਨਿਕ ਸ਼ਰਤਾਂ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref name=World11/> ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਐਲਰਜੀ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪਦਾਰਥ ਦੇ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਿੰਟਾਂ/ਘੰਟਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੇ ਤਿੰਨ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਇੱਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾ ਐਨਾਫਾਈਲੈਕਸਿਸ ਹੋਣ ਦਾ ਉੱਚ ਜੋਖ਼ਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ:<ref name=World11/> # ਚਮੜੀ ਜਾਂ ਲੇਸ ਛੱਡਣ ਵਾਲੇ ਟਿਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਸ਼ਮੂਲੀਆ ਦੇ ਨਾਲ ਸਾਹ ਲੈਣ ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਲ ਜਾਂ ਘਟਿਆ ਹੋਇਆ [[ਬਲੱਡ ਪ੍ਰੈਸ਼ਰ]] # ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੋ ਜਾਂ ਵੱਧ ਲੱਛਣ:- #: a. ਚਮੜੀ ਜਾਂ ਲੇਸ ਛੱਡਣ ਵਾਲੇ ਟਿਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ #: b. ਸਾਹ ਲੈਣ ਸਬੰਧੀ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ #: c. ਘਟਿਆ ਹੋਇਆ ਬਲੱਡ ਪ੍ਰੈਸ਼ਰ #: d. ਮਿਅਦੇ ਅਤੇ ਆਂਦਰ ਸਬੰਧੀ ਲੱਛਣ # ਐਲਰਜੀ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਿਸੇ ਗਿਆਤ ਪਦਾਰਥ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਘਟਿਆ ਹੋਇਆ ਬਲੱਡ ਪ੍ਰੈਸ਼ਰ ਕਿਸੇ ਹਮਲੇ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, [[ਟ੍ਰਿਪਟੇਸ]] ਜਾਂ [[ਹਿਸਟਾਮਾਈਨ]] (ਮਾਸਟ ਕੋਸ਼ਿਕਾਵਾਂ ਤੋਂ ਛੱਡਿਆ ਗਿਆ) ਲਈ ਖੂਨ ਦੀ ਜਾਂਚ, ਡੰਕ ਜਾਂ ਦਵਾਈਆਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਐਨਾਫਾਈਲੈਕਸਿਸ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਉਣ ਵਿੱਚ ਉਪਯੋਗੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।<!--<ref name=World11/> --> ਪਰ ਜੇ ਕਾਰਨ ਭੋਜਨ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਜੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ [[ਬਲੱਡ ਪ੍ਰੈਸ਼ਰ]] ਸਧਾਰਨ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹਨਾਂ ਜਾਂਚਾਂ ਦੀ ਉਪਯੋਗਿਤਾ ਸੀਮਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ,<ref name=World11/> ਅਤੇ ਉਹ ਨਿਦਾਨ ਵਾਸਤੇ [[ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸੱਗਤਾ|ਖਾਸ]] ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।<ref name=His11/> ===ਵਰਗੀਕਰਨ=== ਐਨਾਫਾਈਲੈਕਸਿਸ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਰਗਾ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਐਨਾਫਾਈਲੈਕਸਿਸ ਦਾ ਸਦਮਾ ਪ੍ਰਣਾਲੀਗਤ [[ਅਵੈਸੋਡਿਲੇਸ਼ਨ]] ਦੇ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵੱਜੋਂ [[ਹਾਈਪੋਟੈਨਸ਼ਨ|ਘਟਿਆ ਹੋਇਆ ਬਲੱਡ ਪ੍ਰੈਸ਼ਰ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਅਧਾਰ ਰੇਖਾ ਜਾਂ ਮਿਆਰੀ ਮਾਨ ਤੋਂ 30% ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref name=Shock10>{{cite journal|last=Limsuwan|first=T|coauthors=Demoly, P|title=Acute symptoms of drug hypersensitivity (urticaria, angioedema, anaphylaxis, anaphylactic shock).|journal=The Medical clinics of North America|date=2010 Jul|volume=94|issue=4|pages=691–710, x|pmid=20609858|url=http://smschile.cl/documentos/cursos2010/MedicalClinicsNorthAmerica/Acute%20Symptoms%20of%20Drug%20Hypersensitivity%20(Urticaria,%20Angioedema,%20Anaphylaxis,%20Anaphylactic%20Shock).pdf|doi=10.1016/j.mcna.2010.03.007|access-date=2013-09-03|archive-date=2012-04-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20120426041514/http://smschile.cl/documentos/cursos2010/MedicalClinicsNorthAmerica/Acute%20Symptoms%20of%20Drug%20Hypersensitivity%20(Urticaria,%20Angioedema,%20Anaphylaxis,%20Anaphylactic%20Shock).pdf|dead-url=yes}}</ref> ਬਾਇਫੇਸਿਕ ਐਨਾਫਾਈਲੈਕਸਿਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਐਲਰਜੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪਦਾਰਥ ਦੇ ਨਾਲ ਹੋਰ ਸੰਪਰਕ ਦੇ ਬਿਨਾਂ 1–72 ਘੰਟਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਲੱਛਣਾਂ ਦਾ ਦੁਬਾਰਾ ਹੋਣਾ।<ref name=World11/> ਇਹਨਾਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੈ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਅਧਿਐਨ 20% ਤਕ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref name=BI05/> ਲੱਛਣਾਂ ਦੀ ਵਾਪਸੀ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ 8 ਘੰਟਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref name=CEA11/> ਇਸ ਦਾ ਇਲਾਜ ਵੀ ਐਨਾਫਾਈਲੈਕਸਿਸ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=Review09/> ਸੂਡੋ-ਐਨਾਫਾਈਲੈਕਸਿਸ ਜਾਂ ਐਨਾਫਾਈਲੈਕਟੋਇਡ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਤਿਕਿਰਿਆਵਾਂ ਐਨਾਫਾਈਲੈਕਸਿਸ ਦੀਆਂ ਉਹ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ ਜੋ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਐਲਰਜੀ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਤਿਕਿਰਿਆ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਸਿੱਧਾ ਮਾਸਟ ਕੋਸ਼ਿਕਾਵਾਂ ਦੇ [[ਡਿਗ੍ਰੈਨੁਲੇਸ਼ਨ]] ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref name=CEA11>{{cite journal|last=Lee|first=JK|coauthors=Vadas, P|title=Anaphylaxis: mechanisms and management.|journal=Clinical and experimental allergy : journal of the British Society for Allergy and Clinical Immunology|date=2011 Jul|volume=41|issue=7|pages=923–38|pmid=21668816|doi=10.1111/j.1365-2222.2011.03779.x}}</ref><ref name=His10/> ਗੈਰ-ਪ੍ਰਤਿਰੱਖਿਆ ਸਬੰਧੀ ਐਨਾਫਾਈਲੈਕਸਿਸ ਮੌਜੂਦਾ ਸ਼ਬਦ ਹੈ ਜੋ [[ਵਰਲਡ ਐਲਰਜੀ ਆਰਗੇਨਾਈਜੇਸ਼ਨ]]<ref name=His10/> ਦੇ ਦੁਅਰਾ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪੁਰਾਣੇ ਨਾਮ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।<ref name=CEA11/> ===ਐਲਰਜੀ ਦੀ ਜਾਂਚ=== [[File:Allergy skin testing.JPG|thumb|ਸੱਜੀ ਬਾਂਹ ਤੇ [[ਚਮੜੀ ਤੇ ਐਲਰਜੀ ਦੀ ਜਾਂਚ]] ਕੀਤੀ ਜਾਂ ਰਹੀ ਹੈ]] [[ਐਲਰਜੀ ਦੀ ਜਾਂਚ]] ਕਰਨ ਨਾਲ ਇਹ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਮਿਲ ਸਕਦੀ ਹੈ ਕਿ ਐਨਾਫਾਈਲੈਕਸਿਸ ਕਿਵੇਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। [[ਚਮੜੀ ਦੀ ਐਲਰਜੀ ਲਈ ਜਾਂਚ]] (ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਪੈਚ ਟੈਸਟ (ਮੈਡੀਸਿਨ)|ਪੈਚ ਜਾਂਚ]]) ਕੁਝ ਭੋਜਨਾਂ ਅਤੇ ਜ਼ਹਿਰਾਂ ਲਈ ਉਪਲਬਧ ਹੈ।<ref name=His11/> ਦੁੱਧ, ਆਂਡਿਆਂ, ਮੂੰਗਫਲੀ, ਮੇਵੇ ਅਤੇ ਮੱਛੀ ਤੋਂ ਐਲਰਜੀਆਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਸੇ ਖਾਸ IgE ਲਈ ਖੂਨ ਦੀ ਜਾਂਚ ਉਪਯੋਗੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।<ref name=His11/> [[ਪੈਨਸਿਲਿਨ]] ਤੋਂ ਐਲਰਜੀਆਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਨ ਲਈ ਚਮੜੀ ਦੀ ਚਾਂਚ ਉਪਲਬਧ ਹੈ ਪਰ ਦੂਜੀਆਂ ਦਵਾਈਆਂ ਲਈ ਉਪਲਬਧ ਨਹੀਂ ਹੈ।<ref name=His11/> ਗੈਰ-ਪ੍ਰਤਿਰੱਖਿਆ ਸਬੰਧੀ ਐਨਾਫਾਈਲੈਕਸਿਸ ਦੇ ਰੂਪ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਇਤਿਹਾਸ ਜਾਂ ਵਿਚਾਰ ਅਧੀਨ ਐਲਰਜੀ ਵਾਲੇ ਪਦਾਰਥ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਚਮੜੀ ਜਾਂ ਖੂਨ ਦੀ ਜਾਂਚ ਦੇ ਦੁਆਰਾ।<ref name=His10/> ===ਦੂਜੇ ਰੋਗਾਂ ਨਾਲ ਫਰਕ ਦੱਸਣ ਲਈ ਨਿਦਾਨ=== ਕਦੇ-ਕਦੇ ਐਨਾਫਾਈਲੈਕਸਿਸ ਅਤੇ [[ਦਮਾ]], [[ਬੇਹੋਸ਼ੀ]], ਅਤੇ [[ਦਹਿਸ਼ਤ ਦੇ ਹਮਲਿਆਂ]] ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਫਰਕ ਦੱਸਣਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref name=World11/> ਪਰ ਦਮੇ ਵਿੱਚ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਖਾਰਸ਼ ਜਾਂ ਮਿਅਦੇ ਅਤੇ ਆਂਦਰ ਸਬੰਧੀ ਲੱਛਣ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਦੇ ਨਾਲ ਪਿਲੱਤਣ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਦਾਣੇ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਦਹਿਸ਼ਤ ਦੇ ਹਮਲੇ ਵਿੱਚ ਚਮੜੀ ਲਾਲ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਪਰ ਛਪਾਕੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref name=World11/> ਦੂਜੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ-ਜੁਲਦੇ ਲੱਛਣ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: [[ਸਕੋਮਬ੍ਰੋਇਡ ਭੋਜਨ ਦਾ ਜ਼ਹਿਰੀਲਾਪਣ|ਖਰਾਬ ਮੱਛੀ ਖਾਣ ਕਾਰਨ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਭੋਜਨ ਦਾ ਜ਼ਹਿਰੀਲਾਪਣ (ਸਕ੍ਰੋਮਬਾਇਡੋਸਿਸ)]] ਅਤੇ [[ਪਰਜੀਵੀਆਂ ਤੋਂ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਲਾਗ (ਐਨੀਸੇਕਿਆਸਿਸ)]]।<ref name=CEA11/> ===ਪੋਸਟ-ਮਾਰਟਮ ਵਿੱਚ ਲੱਭਤਾਂ=== ਜਿਸ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਐਨਾਫਾਈਲੈਕਸਿਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਮੌਤ ਹੋਈ ਹੈ ਉਸ ਵਿੱਚ, [[ਸ਼ਵ ਪਰੀਖਿਆ]] "ਖਾਲੀ ਦਿਲ" ਦਿਖਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਸਬੰਧ [[ਵੈਸੋਡਿਲੇਸ਼ਨ]] ਤੋਂ ਘਟੇ ਹੋਏ ਜ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰੀ ਖਾਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ-ਨਾੜੀ ਵਾਲਿਊਮ ਦੀ ਦੁਬਾਰਾ ਵੰਡ ਦੇ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref>Anaphylaxis, Author: Stephen F Kemp, MD, FACP; Chief Editor: Michael A Kaliner, MD;http://emedicine.medscape.com/article/135065-overview#showall</ref> ਹੋਰ ਸੰਕੇਤ ਹਨ ਲੈਰਿਨਜਿਅਲ ਐਡੀਮਾ, ਫੇਫੜਿਆਂ, ਦਿਲ ਅਤੇ ਟਿਸ਼ੂਆਂ ਵਿੱਚ ਈਓਸਿਨੋਫਿਲੀਆ, ਅਤੇ ਮਾਈਕੋਕਾਰਡਿਅਲ ਹਾਈਪੋਪਰਫਿਊਜਨ ਦੇ ਸਬੂਤ।<ref name=DaBroi/> ਲੈਬੋਟਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਲੱਭਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸੇਰਮ [[ਟ੍ਰਿਪਟੇਸ]] ਦੇ ਵਧੇ ਹੋਏ ਪੱਧਰਾਂ, ਕੁੱਲ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ IgE ਸੇਰਮ ਦੇ ਪੱਧਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਧੇ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref name=DaBroi>{{cite journal|last=Da Broi|first=U|coauthors=Moreschi, C|title=Post-mortem diagnosis of anaphylaxis: A difficult task in forensic medicine.|url=https://archive.org/details/sim_forensic-science-international_2011-01-30_204_1-3/page/n5|journal=Forensic Science International|date=2011 Jan 30|volume=204|issue=1-3|pages=1–5|pmid=20684869|doi=10.1016/j.forsciint.2010.04.039}}</ref> ==ਰੋਕਥਾਮ== ਐਨਾਫਾਈਲੈਕਸਿਸ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪਦਾਰਥ ਤੋਂ ਬਚਣ ਦੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<!--<ref name=World11/> --> ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਸੰਭਵ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਉੱਥੇ ਸੰਵੇਦਨਹੀਨਤਾ ਇੱਕ ਚੋਣ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।<!--<ref name=World11/> --> [[ਮਧੂਮੱਖੀਆਂ]], [[ਭਰਿੰਡਾਂ]],[[ਧਮੂੜੀਆਂ]], [[ਭੂੰਡਾਂ]], ਅਤੇ [[ਅੱਗ ਕੀੜੀਆਂ]] ਤੋਂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਜ਼ਾਂ ਐਲਰਜੀਆਂ ਲਈ [[ਹਾਈਮੇਨੋਪੇਟਰਾ]] ਜ਼ਹਿਰ ਦੇ ਨਾਲ [[ਪ੍ਰਤਿਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਇਲਾਜ]] 80–90% ਬਾਲਗਾਂ ਅਤੇ 98% ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਐਲਰਜੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਸੰਵੇਦਨਹੀਨਤਾ ਲਿਆਉਣ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਰਿਹਾ ਹੈ।<!--<ref name=World11/> --> ਦੁੱਧ, ਆਂਡੇ, ਮੇਵੇ ਅਤੇ ਮੂੰਗਫਲੀ ਦੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੂੰਹ ਰਾਹੀਂ ਲਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਤਿਰੱਖਿਆ ਇਲਾਜ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੰਵੇਦਨਹੀਣ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਪਰ ਮਾੜੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਆਮ ਹਨ।<!--<ref name=World11/> --> ਕਈ ਦਵਾਈਆਂ ਵਾਸਤੇ ਵੀ ਸੰਵੇਦਨਹੀਨਤਾ ਸੰਭਵ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜ਼ਿਦਾਤਰ ਲੋਕ ਬਸ ਸਮੱਸਿਆ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪਦਾਰਥ ਤੋਂ ਬਚਣ।<!--<ref name=World11/> --> ਲੇਟੇਕਸ ਤੇ ਪ੍ਰਤਿਕਿਰਿਆ ਦਿਖਾਉਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਤਿਕਿਰਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਭੋਜਨਾਂ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਰਾਂ ਸਮੇਤ ਅਵਾਕਾਡੋ, ਕੇਲੇ, ਅਤੇ ਆਲੂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref name=World11/> ==ਨਿਯੰਤ੍ਰਣ== ਐਨਾਫਾਈਲੈਕਸਿਸ ਇੱਕ [[ਡਾਕਟਰੀ ਸੰਕਟ]] ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਲਈ [[ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਚਾਉਣ ਵਾਲੇ]] ਉਪਾਵਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਸਾਹ ਨਲੀ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ]], ਪੂਰਕ ਆਕਸੀਜ਼ਨ, [[ਨਾੜੀ ਅੰਦਰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਤਰਲ]] ਦੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਾਤਰਾ, ਅਤੇ ਨੇੜਲੀ ਨਿਗਰਾਨੀ।<ref name=Review09/> ਇਪਾਈਨੇਫ੍ਰਾਈਨ ਇਲਾਜ ਦੀ ਇੱਕ ਚੋਣ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਕਸਰ ਏਂਟੀਹਿਸਟਾਮਾਈਨ ਤੇ ਸਟੀਰੋਇਡ ਨੂੰ ਸਹਾਇਕ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ<ref name=World11/> ਜਦੋਂ ਵਿਅਕਤੀ ਸਧਾਰਨ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕਿ ਲੱਛਣ ਦੁਬਾਰਾ ਨਾ ਹੋਣ 2 ਤੋਂ 24 ਘੰਟਿਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਨਿਗਰਾਨੀ ਦੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref name=Rosen2010/><ref name=CEA11/><ref name=BI05/><ref name=UK08>{{cite web|url=http://www.resus.org.uk/pages/reaction.pdf |title=Emergency treatment of anaphylactic reactions – Guidelines for healthcare providers |month=January | year=2008 |accessdate=2008-04-22 |format=PDF |work= |publisher=Resuscitation Council (UK)}}</ref> ===ਇਪਾਈਨੇਫ੍ਰਾਈਨ=== [[File:Epipen.jpg|thumb|ਏਪੀਪੇਨ ਆਟੋ-ਇਨਜੈਕਟਰ ਦਾ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣਾ ਸੰਸਕਰਨ]] [[ਇਪਾਈਨੇਫ੍ਰਾਈਨ]] (ਐਡ੍ਰੇਨਾਲਾਇਨ) ਐਨਾਫਾਈਲੈਕਸਿਸ ਦਾ ਪ੍ਰਾਥਮਿਕ ਇਲਾਜ ਹੈ ਜਦੋਂ ਇਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕੋਈ [[ਸਪਸ਼ਟ ਸੰਕੇਤ]] ਨਾ ਹੋਵੇ।<ref name=Review09/> ਇਹ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਦੀ ਰੋਗ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਸ਼ੱਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪੱਟ ਦੇ ਮੱਧ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਅਤੇ ਦੂਰ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ [[ਪੱਠੇ ਦੇ ਵਿੱਚ]] ਇਪਾਈਨੇਫ੍ਰਾਈਨ ਦੇ ਘੋਲ ਦਾ ਟੀਕਾ ਲਗਾਇਆ ਜਾਵੇ।<!--<ref name=World11/> --> ਜੇ ਲੋੜੀਂਦੀ ਪ੍ਰਤਿਕਿਰਿਆ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਟੀਕਾ ਹਰ 5 ਤੋਂ 15 ਮਿੰਟ ਵਿੱਚ ਦੁਹਰਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref name=World11/> 16 ਤੋਂ 35% ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਦੂਜੀ ਖੁਰਾਕ ਦੀ ਲੋੜ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ<ref name=CEA11/> ਅਤੇ ਦੋ ਤੋਂ ਵੱਧ ਖੁਰਾਕਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਵਿਰਲੇ ਹੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।<ref name=World11/> [[ਚਮੜੀ ਦੇ ਹੇਠਾਂ (ਸਬਕਿਊਟੇਨਸ)]] ਟੀਕੇ ਦੀ ਬਜਾਏ ਪੱਠਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਤਰੀਕੇ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਚਮੜੀ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਸੋਖਣ ਦੀ ਦਰ ਹੌਲੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।<ref name=Epi10>{{cite journal|last=Simons|first=KJ|coauthors=Simons, FE|title=Epinephrine and its use in anaphylaxis: current issues.|journal=Current opinion in allergy and clinical immunology|date=2010 Aug|volume=10|issue=4|pages=354–61|pmid=20543673|doi=10.1097/ACI.0b013e32833bc670}}</ref> ਇਪਾਈਨੇਫ੍ਰਾਈਨ ਤੋਂ ਹਲਕੇ ਮਾੜੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ [[ਸਰੀਰ ਹਿਲਨਾ]], [[ਬੇਚੇਨੀ]], ਸਿਰਦਰਦ, ਅਤੇ [[ਦਿਲ ਦੀ ਤੇਜ਼ ਧੜਕਣ]]।<ref name=World11/> ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ [[β-ਬਲੌਕਰ]] ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਇਪਾਈਨੇਫ੍ਰਾਈਨ ਦਾ ਅਸਰ ਨਾ ਹੋਵੇ।<ref name=CEA11/> ਇਸ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਜੇ ਇਪਾਈਨੇਫ੍ਰਾਈਨ ਅਸਰ ਨਾ ਕਰੇ ਤਾਂ ਨੱਸ ਰਾਹੀਂ [[ਗਲੁਕਾਜੇਨ]] ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦਾ ਤਰੀਕਾ [[β-ਰਿਸੈਪਟਰ]] ਤੋਂ ਸੁਤੰਤਰ ਹੈ।<ref name=CEA11/> ਲੇ ਲੋੜ ਹੋਵੇ ਤਾਂ, ਇਹ ਪਤਲੇ ਇਪਾਈਨੇਫ੍ਰਾਈਨ ਘੋਲ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ [[ਨੱਸ ਰਾਹੀਂ ਇਲਾਜ|ਨੱਸ ਰਾਹੀਂ]] ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਨੱਸ ਰਾਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂ ਵਾਲੀ ਇਪਾਈਨੇਫ੍ਰਾਈਨ ਨੂੰ [[ਦਿਲ ਸਬੰਧੀ ਡਾਈਸ੍ਰੀਥੇਮੀਆ|ਦਿਲ ਦੀਆਂ ਅਨਿਯਮਿਤ ਧੜਕਣਾਂ (ਡਾਈਸ੍ਰੀਥੇਮੀਆ)]] ਅਤੇ [[ਮਾਈਓਕਾਰਡਿਅਲ ਇਨਫਾਰਕਸ਼ਨ]] ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{cite journal|last=Mueller|first=UR|title=Cardiovascular disease and anaphylaxis.|journal=Current opinion in allergy and clinical immunology|date=2007 Aug|volume=7|issue=4|pages=337–41|pmid=17620826|doi=10.1097/ACI.0b013e328259c328}}</ref> ਖੁਦ ਨੂੰ ਟੀਕਾ ਲਗਾਉਣ ਲਈ [[ਇਪਾਈਨੇਫ੍ਰਾਈਨ ਆਟੋਇਨਜੈਕਟਰ]] ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਦੋ ਖੁਰਾਕਾਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਉਹਨਾਂ ਬਾਲਗ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਲਈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਭਾਰ 25&nbsp;ਕਿਲੋ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੋਵੇ ਦੂਜਾ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਭਾਰ 10 ਤੋਂ 25&nbsp;ਕਿਲੋ ਹੋਵੇ।<ref>{{cite journal|last=Sicherer|first=SH|coauthors=Simons, FE, Section on Allergy and Immunology, American Academy of, Pediatrics|title=Self-injectable epinephrine for first-aid management of anaphylaxis.|journal=Pediatrics|date=2007 Mar|volume=119|issue=3|pages=638–46|pmid=17332221|doi=10.1542/peds.2006-3689}}</ref> ===ਸਹਾਇਕ ਪਦਾਰਥ=== [[ਐਂਟੀਹਿਸਟਾਮਾਈਨ]] ([[H1 ਹਿਸਟਾਮਾਈਨ|H1]] ਅਤੇ [[H2 ਐਂਟਾਗੋਨਿਸਟ|H2]] ਦੋਵੇਂ), ਜਦ ਕਿ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਿਧਾਂਤਕ ਤਰਕਾਂ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਵਿੱਚ ਚੰਗਾ ਸਬੂਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। 2007 ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ [[ਕੋਕਰੇਨ ਸਮੀਖਿਆ]] ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਚੰਗੀ ਕੁਆਲਿਟੀ ਦਾ ਕੋਈ ਅਧਿਐਨ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ ਜਿਸ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਇਸਦੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕੇ<ref>{{cite journal |author=Sheikh A, Ten Broek V, Brown SG, Simons FE |title=H1-antihistamines for the treatment of anaphylaxis: Cochrane systematic review |journal=Allergy|volume=62 |issue=8 |pages=830–7 |year=2007 |month=August |pmid=17620060 |doi=10.1111/j.1398-9995.2007.01435.x|url=}}</ref> ਅਤੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸਾਹ ਨਲੀ ਦੇ ਏਡੀਮਾ ਜਾਂ ਖਿਚਾਅ ਤੇ ਅਸਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref name=CEA11/> [[ਕੋਰਟੀਕੋਸਟ੍ਰੋਇਡ]] ਨਾਲ ਐਨਾਫਾਈਲੈਕਸਿਸ ਦੀ ਮੌਜੂਦਾ ਘਟਨਾ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਫਰਨ ਨਾ ਪੈਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਨੂੰ ਬਾਇਫੇਸਿਕ ਐਨਾਫਾਈਲੈਕਸਿਸ ਹੋਣ ਦੇ ਜੋਖ਼ਮ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਨਾਲ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰੋਫਾਈਲੈਕਟਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵਕਾਰਿਤਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਨਹੀਂ ਹੈ।<ref name=BI05>{{cite journal |author=Lieberman P |title=Biphasic anaphylactic reactions |journal=Ann. Allergy Asthma Immunol. |volume=95 |issue=3 |pages=217–26; quiz 226, 258 |year=2005 |month=September |pmid=16200811|doi= 10.1016/S1081-1206(10)61217-3|url=https://archive.org/details/sim_annals-of-allergy-asthma-and-immunology_2005-09_95_3/page/217}}</ref> ਜਿਹੜਾ [[ਸਾਹ ਨਲੀ ਦੇ ਪੱਠਿਆਂ ਦਾ ਖਿਚਾਅ]] ਇਪਾਈਨੇਫ੍ਰਾਈਨ ਨਾਲ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਉਸਦੇ ਲਈ ਸ਼ਾਇਦ ਸਾਹ ਰਾਹੀਂ ਲਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ [[(ਨੇਬੁਲਾਈਜ਼ਡ)]] [[ਸਾਲਬੁਟਾਮੋਲ]] ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref name=CEA11/> [[ਮਿਥਾਈਲ ਬਲਿਊ]] ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਅਜਿਹੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੇ ਲਈ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਦੂਜੇ ਉਪਾਵਾਂ ਤੇ ਪ੍ਰਤਿਕਿਰਿਆ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿਉੰਕਿ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕੋਮਲ ਨਸਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।<ref name=CEA11/> ===ਤਿਆਰੀ=== ਐਨਾਫਾਈਲੈਕਸਿਸ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ "ਐਲਰਜੀ ਕਾਰਵਾਈ ਯੋਜਨਾ"ਰੱਖਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਸਕੂਲਾਂ ਨੂੰ ਐਲਰਜੀਆਂ ਬਾਰੇ ਅਤੇ ਇਸ ਬਾਰੇ ਸੂਚਿਤ ਕਰਨ ਕਿ ਐਨਾਫਾਈਲੈਕਸਿਸ ਦਾ ਸੰਕਟ ਆਉਣ ਤੇ ਕੀ ਕਰਨਾ ਹੈ।<ref name=Mart08/> ਇਸ ਕਾਰਵਾਈ ਯੋਜਨਾ ਵਿੱਚ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ [[ਇਪਾਈਨੇਫ੍ਰਾਈਨ ਆਟੋ-ਇਨਜੈਕਟਰਾਂ]] ਦੀ ਵਰਤੋਂ, [[ਡਾਕਟਰੀ ਤੌਰ ਤੇ ਸੁਚੇਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰੇਸਲੇਟ]] ਪਹਿਨਣ ਦੀ ਸਿਫਾਰਸ਼, ਅਤੇ ਅਜਿਹੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਤੋਂ ਬਚਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref name=Mart08>{{cite journal|last=Martelli|first=A|coauthors=Ghiglioni, D, Sarratud, T, Calcinai, E, Veehof, S, Terracciano, L, Fiocchi, A|title=Anaphylaxis in the emergency department: a paediatric perspective.|journal=Current opinion in allergy and clinical immunology|date=2008 Aug|volume=8|issue=4|pages=321–9|pmid=18596589|doi=10.1097/ACI.0b013e328307a067}}</ref> ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਐਨਾਫਾਈਲੈਕਸਿਸ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਇਸਦੇ ਕੁਝ ਕਾਰਕਾਂ ਲਈ [[ਐਲਰਜੀ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਤਿਰੱਖਿਆ ਇਲਾਜ|ਪ੍ਰਤਿਰੱਖਿਆ ਇਲਾਜ]] ਉਪਲਬਧ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਚਮੜੀ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਸੰਵੇਦਨਹੀਨਤਾ ਦੇ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਕੋਰਸ ਨੂੰ ਕੀੜਿਆਂ ਦੇ ਡੰਕ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੂੰਹ ਰਾਹੀਂ ਸੰਵੇਦਨਹੀਨਤਾ ਕਈ ਭੋਜਨਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਹੈ।<ref name=Review09/> ==ਰੋਗ ਦੇ ਠੀਕ ਹੋਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ= ਉਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਰੋਕ ਦਾ ਕਾਰਨ ਪਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਲਦ ਇਲਾਜ ਉਪਲਬਧ ਹੈ, ਰੋਗ ਦੇ ਠੀਕ ਹੋਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਚੰਗੀ ਹੈ।<ref>{{cite book|last=Harris|first=edited by Jeffrey|title=Head and neck manifestations of systemic disease|year=2007|publisher=Informa Healthcare|location=London|isbn=978-0-8493-4050-5|pages=325|url=http://books.google.ca/books?id=31yUl-V90XoC&pg=PA325|coauthors=Weisman, Micheal S.}}</ref> ਭਾਵੇਂ ਕਾਰਨ ਦਾ ਪਤਾ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਜੇ ਰੋਕਥਾਮ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਢੁਕਵੀਂ ਦਵਾਈ ਉਪਲਬਧ ਹੈ, ਤਾਂ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਰੋਗ ਦੇ ਠੀਕ ਹੋਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਚੰਗੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref name=Rosen2010/> ਜੇ ਮੌਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਅਕਸਰ ਜਾਂ ਤਾਂ ਸਾਹ ਸਬੰਧੀ (ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ[[ਐਸਫਾਈਕਸੀਆ]]) ਜਾਂ ਦਿਲ ਅਤੇ ਨਾੜੀ ਸਬੰਧੀ ਕਾਰਨਾਂ ([[ਸਦਮਾ (ਸੰਚਾਰੀ)|ਸਦਮਾ]]) ਕਰਕੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ,<ref name=CEA11/><ref name=Khan11/> ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ 0.7&ndash;20% ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref name=Rosen2010>{{cite book |title=Rosen's emergency medicine: concepts and clinical practice 7th edition |url=https://archive.org/details/rosensemergencym0000unse |last=Marx|first=John |authorlink= |coauthors=|year=2010 |publisher=Mosby/Elsevier |location=Philadelphia, PA|isbn=978-0-323-05472-0 |page=15111528 }}</ref><ref name=Cardio08>{{cite journal|last=Triggiani|first=M|coauthors=Patella, V, Staiano, RI, Granata, F, Marone, G|title=Allergy and the cardiovascular system.|journal=Clinical and experimental immunology|date=2008 Sep|volume=153 Suppl 1|pages=7–11|pmid=18721322|url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2515352/?tool=pubmed|pmc=2515352|doi=10.1111/j.1365-2249.2008.03714.x}}</ref> ਅਜਿਹੇ ਮਾਮਲੇ ਹੋਏ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿੰਟਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।<ref name=World11/> ਕਸਰਤ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਐਨਾਫਾਈਲੈਕਸਿਸ ਵਾਲੇਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਨਤੀਜੇ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਚੰਗੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਵਧਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਥੋੜ੍ਹੀਆਂ ਅਤੇ ਘੱਟ ਗੰਭੀਰ ਘਟਨਾਵਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।<ref name="editor 2010 223"/> ==ਵਿਆਪਕਤਾ== ਐਨਾਫਾਈਲੈਕਸਿਸ ਦੀ [[ਘਟਨਾ (ਮਾਹਮਾਰੀ ਵਿਗਿਆਨ)|ਘਟਨਾ]] ਪ੍ਰਤੀ ਸਾਲ ਪ੍ਰਤੀ 100,000 ਵਿਅਕਤੀ 4&ndash;5 ਹੈ,<ref name=CEA11/> ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਕੁੱਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਘਟਨਾ|ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਭਰ ਦਾ ਜੋਖ਼ਮ]] 0.5&ndash;2% ਹੈ।<ref name=World11>{{cite journal|last=Simons|first=FE|coauthors=World Allergy, Organization|title=World Allergy Organization survey on global availability of essentials for the assessment and management of anaphylaxis by allergy-immunology specialists in health care settings.|journal=Annals of allergy, asthma & immunology : official publication of the American College of Allergy, Asthma, & Immunology|date=2010 May|volume=104|issue=5|pages=405–12|pmid=20486330|url=http://www.csaci.ca/include/files/WAO_Anaphylaxis_Guidelines_2011.pdf|doi=10.1016/j.anai.2010.01.023|access-date=2013-09-03|archive-date=2012-04-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20120426002319/http://www.csaci.ca/include/files/WAO_Anaphylaxis_Guidelines_2011.pdf|dead-url=yes}}</ref> ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦਰਾਂ ਵੱਧ ਰਹੀਆਂ ਹਨ: 1980 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਘਟਨਾ ਦੀ ਦਰ ਪ੍ਰਤੀ ਸਾਲ ਪ੍ਰਤੀ 100,000 ਵਿੱਚ 20 ਸੀ, ਜਦ ਕਿ 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪ੍ਰਤੀ ਸਾਲ ਪ੍ਰਤੀ 100,000 ਵਿੱਚ 50 ਸੀ।<ref name=Review09>{{cite journal |author=Simons FE |title=Anaphylaxis: Recent advances in assessment and treatment |journal=J. Allergy Clin. Immunol. |volume=124 |issue=4 |pages=625–36; quiz 637–8 |year=2009 |month=October |pmid=19815109 |doi=10.1016/j.jaci.2009.08.025 |url=https://secure.muhealth.org/~ed/students/articles/JAClinImmun_124_p0625.pdf |access-date=2013-09-03 |archive-date=2013-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130627084618/https://secure.muhealth.org/~ed/students/articles/JAClinImmun_124_p0625.pdf |dead-url=yes }}</ref> ਇਹ ਵਾਧਾ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਭੋਜਨ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਐਨਾਫਾਈਲੈਕਸਿਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite journal|last=Koplin|first=JJ|coauthors=Martin, PE, Allen, KJ|title=An update on epidemiology of anaphylaxis in children and adults.|journal=Current opinion in allergy and clinical immunology|date=2011 Oct|volume=11|issue=5|pages=492–6|pmid=21760501|doi=10.1097/ACI.0b013e32834a41a1}}</ref> ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋਖ਼ਮ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ।<ref name=Review09/><ref name=CEA11/> ਇਸ ਵੇਲੇ, ਐਨਾਫਾਈਲੈਕਸਿਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਹਰ ਸਾਲ 500–1,000 ਮੌਤਾਂ (ਹਰ 10 ਲੱਖ ਵਿੱਚ 2.4), ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀ ਸਾਲ 20 ਮੌਤਾਂ (0.33 ਪ੍ਰਤੀ 10 ਲੱਖ), ਅਤੇ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀ ਸਾਲ 15 ਮੌਤਾਂ (0.64 ਪ੍ਰਤੀ 10 ਲੱਖ) ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।<ref name=CEA11/> 1970 ਤੇ 2000 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਮੌਤ ਦੀਆਂ ਦਰਾਂ ਘਟੀਆਂ ਹਨ।<ref>{{cite journal|last=Demain|first=JG|coauthors=Minaei, AA, Tracy, JM|title=Anaphylaxis and insect allergy.|journal=Current opinion in allergy and clinical immunology|date=2010 Aug|volume=10|issue=4|pages=318–22|pmid=20543675|doi=10.1097/ACI.0b013e32833a6c72}}</ref> ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਵਿੱਚ, ਭੋਜਨ ਕਾਰਨ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਐਨਾਫਾਈਲੈਕਸਿਸ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦ ਕਿ ਕੀੜਿਆਂ ਦੇ ਕੱਟਣ ਕਾਰਨ ਮੌਤਾਂ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਮਰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref name=CEA11/> ਐਨਾਫਾਈਲੈਕਸਿਸ ਤੋਂ ਮੌਤਾਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਦਵਾਈਆਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।<ref name=CEA11/> ==ਇਤਿਹਾਸ== ਸ਼ਬਦ "ਅਫਾਈਲੈਕਸਿਸ" [[ਚਾਰਲਸ ਰਿਚੇਟ]] ਦੁਆਰਾ 1902 ਵਿੱਚ ਸੁਝਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਬੋਲਣ ਵਿੱਚ ਆਸਾਨੀ ਦੇ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਬਦਲ ਕੇ "ਐਨਾਫਾਈਲੈਕਸਿਸ" ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name=His11>{{cite journal|last=Boden|first=SR|coauthors=Wesley Burks, A|title=Anaphylaxis: a history with emphasis on food allergy.|journal=Immunological reviews|date=2011 Jul|volume=242|issue=1|pages=247–57|pmid=21682750|doi=10.1111/j.1600-065X.2011.01028.x}}</ref> ਬਾਅਦ ਵੱਚ 1913 ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਐਨਾਫਾਈਲੈਕਸਿਸ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਵਾਸਤੇ [[ਮੈਡੀਸਿਨ ਅਤੇ ਫਿਜਿਓਲੋਜੀ ਵਿੱਚ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ]] ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name=Rosen2010/> ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਸ ਪ੍ਰਤਿਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name=His10>{{cite journal|last=Ring|first=J|coauthors=Behrendt, H, de Weck, A|title=History and classification of anaphylaxis.|journal=Chemical immunology and allergy|year=2010|volume=95|pages=1–11|pmid=20519878|url=http://media.wiley.com/product_data/excerpt/42/04708611/0470861142.pdf|doi=10.1159/000315934}}</ref> ਇਹ ਸ਼ਬਦ [[ਯੂਨਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਯੂਨਾਨੀ]] ਸ਼ਬਦਾਂ ἀνά ਐਨਾ, ''ਵਿਰੁੱਧ'', ਅਤੇ φύλαξις ਫਾਈਲੈਕਸਿਜ਼,''ਸੁਰੱਖਿਆ'' ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ ਹੈ।<ref name=Dict>{{cite web|url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/anaphylaxis|title=anaphylaxis|accessdate=2009-11-21|publisher=merriam-webster.com }}</ref> ==ਖੋਜ== ਐਨਾਫਾਈਲੈਕਸਿਸ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕਰਨ ਲਈ [[ਜੀਭ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਰੱਖੇ ਜਾ ਸਕਣ ਵਾਲੇ (ਸਬਲਿੰਗੁਅਲ)]] ਇਪਾਈਨੇਫ੍ਰਾਈਨ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਚੱਲ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।<ref name=CEA11/> IgE-ਰੋਧੀ ਐਂਡੀਬੋਡੀ [[ਓਮਾਲਿਜ਼ੁਮੈਬ]] ਦਾ [[ਚਮੜੀ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਲਗਾਇਆ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਟੀਕੇ]] ਤੇ ਦੁਬਾਰਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਰੋਕਣ ਵਾਲੇ ਤਰੀਕੇ ਵੱਜੋਂ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਜੇ ਇਸ ਦੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref name=World11/><ref>{{cite journal|last=Vichyanond|first=P|title=Omalizumab in allergic diseases, a recent review.|journal=Asian Pacific journal of allergy and immunology / launched by the Allergy and Immunology Society of Thailand|date=2011 Sep|volume=29|issue=3|pages=209–19|pmid=22053590}}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਬਿਮਾਰੀਆਂ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਲੈਰਗੋਲਲੋਜੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਹ ਸਬੰਧੀ ਬਿਮਾਰੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਡਾਕਟਰੀ ਸੰਕਟਕਾਲ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਰਜਰੀ ਸਬੰਧੀ ਅਤੇ ਡਾਕਟਰੀ ਦੇਖਭਾਲ ਦੀਆਂ ਜਟਿਲਤਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਟਾਈਪ 1 ਅਤਿ-ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਿਮਾਰੀਆਂ]] sv3k8pnrcfhn59isgpm0bafmc94lylx 0 27037 842209 839486 2026-07-10T17:25:57Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842209 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer | name = ਝੁੰਪਾ ਲਾਹਿੜੀ | image = Jhumpa Lahiri (2015).png | birth_name = ਨੀਲਾਂਜਨਾ ਸੁਦੇਸ਼ਨਾ (ਜਾਂ ਸਵਦੇਸ਼ਨਾ) ਲਹਿਰੀ | birth_date = {{birth date and age|1967|7|11|df=yes}} | birth_place = [[ਲੰਦਨ]], ਇੰਗਲੈਂਡ | death_date = | death_place = | occupation = ਲੇਖਿਕਾ | nationality = ਅਮਰੀਕੀ | period = | genre = [[ਨਾਵਲ]], [[ਨਿੱਕੀ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਿਹ]], [[Postcolonial]] | movement = | notableworks = ''[[Interpreter of Maladies]]'' (1999){{-}}''[[The Namesake]]'' (2003){{-}}''[[Unaccustomed Earth]]'' (2008) | influences = [[ਐਂਤਨ ਚੈਖਵ]], [[ਐਂਦਰੇ ਡੁਬੁਸ]], [[ਮਾਵਿਸ ਗੈਲੰਤ]], [[ਐਲਿਸ ਮੁਨਰੋ]], [[ਵਲਾਦੀਮੀਰ ਨਾਬੋਕੋਵ]], [[ਲਿਓ ਤਾਲਸਤਾਏ]], [[ਵਿਲਿਅਮ ਟ੍ਰੇਵੋਰ]], [[Richard Yates (novelist)|ਰਿਚਰਡ ਯਤੇਸ]]<ref>[http://www.nytimes.com/2005/01/16/books/review/16symposium.html "The Hum Inside the Skull, Revisited"], [[The New York Times]], 2005-01-16. Retrieved on 2008-04-12.</ref> | influenced = | awards = 1999 [[ਓ. ਹੈਨਰੀ ਅਵਾਰਡ]] {{-}}2000 [[ਗਲਪ ਦਾ ਪੁਲਿਤਜਰ ਇਨਾਮ]] | website = http://www.randomhouse.com/kvpa/jhumpalahiri/ | portaldisp = }} '''ਝੁੰਪਾ ਲਾਹਿੜੀ''' (ਬੰਗਾਲੀ: ঝুম্পা লাহিড়ী, ਜਨਮ 11 ਜੁਲਾਈ 1967) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਅਮਰੀਕੀ ਲੇਖਿਕਾ ਹੈ। ਲਾਹਿੜੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਨਿੱਕੀ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਿਹ, [[ਇੰਟਰਪ੍ਰੇਟਰ ਆਫ ਮੈਲਡੀਜ]] (1999) ਨੂੰ 2000 ਵਿੱਚ ਗਲਪ ਦੇ [[ਪੁਲਿਤਜਰ ਇਨਾਮ]] ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਨਾਵਲ [[ਦ ਨੇਮਸੇਕ]] (2003) ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਉਸੀ ਨਾਮ ਦੀ ਇੱਕ ਫ਼ਿਲਮ ਬਣਾਈ ਗਈ। ਜਨਮ ਤੋਂ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਨੀਲਾਂਜਨਾ ਸੁਦੇਸ਼ਨਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਉਸ ਦੇ ਚੰਗੇ ਨਾਮ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਉਪਨਾਮ ਝੁੰਪਾ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਹੀ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਲਾਹਿੜੀ ਨੂੰ, ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ [[ਬੈਰੇਕ ਓਬਾਮਾ]] ਨੇ ਕਲਾ ਅਤੇ ਮਾਨਵੀਅਤਾ ਬਾਰੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੀ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਮੈਂਬਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ।<ref>http://www.dnaindia.com/world/report-obama-presents-national-humanities-medal-to-jhumpa-lahiri-2124179</ref> 'ਦ ਨੇਮਸੇਕ' ਨਿਊਯਾਰਕ ਟਾਈਮਜ਼ ਦੀ ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਕਿਤਾਬ ਸੀ, ਇੱਕ ਲਾਸ ਏਂਜਲਸ ਟਾਈਮਜ਼ ਬੁੱਕ ਪ੍ਰਾਈਜ਼ ਫਾਈਨਲਿਸਟ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਮੋਸ਼ਨ ਪਿਕਚਰ ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web|date=January 23, 2017|agency=Press Trust of India|title=Jhumpa explores importance of book jackets in new work|url=https://www.indiatoday.in/pti-feed/story/jhumpa-explores-importance-of-book-jackets-in-new-work-861835-2017-01-23|access-date=2021-11-25|website=India Today|language=en}}</ref> ਅਨਐਕਸਟਮਡ ਅਰਥ (2008) ਨੇ ਫ੍ਰੈਂਕ ਓ'ਕੋਨਰ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਲਘੂ ਕਹਾਣੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤਿਆ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਦੂਜਾ ਨਾਵਲ, ਦ ਲੋਲੈਂਡ (2013), ਮੈਨ ਬੁਕਰ ਪੁਰਸਕਾਰ ਅਤੇ ਫਿਕਸ਼ਨ ਲਈ ਨੈਸ਼ਨਲ ਬੁੱਕ ਅਵਾਰਡ ਦੋਵਾਂ ਲਈ ਫਾਈਨਲਿਸਟ ਸੀ। 22 ਜਨਵਰੀ, 2015 ਨੂੰ, ਲਹਿਰੀ ਨੇ ਦ ਲੋਲੈਂਡ ਲਈ ਸਾਹਿਤ ਲਈ US$50,000 ਦਾ DSC ਇਨਾਮ ਜਿੱਤਿਆ<ref>{{Cite web|date=January 23, 2015|title=Indian- American Author Jhumpa Lahiri won DSC Prize for 2015|url=https://www.indiatoday.in/education-today/gk-current-affairs/story/indian-american-author-jhumpa-lahiri-won-dsc-prize-for-2015-237112-2015-01-23|access-date=2021-11-25|website=India Today|language=en}}</ref> ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ, ਲਾਹਿੜੀ ਨੇ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ-ਪਰਵਾਸੀ ਤਜਰਬੇ ਦੀ ਪੜਚੋਲ ਕੀਤੀ। 2011 ਵਿੱਚ, ਲਾਹਿੜੀ ਰੋਮ, ਇਟਲੀ ਚਲੀ ਗਈ ਅਤੇ ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਉਸ ਨੇ ਲੇਖਾਂ ਦੀਆਂ ਦੋ ਕਿਤਾਬਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ 2018 ਵਿੱਚ, ਇਤਾਲਵੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਨਾਵਲ Dove mi trovo ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਤਾਲਵੀ ਲਘੂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੀ ਪੇਂਗੁਇਨ ਕਿਤਾਬ ਦਾ ਸੰਕਲਨ, ਸੰਪਾਦਨ ਅਤੇ ਅਨੁਵਾਦ ਵੀ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ 40 ਵੱਖ-ਵੱਖ ਇਤਾਲਵੀ ਲੇਖਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੀਆਂ 40 ਇਤਾਲਵੀ ਛੋਟੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦਰਜ ਸਨ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਕੁਝ ਲਿਖਤਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਲੇਖਕਾਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਦਾ ਇਤਾਲਵੀ ਤੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਵੀ ਕੀਤਾ ਹੈ।<ref name="NEH">{{cite web |last1=Gutting |first1=Elizabeth Ward |title=Jhumpa Lahiri: 2014 National Humanities Medal |url=https://www.neh.gov/about/awards/national-humanities-medals/jhumpa-lahiri |website=[[National Endowment for the Humanities]] |access-date=17 August 2018}}</ref><ref name="Princeton">{{cite web |title=Jhumpa Lahiri: Professor of Creative Writing |url=http://arts.princeton.edu/people/profiles/jl35/ |website=Lewis Center for the Arts, [[Princeton University]] |access-date=17 August 2018}}</ref> 2014 ਵਿੱਚ, ਲਾਹਿੜੀ ਨੂੰ ਨੈਸ਼ਨਲ ਹਿਊਮੈਨਿਟੀਜ਼ ਮੈਡਲ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="NEH" /> ਉਹ 2015 ਤੋਂ 2022 ਤੱਕ ਪ੍ਰਿੰਸਟਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਰਚਨਾਤਮਕ ਲੇਖਣ ਦੀ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਸੀ।<ref name="Princeton"/> 2022 ਵਿੱਚ, ਉਹ ਕੋਲੰਬੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਬਰਨਾਰਡ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੀ ਮਿਲਿਸੈਂਟ ਸੀ। ਮੈਕਿੰਟੋਸ਼ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਅਤੇ ਰਚਨਾਤਮਕ ਲੇਖਣ ਦੀ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਬਣ ਗਈ।<ref>{{Cite web |title=Jhumpa Lahiri '89 Returns to Barnard College as the Millicent C. McIntosh Professor of English and Director of Creative Writing |url=https://barnard.edu/news/jhumpa-lahiri-89-returns-barnard-college-millicent-c-mcintosh-professor-english-and-director}}</ref> == ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == ਲਾਹਿੜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜੋ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਰਾਜ ਦੇ [[ਭਾਰਤੀ]] ਪਰਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਧੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਦੀ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਚਲਾ ਗਿਆਲਾਹਿੜੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਮੰਨਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, "ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੋਈ ਸੀ, ਪਰ ਮੈਂ ਹੋ ਵੀ ਸਕਦੀ ਹਾਂ।" ਲਾਹਿੜੀ ਕਿੰਗਸਟਨ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਹੋਈ, ਰ੍ਹੋਡ ਆਈਲੈਂਡ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਅਮਰ ਲਾਹਿੜੀ ਨੇ ਰ੍ਹੋਡ ਆਈਲੈਂਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀਅਨ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ; "ਦ ਥਰਡ ਐਂਡ ਫਾਈਨਲ ਕੰਟੀਨੈਂਟ" ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਪਾਤਰ, ਕਹਾਣੀ ਜੋ ਮੈਲਾਡੀਜ਼ ਦੇ ਦੁਭਾਸ਼ੀਏ ਨੂੰ ਸਮਾਪਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਮਾਡਲ ਬਣਾਈ ਗਈ ਹੈ।<ref name="ew">Flynn, Gillian. [http://www.ew.com/ew/article/0,,276075,00.html "Passage To India: First-time author Jhumpa Lahiri nabs a Pulitzer,"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081231052447/http://www.ew.com/ew/article/0,,276075,00.html|date=2008-12-31}} [[Entertainment Weekly]], April 28, 2000. Retrieved on 2008-04-13.</ref> ਲਾਹਿੜੀ ਦੀ ਮਾਂ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਬੱਚੇ ਆਪਣੇ ਬੰਗਾਲੀ ਵਿਰਸੇ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਵੱਡੇ ਹੋਣ, ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਅਕਸਰ ਕਲਕੱਤਾ (ਹੁਣ ਕੋਲਕਾਤਾ) ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।<ref name="pig">Aguiar, Arun. [http://www.pifmagazine.com/vol28/i_agui.shtml "One on One With Jhumpa Lahiri"], Pifmagazine.com, July 28, 1999. Retrieved on 2008-04-13.</ref> ਜਦੋਂ ਲਾਹਿੜੀ ਨੇ ਕਿੰਗਸਟਨ, ਰ੍ਹੋਡ ਆਈਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਕਿੰਡਰਗਾਰਟਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਅਧਿਆਪਕਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਜਾਣੇ-ਪਛਾਣੇ ਨਾਮ ਝੰਪਾ ਨਾਲ ਬੁਲਾਉਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦੇ ਵਧੇਰੇ ਰਸਮੀ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲੋਂ ਇਸ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਕਰਨਾ ਆਸਾਨ ਸੀ। ਲਾਹਿੜੀ ਨੇ ਚੇਤੇ ਕੀਤਾ, "ਮੈਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਸ਼ਰਮਿੰਦਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀ ਸੀ.... ਤੁਸੀਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹੋ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਹੋ ਉਹ ਹੋ ਕੇ ਤੁਸੀਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਪਹੁੰਚਾ ਰਹੇ ਹੋ।"<ref name="vog">Anastas, Benjamin. [http://www.mensvogue.com/arts/books/articles/2007/02/jhumpa_lahiri "Books: Inspiring Adaptation"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080622163028/http://www.mensvogue.com/arts/books/articles/2007/02/jhumpa_lahiri|date=June 22, 2008}}, ''[[Men's Vogue]]'', March 2007. Retrieved on April 13, 2008.</ref> ਉਸਦੇ ਨਾਵਲ ਦ ਨੇਮਸੇਕ ਦੀ ਪਾਤਰ, ਉਸਦੇ ਆਪਣੇ ਅਸਾਧਾਰਨ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਨਿਊਜ਼ਵੀਕ ਦੇ ਇੱਕ ਸੰਪਾਦਕੀ ਵਿੱਚ, ਲਹਿਰੀ ਨੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੇ "ਦੋ ਚੀਜ਼ਾਂ ਹੋਣ ਦਾ ਤੀਬਰ ਦਬਾਅ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਪੁਰਾਣੀ ਦੁਨੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਅਤੇ ਨਵੀਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਾਹ।"<ref name= "usa"/> ਇੱਕ ਬੱਚੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਧਦੇ ਹੋਏ ਉਸ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਤਜ਼ਰਬਿਆਂ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਨਾਂ ਪੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਦੁਆਰਾ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਬਾਲਗ ਹੋ ਗਈ, ਉਸ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਉਹ ਸ਼ਰਮ ਅਤੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਇਹਨਾਂ ਦੋ ਪਹਿਲੂਆਂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਨ ਦੇ ਯੋਗ ਸੀ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਜੂਝ ਰਹੀ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://www.newsweek.com/my-two-lives-106355|title=My Two Lives|author=<!--Not stated-->|date=March 5, 2006|website=Newsweek|access-date=December 4, 2018}}</ref> ਲਾਹਿੜੀ ਨੇ ਸਾਊਥ ਕਿੰਗਸਟਾਊਨ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬੀ.ਏ. 1989 ਵਿੱਚ ਕੋਲੰਬੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਬਰਨਾਰਡ ਕਾਲਜ ਤੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਡਿਗਰੀ ਕੀਤੀ।<ref>[http://www.barnard.edu/newnews/news41100a.htm "Pulitzer Prize awarded to Barnard alumna Jhumpa Lahiri ’89; Katherine Boo ’88 cited in public service award to The Washington Post"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040224080335/http://www.barnard.edu/newnews/news41100a.htm |date=February 24, 2004 }}, Barnard Campus News, April 11, 2000. Retrieved on 2008-04-13.</ref> ਲਾਹਿੜੀ ਨੇ ਫਿਰ ਬੋਸਟਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਉੱਨਤ ਡਿਗਰੀਆਂ: ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਐਮ.ਏ., ਇੱਕ ਐਮ.ਐਫ.ਏ. ਰਚਨਾਤਮਕ ਲੇਖਣ ਵਿੱਚ, ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਐੱਮ.ਏ., ਅਤੇ ਰੇਨੇਸੈਂਸ ਸਟੱਡੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਪੀ.ਐੱਚ.ਡੀ. ਡਿਗਰੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਉਸਦਾ ਖੋਜ ਨਿਬੰਧ, 1997 ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਿਰਲੇ "ਐਕਰਸਡ ਪੈਲੇਸ: ਜੈਕੋਬੀਅਨ ਸਟੇਜ (1603-1625) 'ਤੇ ਇਤਾਲਵੀ ਪੈਲਾਜ਼ੋ" ਸੀ।<ref>ProQuest Dissertations & Theses Global. (304346550)</ref> ਉਸ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸਲਾਹਕਾਰ ਵਿਲੀਅਮ ਕੈਰੋਲ (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ) ਅਤੇ ਹੇਲਮਟ ਵੋਲ (ਕਲਾ ਇਤਿਹਾਸ) ਸਨ। ਉ ਸਨੇ ਪ੍ਰੋਵਿੰਸਟਾਊਨ ਦੇ ਫਾਈਨ ਆਰਟਸ ਵਰਕ ਸੈਂਟਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ ਲਈ, ਜੋ ਅਗਲੇ ਦੋ ਸਾਲਾਂ (1997–1998) ਤੱਕ ਚੱਲੀ। ਲਾਹਿੜੀ ਨੇ ਬੋਸਟਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਅਤੇ ਰ੍ਹੋਡ ਆਈਲੈਂਡ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਵਿੱਚ ਰਚਨਾਤਮਕ ਲੇਖਣੀ ਸਿਖਾਈ ਹੈ। 2001 ਵਿੱਚ, ਲਾਹਿੜੀ ਨੇ ਇੱਕ ਪੱਤਰਕਾਰ ਅਲਬਰਟੋ ਵੌਰਵੌਲੀਅਸ-ਬੁਸ਼ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਇਆ, ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ TIME ਲਾਤੀਨੀ ਅਮਰੀਕਾ ਦਾ ਡਿਪਟੀ ਸੰਪਾਦਕ ਸੀ, ਅਤੇ ਜੋ ਹੁਣ TIME ਲਾਤੀਨੀ ਅਮਰੀਕਾ ਦਾ ਸੀਨੀਅਰ ਸੰਪਾਦਕ ਹੈ। 2012 ਵਿੱਚ, ਲਾਹਿੜੀ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਦੋ ਬੱਚਿਆਂ, ਔਕਟਾਵੀਓ (ਜਨਮ 2002) ਅਤੇ ਨੂਰ (ਜਨਮ 2005)<ref name= "vog"/> ਨਾਲ ਰੋਮ<ref>Spinks, John. [https://www.nytimes.com/interactive/2013/08/25/t-magazine/25writers-rooms.html "A Writer's Room"], T: The New York Times Style Magazine, August 25, 2013.</ref><ref>{{cite web |first=Sheila |last=Pierce |date=May 22, 2015 | title=Why Pulitzer Prize-winner Jhumpa Lahiri quit the US for Italy |url= https://www.ft.com/content/3b188aec-f8bf-11e4-be00-00144feab7de |website=Financial Times |access-date= 20 June 2021}}</ref> ਚਲੀ ਗਈ। 1 ਜੁਲਾਈ, 2015 ਨੂੰ, ਲਾਹਿੜੀ ਨੇ ਲੇਵਿਸ ਸੈਂਟਰ ਫਾਰ ਆਰਟਸ ਵਿੱਚ ਰਚਨਾਤਮਕ ਲਿਖਤ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਿੰਸਟਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਫੈਕਲਟੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਈ।<ref name= "vog"/><ref>{{cite web |url=http://research.princeton.edu/news/faculty-profiles/a/?id=15411 |title=Author Jhumpa Lahiri awarded National Humanities Medal |last=Saxon |first=Jamie |date=September 4, 2015 |publisher=Research at Princeton, Princeton University |access-date=May 15, 2017 |archive-date=ਜੂਨ 15, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180615212859/http://research.princeton.edu/news/faculty-profiles/a/?id=15411 |dead-url=yes }}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} ==ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ== * {{Cite journal | last = Bilbro | first = Jeffrey | title = Lahiri's Hawthornian Roots: Art and Tradition in "Hema and Kaushik" | url = https://archive.org/details/sim_critique_2013-09_54_4/page/380 | journal = [[Critique: Studies in Contemporary Fiction]] | volume = 54 | issue = 4 | pages = 380–394 | doi = 10.1080/00111619.2011.594461 | year = 2013 | s2cid = 143938815 }} * Cussen, John. “the william morris in jhumpa lahiri’s wallpaper / and other of the writer’s reproofs to literary scholarship,” ''JEAL: Journal of Ethnic American Literature'' 2 (2012): 5-72. * Das, Subrata Kumar. "Bengali Diasporic Culture: A Study of the Film Adaptation of Jhumpa Lahiri's The Namesake". ''[[The Criterion: An International Journal in English]]'' (ISSN 0976-8165) '''4''' (II), April 2013: np. * {{Cite journal | last = Leyda | first = Julia | title = An interview with Jhumpa Lahiri | journal = [[Contemporary Women's Writing]] | volume = 5 | issue = 1 | pages = 66–83 | doi = 10.1093/cwwrit/vpq006 | date = January 2011 }} * Majithia, Sheetal (Fall/Winter 2001). "[https://web.archive.org/web/20140112040407/http://samarmagazine.org/archive/articles/59 Of Foreigners and Fetishes: A Reading of Recent South Asian American Fiction.]" ''Samar'' '''14''': 52–53 The South Asian American Generation. * Mitra, Zinia. "Echoes of Loneliness: Dislocation and Human Relationships in Jhumpa Lahiri",'' Contemporary Indian Women Writers in English: Critical Perspectives. ''Ed. Nizara Hazarika, K.M. Johnson and Gunjan Dey.Pencraft International.({{ISBN|978-93-82178-12-5}}), 2015. * Mitra, Zinia . " An Interpretation of ''Interpreter of Maladies''", ''Jhumpa Lahiri : Critical Perspectives.'' Ed. Nigamananda Das. Pencraft International, 2008.({{ISBN|81-85753-87-3}}) pp 95–104. * [[Dagmar Reichardt|Reichardt, Dagmar]]. "Migrazione, discorsi minoritari, transculturalità: il caso di Jhumpa Lahiri", in: ''[http://www.aracneeditrice.it/aracneweb/index.php/pubblicazione.html?item=9788825502879&tab=indice Scrivere tra le lingue. Migrazione, bilinguismo, plurilinguismo e poetiche della frontiera nell'Italia contemporanea (1980-2015)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221016180208/http://www.aracneeditrice.it/aracneweb/index.php/pubblicazione.html?item=9788825502879&tab=indice |date=2022-10-16 }}'', edited by Daniele Comberiati and Flaviano Pisanelli, Rome, Aracne, 2017 ({{ISBN|978-88-255-0287-9}}), pp.&nbsp;77–92. * [[Dagmar Reichardt|Reichardt, Dagmar]]. "Nomadische Literatur und Transcultural Switching: Jhumpa Lahiris italophones Migrationstagebuch 'In altre parole' (2015) – 'In Other Words' (2016) - 'Mit anderen Worten' (2017)", in: Eva-Tabea Meineke / Anne-Rose Mayer / Stephanie Neu-Wendel / Eugenio Spediacato (ed.), ''Aufgeschlossene Beziehungen: Italien und Deutschland im transkulturellen Dialog. Literatur, Film, Medien'', "Rezeptionskulturen in Literatur- und Mediengeschichte" vol. 9 – 2019, [[Würzburg]]: Königshausen & Neumann, 2019 ({{ISBN|978-3-8260-6257-5}}), pp.&nbsp;243–266. * [[Dagmar Reichardt|Reichardt, Dagmar]]. "[https://web.archive.org/web/20170704211433/http://romatrepress.uniroma3.it/ojs/index.php/pensiero/article/view/632/629 ''Radicata a Roma'': la svolta transculturale nella scrittura italofona nomade di Jhumpa Lahiri]", in: ''I [https://web.archive.org/web/20170802075545/http://romatrepress.uniroma3.it/ojs/index.php/pensiero l pensiero letterario come fondamento di una testa ben fatta]'', edited by Marina Geat, Rome, Roma TRE Press, 2017 ({{ISBN|978-88-94885-05-7}}), pp.&nbsp;219–247. [https://web.archive.org/web/20170704211433/http://romatrepress.uniroma3.it/ojs/index.php/pensiero/article/view/632/629 «Radicata a Roma»: la svolta transculturale nella scrittura italofona nomade di Jhumpa Lahiri | Reichardt | Il pensiero letterario come fondamento di una testa ben fatta] * Roy, Pinaki. "''Postmodern Diasporic Sensibility'': Rereading Jhumpa Lahiri's Oeuvre". ''Indian English Fiction: Postmodern Literary Sensibility''. Ed. Bite, V. [[New Delhi]]: Authors Press, 2012 ({{ISBN|978-81-7273-677-4}}). pp.&nbsp;90–109. * Roy, Pinaki. "Reading ''The Lowland'': Its Highs and its Lows". ''Labyrinth'' (ISSN 0976-0814) '''5'''(3), July 2014: 153–62. ==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ== {{Wikiquote}} {{commons category|Jhumpa Lahiri}} {{external media |audio1=[https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=1420143 Writer Jhumpa Lahiri], ''Fresh Air'', September 4, 2003 }} * {{official website|http://www.jhumpalahiri.net/}} * [http://www.firsteditions.net/books/author/jhumpa-lahiri/173 Jhumpa Lahiri: A Bibliography] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221016180209/http://www.firsteditions.net/books/author/jhumpa-lahiri/173 |date=2022-10-16 }}, ''First Editions'' [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਲੇਖਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਲੇਖਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1967]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਨਾਰੀ ਨਾਵਲਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਮਰੀਕੀ ਔਰਤ ਨਾਵਲਕਾਰ]] l6ai9tht3c3qzb0gz4uoyjfdk7fqmba 0 27588 842303 826629 2026-07-10T19:13:15Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 3 books for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842303 wikitext text/x-wiki {{Infobox disease | Name = ਸਿਫਿਲਿਸ (ਆਤਸ਼ਕ) | Image = Treponema pallidum.jpg | Caption = ''ਟ੍ਰੇਪੋਨੇਮਾ ਪੈਲਿਡਮ'' ਦਾ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਨ ਮਾਈਕ੍ਰੋਗ੍ਰਾਫ | ICD10 = {{ICD10|A|50||a|50}}-{{ICD10|A|53||a|50}} | ICD9 = {{ICD9|090}}-{{ICD9|097}} | ICDO = | OMIM = | DiseasesDB = 29054 | MedlinePlus = 001327 | eMedicineSubj = med | eMedicineTopic = 2224 | eMedicine_mult = {{eMedicine2|emerg|563}} {{eMedicine2|derm|413}} | MeshID = D013587 | }} '''ਸਿਫਿਲਿਸ''' ਇੱਕ [[ਸੈਕਸ ਰਾਹੀਂ ਫੈਲਣ ਵਾਲੀ ਲਾਗ]] ਹੈ ਜੋ [[ਸਪਾਈਰੋਸ਼ੇ]] ਬੈਕਟੀਰੀਆ ''[[ਟ੍ਰੇਪੋਨੇਮਾ ਪੈਲਿਡਮ]]'' ਉਪਪ੍ਰਜਾਤੀ ''ਪੈਲਿਡਮ'' ਕਰਕੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਫੈਲਣ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮਾਧਿਅਮ [[ਜਿਨਸੀ ਸੰਪਰਕ]] ਹੈ; ਇਹ ਗਰਭ-ਅਵਸਥਾ ਦੌਰਾਨ ਜਾਂ ਜਨਮ ਦੇ ਸਮੇਂ ਮਾਂ ਤੋਂ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਵੀ ਫੈਲ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵੱਜੋਂ[[ਜਮਾਂਦਰੂ ਸਿਫਿਲਿਸ]] ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਬੰਧਤ ''ਟ੍ਰੇਪੋਨੇਮਾ ਪੈਲਿਡਮ'' ਕਾਰਨ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਹੋਰ ਰੋਗਾਂ ਵਿੱਚ [[ਯਾਜ]] (ਉਪ-ਪ੍ਰਜਾਤੀ ''ਪਰਟੇਨਿਊ''), [[Pinta (disease)|ਪਿੰਟਾ]](ਉਪ-ਪ੍ਰਜਾਤੀ ''ਕਾਰਾਟਿਅਮ''), ਅਤੇ [[ਬੇਜਲ]] (ਉਪ-ਪ੍ਰਜਾਤੀ ''ਏਂਡੇਕਿਅਮ'') ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਸਿਫਿਲਿਸ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਅਤੇ ਲੱਛਣ ਇਸ ਗੱਲ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਆਪਣੇ ਚਾਰ ਚਰਣਾਂ (ਪ੍ਰਾਥਮਿਕ, ਗੌਣ, ਦੱਬਿਆ, ਅਤੇ ਤੀਜੇ ਦਰਜੇ ਦਾ) ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸ ਚਰਣ ਤੇ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਥਮਿਕ ਚਰਣ ਵਿੱਚ ਏਕਲ [[ਸੰਢਾ]] (ਇੱਕ ਠੋਸ, ਦਰਦ ਰਹਿਤ, ਕਾਰਸ਼ ਰਹਿਤ ਫੋੜਾ) ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਗੌਣ ਸਿਫਿਲਿਸ ਵਿੱਚ ਫੈਲੇ ਹੋਏ ਦਾਣੇ ਹੁਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਅਕਸਰ ਹਥੇਲੀਆਂ ਜਾਂ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਤਲਵਿਆਂ ਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਦੱਬੇ ਸਿਫਿਲਿਸ ਦੇ ਕੋਈ ਲੱਛਣ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਤੀਜੇ ਦਰਜੇ ਦੇ [[Gumma (pathology)|ਗੁੰਮਾ]] ਵਾਲਾ ਸਿਫਿਲਿਸ, ਤੰਤ੍ਰਿਕਾ ਸਬੰਧੀ, ਜਾਂ ਦਿਲ ਸਬੰਧੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਸਦੇ ਲਗਾਤਾਰ ਅਸਧਾਰਨ ਪ੍ਰਤੁਤੀਕਰਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇਸ ਨੂੰ "ਮਹਾਨ ਨਕਲਚੀ" ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਿਦਾਨ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ [[serological testing|ਖੂਨ ਦੀਆਂ ਜਾਂਚਾਂ]] ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ, ਬੈਕਟੀਰੀਆ ਨੂੰ ਮਾਈਕ੍ਰੋਸਕੋਪ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸਿਫਿਲਿਸ ਦਾ [[ਐਂਟੀਬਾਇਓਟਿਕਸ]] ਦੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਇਲਾਜ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਤਰਜੀਹੀ ਇਨਟ੍ਰਾਮਸਕਿਊਲਰ [[ਪੇਨਿਸਿਲਿਨ G]] (ਨਿਊਰੋਸਿਫਿਲਿਸ ਲਈ ਨਸ ਦੁਆਰਾ), ਜਾਂ ਫੇਰ [[ਸੇਫਟ੍ਰਿਆਕਸੋਨ]], ਅਤੇ ਪੈਨਿਸਿਲਨ ਤੋਂ ਗੰਭੀਰ ਅਲਰਜੀ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ, ਮੂੰਹ ਰਾਹੀਂ ਲਈ ਜਾਣ ਵਾਲੀ [[ਡੋਕਸੀਸਾਈਕਿਲਿਨ]] ਜਾਂ [[ਅਜ਼ੀਥ੍ਰੋਮਾਈਸਿਨ]]। ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ 1999 ਵਿੱਚ ਸਿਫਿਲਿਸ ਨੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ 12 ਮਿਲੀਅਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 90% ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਾਮਲੇ [[ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਦੇਸਾਂ]] ਵਿੱਚ ਹੋਏ। 1940 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਪੈਨਿਸਿਲਿਨ ਦੀ ਵਿਆਪਕ ਉਪਲਬਧਤਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਨਾਟਕੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਜਾਣ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਅਤ ਦੇ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਲਾਗ ਦੀ ਦਰ ਵੱਧ ਗਈ ਹੈ, ਅਕਸਰ [[ਹਿਊਮਨ ਇਮੁਉਨੋਡੇਫੀਸਿਏਸ਼ੀ ਵਾਇਰਦ]] (HIV) ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ। ਅੰਸ਼ਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ [[ਮਰਦਾਂ ਨਾਲ ਸੰਭੋਗ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮਰਦਾਂ]] ਵਿੱਚ ਅਸੁਰੱਖਿਅਤ ਜਿਨਸੀ ਸਬੰਧ, ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਜਿਨਸੀ ਸੰਬੰਧ, ਵੇਸਵਾ ਗਮਨ, ਬੈਰੀਅਰ ਵਾਲੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੀ ਘੱਟ ਰਹੀ ਵਰਤੋਂ ਹੈ।<ref name="Coffin2010">{{cite journal|last=Coffin|first=LS|coauthors=Newberry, A, Hagan, H, Cleland, CM, Des Jarlais, DC, Perlman, DC|title=Syphilis in Drug Users in Low and Middle Income Countries|journal=The International journal on drug policy|date=January 2010|volume=21|issue=1|pages=20–7|pmid=19361976|doi=10.1016/j.drugpo.2009.02.008|pmc=2790553}}</ref><ref name="Gao2009">{{cite journal|last=Gao|first=L|coauthors=Zhang, L, Jin, Q|title=Meta-analysis: prevalence of HIV infection and syphilis among MSM in China|journal=Sexually transmitted infections|date=September 2009|volume=85|issue=5|pages=354–8|pmid=19351623|doi=10.1136/sti.2008.034702}}</ref><ref name="Karp2009">{{cite journal|last=Karp|first=G|coauthors=Schlaeffer, F, Jotkowitz, A, Riesenberg, K|title=Syphilis and HIV co-infection|journal=European journal of internal medicine|date=January 2009|volume=20|issue=1|pages=9–13|pmid=19237085|doi=10.1016/j.ejim.2008.04.002}}</ref> {{TOC limit|3}} ==ਚਿੰਨ੍ਹ ਅਤੇ ਲੱਛਣ== ਸਿਫਿਲਿਸ ਚਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ: ਪ੍ਰਾਥਮਿਕ, ਗੌਣ, ਦੱਬਿਆ, ਅਤੇ ਤੀਜੇ ਦਰਜੇ ਦਾ,<ref name=Kent08>{{cite journal |author=Kent ME, Romanelli F |title=Reexamining syphilis: an update on epidemiology, clinical manifestations, and management |journal=Ann Pharmacother |volume=42 |issue=2 |pages=226–36 |year=2008 |month=February |pmid=18212261|doi=10.1345/aph.1K086 |url=https://archive.org/details/sim_annals-of-pharmacotherapy_2008-02_42_2/page/226}}</ref> ਅਤੇ [[ਜਮਾਂਦਰੂ]] ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref name=ST10/> ਇਸਦੇ ਲਗਾਤਾਰ ਅਸਧਾਰਨ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀਕਰਣਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ [[ਸਰ ਵਿਲੀਅਮ ਓਸਲਰ]] ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਨੂੰ "ਮਹਾਨ ਨਕਲਚੀ" ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name=Kent08/><ref name=TUS00/> ===ਪ੍ਰਾਥਮਿਕ=== [[Image:Extragenital syphilitic chancre of the left index finger PHIL 4147 lores.jpg|thumb|ਹੱਥ ਦੇ ਸੀਫਿਲਿਤ ਦਾ ਪ੍ਰਾਥਮਿਕ [[ਸੰਢਾ]]]] ਪ੍ਰਾਤਮਿਕ ਸਿਫਿਲਿਸ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਕਿਸੇ ਦੂਜੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਲਾਗ ਵਾਲੇ ਜਖਮਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸਿੱਧੇ ਜਿਨਸੀ ਸੰਪਰਕ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref name=RedBookSyphilis>{{cite book|author=Committee on Infectious Diseases |editor = Larry K. Pickering |title=Red book 2006 Report of the Committee on Infectious Diseases|url=https://archive.org/details/redbook0000larr |year=2006| pages=[https://archive.org/details/redbook0000larr/page/631 631]–44|publisher=American Academy of Pediatrics|location=Elk Grove Village, IL|isbn=978-1-58110-207-9|edition=27th}}</ref> ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸੰਪਰਕ ਦੇ ਲਗਭਗ 3 ਤੋਂ 90 ਦਿਨਾਂ (ਔਸਤਨ 21&nbsp;ਦਿਨਾਂ) ਦੇ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਚਮੜੀ ਦਾ ਜਖਮ, ਜਿਸ ਨੂੰ [[ਸੰਢਾ]], ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸੰਪਰਕ ਵਾਲੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref name=Kent08/> ਇਹ ਆਮਤੌਰ ਤੇ&nbsp;(40% ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ) ਏਕਲ, ਮਜ਼ਬੂਤ, ਦਰਦ-ਰਹਿਤ, ਖਾਰਸ਼ ਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਚਮੜੀ ਦਾ ਫੋੜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਅਧਾਰ ਸਪਸ਼ਟ ਅਤੇ ਕਿਨਾਰੇ ਤਿੱਖੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਆਕਾਰ 0.3 ਅਤੇ 3.0&nbsp;ਸੈਂਟੀਮੀਟਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref name=Kent08/> ਹਾਲਾਂਕਿ ਜਖਮ, ਕੋਈ ਵੀ ਰੂਪ ਲੈ ਸਕਦੇ ਹਨ।<ref name=Pri2008>{{cite journal|last=Eccleston|first=K|coauthors=Collins, L, Higgins, SP|title=Primary syphilis|journal=International journal of STD & AIDS|date=March 2008|volume=19|issue=3|pages=145–51|pmid=18397550|doi=10.1258/ijsa.2007.007258}}</ref> ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ, ਇਹ ਇੱਕ [[ਮੈਕਿਊਲ]] (ਚਮੜੀ ਤੇ ਬੇਰੰਗ ਚੱਕਤਾ ਜੋ ਚਮੜੀ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਨਹੀਂ ਉਠਦਾ ਹੈ) ਤੋਂ [[ਪੈਪਿਊਲ]] (ਚਮੜੀ ਤੇ ਉਭਾਰ) ਤਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ [[Erosion (dermatopathology)#Primary lesions|ਇਰੋਜਨ]] ਜਾਂ [[Ulcer (dermatology)|ਅਲਸਰ]] ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=Pri2008/> ਕਦੇ-ਕਦੇ, ਇੱਕ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਖਮ (~40%) ਮੌਜੂਦ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ,<ref name=Kent08/> ਇਹ ਇੱਕ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਖਮ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਆਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ HIV ਦੀ ਲਾਗ ਵੀ ਹੈ। <!-- Pri2008 --> ਜਖਮ ਦਰਦ ਭਰੇ ਜਾਂ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ (30%),<!-- Pri2008 --> ਅਤੇ ਉਹ ਜਣਨ ਅੰਗਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ (2–7%)। <!-- Pri2008 --> ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਆਮ ਸਥਾਨ [[ਬੱਚੇਦਾਨੀ ਦੀ ਗਰਦਨ]] (44%), ਭਿੰਨ ਲਿੰਗੀ ਮਰਦਾਂ ਵਿੱਚ [[ਲਿੰਗ]] (99%), ਅਤੇ [[ਮਰਦਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸੰਭੋਗ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮਰਦਾਂ]] ਵਿੱਚ [[anus|ਗੁਦਾ ਦੁਆਰਾ]] ਅਤੇ [[ਗੁਦਾ ਦੇ ਅੰਦਰ]] (34%) ਵਧੇਰੇ ਆਮ ਸਥਾਨ ਹਨ।<ref name=Pri2008/> ਅਕਸਰ ਲਾਗ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ [[ਲਿੰਫ ਗਿਲਟੀ]] ਦਾ ਆਕਾਰ ਵੱਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ&nbsp;(80%),<ref name=Kent08/> ਜੋ ਕਿ ਸੰਢਾ ਬਣ ਜਾਣ ਦੇ ਸੱਤ ਤੋਂ 10&nbsp;ਦਿਨ ਬਾਅਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref name=Pri2008/>[[ਜਖਮ]] ਇਲਾਜ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਤਿੰਨ ਤੋਂ ਛੇ ਹਫ਼ਤੇ ਤਕ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref name=Kent08/> ===ਦੂਜੇ ਦਰਜੇ ਦਾ=== [[Image:Secondary Syphilis on palms CDC 6809 lores.rsh.jpg|thumb|ਹੱਥ ਦੀਆਂ ਹਥੇਲੀਆਂ ਤੇ ਛਪਾਕੀ ਦੇ ਨਾਲ ਦੂਜੇ ਦਰਜੇ ਸਿਫਿਲਿਸ]] [[image:Syphilis second state 2.jpg|thumb|ਸਰੀਰ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਹਿੱਸੇ ਤੇ ਦੂਜੇ ਦਰਜੇ ਦਾ ਸਿਫਿਲਿਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਲਾਲਿਮਾ ਵਾਲੇ [[ਪੈਪਿਊਲਸ]] ਅਤੇ [[Nodule (dermatology)#Primary lesions|ਨੋਡਿਊਲ]]]] ਦੂਜੇ ਦਰਜੇ ਦਾ ਸਿਫਿਲਿਸ, ਪ੍ਰਾਥਮਿਕ ਸਿਫਿਲਿਸ ਤੋਂ ਲਗਭਗ ਚਾਰ ਤੋਂ ਦੱਸ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਬਾਅਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref name=Kent08/> ਜਦ ਕਿ ਦੂਜੇ ਦਰਜੇ ਦਾ ਸਿਫਿਲਿਸ ਕਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਲੱਛਣਾਂ ਵਿੱਚ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਚਮੜੀ,[[ਬਲਗਮੀ ਝਿੱਲੀਆਂ]], ਅਤੇ [[ਲਿੰਫ ਗ੍ਰੰਥੀਆਂ]] ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref name=Sec2010/> ਹਥੇਲੀਆਂ ਅਤੇ ਪੇਰਾਂ ਦੇ ਤਲਵਿਆਂ ਸਮੇਤ, ਧੜ ਅਤੇ ਹੱਥਾਂ-ਪੈਰਾਂ ਤੇ ਇੱਕ ਸਮਾਨ, ਲਾਲ-ਗੁਲਾਬੀ, ਖਾਰਸ਼ ਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਛਪਾਕੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।<ref name=Kent08/><ref name=2darySyphilis>{{cite journal |author=Dylewski J, Duong M | title=The rash of secondary syphilis | journal=Canadian Medical Association Journal |date= 2 January 2007 | volume=176 | issue=1 | pages=33–5 | doi= 10.1503/cmaj.060665 | pmid=17200385 |pmc=1764588}}</ref> ਛਪਾਕੀ [[ਮੈਕਿਊਲੋਪਾਪੁਲਰ]] ਜਾਂ [[Abscess|ਮੁਹਾਂਸਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ]] ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। <!-- Kent08 --> ਇਹ ਸਮਤਲ, ਚੌੜੀ, ਸਫੇਦ, ਫਿਨਸੀਆਂ ਵਰਗੇ ਜਖਮ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ [[ਬਲਗਮੀ ਝਿੱਲੀ]] ਤੇ [[ਕੋਂਡੀਲੋਮਾ ਲੈਟਮ]]ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<!-- Kent08 --> ਇਹਨਾਂ ਸਾਰੇ ਜਖ਼ਮਾਂ ਤੇ ਬੈਕਟੀਰੀਆ ਪਲਦੇ ਹਨ ਜੋ ਲਾਗ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। <!-- Kent08 --> ਹੋਰਾਂ ਲੱਛਣਾਂ ਵਿੱਚ [[ਬੁਖਾਰ]], [[ਪਕਿਆ ਹੋਆ ਗਲਾ]],[[ਬੇਚੈਨੀ]], [[ਭਾਰ ਘਟਣਾ]], [[ਵਾਲ ਝੜਨੇ]], ਅਤੇ [[ਸਿਰਦਰਦ]] ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref name=Kent08/> ਵਿਰਲੇ ਪ੍ਰਗਟੀਕਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ[[ਹੇਪਾਟਾਇਟਿਸ]], [[ਗੁਰਦੇ]] ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ, [[ਗਠੀਆ]], [[ਪੇਰੀਓਸਟੀਟਿਸ]], [[ਆਪਟਿਕ ਨਿਉਰਿਟਿਸ]], [[ਯੂਵੇਟਿਸ]], ਅਤੇ [[ਇੰਟਰਸਟੀਸ਼ਿਲ ਅਕੇਰਾਟਾਇਟਿਸ]]।<ref name=Kent08/><ref name=Eye07/> ਗੰਭੀਰ ਲੱਛਣ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਤਿੰਨ ਤੋਂ ਛੇ ਹਫ਼ਤਿਆ ਬਾਅਦ ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ;<ref name=Eye07/> ਪਰ, ਲਗਭਗ 25% ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਗੌਣ ਲੱਛਣ ਦੁਬਾਰਾ ਆ ਸਕਦੇ ਹਨ। <!-- Sec2010 --> ਦੂਜੇ ਦਰਜੇ ਦੇ ਸਿਫਿਲਿਸ ਵਾਲੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ (40–85% ਔਰਤਾਂ, 20–65% ਮਰਦ) ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਏ ਪ੍ਰਾਥਮਿਕ ਸਿਫਿਲਿਸ ਦੇ ਆਮ ਸੰਢੇ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref name=Sec2010>{{cite journal|last=Mullooly|first=C|coauthors=Higgins, SP|title=Secondary syphilis: the classical triad of skin rash, mucosal ulceration and lymphadenopathy|journal=International journal of STD & AIDS|date=August 2010|volume=21|issue=8|pages=537–45|pmid=20975084|doi=10.1258/ijsa.2010.010243}}</ref> ===ਦੱਬਿਆ=== ਦੱਬੇ ਹੋਏ ਸਿਫਿਲਿਸ ਨੂੰ ਬਿਮਾਰੀ ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਲਾਗ ਦੇ [[serology|ਸੇਰੋਲੋਜਿਕ]] ਸਬੂਤ ਵਾਲੇ ਵੱਜੋਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=RedBookSyphilis/> ਅਮੇਰਿਕਾ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ (ਦੂਜੇ ਦਰਜੇ ਦੇ ਸਿਫਿਲਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1&nbsp;ਸਾਲ ਤੋਂ ਘੱਟ) ਜਾਂ ਪਿਛੇਤਾ (ਦੂਜੇ ਦਰਜੇ ਦੇ ਸਿਫਿਲਿਸ ਤੋਂ 1&nbsp;ਸਾਲ ਬਾਅਦ) ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ<ref name=Eye07/> ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਅਤੇ ਪਿਛੇਤੇ ਦੱਬੇ ਹੋਏ ਸਿਫਿਲਿਸ ਲਈ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਕੱਟ-ਆਫ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref name=Pri2008/> ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦੱਬੇ ਹੋਏ ਸਿਫਿਲਿਸ ਵਿੱਚ ਲੱਛਣ ਦੁਬਾਰਾ ਆ ਸਕਦੇ ਹਨ। <!-- Eye07 --> ਪਿਛੇਤਾ ਦਬਿਆ ਹੋਇਆ ਸਿਫਿਲਿਸ [[ਲੱਛਣਾਂ ਦੇ ਬਿਨਾਂ]], ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦੱਬੇ ਹੋਏ ਸਿਫਿਲਿਸ ਦੇ ਵਾਂਗ ਛੂਤ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref name=Eye07/> ===ਤੀਸਰੇ ਦਰਜੇ ਦਾ=== [[File:Tertiary syphilis head.JPG|thumb|left |upright |ਤੀਜੇ ਦਰਜੇ ਦੇ (ਗੁੰਮਾਂ ਵਾਲਾ) ਸਿਫਿਲਿਸ ਨਾਲ ਮਰੀਜ਼। [[Musée de l'Homme]], ਪੈਰਿਸ, ਵਿੱਚ ਬੁੱਤ।]] ਤੀਜੇ ਦਰਜੇ ਦਾ ਸਿਫਿਲਿਸ ਸ਼ੁਰੂਅਤੀ ਲਾਗ ਦੇ 3 ਤੋਂ 15 ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ: ਗੁਮਾਂ ਵਾਲਾ ਸਿਫਿਲਿਸ (15%), ਪਿਛੇਤਾ [[ਨਿਊਰੋਸਿਫਿਲਿਸ]] (6.5%), ਅਤੇ ਦਿਲ ਅਤੇ ਨਾੜੀਆਂ ਦਾ ਸਿਫਿਲਿਸ (10%)।<ref name=Kent08/><ref name=Eye07/> ਇਲਾਜ ਦੇ ਬਿਨਾਂ, ਇੱਕ ਤਿਹਾਈ ਲਾਗ ਗ੍ਰਸਤ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਫਿਲਿਸ ਰੋਗ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=Eye07/> ਤੀਜੇ ਦਰਜੇ ਦੇ ਸਿਫਿਲਿਸ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਲਾਗ ਨਹੀਂ ਫੈਲਾਉਂਦੇ ਹਨ।<ref name=Kent08/> ਗੁੰਮਾਂ ਵਾਲਾ ਸਿਫਿਲਿਸ ਜਾਂ ਪਿਛੇਤਾ [[ਹਲਕਾਪਨ|ਹਲਕਾ]] ਸਿਫਿਲਿਸ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਲਾਗ ਦੇ 1 ਤੋਂ 46&nbsp;ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਔਸਤ ਮਿਆਦ 15&nbsp;ਸਾਲ ਹੈ। <!-- Kent08 --> ਇਸ ਚਰਣ ਨੂੰ ਪੁਰਾਣੇ [[gumma(pathology)|ਗੁੰਮਾਂ]]ਨਾਲ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਨਰਮ, ਟਿਊਮਰ ਵਰਗੇ ਸੁੱਜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਗੇਦਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਕਾਰ ਕਾਫੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। <!-- Kent08 --> ਉਹ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਚਮੜੀ, ਹੱਡੀ, ਅਤੇ ਜਿਗਰ ਤੇ ਅਸਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਕਿਤੇ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।<ref name=Kent08/> [[ਨਿਊਰੋਸਿਫਿਲਿਸ]] ਇੱਕ ਲਾਗ ਹੈ ਜੋ [[ਕੇਂਦਰੀ ਤੰਤੂ ਪ੍ਰਣਾਲੀ]] ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਲੱਛਣਾਂ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਜਾਂ ਸਿਫਿਲਿਸ ਵਾਲੇ [[ਮੇਨਿਨਜਾਈਟਿਸ]] ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਮੇਨਿਨਗੋਵੈਸਕੁਲਰ ਸਿਫਿਲਿਸ, [[ਜਨਰਲ ਪੈਰਿਸਿਸ]], ਜਾਂ [[ਟੇਬਸ ਡੋਰਸਾਲਿਸ]] ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਿਛੇਤਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਲੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾੜੇ ਸੰਤੁਲਨ ਅਤੇ ਅਚਾਣਕ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਦਰਦ ਦੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। <!-- Kent08 -->ਪਿਛੇਤਾ ਨਿਊਰੋਸਿਫਿਲਿਸ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਲਾਗ ਦੇ 4 ਤੋਂ 25 ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। <!-- Kent08 --> ਮੇਨਿਨਗੋਵੈਸਕੁਲਰ ਸਿਫਿਲਿਸ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਉਦਾਸੀਨਤਾ ਅਤੇ [[ਦੌਰੇ]], ਅਤੇ ਜਨਰਲ ਪੈਰਿਸਿਸ ਦੇ ਨਾਲ [[ਪਾਗਲਪਣ]] ਅਤੇ [[ਟੇਬਸ ਡੋਰਸਾਲਿਸ]] ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref name=Kent08/> ਨਾਲ ਹੀ, [[ਆਰਗਾਈਲ ਰੋਬਰਟਸਨ ਪੁਤਲੀਆਂ]] ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਦੁਪਾਸੜ ਛੋਟੀਆਂ ਪੁਤਲੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਦੁਆਰਾ ਨੇੜਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਕਰਨ ਤੇ ਸੁੰਗੜ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਚਮਕਦਾਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਦੇ ਸੁੰਗੜਦੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਦਿਲ ਅਤੇ ਨਾੜੀਆਂ ਦਾ ਸਿਫਿਲਿਸ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਲਾਗ ਦੇ 10-30&nbsp;ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। <!-- Kent08 --> ਸਭ ਤੋਂ ਆਮ ਜਟਿਲਤਾ [[ਸੀਫਲਿਟਿਕ ਔਰਟਾਈਟਿਸ]] ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵੱਜੋਂ [[aortic aneurysm|ਧਮਨੀ ਵਿਸਫਾਰ]] ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref name=Kent08/> ===ਜਮਾਂਦਰੂ=== [[ਜਮਾਂਦਰੂ ਸਿਫਿਲਿਸ]] ਗਰਣ-ਅਵਸਥਾ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਜਾਂ ਜਨਮ ਦੇ ਸਮੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। <!-- Wood09 --> ਸਿਫਿਲਿਸ ਵਾਲੇ ਨਵਾਜਾਂਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੋ ਤਿਹਾਈ ਲੱਛਣਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। <!-- Wood09 --> ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਹਿਲੇ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਆਮ ਲੱਛਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ:[[ਹੇਪਾਟੋਸਪਲੀਨੋਮੇਗਲੀ]] (70%), ਛਪਾਕੀ (70%), ਬੁਖ਼ਾਰ (40%), ਨਿਊਰੋਸਿਫਿਲਿਸ (20%), ਅਤੇ [[ਨਊਮੋਨਾਈਟਿਸ]] (20%)। <!-- Wood09 -->ਜੇ ਇਲਾਜ ਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ 40% ਵਿੱਚ, [[ਪਿਛੇਤਾ ਜਮਾਂਦਰੂ ਸਿਫਿਲਿਸ]] ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: [[ਕਾਠੀ ਨੱਕ]] ਕਰੂਪਤਾ, [[ਹਿਗੋਉਮੇਨਾਕਿਸ ਚਿੰਨ੍ਹ]], [[ਸੇਬਰ ਸ਼ਿਨ (ਲੱਤ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਕਰੂਪਤਾ)]], ਜਾਂ [[ਕਲੱਟਨ ਜੋਇੰਟਸ (ਜੋੜਾਂ ਦੀ ਸੋਜਜ਼)]] ਤੇ ਹੋਰ।<ref name=Wood09/> ==ਕਾਰਨ== ===ਜੀਵਾਣੂ ਵਿਗਿਆਨ=== [[File:Treponema pallidum 01.png|thumb|ਸੋਧੇ ਹੋਏ ਸਟੀਨਰ ਸਿਲਵਰ ਸਟੇਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ''ਟ੍ਰੇਪੋਨੇਮਾ ਪੈਲਿਡਮ'' ਸਪਾਇਰੋਚੇਟਸ ਦੀ ਹਿਸਪੈਥੋਲੌਜੀ]] {{ਮੁੱਖ|ਟ੍ਰੇਪੋਨੇਮਾ ਪੈਲਿਡਮ}} ''ਟ੍ਰੇਪੋਨੇਮਾ ਪੈਲਿਡਮ'' ਉਪ ਪ੍ਰਜਾਤੀ'' ਪੈਲਿਡਮ'' ਇੱਕ ਵੱਲਦਾਰ ਆਕਾਰ ਦਾ, [[ਗ੍ਰਾਮ-ਨੇਗੇਟਿਵ]], ਉੱਚ ਮੋਬਾਈਲ ਬੈਕਟੀਰਿਆ ਹੈ।<ref name=Pri2008/><ref name=Music08/> ਸਬੰਧਤ ''ਟ੍ਰੇਪੋਨੇਮਾ ਪੈਲਿਡਮ'', ਕਾਰਨ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਹੋਰ ਰੋਗਾਂ ਵਿੱਚ[[ਯਾਜ]] (ਉਪ-ਪ੍ਰਜਾਤੀ ''ਪਰਟੇਨਿਊ''), [[Pinta (disease)|ਪਿੰਟਾ]] (ਉਪ-ਪ੍ਰਜਾਤੀ ''ਕਾਰਾਟਿਅਮ'') ਅਤੇ [[ਬੇਜਲ]] (ਉਪ-ਪ੍ਰਜਾਤੀ''ਏਂਡੇਕਿਅਮ'') ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref name=Kent08/> ਉਪ ਕਿਸਮ ''ਪੈਲਿਡਮ'', ਦੇ ਵਾਂਗ ਨਾ ਹੋ ਕੇ, ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਤੰਤੂ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਸਬੰਧੀ ਬਿਮਾਰੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref name=Wood09>{{cite journal |author=Woods CR|title=Congenital syphilis-persisting pestilence|journal=Pediatr. Infect. Dis. J. |volume=28 |issue=6 |pages=536–7 |year=2009 |month=June |pmid=19483520|doi=10.1097/INF.0b013e3181ac8a69|url=}}</ref> ਉਪ-ਪ੍ਰਜਾਤੀ ''ਪੈਲੀਡਮ'' ਵਾਸਤੇ ਕੇਵਲ ਮਨੁੱਖ ਹੀ [[ਕੁਦਰਤੀ ਭੰਢਾਰ]] ਹਨ।<ref name=ST10/> ਇਹ ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਕੁਝ ਹੀ ਦਿਨਾਂ ਤਕ ਜਿਉਂਦਾ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ। <!-- Pri2008 --> ਇਸਦਾ ਕਾਰਨ ਛੋਟਾ ਜਿਨੋਮ (1.14&nbsp;[[Atomic mass unit|MDa]]) ਹੈ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਆਪਣੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਮਾਕਰੋ-ਨਿਊਟ੍ਰੀਸ਼ਿਏਂਟ ਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਮੈਟਾਬੋਲਿਕ ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਐਨਕੋਡ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। <!-- Pri2008 -->ਇਸਦਾ ਦੁੱਗਣਾ ਹੋਣ ਦਾ ਸਮਾਂ 30&nbsp;ਘੰਟਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦਾ ਹੈ।<ref name=Pri2008/> ===ਸੰਚਾਰ=== ਸਿਫਿਲਿਸ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਜਿਨਸੀ ਸੰਪਰਕ ਰਾਹੀਂ ਜਾਂ [[ਗਰਭ-ਅਵਸਥਾ]] ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਮਾਂ ਤੋਂ ਉਸਦੇ [[ਭਰੂਣ]] ਨੂੰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਸਪਾਇਰੋਚੇਟ ਸਲਾਮਤ ਬਲਗਮੀ ਝਿੱਲੀ ਜਾਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਚਮੜੀ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref name=Kent08/><ref name=ST10>{{cite journal |author=Stamm LV |title=Global Challenge of Antibiotic-Resistant Treponema pallidum |journal=Antimicrob. Agents Chemother. |volume=54 |issue=2 |pages=583–9 |year=2010 |month=February |pmid=19805553 |pmc=2812177 |doi=10.1128/AAC.01095-09 |url=http://aac.asm.org/content/54/2/583.full.pdf |access-date=2013-10-31 |archive-date=2014-04-25 |archive-url=https://www.webcitation.org/6P5jOzkSb?url=http://aac.asm.org/content/54/2/583.full.pdf |dead-url=yes }}</ref> ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਜਖਮ ਦੇ ਨੇੜੇ[[ਚੁੰਮਣ]], ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਮੌਖਿਕ, ਯੋਨੀ, ਅਤੇ ਗੁਦਾ ਸੰਭੋਗ ਦੁਆਰਾ ਫੈਲ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref name=Kent08/> ਪ੍ਰਾਥਮਿਕ ਜਾਂ ਗੌਣ ਸੀਫਿਲਸ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲਗਭਗ 30 ਤੋਂ 60% ਨੂੰ ਬਿਮਾਰੀ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ।<ref name=Eye07>{{cite journal |author=Bhatti MT|title=Optic neuropathy from viruses and spirochetes |journal=Int Ophthalmol Clin |volume=47 |issue=4 |pages=37–66, ix|year=2007 |pmid=18049280 |doi=10.1097/IIO.0b013e318157202d |url=https://archive.org/details/sim_international-ophthalmology-clinics_fall-2007_47_4/page/37}}</ref> ਇਸਦੀ ਸੰਕ੍ਰਾਮਕਤਾ ਨੂੰ ਇਸ ਉਦਾਹਰਨ ਰਾਹੀਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿਰਫ 57 ਜੀਵਾਂ ਤੋਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਵੀ ਲਾਗਗ੍ਰਸਤ ਹੋਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ 50% ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref name=Pri2008/> ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ (60%) ਨਵੇਂ ਮਾਮਲੇ ਮਰਦਾਂ ਨਾਲ ਸੰਭੋਗ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮਰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। <!-- Kent08 --> ਇਹ [[ਖੂਨ ਦੇ ਉਤਪਾਦਾਂ]] ਰਾਹੀਂ ਫੈਲ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਕੂਨ ਦੀ ਇਸਦੇ ਲਈ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਇਸ ਲਈ ਜੋਂ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੈ। <!-- Kent08 --> [[ਸੂਈਆਂ ਸਾਂਝੀਆਂ ਕਰਨ]] ਤੋਂ ਇਸਦੇ ਫੈਲਣ ਦਾ ਜੋਖਮ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੈ।<ref name=Kent08/> ਸਿਫਿਲਿਸ ਟੌਇਲਟ ਦੀਆਂ ਸੀਟਾਂ, ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ, ਗਰਮ ਪਾਣੀ ਵਾਲੇ ਟੱਬਾਂ, ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਭਾਂਡੇ ਜਾਂ ਕੱਪੜੇ ਸਾਂਝੇ ਕਰਨ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਫੈਲਦਾ ਹੈ।<ref name="CDC Fact Sheet">{{cite web | title = Syphilis - CDC Fact Sheet | publisher = [[Centers for Disease Control and Prevention]] (CDC) | date = 16 September 2010 | url = http://www.cdc.gov/std/syphilis/STDFact-Syphilis.htm | accessdate =30 May 2007 }}</ref> ==ਸਮੱਸਿਆ ਦੀ ਪਛਾਣ== [[File:Syphilis false shame and fear may destroy your future.png|thumb|right|ਸਿਫਿਲਿਸ ਦੀ ਜਾਂਚ ਲਈ ਪੋਸਟਰ, ਜੋ ਇੱਕ ਮਰਦ ਅਤੇ ਔਰਤ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਿਰ ਸ਼ਰਮ ਨਾਲ ਝੁਕਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ (''circa'' 1936)]] ਇਸਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਿੱਚ ਸਿਫਿਲਿਸ ਦਾ ਡਾਕਟਰੀ ਤੌਰ ਤੇ ਨਿਦਾਨ ਕਰਨਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ।<ref name=Pri2008/> ਪੁਸ਼ਟੀ ਜਾਂ ਤਾਂ [[ਖੂਨ ਦੀਆਂ ਜਾਂਚਾਂ]] ਰਾਹੀਂ ਜਾਂ ਫੇਰ [[ਮਾਈਕ੍ਰੋਸਕੋਪੀ]] ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। <!-- Kent08 --> ਖੂਨ ਦੀਆਂ ਜਾਂਚਾਂ ਨੂੰ ਆਮ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਰਨਾ ਆਸਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref name=Kent08/> ਪਰ, ਨਿਦਾਨਾਤਮਕ ਜਾਂਚਾਂ, ਬਿਮਾਰੀ ਦੇ ਚਰਣਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਫਰਕ ਨਹੀਂ ਦੱਸ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।<ref name= Orgin10/> ===ਖੂਨ ਦੀਆਂ ਜਾਂਚਾਂ=== ਖੂਨ ਦੀਆਂ ਜਾਂਚਾਂ ਨੂੰ [[Nontreponemal tests for syphilis|ਨੋਨਟ੍ਰੇਪੋਨੇਮਲ]] ਅਤੇ ਟ੍ਰੇਪੋਨੇਮਲ ਜਾਂਚਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=Pri2008/> ਨੋਨਟ੍ਰੇਪੋਨੇਮਲ ਜਾਂਚਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ [[ਯੋਨ ਰੋਗ ਰਿਸਰਚ ਲੈਬਾਰਟਰੀ]] (VDRL) ਅਤੇ[[ਰੈਪਿਡ ਪਲਾਜ਼ਮਾ ਰਿਆਜਿਨ]] ਜਾਂਚਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਜਾਂਚਾਂ ਕਦੇ-ਕਦੇ [[ਝੂਠੇ ਸਕਾਰਾਤਮਕ#Type I error|ਝੂਠੇ ਸਕਾਰਾਤਮਕ]] ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਟ੍ਰੇਪੋਨੇਮਲ ਜਾਂਚ ਦੇ ਨਾਲ ਪੁਸ਼ਟੀ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਟ੍ਰੇਪੋਨੇਮਲ ਪੈਲੀਡਮ ਪਾਰਟੀਕਲ ਐਗਲੂਟਿਨੇਸ਼ਨ]](TPHA) ਜਾਂ [[ਫਲੋਰੋਸੇਂਟ ਟ੍ਰੇਪੋਨੇਮਲ ਐਂਟੀਬੋਡੀ ਐਬਜੋਰਪਸ਼ਨ ਟੇਸਟ]] (FTA-Abs)।<ref name=Kent08/> ਨੋਨਟ੍ਰੇਪੋਨੇਮਲ ਜਾਂਚਾਂ ਦੇ ਝੂਠੇ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਕੁਝ ਵਾਇਰਲ ਲਾਗਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਵੇਰੀਸੇਲਾ]] ਅਤੇ [[ਖਸਰਾ]], ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ[[ਲਿੰਫੋਮਾ]], [[ਟਿਊਬਰਕਲੋਸਿਸ]], [[ਮਲੇਰੀਆ]], [[ਏਂਡੋਕਾਰਡਿਟਿਸ]], [[ਕਨੈਕਟਿਵ ਟਿਸ਼ੂ ਡਿਜੀਜ਼]], ਅਤੇ [[ਗਰਭ-ਅਵਸਥਾ]]।<ref name=RedBookSyphilis/> ਟ੍ਰੇਪੋਨੇਮਲ ਐਂਟੀਬੋਡੀ ਜਾਂਚ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਲਾਗ ਤੋਂ ਦੋ ਤਪਂ ਪੰਜ ਹਫ਼ਤੇ ਬਾਅਦ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref name=Pri2008/> ਨਿਊਰੋਸਿਫਿਲਿਸ ਦਾ ਨਿਦਾਨ ਸਿਫਿਲਿਸ ਲਾਗ ਦੀ ਗਿਆਤ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ [[ਲਿਊਕੋਸਾਈਟਸ]] (ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ[[ਲਿੰਫੋਸਾਈਟਸ]]) ਦੀ ਉੱਚ ਸੰਖਿਆ ਅਤੇ [[ਰੀੜ੍ਹ ਦੀ ਹੱਡੀ ਵਿਚਲੇ ਤਰਲ ਵਿੱਚ]] ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਦੀ ਉੱਚ ਮਾਤਰਾ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾ ਕੇ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=Kent08/><ref name=RedBookSyphilis/> ===ਸਿੱਧੀ ਜਾਂਚ=== ਕਿਸੇ ਸੰਢੇ ਤੋਂ [[ਸੇਰੌਸ ਤਰਲ]] ਦੀ [[Dark field microscopy|ਡਾਰਕ ਗ੍ਰਾਉਂਡ ਮਾਈਕ੍ਰੋਸਕੌਪੀ]] ਨੂੰ ਤਤਕਾਲ ਨਿਦਾਨ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। <!-- Pri2008 --> ਪਰ, ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਕੋਲ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਪਕਰਣ ਜਾਂ ਤਜ਼ਰਬੇਕਾਰ ਸਟਾਫ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਕਿ ਜਾਂਚ ਨਮੂਨਾ ਲਏ ਜਾਣ ਦੇ 10&nbsp;ਮਿੰਟਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। <!-- Pri2008 --> ਲਗਭਗ 80% ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ [[Sensitivity and specificity|ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ]] ਦੇਖੀ ਗਈ ਹੈ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਨਿਦਾਨ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਪਰ ਬਾਹਰ ਕਰਨ ਲਈ ਨਹੀਂ। <!-- Pri2008 --> ਦੋ ਦੂਜੀਆਂ ਜਾਂਚਾਂ ਸੰਢੇ ਤੋਂ ਲਏ ਨਮੂਨੇ ਤੇ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ: [[ਡਾਇਰੈਕਟ ਫਲੋਰੋਸੈਂਟ ਐਂਟੀਬੋਡੀ]] ਜਾਂਚ ਅਤੇ [[Polymerase chain reaction|ਨਿਊਕਲਿਕ ਐਸਿਡ ਐਂਪਲੀਫਿਕੇਸ਼ਨ]] ਜਾਂਚਾਂ <!-- Pri2008 --> ਡਾਇਰੈਕਟ ਫਲੋਰੋਸੈਂਟ ਜਾਂਚ [[ਫਲੋਰੋਸੀਨ]] ਨਾਲ ਜੁੜੇ [[ਐਂਟੀਬੋਡੀਜ਼]] ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਿਫਿਲਿਸ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਦ ਕਿ ਨਿਊਕਲਿਕ ਐਸਿਡ ਐਂਪਲੀਫਿਕੇਸ਼ਨ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਿਫਿਲਿਸ ਜੀਨਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨ ਲਈ [[ਪੋਲੀਮੇਰੇਸ ਚੇਨ ਰਿਏਕਸ਼ਨ]] ਤਕਨੀਕਾਂ ਦਾ ਉਪਯੋਗ ਕਰਦਾ ਹੈ। <!-- Pri2008 --> ਇਹ ਜਾਂਚਾਂ ਸਮਾਂ-ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਿਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਜਿਉਂਦੇ ਬੈਕਟੀਰੀਆ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref name=Pri2008/> ==ਰੋਕਥਾਮ== {{|2010 ਤਕ}}, ਰੋਕਥਾਮ ਲਈ ਕੋਈ ਟੀਕਾ ਉਪਲਬਧ ਨਹੀਂ ਹੈ।<ref name=ST10/> ਲਾਗ ਗ੍ਰਸਤ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਨਾਲ ਅੰਤਰੰਗ ਸਰੀਰਕ ਸੰਪਰਕ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਸਿਫਿਲਿਸ ਦੇ ਸੰਚਾਰਣ ਨੂੰ ਘੱਟ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜ਼ਤੇ ਨਾਲ ਹੀ [[ਲੈਟੇਕਸ ਕੰਡੋਮ]] ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਕੰਡੋਮ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਜੋਖਮ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ ਹੈ।<ref name="CDC Fact Sheet" /><ref>{{cite journal |author=Koss CA, Dunne EF, Warner L |title=A systematic review of epidemiologic studies assessing condom use and risk of syphilis |journal=Sex Transm Dis |volume=36 |issue=7 |pages=401–5 |year=2009 |month=July |pmid=19455075 |doi=10.1097/OLQ.0b013e3181a396eb|url=https://archive.org/details/sim_sexually-transmitted-diseases_2009-07_36_7/page/401}}</ref> ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, [[ਸੈਂਟਰ ਫਾਰ ਡਿਸੀਜ਼ ਕੰਟ੍ਰੋਲ ਐਂਡ ਪ੍ਰੀਵੈਨਸ਼ਨ]] ਕਿਸੇ ਬਿਨਾਂ ਲਾਗ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਨਾਲ ਲੰਬੀ ਮਿਆਦ ਦੇ, ਆਪਸੀ ਇਕੱਲਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਰੱਖਣ ਅਤੇ [[Alcoholic beverage|ਅਲਕੋਹਲ]] ਵਰਗੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਅਤੇ ਦੂਜੀਆਂ ਨਸ਼ੀਲੀਆਂ ਦਵਾਈਆਂ ਤੋਂ ਬਚਣ ਦੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਜੋਖਮ ਭਰੇ ਜਿਨਸੀ ਵਿਹਾਰ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ।<ref name="CDC Fact Sheet" /> ਨਵਜਾਤ ਵਿੱਚ ਜਮਾਂਦਰੂ ਸਿਫਿਲਿਸ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਗਰਭ-ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਮਾਵਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਲਾਗ ਵਾਲੀਆਂ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕਰਕੇ ਰੋਕਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref name=Screening04>{{cite journal|last=Schmid|first=G|title=Economic and programmatic aspects of congenital syphilis prevention|journal=Bulletin of the World Health Organization|date=June 2004|volume=82|issue=6|pages=402–9|pmid=15356931|pmc=2622861}}</ref> [[ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਸਟੇਟਸ ਪ੍ਰਿਵੈਨਟਿਵ ਸਰਵਸਿਜ਼ ਟਾਸਕ ਫੋਰਸ]] (USPSTF) ਜ਼ੋਰ ਦੇ ਕੇ ਸਾਰੀਆਂ ਗਰਭਵਤੀ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਵਿਆਪਕ ਜਾਂਚ ਦੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ,<ref>{{cite journal|last=U.S. Preventive Services Task|first=Force|title=Screening for syphilis infection in pregnancy: U.S. Preventive Services Task Force reaffirmation recommendation statement|url=https://archive.org/details/sim_annals-of-internal-medicine_2009-05-19_150_10/page/n70|journal=Annals of internal medicine|date=May 2009 19|volume=150|issue=10|pages=705–9|pmid=19451577}}</ref> ਜਦ ਕਿ [[ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਗਠਨ]] ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਜਨਮ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਤੇ ਅਤੇ ਫੇਰ [[ਤੀਜੀ ਤਿਮਾਹੀ]] ਵਿੱਚ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ।<ref name=Lancet11/> ਜੇ ਉਹ ਪਾਜ਼ਿਟਿਵ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦਾ ਵੀ ਇਲਾਜ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।<ref name=Lancet11>{{cite journal|last=Hawkes|first=S|coauthors=Matin, N, Broutet, N, Low, N|title=Effectiveness of interventions to improve screening for syphilis in pregnancy: a systematic review and meta-analysis|journal=The Lancet infectious diseases|date=June 2011 15|pmid=21683653|volume=11|issue=9|pages=684–91|doi=10.1016/S1473-3099(11)70104-9}}</ref> ਪਰ ਜਮਾਂਦਰੂ ਸਿਫਿਲਿਸ, ਅਜੇ ਵੀ ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਆਮ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਈ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ [[ਜਨਮ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ]]ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਜਿਹੜੀ ਜਨਮ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਉਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਜਾਂਚ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ,<ref name=Screening04/> ਅਤੇ ਇਹ ਅਜੇ ਵੀ ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੀਫਿਲਸ ਦੀ ਲਾਗ ਹੋਣ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ (ਡਰੱਗਜ਼ ਆਦੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ) ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਗਰਭ-ਅਵਸਥਾ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਦੇਖਭਾਲ ਮਿਲਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref name=Screening04/> ਘੱਟ ਤੋਂ ਦਰਮਿਆਨੀ ਆਮਦਨੀ ਵਾਲੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂਚ ਤਕ ਪਹੁੰਚ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਕਈ ਉਪਾਅ ਕਰਨ ਨਾਲ ਜਮਾਂਦਰੂ ਸੀਫਿਲਸ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਜਾਪਦੇ ਹਨ।<ref name=Lancet11/> ਕੈਨੇਡਾ<ref>{{cite web|title=National Notifiable Diseases|url=http://dsol-smed.phac-aspc.gc.ca/dsol-smed/ndis/list-eng.php|publisher=Public Health Agency of Canada|date=5 April 2005|accessdate=2 August 2011|archive-date=9 ਅਗਸਤ 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110809162040/http://dsol-smed.phac-aspc.gc.ca/dsol-smed/ndis/list-eng.php|dead-url=yes}}</ref> the ਯੂਰਪੀ ਯੂਨੀਅਨ,<ref>{{cite journal|last=Viñals-Iglesias|first=H|coauthors=Chimenos-Küstner, E|title=The reappearance of a forgotten disease in the oral cavity: syphilis|journal=Medicina oral, patologia oral y cirugia bucal|date=September 2009 1|volume=14|issue=9|pages=e416–20|pmid=19415060}}</ref> ਅਤੇ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਸਟੇਟਸ ਸਮੇਤ ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਫਿਲਿਸ [[ਸੂਚਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਬਿਮਾਰੀ]] ਹੈ।<ref>{{cite web|title=Table 6.5. Infectious Diseases Designated as Notifiable at the National Level-United States, 2009 [a]|url=http://www.unboundmedicine.com/redbook/ub/view/RedBook/187389/all/Table_6_5__Infectious_Diseases_Designated_as_Notifiable_at_the_National_Level_United_States__2009_%5Ba%5D|work=Red Book|accessdate=2 August 2011}}</ref> ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਸਿਹਤ ਦੇਖਭਾਲ ਪੇਸ਼ਾਵਰਾਂ ਨੂੰ [[ਜਨਤਕ ਸਿਹਤ]]ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸੂਚਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਦਰਸ਼ਕ ਤੌਰ ਤੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਸਾਥੀ ਨੂੰ [[ਸਾਥੀ ਦੀ ਸੂਚਨਾ]] ਦੇਣਗੇ।<ref>{{cite book|title=Brunner & Suddarth's textbook of medical-surgical nursing.|year=2010|publisher=Wolters Kluwer Health/Lippincott Williams & Wilkins|location=Philadelphia|isbn=978-0-7817-8589-1|pages=2144|edition=12th|url=http://books.google.com/books?id=SmtjSD1x688C&pg=PA2144}}</ref> ਡਾਕਟਰ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਦੇਖਭਾਲ ਲੈਣ ਲਈ ਭੇਜਣ।<ref>{{cite journal|last=Hogben|first=M|title=Partner notification for sexually transmitted diseases|journal=Clinical infectious diseases: an official publication of the Infectious Diseases Society of America|date=April 2007 1|volume=44 Suppl 3|pages=S160–74|pmid=17342669|doi=10.1086/511429}}</ref> CDC ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਰਦਾਂ ਨਾਲ ਸੈਕਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਜਿਨਸੀ ਤੌਰ ਤੇ ਸਰਗਰਮ ਮਰਦ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਇੱਕ ਵਾਰ ਜਾਂਚ ਕਰਵਾਉਣ।<ref>{{cite web|title=Trends in Sexually Transmitted Diseases in the United States: 2009 National Data for Gonorrhea, Chlamydia and Syphilis|url=http://www.cdc.gov/std/stats09/tables/trends-table.htm|publisher=[[Centers for Disease Control and Prevention]]|date=22 November 2010|accessdate=3 August 2011}}</ref> ==ਇਲਾਜ== ===ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਲਾਗਾਂ=== ਗੈਰ-ਜਟਿਲ ਸੀਫਿਲਤ ਲਈ ਇਲਾਜ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਚੋਣ [[Benzylpenicillin|ਪੈਨਿਸਿਲਿਨ G]] ਦਾ ਮਾਂਸਪੇਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਇਕੱਲਾ ਟੀਕਾ ਹਾਂ ਮੂੰਹ ਰਾਹੀਂ ਲਈ ਜਾਣ ਵਾਲੀ [[ਅਜ਼ੀਥ੍ਰੋਮਾਈਸਿਨ]] ਦੀ ਇੱਕ ਖੁਰਾਕ ਹੈ।<ref>{{cite book|author = David N. Gilbert|title=The Sanford guide to antimicrobial therapy 2011|publisher=Antimicrobial Therapy |location=Sperryville, VA|isbn=978-1-930808-65-2|pages=22| edition = 41st|author-separator =,|author2 = Robert C. Moellering|author3 = George M. Eliopoulos|display-authors = 3 }}</ref><!-- ST10 --> [[ਡੌਕਸੀਸਾਈਕਲਿਨ]] ਅਤੇ [[ਟੇਟਰਾਸਾਈਕਲਿਨ]] ਵਿਕਲਪਕ ਚੋਣਾਂ ਹਨ; ਪਰ, ਜਮਾਂਦਰੂ ਕਰੂਪਤਾਵਾਂ ਦੇ ਜੋਖਮ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਗਰਭਵਤੀ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। <!-- ST10 --> [[ਮਾਕਰੌਲਾਈਡ]], [[ਕਲਿਂਡਾਮਾਈਸਿਨ]], ਅਤੇ [[ਰਿਫਏਮਪਿਨ]] ਸਮੇਤ ਕਈ ਸਾਰੇ ਏਜੰਟਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ [[ਐਂਟੀਬਾਇਓਟਿਕ ਰੋਧਕਤਾ]] ਵਿਕਸਿਤ ਹੋ ਗਈ ਹੈ।<ref name=ST10/> [[ਸੇਫਟ੍ਰਾਈਐਕਸੋਨ]], ਇੱਕ ਤੀਜੀ ਪੀੜੀ ਦਾ [[ਸੇਫਲਾਸਪੋਰਿਨ]] [[ਐਂਟੀਬਾਇਓਟਿਕ]], ਪੈਨਸਿਲਿਨ ਅਧਾਰਤ ਇਲਾਜ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref name=Kent08/> ===ਪਿਛੇਤੀਆਂ ਲਾਗਾਂ=== ਨਿਊਰੋ ਸਿਫਿਲਿਸ ਲਈ, [[ਕੇਂਦਰੀ ਤੰਤੂ ਪ੍ਰਣਾਲੀ]] ਵਿੱਚ ਪੈਣਿਸਿਲਿਨ G ਦੇ ਮਾੜੇ ਦਾਖਲੇ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 10 ਦਿਨਾਂ ਲਈ ਨੱਸ ਰਾਹੀਂ ਦਿੱਥਿ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਪੈਨਿਸਿਲਨ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਖੁਰਾਂ ਦੇਣ ਦੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref name=Kent08/><ref name=ST10/> ਜੇ ਕਿਸੇ ਵਿਕਅਤੀ ਨੂੰ ਐਲਰਜੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੇਫਟ੍ਰਾਇਐਕਸੋਨ ਵਰਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਪੈਨਿਸਿਲਿਨ ਸੰਵੇਦਨਹੀਨਤਾ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। <!-- Kent08 -->ਦੂਜੀਆਂ ਦੇਰ ਨਾਲ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਸਤੁੱਤੀਆਂ ਦਾ ਤਿੰਨ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਲਈ ਹਫ਼ਤੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਾਰ ਪੱਠਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਪੈਨਿਸਿਲਿਨ G ਨਾਲ ਇਲਾਜ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। <!-- Kent08 --> ਜੇ ਐਲਰਜੀ ਹੋਵੇ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਬਿਮਾਰੀ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਡੋਕਸੀਸਾਈਕਲਿਨ ਜਾਂ ਟੇਟਰਾਸਾਈਕਲਿਨ ਨੂੰ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਲੰਬੀ ਮਿਆਦ ਵਾਸਤੇ। <!-- Kent08 --> ਇਸ ਚਰਣ ਤੇ ਇਲਾਜ ਇਸਦਾ ਅੱਗੇ ਵਧਣਾ ਸੀਮਿਤ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਨੁਕਸਾਨ ਤੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਅਸਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref name=Kent08/> ===ਜੇਰਿਸਕ-ਹਰਕਸਹਾਈਮਰ ਪ੍ਰਤਿਕਿਰਿਆ=== ਇਲਾਜ ਦੇ ਸੰਭਾਵੀ ਮਾੜੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ [[ਜੇਰਿਸਕ-ਹਰਕਸਹਾਈਮਰ ਪ੍ਰਤਿਕਿਰਿਆ]] ਹੈ। <!-- Kent08 --> ਇਹ ਅਕਸਰ ਇੱਕ ਘੰਟੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ 24 ਘੰਟਿਆਂ ਲਈ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਬੁਖ਼ਾਰ, ਪੱਠਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦਰਦ, ਸਿਰ ਦਰਦ, ਅਤੇ[[ਟੇਕੀਕਾਰਡੀਆ|ਦਿਲ ਦੀ ਤੇਜ ਧੜਕਨ]] ਦੇ ਲੱਛਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref name="Kent08"/> ਇਹ ਟੁੱਟ ਰਹੇ ਸਿਫਿਲਿਸ ਬੈਕਟੀਰੀਆ ਦੁਆਰਾ ਕੱਢੇ ਗਏ ਲਿਪੋਪ੍ਰੋਟੀਨ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਪ੍ਰਤਿਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੁਆਰਾ ਛੱਡੇ ਗਏ [[ਸਾਈਟੋਕਿਨਸ]] ਦੁਆਰਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref name=Radolf2006>{{cite book |author= Radolf, JD; Lukehart SA (editors)| year=2006 |title=Pathogenic ''Treponema'': Molecular and Cellular Biology |url= https://archive.org/details/pathogenictrepon0000unse| publisher=Caister Academic Press | isbn= 1-904455-10-7}}</ref> ==ਵਿਆਪਕਤਾ== {{Main|ਸਿਫਿਲਿਸ ਦੀ ਵਿਆਪਕਤਾ}} [[Image:Syphilis world map - DALY - WHO2004.svg|thumb| 2004 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀ 100,000&nbsp;ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਲਈ ਸਿਫਿਲਿਸ ਤੋਂ [[Age adjustment|ਉਮਰ-ਮਾਣਕੀਕ੍ਰਿਤ ਮੌਤਾਂ]] ਮੌਤਾਂ<ref>{{cite web|url=http://www.who.int/healthinfo/global_burden_disease/estimates_country/en/index.html |title=Disease and injury country estimates |year=2004 |publisher = [[World Health Organization]] (WHO) |accessdate=11 November 2009}}</ref> {{Multicol}} {{legend|#b3b3b3|no data}} {{legend|#ffff65|<35}} {{legend|#fff200|35-70}} {{legend|#ffdc00|70-105}} {{legend|#ffc600|105-140}} {{legend|#ffb000|140-175}} {{legend|#ff9a00|175-210}} {{Multicol-break}} {{legend|#ff8400|210-245}} {{legend|#ff6e00|245-280}} {{legend|#ff5800|280-315}} {{legend|#ff4200|315-350}} {{legend|#ff2c00|350-500}} {{legend|#cb0000|>500}} {{Multicol-end}}]] ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ 1999 ਵਿੱਚ ਸਿਫਿਲਿਸ ਨੇ 12 ਮਿਲੀਅਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 90% ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਾਮਲੇ [[ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਦੇਸਾਂ]] ਵਿੱਚ ਹੋਏ।<ref name=ST10/> ਇਸ ਸਾਲ ਵਿੱਚ 700,000 ਅਤੇ 16&nbsp;ਲੱਖ ਗਰਭ-ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਤੀਜਾ [[ਆਪਣੇ-ਆਪ ਗਰਭਪਾਤ]], [[ਮਰੇ ਹੋਏ ਬੱਚੇ ਦਾ ਜਨਮ]], ਅਤੇ ਜਮਾਂਦਰੂ ਸਿਫਿਲਿਸ ਸੀ। <!-- Wood09 --> [[ਉਪ-ਸਹਾਰਾ ਅਫ੍ਰੀਕਾ]], ਵਿੱਚ, ਸਿਫਿਲਿਸ 20% [[ਜਨਮ ਦੌਰਾਨ ਮੌਤਾਂ]]ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ।<ref name=Wood09/> ਅਨੁਪਾਤਕ ਤੌਰ ਤੇ ਇਸਦੀ ਦਰ [[Recreational drug use|ਨੱਸ ਰਾਹੀਂ ਦਵਾਈ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ]], HIV ਤੋਂ ਲਾਗਗ੍ਰਸਤ, ਅਤੇ ਮਰਦਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸੈਕਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮਰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਧ ਹੈ।<ref name="Coffin2010" /><ref name="Gao2009" /><ref name="Karp2009" /> ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਸਟੇਟਸ ਵਿੱਚ, 2007 ਵਿੱਚ ਸਿਫਿਲਿਸ ਦੀਆਂ ਦਰਾਂ ਮਰਦਂ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲੋਂ ਛੇ ਗੁਣਾ ਉੱਪਰ ਸਨ, ਜਦ ਕਿ 1997 ਵਿੱਚ ਇਹ ਬਰਾਬਰ ਸਨ।<ref>{{cite web|title=Trends in Reportable Sexually Transmitted Diseases in the United States, 2007|url=http://www.cdc.gov/std/stats07/trends.htm|publisher=[[Centers for Disease Control and Prevention]](CDC)|date=13 January 2009|accessdate=2 August 2011}}</ref> 2010 ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ ਅੱਧੇ ਮਾਮਲੇ [[ਅਫ੍ਰੀਕੀ ਅਮਰੀਕੀਆਂ]] ਦੇ ਸਨ।<ref>{{cite web|title=STD Trends in the United States: 2010 National Data for Gonorrhea, Chlamydia, and Syphilis|url=http://www.cdc.gov/std/stats10/tables/trends-table.htm|publisher=[[Centers for Disease Control and Prevention]] (CDC)|date=22 November 2010|accessdate=20 November 2011}}</ref> 18ਵੀਂ ਅਤੇ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਸਿਫਿਲਿਸ ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਕਾਫੀ ਆਮ ਸੀ। <!-- Music08 --> 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 1980 ਅਤੇ 1990 ਦੇ ਦਹਾਇਕਿਆਮ ਤਕ, ਵਿਕਸਿਤ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ [[ਐਂਟੀਬਾਇਓਟਿਕਸ]] ਦੀ ਵਿਆਪਕ ਦੇ ਕਾਰਨ ਲਾਗ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕਮੀ ਆਈ।<ref name=Music08/> 2000 ਤੋਂ, ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ, ਕੈਨੇਡਾ, ਯੂਕੇ, ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਅਤੇ ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਸਿਫਿਲਿਸ ਦੀਆਂ ਦਰਾਂ ਵੱਧ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਮਰਦਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸੈਕਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮਰਦਾਂ ਵਿੱਚ।<ref name=ST10/> ਪਰ ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਅਮਰੀਕੀ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਸਿਫਿਲਿਸ ਦੀਆਂ ਦਰਾਂ ਸਥਿਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ UK ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਾਂ ਵਧੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਵਾਧਾ ਮਰਦਾਂ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਹੈ।<ref name=AOP08>{{cite journal|last=Kent|first=ME|coauthors=Romanelli, F|title=Reexamining syphilis: an update on epidemiology, clinical manifestations, and management|url=https://archive.org/details/sim_annals-of-pharmacotherapy_2008-02_42_2/page/226|journal=The Annals of pharmacotherapy|date=February 2008|volume=42|issue=2|pages=226–36|pmid=18212261|doi=10.1345/aph.1K086}}</ref> 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਤੋਂ ਚੀਨ ਅਤੇ ਰੂਸ ਵਿੱਚ ਵਿਪਰੀਤ ਲਿੰਗ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਜਿਨਸੀ ਸਬੰਧ ਰੱਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦਰਾਂ ਵਧੀਆਂ ਹਨ।<ref name=ST10/> ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਜਿਨਸੀ ਸਬੰਧਾਂ ਦੇ ਅਸੁਰੱਖਿਅਤ ਤਰੀਕਿਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਜਿਨਸੀ ਸੰਬੰਧਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ, ਵੇਸਵਾ ਗਮਨ, ਅਤੇ ਰੋਕ ਵਾਲੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੀ ਘੱਟ ਰਹੀ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=ST10/><ref name=AOP08/><ref>{{cite journal|last=Ficarra|first=G|coauthors=Carlos, R|title=Syphilis: The Renaissance of an Old Disease with Oral Implications|journal=Head and neck pathology|date=September 2009|volume=3|issue=3|pages=195–206|pmid=20596972|doi=10.1007/s12105-009-0127-0|pmc=2811633}}</ref> ਇਲਾਜ ਨਾ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਤੇ, ਇਸ ਤੋਂ ਮੌਤ ਦੀ ਦਰ 8% ਤੋਂ 58% ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਰਦਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਦੌ ਦਰ ਵੱਧ ਹੈ।<ref name=Kent08/> 19ਵੀਂ ਅਤੇ 20ਵੀਂ&nbsp;ਸਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਿਫਿਲਿਸ ਦੇ ਲੱਛਣ ਘੱਟ ਗੰਭੀਰ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਕੁਝ ਹੱਦ ਤਕ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਇਲਾਜ ਦੀ ਵਿਆਪਕ ਉਪਲਬਧਤਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੱਦ ਤਕ ਸਪਾਇਰੋਚੇਟ ਦੀ [[ਤੀਬਰਤਾ]] ਵਿੱਚ ਕਮੀ ਹੈ।<ref name=Sec2010/> ਜਲਦੀ ਇਲਾਜ ਦੇ ਨਾਲ, ਜਟਿਲਤਾਵਾਂ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।<ref name=Pri2008/> ਸਿਫਿਲਿਸ ਕਾਰਨ HIV ਦੇ ਫੈਲਣ ਦਾ ਜੋਖਮ ਦੋ ਤੋਂ ਪੰਜ ਵਾਰ ਤਕ ਵੱਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਹਿ-ਲਾਗ ਆਮ ਹੈ (ਕਈ ਸ਼ਹਿਰੀ ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਿੱਚ 30–60%)।<ref name=Kent08/><ref name=ST10/> == ਇਤਿਹਾਸ == {{Main|ਸਿਫਿਲਿਸ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ}} [[Image:Rembrandt Harmensz. van Rijn 095.jpg|thumb|[[ਰੇਮਬ੍ਰੇਂਡਟ ਵੈਨ ਰਾਇਨ]] ਦੁਆਰਾ [[ਗੇਰਾਰਡ ਡੇ ਲੇਅਰਸ]] ਦਾ ਚਿੱਤਰ ''circa'' 1665–67, ਤੇਲ ਚਿੱਤਰ - ਡੇ ਲੇਅਰਸ, ਪੇਂਟਰ ਅਤੇ ਕਲਾ ਸਾਸ਼ਤਰੀ, ਜਮਾਂਦਰੂ ਸੀਫਿਲਸ ਤੋਂ ਪੀੜਤ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਵਿਗਾੜ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅੰਨ੍ਹਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।<ref>''[[Metropolitan Museum of Art|The Metropolitan Museum of Art Bulletin]]'', Summer 2007, pp. 55–56.</ref>]] ਸਿਫਿਲਿਸ ਦੇ ਸਹੀ ਮੂਲ ਦਾ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਹੈ।<ref name=Kent08/> ਦੋ ਮੁੱਖ ਪਰਿਕਲਪਨਾਵਾ ਵਿੱਚੋਂ, ਇੱਕ ਸੁਝਾਅ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਯੂਰੋਪ ਵਿੱਚ ਸਿਫਿਲਿਸ [[ਕ੍ਰਿਸਟੋਫਰ ਕੋਲੰਬਸ]] ਦੀ [[ਅਮਰੀਕਾ]] ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਚਾਲਕ ਦਲ ਦੇ ਨਾਲ ਆਇਆ ਸੀ, ਦੂਜੀ ਪਰਿਕਲਪਨਾ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਿਫਿਲਿਸ ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਸੀ, ਪਰ ਇਸ ਨੂੰ ਪਛਾਣਿਆ ਨਹੀਂ ਗਿਆ ਸੀ। <!-- Orgin10 --> ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ "ਕੋਲੰਬੀਅਨ" ਅਤੇ "ਪੂਰਵ-ਕੋਲੰਬੀਅਨ" ਪਰਿਕਲਪਨਾਵਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=Orgin10>{{cite journal|last=Farhi|first=D|coauthors=Dupin, N|title=Origins of syphilis and management in the immunocompetent patient: facts and controversies|journal=Clinics in dermatology|date=September 2010-Oct|volume=28|issue=5|pages=533–8|pmid=20797514|doi=10.1016/j.clindermatol.2010.03.011}}</ref> ਉਪਲਬਧ ਸਬੂਤ ਕੋਲੰਬੀਅਨ ਪਰਿਕਲਪਨਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite journal|last=Rothschild|first=BM|title=History of syphilis|url=https://archive.org/details/sim_clinical-infectious-diseases_2005-05-15_40_10/page/1454|journal=Clinical infectious diseases: an official publication of the Infectious Diseases Society of America|date=15 May 2005|volume=40|issue=10|pages=1454–63|pmid=15844068|doi=10.1086/429626}}</ref><ref>{{cite journal|last=Harper|first=KN|coauthors=Zuckerman, MK; Harper, ML; Kingston, JD; Armelagos, GJ|title=The origin and antiquity of syphilis revisited: an appraisal of Old World pre-Columbian evidence for treponemal infection.|journal=American journal of physical anthropology|date=2011|volume=146 Suppl 53|pages=99-133|pmid=22101689}}</ref> ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਸਿਫਿਲਿਸ ਫੈਲਣ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਲਿਖਤੀ ਰਿਕਾਰਡ 1494/1495 ਵਿੱਚ ਫ੍ਰਾਂਸੀਸੀ ਹਮਲੇ ਦੇ ਸਮੇਂ [[Naples|ਨੇਪਲਸ, ਇਟਲੀ]] ਦਾ ਹੈ।<ref name=Music08>{{cite journal|last=Franzen|first=C|title=Syphilis in composers and musicians--Mozart, Beethoven, Paganini, Schubert, Schumann, Smetana|url=https://archive.org/details/european-journal-clinical-microbiology_2008-12_27_12/page/1151|journal=European Journal of Clinical Microbiology and Infectious Diseases |date=December 2008|volume=27|issue=12|pages=1151–7|pmid=18592279|doi=10.1007/s10096-008-0571-x}}</ref><ref name=Orgin10/> ਵਾਪਸ ਆ ਰਹੇ ਫ੍ਰਾਂਸੀਸੀ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਨੂੰ ਫੈਲਾਏ ਜਾਣ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਇਸ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ "ਫ੍ਰਾਂਸੀਸੀ ਬਿਮਾਰੀ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਤੌਰ ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਅੱਜ ਵੀ ਇਸੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਬੁਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 1530 ਵਿੱਚ, "ਸਿਫਿਲਿਸ" ਨਾਮ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਇਤਾਲਵੀ ਡਾਕਟਰ ਅਤੇ ਕਵੀ [[ਗਿਰੋਲਾਮੋ ਫ੍ਰੈਕਸਤ੍ਰੋ]] ਦੁਆਰਾ ਉਸਦੀ ਛੇ ਪਦਾਂ ਵਾਲੀ [[ਲਾਤੀਨੀ]] ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਜੋ ਇਟਲੀ ਵਿੱਚ ਬਿਮਾਰੀ ਦੀ ਪ੍ਰਕੋਪ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੀ ਸੀ।<ref>Nancy G. "Siraisi, Drugs and Diseases: New World Biology and Old World Learning," in Anthony Grafton, Nancy G. Siraisi, with April Shelton, eds. (1992). ''New World, Ancient Texts'' (Cambridge MA: Belknap Press/Harvard University Press), pages 159-194</ref> ਇਸ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ ਤੇ "ਗ੍ਰੇਟ ਪੌਕਸ" ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।<ref name=Old05>{{cite journal|last=Dayan|first=L|coauthors=Ooi, C|title=Syphilis treatment: old and new|journal=Expert opinion on pharmacotherapy|date=October 2005|volume=6|issue=13|pages=2271–80|pmid=16218887|doi=10.1517/14656566.6.13.2271}}</ref><ref name=Euro04>{{cite journal|last=Knell|first=RJ|title=Syphilis in renaissance Europe: rapid evolution of an introduced sexually transmitted disease?|journal=Proceedings. Biological sciences / the Royal Society|date=7 May 2004|volume=271 Suppl 4|pages=S174–6|pmid=15252975|doi=10.1098/rsbl.2003.0131|pmc=1810019|issue=Suppl 4|url=http://rspb.royalsocietypublishing.org/content/271/Suppl_4/S174.full.pdf|access-date=31 ਅਕਤੂਬਰ 2013|archive-date=3 ਅਗਸਤ 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140803093827/http://rspb.royalsocietypublishing.org/content/271/Suppl_4/S174.full.pdf|url-status=dead}}</ref> ਇਸਦੇ ਕਾਰਕ ਜੀਵ, ''ਟ੍ਰੇਪੋਨੇਮਾ ਪੈਲਿਡਮ'', ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 1905 ਵਿੱਚ [[ਫ੍ਰਿਟਜ਼ ਸ਼ਾਉਡਿਨ]] ਅਤੇ [[ਏਰਿਕ ਹਾਫਮੈਨ]] ਦੁਆਰਾ ਪਛਾਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name=Music08/> ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਇਲਾਜ ([[ਸੈਲਵਰਸਨ]]) 1910 ਵਿੱਚ [[ਪੌਲ ਏਹਰਲਿਚ]] ਦੁਆਰਾ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ [[ਪੈਨਿਸਿਲਿਨ]] ਦੇ ਪਰੀਖਣ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ 1943 ਵਿੱਚ ਇਸਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵਕਤਾ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref name=Music08/><ref name=Old05/> ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਇਲਾਜ ਦੇ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, [[mercury (element)|ਪਾਰਾ]] ਅਤੇ ਵੱਖਰਾ ਕਰਨ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਲਾਜ ਅਕਸਰ ਬਿਮਾਰੀ ਨਾਲੋਂ ਬਦਤਰ ਹੁੰਦੇ ਸਨ।<ref name=Old05/> ਕਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਇਤਿਹਾਸਕ ਵਿਅਕਤੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ [[ਫ੍ਰੈਂਜ਼ ਸਕੂਬਰਟ]], [[ਆਰਥਰ ਸ਼ੋਪੇਨਹਾਵਰ]], [[ਐਡਵਾ ਮੈਨੇ]]<ref name=Music08/> ਅਤੇ [[ਅਡੋਲਫ ਹਿਟਲਰ]],<ref>{{cite news | url =http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/2842819.stm | title = Hitler syphilis theory revived | publisher = BBC News | date = 12 March 2003}}</ref> ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਨੂੰ ਇਹ ਬਿਮਾਰੀ ਹੋਈ ਸੀ। ==ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ== ===ਕਲਾ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ=== [[Image:Hogarth-Harlot-5.png|thumb|ਵੇਸਵਾ ਸੀਫਿਲਿਤ ਤੋਂ ਮਾਰੀ ਗਈ, ਹੋਗਾਰਥ ਦਾ ''[[ਏ ਹਾਰਲੋਟਜ਼ ਪ੍ਰੋਗਰੈਸ (A Harlot's Progress)]]'']] ਸਿਫਿਲਿਸ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਯੂਰਪੀ ਕਲਾਤਮਕ ਕੰਮ [[ਅਲਬ੍ਰੇਕਟ ਡਿਊਰਰ]] ਦਾ ''ਸੀਫਿਲਾਈਟਿਕ ਮੈਨ'', ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਲਕੜ ਦੀ ਕਲਾਕ੍ਰਿਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ [[ਲੈਂਡਕਨੈਸ਼ਟ]], ਇੱਕ ਉੱਤਰੀ ਯੂਰਪੀ [[ਕਿਰਾਏ ਦਾ ਸੈਨਿਕ]] ਹੈ।<ref>{{cite journal|last=Eisler|first=CT|title=Who is Dürer's "Syphilitic Man"?|url=https://archive.org/details/sim_perspectives-in-biology-and-medicine_winter-2009_52_1/page/48|journal=Perspectives in biology and medicine|date=2009 Winter|volume=52|issue=1|pages=48–60|pmid=19168944|doi=10.1353/pbm.0.0065}}</ref> 19ਵੀਂ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਦੇ ਮਿੱਥ ''[[femme fatale]]'' ਜਾਂ "ਵਿਸ਼ ਕੰਨਿਆ" ਬਾਰੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸਿਫਿਲਿਸ ਦੀ ਤਬਾਹੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੋਈ ਸੀ, ਜਿਸਦੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਾਹਿਤਿਕ ਉਦਾਹਰਨ [[ਜੋਹਨ ਕੀਟਸ]] ਦੀ ''[[ਲਾ ਬੇਲੇ ਡੈਮ ਸੈਨਸ ਮਰਸੀ (La Belle Dame sans Merci)]]'' ਹੈ।<ref>{{cite book|last=Hughes|first=Robert|title=Things I didn't know : a memoir|url=https://archive.org/details/thingsididntknow00unse|year=2007|publisher=Vintage|location=New York|isbn=978-0-307-38598-7|pages=[https://archive.org/details/thingsididntknow00unse/page/346 346]|edition=1st Vintage Book}}</ref><ref>{{cite book|last=Wilson|first=[ed]: Joanne Entwistle, Elizabeth|title=Body dressing|year=2005|publisher=Berg Publishers|location=Oxford|isbn=978-1-85973-444-5|pages=205|edition=[Online-Ausg.]}}</ref> ਕਲਾਕਾਰ [[ਜੈਨ ਵੈਨ ਡੇਰ ਸਟ੍ਰੈਟ]] ਨੇ 1580 ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਇੱਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਪੇਂਟ ਕੀਤਾ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਮੀਰ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਸਿਫਿਲਿਸ ਲਈ ਤਪਤ ਖੰਡੀ ਲੱਕੜ [[ਗੁਆਏਕਮ]] ਤੋਂ ਇਲਾਜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite book|last=Reid|first=Basil A.|title=Myths and realities of Caribbean history|year=2009|publisher=University of Alabama Press|location=Tuscaloosa|isbn=978-0-8173-5534-0|pages=113|url=http://books.google.com/books?id=KtT0_P-9xiAC&pg=PA113|edition=[Online-Ausg.]}}</ref> ਕੰਮ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ ਹੈ "ਸਿਫਿਲਿਸ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕਰਨ ਲਈ ਗੁਆਏਕੋ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਅਤੇ ਉਪਯੋਗ"। ਕਲਾਕਾਰ ਨੇ ਇਸ ਚਿੱਤਰ ਨੂੰ ਕਲਾਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੁਆਰਾ ਉਸ ਨੇ ਨਵੀਂ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਗੁਣਗਾਣ ਕੀਤਾ ਹੈ ਇਹ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਉਸ ਵੇਲੇ ਯੂਰਪੀ ਰਈਸਾਂ ਲਈ ਸਿਫਿਲਿਸ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕਿੰਨਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਰੰਗਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਨੌਕਰ ਘੋਲ ਤਿਆਰ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਜਦ ਕਿ ਵੈਦ ਆਪਣੇ ਪਿੱਛੇ ਕੁਝ ਲੁਕੋਏ ਦੇਖ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਬਦਕਿਸਮਤ ਰੋਗੀ ਇਸ ਨੂੰ ਪੀ ਰਿਹਾ ਹੈ।<ref name="ALLPOSTERS">[http://www.allposters.com/-sp/Preparation-and-Use-of-Guayaco-for-Treating-Syphilis-Posters_i1587366_.htm"Preparation and Use of Guayaco for Treating Syphilis"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110521060238/http://www.allposters.com/-sp/Preparation-and-Use-of-Guayaco-for-Treating-Syphilis-Posters_i1587366_.htm |date=2011-05-21 }}. Jan van der Straet. Retrieved 6 August 2007.</ref> ===ਟਸਕੇਗੀ ਅਤੇ ਗੁਆਟੇਮਾਲਾ ਅਧਿਐਨ=== {{ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ:|ਟਸਕੇਗੀ ਸਿਫਿਲਿਸ ਪ੍ਰਯੋਗ|ਗੁਆਟੇਮਾਲਾ ਵਿੱਚ ਸਿਫਿਲਿਸ ਪ੍ਰਯੋਗ}} 20ਵੀਂ&nbsp;ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹਜਨਕ [[ਡਾਕਟਰੀ ਨੈਤਿਕਤਾ]] in ਦੇ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਬਦਨਾਮ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ [[ਟਸਕੇਗੀ ਸਿਫਿਲਿਸ ਅਧਿਐਨ]] ਸੀ।<ref>{{cite journal |author=Katz RV|title=The Tuskegee Legacy Project: Willingness of Minorities to Participate in Biomedical Research |journal=J Health Care Poor Underserved |volume=17 |issue=4|pages=698–715|year=2006 |month=November |pmid=17242525 |pmc=1780164 |doi=10.1353/hpu.2006.0126 |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-health-care-for-the-poor-and-underserved_2006-11_17_4/page/698|author-separator=, |author2=Kegeles SS |author3=Kressin NR |display-authors=3 |last4=Green |first4=B. Lee |last5=Wang|first5=Min Qi |last6=James |first6=Sherman A. |last7=Russell |first7=Stefanie Luise |last8=Claudio|first8=Cristina}}</ref> ਇਹ ਅਧਿਐਨ [[ਟਸਕੇਗੀ, ਅਲਬਾਮਾ]], ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ [[ਟਸਕੇਗੀ ਇੰਸਟਿਚਿਊਟ]] ਦੀ ਸਾਂਝੇਦਾਰੀ ਵਿੱਚ [[ਯੂ. ਐਸ. ਪਬਲਿਕ ਹੈਲਥ ਸਰਵਿਸ]] (PHS) ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸੀ।<ref name=CDCTime>{{cite web|url=http://www.cdc.gov/tuskegee/timeline.htm |title=U.S. Public Health Service Syphilis Study at Tuskegee | publisher = [[Centers for Disease Control and Prevention]] | date = 15 June 2011 | accessdate=7 July 2010 }}</ref> ਇਹ ਅਧਿਐਨ 1932 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ, ਜਦੋਂ ਸਿਫਿਲਿਸ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ ਤੇ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਸਮੱਸਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਕੋਈ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਇਲਾਜ ਨਹੀਂ ਸੀ।<ref name=TUS00>{{cite journal|last=White|first=RM|title=Unraveling the Tuskegee Study of Untreated Syphilis|journal=Archives of Internal Medicine|date=13 March 2000|volume=160|issue=5|pages=585–98|pmid=10724044|doi=10.1001/archinte.160.5.585}}</ref> ਇਹ ਅਧਿਐਨ ਇਲਾਜ ਨਾ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਿਫਿਲਿਸ ਦੇ ਵੱਧਣ ਨੂੰ ਮਾਪਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 1947 ਤਕ, ਪੈਨਿਸਿਲਨ ਦੀ ਸਿਫਿਲਿਸ ਲਈ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਇਲਾਜ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁਸ਼ਟੀ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਬਿਮਾਰੀ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕਰਨ ਲਈ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ ਤੇ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। <!-- CDCTime --> ਪਰ, ਅਧਿਐਨ ਡਾਇਰੈਕਟਰਾਂ ਨੇ ਅਧਿਐਨ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਭਾਗ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਪੈਨਿਸਿਲਨ ਦਾ ਇਲਾਜ ਪੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ।<ref name=CDCTime/> ਇਸ ਤੇ ਬਹਿਸ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਪਤਾ ਲਗਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਕਈ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪੈਨਿਸਿਲਨ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref name="TUS00"/> ਅਧਿਐਨ 1972 ਤਕ ਸਮਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ।<ref name=CDCTime/> ਸਿਫਿਲਿਸ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਪ੍ਰਯੋਗ 1946 ਤੋਂ 1948 ਤਕ [[ਗੁਆਟੇਮਾਲਾ]] ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਉਹ [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ]] ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਾਯੋਜਿਤ [[human subject research|ਮਨੁੱਖੀ ਪ੍ਰਯੋਗ]] ਸਨ, ਜੋ [[ਜੁਆਨ ਜੋਸੇ ਅਰੇਵੈਲੋ]] ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਕੁਝ ਗੁਆਟੇਮਾਲਾ ਹੈਲਥ ਮਿਨਿਸਟਰੀਆਂ ਅਤੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਡਾਕਟਰਾਂ ਤੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ, ਕੈਦੀਆਂ, ਅਤੇ [[ਮਾਨਸਿਕ ਰੋਗੀਆਂ]] ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ [[ਸੂਚਿਤ ਸਹਿਮਤੀ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਸਿਫਿਲਿਸ ਅਤੇ ਦੂਜੀਆਂ]][[ਜਿਨਸੀ ਤੌਰ ਤੇ ਫੈਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆ]] ਨਾਲ ਸੰਕ੍ਰਮਿਤ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਫੇਰ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਇਲਾਜ [[ਐਂਟੀਬਾਇਓਟਿਕ]] ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਅਕਤੂਬਰ 2010 ਵਿੱਚ, ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਨੇ ਇਹ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਨ ਲਈ ਗੁਆਟੇਮਾਲਾ ਤੋਂ ਰਸਮੀ ਤੌਰ ਤੇ ਮਾਫੀ ਮੰਗੀ।<ref>{{cite news |author= |coauthors= |title=U.S. apologizes for newly revealed syphilis experiments done in Guatemala|url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2010/10/01/AR2010100104457.html |quote=The United States revealed on Friday that the government conducted medical experiments in the 1940s in which doctors infected soldiers, prisoners and mental patients in Guatemala with syphilis and other sexually transmitted diseases.|work=[[The Washington Post]] |date=1 October 2010 |accessdate=1 October 2010}}</ref> {{clear}} ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} ==ਅੱਗੇ ਅਤੇ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ== * Parascandola, John. ''Sex, Sin, and Science: A History of Syphilis in America'' (Praeger, 2008) 195 pp.&nbsp;ISBN 978-0-275-99430-3 [http://www.amazon.com/Sex-Sin-Science-Syphilis-Medicine/dp/0275994309/ excerpt and text search] * Shmaefsky, Brian, Hilary Babcock and David L. Heymann. ''Syphilis'' (Deadly Diseases & Epidemics) (2009) * Stein, Claudia. ''Negotiating the French Pox in Early Modern Germany'' (2009) ==ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ== <!-- ===========================({{NoMoreLinks}})=============================== | ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਇਸ ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਕੜੀਆਂ ਜੋੜਨ ਵੇਲੇ ਧੀਆਨ ਰੱਖੋ। | ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਕੜੀਆਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਨਹੀਂ ਹੈ। | | ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਅਤੇ ਬੇਲੋੜੀਂਦੀਆਂ ਕੜੀਆਂ ਹਟਾ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਣਗੀਆਂ | ਵੇਰਵੇ ਲਈ [[Wikipedia:External links]] ਅਤੇ [[Wikipedia:Spam]] ਦੇਖੋ। | | ਕਿਉਂਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਕੜੀਆਂ ਹਨ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਜੁੜਾਵ ਜਾਂ ਬਦਲੀਆਂ | ਦਾ ਸੁਝਾਅ ਲੇਖ ਦੇ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰਾ ਪੰਨੇ ਦੇ ਦਿਓ। ਜਾਂ ਆਪਣੀ ਕੜੀ ਓਪਨ ਡਾਇਰੈਕਟਰੀ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ | (www.dmoz.org) ਤੇ ਢੁਕਵੀਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਦਿਓ ਅਤੇ {{dmoz}} ਟੈਂਪਲੇਟ ਦੀ | ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਸ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਨਾਲ ਵਾਪਸ ਲਿੰਕ ਕਰੋ। ===========================({{NoMoreLinks}})=============================== --> *[http://www.cdc.gov/std/Syphilis/STDFact-Syphilis.htm "Syphilis - CDC Fact Sheet"] [[Centers for Disease Control and Prevention]] (CDC) *[http://hivinsite.ucsf.edu/InSite?page=kb-05-01-04 UCSF HIV InSite Knowledge Base Chapter: Syphilis and HIV] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130120002214/http://hivinsite.ucsf.edu/InSite?page=kb-05-01-04 |date=2013-01-20 }} {{ਬਿਮਾਰੀਆਂ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਿਮਾਰੀਆਂ]] ny17tg0yg7uiilsujg25w9pidsd63ek 0 27964 842238 816688 2026-07-10T18:00:54Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842238 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer | name = ਅਰੁੰਧਤੀ ਰਾਏ | image = Arundhati Roy W.jpg | imagesize = | caption = ਅਰੁੰਧਤੀ ਰਾਏ 2013 ਵਿੱਚ | birth_date = {{Birth date|1961|11|24|df=y}} | birth_place = [[ਸ਼ਿਲਾਂਗ]], [[ਸਾਂਝਾ ਅਸਾਮ|ਅਸਾਮ]] (ਹੁਣ [[ਮੇਘਾਲਿਆ]]), ਭਾਰਤ | nationality = [[ਭਾਰਤ|ਭਾਰਤੀ]] | religion =ਨਾਸਤਕ<ref>[http://www.nndb.com/people/240/000073021 Profile – Arundhati Roy][[NNDB]]</ref> | occupation = ਨਾਵਲਕਾਰ, ਨਿਬੰਧਕਾਰ, ਸਮਾਜਸੇਵੀ | period = 1997 – ਹੁਣ ਤੱਕ | notableworks = ''[[ਦ ਗਾਡ ਆਫ ਸਮਾਲ ਥਿੰਗਸ]]'' | awards = [[ਬੁੱਕਰ ਪੁਰਸਕਾਰ]] (1997) <br /> [[ਸਿਡਨੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪੁਰਸਕਾਰ]] (2004) | signature = ArundhatiRoy_Autograph.jpg | module = <center>{{Listen|embed= yes|filename= Arundhati_Roy_BBC_Radio4_Bookclub_2_Oct_2011_b015brn8.flac|title= ਅਰੁੰਧਤੀ ਰਾਏ ਦੀ ਆਵਾਜ਼|type= speech|description= ਬੀਬੀਸੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ''[[ਬੁੱਕਕਲੱਬ (ਰੇਡੀਓ)|ਬੁੱਕਕਲੱਬ]]'' ਤੋਂ, 2 ਅਕਤੂਬਰ 2011.<ref>{{Cite episode|title= Arundhati Roy|series= Bookclub|serieslink= Bookclub (radio)|url= http://www.bbc.co.uk/programmes/b015brn8|station= [[BBC Radio 4]]|date= 2 October 2011|accessdate= 18 January 2014 }}</ref> }}</center> }} [[File:Arundhati Roy, Man Booker Prize winner.jpg|thumb|ਬੁਕਰ ਇਨਾਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਅਰੁੰਧਤੀ]] [[ਤਸਵੀਰ:Arundhiti Roy.jpg|thumb|ਸੁਜ਼ਾਨਾ ਅਰੁੰਧਤੀ ਰਾਏ]] [[ਤਸਵੀਰ:Arundhiti Rai.jpg|thumb|ਅਰੁੰਧਤੀ ਰਾਏ]] '''ਸੁਜ਼ਾਨਾ ਅਰੁੰਧਤੀ ਰਾਏ''' (ਜਨਮ 24 ਨਵੰਬਰ 1961)<ref name=britannica>{{cite encyclopedia| url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/511182/Arundhati-Roy| title=Arundhati Roy| access-date=12 May 2013| encyclopedia=Encyclopædia Britannica| archive-url=https://web.archive.org/web/20130613221408/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/511182/Arundhati-Roy| archive-date=13 June 2013| url-status=live}}</ref> ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਲੇਖਕ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਨਾਵਲ ''[[ਦ ਗਾਡ ਆਫ਼ ਸਮਾਲ ਥਿੰਗਜ਼]]'' (1997) ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਨੇ 1997 ਵਿੱਚ ਫਿਕਸ਼ਨ ਲਈ [[ਬੁੱਕਰ ਪੁਰਸਕਾਰ]] ਜਿੱਤਿਆ ਅਤੇ ਇੱਕ ਗੈਰ-ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਭਾਰਤੀ ਲੇਖਕ ਦੁਆਰਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿਕਣ ਵਾਲੀ ਕਿਤਾਬ ਬਣ ਗਈ।<ref name=britannica /> ਉਹ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਇੱਕ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਕਾਰਕੁਨ ਵੀ ਹੈ।<ref>{{cite news |url= http://www.khaleejtimes.com/kt-article-display-1.asp?xfile=data/todayevent/2012/November/todayevent_November12.xml&section=todayevent |title= 'Fairy princess' to 'instinctive critic' |first= Dhanusha |last=Gokulan |date= 11 November 2012 |newspaper= [[Khaleej Times]] |access-date= 2 November 2014 |archive-url= https://web.archive.org/web/20141103022947/http://www.khaleejtimes.com/kt-article-display-1.asp?xfile=data%2Ftodayevent%2F2012%2FNovember%2Ftodayevent_November12.xml&section=todayevent |archive-date= 3 November 2014 |url-status= live }}</ref> ਉਸਨੂੰ 2024 PEN ਪਿੰਟਰ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/articles/cp4w8x4wypeo|archive-url=https://web.archive.org/web/20240627114153/https://www.bbc.com/news/articles/cp4w8x4wypeo|url-status=live|title=Arundhati Roy wins PEN Pinter Prize for 'powerful voice'|first=Cherylann|last=Mollan|date=27 June 2024|archive-date=27 June 2024|publisher=[[BBC News]]|location=Mumbai}}</ref> ==ਜੀਵਨ== ਅਰੁੰਧਤੀ ਦਾ ਜਨਮ [[ਸ਼ਿਲਾਂਗ]], [[ਸਾਂਝਾ ਅਸਾਮ|ਅਸਾਮ]], (ਹੁਣ [[ਮੇਘਾਲਿਆ]]) ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name="loc">{{cite web | title = Arundhati Roy, 1959 – | work = The South Asian Literary Recordings Project | publisher = [[Library of Congress]], New Delhi Office | date = 15 November 2002 | url = http://www.loc.gov/acq/ovop/delhi/salrp/arundhathiroy.html | accessdate = 6 April 2009 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20090404083736/http://www.loc.gov/acq/ovop/delhi/salrp/arundhathiroy.html | archivedate = 4 ਅਪ੍ਰੈਲ 2009 | deadurl = no }}</ref> ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ [[ਮੇਰੀ ਰਾਏ]], [[ਮਲਿਆਲਮ ਲੋਕ|ਮਲਿਆਲੀ]] ਸੀਰੀਆਈ ਇਸਾਈ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਹੱਕਾਂ ਲਈ ਲੜਨ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਔਰਤ ਆਗੂ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਬੰਗਾਲੀ ਹਿੰਦੂ, ਚਾਹ ਦੇ ਬਾਗਾਂ ਦੇ ਕਾਸਤਕਾਰ, ਰਣਜੀਤ ਰਾਏ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ। ਪਰ ਬਹੁਤਾ ਚਿਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਨਿਭੀ ਤੇ ਤਲਾਕ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਅਰੁੰਧਤੀ ਦੱਖਣੀ ਕੇਰਲਾ ਦੇ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਪਿੰਡ ਐਮਾਨਾਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਾਨ ਚੜ੍ਹੀ। ਮੁਢਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ [[ਪਾਲੀਕੂਡਾਮ|ਕਾਰਪਸ ਕ੍ਰਿਸਟੀ]], [[ਕੋੱਟਾਯਾਮ]] ਤੋਂ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਤਮਿਲਨਾਡੂ ਦੇ ਨੀਲਗਿਰੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ [[ਲਾਰੰਸ ਸਕੂਲ, ਲਵਡੇਲ]] ਵਿੱਚ ਚਲੀ ਗਈ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਆਰਕੀਟੇਕਟ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ '''ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਪਲੈਨਿੰਗ ਐਂਡ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ, ਦਿੱਲੀ''' ਤੋਂ ਕੀਤੀ। ਇੱਥੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਹਿਲੇ ਪਤੀ ਆਰਕੀਟੈਕ ਜੇਰਾਰਡ ਡਾ ਕੁਨਹਾ ਨੂੰ ਮਿਲੀ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਦੂਸਰੇ ਪਤੀ, ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ ਪ੍ਰਦੀਪ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ 1984 ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਕੈਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਉਸ ਨੇ ਅਭਿਨੇ ਤੋਂ ਕੀਤੀ। ਇਨਾਮ-ਜੇਤੂ ''ਮੈਸੀ ਸਾਹਿਬ'' ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਦੀ ਕੁੜੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।<ref>{{IMDb title|0234211|Massey Sahib}}</ref> ਇਸ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਉਸ ਨੇ ਕਈ ਫਿਲਮਾਂ ਲਈ ਪਟਕਥਾਵਾਂ ਵੀ ਲਿਖੀਆਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ In Which Annie Gives It Those Ones (1989), Electric Moon (1992) ਨੂੰ ਖਾਸੀ ਸ਼ਾਬਾਸ਼ੀ ਮਿਲੀ। 1997 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ''ਗਾਡ ਆਫ ਸਮਾਲ ਥਿੰਗਸ'' ਲਈ ਬੁਕਰ ਮਿਲਿਆ ਤਾਂ ਸਾਹਿਤ ਜਗਤ ਦਾ ਧਿਆਨ ਉਸ ਵੱਲ ਗਿਆ। ਅਰੁੰਧਤੀ ਦਾ ਉੱਪਰੋਕਤ ਨਾਵਲ ਦਰਅਸਲ ਕੇਰਲਾ ਦੇ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਏ ਬਚਪਨ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਘੁੰਮਦੀ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਜੀਵਨ ਗਾਥਾ ਹੀ ਹੈ। ==ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ== ਰਾਏ ਵਾਪਸ ਦਿੱਲੀ ਪਰਤੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਅਰਬਨ ਅਫੇਅਰਜ਼ 'ਚ ਅਹੁਦਾ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ। 1984 ਵਿੱਚ, ਉਹ ਸੁਤੰਤਰ ਫਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ ਪ੍ਰਦੀਪ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਮਿਲੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਰਾਏ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਫਿਲਮ ਮੈਸੀ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਬਤੌਰ ਅਯਾਲੀ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਅੰਦੋਲਨ ਅਤੇ ਦੋ ਫਿਲਮਾਂ, ਐਨੀ ਅਤੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਮੂਨ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸੀਰੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਸਹਿਯੋਗ ਕੀਤਾ। ਫਿਲਮ ਜਗਤ ਨਾਲ ਜੁੜੇ, ਰਾਏ ਨੇ ਏਰੋਬਿਕਸ ਦੀਆਂ ਕਲਾਸਾਂ ਚਲਾਉਣ ਦੇ ਨਾਲ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੀਆਂ ਨੌਕਰੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਰਾਏ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਆਖਰ ਵਿੱਚ ਵੱਖ ਹੋ ਗਏ। ਉਹ 1997 'ਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਹੋਏ ਆਪਣੇ ਨਾਵਲ '[[ਦ ਗਾਡ ਆਫ ਸਮਾਲ ਥਿੰਗਸ]]' ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਨਾਲ ਆਰਥਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਰਾਏ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਮੀਡੀਆ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਪ੍ਰਣਯ ਰਾਏ, ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਭਾਰਤੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਮੀਡੀਆ ਸਮੂਹ ਐਨਡੀਟੀਵੀ ਦਾ ਮੁਖੀ। ਦੀ ਚਚੇਰੀ ਭੈਣ ਹੈ। ਉਹ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। == ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ == ਅਰੁੰਧਤੀ ਰਾਏ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਗਰੀਬ ਤੇ ਮਜ਼ਲੂਮਾਂ ਪੱਖੀ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=http://www.nawanzamana.in/21050/%E0%A8%97%E0%A8%B0%E0%A9%80%E0%A8%AC%20%E0%A8%A6%E0%A9%80%20%E0%A8%AE%E0%A8%A6%E0%A8%A6%20%E0%A8%95%E0%A8%B0%E0%A8%A8%E0%A8%BE%20%E0%A8%97%E0%A9%81%E0%A8%A8%E0%A8%BE%E0%A8%B9%20%E0%A8%B9%E0%A9%8B%20%E0%A8%97%E0%A8%BF%E0%A8%86,%20%E0%A8%87%E0%A8%B9%20%E0%A8%A6%E0%A9%8C%E0%A8%B0%20%E0%A8%90%E0%A8%AE%E0%A8%B0%E0%A8%9C%E0%A9%88%E0%A8%82%E0%A8%B8%E0%A9%80%20%E0%A8%A4%E0%A9%8B%E0%A8%82%20%E0%A8%B5%E0%A9%80%20%E0%A9%99%E0%A8%A4%E0%A8%B0%E0%A8%A8%E0%A8%BE%E0%A8%95%20:%20%E0%A8%85%E0%A8%B0%E0%A9%81%E0%A9%B0%E0%A8%A7%E0%A8%A4%E0%A9%80%20%E0%A8%B0%E0%A8%BE%E0%A8%8F.html|title=ਗਰੀਬ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨਾ ਗੁਨਾਹ ਹੋ ਗਿਆ, ਇਹ ਦੌਰ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਤੋਂ ਵੀ ਖ਼ਤਰਨਾਕ: ਅਰੁੰਧਤੀ ਰਾਏ|access-date=2018-08-31|language=en}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==ਅਵਾਰਡ== ਰਾਏ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਨਾਵਲ [[ਦ ਗਾਡ ਆਫ ਸਮਾਲ ਥਿੰਗਸ]] ਲਈ 1997 ਦਾ ਬੁੱਕਰ ਪੁਰਸਕਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਪੁਰਸਕਾਰ ਵਿੱਚ ਤਕਰੀਬਨ 30,000 ਡਾਲਰ ਦਾ ਇਨਾਮ ਅਤੇ ਇੱਕ ਹਵਾਲਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਰਾਏ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਿਲੀ ਇਨਾਮੀ ਰਾਸ਼ੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ਵਿਚੋਂ ਰਾਇਲਟੀ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਲਈ ਦਾਨ ਕੀਤੀ। ==ਪੁਸਤਕ ਸੂਚੀ== ===ਗਲਪ=== *''[[ਦ ਗਾਡ ਆਫ ਸਮਾਲ ਥਿੰਗਸ|The God of Small Things]]''. ਫਲੈਮਿੰਗੋ, 1997. {{ISBN|0-00-655068-1}} *''The Ministry of Utmost Happiness''. ਹੈਮਿਸ਼ ਹੈਮਿਲਟਨ, 2017. {{ISBN|0-24-130397-4}} === ਗੈਰ-ਗਲਪ=== *''The End of Imagination''. ਕੋੱਟਯਮ: ਡੀ.ਸੀ. ਬੁਕਸ, 1998. {{ISBN|81-7130-867-8}} *''The Cost of Living''. ਫਲੈਮਿੰਗੋ, 1999. {{ISBN|0-375-75614-0}} *''The Greater Common Good''. Bombay: India Book Distributor, 1999. {{ISBN|81-7310-121-3}} *''The Algebra of Infinite Justice''. ਫਲੈਮਿੰਗੋ, 2002. {{ISBN|0-00-714949-2}} *''Power Politics''. ਕੈਮਬ੍ਰਿਜ: ਸਾਊਥ ਐਂਡ ਪ੍ਰੈਸ, 2002. {{ISBN|0-89608-668-2}} *''War Talk''. ਕੈਮਬ੍ਰਿਜ: ਸਾਊਥ ਐਂਡ ਪ੍ਰੈਸ, 2003. {{ISBN|0-89608-724-7}} *''An Ordinary Person's Guide To Empire''. ਕੰਸੋਰਟੀਅਮ, 2004. {{ISBN|0-89608-727-1}} *{{cite book|title=Public Power in the Age of Empire|date=2004|publisher=ਸੈਵਨ ਸਟੋਰੀਜ਼ ਪ੍ਰੈਸ|location=ਨਿਊਯਾਰਕ|isbn=9781583226827 |url= https://books.google.com/books/about/Public_Power_in_the_Age_of_Empire.html?id=FyTvj9PyQrMC}} *''The Checkbook and the Cruise Missile: Conversations with Arundhati Roy''. ਡੇਵਿਡ ਬਾਰਸਾਮੀਅਨ ਦੁਆਰਾ ਇੰਟਰਵਿਊਆਂ। ਕੈਮਬ੍ਰਿਜ: ਸਾਊਥ ਐਂਡ ਪ੍ਰੈਸ, 2004. {{ISBN|0-89608-710-7}} *''[[The Shape of the Beast|The Shape of the Beast: Conversations with Arundhati Roy]]''। ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ: ਪੇਂਗੁਇਨ, 2008. {{ISBN|978-0-670-08207-0}} *''[[Listening to Grasshoppers|Listening to Grasshoppers: Field Notes on Democracy]]''। ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ: ਪੇਂਗੁਇਨ, 2010. {{ISBN|978-0-670-08379-4}} *''Broken Republic: Three Essays''. ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ: ਹੈਮਿਸ਼ ਹੈਮਿਲਟਨ, 2011. {{ISBN|978-0-670-08569-9}} *''Walking with the Comrades''. ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ: ਪੇਂਗੁਇਨ, 2011. {{ISBN|978-0-670-08553-8}} *''Kashmir: The Case for Freedom''. ਵੇਰਸੋ, 2011. {{ISBN|1-844-67735-4}} *{{cite book|title=The Hanging of Afzal Guru and the Strange Case of the Attack on the Indian Parliament|date=2013|publisher=ਪੇਂਗੁਇਨ| location = ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ|isbn=978-0143420750}} *''Capitalism: A Ghost Story''. ਸ਼ਿਕਾਗੋ: ਹੇਮਾਰਕਿਟ ਬੁੱਕਸ, 2014. {{ISBN|978-1-60846-385-5}}<ref>{{cite journal |author1=Jean Drezet |title=The dark underbelly of state capitalism in India |url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_the-lancet_october-24-30-2015_386_10004/page/1620 |journal=The Lancet |date=24 October 2015 |volume=386 |issue=10004 |pages=1620 |doi=10.1016/S0140-6736(15)00543-7}}<!--|accessdate=24 October 2015--></ref> *''Things that Can and Cannot Be Said: Essays and Conversations'' ([[ਜੌਹਨ ਕਿਊਸੈਕ]]). ਸ਼ਿਕਾਗੋ: ਹੇਮਾਰਕਿਟ ਬੁੱਕਸ, 2016. {{ISBN|978-1-608-46717-4}} *''The Doctor and the Saint: Caste, Race, and Annihilation of Caste, the Debate Between B.R. Ambedkar and M.K. Gandhi''. ਸ਼ਿਕਾਗੋ: ਹੇਮਾਰਕਿਟ ਬੁੱਕਸ, 2017. {{ISBN|978-1-608-46797-6}} ==ਹਵਾਲੇ== {{reflist|colwidth=30em}} ==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ== {{Wikiquote|Arundhati Roy}} {{Commons category}} {{Sister project links|Arundhati Roy|s=no|wikt=no|}} * {{IMDb name|0746936}} * [https://web.archive.org/web/20050907203309/http://www.sawnet.org/books/authors.php?Roy+Arundhati SAWNET biography] South Asian Women network, authors * {{Guardian topic}} * [https://www.theguardian.com/profile/arundhati-roy Column archive] at ''[[The Guardian]]'' * {{C-SPAN|55192}} ; Interviews and speeches * [http://www.aljazeera.com/programmes/faultlines/2010/05/20105610311806602.html "Arundhati Roy"]&nbsp;– interview by [[Avi Lewis]] on Al Jazeera Fault Lines, 2010-8-29 (video, 23 mins) * [http://www.outlookindia.com/article/Come-September/217403 Come September]&nbsp;–Interview with [[Howard Zinn]], ''Outlook'', September 2008 * [http://www.outlookindia.com/article/How-Deep-Shall-We-Dig/223821 How Deep Shall We Dig]&nbsp;–Full text of I.G. Khan Memorial Lecture delivered at Aligarh Muslim University on 6 April 2004, ''Outlook'', 6 May 2004 [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਲੇਖਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਮਹਿਲਾ ਨਾਵਲਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1961]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬੰਗਾਲੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਕਾਰਕੁਨ]] iuea541svusedigwl3fss2iifgjvijn 0 28330 842369 240833 2026-07-10T20:22:56Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842369 wikitext text/x-wiki '''ਦੱਖਣ ਏਸ਼ੀਆਈ ਪੱਥਰ ਜੁੱਗ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]]: South Asian Stone Age) ਵਿੱਚ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪੱਥਰ ਜੁੱਗ (Paleolithic), ਮਧਕਾਲੀ ਪੱਥਰ ਜੁੱਗ (Mesolithic) ਅਤੇ ਨਵ-ਪੱਥਰ ਜੁੱਗ (Neolithic) ਦੇ ਜੁੱਗ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਦੱਖਣ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਰੀਰ ਰਚਨਾ ਤੋਂ ਆਧੁਨਿਕ ਹੋਮੋ ਸੇਪੀਅਨਸ ਦੇ ਸਬੂਤ ਸ਼ਿਰੀਲੰਕਾ ਵਿੱਚ ਬਾਤਾਤੋਤਾਲੇਨਾ ਅਤੇ ਬੇਲੀਲੇਨਾ ਦੀਆਂ ਗੁਫਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਮਿਲੇ ਹਨ।<ref>{{cite journal |first=K. A. R. |last=Kennedy |last2=Deraniyagala |first2=S. U. |last3=Roertgen |first3=W. J. |last4=Chiment |first4=J. |last5=Disotell |first5=T. |year=1987 |title=Upper pleistocene fossil hominids from Sri Lanka |journal=[[American Journal of Physical Anthropology]] |volume=72 |issue=4 |month=April |format= |url=https://archive.org/details/american-journal-of-physical-anthropology_1987-04_72_4/page/441|doi=10.1002/ajpa.1330720405 |pages=441–461 }}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} 11xbv9cc58tzks8dp9ptt1q0m9kb6nx 0 30004 842364 831285 2026-07-10T20:18:30Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842364 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist | name = ਦ ਕਾਊਂਟੈਸ ਆਫ਼ ਲਵਲੇਸ | honorific_prefix = | image = Ada Lovelace daguerreotype by Antoine Claudet 1843 - cropped.png | caption = ਡੇਗੂਏਰੋਟਾਇਪ ਆਫ਼ ਲਵਲੇਸ ({{circa|1843}})<ref>{{cite web | url=https://blogs.bodleian.ox.ac.uk/adalovelace/2015/10/14/only-known-photographs-of-ada-lovelace-in-bodleian-display/ | title=Only known photographs of Ada Lovelace in Bodleian Display | date=14 October 2015 }}</ref> | birth_name = ਅਗਸਤਾ ਐਡਾ ਬਾਇਰਨ | birth_date = {{birth date|df=y|1815|12|10}} | birth_place = ਲੰਦਨ, ਇੰਗਲੈਂਡ | death_date = {{death date and age|df=y|1852|11|27|1815|12|10}} | death_place = ਮੈਰਿਲਬੋਨ, ਲੰਦਨ, ਇੰਗਲੈਂਡ | resting place = ਚਰਚ ਆਫ਼ ਸੇਂਟ ਮੈਰੀ ਮੈਗਡੇਲੀਨ, ਹਕਨਲ, ਨੌਟਿੰਘਮ | spouse = {{marriage|ਵਿਲੀਅਮ ਕਿੰਗ-ਨੋਏਲ, ਲਵਲੇਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅਰਲ|1835}} | children = {{plainlist| * ਬਾਇਰਨ ਕਿੰਗ-ਨੋਏਲ, ਵਿਸਕਾਉਂਟ ਓਖਮ * ਐਨ ਬਲੰਟ, 15ਵੀਂ ਬੈਰੋਨੈਸ ਵੈਂਟਵਰਥ * ਰਾਲਫ਼ ਕਿੰਗ-ਮਿਲਬੈਂਕ, ਲਵਲੇਸ ਦਾ ਦੂਜਾ ਅਰਲ}} | parents = {{Plainlist | * [[ਲਾਰਡ ਬਾਇਰਨ|ਜਾਰਜ ਬਾਇਰਨ, ਛੇਵਾਂ ਬੈਰਨ ਬਾਇਰਨ]] (ਪਿਤਾ) * [[ਲੇਡੀ ਬਾਇਰਨ|ਐਨ ਇਜ਼ਾਬੇਲਾ ਮਿਲਬੈਂਕ]] (ਮਾਤਾ) }} | known_for = [[ਗਣਿਤ]], [[ਕੰਪਿਊਟਿੰਗ]] | signature = Augusta Ava Lovelace autograph.svg | alt = ਆਗਸਟਾ ਐਡਾ ਕਿੰਗ, ਲਵਲੇਸ ਦੀ ਕਾਊਂਟੇਸ, 1843 ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਦਾ ਡੈਗੁਏਰੋਟਾਈਪ ਪੋਰਟਰੇਟ }} '''ਐਡਾ ਲਵਲੇਸ''' (10 ਦਸੰਬਰ 1815– 27 ਨਵੰਬਰ1852) ਇੱਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ [[ਗਣਿਤ|ਗਣਿਤ ਸ਼ਾਸਤਰੀ]] ਅਤੇ [[ਲੇਖਕ]] ਸੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਪਹਿਲੀ [[ਕੰਪਿਊਟਰ]] ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="Annals of the History of Computing">{{Harvnb| Fuegi| Francis| 2003| pp = 16–26}}.</ref><ref>{{cite journal|last=Phillips|first=Ana Lena|title=Crowdsourcing gender equity: Ada Lovelace Day, and its companion website, aims to raise the profile of women in science and technology|url=https://archive.org/details/sim_american-scientist_november-december-2011_99_6/page/463|journal=American Scientist|date=November–December 2011|volume=99|issue=6|page=463}}</ref><ref name="Lovelace Google">{{Cite news| date = 10 December 2012| url = http://www.guardian.co.uk/technology/2012/dec/10/ada-lovelace-honoured-google-doodle| title = Ada Lovelace honoured by Google doodle| newspaper = The Guardian| accessdate = 10 December 2012}}</ref> ਉਸ ਨੂੰ, ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਚਾਰਲਸ ਬੈਬੇਜ ਦੇ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਮਕੈਨੀਕਲ ਜਨਰਲ-ਪਰਪਜ਼ ਕੰਪਿਊਟਰ, ਐਨਾਲਿਟੀਕਲ ਇੰਜਣ 'ਤੇ ਕੰਮ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪਹਿਲੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਜਾਣਿਆ ਕਿ ਮਸ਼ੀਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧ ਗਣਨਾ ਤੋਂ ਪਰੇ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨ ਸਨ। ਲਵਲੇਸ ਕਵੀ ਲਾਰਡ ਬਾਇਰਨ ਅਤੇ ਸੁਧਾਰਕ ਐਨੀ ਇਜ਼ਾਬੇਲਾ ਮਿਲਬੈਂਕੇ ਦੀ ਇਕਲੌਤੀ ਜਾਇਜ਼ ਔਲਾਦ ਸੀ।<ref>{{cite web|url=https://www.biography.com/people/ada-lovelace-20825323|title=Ada Lovelace Biography|website=biography.com|date=6 May 2021 }}</ref> ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸੌਤੇਲੇ ਭੈਣ-ਭਰਾ, ਲਾਰਡ ਬਾਇਰਨ ਦੇ ਹੋਰ ਬੱਚੇ, ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੂਜੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਸਨ। ਐਡਾ ਦੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ ਲਾਰਡ ਬਾਇਰਨ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਇੰਗਲੈਂਡ ਛੱਡ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਯੂਨਾਨੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਦੌਰਾਨ ਯੂਨਾਨ ਵਿੱਚ ਹੋ ਗਈ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਅੱਠ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਸੀ। ਲੇਡੀ ਬਾਇਰਨ ਆਪਣੀ ਧੀ ਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਬਾਰੇ ਚਿੰਤਤ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਲਵਲੇਸ ਦੀ ਗਣਿਤ ਅਤੇ ਤਰਕ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਸਮਝੇ ਹੋਏ [[ਪਾਗਲਪਨ]] ਨੂੰ ਵਿਕਸਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਰੋਕਿਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਲਵਲੇਸ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਰੱਖਦੀ ਰਹੀ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਨਾਮ ਬਾਇਰਨ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਦਾ ਨਾਮ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਨਾਮ, ਗੋਰਡਨ ਰੱਖਿਆ। ਲਵਲੇਸ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਬੇਨਤੀ 'ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਕੋਲ ਦਫ਼ਨਾਇਆ ਗਿਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ ਬਿਮਾਰ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ, ਲਵਲੇਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਨੂੰ ਲਗਨ ਨਾਲ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ। ਉਸ ਨੇ 1835 ਵਿੱਚ ਵਿਲੀਅਮ ਕਿੰਗ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ। ਕਿੰਗ ਇੱਕ ਬੈਰਨ ਸੀ, ਅਤੇ 1838 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਸਕਾਉਂਟ ਓਖਮ ਅਤੇ ਲਵਲੇਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅਰਲ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਲਵਲੇਸ ਨਾਮ ਇਸ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਐਡਾ ਅਲੋਪ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਬੈਰਨ ਲਵਲੇਸ ਤੋਂ ਸੀ।<ref>{{Citation |last=Jaeger |first=Lars |title=Ada Lovelace (1815–1852): Inventor of Computer Algorithms |date=2023 |work=Women of Genius in Science : Whose Frequently Overlooked Contributions Changed the World |pages=71–82 |editor-last=Jaeger |editor-first=Lars |url=https://doi.org/10.1007/978-3-031-23926-7_7 |access-date=2025-09-30 |place=Cham |publisher=Springer International Publishing |language=en |doi=10.1007/978-3-031-23926-7_7 |isbn=978-3-031-23926-7|url-access=subscription }}</ref> ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਦੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸਿਰਲੇਖ ਨੇ ਐਡਾ ਨੂੰ ਲਵਲੇਸ ਦੀ ਕਾਊਂਟੇਸ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਲਵਲੇਸ ਦੇ ਵਿਦਿਅਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਕਾਰਨਾਮਿਆਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਐਂਡਰਿਊ ਕਰਾਸ, ਚਾਰਲਸ ਬੈਬੇਜ, ਡੇਵਿਡ ਬ੍ਰੂਸਟਰ, ਚਾਰਲਸ ਵ੍ਹੀਟਸਟੋਨ ਅਤੇ ਮਾਈਕਲ ਫੈਰਾਡੇ ਵਰਗੇ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਅਤੇ ਲੇਖਕ ਚਾਰਲਸ ਡਿਕਨਜ਼ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਲਿਆਂਦਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸੰਪਰਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਕੀਤੀ। ਲਵਲੇਸ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਨੂੰ "ਕਾਵਿਕ ਵਿਗਿਆਨ"{{Sfn|Toole|1998|pp=234–235}} ਅਤੇ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਇੱਕ "ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਕ (ਅਤੇ ਮੈਟਾਫਿਜ਼ਿਸ਼ੀਅਨ)" ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ।{{Sfn|Toole|1998|pp=156–157}} ਜਦੋਂ ਉਹ ਅਠਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਸੀ, ਤਾਂ ਲਵਲੇਸ ਦੀ ਗਣਿਤਿਕ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਥੀ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਗਣਿਤ-ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਚਾਰਲਸ ਬੈਬੇਜ ਨਾਲ ਇੱਕ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਅਤੇ ਦੋਸਤੀ ਵੱਲ ਲੈ ਗਿਆ। ਉਹ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣਾਤਮਕ ਇੰਜਣ 'ਤੇ ਬੈਬੇਜ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦਿਲਚਸਪੀ ਰੱਖਦੀ ਸੀ। ਲਵਲੇਸ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਉਸ ਨੂੰ 5 ਜੂਨ, 1833 ਨੂੰ ਮਿਲੀ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਚਾਰਲਸ ਬੈਬੇਜ ਦੇ ਸ਼ਨੀਵਾਰ ਰਾਤ ਦੇ ਸਮਾਗਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ<ref>{{Cite book |last=Toole |first=Betty Alexandra |title=Ada, the Enchantress of Numbers:Poetical Science |date=2010 |publisher=Critical Connection |edition=Kindle |pages=Location 641}}</ref> ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪਸੀ ਦੋਸਤ, ਅਤੇ ਲਵਲੇਸ ਦੀ ਨਿੱਜੀ ਟਿਊਟਰ, ਮੈਰੀ ਸੋਮਰਵਿਲ ਨਾਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ ਸਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਬੈਬੇਜ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣਾਤਮਕ ਇੰਜਣ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨਿਕ ਕੰਪਿਊਟਰਾਂ ਦੀ ਕਾਢ 'ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਹੀਂ ਪਾਇਆ, ਇਸਨੂੰ ਇੱਕ ਟਿਊਰਿੰਗ-ਸੰਪੂਰਨ ਆਮ-ਉਦੇਸ਼ ਕੰਪਿਊਟਰ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਕ ਆਧੁਨਿਕ ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨਿਕ ਕੰਪਿਊਟਰ ਦੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਦੀ ਉਮੀਦ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਬੈਬੇਜ ਨੂੰ "ਕੰਪਿਊਟਰਾਂ ਦਾ ਪਿਤਾ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਲਵਲੇਸ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਸਹਿਯੋਗ ਲਈ ਕਈ ਕੰਪਿਊਟਿੰਗ "ਪਹਿਲਾਂ" ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 1842-43 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਲਵਲੇਸ ਨੇ ਫੌਜੀ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਲੁਈਗੀ ਮੇਨਾਬਰੀਆ ਦੁਆਰਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣਾਤਮਕ ਇੰਜਣ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਲੇਖ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ, ਇਸਨੂੰ ਸੱਤ ਲੰਬੇ ਵਿਆਖਿਆਤਮਕ ਨੋਟਸ ਨਾਲ ਪੂਰਕ ਕੀਤਾ। ਇਹਨਾਂ ਨੇ ਬਰਨੌਲੀ ਨੰਬਰਾਂ ਦੀ ਗਣਨਾ ਕਰਨ ਲਈ ਮਸ਼ੀਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਦੇ ਇੱਕ ਢੰਗ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਜਿਸਨੂੰ ਅਕਸਰ ਪਹਿਲਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੰਪਿਊਟਰ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਕੰਪਿਊਟਰਾਂ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਦਾ ਇੱਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤਾ ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਗਣਨਾ ਜਾਂ ਗਿਣਤੀ-ਕੰਚਿੰਗ ਤੋਂ ਪਰੇ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਬੈਬੇਜ ਸਮੇਤ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਮਰੱਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕੀਤਾ। ਲਵਲੇਸ ਪਹਿਲੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਗਣਿਤਿਕ ਅੰਕੜਿਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸੰਗੀਤ, ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ ਏਨਕੋਡ ਕਰਨ ਅਤੇ ਅਜਿਹੀ ਮਸ਼ੀਨ ਨਾਲ ਹੇਰਾਫੇਰੀ ਕਰਨ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ। "ਕਾਵਿ ਵਿਗਿਆਨ" ਦੀ ਉਸ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣਾਤਮਕ ਇੰਜਣ ਬਾਰੇ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ, ਇਹ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ ਕਿ ਵਿਅਕਤੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਇੱਕ ਸਹਿਯੋਗੀ ਸਾਧਨ ਵਜੋਂ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ।{{Sfn|Fuegi|Francis|2003|pp=19, 25}} ਅਦਾ ਨੂੰ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਿੰਗ ਭਾਸ਼ਾ, ਸੜਕਾਂ, ਇਮਾਰਤਾਂ ਅਤੇ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਮ, ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ, ਭਾਸ਼ਣ ਅਤੇ ਕੋਰਸ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਤਖ਼ਤੀਆਂ, ਮੂਰਤੀਆਂ, ਪੇਂਟਿੰਗਾਂ, ਸਾਹਿਤਕ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਗਲਪ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ। == ਜੀਵਨ == ਲਾਰਡ ਬਾਇਰਨ ਨੂੰ ਉਮੀਦ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਬੱਚਾ ਇੱਕ "ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਮੁੰਡਾ" ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਲੇਡੀ ਬਾਇਰਨ ਨੇ ਇੱਕ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਉਹ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ।{{Sfn|Turney|1972|p=35}} ਬੱਚੇ ਦਾ ਨਾਮ ਬਾਇਰਨ ਦੀ ਸੌਤੇਲੀ ਭੈਣ, ਔਗਸਟਾ ਲੇਹ ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਬਾਇਰਨ ਨੇ ਖੁਦ ਉਸ ਨੂੰ "ਐਡਾ" ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।{{Sfn|Stein|1985|p=17}} 16 ਜਨਵਰੀ, 1816 ਨੂੰ, ਲਾਰਡ ਬਾਇਰਨ ਦੇ ਹੁਕਮ 'ਤੇ, ਲੇਡੀ ਬਾਇਰਨ ਆਪਣੀ ਪੰਜ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਧੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਕਿਰਕਬੀ ਮੈਲੋਰੀ ਵਿਖੇ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦੇ ਘਰ ਚਲੀ ਗਈ।{{Sfn|Stein|1985|p=16}} ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਕਾਨੂੰਨ ਨੇ ਵੱਖ ਹੋਣ ਦੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਕਸਟਡੀ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਲਾਰਡ ਬਾਇਰਨ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਈ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ,{{Sfn|Stein|1985|p=16}} ਪਰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਭੈਣ ਉਸ ਨੂੰ ਐਡਾ ਦੀ ਭਲਾਈ ਬਾਰੇ ਸੂਚਿਤ ਰੱਖੇ।{{Sfn|Woolley|1999|p=80}} [[File:Miniature of Ada Byron.jpg|thumb|Ada Byron, aged four|alt=Ada Byron, portrait at age four]] 21 ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ, ਲਾਰਡ ਬਾਇਰਨ ਨੇ ਵੱਖ ਹੋਣ ਦੇ ਡੀਡ 'ਤੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕੀਤੇ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਬਹੁਤ ਹੀ ਝਿਜਕ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਇੰਗਲੈਂਡ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ।{{Sfn|Turney|1972|pp=36–38}} ਇੱਕ ਤਿੱਖੇ ਵਿਛੋੜੇ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਲੇਡੀ ਬਾਇਰਨ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਅਨੈਤਿਕ ਵਿਵਹਾਰ ਬਾਰੇ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਉਂਦੀ ਰਹੀ।{{Sfn|Woolley|1999|pp=74–77}} ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੇ ਇਸ ਸਮੂਹ ਨੇ ਲਵਲੇਸ ਨੂੰ ਵਿਕਟੋਰੀਅਨ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਬਦਨਾਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਐਡਾ ਦਾ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨਾਲ ਕੋਈ ਰਿਸ਼ਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਅਪ੍ਰੈਲ 1824 ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਜਦੋਂ ਉਹ ਅੱਠ ਸਾਲ ਦੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਉਸ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮਾਪਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਸੀ।<ref name="Turney p. 138">{{Harvnb|Turney|1972|p=138}}.</ref> ਲਵਲੇਸ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ 20ਵੇਂ ਜਨਮਦਿਨ ਤੱਕ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰਕ ਚਿੱਤਰ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ।{{Sfn|Woolley|1999|p=10}} [[File:Ada Lovelace child portrait Somerville College.jpg|thumb|left|Ada Byron, aged seven, by [[Alfred d'Orsay]], 1822, [[Somerville College, Oxford]]|alt=Ada Byron, portrait at age 7]] ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} == ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ == * [[Jennifer Chiaverini]], 2017, '' Enchantress of Numbers'', [[E. P. Dutton|Dutton]], 426 pp. * Christopher Hollings, [[Ursula Martin]], and Adrian Rice, 2018, ''Ada Lovelace: The Making of a Computer Scientist'', [[Bodleian Library]], 114 pp. * [[Miranda Seymour]], 2018, ''In Byron's Wake: The Turbulent Lives of Byron's Wife and Daughter: Annabella Milbanke and Ada Lovelace'', Pegasus, 547 pp. * [[Jenny Uglow]] (22 November 2018), "Stepping Out of Byron's Shadow", ''[[The New York Review of Books]]'', vol. LXV, no. 18, pp.&nbsp;30–32. ==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ== {{Wikiquote}} {{Wikisource|Author:Augusta Ada Byron}} {{Commons category||ਐਡਾ ਲਵਲੇਸ}} * [https://www.siliconrepublic.com/video/adas-army-zoe-philpott "Ada's Army gets set to rewrite history at Inspirefest 2018"] by Luke Maxwell, 4 August 2018 * {{OL author|776398A}} * "[http://blog.stephenwolfram.com/2015/12/untangling-the-tale-of-ada-lovelace/ Untangling the Tale of Ada Lovelace]" by [[Stephen Wolfram]], December 2015 * {{Cite web | url=http://www.sdsc.edu/ScienceWomen/lovelace.html | title=Ada Lovelace: Founder of Scientific Computing | work=Women in Science | publisher=SDSC | access-date=17 August 2001 | archive-date=25 December 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20181225024327/https://www.sdsc.edu/ScienceWomen/lovelace.html%20 | url-status=dead }} * {{Cite web | url=http://www.agnesscott.edu/lriddle/women/love.htm | title=Ada Byron, Lady Lovelace | work=Biographies of Women Mathematicians | publisher=[[Agnes Scott College]]}} * {{Cite web | url=http://archiveshub.ac.uk/data/gb161dep.lovelacebyron1-460 | archive-url=http://archive.wikiwix.com/cache/20120424131314/http://archiveshub.ac.uk/data/gb161dep.lovelacebyron1-460 | url-status=dead | archive-date=2012-04-24 | title=Papers of the Noel, Byron and Lovelace families | publisher=Archives hub | place=UK |format=archive }} * {{Cite web | url=http://www.computerhistory.org/babbage/adalovelace/ | work=Babbage | title=Ada Lovelace & The Analytical Engine | publisher=Computer History}} * {{Cite web | url=http://net.educause.edu/apps/er/review/reviewArticles/31240.html | title=Ada & the Analytical Engine | publisher=Educause | archive-url=https://web.archive.org/web/20090810090713/http://net.educause.edu/apps/er/review/reviewArticles/31240.html | archive-date=10 August 2009 |format=archive}} * {{Cite web | url=http://www.g4tv.com/techtvvault/features/27659/Ada_Lovelace_Countess_of_Controversy.html | work=Tech TV vault | title=Ada Lovelace, Countess of Controversy | publisher=G4 TV | access-date=25 February 2007 | archive-date=25 December 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20181225024305/https://www.syfy.com/syfywire/games | url-status=dead }} * {{Cite web | url=https://www.bbc.co.uk/programmes/b0092j0x | work=In Our Time | publisher=[[BBC Radio 4]] | title=Ada Lovelace | format=streaming | type=audio | place=UK | date=6 March 2008}} * {{Cite web | url=http://www.cs.yale.edu/homes/tap/Files/ada-lovelace-notes.html | title=Ada Lovelace's Notes and The Ladies Diary | publisher=Yale}} * {{Cite web | url=https://www.youtube.com/watch?v=hRmEYMiphoU | title=The fascinating story Ada Lovelace | date=13 September 2015 | publisher=Sabine Allaeys |via=[[YouTube]]}} * {{Cite web | url=http://www.brainpickings.org/index.php/2013/12/10/ada-lovelace-science-religion-letter/ | title=Ada Lovelace, the World's First Computer Programmer, on Science and Religion | date=10 December 2013 | publisher=Maria Popova (Brain) }} * {{Cite web | url=http://www.brainpickings.org/2014/12/10/ada-lovelace-walter-isaacson-innovators/ | title=How Ada Lovelace, Lord Byron's Daughter, Became the World's First Computer Programmer | date=10 December 2014 | publisher=Maria Popova (Brain) }} * {{MacTutor Biography|id=Lovelace}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗਣਿਤ ਸ਼ਾਸਤਰੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1815]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1852]] 3onbzkihcb5j2vgqaw7rtylwak5di8u 0 37697 842442 708216 2026-07-10T21:36:20Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 4 books for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842442 wikitext text/x-wiki {{good article}} {{Infobox disease | Image = Blue circle for diabetes.svg | Caption = ਸ਼ੱਕਰ-ਰੋਗ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਿਸ਼ਵ-ਵਿਆਪੀ ਨੀਲਾ ਘੇਰਾ।<ref>{{Cite web|title=Diabetes Blue Circle Symbol|url=http://www.diabetesbluecircle.org|date=17 March 2006|publisher=International Diabetes Federation|access-date=16 ਅਕਤੂਬਰ 2021|archive-date=5 ਅਗਸਤ 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070805042346/http://www.diabetesbluecircle.org/|dead-url=yes}}</ref> | DiseasesDB = 3661 | ICD10 = {{ICD10|E|11||e|10}} | ICD9 = {{ICD9|250.00}}, {{ICD9|250.02}} | ICDO = | OMIM = 125853 | MedlinePlus = 000313 | eMedicineSubj = article | eMedicineTopic = 117853 | MeshID = D003924 }} '''ਡਾਇਬਟੀਜ਼ ਮੈਲੀਟਸ ਟਾਈਪ 2'''{{spaced ndash}}ਜਿਸਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ '''ਗੈਰ- ਇਨਸੁਲਿਨ ਅਧਾਰਿਤ ਡਾਇਬਟੀਜ਼ ਮੈਲੀਟਸ (NIDDM)''' ਜਾਂ'''ਬਾਲਗ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਡਾਇਬਟੀਜ਼ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ'''{{spaced ndash}}ਇੱਕ [[ਆਹਾਰ ਪਾਚਨ ਸਬੰਧੀ ਵਿਕਾਰ]] ਹੈ ਜੋ [[ਇਨਸੁਲਿਨ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧਤਾ]] ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਉੱਚ [[ਬਲੱਡ ਗੁਲੂਕੋਜ਼]] ਦੁਆਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ [[ਇਨਸੁਲਿਨ]] ਦੀ ਘਾਟ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref name="Pathologic Basis of Disease"/> ਇਹ [[ਡਾਇਬਟੀਜ਼ ਮੈਲੀਟਸ ਟਾਈਪ 1]] ਦੇ ਉਲਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਪਾਚਨ ਗ੍ਰੰਥੀ]] ਵਿੱਚ [[Islets of Langerhans|ਆਈਲੈਟ ਕੋਸ਼ਿਕਾਵਾਂ]] ਦੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇਨਸੁਲਿਨ ਦੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘਾਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref name=Green2011>{{cite book|last=Shoback|first=edited by David G. Gardner, Dolores|title=Greenspan's basic & clinical endocrinology|url=https://archive.org/details/greenspansbasicc0000unse|year=2011|publisher=McGraw-Hill Medical|location=New York|isbn=0-07-162243-8|pages=Chapter 17|edition=9th}}</ref> ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲੱਛਣ [[polydipsia|ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪਿਆਸ ਲੱਗਣੀ]], [[polyuria|ਵਾਰ-ਵਾਰ ਪਿਸ਼ਾਬ ਆਉਣਾ]], ਅਤੇ [[polyphagia|ਲਗਾਤਾਰ ਭੁੱਖ ਲੱਗਣੀ]] ਹਨ। [[diabetes mellitus|ਡਾਇਬਟੀਜ਼ (ਸ਼ੱਕਰ ਰੋਗ ਜਾਂ ਸ਼ੂਗਰ)]] ਦਾ ਲਗਭਗ 90% ਹਿੱਸਾ ਟਾਈਪ 2 ਡਾਇਬਟੀਜ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਦੇ 10% ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ [[ਡਾਇਬਟੀਜ਼ ਮੈਲੀਟਸ ਟਾਈਪ 1]] ਅਤੇ [[ਪੇਟ ਸਬੰਧੀ ਡਾਇਬਟੀਜ਼]] ਹੁੰਦੀ ਹੈ। [[ਮੋਟਾਪੇ]] ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਟਾਈਪ 2 ਡਾਈਬਟੀਜ਼ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਨੁਵੰਸ਼ਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਸ ਰੋਗ ਦੇ ਹੋਣ ਦੀ ਵਧੇਰੇ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। <!-- ਇਲਾਜ --> ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਟਾਈਪ 2 ਸ਼ੱਕਰ ਰੋਗ 'ਤੇ [[ਸਰੀਰਕ ਕਸਰਤ|ਕਸਰਤ]] ਅਤੇ [[ਡਾਇਬਿਟਿਜ਼ ਸਬੰਧੀ ਖੁਰਾਕ|ਆਹਾਰ ਪਰਿਵਰਤਨ]] ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਕਾਬੂ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇਹਨਾਂ ਵਿਧੀਆਂ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਖੂਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ੱਕਰ ਦੇ ਪੱਧਰ ਉਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਨਹੀਂ ਘਟਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ [[ਮੈਟਫੋਰਮਿਨ]] ਜਾਂ [[ਇਨਸੁਲਿਨ]] ਦਵਾਈਆਂ ਦੀ ਲੋੜ ਪੈ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਨਸੁਲਿਨ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਿਯਮਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ [[ਖੂਨ ਵਿਚਲੀ ਸ਼ੱਕਰ]] ਦੇ ਪੱਧਰਾਂ ਦੀ ਨਿਯਮਿਤ ਤੌਰ ਜਾਂਚ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। <!--ਰੋਗ ਦੇ ਠੀਕ ਹੋਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਅਤੇ ਵਿਆਪਕਤਾ--> ਪਿਛਲੇ 50 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੱਕਰ ਰੋਗ ਦੀਆਂ ਦਰਾਂ ਮੋਟਾਪੇ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਧੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਾਲ 1985 30&nbsp;ਮਿਲੀਅਨ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਵਿੱਚ ਸਾਲ 2010 ਵਿੱਚ ਇਸ ਰੋਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਲਗਭਗ 285&nbsp;ਮਿਲੀਅਨ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਹਾਈ ਬਲੱਡ ਸ਼ੂਗਰ ਤੋਂ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਜਟਿਲਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ: [[ਦਿਲ ਦਾ ਰੋਗ]], [[ਸਟ੍ਰੋਕ]], [[ਡਾਇਬੈਟਿਕ ਰੈਟੀਨੋਪੈਥੀ]] ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, [[ਗੁਰਦੇ ਦਾ ਫੇਲ੍ਹ ਹੋਣਾ]] ਜਿਸ ਕਾਰਨ [[ਡਾਇਲਿਸਿਸ]] ਦੀ ਲੋੜ ਪੈ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਹੱਥਾਂ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾੜਾ ਸੰਚਾਰ ਜਿਸ ਕਾਰਨ [[ਅੰਗ ਕੱਟਣੇ]] ਪੈ ਸਕਦੇ ਹਨ। [[Diabetes mellitus type 1|ਟਾਈਪ 1 ਡਾਇਬਟੀਜ਼]] ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ [[Diabetic ketoacidosis|ਕੇਟੋਐਸੀਡੋਸਿਸ]] ਦੀ ਗੰਭੀਰ ਜਟਿਲਤਾ, ਸਧਾਰਨ ਨਹੀਂ ਹੈ।<ref>{{cite journal|last=Fasanmade|first=OA|coauthors=Odeniyi, IA, Ogbera, AO|title=Diabetic ketoacidosis: diagnosis and management|journal=African journal of medicine and medical sciences|date=2008 Jun|volume=37|issue=2|pages=99–105|pmid=18939392}}</ref> ਪਰ, [[ਨਾਨਕੈਟੋਟਿਕ ਹਾਈਪਰੋਸਮੋਲਰ ਕੋਮਾ]] ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। {{TOC limit|3}} ==ਚਿੰਨ੍ਹ ਅਤੇ ਲੱਛਣ== [[File:Main symptoms of diabetes.png|thumb|350px|ਡਾਇਬਟੀਜ਼ (ਸ਼ੂਗਰ) ਦੇ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਲੱਛਣਾਂ ਬਾਰੇ ਸੰਖੇਪ ਜਾਣਕਾਰੀ।]] ਡਾਇਬਟੀਜ਼ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲੱਛਣ [[ਪੋਲੀਯੂਰੀਆ]] (ਵਾਰ-ਵਾਰ ਪਿਸ਼ਾਬ ਆਉਣਾ), [[ਪੋਲੀਡਿਪਸੀਆ]] (ਪਿਆਸ ਵਧਣੀ),[[ਪੋਲੀਫੇਗੀਆ]] (ਭੁੱਖ ਵਧਣੀ), ਅਤੇ [[ਭਾਰ ਘਟਣਾ]] ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref name=Vij2010>{{cite journal|last=Vijan|first=S|title=Type 2 diabetes|journal=Annals of internal medicine|date=2010-03-02|volume=152|issue=5|pages=ITC31–15; quiz ITC316|pmid=20194231|doi=10.1059/0003-4819-152-5-201003020-01003}}</ref> ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਿਦਾਨ ਸਮੇਂ ਮੌਜੂਦ ਹੋਰ ਲੱਛਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: [[ਧੁੰਦਲੀ ਨਜ਼ਰ]], [[pruritus|ਖਾਰਸ਼]], [[ਘੇਰੇਦਾਰ ਤੰਤੂਰੋਗ]], ਵਾਰ-ਵਾਰ[[vulvovaginitis|ਯੋਨੀ ਸੰਕਰਮਣ]] ਹੋਣਾ, ਅਤੇ [[fatigue (medical)|ਥਕਾਵਟ]] ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ।<!--<ref name=Green2011/> --> ਹਾਲਾਂਕਿ ਕਈ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂਚ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਰੁਟੀਨ ਟੈਸਟਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਲੱਛਣ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।<!--<ref name=Green2011/> --> ਟਾਈਪ 2 ਡਾਇਬਟੀਜ਼ ਮੈਲੀਟਸ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕਦੇ-ਕਦੇ [[ਨਾਨਕੈਟੋਟਿਕ ਹਾਈਪਰੋਸਮੋਲਰ ਕੋਮਾ]] ([[ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਘਟੇ ਹੋਏ ਪੱਧਰ]] ਅਤੇ [[hypotension|ਘੱਟ ਬਲੱਡ ਪ੍ਰਸ਼ੈਰ]] ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਬਲੱਡ ਸ਼ੂਗਰ ਦੀ ਸਥਿਤੀ)।<ref name=Green2011/> ===ਉਲਝਣਾਂ=== {{Main|ਡਾਇਬਿਟੀਜ਼ ਮੈਲੀਟਸ ਦੀਆਂ ਜਟਿਲਤਾਵਾਂ}} ਟਾਈਪ&nbsp;2&nbsp;ਡਾਇਬਟੀਜ਼ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਦਸ&nbsp;ਸਾਲ ਘੱਟ ਦੀ ਜੀਵਨ ਸੰਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਚਿਰਕਾਲੀਨ ਰੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref name=Will2011/> ਇਹ ਆਂਸ਼ਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਜਟਿਲਤਾਵਾਂ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਹਨਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਜੁੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਹਨਾਂ ਜਟਿਲਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ: [[ਦਿਲ ਦੀਆਂ ਨਾੜੀਆਂ ਦੇ ਰੋਗ]] ਦਾ ਦੋ ਤੋਂ ਚਾਰ ਗੁਣਾ ਖ਼ਤਰਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਛ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ [[ਆਈਸੀਮਿਕ ਦਿਲ ਦਾ ਰੋਗ]] ਅਤੇ [[ਸਟ੍ਰੋਕ]], ਲੱਤਾਂ ਵਿੱਚ 20&nbsp;ਗੁਣਾ ਵੱਧਣਾ [[amputations]], ਅਤੇ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਿਲ ਹੋਣ ਦੀਆਂ ਦਰਾਂ ਦਾ ਵਧਣਾ।<ref name=Will2011/> ਵਿਕਸਿਤ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਸਾਰੀਆਂ ਥਾਂਵਾਂ 'ਤੇ ਵਧਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਟਾਈਪ&nbsp;2&nbsp;ਡਾਇਬਟੀਜ਼, [[ਅੰਨ੍ਹੇਪਣ]] ਅਤੇ[[Chronic kidney disease|ਗੁਰਦੇ ਦੇ ਫੇਲ੍ਹ ਹੋਣ]] ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ।<ref name=AFP09/> ਇਸ ਨੂੰ [[ਅਲਜੇਹੀਮਰ ਰੋਗ]] ਅਤੇ [[Multi-infarct dementia|ਨਾੜੀ ਸਬੰਧੀ ਮਨੋਰੋਗ]] ਵਰਗੀਆਂ ਰੋਗ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਗਿਆਨਾਤਮਕ ਕਾਰਜਹੀਣਤਾ ਅਤੇ [[ਮਨੋਰੋਗ]] ਦੇ ਵਧੇ ਹੋਏ ਜੋਖਮ ਦੇ ਨਾਲ ਵੀ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{cite journal|last=Pasquier|first=F|title=Diabetes and cognitive impairment: how to evaluate the cognitive status?|journal=Diabetes & metabolism|date=2010 Oct|volume=36 Suppl 3|pages=S100–5|pmid=21211730|doi=10.1016/S1262-3636(10)70475-4}}</ref> ਹੋਰ ਜਟਿਲਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: [[ਅਕੈਨਥੋਸਿਸ ਨਿਜਰੀਕੈਨਸ]], [[impotence|ਨਪੁੰਸਕਤਾ]], ਅਤੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਲਾਗ ਲੱਗਣੀ।<ref name=Vij2010/> ==ਕਾਰਨ== ਟਾਈਪ 2 ਡਾਇਬਟੀਜ਼, ਜੀਵਨਸ਼ੈਲੀ ਅਤੇ ਜੀਨ ਸਬੰਧੀ ਕਾਰਕਾਂ ਦੇ ਸੁਮੇਲ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref name=AFP09/><ref name=Fat2009>{{cite journal |author=Risérus U, [[Walter Willett|Willett WC]], Hu FB |title=Dietary fats and prevention of type 2 diabetes |journal=Progress in Lipid Research |volume=48 |issue=1 |pages=44–51 |year=2009 |month=January|pmid=19032965 |doi=10.1016/j.plipres.2008.10.002 |pmc=2654180}}</ref> ਜਦ ਕਿ ਕੁਝ ਨਿੱਜੀ ਨਿਯੰਤਰਣ ਹੇਠ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਆਹਾਰ ਅਤੇ [[ਮੋਟਾਪਾ]], ਵਧਦੀ ਹੋਈ ਉਮਰ, ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ, ਅਤੇ ਅਨੁਵੰਸ਼ਕਤਾ ਵਰਗੇ ਕਾਰਨ ਨਿਯੰਤ੍ਰਣ ਹੇਠ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref name=Will2011/> ਘੱਟ ਨੀਂਦ ਨੂੰ ਵੀ ਟਾਈਪ 2 ਡਾਇਬਿਟੀਜ਼ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name=Sleep2011>{{cite journal|last=Touma|first=C|coauthors=Pannain, S|title=Does lack of sleep cause diabetes?|url=https://archive.org/details/sim_cleveland-clinic-journal-of-medicine_2011-08_78_8/page/549|journal=Cleveland Clinic journal of medicine|date=2011 Aug|volume=78|issue=8|pages=549–58|pmid=21807927|doi=10.3949/ccjm.78a.10165}}</ref> ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਭੋਜਨ ਨੂੰ ਊਰਜਾ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣ 'ਤੇ ਇਸਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ।<ref name=Sleep2011/> ਭਰੂਣ ਵਿਕਾਸ ਦੌਰਾਨ ਮਾਂ ਦੀ ਪੋਸ਼ਣ ਸਥਿਤੀ ਵੀ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਵੀ ਭੂਮਿਕਾ ਅਦਾ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜੋ ਬਦਲਿਆ ਹੋਇਆ [[DNA ਮੈਥਲੀਕਰਨ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite journal|last=Christian|first=P|coauthors=Stewart, CP|title=Maternal micronutrient deficiency, fetal development, and the risk of chronic disease|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-nutrition_2010-03_140_3/page/437|journal=The Journal of nutrition|date=2010 Mar|volume=140|issue=3|pages=437–45|pmid=20071652|doi=10.3945/jn.109.116327}}</ref> ===ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ=== {{Main|ਡਾਇਬਿਟੀਜ਼ ਮੈਲੀਟਸ ਟਾਈਪ 2 ਦੇ ਜੀਵਨ-ਸ਼ੈਲੀ ਸਬੰਧਤ ਕਾਰਨ}} ਟਾਈਪ&nbsp;2 ਡਾਇਬਟੀਜ਼ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕਾਂ ਜੀਵਨਸ਼ੈਲੀ ਕਾਰਕਾਂ ਨੂੰ ਅਹਿਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ:[[ਮੋਟਾਪਾ]] (ਤੀਹ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ [[ਸਰੀਰ ਦੇ ਪੁੰਜ ਸੂਚਕਾਂਕ]] ਦੁਆਰਾ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ), ਸਰੀਰਿਕ ਗਤੀਵਿਧੀ ਦੀ ਕਮੀ, ਮਾੜੀ ਖੁਰਾਕ, ਤਣਾਓ, ਅਤੇ [[ਸ਼ਹਿਰੀਕਰਨ]]।<ref name=Will2011/> ਸਰੀਰ ਦੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਚਰਬੀ ਚੀਨੀ ਜਾਂ ਜਾਪਾਨੀ ਵੰਸ਼ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ 30% ਮਾਮਲਿਆਂ ਨਾਲ, ਯੂਰਪੀ ਅਤੇ ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਵੰਸ਼ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ 60-80% ਮਾਮਲਿਆਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਪੀਮਾ ਭਾਰਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਤ ਟਾਪੂਵਾਸੀਆਂ ਵਿੱਚ 100% ਮਾਮਲਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ।<ref name=Green2011/> ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਮੋਟੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਅਕਸਰ ਉਹਨਾਂ ਦਾ [[ਕਮਰ–ਕੁਲ੍ਹ ਅਨੁਪਾਤ]] ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref name=Green2011/> ਟਾਈਪ&nbsp;2 ਡਾਇਬਟੀਜ਼ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਆਹਾਰ ਸਬੰਧੀ ਕਾਰਕਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। [[ਚੀਨੀ]] ਨਾਲ ਮਿੱਠੇ ਬਣਾਏ ਗਏ ਡ੍ਰਿੰਕਸ ਪੀਣ ਨਾਲ ਵੀ ਵਧਿਆ ਜੋਖਮ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।<ref name=SSB2010>{{cite journal|last=Malik|first=VS|coauthors=Popkin, BM, Bray, GA, Després, JP, Hu, FB|title=Sugar Sweetened Beverages, Obesity, Type 2 Diabetes and Cardiovascular Disease risk|journal=Circulation|date=2010-03-23|volume=121|issue=11|pages=1356–64|pmid=20308626|doi=10.1161/CIRCULATIONAHA.109.876185|pmc=2862465}}</ref><ref>{{cite journal|last=Malik|first=VS|coauthors=Popkin, BM, Bray, GA, Després, JP, Willett, WC, Hu, FB|title=Sugar-Sweetened Beverages and Risk of Metabolic Syndrome and Type 2 Diabetes: A meta-analysis|journal=Diabetes Care|date=2010 Nov|volume=33|issue=11|pages=2477–83|pmid=20693348|doi=10.2337/dc10-1079|pmc=2963518}}</ref> ਆਹਾਰ ਵਿੱਚ [[ਚਰਬੀ]] ਦੀ ਕਿਸਮ [[ਸੰਤ੍ਰਿਪਤ ਚਰਬੀ]] ਤੇ [[ਟ੍ਰਾਂਸ ਫੈਟੀ ਐਸਿਡ]] ਜ਼ੋਖਿਮ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ [[polyunsaturated fat|ਬਹੁਅਸੰਤ੍ਰਿਪਤ]] ਅਤੇ [[ਏਕਲਸੰਤ੍ਰਿਪਤ ਚਰਬੀ]] ਜ਼ੋਖਿਮ ਘਟਾਉਂਦੀ ਹੈ।<ref name=Fat2009 /> ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ [[ਸਫੈਦ ਚਾਵਲ]] ਖਾਣ ਨਾਲ ਵੀ ਜ਼ੋਖਿਮ ਵਧ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite journal|last=Hu|first=EA|coauthors=Pan, A, Malik, V, Sun, Q|title=White rice consumption and risk of type 2 diabetes: meta-analysis and systematic review|journal=BMJ (Clinical research ed.)|date=2012-03-15|volume=344|pages=e1454|pmid=22422870|doi=10.1136/bmj.e1454|pmc=3307808}}</ref> 7% ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਸਰਤ ਦੀ ਕਮੀ ਵੀ ਇੱਕ ਕਾਰਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite journal|last=Lee|first=I-Min|coauthors=Shiroma, Eric J; Lobelo, Felipe; Puska, Pekka; Blair, Steven N; Katzmarzyk, Peter T|title=Effect of physical inactivity on major non-communicable diseases worldwide: an analysis of burden of disease and life expectancy|journal=The Lancet|date=1 July 2012|doi=10.1016/S0140-6736(12)61031-9}}</ref> ===ਅਨੁਵੰਸ਼ਕਤਾ=== {{Main|ਡਾਇਬਿਟੀਜ਼ ਮੈਲੀਟਸ ਟਾਈਪ 2 ਦੇ ਅਨੁਵੰਸ਼ਕਤਾ ਸਬੰਧੀ ਕਾਰਨ}} ਡਾਇਬਟੀਜ਼ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਜੀਨਸ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰੇਕ ਟਾਈਪ 2 ਡਾਇਬਟੀਜ਼ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।<ref name=Will2011/> ਜੇਕਰ [[ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਜੁੜਵਾ]] ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨੂੰ ਸ਼ੂਗਰ ਹੈ ਤਾਂ ਦੂਜੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਪੂਰੇ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਡਾਇਬਟੀਜ਼ ਹੋਣ ਦਾ 90% ਖ਼ਤਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦਕਿ ਗੈਰ-ਸਮਾਨ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹ 25-50% ਤੱਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref name=Green2011/> ਸਾਲ 2011 ਵਿੱਚ, 36 ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਅਜਿਹੇ [[ਜੀਨਾਂ]] ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਜੋ ਟਾਈਪ 2 ਡਾਇਬਟੀਜ਼ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਵਧਾਉਣ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।<ref name=Genetic2011>{{cite journal|last=Herder|first=C|coauthors=Roden, M|title=Genetics of type 2 diabetes: pathophysiologic and clinical relevance|journal=European journal of clinical investigation|date=2011 Jun|volume=41|issue=6|pages=679–92|pmid=21198561|doi=10.1111/j.1365-2362.2010.02454.x}}</ref> ਇਹ ਸਾਰੇ ਜੀਨਸ ਇੱਕਠੇ ਮਿਲ ਕੇ ਰੋਗ ਦੇ ਕੁੱਲ ਅਨੁਵਾਂਸ਼ਿਕ ਤੱਤ ਦੇ ਰੋਗ 10% ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<!--<ref name=Genetic2011/> --> ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ [[TCF7L2]] [[ਅਲੈਲੇ]] ਡਾਇਬਟੀਜ਼ ਦਾ 1.5&nbsp;ਗੁਣਾ ਤੱਕ ਖ਼ਤਰਾ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਧਾਰਨ ਜੈਨੇਟਿਕ ਪ੍ਰਕਾਰਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।<!--<ref name=Green2011/> --> ਡਾਇਬਟੀਜ਼ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਜੀਨਾਂ ਵਿੱਚ ਬੇਟਾ ਸੈਲ ਕਾਰਜ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref name=Green2011/> ਡਾਇਬਟੀਜ਼ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਅਨੇਕਾਂ ਦੁਰਲੱਭ ਮਾਮਲੇ ਹਨ ਜੋ ਇਕੱਲੇ ਜੀਨ ਦੀ ਅਨਿਯਮਿਤਤਾ ਕਾਰਨ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਹਨ (ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਡਾਇਬਟੀਜ਼ ਦੇ [[genetic disorder|ਮੋਨੋਜੈਨਿਕ]] ਰੂਪ ਜਾਂ [[Diabetes mellitus#Other types|"ਡਾਇਬਟੀਜ਼ ਦੇ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਕਾਰ"]]) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=Green2011/><ref name=Will2011/> ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ [[ਨੋਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਪਰਿਪੱਕਤਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦੀ ਡਾਇਬਟੀਜ਼]] (ਮੋਡੀ), [[ਡੋਨਹਿਊ ਸਿੰਡ੍ਰੋਮ]], ਅਤੇ [[ਰੇਬਸਨ-ਮੈਂਡੇਨਹਾੱਲ ਸਿੰਡ੍ਰੋਮ]], ਅਤੇ ਹੋਰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ।<ref name=Will2011/> ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਪਰਿਪੱਕਤਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦੀ ਡਾਇਬਟੀਜ਼ ਨਾਲ ਜਵਾਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ 1–5 % ਤੱਕ ਮਾਮਲਿਆਂ ਲਈ ਜ਼ੁੰਮੇਵਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref>{{cite news|first=|last=|coauthors=|title=Monogenic Forms of Diabetes: Neonatal Diabetes Mellitus and Maturity-onset Diabetes of the Young|date=|publisher=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases, NIH|url=http://www.diabetes.niddk.nih.gov/dm/pubs/mody/|work=National Diabetes Information Clearinghouse (NDIC)|accessdate=2008-08-04|archive-date=2008-07-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20080704103703/http://diabetes.niddk.nih.gov/dm/pubs/mody/|dead-url=yes}}</ref> ===ਡਾਕਟਰੀ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ=== ਕਈ ਦਵਾਈਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਸਬੰਧੀ ਹੋਰ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਜਿਹਨਾਂ ਕਾਰਨ ਡਾਇਬਟੀਜ਼ ਹੋਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।<ref name=BookDM2008>{{cite book|last=Bethel|first=edited by Mark N. Feinglos, M. Angelyn|title=Type 2 diabetes mellitus: an evidence-based approach to practical management|year=2008|publisher=Humana Press|location=Totowa, NJ|isbn=978-1-58829-794-5|page=462|url=http://books.google.ca/books?id=NctBmHUOV7AC&pg=PA462}}</ref> ਕੁਝ ਦਵਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: [[ਗਲੂਕੋਰਟੀਕੋਇਡਸ]], [[ਥਿਆਜ਼ਾਈਡਸ]], [[ਬੀਟਾ ਬਲੌਕਰਸ]], [[ਐਟਾਇਪੀਕਲ ਐਂਟੀਸਾਈਕੋਟਿਕ]],<ref>{{cite journal|last=Izzedine|first=H|coauthors=Launay-Vacher, V, Deybach, C, Bourry, E, Barrou, B, Deray, G|title=Drug-induced diabetes mellitus|journal=Expert opinion on drug safety|date=2005 Nov|volume=4|issue=6|pages=1097–109|pmid=16255667|doi=10.1517/14740338.4.6.1097}}</ref> ਅਤੇ [[ਸਟੇਟਿਨਸ]]।<ref>{{cite journal|last=Sampson|first=UK|coauthors=Linton, MF, Fazio, S|title=Are statins diabetogenic?|journal=Current opinion in cardiology|date=2011 Jul|volume=26|issue=4|pages=342–7|pmid=21499090|doi=10.1097/HCO.0b013e3283470359|pmc=3341610}}</ref> ਉਹ ਲੋਕ ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ [[ਗਰਭਅਵਸਥਾ ਵਾਲੀ ਡਾਇਬਿਟੀਜ਼]] ਹੋਈ ਸੀ, ਉਹ ਟਾਈਪ 2 ਡਾਇਬਟੀਜ਼ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਖ਼ਤਰੇ ਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref name=Vij2010/> ਇਸ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਸਿਹਤ ਸਬੰਧੀ ਹੋਰ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਵਿੱਛ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: [[ਐਕਰੋਮਿਗੇਲੀ]], [[ਕਸ਼ਿੰਗ ਸਿੰਡ੍ਰੋਮ]], [[ਹਾਈਪਰਥਾਇਰੋਡਿਜ਼ਮ]],[[ਫਿਓਕ੍ਰੋਮੋਸਾਇਟੋਮ]], ਅਤੇ ਕੁਝ [[ਕੈਂਸਰ]] ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਗਲੂਕਾਗੋਨੋਮਾ]]।<ref name=BookDM2008/> [[ਟੈਸਟੋਸਟੇਰੋਨ]] ਦੀ ਕਮੀ ਵੀ ਟਾਈਪ 2 ਡਾਇਬਟੀਜ਼ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ।<ref name=pmid19444934>{{cite journal |author=Saad F, Gooren L|title=The role of testosterone in the metabolic syndrome: a review |journal=The Journal of Steroid Biochemistry and Molecular Biology |volume=114 |issue=1–2 |pages=40–3 |year=2009 |month=March |pmid=19444934|doi=10.1016/j.jsbmb.2008.12.022}}</ref><ref name=pmid18832284>{{cite journal |author=Farrell JB, Deshmukh A, Baghaie AA |title=Low testosterone and the association with type 2 diabetes |journal=The Diabetes Educator |volume=34 |issue=5|pages=799–806 |year=2008 |pmid=18832284 |doi=10.1177/0145721708323100}}</ref> ==ਸਰੀਰ ਕਿਰਿਆ ਵਿਗਿਆਨ== ਟਾਈਪ 2 ਡਾਇਬਟੀਜ਼ [[ਇਨਸੁਲਿਨ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧਤਾ]] ਦੀ ਸੈਟਿੰਗ ਵਿੱਚ [[ਬੀਟਾ ਸੈਲਾਂ]] ਤੋਂ ਨਾਕਾਫੀ ਇਨਸੁਲਿਨ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref name=Green2011/> ਇਨਸੁਲਿਨ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਮਾਸਪੇਸ਼ੀਆਂ, ਜਿਗਰ ਅਤੇ ਚਰਬੀ ਦੇ [[cell (biology)|ਊਤਕਾਂ]] ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਇਨਸੁਲਿਨ ਦੇ ਸਧਾਰਨ ਸਤਰਾਂ ਲਈ ਉਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਤਿਕਿਰਿਆ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਅਯੋਗਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref>{{cite book|title=Diabetes mellitus a guide to patient care.|year=2007|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|location=Philadelphia|isbn=978-1-58255-732-8|page=15|url=http://books.google.ca/books?id=fiAclxvKblkC&pg=PA15}}</ref> ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ, ਜਿਗਰ ਵਿੱਚ ਇਨਸੁਲਿਨ ਗੁਲੂਕੋਜ਼ ਦੇ ਰਿਸਾਵ ਤੇ ਦਬਾਅ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਇਨਸੁਲਿਨ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧਤਾ ਦੀ ਸੈਟਿੰਗ ਵਿੱਚ ਜਿਗਰ ਖੂਨ ਵਿੱਚ ਅਣਉਚਿਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਗੁਲੂਕੋਜ਼ ਛੱਡਦਾ ਹੈ।<ref name=Will2011/> ਇਨਸੁਲਿਨ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧਤਾ ਦਾ ਅਨੁਪਾਤ ਬਨਾਮ ਬੇਟਾ ਸੈਲ ਦੀ ਕਾਰਜਹੀਣਤਾ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਕੁ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਇਨਸੁਲਿਨ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਨਸੁਲਿਨ ਦੇ ਰਿਸਾਵ ਵਿੱਚ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਖ਼ਰਾਬੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹਲਕੀ ਜਿਹੀ ਇਨਸੁਲਿਨ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਇਨਸੁਲਿਨ ਦੇ ਰਿਸਾਵ ਦੀ ਕਮੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref name=Green2011/> ਟਾਈਪ 2 ਡਾਇਬਟੀਜ਼ ਅਤੇ ਇਨਸੁਲਿਨ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧਤਾ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਹੋਰ ਸੰਭਾਵਿਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: [[ਚਰਬੀ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਕਾਵਾਂ]] ਵਿੱਚ [[ਚਰਬੀ]] ਦਾ ਟੁੱਟਣਾ, [[ਇਨਕ੍ਰੇਟਿਨ]] ਦੀ ਕਮੀ, ਖੂਨ ਵਿੱਚ [[ਗਲੂਕਾਗੋਨ]] ਦਾ ਉੱਚ ਪੱਧਰ, ਗੁਰਦਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਨਮਕ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵਧਣਾ ਅਤੇ, [[ਕੇਂਦਰੀ ਤੰਤਰਿਕਾ ਤੰਤਰ]] ਦੁਆਰਾ ਪਾਚਨ ਕਿਰਿਆ ਦਾ ਅਣਉਚਿਤ ਨਿਯੰਤਰਣ।<ref name=Will2011/> ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਨਸੁਲਿਨ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧਤਾ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਡਾਇਬਟੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਲਈ ਪਾਚਨ ਗ੍ਰੰਥੀ ਦੇ ਬੇਟਾ ਸੈਲਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇਨਸੁਲਿਨ ਦੇ ਰਿਸਾਵ ਦੀ ਕਮੀ ਵੀ ਜਰੂਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref name=Green2011/> ==ਸਮੱਸਿਆ ਦੀ ਪਛਾਣ== {{OGTT}} [[ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਗਠਨ]] ਅਨੁਸਾਰ ਡਾਇਬਟੀਜ਼ (ਟਾਈਪ 1 ਅਤੇ ਟਾਈਪ 2 ਦੋਵੇਂ) ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਲੱਛਣਾਂ ਸਹਿਤ ਸਿੰਗਲ ਵਧੀ ਹੋਈ ਗੁਲੂਕੋਜ਼ ਰੀਡਿੰਗ ਦੇ ਵਧਣ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਦੋ ਮੌਕਿਆਂ ਤੇ ਵਧੇ ਮੁੱਲਾਂ ਤੋਂ ਹੈ, ਇਹ ਜਾਂ ਤਾਂ:<ref name=who-99>{{Cite web|url=http://www.who.int/diabetes/publications/en/ |author=World Health Organization |title=Definition, diagnosis and classification of diabetes mellitus and its complications: Report of a WHO Consultation. Part 1. Diagnosis and classification of diabetes mellitus |accessdate=29 May 2007}}</ref> * ਤੇਜ਼ ਪਲਾਜ਼ਮਾ ਗੁਲੂਕੋਜ਼ ≥ 7.0&nbsp;mmol/l (126&nbsp;mg/dl) :ਜਾਂ * [[ਗੁਲੂਕੋਜ਼ ਸਹਿਣਸ਼ਕਤੀ ਟੈਸਟ]] ਦੇ ਨਾਲ, ਪਲਾਜ਼ਮਾ ਗੁਲੂਕੋਜ਼ ਦੀ ਮੌਖਿਕ ਖੁਰਾਕ ਤੋਂ ਦੋ ਘੰਟੇ ਬਾਅਦ ≥ 11.1&nbsp;mmol/l (200&nbsp;mg/dl) ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲੱਛਣਾਂ ਸਹਿਤ 11.1&nbsp;mmol/l (200&nbsp;mg/dL) ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੀ ਬਲੱਡ ਬੇਤਰਤੀਬੀ ਬਲੱਡ ਸ਼ੂਗਰ<ref name=Vij2010/> ਜਾਂ 6.5% ਤੋਂ ਵੱਧ [[ਗਲਾਈਕੇਟਿਡ ਹੀਮੋਗਲੋਬਿਨ]] (HbA_1c) ਡਾਇਬਟੀਜ਼ ਦੀ ਜਾਂਚ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਵਿਧੀ ਹੈ।<ref name=Will2011/> ਸਾਲ 2009 ਵਿੱਚ ਅਮੇਰੀਕਨ ਡਾਇਬਟੀਜ਼ ਐਸੋਸਿਏਸ਼ਨ (ADA), ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਡਾਇਬਟੀਜ਼ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ (IDF), ਅਤੇ ਯੂਰਪੀਅਨ ਡਾਇਬਟੀਜ਼ ਐਸੋਸਿਏਸ਼ਨ ਫਾੱਰ ਸਟੱਡੀ ਆੱਫ਼ ਡਾਇਬਟੀਜ਼(EASD) ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀਆਂ ਸਹਿਤ ਇੱਕ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਾਹਿਰ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਸਿਫਾਰਿਸ ਕੀਤੀ ਕਿ ਡਾਇਬਟੀਜ਼ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਉਣ ਲਈ HbA_1c ਦੀ ਸੀਮਾ ≥6.5% ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।<!--<ref name=Expert2009/> --> ਇਸ ਸਿਫਾਰਿਸ ਨੂੰ ਅਮਰੀਕਨ ਡਾਇਬਟੀਜ਼ ਐਸੋਸਿਏਸ਼ਨ ਨੇ ਸਾਲ 2010 ਵਿੱਚ ਅਪਣਾ ਲਿਆ।<ref>{{cite journal|author= |title=Diagnosis and classification of diabetes mellitus |journal=Diabetes Care |volume=33 Suppl 1 |issue= Supplement_1|pages=S62–9 |year=2010 |month=January |pmid=20042775 |pmc=2797383 |doi=10.2337/dc10-S062 |url= |last1= American Diabetes |first1= Association}}</ref> ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲੱਛਣਾਂ ਅਤੇ ਬਲੱਡ ਸ਼ੂਗਰ >11.1&nbsp;mmol/l (>200&nbsp;mg/dl) ਦੇ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿਣ ਤੱਕ ਪੀੜਿਤ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਟੈਸਟਾਂ ਨੂੰ ਦੁਹਰਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।<ref name=Expert2009>{{cite journal|last=International Expert|first=Committee|title=International Expert Committee report on the role of the A1C assay in the diagnosis of diabetes|journal=Diabetes Care|date=2009 Jul|volume=32|issue=7|pages=1327–34|pmid=19502545|doi=10.2337/dc09-9033|pmc=2699715}}</ref> ਡਾਇਬਟੀਜ਼ ਦੀ ਜਾਂਚ ਦੀ ਸੀਮਾ ਗੁਲੂਕੋਜ਼ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਟੈਸਟ, ਫਾਸਟਿੰਗ ਗੁਲੂਕੋਜ਼ ਜਾਂ HbA_1c ਅਤੇ ਜਟਿਲਤਾਵਾਂ ਜਿਵੇਂ [[retinopathy|ਰੇਟੀਨਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ]] ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸੰਬੰਧ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ।<ref name=Will2011/> ਤੇਜ਼ ਜਾਂ ਬੇਤਰਤੀਬੀ ਬਲੱਡ ਸ਼ੂਗਰ ਨੂੰ ਗੁਲੂਕੋਜ਼ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਟੈਸਟ ਤੇ ਤਰਜ਼ੀਹ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੁਵਿਧਾਜਨਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref name=Will2011/> HbA_1c ਦੇ ਲਾਭ ਇਹ ਹਨ ਕਿ ਫਾਸਟਿੰਗ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੀ ਅਤੇ ਨਤੀਜੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਥਾਈ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰੰਤੂ ਇੱਕ ਹਾਨੀ ਇਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਟੈਸਟ ਬਲੱਡ ਗੁਲੂਕੋਜ਼ ਦੀ ਵਿਧੀ ਨਾਲੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਹਿੰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite journal |author=|title=Diagnosis and classification of diabetes mellitus |journal=Diabetes Care |volume=35 Suppl 1 |issue=|pages=S64–71 |year=2012 |month=January |pmid=22187472 |doi=10.2337/dc12-s064 |url= |last1= American Diabetes |first1= Association}}</ref> ਇਹ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਡਾਇਬਟੀਜ਼ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ 20% ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਡਾਇਬਟੀਜ਼ (ਸ਼ੂਗਰ) ਹੈ।<ref name=Will2011/> ਡਾਇਬਟੀਜ਼ ਮੈਲੀਟਸ ਟਾਈਪ 2 [[ਇਨਸੁਲਿਨ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧਤਾ]] ਅਤੇ ਸੰਬੰਧਿਤ [[ਇਨਸੁਲਿਨ]] ਦੀ ਕਮੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਾਈ ਬਲੱਡ ਗੁਲੂਕੋਜ਼ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref name="Pathologic Basis of Disease">{{Cite book | author=Kumar, Vinay; Fausto, Nelson; Abbas, Abul K.; Cotran, Ramzi S. ; Robbins, Stanley L. | authorlink= | title=Robbins and Cotran Pathologic Basis of Disease | year=2005| edition=7th| publisher=Saunders | location=Philadelphia, Pa. | isbn=0-7216-0187-1|pages=1194–1195}}</ref> ਇਹ [[ਡਾਇਬਟੀਜ਼ ਮੈਲੀਟਸ ਟਾਈਪ 1]] ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਪਾਚਕ ਗ੍ਰੰਥੀ]] ਵਿੱਚ [[Islets of Langerhans|ਆਈਲੈਟ ਕੋਸ਼ਿਕਾਵਾਂ]] ਦੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇਨਸੁਲਿਨ ਦੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕਮੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ [[ਗਰਭ ਅਵਸਥਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਡਾਇਬਟੀਜ਼ ਮੈਲੀਟਸ]] ਜੋ ਕਿ ਗਰਭ ਅਵਸਥਾ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹਾਈ ਬਲੱਡ ਸ਼ੂਗਰ ਦੀ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੈ।<ref name="Green2011"/> ਟਾਈਪ 1 ਅਤੇ ਟਾਈਪ 2 ਡਾਇਬਟੀਜ਼ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਮੌਜੂਦਾ ਸਥਿਤੀਆਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਵੱਖ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref name=Expert2009/> ਜੇਕਰ ਰੋਗ ਦੀ ਜਾਂਚ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ [[ਐਂਟੀਬਾਡੀ]] ਟੈਸਟ ਟਾਈਪ 1 ਡਾਇਬਟੀਜ਼ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਨ ਲਈ ਉਪਯੋਗੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ [[C-ਪੇਪਟਾਈਡ]] ਸਤਰ ਟਾਈਪ 2 ਡਾਇਬਟੀਜ਼ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਨ ਲਈ ਉਪਯੋਗੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।<ref>{{cite book|title=Diabetes mellitus a guide to patient care.|year=2007|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|location=Philadelphia|isbn=978-1-58255-732-8|page=201|url=http://books.google.ca/books?id=fiAclxvKblkC&pg=PA201}}</ref> ==ਸਕਰੀਨਿੰਗ== ਕੋਈ ਵੀ ਵੱਡਾ ਸੰਗਠਨ ਡਾਇਬਟੀਜ਼ ਦੀ ਸਰਵਭੌਮਿਕ ਸਕਰੀਨਿੰਗ ਦੀ ਸਿਫਾਰਿਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਅਜਿਹਾ ਕੋਈ ਪ੍ਰਮਾਣ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਨਤੀਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰੇਗਾ।<ref name=Screen09>{{cite journal |author=Valdez R |title=Detecting Undiagnosed Type 2 Diabetes: Family History as a Risk Factor and Screening Tool |journal=J Diabetes Sci Technol |volume=3 |issue=4 |pages=722–6|year=2009 |pmid=20144319 |pmc=2769984 |doi= |url=}}</ref> [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਰੋਕਥਾਮ ਸੇਵਾ ਕਾਰਜ ਬਲ]] ਸਕਰੀਨਿੰਗ ਦੀ ਸਿਫਾਰਿਸ਼ ਉਹਨਾਂ ਲੱਛਣ ਰਹਿਤ ਵਿਅਸਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕਰਨ ਦੀ ਸਿਫਾਰਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਹਨਾਂ ਦਾ [[ਬਲੱਡ ਪ੍ਰੈਸ਼ਰ]] 135/80&nbsp;mmHg ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ।<ref name=US08>{{cite web |url=http://www.uspreventiveservicestaskforce.org/uspstf/uspsdiab.htm |title=Screening: Type 2 Diabetes Mellitus in Adults |year=2008 |work=U.S. Preventive Services Task Force |accessdate= |archive-date=2014-02-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140207214318/http://www.uspreventiveservicestaskforce.org/uspstf/uspsdiab.htm |dead-url=yes }}</ref> ਉਹ ਲੋਕ ਜਿਹਨਾਂ ਦਾ ਬਲੱਡ ਪ੍ਰੈਸ਼ਰ ਘੱਟ ਹੈ, ਪ੍ਰਮਾਣ ਸਿਫਾਂਰਿਸ਼ ਲਈ ਨਾਕਾਫੀ ਜਾਂ ਸਕਰੀਨਿੰਗ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹੈ।<ref name=US08/> [[ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਗਠਨ]] ਕੇਵਲ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨ ਦੀ ਸਿਫਾਰਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸਮੂਹ ਜ਼ਿਆਦਾ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿੱਚ ਹਨ।<ref name=Screen09/> ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾ ਖ਼ਤਰੇ ਵਾਲੇ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ: 45&nbsp;ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਦੇ ਉਹ ਲੋਕ ਜੋ [[ਪਹਿਲੀ ਡਿਗਰੀ ਸੰਬੰਧ]] ਵਾਲੀ ਡਾਇਬਟੀਜ਼ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹਨ, ਕੁਝ ਜਾਤੀ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਰਿਸਪੈਨਿਕ, ਅਫ਼ਰੀਕੀ, ਅਮਰੀਕੀ, ਅਤੇ ਮੂਲ-ਅਮਰੀਕੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਦਾ [[ਗਰਭ ਅਵਸਥਾ ਸੰਬੰਧੀ ਡਾਇਬਟੀਜ਼]],[[ਪੋਲੀਸਿਸਟਿਕ ਓਵਰੀ ਸਿੰਡ੍ਰੋਮ]], [[ਪਾਚਨ ਸਿੰਡ੍ਰੋਮ]] ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਭਾਰ, ਅਤੇ ਸਥਿਤੀਆਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਹੈ।<ref name="Vij2010" /> ==ਰੋਕਥਾਮ== {{Main|ਡਾਇਬਿਟੀਜ਼ ਮੈਲੀਟਸ ਟਾਈਪ 2 ਦੀ ਰੋਕਥਾਮ}} ਟਾਈਪ 2 ਡਾਇਬਟੀਜ਼ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸਹੀ ਪੋਸ਼ਣ ਅਤੇ ਨਿਯਮਿਤ ਕਸਰਤ ਦੁਆਰਾ ਦੇਰੀ ਨਾਲ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਰੋਕੀ ਜਾਂ ਸਕਦੀ ਹੈ।<ref>{{cite journal|author=Raina Elley C, Kenealy T |title=Lifestyle interventions reduced the long-term risk of diabetes in adults with impaired glucose tolerance |journal=Evid Based Med |volume=13 |issue=6 |pages=173 |year=2008 |month=December|pmid=19043031 |doi=10.1136/ebm.13.6.173 }}</ref><ref>{{cite journal |author=Orozco LJ, Buchleitner AM, Gimenez-Perez G, Roqué I Figuls M, Richter B, Mauricio D |title=Exercise or exercise and diet for preventing type 2 diabetes mellitus|journal=Cochrane Database Syst Rev |volume= |issue=3 |pages=CD003054 |year=2008 |pmid=18646086|doi=10.1002/14651858.CD003054.pub3 |url= |editor1-last=Mauricio |editor1-first=Didac}}</ref> ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਜੀਵਨਸ਼ੈਲੀ ਉਪਾਆਂ ਨਾਲ ਜ਼ੋਖਿਮ ਨੂੰ ਅੱਧਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref name=AFP09/> ਕਸਰਤ ਦੇ ਲਾਭ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਭਾਰ ਜਾਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਭਾਰ ਘਟਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।<ref>{{cite journal|last=O'Gorman|first=DJ|coauthors=Krook, A|title=Exercise and the treatment of diabetes and obesity|url=https://archive.org/details/sim_medical-clinics-of-north-america_2011-09_95_5/page/953|journal=The Medical clinics of North America|date=2011 Sep|volume=95|issue=5|pages=953–69|pmid=21855702|doi=10.1016/j.mcna.2011.06.007}}</ref> ਆਹਾਰ ਸੰਬੰਧੀ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਇੱਕਲਾ, ਜਾਂ ਫਿਰ ਵੀ ਸੀਮਿਤ ਹੈ,<ref>{{cite journal |author=Nield L, Summerbell CD, Hooper L, Whittaker V, Moore H |title=Dietary advice for the prevention of type 2 diabetes mellitus in adults |journal=Cochrane Database Syst Rev |volume= |issue=3 |pages=CD005102 |year=2008 |pmid=18646120 |doi=10.1002/14651858.CD005102.pub2 |url=|editor1-last=Nield |editor1-first=Lucie}}</ref> ਹਰੀਆਂ ਪੱਤੇਦਾਰ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਜ਼ਿਆਦਾ ਆਹਾਰ ਦੇ ਕੁਝ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹਨ<ref>{{cite journal|last=Carter|first=P|coauthors=Gray, LJ, Troughton, J, Khunti, K, Davies, MJ|title=Fruit and vegetable intake and incidence of type 2 diabetes mellitus: systematic review and meta-analysis|journal=BMJ (Clinical research ed.)|date=2010-08-18|volume=341|pages=c4229|pmid=20724400|doi=10.1136/bmj.c4229|pmc=2924474}}</ref> ਅਤੇ ਕੁਝ ਕੁ ਨੂੰ ਸ਼ੱਕਰ ਵਾਲੇ ਡ੍ਰਿੰਕਸ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਸੀਮਿਤ ਕਰਕੇ ਘਟਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref name=SSB2010/> [[ਘੱਟ ਗੁਲੂਕੋਜ਼ ਸਹਿਣਸ਼ਕਤੀ]] ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ, ਆਹਾਰ ਅਤੇ ਕਸਰਤ, ਜਾਂ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਜਾਂ [[ਮੈਟਫੋਰਮਿਨ]] ਜਾਂ [[ਏਕਰਬੋਸ]] ਡਾਇਬਟੀਜ਼ ਵਧਣ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਘੱਟ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref name=AFP09/><ref name=AHRQ05>{{cite journal |author=Santaguida PL, Balion C, Hunt D, ''et al.'' |title=Diagnosis, prognosis, and treatment of impaired glucose tolerance and impaired fasting glucose |journal=Evid Rep Technol Assess (Summ) |issue=128 |pages=1–11 |year=2005 |month=August |pmid=16194123 |url=http://www.ahrq.gov/downloads/pub/evidence/pdf/impglucose/impglucose.pdf |format=PDF |access-date=2014-04-03 |archive-date=2008-09-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080910035155/http://www.ahrq.gov/downloads/pub/evidence/pdf/impglucose/impglucose.pdf |dead-url=yes }}</ref> ਜੀਵਨਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਵ ਮੈਟਫੋਰਮਿਨ ਨਾਲੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵਕਾਰੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref name=AFP09/> ==ਨਿਯੰਤ੍ਰਣ== {{Further|ਡਾਇਬਿਟੀਜ਼ ' ਨਿਯੰਤ੍ਰਣ}} ਟਾਈਪ 2 ਡਾਇਬਟੀਜ਼ ਜੀਵਨਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਬਦਲਾਵਾਂ ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੈ, ਇਹ ਹੋਰ ਦਿਲ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਜ਼ੋਖਿਮ ਦੇ ਕਾਰਕ ਘੱਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਲੱਡ ਗੁਲੂਕੋਜ਼ ਦੀ ਰੇਂਜ ਨੂੰ ਸਧਾਰਨ ਬਣਾਏ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।<ref name=AFP09>{{cite journal |author=Ripsin CM, Kang H, Urban RJ|title=Management of blood glucose in type 2 diabetes mellitus |journal=Am Fam Physician |volume=79 |issue=1|pages=29–36 |year=2009 |month=January |pmid=19145963 |doi= |url=https://archive.org/details/sim_american-family-physician_2009-01-01_79_1/page/n29}}</ref> ਸਾਲ 2008 ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ [[ਨੈਸ਼ਨਲ ਹੈਲਥ ਸਰਵਿਸਿਜ਼]] ਦੁਆਰਾ ਸਿਫਾਰਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਟਾਈਪ 2 ਡਾਇਬਟੀਜ਼ ਦੀ ਨਵੀਂ ਜਾਂਚ ਤਕਨੀਕ ਨਾਲ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਬਲੱਡ ਗੁਲੂਕੋਜ਼ ਦਾ ਸਵੈ-ਨਿਰੀਖਣ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ,<ref>{{Cite web|title=Clinical Guideline:The management of type 2 diabetes (update)|url=http://www.nice.org.uk/guidance/index.jsp?action=byID&o=11983|access-date=2014-04-03|archive-date=2013-12-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20131216023110/http://www.nice.org.uk/guidance/index.jsp?action=byID&o=11983|dead-url=yes}}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ ਸਵੈ-ਨਿਰੀਖਣ ਦਾ ਲਾਭ ਉਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹਜਨਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇਨਸੁਲਿਨ ਬਹੁ ਮਾਤਰਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।<ref name=AFP09/><ref>{{cite journal|last=Farmer|first=AJ|coauthors=Perera, R, Ward, A, Heneghan, C, Oke, J, Barnett, AH, Davidson, MB, Guerci, B, Coates, V, Schwedes, U, O'Malley, S|title=Meta-analysis of individual patient data in randomised trials of self monitoring of blood glucose in people with non-insulin treated type 2 diabetes.|journal=BMJ (Clinical research ed.)|date=2012 Feb 27|volume=344|pages=e486|pmid=22371867}}</ref> ਦਿਲ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੋਰ ਜ਼ੋਖਿਮ ਕਾਰਕ, ਜਿਵੇਂ [[ਹਾਈਪਰਟੈਨਸ਼ਨ]], [[ਹਾਈ ਕੋਲੇਸਟ੍ਰੋਲ]], ਅਤੇ [[ਮਾਈਕ੍ਰੋਐਲਬੂਮਿਨਿਊਰੀਆ]], ਦਾ ਉਪਾਅ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਜੀਵਨ ਜਿਉਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref name=AFP09/> ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬਲੱਡ ਪ੍ਰੈਸ਼ਰ ਦੇ ਉਪਾਅ (130/80 mmHg ਤੋਂ ਘੱਟ) ਨਾਲ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਟੈਂਡਰਡ ਬਲੱਡ ਪ੍ਰੈਸ਼ਰ ਦੇ ਉਪਾਅ (140-160/85-100 mmHg ਤੋਂ ਘੱਟ) ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਸਟਰੋਕ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਘੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਮੌਤ ਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਖ਼ਤਰੇ ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ।<ref>{{cite journal|last=McBrien|first=K|coauthors=Rabi, DM; Campbell, N; Barnieh, L; Clement, F; Hemmelgarn, BR; Tonelli, M; Leiter, LA; Klarenbach, SW; Manns, BJ|title=Intensive and Standard Blood Pressure Targets in Patients With Type 2 Diabetes Mellitus: Systematic Review and Meta-analysis.|journal=Archives of internal medicine|date=2012 Aug 6|pages=1-8|pmid=22868819}}</ref> ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬਲੱਡ ਸ਼ੂਗਰ (HbA1C<6%) ਘੱਟ ਕਰਨਾ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮਾਨਕ ਬਲੱਡ ਸ਼ੂਗਰ ਘੱਟ (HbA1C of 7-7.9%) ਕਰਨ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਮੌਤ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਬਦਲਦਾ ਜਾਪਦਾ।<ref>{{cite journal|last=Boussageon|first=R|coauthors=Bejan-Angoulvant, T, Saadatian-Elahi, M, Lafont, S, Bergeonneau, C, Kassaï, B, Erpeldinger, S, Wright, JM, Gueyffier, F, Cornu, C|title=Effect of intensive glucose lowering treatment on all cause mortality, cardiovascular death, and microvascular events in type 2 diabetes: meta-analysis of randomised controlled trials|journal=BMJ (Clinical research ed.)|date=2011-07-26|volume=343|pages=d4169|pmid=21791495|doi=10.1136/bmj.d4169|pmc=3144314}}</ref><ref>{{cite journal|last=Webster|first=MW|title=Clinical practice and implications of recent diabetes trials|journal=Current opinion in cardiology|date=2011 Jul|volume=26|issue=4|pages=288–93|pmid=21577100|doi=10.1097/HCO.0b013e328347b139}}</ref> ਇਲਾਜ ਦਾ ਟੀਚਾ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ HbA1C ਦਾ 7% ਘੱਟ ਕਰਨਾ ਜਾਂ ਗੁਲੂਕੋਜ਼ ਦੀ ਤੇਜੀ ਨੂੰ 6.7&nbsp;mmol/L (120&nbsp;mg/dL) ਤੋਂ ਘੱਟ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹਨਾਂ ਟੀਚਿਆਂ ਨੂੰ ਚਿਕਿਤਸਕੀ ਸਲਾਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਦਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਇਹ [[ਹਾਇਪੋਗਲਾਇਸੀਮਿਆ]] ਦੇ ਖ਼ਤਰੇ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਸੰਭਾਵਨਾ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref name=Vij2010/> ਇਹ ਸਿਫਾਰਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਟਾਈਪ 2 ਡਾਇਬਟੀਜ਼ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਨਿਯਮਿਤ ਤੌਰ ਤੇ[[ophthalmological|ਨੇਤਰ ਵਿਗਿਆਨ]] ਜਾਂਚ ਕਰਵਾਉਣ।<ref name=Green2011/> ===ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ=== ਸਹੀ ਆਹਾਰ ਅਤੇ ਕਸਰਤ ਡਾਇਬੈਟਿਕ (ਸ਼ੂਗਰ) ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਦੇ<ref name=Vij2010/> ਹਨ ਬਿਹਤਰ ਨਤੀਜੇ ਲੈਣ ਲਈ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਾਫੀ ਕਸਰਤ ਕਰਨਾ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ।<ref name=Exercise10>{{cite journal |author=Zanuso S, Jimenez A, Pugliese G, Corigliano G, Balducci S |title=Exercise for the management of type 2 diabetes: a review of the evidence |journal=Acta Diabetol|volume=47 |issue=1 |pages=15–22 |year=2010 |month=March |pmid=19495557 |doi=10.1007/s00592-009-0126-3 |url=}}</ref> [[ਐਰੋਬਿਕ ਕਸਰਤ]] HbA1C ਘਟਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਨਸੁਲਿਨ ਦੀ ਸੰਵੇਦਨਾਸ਼ੀਲਤਾ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।<ref name=Exercise10/> [[ਪ੍ਰਤੀਰੋਧਤਾ ਸਿਖਲਾਈ]] ਵੀ ਉਪਯੋਗੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੋਵਾਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਸਰਤਾਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।<ref name=Exercise10/> ਭਾਰ ਘਟਾਉਣ ਵਾਲਾ [[ਡਾਇਬੈਟਿਕ ਆਹਾਰ]] ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref name=Diet09/> ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਸ ਦੀ ਬਿਹਤਰੀਨ ਉਪਲਬਧੀ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਵਿਵਾਦਪੂਰਨ ਹੈ<ref name=Diet09>{{cite journal |author=Davis N, Forbes B, Wylie-Rosett J |title=Nutritional strategies in type 2 diabetes mellitus |journal=Mt. Sinai J. Med. |volume=76 |issue=3 |pages=257–68 |year=2009 |month=June|pmid=19421969 |doi=10.1002/msj.20118 |url=}}</ref> [[ਘੱਟ ਗਲਾਈਸੀਮਿਕ ਇੰਡੈਕਸ ਆਹਾਰ]] ਨੂੰ ਬਲੱਡ ਸ਼ੂਗਰ ਦੇ ਨਿਯੰਤਰਣ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਨ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{cite journal |author=Thomas D, Elliott EJ |title=Low glycaemic index, or low glycaemic load, diets for diabetes mellitus |journal=Cochrane Database Syst Rev |volume= |issue=1 |pages=CD006296 |year=2009 |pmid=19160276|doi=10.1002/14651858.CD006296.pub2 |url= |editor1-last=Thomas |editor1-first=Diana}}</ref> ਸੰਸਕ੍ਰਿਤਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਉਚਿਤ ਸਿੱਖਿਆ ਟਾਈਪ 2 ਸ਼ੂਗਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਬਲੱਡ ਸ਼ੂਗਰ ਸਤਰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰਕੇ ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ ਛੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੱਕ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite journal | last1 = Hawthorne | first1 = K. | last2 = Robles | first2 = Y. | last3 = Cannings-John |first3 = R. | last4 = Edwards | first4 = A. G. K. | last5 = Robles | first5 = Yolanda | title = Culturally appropriate health education for Type 2 diabetes mellitus in ethnic minority groups | journal = Cochrane Database Syst Rev | year = 2008 | pages = CD006424 | issue = 3 | id = CD006424 | pmid = 18646153 | doi = 10.1002/14651858.CD006424.pub2 |editor1-last = Robles | editor1-first = Yolanda}}</ref> ਜੇਕਰ ਹਲਕੀ ਸ਼ੂਗਰ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜੀਵਨਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ ਕਾਰਨ, ਛੇ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਦਵਾਈਆਂ ਨਾਲ ਬਲੱਡ ਸ਼ੂਗਰ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲਦਾ ਤਾਂ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ।<ref name=Vij2010/> ===ਦਵਾਈਆਂ=== [[Image:Metformin 500mg Tablets.jpg|thumb|ਮੈਟਾਫੋਰਮਿਨ 500mg ਦੀਆਂ ਗੋਲੀਆਂ]] [[ਐਂਟੀ-ਬਾਇਓਟਿਕ ਦਵਾਈਆਂ]] ਦੀਆਂ ਕਈ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। [[ਮੈਟਾਫੋਰਮਿਨ]] ਪਹਿਲੇ ਉਪਚਾਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸਿਫਾਰਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਅਜਿਹੇ ਕੁਝ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹਨ ਜੋ ਇਸ ਨਾਲ ਮੌਤ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਘਟਣ ਦਾ ਸਮੱਰਥਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref name=AFP09/> ਜੇਕਰ ਮੈਟਾਫੋਰਮਿਨ ਕਾਫੀ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਹੋਰ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦਾ ਕੋਈ ਦੂਜਾ ਮੌਖਿਕ ਏਜੰਟ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite journal|last=Qaseem|first=A|coauthors=Humphrey, LL, Sweet, DE, Starkey, M, Shekelle, P, Clinical Guidelines Committee of the American College of, Physicians|title=Oral pharmacologic treatment of type 2 diabetes mellitus: a clinical practice guideline from the American College of Physicians|url=https://archive.org/details/sim_annals-of-internal-medicine_2012-02-07_156_3/page/218|journal=Annals of internal medicine|date=2012-02-07|volume=156|issue=3|pages=218–31|pmid=22312141|doi=10.1059/0003-4819-156-3-201202070-00011}}</ref> ਦਵਾਈਆਂ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ: [[ਸਲਫੋਨੀਲਿਊਰੀਅਸ]], [[ਨਾਨਸਲਫੋਨੀਲਿਊਰੀਅ ਸੈਕਰੇਟਾਗੋਜਿਅਸ]], [[ਅਲਫਾ ਗਲੂਕੋਸੀਡੇਜ਼ ਇਨਹਿਬਟਰਸ]], [[ਥਿਆਜ਼ੋਲਿਡਾਈਨਡਾਇਓਨੈਸ]], [[ਗਲੂਕਾਗੋਨ-ਜਿਵੇਂ ਪੇਪਟਾਈਡ-1 ਐਨਾਲਾੱਗ]], ਅਤੇ [[ਡਾਈਪਟਾਇਡਿਅਲ ਪੈਪਟੀਡੇਸ-4 ਇਨਹਿਬਟਰ]]।<ref name=AFP09/><ref>{{cite journal |author= |title=Standards of medical care in diabetes--2012|journal=Diabetes Care |volume=35 Suppl 1 |issue= |pages=S11–63 |year=2012 |month=January |pmid=22187469|doi=10.2337/dc12-s011 |url= |last1= American Diabetes |first1= Association}}</ref> ਗੁਰਦੇ ਜਾਂ ਜਿਗਰ ਦੀਆਂ ਗੰਭੀਰ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਹੋਣ ਤੇ ਮੈਟਾਫੋਰਮਿਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ।<ref name=Vij2010/> [[ਇਨਸੁਲਿਨ]] ਦੇ ਇੰਜੈਕਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਮੌਖਿਕ ਦਵਾਈ ਨਾਲ ਜਾਂ ਇਕੱਲੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।<ref name=AFP09/> ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ [[ਇਨਸੁਲਿਨ]] ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੀ।<ref name=Green2011/> ਜਦੋਂ ਇਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਇਸ ਦੀਰਘਕਾਲੀਨ ਘੋਲ ਨੂੰ ਰਾਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਮੌਖਿਕ ਦਵਾਈ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਕੇ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=Vij2010/><ref name=AFP09/> ਫਿਰ ਖੁਰਾਕਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵ ਲਈ ਵਧਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ (ਬਲੱਡ ਸ਼ੂਗਰ ਦੇ ਸਤਰ ਨੂੰ ਵਧੀਆ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ)।<ref name=AFP09/> ਜਦੋਂ ਰਾਤ ਵਾਲਾ ਇਨਸੁਲਿਨ ਨਾਕਾਫੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਦੋ ਵਾਰ ਇਨਸੁਲਿਨ ਲੈਣ ਨਾਲ ਬਿਹਤਰ ਨਿਯੰਤਰਣ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref name=Vij2010/> ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਇਨਸੁਲਿਨ, [[insulin glargine|ਗਰੈਜਾਈਨ]] ਅਤੇ [[insulin detemir|ਡੇਟੀਮਿਰ]], ਨਿਊਟਰਲ ਪੋਟਾਮਾਈਨ ਹੇਜਡੋਰਨ [[NPH insulin|(NPH) ਇਨਸੁਲਿਨ]] ਨਾਲੋਂ ਬਿਹਤਰ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੇ ਪਰੰਤੂ ਉਹਨਾਂ ਤੇ ਕਾਫੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਖ਼ਰਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, 2010 ਨੂੰ, ਇਹ ਲਾਗਤ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਨਹੀਂ ਸਨ।<ref>{{cite journal|last=Waugh|first=N|coauthors=Cummins, E, Royle, P, Clar, C, Marien, M, Richter, B, Philip, S|title=Newer agents for blood glucose control in type 2 diabetes: systematic review and economic evaluation|journal=Health technology assessment (Winchester, England)|date=2010 Jul|volume=14|issue=36|pages=1–248|pmid=20646668|doi=10.3310/hta14360}}</ref> [[ਗਰਭਵਤੀ]] ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਇਨਸੁਲਿਨ ਚੋਣ ਦਾ ਉਪਚਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref name=Vij2010/> ===ਸਰਜਰੀ=== ਮੋਟੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ [[Bariatric surgery|ਭਾਰ ਘਟਾਉਣ ਦੀ ਸਰਜਰੀ]] ਡਾਇਬਟੀਜ਼ ਦਾ ਉਪਚਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵਕਾਰੀ ਵਿਧੀ ਹੈ।<ref>{{cite journal|last=Picot|first=J|coauthors=Jones, J, Colquitt, JL, Gospodarevskaya, E, Loveman, E, Baxter, L, Clegg, AJ|title=The clinical effectiveness and cost-effectiveness of bariatric (weight loss) surgery for obesity: a systematic review and economic evaluation|journal=Health technology assessment (Winchester, England)|date=2009 Sep|volume=13|issue=41|pages=1–190, 215–357, iii–iv|pmid=19726018|doi=10.3310/hta13410}}</ref> ਕਈ ਲੋਕ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਦਵਾਈ ਜਾਂ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਸਰਜਰੀ ਦੇ ਦਵਾਈ ਨਾਲ ਬਲੱਡ ਸ਼ੂਗਰ ਦਾ ਸਤਰ ਸਧਾਰਨ ਰੱਖਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ<ref>{{cite journal|last=Frachetti|first=KJ|coauthors=Goldfine, AB|title=Bariatric surgery for diabetes management|journal=Current opinion in endocrinology, diabetes, and obesity|date=2009 Apr|volume=16|issue=2|pages=119–24|pmid=19276974|doi=10.1097/MED.0b013e32832912e7}}</ref> ਅਤੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਮੌਤ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਘੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=Schum2009/> ਫਿਰ ਵੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਰਜਰੀ ਤੋਂ ਅਲਪਕਾਲ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਦਾ ਜ਼ੋਖਿਮ 1% ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite journal|last=Colucci|first=RA|title=Bariatric surgery in patients with type 2 diabetes: a viable option|journal=Postgraduate Medicine|date=2011 Jan|volume=123|issue=1|pages=24–33|pmid=21293081|doi=10.3810/pgm.2011.01.2242}}</ref> ਜਦੋਂ ਸਰਜਰੀ ਉਚਿਤ ਹੈ, ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ [[ਸਰੀਰ ਦਾ ਭਾਰ ਇੰਡੈਕਸ]] ਘੱਟ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=Schum2009>{{cite journal|last=Schulman|first=AP|coauthors=del Genio, F, Sinha, N, Rubino, F|title="Metabolic" surgery for treatment of type 2 diabetes mellitus|journal=Endocrine practice: official journal of the American College of Endocrinology and the American Association of Clinical Endocrinologists|date=2009 Sep-Oct|volume=15|issue=6|pages=624–31|pmid=19625245|doi=10.4158/EP09170.RAR}}</ref> ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਸ਼ਿਫਾਰਿਸ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣਾ ਭਾਰ ਅਤੇ ਬਲੱਡ ਸ਼ੂਗਰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਯੋਗ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਇਸ ਵਿਕਲਪ ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।<ref>{{cite journal|last=Dixon|first=JB|coauthors=le Roux, CW; Rubino, F; Zimmet, P|title=Bariatric surgery for type 2 diabetes.|url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_june-16-22-2012_379_9833/page/2300|journal=Lancet|date=2012 Jun 16|volume=379|issue=9833|pages=2300-11|pmid=22683132}}</ref> ==ਵਿਆਪਕਤਾ== [[File:Diabetes world map - 2000.svg|thumb|250px|ਸਾਲ 2000 (ਪ੍ਰਤੀ 1000 ਨਿਵਾਸੀ) ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵ ਸਤਰ ਤੇ ਡਾਇਬਟੀਜ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਚਲਨ। ਵਿਸ਼ਵ ਔਸਤ 2.8% ਸੀ। {{Multicol}} {{legend|#b3b3b3|no data}} {{legend|#ffff65|≤&nbsp;7.5}} {{legend|#fff200|7.5–15}} {{legend|#ffdc00|15–22.5}} {{legend|#ffc600|22.5–30}} {{legend|#ffb000|30–37.5}} {{legend|#ff9a00|37.5–45}} {{Multicol-break}} {{legend|#ff8400|45–52.5}} {{legend|#ff6e00|52.5–60}} {{legend|#ff5800|60–67.5}} {{legend|#ff4200|67.5–75}} {{legend|#ff2c00|75–82.5}} {{legend|#cb0000|≥&nbsp;82.5}} {{Multicol-end}} ]] ਵਿਸ਼ਵ ਸਤਰ ਤੇ ਸਾਲ 2010 ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਕਿ ਡਾਇਬਟੀਜ਼ ਦੇ ਲਗਭਗ 90% ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ 285&nbsp;ਮੀਲੀਅਨ ਲੋਕ ਟਾਈਪ 2 ਡਾਇਬਟੀਜ਼ ਨਾਲ ਪੀੜਿਤ ਸਨ।<ref name=Will2011>{{cite book|title=Williams textbook of endocrinology.|publisher=Elsevier/Saunders|location=Philadelphia|isbn=978-1-4377-0324-5|pages=1371–1435|edition=12th}}</ref> ਇਹ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ 6% ਵਿਅਸਕ ਜਨਤਾ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ।<ref name=Mee2007>{{cite journal|last=Meetoo|first=D|coauthors=McGovern, P, Safadi, R|title=An epidemiological overview of diabetes across the world|url=https://archive.org/details/sim_british-journal-of-nursing_september-13-26-2007_16_16/page/1002|journal=British journal of nursing (Mark Allen Publishing)|date=2007 Sep 13-27|volume=16|issue=16|pages=1002–7|pmid=18026039}}</ref> ਡਾਇਬਟੀਜ਼ [[developed world|ਵਿਕਸਤ]] ਅਤੇ [[ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਵਿਸ਼ਵ]] ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਆਮ ਹੈ।<ref name=Will2011/> ਇਹ ਵਿਕਾਸ ਅਧੀਨ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿੱਚ ਅਸਧਾਰਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।<ref name=Green2011/> ਕੁਝ ਜਾਤੀ ਸਮੂਹਾਂ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿੱਚ ਲਗਦੀਆਂ ਹਨ,<ref name=Will2011/><ref>{{cite journal |author=Abate N, Chandalia M |title=Ethnicity and type 2 diabetes: focus on Asian Indians |journal=J. Diabetes Complicat. |volume=15|issue=6 |pages=320–7 |year=2001 |pmid=11711326 |doi= 10.1016/S1056-8727(01)00161-1|url=}}</ref> ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[South Asian ethnic groups|ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ਿਆਈ]], [[ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਦੀਪਵਾਸੀ]], [[ਲਾਤੀਨੀ]], ਅਤੇ [[Indigenous peoples of the Americas|ਮੂਲ ਅਮਰੀਕੀ]] ਔਰਤਾਂ।<ref name=Vij2010/> ਇਹ ਕੁਝ ਜਾਤੀ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ [[ਪੱਛਮੀ ਜੀਵਨਸ਼ੈਲੀ]] ਪ੍ਰਤੀ ਵਧੀ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਕਾਰਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite journal|last=Carulli|first=L|coauthors=Rondinella, S, Lombardini, S, Canedi, I, Loria, P, Carulli, N|title=Review article: diabetes, genetics and ethnicity|journal=Alimentary pharmacology & therapeutics|date=2005 Nov|volume=22 Suppl 2|pages=16–9|pmid=16225465|doi=10.1111/j.1365-2036.2005.02588.x}}</ref> ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਤੌਰ ਤੇ ਇਸਨੂੰ ਵਿਅਸਕਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਰੋਗ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਟਾਈਪ 2 ਡਾਇਬਟੀਜ਼ ਵਧ ਰਹੀਆਂ [[childhood obesity|ਮੋਟਾਪਾ]] ਦਰਾਂ ਨਾਲ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਮਾਂਤਰ ਤੌਰ ਤੇ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=Will2011/> ਟਾਈਪ 2 ਡਾਇਬਟੀਜ਼ ਹੁਣ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਟਾਈਪ 1 ਡਾਇਬਟੀਜ਼ ਕਿਸ਼ੋਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆਮ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ।<ref name=Green2011/> 1985 ਵਿੱਚ ਡਾਇਬਟੀਜ਼ ਦੀਆਂ ਦਰਾਂ ਅਨੁਮਾਨਿਤ 30&nbsp;ਮੀਲੀਅਨ ਸਨ ਜੋ ਸਾਲ 1995 ਵਿੱਚ ਵੱਧ ਕੇ 135&nbsp;ਮੀਲੀਅਨ ਅਤੇ ਸਾਲ 2005 ਵਿੱਚ 217&nbsp;ਮੀਲੀਅਨ ਹੋ ਗਈਆਂ।<ref name=Epi2006>{{cite journal|last=Smyth|first=S|coauthors=Heron, A|title=Diabetes and obesity: the twin epidemics|journal=Nature Medicine|date=2006 Jan|volume=12|issue=1|pages=75–80|pmid=16397575|doi=10.1038/nm0106-75}}</ref> ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਇਸ ਵਾਧੇ ਦਾ ਕਾਰਨ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਬਜੁਰਗ ਆਬਾਦੀ ਦਾ ਵਧਣਾ, ਕਸਰਤ ਦੀ ਕਮੀ ਅਤੇ ਮੋਟਾਪੇ ਦੀਆਂ ਦਰਾਂ ਦਾ ਵਧਣਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।<ref name=Epi2006/> ਸਾਲ 2000 ਅਨੁਸਾਰ, ਡਾਇਬਟੀਜ਼ ਦੇ ਰੋਗੀਆਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੰਖਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਪੰਜ ਦੇਸ਼ ਭਾਰਤ 31.7&nbsp; ਮੀਲੀਅਨ, ਚੀਨ 20.8&nbsp; ਮੀਲੀਅਨ, ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ 17.7&nbsp; ਮੀਲੀਅਨ, ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ 8.4&nbsp; ਮੀਲੀਅਨ, ਅਤੇ ਜਾਪਾਨ 6.8&nbsp; ਮੀਲੀਅਨ ਸੀ।<ref name = "Wild 2004">{{cite journal |author=Wild S, Roglic G, Green A, Sicree R, King H |title=Global prevalence of diabetes: estimates for the year 2000 and projections for 2030 |journal=Diabetes Care |volume=27 |issue=5|pages=1047–53 |year=2004 |month=May |pmid=15111519|doi= 10.2337/diacare.27.5.1047|url=https://archive.org/details/sim_diabetes-care_2004-05_27_5/page/1047}}</ref> [[ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਗਠਨ]] ਦੁਆਰਾ ਇਸਨੂੰ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਆਪੀ [[ਮਹਾਂਮਾਰੀ]] ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite web|title=Diabetes Fact sheet N°312|url=http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs312/en/|work=World Health Organization|accessdate=9 January 2012|month=Aug|year=2011}}</ref> ==ਇਤਿਹਾਸ== {{Main|ਸ਼ੱਕਰ ਰੋਗ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ}} ਡਾਇਬਟੀਜ਼<ref>{{cite book|last=Ripoll|first=Brian C. Leutholtz, Ignacio|title=Exercise and disease management|publisher=CRC Press|location=Boca Raton|isbn=978-1-4398-2759-8|page=25|url=http://books.google.ca/books?id=eAn9-bm_pi8C&pg=PA25|edition=2nd|date=2011-04-25}}</ref> 1500 [[Common Era|BCE]] ਵਿੱਚ “ਪਿਸ਼ਾਬ ਦਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਆਉਣਾ” ਦੱਸਦੀ ਹੋਈ ਮਿਸਰ ਦੇ ਹਸਤਲੇਖ ਵਿੱਚ [[Circa|c.]] ਦੱਸੇ ਪਹਿਲੇ ਰੋਗਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।<ref name=History2010/> ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਵਰਣਿਤ ਮਾਮਲਿਆਂ ਨੂੰ ਟਾਈਪ 1 ਡਾਇਬਟੀਜ਼ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇਗਾ।<ref name=History2010>{{cite book|last=editor|first=Leonid Poretsky,|title=Principles of diabetes mellitus|year=2009|publisher=Springer|location=New York|isbn=978-0-387-09840-1|page=3|url=http://books.google.ca/books?id=i0qojvF1SpUC&pg=PA3|edition=2nd}}</ref> ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਭਾਰਤੀ ਚਿਕਿਤਸਕਾਂ ਨੇ ਇਸ ਰੋਗ ਨੂੰ ਖੋਜਿਆਂ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ “ਮਧੂਮੇਹ” ਜਾਂ “ਸ਼ਹਿਦ ਵਰਗੇ ਪਿਸ਼ਾਬ” ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਰਗੀਕ੍ਰਿਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਟਿੱਪਣੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਇਹ ਪਿਸ਼ਾਬ ਕੀੜੀਆਂ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕਰੇਗਾ।<ref name=History2010/> ਸ਼ਬਦ “ਡਾਇਬਟੀਜ਼: ਜਾਂ ‘ਵਿਚਕਾਰੋਂ ਲੰਘਣਾ” ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਵਰਤੋਂ ਯੂਨਾਨ ਦੇ [[Apollonius (physician)|ਅਪੋਲੋਨੀਅਸ ਆਫ਼ ਮੈਮਫਿਸ]] ਦੁਆਰਾ 230&nbsp;BCE ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ।<ref name=History2010/> [[ਗੈਲਨ]] ਨੇ [[ਰੋਮਨ ਰਾਜ]] ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਰੋਗ ਦੁਰਲੱਭ ਤੇ ਟਿੱਪਣੀ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਕੇਵਲ ਦੋ ਮਾਮਲੇ ਦੇਖੇ।<ref name=History2010/> 400-500&nbsp;AD AD ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਚਿਕਿਤਸਕ ਅਤੇ ਚਰਕ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਟਾਈਪ 1 ਅਤੇ ਟਾਈਪ 2 ਡਾਇਬਟੀਜ਼ ਦੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੱਸਿਆ, ਟਾਈਪ 1 ਨੂੰ ਜਵਾਨੀ ਅਤੇ ਟਾਈਪ 2 ਨੂੰ ਮੋਟਾਪੇ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ।<ref name=History2010/> ਸ਼ਬਦ “ਮੈਲੀਟਸ” ਜਾਂ “ਸ਼ਹਿਦ ਤੋਂ” ਬ੍ਰਿਟਨ ਜੋਹਨ ਰੋਲੋ ਦੁਆਰਾ [[ਡਾਇਬਟੀਜ਼ ਇੰਸਪੀਡਸ]] ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰਨ ਲਈ 1700s ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਆਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆਂ ਜਿਸਦਾ ਸੰਬੰਧ ਲਗਾਤਾਰ ਪਿਸ਼ਾਬ ਆਉਣ ਨਾਲ ਹੈ।<ref name=History2010/> 20 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੱਕ ਕੋਈ ਪ੍ਰਭਾਵਕਾਰੀ ਇਲਾਜ ਵਿਕਸਿਤ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਕੈਨੇਡੀਅਨ [[ਫਰੈਡ੍ਰਿਕ ਬੈਟਿੰਗਾਂ]] ਅਤੇ [[Charles Herbert Best|ਚਾਰਲਸ ਬੈਸਟ]] ਨੇ ਸਾਲ 1921 ਅਤੇ 1922 ਵਿੱਚ ਇਨਸੁਲਿਨ ਦੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ।<ref name=History2010/> ਇਸ ਦਾ ਪਾਲਣ ਸਾਲ 1940s ਵਿੱਚ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ NPH ਇਨਸੁਲਿਨ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref name=History2010/> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} ==ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ== <!--========================({{No More Links}})============================ | PLEASE BE CAUTIOUS IN ADDING MORE LINKS TO THIS ARTICLE. WIKIPEDIA | | IS NOT A COLLECTION OF LINKS NOR SHOULD IT BE USED FOR ADVERTISING. | | | | Excessive or inappropriate links WILL BE DELETED. | | See [[Wikipedia:External links]] & [[Wikipedia:Spam]] for details. | | | | If there are already plentiful links, please propose additions or | | replacements on this article's discussion page, or submit your link | | to the relevant category at the Open Directory Project (dmoz.org) | | and link back to that category using the {{dmoz}} template. | =======================({{No More Links}})=============================--> *{{dmoz|Health/Conditions_and_Diseases/Endocrine_Disorders/Pancreas/Diabetes/Type_2}} * [http://diabetes.niddk.nih.gov/ National Diabetes Information Clearinghouse] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100221034416/http://diabetes.niddk.nih.gov/ |date=2010-02-21 }} * [http://www.cdc.gov/diabetes/ Centers for Disease Control (Endocrine pathology)] {{ਬਿਮਾਰੀਆਂ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:Aging-associated diseases]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:Diabetes]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:Medical conditions related to obesity]] 2mbb0hlggi62budrd9nx9w85hv630fl 0 37756 842344 715695 2026-07-10T20:00:39Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842344 wikitext text/x-wiki {{Infobox person |name= ਇਮਾਮ ਅਹਮਦ ਰਜਾ ਖਾਨ ਕਾਦਰੀ <br />اعلیٰ حضرت امام احمد رضا خان قادری |lived={{birth date|1856}}&ndash;{{Wisaal date |1921}} |image=DargahAlahazrat.jpg |caption=ਮੁਸਤਫਾ ਜਾਨੇ ਰਹਮਤ ਪੇ ਲਾਖੋਂ ਸਲਾਮ ਸ਼ਮੇਂ ਬਜਮੇ ਹਿਦਾਇਤ ਪੇ ਲਾਖੋਂ ਸਲਾਮ |alternate name= ਆਲਾ ਹਜਰਤ ਅਤੇ ਮੁਜਦਦਿਦੇ ਆਜਮ |birth_date = 14 ਜੂਨ 1856<ref>''Hayat-e-Aala Hadhrat'', vol.1 p.1</ref> |birth_place =[[ਬਰੇਲੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]], [[ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]], [[ਭਾਰਤ]] |death_date=[[1921]] (ਉਮਰ 64–65) |death_place =[[ਬਰੇਲੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]], [[ਭਾਰਤ]] |religion= [[ਇਸਲਾਮ]], ਸੁੰਨੀ }} ਇਮਾਮ ਅਹਿਮਦ ਰਜਾ ਖਾਨ ਫਾਜਿਲੇ ਬਰੇਲਵੀ ({{lang-ur|{{Nastaliq| احمد رضاخان}}}}, {{lang-hi|अहमद रज़ा खान}}, 1856–1921) ਹਨਾਫੀ ਸੁੰਨੀ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਦੱਖਣ ਏਸ਼ੀਆ ਦੀ [[ਬਰੇਲਵੀ ਲਹਿਰ]] ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਰੱਖੀ।<ref>See: *''Illustrated Dictionary of the Muslim World'' (2011), p. 113. [[Marshall Cavendish]], ISBN 9780761479291 *''Globalisation, Religion & Development'' (2011), p. 53. Farhang Morady and İsmail Şiriner (eds.). London: International Journal of Politics and Economics. *Rowena Robinson (2005) ''Tremors of Violence: Muslim Survivors of Ethnic Strife in Western India'', p. 191. [[Thousand Oaks, California|Thousand Oaks]]: [[Sage Publications]], ISBN 0761934081 *Roshen Dalal (2010) ''The Religions of India: A Concise Guide to Nine Major Faiths'', p. 51. Revised edition. [[City of Westminster]]: [[Penguin Books]], ISBN 9780143415176 *[[Barbara D. Metcalf]] (2009) ''Islam in South Asia in Practice'', p. 342. [[Princeton, New Jersey|Princeton]]: [[Princeton University Press]]. *''The Columbia World Dictionary of Islamism'' (2007), p. 92. Oliver Roy and Antoine Sfeir (eds.), [[New York City|New York]]: [[Columbia University Press]]. *{{cite journal|author=Gregory C. Doxlowski and Usha Sanyal |title=Devotional Islam and Politics in British India: Ahmad Riza Khan Barelwi and His Movement, 1870–1920|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-oriental-society_october-december-1999_119_4/page/707 |journal=Journal of the American Oriental Society|date=Oct–Dec 1999|volume=119|issue=4 |pages= 707–709|jstor=604866|doi=10.2307/604866}} *Elizabeth Sirriyeh (1999) ''Sufis and Anti-Sufis: The Defense, Rethinking and Rejection of Sufism in the Modern World'', p. 49. [[London]]: [[Routledge]], ISBN 0-7007-1058-2.</ref><ref name="journals.cambridge.org">{{cite journal|author=Usha Sanyal|title= Generational Changes in the Leadership of the Ahl-e Sunnat Movement in North India during the Twentieth Century|url=https://archive.org/details/sim_modern-asian-studies_1998-07_32_3/page/635|journal= Modern Asian Studies |year=1998|doi=10.1017/S0026749X98003059|volume=32|issue=3|pages=635}}</ref><ref>Ali Riaz (2008) ''Faithful Education: Madrassahs in South Asia'', p. 75. [[New Brunswick, New Jersey|New Brunswick]]: [[Rutgers University Press]], ISBN 9780813543451</ref> ਉਸਦਾ ਜਨਮ 10 ਸ਼ੱਵਾਲ 1672 ਹਿਜਰੀ ਮੁਤਾਬਕ 14 ਜੂਨ 1856 ਨੂੰ ਬਰੇਲੀ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਸਦੇ ਪੂਰਵਜ ਕੰਧਾਰ ਦੇ ਪਠਾਨ ਸਨ ਜੋ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਆਏ ਸਨ। ਇਮਾਮ ਅਹਿਮਦ ਰਜਾ ਖਾਨ ਫਾਜਿਲੇ ਬਰੇਲਵੀ ਦੇ ਮੰਨਣ ਵਾਲੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਲਾਹਜਰਤ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਆਲਾ ਹਜਰਤ ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਮੁਫਤੀ, ਵਿਦਵਾਨ, ਹਾਫਿਜ, ਲੇਖਕ, ਸ਼ਾਇਰ, ਧਰਮਗੁਰੁ, ਭਾਸ਼ਾਵਿਦ, ਯੁਗਪਰਿਵਰਤਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਸੁਧਾਰਕ ਸਨ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਲੇਖਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਰੇਲਵੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1856]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1921]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਕਵੀ]] 9ma8fwmhw7hpecktjxb5zdwy2glpmet 0 39041 842180 842177 2026-07-10T13:25:58Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 842180 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਖਾਲੜਾ | image = JaswantSinghKhalra.jpg | caption = ਸਵਰਗੀ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਖਾਲੜਾ ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਭਾਸ਼ਣ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ | native_name = | native_name_lang = | birth_date = 1952 | birth_place = [[ਖਾਲੜਾ]], [[ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਤਰਨ ਤਾਰਨ]], ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ | death_date = {{death date and age|1995|1952}} | death_place = [[ਝਬਾਲ ਕਲਾਂ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] | death_cause = | occupation = ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਰਕੁਨ | spouse = [[ਪਰਮਜੀਤ ਕੌਰ ਖਾਲੜਾ]] }} '''ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਖਾਲੜਾ''' (1952–1995)<ref>{{Cite web |date=2020-10-26 |title=The Valiant – Jaswant Singh Khalra: New Book Launched |url=https://sikhsiyasat.net/the-valiant-jaswant-singh-khalra-new-book-launched/ |access-date=2022-09-06 |website=Sikh Siyasat News |language=en |archive-date=2022-09-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220906032213/https://sikhsiyasat.net/the-valiant-jaswant-singh-khalra-new-book-launched/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite news |date=6 September 1995 |title=India: Fear of disappearance / fear of torture: Jaswant Singh Khalra, human rights activist |url=https://www.amnesty.org/en/documents/asa20/026/1995/en/ |work=Amnesty International}}</ref> ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਰਕੁਨ ਸੀ। ਉਹ [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਘੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਰਕੁਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ।<ref>{{Cite book |title=Symphony of Freedom |publisher=All India Peoples Resistance Forum |year=11 October 2008 |pages=Papers on Nationality Question |quote=Even in the last three years in Punjab six advocates, five journalists and a number of prominent human rights activists like Jaswant Singh Khalra and Ram Singh Billing have been killed by extra judicial execution, by the hit squad of the Punjab police.}}</ref><ref>{{Cite web |last=Singh |first=Santbir |date=8 September 2025 |title=The Legacy of Jaswant Singh Khalra |url=https://sikhri.org/articles/the-legacy-of-jaswant-singh-khalra |website=Sikh Research Institute |quote=Thirty years ago, famed human rights activist Bhai Jaswant Singh Khalra was abducted, tortured, and murdered by the Punjab Police. He was killed for the work he did in exposing the Punjab Police’s crimes of extrajudicial killings and illegal cremations. Three decades after his death, what can we learn from his example?}}</ref><ref>{{Cite book |last=Singh |first=Ajmer |title=Darkness Defied: The Life and Legacy of Jaswant Singh Khalra |year=2025 |quote=an immortal defender of human rights, who relentlessly pursued the truth to unmask the impunity and injustices perpetrated by the Indian state.}}</ref> ਉਸਨੇ [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬਗਾਵਤ]] ਦੌਰਾਨ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਦੁਆਰਾ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਥਿਤ ਗੈਰ-ਨਿਆਇਕ ਕਤਲਾਂ, ਜਬਰੀ ਲਾਪਤਾ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਸਕਾਰ ਦੇ ਸਬੂਤਾਂ ਦਾ ਪਰਦਾਫਾਸ਼ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਨੂੰ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਹਿਚਾਣ ਵੀ ਮਿਲੀ।<ref name=":1" /> ਉਸਦੀ ਜਾਂਚ ਨੇ ਲਗਭਗ 25,000 ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਸਕਾਰਾਂ ਦਾ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀਕਰਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਲਗਭਗ 2,000 ਪੁਲਿਸ ਕਰਮਚਾਰੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਹੱਤਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Southeast Asia p.74">The Politics of Religion in South and Southeast Asia, p. 74, Taylor & Francis, by Ishtiaq Ahmed.</ref><ref>{{Cite news |last=Yasmin |first=Shahana |date=7 July 2026 |title=Why a Diljit Dosanjh film released after a four-year battle with censors was gone within two days |url=https://www.independent.co.uk/asia/india/diljit-dosanjh-satluj-removed-streaming-zee5-cbfc-censorship-b3009719.html |work=The Independent |quote=The life of Sikh human rights activist Jaswant Singh Khalra, who documented over 25,000 alleged extrajudicial killings in Punjab in the late 1980s and early 1990s, when the northern Indian state was gripped by a deadly insurgency, before he was abducted and murdered in 1995.}}</ref> ਖਾਲੜਾ ਦੇ ਕੰਮ ਨੇ [[ਐਮਨੈਸਟੀ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ]] ਸਮੇਤ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚਿਆ ਅਤੇ 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਬਾਰੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਬਣ ਗਈ।<ref name="amnesty">{{Cite web |date=31 March 1998 |title=India: A Mockery of Justice: The case concerning the “disappearance” of human rights defender Jaswant Singh Khalra severely undermined |url=https://www.amnesty.org/en/documents/asa20/007/1998/en/ |website=Amnesty International |quote=This brief report documents the means used by accused police officers, including delay of proceedings and intimidation of witnesses, in their search of impunity for the “disappearance” of Jaswant Singh Khalra, human rights defender and General secretary of the Human Rights Wing of the Akali Dal political party.}}</ref> ਖਾਲੜਾ ਨੂੰ 6 ਸਤੰਬਰ 1995 ਨੂੰ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਦੇ ਬਾਹਰੋਂ ਅਗਵਾ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਹੱਤਿਆ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਾਮਲਾ ਬਣ ਗਈ, ਜਿਸਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਛੇ [[ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ (ਭਾਰਤ)|ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ]] ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਅਗਵਾ ਅਤੇ ਕਤਲ ਲਈ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਮਰ ਕੈਦ ਹੋਈ। ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸੱਚਾਈ, ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਅਤੇ ਨਿਆਂ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣ ਗਈ ਹੈ।<ref>{{Cite news |last=Rana |first=Yudhvir |title=31 Years on, image of Khalra being driven away still haunts eyewitness |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chandigarh/31-years-on-image-of-khalra-being-driven-away-still-haunts-eyewitness/articleshow/132224242.cms |work=Times of India |quote=His efforts shed light on thousands of unidentified killings and earned him global recognition as a symbol of resistance against human rights abuses.}}</ref><ref>{{Cite web |date=27 September 2005 |title=Other Screams of Terror |url=https://www.hrw.org/news/2005/09/27/other-screams-terror |website=Human Rights Watch |quote=The killing of Jaswant Singh Khalra cannot, and should not, be forgotten. For Jaswant Singh Khalra took on an indispensable job in a democracy: he dared to ask questions.}}</ref><ref>{{Cite news |date=3 June 2014 |title=How Punjab's missing thousands are being forgotten |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-india-27585500 |work=BBC |quote=His lawyers point out that similar arguments were made against the police whistleblower who testified after the 1995 murder of prominent human rights lawyer Jaswant Singh Khalra. Five police officers were eventually convicted of that murder.}}</ref><ref name="amnesty"/> == ਸਰਗਰਮੀ == ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਖਾਲੜਾ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਖਾੜਕੂਵਾਦ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਪੰਜਾਬ ਦੇ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ|ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸ਼ਹਿਰ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬੈਂਕ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਸਨ। [[ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ]], [[ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ]] ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਅਤੇ 1984 ਦੇ ਸਿੱਖ ਵਿਰੋਧੀ ਦੰਗਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ ਸ਼ੱਕੀਆਂ ਨੂੰ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਲੈਣ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜ਼ਾਹਰ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸ਼ੱਕੀ ਅੱਤਵਾਦੀਆਂ ਵਜੋਂ। ਪੁਲਿਸ 'ਤੇ ਨਿਹੱਥੇ ਸ਼ੱਕੀਆਂ ਨੂੰ ਝੂਠੇ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਵਿੱਚ ਮਾਰਨ ਅਤੇ ਕਤਲਾਂ ਨੂੰ ਛੁਪਾਉਣ ਲਈ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਸਾੜਨ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਸੀ।<ref>"Who Killed the Sikhs". Journeyman Pictures. 4 June 2002. [https://www.youtube.com/user/journeymanpictures#p/search/0/HZTCFxBY6Tw "a portion of this documentary can be viewed here"]</ref><ref>[http://www.ensaaf.org/publications/reports/protectingthekillers/ "Protecting the Killers: A Policy of Impunity in Punjab, India,"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171111004319/http://www.ensaaf.org/publications/reports/protectingthekillers/|date=11 November 2017}}, Human Rights Watch & Ensaaf Joint Report, 18 October 2007. pp. 29-30.</ref> ਖਾਲੜਾ ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਚਾਰ ਵੱਡੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਸਬੂਤ ਅਤੇ ਗਵਾਹ ਇਕੱਠੇ ਕਰਨਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਹਿਲਾ ਦੀ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਹੱਤਿਆ, ਸੱਤ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਮਨੁੱਖੀ ਢਾਲ ਦਾ ਮਾਮਲਾ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ 25000 ਅਣਪਛਾਤੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਅੱਤਵਾਦ ਵਿਰੋਧੀ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲਗਭਗ 2,000 ਪੁਲਿਸ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਸਬੰਧੀ ਮਾਮਲੇ ਸਨ। <ref>Politics of genocide: Punjab, 1984-1998, Inderjit Singh Jaijee, p.101, Inderjit Singh Jaijee, 1999</ref> [[ਕੇਂਦਰੀ ਜਾਂਚ ਬਿਊਰੋ]], ਇੱਕ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਏਜੰਸੀ, ਨੇ ਸਿੱਟਾ ਕੱਢਿਆ ਕਿ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਇਕੱਲੇ [[ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਤਰਨਤਾਰਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] ਵਿੱਚ 2,097 ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਸੀ। [[ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ]] ਦੁਆਰਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸੀ.ਬੀ.ਆਈ. ਜਾਂਚ ਰਿਕਾਰਡਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ (ਸਥਾਸ਼ਿਵਮ ਜੇ - ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਭੂਤਾ ਸੀ - ਅਤੇ ਚੌਹਾਨ ਜੇ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਿਥਪਾਲ ਸਿੰਘ ਬਨਾਮ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ)<ref>Prithipal Singh v. State of Punjab, (2012) 1 SCC 10</ref> ਉਹ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਰਕੁਨ ਸੀ ਜੋ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਬਗਾਵਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਲਾਵਾਰਿਸ ਮਨੁੱਖੀ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦੇ ਅਗਵਾ, ਖਾਤਮੇ ਅਤੇ ਸਸਕਾਰ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਪੁਲਿਸ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਅੱਤਵਾਦੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਹਾਨੇ ਮਾਰ ਰਹੀ ਸੀ ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਰਿਕਾਰਡ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦਾ ਨਿਪਟਾਰਾ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ।<ref name="express">{{cite web |title=khalra custodial death-sc upholds life in jail for Punjab cops |url=http://archive.indianexpress.com/news/activist-khalra-custodial-death--sc-upholds-life-in-jail-for-punjab-cops/871023/ |url-status=dead |access-date=15 November 2015}}</ref> ਇਹ ਵੀ ਕਲਪਿਤ ਕਹਾਣੀ ਹੈ ਕਿ ਕੁਝ ਲਾਪਤਾ ਸਾਥੀਆਂ ਦੀ ਭਾਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਖਾਲੜਾ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਨਗਰ ਨਿਗਮ ਤੋਂ ਫਾਈਲਾਂ ਮਿਲੀਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨਾਮ, ਉਮਰ ਅਤੇ ਪਤੇ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੁਲਿਸ ਦੁਆਰਾ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>SBS Dateline. April 2002. [http://www.ensaaf.org/multimedia/?p=203 "a portion of this episode on Punjab can be viewed here"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110717050408/http://www.ensaaf.org/multimedia/?p=203|date=17 July 2011}}</ref> ਹੋਰ ਖੋਜ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ 3 ਹੋਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੇਸਾਂ ਦਾ ਖੁਲਾਸਾ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦਾ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ।<ref>Kumar, Ram; Singh, Amrik; Agrwaal, Ashok & Kaur, Jaskaran (2003). Reduced To Ashes: The Insurgency and Human Rights in Punjab. Kathamandu (Nepal): South Asia Forum for Human Rights. {{ISBN|99933-53-57-4}} [https://web.archive.org/web/20100504012557/http://www.ensaaf.org/publications/other/reducedtoashes.pdf "Biography of Khalra, Chapter 1, Reduced to Ashes (pdf, 5 MB)"] p.54.</ref> [[ਕੌਮੀ ਮਨੁੱਖੀ ਹੱਕ ਕਮਿਸ਼ਨ (ਭਾਰਤ)|ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਕਮਿਸ਼ਨ]] ਨੇ ਕੁਝ ਪਛਾਣੀਆਂ ਗਈਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੁਲਿਸ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਮਜੀਠਾ ਅਤੇ ਤਰਨਤਾਰਨ ਵਿੱਚ ਜੂਨ 1984 ਅਤੇ ਦਸੰਬਰ 1994 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਪਰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਕਿ ਇਹ ਕਿਸਨੇ ਮਾਰੇ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਕਮਿਸ਼ਨ ਨੇ ਇਸ ਡੇਟਾ ਦੀ ਵੈਧਤਾ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਖਾਲੜਾ ਨੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ 2,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜ ਵੱਲੋਂ ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ ਅਤੇ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਤੱਕ, ਬਗਾਵਤ ਦੌਰਾਨ "ਲਾਪਤਾ" ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਆਪਣੇ ਲਾਪਤਾ ਅਜ਼ੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਕਿਸਮਤ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਇੰਡੀਆ ਦੁਆਰਾ ਕੁਝ ਕੁ ਨਾਵਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਸੂਚੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=NHRCList |url=https://www.tribuneindia.com/2004/20040730/nhrc1.htm |access-date=2019-05-29 |website=www.tribuneindia.com}}</ref> === ਪੁਲਿਸ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ === ਕੁਝ ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੀ ਪਿੱਠ ਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਜਦ ਖਾਲੜਾ ਦੇ ਇੱਕ ਮਿੱਤਰ, ਸੈਂਟਰਲ ਕੋਆਪਰੇਟਿਵ ਬੈਂਕ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ, ਗੁੰਮ ਹੋ ਗਏ ਤਾਂ ਸਾਧਾਰਨ ਢੰਗ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਭਾਲ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦੇ ਪੁਲਿਸ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੀ ਗੱਲ ਕੰਨੀਂ ਪਈ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨਘਾਟ ਤੋਂ ਪਤਾ ਕਰਨ 'ਤੇ ਇਹ ਦੁੱਖਦਾਈ ਕਹਾਣੀ ਸੱਚੀ ਸਾਬਤ ਹੋਈ। ਅੱਗੇ ਜਾ ਕੇ ਉਸ ਮ੍ਰਿਤਕ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਾਥੀ ਦੀ ਮੌਤ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵੀ ਮਿਲੀ। ਇਸੇ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕਾਂ ਹੋਰ ‘ਅਣਪਛਾਤੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦੇ ਸਸਕਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਆਈ। ਮਿਉਂਸਪਲ ਕਮੇਟੀ 'ਚੋਂ ਕਿੰਨੀਆਂ ਲੱਕੜਾਂ ਆਈਆਂ, ਕਲਰਕਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿੰਨੀ ਰਿਸ਼ਵਤ ਖਾਧੀ ਤੇ ਫਿਰ ਤਰਨਤਾਰਨ ਤੇ ਪੱਟੀ ਦੇ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨਘਾਟਾਂ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਝੂਠੇ ਪੁਲਿਸ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਤੇ ਕਿੰਨੀਆਂ ਅਣਪਛਾਤੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦੇ ਸਸਕਾਰ ਹੋਏ, ਕਿੰਨੇ ਅੱਧਸੜੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅੰਗ ਕੁੱਤੇ ਵੀ ਖਾਂਦੇ ਰਹੇ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਹੋਰ ਅਨੇਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਖਾਲੜਾ ਜੀ ਆਪਣੀ ਡਾਇਰੀ ਵਿੱਚ ਕਲਮਬੰਦ ਕਰਦੇ ਗਏ। ਸ਼ਮਸ਼ਾਨਘਾਟ ਦੇ ਰਜਿਸਟਰਾਂ ਦੀਆਂ ਨਕਲਾਂ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਤਕਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਪਤੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਆ ਗਏ। ਖਾਲ਼ੜਾ ਨੇ ਅਣਪਛਾਤੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਜੱਗ ਜ਼ਾਹਰ ਕਰਦਿਆਂ ਅਮਰੀਕਾ, ਕਨੇਡਾ ਤੇ ਬਰਤਾਨੀਆ ਦੀਆਂ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟਾਂ ਅਤੇ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਪੱਧਰ ਦੀਆਂ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸੈਂਕੜੇ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਮ੍ਰਿਤਕਾਂ ਦੀ ਲਿਸਟਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ। == ਪਰਿਵਾਰ == ਖਾਲੜਾ ਦੇ ਦਾਦਾ ਜੀ, ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ, ਬਟਾਲਾ ਵਿਖੇ ਛੋਲੇ ਕੁਲਚਿਆਂ ਦੀ ਰੇਹੜੀ ਲਗਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਵੀ [[ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਦੇ ਮੁਸਾਫਰਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਕਾਮਾਗਾਟਾ ਮਾਰੂ ਜਹਾਜ਼]] ਦੇ 376 ਯਾਤਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ, ਜੋ 1914 ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼-ਹਾਂਗ ਕਾਂਗ ਤੋਂ ਸ਼ੰਘਾਈ, ਚੀਨ ਅਤੇ [[ਯੋਕੋਹਾਮਾ]], [[ਜਪਾਨ|ਜਾਪਾਨ]] ਰਾਹੀਂ [[ਵੈਨਕੂਵਰ]], [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕੋਲੰਬੀਆ]], [[ਕੈਨੇਡਾ]] ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਪੰਜਾਬ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ]] ਤੋਂ 376 ਯਾਤਰੀ ਸਵਾਰ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 24 ਨੂੰ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਬਾਕੀ 352 ਯਾਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਉਤਰਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਅਤੇ ਜਹਾਜ਼ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਸਮੇਤ ਹੋਰਨਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਹੁੰਚਣ 'ਤੇ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿਰੁੱਧ ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ ਵਿੱਚ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪਤਨੀ, [[ਪਰਮਜੀਤ ਕੌਰ ਖਾਲੜਾ]], ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਸਰਗਰਮੀ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਖੁਦ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਰਕੁਨ ਹੈ। ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦੋ ਬੱਚੇ ਨਵਕਿਰਨ ਕੌਰ ਅਤੇ ਜਨਮੀਤ ਸਿੰਘ ਉਸਦੇ ਜੀਵਤ ਬੱਚੇ ਹਨ। ਉਸਦੇ ਜੀਵਤ ਪਰਿਵਾਰਕ ਮੈਂਬਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ, ਮਾਂ ਮੁਖਤਾਰ ਕੌਰ, ਤਿੰਨ ਭਰਾ ਰਾਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ, ਅਮਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ (ਦੋਵੇਂ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ) ਅਤੇ ਗੁਰਦੇਵ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ (ਆਸਟ੍ਰੀਆ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ) ਅਤੇ ਪੰਜ ਭੈਣਾਂ: ਪਰੀਤਮ ਕੌਰ, ਮਹਿੰਦਰ ਕੌਰ, ਹਰਜਿੰਦਰ ਕੌਰ (ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਬੀਈਓ) ਬਲਬੀਰ ਕੌਰ (ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਹੈੱਡਟੀਚਰ) ਅਤੇ ਬੇਅੰਤ ਕੌਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref>{{Cite web |last=Kumar |first=Ram |date= |title=Reduced To Ashes: The Insurgency and Human Rights in Punjab. |url=https://en.wikipedia.org/wiki/South_Asia_Forum_for_Human_Rights |website=South Asia Forum for Human Rights.}}</ref> ==ਸ਼ਹੀਦੀ== 6 ਸਤੰਬਰ 1995 ਨੂੰ, ਜਦੋਂ ਖਾਲੜਾ ਆਪਣੇ ਘਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਪਣੀ ਕਾਰ ਧੋ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਅਗਵਾ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ [[ਝਬਾਲ]] ਪੁਲਿਸ ਸਟੇਸ਼ਨ ਲੈ ਗਏ।<ref name="amnesty"/> ਹਾਲਾਂਕਿ ਗਵਾਹਾਂ ਨੇ ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਬਿਆਨ ਦਿੱਤੇ, ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਜਨਰਲ, ਕੰਵਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ ਨੂੰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ਕਰਤਾ ਵਜੋਂ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ, ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਕਦੇ ਵੀ ਖਾਲੜਾ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰਨ ਜਾਂ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਲੈਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ।<ref name="tribune">{{cite web |date=17 February 2005 |title=K.P.S. Gill visited Khalra in jail, says witness |url=https://www.tribuneindia.com/2005/20050217/punjab1.htm |publisher=The Tribune, Chandigarh, India}}</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਨੂੰ ਉਸਦੇ ਠਿਕਾਣੇ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਖਾਲੜਾ ਪਾਸੋਂ ਅਜਿਹੀ ਗੱਲ ਅਖਵਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ‘ਅਣਪਛਾਤੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ’ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਤੇ ਪਰਦਾ ਪਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਸ. ਖਾਲੜੇ ਦੀ ਇਸ ਮੋੜ੍ਹ ਤੇ ਆ ਕੇ ਪਰਖ ਦੀ ਘੜੀ ਆ ਗਈ। ਕਾਮਰੇਡੀ ਜੀਵਨ ਆਰੰਭ ਕਰਕੇ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਰਸਤਾ ਫੜ੍ਹਦਿਆਂ ਹੀ ਉਹ ਖਾਲੜਾ ਤੋਂ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਨਿੱਬੜੇ। 6 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਪੁਲਿਸ ਦੀਆਂ ਜਿਪਸੀਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਧਾੜ ਆਈ ਤੇ ਗੈਰਕਨੂੰਨੀ ਦਿਨ ਵੇਲੇ ਸ.ਖਾਲੜਾ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸ਼ਹਿਰ ਸਥਿਤ ਕਬੀਰ ਪਾਰਕ ਵਾਲੇ ਘਰ ਵਿਚੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਚੁੱਕ ਕੇ ਲੈ ਗਈ। ਪਰਖ ਦੀ ਘੜੀ ਉਦੋਂ ਆਈ ਜਦੋਂ ਥਾਣਾ ਝਬਾਲ ਦੇ ਇੱਕ ਸੈੱਲ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਤਸੀਹੇ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਗੱਲ ਸਿਰਫ ਏਨੀ ਸੀ ਕਿ ਸ.ਖਾਲੜਾ ਨੇ ‘ਅਣਪਛਾਤੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ' ਅਤੇ 'ਝੂਠੇ ਪੁਲਿਸ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ' ਸੰਬੰਧੀ ਜੋ ਕਿਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲਵੇ। ਭੰਨੀ ਹੋਈ ਦੇਹ ਰੂਪੀ ਖਾਲੜੇ ਨੂੰ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਮਾਨਾਂਵਾਲੇ (ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ) ਵਿਖੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਸ. ਖਾਲੜਾ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਰਾਹ ਉੱਤੇ ਚੱਲਦਾ ਹੋਇਆ ਖਾਲਸਾ ਸੋਝੀ ਤਾਈਂ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਸ. ਖਾਲੜਾ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਥਾਣਾ ਝਬਾਲ ਦੇ ਸੈੱਲ ਵਿੱਚ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ। ਗੋਲੀ ਨਾਲ ਮਾਰ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਲਹੂ ਨਾਲ ਭਿੱਜੀ ਦੇਹ ਨੂੰ ਹਰੀ ਕੇ ਪੱਤਣ ਰਾਜਸਥਾਨ ਨਹਿਰ ਵਿੱਚ ਰੋੜ੍ਹ ਦਿੱਤੀ। ਸੀਬੀਆਈ ਨੇ ਖਾਲੜਾ ਕੇਸ ਦੀ ਛਾਣਬੀਨ ਕੀਤੀ ਤੇ ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪੁਲਿਸ ਅਫਸਰਾਂ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ੀ ਪਾਇਆ ਅਤੇ ਸਜ਼ਾ ਦਿਤੀ। ਇਹ ਵੀ ਗੌਰਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਅੱਜ ਤੱਕ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਖਾਲੜਾ ਦੀ ਲਾਸ਼ ਜਾਂ ਕੋਈ ਅਵਸੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਮਿਲੇ 1996 ਵਿੱਚ, ਕੇਂਦਰੀ ਜਾਂਚ ਬਿਊਰੋ ਨੂੰ ਸਬੂਤ ਮਿਲੇ ਕਿ ਉਸਨੂੰ ਤਰਨਤਾਰਨ ਦੇ ਇੱਕ ਪੁਲਿਸ ਸਟੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਨੌਂ ਪੁਲਿਸ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ 'ਤੇ ਕਤਲ ਅਤੇ ਅਗਵਾ ਕਰਨ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾਉਣ ਦੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ। ਉਸਦੇ ਕਤਲ ਦੇ ਦੋਸ਼ੀਆਂ 'ਤੇ ਦਸ ਸਾਲ ਲਈ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਲਗਾਏ ਗਏ ਸਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਸ਼ੱਕੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ਸੀਨੀਅਰ ਸੁਪਰਡੈਂਟ ਆਫ਼ ਪੁਲਿਸ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ ਦਾ 1997 ਵਿੱਚ ਰੇਲਗੱਡੀ ਅੱਗੇ ਛਾਲ ਮਾਰਕੇ ਖੁਦਕੁਸ਼ੀ ਕਰ ਗਿਆ ਸੀ। 18 ਨਵੰਬਰ 2005 ਨੂੰ, ਛੇ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਦੋ ਮੁਲਜ਼ਮਾਂ, ਡਿਪਟੀ ਸੁਪਰਡੈਂਟ ਜਸਪਾਲ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਅਮਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਖਾਲੜਾ ਦੇ ਅਗਵਾ ਅਤੇ ਕਤਲ ਲਈ ਉਮਰ ਕੈਦ ਅਤੇ ਬਾਕੀਆਂ ਨੂੰ ਸੱਤ ਸਾਲ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ ਸੀ।<ref name="ensaaf">{{cite web |title=Punjab Cops Convicted of 1995 Murder of Activist Khalra |url=http://www.ensaaf.org/news/pr2005-11-18.php |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20061123135906/http://www.ensaaf.org/news/pr2005-11-18.php |archive-date=23 November 2006 |access-date=25 January 2007 |publisher=Ensaaf}}</ref> 16 ਅਕਤੂਬਰ 2007 ਨੂੰ, ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਦੇ ਇੱਕ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਬੈਂਚ, ਜਿਸਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਜਸਟਿਸ ਮਹਿਤਾਬ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ ਅਤੇ ਏ ਐਨ ਜਿੰਦਲ ਨੇ ਕੀਤੀ, ਨੇ ਬਾਕੀ ਚਾਰ ਮੁਲਜ਼ਮਾਂ: ਸਤਨਾਮ ਸਿੰਘ, ਸੁਰਿੰਦਰ ਪਾਲ ਸਿੰਘ, ਜਸਬੀਰ ਸਿੰਘ (ਸਾਰੇ ਸਾਬਕਾ ਸਬ ਇੰਸਪੈਕਟਰ) ਅਤੇ ਪ੍ਰਿਥੀਪਾਲ ਸਿੰਘ (ਸਾਬਕਾ ਹੈੱਡ ਕਾਂਸਟੇਬਲ) ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਨੂੰ ਉਮਰ ਕੈਦ ਤੱਕ ਵਧਾ ਦਿੱਤਾ।<ref>{{cite web |date=16 October 2007 |title=Khalra murder case: HC grants life imprisonment to 4 cops - Chandigarh - City - NEWS |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chandigarh/Khalra-murder-case-HC-grants-life-imprisonment-to-4-cops/articleshow/2464188.cms |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121018162040/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2007-10-16/chandigarh/27987237_1_life-imprisonment-murder-case-jaswant-singh-khalra |archive-date=18 October 2012 |access-date=2009-08-10 |work=[[The Times of India]]}}</ref><ref>{{cite web |date=1995-09-06 |title=The Tribune, Chandigarh, India - Main News |url=http://www.tribuneindia.com/2007/20071017/main1.htm |access-date=2009-08-10 |publisher=Tribuneindia.com |archive-date=2008-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081006232527/http://www.tribuneindia.com/2007/20071017/main1.htm |url-status=dead }}</ref> 11 ਅਪ੍ਰੈਲ 2011 ਨੂੰ, ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਨੇ ਚਾਰ ਦੋਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਉਮਰ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਵਿਰੁੱਧ ਦਾਇਰ ਅਪੀਲ ਨੂੰ ਖਾਰਜ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਗੜਬੜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਗਏ ਅੱਤਿਆਚਾਰਾਂ ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ।<ref name="times">{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/SC-upholds-life-term-for-Punjab-cops/articleshow/10613312.cms|title=Activist Khalra custodial death: SC upholds life in jail for Punjab cops|date=5 November 2011|access-date=15 November 2015|website=[[The Times of India]]}}</ref> == ਵਿਰਾਸਤ == === ਯਾਦਗਾਰ === ਫਰਿਜ਼ਨੋ, ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਦੀ ਸਿਟੀ ਕੌਂਸਲ ਨੇ 26 ਅਗਸਤ 2017 ਨੂੰ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਪਾਰਕ ਦਾ ਨਾਮ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਖਾਲੜਾ ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਰੱਖਣ ਦੇ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ।<ref>{{Cite web |date=6 September 2017 |title=California city names park after Sikh human rights advocate |url=https://www.nbcnews.com/news/asian-america/california-city-renames-park-after-sikh-human-rights-advocate-n799261 |access-date=2019-11-13 |website=NBC News |language=en}}</ref> ਸਿਟੀ ਕੌਂਸਲ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਮਤਾ ਲਿਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕੌਂਸਲ ਮੈਂਬਰ ਓਲੀਵਰ ਬੈਂਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਪੰਜਾਬੀ/ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਲਈ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਖਾਲੜਾ ਮੇਰੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਲਈ [[ਮਾਰਟਿਨ ਲੂਥਰ ਕਿੰਗ ਜੂਨੀਅਰ]] ਵਾਂਗ ਹਨ।"<ref>{{Cite web |date=4 September 2017 |title=Fresno (CA) City Council To Rename Park After Jaswant Singh Khalra |url=http://www.sikhnet.com/news/fresno-ca-city-council-rename-park-after-jaswant-singh-khalra |access-date=2019-11-13 |website=SikhNet |language=en}}</ref> === ਫਿਲਮਾਂ === [[ਸਤਲੁਜ (ਫ਼ਿਲਮ)|''ਸਤਲੁਜ'']], ਇੱਕ 2026 ਭਾਰਤੀ ਖਾਲੜਾ ਦੇ ਜੀਵਨ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਦਿਲਜੀਤ ਦੋਸਾਂਝ]] ਨੇ ਖਾਲੜਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Punjab 95: Diljit Dosanjh's Jaswant Singh Khalra biopic to release in February|url=https://www.indiatoday.in/movies/story/punjab-95-jaswant-singh-khalra-biopic-may-release-in-february-hints-diljit-dosanjh-stmp-2663980-2025-01-13 |magazine=India Today |date=13 January 2025 |access-date=16 January 2025}}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ''ਘੱਲੂਘਾਰਾ'' ਅਤੇ ''ਪੰਜਾਬ '95'' ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਸੈਂਸਰ ਬੋਰਡ ਨੇ 127 ਕੱਟਾਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਸਿਰਲੇਖ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਫਿਲਮ ਅਤੇ ਨਿਰਮਾਣ ਯੂਨਿਟ 'ਤੇ ਇਤਰਾਜ਼ ਉਠਾਇਆ। ਫਿਲਮ ਦੀ ਰਿਲੀਜ਼ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਅਣਮਿੱਥੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਦੇਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਇਹ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਜ਼ੀ5 'ਤੇ, 3 ਜੁਲਾਈ, 2026 ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਕੱਟ ਦੇ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋ ਗਈ।<ref>{{cite web |title=Punjab 95 teaser: Diljit Dosanjh plays courageous activist Jaswant Singh Khalra; film to finally release on this date |url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/punjab-95-teaser-diljit-dosanjh-plays-courageous-activist-jaswant-singh-khalra-film-to-finally-release-on-this-date-9784809/ |website=The Indian Express |language=en |date=17 January 2025}}</ref><ref>{{Cite web |last=Ramachandran |first=Naman |date=2026-07-03 |title=Diljit Dosanjh’s ‘Satluj,’ Formerly ‘Punjab ’95’ That Was Pulled From Toronto, Streams Uncut on ZEE5 Global: ‘This Is the Complete Film, Without Any Cuts or Compromises’ |url=https://variety.com/2026/tv/news/diljit-dosanjh-satluj-punjab-95-uncut-zee5-global-1236801418/ |access-date=2026-07-03 |website=Variety |language=en-US}}</ref> ==ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * [[ਹਿਊਮਨ ਰਾਈਟਸ ਵਾਚ]] ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1995]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1952]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਵਿਦਰੋਹ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਸਿੱਖ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਲੋਕ]] lzl0970g840wtgdul7msdsarrgkyqti 0 39164 842338 604193 2026-07-10T19:52:15Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842338 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder |name = ਸ਼ੇਖ ਹਸੀਨਾ<br>{{small|শেখ হাসিনা}} |image = Sheikh_Hasina_(1)_(cropped).jpg |image_size = 280px |office =[[ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ]] |president = [[ਇਅਜੁਦੀਨ ਅਹਿਮਦ]]<br>[[ਜ਼ਿੱੱਲੁਰ ਰਹਿਮਾਨ]]<br>[[ਅਬਦੁਲ ਹਮੀਦ (ਸਿਆਸਤਦਾਨ)|ਅਬਦੁਲ ਹਮੀਦ]] |term_start = 6 ਜਨਵਰੀ 2009 |term_end = |predecessor = [[ਫਖਰੂਦੀਨ ਅਹਿਮਦ]] {{small|(ਐਕਟਿੰਗ)}} |successor = |president1 = [[ਅਬਦੁਰ ਰਹਿਮਾਨ ਬਿਸਵਾਸ]]<br>[[ਸ਼ਹਾਬੁਦੀਨ ਅਹਿਮਦ]] |term_start1 = 23 ਜੂਨ 1996 |term_end1 = 15 ਜੁਲਾਈ 2001 |predecessor1 = [[ਮੁਹੰਮਦ ਹਬੀਬੁਰ ਰਹਿਮਾਨ]] {{small|(ਐਕਟਿੰਗ)}} |successor1 = [[ਲਤੀਫਉਰ ਰਹਿਮਾਨ]] {{small|(ਐਕਟਿੰਗ)}} |office2 = [[ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰ (ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼) ਦੀ ਆਗੂ|ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰ ਦੀ ਆਗੂ]] |term_start2 = 10 ਅਕਤੂਬਰ 2001 |term_end2 = 29 ਅਕਤੂਬਰ 2006 |predecessor2 = [[ਖ਼ਾਲਿਦਾ ਜ਼ੀਆ]] |successor2 = [[ਖ਼ਾਲਿਦਾ ਜ਼ੀਆ]] |term_start3 = 20 ਮਾਰਚ 1991 |term_end3 = 30 ਮਾਰਚ 1996 |predecessor3 = [[ਏ ਐਸ ਐੱਮ ਅਬਦੁਰ ਰਬ]] |successor3 = [[ਖ਼ਾਲਿਦਾ ਜ਼ੀਆ]] |office4 =ਆਗੂ [[ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਅਵਾਮੀ ਲੀਗ]] |term_start4 = 17 ਮਈ 1981 |term_end4 = |predecessor4 = ਅਸਦਉਜ਼ਮਾਨ ਖਾਨ |birth_date = {{birth date and age|1947|9|28|df=y}} |birth_place = ਟੁੰਗੀਪਾਰਾ, [[ਪੂਰਬੀ ਬੰਗਾਲ]], [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਡੋਮੀਨੀਅਨ]]<br/>(ਹੁਣ [[ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼]]) |death_date = |death_place = |party = [[ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਅਵਾਮੀ ਲੀਗ|ਅਵਾਮੀ ਲੀਗ]] |otherparty = [[ਮਹਾਂ ਗਠਜੋੜ (ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼)|ਮਹਾਂ ਗਠਜੋੜ]] {{small|(2008–ਹੁਣ)}} |spouse = [[ਐਮ ਏ ਵਾਜ਼ੇਦ ਮੀਆ|ਵਾਜ਼ੇਦ ਮੀਆ]] {{small|(1968–2009)}} |children = [[ਸਜੀਬ ਵਾਜ਼ੇਦ]]<br>ਸਾਇਮਾ ਵਾਜ਼ੇਦ |alma_mater = [[ਈਡਨ ਗਰਲਜ਼' ਕਾਲਜ, ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼|ਈਡਨ ਗਰਲਜ਼' ਕਾਲਜ]]<br/> [[ਢਾਕਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] <br/> [[ਬੋਸਟਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]]<ref>http://www.bangladesh.gov.bd/index.php?Itemid=142&id=76&option=com_content&task=view</ref> }} '''ਸ਼ੇਖ ਹਸੀਨਾ''' ({{lang-bn|শেখ হাসিনা}}; {{IPAc-en|lang|ˈ|ʃ|eɪ|x|_|h|ə|ˈ|s|iː|n|ə}}, {{respell|SHAYKH|'}} {{respell|hə|SEE|nə}}; ਜਨਮ: 28 ਸਤੰਬਰ 1947) [[ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼]] ਦੀ ਵਰਤਮਾਨ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਹਨ। ਉਹ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੀ 9ਵੀਂ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਸਦ ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਪੱਖ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਅਵਾਮੀ ਲੀਗ ਦੀ ਨੇਤਾ ਹੈ। ਉਹ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੇ ਮਹਾਨ ਸਵਾਧੀਨਤਾ ਲੜਾਈ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨੇਤਾ ਅਤੇ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਜਨਕ ਬੰਗਬੰਧੂ ਸ਼ੇਖ ਮੁਜੀਬੁੱਰਹਮਾਨ ਦੀ ਪੁਤਰੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਵਿੱਚ, ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਨੇ ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਪਿਛਾਖੜੀ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਹਿਊਮਨ ਰਾਈਟਸ ਵਾਚ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਅਧੀਨ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲਾਪਤਾ ਹੋਣ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਨਿਆਇਕ ਕਤਲਾਂ ਦਾ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀਕਰਨ ਕੀਤਾ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨਾਂ ਅਤੇ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦੇਣ ਲਈ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਅਤੇ ਨਿਆਂਇਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ।<ref>{{Cite journal |last=Riaz |first=Ali |date=21 September 2020 |title=The pathway of massive socioeconomic and infracstructuaral development but democratic backsliding in Bangladesh |url=https://doi.org/10.1080/13510347.2020.1818069 |url-status=live |journal=Democratization |pages=1–19 |doi=10.1080/13510347.2020.1818069 |s2cid=224958514 |issn=1351-0347 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201228012022/https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/13510347.2020.1818069 |archive-date=28 December 2020 |access-date=24 September 2020}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Diamond |first=Larry |date=15 September 2020 |title=Democratic regression in comparative perspective: scope, methods, and causes |journal=Democratization |volume=28 |pages=22–42 |doi=10.1080/13510347.2020.1807517 |issn=1351-0347 |doi-access=free}}</ref> 2021 ਵਿੱਚ, ਅਮਰੀਕਾ ਨੇ ਆਮ ਚੋਣਾਂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ੇਖ ਹਸੀਨਾ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਜਾਇਜ਼ਤਾ 'ਤੇ ਸਵਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਕੀਤੇ ਹਨ। 2021 ਵਿੱਚ ਰਿਪੋਰਟਰਜ਼ ਵਿਦਾਊਟ ਬਾਰਡਰਜ਼ ਨੇ ਸ਼ੇਖ ਹਸੀਨਾ ਨੂੰ 2014 ਤੋਂ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੈਸ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਇੱਕ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ।<ref>{{Cite web |date=30 June 2021 |title=Predator Sheikh Hasina |url=https://rsf.org/en/predator/sheikh-hasina |access-date=5 July 2021 |website=Reporters Without Borders |language=en-US}}</ref> 2014 ਵਿੱਚ, ਉਹ ਇੱਕ ਚੋਣ ਵਿੱਚ ਤੀਜੀ ਵਾਰ ਮੁੜ ਚੁਣੀ ਗਈ ਸੀ ਜਿਸਦਾ ਬੀਐਨਪੀ ਦੁਆਰਾ ਬਾਈਕਾਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਨਿਰੀਖਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ 2018 ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਚੋਣ ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਨਾਲ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰ ਦੁਆਰਾ ਧਾਂਦਲੀ ਹੋਣ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪਣਾ ਚੌਥਾ ਕਾਰਜਕਾਲ ਜਿੱਤਿਆ। ਸ਼ੇਖ ਹਸੀਨਾ ਨੂੰ ਕਈ ਦਰਜਾਬੰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite web |url=https://www.forbes.com/power-women/list/#tab:overall |title=The World's 100 Most Powerful Women |date=4 December 2018 |work=Forbes |access-date=4 December 2018 |archive-date=20 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170920073036/https://www.forbes.com/power-women/list/#tab:overall |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |date=1 November 2017 |title=The World's 100 Most Powerful Women |url=https://www.forbes.com/power-women/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225093350/https://www.forbes.com/lists/power-women/ |archive-date=25 December 2018 |access-date=2 November 2017 |work=Forbes}}</ref><ref>{{cite magazine |date=15 January 2019 |title=2019 Global Thinkers |url=https://foreignpolicy.com/2019-global-thinkers/ |url-status=live |magazine=Foreign Policy |archive-url=https://web.archive.org/web/20190114153402/https://foreignpolicy.com/2019-global-thinkers/ |archive-date=14 January 2019 |access-date=15 January 2019}}</ref><ref>{{Cite magazine |title=Sheikh Hasina: The World's 100 Most Influential People |url=https://time.com/collection/most-influential-people-2018/5217583/sheikh-hasina/ |url-status=live |magazine=Time |language=en-us |archive-url=https://web.archive.org/web/20201003011731/https://time.com/collection/most-influential-people-2018/5217583/sheikh-hasina/ |archive-date=3 October 2020 |access-date=23 September 2020}}</ref> == ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ == ਹਸੀਨਾ ਦਾ ਜਨਮ 28 ਸਤੰਬਰ 1947 ਨੂੰ ਪੂਰਬੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਤੁੰਗੀਪਾਰਾ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ [[ਸ਼ੇਖ਼ ਮੁਜੀਬੁਰ ਰਹਿਮਾਨ]] ਸਨ, ਜੋ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਅਤੇ ਪਹਿਲੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਸਨ।<ref name=":0">{{Cite web |url=http://www.britannica.com/biography/Sheikh-Hasina-Wazed |title=Sheikh Hasina Wazed |website=Encyclopædia Britannica |access-date=28 March 2016 |archive-date=6 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406141710/http://www.britannica.com/biography/Sheikh-Hasina-Wazed |url-status=live}}</ref> ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਸ਼ੇਖ ਫਜ਼ੀਲਾਤੁਨਨੇਸਾ ਮੁਜੀਬ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਕਈ ਇੰਟਰਵਿਊਆਂ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਕੰਮਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਡਰ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ 1968 ਵਿੱਚ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ ਐੱਮ.ਏ. ਵਾਜੇਦ ਮੀਆ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਇਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਦੁਆਰਾ ਉਸਦੇ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name=":5">{{Cite news |url=https://www.dnaindia.com/analysis/column-the-time-delhi-gave-shelter-to-sheikh-hasina-2384549 |title=The time Delhi gave shelter to Sheikh Hasina |date=7 April 2017 |work=dna |access-date=8 February 2019 |archive-date=9 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190209124323/https://www.dnaindia.com/analysis/column-the-time-delhi-gave-shelter-to-sheikh-hasina-2384549 |url-status=live}}</ref> 1970 ਦੀਆਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਆਮ ਚੋਣਾਂ ਦੌਰਾਨ ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਸਿਖਰ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਦਾਦੀ ਕੋਲ ਸ਼ਰਨ ਵਿੱਚ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਢਾਕਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਸੀ।<ref>{{Cite journal |last=Mohiuddin |first=Yasmeen |date=Spring 2008 |title=Sheikh Hasina and Khaleda Zia |url=https://archive.org/details/sim_international-journal_spring-2008_63_2/page/464 |journal=International Journal |volume=63 |issue=2 |page=464 |doi=10.1177/002070200806300215 |s2cid=157465667}}</ref> ਜਦੋਂ 15 ਅਗਸਤ 1975 ਨੂੰ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੀ ਫੌਜ ਦੇ ਤਤਕਾਲੀ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਫੌਜੀ ਤਖਤਾਪਲਟ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਉਦੋਂ ਹਸੀਨਾ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਪੱਛਮੀ ਜਰਮਨੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਤੀ, ਐੱਮ.ਏ. ਵਾਜ਼ੇਦ ਮੀਆ, ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਨਾਲ ਸੀ। ਉਹ 1975 ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਚਲੀ ਗਈ, ਭਾਰਤ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ਰਣ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਸਜੀਬ ਵਾਜੇਦ ਜੋਏ, ਭਾਰਤੀ ਬੋਰਡਿੰਗ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਦਾ ਸੀ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ, ਹਸੀਨਾ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪਰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਪ੍ਰਣਬ ਮੁਖਰਜੀ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੁਵਰਾ ਮੁਖਰਜੀ ਨਾਲ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਦੋਸਤ ਬਣ ਗਈ।<ref name=":5" /><ref>{{Cite news |url=https://bdnews24.com/bangladesh/2010/01/11/hasina-revisits-delhi-her-home-from-1975-81 |title=Hasina revisits Delhi, her home from 1975–81 |work=bdnews24.com |access-date=8 February 2019 |archive-date=1 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181001031251/https://bdnews24.com/bangladesh/2010/01/11/hasina-revisits-delhi-her-home-from-1975-81 |url-status=live}}</ref> 16 ਫਰਵਰੀ 1981 ਨੂੰ ਅਵਾਮੀ ਲੀਗ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਚੁਣੇ ਜਾਣ ਅਤੇ 17 ਮਈ 1981 ਨੂੰ ਘਰ ਪਹੁੰਚਣ ਤੱਕ ਹਸੀਨਾ ਨੂੰ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਪਰਤਣ ਤੋਂ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name=":4">{{cite news |date=23 September 2013 |title=Sheikh Hasina: They 'should be punished' |url=http://www.aljazeera.com/programmes/frostinterview/2013/09/2013920103532114976.html |work=Al Jazeera |access-date=16 November 2014 |archive-date=24 January 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150124201256/http://www.aljazeera.com/programmes/frostinterview/2013/09/2013920103532114976.html |url-status=live}}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ]] l2dezixsaes0dvlzx5xutvgyxp2dhez 0 40333 842313 586545 2026-07-10T19:27:04Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842313 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਭੰਵਰੀ ਦੇਵੀ | native_name = | native_name_lang = | image = <!-- just the name, without the File: or Image: prefix or enclosing [[brackets]] --> | image_size = | alt = | caption = | birth_date = <!-- {{Birth date and age|YYYY|MM|DD}} --> | birth_place = | death_date = <!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (death date then birth date) --> | death_place = | death_cause = | residence = | nationality = ਭਾਰਤੀ | education = | alma_mater = | occupation = | years_active = | employer = | organization = | known_for = [[ਵਿਸ਼ਾਖਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਨਾਮ ਰਾਜਸਥਾਨ ਸਰਕਾਰ|ਵਿਸ਼ਾਕਾ ਫੈਸਲਾ]] | home_town = ਭਟੇਰੀ, [[ਰਾਜਸਥਾਨ]], ਭਾਰਤ | awards = [[Neerja Bhanot]] Memorial Award for her "extraordinary courage, conviction and commitment" }} '''ਭੰਵਰੀ ਦੇਵੀ''' ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੀ ਇੱਕ ਦਲਿਤ ਭਾਰਤੀ ਔਰਤ ਹੈ, 1992 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ [[ਬਾਲ ਵਿਆਹ]] ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਉਸ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਤੋਂ ਗੁੱਸੇ ਉਚੇਰੀ-ਜਾਤ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਮੂਹਿਕ ਬਲਾਤਕਾਰ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਵਤੀਰੇ ਅਤੇ ਅਦਾਲਤੀ ਕੇਸ ਵਿੱਚ ਦੋਸ਼ੀ ਬਰੀ ਹੋ ਜਾਣ ਨੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵੱਡੇ ਪਧਰ ਤੇ ਮੀਡੀਆ ਦਾ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਨਾਰੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਘਟਨਾ ਬਣ ਗਈ।<ref name=Dalrymple2004>{{cite book|last=Dalrymple|first=William |authorlink=William Dalrymple (historian)|title=The Age of Kali: Indian Travels and Encounters|url=https://books.google.com/books?id=psbFzupTAR8C&pg=FA97|year=2004|publisher=Penguin Books India|isbn=978-0-14-303109-3|pages=97–110|chapter=The sad tale of Bahveri Devi}}</ref><ref name=Mathur1992>{{cite journal|last1=Mathur|first1=Kanchan|title=Bhateri Rape Case: Backlash and Protest|url=https://archive.org/details/economic-political-weekly_1992-10-10_27_41/page/2221|journal=Economic and Political Weekly|date=10 October 1992|volume=27|issue=41|pages=2221–2224|jstor=4398990}}</ref><ref name=Vij2007>{{cite news|last1=Vij|first1=Shivam|title=A Mighty Heart|url=http://archive.tehelka.com/story_main34.asp?filename=hub131007A_MIGHTY.asp|accessdate=19 May 2015|work=[[Tehelka]]|date=13 October 2007|archive-date=20 ਮਈ 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150520070233/http://archive.tehelka.com/story_main34.asp?filename=hub131007A_MIGHTY.asp|dead-url=yes}}</ref> == ਜੀਵਨੀ == ਭੰਵਰੀ ਕੁਮਹਾਰ ਜਾਤੀ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਜਸਥਾਨ ਰਾਜ ਦੇ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਭਾਟੇਰੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਜੈਪੁਰ ਤੋਂ 55 ਕਿਲੋਮੀਟਰ (34 ਮੀਲ) ਦੀ ਦੂਰੀ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਲੋਕ ਦੁਧਪਾਣੀਆਂ ਦੇ ਗੁਰਜਰ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਸਨ, ਜੋ ਕਿ ਭੰਵਰੀ ਦੀ ਜਾਤ ਨਾਲੋਂ ਜਾਤੀ ਦਰਜੇਬੰਦੀ ਵਿੱਚ ਉੱਚਾ ਹੈ। 1990 ਤੋਂ ਹੁਣ ਵੀ ਪਿੰਡ 'ਚ ਬਾਲ ਵਿਆਹ ਆਮ ਹਨ, ਅਤੇ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਦਾ ਮੁੱਦਾ ਵੀ ਸਰਗਰਮ ਹੈ। ਭੰਵਾਰੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਮੋਹਨ ਲਾਲ ਪ੍ਰਜਾਪਤ ਨਾਲ ਉਦੋਂ ਹੋਇਆ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਹ ਪੰਜ-ਛੇ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪਤੀ ਅੱਠ ਜਾਂ ਨੌਂ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਸੀ<ref name="bbc2017">{{cite web|last1=Pandey|first1=Geeta|title=Bhanwari Devi: The rape that led to India's sexual harassment law|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-39265653|access-date=28 January 2018|work=BBC|date=17 March 2017}}</ref> , ਭਟੇਰੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਦੋਂ ਉਹ ਅਜੇ ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਾਰ ਬੱਚੇ ਹਨ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ 'ਚ ਦੋ ਧੀਆਂ ਅਤੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਹਨ: ਵੱਡੀ ਧੀ ਨੇ ਪੜ੍ਹਾਈ ਨਹੀਂ ਗਈ; ਜੈਪੁਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ, ਇੱਕ ਮਾਮੂਲੀ ਨੌਕਰੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਧੀ ਰਾਮੇਸ਼ਵਰੀ ਨੇ ਬੈਚਲਰ ਆਫ਼ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦੀ ਹੈ।<ref>{{cite news|last1=Rashme Sehgal|first1=Rashme|title=Why we must join Bhanwari Devi in her fight for justice|url=http://www.rediff.com/news/special/why-we-must-join-bhanwari-devi-in-her-fight-for-justice/20160219.htm|access-date=28 January 2018|work=Rediff.com|date=19 February 2016}}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਾਜਸਥਾਨੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਦਲਿਤ ਸੰਗਰਾਮੀਏ]] gp63q6mqjnv1obdndboz5bgdmdcfmmi 0 41597 842413 696184 2026-07-10T21:08:03Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 2 books for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842413 wikitext text/x-wiki {{ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬਾ ਰੋਗ | Name = ਖ਼ੁਦਕੁਸ਼ੀ/ਆਤਮ-ਹੱਤਿਆ/ਸਵੈ-ਘਾਤ |।mage = Edouard Manet 059.jpg| Caption = ''[[Le Suicidé|The Suicide]]'' by [[Édouard Manet]] 1877–1881 |।CD10 = {{ICD10|X|60||x|60}}–{{ICD10|X|84||x|60}} |ICD9 = {{ICD9|E950}} |MedlinePlus = 001554 | eMedicineSubj = article | eMedicineTopic = 288598 | MeshName = Suicide | MeshNumber = F01.145.126.980.875 }} '''ਖ਼ੁਦਕੁਸ਼ੀ''' ਜਾਂ '''ਆਤਮ-ਹੱਤਿਆ''' ਜਾਂ '''ਸਵੈ-ਘਾਤ''' ਜਾਣਬੁੱਝ ਕੇ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਦੀ [[ਮੌਤ]] ਨੂੰ ਅੰਜਾਮ ਦੇਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਨਿਰਾਸਾ-ਵੱਸ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੀਹਦੇ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਦਿਲਗੀਰੀ, ਬੇਦਿਲੀ, [[ਸਕਿਟਸੋਫ਼ਰੇਨੀਆ]], ਦੂਹਰੀ-ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦੇ ਰੋਗ,<ref>{{cite journal|last=Paris|first=J|title=Chronic suicidality among patients with borderline personality disorder|url=https://archive.org/details/sim_psychiatric-services_2002-06_53_6/page/738|journal=Psychiatric services (Washington, D.C.)|date=June 2002|volume=53|issue=6|pages=738–42|pmid=12045312|doi=10.1176/appi.ps.53.6.738}}</ref> ਸ਼ਰਾਬ ਦਾ ਅਮਲ, ਨਸ਼ਈਪੁਣਾ ਆਦਿ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref name=Hawton2009>{{cite journal|author=Hawton K, van Heeringen K|title=Suicide|url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_april-18-24-2009_373_9672/page/1372|journal=Lancet|volume=373|issue=9672|pages=1372–81|date=April 2009|pmid=19376453|doi= 10.1016/S0140-6736(09)60372-X}}</ref> ਮਾਲੀ ਤੰਗੀ ਜਾਂ ਘਰੇਲੂ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਵਿਚਲੀ ਫਿੱਕ ਵਰਗੇ ਬੋਝ ਵੀ ਅਹਿਮ ਰੋਲ ਅਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਖ਼ੁਦਕੁਸ਼ੀ ਰੋਕਣ ਲਈ ਚੁੱਕੇ ਜਾਂਦੇ ਕਦਮਾਂ ਵਿੱਚ ਹਥਿਆਰਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਨਾ ਦੇਣਾ, ਦਿਮਾਗੀ ਰੋਗਾਂ ਅਤੇ ਨਸ਼ਈਪੁਣੇ ਦਾ ਇਲਾਜ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਵਾਧਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦੀ ਫਿਤਰਤ ਜ਼ਿੰਦਾ ਰਹਿਣ ਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2019/04/%e0%a8%aa%e0%a8%b0%e0%a8%bf%e0%a8%b5%e0%a8%be%e0%a8%b0%e0%a8%95-%e0%a9%99%e0%a9%81%e0%a8%a6%e0%a8%95%e0%a9%81%e0%a8%b6%e0%a9%80-%e0%a8%a6%e0%a8%be-%e0%a8%a6%e0%a9%81%e0%a8%96%e0%a8%be%e0%a8%82/|title=ਪਰਿਵਾਰਕ ਖ਼ੁਦਕੁਸ਼ੀ ਦਾ ਦੁਖਾਂਤ|last=|first=|date=2019-04-01|website=Punjabi Tribune Online|access-date=2019-04-04}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੁਲਾਈ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਖ਼ੁਦਕੁਸ਼ੀ]] m9ju9epb3ijxhox5mf14f4wxz80gkt4 0 43531 842299 525698 2026-07-10T19:07:14Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842299 wikitext text/x-wiki {{Infobox disease |Name = ਅਫ੍ਰੀਕੀ ਟ੍ਰਾਈਪੈਨੋਸੋਮਾਇਆਸਿਸ |Caption = [[ਖੂਨ ਦੀ ਪਰਤ|ਖੂਨ ਦੇ ਧੱਬੇ]] ਵਿੱਚ ਟ੍ਰਾਈਪੈਨੋਸੋਮਾ ਰੂਪ |Image = Trypanosoma sp. PHIL 613 lores.jpg |ICD10 = {{ICD10|B|56||b|50}} |ICD9 = {{ICD9|086.5}} |ICDO = |OMIM = |DiseasesDB = 29277 |DiseasesDB_mult = {{DiseasesDB2|13400}} |MedlinePlus = 001362 |eMedicineSubj = med |eMedicineTopic = 2140 |MeshID = D014353 }} '''ਅਫ੍ਰੀਕੀ ਟ੍ਰਾਈਪੈਨੋਸੋਮਾਇਆਸਿਸ''' ਜਾਂ '''ਸੌਣ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ'''<ref name=WHO2013/> ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਇੱਕ [[ਅਪੈਰਾਸਾਈਟਿਕ]] [[ਬਿਮਾਰੀ]] ਹੈ। ਇਹ ''[[ਟ੍ਰਾਈਪੈਨਸੋਮਾ ਬਰੂਸੇਈ]]'' ਨਸਲ ਦੇ ਪਰਜੀਵੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref>{{MedlinePlusEncyclopedia|001362|Sleeping sickness}}</ref> ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਲਾਗਗ੍ਰਸਤ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ''[[ਟ੍ਰਾਈਪੈਨਸੋਮਾ ਬਰੂਸੇਈ ਗੈਂਬੀਏਂਸ]]'' (T.b.g) ਅਤੇ ''[[ਟ੍ਰਾਈਪੈਨਸੋਮਾ ਬਰੂਸੇਈ ਰੋਡੇਸਿਏਂਸ]]'' (T.b.r.).<ref name=WHO2013/> ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤੇ ਗਏ 98% ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਮਾਲੇ T.b.g ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref name=WHO2013>{{cite journal|author=WHO Media centre|title=Fact sheet N°259: Trypanosomiasis, Human African (sleeping sickness)|year=June 2013|url=http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs259/en/}}</ref> ਦੋਵੇਂ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਟਸੇਟਸੇ ਮੱਖੀ]] ਦੇ ਕੱਟਣ 'ਤੇ ਫੈਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪੇਂਡੂ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਆਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref name=WHO2013/> ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਬਿਮਾਰੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ, ਬੁਖਾਰ, ਸਿਰਦਰਦ, ਖਾਰਸ਼, ਅਤੇ ਜੋੜਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref name=WHO2013/> ਇਹ ਕੱਟਣ ਦੇ ਇੱਕ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਹਫ਼ਤੇ ਬਾਅਦ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref name=Lancet2013/> ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਬਾਅਦ ਦੂਜਾ ਪੜਾਅ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਲਝਣ, ਮਾੜਾ ਤਾਲਮੇਲ, ਸੁੰਨਤਾ ਅਤੇ ਸੌਣ ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref name=WHO2013/><ref name=Lancet2013/> ਇਸ ਦੀ ਪਛਾਣ [[ਖੂਨ ਦੇ ਨਮੂਨੇ]] ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਲਸੀਕਾ ਗੰਢ ਦੇ ਤਰਲ ਵਿੱਚ ਪਰਜੀਵੀ ਲੱਭ ਕੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref name=Lancet2013/> ਪਹਿਲੇ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪੜਾਅ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਫਰਕ ਦੱਸਣ ਲਈ ਅਕਸਰ [[ਲੰਬਰ ਪੰਕਚਰ (ਕਮਰ ਵਿੱਚ ਛੇਦ)]] ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref name=Lancet2013/> ਗੰਭੀਰ ਬਿਮਾਰੀ ਦੀ ਰੋਕਥਾਮ ਵਿੱਚ ਜੋਖਮ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ T.b.g. ਵਾਸਤੇ ਖੂਨ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref name=WHO2013/> ਜਦੋਂ ਬਿਮਾਰੀ ਦਾ ਜਲਦੀ ਪਤਾ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤੰਤੂ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਲੱਛਣ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਲਾਜ ਆਸਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref name=WHO2013/> ਪਹਿਲੇ ਪੜਾਅ ਦਾ ਇਲਾਜ [[ਪੇਂਟਾਮਾਈਡਾਈਨ (pentamidine)]] ਜਾਂ [[ਸੁਰਾਮਿਨ (suramin)]] ਦਵਾਈ ਦੇ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=WHO2013/> ਦੂਜੇ ਪੜਾਅ ਦੇ ਇਲਾਜ ਵਿੱਚ T.b.g. ਲਈ [[ਐਫਲੋਰਨਥਾਈਨ ( eflornithine)]] ਜਾਂ [[ਨਾਈਫਰਟਿਮੋਕਸ (nifurtimox)]] ਅਤੇ ਐਫਲੋਰਨਥਾਈਨ ਦਾ ਸੰਯੋਜਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref name=Lancet2013>{{cite journal|last=Kennedy|first=PG|title=Clinical features, diagnosis, and treatment of human African trypanosomiasis (sleeping sickness).|journal=Lancet neurology|date=2013 Feb|volume=12|issue=2|pages=186-94|pmid=23260189}}</ref> ਜਦ ਕਿ [[ਮੇਲਾਰਸੋਪਰੋਲ (melarsoprol)]] ਦੋਵਾਂ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਗੰਭੀਰ ਮਾੜੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇਸ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਿਰਫ T.b.r. ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=WHO2013/> ਇਹ ਬਿਮਾਰੀ [[ਉਪ-ਸਹਾਰਾ ਅਫ੍ਰੀਕਾ]] ਦੇ ਕੁਝ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਿਯਮਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਛ 36 ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 7 ਕਰੋੜ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਸਦਾ ਜੋਖਮ ਹੈ।<ref name=Sim2012>{{cite journal|author=Simarro PP, Cecchi G, Franco JR, Paone M, Diarra A, Ruiz-Postigo JA, Fèvre EM, Mattioli RC, Jannin JG |title=Estimating and Mapping the Population at Risk of Sleeping Sickness |journal=PLoS Negl Trop Dis |volume=6|issue=10|pages=e1859|year=2012|doi=10.1371/journal.pntd.0001859}}</ref> 2010 ਵਿੱਚ ਇਸ ਕਾਰਨ ਕਰੀਬਨ 9,000 ਮੌਤਾਂ ਹੋਈਆਂ, ਜੋ ਕਿ 1990 ਵਿੱਚ 34,000 ਤੋਂ ਘੱਟ ਗਈਆਂ ਹਨ।<ref name=Loz2012>{{cite journal|last=Lozano|first=R|title=Global and regional mortality from 235 causes of death for 20 age groups in 1990 and 2010: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2010.|url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_december-15-2012-january-4-2013_380_9859/page/2095|journal=Lancet|date=Dec 15, 2012|volume=380|issue=9859|pages=2095–128|pmid=23245604|doi=10.1016/S0140-6736(12)61728-0}}</ref> ਅਨੁਮਾਨ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਵੇਲੇ 30,000 ਲੋਕ ਇਸ ਲਾਗ ਨਾਲ ਗ੍ਰਸਤ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 7000 ਨੂੰ 2012 ਵਿੱਚ ਨਵੀਂ ਲਾਗ ਲੱਗੀ ਹੈ।<ref name=WHO2013/> ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 80% ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਾਮਲੇ [[ਕਾਂਗੋ]] ਵਿੱਚ ਹਨ।<ref name=WHO2013/> ਹਾਲੀਆ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਵੱਡੇ ਹਮਲੇ ਹੋਏ ਹਨ: ਇੱਕ 1896 ਤੋਂ 1906 ਤਕ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ [[ਯੂਗਾਂਡਾ]] ਅਤੇ [[ਕਾਂਗੋ ਬੇਸਿਨ]] ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਦੋ 1920 ਅਤੇ 1970 ਵਿੱਚ ਕਈ ਅਫ੍ਰੀਕੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ।<ref name=WHO2013/> ਦੂਜੇ ਜਾਨਵਰ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਗਾਂਵਾਂ, ਵਿੱਚ ਇਹ ਬਿਮਾਰੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਲਾਗਗ੍ਰਸਤ ਬਣ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।<ref name=WHO2013/> ==ਹਵਾਲੇ== <references /> [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰੋਗ]] 9iahof190btw1ut9u4hk9v6komogtyh 0 44435 842376 840495 2026-07-10T20:27:50Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842376 wikitext text/x-wiki {{Infobox Former Country|native_name=|conventional_long_name=ਲੋਧੀ ਵੰਸ਼|common_name=ਲੋਧੀ ਵੰਸ਼|year_start=1451|year_end=1526|date_start=|date_end=|event_start=|event_end=|p1=ਸੱਯਦ ਵੰਸ਼|image_p1=|p2=|flag_p2=|s3=|flag_s3=|s1=ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ|flag_s1=|image_flag=|image_coat=|coa_size=|image_map=India in 1525 Joppen.jpg|image_map_caption=ਲੋਧੀ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੇ ਅਧੀਨ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਨਕਸ਼ਾ, ''''ਅਫਗਾਨ ਸਾਮਰਾਜ'''' ਵਜੋਂ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ।<ref>ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਖੇਤਰ ਦੇ ਨਕਸ਼ੇ ਲਈ ਵੇਖੋ: {{cite book |last1=Schwartzberg |first1=Joseph E. |title=A Historical atlas of South Asia |date=1978 |publisher=University of Chicago Press |location=Chicago |page=147, map XIV.4 (d) |isbn=0226742210 |url=https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=186 |access-date=2022-11-04 |archive-date=2021-02-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225003445/https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=186 |url-status=dead }}</ref>|religion=[[ਸੁੰਨੀ ਇਸਲਾਮ]]|capital=[[ਦਿੱਲੀ]]|government_type=[[ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ]]|legislature=|title_leader=|leader1=|year_leader1=|year_deputy1=|common_languages=[[ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦਵੀ]]<br>[[ਪਸ਼ਤੋ]]{{sfn|Owen|Pollock|2018|p=174}}<br>[[ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਫ਼ਾਰਸੀ]]{{sfn|Owen|Pollock|2018|p=174}}|currency=}} {{ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ|ਲੋਧੀ}} '''ਲੋਧੀ ਰਾਜਵੰਸ਼''' (ਫ਼ਾਰਸੀ: سلسله لودی) ਇੱਕ ਅਫ਼ਗਾਨ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਸੀ ਜਿਸਨੇ 1451 ਤੋਂ 1526 ਤੱਕ [[ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ]] ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ।{{sfn|Bosworth|1996|p=304}}{{efn|Herbert Hartel calls the Lodi sultans Turco-Afghan.{{sfn|Hartel|1997|p=261}}}} ਇਹ ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ ਦਾ ਪੰਜਵਾਂ ਅਤੇ ਅੰਤਮ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਸਥਾਪਨਾ [[ਬਹਿਲੋਲ ਲੋਧੀ|ਬਹਿਲੋਲ ਖਾਨ ਲੋਧੀ]] ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ [[ਸੱਯਦ ਵੰਸ਼|ਸੱਯਦ ਰਾਜਵੰਸ਼]] ਦੀ ਥਾਂ ਲੈ ਲਈ ਸੀ।<ref name="sen2">{{Cite book|title=A Textbook of Medieval Indian History|last=Sen|first=Sailendra|publisher=Primus Books|year=2013|isbn=978-9-38060-734-4|pages=122–125}}</ref> == ਬਹਿਲੋਲ ਲੋਧੀ == {{Main|ਬਹਿਲੋਲ ਲੋਧੀ}}ਬਹਿਲੋਲ ਖਾਨ ਲੋਧੀ ਭਾਰਤ (ਪੰਜਾਬ) ਵਿੱਚ ਸਰਹਿੰਦ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਮਲਿਕ ਸੁਲਤਾਨ ਸ਼ਾਹ ਲੋਧੀ ਦਾ ਭਤੀਜਾ ਅਤੇ ਜਵਾਈ ਸੀ ਅਤੇ ਸੱਯਦ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ [[ਮੁਹੰਮਦ ਸ਼ਾਹ (ਸੱਯਦ ਵੰਸ਼)|ਮੁਹੰਮਦ ਸ਼ਾਹ]] ਦੇ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ [[ਸਰਹਿੰਦ]] ਦਾ ਗਵਰਨਰ ਬਣਿਆ। ਮੁਹੰਮਦ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਤਰੁਣ-ਬਿਨ-ਸੁਲਤਾਨ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੁਖੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਜੋਸ਼ਦਾਰ ਨੇਤਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਨਾਲ ਅਫਗਾਨ ਅਤੇ ਤੁਰਕੀ ਦੇ ਮੁਖੀਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਢਿੱਲੀ ਸੰਘੀ ਬਣਾਈ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ ਦੇ ਗੜਬੜ ਵਾਲੇ ਮੁਖੀਆਂ ਨੂੰ ਅਧੀਨ ਕਰਨ ਲਈ ਘਟਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਜੋਸ਼ ਭਰਿਆ।{{citation needed|date=May 2017}} ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਸੱਯਦ ਸ਼ਾਸਕ [[ਆਲਮ ਸ਼ਾਹ|ਅਲਾਉਦੀਨ ਆਲਮ ਸ਼ਾਹ]] ਵੱਲੋਂ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਤਿਆਗ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਬਹਿਲੋਲ ਖ਼ਾਨ ਲੋਧੀ 19 ਅਪਰੈਲ, 1451 ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ ਦੇ ਤਖ਼ਤ ਉੱਤੇ ਬੈਠਾ। ਉਸ ਦੇ ਰਾਜ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਘਟਨਾ ਜੌਨਪੁਰ ਦੀ ਜਿੱਤ ਸੀ।{{citation needed|date=May 2017}} ਬਹਿਲੋਲ ਨੇ ਆਪਣਾ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਮਾਂ ਸ਼ਰਕੀ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਨ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਇਆ ਅਤੇ ਆਖਰਕਾਰ ਇਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਲਿਆ। ਉਸਨੇ 1486 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਬਚੇ ਹੋਏ ਪੁੱਤਰ ਬਾਰਬਕ ਨੂੰ ਜੌਨਪੁਰ ਦੀ ਗੱਦੀ 'ਤੇ ਬਿਠਾਇਆ।{{citation needed|date=May 2017}} == ਸਿਕੰਦਰ ਖਾਨ ਲੋਧੀ == {{Main|ਸਿਕੰਦਰ ਲੋਧੀ}} [[ਤਸਵੀਰ:Sikandar_Lodi's_tomb_sunset.JPG|thumb|ਸਿਕੰਦਰ ਲੋਧੀ ਦਾ ਮਕਬਰਾ।]] ਬਹਿਲੋਲ ਦਾ ਦੂਜਾ ਪੁੱਤਰ ਸਿਕੰਦਰ ਖਾਨ ਲੋਧੀ (ਜਨਮ ਨਿਜ਼ਾਮ ਖਾਨ), 17 ਜੁਲਾਈ, 1489 ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਦਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਸਿਕੰਦਰ ਸ਼ਾਹ ਦਾ ਖਿਤਾਬ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ। ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਉਸਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 15 ਜੁਲਾਈ, 1489 ਨੂੰ ਸੁਲਤਾਨ ਦਾ ਤਾਜ ਪਹਿਨਾਇਆ ਗਿਆ। ਉਸਨੇ 1504 ਵਿੱਚ ਆਗਰਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਮਸਜਿਦਾਂ ਬਣਾਈਆਂ। ਉਸ ਨੇ ਰਾਜਧਾਨੀ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਆਗਰਾ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।<ref>Mahajan, V.D. (1991, reprint 2007). ''History of Medieval India'', Part I, New Delhi: S. Chand, {{ISBN|81-219-0364-5}}, p.256</ref> ਉਹ ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਵਣਜ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਕਲਮ ਦੇ ਨਾਮ ਹੇਠ ਰਚਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਵੀ ਸੀ। ਉਹ ਸਿੱਖਣ ਦਾ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਵੀ ਸੀ ਅਤੇ ਦਵਾਈ ਵਿੱਚ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਫਾਰਸੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰਨ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ।<ref>Prof K.Ali (1950, reprint 2006)"A new history of Indo-Pakistan" Part 1, p.311</ref> ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਪਸ਼ਤੂਨ ਅਹਿਲਕਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਖਾਤੇ ਇੱਕ ਰਾਜ ਆਡਿਟ ਵਿੱਚ ਜਮ੍ਹਾਂ ਕਰਾਉਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਵਿਚ ਜੋਸ਼ ਅਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਭਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਬਿਹਾਰ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣਾ ਅਤੇ ਮਿਲਾਉਣਾ ਸੀ।<ref>Srivastava, A.L (1966). The Sultanate of Delhi (711 - 1526 A.D), Agra: Shiva Lal Agarwala and Company, p. 245</ref> == ਇਬਰਾਹਿਮ ਲੋਧੀ == {{Main|ਇਬਰਾਹਿਮ ਲੋਧੀ}}ਸਿਕੰਦਰ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ ਇਬਰਾਹਿਮ ਲੋਧੀ ਦਿੱਲੀ ਦਾ ਆਖਰੀ ਲੋਧੀ ਸੁਲਤਾਨ ਸੀ।<ref name="sardesai146">{{cite book|title=India The Definitive History|url=https://archive.org/details/indiadefinitiveh0000sard|last=SarDesai|first=D. R.|publisher=Westview Press|year=2008|isbn=978-0-81334-352-5|page=[https://archive.org/details/indiadefinitiveh0000sard/page/146 146]}}</ref> ਉਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਯੋਧੇ ਦੇ ਗੁਣ ਸਨ, ਪਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਫੈਸਲਿਆਂ ਅਤੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਹਲੀ ਅਤੇ ਅਨੈਤਿਕ ਸੀ। ਸ਼ਾਹੀ ਨਿਰੰਕੁਸ਼ਤਾ 'ਤੇ ਉਸਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਫੌਜੀ ਸਰੋਤਾਂ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਦੇ ਉਪਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਿਰਪੱਖ ਦਮਨ ਦੀ ਉਸਦੀ ਨੀਤੀ ਅਸਫਲ ਸਾਬਤ ਹੋਣੀ ਯਕੀਨੀ ਸੀ।{{citation needed|date=May 2017}} ਇਬਰਾਹਿਮ ਨੇ ਕਈ ਬਗਾਵਤਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਦਹਾਕੇ ਤੱਕ ਵਿਰੋਧ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਰੱਖਿਆ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਮੇਂ ਲਈ ਅਫਗਾਨਾਂ ਅਤੇ ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਲੋਧੀ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਨੂੰ ਵਿਨਾਸ਼ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਮਰ ਗਿਆ। ਇਬਰਾਹਿਮ 1526 ਵਿਚ ਪਾਣੀਪਤ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਹਾਰ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="sardesai146" /> ਇਸ ਨਾਲ ਲੋਧੀ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੇ ਅੰਤ ਅਤੇ [[ਬਾਬਰ]] ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਉਭਾਰ ਹੋਇਆ।<ref name="sardesai162">{{cite book|title=India The Definitive History|url=https://archive.org/details/indiadefinitiveh0000sard|last=SarDesai|first=D. R.|publisher=Westview Press|year=2008|isbn=978-0-81334-352-5|page=[https://archive.org/details/indiadefinitiveh0000sard/page/162 162]}}</ref> == ਪਤਨ == ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਇਬਰਾਹਿਮ ਗੱਦੀ 'ਤੇ ਬੈਠਾ ਸੀ, ਲੋਧੀ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਢਾਂਚਾ ਛੱਡੇ ਹੋਏ ਵਪਾਰਕ ਰੂਟਾਂ ਅਤੇ ਖ਼ਰਾਬ ਹੋਏ ਖਜ਼ਾਨੇ ਕਾਰਨ ਭੰਗ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਡੇਕਨ ਇੱਕ ਤੱਟਵਰਤੀ ਵਪਾਰਕ ਮਾਰਗ ਸੀ, ਪਰ ਪੰਦਰਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਸਪਲਾਈ ਲਾਈਨਾਂ ਢਹਿ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਖਾਸ ਵਪਾਰਕ ਮਾਰਗ ਦੀ ਗਿਰਾਵਟ ਅਤੇ ਅੰਤਮ ਅਸਫਲਤਾ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਤੱਟ ਤੋਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਹਿੱਸੇ ਤੱਕ ਸਪਲਾਈ ਕੱਟ ਦਿੱਤੀ ਗਈ, ਜਿੱਥੇ ਲੋਧੀ ਸਾਮਰਾਜ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਲੋਧੀ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜੇਕਰ ਵਪਾਰਕ ਮਾਰਗਾਂ ਦੀਆਂ ਸੜਕਾਂ 'ਤੇ ਜੰਗ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ; ਇਸ ਲਈ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਵਪਾਰਕ ਰੂਟਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਵਪਾਰ ਘਟ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰੂਨੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਲਈ ਕਮਜ਼ੋਰ ਛੱਡ ਗਿਆ।<ref name="richards">{{cite journal|last=Richards|first=John F.|author-link=John F. Richards|date=August 1965|title=The Economic History of the Lodi Period: 1451-1526|journal=Journal of the Economic and Social History of the Orient|volume=8|issue=1|pages=47–67|doi=10.1163/156852065X00020|jstor=3596342}}</ref> ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਗਵਰਨਰ [[ਦੌਲਤ ਖਾਨ ਲੋਧੀ]] ਨੇ ਇਬਰਾਹਿਮ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਗਏ ਅਪਮਾਨ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਲਈ ਕਾਬਲ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ ਬਾਬਰ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਰਾਜ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਇਬਰਾਹਿਮ ਲੋਧੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਾਬਰ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਬਰਾਹਿਮ ਲੋਧੀ ਦੀ ਮੌਤ ਨਾਲ ਲੋਧੀ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦਾ ਵੀ ਅੰਤ ਹੋ ਗਿਆ।{{citation needed|date=May 2017}} == ਅਫਗਾਨ ਧੜੇਬੰਦੀ == 1517 ਵਿਚ ਗੱਦੀ 'ਤੇ ਬੈਠਣ ਵੇਲੇ ਇਬਰਾਹਿਮ ਨੂੰ ਇਕ ਹੋਰ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਪਸ਼ਤੂਨ ਰਿਆਸਤ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੁਝ ਨੇ ਜੌਨਪੁਰ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵਿਚਲੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਇਬਰਾਹਿਮ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ, ਜਲਾਲੁਦੀਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਵਿਰੁੱਧ ਹਥਿਆਰ ਚੁੱਕਣ ਵਿਚ ਸਮਰਥਨ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਬਰਾਹਿਮ ਨੇ ਫੌਜੀ ਸਹਾਇਤਾ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸਾਲ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਸ਼ਤੂਨ ਅਹਿਲਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਬੰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ। ਹੋਰ ਪਸ਼ਤੂਨ ਅਹਿਲਕਾਰਾਂ ਨੇ ਇਬਰਾਹਿਮ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਦਰੀਆ ਖਾਨ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ।<ref name="richards" /> ਇਕ ਹੋਰ ਕਾਰਕ ਜਿਸ ਨੇ ਇਬਰਾਹਿਮ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਵਿਦਰੋਹ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਸੀ ਉਸ ਦੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਦੀ ਘਾਟ। ਉਸਦੇ ਆਪਣੇ ਚਾਚਾ ਆਲਮ ਖਾਨ ਨੇ ਮੁਗਲ ਹਮਲਾਵਰ ਬਾਬਰ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਕੇ ਇਬਰਾਹੀਮ ਨੂੰ ਧੋਖਾ ਦਿੱਤਾ।<ref name="sardesai146" /> == ਰਾਜਪੂਤ ਹਮਲੇ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਬਗਾਵਤ == ਮੇਵਾੜ ਦੇ ਰਾਜਪੂਤ ਨੇਤਾ [[ਰਾਣਾ ਸਾਂਗਾ]] ਨੇ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਕੀਤਾ, ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਲੋਧੀ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਰਾਜਪੂਤ ਕਬੀਲਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਰਾਜਪੂਤਾਨੇ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੇ ਵਜੋਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਪੰਜਾਬ ਖੇਤਰ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਦੌਲਤ ਖਾਨ ਨੇ ਇਬਰਾਹਿਮ ਲੋਧੀ ਤੋਂ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਬਾਬਰ ਨੂੰ ਲੋਧੀ ਰਾਜ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਰਾਣਾ ਸਾਂਗਾ ਨੇ ਵੀ ਇਬਰਾਹਿਮ ਲੋਧੀ ਨੂੰ ਹਰਾਉਣ ਲਈ ਬਾਬਰ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਹਮਾਇਤ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ।<ref name="richards" /> == ਪਾਣੀਪਤ ਦੀ ਲੜਾਈ, 1526 == {{Main|ਪਾਣੀਪਤ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਲੜਾਈ}} [[ਤਸਵੀਰ:The_battle_of_Panipat_and_the_death_of_Sultan_Ibrāhīm,_the_last_of_the_Lōdī_Sultans_of_Delhi.jpg|thumb|ਪਾਣੀਪਤ ਦੀ ਲੜਾਈ ਅਤੇ ਸੁਲਤਾਨ ਇਬਰਾਹੀਮ ਦੀ ਮੌਤ.]] ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਆਲਮ ਖਾਨ ਅਤੇ [[ਦੌਲਤ ਖਾਨ ਲੋਧੀ|ਦੌਲਤ ਖਾਨ]] ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਦਿਵਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਬਾਬਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੈਦਾਨਾਂ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ 'ਤੇ, ਬਾਬਰ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸਹਿਯੋਗੀ, ਅਰਥਾਤ ਲੰਗਰ ਖਾਨ ਨਿਆਜ਼ੀ ਨੇ ਬਾਬਰ ਨੂੰ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਜਿੱਤ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਜੰਜੂਆ ਰਾਜਪੂਤਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰੇ। ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਤਖਤ ਪ੍ਰਤੀ ਕਬੀਲੇ ਦਾ ਵਿਦਰੋਹੀ ਰੁਖ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਮੁਖੀਆਂ, ਮਲਿਕ ਹਸਤ (ਅਸਦ) ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਸੰਘਰ ਖਾਨ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਬਾਬਰ ਨੇ ਜੰਜੂਆ ਦੀ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਅਤੇ ਹਿੰਦ ਦੀ ਜਿੱਤ ਦੌਰਾਨ ਆਪਣੇ ਪੁਰਖੇ ਅਮੀਰ ਤੈਮੂਰ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁਰਖਿਆਂ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ। ਬਾਬਰ ਨੇ 1521 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ, ਗਖਰਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾਉਣ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਗੱਠਜੋੜ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤਾ। ਬਾਬਰ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਲਈ ਆਪਣੀ ਮੁਹਿੰਮ, ਰਾਣਾ ਸਾਂਗਾ ਦੀ ਜਿੱਤ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਜਿੱਤ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਨਰਲਾਂ ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ।{{citation needed|date=May 2017}} ਬੰਦੂਕਾਂ ਦੀ ਨਵੀਂ ਵਰਤੋਂ ਨੇ ਛੋਟੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੂੰ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਇਲਾਕੇ 'ਤੇ ਵੱਡਾ ਲਾਭ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ। ਝੜਪ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ-ਛੋਟੀਆਂ ਪਾਰਟੀਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਟਿਕਾਣਿਆਂ ਅਤੇ ਚਾਲਾਂ ਦੀ ਪਰਖ ਕਰਨ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਰਹੇ ਸਨ। ਬਾਬਰ, ਹਾਲਾਂਕਿ, ਦੋ ਬਗ਼ਾਵਤਾਂ ਤੋਂ ਬਚ ਗਿਆ ਸੀ, ਇੱਕ ਕੰਧਾਰ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਕਾਬੁਲ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਜਿੱਤਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਥਾਨਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦਿਆਂ ਅਤੇ ਵਿਧਵਾਵਾਂ ਅਤੇ ਅਨਾਥਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸਥਾਨਕ ਆਬਾਦੀ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸਾਵਧਾਨ ਸੀ।{{citation needed|date=May 2017}} ਦੋਵੇਂ ਸੁੰਨੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਬਾਬਰ ਇਬਰਾਹਿਮ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਇਲਾਕਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ।<ref name="sardesai162" /> ਬਾਬਰ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ 24,000 ਆਦਮੀਆਂ ਦੀ ਫੌਜ ਨੇ ਮਸਕਟ ਅਤੇ ਤੋਪਖਾਨੇ ਨਾਲ ਲੈਸ ਪਾਣੀਪਤ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਕੂਚ ਕੀਤਾ। ਇਬਰਾਹਿਮ ਨੇ 100,000 ਆਦਮੀ (ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਪਰ ਬਿਨਾਂ ਬੰਦੂਕਾਂ ਵਾਲੇ) ਅਤੇ 1,000 ਹਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ ਲੜਾਈ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ। ਇਬਰਾਹਿਮ ਆਪਣੀ ਪੁਰਾਣੀ ਪੈਦਲ ਫ਼ੌਜ ਅਤੇ ਆਪਸੀ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਨੁਕਸਾਨ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਭਾਵੇਂ ਉਸ ਕੋਲ ਜ਼ਿਆਦਾ ਆਦਮੀ ਸਨ, ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਕਦੇ ਵੀ ਬਾਰੂਦ ਦੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਜੰਗ ਨਹੀਂ ਲੜੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਰਣਨੀਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੀ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਬਾਬਰ ਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਆਪਣਾ ਫਾਇਦਾ ਉਠਾਇਆ ਅਤੇ ਇਬਰਾਹਿਮ ਆਪਣੇ 20,000 ਜਵਾਨਾਂ ਸਮੇਤ ਅਪ੍ਰੈਲ 1526 ਵਿਚ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ।<ref name="sardesai146" /> == ਬਾਬਰ ਅਤੇ ਮੁਗਲਾਂ ਦਾ ਰਲੇਵਾਂ == ਇਬਰਾਹਿਮ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਬਾਬਰ ਨੇ ਆਲਮ ਖ਼ਾਨ (ਇਬਰਾਹਿਮ ਦੇ ਚਾਚਾ) ਨੂੰ ਗੱਦੀ 'ਤੇ ਬਿਠਾਉਣ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਇਬਰਾਹਿਮ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਦਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ। ਇਬਰਾਹਿਮ ਦੀ ਮੌਤ ਨੇ ਲੋਧੀ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦਾ ਅੰਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਬਾਕੀ ਦੇ ਲੋਧੀ ਇਲਾਕੇ ਨਵੇਂ ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਗਏ ਸਨ। ਬਾਬਰ ਹੋਰ ਫੌਜੀ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ।<ref>{{cite book|title=India The Definitive History|url=https://archive.org/details/indiadefinitiveh0000sard|last=SarDesai|first=D. R.|publisher=Westview Press|year=2008|isbn=978-0-81334-352-5|page=[https://archive.org/details/indiadefinitiveh0000sard/page/163 163]}}</ref> == ਮਹਿਮੂਦ ਲੋਧੀ == ਇਬਰਾਹਿਮ ਲੋਧੀ ਦੇ ਭਰਾ ਮਹਿਮੂਦ ਲੋਧੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੁਲਤਾਨ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਮੁਗਲ ਫੌਜਾਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ। ਉਸਨੇ ਖਾਨਵਾ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਰਾਣਾ ਸਾਂਗਾ ਨੂੰ ਲਗਭਗ 4,000 ਅਫਗਾਨ ਸੈਨਿਕ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੇ।{{sfn|Sharma|1954|pp=34}} ਹਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮਹਿਮੂਦ ਲੋਧੀ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਭੱਜ ਗਿਆ ਅਤੇ ਦੋ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਘਾਘਰਾ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਬਾਬਰ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੱਤੀ। == ਧਰਮ ਅਤੇ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ == [[ਤਸਵੀਰ:Bara_Gumbad_and_Bara_Gumbad_Masjid.JPG|thumb|350x350px|ਦਿੱਲੀ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਲੋਧੀ ਗਾਰਡਨ ਵਿੱਚ ਬਾਰਾ ਗੁੰਬਦ। 1490 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ, ਸ਼ਾਇਦ ਸਿਕੰਦਰ ਲੋਧੀ ਦੁਆਰਾ, ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਇਮਾਰਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਪੂਰਾ ਗੁੰਬਦ ਹੈ।]] ਆਪਣੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਵਾਂਗ, ਲੋਧੀ ਸੁਲਤਾਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅੱਬਾਸੀ ਖਲੀਫਾ ਦੇ ਉਪ-ਨਿਯੁਕਤਾਂ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਸਲਿਮ ਸੰਸਾਰ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਸੰਯੁਕਤ ਖਲੀਫਾ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮੁਸਲਿਮ ਉਲਾਮਾ, ਸੂਫੀ ਸ਼ੇਖਾਂ, ਮੁਹੰਮਦ ਦੇ ਦਾਅਵੇਦਾਰ ਵੰਸ਼ਜਾਂ, ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਕੁਰੈਸ਼ ਕਬੀਲੇ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ ਨਕਦ ਵਜ਼ੀਫ਼ਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਮਾਲੀਆ ਮੁਕਤ ਜ਼ਮੀਨਾਂ (ਸਾਰੇ ਪਿੰਡਾਂ ਸਮੇਤ) ਦਿੱਤੀਆਂ।<ref name="JSGrewal_Sikhs">{{cite book|url=https://archive.org/details/sikhsofpunjab0000grew|title=The Sikhs of the Punjab|author=J. S. Grewal|publisher=Cambridge University Press|year=1998|isbn=978-0-521-63764-0|edition=Revised|series=The New Cambridge History of India|pages=[https://archive.org/details/sikhsofpunjab0000grew/page/9 9]-11|url-access=registration}}</ref> ਲੋਧੀਆਂ ਦੇ ਮੁਸਲਿਮ ਪਰਜਾ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ ਯੋਗਤਾ ਲਈ ਜ਼ਕਾਤ ਟੈਕਸ ਦਾ ਭੁਗਤਾਨ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਗੈਰ-ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਜਜ਼ੀਆ ਟੈਕਸ ਦਾ ਭੁਗਤਾਨ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਸਲਤਨਤ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਹਿੰਦੂਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਾਧੂ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ ਟੈਕਸ ਅਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਸੀ। ਫਿਰ ਵੀ, ਕਈ ਹਿੰਦੂ ਅਫਸਰਾਂ ਨੇ ਸਲਤਨਤ ਦੇ ਮਾਲ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾਇਆ।<ref name="JSGrewal_Sikhs" /> ਸਿਕੰਦਰ ਲੋਧੀ, ਜਿਸਦੀ ਮਾਂ ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਸੀ, ਨੇ ਆਪਣੀ ਇਸਲਾਮਿਕ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਲਾਭ ਵਜੋਂ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸੁੰਨੀ ਕੱਟੜਪੰਥੀ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲਿਆ। ਉਸਨੇ ਹਿੰਦੂ ਮੰਦਰਾਂ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਉਲੇਮਾ ਦੇ ਦਬਾਅ ਹੇਠ, ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ ਜਿਸ ਨੇ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਨੂੰ ਇਸਲਾਮ ਵਾਂਗ ਹੀ ਨਿਰਦਈ ਕਰਾਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਮੁਸਲਿਮ ਸੰਤਾਂ ਦੇ ਮਜ਼ਾਰਾਂ (ਮਜ਼ਾਰਾਂ) 'ਤੇ ਜਾਣ 'ਤੇ ਵੀ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ, ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸ਼ਹੀਦ ਸਲਾਰ ਮਸੂਦ ਦੇ ਬਰਛੇ ਦੇ ਸਾਲਾਨਾ ਜਲੂਸ 'ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ। ਉਸਨੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੁਸਲਿਮ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲੇ ਕਈ ਕਸਬਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰੀਆ ਅਦਾਲਤਾਂ ਵੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀਆਂ, ਕਾਜ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਗੈਰ-ਮੁਸਲਿਮ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਇਸਲਾਮੀ ਕਾਨੂੰਨ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਬਣਾਇਆ।<ref name="JSGrewal_Sikhs" /><gallery widths="200" heights="200" perrow="4"> ਤਸਵੀਰ:Shish Gumbad, Lodhi Gardens, Delhi.JPG|alt=|ਸ਼ੀਸ਼ ਗੁੰਬਦ, ਲੋਧੀ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦਾ ਇੱਕ ਮਕਬਰਾ ਜੋ 1489 ਅਤੇ 1517 ਈਸਵੀ ਵਿਚਕਾਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Unknown Tomb">{{cite news|url=http://competentauthoritydelhi.co.in/MonumentViewer.aspx?ID=16|title=Unknown Tomb|access-date=15 October 2015|publisher=competentauthoritydelhi.co.in|archive-date=25 ਮਾਰਚ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160325154320/http://www.competentauthoritydelhi.co.in/MonumentViewer.aspx?ID=16|dead-url=yes}}</ref> ਤਸਵੀਰ:Rajon ki Baoli's baoli.jpg|ਰਾਜੋਂ ਕੀ ਬਾਉਲੀ 1516 ਵਿੱਚ ਸਿਕੰਦਰ ਲੋਧੀ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=pUnqAAAAMAAJ&pg=PA37|title=Indian Architecture: Islamic Period, 1192-1857|last1=Sahai|first1=Surendra|date=2004|publisher=Prakash Books, India|isbn=978-81-7234-057-5|page=37|language=en|quote="Rajon ki baoli ( 1516 ) is one of the major public welfare projects of Sikandar Lodi ."}}</ref> </gallery> == ਨੋਟ == <references group="lower-alpha" responsive="1"></references> == ਹਵਾਲੇ == <references group="" responsive="1"></references> == ਸਰੋਤ == * {{cite book|title=The New Islamic Dynasties|url=https://archive.org/details/newislamicdynast0000bosw|last=Bosworth|first=Clifford Edmund|publisher=Columbia University Press|year=1996}} * {{cite journal|last=Desoulieres|first=Alain|year=1988|title=Mughal Diplomacy in Gujarat (1533–1534) in Correia's 'Lendas da India'|url=https://archive.org/details/sim_modern-asian-studies_1988-07_22_3/page/454|journal=Modern Asian Studies|volume=22|issue=3|page=454|doi=10.1017/s0026749x00009616|jstor=312590}} * {{cite journal|last=Haider|first=Najaf|year=1996|title=Precious Metal Flows and Currency Circulation in the Mughal Empire|journal=Journal of the Economic and Social History of the Orient|volume=39|issue=3|pages=298–364|doi=10.1163/1568520962601180|jstor=3632649}} * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=-AznJs58wtkC&pg=PA262|title=The Last Great Muslim Empires|last=Hartel|first=Herbert|publisher=BRILL|year=1997|isbn=90-04-02104-3|editor-last1=Kissling|editor-first1=H. J.|pages=262–263|chapter=India under the Moghol Empire|access-date=20 July 2011|editor-last2=Barbour|editor-first2=N.|editor-last3=Spuler|editor-first3=Bertold|editor-last4=Trimingham|editor-first4=J. S.|editor-last5=Bagley|editor-first5=F. R. C.}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=jIs9AAAAMAAJ|title=Mewar & the Mughal Emperors (1526-1707 A.D.)|last=Sharma|first=Gopinath|date=1954|publisher=S.L. Agarwala|language=en}} * {{cite journal|last=Subrahmanyam|first=Sanjay|year=2000|title=A Note on the Rise of Surat in the Sixteenth Century|journal=Journal of the Economic and Social History of the Orient|volume=43|issue=1|pages=23–33|doi=10.1163/156852000511222|jstor=3632771}} * {{cite journal|last=Ud-Din|first=Hameed|date=January–March 1962|title=Historians of Afghan Rule in India|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-oriental-society_january-march-1962_82_1/page/44|journal=Journal of the American Oriental Society|volume=82|issue=1|pages=44–51|doi=10.2307/595978|jstor=595978}} * {{cite book|title=What China and India Once Were: The Pasts That May Shape the Global Future|last1=Owen|first1=Stephen|last2=Pollock|first2=Sheldon|publisher=Columbia University Press|year=2018|editor-last1=Elman|editor-first1=Benjamin|chapter=Sorting out Babel: Literature and Its Changing Language|quote=In the case of the Lodi dynasty that preceded the Mughals, the semi-official language was called Hindavi, an early form of today’s Hindi. Persian too was in many ways an elite idiom in its Indian embodiment. Despite pervading much of everyday language in north India at the level of vocabulary (by a process still unclear to scholars; the penetration of the bureaucracy has been suggested), its use was essentially literary, as a code of courtiers and religious professionals; Persian was hardly more of an everyday language than Sanskrit.|editor-last2=Pollock|editor-first2=Sheldon}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == {{Commons category}} * [https://web.archive.org/web/20141027035001/http://persian.packhum.org/persian/search?q=Lodhi A History of Sind, Volume II, Translated from Persian Books by Mirza Kalichbeg Fredunbeg, chpt. 68] * [http://www.zeno.ru/showgallery.php?cat=6709 Coin Gallery - Lodhi Dynasty] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਾਮਰਾਜ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲੋਧੀ ਵੰਸ਼]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ]] ngy5gw55u3b99rfopfda06mf5uzn5t8 0 49727 842367 616229 2026-07-10T20:21:09Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842367 wikitext text/x-wiki {{coord|43|22|57|N|4|6|58|W|region:ES_type:landmark|display=title}} {{Infobox World Heritage Site | WHS = ਅਲਤਾਮਿਰਾ ਦੀ ਗੁਫਾ ਅਤੇ [[ਅਲਤਾਮਿਰਾ ਦੀ ਗੁਫਾ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਸਪੇਨ ਦਾ ਪੈਲੀਓਲਿਥਿਕ ਕੇਵ ਆਰਟ|ਉੱਤਰੀ ਸਪੇਨ ਦਾ ਪੈਲੀਓਲਿਥਿਕ ਕੇਵ ਆਰਟ]] | Image = [[Image:Techo de Altamira (replica)-Museo Arqueológico Nacional.jpg|250px|<center>Replica at ''Museo Arqueológico Nacional'' of Cave of Altamira</center>]] | State Party = ਸਪੇਨ | Type = ਸਭਿਆਚਾਰਕ | Criteria = i, iii | ID = 310 | Region = [[List of World Heritage Sites in Europe|ਯੂਰਪ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ]] | Year = 1985 | Session = 9th | Extension = 2008 | Link = http://whc.unesco.org/en/list/310 | locmapin = ਸਪੇਨ | relief = 1 | latitude = 43.3825 | longitude = -4.12 }} '''ਅਲਤਾਮਿਰਾ ਦੇ ਗੁਫਾ''' [[ਸਪੇਨ]] ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਅਪਰ ਪੈਲੀਓਲਿਥਿਕ ਗੁਫਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਨੱਖਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਫੋਟੋਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਪਹਿਲੀ ਗੁਫਾ ਹੈ ਜਿਦ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਤਨ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।<ref name=molbio_bison>{{cite journal|last=Verkaar|first=E. L. C.|title=Maternal and Paternal Lineages in Cross-Breeding Bovine Species. Has Wisent a Hybrid Origin?|journal=Molecular Biology and Evolution|date=19 March 2004|volume=21|issue=7|pages=1165–1170|doi=10.1093/molbev/msh064|url=http://mbe.oxfordjournals.org/content/21/7/1165.long|accessdate=31 December 2012|pmid=14739241}}</ref> ਜਦੋਂ 1880 ਵਿੱਚ ਇਸ ਖੋਜ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਮਾਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਇੱਕ ਲੰਬੀ ਬਹਿਸ ਚੱਲ ਪਈ ਕਿ ਪੂਰਵ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਲਾ ਦਾ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਆਖਿਰ ਜਦੋਂ 1902ਵਿੱਚ ਇਸ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਸਾਬਿਤ ਹੋਈ ਤਾਂ ਪੁਰਾਤਨ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਬਦਲ ਗਈ। ਇਹ [[ਸਾਂਤਿਆ ਦੇਲ ਮਾਰ]] ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਕੋਲ [[ਕਾਂਤਾਬਰੀਆ]], ਸਪੇਨ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਗੁਫਾ ਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਸਮੇਤ [[ਯੂਨੇਸਕੋ]] ਵਲੋਂ [[ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਰਾਸਤ ਟਿਕਾਣਾ|ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਰਾਸਤ ਟਿਕਾਣਿਆਂ]] ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰ ਲਿਆ। ==ਵੇਰਵਾ== ਇਹ ਗੁਫਾ 300 ਮੀਟਰ ਲੰਬੀ ਹੈ।<ref name=oxford_art>{{cite book|title=The Concise Oxford Dictionary of Art|url=https://archive.org/details/oxforddictionary0000unse_m7y2|year=2004|publisher=Oxford University Press|location=[Oxford]|isbn=0-19-860476-9|edition=3rd|editor=Ian Chilvers|accessdate=31 December 2012|page=[https://archive.org/details/oxforddictionary0000unse_m7y2/page/18 18]|chapter=Altamira}}</ref> ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਟੇਡਾ ਮੇਡਾ ਰਸਤਾ ਅਤੇ ਚੈਮਬਰ ਹਨ। ਇਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਰਸਤਾ ਦੋ ਤੋਂ ਛੇ ਮੀਟਰ ਉੱਚਾਈ ਤਕ ਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite news| url=http://www.telegraph.co.uk/earth/3352850/Prehistoric-cave-paintings-took-up-to-20000-years-to-complete.html| work=The Daily Telegraph| first=Richard| last=Gray| title=Prehistoric cave paintings took up to 20,000 years to complete| date=5 October 2008}}</ref> ਇਸ ਵਿੱਚ ਮਿਲੇ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਪੁਰਾਤਨ ਪੱਥਰ ਯੁੱਗ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਹਨ।<ref name=times_10thousd>{{cite news|last=de Bruxelles|first=Simon|title=Prehistoric cave art began 10,000 years earlier|url=http://www.thetimes.co.uk/tto/science/archaeology/article3445847.ece|accessdate=31 December 2012|newspaper=The Times|date=June 15, 2012}}</ref> ਪੂਰੀ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਚਾਰਕੋਲ ਅਤੇ ਹੇਮਾਟਾਈਟ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। [[File:Altamira-1880.jpg|thumb|right|210px|Great hall of policromes of Altamira, published by M. Sanz de Sautuola in 1880.]] ==ਕਿਤਾਬ ਸੂਚੀ == * Curtis, Gregory. ''The Cave Painters: Probing the Mysteries of the World's First Artists''. New York: Alfred A. Knopf, 2006 (hardcover, ISBN 1-4000-4348-4)). * Guthrie, R. Dale. ''The Nature of Prehistoric Art''. Chicago: University of Chicago Press, 2006 (hardcover, ISBN 0-226-31126-0). * McNeill, William&nbsp;H. [http://www.nybooks.com/articles/19435 "Secrets of the Cave Paintings"], [http://www.nybooks.com/ ''The New York Review of Books''], Vol.&nbsp;53, No.&nbsp;16, October&nbsp;19, 2006. *{{cite journal|last=Pike|first=A. W. G.|coauthors=Hoffmann, D. L.; Garcia-Diez, M.; Pettitt, P. B.; Alcolea, J.; De Balbin, R.; Gonzalez-Sainz, C.; de las Heras, C.; Lasheras, J. A.; Montes, R.; Zilhao, J.|title=U-Series Dating of Paleolithic Art in 11 Caves in Spain|url=https://archive.org/details/sim_science_2012-06-15_336_6087/page/1409|journal=Science|date=14 June 2012|volume=336|issue=6087|pages=1409–1413|doi=10.1126/science.1219957}} ==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ== {{commons category|Altamira (cave)}} * [http://museodealtamira.mcu.es/ Altamira Cave National Museum] ''In Spanish and English'' * [http://www.bradshawfoundation.com/news/cave_art_paintings.php?id=The-Spanish-Cave-of-Altamira-opens-with-politics The Spanish Cave of Altamira opens - with politics] Bradshaw Foundation Article * "Les peintures préhistoriques de la grotte d’Altamira", Cartailhac and Breuil founding article (1903), online and analyzed on [http://www.bibnum.education.fr/scienceshumainesetsociales/anthropologie/les-peintures-prehistoriques-de-la-grotte-d-altamira BibNum]<small> [click 'à télécharger' for English version]</small> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਪੇਨ]] 2293ucfkpoyfz7hy7vc4ke6c1246y8s 0 50511 842302 615723 2026-07-10T19:10:58Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842302 wikitext text/x-wiki {{ਰਸਾਇਣਡੱਬਾ | Verifiedfields = changed | Watchedfields = changed | verifiedrevid = 457117700 | Reference =<ref>{{Cite journal|first1 = Yoshiharu|last1 = Nishiyama|first2 = Paul|last2 = Langan|first3 = Henri|last3 = Chanzy|title = Crystal Structure and Hydrogen-Bonding System in Cellulose Iβ from Synchrotron X-ray and Neutron Fiber Diffraction|url = https://archive.org/details/american-chemical-society-journal_2002-08-07_124_31/page/9074|journal = J. Am. Chem. Soc|year = 2002|volume = 124|issue = 31|pages = 9074–82|doi = 10.1021/ja0257319|pmid = 12149011}}</ref> | ImageFile = Cellulose Sessel.svg | ImageSize = 260px | ImageName = Cellulose, a linear polymer of D-glucose units (two are shown) linked by β(1→4)-glycosidic bonds. | ImageFile1 = Cellulose-Ibeta-from-xtal-2002-3D-balls.png | ImageSize1 = 260px | ImageName1 = Three-dimensional structure of cellulose. | IUPACName = | OtherNames = | Section1 = {{Chembox Identifiers | CASNo = 9004-34-6 | ChEMBL_Ref = {{ebicite|changed|EBI}} | ChEMBL = 1201676 | CASNo_Ref = {{cascite|correct|CAS}} | EC-number = 232-674-9 | UNII_Ref = {{fdacite|correct|FDA}} | UNII = SMD1X3XO9M | RTECS = | ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite|correct|chemspider}} | ChemSpiderID = NA }} | Section2 = {{Chembox Properties | Formula = ({{chem|C|6|H|10|O|5|)|''n''}} | MolarMass = | Appearance = ਚਿੱਟਾ ਪਾਊਡਰ | Density = 1.5 g/cm³ | Solubility = ਨਾ-ਘੁਲਣਯੋਗ | MeltingPt = decomposes }} | Section7 = {{Chembox Hazards | NFPA-H = 1 | NFPA-F = 1 | NFPA-R = 0 | ExternalMSDS = | EUIndex = not listed | Autoignition = }} | Section8 = {{Chembox Related | OtherCpds = [[Starch]] }} }} '''ਸੈਲੂਲੋਜ਼''' {{chem|([[ਕਾਰਬਨ|C]]|6|[[ਹਾਈਡਰੋਜਨ|H]]|10|[[ਆਕਸੀਜਨ|O]]|5|)|n|}} ਦੇ ਅਣਵੀ ਸੂਤਰ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਪੌਦ ਬਹੁ-ਸ਼ਕਰੀ ਪਦਾਰਥ ([[ਪੌਲੀਸੈਕਰਾਈਡ|ਪੌਲੀਸੈਕਰਾਈਡ)]] ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਈ ਸੈਂਕੜੇ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲਕੀਰੀ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਜੁੜੀਆਂ [[ਗੁਲੂਕੋਜ਼|<small>ਡੀ</small>-ਗੁਲੂਕੋਜ਼]] ਇਕਾਈਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਆਪਸ ਵਿੱਚ [[ਗਲਾਈਕੋਸਿਡਿਕ ਬਾਂਡ|β(1→4) ਗਲੈਕੋਸਿਡੀਕ ਬੰਧਨ]] ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ<ref name=Crawford>{{cite book | author=Crawford, R. L. | title=Lignin biodegradation and transformation | url=https://archive.org/details/ligninbiodegrada0000craw | publisher=John Wiley and Sons | location = New York | year=1981 | isbn=0-471-05743-6 }}</ref><ref>{{cite journal | author=Updegraff DM | title=Semimicro determination of cellulose in biological materials | journal=Analytical Biochemistry | year=1969|volume=32|pages=420–424 | doi=10.1016/S0003-2697(69)80009-6 | pmid=5361396 | issue=3 }}</ref> ਇਹ ਪੌਦਿਆਂ ਦਾ ਸੰਸਥਾਗਤ ਬਹੁ-ਸ਼ਕਰੀ ਪਦਾਰਥ ਹੈ ਅਤੇ ਪੌੜੀਆਂ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਸੱਕ ਦੇ ਬਣਨ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} n8gfthaq4umgf929ajh59qx1dss7snl 0 50604 842242 812992 2026-07-10T18:05:01Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842242 wikitext text/x-wiki [[File:Athanasius Kircher's Atlantis.gif|thumb|350px| ਅੰਧ ਮਹਾਂਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚਕਾਰ ਅਥਾਨਸੀਅਸ ਕਰਚਰ ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਅਟਲਾਂਟਿਸ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ। 1699 ਦੀ ''ਮੰਡਸ ਸਬਟਰੇਨੀਅਸ'' ਤੋਂ, ਅਮਸਤੱਰਦਮ ਵਿੱਚ ਛਪਾਈ। ਇਸ ਨਕਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਦੱਖਣੀ ਪਾਸਾ ਉੱਤੇ ਵੱਲ ਹੈ।]] '''ਅਟਲਾਂਟਿਸ''' ({{lang-grc|Ἀτλαντὶς νῆσος}}, "[[ਐਟਲਸ (ਮਿਥਿਹਾਸ)|ਐਟਲਸ]] ਦਾ ਟਾਪੂ") ਇੱਕ [[ਗਲਪ]]ਮਈ ਟਾਪੂ ਹੈ ਜੀਹਦਾ ਜ਼ਿਕਰ [[ਪਲੈਟੋ]] ਦੀਆਂ ਸਿਰਜਾਂ ''ਟੀਮੀਅਸ'' ਅਤੇ ''ਕ੍ਰਿਟੀਅਸ'' ਵਿੱਚ ਮੁਲਕਾਂ ਦੇ ਗਰਬ-ਗ਼ੁਮਾਨ ਉੱਤੇ ਲਿਖੀ ਦੁਅਰਥੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਇਹਨੂੰ ਪਲੈਟੋ ਦੇ ਖ਼ਿਆਲੀ ਮੁਲਕ "ਪੁਰਾਤਨ ਐਥਨਜ਼" ਨੂੰ ਘੇਰਨ ਵਾਲ਼ੀ ਵੈਰੀ ਸਮੁੰਦਰੀ ਤਾਕਤ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਹਾਣੀ ਮੁਤਾਬਕ ਐਥਨਜ਼ ਜਾਣੇ-ਪਛਾਣੇ (ਪੱਛਮੀ) ਜੱਗ ਦੇ ਬਾਕੀ ਮੁਲਕਾਂ ਤੋਂ ਉਲਟ ਅਟਲਾਂਟਿਸ ਦੇ ਹੱਲੇ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਧਕੱਲਣ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋਇਆ ਸੀ<ref>Plato's contemporaries pictured the world as consisting of only Europe, Northern Africa, and Western Asia (see the map of [[Hecataeus of Miletus]]). Atlantis, according to Plato, had conquered all Western parts of the known world, making it the literary counter-image of [[Achaemenid Empire|Persia]]. See {{cite book|last=Welliver|first=Warman|title=Character, Plot and Thought in Plato's Timaeus-Critias|location=Leiden|publisher=E.J. Brill|year=1977|isbn=90-04-04870-7|page=42}}</ref> ਜੋ ਸ਼ਾਇਦ ਪਲੈਟੋ ਦੇ ਮੁਲਕੀ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਉੱਚਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ।<ref name="Hackforth">{{cite journal|last=Hackforth|first=R.|title=The Story of Atlantis: Its Purpose and Its Moral|url=https://archive.org/details/sim_classical-review_1944-05_58_1/page/7|journal=[[Bryn Mawr Classical Review|Classical Review]]|volume=58|issue=1|year=1944|pages=7–9|jstor=701961|doi=10.1017/s0009840x00089356}}</ref><ref name=David>{{cite journal|first=Ephraim|last=David|title=The Problem of Representing Plato's Ideal State in Action|journal=[[Rivista di Filologia e di Istruzione Classica|Riv. Fil.]]|volume=112|year=1984|issue=|pages=33–53|issn=|jstor= }}</ref> ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਅਟਲਾਂਟਿਸ ਉੱਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਮਿਹਰ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ [[ਅੰਧ ਮਹਾਂਸਾਗਰ]] ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}}{{ਆਧਾਰ}}{{ਕਾਮਨਜ਼|Atlantis|ਅਟਲਾਂਟਿਸ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਟਲਾਂਟਿਸ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗਲਪਮਈ ਮਹਾਂਦੀਪ]] hyn00a0mlg3vl6g201txrsti30h0opt 0 51704 842280 578787 2026-07-10T18:46:38Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842280 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer |image = Naomishihabnye.jpg | name =ਨਾਓਮੀ ਸ਼ਿਹਾਬ ਨਾਏ | caption = | birth_date = {{Birth date and age|1952|3|12|df=y}} | birth_place = [[St. Louis, Missouri]], [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ]] | occupation = ਕਵੀ, ਗੀਤਕਾਰ, ਅਤੇ ਨਾਵਲਕਾਰ | genre = [[ਕਵਿਤਾ]] | notableworks = }} '''ਨਾਓਮੀ ਸ਼ਿਹਾਬ ਨਾਏ''' (ਜਨਮ 12 ਮਾਰਚ 1952) ਇੱਕ ਕਵੀ, ਗੀਤਕਾਰ, ਅਤੇ ਨਾਵਲਕਾਰ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਜਨਮ ਫਲਸਤੀਨੀ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕੀ ਮਾਤਾ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਲਿਖਣ ਲੱਗ ਪਈ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਦੀ ਸਮਾਨਤਾ-ਅਸਮਾਨਤਾ ਖੋਜਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਆਮ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸੜਕ ਉੱਤੇ ਚਲਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕਵਿਤਾ ਲਭਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ 7 ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਅਤੇ ਇੱਕ ਨਾਵਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਆਪਣੀ ਲੇਖਣੀ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਅਨੇਕ ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ ਹਨ। ਉਹ ਅਨੇਕ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਸੰਪਾਦਨ ਵੀ ਕੀਤੇ ਹਨ। == ਜੀਵਨੀ == ਛੇ ਸਾਲ ਦੀ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ, ਨਾਏ ਨੇ ਇੱਕ ਰਸਾਲੇ ਦੇ ਲਈ ਕਵਿਤਾ ਲਿਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਮਾਤਾ ਨੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ ਜੋ ਉਸਨੂੰ ਹਰ ਸਮੇਂ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਪੜ੍ਹ ਪੜ੍ਹ ਸੁਣਾਉਂਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਪਹਿਲੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਬਾਲ-ਪਸੰਦ ਬਿੱਲੀਆ, ਕਾਟੋਆਂ, ਦੋਸਤਾਂ, ਅਧਿਆਪਕਾਂ, ਆਦਿ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਉਹ ਚੌਦਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਫਲਸਤੀਨੀ ਦਾਦੀ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਗਈ। ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ "ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਇੱਕ ਬੱਚੀ ਸੀ ਤਾਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਹੈਰਾਨ ਹੋਇਆ ਸੀ।" ਉਹ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਫਰਗੁਸਨ, ਸੇਂਟ ਲੁਈਸ ਕਾਉਂਟੀ, ਮਿਸੌਰੀ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਹੋਈ ਸੀ। 1966 ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਨਾਓਮੀ 14 ਸਾਲ ਦੀ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮਾਂ ਬਿਮਾਰ ਸੀ ਤਾਂ ਪਰਿਵਾਰ ਵੈਸਟ ਬੈਂਕ, ਫਲਸਤੀਨ ਚਲੇ ਗਏ। ਇੱਕ ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੀ ਘੱਟ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, 1967 ਦੇ ਛੇ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ,ਉਹ ਸੈਨ ਐਂਟੋਨੀਓ, ਟੈਕਸਾਸ ਚਲੇ ਗਏ। ਨੀ ਨੇ ਰੌਬਰਟ ਈ ਲੀ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਸਾਹਿਤਕ ਰਸਾਲੇ ਦੀ ਸੰਪਾਦਕ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ 1974 ਵਿੱਚ ਟ੍ਰਿਨਿਟੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਧਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਬੀ.ਏ. ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਸੈਨ ਐਂਟੋਨੀਓ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਰਹੀ ਹੈ। == ਇਨਾਮ ਅਤੇ ਮਾਨਤਾ == ਨਾਓਮੀ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਇਨਾਮ ਅਤੇ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪਸ ਜਿੱਤੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਪੁਸ਼ਕਾਰਟ ਇਨਾਮ, ਜੇਨ ਐਡਮਜ਼ ਚਿਲਡਰਨ ਬੁੱਕ ਅਵਾਰਡ, ਪੈਟਰਸਨ ਕਵਿਤਾ ਇਨਾਮ, ਅਤੇ ਅਮੇਰਿਕਨ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਵੱਲੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਿਤਾਬਾਂ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਅਤੇ 2,000 ਵਿਟਰ ਬਾਇਨਰ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref>{{cite web|url=https://www.loc.gov/today/pr/2000/00-019.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20000605055008/http://www.loc.gov/today/pr/2000/00-019.html |url-status=dead |archive-date=June 5, 2000 |title=Poetry in America Celebration - News Releases (Library of Congress) |publisher=Loc.gov |date=February 25, 2000 |access-date=November 13, 2013 }}</ref> 1997 ਵਿੱਚ, ਟ੍ਰਿਨਿਟੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਉਸ ਦੀ ਅਲਮਾ ਮੈਟਰ, ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅਲੌਮਨਾ ਅਵਾਰਡ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ। ਜੂਨ 2009 ਵਿੱਚ, ਨਾਓਮੀ ਨੂੰ PeaceByPeace.com ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਇਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਜੋਂ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite web|url=http://www.peacebypeace.com/heroes/view/id/89 |title=One of the Top Christian Colleges in Indiana &#124; Goshen College |publisher=Peacebypeace.com |access-date=November 13, 2013}}</ref> 2013 ਵਿੱਚ, ਨਾਓਮੀ ਨੇ ਰੌਬਰਟ ਕ੍ਰੀਲੇ ਅਵਾਰਡ ਜਿੱਤਿਆ।<ref name="Robert Creeley Foundation">{{cite web|title=Robert Creeley Award |url=http://robertcreeleyfoundation.org/?page_id=54# |archive-url=https://web.archive.org/web/20141204200426/http://robertcreeleyfoundation.org/?page_id=54 |url-status=dead |archive-date=December 4, 2014 |website=Robert Creeley Foundation|access-date=March 19, 2015 }}</ref> ਅਕਤੂਬਰ 2012 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੂੰ 2013 ਦੇ ਬਾਲ ਸਾਹਿਤ ਲਈ ਐਨਐਸਕੇ ਨਿਊਸਟੈਡਟ ਇਨਾਮ ਦੀ ਜੇਤੂ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite web|url=http://neustadtprize.org/naomi-shihab-nye-wins-2013-nsk-prize/|title=Naomi Shihab Nye Wins 2013 NSK Prize|date=June 4, 2013}}</ref> ਐਨਐਸਕੇ ਇਨਾਮ ਓਕਲਾਹੋਮਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਅਤੇ ਵਰਲਡ ਲਿਟਰੇਚਰ ਟੁਡੇ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਦੁਆਰਾ ਸਪਾਂਸਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਇੱਕ ਨਿਆਂਪੂਰਨ ਇਨਾਮ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਨਾਮਜ਼ਦ ਬਿਆਨ ਵਿੱਚ, ਇਬਤਿਸਮ ਬਾਰਾਕਤ, ਜੁਰਰ, ਜਿਸ ਨੇ ਨਾਓਮੀ ਨੂੰ ਪੁਰਸਕਾਰ ਲਈ ਜੇਤੂ ਬਣਾਇਆ, ਨੇ ਲਿਖਿਆ, "ਨਾਓਮੀ ਦੀ ਪ੍ਰਚਲਤ ਮਨੁੱਖਤਾ ਅਤੇ ਆਵਾਜ਼ ਇੱਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਕਵਿਤਾ ਨਾਲੋਂ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਘੱਟ ਸੁੰਦਰ ਨਾ ਹੋਣ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਦੁਨੀਆ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਦੀ ਦੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਬਦਲ ਸਕਦੀ ਹੈ।" ਬਾਰਾਕਤ ਨੇ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਕੰਮ ਦੀ ਸ਼ਲਾਘਾ ਕੀਤੀ, "ਨਾਓਮੀ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਸੰਗੀਤ, ਚਿੱਤਰਾਂ, ਰੰਗਾਂ, ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸੂਝ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਸ਼ਰਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਮਿਲਾਉਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਅਰਥਾਂ ਦੇ ਆਉਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਕੰਢੇ ਵਾਂਗ ਵਹਿ ਰਹੇ ਹਨ।"<ref>{{cite web |url=http://www.worldliteraturetoday.com/nsk-childrens-prize |title=NSK Children's Prize |publisher=World Literature Today |access-date=November 13, 2013 |archive-date=ਸਤੰਬਰ 26, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120926145006/http://www.worldliteraturetoday.com/nsk-childrens-prize |dead-url=yes }}</ref> 2019 ਵਿੱਚ, ਕਵਿਤਾ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਨੇ ਨਾਓਮੀ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯੰਗ ਪੀਪਲਜ਼ ਕਵੀ ਵਿਜੇਤਾ ਨੂੰ 2019-21 ਦੀ ਮਿਆਦ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ। ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਨੇ ਨਾਓਮੀ ਦੀ ਲਿਖਣ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਜੋ "ਉਮਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਨਿਰਵਿਘਨ ਢੰਗ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਦੇ ਪਾਠਕਾਂ ਲਈ ਪਹੁੰਚਯੋਗ, ਨਿੱਘੇ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਹਨ।" ਉਹ ਲੈਨਨ ਫੈਲੋ, ਗੁੱਗੇਨਹੈਮ ਫੈਲੋ ਅਤੇ ਵਿਟਰ ਬਾਇਨਰ ਫੈਲੋ (ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ) ਰਹੀ ਹੈ।<ref>{{cite journal |last1=Barakat |first1=Ibtisam |title=A Tribute to Naomi Shihab Nye |url=https://archive.org/details/sim_world-literature-today_january-february-2014_88_1/page/46 |journal=World Literature Today |date=2014 |volume=88 |issue=1 |pages=46–49 |jstor=10.7588/worllitetoda.88.1.0046 |doi=10.7588/worllitetoda.88.1.0046 }}</ref> == ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ == ਸ਼ਿਹਾਬ ਨਾਈ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਸੈਨ ਐਂਟੋਨੀਓ, ਟੈਕਸਾਸ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। 1978 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਮਾਈਕਲ ਨਾਓਮੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਟਾਰਨੀ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫੀ ਅਤੇ ਭੁੱਖ, ਕਿਸ਼ੋਰ ਗਰਭ ਅਵਸਥਾ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਬਿਮਾਰੀ ਸਮੇਤ ਵਿਸ਼ਿਆਂ 'ਤੇ ਲਿਖਣ ਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਹੈ। ==ਕਾਵਿ ਨਮੂਨਾ== <poem> <big>ਸਹੇਲੀ ਦਾ ਤਲਾਕ</big> ਮੈਂ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹਾਂ ਕਿ ਉਹ ਪੁੱਟ ਲਵੇ ਆਪਣੇ ਬਾਗੀਚੇ ਦਾ ਹਰ ਬੂਟਾ ਪੈਂਜੀ, ਪੈਂਟਾ ਗੁਲਾਬ, ਰੈਨਨਕੁਲੇਸੀ ਥਾਇਮ ਅਤੇ ਲਿਲੀ ਉਹ ਵੀ ਜਿਹਨਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਕੋਈ ਨਾ ਜਾਣੇ ਉਤਾਰ ਲਵੇ ਮਾਰਨਿੰਗ ਗਲੋਰੀ ਦੀ ਬੇਲ ਜੋ ਚੜ੍ਹੀ ਹੈ ਵਾੜ ਤੇ ਲੈ ਜਾਵੇ ਉਹ ਫੁੱਲ ਜੋ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਨੇ ਅਤੇ ਜੋ ਖਿੜਨ ਵਾਲੇ ਨੇ ਅਤੇ ਜੋ ਅਜੇ ਖਿੜੇ ਨਹੀਂ, ਸੁੱਤੇ ਪਏ ਨੇ ਖਾਸਕਰ ਉਹ ਜੋ ਸੁੱਤੇ ਪਏ ਨੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਅਤੇ ਫਿਰ ਬੀਜ ਦੇਵੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਵੇਂ ਵਿਹੜੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਦੂਜੇ ਪਾਰ ਅਤੇ ਫਿਰ ਵੇਖੇ ਕਿ ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਸਾਹ ਲੈਂਦੇ ਨੇ </poem> ==ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਰਚਨਾਵਾਂ== ===ਕਵਿਤਾ=== * {{cite book| title=Different Ways to Pray: Poems| year=1980| isbn=978-0-932576-04-0 }} * {{cite book| title=Hugging the Jukebox|year=1982| isbn=978-0-525-47703-7 }} * {{cite book| title=Yellow Glove| year=1986| isbn=978-0-932576-41-5 }} * {{cite book| title=Red Suitcase: Poems| year=1994| isbn=978-1-880238-14-1 }} * {{cite book| url=http://books.google.com/books?id=H1aoDINM5AIC&printsec=frontcover&dq=inauthor:%22Naomi+Shihab+Nye%22| title=Fuel: poems|year=1998| isbn=978-1-880238-63-9 }} * {{cite book| title=[[19 varieties of gazelle: poems of the Middle East]]| year=2002| isbn=978-0-06-009766-0 }} * {{cite book| url=http://books.google.com/books?id=5rrD1WIb_XEC&printsec=frontcover&dq=inauthor:%22Naomi+Shihab+Nye%22| title=You & yours: poems.| year=2005| isbn=978-1-929918-69-0 }} * ''A Maze Me: Poems for Girls''. 2005. ISBN 978-0060581893 * ''Honeybee: poems & short prose'' 2008. ISBN 978-0060853907 * ''Tender Spot: Selected Poems''. 2008. ISBN 978-1-85224-791-1 ===ਨਾਵਲ=== * [[ਹਬੀਬੀ (ਨਾਵਲl)|ਹਬੀਬੀ]] * [[ਦ ਟਰਟਲ ਆਫ਼ ਓਮਾਨ]] ===ਕਹਾਣੀਆਂ=== * {{cite book| url=http://books.google.ca/books?id=rq64_RWZQOoC&printsec=frontcover&dq=there+is+no+long+distance+now&hl=en&sa=X&ei=tjUTT4nZHuqjiQK6qu3NDQ&ved=0CDQQ6AEwAA#v=onepage&q=there%20is%20no%20long%20distance%20now&f=false| title=There is no Long Distance Now| publisher=HarperCollins| year=2011| isbn=978-0-06-201965-3 }} *''Hamadi'' *''Tomorrow, Summer'' ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} == ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ == *''Art at Our Doorstep: San Antonio Writers and Artists'' featuring Naomi Shihab Nye. Edited by Nan Cuba and Riley Robinson ([[Trinity University (Texas)#Trinity University Press|Trinity University Press]], 2008). == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == {{Commons category|Naomi Shihab Nye}} {{Portal|Poetry|Biography}} * [http://www.lib.utexas.edu/taro/utsa/00125/utsa-00125.html A Guide to the Naomi Shihab Nye Papers] [[University of Texas at San Antonio Libraries (UTSA Libraries)]] Special Collections. * {{LCAuth|n891085291|Naomi Shihab Nye|41|}} * [http://barclayagency.com/nye.html Naomi Shihab Nye | Steven Barclay Agency] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150512184814/http://barclayagency.com/nye.html |date=2015-05-12 }} * [https://www.poets.org/poetsorg/poet/naomi-shihab-nye Naomi Shihab Nye: Profile and Poems at Poets.org] * [https://www.washingtonpost.com/posteverything/wp/2014/08/28/on-growing-up-in-ferguson-and-gaza/ On growing up in Ferguson and Palestine] * [https://onbeing.org/programs/naomi-shihab-nye-your-life-is-a-poem/ Naomi Shihab Nye — Your Life Is a Poem] nrx4miiy8nmpoe0ileh799qn01uckoy 0 51760 842222 809970 2026-07-10T17:38:52Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842222 wikitext text/x-wiki [[Image:Hestemøj.jpg|thumb|ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਰੂੜੀ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਫੋਗ ਅਤੇ ਤੂੜੀ-ਕੱਖ ਨਾਲ਼ ਮਿਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਸ ਮਿਸਾਲੀ [[ਤਬੇਲਾ|ਤਬੇਲੇ]] ਵਿੱਚ]] '''ਰੂੜੀ''' ਜਾਂ '''ਰੇਹ''' ਜਾਂ ਕਈ ਵਾਰ '''ਕਾਰਬਨੀ ਖਾਦ''' ਇੱਕ [[ਕਾਰਬਨੀ ਪਦਾਰਥ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੀਹਨੂੰ [[ਖੇਤੀਬਾੜੀ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ [[ਕਾਰਬਨੀ ਖਾਦ]] ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰੂੜੀ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਕਾਰਬਨੀ ਪਦਾਰਥ ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਟੀਕਰ ਜੋੜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ [[ਬੈਕਟੀਰੀਆ]] ਕਾਬੂ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਨਾਲ਼ ਮਿੱਟੀ ਉਪਜਾਊ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫੇਰ ਜੀਵਨ ਦੀ ਲੜੀ ਮੁਤਾਬਕ ਵੱਡੇ ਜੰਤੂ [[ਉੱਲੀ]] ਅਤੇ ਬੈਕਟੀਰੀਆ ਨੂੰ ਖਾਂਦੇ ਹਨ। ਰੂੜੀ ਗੋਹੇ ਵਰਗੇ ਕਾਰਬਨੀ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਗਲ਼ਨ-ਸੜਨ ਉੱਤੇ ਵੀ ਬਣਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ਼ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਲਾਜ਼ਮੀ ਤੱਤ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ==ਸਾਵਧਾਨੀਆਂ== ਰੂੜੀ ਗਲਣ ਉੱਤੇ [[ਤਾਅ]] ਛੱਡਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜੇਕਰ ਵੱਡੀ ਢੇਰੀ ਵਿੱਚ ਜਮ੍ਹਾਂ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇੱਕਦਮ ਭਖ ਉੱਠਣ ਦਾ ਖ਼ਦਸ਼ਾ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite web |url=http://abclocal.go.com/kabc/story?section=news/local&id=4914451 |title=Spontaneous Combustion of Manure Starts 200-Acre Blaze 1/08/07 &#124; |work=abc7.com |accessdate=2010-08-07 |archive-date=2011-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110629040427/http://abclocal.go.com/kabc/story?section=news/local&id=4914451 |url-status=dead }}</ref> ਜੇਅ ਇੱਕ ਵਾਰ ਅਜਿਹੇ ਢੇਰ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲੱਗ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਵੱਡੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਬਦਬੋ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅੱਗ ਬੁਝਾਉਣ ਲਈ ਖ਼ਾਸੀ ਮਸ਼ੱਕਤ ਕਰਨੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਖ਼ਤਰਾ ਕੀੜਿਆਂ-ਮਕੌੜਿਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਹੈ ਜੋ ਫੋਗ ਦੇ ਕਣਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ੁਰਾਕ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਰਸਦਾਂ ਤੱਕ ਲਿਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਕਰ ਕੇ ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਨਾਮੁਆਫ਼ਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ==ਅੱਗੇ ਪੜ੍ਹੋ== * {{cite journal | author=Winterhalder, B., R. Larsen, and R. B. Thomas. | year=1974 | title=Dung as an essential resource in a highland Peruvian community | url=https://archive.org/details/sim_human-ecology-nl_1974-04_2_2/page/89 | journal=Human Ecology | volume=2 | pages=89–104 | doi=10.1007/BF01558115 | issue=2}} ==ਬਾਹਰਲੇ ਜੋੜ== {{ਕਾਮਨਜ਼ ਸ਼੍ਰੇਣੀ|ਰੂੜੀ}} * [http://link.springer.com/article/10.1007%2Fs13765-013-3184-8 ਡੰਗਰਾਂ ਦੀ ਰੂੜੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਨੀ ਖ਼ਤਰੇ] * [http://www.turfandstuff.com/page.php?xPage=how_to_improve_your_soil.html ਬਾਗ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਰੂੜੀ ਵਰਤਣ ਵਾਸਤੇ ਸਲਾਹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100427055856/http://www.turfandstuff.com/page.php?xPage=how_to_improve_your_soil.html |date=2010-04-27 }} * [http://manureexpo.org ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕੀ ਰੂੜੀ ਐਕਸਪੋ] * [http://www.manuremanagement.cornell.edu/ ਕਾਰਨੈੱਲ ਰੂੜੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ] * [http://purl.fdlp.gov/GPO/gpo38641 County-Level Estimates of Nitrogen and Phosphorus from Animal Manure for the Conterminous United States, 2002] [[United States Geological Survey]] * [http://www.nal.usda.gov/wqic/manure.shtml Manure Management, Water Quality Information Center, U.S. Department of Agriculture] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091025082218/http://www.nal.usda.gov/wqic/manure.shtml |date=2009-10-25 }} * [http://www.extension.org/animal+manure+management Livestock and Poultry Environmental Learning Center] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101227124550/http://www.extension.org/animal+manure+management |date=2010-12-27 }}, an [http://www.extension.org eXtension] community of practice about animal manure management * [http://www.extension.org/pages/Antibiotics_and_Hormones_in_Animal_Manure_Webcast Antibiotics and Hormones in Animal Manure (Webcast)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100403100643/http://www.extension.org/pages/Antibiotics_and_Hormones_in_Animal_Manure_Webcast |date=2010-04-03 }}: A two part webcast series about the science available on potential risks and best management practices related to antibiotics and hormones from animal manure [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਾਰਬਨੀ ਖਾਦਾਂ]] cruxxk0080tc2zrnbkzutr36nofr9zm 0 52430 842414 841552 2026-07-10T21:08:25Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842414 wikitext text/x-wiki [[File:Plant Productivity in a Warming World.ogv|thumb|ਇਸ ਵੀਡੀਓ ਵਿੱਚ ਵਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਪੌਣਪਾਣੀ ਦੀ ਤਬਦੀਲੀ ਨੇ ਕਾਰਬਨ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ ਦੇ ਵਧੇ ਹੋਏ ਪੱਧਰ ਨਾਲ਼ ਮਿਲ ਕੇ ਬੂਟਿਆਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਉੱਤੇ ਅਸਰ ਕੀਤਾ ਹੈ।]] '''ਪੌਣਪਾਣੀ ਤਬਦੀਲੀ''' ਜਾਂ '''ਆਬੋ-ਹਵਾ ਦੀ ਬਦਲੀ''' ਜਾਂ '''ਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ''' [[ਮੌਸਮ|ਮੌਸਮੀ]] ਨਮੂਨਿਆਂ ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਦੀ ਵੰਡ ਵਿੱਚ ਆਈ ਉਸ ਤਬਦੀਲੀ ਨੂੰ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਇਹ ਤਬਦੀਲੀ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਵਾਸਤੇ ਜਾਰੀ ਰਹੇ (ਭਾਵ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਲੱਖਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ)। ਇਹਦਾ ਮਤਲਬ ਔਸਤ ਮੌਸਮੀ ਹਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਆਏ ਫੇਰ-ਬਦਲ ਤੋਂ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਫੇਰ ਵਧੇਰੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਔਸਤ ਹਲਾਤਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਫ਼ਰਕ (ਭਾਵ ਘੱਟ ਜਾਂ ਵੱਧ ਸਿਰੇ ਦੇ ਮੌਸਮੀ ਵਾਕਿਆ)। ਇਹ ਤਬਦੀਲੀ ਕਈ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰ ਕੇ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਜੀਵ-ਅਮਲ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪੁੱਜਣ ਵਾਲ਼ੀ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਫੇਰ-ਬਦਲ, [[ਪੱਤਰੀ ਨਿਰਮਾਣਕੀ]] ਅਤੇ ਜਵਾਲਾਮੁਖੀ ਦੇ ਸਫੋਟ। ਕਈ ਮਨੁੱਖੀ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਹਾਲੀਆ ਪੌਣਪਾਣੀ ਤਬਦੀਲੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਹਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ [[ਸੰਸਾਰਕ ਤਾਪ]] ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref> {{Cite book | publisher=The National Academies Press | isbn = 0-309-14588-0 | last = America's Climate Choices: Panel on Advancing the Science of Climate Change; National Research Council | title = Advancing the Science of Climate Change | location = Washington, D.C. | year = 2010 | url = http://www.nap.edu/catalog.php?record_id=12782 | quote = (p1) ... there is a strong, credible body of evidence, based on multiple lines of research, documenting that climate is changing and that these changes are in large part caused by human activities. While much remains to be learned, the core phenomenon, scientific questions, and hypotheses have been examined thoroughly and have stood firm in the face of serious scientific debate and careful evaluation of alternative explanations. * * * (pp. 21–22) Some scientific conclusions or theories have been so thoroughly examined and tested, and supported by so many independent observations and results, that their likelihood of subsequently being found to be wrong is vanishingly small. Such conclusions and theories are then regarded as settled facts. This is the case for the conclusions that the Earth system is warming and that much of this warming is very likely due to human activities. }}</ref> ==ਅਗਾਂਹ ਪੜ੍ਹਨ ਵਾਸਤੇ== {{Refbegin|30em}} * {{Cite book | postscript = | year = 2007 | author = ।PCC AR4 WG1 | author-link = ।PCC | chapter = Summary for Policymakers | chapterurl = http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg1/en/spm.html | title = Climate Change 2007: The Physical Science Basis | series = Contribution of Working Group। to the [[IPCC Fourth Assessment Report|Fourth Assessment Report]] of the।ntergovernmental Panel on Climate Change | editor = Solomon, S.; Qin, D.; Manning, M.; Chen, Z.; Marquis, M.; Averyt, K.B.; Tignor, M.; and Miller, H.L. | publisher = Cambridge University Press | url = http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg1/en/contents.html | isbn = 978-0-521-88009-1 }} (pb: {{ISBNT|978-0-521-70596-7}}). * {{Cite book | postscript = | year = 2007 | author = ।PCC AR4 SYR | author-link = ।PCC | chapter = Summary for Policymakers | chapterurl = http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/syr/en/spm.html | title = Climate Change 2007: Synthesis Report | series = Contribution of Working Groups।,।I and।II to the [[IPCC Fourth Assessment Report|Fourth Assessment Report]] of the।ntergovernmental Panel on Climate Change | editors = Core Writing Team; Pachauri, R.K; and Reisinger, A. | publisher = ।PCC | url = http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/syr/en/contents.html | isbn = 92-9169-122-4 }}. * {{Cite journal |author=Emanuel K |title=Increasing destructiveness of tropical cyclones over the past 30 years |journal=Nature |volume=436 |issue=7051 |pages=686–8 |date=August 2005 |pmid=16056221 |doi=10.1038/nature03906 |url=ftp://texmex.mit.edu/pub/emanuel/PAPERS/NATURE03906.pdf |format=PDF |bibcode=2005Natur.436..686E |ref=harv |access-date=2014-11-14 |archive-date=2013-05-02 |archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20130502230716/ftp://texmex.mit.edu/pub/emanuel/PAPERS/NATURE03906.pdf |url-status=dead }} * {{Cite book |author=Edwards, Paul Geoffrey; Miller, Clark A. |title=Changing the atmosphere: expert knowledge and environmental governance |url=https://archive.org/details/changingatmosphe0000unse |publisher=MIT Press |location=Cambridge, Mass |year=2001 |pages= |isbn=0-262-63219-5 }} * {{Cite book |author=McKibben, Bill |title=''The Global Warming Reader'' |url=https://archive.org/details/gwrglobalwarming0000unse |publisher=[[OR Books]] |location=New York, N.Y. |year=2011 |pages= |isbn=978-1-935928-36-2 }} * {{Cite journal |author=Ruddiman, W. F. |title=The anthropogenic greenhouse era began thousands of years ago |url=https://archive.org/details/sim_climatic-change_2003-12_61_3/page/261 |journal=Climate Change |volume=61 |issue=3 |pages=261–293 |year=2003 |doi=10.1023/B:CLIM.0000004577.17928.fa |ref=harv}} * {{Cite book |author=William F. Ruddiman |title=Plows, plagues, and petroleum: how humans took control of climate |url=https://archive.org/details/plowsplaguespetr00will |publisher=Princeton University Press |location=Princeton, N.J |year=2005 |pages= |isbn=0-691-13398-0 }} * {{Cite journal |author=Ruddiman, W. F., Vavrus, S. J. and Kutzbach, J. E. |title=A test of the overdue-glaciation hypothesis |journal=Quaternary Science Reviews |volume=24 |issue=11 |pages= 1|year=2005 |doi=10.1016/j.quascirev.2004.07.010 |ref=harv|bibcode = 2005QSRv...24....1R }} * {{cite encyclopedia |last1=Schelling |first1=Thomas C. |authorlink=Thomas Schelling |editor=[[David R. Henderson]] (ed.) |encyclopedia=[[Concise Encyclopedia of Economics]] |title=Greenhouse Effect |url=http://www.econlib.org/library/Enc1/GreenhouseEffect.html |year=2002 |edition=1st |publisher=[[Library of Economics and Liberty]] |ref=harv }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210410214642/https://www.econlib.org/library/Enc1/GreenhouseEffect.html |date=2021-04-10 }} {{OCLC|317650570|50016270|163149563}} * {{Cite journal |author=Schmidt, G. A., Shindel, D. T. and Harder, S. |title=A note of the relationship between ice core methane concentrations and insolation |journal=Geophys. Res. Lett. |volume=31 |pages=L23206 |year=2004 |doi=10.1029/2004GL021083 |url=http://www.agu.org/pubs/crossref/2004/2004GL021083.shtml |bibcode=2004GeoRL..3123206S |issue=23 |ref=harv }} * Wagner, Frederic H., (ed.) ''Climate Change in Western North America: Evidence and Environmental Effects'' (2009).।SBN 978-0-87480-906-0 {{Refend}} ==ਬਾਹਰਲੇ ਜੋੜ== {{ਕਾਮਨਜ਼ ਸ਼੍ਰੇਣੀ|Climate change|ਪੌਣਪਾਣੀ ਤਬਦੀਲੀ}} * [http://www.b4esummit.com/ Climate Summit 2011 – London] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130226010902/http://www.b4esummit.com/ |date=2013-02-26 }} from the [[B4E Business for the Environment]] * {{dmoz|Science/Environment/Climate_Change|ਪੌਣਪਾਣੀ ਤਬਦੀਲੀ}} * [http://www.sourcewatch.org/index.php?title=Climate_change:_Resources ਪੌਣਪਾਣੀ ਤਬਦੀਲੀ ਦੇ ਵਸੀਲੇ] [[ਸੋਰਸਵਾਚ]] ਤੋਂ * [http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/us/climatechange.htm ਪੌਣਪਾਣੀ ਤਬਦੀਲੀ] from the ''UCB Libraries GovPubs'' * [http://www.metoffice.gov.uk/climatechange/ ਪੌਣਪਾਣੀ ਤਬਦੀਲੀ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101127075407/http://www.metoffice.gov.uk/climatechange/ |date=2010-11-27 }} [[ਮੌਸਮ ਦਫ਼ਤਰ]] (ਯੂਕੇ) * [http://climate.nasa.gov/ ਸਰਬ-ਵਿਆਪੀ ਪੌਣਪਾਣੀ ਤਬਦੀਲੀ] [[ਨਾਸਾ]] ਵੱਲੋਂ * [http://dels.nas.edu/resources/static-assets/exec-office-other/climate-change-full.pdf Climate Change: Evidence & Causes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140307034819/http://dels.nas.edu/resources/static-assets/exec-office-other/climate-change-full.pdf |date=2014-03-07 }}, from the [[Royal Society]] and the [[U.S. National Academy of Sciences]] * [http://www.oceanmotion.org/html/impact/climate-variability.htm Ocean Motion: Satellites Record Weakening North Atlantic Current] * [http://www.ipcc.ch/ ਪੌਣਪਾਣੀ ਤਬਦੀਲੀ ਉੱਤੇ ਅੰਤਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਪੈਨਲ (IPCC)] * [http://ourworld.unu.edu/en/series/climate/ United Nations University's 'Our World 2' Climate Change Video Briefs] * [http://ourworld.unu.edu/en/cop15-filmfestival/ United Nations University's 'Our World 2'।ndigenous voices on climate change films] {{In Our Time|Climate Change|p00546l7|Climate_Change}} * [http://www.germanwatch.org/klima/ccpi.htm ਪੌਣਪਾਣੀ ਤਬਦੀਲੀ Performance ਸੂਚਕ 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170506161816/http://germanwatch.org/klima/ccpi.htm |date=2017-05-06 }} * [http://www.centerforoceansolutions.org/research-libraries Climate Library] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140902161516/http://centerforoceansolutions.org/research-libraries |date=2014-09-02 }} at Center for Ocean Solutions, Stanford University * [http://site.videoproject.com/coralreefs/ ਪੌਣਪਾਣੀ ਤਬਦੀਲੀ: ਮੂੰਗੇ-ਪੱਥਰ ਕਗਾਰ ਉੱਤੇ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100614033126/http://site.videoproject.com/coralreefs/ |date=2010-06-14 }} An online video presentation by Prof. Ove Hoegh-Guldberg, University of Auckland * [http://cdkn.org/ Climate & Development Knowledge Network], run by an alliance of organisations that include [[PwC]] and [[Overseas Development।nstitute|ODI]] * [http://whatweknow.aaas.org/wp-content/uploads/2014/03/AAAS-What-We-Know.pdf ''ਸਾਨੂੰ ਕੀ ਪਤਾ ਹੈ — ਅਸਲੀਅਤ, ਖ਼ਦਸ਼ੇ ਅਤੇ ਪੌਣਪਾਣੀ ਤਬਦੀਲੀ ਲਈ ਜੁਆਬ''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140605100539/http://whatweknow.aaas.org/wp-content/uploads/2014/03/AAAS-What-We-Know.pdf |date=2014-06-05 }} 2014 ਦੀ ਇੱਕ ਰਿਪੋਰਟ, [[American Association for the Advancement of Science|Am. Assn. for the Advancement of Science]] * [http://www.un.org/wcm/content/site/climatechange/pages/gateway/the-science Gateway to the United Nations Systems Work on Climate Change - The Science] * [http://www.un.org/wcm/content/site/climatechange/pages/gateway/mitigation Gateway to the United Nations Systems Work on Climate Change - Mitigation] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੌਣਪਾਣੀ ਤਬਦੀਲੀ]] 9od53mq4n6sm1itmf4len890kco963h 0 53260 842197 837888 2026-07-10T17:14:09Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 5 books for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842197 wikitext text/x-wiki {{seeintro|M-ਥਿਊਰੀ ਨਾਲ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ}} {{String theory}} [[File:String theory.svg|right|thumb|250px|ਵਿਸ਼ਾਲੀਕਰਨ ਦੇ ਪੱਧਰ: <br />੧. ਵੱਡਾ ਪੱਧਰ: ਮਾਦਾ <br />੨. ਅਣੂ ਪੱਧਰ <br />੩. ਪਰਮਾਣੂ ਪੱਧਰ: ਪ੍ਰੋਟਾਨ, ਨਿਊਟਰਾਨ ਅਤੇ ਇਲੈਕਟਰਾਨ <br />੪. ਉੱਪ-ਪਰਮਾਣੂ ਪੱਧਰ: ਇਲੈਕਟਰਾਨ <br />੫. ਉੱਪ-ਪਰਮਾਣੂ ਪੱਧਰ: ਕੁਆਰਕ <br />੬. ਡੋਰ-ਪੱਧਰ]] [[ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] ਵਿੱਚ, '''ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ''' (ਜਾਂ '''ਡੋਰੀ ਸਿਧਾਂਤ''') ਇੱਕ ਸਿਧਾਂਤਕ ਢਾਂਚਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪਾਰਟੀਕਲ ਫ਼ਿਜ਼ਿਕਸ ਦੇ ਬਿੰਦੂ ਵਰਗੇ ਕਣਾਂ ਨੂੰ 1-ਪਸਾਰੀ ਵਸਤੂਆਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਟਰਿੰਗ (ਡੋਰੀਆਂ) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਵਿੱਚ, ਦੇਖੇ ਗਏ [[ਮੁੱਢਲਾ ਕਣ|ਮੁੱਢਲੇ ਕਣਾਂ]] ਦੀਆਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਇਹਨਾਂ ਸਟਰਿੰਗਾਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ‘ਕੁਆਂਟਮ ਹਾਲਤਾਂ’ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਾਰਟੀਕਲ ਫਿਜਿਕਸ ਦੇ [[ਮਿਆਰੀ ਨਮੂਨਾ|ਸਟੈਂਡਰਡ ਮਾਡਲ]] ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਏ ਕਣਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ਤੇ [[ਗੁਰੂਤਾ ਖਿੱਚ]] ਨਾਲ ਵੀ ਮੇਲ ਖਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਹਰੇਕ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਥਿਊਰੀ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਮੁੱਢਲੇ ਕਣ ਅਤੇ ਪਦਾਰਥ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਆਤਮ-ਨਿਰਭਰ ਗਣਿਤਿਕ ਮਾਡਲ ਹੈ। ਕਣ ਭੌਤਿਕੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਧਾਰਨਾ ਦੇ ਰੋਲ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਹੁਣ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ਤੇ ਇੱਕ ਸਿਧਾਂਤਕ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਇਸਨੇ ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ ਤੇ ਕੁਆਂਟਮ ਗਰੈਵਟੀ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪਹਿਲੂਆਂ ਤੇ ਰੌਸ਼ਨੀ ਪਾਈ ਹੈ। ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੇ ਮਾਡਲ ਵਿੱਚ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬੋਸੋਨਿਕ ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਿਰਫ ਬੋਸੋਨ ਕਣਾਂ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦਾ ਸਹਿਯੋਗ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਬੇਸ਼ਕ ਇਹ ਥਿਊਰੀ ਬਾਦ ਵਿੱਚ ਸੁਪਰਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋ ਗਈ, ਜਿਸਨੇ ਦਰਸਾਇਆ ਕਿ ਬੋਸੋਨ ਅਤੇ ਫਰਮੀਔਨ ਕਣਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਇੱਕ ਸੁਪਰਸਮਰੂਪਤਾ (supersymmetry) ਦਾ ਸਬੰਧ ਹੈ। ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਨੂੰ ਵਾਧੂ ਸਥਾਨਿਕ ਅਯਾਮਾਂ ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਇਸਦਾ ਗਣਿਤ ਸਥਿਰ ਰਹੇ| ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਤੋਂ ਬਣੇ ਵਾਸਤਵਿਕ ਭੌਤਿਕੀ ਮਾਡਲ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਵਾਧੂ ਅਯਾਮ ਬਹੁਤ ਸੂਖਮਤਾ ਦੇ ਦਰਜੇ ਤੱਕ ਸੁੰਗੜੇ (compactified) ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 1960ਵੇਂ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਤਾਕਤਵਰ ਕੇਂਦਰੀ ਬਲ ਦੀ ਥਿਊਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੜੀ ਗਈ ਜਿਸਤੋਂ ਬਾਦ ਕੁਆਂਟਮ ਕਰੋਮੋਡਇਨੈਮਿਕਸ ਥਿਊਰੀ ਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਗਈ| ਫਲਸਰੂਪ, ਇਹ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਸਟ੍ਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਦੀਆਂ ਮੁਢਲੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਜੋ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਭੌਤਿਕੀ ਥਿਊਰੀ ਲਈ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਸਨ ਉਹ ਕੁਆਂਟਮ ਗਰੂਤਾਕਰਸ਼ਨ ਥਿਊਰੀ ਦੇ ਯੋਗ ਹਨ। 1990ਵੇਂ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਦੇ 5 ਸਥਿਰ ਰੂਪ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਕਿ ਇਹ 5 ਥਿਊਰੀਆਂ ਜੋੜ ਕੇ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ 11-ਅਯਾਮੀ M-ਥਿਊਰੀ ਬਣੀ ਜਿਸਦੀਆਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਹ 5 ਕਿਸਮਾਂ ਬਣ ਸਕਦੀਆਂ ਸਨ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਭੌਤਕ ਸ਼ਾਸਤਰੀ (ਜਿਵੇਂ, ਸਟੀਫਨ ਹਾਕਿੰਗ, ਐਡਵਰਡ ਵਿੱਟਨ, ਅਤੇ ਜੁਆਨ ਮਾਲਡਸੀਨਾ) ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਮੁਢਲੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨੂੰ ਸਹੀ ਕਰਨ ਵੱਲ ਕਦਮ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਇਸ ਲਈ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਥਿਊਰੀ ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ ਅਤੇ ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟਿਵਿਟੀ ਦੇ ਸਥਾਈ ਮੇਲ ਨੂੰ ਸੰਭਵ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਕੁਆਂਟਮ ਗਰੈਵਿਟੀ ਦੀਆਂ ਆਮ ਗਹਿਰਾਈਆਂ ਜਿਵੇਂ ਹੋਲੋਗਰਾਫਿਕ ਸਿਧਾਂਤ ਤੇ ਬਲੈਕ ਹੋਲ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਨਾਲ ਵੀ ਸਹਿਮਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸਥਿਰਤਾ ਦੇ ਗੰਭੀਰ ਟੈਸਟ ਪਾਸ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਖਾਸ ਕਰ ਕੇ ਸਟੀਫਨ ਹਾਕਿੰਗ ਮੁਤਾਬਕ, ‘M- ਥਿਊਰੀ ਹੀ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੀ ਸੰਪੂਰਨ ਥਿਊਰੀ ਦੇ ਕਾਬਲ ਹੈ।” ਹੋਰ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ , ਜਿਵੇਂ ਰਿਚਰਡ ਫੇਨਮੇਨ, ਰੋਜਰ ਪੈਨਰੋਸ, ਸ਼ੇਲਡਨ ਲੀ ਗਲਾਸ਼ੋ, ਨੇ ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਦੀ ਅਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਊਰਜਾ ਦੇ ਪੈਮਾਨਿਆਂ ਤੇ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਦੀ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਦੀ ਕਥਾ ਨਹੀਂ ਉਪਲਬਧ ਕਰਵਾਉਂਦੀ ਅਤੇ ਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਹਰੇਕ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਥਿਊਰੀ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਅਸਫਲ ਹੈ। == ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਤੱਤ-ਨਿਖੇੜ == [[Image:Open and closed strings.svg|right|thumb|alt=A wavy open segment and closed loop of string.|ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਦੀਆਂ ਬੁਨਿਆਦੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਖੁੱਲੇ ਅਤੇ ਬੰਦ [[ਸਟਰਿੰਗ]] ਹਨ ]] ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਦਾ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਵਿਚਾਰ ਇਹ ਹੈ ਹੈ ਕਿ ਪਾਰਟੀਕਲ ਫਿਜਿਕਸ ਦੇ ਬਿੰਦੂ ਵਰਗੇ ਕਣਾਂ ਨੂੰ ਸਟਰਿੰਗ ਨਾਮਕ 1-ਅਯਾਮੀ ਵਸਤੂਆਂ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਮੁਤਾਬਿਕ, ਸਟਰਿੰਗ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਕੰਪਨ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਸਟਰਿੰਦਾਂ ਦੇ ਅਰਧ ਵਿਆਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਾਲੇ ਸਥਾਨਾਂ ਤੇ , ਹਰੇਕ ਕੰਪਨ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਵੱਖਰੇ ਕਿਸਮ ਦੇ ਪੂੰਜ, ਚਾਰਜ ਅਤੇ ਹੋਰ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ ਦੇ ਕਣ ਨੂੰ ਰਚਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸਟਰਿੰਗ ਡਾਇਨੈਮਿਕਸ ਨਾਲ ਨਾਪੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਸਟਰਿੰਗਾਂ ਦਾ ਟੁੱਟਣਾ ਤੇ ਦੁਬਾਰਾ ਜੁੜਨਾ ਕਣਾਂ ਦੇ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਤੇ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਣਾਂ ਵਿਚਕਾਰਲੀ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸਟਰਿੰਗਾਂ ਦੇ ਕੰਪਨ ਦੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੀ ਉਦਾਹਰਨ ਇੱਕ ਗਿਟਾਰ ਦੀ ਤਾਰ ਦੁਆਰਾ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕਈ ਵੱਖਰੀਆਂ ਸੰਗੀਤ ਦੀਆਂ ਧੁਨਾਂ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਇਸ ਉਦਾਹਰਨ ਵਿੱਚ, ਵੱਖਰੀਆਂ ਧੁਨਾਂ ਵੱਖਰੇ ਕਣਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹਨ। ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਵਿੱਚ, ਸਟਰਿੰਗ ਦੇ ਕੰਪਨ ਦੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਤਰੀਕੇ ਦਾ ਸਬੰਧ ਇੱਕ ਪੁੰਜਹੀਣ, ਸਪਿਨ-2 ਕਣ ਨਾਲ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਕਣ ਗਰੈਵੀਟੋਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਅਜਿਹੇ ਬਲ ਨੂੰ ਸਵਾਰੀ ਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗਰੂਤਾਕਰਸ਼ਨ ਦਾ ਗੁਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਥਿਰ ਗਣਿਤਕ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਥਿਊਰੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸਲਈ ਇਸ ਗਰੈਵੀਟੋਨ ਕਣ ਦੀ ਹੋਂਦ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਕੁਆਂਟਮ ਗਰੈਵਟੀ ਦੀ ਥਿਊਰੀ ਹੈ। ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਵਿੱਚ ਦੋਹੇ ਤਰਾਂ ਦੇ ਸਟਰਿੰਗ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖੁੱਲੇ ਸਟਰਿੰਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਦੇ ਦੋ ਵੱਖਰੇ ਅੰਤਿਮਬਿੰਦੂ (ਸਿਰੇ) ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਦੂਜੀ ਤਰਾਂ ਦੇ ਸਟਰਿੰਗ ਪੂਰਾ ਚੱਕਰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਯਾਨਿ ਕਿ ਬੰਦ ਸਿਰਿਆਂ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਦੋਵੇਂ ਕਿਸਮ ਦੇ ਸਟਰਿੰਗ ਜਰਾ ਵੱਖਰੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵਰਤਾਓ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਵੱਖਰੀ ਕਿਸਮ ਦੇ ਕਣ ਰਚਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ, ਸਾਰੀਆਂ ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਸਟਰਿੰਗ ਗਰੈਵੀਟੋਨ ਤਰੀਕੇ ਹਨ, ਪਰ ਸਿਰਫ ਖੁੱਲੇ ਸਿਰਿਆਂ ਵਾਲੇ ਸਟਰਿੰਗ ਹੀ ਫੋਟੋਨ ਨਾਮਕ ਕਣਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਕ ਖੁੱਲੇ ਸਟਰਿੰਗ ਦੇ ਦੋਹੇ ਸਿਰੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੁਲ ਕੇ ਜੁੜ ਸਕਦੇ ਹਨ. ਤੇ ਬੰਦ ਸਟਰਿੰਗ ਰਚ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਇਸਲਈ ਸਾਰੀਆਂ ਥਿਊਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਸਟਰਿੰਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਸਟਰਿੰਗ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਪਲੈਂਕ ਲੰਬਾਈ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਮਾਡਲ ਵਿੱਚ, ਬੋਸੋਨਿਕ ਸਟਰਿੰਗ, ਨੇ ਸਿਰਫ ਬੋਸੋਨ ਕਣਾਂ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦਾ ਹੀ ਸਹੋਯੋਗ ਕੀਤਾ| ਇਹ ਮਾਡਲ, ਘੱਟ ਊਰਜਾਵਾਂ ਤੇ, ਇੱਕ ਕੁਆਂਟਮ ਗਰੈਵਟੀ ਥਿਊਰੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗੇਜ਼ ਬੋਸੋਨ ਜਿਵੇਂ ਫੋਟੌਨ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ (ਜੇਕਰ ਖੁੱਲੇ ਸਿਰੇ ਵਾਲੇ ਸਟਰਿੰਗ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਲਏ ਜਾਣ) ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫੇਰ ਵੀ, ਇਸ ਮਾਡਲ ਵਿੱਚ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਥਿਊਰੀ ਵਿੱਚ ਮੂਲ ਅਥਿਰਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਅਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਪੇਸ ਸਮੇਂ ਦਾ ਰਿਸਾਓ ਕਰਦਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ(ਘੱਟੋ ਘੱਟ ਅੰਸ਼ਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ)| ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ, ਜਿਵੇਂ ਇਸਦਾ ਨਾਮ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਣਾਂ ਦਾ ਰੰਗ-ਪੱਟਾ (ਸਪੈਕਟਰਮ) ਸਿਰਫ ਬੋਸਨਾਂ ਦਾ ਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਣ ਜਿਵੇਂ ਫੋਟੀਨ , ਵਤੀਰੇ ਦੇ ਖਾਸ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਦੇ ਹਨ, ਦਾ ਹੈ। ਮੋਟੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਬੋਸਨ ਰਿਸਾਓ ਦੇ ਜਨਮਦਾਤਾ ਕਣ ਹਨ, ਪਰ ਪਦਾਰਥ ਦੇ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਫਰਮੀਔਨਜ਼ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਇਹ ਜਾਂਚ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਫਰਮੀਔਨ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ ਨੇ ਸੁਪਰਸਮਿਟਰੀ ਦੀ ਖੋਜ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਬੋਸੌਨਾਂ ਅਤੇ ਫਰਮੀਔਨਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਗਣਿਤਿਕ ਸਬੰਧ ਹੈ। ਫਰਮਿਔਨ ਕੰਪਨਾ ਸਮੇਤ ਵਾਲੀ ਥਿਊਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸੁਪਰਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀਆਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਦਰਸਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਹੁਣ ਸਾਰੀਆ M-ਥਿਊਰੀ ਦੀਆਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਹੋਣ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੋਚੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਸਾਰੀਆਂ ਮੁਢਲੀਆਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗਰੈਵਟੀ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਕਈ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਉਮੀਦ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਾਡੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰਾਂ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਥਿਊਰੀ ਆਫ ਐਵਰੀਥਿੰਗ ਬਣਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਵਿੱਚ ਤਾਜਾ ਖੋਜਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਮੰਤਵ ਅਜਿਹੀ ਥਿਊਰੀ ਦਾ ਹੱਲ ਲੱਭਣਾ ਹੈ ਜੋ ਸਟੈਂਡਰਡ ਮਾਡਲ ਨਾਲ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੇਲ ਖਾਵੇ, ਛੋਟੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਸਥਿਰ ਅੰਕ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਵੇ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਡਾਰਕ ਮੈਟਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਮੁਦਰਾਸਫੀਰਤੀ (cosmic inflation) ਲਈ ਤਰੀਫ ਦੇ ਕਾਬਲ ਤੰਤਰ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਵੇ| ਇਹ ਅਜੇ ਤੱਕ ਅਗਿਆਤ ਹੈ ਕਿ ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ ਹੱਲ ਹੈ, ਨਾ ਇਹ ਪਤਾ ਚੱਲਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਥਿਊਰੀ ਵਿਸਥਾਰ ਦੀ ਚੋਣ ਲਈ ਕਿੰਨੀ ਕੁ ਅਜਾਦੀ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਦੀਆਂ ਚੁਨੌਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰੀ ਥਿਊਰੀ ਅਜੇ ਤੱਕ ਸਾਰੇ ਹਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀਦਾਇਕ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕੀ| ਸਟਰਿੰਗਾਂ ਦੇ ਖਿੰਡਾਓ ਜਿਆਦਾਤਰ ਸਿੱਧੇ ਹੀ ਗੜਬੜੀ ਸਿਧਾਂਤ (perturbation theory) ਦੀਆਂ ਤਕਨੀਕਾਂ ਵਰਤ ਕੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਪਰ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਇਹ ਅਗਿਆਤ ਹੈ ਕਿ ਬਗੈਰ ਗੜਬੜੀ ਨਾਲ ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ| ਇਹ ਵੀ ਸਪਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ ਸਿਧਾਂਤ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਟਰਿੰਗ ‘vacuum state’ (ਪੁਲਾੜ ਅਵਸਥਾ ) ਚੁਣਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਡੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸਪੇਸ ਟਾਈਮ ਬਣਤਰ ਹੈ। == ਸਟਰਿੰਗ (ਡੋਰੀ) == [[Image:World lines and world sheet.svg|left|thumb|250px|Interaction in the quantum world: ਸਬਐਟਮਿਕ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ: ਸਟੈਂਡਰਡ ਮਾਡਲ ਵਿੱਚ ਬਿੰਦੂ-ਵਰਗੇ ਸਬਐਟਮਿਕ ਕਣਾਂ ਦੀਆਂ ਸੰਸਾਰ ਰੇਖਾਵਾਂ ਜਾਂ ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਸਟਰਿੰਗਾਂ ਰਾਹੀਂ ਫੈਲਾਈ ਸੰਸਾਰ ਸ਼ੀਟ]] ਕਿਸੇ ਬਿੰਦੂ ਵਰਗੇ ਕਣ ਦੀ ਗਤੀ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਗਰਾਫ ਤੇ ਇਸਦਾ ਸਥਾਨ ਵਕਤ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਨਤੀਜਨ ਤਸਵੀਰ ਸਪੇਸ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਉਸਦ ਕਣ ਦੀ ਸੰਸਾਰ-ਰੇਖਾ ਦਰਸਾਏਗੀ| ਇੱਕ ਹੋਰ ਬਰਾਬਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਵਕਤ ਦੇ ਗੁਜ਼ਰਨ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਸਟਰਿੰਗ ਦੀ ਗਤੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸਟਰਿੰਗ, ਜੋ ਅਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਛੋਟੀ ਰੇਖਾ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੇ ਹਨ, ਇੱਕ 2-ਪਸਾਰੀ ਸਤਿਹ ਝਾੜਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿਸਨੂੰ ਵਰਲਡਸ਼ੀਟ (ਸੰਸਾਰੀ ਚਾਦਰ) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਵੱਖਰੀਆਂ ਸਟਰਿੰਗ ਹਾਲਤਾਂ (ਫੋਟੋਨ ਜਾਂ ਗਰੈਵੀਟੋਨ ਵਰਗੇ ਵੱਖਰੇ ਕਣਾਂ ਨੂੰ ਰਚਦੇ ਹੋਏ) ਇਸ ਸਤਹਿ ਤੇ ਤਰੰਗਾਂ ਵਾਂਗ ਲਗਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਬੰਦ ਸਟਰਿੰਗ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਲੂਪ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਇਸਲਈ ਇਸਦੀ ਵਰਲਡਸ਼ੀਟ ਪਾਈਪ ਵਾਂਗ ਦਿਸੇਗੀ| ਇੱਕ ਖੁੱਲਾ ਸਟਰਿੰਗ ਦੋ ਸਿਰਿਆਂ ਵਾਲੇ ਛੋਟੇ ਹਿੱਸੇ ਵਾਂਗ ਦਿਸੇਗਾ, ਇਸਲਈ ਇਸਦੀ ਵਰਲਡਸ਼ੀਟ ਇੱਕ ਪੱਟੀ ਵਰਗੀ ਦਿਸੇਗੀ| ਹੋਰ ਜਿਆਦਾ ਗਣਿਤੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ, ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਰਾਈਮਨ ਤਲ (Riemann surfaces) ਹਨ , ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੱਟੀ ਦੀ ਇੱਕ ਹੱਦ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਪਾਈਪ ਦੀ ਹੱਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ| ਸਟਰਿੰਗ ਜੁੜ ਅਤੇ ਟੁੱਟ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਵਰਡਲਸ਼ੀਟ ਤੋਂ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਕਹੀਏ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਮਸਥਿਤੀ (topology) ਤੋਂ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ, ਜੇ ਇੱਕ ਬੰਦ ਸਟਰਿੰਗ ਟੁੱਟਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸਦੀ ਸੰਸਾਰਸ਼ੀਟ ਇੱਕ ਪਾਈਪ ਦੋ ਪਾਈਪਾਂ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਹੋਣ ਵਾਂਗ ਗੁਲੇਲ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਮਸਥਾਨ ਪੈਂਟਾਂ ਦੇ ਜੋੜੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਇੱਕ ਬੰਦ ਰਿੰਗ ਟੁੱਟਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਦੋ ਹਿੱਸੇ ਦੁਬਾਰਾ ਜੁੜਦੇ ਹਨ, ਫੇਰ ਇਸਦੀ ਸੰਸਾਰਸ਼ੀਟ ਇੱਕ ਪਾਈਪ ਦੀ ਤਰਾਂ ਬਣਦੀ ਹੈ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਖੁੱਲੇ ਸਿਰੇ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਫੇਰ ਜੁੜ ਕੇ ਦੁਬਾਰਾ ਉਹੀ ਰਿੰਗ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਤਰਾਂ ਦਾ ਰਿੰਗ ਵੀ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਫੁੱਲ ਵਾਂਗ ਅੱਧਾ ਚੱਕਰ ਹਾਸ਼ੀਏ (torus) ਵਾਂਗ ਦਿਸ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਦੋ ਪਾਈਪਾਂ ਨੂੰ ਜੁੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ (ਇੱਕ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਸਟਰਿੰਗ, ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਸਟਰਿੰਗ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ)| ਇੱਕ ਖੁੱਲਾ ਸਟਰਿੰਗ ਜੋ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ ਉਸਦੀ ਵਰਲਡਸ਼ੀਟ ਇੰਝ ਦਿਸ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਅੰਗੂਠੀ(annulus) ਦੋ ਪੱਟੀਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਕਣ ਦੀ ਉਦ ਸੰਭਾਵਨਾ ਗਿਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਇੱਕ ਬਿੰਦੂ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਬਿੰਦੂ ਤੱਕ ਕੁੱਝ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਮੁੱਲਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਲੰਘ ਸਕਦਾ ਹੋਵੇ, ਜਿਨਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਵ ਅਯਾਮ (probability amplitudes) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਰੇਕ ਅਯਾਮ ਇੱਕ ਕਣ ਦੀ ਸੰਸਾਰ ਰੇਖਾ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੀਆਂ ਸੰਭਵ ਸੰਸਾਰ ਰੇਖਾਵਾਂ ਦੇ ਅਯਾਮਾਂ ਦੇ ਜੋੜ ਦੀ ਇਹ ਵਿਧੀ ਰਸਤਾ ਏਕੀਕਰਨ (path integration) ਕਹਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਟਰਿੰਗ ਬਣਤਰ ਤੋਂ ਅੰਤਮ ਸਟਰਿੰਗ ਬਣਤਰ ਤੱਕ ਦੀਆਂ ਸੰਸਾਰਸ਼ੀਟਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸੰਖਿਆਵਾਂ ਨਾਲ, ਇਸੇ ਤਰਾਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਹਿਸਾਬ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗੱਲ ਸਮਝ ਵਿੱਚ ਹੈ ਕਿ ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ ਨੂੰ ਬਿੰਦੂ-ਕਣਾਂ ਦੇ ਸਟਰਿੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣ ਕਾਰਨ ਹੋਰ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ ਵਿੱਚ, ਫੀਲਡਾਂ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਤਰੀਕੇ ਵਿੱਚ ਕਾਰਜ ਦੇ ਫੰਕਸ਼ਨ ਰਾਹੀਂ ਖੇਤਰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਇਹ ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਨੰਬੂ-ਗੋਟੋ ਕਾਰਜ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਪੌਲੀਜੋਵ ਕਾਰਜ (Nambu-Goto action or Polyakov action) ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। == ਬਰੇਨ (Branes) == [[File:D3-brane et D2-brane.PNG|thumb|left|alt=A pair of surfaces joined by wavy line segments.|ਡੀ-ਬਰੇਨਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਜੋੜੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਖੁੱਲੇ ਸਟਰਿੰਗ]] ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਮਿਲਦੀਆਂ ਜੁਲਦੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਰਗਰੈਵਿਟੀ ਥਿਊਰੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਬਰੇਨ ਭੌਤਿਕੀ ਵਸਤੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਬਿੰਦੂ ਕਣ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਨੂੰ ਉੱਚੇ ਅਯਾਮਾਂ ਲਈ ਬਰਾਬਰੀਕਰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ, ਇੱਕ ਬਿੰਦੂ ਕਣ 0 ਅਯਾਮ ਵਾਲੇ ਬਰੇਨ ਵਾਂਗ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਸਟਰਿੰਗ 1 ਅਯਾਮੀ ਬਰੇਨ ਦੀ ਤਰਾਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉੱਚ ਅਯਾਮਾਂ ਵਾਲੇ ਬਰੇਨ ਸੋਚਣੇ ਵੀ ਸੰਭਵ ਹਨ। ਅਯਾਮ (dimension) pਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ p-branes ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਰੇਨ ਸ਼ਬਦ ‘ਮੈਂਬਰੇਨ’ (membrane) ਤੋਂ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ 2ਅਯਾਮੀ ਬਰੇਨ| ਬਰੇਨ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਵਸਤੂਆਂ ਹਨ ਜੋ ਸਪੇਸ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਨੂੰ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਮੁਤਾਬਿਕ ਯਾਤਰਾ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹਨਾ ਦਾ ਪੁੰਜ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹੋਰ ਗੁਣ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਚਾਰਜ| ਇੱਕ ਪੀ-ਬਰੇਨ ਸਪੇਸ ਟਾਈਮ ਵਿੱਚ ਇੱਕ (p+1)ਅਯਾਮੀ ਘਣਫਲ (volume) ਦਾ ਸਫਾਇਆ ਕਰਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਉਸ ਬਰੇਨ ਦਾ ਸੰਸਾਰ-ਘਣਫਲ (worldvolume) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਵਿਗਿਆਨੀ ਅਕਸਰ ਬਿਜਲਈ-ਚੁੰਬਕਤਾ (ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਜ਼ਮ) ਖੇਤਰ ਦੇ ਬਰਾਬਰ (analogous) ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸਟਡੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਇੱਕ ਬਰੇਨ ਦੇ ਵਰਲਡ-ਵੌਲੀਊਮ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਵਿੱਚ, D-branes ਇੱਕ ਬਰੇਨਾਂ ਦੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਹੈ ਜੋ ਉਸੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਖੁੱਲੇ ਸਟਰਿੰਗ ਨੂੰ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਖੁੱਲਾ ਸਟਰਿੰਗ ਸਪੇਸ ਟਾਈਮ ਵਿੱਚ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ,ਇਸਦੇ ਸਿਰੇ ਇੱਕ ਡੀ-ਬਰੇਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਡੀ ਅੱਖਰ ਇਸ ਸੱਚ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਸਿਸਟਮ ਤੇ ਇੱਕ ਗਣਿਤਿਕ ਸ਼ਰਤ ਲਾਗੂ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ ਜਿਸਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਕਿਸਮ ਦੀ ਸ਼ਰਤ (Dirichlet boundary condition) ਕਹਿੰਦੇ ਹਾਂ| ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਦੀ ਸਟਡੀ ਨੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ AdS/CFT correspondence(?)| ਜਿਸਨੇ ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਰਾਹ ਦਿਖਾਇਆ ਹੈ। ਬਰੇਨਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸ਼ੁੱਧ ਗਣਿਤਿਕ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਵੀ ਵਾਰ ਵਾਰ ਸਟਡੀ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਮਾਨ ਦਰਪਣ ਸਮਰੂਪਤਾ ਅਤੇ ਸਥਾਈ ਰੇਖਾਗਣਿਤ (homological mirror symmetry and noncommutative geometry) ਵਰਗੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਹਨ। ਗਣਿਤਿਕ ਤੌਰ ਤੇ, ਬਰੇਨ ਕੁੱਝ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਚੀਜਾਂ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਕੈਲਬੀ-ਯੂ (Calabi-Yau) ਦੇ ਮੇਲ ਖਾਂਦੇ ਢੇਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢੀ ਗਈ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਜਾਂ ਨਾਲੀ (Fukaya) ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ | === ਡੀ-ਬਰੇਨ (D-branes) === ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਵਿੱਚ ਡੀ-ਬਰੇਨ ਵਧਾਈਆਂ ਹੋਈਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਉਹ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਤੱਕ ਜਾ ਕੇ ਪਹਿਲੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਦੀ ਸ਼ਰਤ ਨਾਲ ਇੱਕ ਖੁੱਲਾ ਸਟਰਿੰਗ ਮੁੱਕ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਡਾਈ, ਲੀਗ ਅਤੇ ਪੌਲਚਿੰਸਕੀ ਨੇ ਖੋਜੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਹੋਰਵਾਨਾ ਦੁਆਰਾ 1989 ਵਿੱਚ ਇੱਕਲੇ ਨੇ ਹੀ ਖੋਜੇ ਸਨ। 1995 ਵਿੱਚ, ਪੌਲਚਿੰਸਕੀ ਨੇ ਡੀ ਬਰੇਨਾਂ ਨੂੰ ਸੁਪਰਗਰੈਵਿਟੀ ਦੇ ਹੱਲ ਲਈ ਕਾਲੇ- ਪੀ-ਬਰੇਨਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਛਾਣਿਆ| ਇਹ ਅਜਿਹੀ ਖੋਜ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਦੂਜੀ ਸੁਪਰਸਟਰਿੰਗ ਇਨਕਲਾਬ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਹੋਲੋਗਰਾਫਿਕ ਤੇ ਐੱਮ ਥਿਊਰੀ ਦੋਹਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦਿੱਤੀ| ਡੀ-ਬਰੇਨ ਅਪਣੇ ਖਾਸ ਅਯਾਮਾਂ ਨਾਲ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਡੀ ਦੇ ਨਾਲ ਲਿਖੇ ਨੰਬਰ ਨਾਲ ਦਰਸਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ D0-brane ਸਿੰਗਲ ਬਿੰਦੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, D1-brane ਇੱਕ ਰੇਖਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ D-string ਵੀ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ,ਇਸੇ ਤਰਾਂ D2-brane ਇੱਕ ਸਤਹਿ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ D25-brane ਬੋਸੋਨਿਕ ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਵਿੱਚ ਉੱਚੇ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਅਯਾਮ ਹੈ। ਸੀਮਤ ਕਾਰਜਹੀਣ ਝੂਠੇ ਬਰੇਨ D(-1)-branes ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸਪੇਸ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸੀਮਤ ਸਥਾਨ ਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ==== ਸਿਧਾਂਤਕ ਪਿਛੋਕੜ ==== ਸਟ੍ਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਦੀਆਂ ਗਤੀ ਦੀਆਂ ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਜਰੂਰਤ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਖੁੱਲੇ ਸਿਰਿਆਂ ਵਾਲਾ ਸਟਰਿੰਗ ਨੀਊਮਾਨ ਹੱਦ ਸ਼ਰਤ (Neumann boundary condition) ਦੀਆਂ , ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਗਤੀ ਨਾਲ ਸਪੇਸ ਟਾਈਮ ਰਾਹੀਂ ਗੁਜ਼ਰਦੇ ਵਕਤ ਮੁਕਤ ਸਿਰਿਆਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਦੋ ਹੱਦਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਤ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਜਰੂਰ ਪੂਰੀ ਕਰਦਾ ਹੋਵੇ| ਜਾਂ ਪਹਿਲੀ ਕਿਸਮ ਦੀ ਸ਼ਰਤ (Dirichlet boundary conditions) ਪੂਰੀ ਕਰਦਾ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਸਟਰਿੰਗ ਦੇ ਸਿਰੇ ਬੰਨ ਕੇ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਸਟਰਿੰਗ ਦਾ ਹਰੇਕ ਹੁਕਮ-ਅੰਕ (coordinate) ਜਰੂਰ ਹੀ ਇਹਨਾਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਜਾਂ ਦੂਜੀ ਸ਼ਰਤ ਪੂਰੀ ਕਰਦਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਮਿਕਸ ਹੱਦ ਵਾਲੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਦੇ ਸਟਰਿੰਗ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਦੋਹੇ ਸਿਰੇ NN, DD, ND ਅਤੇ DN ਹੱਦ ਸ਼ਰਤਾਂ ਮੰਨਦੇ ਹੋਣ| ਜੇ p ਸਥਾਨਕ ਅਯਾਮ ਨਿਉਮਨ ਹੱਦ ਸ਼ਰਤ ਪੂਰੀ ਕਰਦਾ ਹੋਵੇ, ਫੇਰ ਉਹ ਸਟਰਿੰਗ ਪੀ-ਅਯਾਮੀ ਹਾਈਪਰ ਸਤਹਿ (p-dimensional hyperplane) ਵਿੱਚ ਗਤੀ ਕਰਨ ਲਈ ਬੰਨਿਆ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਹਾਈਪਰ ਸਤਹਿ Dp-brane ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਵਰਣ ਹੈ। ਬੇਸ਼ਕ 0 ਬੰਨ ਦੀ ਹੱਦ ਠੋਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਫੇਰ ਵੀ ਖੁੱਲੇ ਸਿਰੇ ਵਾਲਾ ਸਟਰਿੰਗ ਜੋ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਡੀ-ਵਰੇਨ ਤੱਕ ਮੁੱਕ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਜਿਹਿਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇਸਦੇ ਉਤਰਾਅ ਚੜਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਡੀ-ਬਰੇਨ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਵਸਤੂਆਂ ਹਨ। ਜਦੋਂ N D ਬਰੇਨ ਲੱਗਭੱਗ ਮੁਨਾਸਬ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਸਟਰਿੰਗਾਂ ਦੇ ਰੰਗਪਟ ਸਪੈਕਟਰਮ ਦੀ ਖਿੱਚ ਬਹੁਤ ਅਮੀਰ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸੈੱਟ ਵਰਲਡ-ਵੌਲੀਅਮਾਂ ਦੀ ਨੌਨ-ਅਬੇਲੀਅਨ ਗੇਜ ਥਿਊਰੀ (ਲਾਪਤਾ ਨਾਪ) ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬਰੇਨ ਦੇ ਹਰੇਕ ਆਡੇ ਅਯਾਮ ਇੱਕ ਹੋਰ ਅਵਸਥਾ ਇੱਕ ਡਬਲ ਸ਼ਰਤ ਗਰਭ-ਅਯਾਮ (N*N) ਅਵਸਥਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਇਹ ਗਰਭ ਅਯਾਮ ਸੁੰਨ (commute) ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਵਿਕਰਨੀਕਰਨ (diagonalized )ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਖੁਦ ਅਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਈਗਨਵੈਲੀਊ (eigenvalues) ਸਪੇਸ ਵਿੱਚ N D ਬਰੇਨ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਹੋਰ ਸਾਫ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਬਰੇਨ ਸਥਾਈ ਰੇਖਗਣਿਤ ਰਾਹੀਂ ਦਰਸਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਵਰਤਾਓ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਮਾਇਆ (Myers) ਪ੍ਰਭਾਵ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ Dp-branes ਦਾ ਇੱਕ ਇਕੱਠ ਫੈਲ ਕੇ D(p+2)-brane ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਘਣੀ ਊਰਜਾਹੀਣਤਾ (ਟੈਕੱਨ) (Tachyon condensation) ਇਸ ਖੇਤਰ ਦਾ ਮੁੱਖ ਵਿਚਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸਿਸਟਮ ਲਗਾਤਾਰ ਕਣ ਪੈਦਾ ਕਰ ਕਰ ਕੇ ਅਪਣੀ ਊਰਜਾ ਘਟਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅੰਤ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਸਿਸਟਮ ਨੂੰ ਭਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਸਿਸਟਮ ਸੰਘਣਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਸ਼ੋਕ ਸੇਨ ਨੇ ਤਰਕ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ Type IIB string theory ਵਿੱਚ, ਟੈਕੱਨ ਕੰਡਨਸੇਸ਼ਨ ( ਨੀਵੀਊ ਸ਼ਵਾਰਜ਼ 3- ਪ੍ਰਵਾਹ ਦੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ) D9 ਅਤੇ anti D9-branes ਦੇ ਇੱਕ ਢੇਰ ਤੋਂ ਇੱਕ ਮਨਚਾਹੀ D-brane ਬਣਤਰ ਪ੍ਰਾਪਰ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਐਡਵਰਡ ਵਿੱਟਨ ਨੇ ਦਿਖਾਇਆ ਕਿ ਅਜਿਹੀਆਂ ਬਣਤਰਾਂ ਸਪੇਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਕੇ-ਥਿਊਰੀ ਦੁਆਰਾ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਬੱਧ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਣਗੀਆਂ| ਟੈੱਕਨ ਕਨਡਸੇਸ਼ਨ ਅਜੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਬਿਲਕੁਲ ਸ਼ੁੱਧ ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਦੀ ਕਮੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਜੋ ਟੈਕੱਨ ਦੀ ਝਿੱਲੀ-ਬੰਦ ਉਤਪੱਤੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾ ਸਕਦੀ ਹੋਵੇ| == ਦੋਹਰੇ ਗੁਣ == [[File:StringTheoryDualities.svg|right|thumb|alt=A diagram indicating the relationships between M-theory and the five superstring theories.|250px|ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਡਿਊਲਟੀਆਂ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਚਿੱਤਰ. Yellow arrows indicate [[S-duality]]. Blue arrows indicate [[T-duality]].]] {{main|S-ਡਿਊਲਿਟੀ|T-ਡਿਊਲਿਟੀ}} ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ, ਦੋਹਰਾ ਗੁਣ ਅਜਿਹੀ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਦੋ ਵੱਖਰੇ ਦਿਸਣ ਵਾਲੇ ਭੌਤਿਕੀ ਸਿਸਟਮ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਇੰਨਬਿੰਨ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਦੋ ਥਿਊਰੀਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਦੋਹਰੇ ਗੁਣ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਥਿਊਰੀ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਤਰਾਂ ਤਬਦੀਲ ਕਰਕੇ ਦੂਜੀ ਥਿਊਰੀ ਵਾਂਗ ਦਿਸਣ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਫੇਰ ਦੋਵੇਂ ਥਿਊਰੀਆਂ ਤਬਦੀਲੀ ਹੇਠਾਂ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਡਬਲ ਗੁਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕਹੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਦੋ ਥਿਊਰੀਆਂ ਅਲੱਗ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਰੱਖਣ ਤੇ ਇੱਕੋ ਘਟਨਾ ਦੇ ਵੱਖਰੇ ਵੱਖਰੇ ਗਣਿਤਿਕ ਵਿਵਰਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਥਿਊਰੀ ਔਫ ਐਵਰੀਥਿੰਗ ਦੇ ਇੱਕ ਸਹਿਭਾਗੀ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਲਈ, ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਵੱਖਰੀਆਂ ਭੌਤਿਕੀ ਥਿਊਰੀਆਂ ਦਰਮਿਆਨ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਦੋਗਲੇ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਉਦਾਹਰਨਾ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਹਨਾਂ ਥਿਊਰੀਆਂ ਦਰਮਿਆਨ ਸਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਇੱਕ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵਰਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। == S-, T-, ਅਤੇ U-ਦੋਹਰਾਪਣ == ਇਹ ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀਆਂ ਦਰਮਿਆਨ ਉਹ ਦੋਹਰੇ ਗੁਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਵੱਖਰੇ ਮੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਾਲ ਤੇ ਛੋਟੀ ਦੂਰੀ ਦੇ ਪੈਮਾਨੇ, ਅਤੇ ਤਾਕਤਵਰ ਅਤੇ ਕਮਜੋਰ ਬੰਨ ਤਾਕਤਾਂ, ਅਜਿਹੇ ਮੁੱਲ ਹਨ ਜਿਨਾਂ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਹੀ ਪੁਰਾਤਨ ਤੇ ਕੁਆਂਟਮ ਫਿਜਿਕਸ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਭੌਤਿਕੀ ਸਿਸਟਮ ਤੇ ਵਤੀਰੇ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਵੱਖਰੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਾਨ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਸਟਰਿੰਗ ਵਿਸ਼ਾਲ/ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਤੇ ਸੂਖਮ/ਕਮਜੋਰ ਦਰਮਿਆਨ ਅੰਤਰਾਂ ਨੂੰ ਹਨੇਰਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਵੇਂ ਇਹਨਾਂ 5 ਵੱਖਰੀਆਂ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਲ ਥਿਊਰੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਰਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। T-duality ਵਿਸ਼ਾਲ ਤੇ ਸੂਖਮ ਦੂਰੀਆਂ ਦੇ ਪੈਮਾਨੇ ਨੂੰ ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀਆਂ ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ ਮਿਲਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂਕਿ S-duality ਤਾਕਤਵਰ ਤੇ ਕਮਜੋਰ ਬੰਨ ਨੂੰ ਦੇ ਬਲਾਂ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਰਲਾਉਂਦੀ ਹੈ। U-duality ਇਹਨਾਂ ਦੋਵੇਂ T-duality ਅਤੇ S-duality ਨੂੰ ਜੋੜਦੀ ਹੈ। == M-ਥਿਊਰੀ == M-ਥਿਊਰੀ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਥਿਊਰੀ ਹੈ ਜੋ ਸੁੱਪਰਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸਥਿਰ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਇੱਕ ਥਿਊਰੀ ਦੀ ਹੋਂਦ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 1995 ਦੇ ਬਸੰਤ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਦੱਖਣੀ ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਦੀ ਯੂਨੀਵਰਸਟੀ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਕਾਨਫਰੰਸ ਵਿੱਚ ਐਡਵਰਡ ਵਿੱਟਨ ਦੁਆਰਾ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ । ਵਿੱਟਨ ਨੇ ਐਲਾਨ ਨੇ ਦੂਜੀ ਸੁੱਪਰਸਟਰਿੰਗ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਖੋਜ ਕਾਰਜ ਵਿੱਚ ਉਤੇਜਨਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ । 1990 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਸਟਰਿੰਗ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਮੰਨਿਆ ਕਿ 5 ਵੱਖਰੀਆਂ ਸੁਪਰਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀਆਂ ਹਨ: type I, type IIA, type IIB, ਅਤੇ ਹੀਟਰੋਟਿਕ ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਦੇ ਦੋ ਰੂਪ (SO(32) ਅਤੇ E8×E8) ਹਨ। ਸੋਚ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਇਹਨਾਂ 5 ਉਮੀਦਵਾਰ ਥਿਊਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਸ਼ੁੱਧ ਥਿਊਰੀਔਫਐਵਰਿਥਿੰਗ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਥਿਊਰੀ ਇੱਕ ਉਹ ਸੀ ਜਿਸਦੀ ਨਿਮਰ-ਊਰਜਾ-ਹੱਦ, 10 ਸਪੇਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅਯਾਮਾਂ ਜੋ 4 ਤੱਕ ਸੁੰਗੇੜੇ ਗਏ ਹਨ, ਸਾਡੇ ਦੇਖੇ ਗਏ ਅੱਜ ਦੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦੇ ਸਨ। ਹੁਣ ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਤਸਵੀਰ ਗਲਤ ਸੀ ਤੇ 5- ਸੁਪਰਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀਆਂ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਉੱਪਰ ਦੱਸੇ ਦੋਹਰੇ ਗੁਣਾਂ ਕਾਰਨ ਮੇਲ ਖਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਇਹਨਾਂ ਦੋਹੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਸੁਝਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ 5 ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀਆਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੋਰ ਮੂਲ M-theory ਦੀਆਂ ਸਪੈਸ਼ਲ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਹਨ। === ਸਪੇਸ ਸਮਾਂ ਅਯਾਮਾਂ ਦੇ ਮੁਤਾਬਕ ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ === ==== ਕਿਸਮ – Bosonic==== * ਅਯਾਮ- 26 * ਵਿਵਰਣ -ਸਿਰਫ bosons, ਕੋਈ fermions ਨਹੀਂ, ਸਿਰਫ ਬਲਾਂ ਤੱਕ ਮਤਲਬ ਹੈ, ਪਦਾਰਥ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਖੁੱਲੇ ਤੇ ਬੰਦ ਸਟਰਿੰਗ ; * ਮੁੱਖ ਦੋਸ਼ : ਇੱਕ ਕਾਲਪਨਿਕ ਕਣ ਜਿਸਨੂੰ, tachyon, ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਥਿਊਰੀ ਵਿੱਚ ਅਸਥਿਰਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ==== ਕਿਸਮ-I ==== * ਅਯਾਮ- 10 * ਵਿਵਰਣ- ਬਲਾਂ ਤੇ ਪਦਾਰਥ ਵਿੱਚ ਸੁਪਰਸਮਰੂਪਤਾ Supersymmetry, ਖੁੱਲੇ ਤੇ ਬੰਦ ਸਟਰਿੰਗ; * ਕੋਈ ਟੈੱਕਨ ਨਹੀਂ ; * ਸਮੂਹ ਸਮਰੂਪਤਾ SO(32) ਹੈ। ==== ਕਿਸਮ-IIA ==== * ਅਯਾਮ- 10 * ਵਿਵਰਣ- ਬਲਾਂ ਤੇ ਪਦਾਰਥ ਵਿੱਚ ਸੁਪਰ ਸਮਰੂਪਤਾ, ਸਿਰਫ ਬੰਦ ਸਟਰਿੰਗ ਹੀ D-branes ਨਾਲ ਬੰਨੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ; * ਕੋਈ ਟੈੱਕਨ ਨਹੀਂ; ਪੁੰਜਹੀਣ fermions ਅਪਣੇ ਅਕਸ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ| ==== ਕਿਸਮ- IIB ==== * ਅਯਾਮ- 10 * ਵਿਵਰਣ- ਬਲਾਂ ਤੇ ਪਦਾਰਥ ਵਿੱਚ ਸੁਪਰਸਮਰੂਪਤਾ , ਸਿਰਫ ਬੰਦ ਸਟਰਿੰਗ ਹੀ D-branes ਨਾਲ ਬੰਨੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; * ਕੋਈ ਟੈੱਕਨ ਨਹੀਂ; * ਪੁੰਜਹੀਣ fermions ਅਪਣੇ ਅਕਸ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ==== ਕਿਸਮ- HO==== * ਅਯਾਮ-10 * ਵਿਵਰਣ- ਬਲਾਂ ਤੇ ਪਦਾਰਥ ਵਿੱਚ ਸੁਪਰਸਮਰੂਪਤਾ, ਸਿਰਫ ਬੰਦ ਸਟਰਿੰਗ ਹੀ D-branes ਨਾਲ ਬੰਨੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; * ਕੋਈ ਟੈੱਕਨ ਨਹੀਂ; * heterotic, ਯਾਨਿ ਕਿ ਸੱਜੇ ਤੇ ਖੱਬੇ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਸਟਰਿੰਗ ਵੱਖਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; * ਸਮੂਹ ਸਮਰੂਪਤਾ SO(32) ਹੈ। ==== ਕਿਸਮ- HE ==== * ਅਯਾਮ- 10 * ਵਿਵਰਣ- ਬਲਾਂ ਤੇ ਪਦਾਰਥ ਵਿੱਚ ਸੁਪਰਸਮਰੂਪਤਾ, ਸਿਰਫ ਬੰਦ ਸਟਰਿੰਗ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; * ਕੋਈ ਟੈੱਕਨ ਨਹੀਂ; heterotic, * ਯਾਨਿ ਕਿ ਸੱਜੇ ਤੇ ਖੱਬੇ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਸਟਰਿੰਗ ਵੱਖਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; * ਸਮੂਹ ਸਮਰੂਪਤਾ E8×E8 ਹੁੰਦੀ ਹੈ। == ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ ਥਿਊਰੀ == ਗਣਿਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ ਨੰਬਰਾਂ ਜਾਂ ਹੋਰ ਆਂਕੜੇ ਦੀ ਇੱਕ ਆਇਤਾਕਾਰ ਲੜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ ਮਾਡਲ ਭੌਤਿਕੀ ਥਿਊਰੀ ਦੀ ਇੱਕ ਖਾਸ ਕਿਸਮ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਗਣਿਤਿਕ ਫਾਰਮੂਲਾ ਸੂਤਰੀਕਰਨ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ ਮਾਡਲ ਮੈਟ੍ਰੀਸੀਜ਼ ਦੇ ਸੈੱਟ ਦੇ ਵਰਤਾੌ ਨੂੰ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦੇ ਢਾਂਚੇ ਅੰਦਰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ ਮਾਡਲ ਦੀ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਉਦਾਹਰਨ ਟੌਮ ਬੈੰਕਸ, ਵਿੱਲੀ ਫਿਸ਼ਲਰ, ਸਟੀਫਨ ਸ਼ੇਂਕਰ, ਅਤੇ [[ਲੀਓਨਾਰਡ ਸਸਕਿੰਡ]] 1997 ਵਿੱਚ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਕੀਤਾ BFSS ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ ਮਾਡਲ ਹੈ। ਇਹ ਥਿਊਰੀ 9 ਵੱਡੇ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸੈੱਟ ਦੇ ਵਰਤਾਓ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਅਪਣੇ ਅਸਲੀ ਪੇਪਰ ਵਿੱਚ, ਇਹਨਾਂ ਲੇਖਕਾਂ ਦੇ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਨਾ ਨਾਲ ਨਾਲ ਦਿਖਾਇਆ ਹੈ ਕਿ, ਇਸ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ ਮਾਡਲ ਦੀ ਨਿਮਰ ਊਰਜਾ ਹੱਦ 11-ਅਯਾਮੀ ਸੁੱਪਰ ਗਰੈਵਿਟੀ ਰਾਹੀਂ ਦਰਸਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਗਿਣਤੀਆਂ ਮਿਣਤੀਆਂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਬਣਾਇਆ ਕਿ BFSS ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ ਮਾਡਲ ਇੰਨਿਬਿੰਨ M-ਥਿਊਰੀ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੀ ਹੈ। BFSS ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ ਮਾਡਲ ਨੂੰ ਇਸਤਰਾਂ M-ਥਿਊਰੀ ਦੇ ਸਹੀ ਫਾਰਮੂਲਾ ਸੂਤਰੀਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਆਦਰਸ਼ ਮੂਲ ਮਾਡਲ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਰਲ ਸੈਟਿੰਗ ਵਿੱਚ M-ਥਿਊਰੀ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਜਾਂਚਣ ਲਈ ਇੱਕ ਔਜ਼ਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। M-ਥਿਊਰੀ ਦੇ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ ਮਾਡਲ ਫਾਰਮੂਲਾ ਸੂਤਰੀਕਰਨ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨੇ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ [[ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ]] ਅਤੇ ਨੌਨਕਮਿਊਟੇਟਿਵ ਜੀਓਮੈਟਰੀ ਨਾਮਕ ਗਣਿਤ ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਖਾ ਦਰਮਿਆਨ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਬੰਧਾਂ ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਸ਼ਾ ਸਧਾਰਨ ਜੀਓਮੈਟਰੀ (ਰੇਖਾਗਣਿਤ) ਦੀ ਇੱਕ ਜਨਰਲਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗਣਿਤ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਨੌਨ-ਕਮਿਊਟੇਟਿਵ ਅਲਜਬਰੇ ਤੋਂ ਔਜ਼ਾਰ ਵਰਤ ਕੇ ਨਵੀਆਂ ਰੇਖਾਗਣਿਤਿਕ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ । 1998 ਤੋਂ ਇੱਕ ਪੇਪਰ ਵਿੱਚ, ਅਲੇਨ ਕੋਨੇਸ, ਮਾਈਕਲ ਆਰ. ਡਗਲਸ, ਅਤੇ ਅਲਬਰਟ ਸ਼ਵਾਰਜ਼ ਨੇ ਦਿਖਾਇਆ ਕਿ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ ਮਾਡਲ ਅਤੇ ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਦੇ ਕੁੱਝ ਪਹਿਲੂ ਇੱਕ ਨੌਨ-ਕਮਿਊਟੇਟਿਵ ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ ਰਾਹੀਂ ਦਰਸਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਸਪੈਸ਼ਲ ਕਿਸਮ ਦੀ ਭੌਤਿਕੀ ਥਿਊਰੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਨੂੰ ਨੌਨਕਮਿਊਟੇਟਿਵ ਜੀਓਮੈਟਰੀ (ਰੇਖਾਗਣਿਤ) ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ ਗਣਿਤਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੇ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਤਾਂ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ ਮਾਡਲਾਂ ਅਤੇ M-ਥਿਊਰੀ ਦਰਮਿਆਨ ਸਬੰਧ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ, ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਨੌਨਕਮਿਊਟੇਟਿਵ ਜੀਓਮੈਟਰੀ (ਰੇਖਾਗਣਿਤ) ਨਾਲ ਵੀ ਸਬੰਧ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ । ਇਸਨੇ ਜਲਦੀ ਹੀ ਨੌਨਕਮਿਊਟੇਟਿਵ ਜੀਓਮੈਟਰੀ (ਰੇਖਾਗਣਿਤ) ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਹੋਰ ਭੌਤਿਕੀ ਥਿਊਰੀਆਂ ਦਰਮਿਆਨ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਬੰਧਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਲਈ ਵੀ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ । == ਵਾਧੂ ਅਯਾਮ == === ਅਯਾਮਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ === [[File:Compactification example.svg|right|thumb|alt=A tubular surface and corresponding one-dimensional curve.|An example of [[compactification (physics)|compactification]]: ਜਿਆਦਾ ਦੂਰੀ ਤੋਂ, ਇੱਕ ਚੱਕਰੀ ਅਯਾਮ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਦੋ-ਅਯਾਮੀ ਸਤਹਿ ਇੱਕ ਅਯਾਮੀ ਲਗਦੀ ਹੈ]] ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਦਾ ਮਨਮੋਹਕ ਗੁਣ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਵਾਧੂ ਅਯਾਮਾਂ ਦੀ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਕਲਾਸੀਕਲ ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਵਿੱਚ ਅਯਾਮਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕਿਸੇ ਨਿਰੰਤਰ ਸਥਿਰ ਮਾਪਦੰਡ ਨਾਲ ਫਿਕਸ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਫੇਰ ਵੀ, ਇੱਕ ਚਿਰਸਥਾਈ ਕੁਆਂਟਮ ਥਿਊਰੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ, ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਪੇਸ ਟਾਈਮ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਕਰੀਟੀਕਲ(ਨਾਜੁਕ) ਅਯਾਮ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਠੋਸ, ਦ੍ਰਵ, ਗੈਸ ਤੇ ਪਲਾਜ਼ਮਾ ਅਵਸਥਾ ਵਾਲਾ ਗੁਣ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਸਪੇਸ ਟਾਈਮ ਦੇ 26 ਅਯਾਮ ਬੋਸਨੋਕ ਸਟਰਿੰਗ ਦੇ ਅਤੇ 10 ਸੁਪਰਸਟਰਿੰਗ ਦੇ ਹੋਣੇ ਜਰੂਰੀ ਹਨ। ਇਹ ਅਨੁਕੂਲਤਾ ਖੇਤਰ ਥਿਊਰੀ (conformal field theory) ਵਾਲੀ ਵਰਲਡਸ਼ੀਟ ਦੀ ਗਤੀ ਵਿਰੋਧੀ-ਅਨੁਕੂਲਤਾ ਦੇ ਅੰਤ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਜਰੂਰੀ ਹੈ। ਅਜੋਕੀ ਸਮਝ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਸ਼ਰਤ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਜਰਾ ਗੰਭੀਰ ਰਸਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਸੌਖੇ ਰਸਤੇ ਘੱਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਹੱਲ ਅਯਾਮਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤ ਵਿਸ਼ਾਲ ਵੈਰਾਈਟੀ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਵੱਖਰੇ ਅਯਾਮ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਰੱਖਦੇ ਹਨ(ਤੁਲਨਾਤਮਿਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ)| ਇਹ ਅਯਾਮ ‘ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਕੇਂਦਰੀ ਚਾਰਜ’ ਦੇ ਹੋਰ ਜਿਆਦਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਵੱਖਰੇ ਮੁੱਲ ਹਨ, ਕਮਜੋਰ ਸ਼ਾਸਨ-ਪਲਟ ਮੋੜ (curved regimes) ਵਿੱਚ ਅਯਾਮਾਂ ਦੀ ਕਮੀ ਦੀ ਅਜਾਦੀ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਥਿਊਰੀ 11 ਅਯਾਮੀ M-theory ਹੈ, ਜੋ ਸਪੇਸ ਟਾਈਮ ਦੇ 11 ਅਯਾਮ ਮੰਗਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਆਮ 3 ਸਥਾਨਿਕ ਅਯਾਮਾਂ ਅਤੇ 4 ਵਕਤ ਦੇ ਅਯਾਮ ਤੋਂ ਉਲਟ ਹੈ। 1980 ਤੋਂ ਬਾਦ ਦੀਆਂ ਮੂਲ ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀਆਂ ਇਸ ਥਿਊਰੀ ਦਾ ਖਾਸ ਕੇਸ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿੱਥੇ 11ਵਾਂ ਅਯਾਮ ਬਹੁਤ ਸੂਖਮ ਚੱਕਰ ਜਾਂ ਰੇਖਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਜੇਕਰ ਇਹਨਾਂ ਫਾਰਮੂਲਿਆਂ ਬਣਤਰਾਂ ਨੂੰ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਨੂੰ 10ਅਯਾਮਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਫੇਰ ਥਿਊਰੀ ਸਾਡੇ ਵਰਗੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵੀ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਪੇਸ ਸਮੇਂ ਦੇ 4 ਦਿਸਣਯੋਗ ਅਯਾਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਜਿਹੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵੀ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ 10 ਪੱਧਰੀ ਸਪੇਸ ਦੇ ਅਯਾਮਾਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜਿਹੇ ਕੇਸ ਵੀ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਕੁੱਝ ਅਯਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਨੂੰ ਵਾਸਤਵਿਕ ਅੰਕ ਨਾਲੋਂ ਕੰਪਲੈਕਸ ਨੰਬਰ ਨਾਲ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਵਿੱਚ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਫਿਕਸ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ: ਇਹ ਵੱਖਰੇ ਹਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰੇ ਜਿਆਦਾ ਵਧੀਆ ਸੋਚੇ ਗਏ ਹਨ। ਮੈਕਸਵੈੱਲ ਦੀ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਜ਼ਮ ਦੀ ਥਿਊਰੀ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਦੀ ਰਿਲੇਟਿਵਿਟੂ ਥਿਊਰੀ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੀ ਕੋਈ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ: ਇਹ ਥਿਊਰੀਆਂ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਨਸਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਮਨਚਾਹੇ ਅਯਾਮ ਭਰਨ ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਮੰਗਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਨੰਬਰ ਫਿਕਸ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ (ਸੰਭਾਵਨਾ, ਤਨਾਓ, ਸਥਾਨਿਕ, ਕਾਰਜਯੋਗਤਾ) ਊਰਜਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਤਕਨੀਕੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਵਾਪਰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਭਵਿੱਖਤ ਅਯਾਮਾਂ ਦੇ ਹਰੇਕ ਵੱਖਰੇ ਨੰਬਰ ਲਈ ਨਾਪ-ਅਸ਼ੁਧੱਤਾ gauge anomaly ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਇਸ ਅਸ਼ੁੱਧਤਾ ਨੂੰ ਘੱਟ ਕਰਨ ਲਈ ਗਤੀ ਹੱਲ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਗੰਭੀਰ ਪੁਟੈਂਸਲ ਊਰਜਾ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਅੱਗੇ, ‘ਨਾਜੁਕ ਅਯਾਮਾਂ’ ਵਿੱਚ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਊਰਜਾ ਦੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿਉਂ ਪੱਧਰੇ ਸਪੇਸ ਸਮੇਂ ਹੱਲ ਸੰਭਵ ਹਨ। ਇਹ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਨੋਟ ਕਰਕੇ ਵਧੀਆ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਸਥਾਈ ਥਿਊਰੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਫੋਟੋਨ (ਤਕਨੀਕੀ ਤੌਰ ਤੇ ਇੱਕ ਬਲ ਨੂੰ ਸਵਾਰੀ ਕਰਵਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕਣ ਜੋ ਨਾ-ਤੋੜੇ ਜਾ ਸਕਣ ਵਾਲੀ ਗੇਜ ਸਮਿੱਟਰੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਹੈ) ਜਰੂਰ ਪੁੰਜਹੀਣ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਦੁਆਰਾ ਭਵਿੱਖਤ ਕੀਤਾ ਫੋਟੋਨ ਦਾ ਪੁੰਜ ਸਟਰਿੰਗ ਦੀ ਫੋਟੋਨ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਅਵਸਥਾ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ। ਇਹ ਊਰਜਾ ਕੈਸੀਮਰ ਪ੍ਰਭਾਵ (Casimir effect) ਯੋਗਾਦਾਨ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ , ਜਿਸਨੂੰ ਸਟਰਿੰਗ ਵਿੱਚ ਕੁਆਂਟਮ ਉਤਰਅ-ਚੜਾਓ ਤੋਂ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ| ਇਸ ਯੋਗਦਾਨ ਦਾ ਅਕਾਰ ਅਯਾਮਾਂ ਦੇ ਨੰਬਰ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਯਾਮਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਨੰਬਰ ਲਈ ਸਟਰਿੰਗ ਦੀ ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਸੰਭਵ ਉਤਰਾਅ ਚੜਾਓ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸਲਈ, ਪੱਧਰੇ (ਫਲੈਟ)ਅਯਾਮ ਵਿੱਚ ਫੋਟੋਨ ਪੁੰਜਹੀਣ ਹੋਵੇਗਾ- ਤੇ ਥਿਊਰੀ ਸਥਿਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸਿਰਫ ਕੁੱਝ ਖਾਸ ਅਯਾਮਾਂ ਦੇ ਨੰਬਰ ਲਈ ਹੀ ਹੋਵੇਗਾ| ਜਦੋਂ ਕੈਲਕੁਲੇਸ਼ਨ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਨਾਜੁਕ ਅਯਾਮ ਅਵਸਥਾ 4 ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਉਮੀਦ ਰੱਖ ਸਕਦਾ ਹੈ (3 ਸਪੇਸ ਦੇ ਅਯਾਮ+1 ਵਕਤ ਦਾ ਅਯਾਮ)| X-ਦਾ ਉਪ ਸਮੂਹ ਫੋਟੋਨ ਦੀਆਂ ਰੇਖਿਕ ਅਯਾਮ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰਾਂ ਬਰਾਬਰ ਹੈ। ਬੋਸੋਨਾਂ ਦੇ ਕੇਸ ਵਿੱਚ ਫਲੈਟ ਸਪੇਸ ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀਆਂ 26-ਅਯਾਮੀ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਸੁਪਰਸਟਰਿੰਗ ਤੇ ਐੱਮ-ਥਿਊਰੀਆਂ ਨੇ ਇਹਨਾਂ ਲਈ 10 ਜਾਂ 11 ਅਯਾਮ ਹੀ ਪੱਧਰੇ ਹੱਲਾਂ ਲਈ ਰੱਖੇ ਹਨ। ਬੋਸਨੋਕਿ ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀਆਂ ਵਿੱਚ 26ਅਯਾਮ ਪੌਲੀਕੋਵ ਸਮੀਕਰਨ ਤੋਂ ਬਣਦੇ ਹਨ। 4 ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਅਯਾਮਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਲਈ ਇਹ ਸੋਚਣਾ ਜਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ 4 ਅਯਾਮੀ ਸਪੇਸ ਟਾਈਮ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਸੁੰਗੇੜੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। === ਸੂਖਮ ਸੁੰਗੜੇ ਪਸਾਰ === ==== ਕਾਲਾਬਿ-ਯਾਓ ਮੈਨੀਫੋਲਡ ==== [[Image:Calabi yau.jpg|left|thumb|alt=Visualization of a complex mathematical surface with many convolutions and self intersections.|ਇੱਕ ਕੁਇੰਟਿਕ ਕਾਲਾਬਿ-ਯਾਓ ਮੈਨੀਫੋਲਡ ਦਾ ਕਾਟ-ਹਿੱਸਾ(ਕਰੌਸ ਸੈਕਸ਼ਨ)]] ਇਸ ਸਪਸ਼ਟ ਅੰਤਰਵਿਰੋਧ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ 2 ਤਰੀਕੇ ਰੱਖੇ ਗਏ ਹਨ। ਪਹਿਲਾ ਵਾਧੂ ਅਯਾਮਾਂ ਨੂੰ ਸੂਖਮ ਬਣਾਉਣਾ; 6 ਜਾਂ 7 ਵਾਧੂ ਅਯਾਮ ਇੰਨੇ ਸੂਖਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਜੋਕੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਜਾਂਚ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ| ਸੁਪਰਸਮਿੱਟਰੀ ਦਾ ਉੱਚਾ ਦਰਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲੈਣ ਲਈ, ਇਹ ਸੁੰਗੜੀ ਹੋਈ ਸੂਖਮ ਸਪੇਸ ਜਰੂਰ ਹੀ ਬਹੁਤ ਸਪੈਸ਼ਲ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਹੋਲੋਨੋਮੀ (holonomy) ( ਗੋਲੇ ਤੇ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਰਸਤੇ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਬਲ ਦੀ ਸਮਾਂਤਰ ਸਵਾਰੀ ਦੀ ਯੋਗਤਾ)ਤੋਂ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ 6ਅਯਾਮੀ ਬਹੁ-ਪਰਤ ਜਰੂਰ ਹੀ SU(3) ਬਣਤਰ ਵਾਲੀ ਹੋਵੇਗੀ, ਜੋ SU(3) ਹੋਲੋਮੋਨੀ ਦਾ ਸਪੈਸ਼ਲ ਕੇਸ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਰੋੜੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ (torsionless), ਤੇ ਇਸਨੂੰ ਕੈਲਬੀ- ਯਾਊ ਬਹੁਪਰਤ Calabi–Yau ਸਪੇਸ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇੱਕ 7 ਅਯਾਮੀ ਬਹੁਤ-ਪਰਤ ਜਰੂਰ ਹੀ G2 ਬਣਤਰ ਵਾਲੀ ਹੋਵੇਗੀ , ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ G2 holonomy ਨਾਲ ਫੇਰ ਤੋਂ ਸਰਲ ਸਪੈਸ਼ਲ ਕੇਸ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਸਪੇਸਾਂ ਇਸ ਮੰਤਵ ਲਈ ਸਟਡੀ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਹੋ ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਨੂੰ 4-ਅਯਾਮੀ ਸਟੈਂਡਰਡ ਮਾਡਲ ਨਾਲ ਅੰਸ਼ਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਗਿਣਤੀ ਦੀ ਸਰਲਤਾ ਲਈ ਸੁਪਰਸਮਿਟਰੀ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਕਰ ਸਕਣ ਲਈ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ| ਬਹੁ-ਅਯਾਮੀ ਸਪੇਸ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਇੱਕ ਬਗੀਚੇ ਦੇ ਰਬੜ ਦੇ ਪਾਈਪ ਦੀ ਇੰਨਬਿੰਨ ਸਟੈਂਡਰਡ ਉਦਾਹਰਨ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਪਾਈਪ ਜਰੂਰੀ ਮਾਤਰਾ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੋਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਿਰਫ 1 ਅਯਾਮੀ ਲਗਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇਸਦੀ ਲੰਬਾਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸੱਚਮੁੱਚ, ਇੱਕ ਗੇਂਦ ਬਾਰੇ ਸੋਚੋ ਜੋ ਇੰਨੀ ਛੋਟੀ ਹੋਵੇ ਕਿ ਪਾਈਪ ਵਿੱਚ ਨੂੰ ਦਾਖਲ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੋਵੇ| ਅਜਿਹੀ ਗੇਂਦ ਨੂੰ ਪਾਈਪ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟਣ ਤੇ , ਗੇਂਦ ਇੱਕ ਅਯਾਮ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਜਾਂ ਵੱਧ ਗਤੀ ਕਰ ਸਕੇਗੀ; ਕਿਸੇ ਵੀ ਪ੍ਰਯੋਗ ਵਿੱਚ, ਅਸੀਂ ਪਾਈਪ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੀਆਂ ਗੇਂਦਾਂ ਸੁੱਟਣ ਨਾਲ, ਜਰੂਰੀ ਮਹੱਤਤਾ ਵਾਲੀ ਗਤੀ ਸਿਰਫ 1 ਅਯਾਮੀ ਹੋਵੇਗੀ, ਯਾਨਿ ਕਿ, ਪਾਈਪ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਹੋਵੇਗੀ| ਫੇਰ ਵੀ, ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਕੋਈ ਪਾਈਪ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਦੇਖਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਖੋਜਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸਦਾ ਦੂਜਾ ਅਯਾਮ ਵੀ ਹੈ, ਜੋ ਇਸਦਾ ਘੇਰਾ(ਗੋਲਾਈ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤਾਂ ਫੇਰ, ਇਸਦੇ ਅੰਦਰ ਤੁਰਦਾ ਇੱਕ ਕੀੜਾ 2 ਅਯਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਗਤੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੋਵੇਗਾ (ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਅੰਦਰ ਉਡਦੀ ਇੱਕ ਮੱਖੀ 3 ਅਯਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਗਤੀ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੋਵੇਗੀ)| ਇਹ ਵਾਧੂ ਅਯਾਮ ਦੀ "extra dimension" ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਪਾਈਪ ਦੇ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਹੀ ਦੇਖੀ ਜਾਣ ਜੋਗੀ ਹੋਵੇਗੀ, ਜਾਂ ਜੇ ਕੋਈ ਇਨਸਾਨ ਇਸ ਵਿੱਚ ਜਰੂਰੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਛੋਟੀਆਂ ਚੀਜਾਂ ਸੁੱਟਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਦੇਖੀ ਜਾ ਸਕੇਗੀ| ਇਸੇ ਤਰਾਂ, ਵਾਧੂ ਸੂਖਮ ਅਯਾਮ ਸਿਰਫ ਛੋਟੀਆਂ ਸੂਖਮ ਦੂਰੀਆਂ ਤੋਂ ਹੀ ਦੇਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਫੇਰ ਅਜਿਹੇ ਕਣਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਕੇ ਸੰਭਵ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਤਰੰਗ ਲੰਬਾਈਆਂ wavelengths ( ਸੂਖਮ ਸੁੰਗੜੇ ਅਯਾਮ ਦੇ ਅਰਧ ਵਿਆਸ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਦੀਆਂ ਵੇਵਲੈਂਥਾਂ ਨਾਲ) ਅੱਤ ਦਰਜੇ ਤੱਕ ਜਰੂਰੀ ਸੂਖਮ ਹੋਣ, ਜਿਨਾਂ ਨੂੰ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਵਿੱਚ ਉੱਚ ਉਰਜਾਵਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। === ਬਰੇਨ ਸੰਸਾਰ ਕਥਾ === ਇੱਕ ਹੋਰ ਸੰਭਾਵਨਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਪੂਰੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੀ 3+1 ਅਯਾਮੀ ਉਪ-ਸਪੇਸ (3 ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਦੇ ਅਯਾਮ+1 ਵਕਤ ਦਾ ਅਯਾਮ) ਵਿੱਚ ਫਸ ਗਏ ਹਾਂ| ਸੁਆਰ ਕੇ ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਪਦਾਰਥ ਅਤੇ ਯਾਂਗ-ਮਿੱਲਜ਼ ਗੇਜ (Yang–Mills gauge) ਫੀਲਡਾਂ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੋਣਗੀਆਂ ਜੇ ਸਬ-ਸਪੇਸਸਮਾਂ ( ਉੱਪ ਸਪੇਸ ਟਾਈਮ) ਜਿਆਦਾ ਵੱਡੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੈੱਟ ਹੋਵੇ| ਇਹ ਸਪੈਸ਼ਲ ਸੈੱਟ ਕਲਾਬੀ-ਯੂ n-folds ਵਿੱਚ ਸਰਵ ਵਿਆਪਕ ਹਨ ਅਤੇ ਸਥਾਨਿਕ ਤੋੜਮਰੋੜ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਵਾਲੀਆਂ ਸਬਸਪੇਸਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਏ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਪੇਪਰ ਦੀ ਸ਼ੀਟ ਦੀ ਝੁਰੜੀ ਦੇ ਵਾਂਗ ਹਨ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਵਧੀਆ ਕੰਚ ਦੀ ਤਰੇੜ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਜਿਸਦੇ ਗਵਾਂਢ ਵਿੱਚ ਸਪਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਪੈਸ਼ਲ ਸਬਸਪੇਸ ਦੇ ਅਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਸਪੇਸ ਹੈ। ਫੇਰ ਵੀ, ਰੰਡਲ ਤੇ ਸੁੰਦਰਮ ਦੇ ਕੰਮ ਤੱਕ ਇਹ ਅਗਿਆਤ ਸੀ ਕਿ ਗਰੈਵਟੀ ਵੀ ਸਬਸਪੇਸ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਪੁਜੀਸ਼ਨ-ਬੱਧ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ, ਸਪੇਸ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਪਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਵਸਿਥ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਿਭਿੰਨ ਅਯਾਮਾਂ ਦੀਆਂ ਪਰਤਾਂ ਦਾ ਸਤਰ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਸਾਨੂੰ 3+1-ਅਯਾਮੀ ਚਾਦਰ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ- ਅਜਿਹੇ ਰੇਖਾ ਗਣਿਤ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ਤੇ ਕਾਲਾਬੀ-ਯੂ ਸੁੰਗੇੜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਸਬਸਪੇਸਸਮੇ D-ਬਰੇਨ ਹਨ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਅਜਿਹੇ ਮਾਡਲ ਬਰੇਨ ਸੰਸਾਰ ਸਮਾਨ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਜਨ| ਜਿਸਨੂੰ ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ अम्कऋ अंक आदि के टम का विवरण (ਅਰੰਭਿਕ ਅੰਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਵਿਵਰਣ) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਬਰੇਨ ਸੰਸਾਰ ਪ੍ਰਤਿਬਿੰਬਾਂ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। अम्कऋ ਅੰਰਭ ਦੇ ਅਵਾਜ਼ ਦਾ ਵਿਵਰਣ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। === ਲੁਕੇ ਅਯਾਮਾਂ ਦਾ ਅਸਰ === ਕਿਸੇ ਵੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ, ਛੁਪੇ ਅਯਾਮ ਵਿੱਚ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਦੀ ਗਰੈਵਟੀ ਹੋਰ ਗੈਰ-ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਬਲਾਂ ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਬਿਜਲਈ-ਚੁੰਬਕਤਾ| ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਕਲੂਜਾ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਕੰਮ ਨੇ ਦਿਖਾਇਆ ਕਿ 5 ਅਯਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਬਿਜਲਈ- ਚੁੰਬਕਤਾ ਦੀ ਹੋਂਦ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਫੇਰ ਵੀ, ਕਲਾਬੀ-ਯੂ ਬਹੁ-ਪਰਤਾਂ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਕਾਰਨ, ਸੂਖਮ ਅਯਾਮਾਂ ਤੋਂ ਕੋਈ ਨਵਾਂ ਬਲ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦਾ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਅਕਾਰ ਇਸ ਗੱਲ ਤੇ ਜੋਰਦਾਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੇ 4-ਅਯਾਮੀ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿੱਚ ਸਟਰਿੰਗਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਬਲ ਕਿਵੇਂ ਦਿਸਦੇ ਹਨ। ਸਿਧਾਂਤ ਵਿੱਚ, ਫੇਰ ਵੀ, ਸਟੈਂਡਰਡ ਮਾਡਲ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਸਮਝ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਵਾਧੂ ਅਯਾਮਾਂ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਸੰਭਵ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਅਜੇ ਪ੍ਰੈਕਟੀਕਲ ਸੰਭਾਵਨਾ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕਿਆ। ਗਰੈਵਟੀ ਦੇ ਸ਼ੁੱਧ ਟੈਸਟਾਂ ਰਾਹੀਂ ਛੁਪੇ ਅਯਾਮਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸ਼ੁੱਧ ਸੂਚਨਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਵੀ ਸੰਭਵ ਹੈ, ਪਰ ਅਜੇ ਤੱਕ ਇਹਨਾਂ ਟੈਸਟਾਂ ਨੇ ਅਜਿਹੇ ਸੂਖਮ ਅਯਾਮਾਂ ਦੀ ਉੱਪਰਲੀ ਹੱਦ ਹੀ ਬੰਨੀ ਹੈ। == ਪਰਖ-ਯੋਗਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯੋਗੀ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀਆਂ == ਬੇਸ਼ਕ ਤਾਜਾ ਵਿਗਿਆਨਕ ਕੰਮ ਜਿਆਦਾਤਰ ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਪਾਰਟੀਕਲ ਫਿਜਿਕਸ ਦੇ ਵਾਸਤਿਬਿਕ ਮਾਡਲ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਧਿਆਨ ਦਿੰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ, ਫੇਰ ਵੀ ਕਈ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਮਾਡਲਾਂ ਨੂੰ ਪਰਖਣਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਮਹਤੱਵਪੂਰਨ ਪਲੈਂਕ ਲੈਂਥ ਦਾ ਸੂਖਮ ਅਕਾਰ ਹੈ, ਜੋ ਸਟਰਿੰਗ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਦੇ ਨੇੜੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (ਇੱਕ ਸਟਰਿੰਗ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਕਾਰ, ਜਿੱਥੇ ਸਟਰਿੰਗ ਕਣਾਂ ਨਾਲੋਂ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਵੱਖਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ)| ਇੱਕ ਹੋਰ ਮਸਲਾ ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣੂਆਂ ਦਾ ਖਾਲੀਪਣ ਹੈ, ਜੋ ਜਰੂਰ ਹੀ ਵੱਖਰੇ ਤੌਰ ਤੇ ਲੱਗਭੱਗ ਹਰੇਕ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਅਨੁਕੂਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਅਸੀਂ ਨੀਵੀਆਂ ਊਰਜਾਵਾਂ ਤੇ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ। == ਸਟਰਿੰਗ ਹਾਰਮੋਨਿਕਸ (String harmonics) == ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਦਾ ਇੱਕ ਨਿਰਾਲਾ ਅਨੁਮਾਨ ਸਟਰਿੰਗ ਹਾਰਮੋਨਿਕਸ ਦੀ ਹੋਂਦ ਹੈ। ਜਰੂਰਤ ਮੁਤਾਬਿਕ ਉੱਚ ਉਰਜਾਵਾਂ ਤੇ, ਕਣਾਂ ਦਾ ਸਟਰਿੰਗ ਵਰਗਾ ਸੁਭਾਅ ਸਪਸ਼ੱਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਟਰਿੰਗ ਦੇ ਉੱਚ ਆਵਰਤੀ ਵਾਲੇ ਹਾਰਮੋਨਿਕਸ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ, ਸਾਰੇ ਕਣਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਰੀਆਂ ਨਕਲਾਂ ਹੋਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੈ ਇਹ ਊਰਜਾਵਾਂ ਕਿਵੇਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਪ੍ਰੰਪਰਾਗਤ ਸਟਰਿੰਗ ਮਾਡਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਪਲੈਂਕ ਊਰਜਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਨਵੀਨ ਪਾਰਟੀਕਲ ਐਕਸੀਲੇਟਰ, LHC ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਆਸ਼ੀਲ ਹੋਣ ਯੋਗ ਊਰਜਾਵਾਂ ਤੋਂ 1014 ਗੁਣਾ ਜਿਆਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਾਨੂੰ ਨੇੜੇ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਪਾਰਟੀਕਲ ਐਕਸੀਲੇਟਰ ਨਾਲ ਇਸ ਅਨੁਮਾਨ ਨੂੰ ਪਰਖਣਾ ਅਸੰਭਵ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਫੇਰ ਵੀ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਵਾਧੂ ਅਯਾਮਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਸੰਭਵ ਤੌਰ ਤੇ LHC ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਾਂ ਇਸਦੀ ਪਹੁੰਚ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦੀਆਂ ਊਰਜਾਵਾਂ ਤੇ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। == ਫੀਨੋਮੀਨੌਲੌਜੀ == ਇੱਕ ਸਿਧਾਂਤਕ ਦਿਲਚਸਪੀ ਦਾ ਵਿਚਾਰਯੋਗ ਵਿਚਾਰ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ, ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਵਾਸਤਵਿਕ ਸੰਸਾਰ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਮਾਡਲ ਰਚਣ ਲਈ ਢਾਂਚਾ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਉਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਅਤੇ ਪਾਰਟੀਕਲ ਫਿਜ਼ਿਕਸ ਦਾ ਮੇਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫੀਨੋਮੀਨੌਲੌਜੀ ਸਿਧਾਂਤਕ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਓਹ ਸ਼ਾਖਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ ਹੋ ਜਿਆਦਾ ਸੰਖੇਪ ਸਿਧਾਂਤਕ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਵਾਸਤਵਿਕ ਮਾਡਲ ਰਚਦੇ ਹਨ । ਸਟਰਿੰਗ ਫੀਨੋਮੀਨੌਲੌਜੀ ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ ਜੋ ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਵਾਸਤਵਿਕ ਮਾਡਲ ਰਚਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕੁੱਝ ਸਿਧਾਂਤਕ ਅਤੇ ਗਣਿਤਿਕ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਕਾਰਣ, ਅਤੇ ਕੁੱਝ ਇਹਨਾਂ ਥਿਊਰੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਯੋਗਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਟੈਸਟ ਕਰਨ ਲਈ ਅਤਿ ਉੱਚ ਊਰਜਾਵਾਂ ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਹੁਣ ਤੱਕ ਕੋਈ ਪ੍ਰਯੋਗਿਕ ਸਬੂਤ ਉਪਲਬਧ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜੋ ਸਪਸ਼ੱਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰ ਸਕੇ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਮਾਡਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਮਾਡਲ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਵਿਵਰਣ ਦਾ ਸਹੀ ਮੁਢਲਾ ਵਿਵਰਣ ਹੈ। ਇਸ ਗੱਲ ਨੇ ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਸਮਾਜ ਅੰਦਰ ਕੁੱਝ ਨੂੰ ਏਕੀਕਰਨ ਪ੍ਰਤਿ ਇਹਨਾਂ ਪਹੁੰਚਾਂ ਦੀ ਅਲੋਚਨਾ ਕਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਕਠਿਨਾਈਆਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰੰਤਰ ਖੋਜ ਦੀ ਕੀਮਤ ਉੱਤੇ ਸਵਾਲ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। == ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਗਿਆਨ (Cosmology)== ਅੱਜਕੱਲ ਦੀ ਸਮਝ ਮੁਤਾਬਕ ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪੱਧਰ ਤੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੀ ਬਣਤਰ ਬਾਰੇ ਅਨੁਮਾਨਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਵਿੱਚ ਕਈ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪੌਜੇਟਿਵ ਵੈਕੱਮ ਊਰਜਾ (ਵਾਸਤਵਿਕ ਕਣਾਂ ਦੇ ਜੋੜਿਆਂ ਦੇ ਜੁੜ ਕੇ ਟੁੱਟਣ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਊਰਜਾ) ਹੈ। ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੇ ਅਜਿਹੀ ਅਵਸਥਾ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰ ਚਿਰਸਥਾਈ ਫੈਲਾਓ ਨਾਮਕ ਕ੍ਰਿਆ ਨਾਲ ਤੇਜੀ ਨਾਲ ਫੈਲਦੇ ਹਨ। ਇਵੇਂ ਹੀ, ਥਿਊਰੀ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦਾ ਜਿਆਦਾਤਰ ਹਿੱਸਾ ਤੇਜੀ ਨਾਲ ਫੈਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਫੇਰ ਵੀ, ਇਹ ਫੈਲ ਰਹੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਸਥਾਈ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਨੀਵੀਂ ਵੈਕੱਮ ਊਰਜਾ ਦੇ ਬੁਲਬੁਲਿਆਂ ਦੀ ਨਿਊਕਲੀਏਸ਼ਨ ਰਾਹੀਂ ਲੀਕ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦਾ ਸਾਡਾ ਸਥਾਨਿਕ ਖੇਤਰ ਤੇਜੀ ਨਾਲ ਫੈਲ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ, ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਅਜਿਹੇ ਬੁਲਬਲੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹਾਂ| ਬੁਲਬੁਲਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦੀ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੀ ਸਥਾਨਿਕ ਗੋਲਾਈ ਜੋ ਇੱਕ ਪਰਖਯੋਗ ਅਨੁਮਾਨ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਕ੍ਰਿਆ ਦੁਆਰਾ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਨੈਗੇਟਿਵ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹੋਰ ਅੱਗੇ, ਬੁਲਬੁਲੇ ਅੰਤ ਨੂੰ ਬੁਲਬੁਲਿਆਂ ਦੇ ਬਾਹਰ ਮੁੱਖ ਵੈਕੱਮ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਟਕਰਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਟਕਰਾਓ ਸੰਭਵ ਤੌਰ ਤੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਦਿਸਣਯੋਗ ਨੋਸ਼ਾਨ ਛੱਡਦੇ ਹਨ। ਫੇਰ ਵੀ, ਇਹ ਸੰਭਵ ਹੈ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਦੇਖਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕੇਗਾ ਜੇਕਰ ਸਥਾਨਿਕ ਗੋਲਾਈ ਬਹੁਤ ਸੂਖਮ ਹੋਵੇਗੀ ਅਤੇ ਟਕਰਾਓ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੋਣਗੇ| ਕੁੱਝ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ, ਫੈਲਾਓ ਦੇ ਅੰਤ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਮੁਢਲੇ ਸਟਰਿੰਗ ਖਗੋਲਿਕ ਅਨੁਪਾਤਾਂ ਤੱਕ ਖਿੱਚੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਸਟਰਿੰਗ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਦੇਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਗਰੂਤਾਕਰਸ਼ਣ ਲੈਂਸਿੰਗ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ|( ਗਰੂਤਾਕੇਸ਼ਣ ਲੈਂਸਿੰਗ= ਦੂਰ ਦੇ ਸੋਮੇ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਕ ਵਿਚਕਾਰ ਗਲੈਕਸੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਦੀਆਂ ਪਲੇਟਾਂ ਦੀ ਵੰਡ)| ਫੇਰ ਵੀ, ਕੁੱਝ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀਆਂ ਇਹ ਅਨੁਮਾਨ ਵੀ ਲਗਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਸਟਰਿੰਗ ਫੀਲਡ ਬਣਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਸਥਾਨਿਕ (topological) ਨੁਕਸਾਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। == ਸੁੱਪਰ ਸਮਰੂਪਤਾ (Supersymmetry) == ਜੇਕਰ ਪ੍ਰਯੋਗਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਸਾਬਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੁਪਰਸਮਰੂਪਤਾ ਵੀ ਸੰਯੋਗਵਸ਼ ਗਵਾਹ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਲਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਰੀਆਂ ਸਥਾਈ ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀਆਂ ਸੁਪਰਸਮਰੂਪ ਹਨ। ਫੇਰ ਵੀ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਹਾਡਰਨ ਕੋਲਾਈਡਰ LHC ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਆਯੋਗ ਊਰਜਾਵਾਂ ਤੇ ਸੁਪਰਸਮਰੂਪ ਕਣਾਂ ਦੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਜਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਨੂੰ ਸਾਬਤ ਨਾ ਕਰੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਜਿਸ ਊਰਜਾ ਪੈਮਾਨੇ ਤੇ ਸੁਪਰਸਮਰੂਪਤਾ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਉਹ ਚੰਗੀ ਤਰਾਂ ਐਕਸਲਰੇਟਰ ਦੇ ਦਾਇਰੇ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। == AdS/CFT ਮੇਲ == anti-de Sitter/conformal field theory (AdS/CFT) ਮੇਲ ਇੱਕ ਸਬੰਧ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਮੁਤਾਬਿਕ ਕੁੱਝ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ ਬਰਾਬਰ ਹੈ। ਜਿਆਦਾ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਜਾਂ ਐੱਮ-ਥਿਊਰੀ ਨੂੰ ਇੱਕ anti-de Sitter ਪਿਛੋਕੜ ਤੇ ਦੇਖਣਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਪੁਲਾੜ ਵਿੱਚ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਦੀ ਸਮੀਕਰਨ ਦੇ ਕੁੱਝ ਹੱਲਾਂ ਨੂੰ ਵਿਗਾੜ ਕੇ ਸਪੇਸਸਮੇਂ ਦਾ ਰੇਖਾ ਗਣਿਤ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸੈੱਟਿੰਗ ਵਿੱਚ, ਸਪੇਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਹੱਦ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨੀ ਸੰਭਵ ਹੈ। AdS/CFT ਮੇਲ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ ਲਈ ਇਸ ਹੱਦ ਨੂੰ ਸਪੇਸ ਸਮਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਗਰੂਕਾਰਸ਼ਨ ਥਿਊਰੀ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸ ਸਮਝ ਅਨੁਸਾਰ ਬਰਾਬਰ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਥਿਊਰੀ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਕਿਤਾਬ ਨੂੰ ਦੂਜੀ ਥਿਊਰੀ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰਨ ਦਾ ਸ਼ਬਦਕੋਸ਼ ਹੋਵੇ| == ਮੇਲ ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਨਾਂ == AdS/CFT ਮੇਲ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਉਦਾਹਰਨ ਮੁਤਾਬਿਕ Type IIB ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ AdS5 × S5 ਦੀ ਪੈਦਾਵਰ ਤੇ 4-ਅਯਾਮੀ ਅਨੁਰੂਪ ਹੱਦ ਤੇ N = 4 super Yang–Mills ਥਿਊਰੀ ਬਰਾਬਰ ਹੈ। ਇਸ ਮੇਲ ਦੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਅਨੁਭਵ ਅਨੁਸਾਰ AdS4 × S7 ਉੱਤੇ ਐੱਮ-ਥਿਊਰੀ 3-ਅਯਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ABJM superconformal ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ ਬਰਾਬਰ ਹੈ। ਅਜੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਅਨੁਭਵ ਅਨੁਸਾਰ AdS7 × S4 ਉੱਤੇ ਐੱਮ-ਥਿਊਰੀ 6-ਅਯਾਮਾਂ ਵਿੱਚ (2,0)-ਥਿਊਰੀ ਬਰਾਬਰ ਹੈ। == ਕੁਆਂਟਮ ਕਰੋਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਲਈ ਇਸਤੇਮਾਲ == ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਦਾ ਸਧਾਰਨ ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ ਨਾਲ ਮੇਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, AdS/CFT ਮੇਲ ਨੂੰ ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ ਵਿੱਚ ਹਿਸਾਬ ਲਗਾਉਣ ਲਈ ਸਿਧਾਂਤਕ ਔਜਾਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ, ਇਸ ਮੇਲ ਨੂੰ ਕੁਆਰਕ-ਗਲੂਔਨ ਪਲਾਜ਼ਮਾ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਪਾਰਟੀਕਲ ਐਕਸੀਲੇਟਰ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਪਦਾਰਥ ਦੀ ਅਜੀਬ ਅਵਸਥਾ ਹੈ। ਕੁਆਰਕ-ਗਲੂਔਨ ਪਲਾਜ਼ਮਾ ਦੀ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਕੁਆਂਟਮ ਕਰੋਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਰਾਹੀਂ ਚਲਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਤਾਕਤਵਰ ਨਿਊਕਲੀਅਰ ਬਲ ਦੀ ਮੁਢਲੀ ਥਿਊਰੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਥਿਊਰੀ ਕੁਆਰਕ-ਗਲੂਔਨ ਪਲਾਜ਼ਮਾ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਗਣਿਤਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਹੀ ਨਹੀਂ ਬੈਠਦੀ| ਕੁਆਰਕ-ਗਲੂਔਨ ਪਲਾਜ਼ਮਾ ਦੀਆਂ ਕੁੱਝ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ, ਸਿਧਾਂਤਵਾਦੀਆਂ ਨੇ ਇਸਲਈ AdS/CFT ਮੇਲ ਦੀ ਵਰਤੋ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਮੇਲ ਦਾ ਇੱਕ ਰੂਪ ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸੁਪਰਸਮਰੂਪ ਗੇਜ਼ ਥਿਊਰੀ ਨਾਲ ਮਿਲਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ N = 4 super Yang–Mills theory ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਬਾਦ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਥਿਊਰੀ ਕੁਆਂਟਮ ਕਰੋਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਲਈ ਲੱਗਭੱਗ ਚੰਗੀ ਸਮਾਨਤਾ ਮੋਹੱਈਆ ਕਰਵਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਕੋਈ ਵੀ ਇਸਤਰਾਂ ਕੁਆਰਕ-ਗਲੂਔਨ ਪਲਾਜ਼ਮਾ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਜਿਆਦਾ ਅਸਾਨ ਹਨ। ਇਹ ਤਰੀਕੇ ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ, ਸਿਧਾਂਤਵਾਦੀਆਂ ਨੇ ਕੁਆਰਕ-ਗਲੂਔਨ ਪਲਾਜ਼ਮਾ ਦਾ ਕੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਦਲਦਲਪੁਣਾ (shear viscosity) ਮਿਣਿਆ ਹੈ। 2008 ਵਿੱਚ, ਬਰੁੱਕਹੈਵਨ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ (Brookhaven National Laboratory) ਵਿੱਚ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਭਾਰੀ ਆਇਔਨ ਕੋਲਾਈਡਰ (Relativistic Heavy Ion Collider) ਤੇ ਇਹ ਅਨੁਮਾਨ ਸਾਬਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। == ਸੰਘਣੇ ਪਦਾਰਥ ਵਾਲੀ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਲਈ ਇਸਤੇਮਾਲ == ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ, ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਸੰਘਣੇ ਪਦਾਰਥ ਦੀ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਤੇ ਵੀ ਲਾਗੂ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਕੁੱਝ ਸੰਘਣੇ ਪਦਾਰਥ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ ਦੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਸਮਝਣੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹਨ, ਅਤੇ AdS/CFT ਮੇਲ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰਾਂ ਸਮਝਣ ਦੀ ਅਗਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਦੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਇੱਕ ਸੁਪਰਫਲੱਡ ਦੀ ਇੱਕ ਇਨਸੁਲੇਟਰ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਰਾਹੀਂ ਕਾਫੀ ਸਫਲਤਾ ਹਾਸਲ ਹੋਈ ਹੈ। == ਗਣਿਤ ਨਾਲ ਸਬੰਧ == ਸਿਧਾਂਤਕ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਖੋਜਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਜੋੜਦੇ ਹੋਏ, ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਨੇ ਸੁੱਧ-ਗਣਿਤ ਦੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਵਿਕਾਸ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਸਿਧਾਂਤਕ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋ ਰਹੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਾਂਗ, ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਕੋਲ ਫਿਲਹਾਲ ਕਠੋਰ ਗਣਿਤਿਕ ਬਣਤਰਾਂ ਨਹੀਂ ਹਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਸਦੇ ਸਾਰੇ ਸੰਕਲਪ ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਏ ਜਾ ਸਕਣ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਜੋ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦੇ ਹਨ,ਅਕਸਰ ਦਿਸਦੀਆਂ ਵਿਭਿੰਨ ਗਣਿਤਿਕ ਢਾਂਚਿਆਂ ਦਰਮਿਆਨ ਸਬੰਧਾਂ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਲਾਉਣ ਲਈ ਭੌਤਿਕੀ ਸਹਿਜ-ਗਿਆਨ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਗਾਈਡ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਥਿਊਰੀ ਦੇ ਵੱਖਰੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਅਨੁਮਾਨ ਬਾਦ ਵਿੱਚ ਗਣਿਤਸ਼ਾਸਤਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਸਾਬਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਸ ਤਰਾਂ, ਸਟ੍ਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਨੇ ਸ਼ੁੱਧ ਗਣਿਤ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਸੋਮੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ। == ਦਰਪਣ ਸਮਰੂਪਤਾ (Mirror symmetry) == [[File:Clebsch Cubic.png|thumb|right|alt=A complex mathematical surface in three dimensions.|ਕਲੈਬਸ਼ ਕਿਊਬ ਅਲਜਬਰਿਕ ਵੈਰਾਇਟੀ ਨਾਮਕ ਰੇਖਾਗਣਿਤਕ ਵਸਤੂ ਦੀ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦੀ ਇੱਕ ਉਦਾਹਰਨ ਹੈ | ਗਣਨਾਸੂਚਕ ਰੇਖਾਗਣਿਤ ਦਾ ਕਲਾਸੀਕਲ ਨਤੀਜਾ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਸਤਹਿ ਉੱਤੇ ਸਾਰੇ ਪਾਸੇ ਇੰਨਬਿੰਨ 27 ਸਿੱਧੀਆਂ ਰੇਖਾਵਾਂ ਹਨ]] ਦਰਪਣ ਸਮਰੂਪਤਾ ਦੀ ਖੋਜ ਰਾਹੀਂ ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਨੇ ਗਣਿਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਵਿੱਚ, ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਸਥਾਨਿਕ ਅਯਾਮਾਂ ਦਾ ਅਕਾਰ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਕਾਲਾਬਿ-ਯਾਊ ਬਹੁ-ਪਰਤਾਂ ਨਾਮਕ ਗਣਿਤਿਕ ਚੀਜਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਕੇਤਿਕ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (encoded)| ਇਹ ਸ਼ੁੱਧ ਗਣਿਤ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਰਾਹੀਂ ਫਿਜਿਕਸ ਦੇ ਯਥਾਰਥਵਾਦੀ ਮਾਡਲਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। 1980ਵੇਂ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਕਿਸੇ ਦਿੱਤੇ ਹੋਏ ਫਿਜਿਕਲ ਮਾਡਲ ਲਈ, ਸਬੰਧਿਤ ਨਿਰਾਲੀ ਕਾਲਾਬਿ-ਯਾਊ ਬਹੁ-ਪਰਤ ਬਣਾਉਣੀ ਸੰਭਵ ਹੈ। ਸਗੋਂ, ਇਹ ਵੀ ਖੋਜਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਦੋ ਕਾਲਾਬਿ-ਯਾਊ ਬਹੁ-ਪਰਤਾਂ ਇੱਜੋ ਫਿਜਿਕਸ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਬਹੁ-ਪਰਤਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਦੂਜੀ ਦੀਆਂ ਦਰਪਣ ਕਿਹਾ ਗਿਆ| ਵਿਭਿੰਨ ਕਾਲਾਬਿ-ਯਾਊ ਬਹੁ-ਪਰਤਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਇਸ ਦਰਪਣ ਸਮਰੂਪਤਾ ਸਬੰਧ ਦੀ ਹੋਂਦ ਦੀਆਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗਣਿਤਿਕ ਲੜੀਆਂ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਸੂਚਕ ਅਲਜਬਰਿਕ ਰੇਖਾਗਣਿਤ ਦੀਆਂ ਕਈ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਹੱਲ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਗਣਿਤਸ਼ਾਸਤਰੀਆਂ ਦੀ ਮਦੱਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੱਜਕੱਲ ਗਣਿਤਸ਼ਾਸਤਰੀ ਅਜੇ ਵੀ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦੇ ਸਹਿਜ ਗਿਆਨ ਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਦਰਪਣ ਸਮਰੂਪਤਾ ਦੀ ਗਣਿਤਿਕ ਸਮਝ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਹਨ। ==ਸ਼ਿਖਰ ਅਪਰੇਟਰ ਬੀਜਗਣਿਤ (Vertex operator algebras) == ਦਰਪਣ ਸਮਰੂਪਤਾ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਦੇ ਸ਼ੁੱਧ ਗਣਿਤ ਵਿੱਚ ਉਪਯੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਖਰ ਅਪਰੇਟਰ ਬੀਜਗਣਿਤ (Vertex operator algebras) ਦੀ ਥਿਊਰੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ, ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਦੇ ਵਿਚਾਰ 1992 ਵਿੱਚ ਰਿਚਰਡ ਬੋਰਚਰਡਜ਼ ਦੁਆਰਾ monstrous moonshine ਅਨੁਮਾਨ ਨੂੰ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਵਰਤੇ ਗਏ ਜੋ monster group (ਗਰੁੱਪ ਥਿਊਰੀ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਇੱਕ ਬਣਤਰ)ਤੇ modular functions (ਨੰਬਰ ਥਿਊਰੀ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਫੰਕਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ) ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਸੀ। == ਹਵਾਲੇ == ===ਨੋਟਸ=== {{notelist}} ===ਹੋਰ ਹਵਾਲੇ=== {{reflist|30em}} ===ਸੰਦਰਭ ਗ੍ਰੰਥ ਸੂਚੀ=== {{refbegin|30em}} * {{cite book |editor1-first=Paul |editor1-last=Aspinwall |editor2-first=Tom |editor2-last=Bridgeland |editor3-first=Alastair |editor3-last=Craw |editor4-first=Michael |editor4-last=Douglas |editor5-first=Mark |editor5-last=Gross |editor6-first=Anton |editor6-last=Kapustin |editor7-first=Gregory |editor7-last=Moore |editor8-first=Graeme |editor8-last=Segal |editor9-first=Balázs |editor9-last=Szendröi |editor10-first=P.M.H. |editor10-last=Wilson |title=Dirichlet Branes and Mirror Symmetry |year=2009 |publisher=American Mathematical Society | isbn=978-0-8218-3848-8}} * {{cite journal |last1=Banks |first1=Tom |last2=Fischler |first2=Willy |last3=Schenker |first3=Stephen |last4=Susskind |first4=Leonard |date=1997 |title=M theory as a matrix model: A conjecture |journal=Physical Review D |volume=55 |issue=8 |doi=10.1103/physrevd.55.5112 |pages=5112–5128|bibcode=1997PhRvD..55.5112B |arxiv = hep-th/9610043 }} * {{cite book |last1=Becker |first1=Katrin |last2=Becker |first2=Melanie |last3=Schwarz |first3=John |title=String theory and M-theory: A modern introduction |date=2007 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-86069-7}} * {{cite journal |last1=Bekenstein |first1=Jacob |year=1973 |title=Black holes and entropy |journal=Physical Review D |volume=7 |issue=8 |doi=10.1103/PhysRevD.7.2333 |pages=2333–2346 |bibcode = 1973PhRvD...7.2333B }} * {{cite journal |last1=Bergshoeff |first1=Eric |last2=Sezgin |first2=Ergin |last3=Townsend |first3=Paul |date=1987 |title=Supermembranes and eleven-dimensional supergravity |url=https://archive.org/details/sim_physics-letters-b_1987-04-30_189_1-2/page/75 |journal=Physics Letters B |volume=189 |issue=1 |pages=75–78 |bibcode = 1987PhLB..189...75B |doi = 10.1016/0370-2693(87)91272-X }} * {{cite journal |last1=Borcherds |first1=Richard |title=Monstrous moonshine and Lie superalgebras |year=1992 |journal=Inventiones Mathematicae |volume=109 |issue=1 |pages=405–444|bibcode = 1992InMat.109..405B |doi = 10.1007/BF01232032 }} * {{cite journal |last=Candelas |first=Philip |last2=de la Ossa |first2=Xenia |last3=Green |first3=Paul |last4=Parks |first4=Linda |year=1991 |title=A pair of Calabi–Yau manifolds as an exactly soluble superconformal field theory |journal=Nuclear Physics B |volume=359 |issue=1 |pages=21–74 |doi=10.1016/0550-3213(91)90292-6 |bibcode = 1991NuPhB.359...21C }} * {{cite journal |last1=Candelas |first1=Philip |last2=Horowitz |first2=Gary |last3=Strominger |first3= Andrew |last4=Witten |first4=Edward |date=1985 |title=Vacuum configurations for superstrings |journal=Nuclear Physics B |volume=258 |issue= |pages=46–74|bibcode = 1985NuPhB.258...46C |doi=10.1016/0550-3213(85)90602-9 }} * {{cite journal |last1=Castro |first1=Alejandra |last2=Maloney |first2=Alexander |last3=Strominger |first3=Andrew |year=2010 |title=Hidden conformal symmetry of the Kerr black hole |journal=Physical Review D |volume=82 |issue=2 |doi=10.1103/PhysRevD.82.024008 |arxiv = 1004.0996 |bibcode = 2010PhRvD..82b4008C }} * {{cite arXiv |last1=Cheng |first1=Miranda |last2=Duncan |first2=John |last3=Harvey |first3=Jeffrey |date=2013 |title=Umbral Moonshine |eprint=1204.2779 }} * {{cite book |last=Connes |first=Alain |date=1994 |title=Noncommutative Geometry |url=https://archive.org/details/noncommutativege0000conn |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-185860-5}} * {{cite journal |last1=Connes |first1=Alain |last2=Douglas |first2=Michael |last3=Schwarz |first3=Albert |date=1998 |title=Noncommutative geometry and matrix theory |journal=Journal of High Energy Physics |volume=19981 |issue=2 |pages=003 | doi = 10.1088/1126-6708/1998/02/003 |bibcode=1998JHEP...02..003C |arxiv = hep-th/9711162 }} * {{cite journal |last1=Conway |first1=John |last2=Norton |first2=Simon |title=Monstrous moonshine |year=1979 |journal=Bull. London Math. Soc. |volume=11 |issue=3 |pages=308–339 |doi=10.1112/blms/11.3.308}} * {{cite journal |last1=Cremmer |first1=Eugene |last2=Julia |first2=Bernard |last3=Scherk |first3=Joel |date=1978 |title=Supergravity theory in eleven dimensions |url=https://archive.org/details/sim_physics-letters-b_physics-letters_1978-06-19_76_4/page/409 |journal=Physics Letters B |volume=76 |issue=4 |pages=409–412 |bibcode = 1978PhLB...76..409C |doi = 10.1016/0370-2693(78)90894-8 }} * {{cite journal |last1=de Haro |first1=Sebastian |last2=Dieks |first2=Dennis |last3='t Hooft |first3=Gerard |last4=Verlinde |first4=Erik |year=2013 |title=Forty Years of String Theory Reflecting on the Foundations |journal=Foundations of Physics |volume=43 |issue=1 |pages=1–7 |bibcode=2013FoPh...43....1D |doi=10.1007/s10701-012-9691-3}} * {{cite book |editor1-first=Pierre |editor1-last=Deligne |editor2-first=Pavel |editor2-last=Etingof |editor3-first=Daniel |editor3-last=Freed |editor4-first=Lisa |editor4-last=Jeffery |editor5-first=David |editor5-last=Kazhdan |editor6-first=John |editor6-last=Morgan |editor7-first=David |editor7-last=Morrison |editor8-first=Edward |editor8-last=Witten |title=Quantum Fields and Strings: A Course for Mathematicians |volume=1 |year=1999 |publisher=American Mathematical Society |isbn=978-0821820124}} * {{cite journal |last1=Duff |first1=Michael |date=1996 |title=M-theory (the theory formerly known as strings) |journal=International Journal of Modern Physics A |volume=11 |issue=32 |pages=6523–41 |bibcode=1996IJMPA..11.5623D |doi=10.1142/S0217751X96002583 |arxiv = hep-th/9608117 }} * {{cite journal |last1=Duff |first1=Michael |date=1998 |title=The theory formerly known as strings |url=https://archive.org/details/sim_scientific-american_1998-02_278_2/page/64 |journal=Scientific American |volume=278 |issue=2 |pages=64–9 |doi=10.1038/scientificamerican0298-64}} * {{cite journal |last1=Duff |first1=Michael |last2=Howe |first2=Paul |last3=Inami |first3=Takeo |last4=Stelle |first4=Kellogg |date=1987 |title=Superstrings in {{math|''D''{{=}}10}} from supermembranes in {{math|''D''{{=}}11}} |url=https://archive.org/details/sim_physics-letters-b_1987-06-04_191_1-2/page/70 |journal=Nuclear Physics B |volume=191 |issue=1 |pages=70–74 |doi=10.1016/0370-2693(87)91323-2|bibcode=1987PhLB..191...70D }} * {{cite book |last1=Dummit |first1=David |last2=Foote |first2=Richard |title=Abstract Algebra |url=https://archive.org/details/abstractalgebra0000dumm_k3c6 |date=2004 |publisher=Wiley |isbn=978-0-471-43334-7}} * {{cite arXiv |last1=Duncan |first1=John |last2=Griffin |first2=Michael |last3=Ono |first3=Ken |date=2015 |title=Proof of the Umbral Moonshine Conjecture |eprint=1503.01472 }} * {{cite journal |last1=Eguchi |first1=Tohru |last2=Ooguri |first2=Hirosi |last3=Tachikawa |first3=Yuji |title=Notes on the K3 surface and the Mathieu group {{math|''M''₂₄}} | doi=10.1080/10586458.2011.544585 |year=2011 |journal=Experimental Mathematics |volume=20 |issue=1 |pages=91–96}} * {{cite book |last1=Frenkel |first1=Igor |last2=Lepowsky |first2=James |last3=Meurman |first3=Arne |title=Vertex Operator Algebras and the Monster |series=Pure and Applied Mathematics |volume=134 |year=1988 |publisher=Academic Press |isbn= 0-12-267065-5}} * {{cite book |last1=Gannon |first1=Terry |title=Moonshine Beyond the Monster: The Bridge Connecting Algebra, Modular Forms, and Physics |year=2006 |url=https://archive.org/details/moonshinebeyondm0000gann |publisher=Cambridge University Press}} * {{cite journal |last1=Givental |first1=Alexander |year=1996 |title=Equivariant Gromov-Witten invariants |journal=International Mathematics Research Notices |volume=1996 |issue=13 |pages=613–663 |doi=10.1155/S1073792896000414}} * {{cite journal |last1=Givental |first1=Alexander |year=1998 |title=A mirror theorem for toric complete intersections |journal=Topological field theory, primitive forms and related topics |pages=141–175 |doi=10.1007/978-1-4612-0705-4_5|isbn=978-1-4612-6874-1 }} * {{cite journal | last1=Gubser| first1=Steven| last2=Klebanov| first2=Igor| last3=Polyakov| first3=Alexander | title=Gauge theory correlators from non-critical string theory | url=https://archive.org/details/sim_physics-letters-b_1998-05-28_428_1-2/page/n114| journal=Physics Letters B | volume=428 | year=1998 | pages=105–114 | arxiv=hep-th/9802109|bibcode = 1998PhLB..428..105G |doi = 10.1016/S0370-2693(98)00377-3 }} * {{cite journal |last1=Guica |first1=Monica |last2=Hartman |first2=Thomas |last3=Song |first3=Wei |last4=Strominger |first4=Andrew |year=2009 |title=The Kerr/CFT Correspondence |journal=Physical Review D |volume=80 |issue=12 |doi=10.1103/PhysRevD.80.124008 |arxiv = 0809.4266 |bibcode = 2009PhRvD..80l4008G }} * {{cite journal |last1=Hawking |first1=Stephen |year=1975 |title=Particle creation by black holes |url=https://archive.org/details/sim_communications-in-mathematical-physics_1975_43_3/page/199 |journal=Communications in Mathematical Physics |volume=43 |issue=3 |pages=199–220 |bibcode = 1975CMaPh..43..199H |doi = 10.1007/BF02345020 }} * {{cite journal |last1=Hawking |first1=Stephen |year=2005 |title=Information loss in black holes |journal=Physical Review D |volume=72 |issue=8 |doi=10.1103/PhysRevD.72.084013 |arxiv = hep-th/0507171 |bibcode = 2005PhRvD..72h4013H }} * {{cite journal |last1=Hořava |first1=Petr |last2=Witten |first2=Edward |date=1996 |title=Heterotic and Type I string dynamics from eleven dimensions |journal=Nuclear Physics B |volume=460 |issue=3 |pages=506–524 |arxiv = hep-th/9510209 |bibcode = 1996NuPhB.460..506H |doi = 10.1016/0550-3213(95)00621-4 }} * {{cite book |editor1-first=Kentaro |editor1-last=Hori |editor2-first=Sheldon |editor2-last=Katz |editor3-first=Albrecht |editor3-last=Klemm |editor4-first=Rahul |editor4-last=Pandharipande |editor5-first=Richard |editor5-last=Thomas |editor6-first=Cumrun |editor6-last=Vafa |editor7-first=Ravi |editor7-last=Vakil |editor8-first=Eric |editor8-last=Zaslow |title=Mirror Symmetry |year=2003 |publisher=American Mathematical Society |url=http://math.stanford.edu/~vakil/files/mirrorfinal.pdf |isbn=0-8218-2955-6 |access-date=2016-02-28 |archive-date=2006-09-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060919020706/http://math.stanford.edu/~vakil/files/mirrorfinal.pdf |dead-url=yes }} * {{cite journal |last1=Hull |first1=Chris |last2=Townsend |first2=Paul |date=1995 |title=Unity of superstring dualities |journal=Nuclear Physics B |volume=4381 |issue=1 |pages=109–137 |arxiv = hep-th/9410167 |bibcode=1995NuPhB.438..109H |doi=10.1016/0550-3213(94)00559-W }} * {{cite journal |last1=Kapustin |first1=Anton |last2=Witten |first2=Edward |title=Electric-magnetic duality and the geometric Langlands program |journal=Communications in Number Theory and Physics |volume=1 |issue=1 |pages=1–236 |date=2007 |doi=10.4310/cntp.2007.v1.n1.a1|arxiv = hep-th/0604151 |bibcode = 2007CNTP....1....1K }} * {{cite web |last=Klarreich |first=Erica |title=Mathematicians chase moonshine's shadow |url=https://www.quantamagazine.org/20150312-mathematicians-chase-moonshines-shadow/ |website=Quanta Magazine |accessdate=March 2015}} * {{cite journal| last1=Klebanov| first1=Igor| last2=Maldacena| first2=Juan| title=Solving Quantum Field Theories via Curved Spacetimes| journal=[[Physics Today]]| date=2009| url=http://www.sns.ias.edu/~malda/Published.pdf| format=PDF| accessdate=May 2013| pages=28–33| doi=10.1063/1.3074260| volume=62| bibcode=2009PhT....62a..28K| archive-date=2013-07-02| archive-url=https://web.archive.org/web/20130702011201/http://www.sns.ias.edu/~malda/Published.pdf| dead-url=yes}} * {{cite journal |last1=Kontsevich |first1=Maxim |year=1995 |title=Homological algebra of mirror symmetry |journal=Proceedings of the International Congress of Mathematicians |pages=120–139|bibcode=1994alg.geom.11018K |arxiv=alg-geom/9411018 }} * {{cite journal | last1 = Kovtun | first1 = P. K. | last2 = Son | first2 = Dam T. | last3 = Starinets | first3 = A. O. | title = Viscosity in strongly interacting quantum field theories from black hole physics | journal = Physical Review Letters | volume = 94 | issue = 11 | year = 2001 | bibcode = 2005PhRvL..94k1601K | pages = 111601 | doi = 10.1103/PhysRevLett.94.111601 | pmid = 15903845|arxiv = hep-th/0405231 }} * {{cite journal |last1=Lian |first1=Bong |last2=Liu |first2=Kefeng |last3=Yau |first3=Shing-Tung |year=1997 |title=Mirror principle, I |journal=Asian Journal of Math |volume=1 |pages=729–763|bibcode=1997alg.geom.12011L |arxiv=alg-geom/9712011 }} * {{cite journal |last1=Lian |first1=Bong |last2=Liu |first2=Kefeng |last3=Yau |first3=Shing-Tung |year=1999a |title=Mirror principle, II |journal=Asian Journal of Math |volume=3 |pages=109–146|bibcode=1999math......5006L |arxiv=math/9905006 }} * {{cite journal |last1=Lian |first1=Bong |last2=Liu |first2=Kefeng |last3=Yau |first3=Shing-Tung |year=1999b |title=Mirror principle, III |journal=Asian Journal of Math |volume=3 |pages=771–800|bibcode=1999math.....12038L |arxiv=math/9912038 }} * {{cite journal |last1=Lian |first1=Bong |last2=Liu |first2=Kefeng |last3=Yau |first3=Shing-Tung |year=2000 |title=Mirror principle, IV |journal=Surveys in Differential Geometry |pages=475–496|bibcode=2000math......7104L |arxiv=math/0007104 |doi=10.4310/sdg.2002.v7.n1.a15 |volume=7}} * {{cite journal | last1 = Luzum | first1 = Matthew | last2 = Romatschke | first2 = Paul | title = Conformal relativistic viscous hydrodynamics: Applications to RHIC results at {{math|{{radical|''s''_''NN''}}{{=}}200}} GeV | journal = Physical Review C | volume = 78 | issue = 3 | year = 2008|arxiv=0804.4015|doi=10.1103/PhysRevC.78.034915}} * {{cite journal | last1=Maldacena| first1=Juan | title=The Large {{math|''N''}} limit of superconformal field theories and supergravity | journal=Advances in Theoretical and Mathematical Physics | volume=2 | date=1998 | pages=231–252 | arxiv=hep-th/9711200|bibcode = 1998AdTMP...2..231M | doi=10.1063/1.59653 }} * {{cite journal |title=The Illusion of Gravity |last=Maldacena |first=Juan |date=2005 |journal=Scientific American |url=http://www.sns.ias.edu/~malda/sciam-maldacena-3a.pdf |accessdate=July 2013 |bibcode=2005SciAm.293e..56M |volume=293 |pages=56–63 |doi=10.1038/scientificamerican1105-56 |issue=5 |pmid=16318027 |archive-date=2013-11-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131110061237/http://www.sns.ias.edu/~malda/sciam-maldacena-3a.pdf |dead-url=yes }} * {{cite journal |last1=Maldacena |first1=Juan |last2=Strominger |first2=Andrew |last3=Witten |first3=Edward |date=1997 |title=Black hole entropy in M-theory |journal=Journal of High Energy Physics |volume=1997 |issue=12 |doi=10.1088/1126-6708/1997/12/002}} * {{cite journal | last1 = Merali | first1 = Zeeya | title = Collaborative physics: string theory finds a bench mate | journal = Nature | volume = 478 | pages = 302–304 | year = 2011 | doi = 10.1038/478302a | pmid = 22012369 | issue = 7369|bibcode = 2011Natur.478..302M }} * {{cite journal | author=Moore, Gregory | title=What is&nbsp;... a Brane? | journal=Notices of the AMS | date=2005 | url=http://www.ams.org/notices/200502/what-is.pdf | format=PDF | accessdate=June 2013 | page=214 | volume=52 | archive-date=2020-09-19 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200919164649/http://www.ams.org/notices/200502/what-is.pdf | url-status=dead }} * {{cite journal |last1=Nahm |first1=Walter |date=1978 |title=Supersymmetries and their representations |journal=Nuclear Physics B |volume=135 |issue=1 |pages=149–166 |bibcode = 1978NuPhB.135..149N |doi = 10.1016/0550-3213(78)90218-3 }} * {{cite journal |last1=Nekrasov |first1=Nikita |last2=Schwarz |first2=Albert |date=1998 |title=Instantons on noncommutative {{math|'''R'''⁴}} and (2,0) superconformal six dimensional theory |url=https://archive.org/details/sim_communications-in-mathematical-physics_1998_198_3/page/689 |journal=Communications in Mathematical Physics |volume=198 |issue=3 |pages=689–703 |doi=10.1007/s002200050490|bibcode=1998CMaPh.198..689N |arxiv = hep-th/9802068 }} * {{cite journal |last1=Ooguri |first1=Hirosi |last2=Strominger |first2=Andrew |last3=Vafa |first3=Cumrun |date=2004 |title=Black hole attractors and the topological string |journal=Physical Review D |volume=70 |issue=10 |doi=10.1103/physrevd.70.106007}} * {{cite journal |last1=Polchinski |first1=Joseph |title=All Strung Out? |journal=American Scientist |date=2007 |url=http://www.americanscientist.org/bookshelf/pub/all-strung-out |accessdate=April 2015 |archive-date=2017-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170407020113/http://www.americanscientist.org/bookshelf/pub/all-strung-out |url-status=dead }} * {{Cite book| first = Roger | last = Penrose | year = 2005 | title = The Road to Reality: A Complete Guide to the Laws of the Universe | url = https://archive.org/details/roadtorealitycom00penr_0 | publisher = Knopf | isbn = 0-679-45443-8 }} * {{cite journal |last1=Randall |first1=Lisa |last2=Sundrum |first2=Raman |date=1999 |title=An alternative to compactification |journal=Physical Review Letters |volume=83 |issue=23 |pages=4690–4693 |doi=10.1103/PhysRevLett.83.4690 |arxiv=hep-th/9906064 |bibcode = 1999PhRvL..83.4690R }} * {{cite journal | last1 = Sachdev | first1 = Subir | title = Strange and stringy | journal = Scientific American | volume = 308 | issue = 44 | year = 2013|doi=10.1038/scientificamerican0113-44 | pages = 44–51|bibcode = 2012SciAm.308a..44S }} * {{cite journal |last1=Seiberg |first1=Nathan |last2=Witten |first2=Edward |date=1999 |title=String Theory and Noncommutative Geometry |journal=Journal of High Energy Physics |volume=1999 | doi = 10.1088/1126-6708/1999/09/032 | page=032 | issue = 9 |bibcode=1999JHEP...09..032S |arxiv = hep-th/9908142 }} * {{cite journal |last1=Sen |first1=Ashoke |date=1994a |title=Strong-weak coupling duality in four-dimensional string theory |journal=International Journal of Modern Physics A |volume=9 |issue=21 |pages=3707–3750 |bibcode=1994IJMPA...9.3707S |doi=10.1142/S0217751X94001497 |arxiv = hep-th/9402002 }} * {{cite journal |last1=Sen |first1=Ashoke |date=1994b |title=Dyon-monopole bound states, self-dual harmonic forms on the multi-monopole moduli space, and {{math|''SL''(2,'''Z''')}} invariance in string theory |url=https://archive.org/details/sim_physics-letters-b_1994-06-16_329_2-3/page/217 |journal=Physics Letters B |volume=329 |issue=2 |pages=217–221 |doi=10.1016/0370-2693(94)90763-3|arxiv = hep-th/9402032 |bibcode = 1994PhLB..329..217S }} * {{Cite book| first = Lee | last = Smolin | year = 2006 | title = The Trouble with Physics: The Rise of String Theory, the Fall of a Science, and What Comes Next | url = https://archive.org/details/troublewithphysi0000smol_l5h1 | publisher = Houghton Mifflin Co. | location = New York | isbn = 0-618-55105-0 }} * {{cite journal |last1=Strominger |first1=Andrew |date=1998 |title=Black hole entropy from near-horizon microstates |journal=Journal of High Energy Physics |volume=1998 |issue=2 |doi=10.1088/1126-6708/1998/02/009|arxiv = hep-th/9712251 |bibcode = 1998JHEP...02..009S |pages=009}} * {{cite journal |last1=Strominger |first1=Andrew |last2=Vafa |first2=Cumrun |date=1996 |title=Microscopic origin of the Bekenstein–Hawking entropy |url=https://archive.org/details/sim_physics-letters-b_1996-06-27_379_1-4/page/99 |journal=Physics Letters B |volume=379 |issue=1 |pages=99–104 |arxiv = hep-th/9601029 |bibcode = 1996PhLB..379...99S |doi = 10.1016/0370-2693(96)00345-0 }} * {{cite journal |last1=Strominger |first1=Andrew |last2=Yau |first2=Shing-Tung |last3=Zaslow |first3=Eric |year=1996 |title=Mirror symmetry is T-duality |journal=Nuclear Physics B |volume=479 |issue=1 |pages=243–259|arxiv = hep-th/9606040 |bibcode = 1996NuPhB.479..243S |doi = 10.1016/0550-3213(96)00434-8 }} * {{cite book |last1=Susskind |first1=Leonard |title=The Cosmic Landscape: String Theory and the Illusion of Intelligent Design |url=https://archive.org/details/cosmiclandscapes0000suss |date=2005 |publisher=Back Bay Books |isbn=978-0316013338}} *{{cite book |last1=Susskind |first1=Leonard |title=The Black Hole War: My Battle with Stephen Hawking to Make the World Safe for Quantum Mechanics |url=https://archive.org/details/blackholewarmyba0000suss |year=2008 |publisher=Little, Brown and Company |isbn=978-0-316-01641-4 }} * {{cite book |last1=Wald |first1=Robert |title=General Relativity |url=https://archive.org/details/generalrelativit0000wald |date=1984 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-87033-5 }} * {{cite book |last1=Weinberg |first1=Steven |title=Anthropic bound on the cosmological constant |date=1987 |publisher=Physical Review Letters |volume=59 |issue=22 |pages=2607 }} * {{cite journal |last1=Witten |first1=Edward |date=1995 |title=String theory dynamics in various dimensions |journal=Nuclear Physics B |volume=443 |issue=1 |pages=85–126 |doi=10.1016/0550-3213(95)00158-O|arxiv = hep-th/9503124 |bibcode = 1995NuPhB.443...85W }} * {{cite journal | last1=Witten| first1=Edward | title=Anti-de Sitter space and holography | journal=Advances in Theoretical and Mathematical Physics | volume=2 | year=1998 | pages=253–291 | arxiv=hep-th/9802150|bibcode = 1998AdTMP...2..253W }} * {{cite arXiv | last1=Witten| first1=Edward | title=Three-dimensional gravity revisited | year=2007 |eprint=0706.3359 |class=hep-th }} * {{cite book |last= Woit |first= Peter |title= Not Even Wrong: The Failure of String Theory and the Search for Unity in Physical Law |url= https://archive.org/details/notevenwrongfail00woit |publisher= Basic Books |date= 2006 |page= [https://archive.org/details/notevenwrongfail00woit/page/105 105] |isbn= 0-465-09275-6}} * {{Cite book| first1 = Shing-Tung | last1 = Yau | first2 = Steve | last2 = Nadis | year = 2010 | title = The Shape of Inner Space: String Theory and the Geometry of the Universe's Hidden Dimensions | url = https://archive.org/details/shapeofinnerspac0000yaus | publisher = Basic Books | isbn = 978-0-465-02023-2 }} * {{cite book |last=Zee |first=Anthony |title=Quantum Field Theory in a Nutshell|url=https://archive.org/details/isbn_9780691140346 |edition= 2nd |date=2010 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-14034-6 }} * {{cite book |last1=Zwiebach |first1=Barton |title=A First Course in String Theory |url=https://archive.org/details/firstcourseinstr0002edzwie |date=2009 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-88032-9}} {{refend}} ==ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਪੜਾਈ == === ਲੋਕ ਪ੍ਰਚਾਰ === ====ਸਰਵ ਸਧਾਰਨ==== * {{Cite book| first = Brian | last = Greene | year = 2003 | title = [[The Elegant Universe: Superstrings, Hidden Dimensions, and the Quest for the Ultimate Theory]] | publisher = W.W. Norton & Company | location = New York | isbn = 0-393-05858-1 }} * {{Cite book| first = Brian | last = Greene | year = 2004 | title = [[The Fabric of the Cosmos: Space, Time, and the Texture of Reality]] | publisher = Alfred A. Knopf | location = New York | isbn = 0-375-41288-3 }} ==== ਅਲੋਚਨਾਤਮਿਕ ==== * {{Cite book| first = Roger | last = Penrose | year = 2005 | title = [[The Road to Reality: A Complete Guide to the Laws of the Universe]] | publisher = Knopf | isbn = 0-679-45443-8 }} * {{Cite book| first = Lee | last = Smolin | year = 2006 | title = [[The Trouble with Physics: The Rise of String Theory, the Fall of a Science, and What Comes Next]] | publisher = Houghton Mifflin Co. | location = New York | isbn = 0-618-55105-0 }} * {{Cite book| first = Peter | last = Woit | year = 2006 | title = Not Even Wrong: The Failure of String Theory And the Search for Unity in Physical Law | url = https://archive.org/details/notevenwrongfail00woit | publisher = New York: Basic Books | location = London: Jonathan Cape & | isbn = 978-0-465-09275-8 <!-- both are correct -->}} === ਪੁਸਤਕਾਂ === ==== ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਵਾਸਤੇ ==== * {{cite book |last1=Becker |first1=Katrin |last2=Becker |first2=Melanie |last3=Schwarz |first3=John |title=String Theory and M-theory: A Modern Introduction |date=2007 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-86069-7}} * {{cite book |last1=Green |first1=Michael |last2=Schwarz |first2=John |last3=Witten |first3=Edward |title=Superstring theory. Vol. 1: Introduction |publisher=Cambridge University Press |date=2012 |isbn=978-1107029118 }} * {{cite book |last1=Green |first1=Michael |last2=Schwarz |first2=John |last3=Witten |first3=Edward |title=Superstring theory. Vol. 2: Loop amplitudes, anomalies and phenomenology |publisher=Cambridge University Press |date=2012 |isbn=978-1107029132 }} * {{cite book |last1=Polchinski |first1=Joseph |year=1998 |title=String Theory Vol. 1: An Introduction to the Bosonic String |publisher=Cambridge University Press |isbn=0-521-63303-6}} * {{cite book |last=Polchinski |first=Joseph |year=1998 |title=String Theory Vol. 2: Superstring Theory and Beyond |publisher=Cambridge University Press |isbn=0-521-63304-4}} * {{cite book |last1=Zwiebach |first1=Barton |title=A First Course in String Theory |url=https://archive.org/details/firstcourseinstr0002edzwie |date=2009 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-88032-9}} ==== ਗਣਿਤ ਸ਼ਾਸਤਰੀਆਂ ਵਾਸਤੇ ==== * {{cite book |editor1-first=Pierre |editor1-last=Deligne |editor2-first=Pavel |editor2-last=Etingof |editor3-first=Daniel |editor3-last=Freed |editor4-first=Lisa |editor4-last=Jeffery |editor5-first=David |editor5-last=Kazhdan |editor6-first=John |editor6-last=Morgan |editor7-first=David |editor7-last=Morrison |editor8-first=Edward |editor8-last=Witten |title=Quantum Fields and Strings: A Course for Mathematicians, Vol. 2 |year=1999 |publisher=American Mathematical Society |isbn=978-0821819883}} [[Category:ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] p65fzqmj11jrl23nm5zcceafn3x1gmr 0 54505 842199 730445 2026-07-10T17:18:26Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 5 books for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842199 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਮੇਵਾ ਸਿੰਘ | image = Portrait Painting of Mewa Singh.jpg | caption = ਮੇਵਾ ਸਿੰਘ ਲੋਪੋਕੇ ਦਾ ਪੋਰਟਰੇਟ, ਕਲਾਕਾਰ: ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ | native_name = ਮੇਵਾ ਸਿੰਘ | native_name_lang = [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] | birth_date = 1881 | birth_place = ਲੋਪੋਕੇ, [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਪੰਜਾਬ]] | death_date = 11 ਜਨਵਰੀ 1915 | death_place = [[ਵੈਨਕੂਵਰ, ਬ੍ਰਿਟਸ਼ ਕੋਲੰਬੀਆ]] | death_cause = [[ਫਾਂਸੀ]] | organization = [[Khalsa Diwan Society Vancouver]] | known_for = ਹਾਪਕਿਨਸਨ ਦਾ ਕਤਲ | movement = [[ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ]] | criminal_charge = [[ਕਤਲ]] | criminal_penalty = [[ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ]] (ਫਾਂਸੀ) | spouse = ਅਵਿਵਾਹਿਤ }} '''ਭਾਈ ਮੇਵਾ ਸਿੰਘ''' (1880 - 11 ਜਨਵਰੀ 1915) [[ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ]] ਦਾ ਅਤੇ ਕਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਹੱਕਾਂ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਦਾ ਆਗੂ ਸੀ। ਉਹ [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ | ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸ਼ਾਸਨ]] ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਬਣੀ [[ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ | ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ]] ਦੀ ਵੈਨਕੂਵਰ ਸ਼ਾਖਾ ਦਾ ਇੱਕ ਮੈਂਬਰ ਸੀ। 21 ਅਕਤੂਬਰ, 1914 ਨੂੰ ਮੇਵਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇੱਕ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਇਮੀਗ੍ਰੇਸ਼ਨ ਇੰਸਪੈਕਟਰ, [[ਡਬਲਯੂ. ਸੀ. ਹਾਪਕਿਨਸਨ]] ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਇਹ ਹਿੰਸਾ ਦੀ ਇੱਕ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਕਾਰਵਾਈ ਜਿਸ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref name="surveillance">{{Cite journal|last=Johnston|first=Hugh|date=Summer 1988|title=The Surveillance of Indian Nationalists in North America|url=https://archive.org/details/sim_bc-studies_summer-1988_78/page/18|journal=BC Studies|volume=78|pages=18}}</ref>ਸਿੱਖ ਕੈਨੇਡੀਅਨਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿਚ ਮੇਵਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਹਾਪਕਿਨਸਨ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕਰਕੇ ਬਹਾਦਰੀ ਦਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਸ਼ਹੀਦ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਉਹ ਹਰ ਸਾਲ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ==ਜ਼ਿੰਦਗੀ== ਭਾਈ ਮੇਵਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ 1880 ਨੂੰ ਪਿੰਡ [[ਲੋਪੋਕੇ (ਭਾਰਤ)]], [[ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]], [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਪੰਜਾਬ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਨੰਦ ਸਿੰਘ ਔਲਖ ਸੀ। ਉਹ 1906 ਵਿੱਚ ਵੈਨਕੂਵਰ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਨਿਊ ਵੈਸਟਮਿਨਸਟਰ ਦੀ ਫਰੇਜਰ ਮਿਲ ਵਿੱਚ ਗਰੀਨ ਚੇਨ ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। 1907 ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਮੇਵਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕੋਲੰਬੀਆ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਪਰਵਾਸੀਆਂ ਦਾ ਵੋਟ ਪਾਉਣ ਦਾ ਹੱਕ ਖੋਹ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ 1907 ਵਿੱਚ ਏਸ਼ੀਆਈ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁਧ ਭੜਕੀ ਹਿੰਸਾ ਵੀ ਦੇਖੀ।<ref>{{Cite web |url=http://kdsross.com/about-us/about/shaheed-bhai-mewa-singh/ |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2015-01-02 |archive-date=2015-01-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150104133554/http://kdsross.com/about-us/about/shaheed-bhai-mewa-singh/ |dead-url=yes }}</ref> ਇੱਥੇ ਉਸ ਦਾ ਮੇਲ ਭਾਈ ਭਾਗ ਸਿੰਘ ਭੀਖੀਵਿੰਡ, ਭਾਈ ਬਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਖੁਰਦਪੁਰ ਤੇ ਹੋਰ ਅਨੇਕਾਂ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨਾਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਲ-ਮਿਲ ਕੇ ਨਾਰਥ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਗੁਰੂ ਘਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਉਪਰੰਤ 28 ਜੂਨ 1908 ਨੂੰ ਖੰਡੇ-ਬਾਟੇ ਦੀ ਪਾਹੁਲ ਲੈ ਕੇ ਉਹ ਅੰਮ੍ਰਿਤਧਾਰੀ ਸਿੰਘ ਸਜ ਗਿਆ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਬਣੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਸੰਭਾਲ ਵਿਚ ਸਰਗਰਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪਾਠੀ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵੀ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਉਂਦਾ। == ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਅਤੇ ਪਹਿਲੀ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀ == ਵੈਨਕੂਵਰ ਵਿਚ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਵਜੋਂ ਮੇਵਾ ਸਿੰਘ ਸਥਾਨਕ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵੰਡਣ ਵਾਲ਼ੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਲਕੀਰ ਦੇ ਦੋਵਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੂ ਹੋ ਗਿਆ।<ref>{{Cite web|url=http://komagatamarujourney.ca/node/4372|title=MEWA SINGH, LOPOKE (C. 1881-1915)|date=2012|website=Komagata Journey: Continuing the Journey|publisher=SFU Library|access-date=2021-04-01|archive-date=2021-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20210413221734/http://komagatamarujourney.ca/node/4372|url-status=dead}}</ref> ਇਕ ਪਾਸੇ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਕਾਰਕੁਨ ਸਨ, ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ [[ਡਬਲਯੂ. ਸੀ. ਹਾਪਕਿਨਸਨ]] ਅਤੇ ਵੈਨਕੂਵਰ ਇਮੀਗ੍ਰੇਸ਼ਨ ਵਿਭਾਗ ਨੂੰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇਣ ਵਾਲ਼ੇ ਮੁੱਠੀ ਭਰ ਸੂਹੀਏ।<ref>{{Cite journal|last=Johnston|first=Hugh|date=Summer 1988|title=The Surveillance of Indian Nationalists in North America|url=https://archive.org/details/sim_bc-studies_summer-1988_78/page/9|journal=BC Studies|volume=78|pages=9–15}}</ref> ਵੈਨਕੂਵਰ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਿੱਚ ਸਾਥੀ ਮਿੱਲ ਮਜ਼ਦੂਰ ਅਤੇ '' ਗ੍ਰੰਥੀ '' ਬਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਭਾਗ ਸਿੰਘ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਮੇਵਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।<ref name="Pooni 72">{{Cite book|title=Canada De Gadri Yodhe|last=Pooni|first=Sohan Singh|publisher=Singh Brothers|year=2009|location=Amritsar|pages=72}}</ref> ਕੈਨੇਡਾ ਦੀ ਨਸਲੀ ਸਰਕਾਰ ਸਿੱਖਾਂ ਤੇ ਕੈਨੇਡਾ ਆਉਣ ਤੇ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਲਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਭਾਰਤੀ ਮੂਲ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ਼ ਨਸਲੀ ਵਿਤਕਰੇ ਦਾ ਕਾਰਨ ਭਾਰਤ ਦੀ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਸੀ। ਇਸ ਲ਼ੀ ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਵਸਦੇ ਭਾਰਤੀਆਂ ਨੇ ਅਪ੍ਰੈਲ 1913 ਵਿਚ ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਸੀ ਜਿਸਨੇ [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ | ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸ਼ਾਸਨ]] ਤੋਂ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite journal|last=Johnston|first=Hugh|date=Summer 2013|title=The Komagata Maru and the Ghadr Party: past and present aspects of a historic challenge to Canada's exclusion of immigrants from India|url=https://archive.org/details/sim_bc-studies_summer-2013_178/page/n10|journal=BC Studies|issue=178|pages=9}}</ref> 1908-1918 ਦੇ ਅਰਸੇ ਦੌਰਾਨ [[ਕਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਇਮੀਗ੍ਰੇਸ਼ਨ | ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਇਮੀਗ੍ਰੇਸ਼ਨ]] ਵੈਨਕੂਵਰ ਵਿੱਚ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀਆਂ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।<ref name="Surveillance 4">{{Cite journal|last=Johnston|first=Hugh|date=Summer 1988|title=The Surveillance of Indian Nationalists in North America|url=https://archive.org/details/sim_bc-studies_summer-1988_78/page/4|journal=BC Studies|volume=78|pages=4}}</ref> ਵੈਨਕੂਵਰ ਵਿਖੇ ਇਮੀਗ੍ਰੇਸ਼ਨ ਅਫ਼ਸਰ ਹਾਪਕਿਨਸਨ ਸੀ। ਉਹ ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਤੇ ਫਿਰ ਕਲਕੱਤੇ ਵਿੱਚ ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ ਪਿਤਾ ਤੇ ਭਾਰਤੀ ਮਾਂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਪੰਜਾਬੀ ਵੀ ਸਮਝ ਤੇ ਬੋਲ ਲੈਂਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਭਾਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਪਾੜਨ ਲਈ ਬੇਲਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮੁਖ਼ਬਰ ਬਣਾ ਲਿਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਕੰਮ ਭਾਰਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਕੇ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਦੇਣਾ ਸੀ।<ref name="Surveillance 4"/> <ref>{{Cite journal|last=Johnston|first=Hugh|date=Summer 1988|title=The Surveillance of Indian Nationalists in North America|url=https://archive.org/details/sim_bc-studies_summer-1988_78/page/n4|journal=BC Studies|volume=78|pages=3–4}}</ref> 5 ਸਤੰਬਰ 1914 ਨੂੰ ਬੇਲਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ ਸੁਸਾਇਟੀ ਵੈਨਕੂਵਰ ਵਿਖੇ ਭਰੇ ਦੀਵਾਨ ਵਿੰਚ ਸੰਗਤਾਂ ਤੇ ਗੋਲੀਆਂ ਚਲਾ ਕੇ ਭਾਈ ਬਦਨ ਸਿੰਘ ਤੇ ਭਾਈ ਭਾਗ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਪੰਜ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਫੱਟੜ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਪੰਜਾਬੀ ਸੰਗਤਾਂ ਵਿੱਚ ਰੋਸ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵੱਧ ਗਈ। ਭਾਈ ਮੇਵਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਲਈ ਬੇਲਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਦੀ ਸੁਣਵਾਈ ਸਮੇਂ ਗਵਾਹੀ ਦੇਣ ਜਾ ਰਹੇ ਹਾਪਕਿਨਸਨ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਮੇਵਾ ਸਿੰਘ ਲੋਪੋਕੇ ਨੂੰ 11 ਜਨਵਰੀ 1915 ਵੈਨਕੂਵਰ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਫਾਂਸੀ ਦਿਤੀ ਗਈ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ]] tlba9gvpsrly7pfnjw01v4ryv3wdx93 0 56930 842371 837754 2026-07-10T20:24:35Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842371 wikitext text/x-wiki [[File:CampFunstonKS-InfluenzaHospital.jpg|thumb|right|300px|ਕੈਂਪ ਫ਼ਨਸਟਨ ਦੇ ਹਸਪਤਾਲ ਦੇ ਵਾਰਡ ਵਿੱਚ ਸਪੇਨੀ ਨਜ਼ਲੇ ਨਾਲ਼ ਪੀੜਤ [[ਫ਼ੋਰਟ ਰਾਇਲੀ]], [[ਕਾਂਸਸ]] ਦੇ ਫ਼ੌਜੀ।]] '''ਸਪੇਨੀ ਫਲੂ''' ਜਾਂ '''1918 ਦੀ ਫ਼ਲੂ ਮਹਾਂਮਾਰੀ''' (ਜਨਵਰੀ 1918 – ਦਸੰਬਰ 1920) ਇਨਫ਼ਲੂਐਂਜ਼ਾ (ਨਜ਼ਲਾ) ਦੀ ਡਾਢੀ ਮਾਰੂ ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਸੀ ਜੋ ਐੱਚਵਨ ਐੱਨਵਨ ਇਨਫ਼ਲੂਐਂਜ਼ਲਾ ਵਾਇਰਸ ਦੀਆਂ ਦੋ ਮਹਾਂਮਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪਹਿਲੀ ਸੀ।<ref>[http://www.pasteur.fr/infosci/conf/CRC/Grippe_CRC.ppt ''Institut Pasteur. La Grippe Espagnole de 1918'' (ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਵਿੱਚ ਪਾਵਰਪੁਆਇੰਟ ਪੇਸ਼ਕਸ਼)]।</ref> ਇਹ ਰੋਗ ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਟਾਪੂਆਂ ਅਤੇ ਆਰਕਟਿਕ ਵਰਗੇ ਦੁਰਾਡੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਸਮੇਤ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ 50 ਕਰੋੜ ਲੋਕ ਨੂੰ ਹੋਇਆ<ref name=cdc2006/> ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 5 ਤੋਂ 10 ਕਰੋੜ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਮਤਲਬ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਕੁੱਲ ਅਬਾਦੀ ਦਾ ਤਿੰਨ ਤੋਂ ਪੰਜ ਫ਼ੀਸਦੀ।<ref>{{cite web| title=Historical Estimates of World Population |url=https://www.census.gov/population/international/data/worldpop/table_history.php|accessdate=29 March 2013}}</ref> ਇਸੇ ਕਰ ਕੇ ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਅਤੀਤ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਮਾਰੂ ਆਫ਼ਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੋ ਨਿੱਬੜੀ।<ref name=cdc2006>{{cite web|publisher=Centers for Disease Control and Prevention|first1=Jeffery K.|last1=Taubenberger|first2=David M.|last2=Morens|url=http://wwwnc.cdc.gov/eid/article/12/1/05-0979_article.htm|title=1918 Influenza: the Mother of All Pandemics|date=January 2006|accessdate=9 May 2009|archiveurl=https://www.webcitation.org/5kCUlGdKu?url=http://www.cdc.gov/ncidod/EID/vol12no01/05-0979.htm|archivedate=1 ਅਕਤੂਬਰ 2009|deadurl=no|doi=10.3201/eid1201.050979}}</ref><ref name="Patterson1">{{cite journal|last =Patterson|first=KD|author2=Pyle GF|title=The geography and mortality of the 1918 influenza pandemic|url =https://archive.org/details/sim_bulletin-of-the-history-of-medicine_spring-1991_65_1/page/n7|journal= Bull Hist Med.|date=Spring 1991|volume=65|issue=1|pages=4–21|pmid=2021692}}</ref><ref>{{cite web|url=http://virus.stanford.edu/uda/|title=The 1918 Influenza Pandemic|last=Billings|first=Molly|publisher=Virology at Stanford University|accessdate=1 May 2009|archiveurl=https://www.webcitation.org/5gWiCreh4?url=http://virus.stanford.edu/uda/|archivedate=4 ਮਈ 2009|deadurl=no}}</ref><ref>{{cite journal|author=Johnson NP, Mueller J|title=Updating the accounts: global mortality of the 1918–1920 "Spanish" influenza pandemic|url=https://archive.org/details/sim_bulletin-of-the-history-of-medicine_spring-2002_76_1/page/105|journal=Bull Hist Med|volume=76|issue=1|pages=105–15|year=2002|pmid=11875246|doi=10.1353/bhm.2002.0022}}</ref> ਹੌਂਸਲਾ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਵਾਸਤੇ [[ਪਹਿਲੀ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ|ਜੰਗ]] ਵੇਲੇ ਦੇ ਸੈਂਸਰਾਂ ਨੇ ਰੋਗ ਅਤੇ ਮੌਤਾਂ ਦੀਆਂ ਅਗੇਤੀਆਂ ਇਤਲਾਹਾਂ ਨੂੰ ਜਰਮਨੀ, ਬ੍ਰਿਟੇਨ, ਫ਼ਰਾਂਸ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਘਟਾ ਕੇ ਦੱਸਿਆ;<ref> {{cite web|last=Valentine|first=Vikki|title=Origins of the 1918 Pandemic: The Case for France|url=http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=5222069|publisher=[[NPR]]|accessdate=2 October 2011|date=20 February 2006}} </ref><ref>{{cite web|last=Anderson|first=Susan|title=Analysis of Spanish flu cases in 1918–1920 suggests transfusions might help in bird flu pandemic|url=http://www.eurekalert.org/pub_releases/2006-08/acop-aos082806.php|publisher=[[American College of Physicians]]|accessdate=2 October 2011|date=29 August 2006|archive-date=25 ਨਵੰਬਰ 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111125222223/http://www.eurekalert.org/pub_releases/2006-08/acop-aos082806.php|url-status=dead}}</ref> ਪਰ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇ ਨਿਰਪੱਖ [[ਸਪੇਨ]] ਵਿੱਚ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਦੇਣ ਦੀ ਖੁੱਲ੍ਹ ਸੀ ਜਿਸ ਕਰ ਕੇ ਇਹ ਝੂਠੀ ਰਾਇ ਬਣ ਗਈ ਕਿ ਸਪੇਨ ਵਿੱਚ ਇਹਦਾ ਅਸਰ ਕੁਝ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੀ ਵੱਡਾ ਸੀ।<ref>{{cite book| last=Barry| first=John M.| authorlink=John M. Barry| title=The Great Influenza: The Epic Story of the Greatest Plague in History| url=https://archive.org/details/greatinfluenzaep00john| publisher=Viking Penguin| year=2004|isbn=0-670-89473-7| page=[https://archive.org/details/greatinfluenzaep00john/page/171 171]}}</ref>—ਅਤੇ ਇਸੇ ਕਰ ਕੇ ਇਸ ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਨੂੰ '''ਸਪੇਨੀ ਫਲੂ''' ਕਿਹਾ ਜਾਣਾ ਲੱਗਿਆ।<ref>{{cite web|last=Galvin|first=John|title=Spanish Flu Pandemic: 1918|url=http://www.popularmechanics.com/science/environment/natural-disasters/4219884|publisher=[[Popular Mechanics]]|accessdate=2 October 2011|date=31 July 2007}} </ref> ਵਿਗਿਆਨੀ 1918 ਫਲੂ ਦੇ ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਦੀ ਉੱਚ ਮੌਤ ਦਰ ਲਈ ਕਈ ਸੰਭਵ ਵਿਆਖਿਆਵਾਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣਾਂ ਨੇ ਵਿਸ਼ਾਣੂ ਨੂੰ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਘਾਤਕ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਇੱਕ [[ਸਾਇਟੋਕਿਨ ਤੂਫਾਨ]] ਮਚਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਨੌਜਵਾਨ ਬਾਲਗਾਂ ਦੇ ਮਜ਼ਬੂਤ [[ਇਮਿਊਨ ਸਿਸਟਮ]] ਨੂੰ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੋੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। {{sfn|Barry|2004b}} ਇਸਦੇ ਉਲਟ, ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਡਾਕਟਰੀ ਰਸਾਲਿਆਂ ਦਾ 2007 ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ<ref>{{cite journal |last=MacCallum |first=W.G. |year=1919 |title=Pathology of the pneumonia following influenza |url=https://zenodo.org/record/1423419 |journal=JAMA: The Journal of the American Medical Association |volume=72 |issue=10 |pages=720–723 |doi=10.1001/jama.1919.02610100028012 |access-date=16 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200125210346/https://zenodo.org/record/1423419 |archive-date=25 January 2020 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Hirsch |first1=Edwin F. |first2=Marion |last2=McKinney |year=1919 |title=An epidemic of pneumococcus broncho-pneumonia |journal=Journal of Infectious Diseases |volume=24 |issue=6 |pages=594–617 |doi=10.1093/infdis/24.6.594 |jstor= 30080493 }}</ref> ਪਾਇਆ ਕਿ [[ਵਾਇਰਲ ਇਨਫੈਕਸ਼ਨ]] ਪਿਛਲੇ [[ਇਨਫਲੂਐਨਜ਼ਾ]] ਦੇ ਹਮਲੇ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਹਮਲਾਵਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ, [[ਕੁਪੋਸ਼ਣ]], ਭੀੜ ਨਾਲ ਭਰੇ ਮੈਡੀਕਲ ਕੈਂਪਾਂ ਅਤੇ ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਅਤੇ ਮਾੜੇ [[ਸਫਾਈ]] ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਨੇ ਬੈਕਟੀਰੀਆ ਦੀ [[ਸੁਪਰਿਨਫੈਕਸ਼ਨ]] ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਸੁਪਰਿਨਫੈਕਸ਼ਨ ਕਾਰਨ ਕਾਫੀ ਸਮੇਂ ਲਈ ਮੌਤ ਦੇ ਬਿਸਤਰ ਤੇ ਰਹਿਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪੀੜਤਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।<ref>{{cite journal |vauthors=Brundage JF, Shanks GD |title=What really happened during the 1918 influenza pandemic? The importance of bacterial secondary infections |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-infectious-diseases_2007-12-01_196_11/page/1716 | journal = The Journal of Infectious Diseases |volume=196 |issue=11 |pages=1717–1718; author reply 1718–1719 |date=December 2007 |pmid=18008258 |doi=10.1086/522355}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Morens DM, Fauci AS |title=The 1918 influenza pandemic: Insights for the 21st century |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-infectious-diseases_2007-04-01_195_7/page/1018 |journal=The Journal of Infectious Diseases |volume=195 |issue=7 |pages=1018–1028 |date=April 2007 |pmid=17330793 |doi=10.1086/511989}}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} ==ਬਾਹਰਲੇ ਜੋੜ== {{ਕਾਮਨਜ਼ ਸ਼੍ਰੇਣੀ|Spanish flu|ਸਪੇਨੀ ਫਲੂ}} * [http://www.nature.com/nature/focus/1918flu/index.html ''Nature'' "Web Focus" on 1918 flu, including new research] * [http://www.stanford.edu/group/virus/uda/ Influenza Pandemic] on stanford.edu * [http://1918.pandemicflu.gov/ The Great Pandemic: The U.S. in 1918–1919.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090910134149/http://1918.pandemicflu.gov/ |date=2009-09-10 }} US Dept. of HHS * [http://www.influenzaarchive.org/ The American Influenza Epidemic of 1918–1919: A Digital Encyclopedia] Largest digital collection of newspapers, archival manuscripts and interpretive essays exploring the impact of the epidemic on 50 U.S. cities (Univ. of Michigan). * [http://www.cidrap.umn.edu/cidrap/content/influenza/panflu/news/nov2707barry.html Little evidence for New York City quarantine in 1918 pandemic. 27 Nov 2007 (CIDRAP News)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130520210741/http://www.cidrap.umn.edu/cidrap/content/influenza/panflu/news/nov2707barry.html |date=20 ਮਈ 2013 }} * [http://www.upenn.edu/gazette/1198/lynch.html Flu by Eileen A. Lynch. The devastating effect of the Spanish flu in the city of Philadelphia, PA, USA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050304055539/http://www.upenn.edu/gazette/1198/lynch.html |date=2005-03-04 }} * [http://www.ninthday.com/tauben.htm Dialog: An Interview with Dr. Jeffery Taubenberger on Reconstructing the Spanish Flu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230525112536/https://www.ninthday.com/tauben.htm |date=2023-05-25 }} * [http://www.archives.gov/exhibits/influenza-epidemic/ The Deadly Virus&nbsp;– The Influenza Epidemic of 1918] US National Archives and Records Administration&nbsp;– pictures and records of the time * [http://www.nzhistory.net.nz/culture/1003 The 1918 Influenza Pandemic in New Zealand&nbsp;– includes recorded recollections of people who lived through it] * [http://www.pbs.org/wgbh/amex/influenza/sfeature/latest.html PBS&nbsp;– recovery of flu samples from Alaskan flu victims] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090304151802/http://www.pbs.org/wgbh/amex/influenza/sfeature/latest.html |date=2009-03-04 }} * [http://www.medsci.org/v02p0087.htm An Avian Connection as a Catalyst to the 1918–1919 Influenza Pandemic] * [https://web.archive.org/web/20080730092902/http://www.fluwikie.com/pmwiki.php?n=Resources.Resources Fluwiki.com] Annotated links to articles, books and scientific research on the 1918 influenza pandemic * [http://www.gi.alaska.edu/ScienceForum/ASF13/1386.html Alaska Science Forum&nbsp;– Permafrost Preserves Clues to Deadly 1918 Flu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120419072040/http://www2.gi.alaska.edu/ScienceForum/ASF13/1386.html |date=2012-04-19 }} * [http://www.vlib.us/medical/mja.htm Pathology of Influenza in France, 1920 Report] * [http://ww3.startribune.com/blogs/oldnews/archives/43 Yesterday's News blog] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080327214955/http://ww3.startribune.com/blogs/oldnews/archives/43 |date=2008-03-27 }} 1918 newspaper account on impact of flu on Minneapolis * [http://www.news.wisc.edu/13360.html "Study uncovers a lethal secret of 1918 influenza virus"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070122062720/http://www.news.wisc.edu/13360.html |date=2007-01-22 }} University of Wisconsin&nbsp;– Madison, 17 January 2007 * [http://ocp.hul.harvard.edu/contagion/influenza.html Spanish Influenza in North America, 1918–1919] * [http://www.scientistlive.com/lab/?/Opinion/2008/09/16/21042/Exposure_to_1918_influenza_virus_activates_memory_B-cells/ 1918 Influenza Virus and memory B-cells] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081002154157/http://www.scientistlive.com/lab/?%2FOpinion%2F2008%2F09%2F16%2F21042%2FExposure_to_1918_influenza_virus_activates_memory_B-cells%2F |date=2008-10-02 }}&nbsp;– Exposure to virus generates lifelong immune response. * [http://www.fludb.org Influenza Research Database]&nbsp;– Database of influenza genomic sequences and related information. * [http://www.awesomestories.com/disasters/spanish-flu Spanish Flu with rare pictures from Otis Historical Archives] * [http://www.kingcounty.gov/healthservices/health/preparedness/pandemicflu/comicbook.aspx#pdf "No Ordinary Flu"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150225100246/http://www.kingcounty.gov/healthservices/health/preparedness/pandemicflu/comicbook.aspx#pdf |date=2015-02-25 }} a comic book of the 1918 flu pandemic published by Seattle & King County Public Health * [http://www.pbs.org/wgbh/amex/influenza/ "Influenza 1918" ''The American Experience (PBS)'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091203114338/http://www.pbs.org/wgbh/amex/influenza/ |date=2009-12-03 }} * [http://nmhm.washingtondc.museum/exhibits/1918killerflu/1918_killer_flu1.html "Closing in on a Killer: Scientists Unlock Clues to the Spanish Influenza Virus"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090805170405/http://nmhm.washingtondc.museum/exhibits/1918killerflu/1918_killer_flu1.html |date=2009-08-05 }} An online exhibit from the National Museum of Health and Medicine. * [https://www.sheffield.gov.uk/libraries/archives-and-local-studies/research-guides/influenza-pandemic.html Sources for the study of the 1918 influenza pandemic in Sheffield, UK] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161013004831/https://www.sheffield.gov.uk/libraries/archives-and-local-studies/research-guides/influenza-pandemic.html |date=2016-10-13 }} Produced by Sheffield City Council's Libraries and Archives * [http://www.booknotes.org/Watch/154827-1/Gina+Kolata.aspx ''Booknotes'' interview with Gina Kolata on ''Flu: The Story of the Great Influenza Pandemic of 1918 and the Search for the Virus That Caused It'', 27 February 2000.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121003165901/http://www.booknotes.org/Watch/154827-1/Gina+Kolata.aspx |date=3 ਅਕਤੂਬਰ 2012 }} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਸਾਰੀ ਸਿਹਤ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਪੇਨੀ ਫਲੂ]] n7o7tppu7fg25rvlmir39ez9g7qeraj 0 58055 842294 527740 2026-07-10T19:04:40Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842294 wikitext text/x-wiki {{Infobox disease| Name = ਏਸਕਾਰਿਆਸਿਸ| Image = Ascaris_lumbricoides.jpeg| Caption = ''[[Ascaris lumbricoides]]''| ICD10 = {{ICD10|B|77||b|65}}| ICD9 = {{ICD9|127.0}}| OMIM = 604291| DiseasesDB = 934| MedlinePlus = 000628| eMedicineSubj = article| eMedicineTopic = 212510| MeshID = D001196| }} '''ਏਸਕਾਰਿਆਸਿਸ''' ਪਰਜੀਵੀ [[ਗੋਲ ਕੀੜੇ]] ''[[ਏਸਕਾਰਿਸ ਲੰਬਰਿਕੋਇਡਸ]]'' ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਬਿਮਾਰੀ ਹੈ।<ref name=Dold2011/> 85% ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲਾਗ ਦੇ ਕੋਈ ਲੱਛਣ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਖਾਸ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਜੇ ਕੀਤੇ ਦਾ ਆਕਾਰ ਛੋਟਾ ਹੋਵੇ।<ref name=Dold2011>{{cite journal|last=Dold|first=C|author2=Holland, CV|title=Ascaris and ascariasis.|journal=Microbes and infection / Institut Pasteur|date=Jul 2011|volume=13|issue=7|pages=632–7|pmid=20934531|doi=10.1016/j.micinf.2010.09.012}}</ref> ਮੌਜੂਦ ਕੀੜਿਆਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਦੇ ਨਾਲ ਲੱਛਣ ਵੀ ਵੱਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਬਿਮਾਰੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ [[ਸਾਹ ਲੈਣ ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਲ]] ਅਤੇ ਬੁਖਾਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।<ref name=Dold2011/> ਇਹਨਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਸੋਜ਼ਿਸ਼, ਪੇਟ ਦਰਦ ਅਤੇ [[ਦਸਤ]] ਦੇ ਲੱਛਣ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।<ref name=Dold2011/> ਬੱਚੇ ਇਸ ਤੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਸ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਲਾਗ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਭਾਰ ਨਾ ਵਧਣਾ, [[ਕੁਪੋਸ਼ਣ]] ਅਤੇ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਵਿੱਚ ਕਮੀ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ।<ref name=Dold2011/><ref name=Hagel2010/><ref name=WHO2013>{{cite web|title=Soil-transmitted helminth infections Fact sheet N°366|url=http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs366/en/|work=World Health Organization|date=June 2013}}</ref> <!-- ਕਾਰਨ ਅਤੇ ਮਕੈਨਿਜ਼ਮ --> ਲਾਗ ਮੱਲ ਵਿੱਚੋਂ ''ਏਸਕਾਰਿਸ'' ਆਂਡਿਆਂ ਨਾਲ ਦੂਸ਼ਿਤ ਭੋਜਨ ਖਾਣ ਜਾਂ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਦਾਰਥ ਪੀਣ ਕਰ ਕੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref name=Hagel2010/> ਆਂਡਿਆਂ ਤੋਂ ਕੀੜੇ [[ਅੰਤੜੀਆਂ]] ਵਿੱਚ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਪੇਟ ਦੀ ਦਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਮੋਰੀਆਂ ਕਰ ਕੇ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ [[ਖੂਨ]] ਦੇ ਰਾਹੀਂ [[ਫੇਫੜਿਆਂ]] ਤਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref name=Hagel2010/> ਉਹ [[ਛਿੰਦਰਾਂ]] ਦੇ ਵਿੱਚੋਂ ਦੀ ਹੋ ਕੇ [[Vertebrate trachea|ਸਾਹ-ਨਲੀ]] ਤਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਖਾਂਸੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਦੁਬਾਰਾ ਨਿਗਲ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref name=Hagel2010/> ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲਾਰਵਾ ਦੂਜੀ ਵਾਰ ਪੇਟ ਵਿੱਚੋਂ ਦੀ ਲੰਘ ਕੇ ਆਂਦਰ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿੱਤੇ ਉਹ ਬਾਲਗ ਕੀੜੇ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref name=Hagel2010/> <!-- ਰੋਕਥਾਮ ਅਤੇ ਇਲਾਜ --> ਰੋਖਥਾਮ [[ਸਾਫ-ਸਫਾਈ]] ਦੇ ਪੱਧਰ ਨੂੰ ਵਧਾ ਕੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਟੱਟੀਆਂ]] ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣਾ ਅਤੇ [[ਮੱਲ]] ਦਾ ਸਹੀ ਨਿਪਟਾਰਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।<ref name=Dold2011/><ref>{{cite journal|last=Ziegelbauer|first=K|author2=Speich, B|author3= Mäusezahl, D|author4= Bos, R|author5= Keiser, J|author6= Utzinger, J|title=Effect of sanitation on soil-transmitted helminth infection: systematic review and meta-analysis.|journal=PLoS medicine|date=Jan 2012|volume=9|issue=1|pages=e1001162|pmid=22291577|doi=10.1371/journal.pmed.1001162|pmc=3265535}}</ref> ਸਾਬਣ ਨਾਲ [[ਹੱਥ ਧੋਣ]] ਨਾਲ ਵੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।<ref name=Fung2009>{{cite journal|last=Fung|first=IC|author2=Cairncross, S|title=Ascariasis and handwashing.|journal=Transactions of the Royal Society of Tropical Medicine and Hygiene|date=Mar 2009|volume=103|issue=3|pages=215–22|pmid=18789465|doi=10.1016/j.trstmh.2008.08.003}}</ref> ਅਜਿਹੇ ਇਲਾਕਿਆਮ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ 20% ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੰਖਿਆ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੈ, ਨਿਯਮਿਤ ਅੰਤਰਾਲਾਂ ਉੱਤੇ ਹਰ ਕਿਸੇ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕਰਨ ਦੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref name=Dold2011/> ਦੁਬਾਰਾ ਲਾਗ ਹੋ ਜਾਣੀ ਆਮ ਹੈ।<ref name=Hagel2010/><ref>{{cite journal|last=Jia|first=TW|author2=Melville, S|author3= Utzinger, J|author4= King, CH|author5= Zhou, XN|title=Soil-transmitted helminth reinfection after drug treatment: a systematic review and meta-analysis.|journal=PLoS neglected tropical diseases|year=2012|volume=6|issue=5|pages=e1621|pmid=22590656|doi=10.1371/journal.pntd.0001621|pmc=3348161}}</ref> ਇਸ ਦੇ ਲਈ ਕੋਈ [[ਟੀਕਾ]] ਨਹੀਂ ਹੈ।<ref name=Hagel2010/> [[ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਗਠਨ]] ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ ਇਲਾਜ ਹਨ [[ਅਲਬੇਂਡਾਜ਼ੋਲ (albendazole)]], [[ਮੇਬੇਂਡਾਜ਼ੋਲ (mebendazole)]], [[ਮੇਵਾਮਿਸੋਲ (levamisole)]] ਜਾਂ [[ਪਾਈਰੈਂਟਲ ਪੈਮੋਟ (pyrantel pamoate)]]।<ref name=Hagel2010>{{cite journal|last=Hagel|first=I|author2=Giusti, T|title=Ascaris lumbricoides: an overview of therapeutic targets.|journal=Infectious disorders drug targets|date=Oct 2010|volume=10|issue=5|pages=349–67|pmid=20701574|doi=10.2174/187152610793180876}}</ref> ਹੋਰ ਪ੍ਰ੍ਵਾਬੀ ਏਜੰਟਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ [[ਟ੍ਰਾਇਬੇਂਡੀਮਿਡਾਈਨ (tribendimidine)]] ਅਤੇ [[ਨਾਈਟਾਜ਼ੋਕਸਾਨਾਈਡ (nitazoxanide)]]।<ref name=Hagel2010/> <!-- ਵਿਆਪਕਤਾ --> ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਲਗਭਗ 0.8 ਤੋਂ 1.2 ਅਰਬ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਏਸਕਾਰਿਆਸਿਸ ਹੈ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਜਨਸੰਖਿਆ [[ਉਪ-ਸਹਾਰਾ ਅਫ੍ਰੀਕਾ]], [[ਲਾਤੀਨੀ ਅਮਰੀਕਾ]], ਅਤੇ ਏਸ਼ਿਆ ਵਿੱਚ ਹੈ।<ref name=Dold2011/><ref name=Kei2010/><ref name=Fen2012>{{cite journal|last=Fenwick|first=A|title=The global burden of neglected tropical diseases.|journal=Public health|date=Mar 2012|volume=126|issue=3|pages=233–6|pmid=22325616|doi=10.1016/j.puhe.2011.11.015}}</ref> ਇਸ ਨਾਲ ਏਸਕਾਰਿਆਸਿਸ ਸਣ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਆਮ [[ਮਿੱਟੀ-ਨਾਲ ਫੈਲਣ ਵਾਲੀ ਹੇਲਮਿਨਥਾਈਸਿਸ]] ਬਣ ਗਈ ਹੈ।<ref name=Kei2010>{{cite journal|last=Keiser|first=J|author2=Utzinger, J|title=The drugs we have and the drugs we need against major helminth infections.|journal=Advances in parasitology|year=2010|volume=73|pages=197–230|pmid=20627144|doi=10.1016/s0065-308x(10)73008-6}}</ref> 2010 ਤਕ ਇਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਮੌਤਾਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਲਗਭਗ 2,700 ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਜੋ ਕਿ 1990 ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 3,400 ਸੀ।<ref name=Loz2012>{{cite journal|last=Lozano|first=R|title=Global and regional mortality from 235 causes of death for 20 age groups in 1990 and 2010: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2010.|url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_december-15-2012-january-4-2013_380_9859/page/2095|journal=Lancet|date=Dec 15, 2012|volume=380|issue=9859|pages=2095–128|pmid=23245604|doi=10.1016/S0140-6736(12)61728-0}}</ref> ਇੱਕ ਹੋਰ ਕਿਸਮ ਦਾ ''[[ਏਸਕਾਰਿਸ]]'' ਸੂਅਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref name=Dold2011/> ==ਹਵਾਲੇ== <references /> [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰੋਗ]] a1w7vizpho6v3tfwh10n23x34iqph22 0 59566 842312 725510 2026-07-10T19:25:56Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842312 wikitext text/x-wiki {{Infobox disease | Name = ਹੈਪੇਟਾਈਟਿਸ ਏ | Image = Jaundice eye.jpg | Caption = ਹੈਪੇਟਾਈਟਿਸ ਏ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੋਏ ਪੀਲੀਏ ਦਾ ਮਾਮਲਾ | ICD10 = {{ICD10|B|15||b|15}} | ICD9 = {{ICD9|070.0}}, {{ICD9|070.1}} | DiseasesDB = 5757 | MedlinePlus = 000278 | eMedicineSubj = med | eMedicineTopic = 991 | eMedicine_mult = {{eMedicine2|ped|977}} | MeshID = D006506 }} '''ਹੈਪੇਟਾਈਟਿਸ ਏ''' (ਪਹਿਲਾਂ '''ਲਾਗ ਵਾਲਾ ਹੈਪੇਟਾਈਟਿਸ''' ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ) ਇੱਕ [[Acute (medical)|ਗੰਭੀਰ]] [[ਜਿਗਰ]] ਦੀ [[ਲਾਗ ਵਾਲੀ ਬਿਮਾਰੀ]] ਹੈ ਜੋ ਹੈਪੇਟਾਈਟਿਸ ਏ ਵਿਸ਼ਾਣੂ (HAV) ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref name=Sherris>{{cite book | author = Ryan KJ, Ray CG (editors) | title = Sherris Medical Microbiology | url = https://archive.org/details/sherrismedicalmi0000unse_q1i3 | edition = 4th | pages = [https://archive.org/details/sherrismedicalmi0000unse_q1i3/page/541 541]–4 | publisher = McGraw Hill | year = 2004 | isbn = 0-8385-8529-9 }}</ref> ਕਈ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਥੋੜ੍ਹੇ ਲੱਛਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਕੋਈ ਲੱਛਣ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਛੋਟੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ।<ref name=AFP2012/> ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਰੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਲਾਗ ਅਤੇ ਲੱਛਣਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦਾ ਸਮਾਂ, ਦੋ ਤੋਂ ਛੇ ਹਫਤਿਆਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref name="pmid16271543">{{cite journal| author=Connor BA| title=Hepatitis A vaccine in the last-minute traveler| journal=Am. J. Med.| volume=118 |issue=Suppl 10A| pages=58S–62S| year=2005| pmid=16271543| doi=10.1016/j.amjmed.2005.07.018}}</ref> ਜਦੋਂ ਲੱਛਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅੱਠ ਹਫਤਿਆਂ ਤਕ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ: ਮਤਲੀ, ਉਲਟੀ, ਦਸਤ, [[ਜੌਂਡਿਸ|ਪੀਲੀਆ]], ਬੁਖ਼ਾਰ, ਅਤੇ ਪੇਟ ਦਰਦ।<ref name=AFP2012/> ਲਗਭਗ 10–15% ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਲਾਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਛੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਲੱਛਣ ਦੁਬਾਰਾ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref name=AFP2012/> ਇਸਦੇ ਨਾਲ [[ਜਿਗਰ ਦਾ ਗੰਭੀਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਨਾ ਕਰਨਾ]] ਵਿਰਲੇ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਆਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref name=AFP2012/> ==ਕਾਰਨ== ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲਾਗ ਵਾਲੇ ਮੱਲ ਨਾਲ ਦੂਸ਼ਿਤ ਭੋਜਨ ਖਾਣ ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਪੀਣ ਨਾਲ ਫੈਲਦਾ ਹੈ।<ref name=AFP2012>{{cite journal|last=Matheny|first=SC|last2=Kingery |first2=JE|title=Hepatitis A.|journal=Am Fam Physician |date=1 December 2012|volume=86|issue=11|pages=1027–34; quiz 1010–2|pmid=23198670 |url=http://www.aafp.org/afp/2012/1201/p1027.html}}</ref> [[ਘੋਗਾ ਮੱਛੀ (ਸ਼ੈਲਫਿਸ਼)]] ਜੋ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਪਕਾਈ ਨਾ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਮ ਸਰੋਤ ਹੈ।<ref>{{Cite journal | last1 = Bellou | first1 = M. | last2 = Kokkinos | first2 = P. | last3 = Vantarakis | first3 = A. | title = Shellfish-borne viral outbreaks: a systematic review. | journal = Food Environ Virol | volume = 5 | issue = 1 | pages = 13–23 |date=March 2013 | doi = 10.1007/s12560-012-9097-6 | pmid = 23412719 }}</ref> ਇਹ ਕਿਸੇ ਲਾਗ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਨਾਲ ਨੇੜਲੇ ਸੰਪਰਕ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਵੀ ਫੈਲ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref name=AFP2012/> ਜਦ ਕਿ ਲਾਗ ਲੱਗਣ 'ਤੇ ਅਕਸਰ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਲੱਛਣ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਜੇ ਵੀ ਦੂਜਿਆਂ ਤਕ ਲਾਗ ਪਹੁੰਚਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।<ref name=AFP2012/> ਇੱਕ ਵਾਰ ਲਾਗ ਲੱਗਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੀ ਪੂਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਲਈ ਇਸ ਤੋਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite book|title=The Encyclopedia of Hepatitis and Other Liver Diseases|year=2006|publisher=Infobase |isbn=9780816069903|page=105|url=http://books.google.ca/books?id=HfPU99jIfboC&pg=PA105}}</ref> ਇਸਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਉਣ ਲਈ ਖੂਨ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਦੇ ਲੱਛਣ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਦੂਜੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਵਰਗੇ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref name=AFP2012/> ਇਹ [[ਹੈਪੇਟਾਇਟਿਸ|ਹੈਪੇਟਾਈਟਿਸ]] ਦੇ ਪੱਜ ਗਿਆ ਵਿਸ਼ਾਣੂਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ: ਏ, [[ਹੈਪੇਟਾਇਟਿਸ ਬੀ|ਬੀ]], [[ਹੈਪੇਟਾਇਟਿਸ ਸੀ|ਸੀ]], [[ਹੈਪੇਟਾਇਟਿਸ ਡੀ|ਡੀ]], ਅਤੇ [[ਹੈਪੇਟਾਇਟਿਸ ਈ|ਈ]]। ==ਰੋਕਥਾਮ ਅਤੇ ਇਲਾਜ== ਰੋਕਥਾਮ ਲਈ [[ਹੈਪੇਟਾਇਟਿਸ ਏ ਵੈਕਸੀਨ|ਹੈਪੇਟਾਈਟਿਸ ਏ ਵੈਕਸੀਨ]] ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਹੈ।<ref name=AFP2012/><ref name=Irv2012>{{Cite journal | last1 = Irving | first1 = GJ. | last2 = Holden | first2 = J. | last3 = Yang | first3 = R. | last4 = Pope | first4 = D. | title = Hepatitis A immunisation in persons not previously exposed to hepatitis A. | journal = Cochrane Database Syst Rev | volume = 7 | issue = | pages = CD009051 | year = 2012 | doi = 10.1002/14651858.CD009051.pub2 | pmid = 22786522 }}</ref> ਕੁਝ ਦੇਸ਼ ਨਿਯਮਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਵੈਕਸੀਨ ਨਹੀਂ ਲਈ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਸਦਾ ਉੱਚ ਜੋਖਮ ਹੈ, ਲਈ ਇਸ ਦੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref name=AFP2012/><ref name=WHO2013/> ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਭਰ ਲਈ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref name=AFP2012/> ਰੋਕਥਾਮ ਦੇ ਹੋਰ ਤਰੀਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ [[ਹੱਥ ਧੋਣੇ]] ਅਤੇ ਖਾਣੇ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਪਕਾਉਣਾ।<ref name=AFP2012/> ਕੋਈ ਖਾਸ ਇਲਾਜ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਲੋੜ ਦੇ ਅਧਾਰ 'ਤੇ ਅਰਾਮ ਅਤੇ [[ਮਤਲੀ]] ਜਾਂ [[ਦਸਤ]] ਲਈ ਦਵਾਈ ਦੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref name=AFP2012/> ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲਾਗ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਜਿਗਰ ਦੀ ਜਾਰੀ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਬਿਮਾਰੀ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref name=AFP2012/> ਜੇ ਜਿਗਰ ਗੰਭੀਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਬੰਦ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਸਦੇ ਲਈ ਇਲਾਜ [[ਜਿਗਰ ਪ੍ਰਤਿਰੋਪਣ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref name=AFP2012/> ==ਵਿਆਪਕਤਾ== ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਹਰ ਸਾਲ ਲਗਭਗ 15 ਲੱਖ ਲੱਛਣਾਂ ਵਾਲੇ ਮਾਮਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ<ref name=AFP2012/> ਅਤੇ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ ਕਿ ਕੁੱਲ ਕਰੋੜਾਂ ਲਾਗਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।<ref name=Was2006>{{cite journal|last=Wasley|first=A|author2=Fiore, A |author3=Bell, BP |title=Hepatitis A in the era of vaccination.|journal=Epidemiol Rev |year=2006|volume=28|pages=101–11|pmid=16775039 |doi=10.1093/epirev/mxj012 |url=http://epirev.oxfordjournals.org/content/28/1/101.long}}</ref> ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਉਹਨਾਂ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਆਮ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਸਾਫ-ਸਫਾਈ ਦੀ ਹਾਲਤ ਮਾੜੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਪਾਣੀ ਲੋੜੀਂਦੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ।<ref name=WHO2013>{{cite web|title=Hepatitis A Fact sheet N°328|url=http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs328/en/|work=World Health Organization|accessdate=20 February 2014|date=July 2013}}</ref> [[ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਦੁਨੀਆ]] ਵਿੱਚ 10 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਤਕ ਲਗਭਗ 90% ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਲਾਗ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਾਲਗ ਹੋਣ ਤਕ ਉਹ ਇਸ ਤੋਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref name=WHO2013/> ਇਸਦੇ ਵੱਡੇ ਹਮਲੇ ਅਕਸਰ ਦਰਮਿਆਨੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਿਤ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਬੱਚੇ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਇਸਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵੈਕਸੀਨੇਸ਼ਨ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨਹੀਂ ਹੈ।<ref name=WHO2013/> 2010 ਵਿੱਚ, ਤੀਬਰ ਹੈਪੇਟਾਈਟਿਸ ਏ ਦੇ ਕਾਰਨ 102,000 ਮੌਤਾਂ ਹੋਈਆਂ।<ref name=Loz2012>{{cite journal|last=Lozano|first=R|title=Global and regional mortality from 235 causes of death for 20 age groups in 1990 and 2010: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2010|url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_december-15-2012-january-4-2013_380_9859/page/2095|journal=Lancet|date=Dec 15, 2012|volume=380|issue=9859|pages=2095–128|pmid=23245604|doi=10.1016/S0140-6736(12)61728-0}}</ref> [[ਵਿਸ਼ਵ ਹੈਪੇਟਾਇਟਿਸ ਦਿਵਸ|ਵਿਸ਼ਵ ਹੈਪੇਟਾਈਟਿਸ ਦਿਵਸ]] ਹਰ ਸਾਲ 28 ਜੁਲਾਈ ਨੂੰ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ [[ਵਿਸ਼ਾਣੂਆਂ ਵਾਲੀ ਹੈਪੇਟਾਇਟਿਸ|ਵਿਸ਼ਾਣੂਆਂ ਵਾਲੀ ਹੈਪੇਟਾਈਟਿਸ]] ਬਾਰੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਫੈਲਾਈ ਜਾ ਸਕੇ।<ref name=WHO2013/> ==ਹਵਾਲੇ== <references /> [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰੋਗ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੈਡੀਕਲ ਸਿੱਖਿਆ]] sgb34w7frz9vdrruf3ujc0glvj14p2v 0 60226 842271 570748 2026-07-10T18:38:56Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842271 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = ਕੰਨਖਜੂਰਾ | fossil_range = {{Fossil range|418|0}}<small>Late [[Silurian]] to Recent</small> | image = Centipede.jpg | image_caption =ਕੰਨਖਜੂਰਾ | regnum = [[ਜੰਤੂ]] | phylum = ਆਰਥ੍ਰੋਪੋਡਾ | subphylum = ਮਾਈਰੀਆਪੋਡਾ | classis = '''ਚਿਲੋਪੋਡਾ''' | classis_authority = [[ਪੀਈਰਿ ਅੰਡਰੇ]], 1817 | subdivision_ranks = ਆਰਡਰ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ | subdivision = ; ਸਕੂਟੀਗਰੋਮੋਫਾ *ਸੇਲੀਓਡੀਡਾਅ }} '''ਸੌ ਲੱਤਾਂ ਵਾਲਾ ਕੰਨਖਜੂਰਾ''' (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ‘ਸੈਂਟੀਪੀਡ’) ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਲਾਤੀਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਦੋ ਸ਼ਬਦਾਂ ਸੌ+ਪੈਰ ਹੈ। ==ਬਣਤਰ== ਇਸ ਦਾ ਸਿਰ ਤਕਰੀਬਨ ਕੀੜਿਆਂ ਵਰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਪਿੱਛੋਂ ਸਰੀਰ ਇੱਕ ਲਾਈਨ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀਆਂ ਟੁਕੜੀਆਂ ਵਰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਟੁਕੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੇ ਹੋਏ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਮੈਟਾਮੈਰੀਕਲੀ ਸੈਗਮੈਂਟਿਡ ਸਰੀਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਜੋੜਾ ਲੰਬੀਆਂ ਟੋਹਣੀਆਂ, ਅੱਖਾਂ ਤੇ ਮੂੰਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਹਰ ਟੁਕੜੀ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਜੋੜਾ ਲੱਤਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ 11 ਤੋਂ 150 ਤਕ ਟੁਕੜੀਆਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ 11, 13, 15, 17 ਆਦਿ ਜੋੜੇ ਲੱਤਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref>{{cite journal|last=Arthur|first=W.|year=2002|title=The interaction between developmental bias and natural selection from centipede segmentation to a general hypothesis|url=https://archive.org/details/sim_heredity_2002-10_89_4/page/n6|journal=[[Heredity (journal)|Heredity]]|volume=89|issue=4|pages=239–246|pmid=12242638|doi=10.1038/sj.hdy.6800139}}</ref> ਤੁਰਦੇ ਸਮੇਂ [[ਸੈਂਟੀਪੀਡਜ਼]] ਦੀਆਂ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਦੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਉੱਪਰ-ਥੱਲੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਗੋਂ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ ਕਈ ਥਾਂਵਾਂ ਤੋਂ ਉੱਤੇ-ਥੱਲੇ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਿਰ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਨੇੜੇ ਵਾਲੀ ਟੁਕੜੀ ਦੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਅਖੀਰਲੀ ਟੁਕੜੀ ਤੋਂ ਅੱਧੀ ਲੰਬਾਈ ਦੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਅਖੀਰਲੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਦਾ ਜੋੜਾ ਸਰੀਰ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਪਾਸੇ ਟੋਹਣੀਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੇ ਜੋੜੇ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਜ਼ਹਿਰ ਦੀ ਇੱਕ ਥੈਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੂੰਹ ਦੇ ਥੱਲੇ ਉੱਚਾ ਕਰ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੰਨਖਜੂਰੇ ਕੁਝ ਮਿਲੀਮੀਟਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 30 ਸੈਂਟੀਮੀਟਰ ਤੱਕ ਲੰਬੇ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰੰਗ ਫ਼ਿੱਕੇ ਭੂਰੇ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਗੂੜ੍ਹਾ ਚਾਕਲੇਟੀ-ਲਾਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ==ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਂਨ== ਇਹ ਸਿੱਲ੍ਹੀਆਂ, ਸਲ੍ਹਾਬੀਆਂ ਥਾਵਾਂ, ਰੂੜੀਆਂ, [[ਰੁੱਖ|ਦਰੱਖਤਾਂ]] ਹੇਠ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਗਲੇ-ਸੜੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਰਾਤ ਵੇਲੇ ਹੀ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਮੜੀ ਉੱਤੇ ਕੀੜਿਆਂ ਵਾਂਗ ਪਤਲੀ ਮੋਮ ਦੀ ਪਰਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਪਾਣੀ ਬਹੁਤ ਛੇਤੀ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ [[ਕੀੜਿਆਂ ਦਾ ਭੌਣ|ਕੀੜਿਆਂ]], ਸੁੰਡੀਆਂ, [[ਮੱਕੜੀਆਂ]] ਆਦਿ ਦਾ ਹੀ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਆਪਣੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਟੋਹਣੀਆਂ ਨੂੰ ਹਿਲਾ-ਹਿਲਾ ਕੇ ਸੁੰਘ ਕੇ ਲੱਭਦੇ ਹਨ। ==ਵੰਸ਼ ਵਾਧਾ== ਨਰ ਕੰਨਖਜੂਰਾ ਆਪਣੇ ਸ਼ੁਕਰਾਣੂ ਇੱਕ [[ਕੈਪਸੂਲ ਹੋਟਲ|ਕੈਪਸੂਲ]] ਵਿੱਚ ਪਾ ਕੇ ਏਧਰ-ਓਧਰ ਪੱਤਿਆਂ ਹੇਠ ਸੁੱਟ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਮਾਦਾ ਤੁਰਦੀ-ਫਿਰਦੀ ਓਥੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਮਾਦਾ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ 10 ਤੋਂ 50 ਅੰਡੇ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਬੱਚੇ ਤਿੰਨ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪ੍ਰੋੜ੍ਹ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮਾਦਾ ਆਪਣੇ ਅੰਡਿਆਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਚੱਟ ਕੇ ਸਾਫ਼ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ। ==ਸ਼ਿਕਾਰ== ਇਹ ਆਪਣੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਜੋੜੇ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਨੂੰ ਫੜਕੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਖਾਣ ਲਈ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਦੋ ਡੰਗ ਇਕੱਠੇ ਮਾਰਦੇ ਅਤੇ ਜ਼ਹਿਰ ਦੇ ਦੋ ਟੀਕੇ ਇਕੱਠੇ ਲਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਬਹੁਤ ਛੋਟਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜੰਤੂ]] 4h5d1b4paah3se5q8d8ok41uqv50hnw 0 61481 842309 665948 2026-07-10T19:23:28Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842309 wikitext text/x-wiki {{Infobox disease | Name = ਚਾਗਸ ਰੋਗ |।mage = Trypanosoma cruzi crithidia.jpeg | Caption = Photomicrograph of [[Giemsa]]-stained ''Trypanosomacruzi'' | DiseasesDB = 13415 |।CD10 = {{ICD10|B|57||b|50}} |।CD9 = {{ICD9|086}} |।CDO = | OMIM = | MedlinePlus = 001372 | eMedicineSubj = med | eMedicineTopic = 327 | MeshID = D014355 }} '''ਚਾਗਸ ਦਾ ਰੋਗ''' {{IPAc-en|ˈ|tʃ|ɑː|ɡ|ə|s}}, ਜਾਂ '''ਅਮਰੀਕਨ ਟ੍ਰਾਈਪੈਨੋਮਾਇਸਿਸ''', [[ਪ੍ਰੋਟੋਜੋਆ]] ''[[ਟ੍ਰਾਈਪੈਨੋਸੋਮੈਕਰੂਜ਼ੀ]]'' ਕਾਰਨ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕ [[ਤਪਤਖੰਡੀ ਰੋਗ|ਤਪਤਖੰਡੀ]] [[ਪਰਜੀਵੀ ਰੋਗ]] ਹੈ।<ref name=WHO2013/> ਇਹ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ [[ਕਿਸਿੰਗ ਬੱਗ]] ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਾਣੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਕੀਟਾਂ ਦੁਆਰਾ ਫੈਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=WHO2013/> ਸੰਕਰਮਣ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਲੱਛਣ ਬਦਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਆਰੰਭਿਕ ਸਟੇਜ ਵਿੱਚ ਲੱਛਣ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਜਾਂ ਫਿਰ ਦਿਖਦੇ ਨਹੀਂ ਜਾਂ ਬਹੁਤ ਹਲਕੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁਖਾਰ, ਸੋਜਿਸ਼, [[ਲਸਿਕਾ ਗੰਢਾਂ]], ਸਿਰਦਰਦ ਜਾਂ ਕੱਟਣ ਕਾਰਨ ਇੱਕ ਜਗ੍ਹਾ ਤੇ ਸੋਜਿਸ਼ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।<ref name=WHO2013/> 8-12 ਹਫ਼ਤੇ ਬਾਅਦ, ਵਿਅਕਤੀ ਰੋਗ ਦੇ ਚਿਰਕਾਲੀਨ ਗੇੜ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ 60-70% ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੇ ਹੋਰ ਲੱਛਣ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।<ref name=Rassi2010>{{cite journal |author=Rassi A, Rassi A, Marin-Neto JA |title=Chagas disease |url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_april-17-23-2010_375_9723/page/1388 |journal=Lancet |volume=375 |issue=9723 |pages=1388–402 |date=April 2010 |pmid=20399979 |doi=10.1016/S0140-6736(10)60061-X}}</ref><ref name=Rassi2012>{{cite journal|last=RassiA|first=Jr|author2=Rassi, A|author3=Marcondes de Rezende, J|title=American trypanosomiasis (Chagas disease).|url=https://archive.org/details/sim_infectious-disease-clinics-of-north-america_2012-06_26_2/page/275|journal=Infectious disease clinics of North America|date=June 2012|volume=26|issue=2|pages=275–91|pmid=22632639|doi=10.1016/j.idc.2012.03.002}}</ref> ਦੂਜੇ 30-40% ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਲੱਛਣ ਆਰੰਭਿਕ ਸੰਕਰਮਣ ਤੋਂ 10 ਤੋਂ 30 ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਵਿਕਸਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref name=Rassi2012/> ਇਸ ਵਿੱਚ [[ਦਿਲ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਭਾਗ ਦੇ ਕੋਸ਼]] ਵੱਡੇ ਹੋਣਾ 20 ਤੋਂ 30% ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ [[ਦਿਲ ਫੇਲ੍ਹ]] ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੇ ਹਨ।<ref name=WHO2013/> 10% ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ [[ਮੈਗਾਇਫਗਸ]] ਜਾਂ [[ਮੈਗਾਕੋਲਨ|ਕੋਲਨ ਵੱਡਾ ਹੋਣਾ]] ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref name=WHO2013/> <!-- Cause and diagnosis--> ''ਟੀ.ਕਰੂਜ਼ੀ'' "ਕਿਸਿੰਗ ਬੱਗ" ਦੇ ਉਪਪਰਿਵਾਰ [[ਟ੍ਰੀਆਟੋਮਿਨੀ]] ਦੁਆਰਾ ਮਨੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਥਣਧਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ [[ਹੈਮਟੋਫੈਗੀ|ਖੂਨ ਚੂਸਣ]] ਜ਼ਰੀਏ ਫੈਲਦਾ ਹੈ।<ref name=CDC>{{cite web|publisher=Centers for Disease Control (CDC) |url= http://www.cdc.gov/dpdx/trypanosomiasisAmerican/ |title=DPDx – Trypanosomiasis, American. Fact Sheet |accessdate=12 May 2010}}</ref> ਇਹਨਾਂ ਕੀਟਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਥਾਨਕ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ: [[ਅਰਜਨਟਾਈਨਾ]], [[ਬੋਲੀਵੀਆ]], [[ਚਿੱਲੀ]] ਅਤੇ [[ਪੈਰਾਗੁਏ]] ਵਿੱਚ ''[[ਵਿਨੀਕੁਕਾ,|ਵਿਨੀਕੁਕਾ]]''[[ਵਿਨੀਕੁਕਾ,|,]] [[ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲ]] ਵਿੱਚ ''[[ਬਰਬੀਰੋ]]'' ([[ਬਾਰਬਰ ਸਰਜਨ|ਬਾਰਬਰ]]), [[ਕੋਲੰਬੀਆ]] ਵਿੱਚ''ਪੀਟੋ'', ਮੱਧ [[ਅਮਰੀਕਾ]] ਵਿੱਚ''ਚਿੰਚੇ'', ਅਤੇ [[ਵੈਂਜੂਏਲਾ]] ਵਿੱਚ ''ਚਿਪੋ'' ਰੋਗ [[ਬਲੱਡ ਟ੍ਰਾਂਸਫਿਊਜ਼ਨ]], [[ਅੰਗ ਬਦਲੀ]], ਪਰਜੀਵੀ ਨਾਲ ਦੂਸ਼ਿਤ ਭੋਜਨ ਖਾ ਕੇ ਅਤੇ [[ਵਰਟੀਕਲ ਸੰਚਾਰਨ|ਮਾਂ ਤੋਂ ਉਸ ਦੇ ਭਰੂਣ ਨੂੰ]] ਵੀ ਫੈਲ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref name=WHO2013/> ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਰੋਗ ਦਾ ਨਿਵਾਰਨ ਮਾਇਕ੍ਰੋਸਕੋਪ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ [[ਖੂਨ]] ਵਿੱਚ ਪਰਜੀਵੀ [[ਖੋਜ]] ਕੇ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=Rassi2012/> ਚਿਰਕਾਲੀਨ ਰੋਗ ਦਾ ਨਿਵਾਰਨ ਖੂਨ ਵਿੱਚ ''ਟੀ ਕਰੂਜ਼'' ਲਈ [[ਐਂਟੀਬਾਡੀਜ਼]] ਖੋਜ ਕੇ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=Rassi2012/> <!-- Prevention and Treatment --> ਰੋਕਥਾਮ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਕਿਸਿੰਗ ਬੱਗਸ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕੱਟਣ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣਾ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref name=WHO2013/> ਦੂਜੀਆਂ ਰੋਕਥਾਮ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਟ੍ਰਾਂਸਫਿਊਜ਼ਨ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਖੂਨ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨਾ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref name=WHO2013/> [[2013]] ਤੱਕ ਇਸ ਲਈ ਕੋਈ ਟੀਕਾ ਵਿਕਸਿਤ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ।<ref name=WHO2013/> ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸੰਕਰਮਣ ਦਵਾਈ [[ਬੈਂਜਨੀਡੇਜ਼ੋਲ]] ਜਾਂ [[ਨਿਫ਼ਰਟੀਮੋਕਸ]] ਨਾਲ ਇਲਾਜਯੋਗ ਹਨ।<ref name=WHO2013/> ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਤੀਜੇ ਵਾਲੇ ਇਲਾਜ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਘੱਟ ਪ੍ਰਭਾਵਕਾਰੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਚਾਗਸ ਰੋਗ ਹੈ।<ref name=WHO2013/> ਚਿਰਕਾਲੀਨ [[ਰੋਗ]] ਵਿੱਚ ਵਰਤਣ ਸਮੇਂ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਰੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਉਹ ਅੰਤਿਮ ਸਟੇਜ ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਰੋਕ ਸਕਦੇ ਹਨ।<ref name=WHO2013/> ਬੈਂਜਨੀਡੇਜ਼ੋਲ ਅਤੇ ਨਿਫਰਟੀਮੋਕਸ 40% ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਅਸਥਾਈ ਦੁਰਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ <ref name=WHO2013/> ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਚਮੜੀ ਦੇ ਵਿਕਾਰ, ਦਿਮਾਗ ਦਾ ਜ਼ਹਿਰੀਲਾਪਣ ਅਤੇ ਪਾਚਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਜਲਣ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ।<ref name="Rassi2010"/><ref name=Bern>{{cite journal |author=Bern C, Montgomery SP, Herwaldt BL, et al.|title=Evaluation and treatment of chagas disease in the United States: a systematic review |journal=JAMA |volume=298 |issue=18 |pages=2171–81 |date=November 2007|pmid=18000201 |doi=10.1001/jama.298.18.2171}}</ref><ref name=Rassi2>{{cite journal|author=Rassi A, Dias JC, Marin-Neto JA, Rassi A |title=Challenges and opportunities for primary, secondary, and tertiary prevention of Chagas' disease |journal=Heart |volume=95|issue=7 |pages=524–34 |date=April 2009 |pmid=19131444 |doi=10.1136/hrt.2008.159624|url=http://heart.bmj.com/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=19131444}}</ref> <!-- Epidemiology --> ਇਹ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ [[ਮੈਕਸੀਕੋ]], [[ਮੱਧ ਅਮਰੀਕਾ]] ਅਤੇ [[ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ]] ਦੇ 70 ਤੋਂ 80 ਲੱਖ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਚਾਗਸ ਦਾ ਰੋਗ ਹੈ। <ref name=WHO2013>{{cite web|title=Chagas disease (American trypanosomiasis) Fact sheet N°340|url=http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs340/en/|work=World Health Organization|accessdate=23 February 2014|date=March 2013}}</ref>[[2006]] ਤੱਕ ਇਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਲਗਭਗ 12,500 ਮੌਤਾਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ।<ref name=Rassi2010/> ਇਸ ਰੋਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਲੋਕ ਗਰੀਬ ਹਨ<ref name=Rassi2010/> ਅਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਦੇ ਹੋਣ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।<ref>{{cite book|editor-last=Capinera|editor-first=John L.|title=Encyclopedia of entomology|year=2008|publisher=Springer|location=Dordrecht|isbn=9781402062421|page=824|url=http://books.google.ca/books?id=i9ITMiiohVQC&pg=PA824|edition=2nd ed.}}</ref> ਵੱਡੇ ਪੈਮਾਨੇ ਤੇ ਜਨ ਅੰਦੋਲਨ ਉਹਨਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਧ ਗਏ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਚਾਗਸ ਦੇ ਰੋਗ ਦੇ ਕੇਸ ਮਿਲੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਯੂਰਪੀ ਦੇਸ਼ ਅਤੇ [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ]] ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ।<ref name=WHO2013/> ਇਹਨਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਲ [[2014]] ਤੋਂ ਇਸ ਦਾ ਵਾਧਾ ਵੀ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{cite journal|last=Bonney|first=KM|title=Chagas disease in the 21st Century: a public health success or an emerging threat?|journal=Parasite |date=2014|volume=21|pages=11|pmid=24626257|doi=10.1051/parasite/2014012|pmc=3952655}} {{open access}}</ref> ਇਸ ਰੋਗ ਦਾ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਜ਼ਿਕਰ [[1909]] ਵਿੱਚ [[ਕਾਰਲੋਸ ਚਾਗਸ]] ਨੇ ਕੀਤਾ, ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਸ ਰੋਗ ਦਾ ਇਹੀ ਨਾਮ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ।<ref name=WHO2013/> ਇਹ 150 ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੂਜੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref name=Rassi2010/> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰੋਗ]] ctwzpk58r7n9tv2d5swanq67rhyvnot 0 61704 842186 650911 2026-07-10T14:24:26Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 842186 wikitext text/x-wiki '''ਜੂਆ''' ਇੱਕ ਖੇਡ ਜਾਂ ਲਤ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ਰਤ਼ ਲਗਾਕੇ ਖੇਡੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹਦੀ ਕਾਰਜਵਿਧੀ ਲਾਲਚ ਦੀ ਮਨੁੱਖੀ ਬਿਰਤੀ ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਦੀ ਹੈ। ਕਿਰਤ ਕੀਤੇ ਬਗੈਰ ਜਲਦੀ ਅਮੀਰ ਹੋਣ ਦੀ ਜਾਂ ਪੈਸਾ ਕਮਾਉਣ ਦੀ ਤਾਂਘ ਇਸ ਦੀ ਮੁੱਖ ਪ੍ਰੇਰਕ ਸ਼ਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਦੂਜਾ ਪੱਖ ਦਾਅ ਵਜੋਂ ਲਾਇਆ ਪੈਸਾ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਕੀਮਤੀ ਚੀਜ਼ ਹਾਰਨ ਦਾ ਖਤਰਾ ਮੁੱਲ ਲੈਣਾ ਹੈ। ਜੂਏ ਦਾ ਅਧਾਰ ਅਨੇਕ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਖੇਡਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਅਨਿਸਚਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। [[ਤਸਵੀਰ:Men Playing Board Games.jpg|alt=ਆਦਮੀ ਬੋਰਡ ਗੇਮ ਖੇਡ ਰਹੇ ਹਨ|thumb|ਆਦਮੀ ਬੋਰਡ ਗੇਮ ਖੇਡ ਰਹੇ ਹਨ]] ਲਾਟਰੀਆਂ ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਜੂਏ ਅਨੇਕ ਸਰਕਾਰਾਂ ਕਾਨੂੰਨੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਚਲਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ==ਇਤਿਹਾਸ== ਜੁਆ ਇੱਕ ਅਤਿ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਖੇਲ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਰਿਗਵੇਦ ਦੇ ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸੂਕਤ (10। 34) ਵਿੱਚ ਕਿਤਵ (ਜੁਆਰੀ) ਜੂਏ ਕਰਨ ਆਪਣੀ ਦੁਰਦਸ਼ਾ ਦਾ ਰੌਚਕ ਚਿੱਤਰ ਖਿੱਚਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੁਏ ਵਿੱਚ ਹਾਰ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਤੱਕ ਉਸਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪੁੱਛਦੀ। ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਦੇ ਸਭਾਪਰਵ ਵਿੱਚ ਜੂਏ ਵਾਲੀ ਕਹਾਣੀ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਦੱਸਦੀ ਹੈ। ਕੌਟਲਿਆ ਦਾ ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰ ਜੂਏ ਤੇ ਟੈਕਸ ਲਾਉਣ ਅਤੇਇਸਨੂੰ ਕੰਟਰੋਲ ਦੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite book|last=Bose|first=M. L.|title=Social And Cultural History Of Ancient India (revised & Enlarged Edition)|url=http://books.google.com/books?id=t_PpdZosif4C&pg=PA179|year=1998|publisher=Concept Publishing Company|isbn=978-81-7022-598-0|page=179}}</ref> === ਇਟਲੀ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਕੈਸੀਨੋ === ਕੈਸੀਨੋ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਪਹਿਲੇ ਗੇਮਿੰਗ ਹਾਲ 17ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਇਟਲੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਰਿਡੋਟੋ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 1638 ਵਿੱਚ ਵੇਨਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਲਾਨਾ ਕਾਰਨੀਵਲ ਸੀਜ਼ਨ ਦੇ ਹੰਗਾਮੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਿਯਮਿਤ ਜੂਏ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਉਨ੍ਹੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਸਾਰੇ ਮਹਾਂਦੀਪੀ ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਕੈਸੀਨੋ ਪੈਦਾ ਹੋਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਏ ਸਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਵਿੱਚ, ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਆਮ ਜੂਏ ਦੇ ਹਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਨ। ਦਰਅਸਲ, ਅਮੀਰ ਕਿਸਾਨਾਂ ਅਤੇ ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਿਸੀਸਿਪੀ ਦੇ ਉੱਪਰ ਅਤੇ ਹੇਠਾਂ ਲਿਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਟੀਮਬੋਟਾਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਗੈਰ-ਰਸਮੀ ਜੂਏਬਾਜ਼ੀ ਦੇ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਕੈਸੀਨੋ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦੇ ਹਾਂ, ਅਸੀਂ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲਾਸ ਵੇਗਾਸ ਸਟ੍ਰਿਪ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦੇ ਹਾਂ, ਜੋ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਮਹਾਨ ਉਦਾਸੀ ਦੀ ਰਾਖ ਤੋਂ ਉੱਭਰਿਆ ਹੈ। == ਕਿਸਮ == === ਕੈਸੀਨੋ ਖੇਡ === [[ਤਸਵੀਰ:Tawleh Players 02.jpg|alt=ਜੂਆ|thumb|ਜੂਆ]] ਹਾਲਾਂਕਿ ਲਗਭਗ ਕੋਈ ਵੀ ਗੇਮ ਪੈਸੇ ਲਈ ਖੇਡੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੈਸੇ ਲਈ ਖੇਡੀ ਕੋਈ ਵੀ ਖੇਡ ਸਿਰਫ ਮਨੋਰੰਜਨ ਲਈ ਖੇਡੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਕੁਝ ਗੇਮਾਂ ਆਮ ਤੌਰ' ਤੇ ਕੈਸੀਨੋ ਸੈਟਿੰਗ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ. === ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨਿਕ ਜੂਆ === * ਪਚਿੰਕੋ * ਸਲਾਟ ਮਸ਼ੀਨ * ਵੀਡੀਓ ਪੋਕਰ * ਵੀਡੀਓ ਬਿੰਗੋ ==== ਹੋਰ ਜੂਆ ==== * ਬਿੰਗੋ * ਕੈਨੋ === ਗੈਰ ਕੈਸੀਨੋ ਖੇਡ === ਕੈਸੀਨੋ ਖੇਡਾਂ ਜੋ ਕੈਸੀਨੋ ਦੇ ਬਾਹਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਬਿੰਗੋ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਯੂਐਸ ਅਤੇ ਯੂਕੇ ਵਿੱਚ ਖੇਡੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ), ਮਰੇ ਹੋਏ ਪੂਲ, ਲਾਟਰੀਆਂ, ਖਿੱਚੀ-ਟੈਬ ਗੇਮਜ਼, ਅਤੇ ਸਕ੍ਰੈਚਡ ਅਤੇ ਮਾਹਜੋਂਗ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ. ==== ਹੋਰ ਗੈਰ-ਕੈਸੀਨੋ ਜੂਆ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: ==== * ਤਾਸ਼ ਦਾ ਪੋਕਰ, ਬ੍ਰਿਜ, ਬੇਸੈੱਟ, ਲੈਂਸਕੁਆਨੇਟ, ਪਿਕਟ, ਪਾਟ, ਤਿੰਨ ਕਾਰਡ * ਕਾਰਨੀਵਲ ਗੇਮਜ਼ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਰੇਜ਼ਰ ਜਾਂ ਹੈਂਕੀ ਪੰਕ * ਸਿੱਕਾ ਟੌਸਿੰਗ ਗੇਮਜ਼ ਜਿਵੇਂ ਸਿਰ ਅਤੇ ਪੂਛ, ਟੂ-ਅਪ * * ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੀਆਂ ਚਾਲਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਤਿੰਨ-ਕਾਰਡ ਮੋਂਟੇ ਜਾਂ ਸ਼ੈੱਲ ਗੇਮਜ਼ * ਪਾਸਾ-ਅਧਾਰਤ ਗੇਮਜ਼, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਬੈਕਗੈਮੋਨ, ਡਾਈਸ ਆਫ ਲਯਾਰਸ, ਪੈਸ-ਡਿਕਸ, ਖਤਰੇ, ਤਲੀਆਂ, ਸੂਰ ਜਾਂ ਮੈਕਸੀਕੋ (ਜਾਂ ਪੇਰੂਡੋ); ਹਾਲਾਂਕਿ ਸਿੱਕੇ ਦੀ ਟਾਸਿੰਗ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੈਸੀਨੋ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਖੇਡੀ ਜਾਂਦੀ, ਪਰ ਕੁਝ ਆਸਟਰੇਲੀਆਈ ਕੈਸੀਨੋ ਵਿੱਚ ਇਹ ਇੱਕ ਅਧਿਕਾਰਤ ਜੂਆ ਦੀ ਖੇਡ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ. === ਫਿਕਸਡ-ਬਾਡਜ਼ ਸੱਟੇਬਾਜ਼ੀ === ਫਿਕਸਡ-ਬੈਡਜ਼ ਸੱਟੇਬਾਜ਼ੀ ਅਤੇ ਪੈਰੀਮੂਟੇਲ ਸੱਟੇਬਾਜ਼ੀ ਅਕਸਰ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਖੇਡ ਸਮਾਗਮਾਂ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ. ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸੱਟੇਬਾਜ਼ ਕਈ ਗੈਰ-ਖੇਡਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਨਤੀਜਿਆਂ 'ਤੇ ਨਿਯਮਤ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਦਾਹਰਣ ਲਈ, ਵਿੱਤੀ ਸੂਚਕਾਂਕ, ਬਿਗ ਬ੍ਰਦਰ ਵਰਗੇ ਟੈਲੀਵੀਯਨ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੇ ਜੇਤੂਆਂ ਅਤੇ ਚੋਣ ਨਤੀਜੇ. ਇੰਟਰਐਕਟਿਵ ਪੂਰਵ ਅਨੁਮਾਨ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵੀ ਇਹਨਾਂ ਨਤੀਜਿਆਂ 'ਤੇ ਵਪਾਰ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਖੁੱਲੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦੇ "ਸ਼ੇਅਰ". === ਪਰੀਮੂਲੂਲ ਸੱਟੇਬਾਜ਼ੀ === ਜੂਆ ਖੇਡਣ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਫੈਲਦਾ ਰੂਪ ਘੋੜਾ ਜਾਂ ਗਰੇਹਾਉਡ ਰੇਸਿੰਗ 'ਤੇ ਸੱਟੇਬਾਜ਼ੀ ਕਰਨਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ. ਸੱਟੇਬਾਜ਼ੀ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਸੱਟੇਬਾਜ਼ੀ ਦੁਆਰਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਸੱਟੇਬਾਜ਼ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਤੌਰ ਤੇ ਸੱਟੇ ਲਗਾ ਸਕਦੇ ਹਨ. ਸੱਟੇਬਾਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਸਮਰਥਨ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ 'ਤੇ ਅਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸੱਟੇਬਾਜ਼ੀ ਅਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਸੱਟੇਬਾਜ਼ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਦੇ ਸਮੇਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ ਉਕੜਾਂ ਤੇ ਭੁਗਤਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਜਾਂ ਰੇਸ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਸਮੇਂ ਟਰੈਕ ਬੁੱਕਕਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਉਸਤਨ ਉਕੜਾਂ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ. === ਖੇਡ ਤੇ ਜੂਆ === ਟੀਮ ਦੀਆਂ ਖੇਡਾਂ 'ਤੇ ਸੱਟੇਬਾਜ਼ੀ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਸੇਵਾ ਉਦਯੋਗ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ. ਉਦਾਹਰਣ ਦੇ ਲਈ, ਲੱਖਾਂ ਲੋਕ ਹਰ ਹਫ਼ਤੇ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ ਵਿੱਚ ਫੁੱਟਬਾਲ ਪੂਲ ਖੇਡਦੇ ਹਨ. ਸੰਗਠਿਤ ਖੇਡ ਸੱਟੇਬਾਜ਼ੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਇੱਥੇ ਕਈ ਸਾਈਡ-ਸੱਟੇਬਾਜ਼ੀ ਗੇਮਜ਼ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਦੇ ਆਮ ਸਮੂਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਖੇਡੀ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਦੋਵੇਂ ਕਾਨੂੰਨੀ ਅਤੇ ਗੈਰ ਕਾਨੂੰਨੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਐਨਸੀਏਏ ਬਾਸਕਟਬਾਲ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਬਰੈਕਟ ਪੂਲ, ਸੁਪਰ ਬਾlਲ ਵਰਗ, ਮੁਦਰਾ ਫੀਸ ਅਤੇ ਜਿੱਤਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਕਲਪਨਾ ਸਪੋਰਟਸ ਲੀਗਜ, ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਕ. ਮਾਉਡਬਾਲ ਵਰਗੀਆਂ ਖੇਡਾਂ. === ਵਰਚੁਅਲ ਖੇਡ === ਖੇਡਾਂ ਦੀ ਸੱਟੇਬਾਜ਼ੀ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ, ਵਰਚੁਅਲ ਖੇਡਾਂ ਕਲਪਨਾ ਹੈ ਅਤੇ ਖੇਡਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਕਦੇ ਵੀ ਸਾੱਫਟਵੇਅਰ ਦੁਆਰਾ ਨਹੀਂ ਖੇਡੇ ਜਾਂਦੇ, ਜੋ ਮੌਸਮ ਦੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਬਾਹਰੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਬਾਰੇ ਸੋਚੇ ਬਿਨਾਂ ਹਰ ਵਾਰ ਖੇਡਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ. === ਸਾਲਸੀ ਸੱਟੇਬਾਜ਼ੀ === ਆਰਬਿਟਰੇਜ ਸੱਟੇਬਾਜ਼ੀ ਇੱਕ ਸਿਧਾਂਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜੋਖਮ-ਰਹਿਤ ਸੱਟੇਬਾਜ਼ੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਇਵੈਂਟ ਦੇ ਹਰੇਕ ਨਤੀਜੇ' ਤੇ ਇੱਕ ਸੱਟਾ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਬਾਜ਼ੀ ਦੇ ਪੂਰਾ ਹੋਣ 'ਤੇ ਸੱਟੇਬਾਜ਼ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਜਾਣਿਆ ਮੁਨਾਫਾ ਲਿਆ ਜਾਏ, ਨਤੀਜੇ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ. ਆਰਬਿਟਰੇਜ ਸੱਟੇਬਾਜ਼ੀ ਆਰਬਿਟਰੇਜ ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਜੂਏ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਕਲਾ ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਮਾਰਕੀਟ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸੱਟੇਬਾਜ਼ਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸੰਭਵ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਆਰਬਿਟਰੇਸ਼ਨ ਲਈ ਕਦੀ-ਕਦਾਈਂ ਅਵਸਰ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ. === ਸੱਟੇਬਾਜ਼ੀ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਕਿਸਮਾਂ === ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਸਰੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨਾਲ ਇਹ ਵੀ ਸੱਟਾ ਲਗਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਿਆਨ ਸਹੀ ਹੈ ਜਾਂ ਗਲਤ ਹੈ, ਜਾਂ ਇਹ ਕਿ ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਚਤ ਘਟਨਾ ਵਾਪਰ ਸਕਦੀ ਹੈ (ਇੱਕ "ਬੈਕ ਬਾਜ਼ੀ") ਜਾਂ ਇੱਕ ਨਿਰਧਾਰਤ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਨਹੀਂ ਵਾਪਰੇਗੀ (ਇੱਕ "ਲੇਟ ਬੇਟ"). ਇਹ ਖ਼ਾਸਕਰ ਉਦੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਦੋ ਲੋਕ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਸਚਾਈ ਜਾਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ. ਨਾ ਸਿਰਫ ਧਿਰਾਂ ਤੋਂ ਸੱਟੇਬਾਜ਼ੀ ਦੇ ਲਾਭ ਹੋਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਬਲਕਿ ਉਹ ਇਸ ਮੁੱਦੇ ਬਾਰੇ ਆਪਣੀ ਨਿਸ਼ਚਤਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਸੱਟਾ ਵੀ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹਨ. ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਦਾਅ 'ਤੇ ਲਗਾਉਣ ਲਈ ਕੁਝ ਸਾਧਨ ਜ਼ਰੂਰ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ. ਕਈ ਵਾਰ ਜੋੜ ਰਕਮ ਨਾਮਾਤਰ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਵਿੱਤੀ ਮਹੱਤਤਾ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸਿੱਧਾਂਤ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ. ਸੱਟੇਬਾਜ਼ੀ ਐਕਸਚੇਂਜ ਉਪਭੋਗਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਪਿੱਠ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚੋਣ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ. ਸਟਾਕ ਐਕਸਚੇਂਜ ਦੇ ਕੁਝ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ, ਇੱਕ ਬੁੱਕਮੇਕਰ ਘੋੜੇ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਕਰਨ ਦੀ ਉਮੀਦ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ (ਇਹ ਜਿੱਤ ਜਾਵੇਗਾ) ਜਾਂ ਇੱਕ ਘੋੜਾ ਰੱਖਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ (ਉਮੀਦ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਗੁਆ ਜਾਵੇਗਾ, ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਤੌਰ ਤੇ ਇੱਕ ਬੁੱਕਮੇਕਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰੇਗਾ). ਫੈਲਾਅ ਸੱਟੇਬਾਜ਼ੀ ਜੂਆਬਾਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਘਟਨਾ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਤੇ ਸੱਟਾ ਲਗਾਉਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਤਨਖਾਹ-ਸੱਟੇ ਸਧਾਰਨ "ਜਿੱਤ ਜਾਂ ਹਾਰ" ਨਤੀਜੇ ਦੀ ਬਜਾਏ ਬਾਜ਼ੀ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ. ਉਦਾਹਰਣ ਦੇ ਲਈ, ਇੱਕ ਬਾਜ਼ੀ ਉਸ ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਗੇਮ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੁਆਇੰਟ ਮਿੰਟਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਮਿੰਟ ਦੀ ਦੂਰੀ' ਤੇ ਅਦਾਇਗੀ ਵਧ ਜਾਂ ਘੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ. == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [https://www.gamblingpedia.org/sports-betting/ Sports betting guide] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200930174929/https://www.gamblingpedia.org/sports-betting/ |date=2020-09-30 }} at Sports betting * [http://gaming.unlv.edu/ Gaming Studies Research Center] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100116101102/http://gaming.unlv.edu/ |date=2010-01-16 }} - at University of Nevada, Las Vegas * [https://getsportnews.com/ Sport News] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200805213617/https://getsportnews.com/ |date=2020-08-05 }} * [http://www.unr.edu/gaming/ Institute for the Study of Gambling and Commercial Gaming] at the University of Nevada, Reno * [https://gamediscounty.com/ games and apps review] ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} 2moy7tehlug3v1b86eoyv3d0ncitlhm 0 61762 842359 817708 2026-07-10T20:15:40Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842359 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist |name = ਜੇਮਸ ਕਲਰਕ ਮੈਕਸਵੈੱਲ |image = James Clerk Maxwell big.jpg |image_size = 225px |caption = ਜੇਮਸ ਕਲਰਕ ਮੈਕਸਵੈੱਲ (1831–1879) |birth_date = {{birth date|df=yes|1831|6|13}} |birth_place = [[ਐਡਿਨਬਰਗ]], ਸਕਾਟਲੈਂਡ |death_date = {{death date and age|df=yes|1879|11|5|1831|6|13}} |death_place = [[ਕੈਮਬ੍ਰਿਜ]], ਇੰਗਲੈਂਡ |nationality = ਸਕਾਟਿਸ਼ |citizenship =ਬਰਤਾਨਵੀ |religion = [[Elder of the Church of Scotland|Elder]] of the [[Church of Scotland]]<ref name="The Aberdeen University Press"/> |fields = [[ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] ਅਤੇ [[ਹਿਸਾਬ]] |workplaces = [[Marischal College, Aberdeen]]<br />[[King's College, London]]<br />[[ਕੈਮਬ੍ਰਿਜ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] |alma_mater = [[ਐਡਿਨਬਰਗ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]]<br />[[ਕੈਮਬ੍ਰਿਜ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] |academic_advisors = [[William Hopkins]] |notable_students = [[George Chrystal]] <br> [[John Henry Poynting]] |known_for = [[ਮੈਕਸਵੈੱਲ ਦੀਆਂ ਸਮੀਕਰਨਾਂ]]<br />[[ਮੈਕਸਵੈੱਲ ਵੰਡ]]<br />[[Maxwell's demon]]<br />[[ਮੈਕਸਵੈੱਲ ਦੀਆਂ ਡਿਸਕਾਂ]]<br />[[ਮੈਕਸਵੈੱਲ ਸਪੀਡ ਵੰਡ]]<br />[[ਮੈਕਸਵੈੱਲ ਦੀ ਥਿਊਰਮ]]<br />[[ਮੈਕਸਵੈੱਲ ਸਮੱਗਰੀ]]<br />[[Generalized Maxwell model]]<br />[[Displacement current]]<br />[[Maxwell coil]]<br />Maxwell's wheel<ref>{{cite web|url=http://www.nikhef.nl/~h73/kn1c/praktikum/phywe/LEP/Experim/1_3_18.pdf|title=Mechanical conservation of energy / Maxwell's wheel|publisher=PHYWE Laboratory Experiments: Physics|accessdate=14 July 2014}}</ref> |author_abbrev_bot = |author_abbrev_zoo = |influences = |influenced = |awards = [[Smith's Prize]] (1854) <br>[[Adams Prize]] (1857) <br>[[Rumford Medal]] (1860) <br> [[Keith Prize]] (1869–71) |signature = James Clerk Maxwell sig.svg |footnotes = }} [[File:James Clerk Maxwell's birthplace at 14 India Street.jpg|thumb|275px| 14 ਇੰਡੀਆ ਸਟਰੀਟ ਜੇਮਸ ਕਲਰਕ ਮੈਕਸਵੈੱਲ ਦਾ ਜਨਮ ਸਥਾਨ]] '''ਜੇਮਸ ਕਲਰਕ ਮੈਕਸਵੈੱਲ''' (13 ਜੂਨ 1831 – 5 ਨਵੰਬਰ 1879) ਇੱਕ ਸਕਾਟਿਸ਼<ref>{{cite web |title=Early day motion 2048 |url=http://www.parliament.uk/edm/2005-06/2048 |accessdate=22 April 2013 |publisher=UK Parliament}}</ref><ref>{{cite web |title=James Clerk Maxwell |url=http://www.sciencemuseum.org.uk/onlinestuff/People/James%20Clerk%20Maxwell%20183179.aspx |accessdate=22 April 2013 |publisher=The Science Museum, London |archive-date=31 ਮਈ 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130531131420/http://www.sciencemuseum.org.uk/onlinestuff/People/James%20Clerk%20Maxwell%20183179.aspx |url-status=dead }}</ref> [[ਗਣਿਤ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ [[ਵਿਗਿਆਨੀ]] ਸੀ।<ref>{{cite web |url=http://www-history.mcs.st-and.ac.uk/HistTopics/Knots_and_physics.html |title=Topology and Scottish mathematical physics |publisher=University of St Andrews |accessdate=9 September 2013}}</ref> ਉਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਬਿਜਲੀ, [[ਸ਼ਕਤੀ]], ਅਤੇ ਚਾਨਣ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹੀ ਵਰਤਾਰੇ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵਿਆਂ ਵਜੋਂ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਇਕੱਠੇ ਲਿਆਉਂਦਿਆਂ [[ਇਲੈਕਟਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ]] ਕਲਾਸੀਕਲ ਸਿਧਾਂਤ ਸੂਤਰਬਧ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਇਲੈਕਟਰੋਮੈਗਨੈਟਿਜ਼ਮ ਦੀਆਂ [[ਮੈਕਸਵੈੱਲ ਦੀਆਂ ਸਮੀਕਰਨਾਂ]] ਨੂੰ "ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਦੂਜਾ ਮਹਾਨ ਏਕੀਕਰਨ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite journal |doi=10.1109/6.123329 |author=Nahin, P.J. |journal=Spectrum, IEEE |volume =29 |issue =3 |year=1992 |page=45 |title=Maxwell's grand unification|url=https://archive.org/details/ieee-spectrum_1992-03_29_3/page/45 }}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ]] jx83m66wy8dl3a29z4v4ki8n4h0iwb7 0 63456 842404 841735 2026-07-10T20:54:09Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842404 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = ਜਹਾਂਗੀਰ ਪਹਿਲਾ | title = ਪਾਦਸ਼ਾਹ <br>ਅਲ-ਸੁਲਤਾਨ ਅਲ-ਆਜ਼ਮ | image = Indian - Single Leaf of a Portrait of the Emperor Jahangir - Walters W705 - Detail.jpg | caption = ਚੌਥੇ ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੀ ਤਸਵੀਰ | succession = [[File:Flag of the Mughal Empire.svg|border|22x20px]] ਚੌਥਾ [[ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ]] | reign = 3 ਨਵੰਬਰ 1605 – 28 ਅਕਤੂਬਰ 1627 | coronation = 24 ਨਵੰਬਰ 1605 | predecessor = [[ਅਕਬਰ]] | successor = ਸ਼ਹਿਰਯਾਰ ਮਿਰਜ਼ਾ (''ਹਕੀਕੀ'') <br> [[ਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂ]] | birth_name = ਨੂਰ-ਉਦ-ਦੀਨ ਮੁਹੰਮਦ ਸਲੀਮ | birth_date = {{birth date|1569|8|30|df=y}} | birth_place = [[ਫ਼ਤਿਹਪੁਰ ਸੀਕਰੀ]], [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ]] ([[ਭਾਰਤ]])<ref>Henry Beveridge, ''Akbarnama of Abu'l Fazl Volume II'' (1907), p. 503</ref> | death_date = {{death date and age|1627|10|28|1569|8|30|df=yes}} | death_place = [[ਭਿੰਬੇਰ]], [[ਕਸ਼ਮੀਰ]], [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ]] (ਹੁਣ [[ਅਜ਼ਾਦ ਕਸ਼ਮੀਰ]], [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]]) | burial_place = [[ਜਹਾਂਗੀਰ ਦਾ ਮਕਬਰਾ]], [[ਲਹੌਰ]] | spouse = {{Unbulleted list| {{marriage|[[ਸ਼ਾਹ ਬੇਗਮ (ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੀ ਪਤਨੀ)|ਸ਼ਾਹ ਬੇਗਮ]]|13 February 1585|16 May 1604|end= {{Abbr|ਮੌ.|ਮੌਤ}}}}<ref>{{Cite book|last=Emperor of India|first=Jahangir|title=The Jahangirnama: memoirs of Jahangir, Emperor of India|publisher=Washington, D. C.: Freer Gallery of Art, Arthur M. Sackler Gallery, Smithsonian Institution; New York: Oxford University Press|year=1999|isbn=9780195127188|pages=12|translator-last=Thackston|translator-first=W. M.}}</ref> |{{marriage|[[ਜਗਤ ਗੋਸੈਨ|ਬਿਲਕੀਸ ਮਕਾਨੀ]]|21 September 1586|8 April 1619|end= {{Abbr|ਮੌ.|ਮੌਤ}}}}<ref>{{Cite book|last=Trimizi|first=S. A. I.|title=Mughal Documents|publisher=Manohar|year=1989|pages=31}}</ref><ref>{{Cite book|last=Sarkar|first=Jadunath|title=Mughal Administration|url=https://archive.org/details/dli.ministry.04529|publisher=M. C. Sarkar|year=1952|pages=[https://archive.org/details/dli.ministry.04529/page/156 156]–57}}</ref> |{{marriage|[[ਖਾਸ ਮਹਿਲ]]|1596}}<ref name=Q>{{cite book|first=Sir William|last=Foster|title=Early travels in India, 1583-1619|url=https://archive.org/details/earlytravelsinin0000fost|publisher=AMS Press|year=1975|pages=[https://archive.org/details/earlytravelsinin0000fost/page/100 100]–101|isbn=978-0-404-54825-4}}</ref> |[[ਮਿਰਜ਼ਾ ਮੁਹੰਮਦ ਹਕੀਮ]] ਦੀ ਪੁੱਤਰੀ<ref name=Q/> |{{marriage|[[ਸਾਲਿਹਾ ਬਾਨੂ ਬੇਗਮ]]|1608|1620|end= {{Abbr|ਮੌ.|ਮੌਤ}}}}<ref name=Q/> |{{marriage|[[ਨੂਰ ਜਹਾਂ]]|1611}}<ref name=Q/>}} | spouses = {{ubl |{{Marriage|[[ਸਾਹਿਬ ਜਮਾਲ]]|1586|1599|end= {{Abbr|ਮੌ.|ਮੌਤ}}}} |{{marriage|[[ਮਲਿਕਾ ਜਹਾਂ]]|1587}} |{{marriage|[[ਨੂਰ-ਉਨ-ਨਿਸਾ ਬੇਗਮ (ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੀ ਪਤਨੀ)|ਨੂਰ-ਉਨ-ਨਿਸਾ]]|1592}} }} | spouse-type = ਜੀਵਨ ਸਾਥੀ | spouses-type = ਪਤਨੀਆਂ <br>[[#ਵਿਆਹ|''ਹੋਰ...'']] | issue = {{Plainlist| *[[ਸੁਲਤਾਨ-ਉਨ-ਨਿਸਾ ਬੇਗਮ]] *[[ਖੁਸਰੋ ਮਿਰਜ਼ਾ]] *[[ਪਰਵਿਜ਼ ਮਿਰਜ਼ਾ]] *[[ਬਹਾਰ ਬਾਨੋ ਬੇਗਮ]] *[[ਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂ]] *[[ਲੁਜ਼ਤ-ਉਨ-ਨਿਸਾ ਬੇਗਮ]] *[[ਸ਼ਹਿਰਯਾਰ ਮਿਰਜ਼ਾ]] }} | issue-link = #ਵਾਰਸ | issue-pipe = ਹੋਰ... | full name = ਮਿਰਜ਼ਾ ਨੂਰ-ਉਦ-ਦੀਨ ਮੁਹੰਮਦ ਸਲੀਮ | era dates = [[16ਵੀਂ ਸਦੀ|16ਵੀਂ]] & [[17ਵੀਂ ਸਦੀ|17ਵੀਂ ਸਦੀ]] | regnal name = ਜਹਾਂਗੀਰ | posthumous name = ਜੰਨਤ ਮਕਾਨੀ ({{lit|ਸਵਰਗ ਵਿਚ ਨਿਵਾਸ}}) | house = [[ਤੈਮੂਰ ਵੰਸ਼|ਤੈਮੂਰ ਦਾ ਘਰ]] | father = [[ਅਕਬਰ]] | mother = [[ਮਰੀਅਮ-ਉਜ਼-ਜ਼ਮਾਨੀ]] | signature = Persian 47 Wellcome L0050349.jpg | signature_type = [[ਮੋਹਰ (ਚਿੰਨ੍ਹ)|ਸ਼ਾਹੀ ਮੋਹਰ]] | religion = [[ਸੁੰਨੀ ਇਸਲਾਮ]]<ref>Andrew J. Newman, ''Twelver Shiism: Unity and Diversity in the Life of Islam 632 to 1722'' (Edinburgh University Press, 2013), online version: p. 48: "Jahangir [was] ... a Sunni."</ref><ref>John F. Richards, ''The Mughal Empire'' (Cambridge University Press, 1995), p. 103</ref> {{small|([[ਹਨਾਫੀ]])}} | dynasty = [[ਮੁਗ਼ਲ ਵੰਸ਼]] }} '''ਨੂਰ-ਉਦ-ਦੀਨ ਮੁਹੰਮਦ ਸਲੀਮ'''<ref name=Singh14>{{cite book |editor-last1=Singh |editor-first1=Pashaura |editor1-link=Pashaura Singh (Sikh scholar) |editor-last2=Fenech |editor-first2=Louis E. |title=The Oxford handbook of Sikh studies |year=2014 |publisher=Oxford University Press |page=647 |isbn=978-0-19-969930-8}}</ref> (30 ਅਗਸਤ 1569 – 28 ਅਕਤੂਬਰ 1627), ਆਪਣੇ ਸ਼ਾਹੀ ਨਾਮ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ({{Lang-fa|{{nq|جهانگیر}}}}, {{IPA-fa|d͡ʒahɑːn'giːr}}; {{lit|ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ}}),<ref name=Brit>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Jahangir |title=Jahāngīr |website=Encyclopædia Britannica |access-date=2 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180724183907/https://www.britannica.com/biography/Jahangir |archive-date=24 July 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> ਚੌਥਾ ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ 1605 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 1627 ਵਿੱਚ ਮਰਨ ਤੱਕ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਉਸਦਾ ਨਾਮ ਭਾਰਤੀ ਸੂਫੀ ਸੰਤ ਸਲੀਮ ਚਿਸ਼ਤੀ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। == ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ == [[File:Birth of jahangir.jpg|thumb|ਫਤਿਹਪੁਰ ਸੀਕਰੀ ਵਿੱਚ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਸਲੀਮ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਮਹਾਰਾਣੀ ਮਰੀਅਮ-ਉਜ਼-ਜ਼ਮਾਨੀ ਦੀ ਤਸਵੀਰ।]] ਪ੍ਰਿੰਸ ਸਲੀਮ ਅਕਬਰ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਪਸੰਦੀਦਾ ਰਾਣੀ ਮਰੀਅਮ-ਉਜ਼-ਜ਼ਮਾਨੀ ਪਤਨੀ ਦਾ ਤੀਜਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ,<ref name="farishta" >{{cite book|last1=Hindu Shah|first1=Muhammad Qasim|title=Gulshan-I-Ibrahimi|page=223}}</ref> ਜਿਸਦਾ ਜਨਮ 30 ਅਗਸਤ 1569 ਨੂੰ ਫਤਿਹਪੁਰ ਸੀਕਰੀ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ।<ref name=tuzk-e-jahangiri>{{cite book |url=http://persian.packhum.org/persian/main?url=pf%3Ffile%3D11001080%26ct%3D0 |title=The Tūzuk-i-Jahangīrī Or Memoirs Of Jahāngīr |author=Jahangir |translator1=Alexander Rogers |translator2=Henry Beveridge |access-date=19 November 2017 |page=1 |publisher=Royal Asiatic Society |date=1909–1914 |location=London |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305012916/http://persian.packhum.org/persian/main?url=pf%3Ffile%3D11001080%26ct%3D0 |archive-date=5 March 2016 |url-status=dead }}</ref> ਉਸਦੇ ਦੋ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਸਨ, ਹਸਨ ਮਿਰਜ਼ਾ ਅਤੇ ਹੁਸੈਨ ਮਿਰਜ਼ਾ, ਜੋ ਕਿ 1564 ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੇ ਜੁੜਵਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਸਨ, ਦੋਨਾਂ ਦੀ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{cite book |last=Lal |first=Muni |year=1980 |title=Akbar |url=https://archive.org/details/Akbar/page/n142/mode/1up |publisher=Vikas Publishing House |page=133 |isbn=978-0-7069-1076-6}}</ref><ref>{{Cite book |last=Foreign Department Of India |url=http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.35314 |title=References In The Press To The Visit Of Their Royal Highnesses, The Prince And Princess Of Wales To India, 1905-06 |date=1905 |pages=421}}</ref><ref>{{Cite book |last=Havell |first=E. B. (Ernest Binfield) |url=http://archive.org/details/historyofaryanru00have |title=The history of Aryan rule in India from the earliest times to the death of Akbar |date=1918 |publisher=New York, Frederick A. Stokes company |others=The Library of Congress |pages=469}}</ref><ref>{{Cite book |last=Havell EB |url=http://archive.org/details/pli.kerala.rare.9313 |title=A Handbook to Agra and the Taj Sikandra, Fatehpur-Sikri and the Neighbourhood. |date=1912 |publisher=Longmans, Green & Co, London |others=Kerala State Library |pages=107}}</ref><ref>{{Cite book |last=Schimmel |first=Annemarie |url=https://www.worldcat.org/oclc/61751123 |title=The empire of the great Mughals: history, art and culture |date=2004 |others=Corinne Attwood, Burzine K. Waghmar, Francis Robinson |isbn=1-86189-185-7 |location=London |pages=35 |oclc=61751123}}</ref> ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਬੱਚੇ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਰ ਗਏ ਸਨ, ਅਕਬਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਵਾਰਸ ਲਈ ਪਵਿੱਤਰ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦਾ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਮੰਗਿਆ।<ref>{{cite book|last=Thompson|first=Della|title=The 9th edition of the concise oxford Dictionary of English|year=1995|volume=7|publisher=Oxford University Press}}</ref> ਜਦੋਂ ਅਕਬਰ ਨੂੰ ਇਹ ਖ਼ਬਰ ਮਿਲੀ ਕਿ ਉਸਦੀ ਮੁੱਖ ਹਿੰਦੂ ਪਤਨੀ ਬੱਚੇ ਦੀ ਉਮੀਦ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸ਼ੇਖ ਸਲੀਮ ਚਿਸਤੀ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸੀਕਰੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸ਼ਾਹੀ ਮਹਿਲ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਲਈ ਇੱਕ ਆਦੇਸ਼ ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਮਹਾਰਾਣੀ ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਰਹਿਣ ਦਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣ ਸਕਦੀ ਸੀ। ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਸੰਤ ਮਰੀਅਮ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਸਥਾਪਿਤ ਮਹਿਲ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਗਰਭ ਅਵਸਥਾ ਦੌਰਾਨ ਅਕਬਰ ਖੁਦ ਸੀਕਰੀ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਅੱਧਾ ਸਮਾਂ ਸੀਕਰੀ ਅਤੇ ਅੱਧਾ ਆਗਰਾ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਉਂਦਾ ਸੀ।<ref>{{cite book|last1=Ahmed|first1=Nizamuddin|title=Tabaqat-i-Akbari|date=1599|page=144}}</ref> ਜਦੋਂ ਮਰੀਅਮ-ਉਜ਼-ਜ਼ਮਾਨੀ ਆਪਣੀ ਕੈਦ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਅਕਬਰ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ੇਖ ਸਲੀਮ ਦੇ ਨਿਮਰ ਨਿਵਾਸ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਪ੍ਰਿੰਸ ਸਲੀਮ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਸ਼ੇਖ ਸਲੀਮ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਅਕਬਰ ਦੁਆਰਾ ਪਵਿੱਤਰ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾਵਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ੀਲਤਾ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name=tuzk-e-jahangiri /><ref>{{cite book|last=Eraly|first=Abraham|author-link=Abraham Eraly|title=Emperors of the Peacock Throne: The Saga of the Great Mughals|url=https://books.google.com/books?id=04ellRQx4nMC&pg=PA171|year=2000|publisher=Penguin Books India|isbn=978-0-14-100143-2|page=171}}</ref> ਅਕਬਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਾਰਸ ਦੀ ਖਬਰ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਉਸਦੇ ਜਨਮ ਦੇ ਮੌਕੇ ਤੇ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਦਾਵਤ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਅਪਰਾਧ ਨਾਲ ਅਪਰਾਧੀਆਂ ਨੂੰ ਰਿਹਾਅ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਸਮੁੱਚੀ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿੱਚ, ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵਡਮੁੱਲਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਸੀਕਰੀ ਜਾਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਸਦੇ ਦਰਬਾਰੀਆਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਸੀਕਰੀ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਦੇਰੀ ਕਰਨ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਿਤਾ ਦੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਆਪਣੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਉਡੀਕਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਨਾ ਦੇਖਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਜੋਤਸ਼ੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ। ਇਸਲਈ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਦੇਰੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਜਨਮ ਤੋਂ 41 ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਸੀਕਰੀ ਗਿਆ। ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੀ ਪਾਲਕ ਮਾਂ ਭਾਰਤੀ ਸੂਫੀ ਸੰਤ ਸਲੀਮ ਚਿਸ਼ਤੀ ਦੀ ਧੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਪਾਲਕ ਭਰਾ ਕੁਤੁਬੁੱਦੀਨ ਕੋਕਾ (ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਖ ਕੁੱਬੂ), ਚਿਸ਼ਤੀ ਦਾ ਪੋਤਾ ਸੀ।<ref>{{cite book|title = The Tūzuk-i-Jahāngīrī or Memoirs of Jahāngīr, Volume 2|year=1909|publisher=Royal Asiatic Society, London|page=62|editor-first=Alexander|editor-last=Rogers|editor-first2= Henry|editor-last2=Beveridge}}</ref><ref>{{cite book |last=Jahangir, Emperor of Hindustan |date=1999 |title=The Jahangirnama: Memoirs of Jahangir, Emperor of India |translator-last=Thackston |translator-first=Wheeler M. |translator-link=Wheeler Thackston |publisher=Oxford University Press |page=65 |isbn=978-0-19-512718-8 |quote=Qutbuddin Khan Koka's mother passed away. She had given me milk in my mother's stead—indeed, she was kinder than a mother—and I had been raised from infancy in her care. I took one of the legs of her bier on my own shoulder and carried it a bit of the way. I was so grieved and depressed that I lost my appetite for several days and did not change my clothes.}}</ref> ਸਲੀਮ ਨੇ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਮੌਕੇ 'ਤੇ, ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਕਬਰ ਦੁਆਰਾ, ਰਸਮੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵਿੱਦਿਆ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਦਾਅਵਤ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਪਹਿਲਾ ਉਸਤਾਦ ਕੁਤੁਬ-ਉਦ-ਦੀਨ ਸੀ। ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਉਸਨੂੰ ਕਈ ਟਿਊਟਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰਣਨੀਤਕ ਤਰਕ ਅਤੇ ਫੌਜੀ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਉਦਘਾਟਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਮਾਮਾ, ਭਗਵੰਤ ਦਾਸ, ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਯੁੱਧ ਰਣਨੀਤੀ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ 'ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਉਸਤਾਦ ਸਨ।{{Citation needed|date=September 2022}} ਸਲੀਮ ਫਾਰਸੀ ਅਤੇ ਪੂਰਵ-ਆਧੁਨਿਕ ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਮੁਹਾਰਤ ਹਾਸਲ ਕਰਕੇ, ਤੁਰਕੀ, ਮੁਗਲ ਪੂਰਵਜ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ "ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ" ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਵੱਡਾ ਹੋਇਆ।<ref>{{Cite book|last=Asher|first=Catherine B.|url=http://dx.doi.org/10.1017/chol9780521267281|title=Architecture of Mughal India|date=1992-09-24|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-26728-1|pages=99|doi=10.1017/chol9780521267281 }}</ref> == ਰਾਜ == <!--- Due to the size of the infobox this image distorts the layout. [[File:8 Abu'l Hasan. Celebrations at the accession of Jahangir. Jahangirnama. St. Petersburg Album. ca. 1615-18, Institute of Oriental Studies, St. Petersburg..jpg|thumb|Celebrations at the accession of Jahangir in 1600, when [[Akbar]] was away from the capital on an expedition, Salim organised a coup and declared himself emperor. Akbar had to hastily return to [[Agra]] and restore order.|upright]] [[File:سکه_جهانگیرشاه_هند.jpg|thumb|Commemorative Coin of Jahangir for 6th year of rule; with [[Lion and Sun]] symbol and Legends in [[Persian language|Persian]]. 1611]] ---> ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਅੱਠ ਦਿਨ ਬਾਅਦ ਵੀਰਵਾਰ, 3 ਨਵੰਬਰ 1605 ਨੂੰ ਗੱਦੀ ਤੇ ਬੈਠਾ। ਸਲੀਮ ਨੂਰ-ਉਦ-ਦੀਨ ਮੁਹੰਮਦ ਜਹਾਂਗੀਰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਗਾਜ਼ੀ ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਨਾਲ ਗੱਦੀ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹਿਆ, ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ 36 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਆਪਣਾ 22-ਸਾਲ ਦਾ ਰਾਜ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਜਹਾਂਗੀਰ, ਜਲਦੀ ਹੀ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ, ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਖੁਸਰੋ ਮਿਰਜ਼ਾ, ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਪਿਆ। ਜਦੋਂ ਬਾਅਦ ਵਾਲੇ ਨੇ ਆਪਣਾ ਅਗਲਾ ਵਾਰਸ ਬਣਨ ਲਈ ਅਕਬਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਗੱਦੀ 'ਤੇ ਦਾਅਵਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। 1606 ਵਿਚ ਖੁਸਰੋ ਮਿਰਜ਼ਾ ਹਾਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਆਗਰਾ ਦੇ ਕਿਲੇ ਵਿਚ ਕੈਦ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਹਾਂਗੀਰ ਆਪਣੇ ਤੀਜੇ ਪੁੱਤਰ, ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਖੁਰਰਮ (ਰਾਜਸੀ ਨਾਮ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ) ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਪਸੰਦੀਦਾ ਪੁੱਤਰ ਮੰਨਦਾ ਸੀ। ਸਜ਼ਾ ਵਜੋਂ, ਖੁਸਰੋ ਮਿਰਜ਼ਾ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਅੰਸ਼ਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅੰਨ੍ਹਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।<ref>{{Cite web |url=https://www.brown.edu/Departments/Portuguese_Brazilian_Studies/ejph/html/issue6/html/flores_main.html |title=The Internationalization of Portuguese Historiography |website=brown.edu |access-date=23 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170514034521/http://www.brown.edu/Departments/Portuguese_Brazilian_Studies/ejph/html/issue6/html/flores_main.html |archive-date=14 May 2017 |url-status=live}}</ref> ਅਕਤੂਬਰ 1616 ਵਿਚ, ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਖੁਰਰਮ ਨੂੰ ਅਹਿਮਦਨਗਰ, ਬੀਜਾਪੁਰ ਅਤੇ ਗੋਲਕੁੰਡਾ ਦੀਆਂ ਸਾਂਝੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਨ ਲਈ ਭੇਜਿਆ।<ref name=":2">{{Cite book |last=Lal |first=Ruby |title=Empress - The astonishing reign of Nur Jahan |url=https://archive.org/details/empressastonishi0000lalr |publisher=W. W. Norton & Company |year=2018 |isbn=9780393239348 |edition=1st |location=United States of America |pages=[https://archive.org/details/empressastonishi0000lalr/page/126 126], 191}}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ ਜਦੋਂ ਫਰਵਰੀ 1621 ਵਿੱਚ ਨੂਰਜਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਧੀ, ਲਾਡਲੀ ਬੇਗਮ ਦਾ ਵਿਆਹ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਪੁੱਤਰ, ਸ਼ਹਿਰਯਾਰ ਮਿਰਜ਼ਾ ਨਾਲ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਖੁਰਰਮ ਨੂੰ ਸ਼ੱਕ ਸੀ ਕਿ ਉਸਦੀ ਸੌਤੇਲੀ ਮਾਂ ਸ਼ਹਿਰਯਾਰ ਨੂੰ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਸ ਫਾਇਦੇ ਲਈ ਦੱਖਣ ਦੇ ਰੁੱਖੇ ਇਲਾਕਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਖੁਰਰਮ ਨੇ 1622 ਵਿਚ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਬਗਾਵਤ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਨਾਲ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸੰਕਟ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਖੁਰਰਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅੰਨ੍ਹੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ, ਖੁਸਰੋ ਮਿਰਜ਼ਾ ਦਾ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਜੋ ਗੱਦੀ ਲਈ ਆਪਣਾ ਰਾਹ ਪੱਧਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ।<ref name="Findly1993">{{cite book |author=Ellison Banks Findly |title=Nur Jahan: Empress of Mughal India |url={{Google books|ugxFjVDk3I8C|page=PA171|keywords=|text=|plainurl=yes}} |date= 1993 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-536060-8 |pages=170–172}}</ref> ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ, ਸਫਾਵਿਦ ਸ਼ਾਸਕ ਸ਼ਾਹ ਅੱਬਾਸ ਨੇ 1622 ਦੀਆਂ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕੰਧਾਰ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਸਰਹੱਦ 'ਤੇ ਇੱਕ ਵਪਾਰਕ ਕੇਂਦਰ ਅਤੇ ਮੁਗਲ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਬਾਬਰ ਦੇ ਦਫ਼ਨਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸਥਾਨ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਸਫਾਵਿਡਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਸ਼ਹਿਰਯਾਰ ਨੂੰ ਭੇਜਿਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਸ਼ਹਿਰਯਾਰ ਦੀ ਤਜਰਬੇਕਾਰਤਾ ਅਤੇ ਕਠੋਰ ਅਫਗਾਨ ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਕੰਧਾਰ ਸਫਾਵਿਡਾਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ। ਮਾਰਚ 1623 ਵਿੱਚ, ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਜਰਨੈਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮਹਾਬਤ ਖਾਨ ਨੂੰ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਖੁਰਮ ਦੀ ਬਗਾਵਤ ਨੂੰ ਕੁਚਲਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਖੁਰਰਮ ਉੱਤੇ ਮਹਾਬਤ ਖ਼ਾਨ ਦੁਆਰਾ ਜਿੱਤਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅਕਤੂਬਰ 1625 ਵਿੱਚ ਖਾਨਾਜੰਗੀ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋ ਗਿਆ।<ref name=":2" /> <ref name="Brit" /> === ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸਬੰਧ === <!--- Due to the size of the infobox this image distorts the layout. [[File:Shah ʿAbbas I receiving Khan ʿÁlam, ambassador from Jahángír in 1617.jpg|thumb|Shah Abbas I receiving Khan Alam, ambassador from Jahangir in 1617]] ---> ਉਸਨੇ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਨੇ ਕਿੰਗ ਜੇਮਸ ਨੂੰ ਸਰ ਥਾਮਸ ਰੋ ਨੂੰ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਆਗਰਾ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਹੀ ਦੂਤ ਵਜੋਂ ਭੇਜਣ ਲਈ ਮਨਾ ਲਿਆ।<ref name="Anarchy"> {{cite book |last1=Dalrymple |first1=Willian |title=The Anarchy: The Relentless Rise of the East India Company |url=https://archive.org/details/anarchyrelentles0000dalr |date=2019 |publisher=Bloomsbury |location=London |isbn=978-1-4088-6437-1 |pages=[https://archive.org/details/anarchyrelentles0000dalr/page/15 15]–19 |edition=1}} </ref> ਰੋ ਨੇ 1619 ਤੱਕ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਆਗਰਾ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ। ਯਕੀਨੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਹ "ਰੈੱਡ ਵਾਈਨ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਬਕਸੇ" ਦੇ ਤੋਹਫ਼ੇ ਲੈ ਕੇ ਪਹੁੰਚਿਆ: 16- ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ "ਬੀਅਰ ਕੀ ਸੀ? ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ?"।<ref name="Anarchy"/>{{rp|17}} ਮਿਸ਼ਨ ਦਾ ਤੁਰੰਤ ਨਤੀਜਾ ਸੂਰਤ ਵਿਖੇ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਦੀ ਫੈਕਟਰੀ ਲਈ ਇਜਾਜ਼ਤ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੁਆਰਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵੱਡੇ ਵਪਾਰਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਧਿਕਾਰ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, "ਰੋ ਦਾ ਮਿਸ਼ਨ ਇੱਕ ਮੁਗਲ-ਕੰਪਨੀ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸੀ ਜੋ ਇੱਕ ਸਾਂਝੇਦਾਰੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ EIC ਨੂੰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਮੁਗਲ ਗਠਜੋੜ ਵਿੱਚ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾਵੇਗਾ"।<ref name="Anarchy"/>{{rp|19}} ਜਦੋਂ ਕਿ ਰੋ ਦੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਰਸਾਲੇ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਰਾਜ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਾ ਇੱਕ ਕੀਮਤੀ ਸਰੋਤ ਹਨ, ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਆਪਣੀ ਵੱਡੀ ਡਾਇਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰੋ ਦਾ ਕੋਈ ਜ਼ਿਕਰ ਨਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਪੱਖ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ।<ref name=Roe> {{cite book |last1=Roe |first1=Sir Thomas |editor1-last=Foster |editor1-first=W |title=The Embassy of Sir Thomas Roe to the Court of the Great Mughal |date=1899 |publisher=Humphrey Milford |location=London |edition=Rev. 1926 | url=https://archive.org/details/embassysirthoma03roegoog}} </ref><ref name="Anarchy"/>{{rp|19}} ਸੰਨ 1623 ਵਿਚ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਤਹਵੀਲਦਾਰ ਖਾਨ ਆਲਮ ਨੂੰ 800 ਸਿਪਾਹੀਆਂ, ਗ੍ਰੰਥੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਸਮੇਤ ਸੋਨੇ ਅਤੇ ਚਾਂਦੀ ਨਾਲ ਸਜਾਏ ਦਸ ਹਾਉਦਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਫ਼ਾਰਸ ਦੇ ਅੱਬਾਸ ਪਹਿਲੇ ਨਾਲ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਟਕਰਾਅ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸਫਾਵਿਦ ਪਰਸ਼ੀਆ ਭੇਜਿਆ। ਕੰਧਾਰ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ।{{citation needed|date=January 2016}} ਖਾਨ ਆਲਮ ਜਲਦੀ ਹੀ ਸਫਾਵਿਦ ਪਰਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਖਾਨੇਟਾਂ ਦੋਵਾਂ ਤੋਂ ਕੀਮਤੀ ਤੋਹਫ਼ੇ ਅਤੇ ਮੀਰ ਸ਼ਿਕਾਰ (ਹੰਟ ਮਾਸਟਰਾਂ) ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਨਾਲ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ।{{citation needed|date=January 2016}} 1626 ਵਿੱਚ, ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਕੰਧਾਰ ਵਿੱਚ ਮੁਗਲਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸਫਾਵਿਡਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਓਟੋਮਾਨ, ਮੁਗਲਾਂ ਅਤੇ ਉਜ਼ਬੇਕ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਗੱਠਜੋੜ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ ਓਟੋਮਨ ਸੁਲਤਾਨ, ਮੁਰਾਦ ਚੌਥੇ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪੱਤਰ ਵੀ ਲਿਖਿਆ। 1627 ਵਿਚ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੀ। == ਵਿਆਹ == ਸਲੀਮ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਪਤਨੀ ਉਸਦੇ ਮਾਮੇ ਰਾਜਾ ਭਗਵੰਤ ਦਾਸ, ਸ਼ਾਹ ਬੇਗਮ ਦੀ ਧੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਕੋਮਲ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਵਿਆਹ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>{{cite encyclopedia |last=Rahman |first=Munibur |encyclopedia=Encyclopédie de l'Islam |title=Salīm, Muḥammad Ḳulī |publisher=BRILL |doi=10.1163/9789004206106_eifo_sim_6549}}</ref> ਸ਼ਾਹ ਬੇਗਮ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਵਿਆਹ ਦੇ ਸਮੇਂ, 1585 ਵਿੱਚ, ਉਸਦਾ ਮਨਸਬ ਬਾਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਤੱਕ ਵਧਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite book|first=ʽAbd al-Qadir|last=Badayuni|title=Muntakhab-ut-Tawarikh|volume=II|page=358}}</ref> ਨਿਜ਼ਾਮੂਦੀਨ ਨੇ ਟਿੱਪਣੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿੰਸ ਸਲੀਮ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪਤਨੀ ਵਜੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਢੁਕਵੀਂ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।<ref>{{cite book|first=Nizamuddin|last=Ahmad|title=Tabaqat-i-Akbari|page=599|volume=2}}</ref> ਅਕਬਰਨਾਮਾ ਵਿਚ ਅਬੁਲ ਫਜ਼ਲ ਉਸ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦੇ ਗਹਿਣੇ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁੰਦਰ ਔਰਤ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਉੱਚੇ ਕੱਦ ਨੂੰ ਸ਼ਿੰਗਾਰਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਕਮਾਲ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਅਤੇ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਨਿਵਾਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite book|last=Fazl|first=Abul|title=Ain-I-Akbari|year=1590|volume=3|pages=677–678}}</ref> ਮਾਨ ਬਾਈ ਨਾਲ ਵਿਆਹ 24 ਫਰਵਰੀ 1585 ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਜੱਦੀ ਕਸਬੇ ਆਮਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਜੋ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਮਰੀਅਮ-ਉਜ਼-ਜ਼ਮਾਨੀ ਦਾ ਜੱਦੀ ਸ਼ਹਿਰ ਵੀ ਸੀ। ਅਕਬਰ ਅਦਾਲਤ ਦੇ ਕਈ ਹੋਰ ਪਤਵੰਤਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਿੱਜੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਮੇਰ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਆਇਆ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਆਹ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕੀਤੀ। ਇੱਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਸਮਾਰੋਹ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਦੁਲਹਨ ਦੀ ਪਾਲਕੀ ਨੂੰ ਅਕਬਰ ਅਤੇ ਸਲੀਮ ਦੁਆਰਾ ਉਸਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਦੂਰੀ ਤੱਕ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ। ਉਹ ਉਸਦੀ ਪਸੰਦੀਦਾ ਪਤਨੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਣ ਗਈ। ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੋਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਉਸਦਾ ਬਹੁਤ ਸ਼ੌਕੀਨ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸ਼ਾਹੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਹੀ ਹਰਮ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮੁੱਖ ਪਤਨੀ ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਜਹਾਂਗੀਰ ਵੀ ਉਸ ਲਈ ਆਪਣੇ ਲਗਾਵ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਨੂੰ ਰਿਕਾਰਡ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਪ੍ਰਤੀ ਉਸ ਦੀ ਅਟੁੱਟ ਸ਼ਰਧਾ ਦੇ ਨੋਟ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।<ref name=Beveridge1909>{{cite book|title = The Tūzuk-i-Jahāngīrī or Memoirs of Jahāngīr, Volume 2|year=1909|publisher=Royal Asiatic Society, London|editor-first=Alexander|editor-last=Rogers|editor-first2= Henry|editor-last2=Beveridge|page=13}}</ref> ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਖੁਸਰੋ ਮਿਰਜ਼ਾ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਹ ਬੇਗਮ ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite book|last=Emperor of India|first=Jahangir|title=The Jahangirnama: memoirs of Jahangir, Emperor of India|publisher=Washington, D. C.: Freer Gallery of Art, Arthur M. Sackler Gallery, Smithsonian Institution; New York: Oxford University Press|year=1999|url=https://archive.org/details/jahangirnamamemo00jaha/page/51/mode/1up?q=Shah+begum|isbn=9780195127188|pages=51|translator-last=Thackston|translator-first=W. M.}}</ref> [[File:Manohar. Emperor Jahangir Weighs Prince Khurram. Page from Tuzuk-i Jahangiri. 1610-1615, British Museum, London.jpg|thumb|left|ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂਗੀਰ ਕਲਾਕਾਰ ਮਨੋਹਰ (1615) ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਖੁਰਰਮ (ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ) ਨੂੰ ਤੋਲਦੇ ਹੋਏ।]] ਉਸਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪਸੰਦੀਦਾ ਪਤਨੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਇੱਕ ਰਾਜਪੂਤ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ, ਮਾਨਵਤੀ ਬਾਈ ਸੀ, ਜੋ ਮਾਰਵਾੜ ਦੇ ਰਾਜਾ ਉਦੈ ਸਿੰਘ ਰਾਠੌਰ ਦੀ ਧੀ ਸੀ। ਵਿਆਹ 11 ਜਨਵਰੀ 1586 ਨੂੰ ਲਾੜੀ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>{{Cite book|title=Dimensions of Indian Womanhood, Volume 3|year=1993|pages=338}}</ref> ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਉਸਦਾ ਨਾਮ ਜਗਤ ਗੋਸਾਈਂ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਖੁਰਮ, ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦਾ ਗੱਦੀ ਦਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਸੀ। 26 ਜੂਨ 1586 ਨੂੰ ਉਸ ਦਾ ਵਿਆਹ ਬੀਕਾਨੇਰ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਾਜਾ ਰਾਏ ਸਿੰਘ ਦੀ ਧੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆ।<ref>{{Cite book|last=Fazl|first=Abul|title=The Akbarnama|publisher=ASIATIC SOCIETY OF BENGAL|volume=III|location=Calcutta|pages=748|translator-last=Beveridge|translator-first=Henry}}</ref> ਜੁਲਾਈ 1586 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਅਬੂ ਸਈਦ ਖਾਨ ਚਗਤਾਈ ਦੀ ਧੀ ਮਲਿਕਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਬੇਗਮ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ। 1586 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਜ਼ੈਨ ਖਾਨ ਕੋਕਾ ਦੇ ਚਚੇਰੇ ਭਰਾ, ਹੇਰਾਤ ਦੇ ਖਵਾਜਾ ਹਸਨ ਦੀ ਧੀ ਸਾਹਿਬ-ਏ-ਜਮਾਲ ਬੇਗਮ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ। 1587 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਜੈਸਲਮੇਰ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਭੀਮ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪੁੱਤਰੀ ਮਲਿਕਾ ਜਹਾਂ ਬੇਗਮ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ। ਉਸਨੇ ਰਾਜਾ ਦਰਿਆ ਮਲਭਾਸ ਦੀ ਪੁੱਤਰੀ ਨਾਲ ਵੀ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ। ਅਕਤੂਬਰ 1590 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਮਿਰਜ਼ਾ ਸੰਜਰ ਹਜ਼ਾਰਾ ਦੀ ਧੀ ਜ਼ੋਹਰਾ ਬੇਗਮ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ। ਉਸਨੇ ਮਰਤਾ ਦੇ ਰਾਜਾ ਕੇਸ਼ੋ ਦਾਸ ਰਾਠੌਰ ਦੀ ਪੁੱਤਰੀ ਕਰਮਸੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ।<ref>{{Cite book|title=Mertiyo Rathors of Merta, Rajasthan Vol II|pages=361}}</ref> 11 ਜਨਵਰੀ 1592 ਨੂੰ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਗੁਲ ਖਾਤੂਨ ਨਾਲ ਅਲੀ ਸ਼ੇਰ ਖਾਨ ਦੀ ਪੁੱਤਰੀ ਕੰਵਲ ਰਾਣੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ। ਅਕਤੂਬਰ 1592 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਹੁਸੈਨ ਚੱਕ ਦੀ ਇੱਕ ਧੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ। ਜਨਵਰੀ/ਮਾਰਚ 1593 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਇਬਰਾਹਿਮ ਹੁਸੈਨ ਮਿਰਜ਼ਾ ਦੀ ਧੀ ਨੂਰ-ਉਨ-ਨਿਸਾ ਬੇਗਮ ਨਾਲ ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ, ਕਾਮਰਾਨ ਮਿਰਜ਼ਾ ਦੀ ਪੁੱਤਰੀ, ਗੁਲਰੁਖ ਬੇਗਮ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ। ਸਤੰਬਰ 1593 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਖਾਨਦੇਸ਼ ਦੇ ਰਾਜਾ ਅਲੀ ਖਾਨ ਫਾਰੂਕੀ ਦੀ ਇੱਕ ਧੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ ਅਬਦੁੱਲਾ ਖਾਨ ਬਲੂਚ ਦੀ ਇੱਕ ਧੀ ਨਾਲ ਵੀ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ। 28 ਜੂਨ 1596 ਨੂੰ, ਉਸਨੇ ਕਾਬਲ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਸੂਬੇਦਾਰ ਜ਼ੈਨ ਖਾਨ ਕੋਕਾ ਦੀ ਧੀ ਖਾਸ ਮਹਿਲ ਬੇਗਮ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ। ਇਸ ਵਿਆਹ ਦਾ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਅਕਬਰ ਦੁਆਰਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਨੇ ਇੱਕੋ ਆਦਮੀ ਨਾਲ ਚਚੇਰੇ ਭਰਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਆਹ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਪਰ ਸਲੀਮ ਦੁਆਰਾ ਉਸ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਦੀ ਉਦਾਸੀ ਨੂੰ ਵੇਖਦਿਆਂ, ਅਕਬਰ ਨੇ ਇਸ ਮਿਲਾਪ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦਿੱਤੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਦੀ ਮੁੱਖ ਪਤਨੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਣ ਗਈ। 1608 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਸ਼ਾਹੀ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਇੱਕ ਸੀਨੀਅਰ ਮੈਂਬਰ, ਕਾਸਿਮ ਖਾਨ ਦੀ ਧੀ ਸਲੀਹਾ ਬਾਨੋ ਬੇਗਮ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਉਸਦੀ ਮੁੱਖ ਪਤਨੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਣ ਗਈ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਪਾਦਸ਼ਾਹ ਬੇਗਮ ਦਾ ਖਿਤਾਬ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਰਾਜ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਖਿਤਾਬ ਬਰਕਰਾਰ ਰਿਹਾ। ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇਹ ਖਿਤਾਬ ਨੂਰਜਹਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। [[File:Mogul- Jahangir - Münzkabinett, Berlin - 5549603.jpg|thumb|ਜਹਾਂਗੀਰ ਦਾ ਸਿੱਕਾ ਉਸ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ]] 17 ਜੂਨ 1608 ਨੂੰ, ਉਸਨੇ ਅੰਬਰ ਦੇ ਯੁਵਰਾਜ, ਜਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਵੱਡੀ ਧੀ ਕੋਕਾ ਕੁਮਾਰੀ ਬੇਗਮ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ। ਇਹ ਵਿਆਹ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੀ ਮਾਂ ਮਰੀਅਮ-ਉਜ਼-ਜ਼ਮਾਨੀ ਦੇ ਮਹਿਲ ਵਿਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। 11 ਜਨਵਰੀ 1610 ਨੂੰ ਉਸ ਦਾ ਵਿਆਹ ਰਾਮ ਚੰਦ ਬੁੰਦੇਲਾ ਦੀ ਧੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆ।<ref>{{Cite book|last=Emperor of Hindustan|first=Jahangir|url=https://archive.org/details/jahangirnamamemo00jaha/page/104/mode/2up?q=Shahryar|title=The Jahangirnama: memoirs of Jahangir, Emperor of India|publisher=Freer Gallery of Art, Arthur M. Sackler Gallery, Smithsonian Institution & Oxford University Press|year=1999|location=Washington, D. C. & New York|pages=104|isbn=978-0-19-512718-8 |translator-last=Thackston|translator-first=Wheeler Mclntosh}}</ref> ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ, ਉਸਨੇ ਸਮਰਾਟ ਹੁਮਾਯੂੰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਮਿਰਜ਼ਾ ਮੁਹੰਮਦ ਹਕੀਮ ਦੀ ਧੀ ਨਾਲ ਵੀ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref>{{Cite book|last=Nicoll|first=Fergus|title=Shah-Jahan: The Rise and Fall of the Mughal Emperor|quote=In fact, official records indicate that Khurram's father had at least twelve more wives, including the (unnamed) daughters of Mirza Muhammad Hakim.}}</ref><ref>{{cite book|first=Sir William|last=Foster|title=Early travels in India, 1583-1619|url=https://archive.org/details/earlytravelsinin0000fost|publisher=AMS Press|year=1975|pages=[https://archive.org/details/earlytravelsinin0000fost/page/100 100]–101|isbn=978-0-404-54825-4}}</ref> ਉਹ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਪਤਨੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ 25 ਮਈ 1611 ਨੂੰ ਮੇਹਰ-ਉਨ-ਨਿਸਾ (ਉਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ ਨੂਰਜਹਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਸ਼ੇਰ ਅਫਗਾਨ ਦੀ ਵਿਧਵਾ ਸੀ। ਮੇਹਰ-ਉਨ-ਨਿਸਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪਸੰਦੀਦਾ ਪਤਨੀ ਬਣ ਗਈ ਅਤੇ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਪਤਨੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। ਉਹ ਚੁਸਤ, ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ। ਨੂਰ ਜਹਾਂ ('ਵਰਲਡ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ') ਦੇ ਖਿਤਾਬ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਸਨੂੰ ਨੂਰ ਮਹਿਲ ('ਮਹਿਲ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ') ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। 1620 ਵਿੱਚ ਸਲੀਹਾ ਬਾਨੋ ਬੇਗਮ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੂੰ ਪਦਸ਼ਾਹ ਬੇਗਮ ਦਾ ਖਿਤਾਬ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ 1627 ਵਿੱਚ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੀ ਮੌਤ ਤੱਕ ਇਸ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦੀ ਕਾਬਲੀਅਤ ਫੈਸ਼ਨ ਡਿਜ਼ਾਈਨਿੰਗ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰਲ ਸਮਾਰਕ ਬਣਾਉਣ ਤੱਕ ਸੀ। == ਜਿੱਤਾਂ == [[File:Mogul- Jahangir - Münzkabinett, Berlin - 5549249.jpg|thumb|ਜਹਾਂਗੀਰ ਦਾ ਸਿੱਕਾ]] ਸਾਲ 1594 ਵਿੱਚ, ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ, ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਕਬਰ ਦੁਆਰਾ, ਆਸਫ ਖਾਨ, ਜਿਸਨੂੰ ਮਿਰਜ਼ਾ ਜਾਫਰ ਬੇਗ ਅਤੇ ਅਬੂਲ-ਫਜ਼ਲ ਇਬਨ ਮੁਬਾਰਕ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੇ ਨਾਲ ਬੁੰਦੇਲਾ ਦੇ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦਿਓ ਨੂੰ ਹਰਾਉਣ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਓਰਛਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਵਿਦਰੋਹ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਕਈ ਭਿਆਨਕ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਹਾਂਗੀਰ 12,000 ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਨਾਲ ਪਹੁੰਚਿਆ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਬੁੰਦੇਲਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦਿਓ ਨੂੰ ਆਤਮ ਸਮਰਪਣ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਜਾਨੀ ਨੁਕਸਾਨ ਅਤੇ ਦੋਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਗੱਲਬਾਤ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦਿਓ ਨੇ 5000 ਬੁੰਦੇਲਾ ਪੈਦਲ ਅਤੇ 1000 ਘੋੜਸਵਾਰ ਫੌਜ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤੀ, ਪਰ ਉਹ ਮੁਗਲਾਂ ਦੇ ਬਦਲੇ ਤੋਂ ਡਰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੱਕ ਭਗੌੜਾ ਰਿਹਾ। ਜੇਤੂ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ, 26 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੀ ਜਿੱਤ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਓਰਛਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਮੁਗਲ ਗੜ੍ਹ ਜਹਾਂਗੀਰ ਮਹਿਲ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। [[File:Jahangir hunting with a falcon..jpg|thumb|left|ਘੋੜੇ 'ਤੇ ਬਾਜ਼ ਨਾਲ ਜਹਾਂਗੀਰ]] ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਫਿਰ ਅਲੀ ਕੁਲੀ ਖਾਨ ਦੀ ਕਮਾਨ ਹੇਠ ਆਪਣੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਕੋਚ ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਲਕਸ਼ਮੀ ਨਰਾਇਣ ਨਾਲ ਲੜਿਆ। ਲਕਸ਼ਮੀ ਨਰਾਇਣ ਨੇ ਫਿਰ ਮੁਗਲਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਵਜੋਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਨਜ਼ੀਰ ਦਾ ਖਿਤਾਬ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਅਥਰੋਕੋਠਾ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਗੜੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। 1613 ਵਿੱਚ, ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਕੋਲੀਆਂ ਦੀ ਨਸਲ ਦੇ ਖਾਤਮੇ ਲਈ ਇੱਕ ਭਿਆਨਕ ਹੁਕਮ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਜੋ ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਬਦਨਾਮ ਲੁਟੇਰੇ ਅਤੇ ਲੁਟੇਰੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਕੋਲੀ ਮੁਖੀਆਂ ਨੇ ਕਤਲੇਆਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਆਪਣੇ ਪਹਾੜਾਂ ਅਤੇ ਮਾਰੂਥਲਾਂ ਵੱਲ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਅਜਿਹੇ ਕੋਲੀ ਮੁਖੀਆਂ ਦੇ 169 ਮੁਖੀ 'ਬੋਲੋਡੋ' ਦੇ ਕਮਾਂਡਰ ਨੂਰੁੱਲਾ ਇਬਰਾਹਿਮ ਦੁਆਰਾ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਗਏ।<ref>{{Cite book |last=Hanif |first=N. |url=https://books.google.com/books?id=CXH4RHYwkEsC |title=Islamic Concept of Crime and Justice: Political justice and crime |publisher=Sarup & Sons |year=1999 |isbn=978-81-7625-063-4 |location=[[New Delhi]], [[India]] |pages=73–74 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Herbert |first=Sir Thomas |url=https://books.google.com/books?id=46NMAQAAMAAJ |title=Sir Thomas Herbert, Bart: Travels in Africa, Persia, and Asia the Great : Some Years Travels Into Africa and Asia the Great, Especially Describing the Famous Empires of Persia and Hindustan, as Also Divers Other Kingdoms in the Oriental Indies, 1627-30, the 1677 Version |publisher=ACMRS (Arizona Center for Medieval and Renaissance Studies) |year=2012 |isbn=978-0-86698-475-1 |location=New Delhi, India |pages=180 |language=en}}</ref> 1613 ਵਿੱਚ, ਪੁਰਤਗਾਲੀਆਂ ਨੇ ਮੁਗਲ ਜਹਾਜ਼ ਰਹੀਮੀ ਨੂੰ ਜ਼ਬਤ ਕਰ ਲਿਆ, ਜੋ ਕਿ 100,000 ਰੁਪਏ ਦੇ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਮਾਲ ਨਾਲ ਸੂਰਤ ਤੋਂ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ, ਜੋ ਸਾਲਾਨਾ ਹੱਜ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਮੱਕਾ ਅਤੇ ਮਦੀਨਾ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਰਹੀਮੀ ਦੀ ਮਲਕੀਅਤ ਮਰੀਅਮ-ਉਜ਼-ਜ਼ਮਾਨੀ ਸੀ, ਜੋ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੀ ਮਾਂ ਅਤੇ ਅਕਬਰ ਦੀ ਮਨਪਸੰਦ ਪਤਨੀ ਸੀ।<ref name="farishta" /><ref>{{cite book |author=Sekhara Bandyopadhyaya |year=2004 |title=From Plassey to Partition: A History of Modern India |publisher=Orient Blackswan |page=37 |isbn=978-81-250-2596-2}}</ref> ਉਸ ਨੂੰ ਅਕਬਰ ਦੁਆਰਾ 'ਮੱਲਿਕਾ-ਏ-ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ' (ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੀ ਰਾਣੀ) ਦਾ ਖਿਤਾਬ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਰਹੀਮੀ ਲਾਲ ਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਭਾਰਤੀ ਜਹਾਜ਼ ਸੀ ਅਤੇ ਯੂਰਪੀਅਨ ਲੋਕਾਂ ਲਈ "ਮਹਾਨ ਤੀਰਥ ਜਹਾਜ਼" ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਪੁਰਤਗਾਲੀਆਂ ਨੇ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਹਾਜ਼ ਅਤੇ ਯਾਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਮੁਗਲ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਰੌਲਾ ਅਸਾਧਾਰਨ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗੰਭੀਰ ਸੀ। ਗੁੱਸਾ ਇਸ ਤੱਥ ਤੋਂ ਵਧ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਜਹਾਜ਼ ਦਾ ਮਾਲਕ ਅਤੇ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਮੌਜੂਦਾ ਸਮਰਾਟ ਦੀ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਮਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਜਹਾਂਗੀਰ ਖੁਦ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਪੁਰਤਗਾਲੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦਮਨ ਨੂੰ ਜ਼ਬਤ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਨੇ ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਾਰੇ ਪੁਰਤਗਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਡਰਾਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ; ਉਸਨੇ ਅੱਗੇ ਚਰਚਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਬਤ ਕਰ ਲਿਆ ਜੋ ਜੇਸੁਇਟਸ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਨ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਦੌਲਤ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਦਾ ਇੱਕ ਉਦਾਹਰਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਬਸਤੀੀਕਰਨ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਵੇਗਾ। ਜਹਾਂਗੀਰ ਮੇਵਾੜ ਰਾਜ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸਦੀ ਲੰਬੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਸੀ। ਰਾਜਪੂਤਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਮੁਹਿੰਮ ਨੂੰ ਇੰਨਾ ਵਧਾਇਆ ਗਿਆ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜਾਨ-ਮਾਲ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਝੱਲਣਾ ਪਿਆ। 1608 ਵਿੱਚ, ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਬੰਗਾਲ ਵਿੱਚ ਬਾਰੋ-ਭੁਯਾਨ ਸੰਘ ਦੇ ਮਸਨਾਦ-ਏ-ਆਲਾ, ਬਾਗੀ ਮੂਸਾ ਖਾਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਕਰਨ ਲਈ ਇਸਲਾਮ ਖਾਨ I ਨੂੰ ਤਾਇਨਾਤ ਕੀਤਾ,<ref>{{cite book |url= https://www.google.ca/books/edition/Bangladesh_and_Pakistan_Flirting_with_Fa/IDBdEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=isa+khan+dynasty+bengal&pg=PA12&printsec=frontcover |title= Bangladesh and Pakistan Flirting with Failure in South Asia|date= 2022 |author= Pawan singh |publisher= gaurav book center |page= 21 }}</ref><ref name=bpedia>{{cite Banglapedia|article=Musa Khan|author=Muazzam Hussain Khan}}</ref> ਜੋ ਉਸਨੂੰ ਕੈਦ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਸੀ।<ref>{{cite book|pages=12|title=400 years of Dhaka|first=M A Hannan|last=Feroz|publisher=Ittyadi|year=2009}}</ref><ref name="sen2">{{Cite book |last=Sen |first=Sailendra |title=A Textbook of Medieval Indian History |publisher=Primus Books |year=2013 |isbn=978-9-38060-734-4 |pages=165}}</ref> ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ 1615 ਵਿੱਚ ਕਾਂਗੜਾ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ 'ਤੇ ਵੀ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ, ਜਿਸ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ ਅਕਬਰ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਮੁਗ਼ਲ ਜਾਤੀ ਦੇ ਅਧੀਨ ਆਏ ਸਨ। ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ, ਇੱਕ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ 1620 ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਿਆ ਗਿਆ, ਜਿਸਦਾ ਨਤੀਜਾ "ਚੰਬਾ ਦੇ ਰਾਜੇ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੋ ਗਿਆ ਜੋ ਖੇਤਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਮਹਾਨ ਸੀ।" ਕਸ਼ਮੀਰ ਰਾਜ ਦੇ ਕਿਸ਼ਤਵਾੜ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਵੀ 1620 ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। == ਮੌਤ == [[File:Tomb of Jahangir and gardens 3.jpg|thumb|250px|ਸ਼ਾਹਦਰਾ, ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦਾ ਮਕਬਰਾ]] ਅਫੀਮ ਅਤੇ ਵਾਈਨ ਦਾ ਜੀਵਨ ਭਰ ਉਪਭੋਗਤਾ, ਜਹਾਂਗੀਰ 1620 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ ਬਿਮਾਰ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਜਹਾਂਗੀਰ ਕਸ਼ਮੀਰ ਅਤੇ ਕਾਬੁਲ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀ ਸਿਹਤ ਨੂੰ ਬਹਾਲ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹ ਕਾਬੁਲ ਤੋਂ ਕਸ਼ਮੀਰ ਗਿਆ ਪਰ ਕੜਾਕੇ ਦੀ ਠੰਢ ਕਾਰਨ ਲਾਹੌਰ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਕਸ਼ਮੀਰ ਤੋਂ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਸਫ਼ਰ ਦੌਰਾਨ 29 ਅਕਤੂਬਰ 1627 ਨੂੰ ਭਿੰਬਰ ਨੇੜੇ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।<ref name="Allan 1934 p. 398">{{cite book |last1=Allan |first1=J. |last2=Haig |first2=Sir T. Wolsely |last3=Dodwell |first3=H. H. |editor-last=Dodwell |editor-first=H. H. |editor-link=H. H. Dodwell |year=1934 |title=The Cambridge Shorter History of India |url=https://books.google.com/books?id=9_48AAAAIAAJ&pg=PA398 |publisher=Cambridge University Press |page=398}}</ref> ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸੁਗੰਧਿਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਲਈ, ਅੰਤੜੀਆਂ ਨੂੰ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ਭਿੰਬਰ ਨੇੜੇ ਬਾਗਸਰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਦਫ਼ਨਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਫਿਰ ਲਾਸ਼ ਨੂੰ ਪਾਲਕੀ ਰਾਹੀਂ ਲਾਹੌਰ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਉਪਨਗਰ ਸ਼ਾਹਦਰਾ ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਦਫ਼ਨਾਇਆ ਗਿਆ। ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਮਕਬਰਾ ਅੱਜ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੈਲਾਨੀ ਆਕਰਸ਼ਣ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੀ ਮੌਤ ਨੇ ਇੱਕ ਮਾਮੂਲੀ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਸੰਕਟ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਜਦੋਂ ਨੂਰਜਹਾਂ ਆਪਣੇ ਜਵਾਈ, ਸ਼ਹਿਰਯਾਰ ਮਿਰਜ਼ਾ ਨੂੰ ਗੱਦੀ ਸੰਭਾਲਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੀ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਸਦਾ ਭਰਾ ਅਬੂ-ਉਲ-ਹਸਨ ਅਸਫ਼ ਖਾਨ ਆਪਣੇ ਜਵਾਈ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਖੁਰਰਮ ਨਾਲ ਗੱਦੀ ਸੰਭਾਲਣ ਲਈ ਪੱਤਰ-ਵਿਹਾਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਨੂਰਜਹਾਂ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਲਈ, ਅਬੂਲ ਹਸਨ ਨੇ ਦਾਵਰ ਬਖ਼ਸ਼ ਨੂੰ ਕਠਪੁਤਲੀ ਸ਼ਾਸਕ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਨੂਰ ਜਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਹਦਰੇ ਵਿਚ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਫਰਵਰੀ 1628 ਵਿਚ ਆਗਰਾ ਪਹੁੰਚਣ 'ਤੇ, ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਖੁਰਮ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰਯਾਰ ਅਤੇ ਡਾਵਰ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੇ ਘਾਟ ਉਤਾਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ (ਸ਼ਿਹਾਬ-ਉਦ-ਦੀਨ ਮੁਹੰਮਦ ਖੁਰਰਮ) ਦਾ ਰਾਜਕੀ ਨਾਂ ਰੱਖ ਲਿਆ।<ref>{{Cite book |last=Lal |first=Ruby |title=Empress - The Astonishing Reign of Nur Jahan |url=https://archive.org/details/empressastonishi0000lalr |publisher=W. W. Norton & Company |year=2018 |isbn=9780393239348 |edition=1st |location=New York |pages=[https://archive.org/details/empressastonishi0000lalr/page/214 214]–216}}</ref> == ਵਾਰਸ == ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ: * [[ਖੁਸਰੋ ਮਿਰਜ਼ਾ]] (16 ਅਗਸਤ 1587 – 26 ਜਨਵਰੀ 1622) — ਅੰਬਰ ਦੇ ਰਾਜਾ ਭਗਵੰਤ ਦਾਸ ਦੀ ਧੀ ਸ਼ਾਹ ਬੇਗਮ ਨਾਲ। * [[ਪਰਵਿਜ਼ ਮਿਰਜ਼ਾ]] (31 ਅਕਤੂਬਰ 1589 – 28 ਅਕਤੂਬਰ 1626) — ਖਵਾਜਾ ਹਸਨ ਦੀ ਧੀ ਸਾਹਿਬ ਜਮਾਲ ਬੇਗਮ ਨਾਲ। * ਮੁਹੰਮਦ ਖੁਰਰਮ (5 ਜਨਵਰੀ 1592 – 22 ਜਨਵਰੀ 1666) — ਮਾਰਵਾੜ ਦੇ ਉਦੈ ਸਿੰਘ ਦੀ ਧੀ ਬਿਲਕੀਸ ਮਕਾਨੀ ਨਾਲ। * ਜਹਾਂਦਰ ਮਿਰਜ਼ਾ (ਜਨਮ {{Circa|1605}}) — with a concubine. * [[ਸ਼ਹਿਰਯਾਰ ਮਿਰਜ਼ਾ]] (16 ਜਨਵਰੀ 1605 – 23 ਜਨਵਰੀ 1628) — ਮਾਰਵਾੜ ਦੇ ਉਦੈ ਸਿੰਘ ਦੀ ਧੀ ਬਿਲਕੀਸ ਮਕਾਨੀ ਨਾਲ। ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ ਸਨ: * [[ਸੁਲਤਾਨ-ਉਨ-ਨਿਸਾ ਬੇਗਮ]] (25 ਅਪ੍ਰੈਲ 1586 – 5 ਸਤੰਬਰ 1646) — ਅੰਬਰ ਦੇ ਰਾਜਾ ਭਗਵੰਤ ਦਾਸ ਦੀ ਧੀ ਸ਼ਾਹ ਬੇਗਮ ਨਾਲ।<ref>{{Cite book|title=Akbarnama Of Abul Fazl; Volume III|pages=746}}</ref> * ਇਫਤ ਬਾਨੋ ਬੇਗਮ (ਜਨਮ 6 ਅਪ੍ਰੈਲ 1589) — ਕਾਸ਼ਘਰ ਦੇ ਸੈਦ ਖਾਨ ਜਗਤਾਈ ਦੀ ਧੀ ਮਲਿਕਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਬੇਗਮ ਨਾਲ।<ref>{{Cite book|title=Akbarnama Of Abul Fazl; Volume III|pages=816}}</ref> * ਦੌਲਤ-ਉਨ-ਨਿਸਾ ਬੇਗਮ (ਜਨਮ 24 ਦਸੰਬਰ 1589) — ਰਾਜਾ ਦਰਿਆ ਮਲਭਾਸ ਦੀ ਧੀ ਨਾਲ।<ref>{{Cite book|last=Fazl|first=Abul|title=Akbarnama|publisher=ASIATIC SOCIETY OF BENGAL|volume=III|pages=866}}</ref> * [[ਬਹਾਰ ਬਾਨੋ ਬੇਗਮ]] (9 ਅਕਤੂਬਰ 1590 – 8 ਸਤੰਬਰ 1653) — ਮਰਤੀਆ ਦੇ ਕੇਸ਼ਵ ਦਾਸ ਰਾਠੌਰ ਦੀ ਧੀ ਕਰਮਸੀ ਬੇਗਮ ਨਾਲ।<ref name=":1">{{Cite book|title=Akbarnama Of Abul Fazl; Volume III|pages=880}}</ref> * ਬੇਗਮ ਸੁਲਤਾਨ ਬੇਗਮ (ਜਨਮ 9 ਅਕਤੂਬਰ 1590) — ਮਾਰਵਾੜ ਦੇ ਉਦੈ ਸਿੰਘ ਦੀ ਧੀ ਬਿਲਕੀਸ ਮਕਾਨੀ ਨਾਲ।<ref name=":1" /> * ਇੱਕ ਪੁੱਤਰੀ (ਜਨਮ 21 ਜਨਵਰੀ 1591) — ਖਵਾਜਾ ਹਸਨ ਦੀ ਧੀ ਸਾਹਿਬ ਜਮਾਲ ਬੇਗਮ ਨਾਲ।<ref>{{Cite book|last=Fazl|first=Abul|title=Akbarnama Vol. III|pages=883|quote=On this day also Sultan Parviz had a sister born.}}</ref> * ਇੱਕ ਪੁੱਤਰੀ(ਜਨਮ 14 ਅਕਤੂਬਰ 1594) — ਖਵਾਜਾ ਹਸਨ ਦੀ ਧੀ ਸਾਹਿਬ ਜਮਾਲ ਬੇਗਮ ਨਾਲ।<ref>{{Cite book|last=Fazl|first=Abul|title=Akbarnama Vol. III|quote=On the 21st, after the passing of 8 hours and 28 minutes, a sister to Sulān Parvīz was born. It is the rule that H.M. promptly gives names to the children and grandchildren. Though the inner servants expressed a wish that he would do this, he did not accept the proposition. Suddenly that newly-born one descended into non-existence, and H.M.'s knowledge of hidden things was anew displayed!}}</ref> * ਇੱਕ ਪੁੱਤਰੀ (ਜਨਮ ਜਨਵਰੀ 1595) — ਅਬਦੁੱਲਾ ਖਾਨ ਬਲੂਚ ਦੀ ਧੀ ਨਾਲ।<ref>{{Cite book|title=Akbarnama Of Abul Fazl; Volume III|pages=1015}}</ref> * ਇੱਕ ਪੁੱਤਰੀ (ਜਨਮ 28 ਅਗਸਤ 1595) — ਇਬਰਾਹਿਮ ਹੁਸੈਨ ਮਿਰਜ਼ਾ ਦੀ ਧੀ ਨੂਰ-ਉਨ-ਨਿਸਾ ਬੇਗਮ ਨਾਲ।<ref>{{Cite book|title=Akbarnama Of Abul Fazl; Volume III|pages=1031}}</ref> * [[ਲੁਜ਼ਤ-ਉਨ-ਨਿਸਾ ਬੇਗਮ]] (ਜਨਮ 23 ਸਤੰਬਰ 1597) — ਮਾਰਵਾੜ ਦੇ ਉਦੈ ਸਿੰਘ ਦੀ ਧੀ ਬਿਲਕੀਸ ਮਕਾਨੀ ਨਾਲ।<ref>{{Cite book|title=Akbarnama Of Abul Fazl; Volume III|pages=1094}}</ref> == ਧਰਮ == [[File:Jahangir with sufi.jpg|thumb|upright=0.7| 1620 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਇੱਕ ਮੁਗਲ ਲਘੂ ਚਿੱਤਰ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂਗੀਰ ਆਪਣੇ ਸਮਕਾਲੀਆਂ, ਓਟੋਮੈਨ ਸੁਲਤਾਨ ਅਹਿਮਦ ਪਹਿਲੇ ਅਤੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜੇਮਸ ਪਹਿਲੇ (ਡੀ. 1625) ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਸੂਫ਼ੀ ਸੰਤ ਨਾਲ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਤਸਵੀਰ ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਹੋਈ ਹੈ: "ਭਾਵੇਂ ਬਾਹਰੋਂ ਸ਼ਾਹ ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜੇ ਹਨ, ਉਹ ਦਰਵੇਸ਼ਾਂ ਉੱਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਟਿਕਾਉਂਦਾ ਹੈ।"]] ਸਰ ਥਾਮਸ ਰੋ ਮੁਗਲ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਰਾਜਦੂਤ ਸੀ। ਇੰਗਲੈਂਡ ਨਾਲ ਸਬੰਧ 1617 ਵਿਚ ਤਣਾਅਪੂਰਨ ਹੋ ਗਏ ਜਦੋਂ ਰੋ ਨੇ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੂੰ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਜੇ ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਸੂਬੇਦਾਰ ਵਜੋਂ ਨਵੇਂ ਬਣੇ ਨੌਜਵਾਨ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਮਈ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੇ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸੂਬੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, "ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਉਮੀਦ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਸਮੁੰਦਰਾਂ 'ਤੇ ਆਪਣਾ ਨਿਆਂ ਕਰਾਂਗੇ। ". ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਨੇ ਸਾਲ 1618 ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਨੂੰ ਗੁਜਰਾਤ ਵਿੱਚ ਵਪਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਅਧਿਕਾਰਤ ਫਰਮਾਨ ਨੂੰ ਸੀਲ ਕਰਨ ਦੀ ਚੋਣ ਕੀਤੀ। [[File:Portrait of Emperor Jahangir Praying.jpg|thumb|upright|ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੀ ਦੁਆ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਚਿੱਤਰ]] ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਮਕਾਲੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਨਹੀਂ ਸਨ ਕਿ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਨਿੱਜੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਢਾਂਚੇ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਿਵੇਂ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਰੋ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਨਾਸਤਿਕ ਲੇਬਲ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਹਾਲਾਂਕਿ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਹੋਰ ਲੋਕ ਉਸ ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਆਰਥੋਡਾਕਸ ਸੁੰਨੀ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਰੋ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, "ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ [ਪੈਗੰਬਰ] ਮੁਹੰਮਦ ਨਾਲ ਈਰਖਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਮਝਦਾਰੀ ਨਾਲ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਦੇਖਦਾ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਜਿੰਨਾ ਮਹਾਨ ਪੈਗੰਬਰ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਇਸਲਈ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ... ਉਸਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਚੇਲੇ ਮਿਲੇ ਹਨ। ਉਹ ਚਾਪਲੂਸੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਉਸਦਾ ਅਨੁਸਰਣ ਕਰਦਾ ਹੈ।"{{citation needed|date=January 2017}} ਇਸ ਸਮੇਂ, ਇਹਨਾਂ ਚੇਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੌਜੂਦਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜਦੂਤ ਸੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਦਾਇਰੇ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਰੋ ਲਈ ਧਾਰਮਿਕ ਮਹੱਤਤਾ ਤੋਂ ਵਾਂਝੀ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਕੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਰੋਅ ਦੇ ਗਲੇ ਦੁਆਲੇ "ਤਾਰ ਦੀ ਸੋਨੇ ਦੀ ਚੇਨ 'ਤੇ ਲਟਕਦੀ ਸੋਨੇ ਦੀ ਇੱਕ ਤਸਵੀਰ" ਲਟਕਾਈ। ਰੋ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ "ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਹਿਸਾਨ ਸਮਝਿਆ, ਉਹਨਾਂ ਸਾਰੇ ਮਹਾਨ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਲਈ ਜੋ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਪਹਿਨਦੇ ਹਨ (ਜੋ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਛੇ ਪੈਨਸ ਜਿੰਨਾ ਵੱਡੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਤਗਮੇ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।"<ref> {{cite book |last1=Roe |first1=Sir Thomas |editor1-last=Foster |editor1-first=W |title=The Embassy of Sir Thomas Roe to the Court of the Great Mughal |date=1899 |publisher=Humphrey Milford |location=London |edition=Rev. 1926}} </ref>{{rp|214–15}} ਜੇ ਰੋ ਨੇ ਜਾਣਬੁੱਝ ਕੇ ਪਰਿਵਰਤਨ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਇਸ ਨਾਲ ਲੰਡਨ ਵਿਚ ਕਾਫ਼ੀ ਘਪਲੇਬਾਜ਼ੀ ਹੋਣੀ ਸੀ। ਪਰ ਕਿਉਂਕਿ ਕੋਈ ਇਰਾਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਕੋਈ ਸਮੱਸਿਆ ਨਹੀਂ ਆਈ. ਅਜਿਹੇ ਚੇਲੇ ਸ਼ਾਹੀ ਸੇਵਕਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਕੁਲੀਨ ਸਮੂਹ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨੂੰ ਚੀਫ਼ ਜਸਟਿਸ ਵਜੋਂ ਤਰੱਕੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਚੇਲੇ ਬਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਛਲੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਇਸਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਤਰੀਕੇ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਮਰਾਟ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਅਹਿਲਕਾਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਬੰਧਨ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਰੋਅ ਦੁਆਰਾ 'ਨਾਸਤਿਕ' ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਕੁਝ ਹੱਦ ਤਕ ਆਮ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਉਹ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਅਸਲ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ 'ਤੇ ਆਪਣੀ ਉਂਗਲ ਨਹੀਂ ਰੱਖ ਸਕਿਆ। ਰੋ ਨੇ ਅਫ਼ਸੋਸ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ ਕਿ ਸਮਰਾਟ ਜਾਂ ਤਾਂ "ਦੁਨੀਆਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਅਸੰਭਵ ਆਦਮੀ ਸੀ ਜਿਸ ਦਾ ਪਰਿਵਰਤਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਜਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਆਸਾਨ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸੁਣਨਾ ਪਸੰਦ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਜੇ ਤੱਕ ਇੰਨਾ ਘੱਟ ਧਰਮ ਹੈ, ਕਿ ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਜ਼ਾਕ ਉਡਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।"{{citation needed|date=January 2017}} ਇਸ ਦਾ ਇਹ ਮਤਲਬ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਕਿ ਬਹੁ-ਇਕਬਾਲੀਆ ਰਾਜ ਨੇ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ, ਜਾਂ ਸਾਰੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਤੋਂ ਖੁਸ਼ ਸਨ। ਜਹਾਂਗੀਰ ਲਈ ਰਾਜਤੰਤਰ 'ਤੇ ਲਿਖੀ ਗਈ ਕਿਤਾਬ ਵਿਚ ਡਾ.{{citation needed|date=September 2020}} ਲੇਖਕ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਉਹ "ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਊਰਜਾ ਨੂੰ ਸਾਧੂਆਂ ਦੀ ਸਲਾਹ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਅਤੇ 'ਉਲਾਮਾ' ਦੇ ਸੁਝਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਲਗਾਉਣ।" ਉਸਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕੱਟੜ ਸੁੰਨੀ ਆਸਵੰਦ ਸਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਦੂਜੇ ਧਰਮਾਂ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲ ਜਾਪਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਪਿਤਾ ਸੀ. ਅਬੂਲ ਫਜ਼ਲ, ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਰੁਖ ਦੇ ਆਰਕੀਟੈਕਟ, ਉਸ ਦੇ ਰਲੇਵੇਂ ਅਤੇ ਖਾਤਮੇ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਆਰਥੋਡਾਕਸ ਰਈਸ ਦੇ ਇੱਕ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸਮੂਹ ਨੇ ਮੁਗਲ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਵੱਧ ਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦ, ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਭਰੋਸੇਮੰਦ ਮੀਰ ਬਖਸ਼ੀ ਵਰਗੇ ਰਈਸ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੁਸਲਿਮ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੱਟੜਪੰਥੀ ਦਾ ਗੜ੍ਹ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>{{cite book |url= https://www.google.ca/books/edition/History_of_India_and_Pakistan/OgpuAAAAMAAJ?hl=en&gbpv=0&bsq=highest%20post%20in%20mughal%20government%20is%20mir%20bakhshi |title= History of India and Pakistan: pt. 1. Great Mughals |page= 342 |author= Muhammad Tariq Awan |publisher= University of Michigan |date= 1994 |isbn= 9789690100344 }}</ref> ਸਭ ਤੋਂ ਬਦਨਾਮ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਦੀ ਫਾਂਸੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਜ਼ਬਤ ਕਰ ਲਈਆਂ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਕੈਦ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੂੰ ਖ਼ੁਸਰੋ ਦੀ ਬਗਾਵਤ ਵਿਚ ਮਦਦ ਕਰਨ ਦਾ ਸ਼ੱਕ ਸੀ।<ref>{{cite book |last=Wynbrandt |first=James |date=2009 |title=A Brief History of Pakistan |url={{Google books|xQGwgJnCPZgC|page=|keywords=|text=|plainurl=yes}} |publisher=Infobase Publishing |pages=83–84 |isbn=978-0-8160-6184-6}}</ref> ਇਹ ਅਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਜਹਾਂਗੀਰ ਇਹ ਵੀ ਸਮਝਦਾ ਸੀ ਕਿ ਸਿੱਖ ਕੀ ਹੈ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ "ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਾਦੇ ਦਿਲਾਂ ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਇਸਲਾਮ ਦੇ ਅਣਜਾਣ ਅਤੇ ਮੂਰਖ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਢੰਗਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਦੁਆਰਾ ਫੜ ਲਿਆ ਸੀ। .. ਤਿੰਨ-ਚਾਰ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ (ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੀਆਂ) ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦੁਕਾਨ ਨੂੰ ਗਰਮ ਰੱਖਿਆ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੇਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਬਾਗੀ ਪੁੱਤਰ ਖੁਸਰੋ ਮਿਰਜ਼ਾ ਲਈ ਉਸਦਾ ਸਮਰਥਨ ਸੀ, ਫਿਰ ਵੀ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਤੋਂ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਨੂੰ ਨਾਪਸੰਦ ਕਰਦਾ ਸੀ: "ਕਈ ਵਾਰ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਸ ਵਿਅਰਥ ਕੰਮ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਜਾਂ ਉਸਨੂੰ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਆਇਆ। ਇਸਲਾਮ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ।"<ref>Goel, The Story of Islamic Imperialism in India, 59.</ref> ਜਹਾਂਗੀਰ ਵੀ ਜੈਨੀਆਂ ਨੂੰ ਸਤਾਉਣ ਲਈ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ। ਉਸ ਦਾ ਇੱਕ ਦਰਬਾਰੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, “ਇੱਕ ਦਿਨ ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ ਵਿੱਚ ਖ਼ਬਰ ਮਿਲੀ ਕਿ ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਸੀਓਰਸ [ਜੈਨਾਂ] ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਵਿਸ਼ਵਾਸੀ ਅਤੇ ਅੰਧਵਿਸ਼ਵਾਸੀ ਸੰਪਰਦਾਵਾਂ ਨੇ ਕਈ ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਅਤੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਮੰਦਰ ਬਣਾ ਲਏ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਝੂਠੇ ਦੇਵਤੇ ਰੱਖ ਲਏ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਲਈ ਵੱਡੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਇੱਜ਼ਤ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰਨ ਵਿਚ ਕਾਮਯਾਬ ਰਹੇ ਅਤੇ ਇਹ ਕਿ ਜਿਹੜੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿਚ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਗਈਆਂ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪਲੀਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੰਦਰਾਂ ਨੂੰ ਢਾਹੁਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ।<ref>Shourie et al., Hindu Temples, 272.</ref> ਖੁਦ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਬਿਆਨ ਕੀਤੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ, ਜਹਾਂਗੀਰ ਪੁਸ਼ਕਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇੱਕ ਦੇਵਤੇ ਵਰਗੇ ਸੂਰ ਦਾ ਮੰਦਰ ਦੇਖ ਕੇ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਉਹ ਕਾਫੀ ਹੈਰਾਨ ਸੀ। "ਹਿੰਦੂਆਂ ਦਾ ਬੇਕਾਰ ਧਰਮ ਇਹ ਹੈ," ਉਸਨੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਬੰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਮੂਰਤੀ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਜੋਗੀ ਦੇ ਰਹੱਸਮਈ ਕੰਮਾਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਸੁਣਿਆ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਆਦਮੀਆਂ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਸਨੂੰ ਬੇਦਖਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਜਗ੍ਹਾ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ।<ref>Shourie et al., Hindu Temples, 266.</ref><ref>Tuzuk-i-Jahangiri, translated into English by Alexander Rogers, first published 1909-1914, New Delhi Reprint, 1978, Vol. I, pp. 254-55</ref> ਰਿਚਰਡ ਐਮ ਈਟਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਹਿਲਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਕਿਸੇ ਦਾ ਧਰਮ ਪਰਿਵਰਤਨ ਨਾ ਕਰਨ ਦੀ ਨਸੀਹਤ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਫ਼ਰਮਾਨ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ, ਪਰ ਅਜਿਹੇ ਹੁਕਮਾਂ ਦਾ ਜਾਰੀ ਕਰਨਾ ਇਹ ਵੀ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੇ ਧਰਮ ਪਰਿਵਰਤਨ ਉਸ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਦੌਰਾਨ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜ਼ਰੂਰ ਹੋਏ ਹੋਣਗੇ। ਉਸਨੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਵਿੱਚ ਨਿਰਪੱਖ ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖ ਹੋਣ ਦੀ ਮੁਗਲ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ। ਸਥਿਰਤਾ, ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਅਤੇ ਮਾਲੀਆ ਮੁੱਖ ਫੋਕਸ ਸੀ, ਨਾ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪਰਜਾ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਤਬਦੀਲੀ।<ref>{{Cite web |last=Ashraf |first=Ajaz |title='We will never know the number of temples desecrated through India's history': Richard Eaton |url=http://scroll.in/article/769463/we-will-never-know-the-number-of-temples-desecrated-through-indias-history-richard-eaton |access-date=2022-05-17 |website=Scroll.in |language=en-US}}</ref> ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਬਹੁ-ਧਾਰਮਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਲਈ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਉਦਾਹਰਨ ਹਨ। ਜਹਾਂਗੀਰ ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਸੰਨਿਆਸੀ ਜਾਦਰੂਪ ਗੋਸਾਈਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਆਪਣੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਤਪੱਸਵੀ ਨੇ ਵੇਦਾਂਤ ਦੇ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਤਪੱਸਿਆ ਜੀਵਨ ਕਾਰਨ ਉਸ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਇਆ।<ref>{{Cite book|title=Tuzuk-i-Jahangiri: Memoirs of Jahangir(Complete)|publisher=Library of Alexandria|pages=403–404}}</ref> ਡਾ: ਫੈਜ਼ਾਨ ਮੁਸਤਫਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਜੈਨ ਪਰਯੂਸ਼ਨ ਤਿਉਹਾਰ ਦੇ 12 ਦਿਨਾਂ ਦੌਰਾਨ ਆਪਣੀ ਜੈਨ ਪਰਜਾ ਦੇ ਸਤਿਕਾਰ ਵਜੋਂ ਮਾਸਾਹਾਰੀ ਭੋਜਨ ਤੋਂ ਪਰਹੇਜ਼ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref>{{Cite news |date=2021-09-26|title=Mohan Bhagwat is right: British are to blame for India's Hindu-Muslim division|url=https://indianexpress.com/article/opinion/columns/rss-mohan-bhagwat-hindu-muslim-divide-british-7532872/|access-date=2021-10-19|work=The Indian Express|language=en}}</ref> ਮੁਕਰਾਬ ਖਾਨ ਨੇ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੂੰ "ਇੱਕ ਯੂਰਪੀਅਨ ਪਰਦਾ (ਟੇਪੇਸਟ੍ਰੀ) ਭੇਜਿਆ ਜਿਸ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਵਿੱਚ ਫਰੈਂਕ [ਯੂਰਪੀਅਨ] ਚਿੱਤਰਕਾਰਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਕੰਮ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ।" ਉਸਦਾ ਇੱਕ ਦਰਸ਼ਕ ਹਾਲ "ਯੂਰਪੀਅਨ ਸਕ੍ਰੀਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।" ਈਸਾਈ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੇ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਤੁਜ਼ੁਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਸਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਉਸਦੇ ਇੱਕ ਨੌਕਰ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਹਾਥੀ ਦੰਦ ਦਾ ਇੱਕ ਟੁਕੜਾ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਉੱਕਰੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਆਖ਼ਰੀ ਸੀਨ ਵਿੱਚ "ਇੱਕ ਦਰੱਖਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ (ਹਜ਼ਰਤ) ਯਿਸੂ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਦਿਖਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਿਰ ਯਿਸੂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਬੁੱਢਾ ਆਦਮੀ ਯਿਸੂ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਚਾਰ ਹੋਰ ਖੜੇ ਹਨ। " ਹਾਲਾਂਕਿ ਜਹਾਂਗੀਰ ਇਸ ਨੂੰ ਉਸ ਗੁਲਾਮ ਦਾ ਕੰਮ ਮੰਨਦਾ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਇਸਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਸੱਯਦ ਅਹਿਮਦ ਅਤੇ ਹੈਨਰੀ ਬੇਵਰਿਜ ਸੁਝਾਅ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਯੂਰਪੀਅਨ ਮੂਲ ਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਸੰਭਵ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰੂਪਾਂਤਰਨ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਜਿੱਥੋਂ ਵੀ ਆਇਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਜੋ ਵੀ ਇਹ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਸੀ, ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਸੀ ਕਿ ਇੱਕ ਯੂਰਪੀਅਨ ਸ਼ੈਲੀ ਮੁਗਲ ਕਲਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰਨ ਲਈ ਆਈ ਸੀ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਗੁਲਾਮ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਵਜੋਂ ਦਾਅਵਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੁਆਰਾ ਉਸ 'ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ। == ਕਲਾ == [[File:Jahangir inscription on the Allahabad pillar of Ashoka.jpg|thumb|ਅਸ਼ੋਕ ਦੇ ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਥੰਮ੍ਹ ਉੱਤੇ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦਾ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ।<ref name="RT">Description and recent photograph in {{cite web |last1=Thapar |first1=Romila |title=India and the World as Viewed from a Pillar of Ashoka Maurya |url=https://guftugu.in/2018/06/pillar-of-ashokamaurya-romila-thapar/ |date=13 June 2018}}</ref>]] ਜਹਾਂਗੀਰ ਕਲਾ ਅਤੇ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਸੀ। ਆਪਣੀ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ, ਜਹਾਂਗੀਰਨਾਮਾ, ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਾਸਨਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਵਾਪਰੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ, ਬਨਸਪਤੀ ਅਤੇ ਜੀਵ-ਜੰਤੂਆਂ ਦੇ ਵਰਣਨ, ਅਤੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜੀਵਨ ਦੇ ਹੋਰ ਪਹਿਲੂਆਂ ਨੂੰ ਦਰਜ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਉਸਤਾਦ ਮਨਸੂਰ ਵਰਗੇ ਦਰਬਾਰੀ ਚਿੱਤਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਟੁਕੜਿਆਂ ਨੂੰ ਪੇਂਟ ਕਰਨ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਗੱਦ ਦੇ ਨਾਲ ਹੋਣਗੇ।<ref>{{Cite book|last=Cleveland Beach|first=Milo|title=Mughal and Rajput Painting|url=https://archive.org/details/mughalrajputpain0000beac|publisher=Cambridge University Press|year=1992|location=Cambridge|pages=[https://archive.org/details/mughalrajputpain0000beac/page/n141 90]}}</ref> ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, 1619 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਈਰਾਨ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੇ ਇੱਕ ਸ਼ਾਹੀ ਬਾਜ਼ ਦੇ ਡਰ ਵਿੱਚ ਕਾਗਜ਼ ਉੱਤੇ ਕਲਮ ਪਾ ਦਿੱਤੀ: “ਮੈਂ ਇਸ ਪੰਛੀ ਦੇ ਰੰਗ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਬਾਰੇ ਕੀ ਲਿਖ ਸਕਦਾ ਹਾਂ? ਇਸ 'ਤੇ ਕਾਲੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਨ, ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਖੰਭਾਂ, ਪਿੱਠ ਅਤੇ ਪਾਸਿਆਂ 'ਤੇ ਹਰ ਖੰਭ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਸੀ, "ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਹੁਕਮ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਸਤਾਦ ਮਨਸੂਰ ਨੇ ਇਸ ਦੇ ਨਾਸ਼ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸਦਾ ਇੱਕ ਚਿੱਤਰ ਪੇਂਟ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite book|last=Jahangir|title=The Jahangirnama: Memoirs of Jahangir, Emperor of India|url=https://archive.org/details/jahangirnamamemo00jaha|publisher=Freer Gallery of Art, Arthur M. Sackler Gallery in Association with Oxford University Press|year=1999|location=New York|pages=[https://archive.org/details/jahangirnamamemo00jaha/page/314 314]|isbn=978-0-19-512718-8 |translator-last=Thackston|translator-first=W.M.}}</ref> ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀ ਕਲਾ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜੋ ਉਸਨੇ ਸੈਂਕੜੇ ਚਿੱਤਰਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਐਲਬਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਕਈ ਵਾਰ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ ਵਰਗੇ ਥੀਮ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਸੰਗਠਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref>{{Cite book|last=Cleveland Beach|first=Milo|title=Mughal and Rajput Painting|url=https://archive.org/details/mughalrajputpain0000beac|publisher=Cambridge University Press|year=1992|location=Cambridge|pages=[https://archive.org/details/mughalrajputpain0000beac/page/n133 82]}}</ref> ਜਹਾਂਗੀਰ ਖੁਦ ਆਪਣੀ ਆਤਮਕਥਾ ਵਿੱਚ ਨਿਮਰਤਾ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਪੇਂਟਿੰਗ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪੋਰਟਰੇਟ ਦੇ ਕਲਾਕਾਰ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋਣ ਦੇ ਆਪਣੇ ਹੁਨਰ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ: {{blockquote|text=...ਪੇਂਟਿੰਗ ਲਈ ਮੇਰੀ ਪਸੰਦ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਨਿਰਣਾ ਕਰਨ ਦਾ ਮੇਰਾ ਅਭਿਆਸ ਅਜਿਹੇ ਮੁਕਾਮ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਕੰਮ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਮਰੇ ਹੋਏ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦਾ ਜਾਂ ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦਾ, ਮੈਨੂੰ ਨਾਮ ਦੱਸੇ ਬਿਨਾਂ, ਮੈਂ ਇਸ ਪਲ ਦੇ ਉਤਸ਼ਾਹ 'ਤੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਇਹ ਅਜਿਹੇ ਆਦਮੀ ਦਾ ਕੰਮ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਤਸਵੀਰ ਹੋਵੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪੋਰਟਰੇਟ ਹਨ ਅਤੇ ਹਰੇਕ ਚਿਹਰਾ ਇੱਕ ਵੱਖਰੇ ਮਾਸਟਰ ਦਾ ਕੰਮ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਖੋਜ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰੇਕ ਦਾ ਕਿਹੜਾ ਚਿਹਰਾ ਕੰਮ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਿਅਕਤੀ ਨੇ ਚਿਹਰੇ ਦੀ ਅੱਖ ਅਤੇ ਭਰਵੱਟੇ ਵਿੱਚ ਪੇਂਟ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਸਮਝ ਸਕਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਅਸਲੀ ਚਿਹਰਾ ਕਿਸ ਦਾ ਕੰਮ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸ ਨੇ ਅੱਖ ਅਤੇ ਭਰਵੱਟੇ ਨੂੰ ਪੇਂਟ ਕੀਤਾ ਹੈ।}} [[File:Jahangirs huqqa close national museum india.JPG|thumb|ਜਹਾਂਗੀਰ ਦਾ ਜੇਡ ਹੁੱਕਾ, ਨੈਸ਼ਨਲ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ]] ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਲਾ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਲਿਆ। ਉਸਨੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਕਬਰ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਪੇਂਟਿੰਗਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਿਆ। ਇਸਦੀ ਇੱਕ ਉੱਤਮ ਉਦਾਹਰਣ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਨੌਬਤ ਖਾਨ ਦੀ ਉਸਤਾਦ ਮਨਸੂਰ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਪੇਂਟਿੰਗ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤਾਨਸੇਨ ਦੇ ਜਵਾਈ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸੁਹਜ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਉਸਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਅਧੀਨ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਪੇਂਟਿੰਗਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੂਚੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਮਿਤੀ ਅਤੇ ਹਸਤਾਖਰ ਵੀ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ, ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਸਹੀ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਕਦੋਂ ਅਤੇ ਕਿਸ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਟੁਕੜੇ ਬਣਾਏ ਗਏ ਸਨ। ਡਬਲਯੂ. ਐੱਮ. ਥੈਕਸਟਨ ਦੇ ਜਹਾਂਗੀਰਨਾਮੇ ਦੇ ਅਨੁਵਾਦ ਦੇ ਮੁਖਬੰਧ ਵਿੱਚ, ਮਿਲੋ ਕਲੀਵਲੈਂਡ ਬੀਚ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਕਾਫ਼ੀ ਸਥਿਰ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਨਿਯੰਤਰਣ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਰਾਜ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਉਸ ਕੋਲ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਕਲਾ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦੇਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਸੀ ਜੋ "ਸਮਰਾਟ ਦੇ ਵਰਤਮਾਨ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਸਨ। ਉਤਸ਼ਾਹ"।<ref>{{Cite book|last=Jahangir|title=The Jahangirnama: Memoirs of Jahangir, Emperor of India|url=https://archive.org/details/jahangirnamamemo00jaha|publisher=Freer Gallery of Art, Arthur M. Sackler Gallery in Association with Oxford University Press|year=1999|location=New York|pages=vii|isbn=978-0-19-512718-8 |translator-last=Thackston|translator-first=W.M.}}</ref> ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਦੌਲਤ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵਿਹਲੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਵਿਲਾਸਤਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ, ਵਿਸਤਾਰ ਵਿੱਚ, ਹਰੇ ਭਰੇ ਕੁਦਰਤੀ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ, ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ। ਕਦੇ-ਕਦਾਈਂ, ਉਹ ਇਸ ਮਕਸਦ ਲਈ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਸੀ; ਜਦੋਂ ਜਹਾਂਗੀਰ ਰਹੀਮਾਬਾਦ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਖਾਸ ਬਾਘ ਦੀ ਦਿੱਖ ਨੂੰ ਫੜਨ ਲਈ ਆਪਣੇ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ ਹੋਏ ਸਨ ਜਿਸਨੂੰ ਉਸਨੇ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਕੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਨੂੰ ਇਹ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ।<ref>{{Cite book|last=Verma|first=Som Prakash|title=Mughal Painter of Flora and Fauna: Ustād Manṣūr|publisher=Abhinav Publications|year=1999|location=New Delhi|pages=25}}</ref> ਜੈਸੂਇਟਸ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਤਾਬਾਂ, ਉੱਕਰੀ ਅਤੇ ਪੇਂਟਿੰਗ ਲੈ ਕੇ ਆਏ ਸਨ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਕਬਰ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਰੱਖੇ ਹੋਏ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਮੁਗਲਾਂ ਨੂੰ ਦੇਣ ਲਈ ਹੋਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਮਾਨ ਮੰਗਵਾ ਲਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਮੁਗਲ "ਪਰਿਵਰਤਨ ਦੀ ਕਗਾਰ 'ਤੇ ਸਨ", ਇੱਕ ਧਾਰਨਾ ਜੋ ਬਹੁਤ ਗਲਤ ਸਾਬਤ ਹੋਈ। ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਅਕਬਰ ਅਤੇ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਇਸ ਕਲਾਕਾਰੀ ਦਾ ਬਹੁਤ ਨੇੜਿਓਂ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਦੁਹਰਾਇਆ ਅਤੇ ਅਨੁਕੂਲਿਤ ਕੀਤਾ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਆਈਕੋਨੋਗ੍ਰਾਫਿਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਯਥਾਰਥਵਾਦ ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ ਜਿਸ ਲਈ ਪੁਨਰਜਾਗਰਣ ਕਲਾ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਜਹਾਂਗੀਰ ਆਪਣੇ ਦਰਬਾਰੀ ਚਿੱਤਰਕਾਰਾਂ ਦੀ ਕਾਬਲੀਅਤ ਦੇ ਮਾਣ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ। ਇਸਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਉਦਾਹਰਨ ਸਰ ਥਾਮਸ ਰੋ ਦੀਆਂ ਡਾਇਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਮਰਾਟ ਨੇ ਆਪਣੇ ਚਿੱਤਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਯੂਰਪੀਅਨ ਲਘੂ ਚਿੱਤਰ ਦੀ ਕਈ ਵਾਰ ਕਾਪੀ ਕਰਕੇ ਕੁੱਲ ਪੰਜ ਲਘੂ ਚਿੱਤਰ ਬਣਾਏ ਸਨ। ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਫਿਰ ਰੋ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਉਹ ਕਾਪੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅਸਲੀ ਨੂੰ ਚੁਣੇ, ਇੱਕ ਕਾਰਨਾਮਾ ਸਰ ਥਾਮਸ ਰੋ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਲਈ।{{citation needed|date=June 2017}} ਜਹਾਂਗੀਰ ਯੂਰਪੀਅਨ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲਣ ਵਿਚ ਵੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਸੀ। ਲੰਡਨ ਦੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਦੇ ਇੱਕ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਤਸਵੀਰਾਂ ਦੇ 74 ਚਿੱਤਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਖੁਦ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਇਹ ਪੋਰਟਰੇਟ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ ਕਲਾ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਉਦਾਹਰਣ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਚਿਹਰੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਬਣਾਏ ਗਏ ਸਨ, ਮੋਢੇ ਅਤੇ ਸਿਰ ਸਮੇਤ ਇਹ ਚਿੱਤਰ ਹਨ। <ref>{{cite book |last1=Losty |first=J.P. |title=The Carpet at the Window: a European Motif in the Mughal Jharokha Portrait |publisher=Mapin Publishing |location=Ahmedabad|date=2013|pages=52–64 |editor1-last=Sharma |editor1-first=M |editor2-last=Kaimal |editor2-first=P |series=Indian Painting: Themes, History and Interpretations; Essays in Honour of B.N. Goswamy}}</ref> == ਜਨਤਕ ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਦਵਾਈ == ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਜਨ ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਦਵਾਈ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਦਿਲਚਸਪੀ ਲਈ। ਆਪਣੇ ਰਲੇਵੇਂ ਤੋਂ ਠੀਕ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੇ ਬਾਰਾਂ ਆਦੇਸ਼ ਪਾਸ ਕੀਤੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਘੱਟੋ ਘੱਟ 2 ਇਸ ਖੇਤਰ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਨ। ਪੰਜਵੇਂ ਹੁਕਮ ਨੇ ਰਾਈਸ-ਸਪਿਰਿਟ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਿਸਮ ਦੇ ਨਸ਼ੀਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਅਤੇ ਵਿਕਰੀ 'ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਦਸਵਾਂ ਹੁਕਮ ਉਸ ਦੇ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮਹਾਨ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁਫਤ ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਅਤੇ ਡਾਕਟਰਾਂ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖਣ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਸੀ।<ref name="Chattopadhyay_1995">{{cite journal | vauthors = Chattopadhyay A | title = Jahangir's interest in public health and medicine | journal = Bull Indian Inst Hist Med Hyderabad | pages = 170–182 | date = 1995| volume = 25 | issue = 1–2 | pmid = 11618835 | doi = }}</ref> == ਆਲੋਚਨਾ == ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਕਮਜ਼ੋਰ ਅਤੇ ਅਸਮਰੱਥ ਸ਼ਾਸਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite book |last1=Lach |first1=Donald F. |last2=Kley |first2=Edwin J. Van |title=Asia in the Making of Europe Vol. III, Bk. 2: A Century of Advance, South Asia |date=1998 |publisher=University of Chicago Press |location=Chicago |isbn=978-0-226-46767-2 |page=629 |edition=Pbk.}}</ref><ref>{{cite book |last1=Flores |first1=Jorge |title=The Mughal Padshah: A Jesuit Treatise on Emperor Jahangir's Court and Household |date=2015 |publisher=Brill|isbn=978-9004307537 |page=9 |language=en}}</ref><ref>{{cite book |last1=Schimmel |first1=Annemarie |author-link=Annemarie Schimmel |editor-last=Waghmar |editor-first=Burzine K. |translator-last=Attwood |translator-first=Corinne |title=The empire of the Great Mughals : history, art and culture |date=2005 |publisher=Sang-E-Meel Pub. |location=Lahore |isbn=978-1-86189-185-3 |page=[https://archive.org/details/empireofgreatmug00anne/page/45 45] |edition=Revised |url-access=registration |url=https://archive.org/details/empireofgreatmug00anne/page/45 }}</ref><ref>{{cite book |last1=Hansen |first1=Valerie |last2=Curtis |first2=Ken |title=Voyages in World History, Volume 1 to 1600 |date=2013 |publisher=Cengage Learning |isbn=978-1-285-41512-3 |page=446 |language=en}}</ref> ਪੂਰਬੀ ਵਿਗਿਆਨੀ ਹੈਨਰੀ ਬੇਵਰਿਜ (ਤੁਜ਼ਕ-ਏ-ਜਹਾਂਗੀਰੀ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕ) ਨੇ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਰੋਮਨ ਸਮਰਾਟ ਕਲੌਡੀਅਸ ਨਾਲ ਕੀਤੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਦੋਵੇਂ "ਕਮਜ਼ੋਰ ਆਦਮੀ ਸਨ... ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਗਲਤ ਥਾਵਾਂ' ਤੇ... [ਅਤੇ] ਜਹਾਂਗੀਰ ਇੱਕ ਕੁਦਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਮੁਖੀ ਸੀ। ਅਜਾਇਬ ਘਰ, ... [ਉਹ] [ਇੱਕ] ਬਿਹਤਰ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਆਦਮੀ ਹੁੰਦਾ।"<ref name="Findly pg 311">{{cite book |last1=Findly |first1=Ellison Banks |title=Nur Jahan, empress of Mughal India |url=https://archive.org/details/nurjahanempressm00find |url-access=limited |date=1993 |publisher=Oxford University Press |location=New York |isbn=978-0-19-536060-8 |page=[https://archive.org/details/nurjahanempressm00find/page/n323 311]}}</ref> ਅੱਗੇ ਉਹ ਨੋਟ ਕਰਦਾ ਹੈ, "ਉਸਨੇ ਸਾਮਰਾਜੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵਾਧਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਇਸਦੇ ਉਲਟ, ਕੰਧਾਰ ਨੂੰ ਫਾਰਸੀਆਂ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਗੁਆ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਘਟਾ ਦਿੱਤਾ। ਪਰ ਸੰਭਵ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਸਦੇ ਸ਼ਾਂਤ ਸੁਭਾਅ, ਜਾਂ ਉਸਦੀ ਆਲਸ, ਇੱਕ ਫਾਇਦਾ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਨੇ ਬਹੁਤ ਖੂਨ-ਖਰਾਬਾ ਬਚਾਇਆ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਇੱਕ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਵਜੋਂ ਕਸੂਰ ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਨੂਰਜਹਾਂ ਦੀ ਅਧੀਨਗੀ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਨਾਲ ਝਗੜਾ ਸੀ, ਜੋ ਉਸਦੇ ਪੁਰਸ਼ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਯੋਗ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸੀ।<ref>{{cite book |last1=Beveridge|first1=Henry|title=Tuzuk-i-Jahangiri |publisher=Royal Asiatic Society, London |volume=II |page=6(preface)|url=https://indianculture.gov.in/rarebooks/tuzuk-l-jahangiri-or-memoris-jahangir-thirteenth-beginning-nineteenth-year-his-reign}}</ref> ਸਰ ਵਿਲੀਅਮ ਹਾਕਿੰਸ, ਜੋ 1609 ਵਿਚ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਗਿਆ ਸੀ, ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਇੰਨੇ ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ ਕਿ ਇਸ ਆਦਮੀ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਏਕਬਰ ਪਦਾਸ਼ਾ [ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਕਬਰ] ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨੇ ਦੱਕੇ ਤੋਂ ਜੋ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਇਹ ਰਾਜਾ, ਸੇਲਿਮ ਸ਼ਾ [ਜਹਾਂਗੀਰ] ਗੁਆਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।"<ref name="Findly pg 311" /> ਇਤਾਲਵੀ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਯਾਤਰੀ, ਨਿਕੋਲਾਓ ਮਾਨੂਚੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਪੋਤੇ, ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਦੇ ਅਧੀਨ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਨੇ ਜਹਾਂਗੀਰ ਬਾਰੇ ਆਪਣੀ ਚਰਚਾ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ: "ਇਹ ਤਜਰਬੇ ਦੁਆਰਾ ਪਰਖਿਆ ਗਿਆ ਸੱਚ ਹੈ ਕਿ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਉ ਦੇ ਪਸੀਨੇ ਨਾਲ ਜੋ ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਉਸਨੂੰ ਉਜਾੜ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।"<ref name="Findly pg 311" /> ਜੌਹਨ ਐਫ. ਰਿਚਰਡਸ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਹਾਂਗੀਰ ਦਾ ਜੀਵਨ ਦੇ ਇੱਕ ਨਿੱਜੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ ਵਾਪਸ ਜਾਣਾ ਅੰਸ਼ਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਸਦੀ ਸੁਸਤਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਵਾਈਨ ਅਤੇ ਅਫੀਮ ਦੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਖੁਰਾਕ ਦੀ ਲਤ ਕਾਰਨ ਲਿਆਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite book |last1=Richards |first1=John F |title=The New Cambridge History of India: Mughal Empire |date=2008 |publisher=Cambridge University Press |location=Delhi |isbn=978-81-85618-49-4 |page=102}}</ref> == ਮੀਡੀਆ ਵਿੱਚ == [[File:Prince Salim (the future Jahangir) and his legendary illicit love.jpg|thumb|250px|ਜਹਾਂਗੀਰ ਅਤੇ ਅਨਾਰਕਲੀ]] === ਫਿਲਮਾਂ ਅਤੇ ਟੀਵੀ === * 1939 ਦੀ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮ ਪੁਕਾਰ ਵਿੱਚ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦਾ ਕਿਰਦਾਰ ਚੰਦਰ ਮੋਹਨ ਨੇ ਨਿਭਾਇਆ ਸੀ।<ref>{{cite book |last=Bajaj |first=J. K. |date=2014 |title=On & Behind the Indian Cinema |url={{Google books|_1UqAwAAQBAJ|page=|keywords=|text=|plainurl=yes}} |publisher=Diamond Pocket Books Pvt Ltd |page=2020 |isbn=9789350836217}}</ref> * 1953 ਦੀ ਹਿੰਦੀ ਫਿਲਮ ਅਨਾਰਕਲੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦੀਪ ਕੁਮਾਰ ਦੁਆਰਾ ਉਸਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{cite book |last=U |first=Saiam Z. |date=2012 |title=Houseful The Golden Years of Hindi Cinema |url={{Google books|JSVCCwAAQBAJ|page=|keywords=|text=|plainurl=yes}} |publisher=Om Books International |isbn=9789380070254}}</ref> * 1955 ਦੀ ਹਿੰਦੀ ਫਿਲਮ ਆਦਿਲ-ਏ-ਜਹਾਂਗੀਰ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ ਡੀ ਕੇ ਸਪਰੂ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। * 1955 ਦੀ ਤੇਲਗੂ ਫਿਲਮ ਅਨਾਰਕਲੀ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ ਏ.ਐਨ.ਆਰ. * 1960 ਦੀ ਹਿੰਦੀ ਫਿਲਮ 'ਮੁਗਲ-ਏ-ਆਜ਼ਮ' ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਕਿਰਦਾਰ ਦਿਲੀਪ ਕੁਮਾਰ ਨੇ ਨਿਭਾਇਆ ਸੀ। ਜਲਾਲ ਆਗਾ ਨੇ ਫਿਲਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 'ਚ ਛੋਟੇ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦਾ ਕਿਰਦਾਰ ਵੀ ਨਿਭਾਇਆ ਸੀ।<ref name=":0" /><ref name=":0">{{cite news |title=Mughal-E-Azam: Lesser known facts |url=http://timesofindia.indiatimes.com/photo-features/Mughal-E-Azam-Lesser-known-facts/photostory/47653911.cms |newspaper=The Times of India |access-date=12 July 2016}}</ref> * 1966 ਦੀ ਮਲਿਆਲਮ ਫਿਲਮ ਅਨਾਰਕਲੀ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ ਪ੍ਰੇਮ ਨਜ਼ੀਰ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite news |last=Vijaykumar |first=B. |title=Anarkali 1966 |url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/anarkali-1966/article788581.ece |date=31 May 2010 |newspaper=The Hindu |issn=0971-751X |access-date=12 July 2016}}</ref> * 1979 ਦੀ ਤੇਲਗੂ ਫਿਲਮ ਅਕਬਰ ਸਲੀਮ ਅਨਾਰਕਲੀ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ ਬਾਲਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। * 1988 ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਆਮ ਬੈਨੇਗਲ ਦੀ ਟੀਵੀ ਸੀਰੀਜ਼ ਭਾਰਤ ਏਕ ਖੋਜ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ ਵਿਜੇ ਅਰੋੜਾ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। * ਜਹਾਂਗੀਰ ਸਵਰਨਮੁਦਰਾ ਭਾਰਤੀ ਫਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ ਸਤਿਆਜੀਤ ਰੇ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੀ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਗੁੰਮ ਹੋਏ ਸੋਨੇ ਦੇ ਸਿੱਕੇ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਜਾਸੂਸ ਕਹਾਣੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਮਸ਼ਹੂਰ ਪਾਤਰ ਫੈਲੂਦਾ ਸੀ। ਇਸਨੂੰ 1998 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਫਿਲਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। * 2000 ਟੀਵੀ ਲੜੀਵਾਰ ਨੂਰ ਜਹਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ ਮਿਲਿੰਦ ਸੋਮਨ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite magazine |last=Vetticad |first=Anna M. M. |date=27 September 1999 |title=Model Milind Soman to play Salim in serial Noorjahan on DD1 |url=http://indiatoday.intoday.in/story/model-milind-soman-to-play-salim-in-serial-noorjahan-on-dd1/1/255257.html |magazine=India Today |access-date=12 July 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160815223107/http://indiatoday.intoday.in/story/model-milind-soman-to-play-salim-in-serial-noorjahan-on-dd1/1/255257.html |archive-date=15 August 2016 |url-status=live}}</ref> * 2013 ਵਿੱਚ ਏਕਤਾ ਕਪੂਰ ਦੀ ਟੀਵੀ ਸੀਰੀਜ਼ ਜੋਧਾ ਅਕਬਰ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੂੰ ਰਵੀ ਭਾਟੀਆ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਅਯਾਨ ਜ਼ੁਬੈਰ ਰਹਿਮਾਨੀ ਨੇ ਵੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਨੌਜਵਾਨ ਸਲੀਮ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ। * 2014 ਵਿੱਚ ਇੰਦੂ ਸੁਦਰਸਨ ਦੀ ਟੀਵੀ ਸੀਰੀਜ਼ ਸਿਆਸਤ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ ਕਰਣਵੀਰ ਸ਼ਰਮਾ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਂਸ਼ੂ ਪਾਂਡੇ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite news |last=Kotwani |first=Hiren |date=20 March 2015 |title=Sudhanshu Pandey replaces Karanvir Sharma in Siyaasat |url=http://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Sudhanshu-Pandey-replaces-Karanvir-Sharma-in-Siyaasat/articleshow/46632331.cms |newspaper=The Times of India |access-date=12 July 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304031413/http://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Sudhanshu-Pandey-replaces-Karanvir-Sharma-in-Siyaasat/articleshow/46632331.cms |archive-date=4 March 2016 |url-status=live}}</ref> * 2014 ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸਿਟਕਾਮ ਹਰ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਕਾ ਹਾਲ ਅਕਬਰ ਬੀਰਬਲ ਵਿੱਚ, ਪਵਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਸਲੀਮ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। * 2018 ਕਲਰਜ਼ ਟੀਵੀ ਲੜੀਵਾਰ ਦਾਸਤਾਨ-ਏ-ਮੁਹੱਬਤ ਸਲੀਮ ਅਨਾਰਕਲੀ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ ਸ਼ਾਇਰ ਸ਼ੇਖ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। === ਸਾਹਿਤ === * ਜਹਾਂਗੀਰ ਇੰਦੂ ਸੁੰਦਰੇਸਨ ਦੇ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜੇਤੂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਨਾਵਲ ਦ ਟਵੰਟੀਥ ਵਾਈਫ (2002) ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਇਸ ਦੇ ਸੀਕਵਲ ਦ ਫੀਸਟ ਆਫ਼ ਰੋਜ਼ਜ਼ (2003) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪਾਤਰ ਹੈ।<ref>{{Cite book|last=Sundaresan|first=Indu|title=The Feast of Roses: A Novel|url=https://archive.org/details/feastofrosesnove00sund|publisher=Simon and Schuster|isbn=9780743481960|year=2003}}</ref><ref>{{Cite book|last=Sundaresan|first=Indu|url=https://archive.org/details/twentiethwife00sund_0/page/11|title=Twentieth wife : a novel|publisher=Washington Square Press|isbn=9780743428187|edition=Paperback|location=New York|year=2002}}</ref> * ਜਹਾਂਗੀਰ ਐਲੇਕਸ ਰਦਰਫੋਰਡ ਦੇ ਨਾਵਲ ਰੂਲਰ ਆਫ਼ ਦਾ ਵਰਲਡ (2011) ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਇਸ ਦੇ ਸੀਕਵਲ ਦ ਟੈਂਟੇਡ ਥ੍ਰੋਨ (2012) ਦੀ ਲੜੀ ਐਮਪਾਇਰ ਆਫ਼ ਦਾ ਮੁਗਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪਾਤਰ ਹੈ।<ref>{{Cite book|last=Rutherford|first=Alex|title=Ruler of the World|publisher=Hachette UK|year=2011|isbn=978-0-755-34758-2}}</ref><ref>{{Cite book|last=Rutherford|first=Alex|title=The Tainted Throne|publisher=Hachette UK|year=2012|isbn=978-0-755-34761-2}}</ref> * ਜਹਾਂਗੀਰ ਤਨੁਸ਼੍ਰੀ ਪੋਦਾਰ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੇ ਨਾਵਲ ਨੂਰਜਹਾਂ ਦੀ ਧੀ (2005) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਾਤਰ ਹੈ।<ref>{{Cite book|last=Podder|first=Tanushree|title=Nur Jahan's Daughter|url=https://archive.org/details/nurjahansdaughte0000podd|publisher=Rupa & Co.|year=2005|isbn=9788129107220|location=New Delhi}}</ref> * ਜਹਾਂਗੀਰ ਨਾਵਲ ਪਿਆਰੀ ਮਹਾਰਾਣੀ ਮੁਮਤਾਜ਼ ਮਹਿਲ: ਨੀਨਾ ਕੌਂਸੁਏਲੋ ਐਪਟਨ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਨਾਵਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਾਤਰ ਹੈ।<ref>{{Cite book|last=Epton|first=Nina Consuelo|title=Beloved Empress Mumtaz Mahal: A Historical Novel|url=https://archive.org/details/belovedempressmu0000epto|publisher=Roli Books|year=1996}}</ref> * ਜਹਾਂਗੀਰ ਨਾਵਲ ਨੂਰਜਹਾਂ: ਜੋਤੀ ਜਾਫਾ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਨਾਵਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪਾਤਰ ਹੈ।.<ref>{{Cite book|last=Jafa|first=Jyoti|title=Nurjahan: A Historical Novel|publisher=Writers Workshop|year=1978|location=India}}</ref> * ਜਹਾਂਗੀਰ ਤਿਮੇਰੀ ਮੁਰਾਰੀ ਦੇ ਨਾਵਲ ਤਾਜ, ਮੁਗਲ ਭਾਰਤ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਇੱਕ ਪਾਤਰ ਹੈ।<ref>{{Cite book|last=Murari|first=Timeri|title=Taj, a Story of Mughal India|url=https://archive.org/details/tajstoryofmughal0000mura|publisher=Penguin|year=2004}}</ref> == ਆਨਲਾਈਨ ਕੰਮ == * {{cite book |last=Emperor of Hindustan |first=Jahangir |translator-last=Price |translator-first=David |date=1829 |title=Memoirs of the Emperor Jahangueir |url=https://archive.org/stream/memoirsofemperor00jaharich#page/n5/mode/2up |location=London |publisher=J. Murray}} * {{cite book |last=Elliot |first=Henry Miers |author-link=Henry Miers Elliot |date=1875 |title=Wakiʼat-i Jahangiri |url=https://archive.org/stream/wakiatijahangiri00jaha#page/n5/mode/2up |location=Lahore |publisher=Sheikh Mubarak Ali}} == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * [[ਜਹਾਂਗੀਰਨਾਮਾ]] == ਹਵਾਲੇ == {{reflist}} == ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ == * {{cite book|title=The Human Record: Sources of Global History. Vol. 2: Since 1500|url=https://archive.org/details/humanrecordsourc0002andr_y8u5|last1=Andrea|first1=Alfred J.|last2=Overfield|first2=James H.|edition=Fifth|year=2005|publisher=Houghton Mifflin|location=Boston|isbn=978-0-618-37041-2}} * {{cite journal|last=Alvi|first=Sajida S.|author-link=Sajida Alvi|year=1989|title=Religion and State during the Reign of Mughal Emperor Jahǎngǐr (1605–27): Nonjuristical Perspectives|journal=Studia Islamica|issue=69|pages=95–119|doi=10.2307/1596069|jstor=1596069}} * {{cite book |last=Balabanlilar |first=Lisa |title=The Emperor Jahangir: Power and Kingship in Mughal India |location=London |publisher=[[I. B. Tauris]] |year=2020 |isbn=9781838600426}} * {{cite journal |last=Findly |first=Ellison B. |date=April–June 1987 |title=Jahāngīr's Vow of Non-Violence |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-oriental-society_april-june-1987_107_2/page/245 |journal=Journal of the American Oriental Society |volume=107 |issue=2 |pages=245–256 |doi=10.2307/602833 |jstor=602833}} * {{Cite book|last1=Gascoigne|first1=Bamber|title=The Great Moghuls|last2=Gascoigne|first2=Christina|publisher=Constable|year=1998|location=London|pages=130–179|oclc=39270860|orig-year=1971}} * {{cite journal |last=Lefèvre |first=Corinne |year=2007 |title=Recovering a Missing Voice from Mughal India: The Imperial Discourse of Jahāngīr (r. 1605–1627) in his Memoirs |journal=Journal of the Economic and Social History of the Orient |volume=50 |issue=4 |pages=452–489 |doi=10.1163/156852007783245034|s2cid=153839580 |url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-00706230/file/Recovering%20a%20Missing%20Voice_JESHO.pdf }} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == {{Wikiquote}} {{Commons category}} * {{Gutenberg author|id=47485}} * [http://www.kforknowledge.com/2011/09/jehangir-and-shah-jehan.html Jehangir and Shah Jehan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120505015507/http://www.kforknowledge.com/2011/09/jehangir-and-shah-jehan.html |date=2012-05-05 }} * [https://web.archive.org/web/20100528145829/http://www.boloji.com/history/012.htm The World Conqueror: Jahangir] * [http://www.jainpedia.org/themes/places/jainism-and-islam/jains-and-the-mughals.html Jains and the Mughals] {{s-start}} {{s-hou|[[ਤੈਮੂਰ ਵੰਸ਼]] || 20 ਸਤੰਬਰ 1569 || 8 ਨਵੰਬਰ 1627}} {{s-reg|}} {{s-bef|before=[[ਅਕਬਰ]]}} {{s-ttl|title=[[ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ]] | years=1605–1627}} {{s-aft|after=[[ਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂ]]}} {{s-end}} {{Mughal Empire}} {{Authority control}} bz1gne9kpf2mz93vve35961g6wdmvfi 0 65790 842228 821757 2026-07-10T17:46:31Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842228 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist | name = ਲਿੰਡਾਹਲ | birth_name = ਟੌਮਸ ਰੌਬਰਟ ਲਿੰਡਾਹਲ | image = | image_size = 180px | birth_date = {{birth date and age|1938|1|28|df=yes}}<ref name=whoswho>{{Who's Who | surname = LINDAHL | othernames =Tomas Robert | id = U24580 | volume = 2015 | edition = online [[Oxford University Press]]}} {{subscription required}}</ref> | birth_place = ਲਿੰਡਾਹਲ, ਸਵੀਡਨ | nationality = ਸਵੀਡਿਸ਼, (ਬਰਤਾਨਵੀ ਨਾਗਰਿਕ) | field = {{Plainlist| * [[ਕੈਂਸਰ ਰਿਸਰਚ]] * [[ਡੀਐਨਏ ਦੀ ਮੁਰੰਮਤ]]<ref name=Lindahl2013>{{cite journal|last1=Lindahl|first1=Tomas|title=My Journey to DNA Repair|journal=Genomics, Proteomics & Bioinformatics|volume=11|issue=1|year=2013|pages=2–7|issn=16720229|doi=10.1016/j.gpb.2012.12.001}}</ref>}} | thesis_title = ਘੋਲ ਵਿੱਚ ਨਿਊਕਲਿਕ ਏਸਿਡ ਦੀ ਸੰਰਚਨਾ ਅਤੇ ਸਥਿਰਤਾ ਤੇ | thesis_year = 1967 | thesis_url = http://libris.kb.se/bib/1308970 | work_institution = {{Plainlist| * [[ਫ਼ਰਾਂਸਿਸ ਕ੍ਰਿਕ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ]] * [[ਲੰਡਨ ਰਿਸਰਚ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ]] * [[ਪ੍ਰਿੰਸਟਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] * [[ਰੌਕੀਫੈਲਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]]}} | alma_mater = {{Plainlist| * [[ਕਾਰੋਲਿੰਸਕਾ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ]] (ਪੀਐੱਚਡੀ)}} | known_for = Clarification of cellular resistance to carcinogens | prizes = {{Plainlist| * [[ਮੈਡੀਕਲ ਸਾਇੰਸਿਜ਼ ਦੀ ਅਕੈਡਮੀ ਯੁਨਾਈਟਡ ਕਿੰਗਡਮ]] (1998) * [[ਰਾਇਲ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦੇ ਫੈਲੋ|ਐਫਆਰਐੱਸ]] (1988) * [[ਰਾਇਲ ਮੈਡਲ]] (2007) * [[ਕੋਪਲੇ ਮੈਡਲ]] (2010) * [[ਰਸਾਇਣ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ]] (2015)}} | website = {{URL|http://www.crick.ac.uk/research/a-z-researchers/emeritus-scientists/tomas-lindahl/}} }} '''ਟੌਮਸ ਰੌਬਰਟ ਲਿੰਡਾਹਲ''' [[ਰਾਇਲ ਸੁਸਾਇਟੀ|FRS]] FMedSci (ਜਨਮ 28 ਜਨਵਰੀ 1938) ਕੈਂਸਰ ਰਿਸਰਚ ਵਿੱਚ ਸਪੈਸ਼ਲਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਇੱਕ ਸਵੀਡਿਸ਼ ਵਿਗਿਆਨੀ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|last1 = Gerken|first1 = T. is|last2 = Girard|first2 = C. A.|last3 = Tung|first3 = Y. -C. L.|last4 = Webby|first4 = C. J.|last5 = Saudek|first5 = V.|last6 = Hewitson|first6 = K. S.|last7 = Yeo|first7 = G. S. H.|last8 = McDonough|first8 = M. A.|last9 = Cunliffe|first9 = S.|last10 = McNeill|doi = 10.1126/science.1151710|first10 = L. A.|last11 = Galvanovskis|first11 = J.|last12 = Rorsman|first12 = P.|authorlink12 = Patrik Rorsman|last13 = Robins|first13 = P.|last14 = Prieur|first14 = X.|last15 = Coll|first15 = A. P.|last16 = Ma|first16 = M.|last17 = Jovanovic|first17 = Z.|last18 = Farooqi|first18 = I. S.|last19 = Sedgwick|first19 = B.|last20 = Barroso|first20 = I.|last21 = Lindahl|first21 = T.|authorlink21 = Tomas Lindahl|last22 = Ponting|first22 = C. P.|authorlink22 = Chris Ponting|last23 = Ashcroft|first23 = F. M.|authorlink23 = Frances Ashcroft|last24 = O'Rahilly|first24 = S.|authorlink24 = Stephen O'Rahilly|last25 = Schofield|first25 = C. J.|title = The Obesity-Associated FTO Gene Encodes a 2-Oxoglutarate-Dependent Nucleic Acid Demethylase|journal = Science|volume = 318|issue = 5855|pages = 1469–1472|year = 2007|pmid = 17991826|pmc = 2668859}}</ref><ref name="scopus">[http://www.scopus.com/authid/detail.url?authorId=7103136259 Tomas Lindahl's publications]<span> indexed by the </span>Scopus<span> bibliographic database, a service provided by </span>Elsevier<span>.</span></ref><ref>{{Cite journal|doi = 10.1038/362709a0|title = Instability and decay of the primary structure of DNA|url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1993-04-22_362_6422/page/708|journal = Nature|volume = 362|issue = 6422|pages = 709–15|year = 1993|last1 = Lindahl|first1 = T.|pmid = 8469282}}</ref><ref>{{Cite journal|doi = 10.1126/science.1056154|title = Human DNA Repair Genes|url = https://archive.org/details/sim_science_2001-02-16_291_5507/page/1284|journal = Science|volume = 291|issue = 5507|pages = 1284–9|year = 2001|last1 = Wood|first1 = R. D.|pmid = 11181991}}</ref><ref>{{Cite journal|doi = 10.1038/356356a0|title = Role of poly(ADP-ribose) formation in DNA repair|url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1992-03-26_356_6367/page/356|journal = Nature|volume = 356|issue = 6367|pages = 356|year = 1992|last1 = Satoh|first1 = M. S.|last2 = Lindahl|first2 = T.}}</ref><ref>{{Cite journal|pmid = 12226667|year = 2002|author1 = Trewick|first1 = S. C.|title = Oxidative demethylation by Escherichia coli AlkB directly reverts DNA base damage|url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2002-09-12_419_6903/page/174|journal = Nature|volume = 419|issue = 6903|pages = 174–8|last2 = Henshaw|first2 = T. F.|last3 = Hausinger|first3 = R. P.|last4 = Lindahl|first4 = T|last5 = Sedgwick|first5 = B|doi = 10.1038/nature00908}}</ref><ref>{{Cite journal|pmid = 15568983|year = 2004|author1 = Barnes|first1 = D. E.|title = Repair and genetic consequences of endogenous DNA base damage in mammalian cells|journal = Annual Review of Genetics|volume = 38|pages = 445–76|last2 = Lindahl|first2 = T|doi = 10.1146/annurev.genet.38.072902.092448}}</ref><ref>{{Cite journal|pmid = 18045533|year = 2007|author1 = Yang|first1 = Y. G.|title = Trex1 exonuclease degrades ssDNA to prevent chronic checkpoint activation and autoimmune disease|url = https://archive.org/details/cell_2007-11-30_131_5/page/873|journal = Cell|volume = 131|issue = 5|pages = 873–86|last2 = Lindahl|first2 = T|last3 = Barnes|first3 = D. E.|doi = 10.1016/j.cell.2007.10.017}}</ref><ref>{{Cite journal|pmid = 16845398|year = 2006|author1 = Crow|first1 = Y. J.|title = Mutations in the gene encoding the 3'-5' DNA exonuclease TREX1 cause Aicardi-Goutières syndrome at the AGS1 locus|journal = Nature Genetics|volume = 38|issue = 8|pages = 917–20|last2 = Hayward|first2 = B. E.|last3 = Parmar|first3 = R|last4 = Robins|first4 = P|last5 = Leitch|first5 = A|last6 = Ali|first6 = M|last7 = Black|first7 = D. N.|last8 = Van Bokhoven|first8 = H|last9 = Brunner|first9 = H. G.|last10 = Hamel|first10 = B. C.|last11 = Corry|first11 = P. C.|last12 = Cowan|first12 = F. M.|last13 = Frints|first13 = S. G.|last14 = Klepper|first14 = J|last15 = Livingston|first15 = J. H.|last16 = Lynch|first16 = S. A.|last17 = Massey|first17 = R. F.|last18 = Meritet|first18 = J. F.|last19 = Michaud|first19 = J. L.|last20 = Ponsot|first20 = G|last21 = Voit|first21 = T|last22 = Lebon|first22 = P|last23 = Bonthron|first23 = D. T.|last24 = Jackson|first24 = A. P.|last25 = Barnes|first25 = D. E.|last26 = Lindahl|first26 = T|doi = 10.1038/ng1845}}</ref> ਇਸ ਨੂੰ ਸਾਲ 2015 ਦਾ ਰਸਾਇਣ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ, ਯੂਐਸਏ ਦੇ ਪਾਲ ਐਲ ਮੋਡਰਿਚ ਅਤੇ ਤੁਰਕੀ ਦੇ ਅਜ਼ੀਜ਼ ਸੈਂਕਰ ਨਾਲ ਡੀਐਨਏ ਦੀ ਮੁਰੰਮਤ ਦੇ ਯੰਤਰਵਤ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਲਈ ਸੰਯੁਕਤ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਲਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਹੈ। <ref name="nyt">{{Cite news|title = Nobel Prize in Chemistry Awarded to Tomas Lindahl, Paul Modrich and Aziz Sancar for DNA Studies|url = http://www.nytimes.com/2015/10/08/science/tomas-lindahl-paul-modrich-aziz-sancarn-nobel-chemistry.html|newspaper = The New York Times|date = 2015-10-07|access-date = 2015-10-07|issn = 0362-4331|first = William J.|last = Broad}}</ref><ref name="NP-20151007">{{Cite news|author = Staff|title = THE NOBEL PRIZE IN CHEMISTRY 2015 - DNA repair – providing chemical stability for life|url = http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2015/popular-chemistryprize2015.pdf|format = [[PDF]]|date = 7 October 2015|work = [[Nobel Prize]]|accessdate = 7 October 2015}}</ref> == ਸਿੱਖਿਆ == ਲਿੰਡਾਹਲ ਸਟਾਕਹੋਮ, ਸਵੀਡਨ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ 1967 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪੀਐੱਚਡੀ,<ref>{{Cite book|last = Lindahl|first = Tomas|title = On the structure and stability of nucleic acids in solution|year = 1967|location = Stockholm|url = http://libris.kb.se/bib/1308970}}</ref> ਅਤੇ ਸਟਾਕਹੋਮ ਵਿੱਚ ਕਾਰੋਲਿੰਸਕਾ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਤੋਂ 1970 ਵਿੱਚ ਚਿਕਿਤਸਾ ਯੋਗਤਾ ਦੀ ਡਾਕਟਰੇਟ ਕੀਤੀ।<ref name="whoswho"><cite class="citation book">[http://www.ukwhoswho.com/view/article/oupww/whoswho/U24580 ''LINDAHL, Tomas Robert'']. </cite></ref> == ਕੈਰੀਅਰ == ਪੀਐੱਚਡੀ ਦੇ ਬਾਅਦ ਲਿੰਡਾਹਲ ਨੇ ਪ੍ਰਿੰਸਟਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਅਤੇ ਰੌਕੀਫੈਲਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਪੋਸਟ ਡਾਕਟੋਰਲ ਖੋਜ ਕੀਤੀ।<ref name="cruk">{{Cite web|url = http://science.cancerresearchuk.org/research/loc/london/lifch/lindahlt/|title = Cancer Research UK Grants & Research – Tomas Lindahl|accessdate = 2008-11-10|archive-date = 2008-05-23|archive-url = https://web.archive.org/web/20080523130254/http://science.cancerresearchuk.org/research/loc/london/lifch/lindahlt/|url-status = dead}}</ref> ਯੁਨਾਈਟਡ ਕਿੰਗਡਮ ਜਾ ਕੇ ਉਸ ਨੇ 1981 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖੋਜਕਾਰ ਦੇ ਤੌਰ ਇੰਪੀਰੀਅਲ ਕੈਂਸਰ ਰਿਸਰਚ ਫੰਡ (ਹੁਣ ਕੈਂਸਰ ਰਿਸਰਚ ਯੂਕੇ) ਵਿੱਚ ਦਾਖਲਾ ਲਿਆ।<ref name="cruk"/> 1986 ਤੋਂ ਇਹ, ਹਰਟਫੋਰਡਸ਼ਾਇਰ ਵਿੱਚ ਕੈਂਸਰ ਰਿਸਰਚ ਯੂਕੇ ਦੇ ਕਲੇਅਰ ਹਾਲ ਰਿਸਰਚ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਰਿਹਾ, 2015 ਤੋਂ ਇਹ ਫ਼ਰਾਂਸਿਸ ਕ੍ਰਿਕ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ।<ref>[http://scienceblog.cancerresearchuk.org/2015/10/07/4-ways-that-tomas-lindahls-nobel-prize-for-chemistry-revolutionised-cancer-research/ "4 ways that Tomas Lindahl’s Nobel Prize for Chemistry revolutionised cancer research"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151008104518/http://scienceblog.cancerresearchuk.org/2015/10/07/4-ways-that-tomas-lindahls-nobel-prize-for-chemistry-revolutionised-cancer-research/ |date=2015-10-08 }}, by Emma Smith, CRUK Science blog, October 7, 2015</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|30em}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1938 ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਵੀਡਿਸ਼ ਵਿਗਿਆਨੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਸਾਇਣ ਸ਼ਾਸਤਰੀ]] 1owuje8frz5l7m8exxfg6iisk1g2jbb 0 66508 842285 841301 2026-07-10T18:53:27Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842285 wikitext text/x-wiki {{ਅਧਾਰ}} [[ਸੁਪਰ ਸਮਰੂਪਤਾ]] ([[ਸੁੱਪਰਸਮਿੱਟਰੀ]]) ਵਿੱਚ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਰੇਕ ਬੁਨਿਆਦੀ [[ਫਰਮੀਔਨ]] ਦਾ ਇੱਕ ਸੁਪਰ ਸਾਥੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ ਬੋਸੋਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਹਰੇਕ ਬੋਸੋਨ ਦਾ ਸੁਪਰ ਸਾਥੀ ਇੱਕ ਫਰਮੀਔਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਪਦਕ੍ਰਮ ਸਮੱਸਿਆ (Hierarchy Problem) ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਯਾਨਿ ਕਿ ਇਹ ਸਮਝਾਉਣ ਲਈ ਕਿ ਜੋ ਕਣ ਕਿਸੇ ਸਮਰੂਪਤਾ (ਹਿਗਜ਼ ਬੋਸੋਨ ਵਾਂਗ) ਦੁਆਰਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਪੈਮਾਨਿਆਂ (GUT, Planck...) ਵੱਲ ਧਕੇਲੇ ਜਾਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਪੁੰਜ ਵਿੱਚ ਰੇਡੀਏਟਿਵ ਸੁਧਾਰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ। ਇਹ ਜਲਦੀ ਹੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿ [[ਸੁਪਰਸਮਰੂਪਤਾ]] ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਦਿਲਚਸਪ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਹਨ: ਇਸਦਾ ਨਾਪ ਵਾਲਾ ਰੂਪ ਜਨਰਲ ਰੀਲੇਟੀਵਿਟੀ (Supergravity) ਦੀ ਇੱਕ ਸਾਖਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਦੀ ਸਥਿਰਤਾ ਲਈ ਮੂਲ ਅੰਗ ਹੈ। ਸੁਪਰਸਮਰੂਪਤਾ ਦਾ [[ਪਦਕ੍ਰਮ ਸਮੱਸਿਆ]]ਵਾਂ ਤੋਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰਨ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਇਹ ਹੈ: ਕਿਉਂਕਿ ਹਰੇਕ ਕਣ ਲਈ ਉਸੇ ਪੁੰਜ ਦਾ ਇੱਕ ਸੁਪਰ ਸਾਥੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਰੇਡੀਏਟਿਵ ਸੁਧਾਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ ਲੂਪ ਇਸਦੇ ਸਬੰਧਿਤ ਸੁਪਰ ਸਾਥੀ ਦੇ ਲੂਪ ਰਾਹੀਂ ਥਿਊਰੀ ਨੂੰ UV ਸੀਮਤ ਛੱਡ ਕੇ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਕੋਈ ਵੀ ਸੁਪਰ ਸਾਥੀ ਅਜੇ ਤੱਕ ਦੇਖਿਆ ਨਹੀਂ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੇਕਰ ਸੁਪਰ ਸਮਰੂਪਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਜਰੂਰ ਹੀ ਤੋੜ ਦਿੱਤੀ ਜਾਏਗੀ (ਇੱਕ ਕੋਮਲ ਨਿਯਮ ਅਧੀਨ, ਜੋ ਸੁਪਰ ਸਮਰੂਪਤਾ ਨੂੰ ਇਸਦੇ ਲਾਭਕਾਰੀ ਲੱਛਣ ਬਰਬਾਦ ਕੀਤੇ ਬਗੈਰ ਤੋੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ)। ਇਸ ਤੋੜ ਦਾ ਸਰਲ ਮਾਡਲ ਮੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੁਪਰ ਸਾਥੀਆਂ ਦੀ ਊਰਜਾ ਜਿਆਦਾ ਨਹੀਂ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ; ਇਹਨਾਂ ਕੇਸਾਂ ਵਿੱਚ, ਸੁਪਰਸਮਰੂਪਤਾ ਨੂੰ ਪਰਖਣ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹਾਡਰਨ ਟਕਰਾਓ ([[ਲਾਰਜ ਹੈਡ੍ਰੌਨ ਕੋਲਾਈਡਰ]]) ਉੱਤੇ ਉਮੀਦ ਹੈ। [[ਹਿਗਜ਼ ਕਣ]] ਇਸੇ ਟਕਰਾਓ ਵਿੱਚ ਖੋਜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ ਸੁਪਰ ਸਾਥੀ ਨਹੀਂ ਖੋਜਿਆ। == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|30em}} == ਹੋਰ ਲਿਖਤਾਂ == {{refbegin}} * [http://www.stringwiki.org/wiki/Supersymmetry_and_Supergravity Supersymmetry and Supergravity] page in [http://www.stringwiki.org/wiki/String_Theory_Wiki String Theory Wiki] lists more books and reviews. {{refend}} === ਸਿਧਾਂਤਿਕ ਜਾਣ-ਪਛਾਣਾਂ, ਮੁਫਤ ਅਤੇ ਔਨਲਾਈਨ === {{refbegin}} * {{cite journal|arxiv=hep-ph/9709356|title= A Supersymmetry Primer|author=S. Martin|year=2011|doi=10.1142/9789812839657_0001|journal=Advanced Series on Directions in High Energy Physics|pages=1–98}} * {{cite arXiv|eprint=hep-th/9612114|title=Introduction to Supersymmetry|author=[[Joseph Lykken|Joseph D. Lykken]]|year=1996}} * {{cite arXiv|eprint=hep-ph/9611409|title=An Introduction to Supersymmetry|author=Manuel Drees|year=1996}} * {{cite arXiv|eprint=hep-th/0101055|title=Introduction to Supersymmetry|author=Adel Bilal|year=2001}} * [http://homepages.uc.edu/~argyrepc/cu661-gr-SUSY/susy2001.pdf An Introduction to Global Supersymmetry] by [[Philip Arygres]], 2001 {{refend}} === ਮੋਨੋਗ੍ਰਾਫ === {{refbegin}} * [http://www.cambridge.org/uk/catalogue/catalogue.asp?isbn=0521857864 Weak Scale Supersymmetry]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923232129/http://www.cambridge.org/uk/catalogue/catalogue.asp?isbn=0521857864 |date=2015-09-23 }} by Howard Baer and Xerxes Tata, 2006. * {{Cite journal | doi = 10.1016/0370-1573(94)00080-M| title = Supersymmetry and quantum mechanics| url = https://archive.org/details/sim_physics-reports_1995-01_251_5-6/page/n2| journal = Physics Reports| volume = 251| issue = 5–6| pages = 267–385| year = 1995| last1 = Cooper | first1 = F. | last2 = Khare | first2 = A. | last3 = Sukhatme | first3 = U. |arxiv = hep-th/9405029 |bibcode = 1995PhR...251..267C }} (arXiv:hep-th/9405029). * {{Cite journal | doi = 10.1007/978-3-642-61194-0| title = Supersymmetric Methods in Quantum and Statistical Physics| year = 1996| last1 = Junker | first1 = G. | isbn = 978-3-540-61591-0}}. * Kane, Gordon L., ''Supersymmetry: Unveiling the Ultimate Laws of Nature'', Basic Books, New York (2001). {{ISBN|0-7382-0489-7}}. * Kane, Gordon L., and Shifman, M., eds. ''The Supersymmetric World: The Beginnings of the Theory'', World Scientific, Singapore (2000). {{ISBN|981-02-4522-X}}. * Müller-Kirsten, Harald J. W., and Wiedemann, Armin, ''Introduction to Supersymmetry'', 2nd ed., World Scientific, Singapore (2010). {{ISBN|978-981-4293-41-9}}. * Weinberg, Steven, ''The Quantum Theory of Fields, Volume 3: Supersymmetry'', Cambridge University Press, Cambridge, (1999). {{ISBN|0-521-66000-9}}. * Wess, Julius, and Jonathan Bagger, ''Supersymmetry and Supergravity'', Princeton University Press, Princeton, (1992). {{ISBN|0-691-02530-4}}. * {{Cite journal | doi = 10.1007/1-4020-4522-0| title = Concise Encyclopedia of Supersymmetry| year = 2003| isbn = 978-1-4020-1338-6}} {{refend}} === ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਉੱਤੇ === {{refbegin}} * {{cite journal | author=Bennett GW; Muon (g−2) Collaboration | title=Measurement of the negative muon anomalous magnetic moment to 0.7 ppm | journal=Physical Review Letters | volume=92 | issue=16 | year=2004 | pages=161802 | pmid=15169217 | doi=10.1103/PhysRevLett.92.161802 | bibcode=2004PhRvL..92p1802B|arxiv = hep-ex/0401008 | last2=Bousquet | last3=Brown | last4=Bunce | last5=Carey | last6=Cushman | last7=Danby | last8=Debevec | last9=Deile | last10=Deng | last11=Dhawan | last12=Druzhinin | last13=Duong | last14=Farley | last15=Fedotovich | last16=Gray | last17=Grigoriev | last18=Grosse-Perdekamp | last19=Grossmann | last20=Hare | last21=Hertzog | last22=Huang | last23=Hughes | last24=Iwasaki | last25=Jungmann | last26=Kawall | last27=Khazin | last28=Krienen | last29=Kronkvist | last30=Lam | display-authors=29 }} * Brookhaven National Laboratory (Jan. 8, 2004). ''[http://www.bnl.gov/bnlweb/pubaf/pr/2004/bnlpr010804.htm New g−2 measurement deviates further from Standard Model] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170126064538/https://www.bnl.gov/bnlweb/pubaf/pr/2004/bnlpr010804.htm |date=2017-01-26 }}.'' Press Release. * Fermi National Accelerator Laboratory (Sept 25, 2006). ''[http://www.fnal.gov/pub/presspass/press_releases/CDF_meson.html Fermilab's CDF scientists have discovered the quick-change behavior of the B-sub-s meson.]'' Press Release. {{refend}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{britannica|574582|Supersymmetry (physics)}} * [http://profmattstrassler.com/articles-and-posts/lhcposts/what-do-current-mid-august-2011-lhc-results-imply-about-supersymmetry/ What do current LHC results (mid-August 2011) imply about supersymmetry?] Matt Strassler * [https://twiki.cern.ch/twiki/bin/view/AtlasPublic/SupersymmetryPublicResults#Early_2011_Data_5_CONF_Notes ATLAS Experiment Supersymmetry search documents] * [https://twiki.cern.ch/twiki/bin/view/CMSPublic/PhysicsResultsSUS CMS Experiment Supersymmetry search documents] * [http://www.cosmosmagazine.com/node/714 "Particle wobble shakes up supersymmetry"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061102131608/http://www.cosmosmagazine.com/node/714 |date=2006-11-02 }}, ''Cosmos'' magazine, September 2006 * [http://www.bbc.co.uk/news/science-environment-14680570 LHC results put supersymmetry theory 'on the spot'] BBC news 27/8/2011 * [http://www.bbc.co.uk/news/science-environment-20300100 SUSY running out of hiding places] BBC news 12/11/2012 * {{cite web |url=http://skullsinthestars.com/2013/08/22/supersymmetry-in-optics/ |title=Supersymmetry in optics? |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |date=August 22, 2013 |website=skullsinthestars.com |publisher=Skulls in the Stars |access-date=August 23, 2016 |quote=blog}} {{Particles}} {{String theory topics |state=collapsed}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿਧਾਂਤਿਕ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਅੰਦਰ ਧਾਰਨਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੁਪਰਸਮਿੱਟਰੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਟੈਂਡਰਡ ਮਾਡਲ ਤੋਂ ਪਰੇ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] pokk1eqninesxyijb4tzkn8ccq1tgqc 0 66514 842305 820120 2026-07-10T19:15:29Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 5 books for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842305 wikitext text/x-wiki '''M-ਥਿਊਰੀ''' ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਥਿਊਰੀ ਹੈ ਜੋ ਸੁੱਪਰਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸਥਿਰ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਇੱਕ ਥਿਊਰੀ ਦੀ ਹੋਂਦ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 1995 ਦੇ ਬਸੰਤ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਦੱਖਣੀ ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਦੀ ਯੂਨੀਵਰਸਟੀ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਕਾਨਫਰੰਸ ਵਿੱਚ ਐਡਵਰਡ ਵਿੱਟਨ ਦੁਆਰਾ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ। ਵਿੱਟਨ ਨੇ ਐਲਾਨ ਨੇ ਦੂਜੀ ਸੁੱਪਰਸਟਰਿੰਗ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਖੋਜ ਕਾਰਜ ਵਿੱਚ ਉਤੇਜਨਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। == ਕਿਸਮਾਂ == 1990 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਸਟਰਿੰਗ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਮੰਨਿਆ ਕਿ 5 ਵੱਖਰੀਆਂ ਸੁਪਰਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀਆਂ ਹਨ: type I, type IIA, type IIB, ਅਤੇ ਹੀਟਰੋਟਿਕ ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਦੇ ਦੋ ਰੂਪ (SO(32) ਅਤੇ E8×E8) ਹਨ| ਸੋਚ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਇਹਨਾਂ 5 ਉਮੀਦਵਾਰ ਥਿਊਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਸ਼ੁੱਧ ਥਿਊਰੀਔਫਐਵਰਿਥਿੰਗ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਥਿਊਰੀ ਇੱਕ ਉਹ ਸੀ ਜਿਸਦੀ ਨਿਮਰ-ਊਰਜਾ-ਹੱਦ, 10 ਸਪੇਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅਯਾਮਾਂ ਜੋ 4 ਤੱਕ ਸੁੰਗੇੜੇ ਗਏ ਹਨ, ਸਾਡੇ ਦੇਖੇ ਗਏ ਅੱਜ ਦੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦੇ ਸਨ| ਹੁਣ ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਤਸਵੀਰ ਗਲਤ ਸੀ ਤੇ 5- ਸੁਪਰਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀਆਂ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਉੱਪਰ ਦੱਸੇ ਦੋਹਰੇ ਗੁਣਾਂ ਕਾਰਨ ਮੇਲ ਖਾਂਦੀਆਂ ਸਨ| ਇਹਨਾਂ ਦੋਹੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਸੁਝਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ 5 ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀਆਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੋਰ ਮੂਲ M-theory ਦੀਆਂ ਸਪੈਸ਼ਲ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਹਨ| === ਸਪੇਸ ਸਮਾਂ ਅਯਾਮਾਂ ਦੇ ਮੁਤਾਬਕ ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ === ==== ਕਿਸਮ – Bosonic==== * ਅਯਾਮ- 26 * ਵਿਵਰਣ -ਸਿਰਫ bosons, ਕੋਈ fermions ਨਹੀਂ, ਸਿਰਫ ਬਲਾਂ ਤੱਕ ਮਤਲਬ ਹੈ, ਪਦਾਰਥ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਖੁੱਲੇ ਤੇ ਬੰਦ ਸਟਰਿੰਗ ; * ਮੁੱਖ ਦੋਸ਼ : ਇੱਕ ਕਾਲਪਨਿਕ ਕਣ ਜਿਸਨੂੰ, tachyon, ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਥਿਊਰੀ ਵਿੱਚ ਅਸਥਿਰਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ| ==== ਕਿਸਮ-I ==== * ਅਯਾਮ- 10 * ਵਿਵਰਣ- ਬਲਾਂ ਤੇ ਪਦਾਰਥ ਵਿੱਚ ਸੁਪਰਸਮਰੂਪਤਾ Supersymmetry, ਖੁੱਲੇ ਤੇ ਬੰਦ ਸਟਰਿੰਗ; * ਕੋਈ ਟੈੱਕਨ ਨਹੀਂ ; * ਸਮੂਹ ਸਮਰੂਪਤਾ SO(32) ਹੈ| ==== ਕਿਸਮ-IIA ==== * ਅਯਾਮ- 10 * ਵਿਵਰਣ- ਬਲਾਂ ਤੇ ਪਦਾਰਥ ਵਿੱਚ ਸੁਪਰ ਸਮਰੂਪਤਾ, ਸਿਰਫ ਬੰਦ ਸਟਰਿੰਗ ਹੀ D-branes ਨਾਲ ਬੰਨੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ; * ਕੋਈ ਟੈੱਕਨ ਨਹੀਂ; ਪੁੰਜਹੀਣ fermions ਆਪਣੇ ਅਕਸ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ| ==== ਕਿਸਮ- IIB ==== * ਅਯਾਮ- 10 * ਵਿਵਰਣ- ਬਲਾਂ ਤੇ ਪਦਾਰਥ ਵਿੱਚ ਸੁਪਰਸਮਰੂਪਤਾ, ਸਿਰਫ ਬੰਦ ਸਟਰਿੰਗ ਹੀ D-branes ਨਾਲ ਬੰਨੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; * ਕੋਈ ਟੈੱਕਨ ਨਹੀਂ; * ਪੁੰਜਹੀਣ fermions ਆਪਣੇ ਅਕਸ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ| ==== ਕਿਸਮ- HO==== * ਅਯਾਮ-10 * ਵਿਵਰਣ- ਬਲਾਂ ਤੇ ਪਦਾਰਥ ਵਿੱਚ ਸੁਪਰਸਮਰੂਪਤਾ, ਸਿਰਫ ਬੰਦ ਸਟਰਿੰਗ ਹੀ D-branes ਨਾਲ ਬੰਨੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; * ਕੋਈ ਟੈੱਕਨ ਨਹੀਂ; * heterotic, ਯਾਨਿ ਕਿ ਸੱਜੇ ਤੇ ਖੱਬੇ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਸਟਰਿੰਗ ਵੱਖਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; * ਸਮੂਹ ਸਮਰੂਪਤਾ SO(32) ਹੈ| === ਨੋਟਸ === {{notelist}} === ਹਵਾਲੇ === {{reflist|30em}} ==== ਕਿਸਮ- HE ==== * ਅਯਾਮ- 10 * ਵਿਵਰਣ- ਬਲਾਂ ਤੇ ਪਦਾਰਥ ਵਿੱਚ ਸੁਪਰਸਮਰੂਪਤਾ, ਸਿਰਫ ਬੰਦ ਸਟਰਿੰਗ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; * ਕੋਈ ਟੈੱਕਨ ਨਹੀਂ; heterotic, * ਯਾਨਿ ਕਿ ਸੱਜੇ ਤੇ ਖੱਬੇ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਸਟਰਿੰਗ ਵੱਖਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; * ਸਮੂਹ ਸਮਰੂਪਤਾ E8×E8 ਹੁੰਦੀ ਹੈ| === ਗ੍ਰੰਥ-ਸੂਚੀ === {{refbegin|30em}} * {{cite journal|arxiv=0806.1218 |title={{math|''N''{{=}}6}} superconformal Chern-Simons-matter theories, M2-branes and their gravity duals|doi=10.1088/1126-6708/2008/10/091|date=2008|last1=Aharony|first1=Ofer|last2=Bergman|first2=Oren|last3=Jafferis|first3=Daniel Louis|last4=Maldacena|first4=Juan|journal=Journal of High Energy Physics|volume=2008|issue=10|pages=091|bibcode = 2008JHEP...10..091A }} * {{cite journal |last1=Alday |first1=Luis |last2=Gaiotto |first2=Davide |last3=Tachikawa |first3=Yuji |date=2010 |title=Liouville correlation functions from four-dimensional gauge theories |journal=Letters in Mathematical Physics |volume=91 |issue=2 |pages=167–197 |arxiv = 0906.3219 |bibcode = 2010LMaPh..91..167A |doi = 10.1007/s11005-010-0369-5 }} * {{cite journal |last1=Banks |first1=Tom |last2=Fischler |first2=Willy |last3=Schenker |first3=Stephen |last4=Susskind |first4=Leonard |date=1997 |title=M theory as a matrix model: A conjecture |journal=Physical Review D |volume=55 |issue=8 |pages=5112–5128 |doi=10.1103/physrevd.55.5112 |bibcode=1997PhRvD..55.5112B |arxiv = hep-th/9610043 }} * {{cite book |last1=Becker |first1=Katrin |last2=Becker |first2=Melanie |last3=Schwarz |first3=John |title=String theory and M-theory: A modern introduction |date=2007 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-86069-7}} * {{cite journal |last1=Bergshoeff |first1=Eric |last2=Sezgin |first2=Ergin |last3=Townsend |first3=Paul |date=1987 |title=Supermembranes and eleven-dimensional supergravity |journal=Physics Letters B |volume=189 |issue=1 |pages=75–78 |bibcode = 1987PhLB..189...75B |doi = 10.1016/0370-2693(87)91272-X |url=https://pure.rug.nl/ws/files/14453122/1987PhysLettBBergshoeff4.pdf }} * {{cite journal |last1=Candelas |first1=Philip |last2=Horowitz |first2=Gary |last3=Strominger |first3= Andrew |last4=Witten |first4=Edward |date=1985 |title=Vacuum configurations for superstrings |journal=Nuclear Physics B |volume=258 |issue= |pages=46–74|bibcode = 1985NuPhB.258...46C |doi=10.1016/0550-3213(85)90602-9 }} * {{cite book |last=Connes |first=Alain |date=1994 |title=Noncommutative Geometry |url=https://archive.org/details/noncommutativege0000conn |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-185860-5}} * {{cite journal |last1=Connes |first1=Alain |last2=Douglas |first2=Michael |last3=Schwarz |first3=Albert |date=1998 |title=Noncommutative geometry and matrix theory |journal=Journal of High Energy Physics |volume=19981 |issue=2 |page=003 | doi = 10.1088/1126-6708/1998/02/003 |bibcode=1998JHEP...02..003C |arxiv = hep-th/9711162 }} * {{cite journal |last1=Cremmer |first1=Eugene |last2=Julia |first2=Bernard |last3=Scherk |first3=Joel |date=1978 |title=Supergravity theory in eleven dimensions |url=https://archive.org/details/sim_physics-letters-b_physics-letters_1978-06-19_76_4/page/409 |journal=Physics Letters B |volume=76 |issue=4 |pages=409–412 |bibcode = 1978PhLB...76..409C |doi = 10.1016/0370-2693(78)90894-8 }} * {{cite journal |last1=Dimofte |first1=Tudor |last2=Gaiotto |first2=Davide |last3=Gukov |first3=Sergei |date=2010 |title=Gauge theories labelled by three-manifolds |journal=Communications in Mathematical Physics |volume=325 |issue=2 |pages=367–419 |doi=10.1007/s00220-013-1863-2 |bibcode=2014CMaPh.325..367D |url=http://authors.library.caltech.edu/43760/ |arxiv=1108.4389 |access-date=2019-08-26 |archive-date=2020-09-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200918121625/https://authors.library.caltech.edu/43760/ |url-status=dead }} * {{cite journal |last=Dine |first=Michael |arxiv=hep-th/0003175 |title=TASI Lectures on M Theory Phenomenology |date=2000 |doi=10.1142/9789812799630_0006 |journal=Strings, Branes and Gravity|pages=545–612 |isbn=978-981-02-4774-4 }} * {{cite journal |last1=Dirac |first1=Paul |date=1962 |title=An extensible model of the electron |journal=Proceedings of the Royal Society of London |volume=268 |issue=1332 |series=A. Mathematical and Physical Sciences |pages=57–67 |doi=10.1098/rspa.1962.0124|bibcode=1962RSPSA.268...57D }} * {{cite journal |last1=Duff |first1=Michael |date=1996 |title=M-theory (the theory formerly known as strings) |journal=International Journal of Modern Physics A |volume=11 |issue=32 |pages=6523–41 |bibcode=1996IJMPA..11.5623D |doi=10.1142/S0217751X96002583 |arxiv = hep-th/9608117 }} * {{cite journal |last1=Duff |first1=Michael |date=1998 |title=The theory formerly known as strings |url=https://archive.org/details/sim_scientific-american_1998-02_278_2/page/64 |journal=Scientific American |volume=278 |issue=2 |pages=64–9 |doi=10.1038/scientificamerican0298-64|bibcode=1998SciAm.278b..64D }} * {{cite journal |last1=Duff |first1=Michael |last2=Howe |first2=Paul |last3=Inami |first3=Takeo |last4=Stelle |first4=Kellogg |date=1987 |title=Superstrings in {{math|''D''{{=}}10}} from supermembranes in {{math|''D''{{=}}11}} |journal=Nuclear Physics B |volume=191 |issue=1 |pages=70–74 |doi=10.1016/0370-2693(87)91323-2|bibcode=1987PhLB..191...70D |url=http://cds.cern.ch/record/175621 }} * {{cite journal |last1=Gaiotto |first1=Davide |last2=Moore |first2=Gregory |last3=Neitzke |first3=Andrew |date=2013 |title=Wall-crossing, Hitchin systems, and the WKB approximation |journal=Advances in Mathematics |volume=2341 |pages=239–403 |arxiv = 0907.3987 |doi = 10.1016/j.aim.2012.09.027 }} * {{cite book |last1=Greene |first1=Brian |title=The Elegant Universe: Superstrings, Hidden Dimensions, and the Quest for the Ultimate Theory |date=2000 |publisher=Random House |isbn=978-0-9650888-0-0|title-link=The Elegant Universe: Superstrings, Hidden Dimensions, and the Quest for the Ultimate Theory }} * {{cite book |last=Griffiths |first=David |title=Introduction to Quantum Mechanics |date=2004 |publisher=Pearson Prentice Hall |isbn=978-0-13-111892-8 }} * {{cite journal |last1=Hořava |first1=Petr |last2=Witten |first2=Edward |date=1996a |title=Heterotic and Type I string dynamics from eleven dimensions |journal=Nuclear Physics B |volume=460 |issue=3 |pages=506–524 |arxiv = hep-th/9510209 |bibcode = 1996NuPhB.460..506H |doi = 10.1016/0550-3213(95)00621-4 }} * {{cite journal |last1=Hořava |first1=Petr |last2=Witten |first2=Edward |date=1996b |title=Eleven dimensional supergravity on a manifold with boundary |journal=Nuclear Physics B |volume=475 |issue=1 |pages=94–114 |arxiv = hep-th/9603142 |bibcode = 1996NuPhB.475...94H |doi = 10.1016/0550-3213(96)00308-2 }} * {{cite journal |last1=Hull |first1=Chris |last2=Townsend |first2=Paul |date=1995 |title=Unity of superstring dualities |journal=Nuclear Physics B |volume=4381 |issue=1 |pages=109–137 |arxiv = hep-th/9410167 |bibcode=1995NuPhB.438..109H |doi=10.1016/0550-3213(94)00559-W }} * {{cite journal |last1=Khovanov |first1=Mikhail |date=2000 |title=A categorification of the Jones polynomial |journal=Duke Mathematical Journal |volume=1011 |issue=3 |pages=359–426 |doi=10.1215/S0012-7094-00-10131-7|arxiv=math/9908171 }} * {{cite journal|last1=Klebanov |first1=Igor |last2=Maldacena |first2=Juan |title=Solving Quantum Field Theories via Curved Spacetimes |journal=[[Physics Today]] |date=2009 |url=http://www.sns.ias.edu/~malda/Published.pdf |page=28 |doi=10.1063/1.3074260 |volume=62 |issue=1 |bibcode=2009PhT....62a..28K |deadurl=bot: unknown |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100610021741/http://www.sns.ias.edu/~malda/Published.pdf |archivedate=2010-06-10 |df= }} * {{cite journal | last1=Maldacena| first1=Juan | title=The Large {{math|''N''}} limit of superconformal field theories and supergravity | journal=Advances in Theoretical and Mathematical Physics | volume=2 | date=1998 | pages=231–252 | arxiv=hep-th/9711200|bibcode = 1998AdTMP...2..231M | doi=10.1063/1.59653 }} * {{cite journal|title=The Illusion of Gravity |last=Maldacena |first=Juan |date=2005 |journal=Scientific American |url=http://www.sns.ias.edu/~malda/sciam-maldacena-3a.pdf |bibcode=2005SciAm.293e..56M |volume=293 |pages=56–63 |doi=10.1038/scientificamerican1105-56 |issue=5 |pmid=16318027 |deadurl=bot: unknown |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131110061237/http://www.sns.ias.edu/~malda/sciam-maldacena-3a.pdf |archivedate=2013-11-10 |df= }} * {{cite journal| title=Magnetic monopoles as gauge particles?| last1= Montonen| first1=Claus| last2=Olive| first2=David| journal=Physics Letters B | volume=72| issue=1| date=1977| pages= 117–120 | bibcode= 1977PhLB...72..117M| doi= 10.1016/0370-2693(77)90076-4| url= http://cds.cern.ch/record/422232}} * {{cite journal | author=Moore, Gregory | title=What is&nbsp;... a Brane? | journal=Notices of the AMS | date=2005 | url=http://www.ams.org/notices/200502/what-is.pdf | accessdate=6 August 2016 | page=214 | volume=52 | archive-date=19 ਸਤੰਬਰ 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200919164649/http://www.ams.org/notices/200502/what-is.pdf | url-status=dead }} * {{cite web |url=http://www.physics.rutgers.edu/~gmoore/FelixKleinLectureNotes.pdf |title=Lecture Notes for Felix Klein Lectures |last1=Moore |first1=Gregory |date=2012 |accessdate=14 August 2013}} * {{cite journal |last1=Nahm |first1=Walter |date=1978 |title=Supersymmetries and their representations |journal=Nuclear Physics B |volume=135 |issue=1 |pages=149–166 |bibcode = 1978NuPhB.135..149N |doi = 10.1016/0550-3213(78)90218-3 |url=http://cds.cern.ch/record/132743 }} * {{cite journal |last1=Nekrasov |first1=Nikita |last2=Schwarz |first2=Albert |date=1998 |title=Instantons on noncommutative {{math|'''R'''⁴}} and (2,0) superconformal six dimensional theory |url=https://archive.org/details/sim_communications-in-mathematical-physics_1998_198_3/page/689 |journal=Communications in Mathematical Physics |volume=198 |issue=3 |pages=689–703 |doi=10.1007/s002200050490|bibcode=1998CMaPh.198..689N |arxiv = hep-th/9802068 }} * {{cite book | last1=Peskin| first=Michael| last2=Schroeder| first2=Daniel |title=An Introduction to Quantum Field Theory | url=https://archive.org/details/introductiontoqu0000pesk|date=1995 |publisher=Westview Press |isbn=978-0-201-50397-5 }} * {{cite journal |last1=Randall |first1=Lisa |last2=Sundrum |first2=Raman |date=1999 |title=An alternative to compactification |journal=Physical Review Letters |volume=83 |issue=23 |pages=4690–4693 |doi=10.1103/PhysRevLett.83.4690 |arxiv=hep-th/9906064 |bibcode = 1999PhRvL..83.4690R }} * {{cite journal |last1=Seiberg |first1=Nathan |last2=Witten |first2=Edward |date=1999 |title=String Theory and Noncommutative Geometry |journal=Journal of High Energy Physics |volume=1999 | doi = 10.1088/1126-6708/1999/09/032 | page=032 | issue = 9 |bibcode=1999JHEP...09..032S |arxiv = hep-th/9908142 }} * {{cite journal |last1=Sen |first1=Ashoke |date=1993 |title=Electric-magnetic duality in string theory |url=https://archive.org/details/sim_nuclear-physics-b_1993-08-30_404_1-2/page/109 |journal=Nuclear Physics B |volume=404 |issue=1 |pages=109–126 |arxiv = hep-th/9207053 |bibcode = 1993NuPhB.404..109S |doi=10.1016/0550-3213(93)90475-5}} * {{cite journal |last1=Sen |first1=Ashoke |date=1994a |title=Strong-weak coupling duality in four-dimensional string theory |journal=International Journal of Modern Physics A |volume=9 |issue=21 |pages=3707–3750 |bibcode=1994IJMPA...9.3707S |doi=10.1142/S0217751X94001497 |arxiv = hep-th/9402002 }} * {{cite journal |last1=Sen |first1=Ashoke |date=1994b |title=Dyon-monopole bound states, self-dual harmonic forms on the multi-monopole moduli space, and {{math|''SL''(2,'''Z''')}} invariance in string theory |url=https://archive.org/details/sim_physics-letters-b_1994-06-16_329_2-3/page/217 |journal=Physics Letters B |volume=329 |issue=2 |pages=217–221 |doi=10.1016/0370-2693(94)90763-3|arxiv = hep-th/9402032 |bibcode = 1994PhLB..329..217S }} * {{cite journal |last1=Strominger |first1=Andrew |date=1990 |title=Heterotic solitons |journal=Nuclear Physics B |volume=343 |issue=1 |pages=167–184 |bibcode = 1990NuPhB.343..167S |doi = 10.1016/0550-3213(90)90599-9 }} * {{cite journal |last1= van Nieuwenhuizen |first1=Peter |title=Supergravity |url= https://archive.org/details/physics-reports_1981-02_68_4/page/n2 |journal= Physics Reports |volume=68 |issue=4 |pages=189–398 |doi=10.1016/0370-1573(81)90157-5 |date= 1981|bibcode=1981PhR....68..189V }} * {{cite book |last1=Wald |first1=Robert |title=General Relativity |url=https://archive.org/details/generalrelativit0000wald |date=1984 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-87033-5 }} * {{Cite journal |last1=Witten |first1=Edward |title=Quantum Field Theory and the Jones Polynomial |url=https://archive.org/details/sim_communications-in-mathematical-physics_1989-03_121_3/page/n2 |journal=Communications in Mathematical Physics |volume=121 |issue=3 |pages=351–399 |date=1989 |mr=0990772 |bibcode = 1989CMaPh.121..351W |doi = 10.1007/BF01217730 }} * {{cite journal |last1=Witten |first1=Edward |date=1995 |title=String theory dynamics in various dimensions |journal=Nuclear Physics B |volume=443 |issue=1 |pages=85–126 |doi=10.1016/0550-3213(95)00158-O|arxiv = hep-th/9503124 |bibcode = 1995NuPhB.443...85W }} * {{cite arXiv |last=Witten |first=Edward |eprint=0905.2720 |title=Geometric Langlands from six dimensions |class=hep-th |date=2009 }} * {{cite journal |last1=Witten |first1=Edward |date=2012 |title=Fivebranes and knots |journal=Quantum Topology |volume=3 |issue=1 |pages=1–137 |doi=10.4171/QT/26 |arxiv=1101.3216 }} * {{cite book |last= Woit |first= Peter |title= Not Even Wrong: The Failure of String Theory and the Search for Unity in Physical Law |url= https://archive.org/details/notevenwrongfail00woit |publisher= Basic Books |date= 2006 |page= [https://archive.org/details/notevenwrongfail00woit/page/105 105] |isbn= 0-465-09275-6}} * {{Cite book| first1 = Shing-Tung | last1 = Yau | first2 = Steve | last2 = Nadis | date = 2010 | title = The Shape of Inner Space: String Theory and the Geometry of the Universe's Hidden Dimensions | url = https://archive.org/details/shapeofinnerspac0000yaus | publisher = Basic Books | isbn = 978-0-465-02023-2 }} * {{cite book |last=Zee |first=Anthony |title=Quantum Field Theory in a Nutshell|url=https://archive.org/details/isbn_9780691140346 |edition= 2nd |date=2010 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-14034-6 }} * {{cite book |last1=Zwiebach |first1=Barton |title=A First Course in String Theory |url=https://archive.org/details/firstcourseinstr0002edzwie |date=2009 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-88032-9}} {{refend}} == ਲੋਕ-ਪ੍ਰਿਯਤਾ == *[http://www.bbc.co.uk/science/horizon/2001/paralleluni.shtml bbc-horizon: parallel-uni] — 2002 feature documentary by [[Horizon (British TV series)|BBC Horizon]], episode [[Parallel Universes (film)|Parallel Universes]] focus on history and emergence of M-theory, and scientists involved. *[https://www.pbs.org/wgbh/nova/physics/elegant-universe.html pbs.org-nova: elegant-uni] — 2003 [[Emmy Award]]-winning, three-hour miniseries by [[Nova (American TV program)|Nova]] with [[Brian Greene]], adapted from his [[The Elegant Universe]] (original [[PBS]] broadcast dates: October 28, 8–10 p.m. and November 4, 8–9 p.m., 2003). == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == *[http://superstringtheory.com/ Superstringtheory.com]—The "Official String Theory Web Site", created by Patricia Schwarz. References on string theory and M-theory for the layperson and expert. * [http://www.math.columbia.edu/~woit/wordpress/ Not Even Wrong]—[[Peter Woit]]'s blog on physics in general, and string theory in particular. {{String theory topics |state=collapsed}} {{Authority control}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ]] 6ild3nkrsy726gvhgrpv7eu7r323s31 0 66644 842234 838387 2026-07-10T17:56:26Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842234 wikitext text/x-wiki {{other uses}} {{Spacetime|cTopic=Types}} [[ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] ਵਿੱਚ, '''ਸਪੇਸਟਾਈਮ''' ([[ਸਪੇਸ-ਟਾਈਮ]], [[ਸਪੇਸ ਟਾਈਮ]] ਜਾਂ [[ਸਪੇਸ-ਟਾਈਮ ਨਿਰੰਤਰਤਾ]]) ਇੱਕ ਗਣਿਤਿਕ ਮਾਡਲ ਹੈ ਜੋ [[ਸਪੇਸ]] ਅਤੇ [[ਟਾਈਮ]] ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਅੰਦਰੂਨੀ ਤੌਰ ਤੇ ਬੁਣੀ ਹੋਈ [[ਨਿਰੰਤਰਤਾ]] ਵਿੱਚ ਮਿਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਡੇ [[ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ]] ਦਾ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਆਮਤੌਰ ਤੇ ਇੱਕ [[ਯੁਕਲਿਡੀਅਨ ਸਪੇਸ]] ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਪੇਸ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਅਯਾਮਾਂ ਦੀ ਬਣੀ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਟਾਈਮ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਯਾਮ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਚੌਥੇ ਅਯਾਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਪੇਸ ਅਤੇ ਟਾਈਮ ਨੂੰ [[ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਸਪੇਸ]] ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਿੰਗਲ [[ਮੈਨੀਫੋਲਡ]] ਵਿੱਚ ਮੇਲਦੇ ਹੋਏ, [[ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ]]ਆਂ ਨੇ ਮਹਤੱਵਪੂਰਨ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਭੌਤਿਕੀ [[ਥਿਊਰੀ]]ਆਂ ਸਰਲ ਬਣਾਈਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਸੁੱਪਰਗਲੈਕਟਿਕ (ਅਕਾਸ਼ੀ) ਅਤੇ ਸੂਖਮ, ਦੋਹਾਂ ਪੱਧਰਾਂ ਉੱਤੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੀ ਕਾਰਜਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਇੱਕਸਾਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵਿਵਰਣ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। [[ਗੈਲੀਲੀਅਨ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਤੋਂ ਸਾਪੇਖਿਕ ਗਤੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਧਾਰਨਾ, ਜੋ ਇਹ ਗੱਲ ਪਕੜੀਂ ਬੈਠੀ ਸੀ ਕਿ [[ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੀ ਸ਼ਕਲ|ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੀ 3 D ਸ਼ਕਲ]] [[ਟਾਈਮ]] ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੈ, ਨੂੰ ਸੋਧਦੇ ਹੋਏ [[ਅਲਬ੍ਰਟ ਆਈਨਸਟਾਈਨ]] ਦੀ [[ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਦੀ ਥਿਊਰੀ ਨੇ 1905 ਵਿੱਚ ਸਪੇਸ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਡਾਇਮੈਨਸ਼ਨਾਂ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਇੱਕ ਡਾਇਮੈਨਸ਼ਨ ਨੂੰ [[ਕਾਇਨੇਮੈਟਿਕਸ]] ਨਾਲ ਅੰਦਰੂਨੀ ਤੌਰ ਤੇ ਬੁਣਿਆ ਦਰਸਾਇਆ। ਵੱਖਰੀਆਂ [[ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਦੀ ਇਨ੍ਰਸ਼ੀਅਲ ਫਰੇਮ|ਇਨ੍ਰਸ਼ੀਅਲ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮਾਂ]] ਨਾਲ ਸਾਪੇਖਿਕ ਗਤੀ ਵਿੱਚ ਔਬਜ਼ਰਵਰਾਂ (ਦਰਸ਼ਕਾਂ) ਦੁਆਰਾ ਇਹ ਸਬੰਧਤ ਵੇਰਵੇ ਖਾਲੀ ਸਪੇਸ ਰਾਹੀਂ ਇੱਕ ਸਥਿਰ [[ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ]] ਦੇ ਵਾਅਦੇ ਉੱਤੇ ਬੁਨਿਆਦਬੱਧ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। 1908 ਵਿੱਚ, [[ਹਰਮਾੱਨ ਮਿੱਕੋਵਸਕੀ]] ਨੇ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਦੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਹੋਰ ਫੈਲਾਓਂਦੇ ਹੋਏ, ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਦੀ ਇੱਕ ਰੇਖਾਗਣਿਤਿਕ ਵਿਆਖਿਆ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਦੇ ਮਾਡਲ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਿੱਗਲ ਚਾਰ-ਅਯਾਮੀ ਨਿਰੰਤ੍ਰਤਾ ਦੇ [[ਘਟਨਾ (ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ|ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਘਟਨਾਵਾਂ]] ਦੀ ਇੱਕ ਏਕੀਕ੍ਰਿਤ [[ਵੈਕਟਰ ਸਪੇਸ]] ਵਿੱਚ ਘੋਲ਼ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸ ਨੂੰ ਹੁਣ [[ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਸਪੇਸ]] ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੇ- ਜੋ ਓਸ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਉਦਾਹਰਨ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਗਣਿਤਸ਼ਾਸਤਰੀ ਹੁਣ ਇੱਕ 4&#x2011;ਅਯਾਮੀ [[ਮੈਨੀਫੋਲਡ]] ਪੁਕਾਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਮਾਡਲ ਦਾ ਰੇਖਾਗਣਿਤਿਕ ਲੱਛਣ [[ਸਪੇਸਟਾਈਮ#ਸਪੇਸਟਾਈਮ_ਅੰਤ੍ਰਾਲ|ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅੰਤ੍ਰਾਲ]] ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਵਿੱਚ ਜੜਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਮੈਨੀਫੋਲਡ ਉੱਤੇ ਦੂਰੀ ਨੂੰ ਨਾਪਦਾ ਹੈ। ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਨੇ ਹੋਰ ਅੱਗੇ [[ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਦੀ ਥਿਊਰੀ ਵਿੱਚ ਵਕ੍ਰਿਤ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਦੀ ਅਪਣੀ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਨਾਲ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੀ। ਹੋਰ ਅਜੋਕੇ ਕੰਮ ਨੇ ਵੀ ਕੁਆਂਟਾਇਜ਼ੇਸ਼ਨ ਰਾਹੀਂ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਨੂੰ ਇੱਕ ਡਿਸਕ੍ਰੀਟ (ਅਨਿਰੰਤਰ) ਲੱਛਣ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। {{anchor|ਇਤਿਹਾਸ}} == ਜਾਣ-ਪਛਾਣ == {{anchor|ਜਾਣ-ਪਛਾਣ}} {{anchor|ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ}} === ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ === <!-- NOTE TO FUTURE EDITORS!!! THIS SECTION IS INTENDED TO PROVIDE A GENTLE INTRODUCTION TO SPACETIME. TO THE LIMIT OF WHAT IS FEASIBLE, AVOID MATHEMATICS. IF YOU ARE EAGER TO SHARE YOUR KNOWLEDGE OF SOME HIGHLY TECHNICAL MATERIAL, PUT YOUR CONTRIBUTION IN ONE OF THE LATER SECTIONS OF THIS ARTICLE AND NOT HERE. WE SHOULD ENDEAVOR TO KEEP THIS INTRODUCTION UNDERSTANDABLE BY THE MAIN TARGET AUDIENCE, WHICH I HAVE ENVISIONED TO BE A TYPICAL HIGH SCHOOL SCIENCE STUDENT. --> [[ਸਪੇਸਟਾਈਮ#ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਸਾਰਾਂਸ਼|'''''ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਸਾਰਾਂਸ਼ ਹਿੱਸੇ ਲਈ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ'''''<br/> <small>'''ਨੋਟ: ਮੋਬਾਈਲ ਵਰਤੋਂਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਸੰਖੇਪ ਹਿੱਸਾ ਸਾਰਾਂਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਆਸ਼ੀਲ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ''' ਅੰਦਰੂਨੀ ਵਿਕੀਲਿੰਕਾਂ ਦੇ ਚੰਗੀ ਤਰਾਂ ਕੰਮ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ-ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਟੈਬ ਖੋਲਣ ਵਾਸਤੇ ''ਦੱਬ ਕੇ ਰੱਖਣ'' ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਪੈ ਸਕਦੀ ਹੈ.</small>]]<ref group=note><small>'''ਨੋਟ:''' ਅੰਦਰੂਨੀ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ-ਸੰਪ੍ਰਕਾਂ ਵਾਲੇ ਨੇਵੀਗੇਸ਼ਨ ਮਸਲਿਆਂ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ, ਮੋਬਾਈਲ ਫੋਨ ਵਰਤੋਂਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਿੱਸਾ ਸ਼ਾਰਾਂਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਸਾਰੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨੂੰ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਤੱਕ ਵਾਪਿਸ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਫੈਲਾ ਲੈਣ। </ref> ਗੈਰ-ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ [[ਕਲਾਸੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ]] [[ਸਮਾਂ|ਸਮੇਂ]] ਨੂੰ ਨਾਪ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਆਪਕ ਮਾਤਰਾ ਵਜੋਂ ਮਾਪਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸਾਰੀ ਥਾਂ ਤੇ ਇੱਕਸਾਰ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਸਪੇਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੈ। ਕਲਾਸੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਮਾਂ ਬੀਤਣ ਦੀ ਇੱਕ ਸਥਿਰ ਦਰ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ [[ਨਿਰੀਖਕ]] ਦੀ ਗਤੀ ਜਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਹਰਲੀ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਤੋਂ ਸੁਤੰਤਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ<ref>{{cite web|last1=Rynasiewicz|first1=Robert|title=Newton's Views on Space, Time, and Motion|url=https://plato.stanford.edu/entries/newton-stm/|website=Stanford Encyclopedia of Philosophy|publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University|accessdate=24 March 2017}}</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਇਹ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਪੇਸ ਯੂਕਲਿਡਨ ਹੈ, ਅਰਥਾਤ, ਇਹ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਪੇਸ ਆਮ ਸਮਝ ਦੀ ਰੇਖਾ-ਗਣਿਤ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੀ ਹੈ.<ref>{{cite book|last1=Davis|first1=Philip J.|title=Mathematics & Common Sense: A Case of Creative Tension|url=https://archive.org/details/mathematicscommo0000davi|date=2006|publisher=A.K. Peters|location=Wellesley, Massachusetts|isbn=9781439864326|page=[https://archive.org/details/mathematicscommo0000davi/page/86 86]}}</ref> [[ਸਪੈਸ਼ਲ ਰੀਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ, ਸਮਾਂ ਸਪੇਸ ਦੇ ਤਿੰਨ ਖੇਤਰਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਜਿਸ ਦਰ ਦੁਆਰਾ ਇਕ ਵਸਤੂ ਦੇ ਲਈ ਗੁਜ਼ਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਬਜੈਕਟ ਦੇ ਗਤੀ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਦਰਸ਼ਕ ਦੇ ਸਾਪੇਖਿਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਗੈਰ-ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ [[ਕਲਾਸੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ]] [[ਸਮਾਂ|ਸਮੇਂ]] ਨੂੰ ਨਾਪ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਆਪਕ ਮਾਤਰਾ ਵਜੋਂ ਮਾਪਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸਾਰੀ ਥਾਂ ਤੇ ਇੱਕਸਾਰ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਸਪੇਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੈ। ਕਲਾਸੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਮਾਂ ਬੀਤਣ ਦੀ ਇੱਕ ਸਥਿਰ ਦਰ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ [[ਨਿਰੀਖਕ]] ਦੀ ਗਤੀ ਜਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਹਰਲੀ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਤੋਂ ਸੁਤੰਤਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ<ref>{{cite web|last1=Rynasiewicz|first1=Robert|title=Newton's Views on Space, Time, and Motion|url=https://plato.stanford.edu/entries/newton-stm/|website=Stanford Encyclopedia of Philosophy|publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University|accessdate=24 March 2017}}</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਇਹ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਪੇਸ ਯੂਕਲਿਡਨ ਹੈ, ਅਰਥਾਤ, ਇਹ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਪੇਸ ਆਮ ਸਮਝ ਦੀ ਰੇਖਾ-ਗਣਿਤ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੀ ਹੈ.<ref>{{cite book|last1=Davis|first1=Philip J.|title=Mathematics & Common Sense: A Case of Creative Tension|url=https://archive.org/details/mathematicscommo0000davi|date=2006|publisher=A.K. Peters|location=Wellesley, Massachusetts|isbn=9781439864326|page=[https://archive.org/details/mathematicscommo0000davi/page/86 86]}}</ref>, [[ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]], ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ, ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਇੱਕ ਸਮਝ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ [[ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਫੀਲਡਾਂ]] ਫੀਲਡ ਦੇ ਬਾਹਰ ਦੇ ਕਿਸੇ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਦੁਆਰਾ ਦੇਖੇ ਜਾਣ ਤੇ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੇ ਵਕਤ ਦੇ ਲਾਂਘੇ ਨੂੰ ਧੀਮਾ ਕਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਗਣਿਤਿਕ ਤੌਰ ਤੇ, ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਇੱਕ [[ਮੈਨੀਫੋਲਡ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਇੱਕ [[ਟੌਪੌਲੌਜੀਕਲ ਸਪੇਸ]] ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸਥਾਨਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਹਰੇਕ ਬਿੰਦੂ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਯੁਕਿਲਡਨ ਸਪੇਸ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਜੁਲਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਮਾਨਤਾ ([[ਤੁੱਲਤਾ]]) ਮੁਤਾਬਿਕ, ਬਹੁਤ ਸੂਖਮ ਪੈਮਾਨਿਆਂ ਉੱਤੇ, ਕੋਈ ਗੋਲਬ ਪੱਧਰਾ (ਫਲੈਟ) ਦਿਸਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite web|last1=Rowland |first1=Todd |title=Manifold |url=http://mathworld.wolfram.com/Manifold.html |website=Wolfram Mathworld |publisher=Wolfram Research|accessdate=24 March 2017}}</ref> ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪੱਧਰ ਦੇ ਪੈਮਾਨੇ (ਫੈਕਟਰ) ਉੱਤੇ, <math>c</math> (ਪ੍ਰੰਪ੍ਰਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ [[ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ]] ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਸਪੇਸ ਵਿੱਚ ਨਾਪੇ ਜਾਂਦੇ [[ਡਿਸਟੈਂਸ]] (ਦੂਰੀ) ਨੂੰ, ਵਕਤ ਵਿੱਚ ਨਾਪੇ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਦੂਰੀਆਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ [[ਸਕੇਲ]] (ਪੈਮਾਨੇ) [[ਫੈਕਟਰ]] (ਹਿੱਸੇ) ਦਾ [[ਮੈਗਨੀਟਿਊਡ]] (ਮੁੱਲ) (ਸਪੇਸ ਵਿੱਚ ਤਕਰੀਬਨ {{val|300000|ul=km|fmt=commas}} ਜੋ ਵਕਤ ਅੰਦਰ 1&nbsp;ਸਕਿੰਟ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ), ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਇਹ ਸੱਚਾਈ ਜੁੜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਦਾ ਇੱਕ [[ਮੈਨੀਫੋਲਡ]] (ਬਹੁ-ਪਰਤ) ਹੋਣਾ ਇਹ ਅਰਥ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਕਿ, ਸਧਾਰਨ, ਗੈਰ-ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਸਪੀਡਾਂ ਅਤੇ ਸਧਾਰਨ, ਇਨਸਾਨੀ-ਪੈਮਾਨੇ ਦੀਆਂ ਦੂਰੀਆਂ ‘ਤੇ, ਬਹੁਤ ਤੁੱਛ ਹੀ ਅਜਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇਨਸਾਨ ਦੇਖ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜੋ ਓਸ ਦੇਖੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਵੱਖਰਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੋਵੇਗਾ ਜੇਕਰ ਸੰਸਾਰ ਯੁਕਿਲਡਨ ਕਿਸਮ ਦਾ ਹੁੰਦਾ। ਅਜਿਹਾ ਸਿਰਫ ਮੱਧ-1800ਵੇਂ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਦੇ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਨਾਪਾਂ, ਜਿਵੇਂ [[ਫਿਜ਼ੀਆਊ ਐਕਸਪੈਰੀਮੈਂਟ]] ਅਤੇ [[ਮਾਈਕਲਸਨ-ਮੋਰਲੇਅ ਐਕਸਪੈਰੀਮੈਂਟ]] ਦੀ ਕਾਢ ਨਾਲ ਹੀ ਹੋਇਆ ਸੀ ਕਿ ਯੁਕਿਲਡਨ ਸਪੇਸ ਦੀ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਧਾਰਨਾ ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਅਨੁਮਾਨਾਂ ਦੇ ਬਨਾਮ ਨਿਰੀਖਣ ਦਰਮਿਆਨ ਬੁੱਝਾਰਤ ਭਰੀ ਬੇਮੇਲਤਾ (ਅੰਤਰ) ਨੋਟ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।<ref name="French">{{cite book|last1=French|first1=A.P.|title=Special Relativity|date=1968|publisher=CRC Press|location=[[Boca Raton, Florida]]|isbn=0748764224|pages=35–60}}</ref> ਚੀਜ਼ਾਂ ਜੋ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰਦੀਆਂ ਹਨ ''ਘਟਨਾਵਾਂ'' ਕਹੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਕ ਘਟਨਾ ਉਹ ਚੀਜ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅੰਦਰ ਕਿਸੇ ਇਕਲੌਤੇ ([[ਸਿੰਗਲ]]) ਬਿੰਦੂ ਉੱਤੇ ਤੁਰੰਤ ਵਾਪਰਦੀ ਹੈ, ਜੋ “ਕੋ-ਆਰਡੀਨੇਟ ਸਿਸਟਮ” ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕਾਂ ''x, y, z ਅਤੇ t'' ਦੇ ਇੱਕ ਸੈੱਟ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਘਟਨਾਵਾਂ ਨਾ ਤਾਂ ਵਕਤ ਵਿੱਚ ਅਰਸਾ ([[ਡਿਊਰੇਸ਼ਨ]]) ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ, ਨਾ ਹੀ ਸਪੇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਪਲ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਾਪੇਖਿਕਤਾ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪ੍ਰਦ੍ਰਸ਼ਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਨ ਲਈ ਖਾਸਤੌਰ ਤੇ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸ਼ਬਦ- [[ਸਪਾਰਕ]] (ਚਿੰਗਾਰੀਆਂ), ਪਟਾਕੇ, ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਾਲੇ ਬੰਬ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਿਲਦੀਆਂ ਜੁਲਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ- ਘਟਨਾਵਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸੀਮਤ ਅਰਸੇ ਅਤੇ ਪਲ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਤੁੱਲ ਸ਼ਬਦ, ਗਣਿਤਿਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਉਲਟ, ਜੋ ਕਿਉਂਕਿ ਕੋਈ ਅਰਸਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ, ਕੋਈ ਸਪੀਡ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ ਅਤੇ ਗਤੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਰਾਹੀਂ ਕਿਸੇ ਕਣ ਦਾ ਰਸਤਾ ([[ਪਥ]]) ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਨਿਰੰਤਰ ਲੜੀ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਇੱਕ ਰੇਖਾ ਰਚਣ ਵਾਸਤੇ ਇਕੱਠੀ ਜੋੜੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਰਾਹੀਂ ਕਿਸੇ ਕਣ ਦੀ [[ਪ੍ਰੋਗ੍ਰੈੱਸ]] (ਵਿਕਾਸ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਰੇਖਾ ਨੂੰ ਕਣ ਦੀ [[ਸੰਸਾਰ ਰੇਖਾ]] ਜਾਂ ''ਵਰਲਡ ਲਾਈਨ'' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="Collier"/>{{rp|105}} {{anchor|Figure 1-1}} [[File:Observer in special relativity.svg|thumb|ਚਿੱਤਰ 1-1. ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ''ਔਬਜ਼ਰਵਰ'' ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸਧਾਰਨ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਰਥ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਅੰਦਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ]] [[ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਵਿੱਚ, ਇੱਕ [[ਔਬਜ਼ਰਵਰ]], ਰੈਫ਼੍ਰੈਂਸ ਦੀ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਫ੍ਰੇਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਨਾਪੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਜਾਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸੈੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਰਤੋਂ [[ਔਬਜ਼ਰਵਰ]] ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਸਧਾਰਨ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਰਥ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਫਰਕ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮਾਂ ਵਿਰਾਸਤੀ ਤੌਰ ਤੇ ਗੈਰ-ਸਥਾਨਿਕ ਬਣਤਰਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਕੋਈ ਅਰਥ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ ਕਿ ਕਿਸੇ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਦੀ ਕੋਈ [[ਲੋਕੇਸ਼ਨ]] ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਚਿੱਤਰ&nbsp;1&#8209;1 ਵਿੱਚ, ਕਲਪਨਾ ਕਰੋ ਕਿ ਕੋਈ ਵਿਗਿਆਨੀ ਘੜੀਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਸੰਘਣੀ ਜਾਲ਼ੀ ਦੇ ਨਿਯੰਤ੍ਰਨ ([[ਕੰਟ੍ਰੋਲ]]) ਅਧੀਨ ਹੈ, ਜੋ ਉਸਦੀ ਅਜਿਹੀ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ ਅੰਦਰ [[ਸਿੰਕ੍ਰੋਨਾਇਜ਼]] (ਮੇਲ) ਕੀਤੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਸਪੇਸ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਡਾਇਮੈਨਸ਼ਨਾਂ ([[ਅਯਾਮ]]ਾਂ) ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਫੈਲਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਅਪਣੀ ਪਹੁੰਚ ਅੰਦਰ ਵਾਪਰ ਰਹੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੇ [[ਵਕਤ]] ਅਤੇ [[ਪੁਜੀਸ਼ਨ]] ਨੂੰ ਨਾਪਣ ਲਈ ਘੜੀਆਂ ਦੇ ਜਾਲੀਦਾਰ-ਢਾਂਚੇ ਦੀ ਵਰਤੋ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਬਦ [[ਔਬਜ਼ਰਵਰ]], ਇੱਕ [[ਇਨ੍ਰਸ਼ੀਅਲ]] [[ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ]] ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਘੜੀਆਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਦੇ ਸਾਰੇ [[ਐਨਸੈਂਬਲ]] ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref name="Taylor">{{cite book|last1=Taylor|first1=Edwin F.|last2=Wheeler|first2=John Archibald|title=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity|date=1966|publisher=Freeman|location=San Francisco|isbn=071670336X|edition=1st|url=http://www.eftaylor.com/download.html#special_relativity|accessdate=14 April 2017}}</ref>{{rp|17–22}} ਇੱਕ ਨਮੂਨੇ ਦਾ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਕਿਸੇ ਘਟਨਾ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਅਤੇ ਰਿਕਾਰਡ ਹੋਣ ਦਰਮਿਆਨ ਕੋਈ ਵਕਤ ਦੀ ਦੇਰੀ ਨਹੀਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ। ਵਾਸਤਵਿਕ ਜਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ, ਕਿਸੇ ਸਿਗਨਲ ([[ਸੰਕੇਤ]]) ਦੇ ਨਿਕਾਸ [[ਐਮਿਸ਼ਨ]] ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਪਛਾਣ ([[ਡਿਟੈਕਸ਼ਨ]]) ਦਰਮਿਆਨ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਦੇਰੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਫੇਰ ਵੀ, ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਦੇ [[ਡਾਟਾ ਰਿਡਕਸ਼ਨ]] ਵਿੱਚ, ਸਿਗਨਲ ਦੇ ਰਿਸੀਵ ਕਰਨ ਦੇ ਵਕਤ ਨੂੰ ਇਸਦਾ ਅਸਲੀ ਵਕਤ ਪਰਿਵਰਤਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇਸ ਤਰਾਂ ਸੋਧਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਨਮੂਨੇ ਦੀਆਂ ਘੜੀਆਂ ਦੀ ਜਾਲ਼ੀ ਦੁਆਰਾ ਇਸਨੂੰ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੋਣਾ ਸੀ। [[ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ]] (ਸਿਗਨਲ ਸੰਚਾਰ ਦੇਰੀ ਵਾਲਾ ਹਿੱਸਾ ਕੱਢ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਦ) ਨਾਪੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਜਾਂ ਨਿਰੀਖਣ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਬਨਾਮ ਦੇਖੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ (ਜੋ ਅਜਿਹੀਆਂ ਸੋਧਾਂ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ) ਵਿੱਚ ਫਰਕ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕੋਈ ਕੀ ਨਾਪਦਾ/ਨਿਰੀਖਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਬਨਾਮ ਕੋਈ ਕੀ ਦੇਖਦਾ ਹੈ, ਦਰਮਿਆਨ ਫਰਕ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਤੋਂ ਅਸਫ਼ਲ ਰਹਿਣਾ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਗਲਤੀ ਦਾ ਸੋਮਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।<ref>{{cite journal|last1=Scherr|first1=Rachel E.|last2=Shaffer|first2=Peter S.|last3=Vokos|first3=Stamatis|title=Student understanding of time in special relativity: Simultaneity and reference frames|journal=American Journal of Physics|date=July 2001|volume=69|issue=S1|pages=S24–S35|doi=10.1119/1.1371254|url=https://arxiv.org/ftp/physics/papers/0207/0207109.pdf|accessdate=11 April 2017}}</ref> {{anchor|ਇਤਿਹਾਸ}} === ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਫਿਲਾਸਫੀ === {{main|ਸਪੇਸ ਅਤੇ ਟਾਈਮ ਦੀ ਫਿਲਾਸਫੀ}} ਪੁਰਾਤਨ ਇੰਕਾ ਸਮਿਆਂ ਦੌਰਾਨ, ਜੋ ਮਲਟੀਪਲ ਸਦੀਆਂ{{when|date=May 2017}} ਤੱਕ ਫੈਲਦੇ ਹਨ, [[ਇੰਕਾ]]ਵਾਂ ਨੇ ਸਪੇਸ ਅਤੇ ਟਾਈਮ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਸਿੰਗਲ ਧਾਰਨਾ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪੁਕਾਰਿਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ [[ਪਾਚਾ (ਇੰਕਾ ਮਾਈਥੌਲੌਜੀ|ਪਾਚਾ]] ({{lang-qu|pacha}}, {{lang-ay|pacha}}) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite web |url=http://revistas.ucm.es/ghi/05566533/articulos/REAA9494110155A.PDF |title=Pacha: un concepto andino de espacio y tiempo. &#124; Manga Quespi &#124; Revista Española de Antropología Americana |publisher=Revistas.ucm.es |date= |accessdate=2016-12-17 |archive-date=5 ਨਵੰਬਰ 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101105152313/http://revistas.ucm.es/ghi/05566533/articulos/REAA9494110155A.PDF |dead-url=yes }}</ref><ref>{{cite book|last1=Steele|first1=Paul R.|last2=Allen|first2=Catherine J.|title=Handbook of Inca Mythology|url=https://archive.org/details/isbn_9791576073543|date=2004|publisher=ABC-Clio|location=Santa Barbara, California|isbn=1576073548|page=[https://archive.org/details/isbn_9791576073543/page/86 86]}}</ref> [[ਆਂਦੇ]] ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਮਿਲਦੀ ਜੁਲਦੀ ਸਮਝ ਕਾਇਮ ਰੱਖੀ। <ref>{{cite book|last1=Ardener|first1=Shirley|title=Women and space: ground rules and social maps|date=1997|publisher=Berg|location=Oxford|isbn=0854967281|page=36|edition=2nd}}</ref> {{expand section|date=May 2017}} === ਇਤਿਹਾਸ === {{main | ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ}} [[ਸਪੇਸਟਾਈਮ#ਇਤਿਹਾਸ ਸਾਰਾਂਸ਼|''''' ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਹਿੱਸਾ ਸਾਰਾਂਸ਼ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ''''']] {{multiple image | direction = vertical | width = 220 | image1 = Michelson-Morley experiment conducted with white light.png <!-- | caption1 = --> | image2 = MichelsonMorleyAnimationDE.gif | caption2 = ਚਿੱਤਰ 1-2. ਮਾਇਕਲਸਨ ਅਤੇ ਮੋਰਲੇ ਨੂੰ ਉਮੀਦ ਸੀ ਕਿ ਏਇਥਰ ਰਾਹੀਂ ਗਤੀ, ਅਪਣੇ ਯੰਤਰਾਂ ਦੀਆਂ ਦੋਵੇਂ ਬਾਹਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਰਮਿਆਨ ਇੱਕ ਡਿੱਫ੍ਰੈਂਸ਼ੀਅਲ ਫੇਜ਼ ਸ਼ਿਫਟ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਨੈਗਟਿਵ ਨਤੀਜੇ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਲੌਜੀਕਲ ਵਿਆਖਿਆ, ਏਇਥਰ ਡ੍ਰੈਗਿੰਗ, ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਰਸਤੇ ਤੋਂ ਹਟਣ ਦੇ ਨਰੀਖਣ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਨਹੀਂ ਹੈ. }} ਮੱਧ-1800ਵੇਂ ਦਹਾਕੇ ਤੋਂ, [[ਆਰਾਗੋ ਸਪੌਟ]] ਅਤੇ [[ਫਿਜ਼ਿਆਉ-ਫੋਕਾਲਟ ਅਪਰੇਟਸ|ਹਵਾ ਬਨਾਮ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ ਦੇ ਡਿਫ੍ਰੈਂਸ਼ੀਅਲ ਨਾਪਾਂ]] ਦੇ ਨਿਰੀਖਣ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਗਏ ਕਈ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਦੁਆਰਾ [[ਕੌਰਪੁਸਕਲਿਉਰ ਥਿਊਰੀ ਔਫ ਲਾਈਟ|ਕੌਰਪਿਉਸਕਿਉਲਰ ਥਿਊਰੀ]] ਤੋਂ ਉਲਟ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਤਰੰਗ ਫਿਤ੍ਰਤ ਸਿੱਧ ਕੀਤੀ ਗਈ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਰਹੀ ਸੀ।<ref>{{cite book|last1=Hughes|first1=Stefan|title=Catchers of the Light: Catching Space: Origins, Lunar, Solar, Solar System and Deep Space|date=2013|publisher=ArtDeCiel Publishing|location=Paphos, Cyprus|isbn=9781467579926|pages=202–233|url=https://books.google.com/books?id=iZk5OOf7fVYC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false|accessdate=7 April 2017}}</ref> ਤਰੰਗਾਂ ਤੋਂ ਭਾਵ ਸੀ ਕਿਸੇ ਮਾਧਿਅਮ ਦੀ ਹੋਂਦ ਜੋ ਤਰੰਗਾਂ ਬਣਾਉਂਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਇਹਨਾਂ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਵਜੋਂ ਪਰਿਕਲਪਿਤ [[ਚਮਕਦਾਰ ਏਇਥਰ]] ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਾਪਣ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਨੇ ਵਿਰੋਧਾਭਾਸ ਵਾਲ਼ੇ ਨਤੀਜੇ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਏ। ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, 1851 ਦੇ [[ਫਿਜ਼ਿਆਉ ਪ੍ਰਯੋਗ]] ਨੇ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਵਹਿ ਰਹੇ ਪਾਣੀ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਪੀਡ ਦੇ ਜੋੜ ਨਾਲ਼ੋਂ ਪਾਣੀ ਦੇ ਰਿਫ੍ਰੈਕਸ਼ਨ ਇੰਡੈਕਸ ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਮਾਤਰਾ ਜਿੰਨੀ ਘੱਟ ਸੀ। ਹੋਰ ਮਸਲਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ, ਰੈਫ੍ਰੈਕਸ਼ਨ (ਜੋ ਵੇਵਲੈਂਥ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ) ਦੇ ਇੰਡੈਕਸ ਉੱਤੇ ਇਸ ਪ੍ਰਯੋਗ ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਵਜੋਂ ਮਿਲੀ ਅੰਸ਼ਿਕ [[ਏਇਥਰ-ਡ੍ਰੈਗਿੰਗ]] ਦੀ ਨਿਰਭਰਤਾ ਨੇ ਸਖਤ ਨਤੀਜੇ ਵੱਲ ਲਿਜਾਂਦਾ ਕਿ ਏਇਥਰ ਤਤਕਾਲ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਵੱਖਰੇ ਰੰਗਾਂ ਵਾਸਤੇ ਵੱਖਰੀਆਂ ਸਪੀਡਾਂ ਨਾਲ ਵਹਿੰਦਾ ਹੈ। <ref name=Stachel>{{cite book |last=Stachel |first=John |editor1-last=Kox |editor1-first=A. J. |editor2-last=Eisenstaedt |editor2-first=Jean |title=The Universe of General Relativity |publisher=Birkhäuser |location=Boston |date=2005 |pages=1–13 |chapter=Fresnel’s (Dragging) Coefficient as a Challenge to 19th Century Optics of Moving Bodies. |isbn=081764380X |url=http://www.bu.edu/cphs/files/2015/04/2005_Fresnel.pdf |archive-url=https://www.webcitation.org/6phb8M8gM?url=http://www.bu.edu/cphs/files/2015/04/2005_Fresnel.pdf |archive-date=13 ਅਪ੍ਰੈਲ 2017 |access-date=13 ਅਗਸਤ 2017 |dead-url=no }}</ref> 1887 ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ [[ਮਾਈਕਲਸਨ-ਮੋਰਲੇ ਪ੍ਰਯੋਗ]] (Fig.&nbsp;1&#8209;2) ਨੇ ਧਰਤੀ ਦੀਆਂ ਗਤੀਆਂ ਦੇ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਡਿਫ੍ਰੈਂਸ਼ੀਅਲ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾਇਆ, ਭਾਵੇਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ ਉੱਤੇ ਪਰਿਕਲਪਿਤ ਏਇਥਰ, ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਸੰਭਵ ਵਿਆਖਿਆ, ਸੰਪੂਰਨ ਏਇਥਰ ਡ੍ਰੈਗਿੰਗ, [[ਸਥੈੱਲਰ ਅਬੈਰੇਸ਼ਨ]] ਦੇ ਨਿਰੀਖਣ ਨਾਲ ਮੇਲ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦੀ ਸੀ। (Fig.&nbsp;1&#8209;3).<ref name="French"/> {{multiple image | direction = vertical | width = 220 | image1 = Aberrationseasons.svg <!-- | caption1 = --> | image2 = Stellar aberration versus the dragged aether.gif | caption2 = ਚਿੱਤਰ 1-3. (top) ਸਟੈੱਲਰ ਅਬੈਰੇਸ਼ਨ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਸਾਲ ਦੇ ਵੱਖਰੇ ਸਮਿਆਂ ਉੱਤੇ ਵੱਖਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। (bottom) ''ਏਇਥਰ ਡ੍ਰੈਗਿੰਗ''—ਥਿਊਰੀ ਜੋ ਇੱਕ ਵਾਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ ਉੱਤੇ ਏਇਥਰ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨ ਪ੍ਰਤਿ ਅਯੋਗਤਾ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ- ਸਟੈੱਲਰ ਅਬੇਰੇਸ਼ਨ ਨਾਲ ਮੇਲ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦੀ ਹੈ।<ref group="ਵਾਧੂ ਵੇਰਵਿਆਂ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ"> ਸਟੈੱਲਰ ਅਬੈਰੇਸ਼ਨ ਉਦੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਦੀ ਗਤੀ ਤਾਰੇ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦੇ ਰਸਤੇ ਪ੍ਰਤਿ ਇੱਕ ਸਮਕੋਣ ਤੇ ਕੰਪੋਨੈਂਟ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਚਿੱਤਰ.&nbsp;1&#8209;3 (bottom left) ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਬੈਰੇਸ਼ਨ ਦਾ ਨਿਰੀਖਤ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਿਵੇਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਕਿਸੇ ਤਾਰੇ ਨੂੰ ਆਈਪੀਸ ਅੰਦਰ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਕਰਨ ਲਈ, ਟੈਲੀਸਕੋਪ ਜਰੂਰ ਹੀ ਤਾਰੇ ਦੀ ਵਾਸਤਵਿਕ ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਦੀ ਗਤੀ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਘੁਮਾਉ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਚਿੱਤਰ.&nbsp;1&#8209;3 (bottom right) ਅਨੁਮਾਨਿਤ ਏੋਇਥਰ (ਨੀਲੇ ਰੰਗ ਵਿੱਚ) ਅੰਦਰ ਪਾਈ ਗਈ ਇੱਕ ਟੈਲੀਸਕੋਪ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿਵੇਂ ਏਇਥਰ ਡ੍ਰੈਗਿੰਗ- ਜੇਕਰ ਵਾਸਤਵਿਕ ਹੋਵੇ- ਧਰਤੀ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਟੈਲੀਸਕੋਪਾਂ ਲਈ ਅਬੈਰੇਸ਼ਨ ਨੂੰ ਅਲੋਪ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਾਰੇ ਦੀ ਅਨੁਮਾਨਿਤ ਲੋਕੇਸ਼ਨ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਹੀ ਆਈਪੀਸਾਂ ਅੰਦਰ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੋਵੇਗਾ। </ref> }} 1889 ਵਿੱਚ [[ਜੌਰਜ ਫ੍ਰਾਂਸਿਸ ਫਿਟਜ਼ਗ੍ਰਾਲਡ]] ਅਤੇ 1892 ਵਿੱਚ [[ਹੈਂਡ੍ਰਿਕ ਲੌਰੰਟਜ਼]] ਨੇ ਸੁਤੰਤਰ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਰੱਖਿਆ ਕਿ ਸਥਿਰ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਏਇਥਰ ਰਾਹੀਂ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੀਆਂ ਪਦਾਰਥਕ ਵਸਤੂਆਂ ਭੌਤਿਕੀ ਤੌਰ ਤੇ ਅਪਣੇ ਲਾਂਘੇ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਇੰਨੀ ਕੁ ਮਾਤਰਾ ਜਿੰਨਾ ਗਤੀ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮਾਈਕਲਸਨ-ਮੋਰਲੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਦੇ ਨੈਗਟਿਵ ਨਤੀਜਿਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਲਈ ਲਾਜ਼ਮੀ ਸੀ। (ਗਤੀ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਦੇ ਸਮਕੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਲੰਬਾਈ ਤਬਦੀਲੀ ਨਹੀਂ ਵਾਪਰਦੀ।) 1904 ਤੋਂ, ਲੌਰੰਟਜ਼ ਨੇ ਅਪਣੀ ਥਿਊਰੀ ਵਿੱਚ ਇਸਤਰਾਂ ਵਿਸਥਾਰ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਸਨੇ ਉਹਨਾਂ ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ ਨਾਲ ਰਸਮੀ ਤੌਰ ਤੇ ਮਿਲਦੀਆ਼ ਜੁਲਦੀਆਂ ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕੀਤੀ ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਾਦ ਵਿੱਚ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਨੇ ਵਿਓਂਤਬੰਦ ਕੀਤਾ (ਯਾਨਿ ਕਿ, [[ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟ੍ਰਾਂਸਫੌਰਮ]]), ਪਰ ਬੁਨਿਆਦੀ ਤੌਰ ਤੇ ਜਰਾ ਵੱਖਰੀ ਵਿਆਖਿਆ ਨਾਲ ਵਿਓਂਤਬੰਦ ਕੀਤਾ। [[ਡਾਇਨਾਮਿਕਸ (ਮਕੈਨਿਕਸ)|ਡਾਇਨਾਮਿਕਸ]] (ਫੋਰਸਾਂ ਅਤੇ ਟੋਰਕਾਂ ਅਯੇ ਗਤੀ ਉੱਤੇ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ) ਦੀ ਇੱਕ ਥਿਊਰੀ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਉਸਦੀ ਥਿਊਰੀ ਨੇ ਪਦਾਰਥ ਦੇ ਭੌਤਿਕੀ ਰਚਣਹਾਰਿਆਂ ਦੇ ਵਾਸਤਵਿਕ ਭੌਤਿਕੀ ਤਰੋੜ-ਮਰੋੜ ਨੂੰ ਮੰਨਿਆ, ਅਤੇ ਇਸਨੇ ਨਿਰੀਖਣ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਣ ਯੋਗ ਵਿਭਿੰਨ ਭੌਤਿਕੀ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ।<ref name="Pais">{{cite book|last1=Pais|first1=Abraham|title=""Subtle is the Lord-- ": The Science and the Life of Albert Einstein|url=https://archive.org/details/subtleislordscie00pais|date=1982|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=019853907X|edition=11th}}</ref>{{rp|163–174}} ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਜਿਆਦਾਤਰ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਕੰਟ੍ਰੈਕਸ਼ਨ [[ਟ੍ਰਓਟਨ-ਨੋਬਲ ਐਕਸਪੈਰੀਮੈਂਟ]] ਜਾਂ [[ਰੇਲੀਘ ਅਤੇ ਬ੍ਰੇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ]]ਾਂ ਵਰਗੇ ਅਜਿਹੇ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪਛਾਣਮਯੋਗ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।<ref name="Miller">{{cite book|last1=Miller|first1=Arthur I.|title=Albert Einstein's Special Theory of Relativity|date=1998|publisher=Springer-Verlag|location=New York|isbn=0387948708}}</ref>{{rp|64}} ਫੇਰ ਵੀ, ਇਸਦੇ ਨੈਗਟਿਵ ਨਤੀਜੇ ਮਿਲੇ, ਅਤੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਦੀ ਉਸਦੀ 1904 ਦੀ ਥਿਊਰੀ ਅੰਦਰ, ਲੌਰੰਟਜ਼ ਨੇ ਇਹਨਾਂ ਨੈਗਟਿਵ ਨਤੀਜਿਆਂ ਬਾਰੇ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਇਹ ਉਸਦੀਆਂ ਟ੍ਰਾਂਸਫੌਰਮਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਲਾਜ਼ਮੀ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਸਨ। ਪੋਆਇਨਕੇਅਰ ਨੇ, ਲੌਰੰਟਜ਼ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਵਿੱਚ ਕੁੱਝ ਗਲਤੀਆਂ ਸੁਧਾਰਦਿਆਂ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਏਇਥਰ ਪਛਾਣਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਪਰ ਉਸਨੇ ਅਪਣੀ ਜਿੰਦਗੀ ਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਵਕਤ ਦੌਰਾਨ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟ੍ਰਾਂਸਫੌਰਮ ਦੀ ਡਾਇਨੈਮੀਕਲ ਵਿਆਖਿਆ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਨਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ।<ref name="Pais"/>{{rp|163–174}} [[ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] ਵਿੱਚ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿਕਸਿਤ ਸਮਝ, 20ਵੀਂ-ਸਦੀ ਦੇ ਮੁੱਕਣ ਦੀ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਥਾਂ ਵੱਲ ਝੁਕਾਓ ਰੱਖਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਮਾਈਕਲਸਨ ਅਤੇ ਮੋਰਲੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਉੱਤੇ ਹੈ। ਪਰ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਲਈ, ਉਸਦੀ ਅੰਤਿਮ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਉਹ ਬੇਮੇਲਤਾਵਾਂ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਉਸਨੇ ਓਸ ਅੰਦਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਸਮਝੀਆਂ ਸਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨਟਿਜ਼ਮ ਦੀ ਮੈਕਸਵੈੱਲ ਦੀ ਥਿਊਰੀ]] ਵਿਆਖਿਅਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਭਾਵੇਂ 1905 ਵਿੱਚ, ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਨੇ [[ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਚੁੰਬਕ ਅਤੇ ਕੰਡਕਟਰ ਸਮੱਸਿਆ]] ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ ਜਿਸਨੂੰ ਆਮਤੌਰ ਤੇ ਅਸਮਰੂਪਤਾਵਾਂ ਵਾਲ ਲਿਜਾਂਦਾ ਸਮਝਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਫੇਰ ਵੀ ਇਹ ਅਸਮਰੂਪਤਾਵਾਂ ਹਰਟਜ਼, ਲੌਰੰਟਜ਼, ਅਤੇ ਖੁਦ ਮੈਕਸਵੈੱਲ ਸਮੇਤ, ਮੈਕਸਵੈੱਲ ਦੀ ਥਿਊਰੀ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਮਰਥਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਦੁਆਰਾ ਮੰਗੀ ਜਾਂਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਮੰਗਦੇ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮਸਲੇ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਨੋਟ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਗਦੀਆਂ।<ref name="Miller"/>{{rp|135–142}} ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਦੀ ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦੀ ਥਿਊਰੀ, ਜੋ 1905 ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਨੇ ਇਹਨਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੱਡੇ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਰਹੱਸਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸੰਪੂਰਣ ਹੱਲ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਇਆ, ਅਤੇ ਇਸਨੇ ਅਜਿਹੀਆਂ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀਆਂ ਜੋ ਵਾਰ ਵਾਰ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਨੇ ਅਪਣਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ [[ਕਾਇਨਾਮੈਟਿਕਸ]] (ਫੋਰਸਾਂ ਦੀ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ) ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਨਾ ਕਿ ਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ। ਇਹ ਲਗਦਾ ਹੋ ਸਕੇਗਾ ਕਿ ਉਸਨੇ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਬਾਰੇ ਪਹਿਲਾਂ ਰੇਖਾਗਣਿਤਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਨਹੀਂ ਸੋਚਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਗਣਿਤ ਪ੍ਰੋਫੈੱਸਰ [[ਹਰਮਨ ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ]] ਸੀ, ਜਿਸਨੇ ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦੀ ਇੱਕ ਰੇਖਾਗਣਿਤਿਕ ਵਿਆਖਿਆ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਉਣੀ ਸੀ।<ref name="Schutz">{{cite book|last1=Schutz|first1=Bernard|title=Gravity from the Ground Up: An Introductory Guide to Gravity and General Relativity|date=2004|publisher=[[Cambridge University Press]]|location=Cambridge|isbn=0521455065|edition=Reprint|url=https://books.google.com/books?id=P_T0xxhDcsIC|accessdate=24 May 2017|language=en}}</ref>{{rp|219}} ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦੀ ਰੇਖਾਗਣਿਤਿਕ ਵਿਆਖਿਆ ਨੂੰ ਖਾਰਿਜ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤੇ ਇਸਨੂੰ ''überflüssige Gelehrsamkeit'' (ਜਰੂਰਤ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਗਿਆਨ) ਪੁਕਾਰਦਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਫੇਰ ਵੀ, ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦੀ ਰੇਖਾਗਣਿਤਿਕ ਵਿਆਖਿਆ ਨੇ [[ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਦੇ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਦੇ ਬਾਦ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਪ੍ਰਤਿ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰੋਲ ਨੂੰ ਸਾਬਤ ਕਰਨਾ ਸੀ, ਅਤੇ 1916 ਵਿੱਚ, ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਨੇ ਪੂਰੀ ਤਰਾਂ ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਪ੍ਰਤਿ ਅਪਣੀ ਅਹਿਸਾਨਮੰਦੀ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤੀ, ਜਿਸਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਨੇ ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਪ੍ਰਤਿ ਪਰਿਵਰਤਨ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ਤੇ ਮੱਦਦ ਕੀਤੀ।<ref name="Pais"/>{{rp|151–152}} ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦਾ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। {{anchor|Spacetime interval}} <!-- This section is linked from [[Lorentz transformation]] --> {{multiple image|perrow = 2|total_width=300 | image1 = H A Lorentz (Nobel).jpg |width1=280|height1=396 | caption1 = ਹੈਂਡ੍ਰਿਕ ਲੌਰੰਟਜ਼ | image2 = Henri Poincaré-2.jpg |width2=371|height2=500 | caption2 = ਹੈਨਰੀ ਪੋਆਇਨਕੇਅਰ | image3 = Albert Einstein (Nobel).png |width3=280|height3=396 | caption3 = ਅਲਬ੍ਰਟ ਆਈਨਸਟਾਈਨ | image4 = Hermann Minkowski Portrait.jpg|width4=813|height4=1093 | caption4 = ਹਰਮਨ ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ | <!--header = Figure 1-3--> | footer = <center>Figure 1-3.</center>}} ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਉਦਾਹਰਨ [[ਹੈਨਰੀ ਪੋਆਇਨਕੇਅਰ]] ਹੈ,<ref>{{Citation|author=Darrigol, O. |title=The Genesis of the theory of relativity |year=2005 |journal=Séminaire Poincaré|volume=1|pages=1–22|url=http://www.bourbaphy.fr/darrigol2.pdf|format=PDF |doi=10.1007/3-7643-7436-5_1|isbn=978-3-7643-7435-8 |bibcode=2006eins.book....1D }}</ref><ref name="Miller"/>{{rp|73–80,93–95}} ਜਿਸਨੇ 1898 ਵਿੱਚ ਤਰਕ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਦੋ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੀ ਤਤਕਾਲੀਨਤਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰੰਪਰਾ ਦਾ ਮਸਲਾ ਹੈ।<ref>{{cite book |last1=Galison |first1=Peter |title=Einstein's Clocks, Poincaré's Maps: Empires of Time |url=https://archive.org/details/einsteinsclocksp00gali |date=2003 |publisher=W. W. Norton & Company, Inc. |location=New York|isbn=0393020010 |pages=[https://archive.org/details/einsteinsclocksp00gali/page/n133 13]–47}}</ref><ref group=note> ਤਤਕਾਲੀਨਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰੰਪਰਾ ਦਾ ਇੱਕ ਮਸਲਾ ਬਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਪੋਆਇਨਕੇਅਰ ਦਾ ਅਰਥ ਸੀ ਕਿ ਸਮੇਂ ਬਾਬਤ ਗੱਲ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ, ਸਾਨੂੰ ਘੜੀਆਂ ਨੂੰ ਸਿੰਕ੍ਰੋਨਾਇਜ਼ ਕਰ ਲੈਣਾ (ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਲੈਣਾ) ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਘੜੀਆਂ ਦੀ ਸਿੰਕ੍ਰੋਨਾਇਜ਼ੇਸ਼ਨ (ਆਪਸੀ-ਮੇਲ) ਲਾਜ਼ਮੀ ਤੌਰ ਤੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼, ਕ੍ਰਿਆਤਮਿਕ ਵਿਧੀ (ਕਨਵੈਂਸ਼ਨ) ਦੁਆਰਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਥਨ ਨੇ ਨਿਊਟਨ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਹੁਣ ਤੱਕ ਦੀ ਇੱਕ ਬੁਨਿਆਦੀ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਬ੍ਰੇਕ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ, ਜਿਸਨੇ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸ਼ੁੱਧ, ਸੱਚਾ ਵਕਤ ਸਮਝਿਆ ਸੀ ਜੋ ਉਸਦੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜਿੰਦਗੀ ਦੀਆਂ ਗਲਤ ਘੜੀਆਂ ਦੀ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਤੋਂ ਸੁਤੰਤਰ ਸੀ। ਇਸ ਬਿਆਨ ਨੇ ਪ੍ਰਭਾਸ਼ਾਲੀ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ [[ਹੈਨਰੀ ਬ੍ਰਗਸਨ]] ਵਿਰੁੱਧ ਇੱਕ ਸਿੱਧਾ ਅਟੈਕ ਕੀਤਾ, ਜਿਸਦਾ ਤਰਕ ਸੀ ਕਿ, ਵਕਤ, ਤਤਕਾਲੀਨਤਾ, ਅਤੇ ਅੰਤ੍ਰਾਲ ਸਹਿਜ ਗਿਆਨ ਦੀ ਸਮਝ ਦੇ ਮਸਲੇ ਹਨ। ਗੈਲੀਸਨ (2003), “ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹਵਾਲਾ ਦਿੱਤੇ ਕੰਮ”</ref> 1900 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਪਛਾਣਿਆ ਕਿ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਦਾ [[ਲੋਕਲ ਟਾਈਮ]] ਦਰਅਸਲ ਓਹ ਸਮਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਮੰਨਦੇ ਹੋਏ ਕਲੌਕ ਸਿੰਕ੍ਰੋਨਾਇਜ਼ੇਸ਼ਨ ਦੀ ਇੱਕ ਸਪੱਸ਼ਟ [[ਕ੍ਰਿਆਤਮਿਕ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ]] ਲਾਗੂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਕਲੌਕ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।<ref group=note> ਪੋਆਇਨਕੇਅਰ ਦੁਆਰਾ ਅਪਣਾਈ ਗਈ ਕ੍ਰਿਆਤਮਿਕ ਵਿਧੀ ਲਾਜ਼ਮੀ ਤੌਰ ਤੇ [[ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਸਿੰਕ੍ਰੋਨਾਇਜ਼ੇਸ਼ਨ]] ਨਾਮਕ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਜੁਲਦੀ ਸੀ, ਭਾਵੇਂ ਇਸਦਾ ਇੱਕ ਬਦਲ, ਮੱਧ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਟੈਲੀਗ੍ਰਾਫ੍ਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ਤੇ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਵਿਧੀ ਰਹੀ ਸੀ। ਬੁਨਿਆਦੀ ਤੌਰ ਤੇ, ਦੋ ਕਲੌਕਾਂ ਨੂੰ ਸਿੰਕ੍ਰੋਨਾਇਜ਼ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ, ਇੱਕ ਇਨਸਾਨ ਦੂਜੇ ਇਨਸਾਨ ਵੱਲ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਾ ਸਿਗਨਲ ਭੇਜਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਓਸ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਅਡਜਸਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਫਲੈਸ਼ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਣ ਨੂੰ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਗੈਲੀਸਨ (2003), ''ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਕਥਨ।''</ref> 1900 ਅਤੇ 1904 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਓਸ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਏਇਥਰ ਦੀ ਜਨਮਜਾਤ ਪਛਾਣ-ਅਯੋਗਤਾ ਸੁਝਾਈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਸਨੇ [[ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ]] ਕਿਹਾ, ਅਤੇ 1905/1906 ਵਿੱਚ<ref>{{cite journal |last1=Poincare |first1=Henri |title=On the Dynamics of the Electron (Sur la dynamique de l’électron) |journal=Rendiconti del Circolo matematico di Palermo |date=1906 |volume=21 |pages=129–176 |url=https://en.wikisource.org/wiki/Translation:On_the_Dynamics_of_the_Electron_(July)#.C2.A7_9._.E2.80.94_Hypotheses_on_gravitation|accessdate=15 July 2017}}</ref> ਉਸਨੇ ਗਣਿਤਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦੇ ਸਵੈ-ਸਿੱਧ ਸਿਧਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨਾਂ ਦੀ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਥਿਊਰੀ ਨੂੰ ਸੰਪੂਰਣ ਬਣਾਇਆ। ਲੌਰੰਟਜ਼ ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨ ਉੱਤੇ ਵਿਭਿੰਨ ਪਰਿਕਲਪਨਾਵਾਂ ਦੀ ਚਰਚਾ ਕਰਦੇ ਵਕਤ, ਉਸਨੇ [[ਫੋਰ-ਪੁਜੀਸਨ]], [[ਫੋਰ-ਵਿਲੌਸਿਟੀ]], ਅਤੇ [[ਫੋਰ-ਫੋਰਸ]] ਨਾਮਕ ਵਿਭਿੰਨ [[ਫੋਰ-ਵੈਕਟਰ]]ਾਂ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕ 4-ਅਯਾਮੀ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਦਾ ਨਵੀਨ ਸੰਕਲਪ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ।<ref>{{Citation|author=Zahar, Elie|year=1989|orig-year=1983|title=Einstein's Revolution: A Study in Heuristic|chapter=Poincaré's Independent Discovery of the relativity principle |publisher=Open Court Publishing Company|location=Chicago|isbn=0-8126-9067-2}}</ref><ref name=Walter /> ਉਸਨੇ, ਫੇਰ ਵੀ, ਅਗਲੇ ਪੇਪਰਾਂ ਵਿੱਚ 4-ਅਯਾਮੀ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਰੀਸਰਚ ਦੀ ਇਹ ਲਾਈਨ “ਸੀਮਤ ਲਾਭ ਵਾਸਤੇ ਵੱਡੀ ਤਕਲੀਫ ਜਰੂਰੀ” ਕਰਦੀ ਲਗਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਅੰਤ ਨੂੰ ਇਹ ਨਤੀਜਾ ਕੱਢਿਆ ਕਿ ਤਿੰਨ-ਅਯਾਮੀ ਭਾਸ਼ਾ ਸਾਡੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਵੇਰਵੇ ਪ੍ਰਤਿ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਢੁਕਵੀਂ ਲਗਦੀ ਹੈ।<ref name=Walter>{{cite book|author1=Walter, Scott A.|editor1-last=Renn|editor1-first=Jürgen|editor2-last=Schemmel|editor2-first=Matthias|title=The Genesis of General Relativity, Volume 3|chapter=Breaking in the 4-ਵੈਕਟਰ: the four-dimensional movement in gravitation, 1905–1910|date=2007|publisher=Springer|location=Berlin|pages=193–252|url=http://scottwalter.free.fr/papers/2007-genesis-walter.html|accessdate=15 July 2017|archiveurl=https://www.webcitation.org/6rxvbrr7g?url=http://scottwalter.free.fr/papers/2007-genesis-walter.html|archivedate=15 ਜੁਲਾਈ 2017|dead-url=no}}</ref> ਹੋਰ ਅੱਗੇ, 1909 ਜਿੰਨੀ ਦੇਰ ਬਾਦ, ਪੋਆਇਨਕੇਅਰ ਨੇ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟ੍ਰਾਂਸਫੌਰਮ ਦੀ ਗਤੀਸ਼ੀਲਾਤਮਿਕ ਵਿਆਖਿਆ ਵਿੱਚ ਵਿਸਵਾਸ ਰੱਖਣਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ।<ref name="Pais"/>{{rp|163–174}} ਇਹਨਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ, ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਜਿਆਦਾਤਰ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਤਰਕ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਪੋਆਇਨਕੇਅਰ ਨੇ ਉਹ ਨਹੀਂ ਖੋਜਿਆ ਜਿਸ ਨੂੰ ਹੁਣ ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=Miller/><ref name=Pais/> 1905 ਵਿੱਚ, ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਨੇ ਸਪੇਸ ਅਤੇ ਟਾਈਮ ਦੀ ਇੱਕ ਥਿਊਰੀ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਇਸਦੀ ਅਜੋਕੀ ਸਮਝ ਮੁਤਾਬਿਕ ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ (ਭਾਵੇਂ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ ਦੀਆਂ ਤਕਨੀਕਾਂ ਵਰਤੇਂ ਬਗੈਰ)।<ref name=Miller/><ref name=Pais/> ਜਦੋਂਕਿ ਉਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਗਣਿਤਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਅਤੇ ਪੋਆਇਨਕੇਅਰ ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਫੇਰ ਵੀ ਇਹ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਹੀ ਸੀ। ਜਿਸਨੇ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟ੍ਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨਾਂ ਪਦਾਰਥ ਅਤੇ ਏਇਥਰ ਦਰਮਿਆਨ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਸਗੋਂ ਖੁਦ ਸਪੇਸ ਅਤੇ ਟਾਈਮ ਦੀ ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹਨ। ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਨੇ ਅਪਣਾ ਵਿਸਲੇਸ਼ਣ [[ਡਾਇਨਾਮਿਕਸ]] ਨਾਲ਼ੋਂ [[ਕਾਇਨਾਮੈਟਿਕਸ]] ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ ਅਪਣੇ ਸਾਰੇ ਨਤੀਜੇ ਇਹ ਪਛਾਣਦੇ ਹੋਏ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਕਿ ਸਾਰੀ ਦੀ ਸਾਰੀ ਥਿਊਰੀ ਦੋ ਸਵੈ-ਸਿੱਧ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਉੱਤੇ ਬਣਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ: ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ ਦੀ ਸਥਿਰਤਾ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ। ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ, ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਨੇ 1905 ਵਿੱਚ ਸਰਵ ਸਧਾਰਨ [[ਪੁੰਜ ਅਤੇ ਊਰਜਾ ਸਮਾਨਤਾ]] ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਪੁੰਜ]]-ਊਰਜਾ ਸਬੰਧ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਯਤਨਾਂ ਨੂੰ ਦਬਾ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ 1907 ਵਿੱਚ [[ਸਮਾਨਤਾ ਸਿਧਾਂਤ]] ਦੀ ਉਸਦੀ ਅਗਲੀ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ ਵਾਸਤੇ ਸਹਾਇਕ ਰਿਹਾ ਸੀ।, ਜਿਸਨੇ ਇਨਰਸੀਅਲ ਅਤੇ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਪੁੰਜ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ। ਪੁੰਜ-ਊਰਜਾ ਸਮਾਨਤਾ ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ, ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ, ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਨੇ ਦਿਖਾਇਆ, ਕਿ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਦਾ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਪੁੰਜ ਉਸਦੀ ਊਰਜਾ ਸਮੱਗਰੀ ਦੇ ਅਨੁਪਾਤ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ [[ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਨਤੀਜਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨਤੀਜਾ ਸੀ। ਜਦੋਂਕਿ ਇਹ ਦਿਸਦਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰੇਖਾਗਣਿਤਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਬਾਬਤ ਨਹੀਂ ਸੋਚਿਆ ਸੀ,<ref name="Schutz"/>{{rp|219}} ਫੇਰ ਵੀ ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦੇ ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਨੇ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰਾਂ ਸਾਮਿਲ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਨੇ 1905 ਵਿੱਚ ਛਾਪਿਆ, ਤਾਂ ਇੱਕਹੋਰ ਪ੍ਰਤੀਯੋਗੀ, ਉਸਦਾ ਪਹਿਲਾ ਗਣਿਤ ਪ੍ਰੋਫੈੱਸਰ [[ਹਰਮਨ ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ]], ਵੀ ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦੇ ਜਿਆਦਾਤਰ ਬੁਨਿਆਦੀ ਤੱਤਾਂ ਉੱਤੇ ਅੱਪੜਿਆ ਸੀ। [[ਮੈਕਸ ਬੌਰਨ]] ਨੇ ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਦਾ ਵਿਦਿਆਰਥ-ਸਹੋਯੋਗਿਕ ਹੋਣ ਵਾਸਤੇ ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਨਾਲ ਇੱਕ ਮੀਟਿੰਗ ਦਾ ਪੁਨਰ-ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ:<ref name="Weinstein">{{cite web|last1=Weinstein |first1=Galina |title=Max Born, Albert Einstein and Hermann Minkowski's Space-Time Formalism of Special Relativity |url=https://arxiv.org/abs/1210.6929 |website=arXiv |publisher=Cornell University Library |accessdate=11 July 2017}}</ref> {{cquote|I ਕੋਲੋਗਨਿ ਗਿਆ, ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਅਤੇ 2 ਸਤੰਬਰ 1908 ਨੂੰ ਉਸਦਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਲੈਕਚਰ “ਸਪੇਸ ਅਤੇ ਟਾਈਮ” ਸੁਣਿਆ। […] ਉਸਨੇ ਮੈਨੂੰ ਬਾਦ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਸਨੂੰ ਓਦੋਂ ਵੱਡਾ ਝਟਕਾ ਲੱਗਾ ਜਦੋਂ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਨੇ ਅਪਣਾ ਓਹ ਪੇਪਰ ਛਾਪਿਆ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਪ੍ਰਤਿ ਸਾਪੇਖਿਕ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਔਬਜ਼ਰਵਰਾਂ ਦੇ ਵੱਖਰੇ ਲੋਕਲ ਵਕਤਾਂ ਦੀ ਸਮਾਨਤਾ ਉੱਚਾਰੀ ਗਈ ਸੀ; ਜਿਸ ਵਾਸਤੇ ਉਸ ਇਹੀ ਨਤੀਜਿਆਂ ਉੱਤੇ ਸੁਤੰਤਰ ਤੌਰ ਤੇ ਪਹੁੰਚਿਆ ਸੀ। ਪਰ ਉਸਨੇ ਛਪਵਾਇਆ ਨਹੀਂ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸਨੂੰ ਹਰੇਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਤੌਰ ਤੇ ਗਣਿਤਿਕ ਬਣਤਰ ਕੱਢਕੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਪਸੰਦ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਕਦੇ ਵੀ ਪਹਿਲ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਹੀ ਮਹਾਨ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਪੂਰੀ ਸਾਂਝ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਨੂੰ ਦਿੰਦਾ ਰਿਹਾ।}} ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ 1905 ਦੀਆਂ ਗਰਮੀਆਂ ਤੋਂ ਮਾਈਕਲਸਨ ਦੇ ਹਾਨੀਕਾਰ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਤੋਂ ਬਾਦ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਅਤੇ [[ਡੇਵਿਡ ਹਿਲਬ੍ਰਟ]] ਨੇ ਲੌਰੰਟਜ਼, ਪੋਆਇਨਕੇਅਰ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਪੇਪਰਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਸਮਕਾਲੀਨ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਅਡਵਾਂਸਡ ਸੈਮੀਨਾਰ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਭਰਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਫੇਰ ਵੀ, ਇਹ ਪੂਰੀ ਤਰਾਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਕਦੋਂ ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਨੇ ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦੀ ਰੇਖਾਗਣਿਤਿਕ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ ਨੂੰ ਵਿਓਂਤਬੰਦ ਕਰਨਾ ਸੁਰੂ ਕੀਤਾ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਉਸਦਾ ਨਾਮ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਸੀ, ਜਾਂ ਉਹ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟ੍ਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਪੋਆਇਨਕੇਅਰ ਦੀ ਚਾਰ-ਅਯਾਮੀ ਵਿਆਖਿਆ ਤੋਂ ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਨਾਂ ਹੀ ਇਹ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਉਸਨੇ ਕਦੇ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟ੍ਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨਾਂ ਪ੍ਰਤਿ ਸਮਝ ਪ੍ਰਤਿ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਦੇ ਆਲੋਚਨਾਤਮਿਕ ਯੋਗਦਾਨ ਦੀ ਇਹ ਸੋਚਦੇ ਹੋਏ ਪੂਰੀ ਤਰਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਵੀ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇ, ਕਿ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਦਾ ਕੰਮ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਦੇ ਕੰਮ ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਖਾ ਹੋਵੇ।<ref name="Galison">{{cite journal|last1=Galison |first1=Peter Louis|title=Minkowski's space-time: From visual thinking to the absolute world |journal=Historical Studies in the Physical Sciences |date=1979 |volume=10 |pages=85–121 |doi=10.2307/27757388 |jstor=27757388 |accessdate=}}</ref> [[File:Minkowski Diagram from 1908 'Raum und Zeit' lecture.jpg|thumb|330px|ਚਿੱਤਰ 1-4. 1908 ਵਿੱਚ ਅਪਣੇ “ਰਾਉਮ ਉਂਡ ਜ਼ੇਇਟ” ਲੈਕਚਰ ਵਿੱਚ ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਰਾਹੀਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੱਥ ਨਾਲ ਰੰਗ ਕੀਤਾ ਪਾਰਦਰਸ਼ੀਪੁਣਾ]] ਅਪਣੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਸਾਲ ਕੁ ਤੋਂ ਥੋੜਾ ਚਿਰ ਪਹਿਲਾਂ, ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਨੇ ਨਵੰਬਰ 5, 1907 ਨੂੰ “ਦੀ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ” (''Das Relativitätsprinzip'') ਸਿਰਲੇਖ ਅਧੀਨ ਗੌਟਿੰਗਟਨ ਮੈਥੇਮੈਟੀਕਲ ਸੋਸਾਇਟੀ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਇੱਕ ਲੈਚਕਰ ਵਿੱਚ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਦੀ ਅਪਣੀ ਰੇਖਾਗਣਿਤਿਕ ਵਿਆਖਿਆ ਜਨਤਾ ਅੱਗੇ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਲੈਕਚਰ ਦੇ ਮੂਲ ਵਰਜ਼ਨ ਵਿੱਚ, ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਨੇ ਏਇਥਰ ਵਰਗੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ, ਪਰ “ਅੱਨਾਲਜ਼ ਔਫ ਫਿਜ਼ਿਕਸ” (''Annalen der Physik'') ਵਿੱਚ ਇਸ ਲੈਕਚਰ ਦੇ 1915 ਵਾਲ਼ੇ ਉਸਦੇ ਮਰਣੋਪ੍ਰਾਂਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਨੂੰ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਹਟਾਉਣ ਲਈ ਸੋਮਰਫੈਲਡ ਨੇ ਐਡਿਟ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਸੋੱਮਰਫੈਲਡ ਨੇ ਇਸ ਲੈਕਚਰ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਰੂਪ ਨੂੰ ਵੀ ਐਡਿਟ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਜੋ ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਦੀ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਵਾਲੀ ਜੱਜਮੈਂਟ ਦੋਹਰਾਈ ਜਾ ਸਕੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦਾ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਸਪਸ਼ਟਕਰਤਾ ਹੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਇਸਦਾ ਮੁੱਖ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰ ਸੀ।<ref name=Weinstein/> ਦਸੰਬਰ 21, 1907 ਨੂੰ, ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਨੇ ਫੇਰ ਤੋਂ ਗੌਟਿੰਗਟਨ ਸੈਂਟੀਫਿਕ ਸੋਸਾਇਟੀ ਮੂਹਰੇ ਬੋਲਿਆ, ਅਤੇ ਸਤੰਬਰ 21, 1908 ਨੂੰ, ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਨੇ ਅਪਣੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗੱਲਬਾਤ, ''ਸਪੇਸ ਐਂਡ ਟਾਈਮ'' (''Raum und Zeit''),<ref name="Minkowski_Raum_und_Zeit">{{cite journal|last1=Minkowski|first1=Hermann|title=Raum und Zeit|journal=Jahresberichte der Deutschen Mathematiker-Vereinigung |date=1909 |pages=1–14 |url=https://en.wikisource.org/wiki/Translation:Space_and_Time |trans-title=Space and Time|publisher=B.G. Teubner}}</ref> ਜਰਮਨ ਸੋਸਾਇਟੀ ਔਫ ਸਾਇੰਟਿਸਟਸ ਐਂਡ ਫਿਜ਼ੀਸ਼ੀਅਨਜ਼ ਅੱਗੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ।<ref group=note> ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਦੀ ਜੀਓਮੈਟਰੀ (ਰੇਖਾਗਣਿਤ) ਸਫੀਅਰ ਜੀਓਮੈਟਰੀ (ਰੇਖਾਗਣਿਤ) (ਜਿਵੇਂ [[ਲਾਈ ਸਫੀਅਰ ਜੀਓਮੈਟਰੀ (ਰੇਖਾਗਣਿਤ)]] ਜਾਂ [[ਕਨਫ੍ਰਮਲ ਜੀਓਮੈਟਰੀ (ਰੇਖਾਗਣਿਤ)]] ਜੋ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਦੇ ਕੁੱਝ ਬਦਲਾਂ ਨਾਲ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਤੌਰ ਤੇ ਸਬੰਧਤ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟ੍ਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨ [[ਸਫੈਰੀਕਲ ਵੇਵ ਟ੍ਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨ]]ਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸਪੈਸ਼ਲ ਮਾਮਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਪੋਆਇਨਕੇਅਰ (1912) ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਇਹ [[ਸਫੈਰੀਕਲ ਵੇਵ ਟ੍ਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨ#ਲੌਰੰਟਜ਼ ਗਰੁੱਪ ਪ੍ਰਤਿ ਆਇਸੋਮੌਰਫਿਕ ਲੈਗੁਇੱਰੇ ਗਰੁੱਪ|ਸਰਲ ਤੌਰ ਤੇ ਲੈਗੁਇੱਰੇ ਗਰੁੱਪ ਪ੍ਰਤਿ ਆਇਸੋਮੌਰਫਿਕ]] ਹੈ, ਜੋ ਸਫੀਅਰਾਂ ਨੂੰ ਸਫੀਅਰਾਂ ਅਤੇ ਸਤਹਿਾਂ ਨੂੰ ਸਤਹਿਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਵਰਤਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। [[ਮੋਬੀਅਸ ਗਰੁੱਪ]] (ਜੋ ਹਾਈਪ੍ਰਬੋਲਿਕ R3 ਵਿੱਚ ਆਈਸੋਮੀਟ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਗਰੁੱਪ ਪ੍ਰਤਿ ਆਇਸੋਮੌਰਫਿਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ) ਅਤੇ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਗਰੁੱਪ ਦਰਮਿਆਨ ਆਇਸੋਮੌਰਫਿਜ਼ਮ ਵੀ ਚੰਗੀ ਤਰਾਂ ਪਤਾ ਲਗਾਈ ਜਾ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। </ref> “ਸਪੇਸ ਅਤੇ ਟਾਈਮ” ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਬਦ ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬਿਆਨਬਾਜ਼ੀ ਸਾਮਿਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ “ਇਸਲਈ, ਸਪੇਸ ਅਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਟਾਈਮ ਅਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ ਕਿਸੇ ਪਰਛਾਵੇਂ ਤੱਕ ਪੂਰੀ ਤਰਾਂ ਘਟ ਕੇ ਸੀਮਤ ਹੋ ਜਾਣਗੇ, ਅਤੇ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਯੂਨੀਅਨ ਦੀ ਕੋਈ ਕਿਸਮ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖੇਗੀ।” ''ਸਪੇਸ ਅਤੇ ਟਾਈਮ'' ਨੇ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਚਿੱਤਰਾਂ (Fig.&nbsp;1&#8209;4) ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਜਨਤਕ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪ੍ਰਦ੍ਰਸ਼ਨ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਕਿ “ਸਥਿਰ ਅੰਤ੍ਰਾਲ” ਦੀ ਧਾਰਨਾ, ਇਸ ਅਨੁਭਵ-ਸਿੱਧ ਨਿਰੀਖਣ ਨਾਲ ਕਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ ਸੀਮਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦੀ ਸੰਪੂਰਣਤਾ ਦੀ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।<ref group=note>''(ਅੱਗੇ ਲਿਖੇ ਵਿੱਚ ਗਰੁੱਪ'' '''''G''_∞''' ''ਗੈਲੀਲੀਅਨ ਗਰੁੱਪ ਹੇ ਅਤੇ ਗਰੁੱਪ'' '''''G''_c''' ''ਲੌਰੰਟਜ਼ ਗਰੁੱਪ ਹੈ।)'' "ਇਸਦੇ ਸੰਦ੍ਰਭ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗਰੁੱਪ '''''G''_c''' ,{{nowrap|1='''''c'' = &infin;'''}} ਵਾਸਤੇ ਹੱਦ ਅੰਦਰ, ਯਾਨਿ ਕਿ, ਗਰੁੱਪ '''''G''_∞''' ਦੀ ਤਰਾਂ, ਇੰਨਬਿੰਨ ਨਿਊਟੋਨੀਅਨ ਮਕੈਨਿਕਸ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਪੂਰਾ ਗਰੁੱਪ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੀ ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਅੰਦਰ, ਅਤੇ ਕਿਉਂਕਿ '''''G''_c''' ਗਣਿਤਿਕ ਤੌਰ ਤੇ '''''G''_∞''' ਨਾਲ਼ੋਂ ਜਿਆਦਾ ਬੁੱਧੀਯੋਗ ਹੈ, ਇਸਲਈ ਕੋਈ ਗਣਿਤਸ਼ਾਸਤਰੀ, ਸੁਤੰਤਰ ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਖੇਡ ਰਾਹੀਂ, ਇਹ ਸੋਚੇਗਾ ਕਿ ਕੁਦਰਤੀ ਵਰਤਾਰੇ ਦਰਅਸਲ ਇੱਕ ਸਥਿਰਤਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਗਰੁੱਪ '''''G''_∞''' ਲਈ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਗਰੁੱਪ '''''G''_c''' ਵਾਸਤੇ, ਜਿੱਥੇ '''''c''''' ਨਿਸਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਸੀਮਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਧਾਰਨ ਨਾਪ ਇਕਾਈਆਂ ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ ਹੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।" ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ (1909), ''ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਕਥਨ''</ref> ਆਈਨਸਟਾਈਨ, ਅਪਣੇ ਵੱਲੋਂ, ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦੀ ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਦੀ ਰੇਖਾਗਣਿਤਿਕ ਵਿਆਖਿਆ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਖਾਰਿਜ ਕਰਦਾ ਸੀ।, ਤੇ ਇਸਨੂੰ ''überflüssige Gelehrsamkeit'' (ਜਰੂਰਤ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਗਿਆਨ) ਕਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਫੇਰ ਵੀ, 1907 ਵਿੱਚ ਸੁਰੂ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲ਼ੀ ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਵਾਸਤੇ ਉਸਦੀ ਰੀਸਰਚ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ, ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦੀ ਰੇਖਾਗਣਿਤਿਕ ਵਿਆਖਿਆ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੋਣੀ ਸਾਬਤ ਹੋ ਗਈ, ਅਤੇ 1916 ਵਿੱਚ, ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਨੇ ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਪ੍ਰਤਿ ਅਪਣੀ ਸ਼ੰਕਾ ਪੂਰੀ ਤਰਾਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਈ, ਜਿਸਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਨੇ ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਪ੍ਰਤਿ ਤਬਦੀਲੀ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸੁਵਿਧਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ। <ref name="Pais"/>{{rp|151–152}} ਕਿਉਂਕਿ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਕਿਸਮਾਂ ਵੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦਾ ਵਕਰਿਤ ਸਪੇਸਟਾਈਮ, ਇਸਲਈ ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦਾ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅੱਜਕੱਲ “ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਸਪੇਸਟਾਈਮ” ਦੇ ਨਾਮਕ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। [[#Contents|''ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਪਰਤੋ'']] == ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਵਿੱਚ ਸਪੇਸਟਾਈਮ == {{anchor|ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅੰਤਰਾਲ}} <!-- This section is linked from [[Lorentz transformation]] --> === ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅਰਸੇ === [[#ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅਰਸਾ ਸਾਰਾਂਸ਼|'''''ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਹਿੱਸਾ ਸਾਰਾਂਸ਼ ਲਈ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ'''''<br/> <small>'''ਨੋਟ:''' ਅੰਦਰੂਨੀ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ-ਸੰਪ੍ਰਕਾਂ ਵਾਲੇ ਨੇਵੀਗੇਸ਼ਨ ਮਸਲਿਆਂ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ, ਮੋਬਾਈਲ ਫੋਨ ਵਰਤੋਂਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਿੱਸਾ ਸ਼ਾਰਾਂਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਸਾਰੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨੂੰ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਤੱਕ ਵਾਪਿਸ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਫੈਲਾ ਲੈਣ। ]] ਤਿੰਨ-ਅਯਾਮਾਂ ਅੰਦਰ, ਦੋ ਬਿੰਦੂਆਂ ਦਰਮਿਆਨ [[ਦੂਰੀ]] ਨੂੰ [[ਪਾਈਥਾਗੋਰੀਅਨ ਥਿਊਰਮ]] ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ: :<math>{\left(\Delta{d}\right)}^2 = {\left(\Delta{x}\right)}^2 + {\left(\Delta{y}\right)}^2 + {\left(\Delta{z}\right)}^2</math> ਭਾਵੇਂ ਦੋ ਦਰਸ਼ਕ, ਵੱਖਰੇ “ਕੋ-ਆਰਡੀਨੇਟ ਸਿਸਟਮ” ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ ਦੋ ਬਿੰਦੂਆਂ ਦੀ x,y, ਅਤੇ z ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਨੂੰ ਨਾਪ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਫੇਰ ਵੀ ਬਿੰਦੂਆਂ ਦਰਮਿਆਨ ਦੂਰੀ ਦੋਵਾਂ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਵਾਸਤੇ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਰਹੇਗੀ (ਇਹ ਮੰਨਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਉਹ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀਆਂ ਯੂਨਿਟਾਂ ਵਰਤ ਕੇ ਨਾਪ ਰਹੇ ਹਨ)। ਦੂਰੀ "[[ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ]] ([[ਸਥਿਰ]]) ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਅੰਦਰ, ਫੇਰ ਵੀ, ਦੋ ਬਿੰਦੂਆਂ ਦਰਮਿਆਨ ਦੂਰੀ, [[ਲੌਰੰਟਜ਼ ਕੰਟ੍ਰੈਕਸਨ]] ਸਦਕਾ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ ਜੇਕਰ ਦੋ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਦੁਆਰਾ, ਉਦੋਂ ਨਾਪੀ ਜਾਵੇ ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਦਰਸ਼ਕ ਗਤੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਪ੍ਰਸਥਿਤੀ ਹੋਰ ਵੀ ਜਿਆਦਾ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜੇਕਰ ਦੋਵੇਂ ਬਿੰਦੂ ਵਕਤ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਸਪੇਸ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵੱਖਰੇ ਵੱਖਰੇ ਹੋਣ। ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਜੇਕਰ ਇੱਕ ਦਰਸ਼ਕ ਕਿਸੇ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਵਾਪਰ ਰਹੀਆਂ ਦੋ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਸਥਾਨ ਤੇ ਦੇਖਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਵੱਖਰੇ ਵੱਖਰੇ ਵਕਤ ਤੇ ਦੇਖਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਪਹਿਲੇ ਦਰਸ਼ਕ ਦੇ ਸੰਦ੍ਰਭ ਵਿੱਚ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਕੋਈ ਦੂਜਾ ਇਨਸਾਨ ਦੋਵੇਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖਰੇ ਸਥਾਨਾਂ ਤੇ ਵਾਪਰਦਾ ਦੇਖੇਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ (ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ) ਉਹ [[ਸਟੇਸ਼ਨਰੀ]] ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਘਟਨਾ ਦੀ ਪੁਜੀਸਨ ਨੇੜੇ ਆ ਰਹੀ ਜਾਂ ਦੂਰ ਜਾ ਰਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸਤਰਾਂ, ਦੋ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਪ੍ਰਭਾਵੀ [[ਦੂਰੀ]] ਨੂੰ ਨਾਪਣ ਵਾਸਤੇ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਨਾਪ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣਾ ਜਰੂਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚਾਰ-ਅਯਾਮੀ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅੰਦਰ, ਦੂਰੀ ਦਾ ਤੁੱਲ [[ਅਰਸਾ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਟਾਈਮ ਇੱਕ ਚੌਥੇ ਅਯਾਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਫੇਰ ਵੀ ਇਸਨੂੰ ਸਥਾਨਿਕ ਅਯਾਮਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਸਪੇਸ ਇਸੇ ਕਾਰਨ [[ਚਾਰ-ਡਾਇਮੈਨਸ਼ਨਲ ਸਪੇਸ|ਚਾਰ-ਅਯਾਮੀ ਯੁਕਿਲਡਨ ਸਪੇਸ]] ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪਹਿਲੂਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਪੇਸ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਵਿੱਚ ਜੜ ਦੇਣ ਦਾ ਬੁਨਿਆਦੀ ਕਾਰਣ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਪੇਸ ਅਤੇ ਟਾਈਮ ਵੱਖਰੇ ਤੌਰ ਤੇ [[ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ]] ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ, ਢੁਕਵੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ, ਵੱਖਰੇ ਦਰਸ਼ਕ ਦੋ [[ਘਟਨਾ (ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ)|ਘਟਨਾਵਾਂ]] ਦਰਮਿਆਨ ਵਕਤ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਉੱਤੇ ([[ਟਾਈਮ ਡਿਲੇਸ਼ਨ]] ਕਾਰਣ) ਜਾਂ ਦੋਵੇਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਦੂਰੀ ਉੱਤੇ ([[ਲੈਂਥ ਕੰਟ੍ਰੈਕਸਨ]] ਕਾਰਣ) ਅਸਹਿਮਤ ਰਹਿਣਗੇ। ਪਰ ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ [[ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅਰਸਾ]] ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ ਮੁੱਹਈਆ ਕਰਵਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਪੇਸ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਟਾਈਮ ਵਿੱਚ ਦੂਰੀਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਵਕਤ ਅਤੇ ਦੂਰੀ ਨਾਪਣ ਵਾਲ਼ੇ ਸਾਰੇ ਦਰਸ਼ਕ ਕਿਸੇ ਵੀ ਦੋ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅਰਸਾ ਖੋਜਣਗੇ। ਮੰਨ ਲਓ ਇੱਕ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਅਜਿਹੀਆਂ ਦੋ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨਾਪਦਾ ਹੈ ਜੋ ਵਕਤ ਵਿੱਚ <math>\Delta t</math> ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਥਾਨਿਕ ਦੂਰੀ <math>\Delta x</math> ਰਾਹੀਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਫੇਰ ਦੋਵੇਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅਰਸਾ <math>{\left(\Delta{s}\right)}^2</math> ਸਪੇਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦੂਰੀ <math>\Delta{x}</math> ਅਤੇ ਵਕਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਰਸਾ <math>\Delta{t}</math> ਰਾਹੀਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਵਾਪਰਦੀਆਂ ਹਨ: :<math>(\Delta s)^2 = (\Delta ct)^2 - (\Delta x)^2 </math> (ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਸਪੇਸ ਡਾਇਮੈਨਸ਼ਨਾਂ ਵਾਸਤੇ, <math>(\Delta s)^2 = (\Delta ct)^2 - (\Delta x)^2 - (\Delta y)^2 - (\Delta z)^2</math>) ਸਥਿਰਾਂਕ <math>\textrm{c}</math>, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ, ਦੂਰੀ ਨਾਪਣ ਵਾਸਤੇ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਯੂਨਿਟਾਂ (ਮੀਟਰਾਂ) ਨੂੰ, ਵਕਤ ਨੂੰ ਨਾਪਣ ਵਾਸਤੇ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਯੂਨਿਟਾਂ (ਸਕਿੰਟਾਂ) ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਸੰਖੇਪਤਾ ਲਈ, ਅਰਸਾ ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਨੂੰ ਡੈਲਟਿਆਂ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਹੀ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅੱਗੇ ਦੀ ਜਿਅਦਾਤਰ ਚਰਚਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਾਮਿਲ ਹੈ, ਫੇਰ ਵੀ ਸਰਵ ਸਧਾਰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਇਹ ਸਮਝ ਲੈਣਾ ਬਣਦਾ ਹੈ ਕਿ, <math>x</math> ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ <math>\Delta{x}</math>, ਆਦਿ। ਸਾਡਾ ਵਾਸਤਾ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਹੀ ਦੋ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਅਸਥਾਈ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕ ਮੁੱਲਾਂ ਜਾਂ ਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਅੰਤਰਾਂ ਨਾਲ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਿਉਂਕਿ ਕੋਈ ਵੀ ਤਰਜੀਹ ਵਾਲਾ ਮੂਲ ਬਿੰਦੂ ([[ਉਰਿਜਨ]]) ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਇਸਲਈ ਇਕਲੌਤਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕ ਮੁੱਲ ਕੋਈ ਲਾਜ਼ਮੀ ਅਰਥ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ। [[File:Spacetime Diagram of Two Photons and a Slower than Light Object.png|thumb|ਚਿੱਤਰ 2-1. ਇੱਕੋ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਰਹੇ ਦੋ ਫੋਟੌਨਾਂ A ਅਤੇ B, ਅਤੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ ਤੋਂ ਧੀਮੀ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਵਸਤੂ C, ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਚਿੱਤਰ]] ਉੱਪਰ ਦਰਸਾਈ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਪਾਈਥਾਗੋਰੀਅਨ ਥਿਊਰਮ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਜੁਲਦੀ ਹੈ, ਸਿਰਫ <math>(\textrm{c} \, t)^2</math> ਅਤੇ <math>x^2</math> ਰਕਮਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਇੱਕ ਮਾਈਨਸ ਦੇ ਚਿੰਨ ਦਾ ਹੀ ਫਰਕ ਹੈ। ਇਹ ਵੀ ਨੋਟ ਕਰੋ ਕਿ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅਰਸਾ ਮਾਤਰਾ <math>s^2</math> ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਖੁਦ <math>s</math>। ਕਾਰਣ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਯੁਕਿਲਡਨ ਰੇਖਾਗਣਿਤ ਵਿੱਚ ਦੂਰੀਆਂ ਤੋਂ ਉਲਟ, ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅੰਦਰ ਅਰਸੇ ਨੈਗਟਿਵ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਨੈਗਟਿਵ ਸੰਖਿਆਵਾਂ ਦੇ ਵਰਗਮੂਲਾਂ ਨਾਲ ਵਰਤਣ ਦੀ ਜਗਹ, ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ ਰਸਮੀ ਤੌਰ ਤੇ <math>s^2</math> ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੇ ਵਰਗ ਹੋਣ ਨਾਲ਼ੋਂ, ਅਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਿਰਾਲਾ ਚਿੰਨ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।<ref name="Schutz"/>{{rp|217}} ਮਾਈਨਸ ਚਿੰਨ ਦੇ ਕਾਰਣ, ਦੋ ਵੱਖਰੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅਰਸਾ ਜ਼ੀਰੋ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ <math>s^2</math> ਪੌਜ਼ਟਿਵ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅਰਸਾ [[ਟਾਈਮਲਾਈਕ]] ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਦੋ ਘਟਨਾਵਾਂ ਸਪੇਸ ਨਾਲੋਂ ਟਾਈਮ ਰਾਹੀਂ ਜਿਆਦਾ ਵੱਖਰੀਆਂ ਹਨ। ਜੇਕਰ <math>s^2</math> ਨੈਗਟਿਵ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅਰਸਾ [[ਸਪੇਸਲਾਈਕ]] ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਦੋ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਕਤ ਨਾਲ਼ੋਂ ਸਪੇਸ ਰਾਹੀਂ ਜਿਆਦਾ ਨਿੱਖੜਵੀਆਂ ਹਨ। ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ, ਦੋ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅਰਸਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ ਉੱਤੇ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਸੰਸਾਰ ਰੇਖਾ ਉੱਤੇ ਜ਼ੀਰੋ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਅਰਸੇ ਨੂੰ [[ਲਾਈਟਲਾਈਕ]] ਜਾਂ [[ਨੱਲ]] ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਦੂਰ ਸਥਿਤ ਤਾਰੇ ਤੋਂ ਸਾਡੀ ਅੱਖ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚੇ ਇੱਕ ਫੋਟੌਨ ਦੀ ਬਿਲਕੁਲ ਉਮਰ ਨਹੀਂ ਬੀਤੀ ਹੁੰਦੀ, ਭਾਵੇਂ ਉਸਦੇ ਲਾਂਘੇ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ (ਸਾਡੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ) ਸਾਲਾਂ ਬਿਤਾਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਿਰਫ ਇੱਕੋ ਸਪੇਸ ਅਤੇ ਇੱਕੋ ਟਾਈਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਚਿੱਤਰ ਵਿਸ਼ੇਸਤੌਰ ਤੇ ਵਾਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚਿੱਤਰ&nbsp;2&#8209;1 ਇੱਕੋ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਰਹੇ ਅਤੇ ਉਲਟੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾ ਰਹੇ ਦੋ ਫੋਟੌਨਾਂ A ਅਤੇ B ਦੀਆਂ [[ਵਰਲਡ ਲਾਈਨਾਂ]] (ਯਾਨਿ ਕਿ, ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਵਿੱਚ ਰਸਤੇ) ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਇੱਕ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਚਿੱਤਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ, C ਲਾਈਨ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ ਤੋਂ ਧੀਮੀ ਗਤੀ ਨਾਲ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੀ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਸੰਸਾਰ ਰੇਖਾ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉ਼ਦੀ ਹੈ। ਵਰਟੀਕਲ ਟਾਈਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕ <math>\textrm{c}</math> ਦੁਆਰਾ ਇਸਤਰਾਂ ਸਕੇਲਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਇਸਦੀਆੰ ਉਹੀ ਯੂਨਿਟਾਂ ਹੋਣ (ਮੀਟਰਾਂ ਵਿੱਚ) ਜੋ ਹੌਰੀਜ਼ੌਨਟਲ ਸਪੇਸ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕ ਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਫੋਟੌਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ ਨਾਲ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਸਲਈ ਇਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਸੰਸਾਰ ਰੇਖਾਵਾਂ ਦੀ ਢਲਾਣ ±1 ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ, ਕਿਸੇ ਫੋਟੌਨ ਦੁਆਰਾ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਖੱਬੇ ਜਾਂ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਦਾ ਹਰੇਕ ਮੀਟਰ, ਤਕਰੀਬਨ ਵਕਤ ਦੇ 3.3 ਨੈਨੋਸਕਿੰਟ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। '''ਨਾਮਕਰਨ ਉੱਤੇ ਨੋਟ:''' ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਸਾਹਿਤ ਅੰਦਰ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਦੋ ਚਿੰਨ ਪ੍ਰੰਪ੍ਰਾਵਾਂ ਹਨ: : <math>s^2 = (\textrm{c} t)^2 - x^2 - y^2 - z^2</math> : ਅਤੇ : <math>s^2 = - (\textrm{c} t)^2 + x^2 + y^2 + z^2</math> ਇਹ ਚਿੰਨ ਪ੍ਰੰਪਰਾਵਾਂ [[ਮੀਟ੍ਰਿਕ ਸਿਗਨੇਚਰ]]ਾਂ {{nowrap|(+&thinsp;−&thinsp;−&thinsp;−)}} ਅਤੇ {{nowrap|(−&thinsp;+&thinsp;+&thinsp;+).}} ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਹਨ। ਟਾਈਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕ ਨੂੰ ਪਹਿਲੇ ਨਾਲ਼ੋਂ ਅਖੀਰਲੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਰੱਖਣ ਦਾ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਬਦਲਾਓ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਖੇਤਰ ਅੰਦਰ ਦੋਵੇਂ ਪ੍ਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ਤੇ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। [[#Contents|''ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਪਰਤੋ'']] {{anchor|ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫਰੇਮਾਂ}} === ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫਰੇਮਾਂ === [[#ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫਰੇਮ ਸਾਰਾਂਸ਼|'''''ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਹਿੱਸਾ ਸਾਰਾਂਸ਼ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ''''']] [[File:Standard configuration of coordinate systems.svg|thumb|ਚਿੱਤਰ 2-2. ਮਿਆਰੀ ਬਣਤਰ ਅੰਦਰ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਦੀਆਂ ਦੋ ਫ੍ਰੇਮਾਂ ਦਾ ਗੈਲੀਲੀਅਨ ਡਾਇਗ੍ਰਾਮ]] [[File:Galilean and Spacetime coordinate transformations.png|thumb|330px|ਚਿੱਤਰ 2-3. (a) ਮਿਆਰੀ ਬਣਤਰ ਅੰਦਰ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਦੀਆਂ ਦੋ ਫ੍ਰੇਮਾਂ ਦਾ ਗੈਲੀਲੀਅਨ ਡਾਇਗ੍ਰਾਮ। (b) ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਦੀਆਂ ਦੋ ਫ੍ਰੇਮਾਂ ਦਾ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਚਿੱਤਰ। (c) ਇੱਕ ਪਰਿਵਰਤਿਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਤਰੰਗ ਦਾ ਰਸਤਾ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਚਿੱਤਰ।]] ਵੱਖਰੀਆਂ [[ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਦੀ ਇਨ੍ਰਸ਼ੀਅਲ ਫ੍ਰੇਮ|ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮਾਂ]] ਅੰਦਰ ਸਾਪੇਖਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਔਬਜ਼ਰਵਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਲਏ ਗਏ ਨਾਪਾਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕਰਨ ਵੇਲ਼ੇ, ਕਿਸੇ ਮਿਆਰੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਫ੍ਰੇਮਾਂ ਸਮੇਤ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਲਾਭਦਾਇਕ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਚਿੱਤਰ.&nbsp;2&#8209;2 ਵਿੱਚ, ਦੋ [[ਗੈਲੀਲੀਅਨ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ]]ਾਂ (ਯਾਨਿ ਕਿ, ਪ੍ਰੰਪ੍ਰਿਕ 3-ਸਪੇਸ ਫ੍ਰੇਮਾਂ) ਨੂੰ ਸਾਪੇਖਿਕ ਗਤੀ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਫ੍ਰੇਮ S ਪਹਿਲੇ ਔਬਜ਼ਰਵਰ O ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ, ਅਤੇਫ੍ਰੇਮ S’ (ਜਿਸਨੂੰ "S&nbsp;ਪ੍ਰਾਈਮ" ਉੱਚਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਦੂਜੇ ਔਬਜ਼ਰਵਰ O′ ਨਾਲ ਵਾਸਤਾ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। * ਫ੍ਰੇਮ S ਦੇ ''x'', ''y'', ''z'' ਧੁਰੇ, ਫ੍ਰੇਮ S’ ਦੇ ਸਬੰਧਤ ਪ੍ਰਾਈਮ ਕੀਤੇ ਗਏ ਧੁਰਿਆਂ ਪ੍ਰਤਿ ਸਮਾਂਤਰ ਰੱਖੇ ਗਏ ਹਨ। * ਫ੍ਰੇਮ S′, ਫ੍ਰੇਮ S ਦੀ ''x''-ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਇੱਕ ਸਥਿਰ ਵਿਲੌਸਿਟੀ ''v'' ਨਾਲ ਗਤੀ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਫ੍ਰੇਮ S ਵਿੱਚ ਨਾਪੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। * ਫ੍ਰੇਮਾਂ S ਅਤੇ S′ ਦੇ ਉਰਿਜਨ ਉਦੋਂ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਫ੍ਰੇਮ S ਵਾਸਤੇ ਟਾਈਮ ''t'' = 0 ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫ੍ਰੇਮ S’ ਵਾਸਤੇ ''t''′ = 0 ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref name="Collier">{{cite book|last1=Collier|first1=Peter|title=A Most Incomprehensible Thing: Notes Towards a Very Gentle Introduction to the Mathematics of Relativity|date=2014|publisher=Incomprehensible Books|isbn=9780957389458|edition=2nd}}</ref>{{rp|107}} ਚਿੱਤਰ.&nbsp;2&#8209;3a, ਚਿੱਤਰ.&nbsp;2&#8209;2 ਨੂੰ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਫੇਰ ਤੋਂ ਵਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਚਿੱਤਰ.&nbsp;2&#8209;3b ਔਬਜ਼ਰਵਰ O ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ ਇੱਕ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਡਾਇਗ੍ਰਾਮ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ S ਅਤੇ S’ ਮਿਆਰੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਸਲਈ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਮੂਲ ਬਿੰਦੂ ਵਕਤਾਂ ''t''&nbsp;=&nbsp;0 (ਫ੍ਰੇਮ S ਵਿੱਚ) ਅਤੇ ''t''′&nbsp;=&nbsp;0 (ਫ੍ਰੇਮ S’ ਵਿੱਚ) ਉੱਤੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ''ct''′ ਧੁਰਾ ਫ੍ਰੇਮ S’ ਵਿੱਚ ਘਟਨਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਗੁਜ਼ਰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ''x''′&nbsp;=&nbsp;0 ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ''x''′&nbsp;=&nbsp;0 ਵਾਲ਼ੇ ਬਿੰਦੂ ਵਿਲੌਸਿਟੀ ''v'' ਨਾਲ ਫ੍ਰੇਮ S ਦੀ ''x''-ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਗਤੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਇਹ ਜ਼ੀਰੋ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਕਤ ਉੱਤੇ ''ct'' ਧੁਰੇ ਉੱਤੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਨਾ ਮਿਲਣ। ਇਸਲਈ, ''ct''′ ਧੁਰੇ ਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਲਿਖੇ ਐਂਗਲ਼ ''θ'' ਦੁਆਰਾ ''ct'' ਧੁਰੇ ਤੋਂ ਮੋੜ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; : <math>\tan\ \theta = v/c .</math> ''x''′ ਧੁਰਾ ਵੀ ''x'' ਧੁਰੇ ਤੋਂ ਘੁਮਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮੋੜ ਦੇ ਕੇਣ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ, ਅਸੀਂ ਫੇਰ ਤੋਂ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਤਰੰਗ ਦੀ ਸੰਸਾਰ ਰੇਖਾ ਦੀ ਢਲਾਣ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਹੀ&nbsp;±1. Fig.&nbsp;2&#8209;3c ਔਬਜ਼ਰਵਰ O’ ਦੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਇੱਕ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਚਿੱਤਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਘਟਨਾ P, ''x''′&nbsp;=&nbsp;0, ''ct''′&nbsp;=&nbsp;−''a'' ਉੱਤੇ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਤਰੰਗ ਦਾ ਨਿਕਾਸ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਤਰੰਗ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਸੋਮੇ (ਘਟਨਾ Q) ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਦੂਰੀ ''a'' ਜਿੰਨੀ ਦੂਰ ਸਥਿਰ ਕਿਸੇ ਦਰਪਣ ਤੋਂ ਪਰਿਵਰਤਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਸੋਮੇ ਵੱਲ ''x''′&nbsp;=&nbsp;0,&nbsp;''ct''′&nbsp;=&nbsp;''a'' (ਘਟਨਾ R) ਉੱਤੇ ਪਰਤ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਘਟਨਾਵਾਂ P, Q, R ਚਿੱਤਰ.&nbsp;2&#8209;3b ਵਿੱਚ ਔਬਜ਼ਰਵਰ O ਦੀ ਫ੍ਰੇਮ ਅੰਦਰ ਵਾਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਰਸਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਢਲਾਣਾਂ&nbsp;=&nbsp;1 and&nbsp;−1 ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ΔPQR ਇੱਕ ਸਮਕੋਣ ਵਾਲ਼ੀ ਤਿਕੋਣ ਰਚਦੀ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ OP&nbsp;=&nbsp;OQ&nbsp;=&nbsp;OR, ਇਸਲਈ ''x''′ ਅਤੇ ''x'' ਦਰਮਿਆਨ ਕੋਣ ਜਰੂਰ ਹੀ ''θ'' ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।<ref name="Collier"/>{{rp|113–118}} ਜਦੋਂਕਿ ਰੈਸਟ ਫ੍ਰੇਮ ਅਜਿਹੇ ਸਪੇਸ ਅਤੇ ਟਾਈਮ ਵਾਲੇ ਧੁਰੇ ਰੱਖਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸਮਕੋਣਾਂ ਤੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਫ੍ਰੇਮ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਕਿਊਟ ਐਂਗਲ਼ ਉੱਤੇ ਮਿਲਣ ਵਾਲ਼ੇ ਧੁਰਿਆਂ ਨਾਲ ਵਾਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫ੍ਰੇਮਾਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ-ਸਮਾਨ ਹੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਸਮਰੂਪਤਾ ਦਾ ਕਾਰਣ ਇਸ ਗੱਲ ਵਿੱਚ ਨਾ ਰੋਕੀ ਜਾ ਸਕਣ ਵਾਲ਼ੀ ਤੋੜ-ਮਰੋੜ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕ ਕਿਸੇ [[ਕਾਰਟੀਜ਼ੀਅਨ ਪਲੇਨ]] ਉੱਤੇ ਕਿਵੇਂ ਮੈਪ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਓਸ ਅੰਦਾਜ਼ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਤਾਕਤਵਾਰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ, ਧਰਤੀ ਦੀ ਇੱਕ [[ਮਰਕੇਟਰ ਪ੍ਰੋਜੈਕਸ਼ਨ]] ਉੱਤੇ ਮੈਪ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹੋਣ, ਪੋਲਾਂ (ਗ੍ਰੀਨਲੈਂਡ ਅਤੇ ਅੰਟਾਰਕਟਿਕਾ) ਨਜ਼ਦੀਕ ਧਰਤੀ ਦੇ ਪੁੰਜਾਂ ਦੇ ਸਾਪੇਖਿਕ ਅਕਾਰ ਭੂ-ਮੱਧ-ਰੇਖਾ ਨੇੜੇ ਧਰਤੀ ਪੁੰਜਾਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਵਿੱਚ ਉੱਚੇ ਤੌਰ ਤੇ ਭਾਰੀ (ਵਧੇ) ਹੁੰਦੇ ਹਨ। [[#Contents|''ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਪਰਤੋ'']] {{anchor|ਲਾਈਟ ਕੋਨ}} === ਲਾਈਟ ਕੋਨ === {{main|ਲਾਈਟ ਕੋਨ}} [[#ਲਾਈਟ ਕੋਨ ਸਾਰਾਂਸ਼|'''''ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਹਿੱਸਾ ਸਾਰਾਂਸ਼ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ''''']] {{anchor|Figure 2-4}} [[File:ModernPhysicsSpaceTimeA.png|thumb|ਚਿੱਤਰ 2-4. ਕਿਸੇ ਘਟਨਾ ਉੱਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਲਾਈਟ ਕੋਨ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਦੇ ਬਾਕੀ ਬਚੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਭਵਿੱਖ, ਭੂਤਕਾਲ, ਅਤੇ "ਹੋਰ ਸਭ ਜਗਹ" ਵਿੱਚ ਵਿਭਾਜਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।]] ਚਿੱਤਰ. 2-4 ਵਿੱਚ, ਘਟਨਾ&nbsp;O ਕਿਸੇ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਚਿੱਤਰ ਦੇ ਮੂਲ ਬਿੰਦੂ ਤੇ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੋ ਤਿਰਛੀਆਂ ਰੇਖਾਵਾਂ ਮੂਲ ਘਟਨਾ ਦੇ ਸੰਦ੍ਰਭ ਵਿੱਚ ਜ਼ੀਰੋ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅਰਸਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਦੋ ਰੇਖਾਵਾਂ ਓਹ ਚੀਜ਼ ਰਚਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਸਨੂੰ ਘਟਨਾ&nbsp;O ਦੀ [[ਲਾਈਟ ਕੋਨ]] ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਕ ਦੂਜੀ [[ਸਪੈਸ਼ੀਅਲ ਡਾਇਮੈਨਸ਼ਨ]] (ਚਿੱਤਰ.&nbsp;2&#8209;5) ਜੋੜਨ ਨਾਲ ਇਹ ਦਿੱਖ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਦੋਵੇਂ [[ਕੋਨ|ਸਮਕੋਣ ਚੱਕਰਾਕਾਰ ਕੋਨਾਂ]] ਅਪਣੇ ਅਪਾਈਸਾਂ&nbsp;O ਉੱਤੇ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਕ ਕੋਨ ਭਵਿੱਖ (t>0) ਵੱਲ ਫੈਲਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਦੂਜੀ ਕੋਨ ਭੂਤਕਾਲ (t<0) ਵੱਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। [[File:World line.png|thumb|ਚਿੱਤਰ 2-5. 2D ਸਪੇਸ + ਇੱਕ ਟਾਈਮ ਡਾਇਮੈਨਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਲਾਈਟ ਕੋਨ]] ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ (ਦੋਹਰੀ) ਕੋਨ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਨੂੰ ਇਸਦੇ ਅਪੈਕਸ ਦੇ ਸੰਦ੍ਰਭ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਭਾਜਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਭਵਿੱਖ ਲਾਈਟ ਕੋਨ ਦਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਹਿੱਸਾ ਉਹਨਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਲਾਈਟਸਪੀਡ ਉੱਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ [[ਸਪੈਸ਼ੀਅਲ ਡਿਸਟੈਂਸ]] ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਲਾਜ਼ਮੀ ਵਕਤ ਨਾਲ਼ੋਂ ਵੱਧ [[ਟਾਈਮ]] (ਅਸਥਾਈ ਦੂਰੀ) ਰਾਹੀਂ ਅਪੈਕਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਹ ਘਟਨਾਵਾਂ ਘਟਨਾ&nbsp;O ਦੇ [[ਟਾਈਮਲਾਈਕ]] ਭਵਿੱਖ ਰਚਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸੇਤਰਾਂ, ਭੂਤਕਾਲ ਲਾਈਟ ਕੋਨ ਦੀਆਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਘਟਨਾਵਾਂ [[ਟਾਈਮਲਾਈਕ]] ਭੂਤਕਾਲ ਦੁਆਰਾ ਰਚੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸਲਈ ''ਟਾਈਮਲਾਈਕ ਅਰਸਿਆਂ'' ਵਿੱਚ &Delta;''ct'', &Delta;''x'' ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਵੱਡਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਟਾਈਮਲਾਈਕ ਅਰਸਿਆਂ ਨੂੰ ਪੌਜ਼ੀਟਿਵ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਲਾਈਟਕੋਨ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਖੇਤਰ ਅਜਿਹੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਰਚਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਘਟਨਾ&nbsp;O ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਦਿੱਤੇ ਹੋਏ [[ਸਮਾਂ|ਸਮੇਂ]] ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ ਉੱਤੇ ਪਾਰ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲ਼ੀ ਸਪੇਸ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ [[ਸਪੇਸ]] ਰਾਹੀਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਘਟਨਾਵਾਂ ਘਟਨਾ&nbsp;O ਦਾ [[ਸਪੇਸਲਾਈਕ]] ਖੇਤਰ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਖੇਤਰ ਰਚਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਚਿੱਤਰ.&nbsp;2&#8209;4. ਵਿੱਚ “ਹੋਰ ਸਭ ਬਾਕੀ ਕਿਸੇ ਜਗਹ” ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਖੁਦ ਲਾਈਟ ਕੋਨ ਉੱਤੇ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ &nbsp;O ਤੋਂ [[ਲਾਈਟਲਾਈਕ]] (ਜਾਂ “ਨੱਲ ਸੈਪਰੇਟਿਡ”) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅਰਸੇ ਦੀ ਸਥਿਰਤਾ ਸਦਕਾ, ਸਾਰੇ ਔਬਜ਼ਰਵਰ (ਨਿਰੀਖਕ) ਕਿਸੇ ਦਿੱਤੇ ਹੋਈ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਲਾਈਟ ਕੋਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਗੇ, ਅਤੇ ਇਸ ਕਰਕੇ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਦੀ ਇਸ ਵੰਡ ਉੱਤੇ ਸਹਿਮਤ ਹੋਣਗੇ।<ref name="Schutz"/>{{rp|220}} ਲਾਈਟ ਕੋਨ [[ਕਾਰਣਾਤਮਿਕਤਾ]] ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਲਾਜ਼ਮੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੀ ਹੈ। &nbsp;O ਦੇ ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ D (ਚਿੱਤਰ.&nbsp;2&#8209;4) ਦੇ ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਲਾਈਟ-ਸਪੀਡ-ਤੋਂ-ਧੀਮੀ ਗਤੀ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਸੰਕੇਤ ਦੁਆਰਾ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨੀ ਸੰਭਵ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਘਟਨਾ&nbsp;O ਵਾਸਤੇ ਘਟਨਾ&nbsp;D ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਕਾਰਣਾਤਮਿਕ ਅਸਰ ਕਰਨਾ ਸੰਭਵ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਲਾਈਟ ਕੋਨ ਸਾਰੀਆਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਰੱਖਦੀ ਹੈ ਜੋ O ਰਾਹੀਂ ਕਾਰਣਾਤਮਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਅਸਰ ਪੁਆ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰਾਂ, A ਦੀ ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ O ਦੇ ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਕਿਸੇ ਸਿਗਨਲ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ ਤੋਂ ਘੱਟ ਸਪੀਡ ਤੇ ਸਫਰ ਕਰਨਾ ਸੰਭਵ ਹੈ। ਭੂਤਕਾਲ ਲਾਈਟ ਕੋਨ O ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਕਾਰਣਾਤਮਿਕ ਅਸਰ ਪਾ ਸਕਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਭ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਤੁਲਨਾ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਮੰਨਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਸਿਗਨਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ ਤੋਂ ਤੇਜ਼ ਸਫਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ, ਕੋਈ ਵੀ ਘਟਨਾ, ਜਿਵੇਂ ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ&nbsp;B or&nbsp;C, ਜੋ ਸਪੇਸਲਾਈਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਹੈ (ਬਾਕੀ ਕਿਸੇ ਸਥਾਨ ਤੇ), ਨਾ ਘਟਨਾ&nbsp;O ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਘਟਨਾ&nbsp;O ਤੋਂ ਅਜਿਹੀ ਸਿਗਨਲ ਪ੍ਰਣਾਲ਼ੀ ਅਪਣਾ ਕੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਮਾਨਤਾ ਅਧੀਨ, ਘਟਨਾ&nbsp;O ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਲਾਈਟ ਕੋਨ ਦੇ ਸਪੇਸਲਾਈਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਕਿਸੇ ਘਟਨਾ ਦਰਮਿਆਨ ਕੋਈ ਵੀ ਕਾਰਣਾਤਮਿਕ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite web|last1=Curiel|first1=Erik|last2=Bokulich|first2=Peter|title=Lightcones and Causal Structure|url=https://plato.stanford.edu/entries/spacetime-singularities/lightcone.html|website=Stanford Encyclopedia of Philosophy|publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University|accessdate=26 March 2017}}</ref> [[#Contents|''ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਪਰਤੋ'']] {{anchor|ਤਤਕਾਲੀਨਤਾ ਦੀ ਸਾਪੇਖਿਕਤਾ}} === ਤਤਕਾਲੀਨਤਾ ਦੀ ਸਾਪੇਖਿਕਤਾ === [[#=== ਤਤਕਾਲੀਨਤਾ ਦੀ ਸਾਪੇਖਿਕਤਾ ===|'''''ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਹਿੱਸਾ ਸਾਰਾਂਸ਼ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ''''']] {{anchor|ਚਿੱਤਰ 2-6}} [[File:Relativity of Simultaneity Animation.gif|thumb|ਚਿੱਤਰ 2-6. ਤਤਕਾਲੀਨਤਾ ਦੀ ਸਾਪੇਖਿਕਤਾ ਸਮਝਾਉਂਦੀ ਹੋਈ ਐਨੀਮੇਸ਼ਨ]] ਸਾਰੇ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਸਹਿਮਤ ਹੋਣਗੇ ਕਿ ਕਿਸੇ ਦਿੱਤੀ ਹੋਈ ਘਟਨਾ ਵਾਸਤੇ, ਦਿੱਤੀ ਹੋਈ ਘਟਨਾ ਦੀ ਭਵਿੱਖ ਲਾਈਟ ਕੋਨ ਅੰਦਰ ਕੋਈ ਘਟਨਾ, ਦਿੱਤੀ ਹੋਈ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਬਾਦ ਵਾਪਰਦੀ ਹੈ। ਇਸੇਤਰਾਂ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਹੋਈ ਘਟਨਾ ਵਾਸਤੇ, ਭੂਤਕਾਲ ਲਾਈਟ ਕੋਨ ਅੰਦਰ ਕੋਈ ਘਟਨਾ, ਦਿੱਤੀ ਹੋਈ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਪਰਦੀ ਹੈ। ਟਾਈਮ-ਲਾਈਕ-ਵੱਖਰੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਾਸਤੇ, ਪਹਿਲਾਂ-ਬਾਦ ਸਬੰਧ ਤਬਦੀਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਇਸ ਗੱਲ ਨਾਲ ਕੋਈ ਫਰਕ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ ਕਿ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਦੀ [[ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ]] ਕਿਹੜੀ ਹੈ, ਯਾਨਿ ਕਿ, ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰਾਂ ਗਤੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀ ਸਪੇਸਲਾਈਕ-ਵੱਖਰੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਾਸਤੇ ਬਹੁਤ ਵੱਖਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। {{nowrap|1=''v'' = 0}} ਉੱਤੇ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਕਿਸੇ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਦੀ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ ਤੋਂ [[#ਚਿੱਤਰ 2-4|'''ਚਿੱਤਰ.&nbsp;2&#8209;4''']] ਵਾਹਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ ਤੋਂ, ਘਟਨਾ&nbsp;C, ਘਟਨਾ&nbsp;O, ਤੋਂ ਬਾਦ ਵਾਪਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਘਟਨਾ&nbsp;B, ਘਟਨਾ&nbsp;O ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਪਰਦੀ ਦੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਵੱਖਰੀ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ ਤੋਂ, ਇਹਨਾਂ ਗੈਰ-ਕਾਰਣਾਤਮਿਕ-ਸਬੰਧਤ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਉਲਟ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਖਾਸ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਦੋ ਘਟਨਾਵਾਂ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ ਅੰਦਰ ਤਤਕਾਲੀਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਉਹ ਲਾਜ਼ਮੀ ਤੌਰ ਤੇ, ਕਿਸੇ ਸਪੇਸਲਾਈਕ ਅਰਸੇ ਦੁਆਰਾ ਵੱਖਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸਤਰਾਂ ਗੈਰ-ਕਾਰਣਾਤਮਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਸਬੰਧਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਨਿਰੀਖਣ ਕਿ ਤਤਕਾਲੀਨਤਾ ਸ਼ੁੱਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਸਗੋਂ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਦੀ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਨੂੰ [[ਤਤਕਾਲੀਨਤਾ ਦੀ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite web|last1=Savitt|first1=Steven|title=Being and Becoming in Modern Physics. 3. The Special Theory of Relativity|url=https://plato.stanford.edu/entries/spacetime-bebecome/#Spec|website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy|publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University|accessdate=26 March 2017}}</ref> ਚਿੱਤਰ. 2-6 ਤਤਕਾਲੀਨਤਾ ਦੀ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਅੰਦਰ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਚਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅੰਦਰਲੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ [[ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ]] ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ “ਕੋ-ਆਰਡੀਨੇਟ ਫਰੇਮਾਂ” ਬਦਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਚਿੱਤਰ.&nbsp;2&#8209;3 ਵਾਸਤੇ ਉੱਪਰ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਤਿੰਨੇ ਘਟਨਾਵਾਂ {{nowrap|1=(A, B, C)}}, {{nowrap|1=''v'' = 0}} ਉੱਤੇ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਕਿਸੇ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਦੀ ਰੈਫ਼ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ ਤੋਂ ਤਤਕਾਲੀਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। {{nowrap|1=''v'' = 0.3 ''c''}} ਉੱਤੇ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਕਿਸੇ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਦੀ ਰੈਫ਼੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ ਤੋਂ, ਇਹ ਘਟਨਾਵਾਂ, ਕ੍ਰਮ {{nowrap|1=''v'' = 0.3 ''c''}} ਵਿੱਚ ਵਾਪਰਦੀਆਂ ਦਿਸਦੀਆਂ ਹਨ। {{nowrap|1=''v'' = −0.5 ''c''}} ਉੱਤੇ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਕਿਸੇ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਦੀ ਰੈਫ਼੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ ਤੋਂ, ਇਹਨਾਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੇ ਵਾਪਰਦੇ ਦਿਸਣ ਦਾ ਕ੍ਰਮ {{nowrap|1=A, B, C}} ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਚਿੱਟੀ ਰੇਖਾ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਵੱਲ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਦੇ ਪਾਸਟ ਤੋਂ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਹੁੰਦੀ ਹੋਈ “ਤਤਕਾਲੀਨਤਾ ਦੀ ਸਤਹਿ” ਨੂੰ ਇਸ ਉੱਤੇ ਰੋਸ਼ਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਭੂਰਾ ਖੇਤਰ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਦੀ ਲਾਈਟ ਕੋਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਥਿਰ ([[ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ (ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ)|ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ]]) ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਸਪੇਸਲਾਈਕ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅਰਸਾ ਉੰਨਾ ਹੀ ਡਿਸਟੈਂਸ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਿੰਨਾ ਕੋਈ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਨਾਪੇਗਾ ਜੇਕਰ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਪ੍ਰਤਿ ਤਤਕਾਲੀਨ ਨਾਪਿਆ ਜਾਵੇ। ਇਸਤਰਾਂ ਕੋਈ ਸਪੇਸਲਾਈਕ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅਰਸਾ “[[ਪ੍ਰੌਪਰ ਡਿਸਟੈਂਸ]]”, ਯਾਨਿ ਕਿ, ਸ਼ੁੱਧ ਦੂਰੀ = <math display="inline">\sqrt{-s^2}.</math> ਦਾ ਇੱਕ ਨਾਪ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇਤਰਾਂ, ਇੱਕ ਟਾਈਮਲਾਈਕ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅਰਸਾ ਓੰਨਾ ਹੀ ਸਮੇਂ ਦਾ ਨਾਪ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਿੰਨਾ ਕਿਸੇ ਦਿੱਤੀ ਹੋਈ ਸੰਸਾਰ ਰੇਖਾ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਕੋਈ ਕਲੌਕ ਵਧਦੀ ਜਾਂ ਘਟਦੀ ਹੋਈ ਟਿੱਕ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰੇਗਾ। ਇਸਤਰਾਂ ਕੋਈ ਟਾਈਮਲਾਈਕ ਸਪਰ ਅਰਸਾ ''ਪ੍ਰੌਪਰ ਟਾਈਮ'' = <math display="inline">\sqrt{s^2}</math> ਦਾ ਇੱਕ ਨਾਪ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ।<ref name="Schutz"/>{{rp|220–221}} [[#Contents|''ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਪਰਤੋ'']] {{anchor|ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ ਹਾਈਪ੍ਰਬੋਲਾ}} === ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ ਹਾਈਪ੍ਰਬੋਲਾ === [[#ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ ਹਾਈਪ੍ਰਬੋਲਾ ਸਾਰਾਂਸ਼|'''''ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਹਿੱਸਾ ਸਾਰਾਂਸ਼ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ''''']] {{anchor|ਸਪੇਸਲਾਈਕ ਅਤੇ ਟਾਈਮਲਾਈਕ ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ ਹਾਈਲਪ੍ਰਬੋਲੇ}} [[File:Spacelike and Timelike Invariant Hyperbolas.png|thumb|330px|ਚਿੱਤਰ 2-7. (a) ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ ਹਾਈਪ੍ਰਬੋਲਿਆਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ। (b) ਦੋ ਸ਼ੀਟਾਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸ਼ੀਟ ਦੇ ਹਾਈਪ੍ਰਬੋਲੋਅਇਡ।]] ਸਧਾਰਨ [[ਯੁਕਿਲਡਨ ਸਪੇਸ]] ਅੰਦਰ, ਕਿਸੇ [[ਮੂਲ ਬਿੰਦੂ]] ਤੋਂ ਬਰਾਬਰ [[ਦੂਰੀ]] ਤੇ ਸਥਿਤ [[ਬਿੰਦੂ]]ਆਂ ਦਾ [[ਸੈੱਟ]], ਕੋਈ [[ਚੱਕਰ]] (ਦੋ ਅਯਾਮਾਂ ਵਿੱਚ), ਜਾਂ ਕੋਈ [[ਸਫੀਅਰ]] (ਤਿੰਨ-ਅਯਾਮਾਂ ਵਿੱਚ) ਰਚਦਾ ਹੈ। [[ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਸਪੇਸਟਾਈਮ]] ਵਿੱਚ, ਮੂਲ ਬਿੰਦੂ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਸਥਿਰ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅਰਸੇ ਉੱਤੇ ਬਿੰਦੂ, ਹੇਠਾਂ ਲਿਖੀ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਇੱਕ [[ਕਰਵ]] ([[ਵਕਰ]]) ਰਚਦੇ ਹਨ; : <math>c^2 t^2 - x^2 = \text{some constant}</math> ਉੱਪਰਲੀ ਉਦਾਹਰਨ ਇੱਕ ''x''&ndash;''ct'' ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਡਾਇਗ੍ਰਾਮ ਅੰਦਰ ਕਿਸੇ ਹਾਈਪ੍ਰਬੋਲੇ ਦੀ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ [[ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ ਹਾਈਪ੍ਰਬੋਲਾ]] ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚਿੱਤਰ. 2-7a ਵਿੱਚ, ਗੁਲਾਬੀ ਰੰਗ ਵਾਲਾ ਹਾਈਪ੍ਰਬੋਲਾ ਮੂਲ ਬਿੰਦੂ ਤੋਂ ਬਰਾਬਰ ਸਪੇਸਲਾਈਕ ਵਖਰੇਵੇਂ ਵਾਲੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂਕਿ ਹਰੇ ਰੰਗਾ ਵਾਲੇ ਹਾਈਪ੍ਰਬੋਲੇ ਮੂਲ ਬਿੰਦੂ ਤੋਂ ਇੱਕ ਸਮਾਨ ਟਾਈਮਲਾਈਕ ਵਖਰੇਵੇਂ ਵਾਲੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਦੇ ਹਨ। '''ਨਾਮਕਰਨ ਬਾਰੇ ਨੋਟ:''' ਗੁਲਾਬੀ ਹਾਈਪ੍ਰਬੋਲੇ, ਜੋ ''x'' ਧੁਰੇ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, [[ਟਾਈਮਲਾਈਕ]] (ਸਪੇਲਾਈਕ ਨਹੀਂ) ਹਾਈਪ੍ਰਬੋਲੇ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਹਾਈਪ੍ਰਬੋਲੇ ਉਹ ਵਾਸਤਵਿਕ ਰਸਤੇ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅੰਦਰ ਕਣਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵੇਗਿਤ ਕਰਕੇ ਕੱਟਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਹਰੇ ਹਾਈਪ੍ਰਬੋਲੇ, ਜੋ ''ct'' ਧੁਰਾ ਪਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, [[ਸਪੇਸਲਾਈਕ]] ਹਾਈਪ੍ਰਬੋਲੇ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਹਾਈਪ੍ਰਬੋਲਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਾਲ਼ੇ ਸਾਰੇ ਅਰਸੇ ਸਪੇਸਲਾਈਕ ਅਰਸੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਚਿੱਤਰ.&nbsp;2&#8209;7b ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਸਪੇਸ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵਾਧੂ ਡਾਇਮੈਨਸ਼ਨ ਅੰਦਰ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਟਾਈਮਲਾਈਕ ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ ਹਾਈਪ੍ਰਬੋਲੇ ਇੱਕ ਸ਼ੀਟ ਦੇ [[ਹਾਈਪ੍ਰਬੋਲੋਆਇਡ]] ਰਚਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂਕਿ ਸਪੇਸਲਾਈਕ ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ ਹਾਈਪ੍ਰਬੋਲੇ ਦੋ ਸ਼ੀਟਾਂ ਦੇ ਹਾਈਪ੍ਰਬੋਲੋਆਇਡ ਰਚਦੇ ਹਨ। [[#Contents|''ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਪਰਤੋ'']] {{anchor|ਟਾਈਮ ਡਿਲੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਲੈਂਥ ਕੰਟ੍ਰੈਕਸ਼ਨ}} === ਟਾਈਮ ਡਿਲੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਲੈਂਥ ਕੰਟ੍ਰੈਕਸ਼ਨ === [[#ਟਾਈਮ ਡਿਲੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਲੈਂਥ ਕੰਟ੍ਰੈਕਸ਼ਨ ਸਾਰਾਂਸ਼|'''''ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਹਿੱਸਾ ਸਾਰਾਂਸ਼ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ''''']] [[File:Spacetime diagram of invariant hyperbola.png|thumb|ਚਿੱਤਰ 2-8. ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ ਹਾਈਪ੍ਰਬੋਲਾ ਅਜਿਹੇ ਬਿੰਦੂਆਂ ਤੋਂ ਬਣਦਾ ਹੈ ਜਿਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਵੱਖਰੀਆਂ ਸਪੀਡਾਂ ਉੱਤੇ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਕਲੌਕ ਮੂਲ ਬਿੰਦੂ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਫਿਕਸ ਪ੍ਰੌਪਰ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦੇ ਹਨ।]] ਚਿੱਤਰ. 2-8 ਉਹਨਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਾਸਤੇ [[ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ]] ਹਾਈਪ੍ਰਬੋਲੇ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਹਨਾਂ ਉੱਤੇ [[ਮੂਲ ਬਿੰਦੂ]] ਤੋਂ 5&nbsp;ਮੀਟਰ (ਤਕਰੀਬਨ {{val|1.67|e=−8|u=s}}) ਦੇ [[ਪ੍ਰੌਪਰ ਟਾਈਮ]] ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਵੱਖਰੀਆਂ [[ਸੰਸਾਰ]] [[ਰੇਖਾ]]ਵਾਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਸਪੀਡਾਂ ਉੱਤੇ ਗਤੀਸ਼ੀਲ [[ਕਲੌਕ]] ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। [[ਔਬਜ਼ਰਵਰ]] ਪ੍ਰਤਿ ਰੁਕੇ ਹੋਏ (ਸਟੇਸ਼ਨਰੀ) ਕਲੌਕ ਦੀ [[ਸੰਸਾਰ ਰੇਖਾ]] [[ਵਰਟੀਕਲ]] (ਖੜਵੀਂ) ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਰਾਹੀਂ ਨਾਪਿਆ ਗਿਆ ਬੀਤਿਆ [[ਸਮਾਂ]] ਪ੍ਰੌਪਰ ਸਮੇਂ ਜਿੰਨਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 0.3''c'' ਉੱਤੇ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਕਿਸੇ ਕਲੌਕ ਵਾਸਤੇ, ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਰਾਹੀਂ ਨਾਪਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲ਼ਾ ਬੀਤਿਆ ਸਮਾਂ 5.24 ਮੀਟਰ ({{val|1.75|e=−8|u=s}}) ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂਕਿ 0.7''c'' ਉੱਤੇ ਗਤੀ ਕਰਦੇ ਕਿਸੇ ਕਲੌਕ ਲਈ, ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਰਾਹੀਂ ਨਾਪਿਆ ਗਿਆ ਬੀਤਿਆ ਵਕਤ 7.00 ਮੀਟਰ ({{val|2.34|e=−8|u=s}}) ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਹ [[ਟਾਈਮ ਡਿਲੇਸ਼ਨ]] ਨਾਮਕ ਵਰਤਾਰਾ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਤੇਜ਼ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲ਼ੇ ਕਲੌਕ ਪ੍ਰੌਪਰ ਸਮੇਂ ਦੀ ਉੱਡੀ ਹੀ ਮਾਤਰਾ ਨੂੰ ਟਿੱਕ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ (ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਫ੍ਰੇਮ ਵਿੱਚ) ਜਿਆਦਾ ਲੰਬਾ ਸਮਾਂ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹ x&ndash;ਧੁਰੇ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਟਾਈਮ ਡਿਲੇਸ਼ਨ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਦੂਰੀ ਤੋਂ ਹੋਰ ਵੱਧ ਦੂਰੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref name="Schutz"/>{{rp|220–221}} ਵੱਖਰੀਆਂ ਇਨ੍ਰਸ਼ੀਅਲ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮਾਂ ਅੰਦਰਲੇ ਦੋ ਔਬਜ਼ਰਵਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਨਾਪੀ ਗਈ ਸਮਾਂ ਦੇਰੀ ਪਰਸਪ੍ਰਿਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਔਬਜ਼ਰਵਰ O ਅਪਣੀ ਫ਼ਰੇਮ ਅੰਦਰ ਔਬਜ਼ਰਵਰ O’ ਦੇ ਕਲੌਕਾਂ ਨੂੰ ਧੀਮਾ ਚਲਦਾ ਨਾਪਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਔਬਜ਼ਰਵਰ O’ ਅਪਣੀ ਵਾਰੀ ਵਿੱਚ ਔਬਜ਼ਰਵਰ O ਦੇ ਕਲੌਕਾਂ ਨੂੰ ਧੀਮਾ ਦੌੜਦੇ ਨਾਪੇਗਾ। {{anchor|ਚਿੱਤਰ 2-9}} [[File:Animated Spacetime Diagram - Length Contraction.gif|thumb|ਚਿੱਤਰ 2-9. ਇਸ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਡਾਇਗ੍ਰਾਮ ਅੰਦਰ, ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਰੌਡ ਦੀ 1&nbsp;m ਲੰਬਾਈ, ਜਿਵੇਂ ਪਰਾਈਮ ਕੀਤੀ ਫ੍ਰੇਮ ਵਿੱਚ ਨਾਪੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅੱਗੇ ਤੋਂ ਘਟਿਆ ਡਿਸਥੈਂਸ OC ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਗੈਰ-ਪ੍ਰਾਈਮ ਕੀਤੀ ਫ੍ਰੇਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।]] [[ਲੰਬਾਈ ਸੁੰਗੜਨਾ]] ([[ਲੈਂਥ ਕੰਟ੍ਰੈਕਸ਼ਨ]]), ਦੇਰੀ (ਡੀਲੇਸਨ) ਦੀ ਤਰਾਂ, ਤਤਕਾਲੀਨਤਾ ਦੀ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਗਟਾਅ ਹੈ। ਲੰਬਾਈ ਦਾ ਨਾਪ ਅਜਿਹੀਆਂ ਦੋ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅਰਸੇ ਦੇ ਨਾਪ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ ਦੀ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ ਵਿੱਚ ਤਤਕਾਲੀਨ ਹੋਣ। ਪਰ ਓਹ ਘਟਨਾਵਾਂ ਜੋ ਇੱਕ ਦੀ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ ਵਿੱਚ ਤਤਕਾਲੀਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਸਰਵ ਸਧਾਰਨ ਤੌਰ ਤੇ, ਰੈਫ਼੍ਰੈਂਸ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਫ੍ਰੇਮਾਂ ਤੋਂ ਤਤਕਾਲੀਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਚਿੱਤਰ. 2-9 ਇੱਕ 1&nbsp;m ਰੌਡ ਦੀ ਗਤੀ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜੋ 0.5&nbsp;''c'' ਉੱਤੇ ''x'' ਧੁਰੇ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਯਾਤਰਾ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਨੀਲੇ ਪੱਟੇ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਰੌਡ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਅੰਤਲੇ-ਸਿਰਿਆਂ ਦੀਆਂ [[ਸੰਸਾਰ ਰੇਖਾ]]ਵਾਂ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ ਹਾਈਪ੍ਰਬੋਲਾ 1&nbsp;m ਦੇ ਕਿਸੇ ਸਪੇਸਲਾਈਕ ਅਰਸੇ ਦੁਆਰਾ ਮੂਲ ਬਿੰਦੂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਿਰੇ O ਅਤੇ B ਜਦੋਂ {{′|''t''}}&nbsp;=&nbsp;0 ਤੋਂ ਨਾਪੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਫ੍ਰੇਮ S’ ਵਿੱਚ ਤਤਕਾਲੀਨ ਘਟਨਾਵਾਂ ਹਨ। ਪਰ ਫ੍ਰੇਮ S ਅੰਦਰਲੇ ਕਿਸੇ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਲਈ, ਘਟਨਾਵਾਂ O ਅਤੇ B ਤਤਕਾਲੀਨ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਲੰਬਾਈ ਨਾਪਣ ਵਾਸਤੇ, ਫ੍ਰੇਮ S ਦਾ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਰੌਡ ਦੇ ਸਿਰਿਆਂ ਨੂੰ x-ਧੁਰੇ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਅਪਣੀਆੰ ਸੰਸਾਰ ਰੇਖਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਸੁੱਟੇ ਗਏ ਤੌਰ ਤੇ ਨਾਪਦਾ ਹੈ। ਰੌਡ ਦੀ [[ਵਰਲਡ-ਸ਼ੀਟ]] ਦੀ x-ਧੁਰੇ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰੋਜੈਕਸ਼ਨ ਅੱਗਲੇ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਘਟੀ ਹੋਈ ਲੰਬਾਈ OC ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।<ref name="Collier"/>{{rp|125}} (ਨਾ ਦਿਖਾਈ ਗਈ) A ਰਾਹੀਂ ਇੱਕ ਖੜਵੀਂ ([[ਵਰਟੀਕਲ]]) ਰੇਖਾ ਡਰਾਈਂਗ ਜੋ x-ਧੁਰੇ ਨੂੰ ਕੱਟੇ ਸਾਬਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ, ਭਾਵੇਂ OB ਦੀ ਤਰਾਂ, ਔਬਜ਼ਰਵਰ O ਦੇ ਨ਼ਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਤੋਂ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਸੇਤਰਾਂ OA ਵੀ ਔਬਜ਼ਰਵਰ O’ ਦੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਤੋਂ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਹਰੇਕ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਹੋਰਾੰ ਦੇ ਕਲੌਕ ਨੂੰ ਧੀਮਾ ਚਲਦਾ ਨਾਪਦਾ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਹਰੇਕ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਪੈਮਾਨਿਆਂ ਨੂੰ ਸੁੰਗੜੇ ਹੋਏ ਨਾਪਦਾ ਹੈ। [[#Contents|''ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਪਰਤੋ'']] === ਪਰਸਪਰ ਸਮਾਂ ਦੇਰੀ ਅਤੇ ਟਵਿਨ ਪਹੇਲੀ === {{main|ਟਵਿਨ ਪਹੇਲੀ}} ==== ਪਰਸਪਰ ਸਮਾਂ ਦੇਰੀ ==== [[#ਪਰਸਪਰ ਸਮਾਂ ਦੇਰੀ|'''''ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਹਿੱਸਾ ਸਾਰਾਂਸ਼ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ''''']] ਪਰਸਪਰ ਸਮਾਂ ਦੇਰੀ ਅਤੇ ਲੰਬਾਈ ਸੁੰਗੜਨਾ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜਿਗਿਆਸੂਆਂ ਨੂੰ ਸਵੈ-ਵਿਰੋਧੀ-ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਲਗਦੇ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਚਿੰਤਾ ਇਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਔਬਜ਼ਰਵਰ A, ਔਬਜ਼ਰਵਰ B ਦੇ ਕਲੌਕਾਂ ਨੂੰ ਧੀਮਾ ਦੌੜਦਾ ਨਾਪਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਰਲ ਤੌਰ ਤੇ ਇਸਦਾ ਕਾਰਣ A ਦੇ ਸਾਪੇਖਿਕ ਸਪੀਡ v ਉੱਤੇ B ਦਾ ਗਤੀ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਫੇਰ ਰਿਲਟੀਵਿਟੀ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਮੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਔਬਜ਼ਰਵਰ B ਵੀ ਇਸੇਤਰਾਂ A ਦੇ ਕਲੌਕਾਂ ਨੂੰ ਧੀਮਾ ਚਲਦਾ ਨਾਪੇ। ਇਹ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਵਾਲ ਹੈ ਜੋ ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਪ੍ਰਤਿ ਸਮਝ ਦੇ ਧੁਰ ਤੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।"<ref name="Schutz"/>{{rp|198}} ਬੁਨਿਆਦੀ ਤੌਰ ਤੇ, A ਅਤੇ B ਦੋ ਵੱਖਰੇ ਨਾਪ ਲੈ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। B ਦੇ ਕਲੌਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਕਲੌਕ ਦੀ ਹੋ ਰਹੀ ਟਿੱਕ-ਟਿੱਕ ਦੀ ਦਰ ਨੂੰ ਨਾਪਣ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ, A ਨੂੰ ਜਰੂਰ ਹੀ ਅਪਣੇ ਦੋ ਕਲੌਕ ਵਰਤਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਪਹਿਲਾ ਓਹ ਸਮਾਂ ਦਰਜ ਕਰੇਗਾ ਜਿੱਥੇ B ਦਾ ਕਲੌਕ ”B ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਲੋਕੇਸ਼ਨ ਨੂੰ” ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਟਿੱਕ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਕਲੌਕ, ਓਹ ਸਮਾਂ ਰਿਕਾਰਡ ਕਰੇਗਾ ਜਿੱਥੇ B ਦਾ ਕਲੌਕ ”B ਦੀ ਅਗਲੀ ਲੋਕੇਸ਼ਨ ਉੱਤੇ” ਇਸਦੀ ਦੂਜੀ ਟਿੱਕ ਕੱਢਦਾ ਹੈ। ਔਬਜ਼ਰਵਰ A ਨੂੰ ਦੋ ਕਲੌਕਾਂ ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ B ਗਤੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਕੁੱਲ ਤਿੰਨ ਕਲੌਕਾਂ ਨੂੰ ਨਾਪ ਵਿੱਚ ਸਾਮਿਲ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। A ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਕਲੌਕ A ਦੀ ਫ੍ਰੇਮ ਅੰਦਰ ਸਿੰਕ੍ਰੋਨਾਇਜ਼ ਕੀਤੇ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਇਸਦੇ ਉਲਟ, B ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਕਲੌਕ ਉਸਦੀ ਫ੍ਰੇਮ ਵਿੱਚ A ਦੇ ਕਲੌਕਾਂ ਦੀ ਓੱਥੇ ਟਿੱਕ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋਕੇਸ਼ਨ ਦਰਜ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਜਗਹ ਸਿੰਕ੍ਰੋਨਾਈਜ਼ ਕੀਤੇ ਹੋਣੇ ਮੰਗਦੇ ਹਨ ਜਿੱਥੇ A ਦੇ ਕਲੌਕ ਅਪਣੇ ਟਿੱਕ ਕੱਢਦੇ ਹਨ। ਇਸਤਰਾਂ, A ਅਤੇ B ਹਰੇਕ ਹੀ ਤਿੰਨ ਕਲੌਕਾਂ ਦੇ ਵੱਖਰੇ ਸੈੱਟਾਂ ਨਾਲ ਅਪਣੇ ਅਪਣੇ ਨਾਪ ਲੈ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਕਲੌਕਾਂ ਨਾਲ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਨਾਪ ਨਹੀਂ ਲੈ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ, ਇਸਲਈ ਅਜਿਹੀ ਕੋਈ ਜਨਮਜਾਤ ਜਰੂਰਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿ ਲਏ ਗਏ ਨਾਪ ਇਸਤਰਾਂ ਉਲਟੇ ਤੌਰ ਤੇ ”ਅਨੁਕੂਲ” ਹੋਣਗੇ ਕਿ, ਜੇਕਰ ਇੱਕ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਦੂਜੇ ਦੇ ਕਲੌਕ ਨੂੰ ਧੀਮਾ ਦੌੜਦਾ ਨਾਪੇ, ਤਾਂ ਦੂਜਾ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਪਹਿਲੇ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਦੇ ਕਲੌਕ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਚਲਦਾ ਹੀ ਨਾਪੇਗਾ।<ref name="Schutz"/>{{rp|198–199}} ਪਰਸਪਰ ਲੰਬਾਈ ਸੁੰਗੜਨ ਦੇ ਸੰਦ੍ਰਭ ਵਿੱਚ, [[#ਚਿੱਤਰ 2-9|'''ਚਿੱਤਰ.&nbsp;2&#8209;9''']] ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਾਈਮ ਕੀਤੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਪ੍ਰਾਈਮ (ਪ੍ਰਾਈਮ ਨਾ) ਕੀਤੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਫ੍ਰੇਮਾਂ, ਕਿਸੇ [[ਹਾਈਪ੍ਰਬੋਲਿਕ ਐਂਗਲ]] ਦੁਆਰਾ ਪਰਸਪਰ [[ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟ੍ਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨ#ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਨ|ਘੁਮਾਈਆਂ ਹੋਇਆਂ]] ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ (ਜੋ ਯੁਕਿਲਡਨ ਜੀਓਮੈਟਰੀ (ਰੇਖਾਗਣਿਤ) ਅੰਦਰ ਸਧਾਰਨ ਕੋਣਾਂ ਦੇ ਤੁੱਲ ਹੈ)।<ref group=note> ਕਿਸੇ [[ਕਾਰਟੀਜ਼ੀਅਨ ਪਲੇਨ]] ਅੰਦਰ, ਸਧਾਰਨ ਰੋਟੇਸ਼ਨ ਕਿਸੇ ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਬਗੈਰ ਤਬਦੀਲ ਕੀਤੇ ਛੱਡ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅੰਦਰ, ਹਾਈਪ੍ਰਬੋਲਿਕ ਰੋਟੇਸ਼ਨ [[ਹਾਈਪ੍ਰਬੋਲਿਕ ਮੈਟ੍ਰਿਕ]] ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਦੀ ਹੈ।</ref> ਇਸ ਰੋਟੇਸ਼ਨ ਕਾਰਨ, ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਾਈਮ ਕੀਤੀ ਮੀਟਰ-ਸਟਿੱਕ ਦੀ, ਪ੍ਰਾਈਮ ਨਾ ਕੀਤੇ x-ਦੁਰੇ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰੋਜੈਕਸ਼ਨ, ਅੱਗੇ ਤੋਂ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂਕਿ ਇਸੇ ਤਰਾਂ, ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਾਈਮ-ਨਾ-ਕੀਤੀ ਮੀਟਰ-ਸਟਿੱਕ ਦੀ, ਪ੍ਰਾਈਮ ਕੀਤੇ x’-ਧੁਰੇ ਉੱਤੇ ਸੁੱਟੀ ਗਈ ਪ੍ਰੋਜੈਕਸ਼ਨ ਵੀ ਅਗਲੇ ਪਾਸਿਓਂ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। [[File:Spacetime Diagrams of Mutual Time Dilation.gif|thumb|ਚਿੱਤਰ 2-10. ਪਰਸਪਰ ਸਮਾਂ ਦੇਰੀ]] ਚਿੱਤਰ. 2-10 ਪਰਸਪਰ ਸਮਾਂ ਦੇਰੀ ਬਾਬਤ ਪਿਛਲੀ ਚਰਚਾ ਤੇ ਜੋਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਚਿੱਤਰ ਵਿੱਚ, ਘਟਨਾਵਾਂ A ਅਤੇ C, ਘਟਨਾ O ਤੋਂ ਇੱਕ ਸਮਾਨ ਟਾਈਮਲਾਈਕ ਅਰਸਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਵੱਖਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪ੍ਰਾਈਮ-ਨਾ-ਕੀਤੀ ਗਈ ਫ੍ਰੇਮ ਤੋਂ, ਘਟਨਾਵਾਂ A ਅਤੇ B ਤਤਕਾਲੀਨ ਹੋਣ ਦੀ ਤਰਾਂ ਨਾਪੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਪ੍ਰਾਈਮ ਕੀਤੇ ਗਏ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਨਾਲ਼ੋਂ ਪ੍ਰਾਈਮ-ਨਾ-ਕੀਤੇ-ਗਏ-ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਲਈ ਜਿਆਦਾ ਵਕਤ ਬੀਤਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਈਮ ਕੀਤੀ ਗਈ ਫ੍ਰੇਮ ਤੋਂ, ਘਟਨਾਵਾਂ C ਅਤੇ D ਨੂੰ ਤਤਕਾਲੀਨ ਦੀ ਤਰਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਨਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਪ੍ਰਾਈਮ ਨਾ ਕੀਤੇ ਗਏ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਨਾਲ਼ੋਂ ਪ੍ਰਾਈਮ-ਕੀਤੇ-ਗਏ-ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਲਈ ਜਿਆਦਾ ਵਕਤ ਬੀਤਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹਰੇਕ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਨੇ ਦੂਜੇ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਦੇ ਕਲੌਕਾਂ ਨੂੰ ਧੀਮਾ ਚਲਦਾ ਨਾਪਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref name="Collier"/>{{rp|124}} ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸ਼ਬਦ [[ਨਾਪ]] ਦੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨਤਾ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦਿਓ। ਕਿਸੇ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਦੀ ਗਤੀ ਦੀ [[ਅਵਸਥਾ]] ਕਿਸੇ ਔਬਜ਼ਰਵ ਕੀਤੀ ਗਈ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ, ਪਰ ਇਹ ਚੀਜ਼ ਪ੍ਰਤਿ [[ਔਬਜ਼ਰਵਰ]] ਦੀਆਂ [[ਔਬਜ਼ਰਵੇਸ਼ਨ]]ਾਂ (ਨਿਰੀਖਣਾਂ) ਉੱਤੇ ਅਸਰ ਪਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਚਿੱਤਰ. 2-10 ਵਿੱਚ, x-ਧੁਰੇ ਦੇ ਸਮਾਂਤਰ ਵਾਹੀ ਗਈ ਹਰੇਕ ਰੇਖਾ ਪ੍ਰਾਈਮ-ਨਾ-ਕੀਤੇ ਗਏ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਵਾਸਤੇ ਤਤਕਾਲੀਨਤਾ ਦੀ ਇੱਕ ਰੇਖਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਓਸ ਰੇਖਾ ਉੱਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੀ ''ct'' ਦਾ ਮੁੱਲ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇਤਰਾਂ, {{′|''x''}} ਧੁਰੇ ਪ੍ਰਤਿ ਸਮਾਂਤਰ ਵਾਹੀ ਗਈ ਰੇਖਾ ਪ੍ਰਾਈਮ ਕੀਤੇ ਗਏ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਲਈ ਤਤਕਾਲੀਨਤਾ ਦੀ ਇੱਕ ਰੇਖਾ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਓਸ ਰੇਖਾ ਉੱਤੇ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ {{′|''ct''}} ਦਾ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਸਮਾਂ-ਮੁੱਲ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ। [[#Contents|''ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਪਰਤੋ'']] ==== ਟਵਿਨ ਪੈਰਾਡੌਕਸ ==== [[#ਟਵਿਨ ਪੈਰਾਡੌਕਸ ਸਾਰਾਂਸ਼|'''''ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਹਿੱਸਾ ਸਾਰਾਂਸ਼ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ''''']] [[ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਪ੍ਰਤਿ ਮੁਢਲੀ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਅਕਸਰ [[ਗੈਲੀਲੀਅਨ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਅਤੇ [[ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਦਰਮਿਆਨ ਫਰਕ ਨੂੰ ਕਲਪਿਤ ਕੀਤੇ [[ਪੈਰਾਡੌਕਸ]]ਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਪ੍ਰਦ੍ਰਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਰਾਹੀਂ ਸਮਝਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਸਾਰੀਆਂ ਪਹੇਲੀਆਂ, ਦਰਅਸਲ, ਵਾਸਤਵਿਕ ਤੌਰ ਤੇ, ਕੇਵਲ ਗਲਤ-ਪ੍ਰਦ੍ਰਸ਼ਿਤ ਜਾਂ ਗਲਤ-ਸਮਝੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਹਨ, ਜੋ [[ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ]] ਦੇ ਤੁਲਨਾਯੋਗ [[ਵਿਲੌਸਿਟੀ]]ਆਂ ਪ੍ਰਤਿ ਸਾਡੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹਨ। ਇਲਾਜ [[ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦੀਆਂ ਸਮਝ-ਵਿਰੋਧੀ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀਆਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਅਨੁਮਾਨਾਂ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਹੋਣਾ ਹੈ। ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਪ੍ਰਤਿ ਰੇਖਾਗਣਿਤ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਜੋਕੀ ਸਹਿਜ-ਸਮਝ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗਾ ਤਰੀਕਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name="Schutz1985">{{cite book|last1=Schutz|first1=Bernard F.|title=A first course in general relativity|date=1985|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge, UK|isbn=0521277035|page=26}}</ref> [[ਟਵਿਨ ਪੈਰਾਡੌਕਸ]] ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਜੁੜਵਾਂ ਭਰਾਵਾਂ (ਟਵਿਨਾਂ) ਵਾਲਾ ਇੱਕ [[ਸੋਚ ਪ੍ਰਯੋਗ]] ਹੈ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਕਿਸੇ ਉੱਚ-ਸਪੀਡ ਰੌਕਟ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਸਪੇਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਘਰ ਵਾਪਸ ਪਰਤਣ ਤੇ ਖੋਜਦਾ ਹੈ ਕਿ ਧਰਤੀ ਤੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਉਸਦਾ ਜੁੜਵਾਂ ਭਰਾ ਉਸਤੋਂ (ਉਮਰ ਵਿੱਚ) ਜਿਆਦਾ ਉਮਰ ਵਾਲਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਨਤੀਜਾ ਬੁਝਾਰਤ ਭਰਿਆ ਦਿਸਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹਰੇਕ ਟਵਿਨ ਦੂਜੇ ਟਵਿਨ ਨੂੰ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਹੁੰਦਾ ਨਿਰੀਖਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਕਰਕੇ ਪਹਿਲੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਦਿਸੇਗਾ, ਕਿ ਹਰੇਕ ਨੂੰ ਦੂਜਾ ਜਣਾ ਜਿਆਦਾ ਉਮਰ ਵਾਲਾ ਹੋ ਗਿਆ ਪਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਟਵਿਨ ਪੈਰਾਡੌਕਸ ਕਿਸੇ ਤੀਜੇ ਕਲੌਕ ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਨੂੰ ਮੁਕਾ ਕੇ ਉੱਪਰ ਦਰਸਾਈ ਪਰਸਪਰ ਟਾਈਮ ਦੇਰੀ ([[ਡੀਲੇਸ਼ਨ]]) ਵਾਸਤੇ ਪੁਸ਼ਟੀਕਰਨ ਨੂੰ ਸਾਈਡ ਤੇ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।<ref name="Schutz"/>{{rp|207}} ਹੋਰ ਤਾਂ ਹੋਰ, [[ਟਵਿਨ ਪੈਰਾਡੌਕਸ]] ਕੋਈ ਸ਼ੁੱਧ ਪਹੇਲੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ [[ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਦੇ ਸੰਦ੍ਰਭ ਅੰਦਰ ਇਹ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਸਮਝ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਸਰ ਕਿ ਕੋਈ ਪਹੇਲੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਇਸ ਗਲਤਫਹਿਮੀ ਤੋਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ [[ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਕੀ ਬਿਆਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਸਾਰੀਆਂ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਮਾਨ ਘੋਸ਼ਿਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ, ਸਿਰਫ ਇਨ੍ਰਸ਼ੀਅਲ ਫ੍ਰੇਮਾਂ ਨੂੰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਟਵਿਨ ਦੀ ਫ੍ਰੇਮ ਐਕਸਲ੍ਰੇਟਿੰਗ ਅੰਤ੍ਰਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਇਨ੍ਰਸ਼ੀਅਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਹੋਰ ਤਾਂ ਹੋਰ, ਟਵਿਨਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਫਰਕ ਨਿਰੀਖਣਾਤਮਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਪਛਾਣਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਟਵਿਨ ਨੂੰ ਘਰ ਵਾਪਿਸ ਪਰਤਣਯੋਗ ਹੋਣ ਵਾਸਤੇ ਅਪਣੇ ਰੌਕਟ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਗਾਉਣ ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂਕਿ ਘਰ-ਰੁਕੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਟਵਿਨ ਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ।<ref name="Weiss"/> [[File:Introductory Physics fig 4.9.png|thumb|ਚਿੱਤਰ 2-11. ਟਵਿਨ ਪਹੇਲੀ ਦੀ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਵਿਆਖਿਆ]] ਇਸਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ਇਹ ਸਮਝ ਸਕੀਏ ਕਿ ਕਿਉਂ ਇਹ ਫਰਕ ਟਵਿਨਾਂ ਦੀਆਂ ਉਮਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਫਰਕ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਗਹਿਰੇ [[ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ]] ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਚਿੱਤਰ.&nbsp;2&#8209;11 ਦੇ [[ਸਪੇਸਟਾਈਮ]] ਡਾਇਗ੍ਰਾਮ ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰੋ। ਇਹ x-ਧੁਰੇ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧੇ ਜਾ ਰਹੇ, ਅਤੇ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜ ਰਹੇ ਇੱਕ ਟਵਿਨ ਦਾ ਇੱਕ ਸਰਲ ਮਾਮਲਾ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਘਰ-ਠਹਿਰੇ ਟਵਿਨ ਦੇ ਖੜਨ ਦੇ ਬਿੰਦੂ ਤੋਂ, ਟਵਿਨ ਪਹੇਲੀ ਬਾਬਤ ਬਿਲਕੁਲ ਕੁੱਝ ਵੀ [[ਬੁਝਾਰਤ]] ਭਰਿਆ ਨਹੀਂ ਹੈ। O ਤੋਂ C ਤੱਕ ਦੀ ਟਵਿਨ ਦੀ [[ਸੰਸਾਰ ਰੇਖਾ]] ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਨਾਪੇ ਗਏ [[ਪ੍ਰੌਪਰ ਟਾਈਮ]], ਅਤੇ C ਤੋਂ B ਤੱਕ ਨਾਪੇ ਗਏ ਪ੍ਰੌਪਰ ਟਾਈਮ ਦਾ ਜੋੜ ਕੇ O ਤੋਂ A ਤੋਂ B ਤੱਕ ਦੇ ਨਾਪੇ ਗਏ ਘਰ-ਠਹਿਰੇ ਟਵਿਨ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰੌਪਰ ਟਾਈਮ ਤੋਂ ਘੱਟ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਟਵਿਨ ਦੁਆਰਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤੇ ਗਏ ਪ੍ਰੌਪਰ ਟਾਈਮ ਦੀ ਕੁੱਲ ਮਾਤਰਾ ਦਾ ਹਿਸਾਬ ਲਗਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਕਰਵ (ਵਕਰ) ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਪ੍ਰੌਪਰ ਟਾਈਮ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਲਈ ਹੋਰ ਜਿਆਦਾ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਵਕਰਿਤ ਰਸਤਿਆਂ ([[ਕੰਪਲੈਕਸ ਟ੍ਰੈਜੈਕਟ੍ਰੀ]]ਆਂ) ਯਾਨਿ ਕਿ, [[ਲਾਈਨ ਇੰਟਗ੍ਰਲ|ਪਾਥ ਇੰਟਗ੍ਰਲ]] ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।<ref name="Weiss">{{cite web |last1=Weiss |first1=Michael |title=The Twin Paradox |url=http://math.ucr.edu/home/baez/physics/Relativity/SR/TwinParadox/twin_paradox.html |website=The Physics and Relativity FAQ|accessdate=10 April 2017}}</ref> ਗੁੰਝਲਦਾਰਤਾਵਾਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜੇਕਰ ਟਵਿਨ ਪੈਰਾਡੌਕਸ ਨੂੰ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਟਵਿਨ ਦੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਚਰਚਾ ਦੇ ਬਾਕੀ ਹਿੱਸੇ ਲਈ, ਅਸੀਂ ਵੇਇੱਸ ਦਾ ਨਾਮਕਰਨ ਤਰੀਕਾ ਅਪਣਾਉਂਦੇ ਹਾਂ, ਜੋ ਘਰ-ਠਹਿਰਨ ਵਾਲੇ ਟਵਿਨ ਨੂੰ ਟੇਰੈਂਸ ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਟਵਿਨ ਨੂੰ ਸਟੈੱਲਾ ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।<ref name="Weiss"/> ਅਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਸਟੈੱਲਾ ਕਿਸੇ ਇਨ੍ਰਸ਼ੀਅਲ ਫ੍ਰੇਮ ਅੰਦਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇਹ ਤੱਥ ਦਿੱਤਾ ਹੋਣ ਤੇ, ਕਦੇ ਕਦੇ ਇਹ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਟਵਿਨ ਪੈਰਾਡੌਕਸ ਦਾ ਸੰਪੂਰਣ ਹੱਲ [[ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ।<ref name="Weiss"/> ਇੱਕ ਸ਼ੁੱਧ ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਇਸਤਰਾਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ: ਸਟੈੱਲਾ ਦੀ ਰੈਸਟ ਫ੍ਰੇਮ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਟ੍ਰਿੱਪ ਲਈ ਗਤੀਹੀਣ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਮੁੜਨ ਵਾਸਤੇ ਅਪਣੇ ਰਾਕਟ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਗਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਇੱਕ ਸੂਡੋਫੋਰਸ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਫੋਰਸ ਨਾਕਲ ਮਿਲਦਾ ਜੁਲਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref name="Weiss"/> [[#ਚਿੱਤਰ 2-6|'''Figs.&nbsp;2&#8209;6''']] ਅਤੇ 2&#8209;11 ਤਤਕਾਲੀਨਤਾ ਦੀਆਂ ਲਾਈਨਾਂ (ਸਤਹਿਾਂ) ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਦੇ x-ਧੁਰੇ (xy-ਪਲੇਨ) ਪ੍ਰਤਿ ਸਮਾਂਤਰ ਰੇਖਾਵਾਂ ਉਹਨਾਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੇ ਸੈੱਟ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਦੀ ਫ੍ਰੇਮ ਵਿੱਚ ਤਤਕਾਲੀਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਚਿੱਤਰ.&nbsp;2&#8209;11 ਵਿੱਚ, ਨੀਲੀਆਂ ਰੇਖਾਵਾਂ ਟੇਰੈਂਸ ਦੀ ਸੰਸਾਰ ਰੇਖਾ ਉੱਤੇ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ, ਸਟੈੱਲਾ ਦੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ, ਉਸਦੀ ਸੰਸਾਰ ਰੇਖਾ ਉੱਤੇ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਤਤਕਾਲੀਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। (ਟੇਰੈਂਸ, ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ, ਤਤਕਾਲੀਨਤਾ ਦੀਆਂ ਲੇਟਵੀਆਂ (ਹੌਰੀਜ਼ੌਂਟਲ) ਰੇਖਾਵਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸੈੱਟ ਨੂੰ ਦੇਖੇਗਾ)। ਸਟੈੱਲਾ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਬਾਹਰੀਹੱਦ ਅਤੇ ਅੰਦਰਲੀ ਹੱਦ ਦੇ ਸਾਰੇ ਰਸਤੇ, ਉਹ ਅਪਣੇ ਕਲੌਕ ਨਾਲ਼ੋਂ ਟੇਰੈਂਸ ਦੇ ਕਲੌਕਾਂ ਨੂੰ ਧੀਮਾ ਚਲਦਾ ਨਾਪਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਵਾਪਸ ਮੁੜਨ ਸਮੇਂ (ਯਾਨਿ ਕਿ, ਚਿੱਤਰ ਅੰਦਰਲੀਆਂ ਮੋਟੀਆਂ ਨੀਲੀਆਂ ਰੇਖਾਵਾਂ ਦਰਮਿਆਨ), ਤਤਕਾਲੀਨਤਾ ਦੀਆਂ ਉਸਦੀਆਂ ਰੇਖਾਵਾਂ ਦੇ ਐਂਗਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖਿਸਕਾਅ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਟੇਰੈਂਸ ਦੇੀ ਸੰਸਾਰ ਰੇਖਾ ਅੰਦਰਲੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਤੇਜ਼ ਸਕਿਪ-ਓਵਰ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸਟੈੱਲਾ ਦੇ ਮੁਤਾਬਿਕ ਉਸਦੀ ਅਪਣੀ ਸੰਸਾਰ ਰੇਖਾ ਨਾਲ ਤਤਕਾਲੀਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸਲਈ, ਉਸਦੇ ਟ੍ਰਿਪ ਦੇ ਅੰਤ ਉੱਤੇ, ਸਟੈੱਲਾ ਖੋਜਦੀ ਹੈ ਕਿ ਟੇਰੈਂਸ ਉਸ ਨਾਲ਼ੋਂ ਜਿਆਦਾ ਉਮਰ ਵਾਲਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। <ref name="Weiss"/> ਭਾਵੇਂ ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦੀ ਲੋੜ ਟਵਿਨ ਪੈਰਾਡੌਕਸ ਦੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਵਾਸਤੇ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੀ, ਫੇਰ ਵੀ [[ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਦਾ [[ਸਮਾਨਤਾ ਸਿਧਾਂਤ]] ਵਿਸ਼ੇ ਪ੍ਰਤਿ ਕੁੱਝ ਵਾਧੂ ਗਹਿਰੀ-ਸਮਝ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਸਟੈੱਲਾ ਕਿਸੇ ਇਨ੍ਰਸ਼ੀਅਲ ਫ੍ਰੇਮ ਅੰਦਰ ਸਟੇਸ਼ਨਰੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਸਟੈੱਲਾ ਦੀ ਰੈਸਟ ਫ੍ਰੇਮ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਤੇ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਟ੍ਰਿਪ ਵਾਸਤੇ ਗਤੀਹੀਣ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਬਗੈਰ ਕਿਸੇ ਇੰਜਣ ਦੇ ਅਰਾਮ ਨਾਲ ਜਾ ਰਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਦੋਂ ਉਸਦੀ ਰੈਸਟ ਫ੍ਰੇਮ ਇਨ੍ਰਸ਼ੀਅਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਟੇਰੈਂਸ ਦਾ ਕਲੌਕ ਧੀਮਾ ਚਲਦਾ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਵਾਪਸ ਮੁੜਨ ਲਈ ਅਪਣੇ ਰਾਕਟ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਗਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਦੀ ਰੈਸਟ ਫ੍ਰੇਮ ਇੱਕ ਪ੍ਰਵੇਗਿਤ ਫ੍ਰੇਮ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਬਲ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਉਸਨੂੰ ਇਸਤਰਾਂ ਧੱਕ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਕਿਸੇ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਫੀਲਡ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ। ਟੈਰੈਂਸ ਓਸ ਫੀਲਡ ਵਿੱਚ ਉੱਚਾ ਦਿਸੇਗਾ ਅਤੇ [[ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਟਾਈਮ ਡਿਲੇਸ਼ਨ]] ਕਾਰਣ, ਉਸਦਾ ਕਲੌਕ ਤੇਜ਼ ਭੱਜਦਾ ਦਿਸੇਗਾ, ਤਾਂ ਜੋ ਅੰਤਿਮ ਨਤੀਜਾ ਇਹ ਰਹੇ ਕਿ ਟੇਰੈਂਸ ਦੀ ਉਮਰ ਸਟੈੱਲਾ ਨਾਲ਼ੋਂ ਜਿਆਦਾ ਬੀਤੀ ਹੋਵੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਵਾਪਿਸ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣ।<ref name="Weiss"/> ਜਿਵੇਂ ਅਗਲੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਹਿੱਸੇ [[#ਵਕਤ ਦਾ ਕਰਵੇਚਰ|ਵਕਤ ਦਾ ਕਰਵੇਚਰ]] ਵਿੱਚ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇਗੀ, ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਟਾਈਮ ਡਿਲੇਸ਼ਨ ਅਨੁਮਾਨਿਤ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਿਧਾਂਤਿਕ ਆਰਗੂਮੈਂਟਾਂ ਨਜਲ ਲਈ ਬਾਹਰੀ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਗਰੈਵਿਟੀ ਦੀ ਕੋਈ ਵੀ ਥਿਊਰੀ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਟਾਈਮ ਡਿਲੇਸ਼ਨ ਅਨੁਮਾਨਿਤ ਕਰੇਗੀ ਜੇਕਰ ਇਹ ਸਮਾਨਤਾ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰੇਗੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨਿਊਟਨ ਦੀ ਥਿਊਰੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ।<ref name="Schutz"/>{{rp|16}} [[#Contents|''ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਪਰਤੋ'']] {{anchor|ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨ}} === ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨ === <!-- NOTE TO FUTURE EDITORS!!! THIS SECTION IS INTENDED TO PROVIDE A GENTLE INTRODUCTION TO SPACETIME. TO THE LIMIT OF WHAT IS FEASIBLE, AVOID MATHEMATICS. IF YOU ARE EAGER TO SHARE YOUR KNOWLEDGE OF SOME HIGHLY TECHNICAL MATERIAL, PUT YOUR CONTRIBUTION IN ONE OF THE LATER SECTIONS OF THIS ARTICLE AND NOT HERE. WE SHOULD ENDEAVOR TO KEEP THIS INTRODUCTION UNDERSTANDABLE BY THE MAIN TARGET AUDIENCE, WHICH I HAVE ENVISIONED TO BE A TYPICAL HIGH SCHOOL SCIENCE STUDENT. --> [[#ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨ ਸਾਰਾਂਸ਼|'''''ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਹਿੱਸਾ ਸਾਰਾਂਸ਼ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ''''']] ਇਹ ਜਾਣ-ਪਛਾਣਾਤਮਿਕ ਹਿੱਸਾ [[ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਦੇ [[ਸਪੇਸਟਾਈਮ]] ਉੱਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣਾ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਅਸਾਨ ਹੈ। [[ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਸਪੇਸਟਾਈਮ]] [[ਫਲੈਟ]] ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ [[ਗਰੈਵਿਟੀ]] ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ, ਸਭ ਜਗਹ ਇੱਕਸਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਪਣੇ ਅੰਦਰ ਵਾਪਰਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਾਸਤੇ ਇੱਕ ਸਥਿਰ [[ਪਿਛੋਕੜ]] ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਹੋਰ ਕੁੱਝ ਨਹੀਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ। [[ਗਰੈਵਿਟੀ]] ਦੀ [[ਹਾਜ਼ਰੀ]] ਵਿਸ਼ਾਲ ਪੱਧਰ ਤੇ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਨੂੰ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। [[ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਅੰਦਰ, ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਹੋਰ ਜਿਆਦਾ ਦੇਰ ਕੋਈ ਸਥਿਰ ਪਿਛੋਕੜ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਸਗੋਂ ਕ੍ਰਿਆਤਮਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਅਪਣੇ ਅੰਦਰਲੇ ਭੌਤਿਕੀ ਸਿਸਟਮਾਂ ਨਾਲ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਦਾਰਥ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਅੰਦਰ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਕਰਵਾਂ, ਤਰੰਗਾਂ ਦਾ ਸੰਚਾਰ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਮੋੜ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਰਤਾਰੇ ਪ੍ਰਦ੍ਰਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਜਗਹ ਦੇ ਸਕਦੀਆਂ (ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ) ਹਨ।<ref name="Schutz"/>{{rp|221}} ਕੁੱਝ ਅਜਿਹੇ ਵਰਤਾਰੇ ਇਸ ਲੇਖ ਦੇ ਬਾਦ ਦੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਏ ਗਏ ਹਨ। [[#Contents|''ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਪਰਤੋ'']] == ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਦਾ ਬੁਨਿਆਦੀ ਗਣਿਤ == {{anchor|ਗੈਲੀਲੀਅਨ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਨ}} === ਗੈਲੀਲੀਅਨ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਨ === <!-- NOTE TO FUTURE EDITORS!!! THE "BASIC MATHEMATICS OF SPACETIME" SECTION IS INTENDED TO PROVIDE A GENTLE INTRODUCTION TO THE MATHEMATICS OF SPACETIME. TO THE LIMIT OF WHAT IS FEASIBLE, KEEP TO BASIC ALGEBRA. IF YOU ARE EAGER TO SHARE YOUR KNOWLEDGE OF SOME HIGHLY TECHNICAL MATERIAL, PUT YOUR CONTRIBUTION IN ONE OF THE LATER SECTIONS OF THIS ARTICLE AND NOT HERE. WE SHOULD ENDEAVOR TO KEEP THIS BASIC MATHEMATICS SECTION UNDERSTANDABLE BY THE MAIN TARGET AUDIENCE, WHICH I HAVE ENVISIONED TO BE A TYPICAL HIGH SCHOOL SCIENCE STUDENT. --> {{main|ਗੈਲੀਲੀਅਨ ਗਰੁੱਪ}} [[#ਗੈਲੀਲੀਅਨ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਨ ਸਾਰਾਂਸ਼|’‘‘‘‘ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਹਿੱਸਾ ਸਾਰਾਂਸ਼ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ’’’’’<br/> <small>'''ਨੋਟ:''' ਅੰਦਰੂਨੀ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ-ਸੰਪ੍ਰਕਾਂ ਵਾਲੇ ਨੇਵੀਗੇਸ਼ਨ ਮਸਲਿਆਂ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ, ਮੋਬਾਈਲ ਫੋਨ ਵਰਤੋਂਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਿੱਸਾ ਸ਼ਾਰਾਂਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਸਾਰੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨੂੰ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਤੱਕ ਵਾਪਿਸ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਫੈਲਾ ਲੈਣ। ]] ਇੱਕ ਬੁਨਿਆਦੀ ਮੰਤਵ, ਸਾਪੇਖਿਕ ਗਤੀ ਵਿੱਚ ਔਬਜ਼ਰਵਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਲਏ ਗਏ ਨਾਪਾਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋਣਾ ਹੈ। ਮੰਨ ਲਓ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਫ੍ਰੇਮ S ਵਿੱਚ ਔਬਜ਼ਰਵਰ O ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਕਾਰਟੀਜ਼ੀਅਨ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਮੇਲ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਕਲੌਕਾਂ {{nowrap|1=(''x'', ''y'', ''z'', ''t'')}} (ਦੇਖੋ [[#ਚਿੱਤਰ 1-1|'''ਚਿੱਤਰ.&nbsp;1&#8209;1''']]) ਦੇ ਜਾਲ ਉੱਤੇ ਨਾਪਿਆ ਗਿਆ ਵਕਤ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਫ੍ਰੇਮ S’ ਅੰਦਰਲਾ ਇੱਕ ਦੂਜਾ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਉਸਦੇ “ਕੋ-ਆਰਡੀਨੇਟ ਸਿਸਟਮ” ਵਿੱਚ ਓਸੇ ਘਟਨਾ ਅਤੇ ਮੇਲ ਕੀਤੇ ਹੋਏ {{nowrap|1=({{′|''x''}}, {{′|''y''}}, {{′|''z''}}, {{′|''t''}})}} ਕਲੌਕਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਨੂੰ ਨਾਪਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਅਸੀਂ ਇਨ੍ਰਸ਼ੀਅਲ ਫ੍ਰੇਮਾਂ ਨਾਲ ਵਰਤ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਾਂ, ਇਸਲਈ ਕੋਈ ਵੀ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਪ੍ਰਵੇਗ ([[ਐਕਸਲ੍ਰੇਸ਼ਨ]]) ਅਧੀਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸਰਲ ਸੈੱਟ ਸਾਨੂੰ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕਾਂ {{nowrap|1=(''x'', ''y'', ''z'', ''t'')}} ਨੂ੍ੰ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕਾਂ {{nowrap|1=({{′|''x''}}, {{′|''y''}}, {{′|''z''}}, {{′|''t''}})}} ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦਿੱਤਾ ਹੋਣ ਤੇ ਕਿ ਦੋ “ਕੋ-ਆਰਡੀਨੇਟ ਸਿਸਟਮ” ਮਿਆਰੀ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਇਹ ਅਰਥ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ {{nowrap|1=(''x'', ''y'', ''z'')}} ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕਾਂ ਨਾਲ ਸਮਾਂਤਰ ਰੱਖੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ {{nowrap|1=''t'' = 0}} ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ {{nowrap|1={{′|''t''}} = 0}} ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਨ ਇਸ ਤਰਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ:<ref>{{cite book|last1=Mould|first1=Richard A.|title=Basic Relativity |date=1994 |publisher=Springer |isbn=9780387952109 |page=42|edition=1st|accessdate=22 April 2017|url=https://books.google.com/books?id=lfGE-wyJYIUC&pg=PA42}}</ref><ref>{{cite book|last1=Lerner|first1=Lawrence S.|title=Physics for Scientists and Engineers, Volume 2|date=1997|publisher=Jones & Bartlett Pub |isbn=9780763704605 |page=1047|edition=1st |accessdate=22 April 2017|url=https://books.google.com/books?id=B8K_ym9rS6UC&pg=PA1047}}</ref> :<math>x' = x - v t </math> :<math>y' = y </math> :<math>z' = z </math> :<math>t' = t .</math> [[File:Galilean Spacetime and composition of velocities.svg|thumb|ਚਿੱਤਰ 3-1. '''ਗੈਲੀਲੀਅਨ''' ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅਤੇ ਵਿਲੌਸਟੀਆਂ ਦੀ ਕੰਪੋਜ਼ੀਸ਼ਨ]] ਚਿੱਤਰ. 3-1 ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਿਊਟਨ ਦੀ ਥਿਊਰੀ ਅੰਦਰ, ਸਮਾਂ [[ਯੂਨੀਵਰਸਲ]] (ਸੰਸਾਰੀ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ [[ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਵਿਲੌਸਟੀ]]।<ref name="Bais"/>{{rp|36–37}} ਅੱਗੇ ਲਿਖਿਆ ਸੋਚ ਪ੍ਰਯੋਗ ਵਿਚਾਰੋ: ਲਾਲ ਤੀਰ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਦੇ ਸੰਦ੍ਰਭ ਵਿੱਚ 0.4&nbsp;c ਉੱਤੇ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਕੋਈ ਰੇਲਗੱਡੀ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਰੇਲਗੱਡੀ ਅੰਦਰ, ਕੋਈ ਯਾਤਰੀ ਗੋਲੀ ਸ਼ੂਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਰੇਲਗੱਡੀ ਦੀ ਫ੍ਰੇਮ ਅੰਦਰ 0.4&nbsp;c ਦੀ ਸਪੀਡ ਵਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਨੀਲ ਤੀਰ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰੇਲਗੱਡੀ ਦੀ ਪਟੜੀ ਉੱਤੇ ਖੜਾ ਕੋਈ ਇਨਸਾਨ ਗੋਲੀ ਦੀ ਸਪੀਡ ਨੂੰ 0.8&nbsp;c ਨਾਪਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਡੀਆਂ ਮੂਲ ਉਮੀਦਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਹੈ। ਹੋਰ ਸਰਵ ਸਧਾਰਨ ਤੌਰ ਤੇ, ਮੰਨ ਲਓ ਫ੍ਰੇਮ S ਦੇ ਸੰਦ੍ਰਭ ਵਿੱਚ ਫ੍ਰੇਮ S’ ਵਿਲੌਸਿਟੀ ''v'' ਨਾਲ ਗਤੀ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਫ੍ਰੇਮ S’ ਅੰਦਰ, ਔਬਜ਼ਰਵਰ O’ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਵਿਲੌਸਿਟੀ {{′|''u''}} ਨਾਲ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਹੁੰਦੀ ਨਾਪਦਾ ਹੈ। ਫ੍ਰੇਮ S ਦੇ ਸੰਦ੍ਰਭ ਵਿੱਚ ਇਸਦੀ ਵਿਲੌਸਿਟੀ ''u'' ਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ? ਕਿਉਂਕਿ {{nowrap|1=''x'' = ''ut''}}, {{nowrap|1={{′|''x''}} = ''x'' − ''vt''}}, ਅਤੇ {{nowrap|1=''t'' = {{′|''t''}}}} ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸਲਈ ਅਸੀਂ {{nowrap|1={{′|''x''}} = ''ut'' − ''vt''}} = {{nowrap|1=(''u'' − ''v'')''t''}} = {{nowrap|1=(''u'' − ''v''){{′|''t''}}}} ਲਿਖ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਇਹ {{nowrap|1={{′|''u''}} = {{′|''x''}}/{{′|''t''}}}} ਵੱਲ ਲਿਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤ ਨੂੰ :<math>u' = u - v</math>&nbsp;&nbsp;or&nbsp;&nbsp;<math>u = u' + v ,</math> ਜੋ ਸਾਂਝੀ-ਸਮਝ '''ਵਿਲੌਸਟੀਆਂ ਦੇ ਜੋੜ ਵਾਸਤੇ ਗੈਲੀਲੀਅਨ ਨਿਯਮ''' ਹੈ। [[#Contents|’‘ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਪਰਤੋ’’]] {{anchor|ਵਿਲੌਸਟੀਆਂ ਦੀ ਸਾਪੇਖਿਕ ਬਣਤਰ}} === ਵਿਲੌਸਟੀਆਂ ਦੀ ਸਾਪੇਖਿਕ ਬਣਤਰ === {{main|ਵਿਲੌਸਟੀ ਜੋੜ ਫਾਰਮੂਲਾ}} [[#ਵਿਲੌਸਟੀਆਂ ਦੀ ਸਾਪੇਖਿਕ ਬਣਤਰ ਸਾਰਾਂਸ਼|’‘‘‘‘ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਹਿੱਸਾ ਸਾਰਾਂਸ਼ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ’’’’’]] [[File:Relativistic composition of velocities.svg|thumb|330px|ਚਿੱਤਰ 3-2. ਵਿਲੌਸਟੀਆਂ ਦੀ ਸਾਪੇਖਿਕ ਬਣਤਰ]] [[ਵਿਲੌਸਿਟੀ]]ਆਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅੰਦਰ ਕਾਫੀ ਵੱਖਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਦੀ ਗੁੰਝਲਦਾਰਤਾ ਨੂੰ ਕੁੱਝ ਘਟਾਉਣ ਵਾਸਤੇ, ਅਸੀਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਸਾਪੇਖਿਕ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ ਦੇ ਅਨੁਪਾਤ ਵਾਸਤੇ ਇੱਕ ਸਾਂਝੀ ਸ਼ੌਰਟਹੈਂਡ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, :<math>\beta = v/c</math> ਚਿੱਤਰ. 3-2a ਇੱਕ ਲਾਲ ਟ੍ਰੇਨ ([[ਰੇਲਗੱਡੀ]]) ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜੋ {{nowrap|1=''v''/''c'' = ''&beta;'' = ''s''/''a''}} ਦੀ ਸਪੀਡ ਉੱਤੇ ਅੱਗੇ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਟ੍ਰੇਨ ਦੇ ਪ੍ਰਾਈਮ ਕੀਤੇ ਗਏ ਮੱਥੇ ਤੋਂ, ਇੱਕ ਯਾਤਰੀ {{nowrap|1={{′|''u''}}/''c'' = {{′|''&beta;''}} = ''n''/''m''}} ਦੀ ਸਪੀਡ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਗੋਲੀ ਸ਼ੂਟ ਕਰਦਾ ਹੇ, ਜਿੱਥੇ ਦੂਰੀ ([[ਡਿਸਟੈਂਸ]]) ਨੂੰ ਲਾਲ {{′|''x''}} ਧੁਰੇ ਦੇ ਸਮਾਂਤਰ ਕਿਸੇ ਰੇਖਾ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਨਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਨਾ ਕਿ ਕਾਲੇ x-ਧੁਰੇ ਦੇ ਸਮਾਂਤਰ। ਜਿਵੇਂ ਨੀਲੇ ਤੀਰ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਦੇ ਸਾਪੇਖਿਕ ਗੋਲੀ ਦੀ ਮਿਸ਼ਰਤ ਵਿਲੌਸਿਟੀ ''u'' ਕੀ ਹੈ? ਚਿੱਤਰ.&nbsp;3&#8209;2b ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਵਿਲੌਸਟੀਆਂ ਦੇ ਜੋੜ ਵਾਸਤੇ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਫਾਰਮੂਲਾ ਜੋ ਉੱਪਰ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਲੱਛਣ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ: * ਜੇਕਰ {{′|''u''}} ਅਤੇ ''v'' ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਥੋੜੇ ਜਿਹੇ ਕੰਪੇਅਰ (ਤੁਲਨਾ) ਕੀਤੇ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਗੁਣਨਫਲ {{′|''vu''}}/''c''² ਬਹੁਤ ਸੂਖਮ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕੁੱਲ ਨਤੀਜਾ ਵਿਲੌਸਟੀਆਂ ਦੇ ਇਸ ਜੋੜ ਲਈ ਗੈਲੀਲੀਅਨ ਫਾਰਮੂਲੇ (ਨਿਊਟਨ ਦੇ ਫਾਰਮੂਲੇ) ਵਰਗਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ''u''&nbsp;=&nbsp;{{′|''u''}}&nbsp;+&nbsp;''v''। ਗੈਲੀਲੀਅਨ ਫਾਰਮੂਲਾ ਨਿਮਨ ਵਿਲੌਸਟੀਆਂ ਪ੍ਰਤਿ ਲਾਗੂਹੋਣਯੋਗ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਫਾਰਮੂਲੇ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਾਮਲਾ ਹੈ। * ਜੇਕਰ {{′|''u''}} ਨੂੰ ''c'' ਬਰਾਬਰ ਸੈੱਟ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਫਾਰਮੂਲਾ, ''u''&nbsp;=&nbsp;''c'' ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ''v'' ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਕੀਮਤ ਕੁੱਝ ਵੀ ਹੋਵੇ। ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਵਿਲੌਸਟੀ ਸਾਰੇ ਔਬਜ਼ਰਵਰਾਂ ਵਾਸਤੇ ਇੱਕੋ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਗਤੀਆਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਾ ਨਿਕਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲ਼ੇ ਸੋਮੇ ਦੇ ਸਾਪੇਖਿਕ ਕੁੱਝ ਵੀ ਹੋਣ।<ref name="Bais"/>{{rp|49}} [[#Contents|’‘ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਪਰਤੋ’’]] {{anchor|ਸਮਾਂ ਦੇਰੀ ਅਤੇ ਲੰਬਾਈ ਸੁੰਗੜਨਾ ਦੋਹਰਾਅ}} === ਸਮਾਂ ਦੇਰੀ ਅਤੇ ਲੰਬਾਈ ਸੁੰਗੜਨਾ ਦੋਹਰਾਅ === {{main|ਸਮਾਂ ਦੇਰੀ|ਲੰਬਾਈ ਸੁੰਗੜਨਾ}} [[File:Spacetime Diagrams Illustrating Time Dilation and Length Contraction.png|thumb|330px|ਚਿੱਤਰ 3-3. ਸਮਾਂ ਦੇਰੀ ਅਤੇ ਲੰਬਾਈ ਸੁੰਗੜਨਾ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਡਾਇਗ੍ਰਾਮ]] [[#ਸਮਾਂ ਦੇਰੀ ਅਤੇ ਲੰਬਾਈ ਸੁੰਗੜਨਾ ਦੋਹਰਾਅ ਸਾਰਾਂਸ਼|’‘‘‘‘ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਹਿੱਸਾ ਸਾਰਾਂਸ਼ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ’’’’’]] ਸਮਾਂ ਦੇਰੀ ਅਤੇ ਲੰਬਾਈ ਸੁੰਗੜਨ ਬਾਰੇ, ਗੁਣਾਤਮਿਕ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ, ਅਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਚਰਚਾ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਾਂ। ਇਹਨਾਂ ਅਸਰਾਂ ਵਾਸਤੇ ਮਾਤ੍ਰਾਤਮਿਕ ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨੀਆਂ ਸਿੱਧੀ ਗੱਲ ਹੀ ਹੈ। ਚਿੱਤਰ.&nbsp;3&#8209;3 ਇਸ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਮੰਤਵਾਂ ਲਈ ਦੋਵੇਂ ਪਿਛਲੀਆਂ ਐਨੀਮੇਸ਼ਨਾਂ ਤੋਂ ਲਈਆਂ ਗਈਆਂ, ਸਰਲ ਕੀਤੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਅਤੇ ਪੁਨਰ-ਨਾਮਬੱਧ ਕੀਤੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਫ੍ਰੇਮਾਂ ਰੱਖਣ ਵਾਲੀ ਮਿਸ਼ਰਤ ਤਸਵੀਰ ਹੈ। ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਦੀ ਗੁੰਝਲਦਾਰਤਾ ਨੂੰ ਕੁੱਝ ਘਟਾਉਣ ਵਾਸਤੇ, ਅਸੀਂ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ''ct''&nbsp ਲਈ ਵੱਖਰੀਆਂ ਸ਼ੌਰਟਹੈਂਡ ਚਿੰਨ-ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਵੈਰਾਇਟੀ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ;: :<math>\Tau = ct</math> ਅਤੇ <math>w = ct</math> ਆਮ ਹਨ। :ਪ੍ਰੰਪਰਾ <math>c = 1.</math> ਦੀ ਅਕਸਰ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਦੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। [[File:Lorentz factor.svg|thumb|ਚਿੱਤਰ 3-4. ਵਿਲੌਸਿਟੀ ਦੇ ਇੱਕ ਫੰਕਸ਼ਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਫੈਕਟਰ]] ਚਿੱਤਰ. 3-3a ਵਿੱਚ, ਹਿੱਸੇ ''OA'' ਅਤੇ ''OK'' ਇੱਕ ਸਮਾਨ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅਰਸੇ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਮਾਂ ਦੇਰੀ ਨੂੰ ਅਨੁਪਾਤ ''OB''/''OK'' ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। [[ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ]] [[ਹਾਈਪ੍ਰਬੋਲਾ]] ਸਮੀਕਰਨ {{nowrap|1={{math|''w'' {{=}} {{radical|''x''^{<small>2</small>} + ''k''^{<small>2</small>}}}}}}} ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ''k''&nbsp;=&nbsp;''OK'', ਅਤੇ ਲਾਲ ਰੇਖਾ, ''w''&nbsp;=&nbsp;''x''/''&beta;''&nbsp;=&nbsp;''xc''/''v'' ਸਮੀਕਰਨ ਵਾਲੀ ਗਤੀ ਵਾਲੇ ਕਿਸੇ ਕਣ ਦੀ ਸੰਸਾਰ ਰੇਖਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕੁੱਝ ਅਲਜਬ੍ਰਿਕ ਦਖਲ-ਅੰਦਾਜ਼ੀ <math display="inline">OB = OK / \sqrt{1 - v^2/c^2} </math> ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਵਰਗਮੂਲ ਚਿੰਨ ਸਮੇਤ ਵਾਲੀ ਸਮੀਕਰਨ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਅੰਦਰ ਬਹੁਤ ਵਾਰ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਬਟਾ ਇਹ ਸਮੀਕਰਨ (1/ਸਮੀਕਰਨ) ਨੂੰ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਫੈਕਟਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਗ੍ਰੀਕ ਅੱਖਰ ਗਾਮਾ <math>\gamma</math> ਨਾਲ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ:<ref name=Forshaw>{{cite book|last1=Forshaw|first1=Jeffrey|last2=Smith|first2=Gavin|title=Dynamics and Relativity|date=2014|publisher=John Wiley & Sons|isbn=9781118933299|page=118|url=https://books.google.com/books?id=5TaiAwAAQBAJ|accessdate=24 April 2017|language=en}}</ref> :<math>\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - v^2/c^2}} = \frac{1}{\sqrt{1 - \beta^2}} </math> ਅਸੀਂ ਨੋਟ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਜੇਕਰ ''v'', ''c'' ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਜਾਂ ਬਰਾਬਰ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ <math>\gamma</math> ਵਾਸਤੇ ਸਮੀਕਰਨ ਭੌਤਿਕੀ ਤੌਰ ਤੇ ਬੇਅਰਥ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ''c'', ਕੁਦਰਤ ਵਿੱਚ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੰਭਵ ਸਪੀਡ ਹੈ। ਇਸਤੋਂ ਬਾਦ, ਅਸੀਂ ਨੋਟ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਜ਼ੀਰੋ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਿਸੇ ਵੀ ''v'' ਲਈ, ਲੌਰੰਟਜ਼ ਫੈਕਟਰ ਇੱਕ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਭਾਵੇਂ [[ਕਰਵ]] ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਅਜਿਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਨਿਮਨ ਸਪੀਡਾਂ ਵਾਸਤੇ, ਲੌਰੰਟਜ਼ ਫੈਕਟਰ ਇੱਕ ਦੇ ਅੱਤ (ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ) ਨੇੜੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਚਿੱਤਰ. 3-3b ਵਿੱਚ, ਹਿੱਸੇ ''OA'' ਅਤੇ ''OK'' ਇੱਕ ਸਮਾਨ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅਰਸੇ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਲੰਬਾਈ ਸੁੰਗੜਨ ਨੂੰ ਅਨੁਪਾਤ ''OB''/''OK'' ਨਾਲ ਦਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ ਹਾਈਪ੍ਰਬੋਲੇ ਦੀ ਸਮੀਕਰਨ {{nowrap|1={{math|''x'' {{=}} {{radical|''w''^{<small>2</small>} + ''k''^{<small>2</small>}}}}}}} ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ''k''&nbsp;=&nbsp;''OK'', ਅਤੇ ਨੀਲੇ ਬੈਂਡ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਸਲੋਪ (ਢਲਾਣ) 1/''&beta;''&nbsp;=&nbsp;''c''/''v'' ਵਾਲੀ ਗਤੀ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਰੌਡ ਦੇ ਸਿਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਸੰਸਾਰ ਰੇਖਾਵਾਂ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਘਟਨਾ&nbsp;A ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕ ਇਹ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; (''x'',&nbsp;''w'')&nbsp;=&nbsp;(''&gamma;k'',&nbsp;''&gamma;&beta;k'')। ਕਿਉਂਕਿ A ਅਤੇ B ਰਾਹੀਂ ਸਪਰਸ਼ ਰੇਖਾ ਦੀ ਸਮੀਕਰਨ ''w''&nbsp;=&nbsp;(''x''&nbsp;−&nbsp;''OB'')/''&beta;'' ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਸਲਈ ਅਸੀਂ ''&gamma;&beta;k''&nbsp;=&nbsp;(''&gamma;k''&nbsp;−&nbsp;''OB'')/''&beta;'' ਅਤੇ; :<math>OB/OK = \gamma (1 - \beta ^ 2) = \frac{1}{\gamma}</math> ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। [[#Contents|’‘ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਪਰਤੋ’’]] {{anchor|ਲੌਰੰਟਜ਼ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਨ}} === ਲੌਰੰਟਜ਼ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਨ === {{main|ਲੌਰੰਟਜ਼ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਨ|ਲੌਰੰਟਜ਼ ਗਰੁੱਪ}} [[#ਲੌਰੰਟਜ਼ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਨ ਸਾਰਾਂਸ਼|’‘‘‘‘ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਹਿੱਸਾ ਸਾਰਾਂਸ਼ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ’’’’’]] [[ਗੈਲੀਲੀਅਨ ਟ੍ਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨਾਂ]] ਅਤੇ [[ਵਿਲੌਸਟੀ]]ਆਂ ਦੇ [[ਜੋੜ]] ਦੇ ਉਹਨਾ ਦੇ ਅਗਲੇ ਸਾਂਝੀ-ਬੁੱਧੀ ਦੇ [[ਨਿਯਮ]], ਪਲੇਨਾਂ, ਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਗੇਂਦਾਂ ਦੇ ਸਾਡੇ ਸਧਾਰਨ ਘੱਟ-[[ਸਪੀਡ]] ਵਾਲੇ [[ਸੰਸਾਰ]] ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਚੰਗੀ ਤਰਾਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮੱਧ-1800ਵੇਂ ਦਹਾਕੇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ, ਕਿਵੇਂ ਨਾ ਕਿਵੇਂ, [[ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ]] ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਉਪਕਰਣਾਤਮਿਕਤਾ ਨੇ ਅਜਿਹੀਆਂ [[ਵਿਸੰਗਤੀ]]ਆਂ ([[ਬੇਮੇਲਤਾ]]ਵਾਂ) ਖੋਜਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ, ਜੋ [[ਵਿਲੌਸਟੀ]]ਆਂ ਦੇ ਸਧਾਰਨ ਜੋੜ ਨਾਲ ਫਿੱਟ ਨਹੀਂ ਬੈਠਦੀਆਂ ਸਨ। [[ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਫ੍ਰੇਮ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਦੂਜੀ ਫ੍ਰੇਮ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਘਟਨਾ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕਾਂ ਨੂੰ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਿਤ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ, ਅਸੀਂ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਨਾਂ ਵਰਤਦੇ ਹਾਂ। ਲੌਰੰਟਜ਼ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਨਾਂ ਅੰਦਰ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਫੈਕਟਰ ਦਿਸਦਾ ਹੈ: :<math>\begin{align} t' &= \gamma \left( t - \frac{v x}{c^2} \right) \\ x' &= \gamma \left( x - v t \right)\\ y' &= y \\ z' &= z \end{align}</math> ਉਲਟੀਆਂ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਨਾਂ ਇਹ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ: :<math>\begin{align} t &= \gamma \left( t' + \frac{v x'}{c^2} \right) \\ x &= \gamma \left( x' + v t' \right)\\ y &= y' \\ z &= z' \end{align}</math> ਜਦੋਂ ''v'' ≪ ''c'' ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ''v''²/c² ਅਤੇ ''vx''/''c''² ਰਕਮਾਂ ਜ਼ੀਰੋ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਨਾਂ ਗੈਲੀਲੀਅਨ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਨਾਵਾਂ ਦੇ ਤਕਰੀਬਨ ਬਰਾਬਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ <math>t' = \gamma ( t - v x/c^2),</math> <math>x' = \gamma( x - v t) </math> ਅਤੇ ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਇਸੇਤਰਾਂ ਲਿਖਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਜਿਆਦਾਤਰ ਅਕਸਰ ਸਾਡਾ ਭਾਵ ਵਾਸਤਵਿਕ ਤੌਰ ਤੇ <math>\Delta t' = \gamma (\Delta t - v \Delta x/c^2),</math> <math>\Delta x' = \gamma(\Delta x - v \Delta t) </math> ਆਦਿ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ, ਬਹਾਦਰ ਬਣਦੇ ਹੋਏ, ਅਸੀਂ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਨਾਂ ਨੂੰ ਡੈਲਟਿਆਂ ਟੌਪੌਲੌਜੀ ਬਗੈਰ ਹੀ ਲਿਖਦੇ ਹਾਂ, ਫੇਰ ਵੀ ਇਹ ਸਮਝ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ''x'' ਦਾ ਅਰਥ &Delta;''x'' ਹੈ, ਆਦਿ। ਅਸੀਂ, ਆਮਤੌਰ ਤੇ, ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਹੀ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਸਪੇਸ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅੰਤਰਾਂ ਨਾਲ ਵਾਸਤਾ ਰੱਖਦੇ ਹਾਂ। '''ਨਾਮਕਰਨ ਉੱਤੇ ਨੋਟ:''' ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਨਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸੈੱਟ ਨੂੰ ਨੌਰਮਲ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਨਾਂ ਕਹਿਣਾ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਉਲਟ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਨ ਕਹਿਣਾ ਗਲਤਵਹਿਮੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਫ੍ਰੇਮਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਕੋਈ ਅੰਦਰੂਨੀ ਅੰਤਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਵੱਖਰੇ ਵਿਦਵਾਨ ਇੱਕ ਜਾਂ ਦੂਜੇ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਨ ਸੈੱਟ ਨੂੰ ਉਲਟਾ ਸੈੱਟ ਪੁਕਾਰਦੇ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਵੱਲ ਦੀਆਂ ਅਤੇ ਉਲਟ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਨਾਂ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਪ੍ਰਤਿ ਸੂਖਮ ਤੌਰ ਤੇ ਸਬੰਧਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ S ਫ੍ਰੇਮ ਸਿਰਫ ਅੱਗੇ ਵੱਲ ਨੂੰ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਾਂ {{′|''S''}} ਦੇ ਸੰਦ੍ਰਭ ਵਿੱਚ ਉਲਟ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸਲਈ, ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਨੂੰ ਉਲਟਾ ਦੇਣਾ ਸਰਲ ਤੌਰ ਤੇ ਪਰਾਈਮ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਪ੍ਰਾਈਮ ਕੀਤੇ ਅਸਥਿਰਾਂਕਾਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ''v'' ਨੂੰ −''v'' ਨਾਲ ਬਦਲ ਦੇਣਾ ਹੀ ਹੈ।<ref name="Morin"/>{{rp|71–79}} <small>'''ਉਦਾਹਰਨ:''' ਟੇਰੈਂਸ ਅਤੇ ਸਟੈੱਲਾ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਮੰਗਲ ਗ੍ਰਹਿ ਤੱਕ ਸਪੇਸ ਰੇਸ ਉੱਤੇ ਹਨ। ਟੇਰੈਂਸ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਰੇਖਾ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਔਫੀਸ਼ੀਅਲ ਹੈ, ਜਦੋਂਕਿ ਸਟੈੱਲਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤਿਯੋਗੀ ਹੈ। {{nowrap|1=''t'' = {{′|''t''}} = 0}} ਸਮੇਂ ਉੱਤੇ, ਸਟੈੱਲਾ ਦਾ ਸਪੇਸ਼-ਸ਼ਿਪ ਤਤਕਾਲੀਨ ਇੱਕ ਸਪੀਡ 0.5&nbsp;''c'' ਤੱਕ ਪ੍ਰਵੇਗਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਮੰਗਲ ਗ੍ਰਹਿ ਤੱਕ ਦੀ [[ਦੂਰੀ]] 300 ਪ੍ਰਕਾਸ਼-ਸਕਿੰਟ (ਤਕਰੀਬਨ {{val|90.0|e=6|u=km}}) ਹੈ। ਟੇਰੈਂਸ ਸਟੈੱਲਾ ਨੂੰ ਫਿਨਿਸ਼-ਲਾਈਨ ਕਲੌਕ ''t''&nbsp;=&nbsp;600.00&nbsp;s ਤੇ ਪਾਰ ਕਰਦਾ ਦੇਖਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਸਟੈੱਲਾ ਅਪਣੇ ਸ਼ਿਪ-ਕ੍ਰੋਨੋਮੀਟਰ ਉੱਤੇ ਟਾਈਮ {{nowrap|1={{′|''t''}} =}}&nbsp;{{nowrap|1=<math>\gamma</math>(t − vx/c²)}} = 519.62&nbsp;s ਹੁੰਦਾ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ ਜਿਓਂ ਹੀ ਉਹ ਫਿਨਿਸ਼ ਲਾਈਨ ਤੋਂ ਗੁਜ਼ਰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਤੇ ਅੰਤ-ਲਾਈਨ ਦਰਮਿਆਨ ਦੂਰੀ ਨੂੰ ਅਪਣੀ ਫ੍ਰੇਮ ਵਿੱਚ 259.81 ਲਾਈਟ-ਸੈਕੰਡ (ਤਕਰੀਬਨ {{val|77.9|e=6|u=km}}) ਹੁੰਦਾ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ। </small> 1). [[#Contents|’‘ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਪਰਤੋ’’]] ==== ਲੌਰੰਟਜ਼ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਨਾਂ ਵਿਓਂਤਬੰਦ ਕਰਨਾ ==== {{main| ਲੌਰੰਟਜ਼ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਨਾਂ ਵਿਓਂਤਬੰਦ ਕਰਨਾ}} [[File:Derivation of Lorentz Transformation.svg|thumb|ਚਿੱਤਰ 3-5. ਲੌਰੰਟਜ਼ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਨਾਂ ਵਿਓਂਤਬੰਦ ਕਰਨਾ]] 1905 ਵਿੱਚ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਦੇ ਉਰਿਜਿਨਲ ਕੰਮ ਤੋਂ ਬਾਦ [[ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟ੍ਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀਆਂ| ਕਈ ਦਰਜਣਾਂ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟ੍ਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀਆਂ]] ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰੇਕ ਦਾ ਅਪਣਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਫੋਕਸ ਸੀ। ਭਾਵੇਂ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਦੀ [[ਡੈਰੀਵੇਸ਼ਨ]] ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ ਦੀ [[ਇਨਵੇਰੀਅੰਸ]] (ਸਥਿਰਤਾ) ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਸੀ, ਫੇਰ ਵੀ ਹੋਰ ਭੌਤਿਕੀ ਸਿਧਾਂਤ ਅਜਿਹੇ ਹਨ ਜੋ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਬਿੰਦੂਆਂ ਫਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵਰਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਨੂੰ, ਇਹ ਅਲਟ੍ਰਨੇਟਿਵ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਬਿੰਦੂ [[ਸਥਾਨਿਕਤਾ ਸਿਧਾਂਤ]] ਪਿੱਛੇ ਛੁਪੀਆਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਮੰਨੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਪਾਏ ਗਏ ਕਣਾਂ ਦੇ ਅਸਰ ਨੂੰ ਇੱਕਦਮ (ਤਤਕਾਲੀਨ) ਸੰਚਾਰਿਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਸਕਦਾ।<ref>{{cite book|last1=Landau|first1=L. D.|last2=Lifshitz|first2=E. M.|title=The Classical Theory of Fields, Course of Theoretical Physics, Volume 2|date=2006|publisher=Elsevier|location=Amsterdam|isbn=9780750627689|pages=1–24|edition=4th}}</ref> ਇੱਥੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਡੈਰੀਵੇਸ਼ਨ ਜੋ ਚਿੱਤਰ.&nbsp;3&#8209;5 ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਗਈ ਹੈ, ਵਿਲੌਸਟੀਆਂ ਦੇ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਮਿਸ਼ਰਣ, [[ਟਾਈਮ ਡਿਲੇਸ਼ਨ]], ਅਤੇ [[ਲੈਂਥ ਕੰਟ੍ਰੈਕਸ਼ਨ]] ਹਿੱਸਿਆਂ ਤੋਂ ਪਿਛਲੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਬਾਇਸ<ref name="Bais"/>{{rp|64–66}} ਦੀ ਇੱਕ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਘਟਨਾ&nbsp;P ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕ (''w'',&nbsp;''x'') ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕਾਲੇ ਰੈਸਟ ਸਿਸਟਮ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕ ({{′|''w''}},&nbsp;{{′|''x''}}) ਲਾਲ ਫ੍ਰੇਮ ਵਿੱਚ ਹਨ ਜੋ [[ਵਿਲੌਸਿਟੀ]] [[ਪੈਰਾਮੀਟਰ]] ''&beta;''&nbsp;=&nbsp;''v''/''c'' ਨਾਲ ਗਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਸੀਂ {{′|''w''}} ਅਤੇ {{′|''x''}} ਨੂੰ ''w'' ਅਤੇ ''x'' ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਦੇ ਹਾਂ? (ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਤਰਾਂ, ਬਿਲਕੁਲ) ਉਲਟ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਨ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਵਿਓਂਤਬੰਦ ਕਰਨਾ ਅਸਾਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। #ਅਸੀਂ ਓਹ ਨੋਟ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਲੰਬਾਈ ਫੈਲਾਓ/ਸੁੰਗੜਨ ਵਰਗੀ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਟ੍ਰਾਂਸਵਰਸ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ''y{{'}}'' ਜਰੂਰ ਹੀ ''y'' ਬਰਾਬਰ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਅਤੇ {{′|''z''}} ਜਰੂਰ ਹੀ ''z'' ਬਰਾਬਰ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਚਾਹੇ ਕੋਈ ਤੇਜ਼ ਗਤੀਸ਼ੀਲ 1&nbsp;m ਗੇਂਦ ਕਿਸੇ 1&nbsp;m ਚੱਕਰਾਕਾਰ ਸੁਰਾਖ ਵਿੱਚ ਫਿੱਟ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਕਿ ਨਹੀਂ, ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸਵੈ-ਸਿੱਧ ਸਿਧਾਂਤ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰੀਆਂ ਇਨ੍ਰਸ਼ੀਅਲ ਫ੍ਰੇਮਾਂ ਇੱਕ-ਸਮਾਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਟ੍ਰਾਂਸਵਰਸ ਫੈਲਾਓ/ਸੁੰਗੜਨ ਇਸ ਨਿਯਮ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕਰਦੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।<ref name="Morin">{{cite book|last1=Morin|first1=David|title=Special Relativity for the Enthusiastic Beginner|url=https://archive.org/details/specialrelativit0000unse_c6v8|date=2017|publisher=CreateSpace Independent Publishing Platform|isbn=9781542323512}}</ref>{{rp|27–28}} #ਡਰਾਇੰਗ ਤੋਂ, ''w'' = ''a'' + ''b'' ਅਤੇ ''x''&nbsp;=&nbsp;''r''&nbsp;+&nbsp;''s''। #ਸਮਰੂਪ ਤਿਕੋਣਾਂ ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ ਪਿਛਲੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਤੋਂ, ਅਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ''s''/''a''&nbsp;=&nbsp;''b''/''r'' = ''v''/''c''&nbsp;=&nbsp;''β''। #ਅਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਸਮਾਂ ਦੇਰੀ ਕਾਰਨ, ''a''&nbsp;=&nbsp;''&gamma;''{{′|w''}}। #ਸਮੀਕਰਨ (4) ਨੂੰ ''s''/''a''&nbsp;=&nbsp;''β'' ਵਿੱਚ ਭਰਦੇ ਹੋਏ ''s''&nbsp;=&nbsp;{{′|''&gamma;w''}}''β'' ਮਿਲਦਾ ਹੈ। #ਲੰਬਾਈ ਸੁੰਗੜਨਾ ਅਤੇ ਸਮਰੂਪ ਤਿਕੋਣਾਂ ਸਾਨੂੰ ''r''&nbsp;=&nbsp;{{′|''&gamma;x''}} ਅਤੇ ''b''&nbsp;=&nbsp;''&beta;r'' = ''&beta;&gamma;''{{′|''x''}} ਦਿੰਦੇ ਹਨ। # ''s'', ''a'', ''r'' ਅਤੇ ''b'' ਵਾਸਤੇ ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਨੂੰ ਸਟੈਪ&nbsp;2 ਵਿੱਚ ਭਰਨ ਤੇ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਇਹ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; #:<math>w = \gamma w' + \beta \gamma x' </math> #:<math>x = \gamma x' + \beta \gamma w' </math> ਉੱਪਰਲੀਆਂ ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ ਉਲਟ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟ੍ਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨਾਂ ਦੀਆਂ t ਅਤੇ x ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਵਾਸਤੇ ਬਦਲਵੀਆਂ ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ''ct'' ਨੂੰ ''w'' ਲਈ, {{′|''ct''}} ਨੂੰ {{′|''w''}} ਲਈ, ਅਤੇ ''v''/''c'' ਨੂੰ ''&beta;'' ਵਾਸਤੇ ਭਰਕੇ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਲਟ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਨ ਤੋਂ, ਫਾਰਵਰਡ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਨ ਨੂੰ {{′|''t''}} ਅਤੇ {{′|''x''}} ਵਾਸਤੇ ਵਿਓੰਤਬੰਦ ਕਰਕੇ ਹੱਲ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। [[#Contents|’‘ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਪਰਤੋ’’]] ==== ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟ੍ਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਰੇਖਿਕਤਾ ==== ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟ੍ਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਗਣਿਤਿਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਸ ਨੂੰ [[ਲੀਨੀਅਰਟੀ]] ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ''x{{'}}'' ਅਤੇ ''t{{'}}'' ਨੂੰ ''x'' ਅਤੇ ''t'' ਦੇ ਇੱਕ ਰੇਖਿਕ ਮੇਲ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਬਗੈਰ ਉੱਚ ਪਾਵਰਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਟ੍ਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨ ਦੀ ਰੇਖਿਕਤਾ, ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਦੀ ਇੱਕ ਬੁਨਿਆਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਪਰਵਰਤਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਅਸੀਂ ਮੌਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ (ਚੁੱਪਚਾਪ) ਓਦੋਂ ਮੰਨ ਲਿਆ ਸੀ ਜਦੋਂ ਡੈਰੀਵੇਸ਼ਨ ਵਿਓਂਤਬੰਦ ਕਰ ਰਹੇ ਸੀ, ਕਿ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਇਨ੍ਰਸ਼ੀਅਲ ਫ੍ਰੇਮਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਲੋਕੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਸੁਤੰਤਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਗਰੈਵਿਟੀ ਦੀ ਗੈਰ-ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ, ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਸਭ ਥਾਂ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਲਗਦਾ ਹੈ।<ref name="Bais"/>{{rp|67}} ਸਾਰੇ ਇਨ੍ਰਸ਼ੀਅਲ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਗਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਵੇਗਿਤ ਹੋਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਵੇਗਿਤ ਨਾ ਹੋਣ ਪਿੱਛੇ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉੱਤੇ ਸਹਿਮਤ ਰਹਿਣਗੇ।<ref name="Morin"/>{{rp|72–73}} ਕੋਈ ਵੀ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਸਪੇਸ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅਪਣੇ ਨਾਪ ਵਰਤ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਬਾਰੇ ਕੁੱਝ ਵੀ ਸ਼ੁੱਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਕੋਈ ਹੋਰ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰੰਪ੍ਰਾਵਾਂ ਵੀ ਇਵੇਂ ਹੀ ਕਰਨਗੀਆਂ।<ref name="Schutz"/>{{rp|190}} ਲੀਨੀਅਰਟੀ ਦਾ ਇੱਕ ਨਤੀਜਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਦੋ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟ੍ਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨਾਂ (ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਨ) ਲੜੀਵਾਰ (ਕ੍ਰਮਵਾਰ) ਲਾਗੂ (ਅਪਲਾਈ) ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਨਤੀਜਾ ਵੀ ਇੱਕ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟ੍ਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। <small>'''ਉਦਾਹਰਨ:''' ਟੇਰੈਂਸ ਸਟੈੱਲਾ ਨੂੰ ਅਪਣੇ ਤੋਂ 0.500&nbsp;c ਤੇ ਦੂਰ ਜਾਂਦੀ ਨਿਰੀਖਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਅਪਣੇ ਨਾਪਾਂ ਨਾਲ ਸਟੈੱਲਾ ਦੇ ਨਾਪਾਂ ਨੂੰ ਸਬੰਧਤ ਕਰਨ ਲਈ ''&beta;''&nbsp;=&nbsp;0.500 ਸਮੇਤ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟ੍ਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨਾਂ ਵਰਤ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸਟੈੱਲਾ, ਅਪਣੀ ਫ੍ਰੇਮ ਅੰਦਰ, ਉਰਸੁਲਾ ਨੂੰ ਅਪਣੇ ਤੋਂ 0.250&nbsp;c ਉੱਤੇ ਦੂਰ ਜਾਂਦੀ ਨਿਰੀਖਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਅਪਣੇ ਨਾਪਾਂ ਨਾਲ ਉਰਸੁਲਾ ਦੇ ਨਾਪਾਂ ਨੂੰ ਸਬੰਧਤ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ''&beta;''&nbsp;=&nbsp;0.250 ਸਮੇਤ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟ੍ਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨਾਂ ਵਰਤ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਟ੍ਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਰੇਖਿਕਤਾ ([[ਲੀਨੀਅਰਟੀ]]) ਅਤੇ ਵਿਲੌਸਟੀਆਂ ਦੀ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਬਣਾਵਟ ਕਰਕੇ, ਟੇਰੈਂਸ ਅਪਣੇ ਨਾਪਾਂ ਨਾਲ ਉਰਸੁਲਾ ਦੇ ਨਾਪਾਂ ਨੂੰ ਸਬੰਧਤ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ''&beta;''&nbsp;=&nbsp;0.666 ਸਮੇਤ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟ੍ਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਵਰਤ ਸਕਦਾ ਹੈ।</small> [[#Contents|’‘ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਪਰਤੋ’’]] {{anchor|ਡੌਪਲਰ ਪ੍ਰਭਾਵ}} === ਡੌਪਲਰ ਪ੍ਰਭਾਵ === {{ਮੁੱਖ ਲੇਖ|ਡੌਪਲਰ ਪ੍ਰਭਾਵ|ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਡੌਪਲਰ ਪ੍ਰਭਾਵ}} [[#ਡੌਪਲਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਾਰਾਂਸ਼|’‘‘‘‘ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਹਿੱਸਾ ਸਾਰਾਂਸ਼ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ’’’’’]] [[ਡੌਪਲਰ ਪ੍ਰਭਾਵ]] ਸਾਪੇਖਿਕ ਗਤੀ ਅੰਦਰ ਕਿਸੇ ਰੀਸੀਵਰ ਅਤੇ ਸੋਰਸ (ਸੋਮੇ) ਵਾਸਤੇ ਕਿਸੇ ਤਰੰਗ ਦੀ ਵੇਵਲੈਂਥ ([[ਤਰੰਗਲੰਬਾਈ]]) ਜਾਂ [[ਫ੍ਰੀਕੁਐਂਸੀ]] ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਰਲਤਾ ਵਾਸਤੇ, ਅਸੀਂ ਦੋ ਬੁਨਿਆਦੀ ਕਥਾ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹਾਂ: (1) ਸੋਮੇ ਅਤੇ/ਜਾਂ ਰੀਸੀਵਰ ਦੀਆਂ ਗਤੀਆਂ ਇੱਨਬਿੰਨ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਵਾਲੀ ਰੇਖਾ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਹਨ (ਲੌਂਗੀਟਿਊਡਨਲ ਡੌਪਲਰ ਪ੍ਰਭਾਵ), ਅਤੇ (2) ਗਤੀਆਂ ਕਹੀ ਗਈ ਰੇਖਾ ਤੋਂ ਸਮਕੋਣ ਤੇ ਹਨ ([[ਟ੍ਰਾਂਸਵਰਸ ਡੌਪਲਰ ਪ੍ਰਭਾਵ]])। ਅਸੀਂ ਉਹਨਾਂ ਕਥਾ-ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਅੱਖੋ-ਓਹਲੇ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਅੱਧ-ਵਿਚਕਾਰ ਜਿਹੇ ਦੇ ਕੋਣਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਗਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ==== ਲੌਂਗੀਟਿਊਡਨਲ ਡੌਪਲਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ==== ਕਲਾਸੀਕਲ ਡੌਪਲਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਉਹਨਾਂ ਤਰੰਗਾਂ ਨਾਲ ਵਾਸਤਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਮਾਧਿਅਨ ਅੰਦਰ ਸੰਚਾਰਿਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਅਵਾਜ਼ ਤਰੰਗਾਂ ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਛੱਲਾਂ, ਅਤੇ ਜੋ ਅਜਿਹੇ ਸੋਮਿਆਂ ਅਤੇ ਰੀਸੀਵਰਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਸੰਚਾਰਿਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਦੂਰ ਜਾਂ ਨੇੜੇ ਵੱਲ ਗਤੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਤਰੰਗਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਇਸ ਗੱਲ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੋਮਾ, ਰੀਸੀਵਰ ਜਾਂ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਮਾਧਿਅਮ ਪ੍ਰਤਿ ਸਾਪੇਖਿਕ ਗਤੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਜਾਂ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਵਰਤਾਰਾ-ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਹੋਣ ਤੇ ਕਿ ਰੀਸਵਰ ਮਾਧਿਅਮ ਪ੍ਰਤਿ ਠਹਿਰੀ ਹੋਈ (ਸਟੇਸ਼ਨਰੀ) ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੋਮਾ ਰੀਸੀਵਰ ਤੋਂ ''&beta;_s'' ਦੇ ਵਿਲੌਸਟੀ ਪੈਰਾਮੀਟਰ ਲਈ ''v_s'' ਦੀ ਕਿਸੇ ਸਪੀਡ ਉੱਤੇ ਸਿੱਧਾ ਹੀ ਦੂਰ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਤਰੰਗਲੰਬਾਈ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਫ੍ਰੀਕੁਐਂਸੀ ''f'' ਇਸ ਦੁਆਰਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; : <math>f = \frac{1}{1+\beta _s}f_0</math> ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਅਜਿਹਾ [[ਸੀਨਾਰੀਓ]] ਦਿੱਤਾ ਹੋਣ ਤੇ ਜਿੱਥੇ ਸੋਰਸ ਸਟੇਸ਼ਨਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਰੀਸੀਵਰ ਸੋਰਸ ਤੋਂ ''&beta;_r'' ਦੇ ਵਿਲੌਸਟੀ ਪੈਰਾਮੀਟਰ ਲਈ ''v_r'' ਦੀ ਕਿਸੇ ਸਪੀਡ ਉੱਤੇ ਦੂਰ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਤਰੰਗਲੰਬਾਈ ਨਹੀਂ ਬਦਲਦੀ, ਸਗੋਂ ਰੀਸੀਵਰ ਪ੍ਰਤਿ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਤਰੰਗਾਂ ਦੀ ਟ੍ਰਾਂਸਮਿਸ਼ਨ ਵਿਲੌਸਟੀ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਿਰੀਖਤ ਫ੍ਰੀਕੁਐਂਸੀ ''f'' ਇਸ ਦੁਆਰਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; : <math>f = (1-\beta _r)f_0</math> [[File:Spacetime Diagram of Relativistic Doppler Effect.svg|thumb|ਚਿੱਤਰ 3-6. ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਡੌਪਲਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਾ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਡਾਇਗ੍ਰਾਮ]] ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਅਵਾਜ਼ ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਛੱਲਾਂ ਤੋਂ ਉਲਟ, ਕਿਸੇ ਮਾਧਿਅਮ ਰਾਹੀਂ ਨਹੀਂ ਸੰਚਾਰਿਤ ਹੁੰਦਾ, ਅਤੇ ਰੀਸੀਵਰ ਤੋਂ ਦੂਰ ਜਾ ਰਹੇ ਕਿਸੇ ਸੋਮੇ ਜਾਂ ਸੋਮੇ ਤੋਂ ਦੂਰ ਜਾ ਰਹੇ ਕਿਸੇ ਰੀਸੀਵਰ ਦੀ ਗਤੀ ਦਰਮਿਆਨ ਕੋਈ ਫਰਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਚਿੱਤਰ.&nbsp;3&#8209;6 ਇੱਕ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਡਾਇਗ੍ਰਾਮ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਰੀਸੀਵਰ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਸੋਮੇ ਤੋਂ ''&beta;'' ਵਿਲੌਸਟੀ ਪੈਰਾਮੀਟਰ ਨਾਲ ਦੂਰ ਹੁੰਦਾ ਦਿਖਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਸੋਮੇ ਅਤੇ ਰੀਸੀਵਰ ਦਰਮਿਆਨ ਸਮੇਂ ''w'' ਉੱਤੇ ਨਿਖੇੜ (ਸੈਪ੍ਰੇਸ਼ਨ) ''&beta;w'' ਹੈ। ਸਮਾਂ ਦੇਰੀ ਕਾਰਨ, ''w&nbsp;=&nbsp;&gamma;w{{'}}'' ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਹਰੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਿਰਨ ਦੀ ਸਲੋਪ -1 ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਸਲਈ T&nbsp;=&nbsp;''w+&beta;w'' = ''&gamma;w{{'}}''(1''+&beta;'') ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਤਰਾਂ, [[ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਡੌਪਲਰ ਪ੍ਰਭਾਵ]] ਇਸਤਰਾਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ<ref name="Bais"/>{{rp|58–59}} ::<math>f = \sqrt{\frac{1 - \beta}{1 + \beta}}\,f_0.</math> [[#Contents|’‘ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਪਰਤੋ’’]] ==== ਟ੍ਰਾਂਸਵਰਸ ਡੌਪਲਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ==== [[File:Transverse Doppler effect scenarios.svg|thumb|ਚਿੱਤਰ 3-7. ਟ੍ਰਾਂਸਵਰਸ ਡੌਪਲਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸੀਨਾਰੀਓ]] ਮੰਨ ਲਓ ਕਿ ਇੱਕ ਸੋਰਸ, ਜੋ ਕਿਸੇ ਸਿੱਧੀ ਰੇਖਾ ਵਿੱਚ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਰੀਸੀਵਰ ਪ੍ਰਤਿ ਨਜ਼ਦੀਕਾਤਮਿਕ ਬਿੰਦੂ ਉੱਤੇ ਹੈ। ਇਹ ਲੱਗੇਗਾ ਕਿ ਕਲਾਸੀਕਲ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰੀਸੀਵਰ ਕੋਈ ਵੀ ਡੌਪਲਰ ਸ਼ਿਫਟ ਡਿਟੈਕਟ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਵਿੱਚ ਬਾਰੀਕੀਆਂ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਉਮੀਦ ਜਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਸਹੀ ਹੋਵੇ। ਹੋਰ ਤਾਂ ਹੋਰ, ਜਦੋਂ ਢੁਕਵੇਂ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਟ੍ਰਾਂਸਵਰਸ ਡੌਪਲਰ ਸ਼ਿਫਟ ਅਜਿਹਾ ਇੱਕ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਅਸਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਕੋਈ ਵੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਤੁੱਲ ([[ਐਨਾਲੌਗ]]) ਨਹੀਂ ਹੈ। ਬਾਰੀਕੀਆਂ ਇਹ ਹਨ:<ref name="Morin"/>{{rp|94–96}} {{plainlist| * ਚਿੱਤਰ. 3-7a. ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਸੋਮਾ, ਜੋ ਇੱਕ ਸਿੱਧੀ ਰੇਖਾ ਵਿੱਚ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਹੋਵੇ, ਰੀਸੀਵਰ ਦੇ ਦੇਖਣ ਦੇ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਫ੍ਰੀਕੁਐਂਸੀ ਨਾਪ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਸੋਮਾ ਰੀਸੀਵਰ ਪ੍ਰਤਿ ਨਜ਼ਦੀਕਾਤਮਿਕ ਪਹੁੰਚ ਉੱਤੇ ਹੋਵੇ? * ਚਿੱਤਰ. 3-7b. ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਸੋਮਾ ਇੱਕ ਸਿੱਧੀ ਰੇਖਾ ਵਿੱਚ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਦੋਂ ਫ੍ਰੀਕੁਐਂਸੀ ਨਾਪ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਰੀਸੀਵਰ, ਸੋਮੇ ਨੂੰ ਅਪਣੇ ਨਜ਼ਕੀਤਾਮਿਕ ਬਿੰਦੂ ਦੇ ਉੱਤੇ ਹੁੰਦਾ ਦੇਖਦਾ ਹੈ? * ਚਿੱਤਰ. 3-7c. ਜੇਕਰ ਰੀਸੀਵਰ ਸੋਮੇ ਦੇ ਦੁਆਲ਼ੇ ਕਿਸੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਰੀਸੀਵਰ ਦੁਆਰਾ ਨਾਪੀ ਗਈ ਫ੍ਰੀਕੁਐਂਸੀ ਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ? * ਚਿੱਤਰ. 3-7d. ਰੀਸੀਵਰ ਦੁਆਲੇ ਕਿਸੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਹੋ ਰਹੇ ਕਿਸੇ ਸੋਮੇ ਲਈ, ਰੀਸੀਵਰ ਦੁਆਰਾ ਨਾਪੀ ਜਾਂਦੀ ਫ੍ਰੀਕੁਐਂਸੀ ਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ? }} ਸੀਨਾਰੀਓ (a) ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਸੋਮਾ ਰੀਸੀਵਰ ਪ੍ਰਤਿ ਨਜ਼ਦੀਕਾਤਮਿਕ ਬਿੰਦੂ ਉੱਤੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਰੀਸੀਵਰ ਨੂੰ ਵੱਜਣ ਵਾਲੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦਰਅਸਲ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਦਿਸ਼ਾ ਤੋਂ ਆਉਂਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਸੋਮਾ ਕੁੱਝ ਦੇਰ ਪਹਿਲਾਂ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਲੌਂਗੀਟਿਊਡਨਲ ਕੰਪੋਨੈਂਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਰੀਸੀਵਰ ਦੀ ਫ੍ਰੇਮ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਨੂੰ ਚਲਾਕੀ ਭਰਿਆ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। S’ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਨਾ ਅਸਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸੋਮੇ ਦੀ ਫ੍ਰੇਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਨਜ਼ਦੀਕਾਤਮਿਕ ਪਹੁੰਚ ਦਾ ਬਿੰਦੂ ਫ੍ਰੇਮ ਤੋਂ ਸੁਤੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਓਹ ਪਲ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਦੂਰੀ ਬਨਾਮ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਤਬਦੀਲੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ (ਯਾਨਿ ਕਿ, dr/dt&nbsp;=&nbsp;0 ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ r ਰੀਸੀਵਰ ਅਤੇ ਸੋਮੇ ਦਰਮਿਆਨ ਦੂਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ) ਅਤੇ ਇਸਤਰਾਂ ਕੋਈ ਲੌਂਗੀਟਿਊਡਨਲ ਡੌਪਲਰ ਸ਼ਿਫਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਸੋਮਾ ਰੀਸੀਵਰ ਨੂੰ ਫ੍ਰੀਕੁਐਂਸੀ ''f{{'}}'' ਵਾਲੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਰਾਹੀਂ ਚਮਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਨਿਰੀਖਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਰੀਸੀਵਰ ਦੇ ਕਲੌਕ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਮਾਂ-ਦੇਰੀ ਕਰਦਾ ਵੀ ਨਿਰੀਖਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫ੍ਰੇਮ &nbsp;S ਵਿੱਚ, ਇਸਤਰਾਂ ਰੀਸੀਵਰ ਇਸ ਫ੍ਰੀਕੁਐਂਸੀ ਵਾਲੀ [[ਬਲੀਊਸ਼ਿਫਟਡ]] ਰੋਸ਼ਨੀ ਰਾਹੀਂ ਚਮਕਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; :<math>f = f' \gamma = f' / \sqrt { 1 - \beta ^2 }</math> ਸੀਨਾਰੀਓ (b) S ਤੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਬੈਸਟ (ਚੰਗਾ) ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣਬੱਧ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਰੀਸੀਵਰ ਦੀ ਫ੍ਰੇਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਚਿੱਤਰ-ਦ੍ਰਿਸ਼ ਰੀਸੀਵਰ ਨੂੰ ਉਦੋਂ ਰੋਸ਼ਨੀ ਰਾਹੀਂ ਚਮਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਸੋਮਾ ਰੀਸੀਵਰ ਪ੍ਰਤਿ ਨਜ਼ਦੀਕਾਤਮਿਕ ਬਿੰਦੂ ਉੱਤੇ ਸੀ, ਭਾਵੇਂ ਸੋਮਾ ਹੁਣ ਗਤੀ ਕਰ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਸੋਮੇ ਦਾ ਕਲੌਕ ਸਮਾਂ ਦੇਰੀ ਕਰਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਿਉਂਕਿ dr/dt ਇਸ ਬਿੰਦੂ ਉੱਤੇ 0 ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਇਸਲਈ ਸੋਮੇ ਤੋਂ ਇਸ ਨਜ਼ਦੀਕਾਤਮਿਕ ਬਿੰਦੂ ਤੋਂ ਨਿਕਾਸ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਇਸ ਹੇਠਾਂ ਲਿਖੀ ਫ੍ਰੀਕੁਐਂਸੀ ਨਾਲ [[ਰੈੱਡਸ਼ਿਫਟਡ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ; :<math>f = f' / \gamma = f' \sqrt { 1 - \beta ^2 }</math> ਸੀਨਾਰੀਓ (c) ਅਤੇ (d) ਨੂੰ ਸਰਲ ਸਮਾੰ ਦੇਰੀ ਤਰਕਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। (c) ਵਿੱਚ, ਰੀਸੀਵਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਸੋਮੇ ਤੋਂ <math>\gamma</math> ਦੇ ਇੱਕ ਫੈਕਟਰ ਰਾਹੀਂ ਬਲੀਊਸ਼ਿਫਟਡ ਹੋਇਆ ਵਿਆ (ਹੋਇਆ) ਨਿਰੀਖਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ (d) ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਰੈਡਸ਼ਿਫਟਡ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਦਿਸਦੀ ਕਠਿਨਾਈ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਚੱਕਰ ਲਗਾ ਰਹੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਪ੍ਰਵੇਗਿਤ ਗਤੀ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਫੇਰ ਵੀ, ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਇਨ੍ਰਸ਼ੀਅਲ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਵੇਗਿਤ ਕਲੌਕ ਉੱਤੇ ਨਜ਼ਰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਿਰਫ ਕਲੌਕ ਦੀ ਤਤਕਾਲੀਨ ਸਪੀਡ ਹੀ ਸਮਾਂ ਦੇਰੀ ਦਾ ਹਿਸਾਬ ਲਗਾਉਂਦੇ ਵਕਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। (ਇਸਦਾ ਉਲਟ, ਫੇਰ ਵੀ ਸਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ)। <ref name="Morin"/>{{rp|94–96}} ਟ੍ਰਾਂਸਵਰਸ ਡੌਪਲਰ ਖਿਸਕਾਅ (ਸ਼ਿਫਟ) ਦੀਆਂ ਜਿਆਦਾਤਰ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਇੱਕ ਰੈੱਡਸ਼ਿਫਟ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਸਰ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੀਆੰ ਹਨ ਅਤੇ ਅਸਰ ਨੂੰ ਸੀਨਾਰੀਓ (b) ਜਾਂ (d) ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।<ref group=note> ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਅਸਰ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਰੈਡਸ਼ਿਫਟ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਲੱਛਣਬੱਧ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਇੱਕ ਸੈਂਟਰੀਫਿਊਗ ਰੋਟਰ ਅਤੇ ਰਿੱਮ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਅਬਜ਼ੌਰਬਰ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਮੌਸਬਾਓਇਰ ਸੋਰਸ ਸੈਟਅਪ ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ ਟ੍ਰਾਂਸਵਰਸ ਬਲੀਊਸ਼ਿਫਟ ਨੂੰ ਨਾਪਣ ਲਈ [[ਈਵਜ਼-ਸਟਿਕਲਵੈਲ ਪ੍ਰਯੋਗ#ਸਾਪੇਖਿਕ ਡੌਪਲਰ ਪ੍ਰਭਾਵ|ਕੁੰਡਿਗ ਪ੍ਰਯੋਗ]] ਸੈੱਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।</ref> [[#Contents|’‘ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਪਰਤੋ’’]] {{anchor|ਐਨਰਜੀ ਅਤੇ ਮੋਮੈਂਟਮ}} === ਐਨਰਜੀ ਅਤੇ ਮੋਮੈਂਟਮ === {{main|ਚਾਰ-ਮੋਮੈਂਟਮ|ਮੋਮੈਂਟਮ|ਪੁੰਜ-ਊਰਜਾ ਸਮਾਨਤਾ}} [[#ਐਨਰਜੀ ਅਤੇ ਮੋਮੈਂਟਮ ਸਾਰਾਂਸ਼|’‘‘‘‘ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਹਿੱਸਾ ਸਾਰਾਂਸ਼ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ’’’’’]] ==== ਮੋਮੈਂਟਮ ਨੂੰ ਚਾਰ ਅਯਾਮਾਂ ਤੱਕ ਵਧਾਉਣਾ ==== [[File:Relativistic spacetime momentum vector.svg|thumb|330px|ਚਿੱਤਰ 3-8. ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਮੋਮੈਂਟਮ ਵੈਕਟਰ]] [[ਕਲਾਸੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਵਿੱਚ, ਕਿਸੇ ਕਣ ਦੀ ਗਤੀ ਦੀ [[ਅਵਸਥਾ]] ਨੂੰ ਇਸਦੇ [[ਪੁੰਜ]] ਅਤੇ ਇਸਦੀ [[ਵਿਲੌਸਿਟੀ]] ਦੁਆਰਾ ਲੱਛਣਬੱਧ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। [[ਲੀਨੀਅਰ ਮੋਮੈਂਟਮ]], ਜੋ ਕਿਸੇ ਕਣ ਦੇ ਪੁੰਜ ਅਤੇ ਵਿਲੌਸਿਟੀ ਦਾ ਗੁਣਨਫਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ [[ਯੁਕਿਲਡਨ ਵੈਕਟਰ|ਵੈਕਟਰ]] ਮਾਤਰਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਓਹੀ ਦਿਸ਼ਾ ਰੱਖਦੀ ਹੈ ਜੋ ਵਿਲੌਸਿਟੀ: '''''p'''''&nbsp;=&nbsp;''m'''v''''' ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਮਾਤਰਾ ਹੁੰਦੀ ਹੇ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਕੋਈ [[ਬੰਦ ਸਿਸਟਮ]] ਬਾਹਰੀ ਫੋਰਸਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਇਸਦਾ ਕੁੱਲ ਲੀਨੀਅਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਬਦਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। [[ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਅੰਦਰ, ਮੋਮੈਂਟਮ ਵੈਕਟਰ ਨੂੰ ਚਾਰ [[ਡਾਇਮੈਨਸ਼ਨਾਂ]]ਤੱਕ ਵਧਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। [[ਮੋਮੈਂਟਮ]] [[ਵੈਕਟਰ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ [[ਟਾਈਮ]] [[ਕੰਪੋਨੈਂਟ]] ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ [[ਸਪੇਸਟਾਈਮ]] [[ਮੋਮੈਂਟਮ]] [[ਵੈਕਟਰ]] ਨੂੰ ਸਪੇਸਟਾਈਮ [[ਪੁਜੀਸ਼ਨ]] ਵੈਕਟਰ ''(x,&nbsp;t)'' ਦੀ ਤਰਾਂ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਿਤ ਹੋਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਮੋਮੈਂਟਮ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਫਰੋਲਣ ਵਾਸਤੇ, ਅਸੀਂ ਚਿੱਤਰ.&nbsp;3&#8209;8a ਵਿੱਚ, ਇਹ ਜਾਂਚਣ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਕੋਈ ਕਣ [[ਰੈਸਟ]] ਉੱਤੇ ਪਿਆ ਕਿਵੇਂ ਦਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਰੈਸਟ ਫ੍ਰੇਮ ਅੰਦਰ, ਮੋਮੈਂਟਮ ਦਾ [[ਸਪੈਸ਼ੀਅਲ]] ਕੰਪੋਨੈਂਟ 0 ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਯਾਨਿ ਕਿ, ''p&nbsp;=&nbsp;0'', ਪਰ ਟਾਈਮ ਕੰਪੋਨੈਂਟ ''mc'' ਸਮਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵੈਕਟਰ ਦੇ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਿਤ ਪੁਰਜਿਆਂ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਫ੍ਰੇਮ ਅੰਦਰ, ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟ੍ਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨਾਂ ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ, ਜਾਂ ਅਸੀਂ ਇਸਨੂੰ ਚਿੱਤਰ ਤੋਂ ਸਿੱਧਾ ਹੀ ਪੜ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿਉਂਕਿ ਅਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹਾੰ ਕਿ ''(mc){{'}}&nbsp;=&nbsp;&gamma;mc'' ਅਤੇ ''p{{'}}&nbsp;=&nbsp;−&beta;&gamma;mc'' ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਲਾਲ ਧੁਰੇ ਗਾਮੇ ਤੋਂ ਪੁਨਰ-ਪੈਮਾਨਾਬੱਧ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਚਿੱਤਰ.&nbsp;3&#8209;8b ਪ੍ਰਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਓਵੇਂ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਫ੍ਰੇਮ ਅੰਦਰੋਂ ਦਿਸਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਚਾਰ-ਮੋਮੈਂਟਮ ਦੇ ਸਪੇਸ ਅਤੇ ਸਮਾਂ ਪੁਰਜੇ (ਕੰਪੋਨੈਂਟ) ਅਨੰਤ ਤੱਕ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਫ੍ਰੇਮ ਦੀ ਵਿਲੌਸਿਟੀ ''c'' ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ।<ref name="Bais"/>{{rp|84–87}} ਅਸੀਂ ਇਸ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ [[ਚਾਰ-ਮੋਮੈਂਟਮ]] ਵਾਸਤੇ ਇੱਕ ਸਮੀਕਰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਜਲਦੀ ਹੀ ਕਰਾਂਗੇ। [[#Contents|’‘ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਪਰਤੋ’’]] ==== ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਾ ਮੋਮੈਂਟਮ ==== [[File:Calculating the energy of light in different inertial frames.svg|thumb|ਚਿੱਤਰ 3-9. ਵੱਖਰੀਆਂ ਇਨ੍ਰਸ਼ੀਅਲ ਫ੍ਰੇਮਾਂ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਊਰਜਾ ਅਤੇ ਮੋਮੈਂਟਮ]] ਪ੍ਰਕਾਸ਼ੀ ਕਣ, ਜਾਂ [[ਫੋਟੌਨ]], ''c'' ਦੀ ਸਪੀਡ ਉੱਤੇ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦੀ ਸਪੀਡ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ [[ਸਥਿਰਾਂਕ]] ਹੈ। ਇਹ ਕਥਨ ਕੋਈ [[ਟਾਓਟੌਲੌਜੀ]] (ਪੁਨਰ-ਦੋਹਰਾਅ) ਨਹੀਂ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦੀਆਂ ਕਈ ਅਜੋਕੀਆਂ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀਆਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਥਿਰ ਸਪੀਡ ਦੇ ਇੱਕ ਸਵੈ-ਸਿੱਧ-ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਹੋਣ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ। ਇਸਲਈ ਫੋਟੌਨ ਕਿਸੇ ਲਾਈਟ-ਲਾਈਕ ਸੰਸਾਰ ਰੇਖਾ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਸੰਚਾਰਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਢੁਕਵੀਆਂ ਯੂਨਿਟਾਂ ਅੰਦਰ, ਹਰੇਕ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਵਾਸਤੇ ਇੱਕ ਸਮਾਨ ਸਪੇਸ ਅਤੇ ਸਮਾਂ ਪੁਰਜੇ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨਟਿਜ਼ਮ]] ਦੀ [[ਮੈਕਸਵੈਲ ਦੀ ਥਿਊਰੀ]] ਦਾ ਇੱਕ ਨਤੀਜੇ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਊਰਜਾ ਅਤੇ ਮੋਮੈਂਟਮ ਚੁੱਕ ਕੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਅਨੁਪਾਤ ([[ਰੇਸ਼ੋ]]) ਸਥਿਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ: ''E/p&nbsp;=&nbsp;c''। ਪੁਨਰ-ਵਿਵਸਿਥ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ''E/c''&nbsp;=&nbsp;''p'', ਅਤੇ ਕਿਉਂਕਿ ਫੋਟੌਨਾਂ ਵਾਸਤੇ, ਸਪੇਸ ਅਤੇ ਸਮਾਂ ਪੁਰਜੇ (ਕੰਪੋਨੈਂਟ) ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਸਲਈ, ''E/c'' ਜਰੂਰ ਹੀ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਮੋਮੈਂਟਮ ਵੈਕਟਰ ਦੇ ਸਮਾਂ ਪੁਰਜੇ ਨਾਲ ਬਰਾਬਰ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਫੋਟੌਨ ਭਾਵੇਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ ਉੱਤੇ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਫੇਰ ਵੀ ਸੀਮਤ ਮੋਮੈਂਟਮ ਅਤੇ ਊਰਜਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹਾ ਹੋਣ ਵਾਸਤੇ, ''&gamma;mc'' ਅੰਦਰਲੀ ਪੁੰਜ-ਰਕਮ ਜਰੂਰ ਹੀ 0 ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਫੋਟੌਨ [[ਪੁੰਜਹੀਣ ਕਣ]] ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅਨੰਤ ਗੁਣਾ ਜ਼ੀਰੋ ਇੱਕ ਨਾ-ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਮਾਤਰਾ ਹੈ, ਪਰ ''E/c'' ਚੰਗੀ ਤਰਾਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਤੋਂ, ਕਿਸੇ ਫੋਟੌਨ ਦੀ ਊਰਜਾ ਜੇਕਰ ਰੈਸਟ ਫ੍ਰੇਮ ਅੰਦਰ ''E'' ਬਰਾਬਰ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਹਕਿਸੇ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਫ੍ਰੇਮ ਅੰਦਰ {{nowrap|1=''E{{'}} = (1 − &beta;)&gamma;E''}} ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਨਤੀਜਾ ਚਿੱਤਰ.&nbsp;3&#8209;9 ਦੀ ਜਾਂਚ ਤੋਂ ਵਿਓਂਤਬੰਦ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟ੍ਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨਾਂ ਲਾਗੂ ਕਰਕੇ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਨਤੀਜਾ ਪਹਿਲਾਂ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਡੌਪਲਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਨਾਲ ਅਨੁਕੂਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।<ref name="Bais"/>{{rp|88}} [[#Contents|’‘ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਪਰਤੋ’’]] ==== ਪੁੰਜ-ਊਰਜਾ ਸਬੰਧ ==== ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) [[ਮੋਮੈਂਟਮ]] [[ਵੈਕਟਰ]] ਦੇ ਵਿਭਿੰਨ ਕੰਪੋਨੈਂਟਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਅੰਦਰੂਨੀ-ਸਬੰਧਾਂ ਉੱਤੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੇ [[ਆਈਨਸਟਾਈਨ]] ਨੂੰ ਕਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਿੱਟਿਆਂ ਵੱਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ (ਲਿਜਾਂਦਾ)। *ਘੱਟ ਸਪੀਡ ਹੱਦ ਅੰਦਰ ਜਿਓਂ ਹੀ ''&beta;''&nbsp;=&nbsp;''v/c'' ਜ਼ੀਰੋ ਨਜ਼ਦਇਕ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ, <math>\gamma</math> 1 ਨਜ਼ਦੀਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਇਸਤਰਾਂ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਮੋਮੈਂਟਮ {{nowrap|1=''&beta;&gamma;mc = &gamma;mv''}} ਦਾ ਸਪੈਸ਼ੀਅਲ (ਸਥਾਨਿਕ) ਕੰਪੋਨੈਂਟ ''mv'' ਨਜ਼ਦਇਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮੋਮੈਂਟਮ ਲਈ [[ਕਲਾਸੀਕਲ ਰਕਮ]] ਹੈ। ਇਸ ਪਹਿਲੂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ''&gamma;m'' ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ''m'' ਦੀ ਇੱਕ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਸਰਵਸਧਾਰੀਕਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਨੇ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਰੱਖਿਆ ਸੀ ਕਿ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦਾ [[ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਪੁੰਜ]] ਵਿਲੌਸਿਟੀ ਦੇ ਨਾਲ ਫਾਰਮੂਲੇ {{nowrap|1=''m_rel = &gamma;m''}} ਮੁਤਾਬਿਕ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। *ਇਸੇਤਰਾਂ, ਫੋਟੌਨ ਦੇ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਮੋਮੈਂਟਮ ਨਾਲ ਸਮਾਂ ਕੰਪੋਨੈਂਟ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, {{nowrap|1=''&gamma;mc = m_relc = E/c''}} ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਆਈਨਸਟਾਈਨ {{nowrap|1=''E = m_relc²''}} ਸਬੰਧ ਉੱਤੇ ਅੱਪੜਿਆ ਸੀ। ਜ਼ੀਰੋ ਵਿਲੌਸਿਟੀ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਨੂੰ ਸਰਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਇਹ ਊਰਜਾ ਅਤੇ ਪੁੰਜ ਨੂੰ ਸਬੰਧਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੁੰਜ ਅਤੇ ਊਰਜਾ ਦਰਮਿਆਨ ਸਬੰਧ ਉੱਤੇ ਨਜ਼ਰ ਪਾਉਣ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਤਰੀਕਾ ਘੱਟ ਵਿਲੌਸਿਟੀ ਉੱਤੇ {{nowrap|1=''&gamma;mc''²}} ਦੇ ਇੱਕ ਸੀਰੀਜ਼ ਫੈਲਾਅ ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨਾ ਹੈ: : <math> E = \gamma m c^2 =\frac{m c^2}{\sqrt{1 - \beta ^ 2}}</math> <math>\approx m c^2 + \frac{1}{2} m v^2 ...</math> ਦੂਜੀ ਰਕਮ ਕਣ ਦੀ [[ਕਾਇਨੈਟਿਕ ਐਨਰਜੀ]] ਵਾਸਤੇ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਦਰਸਾਅ ਹੈ। ਪੁੰਜ ਸੱਚਮੁੱਚ ਹੀ ਊਰਜਾ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਰੂਪ ਹੁੰਦਾ ਲਗਦਾ ਹੈ।<ref name="Bais"/>{{rp|90–92}}<ref name="Morin"/>{{rp|129–130,180}} ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਦੁਆਰਾ 1905 ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਪੁੰਜ ਦਾ ਵਿਚਾਰ, ''m_rel'', ਭਾਵੇਂ ਪੂਰੀ ਤਰਾਂ ਗਲੋਬ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਕਣ ਐਕਸਲ੍ਰੇਟਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ (ਜਾਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਹੀ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੇ ਉਪਕਰਨ ਵਿੱਚ ਜਿਹਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਉੱਚ ਵਿਲੌਸਿਟੀ ਕਣਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ , ਜਿਵੇਂ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਮਾਈਕ੍ਰੋਸਕੋਪਾਂ,<ref>{{cite journal|last1=Rose|first1=H. H.|title=Optics of high-performance electron microscopes|journal=Science and Technology of Advanced Materials|date=21 April 2008|volume=9|issue=1|page=014107|doi=10.1088/0031-8949/9/1/014107|url=http://iopscience.iop.org/article/10.1088/0031-8949/9/1/014107/meta;jsessionid=0563FE25EBD1037B8CBE393A21A5E2CC.c4.iopscience.cld.iop.org|accessdate=4 July 2017|bibcode=2008STAdM...9a4107R|archive-date=7 ਫ਼ਰਵਰੀ 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190207014846/https://www.webcitation.org/6rghMOfkh|dead-url=yes|url-status=dead}}</ref> ਪੁਰਾਣੇ ਤਰੀਕੇ ਦੇ ਰੰਗਦਾਰ ਟੈਲੀਵਿਯਨ ਸੈੱਟ ਆਦਿ.), ਫੇਰ ਵੀ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਅੰਦਰ ਓਸ ਸਮਝ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਫਲਦਾਇਕ ਧਾਰਨਾ ਹੋਣਾਂ ਸਾਬਤ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਧਾਰਨਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜਿਸਨੇ ਹੋਰ ਸਿਧਾਂਤਿਕ ਵਿਕਾਸਾਂ ਲਈ ਕੋਈ ਬੁਨਿਆਦੀ ਅਧਾਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਹੋਵੇ। ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਪੁੰਜ, ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, [[ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਅੰਦਰ ਕੋਈ ਰੋਲ ਅਦਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਇਸ ਕਾਰਣ ਕਾਰਨ, ਤੇ ਨਾਲ ਹੀ [[ਪੀਡਾਗੌਜੀਕਲ]] (ਵਿੱਦਿਆ-ਵਿਗਿਆਨ ਸਬੰਧੀ) ਕਾਰਣਾਂ ਕਰਕੇ, ਜਿਆਦਾਤਰ [[ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ]] ਵਰਤਮਾਨ ਤੌਰ ਤੇ ਪੁੰਜ ਅਤੇ ਊਰਜਾ ਦਰਮਿਆਨ ਸਬੰਧ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ (ਨਿਯਮਾਵਲੀ) ਵਰਤਦੇ ਹਨ।<ref>{{cite book |last1=Griffiths |first1=David J. |title=Revolutions in Twentieth-Century Physics |date=2013 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=9781107602175 |page=60 |url=https://books.google.com/books?id=Tv8cz-kN2z0C&pg=PA60 |accessdate=24 May 2017 |language=en}}</ref> "ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਪੁੰਜ" ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਰੱਦ ਹੁੰਦਾ ਜਾਂਦਾ ਸ਼ਬਦ ਹੈ। ਸ਼ਬਦ [[ਪੁੰਜ]] ਅਪਣੇ ਆਪ ਹੀ [[ਰੈਸਟ ਮਾਸ]] ਜਾਂ [[ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ ਮਾਸ]] ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਮੋਮੈਂਟਮ ਵੈਕਟਰ ਦੀ ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ ਲੰਬਾਈ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਇਸ ਫਾਰਮੂਲੇ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, : <math> E^2 - p^2c^2 = m^2 c^4 </math> ਇਹ ਫਾਰਮੂਲਾ, ਪੁੰਜਹੀਣ ਅਤੇ ਪੁੰਜ-ਯੁਕਤ, ਸਾਰੇ ਕਣਾਂ ਤੇ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੁੰਜਹਿਣ ਫੋਟੌਨਾਂ ਲਈ, ਇਹ ਓਹੀ ਸਬੰਧ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਅਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਸਨ, {{nowrap|1=''E = ±pc''}}.<ref name="Bais"/>{{rp|90–92}} [[#Contents|’‘ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਪਰਤੋ’’]] ==== ਚਾਰ-ਮੋਮੈਂਟਮ ==== ਪੁੰਜ ਅਤੇ ਊਰਜਾ ਦਰਮਿਆਨ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਸਬੰਧਾਂ ਕਰਕੇ, ਚਾਰ-ਮੋਮੈਂਟਮ (ਜਿਸ ਨੂੰ 4&#8209;ਮੋਮੈਂਟਮ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਨੂੰ ਊਰਜਾ-ਮੋਮੈਂਟਮ 4&#8209;ਵੈਕਟਰ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚਾਰ-ਮੋਮੈਂਟਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਵਰਣਮਾਲਾ ਵਾਲਾ P ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਸਪੈਸ਼ੀਅਲ ਮੋਮੈਂਟਮ ਨੂੰ ਲੋਅਰਕੇਸ '''''p''''' ਨਾਲ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਚਾਰ-ਮੋਮੈਂਟਮ ਨੂੰ ਇਸਤਰਾਂ ਲਿਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, : <math>P \equiv (E/c, \vec{p}) = (E/c, p_x, p_y, p_z)</math> ਜਾਂ ਬਦਲਵੇਂ ਤੌਰ ਤੇ, : <math>P \equiv (E, \vec{p}) = (E, p_x, p_y, p_z) </math> ਇਹ ਪ੍ਰੰਪਰਾ ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ ਕਿ <math>c = 1</math><ref name="Morin"/>{{rp|129–130,180}} [[#Contents|’‘ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਪਰਤੋ’’]] {{anchor|ਸੁਰੱਖਿਅਤਾ ਨਿਯਮ}} === ਸੁਰੱਖਿਅਤਾ ਨਿਯਮ === {{main|ਸੁਰੱਖਿਅਤਾ ਨਿਯਮ}} [[#ਸੁਰੱਖਿਅਤਾ ਨਿਯਮ ਸਾਰਾਂਸ਼|’‘‘‘‘ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਹਿੱਸਾ ਸਾਰਾਂਸ਼ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ’’’’’]] [[ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] ਅੰਦਰ, ਸੁਰੱਖਿਅਤਾ ਨਿਯਮ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਿਸੇ ਬੰਦ ਭੌਤਿਕੀ ਸਿਸਟਮ ਦੀਆਂ ਕੁੱਝ ਖਾਸ ਨਾਪਣਯੋਗ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਵਕਤ ਪਾ ਕੇ ਸਿਸਟਮ ਦੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਨਾਲ ਬਦਲਦੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹਨ। 1915 ਵਿੱਚ, [[ਐੱਮੀ ਨੋਇਥਰ]] ਨੇ ਖੋਜਿਆ ਕਿ ਹਰੇਕ ਸੁਰੱਖਿਅਤਾ ਨਿਯਮ ਪਿੱਛੇ ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਇੱਕ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਮਰੂਪਤਾ ਛਿਪੀ (ਜ਼ਿਮੇਂਵਾਰ) ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref>{{cite web|last1=Byers|first1=Nina|title=E. Noether's Discovery of the Deep Connection Between Symmetries and Conservation Laws|url=https://arxiv.org/abs/physics/9807044|website=arXiv.org|publisher=Cornell University|accessdate=13 May 2017}}</ref> ਤੱਥ ਕਿ ਭੌਤਿਕੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀਆਂ ਕਿ ਉਹ [[ਸਪੇਸ]] ਵਿੱਚ ਕਿੱਥੇ ਹੁੰਦੀਆਂ ([[ਸਪੇਸ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਨ ਸਮਰੂਪਤਾ]]) ਹਨ, [[ਮੋਮੈਂਟਮ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤਾ]] ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੱਥ ਕਿ ਅਜਿਹੀਆਂ ਪ੍ਰੋਸੈੱਸਾਂ (ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆਵਾਂ) ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀਆਂ ਕਿ ਉਹ ਕਦੋਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ([[ਸਮਾਂ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਨ ਸਮਰੂਪਤਾ]]), [[ਊਰਜਾ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤਾ]] ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰਾਂ ਹੋਰ ਅੱਗੇ। ਇਸ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ, ਅਸੀਂ ਪੁੰਜ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤਾ, ਮੋਮੈਂਟਮ ਅਤੇ ਊਰਜਾ ਦਾ ਨਿਊਟੋਨੀਅਨ ਨਜ਼ਰੀਆ ਇੱਕ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ ਜਾਂਚਾਂਗੇ। ==== ਕੁੱਲ ਮੋਮੈਂਟਮ ==== [[File:Relativistic conservation of momentum.png|thumb|ਚਿੱਤਰ 3-10. ਮੋਮੈਂਟਮ ਦੀ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਸੁਰੱਖਿਅਤਾ]] ਇਹ ਸਮਝਣ ਲਈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਸੰਦ੍ਰਭ ਅੰਦਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤਾ ਦਾ ਨਿਊਟੋਨੀਅਨ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਕਿਵੇਂ ਸੁਧਾਰਨ ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਸਿੰਗਲ [[ਅਯਾਮ]] ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਕੀਤੀਆਂ ਦੋ ਟਕਰਾ ਰਹੀਆਂ ਵਸਤੂਆੰ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਜਾਂਚਾਂਗੇ। [[ਨਿਊਟੋਨੀਅਨ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਅੰਦਰ, ਇਸ ਸਮੱਸਿਆ ਦੇ ਦੋ ਅੱਤ ਮਾਮਲੇ ਨਿਊਨਤਮ ਗੁੰਝਲਦਾਰਤਾ ਵਾਲ਼ੇ ਗਣਿਤ ਨੂੰ ਬਣਾ ਕੇ ਨਿਖੇੜੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ: (1) ਦੋਵੇਂ ਬਾਡੀਆਂ ([[ਵਸਤੂ]]ਆਂ) ਇੱਕ ਦੂਜੀ ਤੋਂ ਇੱਕ ਸੰਪੂਰਣ [[ਇਲਾਸਟਿਕ ਕੋਲਿਜ਼ਨ]] ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। (2) ਦੋਵੇਂ ਵਸਤੂਆਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਿੰਗਲ ਕਣ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਗਤੀ ਕਰਨਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ। ਦੂਜਾ ਮਾਮਲਾ [[ਸੰਪੂਰਣ]] [[ਗੈਰ-ਇਲਾਸਟਿਕ ਕੋਲਿਜ਼ਨ]] ਦਾ ਮਾਮਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਮਾਮਲਿਆਂ ਲਈ, [[ਮੋਮੈਂਟਮ]], [[ਪੁੰਜ]], ਅਤੇ ਕੁੱਲ [[ਐਨਰਜੀ]] ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫੇਰ ਵੀ, ਗੈਰ-ਇਲਾਸਟਿਕ ਟਕ੍ਰਾਓ ਦੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਅੰਦਰ [[ਗਤਿਜ ਊਰਜਾ]] ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ [[ਕਾਇਨੈਟਿਕ ਐਨਰਜੀ]] ਦਾ ਕੁੱਝ ਹਿੱਸਾ [[ਹੀਟ]] ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ, ਦੋ ਪੁੰਜ ਜਿਹਨਾਂ ਦੇ ਮੋਮੈਂਟਮ {{nowrap|1='''''p₁''' = m₁'''v₁'''''}} ਅਤੇ {{nowrap|1='''''p₂''' = m₂'''v₂'''''}} ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਟਕਰਾ ਕੇ ਇੱਕ ਸਿੰਗਲ ਕਣ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਦਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਪੁੰਜ {{nowrap|1=''m = m₁ + m₂''}} ਮੂਲ ਸਿਸਟਮ ਦੀ [[ਪੁੰਜ ਦਾ ਕੇਂਦਰ|ਸੈਂਟਰ ਔਫ ਮਾਸ]] ਵਿਲੌਸਿਟੀ, {{nowrap|1='''''v_cm''' = (m₁'''v₁''' + m₂'''v₂''')/(m₁ + m₂'')}}ਉੱਤੇ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕੁੱਲ ਮੋਮੈਂਟਮ {{nowrap|1='''''p''' = '''p₁''' + '''p₂'''''}} ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਚਿੱਤਰ.&nbsp;3&#8209;10 ਇੱਕ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਪਹਿਲੂ ਤੋਂ ਦੋ ਕਣਾਂ ਦੇ ਇਨਇਲਾਸਟਿਕ ਟਕਰਾਅ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਮਾਂ ਕੰਪੋਨੈਂਟ ''E₁/c'' ਅਤੇ ''E₂/c'' ਜੁੜ ਕੇ ਨਤੀਜਨ ਵੈਕਟਰ ਦੇ ਕੁੱਲ ''E/c'' ਜਿੰਨੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਊਰਜਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸੇਤਰਾਂ ਸਪੇਸ ਕੰਪੋਨੈਂਟ ''p₁'' ਅਤੇ ''p₂'' ਜੁੜ ਕੇ ਨਤੀਜਨ ਵੈਕਟਰ ਦਾ ''p'' ਰਚਦੇ ਹਨ। ਚਾਰ-ਮੋਮੈਂਟਮ, ਜਿਵੇਂ ਉਮੀਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇੱਕ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਮਾਤਰਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫੇਰ ਵੀ, ਫਿਊਜ਼ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਕਣ ਦਾ [[ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ]] [[ਪੁੰਜ]], ਉਸ ਬਿੰਦੂ ਰਾਹੀਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਕੁੱਲ ਮੋਮੈਂਟਮ ਦਾ ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ ਹਾਇਪ੍ਰਬੋਲਾ ਊਰਜਾ ਧੁਰੇ ਨੂੰ ਕੱਟਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਟਕਰਾਉਣ ਵਾਲ਼ੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਕਣਾਂ ਦੇ ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ ਪੁੰਜਾਂ ਦੇ ਜੋੜ ਬਰਾਬਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਸੱਚਮੁੱਚ ਹੀ, ਇਹ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਕਣਾਂ ਦੇ ਪੁੰਜਾਂ ਦੇ ਜੋੜ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ:{{nowrap|1=''m > m₁ + m₂''}}।<ref name="Bais"/>{{rp|94–97}} ਇਸ ਸੀਨਾਰੀਓ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਉਲਟੇ ਕ੍ਰਮ ਤੋਂ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ, ਅਸੀਂ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਪੁੰਜ ਦੀ ਗੈਰ-ਸੁਰੱਖਿਅਤਾ ਇੱਕ ਸਾਂਝੀ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਹੈ: ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਗੈਰ-ਸਥਿਰ [[ਬੁਨਿਆਦੀ ਕਣ]] ਤਤਕਾਲੀਨ ਹੀ ਦੋ ਹਲਕੇ ਕਣਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿਸੇਅ ([[ਵਿਕੀਰਤ]]) ਹੋ (ਰਿਸ) ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੁੱਲ ਊਰਜਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਪੁੰਜ ਨਹੀਂ। ਪੁੰਜ ਦਾ ਕੁੱਝ ਹਿੱਸਾ ਗਤਿਜ ਊਰਜਾ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="Morin"/>{{rp|134–138}} [[#Contents|’‘ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਪਰਤੋ’’]] ==== ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ==== {{multiple image|align=right|image1=2-body Particle Decay-Lab.svg|width1=115|image2=2-body Particle Decay-CoM.svg|width2=105|caption1=ਚਿੱਤਰ 3-11. <br/>(ਉੱਪਰ) '''ਲੈਬ ਫ੍ਰੇਮ'''.<br/>(ਸੱਜੇ) ''ਮੋਮੈਂਟਮ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਦੀ ਫ੍ਰੇਮ'''|&nbsp;}} ਕੋਈ ਵੀ ਅਜਿਹੀ ਫ੍ਰੇਮ ਚੁਣਨ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇ, ਸਾਨੂੰ ਅਜਿਹੀ ਫ੍ਰੇਮ ਲੈਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਕੰਮ ਲਈ ਅਸਾਨੀਦਾਇਕ ਹੋਵੇ। ਮੋਮੈਂਟਮ ਅਤੇ ਐਨਰਜੀ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਵਾਸਤੇ, ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਅਸਾਨੀਦਾਇਕ ਫ੍ਰੇਮ ਆਮਤੌਰ ਤੇ ''[[ਮੋਮੈਂਟਮ-ਦਾ-ਕੇਂਦਰ ਫ੍ਰੇਮ]]'' (ਜਿਸਨੂੰ ਜ਼ੀਰੋ-ਮੋਮੈਂਟਮ ਫ੍ਰੇਮ, ਜਾਂ COM ਫ੍ਰੇਮ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਅਜਿਹੀ ਫ੍ਰੇਮ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿਸਟਮ ਦੇ ਕੁੱਲ ਮੋਮੈਂਟਮ ਦਾ ਸਪੇਸ ਕੰਪੋਨੈਂਟ ਜ਼ੀਰੋ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਚਿੱਤਰ.&nbsp;3&#8209;11 ਕਿਸੇ ਉੱਚ ਸਪੀਡ ਕਣ ਦਾ ਦੋ ਡੌਟਰ (ਔਲਾਦ) ਕਣਾਂ ਵਿੱਚ ਟੁੱਟ ਜਾਣਾ ਪ੍ਰਦ੍ਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਲੈਬ ਫ੍ਰੇਮ ਵਿੱਚ, ਔਲਾਦ ਕਣ ਤਰਜੀਹੀ ਤੌਰ ਤੇ ਮੂਲ ਕਣ ਦੇ ਵਕ੍ਰਿਤ ਪਥ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਨਿਕਾਸਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਮੋਮੈਂਟਮ-ਦੇ-ਕੇਂਦਰ ਵਾਲ਼ੀ ਫ੍ਰੇਮ ਅੰਦਰ, ਫੇਰ ਵੀ, ਦੋਵੇਂ ਔਲਾਦ ਕਣ ਉਲਟੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਕਾਸਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪੁੰਜ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਲੌਸਿਟੀਆਂ ਦੇ ਮੁੱਲ ਆਮਤੌਰ ਤੇ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। [[#Contents|’‘ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਪਰਤੋ’’]] ==== ਊਰਜਾ ਅਤੇ ਮੋਮੈਂਟਮ ਸੁਰੱਖਿਅਤਾ ==== ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰ ਰਹੇ ਕਣਾਂ ਦੇ ਨਿਊਟੋਨੀਅਨ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਅੰਦਰ, ਫ੍ਰੇਮਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਨ ਸਰਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਸਭ ਕੁੱਝ ਜੋ ਜਰੂਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਸਭ [[ਵਿਲੌਸਿਟੀ]]ਆਂ ਪ੍ਰਤਿ ਗੈਲੀਲੀਅਨ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਨ ਲਾਗੂ ਕਰਨਾ। ਕਿਉਂਕਿ {{nowrap|1=''v{{'}} = v − u''}}, ਮੋਮੈਂਟਮ {{nowrap|1=''p{{'}} = p − mu''}} ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕਣਾਂ ਦੇ ਕਿਸੇ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰਦੇ ਸਿਸਟਮ ਦਾ ਕੁੱਲ ਮੋਮੈਂਟਮ ਇੱਕ ਫ੍ਰੇਮ ਅੰਦਰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹਿੰਦਾ ਨਿਰੀਖਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਫ੍ਰੇਮ ਅੰਦਰ ਵੀ ਇਹ ਇਸੇ ਤਰਾਂ ਨਿਰੀਖਤ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੋਵੇਗਾ।<ref name="Morin"/>{{rp|241–245}} ਮੋਮੈਂਟਮ-ਦੇ-ਕੇਂਦਰ ਵਾਲੀ ਫ੍ਰੇਮ ਅੰਦਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤਾ ਇਹ ਮੰਗਦੀ ਹੈ ਕਿ ਟਕਰਾਓ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਤੇ ਬਾਦ ਦੋਵੇਂ ਸਮੇਂ ''p''&nbsp;=&nbsp;0 ਰਹੇ। ਨਿਊਟੋਨੀਅਨ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਅੰਦਰ, ਪੁੰਜ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤਾ ਬੋਲਦੀ ਹੈ ਕਿ {{nowrap|1=''m = m₁ + m₂''}} ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਰਲ ਕੀਤੇ ਹੋਏ, ਇੱਕ-ਅਯਾਮੀ ਸੀਨਾਰੀਓ ਲਈ, ਜਿਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਅਸੀਂ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਕਣਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰ ਜਾਂਦੇ ਮੋਮੈਂਟਾ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰ ਸਕਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਿਰਫ ਇੱਕੋ ਵਾਧੂ ਹੱਦਬੰਦੀ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ&mdash;ਇੱਕ ਊਰਜਾ ਸ਼ਰਤ। [[ਕਾਇਨੈਟਿਕ ਐਨਰਜੀ]] ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਬਗੈਰ ਕਿਸੇ ਸੰਪੂਰਣ ਇਲਾਸਟਿਕ ਟਕਰਾਅ ਦੇ ਇੱਕ-ਅਯਾਮੀ ਮਾਮਲੇ ਅੰਦਰ, ਮੋਮੈਂਟਮ-ਦੇ-ਕੇਂਦਰ ਵਾਲੀ ਫ੍ਰੇਮ ਅੰਦਰ ਪੁਨਰ-ਬਾਊਂਡ ਹੁੰਦੇ ਕਣਾਂ ਦੀਆਂ ਬਾਹਰ ਜਾਂਦੀਆਂ ਵਿਲੌਸਿਟੀਆਂ ਸ਼ੁੱਧ ਤੌਰ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਅੰਦਰ ਆਉਂਦੀਆਂ ਵਿਲੌਸਟੀਆਂ ਦੇ ਇੱਕ ਬਰਾਬਰ ਅਤੇ ਉਲਟ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੁੱਲ ਗਤਿਜ ਊਰਜਾ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਵਾਲੇ ਗੈਰ-ਇਲਾਸਟਿਕ ਟਕਰਾਅ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ, ਰੀਬਾਊਂਡ ਹੁੰਦੇ ਕਣਾਂ ਦੀਆਂ ਆਊਟਗੋਇੰਗ ਵਿਲੌਸਟੀਆਂ ਜ਼ੀਰੋ ਰਹਿਣਗੀਆਂ।<ref name="Morin"/>{{rp|241–245}} ਨਿਊਟੋਨੀਅਨ ਮੋਮੈਂਟਾ, ਜੋ {{nowrap|1=''p = mv''}} ਕੈਲਕੁਲੇਟ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟ੍ਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨ ਅਧੀਨ ਪੂਰੀ ਤਰਾਂ ਵਰਤਾਓ ਕਰਨ ਤੋਂ ਅਸਫ਼ਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਵਿਲੌਸਟੀਆਂ {{nowrap|1=''v{{'}} = v − u''}} ਦੀ ਰੇਖਿਕ ਟ੍ਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨ ਨੂੰ ਉੱਚ ਤੌਰ ਤੇ ਗੈਰ-ਲੀਨੀਅਰ {{nowrap|1=''v{{'}} = (v − u)/(1 − vu/c²)'',}} ਨਾਲ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਇੱਕ ਫ੍ਰੇਮ ਅੰਦਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦ੍ਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦੀ ਕੋਈ ਕੈਲਕੁਲੇਸ਼ਨ ਦੂਜੀਆਂ ਫ੍ਰੇਮਾਂ ਅੰਦਰ ਅਪ੍ਰਮਾਣਿਤ (ਇਨਵੈਲਿੱਡ) ਰਹੇ। ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਨੇ ਜਾਂ ਤਾਂ ਮੋਮੈਂਟਮ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਣ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਜਾਂ ਮੋਮੈਂਟਮ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਬਦਲਣ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਅਸੀਂ [[#ਚਾਰ-ਮੋਮੈਂਟਮ|ਚਾਰ-ਮੋਮੈਂਟਮ]] ਉੱਤੇ ਪਿਛਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਸੀ।, ਇਹ ਦੂਜਾ ਵਿਕਲਪ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜੋ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਨੇ ਚੁਣਿਆ।<ref name="Bais"/>{{rp|104}} {{multiple image <!-- Layout parameters --> | align = center, none | direction = vertical | width = 220 <!--image 1--> | image1 = Energy-momentum diagram for pion decay (A).png | width1 = <!-- displayed width of image; overridden by "width" above --> | alt1 = | caption1 = ਚਿੱਤਰ 3-12a. ਕਿਸੇ ਚਾਰਜ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਪੀਔਨ ਦੇ ਡਿਸੇਅ ਵਾਸਤੇ ਐਨਰਜੀ-ਮੋਮੈਂਟਮ ਚਿੱਤਰ <!--image 2--> | image2 = Energy-momentum diagram for pion decay (B).png | width2 = <!-- displayed width of image; overridden by "width" above --> | alt2 = | caption2 = ਚਿੱਤਰ 3-12b. ਚਾਰਜ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਪੀਔਨ ਡਿਸੇਅ ਦਾ ਗ੍ਰਾਫਿਕ ਕੈਲਕੁਲੇਟਰ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ। }} ਊਰਜਾ ਅਤੇ ਮੋਮੈਂਟਮ ਵਾਸਤੇ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਸੁਰੱਖਿਅਤਾ ਨਿਯਮ ਊਰਜਾ, ਮੋਮੈਂਟਮ ਅਤੇ ਪੁੰਜ ਲਈ ਤਿੰਨ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੁਰੱਖਿਅਤਾ ਨਿਯਮਾਂ ਦਾ ਸਥਾਨ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਪੁੰਜ ਸੁਤੰਤਰ ਤੌਰ ਤੇ ਹੋਰ ਜਿਆਦਾ ਦੇਰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਕੁੱਲ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਊਰਜਾ ਅੰਦਰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਊਰਜਾ ਦੀ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਸੁਰੱਖਿਅਤਾ ਨੂੰ ਗੈਰ-ਸਾਪੇਖਿਕ (ਨੌਨ-ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਮਕੈਨਿਕਸ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਅਤਾ ਨਾਲ਼ੋਂ ਇੱਕ ਜਿਆਦਾ ਸਰਲ ਧਾਰਨਾ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਕੁੱਲ ਊਰਜਾ ਬਗੈਰ ਕਿਸੇ ਯੋਗਤਾ ਦੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। [[ਹੀਟ]] ਵਿੱਚ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਿਤ ਹੋਈ [[ਗਤਿਜ ਊਰਜਾ]] ਜਾਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਐਨਰਜੀ ਪੁੰਜ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਾਧਾ ਦਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ।<ref name="Morin"/>{{rp|127}} <small>'''ਉਦਾਹਰਨ:''' ਪੁੰਜ ਅਤੇ ਊਰਜਾ ਦੀ ਇੱਕ-ਸਮਾਨਤਾ ਕਰਕੇ, ਬੁਨਿਆਦੀ ਕਣ ਪੁੰਜ, ਊਰਜਾ ਯੂਨਿਟਾਂ ਵਿੱਚ ਮਨਮਰਜੀ ਨਾਲ ਬਿਆਨ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ {{nowrap|1=1 MeV = 1×10⁶}} ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਵੋਲਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਚਾਰਜ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਪਾਈਔਨ, ਪੁੰਜ 139.57&nbsp;MeV (ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਪੁੰਜ ਨਾਲੋਂ ਤਕਰੀਬਨ 273 ਗੁਣਾ) ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਕਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗੈਰ-ਸਥਿਰ ([[ਅਨਸਟੇਬਲ]]) ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਪੁੰਜ 105.66&nbsp;MeV (ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਪੁੰਜ ਨਾਲ਼ੋਂ ਤਕਰੀਬਨ 207 ਗੁਣਾ) ਦੇ ਇੱਕ ਮਿਊਔਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਐਂਟੀ-ਨਿਊਟ੍ਰੀਨੋ ਵਿੱਚ ਡਿਸੇਅ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਪੁੰਜ ਤਕਰੀਬਨ ਹੁੰਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਪਾਈਔਨ ਪੁੰਜ ਅਤੇ ਮਿਊਔਨ ਪੁੰਜ ਦਰਮਿਆਨ ਫਰਕ 33.91&nbsp;MeV ਹੁੰਦਾ ਹੈ।</small><small> : {{SubatomicParticle|Pion-}} → {{SubatomicParticle|link=yes|Muon-}} + {{SubatomicParticle|link=yes|Muon antineutrino}} </small><small> ਚਿੱਤਰ.&nbsp;3&#8209;12a ਪਾਈਔਨ ਦੀ ਰੈਸਟ ਫ੍ਰੇਮ ਅੰਦਰ ਇਸ ਡਿਸੇਅ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਆ ਵਾਸਤੇ ਊਰਜਾ-ਮੋਮੈਂਟਮ ਚਿੱਤਰ ਪ੍ਰਦ੍ਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਨਿਊਟ੍ਰੀਨੋ ਅਪਣੇ ਨਾ-ਬਰਾਬਰ ਪੁੰਜ ਕਰਕੇ, [[ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ]] ਦੇ ਬਹੁਤ ਨਜ਼ਦੀਕ ਗਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਊਰਜਾ ਵਾਸਤੇ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਦਰਸਾਅ, [[ਫੋਟੋਨ]] ਦੀ ਤਰਾਂ, {{nowrap|1=''E_&nu; = pc'',}} ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇਸਦੇ ਮੋਮੈਂਟਮ ਦੇ ਸਪੇਸ ਕੰਪੋਨੈਂਟ ਦਾ ਮੁੱਲ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੋਮੈਂਟਮ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰਨ ਲਈ, ਮਿਊਔਨ ਨਿਊਟ੍ਰੀਨੋ ਦੇ ਮੋਮੈਂਟਮ ਦੇ ਸਪੇਸ ਕੰਪੋਨੈਂਟ ਜਿੰਨਾ ਹੀ ਮੁੱਲ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਸਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਉਲਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਡਿਸੇਅ ਰੀਐਕਸ਼ਨ ਦੀ ਊਰਜਾਤਮਿਕਤਾ ਦਾ ਅਲਜਬ੍ਰਿਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਔਨਲਾਈਨ ਉਪਲਬਧ ਹੈ,<ref>{{cite web|last1=Nave|first1=R.|title=Energetics of Charged Pion Decay|url=http://hyperphysics.phy-astr.gsu.edu/hbase/Particles/piondec.html|website=Hyperphysics|publisher=Department of Physics and Astronomy, Georgia State University|accessdate=27 May 2017}}</ref> ਇਸਲਈ ਚਿੱਤਰ.&nbsp;3&#8209;12bਈਸਦੀ ਜਗਹ ਇੱਕ ਗ੍ਰਾਫਿਕ ਕੈਲੁਲੇਟਰ ਹੱਲ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। [[ਨੀਊਟ੍ਰੀਨੋ]] ਦੀ ਊਰਜਾ 29.79&nbsp;MeV ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਿਊਔਨ ਦੀ ਊਰਜਾ {{nowrap|1=33.91 − 29.79 = 4.12 MeV.}} ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਦਿਲਸਚਪੀ ਨਾਲ, ਜਿਆਦਾਤਰ ਊਰਜਾ ਜ਼ੀਰੋ-ਨਜ਼ਦੀਕੀ-ਪੁੰਜ ਨਿਊਟ੍ਰੀਨੋ ਦੁਆਰਾ ਚੁੱਕੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। </small> [[#Contents|’‘ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਪਰਤੋ’’]] == ਮੁਢਲੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਤੋਂ ਪਰੇ == {{anchor|ਤੀਬਰਤਾ}} '''''ਇਸ ਹਿੱਸੇ ਅੰਦਰਲੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਪਿਛਲੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸੰਗਾਂ ਨਾਲ਼ੋਂ ਜਿਆਦਾ ਤਕਨੀਕੀ ਕਠਿਨਾਈ ਵਾਲ਼ੇ ਹਨ ਅਤੇ ''[[#ਵਕਰਿਤ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਨਾਲ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ |ਵਕਰਿਤ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਨਾਲ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ]]'' ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਲਾਜ਼ਮੀ ਨਹੀਂ ਹਨ।''''' === ਤੀਬਰਤਾ === {{Main|ਤੀਬਰਤਾ}} [[#ਤੀਬਰਤਾ ਸਾਰਾਂਸ਼|'''''ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਹਿੱਸਾ ਸਾਰਾਂਸ਼ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ'''''<br/> <small>'''ਨੋਟ:''' ਅੰਦਰੂਨੀ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ-ਸੰਪ੍ਰਕਾਂ ਵਾਲੇ ਨੇਵੀਗੇਸ਼ਨ ਮਸਲਿਆਂ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ, ਮੋਬਾਈਲ ਫੋਨ ਵਰਤੋਂਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਿੱਸਾ ਸ਼ਾਰਾਂਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਸਾਰੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨੂੰ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਤੱਕ ਵਾਪਿਸ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਫੈਲਾ ਲੈਣ। ]] {{multiple image | direction = horizontal | width1 = 135 | image1 = Trig functions (sine and cosine).svg | caption1 = ਚਿੱਤਰ 4-1a. ਬਿੰਦੂ {{nowrap|1=(cos ''a'', sin ''a'')}} ਵਿੱਚ, [[ਯੂਨਿਟ ਸਰਕਲ]] {{nowrap|1=''x² + y²'' = 1}} ਰਾਹੀਂ ਇੱਕ ਕਿਰਨ, ਜਿੱਥੇ ''a'' ਕਿਰਨ, ਚੱਕਰ, ਅਤੇ ''x''-ਧੁਰੇ ਦਰਮਿਆਨ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਦੁੱਗਣਾ ਖੇਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। | width2 = 190 | image2 = Hyperbolic functions-2.svg | caption2 = ਚਿੱਤਰ 4-1b. ਬਿੰਦੂ {{nowrap|1=(cosh ''a'', sinh ''a'')}}ਵਿੱਚ, [[ਯੂਨਿਟ ਹਾਇਪ੍ਰਬੋਲਾ]] {{nowrap|1=''x² - y²'' = 1}} ਰਾਹੀਂ ਇੱਕ ਕਿਰਨ, ਜਿੱਥੇ ''a'' ਕਿਰਨ, ਹਾਇਪ੍ਰਬੋਲੇ, ਅਤੇ ''x''-ਧੁਰੇ ਦਰਮਿਆਨ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਦੁੱਗਣਾ ਖੇਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। }} [[File:Sinh+cosh+tanh.svg|thumb|180px|ਚਿੱਤਰ 4-2. ਤਿੰਨ ਮੁਢਲੇ [[:en:Hyperbolic function|ਹਾਇਪ੍ਰਬੋਲਿਕ ਫੰਕਸ਼ਨਾਂ]] ਦਾ ਪਲੌਟ: ਹਾਇਪ੍ਰਬੋਲਿਕ ਸਾਈਨ ([[:Image:Hyperbolic Sine.svg|sinh]]), ਹਾਇਪ੍ਰਬੋਲਿਕ ਕੋਜ਼ਾਈਨ ([[:Image:Hyperbolic Cosine.svg|cosh]]) ਅਤੇ ਹਾਇਪ੍ਰਬੋਲਿਕ ਟੇਂਜੈਂਟ ([[:Image:Hyperbolic Tangent.svg|tanh]])। Sinh ਲਾਲ ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਹੈ, cosh is ਨੀਲੇ ਅਤੇ tanh ਹਰੇ ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਹੈ।]] ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟ੍ਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨਾਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕਾਂ (ਕੋਆਰਡੀਨੇਟਾਂ) ਨੂੰ ਇੱਕ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਫ੍ਰੇਮ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕਾਂ (ਕੋਆਰਡੀਨੇਟਾਂ) ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵਿਲੌਸਿਟੀਆਂ ਦੀ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਬਣਤਰ ਦੋ ਵਿਲੌਸਿਟੀਆਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਜੋੜਨ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬਾਦ ਵਾਲੀਆਂ ਗਣਨਾਵਾਂ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਫਾਰਮੂਲੇ ਗੈਰ-ਰੇਖਿਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਬੰਧਤ ਗੈਲੀਲੀਅਨ ਫਾਰਮੂਲਿਆਂ ਨਾਲ਼ੋਂ ਹੋਰ ਜਿਆਦਾ ਕੰਪਲੈਕਸ ਬਣਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਗੈਰ-ਰੇਖਿਤਾ ਮਾਪਦੰਡਾਂ ਦੀ ਸਾਡੀ ਚੋਣ ਦੀ ਇੱਕ ਕਲਾਕਾਰੀ ਹੈ।<ref name="Taylor"/>{{rp|47–59}} ਅਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ {{nowrap|1=x–ct}} ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਡਾਇਗ੍ਰਾਮ ਅੰਦਰ, ਮੂਲ ਬਿੰਦੂ ਤੋਂ ਕੁੱਝ ਸਥਿਰ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅਰਸੇ ਉੱਤੇ ਬਿੰਦੂ ਇੱਕ [[ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ]] ਹਾਇਪ੍ਰਬੋਲਾ ਰਚਦੇ ਹਨ। ਅਸੀਂ ਇਹ ਵੀ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਮਿਆਰੀ ਬਣਤਰ ਅੰਦਰ ਦੋ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮਾਂ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕ (ਕੋਆਰਡੀਨੇਟ) ਸਿਸਟਮ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਸੰਦ੍ਰਭ ਵਿੱਚ ਹਾਇਪ੍ਰਬੋਲਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਘੁੰਮ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਸਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਲਿਖਣ ਲਈ ਕੁਦਰਤੀ ਫੰਕਸ਼ਨ [[ਹਾਇਪ੍ਰੋਬੋਲਿਕ ਫੰਕਸ਼ਨ|ਟ੍ਰਿਗਨੋਮੈਟ੍ਰਿਕ ਫੰਕਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਹਾਇਪ੍ਰਬੋਲਿਕ ਤੁੱਲ]] ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਚਿੱਤਰ.&nbsp;4&#8209;1a ਇੱਕ [[ਯੂਨਿਟ ਸਰਕਲ]] ਨੂੰ sin(''a'') ਅਤੇ cos(''a'') ਸਮੇਤ ਦਿਖਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਇਸ ਡਾਇਆਗ੍ਰਾਮ ਅਤੇ ਮੁਢਲੀ ਟ੍ਰਿਗਨੋਮੈਟ੍ਰੀ ਦੇ ਜਾਣੇ-ਪਛਾਣੇ ਯੂਨਿਟ ਚੱਕਰ ਦਰਮਿਆਨ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਅੰਤਰ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ''a'' ਨੂੰ ਕਿਰਨ ਅਤੇ {{nowrap|1=''x''-axis}} ਦਰਮਿਆਨ ਕੋਣ (ਐਂਗਲ) ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵਿਆਖਿਅਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ, ਸਗੋਂ {{nowrap|1=''x''-axis}} ਤੋਂ ਕਿਰਨ ਦੁਆਰਾ ਮੱਲੇ ਜਾਂਦੇ ਸੈਕਟਰ (ਹਿੱਸੇ) ਦੇ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਦੁੱਗਣੇ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵਿਆਖਿਅਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। (ਸੰਖਿਅਕ ਤੌਰ ਤੇ, ਯੂਨਿਟ ਚੱਕਰ ਵਾਸਤੇ ਕੋਣ ਅਤੇ {{nowrap|1=2 × area}} ਨਾਪ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।) ਚਿੱਤਰ.&nbsp;4&#8209;1b sinh(''a'') ਅਤੇ cosh(''a'') ਨਾਲ ਇੱਕ [[ਯੂਨਿਟ ਹਾਇਪ੍ਰਬੋਲਾ]] ਦਿਖਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ''a'' ਨੂੰ ਇਸੇਤਰਾਂ, ਰੰਗ ਕੀਤੇ ਗਏ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਦੁੱਗਣੇ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵਿਆਖਿਅਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{cite book|last1=Thomas|first1=George B.|last2=Weir|first2=Maurice D.|last3=Hass|first3=Joel|last4=Giordano|first4=Frank R.|title=Thomas' Calculus: Early Transcendentals|url=https://archive.org/details/thomascalculusea0000unse|date=2008|publisher=Pearson Education, Inc.|location=Boston|isbn=0321495756|page=[https://archive.org/details/thomascalculusea0000unse/page/533 533]|edition=Eleventh}}</ref> ਚਿੱਤਰ.&nbsp;4&#8209;2 sinh, cosh, ਅਤੇ tanh ਫੰਕਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਪਲੌਟ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਯੂਨਿਟ ਚੱਕਰ ਵਾਸਤੇ, ਕਿਰਨ ਦੀ ਸਲੋਪ ਇਸਤਰਾਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ :<math>\text{slope} = \tan a = \frac{\sin a }{\cos a }.</math> ਕਾਰਟੀਜ਼ੀਅਨ ਪਲੇਨ ਅੰਦਰ, ਐਂਗਲ ''&theta;'' ਦੁਆਰਾ ਬਿੰਦੂ {{nowrap|1=(''x{{'}}, y{{'}}'')}} ਵਿੱਚ ਬਿੰਦੂ {{nowrap|1=(''x, y'')}} ਦੀ ਰੋਟੇਸ਼ਨ ਇਸਤਰਾਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; :<math> \begin{pmatrix} x' \\ y' \\ \end{pmatrix} = \begin{pmatrix} \cos \theta & -\sin \theta \\ \sin \theta & \cos \theta \\ \end{pmatrix}\begin{pmatrix} x \\ y \\ \end{pmatrix}.</math> ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਡਾਇਗ੍ਰਾਮ ਵਿੱਚ, ਵਿਲੌਸਿਟੀ ਮਾਪਦੰਡ <math>\beta</math> ਸਲੋਪ ਦਾ ਤੁੱਲ ਹੈ। ''ਤੀਬਰਤਾ'', ''&phi;'', ਇਸਤਰਾਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ<ref name="Morin"/>{{rp|96–99}} :<math>\beta \equiv \tanh \phi \equiv \frac{v}{c},</math> ਜਿੱਥੇ :<math>\tanh \phi = \frac{\sinh \phi}{\cosh \phi} = \frac{e^\phi-e^{-\phi}}{e^\phi+e^{-\phi}}.</math> ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉੱਪਰ ਦਰਸਾਈ ਤੀਬਰਤਾ [[ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਵਰਤੋਂਦਾਇਕ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਓਦੋਂ ਇੱਕ ਸਰਲਤਮ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜਦੋਂ ਇਸਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਤੀਬਰਤਾ ਸਰਲ ਤੌਰ ਤੇ ਇਸ ਹੇਠਾਂ ਲਿਖੇ ਕੋ-ਲੀਨੀਅਰ ਵਿਲੌਸਿਟੀ-ਜੋੜ ਫਾਰਮੂਲੇ ਅੰਦਰ ਜੋੜਾਤਮਿਕ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ;<ref name="Taylor"/>{{rp|47–59}} :<math>\beta = \frac{\beta_1 + \beta_2}{1 + \beta_1 \beta_2} = </math> <math>\frac{\tanh \phi_1 + \tanh \phi_2}{1 + \tanh \phi_1 \tanh \phi_2} =</math> <math>\tanh(\phi_1 + \phi_2),</math> ਜਾਂ ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ, ;<math>\phi = \phi_1 + \phi_2.</math> ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟ੍ਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨਾਂ ਇੱਕ ਸਰਲ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜਦੋਂ ਤੀਬਰਤਾ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ''&gamma;'' ਫੈਕਟਰ ਇਸਤਰਾਂ ਲਿਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, :<math>\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - \beta^2}} = \frac{1}{\sqrt{1 - \tanh^2 \phi}}</math> <math>= \cosh \phi,</math> :<math>\gamma \beta = \frac{\beta}{\sqrt{1 - \beta^2}} = \frac{\tanh \phi}{\sqrt{1 - \tanh^2 \phi}}</math> <math>= \sinh \phi.</math> ਇੱਕਸਾਰ ਵਿਲੌਸਟੀ ਨਾਲ ਅਤੇ ਸਪੇਸ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕਾਂ (ਕੋਆਰਡੀਨੇਟਾਂ) ਦੇ ਧੁਰਿਆਂ ਦੀ ਰੋਟੇਸ਼ਨ ਬਗੈਰ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਗਤੀ ਦਰਸਾਉਣ ਵਾਲ਼ੀਆਂ ਟ੍ਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ''ਬੂਸਟਸ'' (ਬੂਸਟਾਂ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ''&gamma;'' ਅਤੇ ''&gamma;&beta;'' ਨੂੰ ਟ੍ਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਬਰਦੇ ਹੋਏ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਲਿਖਦੇ ਹੋਏ, {{nowrap|1=''x'' direction}} ਵਿੱਚ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਬੂਸਟਾਂ ਨੂੰ ਇਸਤਰਾਂ ਲਿਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ; :<math> \begin{pmatrix} c t' \\ x' \end{pmatrix} = \begin{pmatrix} \cosh \phi & -\sinh \phi \\ -\sinh \phi & \cosh \phi \end{pmatrix} \begin{pmatrix} ct \\ x \end{pmatrix},</math> ਅਤੇ {{nowrap|1=''x'' ਦਿਸ਼ਾ}} ਵਿੱਚ ਉਲਟ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਬੂਸਟ ਇਸਤਰਾਂ ਲਿਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ; :<math> \begin{pmatrix} c t \\ x \end{pmatrix} = \begin{pmatrix} \cosh \phi & \sinh \phi \\ \sinh \phi & \cosh \phi \end{pmatrix} \begin{pmatrix} c t' \\ x' \end{pmatrix}.</math> ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ, ਲੌਰੰਟਜ਼ ਬੂਸਟ [[ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਸਪੇਸਟਾਈਮ]] ਅੰਦਰ [[ਹਾਇਪ੍ਰਬੋਲਿਕ ਰੋਟੇਸ਼ਨ]]ਾਂ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref name="Morin"/>{{rp|96–99}} ਹਾਇਪ੍ਰਬੋਲਿਕ ਫੰਕਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਵਰਤਣ ਦੇ ਫਾਇਦੇ ਅਜਿਹੇ ਹਨ ਕਿ ਕੁੱਝ ਪੁਸਤਕਾਂ ਜਿਵੇਂ ਟੇਲਰ ਅਤੇ ਵੀਲਰ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਕਲਾਸੀਕਲ ਪੁਸਤਕਾਂ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਟੇਜ ਉੱਤੇ ਵਰਤਣਾ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।<ref name="Taylor"/><ref name="Taylor_1992">{{cite book|last1=Taylor|first1=Edwin F.|last2=Wheeler|first2=John Archibald|title=Spacetime Physics|url=https://archive.org/details/spacetimephysics00edwi_0|date=1992|publisher=W. H. Freeman|isbn=0716723271|edition=2nd}}</ref> <ref group=note> ਤੀਬਰਤਾ, [[ਲੌਰੰਟਜ਼ ਗਰੁੱਪ]] ਦੇ [[ਲਾਈ ਅਲਜਬਰਾ|ਅਲਜਬਰੇ]] ਅੰਦਰੋਂ ਸ਼ੁੱਧ [[ਲੌਰੰਟਜ਼ ਗਰੁੱਪ ਦੀ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ ਥਿਊਰੀ#ਪ੍ਰੰਪਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਅਲਜਬਰਾ ਅਧਾਰ|ਬੂਸਟ ਜਨਰੇਟਰਾਂ]] ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕਾਂ (ਕੋਆਰਡੀਨੇਟਾਂ) ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ਤੇ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸੇਤਰਾਂ, ਰੋਟੇਸ਼ਨ ਐਂਗਲ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ਤੇ [[ਲਾਈ ਅਲਜਬਰਾ|ਲਾਈ ਅਲਜਬਰੇ]] ਅੰਦਰ ਸ਼ੁੱਧ [[ਲੌਰੰਟਜ਼ ਗਰੁੱਪ ਦੀ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ ਥਿਊਰੀ#ਪ੍ਰੰਪਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਅਲਜਬਰਾ ਅਧਾਰ|ਬੂਸਟ ਜਨਰੇਟਰਾਂ]] ਉੱਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕਾਂ (ਕੋਆਰਡੀਨੇਟਾਂ) (ਸਾਪੇਖਿਕ {{nowrap|2{{pi}}}}) ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। (ਇਹ ਇਕੱਠੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸਾਰੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਲਾਈ ਅਲਜਬਰੇ ਨੂੰ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।) ਇੱਕ ਨੋਟ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਫਰਕ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਨਤੀਜਨ ਰੋਟੇਸ਼ਨਾਂ ਰੋਟੇਸ਼ਨ ਕੋਣ ਵਿੱਚ ਪੀਰੀਔਡਿਕ (ਆਵ੍ਰਤਿਕ) ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਦੋਂਕਿ ਨਤੀਜਨ ਬੂਸਟਾਂ ਤੀਬਰਤਾ ਅੰਦਰ ਪੀਰੀਔਡਿਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ (ਸਗੋਂ ਇੱਕ-ਨਾਲ-ਇੱਕ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।) ਬੂਸਟਾਂ ਅਤੇ ਰੋਟੇਸ਼ਨਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਸਮਾਨਤਾ ਰਸਮੀ ਤੌਰ ਤੇ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਦਿੱਖ ਹੀ ਹੈ।</ref> [[#Contents|''ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਪਰਤੋ'']] {{anchor|4‑ਵੈਕਟਰ}} === 4‑ਵੈਕਟਰ === {{Main|ਚਾਰ-ਵੈਕਟਰ}} [[#4‑ਵੈਕਟਰ ਸਾਰਾਂਸ਼|'''''ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਹਿੱਸਾ ਸਾਰਾਂਸ਼ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ''''']] ਉੱਪਰ ਨਾਮ ਲਏ ਗਏ [[ਚਾਰ-ਵੈਕਟਰ]] ਊਰਜਾ-ਮੋਮੈਂਟਮ {{nowrap|1=4‑ਵੈਕਟਰ}} ਦੇ ਸੰਦ੍ਰਭ ਵਿੱਚ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਵੱਡੇ ਜ਼ੋਰ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਹਨ। ਸੱਚਮੁੱਚ, [[ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਦੀ ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਨਿਆਦੀ [[ਡੈਰੀਵੇਸ਼ਨ]] (ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ) ਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੀ। ਪਰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਸਮਝ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਦ, {{nowrap|1=4‑ਵੈਕਟਰ}}, ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਰਵ ਸਧਾਰਨ ਤੌਰ ਤੇ [[ਟੈਂਸਰ]]ਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਦ, ਇਹ [[ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਦੀ ਧਾਰਨਾਤਮਿਕ ਸਮਝ ਅਤੇ ਗਣਿਤ ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਸਰਲ ਬਣਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਅਜਿਹੇ ਫਾਰਮੂਲਿਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦਿੰਦਾ (ਵੱਲ ਲਿਜਾਂਦਾ) ਹੈ ਜੋ ''ਸਪੱਸ਼ਟ (ਪ੍ਰਗਟ) ਤੌਰ ਤੇ'' ਸਾਪੇਖਿਕ ਤੌਰ ਤੇ [[ਇਨੇਰੀਅੰਟ]] ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਗੈਰ-ਸੂਖਮ ਸੰਦ੍ਰਭਾਂ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਵਿਚਾਰਨਯੋਗ ਫਾਇਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਅਪਣੀ ਆਮ ਕਿਸਮ ਵਿੱਚ [[ਮੈਕਸਵੈੱਲ ਦੀਆਂ ਸਮੀਕਰਨਾਂ]] ਦੀ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) [[ਇਨਵੇਰੀਅੰਸ]] ਨੂੰ ਸਾਬਤ ਕਰਨਾ ਸੂਖਮ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਜਦੋਂਕਿ [[ਫੀਲਡ ਸਟ੍ਰੈਂਥ ਟੈਂਸਰ]] ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ ਇਹ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਰੁਟੀਨ ਹਿਸਾਬ ਕਿਤਾਬ (ਸੱਚਮੁੱਚ ਕਿਸੇ ਨਿਰੀਖਣ ਤੋਂ ਕੁੱਝ ਵੀ ਜਿਆਦਾ ਨਹੀਂ) ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, [[ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]], ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ, ਭਾਰੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ {{nowrap|1=4‑ਵੈਕਟਰ}} ਉੱਤੇ ਟਿਕੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਰਵ ਸਧਾਰਨ ਤੌਰ ਤੇ [[ਟੈਂਸਰ]]ਾਂ ਉੱਤੇ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜੋ ਭੌਤਿਕੀ ਤੌਰ ਤੇ ਸਬੰਧਤ ਇਕਾਈਆਂ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਜਿਹੀਆਂ ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਬੰਧਤ ਕਰਨਾ, ਜੋ ਖਾਸ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕਾਂ (ਕੋਆਰਡੀਨੇਟਾਂ) ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ ਟਿਕਦੀਆਂ, ਟੈਂਸਰਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅਜਿਹੇ {{nowrap|1=4‑ਵੈਕਟਰ}} ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵਕਰਿਤ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅੰਦਰ ਜੋੜਨ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੈ, ਅਤੇ [[ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਅੰਦਰ ਕਿਸੇ [[ਫਲੈਟ ਸਪੇਸਟਾਈਮ]] ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜੋੜਦਾ। ਟੈਂਸਰਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਇਸ ਲੇਖ ਦੇ ਸਕਪ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜੋ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦੀ ਚਰਚਾ ਹੀ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ==== 4-ਵੈਕਟਰਾਂ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ==== ਇੱਕ 4-ਟੁਪਲ, {{nowrap|1=''A = (A₀, A₁, A₂, A₃'')}} ਇੱਕ "4-ਵੈਕਟਰ" ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੇਕਰ ਇਸਦਾ ਕੰਪੋਨੈਂਟ ''A_&thinsp;i'' ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟ੍ਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨ ਮੁਤਾਬਿਕ ਫ੍ਰੇਮਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਿਤ ਹੋਵੇ। ਜੇਕਰ {{nowrap|1=''(ct, x, y, z)''}} ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕ (ਕੋਆਰਡੀਨੇਟ) ਵਰਤੀਏ, ਤਾਂ ''A'' ਇੱਕ {{nowrap|1=4–ਵੈਕਟਰ}} ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੇਕਰ ਇਹ ਹੇਠਾਂ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ({{nowrap|1=''x''-direction}} ਵਿੱਚ) ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੋਵੇ; :<math>\begin{align} A_0' &= \gamma \left( A_0 - (v/c) A_1 \right) \\ A_1' &= \gamma \left( A_1 - (v/c) A_0 \right)\\ A_2' &= A_2 \\ A_3' &= A_3 \end{align}</math> ਜੋ [[#ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟ੍ਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨਾਂ|ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟ੍ਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨਾਂ]] ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ ਅੰਦਰ ਸਿਰਫ ''ct'' ਨੂੰ ''A₀'' ਨਾਲ ਅਤੇ ''x'' ਨੂੰ ''A₁'' ਨਾਲ ਬਦਲ ਕੇ ਹੀ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਆਮਤੌਰ ਤੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ''x'', ''t'', ਆਦਿ ਲਿਖਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਸਾਡਾ ਮਤਲਬ ਆਮਤੌਰ ਤੇ ''&Delta;x'', ''&Delta;t'' ਆਦਿ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ {{nowrap|1=4–ਵੈਕਟਰ}} ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਤਿੰਮ ਕੰਪੋਨੈਂਟ ਜਰੂਰ ਹੀ ਤਿੰਨ-ਅਯਾਮੀ [[ਸਪੇਸ]] ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਸਟੈਂਡਰਡ ਵੈਕਟਰ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਇਸਲਈ, ਇੱਕ {{nowrap|1=4–ਵੈਕਟਰ}} ਜਰੂਰ ਹੀ {{nowrap|1=''(c &Delta;t, &Delta;x, &Delta;y, &Delta;z)''}} ਦੀ ਤਰਾਂ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟ੍ਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨਾਂ ਅਧੀਨ ਅਤੇ ਰੋਟੇਸ਼ਨਾਂ ਅਧੀਨ ਰੁਪਾਂਤ੍ਰਿਤ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।<ref name="Schutz1985"/>{{rp|36–59}} [[#Contents|''ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਪਰਤੋ'']] ==== 4-ਵੈਕਟਰਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ==== * '''ਰੇਖਿਕ ਮੇਲ ਅਧੀਨ ਬੰਦ ਕਰਨਾ:''' ਜੇਕਰ ''A'' ਅਤੇ ''B'' {{nowrap|1=4-ਵੈਕਟਰ}} ਹਨ, ਤਾਂ {{nowrap|1=''C = aA + aB''}} ਵੀ ਇੱਕ {{nowrap|1=4-ਵੈਕਟਰ}} ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। * '''ਇਨਰ-ਪ੍ਰੋਡਕਟ ਇਨਵੇਰੀਅੰਸ:''' ਜੇਕਰ ''A'' ਅਤੇ ''B'' {{nowrap|1=4-ਵੈਕਟਰ}} ਹਨ, ਤਾਂ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਗੁਣਨਫਲ ([[ਇਨਰ ਪ੍ਰੋਡਕਟ]]) ([[ਸਕੇਲਰ ਗੁਣਨਫਲ]] [[ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ]] ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਯਾਨਿ ਕਿ, ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਇਨਰ ਗੁਣਨਫਲ ਓਸ ਫ੍ਰੇਮ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕੈਲਕੁਲੇਟ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨੋਟ ਕਰੋ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਇਨਰ ਗੁਣਨਫਲ ਦੀ ਕੈਲਕੁਲੇਸ਼ਨ ਕਿਸੇ {{nowrap|1=3-ਵੈਕਟਰ}} ਦੇ ਇਨਰ ਗੁਣਨਫਲ ਦੀ ਕੈਲਕੁਲੇਸ਼ਨ ਤੋਂ ਫਰਕ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਲਿਖੇ, <math>\vec{A}</math> ਅਤੇ <math>\vec{B}</math>, {{nowrap|1=3-ਵੈਕਟਰ}} ਹਨ: :: <math>A \cdot B \equiv </math> <math>A_0 B_0 - A_1 B_1 - A_2 B_2 - A_3 B_3 \equiv </math> <math>A_0 B_0 - \vec{A} \cdot \vec{B}</math> : [[ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟ੍ਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨ]] ਅਧੀਨ [[ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ]] ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ, ਉੱਪਰਲਾ [[ਇਨਰ ਪ੍ਰੋਡਕਟ]] {{nowrap|1=3-space}} ਵਿੱਚ ਰੋਟੇਸ਼ਨਾਂ ਅਧੀਨ ਵੀ [[ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ]] ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। : ਦੋ ਵੈਕਟਰਾਂ ਨੂੰ [[ਔਰਥੋਗਨਲ]] ਹੁੰਦੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੇਕਰ <math>A \cdot B = 0</math> ਹੋਵੇ। {{nowrap|1=3-ਵੈਕਟਰ,}} ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਤੋਂ ਉਲਟ, [[ਔਰਥੋਗਨਲ]] {{nowrap|1=4-ਵੈਕਟਰ}} ਜਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਸਮਕੋਣਾਂ ਉੱਤੇ ਹੀ ਹੋਣ। ਕਨੂੰਨ (ਰੂਲ) ਇਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੋ {{nowrap|1=4-ਵੈਕਟਰ}} [[ਔਰਥੋਗਨਲ]] ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੇਕਰ ਇਹ ਓਸ 45° ਰੇਖਾ ਤੋਂ ਬਰਾਬਰ ਅਤੇ ਉਲਟ ਦਿਸ਼ਾ ਵਾਲ਼ੇ ਕੋਣਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ ਹੋਣ ਜੋ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਿਰਨ ਦੀ ਸੰਸਾਰ ਰੇਖਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਅਰਥ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਲਾਈਟ-ਲਾਈਕ {{nowrap|1=4-ਵੈਕਟਰ}} ਅਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਔਰਥੋਗੋਨਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। * '''ਕਿਸੇ [[ਵੈਕਟਰ]] ਦੇ [[ਮੈਗਨੀਟਿਊਡ|ਮੁੱਲ]] ਦੀ [[ਇਨਵੇਰੀਅੰਸ]]:''' ਕਿਸੇ ਵੈਕਟਰ ਦਾ [[ਮੈਗਨੀਟਿਊਡ]] ਕਿਸੇ {{nowrap|1=4-ਵੈਕਟਰ}} ਦਾ ਅਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਇਨਰ ਗੁਣਨਫਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਇੱਕ ਫ੍ਰੇਮ-ਤੋਂ-ਸੁਤੰਤਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਅਰਸਿਆਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, [[ਮੈਗਨੀਟਿਊਡ]] ਪੌਜ਼ਟਿਵ, ਨੈਗਟਿਵ ਜਾਂ 0 ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਵੈਕਟਰਾਂ ਨੂੰ [[ਟਾਈਮਲਾਈਕ]], [[ਸਪੇਸਲਾਈਕ]] ਜਾਂ [[ਨੱਲ]] ([[ਲਾਈਟਲਾਈਕ]]) ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਨ। ਨੋਟ ਕਰੋ ਕਿ ਕੋਈ [[ਨੱਲ ਵੈਕਟਰ]] [[ਜ਼ੀਰੋ ਵੈਕਟਰ]] ਦੀ ਤਰਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇੱਕ [[ਨੱਲ ਵੈਕਟਰ]] ਉਹ ਵੈਕਟਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਲਈ <math>A \cdot A = 0</math> ਹੋਵੇ, ਜਦੋਂਕਿ ਇੱਕ 0 ਵੈਕਟਰ ਓਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਸਾਰੇ ਕੰਪੋਨੈਂਟ ਜ਼ੀਰੋ ਹੋਣ। ਨੀਤੀ (ਨੌਰਮ) ਦੀ [[ਇਨਵੇਰੀਅੰਸ]] ਨੂੰ ਸਮਝਾਉੰਦੇ ਸਪੈਸ਼ਲ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ [[ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ]] ਅਰਸਾ <math>c^2 t^2 - x^2</math> ਅਤੇ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਮੋਮੈਂਟਮ ਵੈਕਟਰ ਦੀ [[ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ]] ਲੰਬਾਈ <math>E^2 - p^2 c^2 </math> ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ।<ref name="Morin"/>{{rp|178–181}}<ref name="Schutz1985"/>{{rp|36–59}} [[#Contents|''ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਪਰਤੋ'']] ==== 4-ਵੈਕਟਰਾਂ ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ==== * '''ਵਿਸਥਾਪਨ 4-ਵੈਕਟਰ:''' ਜਿਸਨੂੰ ਹੋਰ ਤਰਾਂ ''ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਦੂਰੀ'' ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ {{nowrap|1=(''&Delta;t, &Delta;x, &Delta;y, &Delta;z''),}} ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਅਤਿਸੂਖਮ ਦੂਰੀਆਂ ਲਈ {{nowrap|1=(''dt, dx, dy, dz'')}} ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ::<math>dS \equiv (dt, dx, dy, dz)</math> * '''ਵਿਲੌਸਟੀ 4-ਵੈਕਟਰ:''' ਇਹ ਉਦੋਂ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ [[ਡਿਸਪਲੇਸਮੈਂਟ]] (ਵਿਸਥਾਪਨ) {{nowrap|1=4-ਵੈਕਟਰ}} ਨੂੰ <math>d \tau</math> ਰਾਹੀਂ ਤਕਸੀਮ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ <math>d \tau</math> ਦੋਵੇਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਰਮਿਆਨ [[ਪ੍ਰੌਪਰ ਟਾਈਮ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ''dt, dx, dy'', ਅਤੇ ''dz'' ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ::<math>V \equiv \frac{dS}{d \tau} = \frac{(dt, dx, dy, dz)}{dt/\gamma} = </math> <math>\gamma \left(1, \frac{dx}{dt}, \frac{dy}{dt}, \frac{dz}{dt} \right) = </math> <math>(\gamma, \gamma \vec{v} ) </math> {{multiple image | direction = horizontal | width1 = 150 | image1 = Momentarily Comoving Reference Frame.gif | caption1 = ਚਿੱਤਰ 4-3a. ਕਿਸੇ ਸਟੇਸ਼ਨਰੀ ਫ੍ਰੇਮ ਤੋਂ ਨਿਰੀਖਤ ਕੀਤੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਵੇਗਿਤ ਹੁੰਦੇ ਕਣ ਦੀਆਂ ਪਲਭਰ ਲਈ ਸਹਿਗਤੀਸ਼ੀਲ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮਾਂ। | width2 = 150 | image2 = Lorentz transform of world line.gif | caption2 = ਚਿੱਤਰ 4-3b. ਕਿਸੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਵੇਗਿਤ ਹੁੰਦੇ ਔਬਜ਼ਰਵਰ (ਕੇਂਦਰ) ਦੇ ਵਕਰਿਤ ਪਥ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਪਲਭਰ ਲਈ ਸਹਿਗਤੀਸ਼ੀਲ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮਾਂ। }} :{{nowrap|1=4-velocity}} ਕਿਸੇ ਕਣ ਦੀ ਸੰਸਾਰ ਰੇਖਾ ਪ੍ਰਤਿ ਸਪਰਸ਼ ਰੇਖਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਲੰਬਾਈ ਕਣ ਦੀ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ ਅੰਦਰ ਸਮੇਂ ਦੀ ਇੱਕ ਯੂਨਿਟ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। :ਕੋਈ ਪ੍ਰਵੇਗਿਤ ਕਣ ਅਜਿਹੀ ਕੋਈ ਇਨ੍ਰਸ਼ੀਅਲ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ ਹੁੰਦਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਰੈਸਟ ਤੇ ਰਹੇ। ਫੇਰ ਵੀ, ਜਿਵੇਂ [[#ਟ੍ਰਾਂਸਵਰਸ ਡੌਪਲਰ ਪ੍ਰਭਾਵ|ਟ੍ਰਾਂਸਵਰਸ ਡੌਪਲਰ ਪ੍ਰਭਾਵ]] ਵਾਲੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਚਰਚਾ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਕੋਈ ਅਜਿਹੀ ਇਨ੍ਰਸ਼ੀਅਲ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਹੀ ਖੋਜੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜੋ ਪਲਭਰ ਲਈ ਕਣ ਦੇ ਨਾਲ ਸਹਿਗਤੀਸ਼ੀਲ ਹੋ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ, [[ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਦੀ [[ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨ]] ਨੂੰ ਪ੍ਰਵੇਗਿਤ ਕਣਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦੇ ਯੋਗ ਕਰਦੀ ਹੈ। :ਕਿਉਂਕਿ [[ਫੋਟੌਨ]] [[ਨੱਲ]] ਰੇਖਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਗਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਸਲਈ ਕਿਸੇ ਫੋਟੌਨ ਵਾਸਤੇ <math>d \tau = 0</math> ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕੋਈ {{nowrap|1=4-velocity}} ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਅਜਿਹੀ ਕੋਈ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ [[ਫੋਟੌਨ]] ਅਰਾਮ ਉੱਤੇ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਕੋਈ ਪਲਭਰ ਲਈ ਸਹਿਗਤੀਸ਼ੀਲ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ ਕਿਸੇ ਫੋਟੌਨ ਦੇ ਪਥ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। * '''ਊਰਜਾ-ਮੋਮੈਂਟਮ 4-ਵੈਕਟਰ:''' ਜਿਵੇਂ [[#ਐਨਰਜੀ ਅਤੇ ਮੋਮੈਂਟਮ|ਊਰਜਾ ਅਤੇ ਮੋਮੈਂਟਮ]] ਉੱਤੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਚਰਚਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ::<math>P \equiv (E/c, \vec{p}) = (E/c, p_x, p_y, p_z)</math> : ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਊਰਜਾ-ਮੋਮੈਂਟਮ {{nowrap|1=4-ਵੈਕਟਰ}} ਲਈ ਬਦਲਦੇ ਇਲਾਜ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਇਸਨੂੰ <math>(E, \vec{p})</math> ਜਾਂ <math>(E, \vec{p}c) </math> ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਵੀ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਪਹਿਲਾ ਕੰਪੋਨੈਂਟ ਕਿਸੇ ਦਿੱਤੀ ਹੋਈ [[ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ]] ਅੰਦਰ ਕਣ (ਜਾਂ ਕਣਾਂ ਦੇ ਸਿਸਟਮ) ਦੀ (ਪੁੰਜ ਸਮੇਤ) ਕੁੱਲ ਊਰਜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂਕਿ ਬਾਕੀ ਬਚੇ ਕੰਪੋਨੈਂਟ ਇਸਦਾ [[ਸਪੈਸ਼ੀਅਲ]] ਮੋਮੈਂਟਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਊਰਜਾ-ਮੋਮੈਂਟਮ {{nowrap|1=4-ਵੈਕਟਰ}} ਇੱਕ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਮਾਤਰਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। * '''ਐਕਸਲ੍ਰੇਸ਼ਨ 4-ਵੈਕਟਰ:''' ਇਹ ਵਿਲੌਸਿਟੀ {{nowrap|1=4-ਵੈਕਟਰ}} ਦਾ <math>\tau </math> ਦੇ ਸੰਦ੍ਰਭ ਵਿੱਚ ਡੈਰੀਵੇਟਿਵ ਲੈਂਦੇ ਹੋਏ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ::<math>A \equiv \frac{dV}{d \tau} = </math> <math>\frac{d}{d \tau} (\gamma, \gamma \vec{v}) = </math> <math>\gamma \left( \frac{d \gamma}{dt}, \frac{d(\gamma \vec{v})}{dt} \right)</math> * '''ਫੋਰਸ 4-ਵੈਕਟਰ:''' ਇਹ ਮੋਮੈਂਟਮ {{nowrap|1=4-ਵੈਕਟਰ}} ਦਾ <math>\tau </math> ਦੇ ਸੰਦ੍ਰਭ ਵਿੱਚ ਡੈਰੀਵੇਟਿਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ::<math>F \equiv \frac{dP}{d \tau} = </math> <math>\gamma \left(\frac{dE}{dt}, \frac{d \vec{p}}{dt} \right) = </math> <math> \gamma \left( \frac{dE}{dt},\vec{f} \right) </math> ਜਿਵੇਂ ਉਮੀਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉੱਪਰ ਦਰਸਾਏ {{nowrap|1=4-ਵੈਕਟਰਾਂ}} ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਕੰਪੋਨੈਂਟ ਸਾਰੇ ਹੀ ਮਿਆਰੀ {{nowrap|1=3-ਵੈਕਟਰ}} ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਸਪੈਸ਼ੀਅਲ {{nowrap|1=3-ਮੋਮੈਂਟਮ}}, {{nowrap|1=3-ਫੋਰਸ}} ਆਦਿ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹਨ।<ref name="Morin"/>{{rp|178–181}}<ref name="Schutz1985"/>{{rp|36–59}} ==== 4-ਵੈਕਟਰ ਅਤੇ ਭੌਤਿਕੀ ਨਿਯਮ ==== [[ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਨਿਰਵਿਵਾਦ ਸਵੈ-ਸਿੱਧ ਸਿਧਾਂਤ ਸਭ ਇਨ੍ਰਸ਼ੀਅਲ ਫ੍ਰੇਮਾਂ ਦੀ ਸਮਾਨਤਾ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ ਅੰਦਰ ਲਾਗੂ ਹੋਣ ਵਾਲ਼ਾ ਕੋਈ ਭੌਤਿਕੀ ਨਿਯਮ ਲਾਜ਼ਮੀ ਤੌਰ ਤੇ ਸਭ ਫ੍ਰੈਮਾਂ ਅੰਦਰ ਵੀ ਲਾਗੂ ਰਹਿੰਦਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਫ੍ਰੇਮਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਡਿਫ੍ਰੈਂਟੀਸ਼ੀਏਟ ਕਰਨਾ ਸੰਭਵ ਰਹੇਗਾ। ਜਿਵੇਂ [[#ਐਨਰਜੀ ਅਤੇ ਮੋਮੈਂਟਮ ਸੁਰੱਖਿਅਤਾ|ਊਰਜਾ ਅਤੇ ਮੋਮੈਂਟਮ ਸੁਰੱਖਿਅਤਾ]] ਵਾਲੀ ਪਿਛਲੀ ਚਰਚਾ ਵਿੱਚ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਨਿਊਟੋਨੀਅਨ ਮੋਮੈਂਟਾ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟ੍ਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨ ਅਧੀਨ ਪੂਰੀ ਤਰਾਂ ਵਰਤਾਓ ਕਰਨ ਤੋਂ ਅਸਫਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਨੇ ਮੋਮੈਂਟਮ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤਾ ਉੱਤੇ ਹਾਰ ਮੰਨ ਲੈਣ ਨਾਲ਼ੋਂ {{nowrap|1=4-ਵੈਕਟਰਾਂ}} ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦੇਣ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦਿੱਤੀ। ਭੌਤਿਕੀ ਨਿਯਮ ਜਰੂਰ ਹੀ ਓਹਨਾਂ ਬਣਤਰਾਂ ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ ਜੋ ਫ੍ਰੇਮ ਤੋਂ ਸੁਤੰਤਰ ਹੋਣ। ਇਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਭੌਤਿਕੀ ਨਿਯਮ ਅਜਿਹੀਆਂ ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਲੈ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜੋ ਸਕੇਲਰਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਦੀਆਂ ਹੋਣ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਹੀ ਫ੍ਰੇਮ ਤੋਂ ਸੁਤੰਤਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਫੇਰ ਵੀ {{nowrap|1=4-ਵੈਕਟਰਾਂ}} ਵਾਲੀਆਂ ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ ਢੁਕਵੇਂ ਰੈਂਕ (ਰੁਤਬੇ) ਵਾਲੇ [[ਟੈਂਸਰ]]ਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਅਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ {{nowrap|1=4-ਵੈਕਟਰਾਂ}} ਤੋਂ ਬਣੇ ਸੋਚੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref name="Morin"/>{{rp|186}} [[#Contents|''ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਪਰਤੋ'']] {{anchor|ਐਕਸਲ੍ਰੇਸ਼ਨ}} === ਐਕਸਲ੍ਰੇਸ਼ਨ === {{See|ਐਕਸਲ੍ਰੇਸ਼ਨ (ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ)}} [[#ਐਕਸਲ੍ਰੇਸ਼ਨ ਸਾਰਾਂਸ਼|'''''ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਹਿੱਸਾ ਸਾਰਾਂਸ਼ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ''''']] ਇਹ ਇੱਕ ਸਾਂਝੀ ਗਲਤ-ਧਾਰਨਾ ਹੈ ਕਿ [[ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਸਿਰਫ ਇਨ੍ਰਸ਼ੀਅਲ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮਾਂ ਪ੍ਰਤਿ ਹੀ ਲਾਗੂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਕਿ ਇਹ ਪ੍ਰਵੇਗਿਤ ਚੀਜ਼ਾਂ ਜਾਂ ਪ੍ਰਵੇਗਿਤ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਦਰਅਸਲ, ਪ੍ਰਵੇਗਿਤ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਆਮਤੌਰ ਤੇ ਉੱਕਾ ਹੀ ਪ੍ਰਵੇਗਿਤ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮਾਂ ਨਾਲ ਵਾਸਤਾ ਰੱਖਣ ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਹੀ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣਬੱਧ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸਿਰਫ ਓਦੋਂ ਹੀ [[ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਦੀ ਲੋੜ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ [[ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨ]] ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੋਵੇ।<ref name="PhysicsFAQ">{{cite web|last1=Gibbs|first1=Philip|title=Can Special Relativity Handle Acceleration?|url=http://math.ucr.edu/home/baez/physics/Relativity/SR/acceleration.html|website=The Physics and Relativity FAQ|publisher=math.ucr.edu|accessdate=28 May 2017}}</ref> ਪ੍ਰਵੇਗਿਤ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮਾਂ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰਾਂ ਸੰਭਾਲਣਾ, ਫੇਰ ਵੀ, ਕੁੱਝ ਸਾਵਧਾਨੀ ਮੰਗਦਾ ਹੈ। ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਅਤੇ ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦਰਮਿਆਨ ਅੰਤਰ ਇਹ ਹੈ ਕਿ *(1) [[ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਅੰਦਰ, ਸਾਰੀਆਂ ਵਿਲੌਸਟੀਆਂ ਸਾਪੇਖਿਕ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਪ੍ਰਵੇਗ ਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। *(2) [[ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਅੰਦਰ, ਸਾਰੀਆਂ ਗਤੀਆਂ ਸਾਪੇਖਿਕ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਚਾਹੇ ਇਨ੍ਰਸ਼ੀਅਲ, ਪ੍ਰਵੇਗਿਤ, ਜਾਂ ਘੁੰਮ ਰਹੀਆਂ ਹੋਣ। ਇਸ ਅੰਤਰ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਲਈ, ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਵਕਤਿਰ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਵਰਤਦੀ ਹੈ।<ref name="PhysicsFAQ"/> ਇਸ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ, ਅਸੀਂ ਪ੍ਰਵੇਗਿਤ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮਾਂ ਵਾਲੇ ਕਈ ਸੀਨਾਰੀਓਆਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਾਂਗੇ। [[#Contents|''ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਪਰਤੋ'']] {{anchor|ਦੀਵਾਨ-ਬੇਰਾਨ-ਬੈੱਲ ਸਪੇਸਸ਼ਿਪ ਪੈਰਾਡੌਕਸ}} ==== ਦੀਵਾਨ-ਬੇਰਾਨ-ਬੈੱਲ ਸਪੇਸਸ਼ਿਪ ਪੈਰਾਡੌਕਸ ==== {{main|ਬੈੱਲ ਦੀ ਸਪੇਸ-ਸ਼ਿਪ ਪਹੇਲੀ}} ਦੀਵਾਨ-ਬੇਰਾਨ-ਬੈੱਲ ਸਪੇਸਸ਼ਿਪ ਪੈਰਾਡੌਕਸ ([[ਬੈੱਲ ਦੀ ਸਪੇਸ-ਸ਼ਿਪ ਪਹੇਲੀ]]) ਅਜਿਹੀ ਇੱਕ ਸਮੱਸਿਆ ਦੀ ਇੱਕ ਚੰਗੀ ਮਿਸਾਲ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਰਾਹੀਂ ਅਸਹਿਯੋਗਿਕ ਸਹਿਜ-ਗਿਆਨ ਤਰਕ ਮਸਲਿਆਂ ਵੱਲ ਲਿਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। [[File:Bell's spaceship paradox - two spaceships - initial setup.png|thumb|ਚਿੱਤਰ 4-4. ਦੀਵਾਨ-ਬੇਰਾਨ-ਬੈੱਲ ਸਪੇਸਸ਼ਿਪ ਪੈਰਾਡੌਕਸ]] ਚਿੱਤਰ.&nbsp;4&#8209;4 ਵਿੱਚ, ਦੋ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਸਪੇਸ-ਸ਼ਿਪ [[ਸਪੇਸ]] ਅੰਦਰ ਤੈਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਪ੍ਰਤਿ ਸਾਪੇਖਿਕ ਤੌਰ ਤੇ [[ਰੈਸਟ]] ਉੱਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਡੋਰੀ ਰਾਹੀਂ ਜੁੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਟੁੱਟਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਸੀਮਤ ਮਾਤਰਾ ਦੀ ਖਿੱਚ ਦੇ ਹੀ ਯੋਗ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਾਡੀ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ ਅੰਦਰ, ਜੋ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਦੀ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਦਿੱਤੇ ਹੋਏ ਪਲ ਉੱਤੇ, ਦੋਵੇਂ ਸਪੇਸ-ਸ਼ਿਪ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਸਥਿਰ ਪ੍ਰੌਪਰ ਐਕਸਲ੍ਰੇਸ਼ਨ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਰੇਖਾ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਦੀ ਉਸੇ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਗਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref group=note> ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਥਿਊਰੀ ਅੰਦਰ, ਪ੍ਰੌਪਰ ਐਕਸਲ੍ਰੇਸ਼ਨ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੁਆਰਾ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਜਾਣ ਵਾਲ਼ਾ ਭੌਤਿਕੀ ਐਕਸਲ੍ਰੇਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ (ਯਾਨਿ ਕਿ, ਕਿਸੇ ਐਕਸਲ੍ਰੋਮੀਟਰ ਰਾਹੀਂ ਨਾਪਣਯੋਗ ਐਕਸਲ੍ਰੇਸ਼ਨ)। ਇਸਤਰਾਂ ਇਹ ਕਿਸੇ ਫਰੀ-ਫਾਲ (ਸੁਤੰਤਰ-ਗਿਰਾਵਟ), ਜਾਂ ਇਨ੍ਰਸ਼ੀਅਲ, ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਪ੍ਰਤਿ ਐਕਸਲ੍ਰੇਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਨਾਪੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਪ੍ਰਤਿ ਸਾਪੇਖਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਪਲਭਰ ਵਾਸਤੇ ਰੈਸਟ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।</ref> ਕੀ ਡੋਰੀ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ? [[ਬੈੱਲ ਦੀ ਸਪੇਸ-ਸ਼ਿਪ ਪਹੇਲੀ|ਇਸ ਹਿੱਸੇ ਵਾਸਤੇ ਮੁੱਖ ਲੇਖ]] ਪੁਨਰ-ਗਿਣਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ, ਜਦੋਂ ਪਹੇਲੀ ਨਵੀਂ ਨਵੀਂ ਸੀ ਅਤੇ ਸਾਪੇਖਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਅਗਿਆਤ ਸੀ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਪ੍ਰੋਫੈਸ਼ਨਲ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ ਵੀ ਹੱਲ ਕੱਢਣ ਲਈ ਕਠਿਨਾਈ ਮੰਨ ਚੁੱਕੇ ਸੀ। ਤਰਕ ਦੀਆਂ ਦੋ ਲਾਈਨਾਂ ਉਲਟ ਨਤੀਜਿਆਂ ਵੱਲ ਲਿਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਦੋਵੇਂ ਤਰਕ, ਜੋ ਥੱਲੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਦੋਸ਼ਪੂਰਨ (ਗਲਤ) ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨਤੀਜਾ ਸਹੀ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।<ref name="Morin"/>{{rp|106,120–122}} # ਰੈਸਟ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ ਅੰਦਰਲੇ ਔਬਜ਼ਰਵਰਾਂ ਲਈ, ਸਪੇਸ-ਸ਼ਿਪ ਇੱਕ ਦੂਰੀ L ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ [[ਪ੍ਰਵੇਗ]] ਦੌਰਾਨ ਇੰਨੀ ਹੀ ਦੂਰੀ ਬਣਾਈਂ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਵੇਗ ਦੌਰਾਨ, ਪ੍ਰਵੇਗਿਤ ਹੋ ਰਹੇ ਸਪੇਸ-ਸ਼ਿਪਾਂ ਦੀ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ ਅੰਦਰ ਦੂਰੀ {{nowrap|1=''L{{'}} = &gamma;L''}} ਦੀ ਇੱਕ ਸੁੰਗੜੀ ਹੋਈ ਦੂਰੀ L ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਕਾਫੀ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਬਾਦ, ''&gamma;'' ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਫੈਕਟਰ ਵਿੱਚ ਵਧ ਜਾਵੇਗਾ ਅਤੇ ਡੋਰੀ ਜਰੂਰ ਟੁੱਟ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। # ਮੰਨ ਲਓ ''A'' ਅਤੇ ''B'' ਪਿਛਲਾ ਅਤੇ ਅਗਲਾ ਸਪੇਸ-ਸ਼ਿਪ ਹਨ। ਸਪੇਸ-ਸ਼ਿਪਾਂ ਦੀ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ ਅੰਦਰ, ਹਰੇਕ ਸਪੇਸ-ਸ਼ਿਪ ਦੂਜੇ ਸਪੇਸ-ਸ਼ਿਪ ਨੂੰ ਉਹੀ ਕੁੱਝ ਕਰਦਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇਹ ਖੁਦ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। A ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ B ਦਾ ਐਕਸਲ੍ਰੇਸ਼ਨ ਉੰਨਾ ਹੀ ਹੈ ਜਿੰਨਾ ਉਸਦਾ ਅਪਣਾ ਹੈ, ਅਤੇ B ਦੇਖਦਾ ਹੈ ਕਿ A ਉਸਦੀ ਹਰੇਕ ਮੂਵ (ਹਿਲਜੁਲ) ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਤਰਾਂ ਸਪੇਸ-ਸ਼ਿਪ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਦੂਰੀ ਬਣਾਈਂ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਡੋਰੀ ਨਹੀਂ ਟੁੱਟਦੀ।<ref name="Morin"/>{{rp|106,120–122}} ਪਹਿਲੇ ਤਰਕ ਨਾਲ ਸਮੱਸਿਆ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਪੇਸ-ਸ਼ਿਪਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਹੋ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਦੋਵੇਂ ਸਪੇਸ-ਸ਼ਿਪ ਦੋਵਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਇੱਕ ਵਧ ਰਹੀ ਦੂਰੀ ਨਾਪਦੇ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਸਪੇਸ-ਸ਼ਿਪਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਸਾਂਝੀ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਇਸਲਈ ਡੋਰੀ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਗਲਤ-ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹੋਰ ਤਾਂ ਹੋਰ, ਨਤੀਜਾ ਸਹੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਤਰਕ ਵੀ ਜਿਆਦਾਤਰ ਸਹੀ ਹੀ ਹੈ। ਦੂਜਾ ਤਰਕ, ਫੇਰ ਵੀ, ਤਤਕਾਲੀਨਤਾ ਦੀ ਸਪੇਖਿਕਤਾ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰਾਂ ਰੱਦ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref name="Morin"/>{{rp|106,120–122}}ਵ [[ਤਸਵੀਰ:ਬੈੱਲ ਦਾ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਪ੍ਰਯੋਗ2.PNG|thumb|ਚਿੱਤਰ 4-5. ਨੀਲੀਆਂ ਰੇਖਾਵਾਂ ਦੋ ਔਬਜ਼ਰਵਰਾਂ A ਅਤੇ B ਦੀਆਂ ਸੰਸਾਰ ਰੇਖਾਵਾਂ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਸਥਿਰ ਮੁੱਲ ਵਾਲੇ ਐਕਸਲ੍ਰੇਸ਼ਨ ਨਾਲ ਇੱਕੋ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਗਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। A’ ਅਤੇ B’ ਉੱਤੇ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਪ੍ਰਵੇਗਿਤ ਹੋਣਾ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਦਾਣੇਦਾਰ ਰੇਖਾ ਪ੍ਰਵੇਗ ਦੇ ਬੰਦ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਦ ਕਿਸੇ ਵੀ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਲਈ ਤਤਕਾਲੀਨਤਾ ਦੀ ਇੱਕ ਰੇਖਾ ਹੈ।]] ਇੱਕ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਡਾਇਗ੍ਰਾਮ (ਚਿੱਤਰ.&nbsp;4&#8209;5) ਇਸ ਪਹੇਲੀ ਪ੍ਰਤਿ ਸਹੀ ਹੱਲ ਨੂੰ ਤਕਰੀਬਨ ਤੁਰੰਤ ਸਬੂਤ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅੰਦਰ ਦੋ ਔਬਜ਼ਰਵਰ, ਪ੍ਰੌਪਰ ਟਾਈਮ <math>\sigma</math> ਵਾਸਤੇ, ਸਥਿਰ ਮੁੱਲ <math>k</math> ਪ੍ਰਵੇਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਵੇਗਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ (ਪ੍ਰਵੇਗ ਅਤੇ ਬੀਤਿਆ ਸਮਾਂ ਖੁਦ ਔਬਜ਼ਰਵਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਨਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਕਿਸੇ ਇਨ੍ਰਸ਼ੀਅਲ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਰਾਹੀਂ)। ਉਹ ਇਸ [[ਫੇਜ਼]] ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਤੇ ਬਾਦ ਵਿੱਚ ਸਹਿਗਤੀਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਇਨ੍ਰਸ਼ੀਅਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਰੇਖਾਗਣਿਤ ਅੰਦਰ, ਸਪੇਸ-ਲਾਈਕ ਹਿੱਸੇ <math>A'B''</math> ਦੀ ਲੰਬਾਈ, ਹਿੱਸੇ <math>AB</math> ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਨਾਲ਼ੋਂ ਵੱਧ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ। ਲੰਬਾਈ ਦੇ ਵਾਧੇ ਨੂੰ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟ੍ਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨ ਦੀ ਮੱਦਦ ਨਾਲ ਕੈਲਕੁਲੇਟ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ, ਜਿਵੇਂ ਚਿੱਤਰ.&nbsp;4&#8209;5 ਵਿੱਚ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਪ੍ਰਵੇਗ ਮੁੱਕ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸ਼ਿਪ ਕਿਸੇ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ <math>S'.</math> ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਸਥਿਰ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਬਿੰਦੂ ਉੱਤੇ ਰਹਿਣਗੇ ਜੇਕਰ <math>x_{A}</math> ਅਤੇ <math>x_{B}=x_{A}+L</math> ਸ਼ਿਪਾਂ ਦੀਆਂ <math>S</math> ਅੰਦਰ ਪੁਜੀਸ਼ਨਾਂ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਫ੍ਰੇਮ <math>S'</math> ਵਿੱਚ ਪੁਜਿਸ਼ਨਾਂ ਇਹ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ:<ref name="Franklin">{{cite journal |author=Franklin, Jerrold |title=Lorentz contraction, Bell's spaceships, and rigid body motion in special relativity |journal=European Journal of Physics |volume=31 |year=2010 |pages=291–298 |doi=10.1088/0143-0807/31/2/006 |bibcode = 2010EJPh...31..291F |issue=2 |arxiv = 0906.1919}}</ref> :<math>\begin{align} x'_{A}& = \gamma\left(x_{A}-vt\right)\\ x'_{B}& = \gamma\left(x_{A}+L-vt\right)\\ L'& = x'_{B}-x'_{A} =\gamma L \end{align}</math> ਪਹੇਲੀ, ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਸੀ।, ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਤੋਂ ਬਣਦੀ ਹੈ ਕਿ ਬੈੱਲ ਨੇ ਅਪਣੀ ਉਦਾਹਰਨ ਇਸਤਰਾਂ ਰਚੀ। ਲੌਰੰਟਜ਼ ਕੰਟ੍ਰੈਕਸ਼ਨ ਦੀ ਆਮ ਚਰਚਾ ਵਿੱਚ, ਰੈਸਟ ਲੰਬਾਈ ਫਿਕਸ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਲੰਬਾਈ ਫ੍ਰੇਮ <math>S</math> ਅੰਦਰੋਂ ਨਾਪਣ ਤੇ ਘਟੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਚਿੱਤਰ.&nbsp;4&#8209;5 ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਬੈੱਲ ਦੀ ਉਦਾਹਰਨ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਲੰਬਾਈਆਂ <math>AB</math> ਅਤੇ <math>A'B'</math> ਨੂੰ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ <math>S</math> ਵਿੱਚ ਨਾਪੇ ਜਾਣ ਤੇ ਠੀਕ ਕਰਨਾ ਮੰਗਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਰੈਸਟ ਫ੍ਰੇਮ ਲੰਬਾਈ <math>A'B''</math> ਨੂੰ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ <math>S'</math> ਅੰਦਰ ਵਧਣ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। [[#Contents|''ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਪਰਤੋ'']] {{anchor|ਹੌਰਿਜ਼ਨ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਵੇਗਿਤ ਔਬਜ਼ਰਵਰ}} ==== ਹੌਰਿਜ਼ਨ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਵੇਗਿਤ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ==== {{main|ਈਵੈਂਟ ਹੌਰਿਜ਼ਨ#ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਵੇਗਿਤ ਕਣ ਦਾ ਦਿਸਦਾ ਹੌਰਿਜ਼ਨ |ਰਿੰਡਲ੍ਰ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕ}} ਕੁੱਝ [[ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਸਮੱਸਿਆ ਪ੍ਰਬੰਧ [[ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਆਮ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਬਾਬਤ ਗਹਿਰੀ ਸਮਝ ਵੱਲ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ [[ਈਵੈਂਟ ਹੌਰਿਜ਼ਨ]]। [[#ਸਪੇਸਲਾਈਕ ਅਤੇ ਟਾਈਮਲਾਈਕ ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ ਹਾਈਪ੍ਰਬੋਲੇ|'''ਚਿੱਤਰ.&nbsp;2&#8209;7''']] ਦੇ ਸਹਿਯੋਗੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ, ਅਸੀਂ ਨੋਟ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਾਂ ਕਿ ਗੁਲਾਬੀ ਰੰਬ ਦੇ ਹਾਇਪ੍ਰਬੋਲੇ ਉਹਨਾਂ ਵਾਸਤਵਿਕ ਰਸਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅੰਦਰ ਕਿਸੇ ਸਥਿਰ ਪ੍ਰਵੇਗ ਵਾਲੇ ਯਾਤਰੀ ਦੁਆਰਾ ਤੈਅ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪੌਜ਼ਟਿਵ ਪ੍ਰਵੇਗ ਦੇ ਵਕਤਾਂ ਦੌਰਾਨ, ਯਾਤਰੀ ਦੀ ਵਿਲੌਸਿਟੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ ਦੇ ਬਹੁਤ ਨਜ਼ਦੀਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂਕਿ, ਸਾਡੇ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ ਵਿੱਚ ਨਾਪੇ ਜਾਣ ਤੇ, ਯਾਤਰੀ ਦਾ ਪ੍ਰਵੇਗ ਸਥਿਰ ਤੌਰ ਤੇ ਘਟਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। [[File:Accelerated relativistic observer with horizon.png|thumb|ਚਿੱਤਰ 4-6. ਹੌਰਿਜ਼ਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਵੇਗਿਤ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਔਬਜ਼ਰਵਰ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਚੰਗੀ ਤਰਾਂ ਵਾਹੀ ਇਸੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਦੀ ਇੱਲੁਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ (ਸਮਝ) [[:File:ConstantAcceleration02.jpg|'''ਇੱਥੇ''']] ਦੇਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।]] ਚਿੱਤਰ.&nbsp;4&#8209;6 ਹੋਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਨਾਲ ਯਾਤਰੀ ਦੀਆਂ ਗਤੀਆਂ ਦੇ ਵਿਭਿੰਨ ਲੱਛਣਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਦਿੱਤੇ ਹੋਏ (ਸਮੇਂ ਦੇ) ਪਲ ਉੱਤੇ, ਉਸਦਾ ਸਪੇਸ-ਧੁਰਾ ਹਾਇਪ੍ਰਬੋਲੇ ਉੱਤੇ ਉਸਦੀ ਤਾਜ਼ਾ ਪੁਜ਼ੀਸ਼ਨ ਅਤੇ ਮੂਲ ਬਿੰਦੂ ਰਾਹੀਂ ਗੁਜ਼ਰਨ ਵਾਲੀ ਰੇਖਾ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂਕਿ ਉਸਦਾ ਟਾਈਮ-ਧੁਰਾ ਉਸਦੀ ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਉੱਤੇ ਦੇ ਹਾਇਪ੍ਰਬੋਲੇ ਪ੍ਰਤਿ ਸਪਰਸ਼ ਰੇਖਾ ਹੁਂਦੀ ਹੈ। ਵਿਲੌਸਿਟੀ ਪੈਰਾਮੀਟਰ <math>\beta</math> ਇੱਕ ਦੀ ਸੀਮਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਹੀ <math>ct</math> ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇਤਰਾਂ, <math>\gamma</math> ਦਾ ਮੁੱਲ ਅਨੰਤ ([[ਇਨਫਿਨਟੀ]]) ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। [[ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ]] ਹਾਇਪ੍ਰਬੋਲੇ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਸਥਿਰ ਪ੍ਰੌਪਰ ਪ੍ਰਵੇਗ ਦੇ ਕਿਸੇ ਰਸਤੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਇਸਤਰਾਂ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ: #ਸਾਨੂੰ ਯਾਦ ਹੈ ਕਿ <math>\beta = ct/x</math> ਹੁੰਦਾ ਹੈ। #ਕਿਉਂਕਿ <math>c^2 t^2 - x^2 = s^2</math> ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸਲਈ ਅਸੀਂ ਇਹ ਨਤੀਜਾ ਕੱਢਦੇ ਹਾਂ ਕਿ <math>\beta (ct) = ct/ \sqrt{c^2 t^2 - s^2}</math> ਹੁੰਦਾ ਹੈ। #<math>\gamma = 1/\sqrt{1 - \beta ^2} = </math> <math>\sqrt{c^2 t^2 - s^2}/s</math> #ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਫੋਰਸ ਨਿਯਮ ਤੋਂ, <math>F = dp/dt = </math><math>dpc/d(ct) = d(\beta \gamma m c^2)/d(ct)</math> ਹੁੰਦਾ ਹੈ। #<math>\beta(ct)</math> ਨੂੰ ਕਦਮ 2 ਤੋਂ ਭਰਦੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਕਦਮ 3 ਤੋਂ <math>\gamma</math> ਵਾਸਤੇ ਸਮੀਕਰਨ ਨੂੰ ਭਰਦੇ ਹੋਏ <math>F = mc^2 / s </math> ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ ਸਥਿਰ ਸਮੀਕਰਨ ਹੈ।<ref name="Bais"/>{{rp|110–113}} ਚਿੱਤਰ.&nbsp;4&#8209;6 ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਕੈਲਕੁਲੇਟ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀਨਾਰੀਓ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਟੇਰੈਂਸ (A) ਅਤੇ ਸਟੈੱਲਾ (B) ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਮੂਲ ਬਿੱਦੂ ਤੋਂ 100 ਪ੍ਰਕਾਸ਼&nbsp;ਘੰਟਿਆਂ ਉੱਤੇ ਇਕੱਠੇ ਖੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਟੈੱਲਾ 0 ਵਕਤ ਉੱਤੇ ਅਪਣੇ ਸਪੇਸ-ਕ੍ਰਾਫਟ ਨੂੰ 0.01&nbsp;c ਪ੍ਰਤਿ ਘੰਟੇ ਦੇ ਪ੍ਰਵੇਗ ਤੇ ਸਟਾਰਟ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਹਰੇਕ ਵੀਹ ਘੰਟਿਆਂ ਉੱਤੇ, ਟੇਰੈਂਸ ਸਟੈੱਲਾ ਨੂੰ ਘਰ (ਠੋਸ ਹਰੀਆਂ ਰੇਖਾਵਾਂ) ਉੱਤੇ ਬੈਠਾ ਜਾਂ (ਬੈਠੀ<!--ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਇਹ ਟੇਰੈਂਸ ਮੇਲ ਹੈ ਜਾਂ ਫੀਮੇਲ -->) ਜਾਣਕਾਰੀ ਰੇਡੀਓ ਸਿਗਨਲ ਭੇਜ ਕੇ ਅਪਡੇਟ ਕਰਦਾ (ਜਾਂ ਕਰਦੀ)<!--ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਇਹ ਟੇਰੈਂਸ ਮੇਲ ਹੈ ਜਾਂ ਫੀਮੇਲ --> ਹੈ। ਸਟੈੱਲਾ ਇਹਨਾਂ ਨਿਯਮਤ (ਰੈਗੁਲਰ) ਪ੍ਰਸਾਰਾਂ (ਟ੍ਰਾਂਸਮਿਸ਼ਨਾਂ) ਨੂੰ ਰੀਸੀਵ (ਪ੍ਰਾਪਤ) ਕਰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਵਧ ਰਿਹਾ (ਸਮਾਂ ਦੇਰੀ ਰਾਹੀਂ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਬਿੰਦੂ ਤੋਂ) [[ਡਿਸਟੈਂਸ]] (ਦੂਰੀ) ਉਸਨੂੰ ਟੇਰੈਂਸ ਦੀ ਗੱਲਬਾਤ ਹੋਰ ਬਾਦ ਵਿੱਚ ਰੀਸੀਵ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਮਜ਼ਬੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਉਸਦੇ ਕਲੌਕ ਤੋਂ ਨਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਅਪਣੇ (ਹਰੀਆਂ ਦਾਣੇਦਾਰ ਰੇਖਾਵਾਂ ਵਾਲੇ) ਕਲੌਕ ਉੱਤੇ 100 ਘੰਟਿਆਂ ਬਾਦ ਟੇਰੈਂਸ ਕੋਲੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਸੂਚਨਾ ਰੀਸੀਵ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ।<ref name="Bais"/>{{rp|110–113}} ਟੇਰੈਂਸ ਦੇ ਕਲੌਕ ਮੁਤਾਬਿਕ ਸਮੇਂ ਵਾਲੇ 100 ਘੰਟਿਆਂ ਬਾਦ, ਸਟੈੱਲਾ ਕਿਸੇ ਹਨੇਰੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਟੇਰੈਂਸ ਦੇ ਟਾਈਮ-ਲਾਈਕ ਭਵਿੱਖ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਯਾਤਰਾ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਟੇਰੈਂਸ ਸਟੈੱਲਾ ਤੋਂ ਅਪਣੇ ਆਪ ਵੱਲ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਸੰਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਸਿਰਫ ਕਾਫੀ ਲੰਬਾ ਸਮਾਂ ਉਡੀਕ ਕਰਨੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਦਿਸਦੇ ਈਵੈਂਟ ਹੌਰਿਜ਼ਨ ਰਾਹੀਂ ਵੱਖਰੇ ਕੀਤੇ ਵੱਖਰੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਿੰਨੀ ਦੇਰ ਸਟੈੱਲਾ ਪ੍ਰਵੇਗਿਤ ਹੁੰਦੇ ਰਹਿਣਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਜਾਣ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦੀ ਕਿ ਇਸ ਹੌਰਿਜ਼ਨ ਤੋਂ ਪਰੇ ਕੀ ਹੋ (ਚੱਲਦਾ) ਰਿਹਾ ਹੈ।<ref name="Bais"/>{{rp|110–113}} [[#Contents|''ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਪਰਤੋ'']] == ਵਕਰਿਤ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਨਾਲ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ == {{main|ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਨਾਲ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ|ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ}} {{anchor|ਮੁਢਲੇ ਕਥਨ}} === ਮੁਢਲੇ ਕਥਨ === [[#ਮੁਢਲੇ ਕਥਨ|'''''ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਹਿੱਸਾ ਸਾਰਾਂਸ਼ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ'''''<br/> <small>'''ਨੋਟ:''' ਅੰਦਰੂਨੀ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ-ਸੰਪ੍ਰਕਾਂ ਵਾਲੇ ਨੇਵੀਗੇਸ਼ਨ ਮਸਲਿਆਂ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ, ਮੋਬਾਈਲ ਫੋਨ ਵਰਤੋਂਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਿੱਸਾ ਸ਼ਾਰਾਂਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਸਾਰੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨੂੰ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਤੱਕ ਵਾਪਿਸ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਫੈਲਾ ਲੈਣ।</small>]] ਨਿਊਟਨ ਦੀਆਂ ਥਿਊਰੀਆਂ ਨੇ ਮੰਨਿਆ ਕਿ ਗਤੀ, ਕਿਸੇ ਰਿਜਿਡ (ਠੋਸ) ਯੁਕਿਲਡਨ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ ਦੇ ਬੈਕਡ੍ਰੌਪ ਤੋਂ ਵਿਰੁੱਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸਾਰੀ ਸਪੇਸ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਫੈਲਦੀ ਹੈ। ਗਰੈਵਿਟੀ ਦੀ ਇੱਕ ਰਹੱਸਮਈ ਫੋਰਸ ਰਾਹੀਂ ਵਿਚੋਲਗਿਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿਸੇ ਦੂਰੀ ਉੱਤੇ ਤਤਕਾਲੀਨ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਕਾਰਜ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸਪੇਸ ਤੋਂ ਸੁਤੰਤਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref group=note> ਨਿਊਟਨ ਖੁਦ ਇਹਨਾਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਆਉਂਦੀਆਂ ਜਨਮਜਾਤ ਕਠਿਨਾਈਆਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਜਲਦੀ ਜਾਣੂ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਵਿਅਵਹਾਰਿਕ ਮਸਲੇ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਇਹੀ ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਬਣਾ ਲੈਣਾ ਹੀ ਉਸਦੇ ਲਈ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਦਾ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਤਰੀਕਾ ਸੀ। 1692 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਅਪਣੇ ਦੋਸਤ ਰਿਚਰਡ ਬੈਂਟਲੇ ਨੂੰ ਲਿਖਿਆ: "ਇਹ ਗੱਲ ਕਿ ਗਰੈਵਿਟੀ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ਤੇ, ਪਦਾਰਥ ਲਈ ਜਨਮਜਾਤ ਅਤੇ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਕੋਈ ਇੱਕ ਵਸਤੂ ਕਿਸੇ ਦੂਜੀ ਵਸਤੂ ਉੱਤੇ ਕਿਸੇ ਦੂਰੀ ਤੋਂ [[ਵੈਕੱਮ]] ਰਾਹੀਂ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰ ਸਕੇ, ਤੇ ਦਰਮਿਆਨ ਕੋਈ ਵੀ ਮਾਧਿਅਮ ਅਜਿਹਾ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਜਿਸ ਅਤੇ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਕਾਰਜ (ਐਕਸ਼ਨ) ਅਤੇ ਫੋਰਸ ਇੱਕ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੋਵੇ, ਮੇਰੇ ਵਾਸਤੇ ਇੰਨੀ ਵੱਡੀ ਬੇਅਰਥ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਮੇਰਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਵੀ ਬੰਦਾ ਜਿਸ ਕੋਲ ਫਿਲਾਸਫੀਕਲ ਮਸਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸੋਚ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਇੱਕ ਪੂਰੀ ਸੁਵਿਧਾ ਹੋਵੇ, ਕਦੇ ਵੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ ਹੈ।"</ref> ਇਸਦੇ ਤੁੱਲ, ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਨੇ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਪੇਸ ਤੱਕ ਫੈਲਣ ਵਾਲੀ ਕੋਈ ਬੈਕਗ੍ਰਾਉਂਡ ਯੁਕਿਲਡਨ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਨਾ ਹੀ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨ ਦੇ ਫੋਰਸ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਕੋਈ ਅਜਿਹੀ ਚੀਜ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਸਿਰਫ [[ਸਪੇਸਟਾਈਮ]] ਦੀ ਅਪਣੀ ਬਣਤਰ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref name="Taylor"/>{{rp|175–190}} [[File:Principle of the tidal force.svg|thumb|ਚਿੱਤਰ 5-1. ਟਾਈਡਲ ਪ੍ਰਭਾਵ <ref group="ਵਾਧੂ ਵੇਰਵਿਆਂ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ"> ਇਸ ਚਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਸੀਨਾਰੀਓਆਂ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਵਾਲ਼ੇ ਵਿਭਿੰਨ ਰਿਪੋਰਟਰ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀ ਪ੍ਰਤਿ ਅਪਣੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਵੱਖਰੀਆਂ ਵਿਆਖਿਆਵਾਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। (i) ਕੋਈ ਪਹਿਲਾ ਰਿਪੋਰਟਰ, ਕਣਾਂ {{nowrap|1=''2'' ਅਤੇ ''3''}} ਦੇ ਪੁੰਜਾਂ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਉੱਤੇ, ਪਰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪੁੰਜ&nbsp;''1'' ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਨਾ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ, ਨਤੀਜਾ ਕੱਢਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੀਨਾਰੀਓ&nbsp;''A'' ਅੰਦਰ ਕਣਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਧੱਕਣ ਦਾ ਇੱਕ ਫੋਰਸ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂਕਿ ਸੀਨਾਰੀਓ&nbsp;''B'' ਅੰਦਰ ਕਣਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਇੱਕ ਖਿੱਚਣ ਦਾ ਫੋਰਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। (ii) ਇੱਕ ਦੂਜਾ ਰਿਪੋਰਟਰ, ਜੋ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪੁੰਜ&nbsp;''1'' ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਹਿਲੇ ਰਿਪੋਰਟਰ ਦੇ ਸਿੱਧਰੇਪਣ ਤੇ ਮੁਸਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਦੂਜਾ ਰਿਪੋਰਟਰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਾਸਤਵਿਕ ਵਿੱਚ, ਕਣਾਂ {{nowrap|1=''2'' ਅਤੇ ''3''}} ਦਰਮਿਆਨ ਸਪੱਸ਼ਟ ਫੋਰਸ ਸੱਚਮੁੱਚ ਹੀ ਪੁੰਜ&nbsp;''1''ਰਾਹੀਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਡਿਫ੍ਰੈਂਸ਼ੀਅਲ ਖਿੱਚ ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਟਾਈਡਲ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। (iii) ਇੱਕ ਤੀਜਾ ਰਿਪੋਰਟਰ, ਜੋ [[ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਵਿੱਚ ਮਾਹਿਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦਰਅਸਲ, ਤਿੰਨਾ ਵਸਤੂਆਂ ਦਰਮਿਆਨ ਕੁੱਲ ਮਿਲਾਕੇ ਕੋਈ ਵੀ ਫੋਰਸ ਕ੍ਰਿਆਸ਼ੀਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਸਗੋਂ, ਸਭ ਤਿੰਨੇ ਵਸਤੂਆਂ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅੰਦਰ [[ਜੀਓਡੈਸਿਕਸ]] ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਗਤੀ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।</ref>]] ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਨਿਯਮਾਂ ਅੰਦਰ, ਧਰਤੀ ਦੁਆਲ਼ੇ ਚੱਕਰ ਲਾਉਂਦੇ ਕਿਸੇ ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਦਾ ਪਥ (ਰਸਤਾ) ਧਰਤੀ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਦੂਰਸਥਿਤ ਅਸਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਬਿਆਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਸਗੋਂ, ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਸਪੇਸ ਰਾਹੀਂ ਸਿਰਫ ਸਥਾਨਿਕ ਸ਼ਰਤਾਂ (ਕੰਡੀਸ਼ਨਾਂ) ਪ੍ਰਤਿ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਹੀ ਗਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਹਰੇਕ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਸਥਾਨਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਫਲੈਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਕਾਫੀ ਘੱਟ ਪੈਮਾਨੇ ਉੱਤੇ ਲਿਆ ਜਾਣਾ ਹੋਵੇ, ਇਸਲਈ ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਹੀ ਅਪਣੀ ਲੋਕਲ ਇਨ੍ਰਸ਼ੀਅਲ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਸਿੱਧੀ ਰੇਖਾ ਅਪਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਹੀ ਕਿਸੇ [[ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਅੰਦਰ ਜੀਓਡੈਸਿਕ|ਜੀਓਡੈਸਿਕ]] ਦੇ ਰਸਤੇ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਰਸਤਾ ਅਪਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨ ਦੀ ਕੋਈ ਵੀ ਸਬੂਤ ਕਿਸੇ ਸਿੰਗਲ ਕਣ ਦੀਆਂ ਗਤੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਰਸਤਾ ਅਪਣਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਨਹੀਂ ਖੋਜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ।<ref name="Taylor"/>{{rp|175–190}} ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਵਿੱਚ, ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਮੰਗ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਦੋ ਵਸਤੂਆਂ ਜਾਂ ਦੋ ਵੱਖਰੇ ਕੀਤੇ ਕਣਾਂ ਦੇ ਸਾਪੇਖਿਕ ਪ੍ਰਵੇਗਾਂ ਨੂੰ ਨਿਰੀਖਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚਿੱਤਰ.&nbsp;5&#8209;1 ਵਿੱਚ, ਦੋ ਵੱਖਰੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਕਣ, ਜੋ ਧਰਤੀ ਦੀ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਫੀਲਡ ਅੰਦਰ ਸੁਤੰਤਰ ਤੌਰ ਤੇ ਡਿੱਗ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਕੁੱਝ ਇਸਤਰਾਂ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਫੀਲਡ ਅੰਦਰ ਸਥਾਨਿਕ ਗੈਰ-ਇੱਕਸਾਰਤਾਵਾਂ (ਇਨਹੋਮੋਜੀਨੀਅਟੀਆਂ) ਕਾਰਣ ਬਣੇ ਟਾਈਡਲ ਪ੍ਰਵੇਗਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦ੍ਰਿਸ਼ਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕਿ ਹਰੇਕ ਕਣ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਰਾਹੀਂ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਰਸਤਾ ਅਪਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਟਾਈਡਲ ਪ੍ਰਵੇਗ, ਜੋ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਪ੍ਰਤਿ ਇਹ ਕਣ ਪ੍ਰਦ੍ਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਵੇਰਵੇ ਵਾਸਤੇ ਫੋਰਸਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਇਸ ਦੀ ਵਜਾਏ, ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਨੇ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਦੇ ਰੇਖਾਗਣਿਤ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ, ਯਾਨਿ ਕਿ, ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਦਾ [[ਕਰਵੇਚਰ]]। ਇਹ ਟਾਈਡਲ ਪ੍ਰਵੇਗਸਖਤ ਤੌਰ ਤੇ ਲੋਕਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਕਈ ਸਥਾਨਿਕ ਕਰਵੇਚਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾਂ ਦਾ ਇਕੱਠਾ ਕੁੱਲ ਅਸਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਲੰਬੀ ਰੇਂਜ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰਿਆਸ਼ੀਲ ਕਿਸੇ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਫੋਰਸ ਦੇ ਵਜੋਂ ਦਿਸਣ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। <ref name="Taylor"/>{{rp|175–190}} [[ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਪਿੱਛੇ ਦੋ ਕੇਂਦਰੀ ਕਥਨ ਛੁਪੇ ਹਨ। *ਪਹਿਲਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੰਕਲਪ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕ (ਕੋਆਰਡੀਨੇਟ) ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਹੈ: ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਨਿਯਮ ਕਿਸੇ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ “ਕੋ-ਆਰਡੀਨੇਟ ਸਿਸਟਮ” ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ। [[ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਅੰਦਰ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਵਰਜ਼ਨ ਤੋਂ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਇਹ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸ਼ਾਖਾ ਹੈ, ਜੋ ਬਿਆਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਨਿਯਮ ਜਰੂਰ ਹੀ ਗੈਰ-ਪ੍ਰਵੇਗਿਤ ([[ਇਨ੍ਰਸ਼ੀਅਲ]]) [[ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ]]ਾਂ ਅੰਦਰ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਹਰੇਕ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਵਾਸਤੇ ਸਥਿਰ ਰਹਿਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। [[ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਅੰਦਰ, ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਦੇ ਖੁਦ ਦੇ (ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤੇ) ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਵਰਤਣ ਲਈ, "ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਨਿਯਮ ਜਰੂਰ ਹੀ ਅਜਿਹੀ ਫਿਤਰਤ ਦੇ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ ਜੋ ਗਤੀ ਦੀ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਅੰਦਰ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਦੇ ਸਿਸਟਮਾਂ (ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ) ਤੇ ਲਾਗੂ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹੋਣ।"<ref name="PrincipleOfRelativity">{{cite book |last1=Lorentz |first1=H. A. |last2=Einstein|first2=A. |last3=Minkowski |first3=H. |last4=Weyl |first4=H. |title=The Principle of Relativity: A Collection of Original Memoirs on the Special and General Theory of Relativity |url=https://archive.org/details/principleofrelat00lore |date=1952 |publisher=Dover Publications|isbn=0486600815}}</ref>{{rp|113}} ਇਹ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਇੱਕ ਮਸਲੇ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ: ਪ੍ਰਵੇਗਿਤ ਫ੍ਰੇਮਾਂ ਅੰਦਰ, ਅਜਿਹੇ ਫੋਰਸ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕਿਸੇ ਸ਼ੁੱਧ ਬੁੱਧੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਗ ਦੀ ਕਿਸੇ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਨਾ ਸੰਭਵ ਕਰਦਾ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਨੇ ਇਸ ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ [[ਸਮਾਨਤਾ ਸਿਧਾਂਤ]] ਰਾਹੀਂ ਹੱਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="Mook">{{cite book |last1=Mook |first1=Delo E. |last2=Vargish |first2=Thoma s|title=Inside Relativity |url=https://archive.org/details/insiderelativity0000mook |date=1987 |publisher=Princeton University Press|location=Princeton, New Jersey |isbn=0691084726 }}</ref>{{rp|137–149}} [[File:Elevator gravity.svg|thumb|ਚਿੱਤਰ 5-2. [[ਸਮਾਨਤਾ ਸਿਧਾਂਤ]]]] *[[ਸਮਾਨਤਾ ਸਿਧਾਂਤ]] ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਪੇਸ ਦੇ ਕਾਫੀ ਛੋਟੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਖੇਤਰ ਅੰਦਰ, ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨ ਦੇ ਅਸਰ ਪ੍ਰਵੇਗ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲ਼ੇ ਅਸਰ ਵਰਗੇ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। :ਚਿੱਤਰ. 5-2 ਵਿੱਚ, ਇਨਸਾਨ A ਕਿਸੇ ਸਪੇਸ-ਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਭਾਰੀ ਵਸਤੂਆਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਕ ਇੱਕਸਾਰ ''g'' ਦਾ ਪ੍ਰਵੇਗ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਨਸਾਨ B ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਠਹਿਰੇ ਕਿਸੇ ਡੱਬੇ ਅੰਦਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇਹ ਮੁਹੱਈਆ ਹੋਵੇ ਕਿ ਸਪੇਸ-ਸ਼ਿਪ ਕਾਫੀ ਛੋਟਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਟਾਈਡਲ ਅਸਰ ਨਾਪੇ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹੋਣ (ਵਰਤਮਾਨ ਗਰੈਵਿਟੀ ਨਾਪ ਉਪਕਰਣਤਾਮਿਕਤਾ ਦੀ ਸਵੇੰਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਦਿੱਤੇ ਹੋਣ ਤੇ, A ਅਤੇ B ਪੂਰਵ-ਧਾਰਨਾ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ [[ਲਿੱਲੀਪਟੀਅਨ]] (ਬਹੁਤ ਸੂਖਮ) ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ), ਤਾਂ ਕੋਈ ਵੀ ਪ੍ਰਯੋਗ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਜੋ A ਅਤੇ B ਰਾਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਦੱਸਣ ਦੇ ਯੋਗ ਕਰ ਸਕੇ ਕਿ ਉਹ ਕਿਹੜੀ ਸੈਟਿੰਗ ਵਿੱਚ ਹਨ।<ref name="Mook"/>{{rp|141–149}} : ਸਮਾਨਤਾ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਇੱਕ ਬਦਲਵੀਂ ਸਮੀਕਰਨ ਇਹ ਨੋਟ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਹੈ ਕਿ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨ ਦੇ ਨਿਊਟਨ ਦੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਨਿਯਮ ਵਿੱਚ, {{nowrap|1=''F = GMm''_g''&thinsp;/r''² = }} ''m''_g''g'' ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਿਊਟਨ ਦੇ ਦੂਜੇ ਨਿਯਮ ਵਿੱਚ, {{nowrap|1=''F = m''_&thinsp;i''a''}} ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕੋਈ ''a&nbsp;ਪੂਰਵ'' ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਕਿਉਂ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਪੁੰਜ ''m''_g ਇਨ੍ਰਸ਼ੀਅਲ ਪੁੰਜ ''m''_&thinsp;i ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸਮਾਨਤਾ ਸਿਧਾਂਤ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਪੁੰਜ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref name="Mook"/>{{rp|141–149}} [[ਵਕਰਿਤ ਸਪੇਸਟਾਈਮ]] ਦੇ ਉੱਪਰ ਵਿਵਰਿਤ ਮੁਢੈ ਵੇਰਵੇ ਤੋਂ [[ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨ]] ਦੇ ਇੱਕ ਸੰਪੂਰਣ ਵਿਵਰਣ ਤੱਕ ਜਾਣ ਵਾਸਤੇ [[ਟੈਂਸਰ]] [[ਕੈਲਕੁਲਸ]] ਅਤੇ [[ਡਿਫ੍ਰੈਂਸ਼ੀਅਲ ਜੀਓਮੈਟ੍ਰੀ]] ਦੀ ਲੋੜ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਅਜਿਹੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਹਨ, ਜੋ ਵਿਚਾਰਨਯੋਗ ਅਧਿਐਨ ਮੰਗਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਗਣਿਤਿਕ ਔਜ਼ਾਰਾਂ ਤੋਂ ਬਗੈਰ, [[ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਬਾਬਤ ਲਿਖਣਾ ਤਾਂ ਸੰਭਵ ਹੈ, ਪਰ ਕੋਈ ਗੈਰ-ਸੂਖਮ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ ਨੂੰ ਸਾਬਤ ਕਰਨਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਬਾਬਤ ਸਾਪੇਖਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਇੱਕ (ਅਜੇ ਇੱਕ ਹੋਰ) ਗੈਰ-ਗਣਿਤਿਕ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਯਤਨ ਕਰ ਰਹੇ ਇਸ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਜਗਹ, ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਲੇਖ '''[[ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਨਾਲ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ]]''' ਅਤੇ '''[[ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]]''' ਪੜਨ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਜਗਹ, ਇਸ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਦਾ ਕੇਂਦਰ, ਅਜਿਹੇ ਮੁੱਠੀ ਭਰ ਮੁਢਲੇ ਸੀਨਾਰੀਓਆਂ ਨੂੰ ਫਰੋਲਣਾ ਰਹੇਗਾ ਜੋ ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦੇ ਸਵਾਦ ਦਾ ਕੁੱਝ ਨਾ ਕੁੱਝ ਸਵਾਦ ਦੇਣ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਏਗਾ। [[#Contents|''ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਪਰਤੋ'']] {{anchor|ਸਮੇਂ ਦਾ ਕਰਵੇਚਰ}} === ਸਮੇਂ ਦਾ ਕਰਵੇਚਰ === [[#ਸਮੇਂ ਦਾ ਕਰਵੇਚਰ ਸਾਰਾਂਸ਼|'''''ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਹਿੱਸਾ ਸਾਰਾਂਸ਼ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ''''']] [[File:Einstein's argument suggesting gravitational redshift.svg|thumb|ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਰੈੱਡਸ਼ਿਫਟ ਸੁਝਾ ਰਿਹਾ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਦਾ ਤਰਕ |thumb|ਚਿੱਤਰ 5-3. ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਰੈੱਡਸ਼ਿਫਟ ਸੁਝਾ ਰਿਹਾ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਦਾ ਤਰਕ]] [[ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਦੀ ਚਰਚਾ ਵਿੱਚ, ਫੋਰਸ, ਕਿਸੇ ਬੈਕਗ੍ਰਾਊਂਡ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਭੂਮਿਕਾ ਨਹੀਂ ਅਦਾ ਕਰਦੇ। ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਸਾਰਾ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਭਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਇਨ੍ਰਸ਼ੀਅਲ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮਾਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਜਿਹਨਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਕਲੌਕ ਮੂਲ ਬਿੰਦੂ ਉੱਤੇ ਵਾਲੇ ਕਲੌਕਾਂ ਦੇ ਚੱਲਣ ਦੀ ਦਰ ਨਾਲ ਹੀ ਚਲਦੇ ਹਨ। ਕੀ ਇਹ ਸੱਚਮੁਚ ਸੰਭਵ ਹੈ? ਕਿਸੇ ਗੈਰ-ਇੱਕਸਾਰ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਫੀਲਡ ਅੰਦਰ, ਪ੍ਰਯੋਗ ਬੋਲਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਵਾਬ ਨਾਂਹ ਹੈ। ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਫੀਲਡਾਂ ਕਿਸੇ ਗਲੋਬਲ ਇਨ੍ਰਸ਼ੀਅਲ ਫ੍ਰੇਮ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਨ ਨੂੰ ਅਸੰਭਵ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਦੇ ਬਹੁਤ ਛੋਟੇ ਖੇਤਰਾਂ ਅੰਦਰ, ਲੋਕਲ ਇਨ੍ਰਸ਼ੀਅਲ ਫ੍ਰੇਮਾਂ ਅਜੇ ਵੀ ਸੰਭਵ ਹਨ। ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਜਿਆਦਾ ਸਰਵ ਸਧਾਰਨ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਲੋਕਲ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮਾਂ ਦੀ ਇੱਕਠੀ ਵਿਵਸਥਿਤ ਸਟਿਚਿੰਗ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰਦੀ ਹੈ।<ref name="Schutz1985"/>{{rp|118–126}} 1916 ਵਿੱਚ ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਤੋਂ ਕੁੱਝ ਦੇਰ ਬਾਦ ਹੀ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਰੈੱਡ-ਸ਼ਿਫਟ ਦੀ ਹੋਂਦ ਅਨੁਮਾਨਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਨੇ ਖੁਦ ਵੀ ਅੱਗੇ ਲਿਖਿਆ [[ਸੋਚ ਪ੍ਰਯੋਗ]] ਸੁਝਾਇਆ: (i) ਮੰਨ ਲਓ ਕਿ ਉੱਚਾਈ ''h'' (ਚਿੱਤਰ.&nbsp;5&#8209;3) ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਖੰਭਾ (ਟਾਵਰ) ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। (ii) ਟਾਵਰ ਦੇ ਸ਼ਿਖਰ ਤੋਂ ਰੈਸਟ ਪੁੰਜ ''m'' ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਕਣ ਥੱਲੇ ਸੁੱਟੋ। ਇਹ ਪ੍ਰਵੇਗ ''g'' ਸਮੇਤ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਨਾਲ ਥੱਲੇ ਡਿੱਗਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜਮੀਨ ਤੇ ਵਿਲੌਸਿਟੀ {{nowrap|1=''v'' = (2''gh'')^1/2}} ਨਾਲ ਥੱਲੇ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਇਸਦੀ ਕੁੱਲ ਊਰਜਾ ''E'', ਜਿਵੇਂ ਜਮੀਨ ਉੱਤੇ ਕਿਸੇ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਰਾਹੀਂ ਨਾਪੀ ਜਾਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, {{nowrap|1=''m'' = ½''mv''²/''c''² =}} {{nowrap|''m + mgh/c''² }} ਹੁੰਦਾ ਹੈ। (iii) ਇੱਕ ਪੁੰਜ-ਊਰਜਾ ਕਨਵਰਟਰ (ਪਰਿਵਰਤਕ) ਕਣ ਦੀ ਕੁੱਲ ਊਰਜਾ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਸਿੰਗਲ ਉੱਚ-ਊਰਜਾ ਵਾਲੇ [[ਫੋਟੋਨ]] ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਇਹ ਉੱਪਰਵੱਲ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਦੇ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। (iv) ਟਾਵਰ ਦੇ ਸ਼ਿਖਰ ਉੱਤੇ, ਇੱਕ ਊਰਜਾ-ਪੁੰਜ ਪਰਿਵਰਤਕ ਫੋਟੋਨ ਦੀ ''E{{'}}'' ਊਰਜਾ ਨੂੰ ਵਾਪਿਸ ਇੱਕ ਰੈਸਟ ਪੁੰਜ ''m{{'}}'' ਵਾਲੇ ਕਣ ਵਿੱਚ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਿਤ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।<ref name="Schutz1985"/>{{rp|118–126}} ਜਰੂਰ ਹੀ {{nowrap|1=''m'' = ''m{{'}}''}} ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਕੋਈ [[ਪਰਪਚੁਅਲ ਮੋਸ਼ਨ]] ਯੰਤਰ ਰਚਣਾ ਸੰਭਵ ਹੋ ਸਕਣਾ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਇਸਲਈ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹਾਂ ਕਿ {{nowrap|1=''E{{'}}'' = ''m''}} ਹੋਵੇਗਾ, ਤਾਂ ਜੋ : <math>\frac{E'}{E} = \frac{h \nu \, '}{ h \nu} =</math> <math>\frac{m}{m + mgh/c^2} =</math> <math>1 - \frac{gh}{c^2}</math> ਧਰਤੀ ਦੀ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਫੀਲਡ ਵਿੱਚ ਉੱਪਰ ਚੜ ਰਿਹਾ ਕੋਈ [[ਫੋਟੋਨ]] ਊਰਜਾ ਖੋ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰੈਡ-ਸ਼ਿਫਟ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਖਗੋਲ-ਸ਼ਾਸਤਰਾਤਮਿਕ ਨਿਰੀਖਣਾਂ ਸਦਕਾ, ਇਸ ਰੈੱਡ-ਸ਼ਿਫਟ ਨੂੰ ਨਾਪਣ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਯਤਨ ਕੁੱਝ ਨਾ ਕੁੱਝ ਅਨਿਰਣਾਤਮਿਕ ਸਨ, ਪਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਨਤੀਜਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਨਿਰੀਖਣ [[ਪਾਉਂਡ-ਰੇਬਕਾ ਪ੍ਰਯੋਗ|ਪਾਉਂਡ ਅਤੇ ਰੇਬਕਾ (1959)]] ਅਤੇ ਬਾਦ ਵਿੱਚ ਪਾਉਂਡ ਅਤੇ ਸਨਿਡਰ (1964) ਰਾਹੀਂ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ।<ref>{{cite web |last1=Mester |first1=John |title=Experimental Tests of General Relativity |url=https://luth2.obspm.fr/IHP06/lectures/mester-vinet/IHP-2GravRedshift.pdf |publisher=Laboratoire Univers et Théories |accessdate=9 June 2017 |archiveurl=https://www.webcitation.org/6r6GxyRdY?url=https://luth2.obspm.fr/IHP06/lectures/mester-vinet/IHP-2GravRedshift.pdf |archivedate=9 ਜੂਨ 2017 |dead-url=no }}</ref> ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸਬੰਧਤ [[ਫ੍ਰੀਕੁਐਂਸੀ]] ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ [[ਫ੍ਰੀਕੁਐਂਸੀ]] ਕਿਸੇ ਕਲੌਕ ਦੀ ਕਸਾਰਜਪ੍ਰਣਾਲੀ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਰੈੱਡ-ਸ਼ਿਫਟ ਖੁਦ ਹੀ ਵਕਤ ਬਾਬਤ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨਤੀਜੇ ਵੱਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ: ਗਰੈਵਿਟੀ ਵਕਤ ਨੂੰ ਧੀਮਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਮੰਨ ਲਓ ਅਸੀਂ ਦੋ ਇੱਕ ਜਿਹੇ ਅਜਿਹੇ ਕਲੌਕ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਾਂ ਜਿਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਦਰਾਂ ਕਿਸੇ ਸਥਿਰ ਐਟੌਮਿਕ ਟ੍ਰਾਂਜ਼ੀਸ਼ਨ ਸਦਕਾ ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹੋਣ। ਇੱਕ ਲੌਕ ਨੂੰ ਟਾਵਰ ਦੇ ਸਿਖਰ ਤੇ ਰੱਖ ਦਿਓ, ਜਦੋਂਕਿ ਦੂਜੇ ਕਲੌਕ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਤੇ ਪਿਆ ਰਹਿਣ ਦਿਓ। ਟਾਵਰ ਦੇ ਸ਼ਖਰ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਪ੍ਰਯੋਗਕਰਤਾ ਨਿਰੀਖਣ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਧਰਤੀ ਵਾਲੇ ਕਲੌਕ ਤੋਂ ਸਿਗਨਲ, ਟਾਵਰ ਦੇ ਉੱਤੇ ਵਾਲੇ ਉਸਦੇ ਕਲੌਕ ਵਾਲੀ ਫ੍ਰੀਕੁਐਂਸੀ ਤੋਂ ਘੱਟ ਫ੍ਰੀਕੁਐਂਸੀ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਟਾਵਰ ਤੱਕ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਤਰੰਗ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਤਰੰਗਾਂ ਦੀਆਂ ਕ੍ਰੈੱਸਟਾਂ (ਉਛਾਲ਼ਾਂ) ਵਾਸਤੇ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਅਲੋਪ ਹੋ ਜਾਣਾ ਅਸੰਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀਆਂ ਜਿੰਨੀਆਂ ਵੀ ਔਸੀਲੇਸ਼ਨਾਂ ਟਾਵਰ ਦੇ ਸ਼ਿਖਰ ਤੇ ਪਹੁੰਚਦੀਆਂ ਹਨ ਉਹ ਉੱਨੀਆਂ ਹੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿੰਨੀਆਂ ਤਲ ਉੱਤੇ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਕੱਢੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪ੍ਰਯੋਗ-ਕਰਤਾ ਨਤੀਜਾ ਕੱਢਦਾ ਹੈ ਕਿ ਧਰਤੀ ਵਾਲਾ ਕਲੌਕ ਧੀਮਾ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਧਰਤੀ ਵਾਲੇ ਕਲੌਕ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਕਰਨਾ ਲਈ ਟਾਵਰ ਦੇ ਕਲੌਕ ਨੂੰ ਥੱਲੇ ਲਿਆ ਕੇ ਸਾਬਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref name="Schutz"/>{{rp|16–18}} ਕਿਸੇ 1&nbsp;km ਟਾਵਰ ਲਈ, ਬੇਮੇਲਤਾ ਤਕਰੀਬਨ 9.4&nbsp;ਨੈਨੋ-ਸਕਿੰਟ ਪ੍ਰਤਿਦਿਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਅਜੋਕੇ ਉਪਕਰਣਾਂ ਨਾਲ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਨਾਪਣਯੋਗ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਫੀਲਡ ਅੰਦਰ ਕਲੌਕ ਸਾਰੇ ਹੀ ਇੱਕੋ ਦਰ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਭੱਜਦੇ। ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਉਂਡ-ਰੇਬਕਾ ਪ੍ਰਯੋਗ, ਨੇ ਠੋਸ ਤੌਰ ਤੇ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਦੇ ਸਮਾਂ ਕੰਪੋਨੈਂਟ ਦਾ ਕਰਵੇਚਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ। ਪਾਉਂਡ-ਰੇਬਕਾ ਪ੍ਰਯੋਗ, ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਦੇ ਸਿਸਟਮ ਕੰਪੋਨੈਂਟ ਦੇ ਕਰਵੇਚਰ ਬਾਰੇ ਕੁੱਝ ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਨੋਟ ਕਰੋ ਕਿ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਸਮਾਂ ਦੇਰੀ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸਿਧਾਂਤਿਕ ਤਰਕ ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਉੱਤੇ ਉੱਕਾ ਹੀ ਨਿਰਭਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਗਰੈਵਿਟੀ ਦੀ ਕੋਈ ਵੀ ਥਿਊਰੀ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਸਮਾਂ ਦੇਰੀ ਅਨੁਮਾਨਿਤ ਕਰੇਗੀ ਜੇਕਰ ਇਹ [[ਸਮਾਨਤਾ ਸਿਧਾਂਤ]] ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੀ ਹੋਵੇ।<ref name="Schutz"/>{{rp|16}} ਇਸ ਵਿੱਚ ਨਿਊਟੋਨੀਅਨ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ। ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਮਿਆਰੀ ਪ੍ਰਦ੍ਰਸ਼ਨ ਇਹ ਦਿਖਾਉਣ ਲਈ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ, [[ਨਿਊਟੋਨੀਅਨ ਹੱਦ]] (ਯਾਨਿ ਕਿ, ਜਦੋਂ ਕਣ ਧੀਮਾ ਗਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਫੀਲਡ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਫੀਲਡ ਸਥਿਰ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ), ਸਮੇਂ ਦਾ ਕਰਵੇਚਰ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਗਰੈਵਿਟੀ ਦਾ ਨਿਊਟਨ ਦਾ ਨਿਯਮ ਵਿਓਂਤਬੰਦ ਕਰਨ ਲਈ ਕਾਫੀ ਹੈ।<ref name="Carroll">{{cite journal|last1=Carroll|first1=Sean M.|title=Lecture Notes on General Relativity|date=2 December 1997|url=https://arxiv.org/abs/gr-qc/9712019|accessdate=15 April 2017|publisher=University of California, Santa Barbara}}</ref>{{rp|101–106}} ਨਿਊਟੋਨੀਅਨ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨ ਵਕਰਿਤ ਸਮੇਂ ਦੀ ਇੱਕ [[ਥਿਊਰੀ]] ਹੈ। ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਵਕਰਿਤ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਵਕਰਿਤ ਸਪੇਸ ਦੀ ਇੱਕ ਥਿਊਰੀ ਹੈ। ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਸਥਿਰਾਂਕ ''G'', ਇੱਕ ਨਿਊਟੋਨੀਅਨ ਤਾਰੇ ਦੇ ਪੁੰਜ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ''M'', ਅਤੇ ਤਾਰੇ ਤੋਂ ''r'' ਦੂਰੀ ਉੱਤੇ ਗੈਰ-ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੁੰਜ ਵਾਲੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਚੱਕਰ ਲਗਾਉਣਾ ਦਿੱਤੇ ਹੋਣ ਤੇ, ਨਿਊਟੋਨੀਅਨ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨ ਵਾਸਤੇ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅਰਸਾ ਅਜਿਹੀ ਚੀਜ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਲਈ ਸਿਰਫ ਸਮਾਂ ਗੁਣਾਂਕ (ਟਾਈਮ ਕੋਐਫੀਸ਼ੈਂਟ) ਹੀ [[ਵੇਰੀਏਬਲ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ:<ref name="Schutz"/>{{rp|229–232}} : <math>\Delta s^2 = \left( 1 - \frac{2GM}{c^2 r} \right) (c \Delta t)^2</math><math></math><math>- \, (\Delta x)^2 - (\Delta y)^2 - (\Delta z)^2 </math> [[#Contents|''ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਪਰਤੋ'']] {{anchor|ਸਪੇਸ ਦਾ ਕਰਵੇਚਰ}} === ਸਪੇਸ ਦਾ ਕਰਵੇਚਰ === [[#ਸਪੇਸ ਦਾ ਕਰਵੇਚਰ ਸਾਰਾਂਸ਼|'''''ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਹਿੱਸਾ ਸਾਰਾਂਸ਼ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ''''']] <math>(c \Delta t)^2</math> ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਦਾ <math>(1 - 2GM/(c^2 r) )</math> ਗੁਣਾਂਕ ਪੂਰੀ ਤਰਾਂ ਸਾਰੇ ਨਿਊਟੋਨੀਅਨ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਅਸਰਾਂ ਲਈ ਜਿਮੇਵਾਰ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਉਮੀਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਸਹੀ ਫੈਕਟਰ (ਹਿੱਸਾ), <math>G</math> ਅਤੇ <math>M</math> ਦੇ ਸਿੱਧੇ ਅਨੁਪਾਤ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਡੀਨੋਮੀਨੇਟਰ ਅੰਦਰ <math>r</math> ਕਾਰਣਮ ਸੋਧ ਫੈਕਟਰ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਉਂ ਹੀ ਕੋਈ ਗਰੈਵਿਟੀ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਵਸਤੂ ਨਜ਼ਦੀਕ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਕਤ ਵਕਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਵਕਰਿਤ ਸਪੇਸ ਅਤੇ ਵਕਰਿਤ ਸਮੇਂ ਦੀ ਇੱਕ ਥਿਊਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਸਲਈ ਜੇਕਰ ਉੱਪਰ ਦਰਸਾਏ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅਰਸੇ ਦੇ ਸਥਾਨਿਕ ਕੰਪੋਨੈਂਟਾਂ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਰਕਮਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਕੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅਸਰ, ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਗ੍ਰਹਿਾਂ ਅਤੇ ਸੈਟੇਲਾਈਟਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰਪਥਾਂ ਉੱਤੇ ਸਪੈਸ਼ੀਅਲ ਰਕਮਾਂ ਪ੍ਰਤਿ ਲਾਗੂ ਕੀਤੇ ਕਰਵੇਚਰ ਸੋਧ ਫੈਕਟਰਾਂ ਕਾਰਣ, ਨਹੀਂ ਦਿਸਣੇ ਚਾਹੀਦੇ? ਜਵਾਬ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਅਸਰ ਦੇਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਬਹੁਤ ਸੂਖਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕਾਰਣ ਇਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗ੍ਰਹਿਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਲੌਸਟੀਆਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਸੋਲਰ ਸਿਸਟਮ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿਾਂ ਅਤੇ ਸੈਟੇਲਾਈਟਾਂ ਵਾਸਤੇ, <math>(c \Delta t)^2</math> ਰਕਮ, ਸਪੈਸ਼ੀਅਲ ਰਕਮਾਂ ਨੂੰ ਘੱਟ ਦਿਸਣ ਲਗਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।<ref name="Schutz"/>{{rp|234–238}} ਸਪੈਸ਼ੀਅਲ ਰਕਮਾਂ ਦੇ ਛੋਟੇਪਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਪਹਿਲਾ ਇਸ਼ਾਰਾ, ਕਿ ਨਿਊਟੋਨੀਅਨ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨ ਨਾਲ ਕੁੱਝ ਨਾ ਕੁੱਝ ਗਲਤ ਹੈ, ਡੇਢ ਕੁ ਸਦੀ ਤੋਂ ਕੁੱਝ ਜਿਆਦਾ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਖੋਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। 1859 ਵਿੱਚ, [[ਉਰਬੀਅਨ ਲੇ ਵੈਰੀਅਰ]] ਨੇ, 1697 ਤੋਂ 1848 ਤੱਕ ਸੂਰਜ ਦੀ ਡਿਸਕ ਉੱਤੇ [[ਮਰਕਰੀ (ਗ੍ਰਹਿ)|ਮਰਕਰੀ]] ਦੀਆਂ ਟ੍ਰਾਂਜ਼ਿਸਟਾਂ ਦੇ ਉਪਲਬਧ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਿਰੀਖਣਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਵਿੱਚ, ਰਿਪੋਰਟ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਗਿਆਤ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਮਰਕਰੀ ਦੇ ਚੱਕਰਪਥ ਨੂੰ ਓਦੋਂ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਸਮਝਾ ਸਕਦੀ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਮਰਕਰੀ ਦੇ ਚੱਕਰਪਥ ਅੰਦਰ ਕੋਈ ਗ੍ਰਹਿ ਜਾਂ ਅਸਟ੍ਰੋਇਆਡ ਬੈਲਟ ਸੰਭਵ ਤੌਰ ਤੇ ਮੌਜੂਦ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਮਰਕਰੀ ਦੇ ਚੱਕਰਪਥ ਦੀ ਸੂਰਜ ਕੋਲ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਨੇ ਇਸ ਉੱਤੇ ਇੱਕ [[ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦੇ ਟੈਸਟ#ਮਰਕਰੀ ਦੀ ਪੈਰੀਹੀਲੇਸ਼ਨ ਪ੍ਰੀਸੈਸ਼ਨ|ਪ੍ਰੀਸੈਸ਼ਨ ਦੀ ਵਾਧੂ ਦਰ]] ਪ੍ਰਦ੍ਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਹੈ ਜੋ ਹੋਰ ਗ੍ਰਹਿਾਂ ਦੇ ਅਚਾਨਕ ਧੱਕੇ ਰਾਹੀਂ ਸਮਝਾਈ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੀ ਸੀ।<ref>{{cite journal|last1=Le Verrier|first1=Urbain|title=Lettre de M. Le Verrier à M. Faye sur la théorie de Mercure et sur le mouvement du périhélie de cette planète|journal=Comptes rendus hebdomadaires des séances de l'Académie des sciences (Paris) |date=1859 |volume=49 |pages=379–383 |url=https://archive.org/stream/comptesrendusheb49acad#page/378/mode/2up}}</ref> ਇਸ ਨਿਯਮਵਿਰੁੱਧ ਪ੍ਰੀਸੈਸ਼ਨ (ਸਿਰਫ 43 [[ਆਰਕ ਸਕਿੰਟ]] ਪ੍ਰਤਿ [[ਟ੍ਰੌਪੀਕਲ ਸਾਲ|ਊਸ਼ਣਕਟੀਬੰਧੀ ਸਦੀ]]) ਦੇ ਛੋਟੇ ਮੁੱਲ ਨੂੰ ਸਹੀ ਤੌਰ ਤੇ ਨਾਪਣ ਅਤੇ ਡਿਟੈਕਟ ਕਰਨ ਲਈ ਯੋਗਤਾ, 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ [[ਅਸਟ੍ਰੋਮੀਟਰੀ]] ਦੀ ਜਟਿਲ ਬਣਾਵਟ ਪ੍ਰਤਿ ਸਬੂਤ ਹੈ। [[File:General relativity time and space distortion frame 1.png|thumb|ਚਿੱਤਰ 5-4. ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਵਕਰਿਤ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਵਕਰਿਤ ਸਪੇਸ ਦੀ ਥਿਊਰੀ ਹੈ। [[:File:General relativity time and space distortion extract.gif|'''ਐਨੀਮੇਸ਼ਨ ਲਈ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ''']] ]] ਯੂਰੇਨਸ ਦੇ ਚੱਕਰਪਥ ਅੰਦਰ ਡਾਂਵਾਂਡੋਲਤਾਵਾਂ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਸਦਕਾ "ਅਪਣੇ ਪੈਨ ਦੀ ਨਿੱਬ ਉੱਤੇ" ਨੈਪਚਿਊਨ ਦੀ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਖੋਜ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਖਗੋਲ-ਸ਼ਾਸਤਰੀ, ਲੇ ਵੈਰੀਅਰ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਨੇ ਵੁਲਕਨ-ਮੇਨੀਆ ਦੇ ਇੱਕ ਦੋ-ਦਹਾਕੇ ਲੰਬੇ ਅਰਸੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰੋਫੈਸ਼ਨਲ ਅਤੇ ਅਮੇਚੁਅਰ ਖਗੋਲਸ਼ਾਤਰੀਆਂ ਨੇ ਇਸੇਤਰਾਂ ਪਰਿਕਲਪਿਤ ਨਵੇਂ ਗ੍ਰਹਿ ਲਈ ਬਾਲ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਖੋਜ ਨੇ ਵੁਲਨ ਦੀਆਂ ਕਈ ਝੂਠੀਆਂ ਸਮਝਾਂ (ਰਮਜ਼ਾਂ) ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤੀਆਂ। ਅੰਤ ਨੂੰ ਇਹ ਗੱਲ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਗਈ ਕਿ ਅਜਿਹਾ ਕੋਈ ਗ੍ਰਹਿ ਜਾਂ ਖਗੋਲੀ ਪਿੰਡ ਹੈ ਹੀ ਨਹੀਂ।<ref>{{cite web|last1=Worrall |first1=Simon |title=The Hunt for Vulcan, the Planet That Wasn’t There |url=http://news.nationalgeographic.com/2015/11/151104-newton-einstein-gravity-vulcan-planets-mercury-astronomy-theory-of-relativity-ngbooktalk/ |website=National Geographic|publisher=National Geographic|accessdate=12 June 2017 <!-- |archiveurl=https://www.webcitation.org/6r9dK9rAK |archivedate=11 June 2017 --> }}</ref> 1916 ਵਿੱਚ, ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਨੇ ਇਹ ਸਾਬਤ ਕਰਨਾ ਸੀ ਕਿ ਮਰਕਰੀ ਦੀ ਇਹ ਨਿਯਮਵਿਰੁੱਧ ਪ੍ਰੀਸੈਸ਼ਨ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਦੇ ਕਰਵੇਚਰ ਵਿੱਚ ਸਪੈਸ਼ੀਅਲ ਰਕਮਾਂ ਸਦਕਾ ਸਮਝਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਅਸਥਾਈ ਰਕਮ ਅੰਦਰਲਾ ਕਰਵੇਚਰ, ਸਰਲ ਤੌਰ ਤੇ ਨਿਊਟੋਨੀਅਨ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨ ਦਾ ਇੱਕ ਦਰਸਾਓ ਹੋਣ ਨਾਤੇ, ਇਸ ਨਿਯਮ-ਵਿਰੁੱਧ ਪ੍ਰੀਸੈਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ। ਉਸਦੇ ਹਿਸਾਬ-ਕਤਾਬ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਪ੍ਰਤਿ ਇੱਕ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਇਸ਼ਾਰਾ ਸੀ ਕਿ ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦੀ ਥਿਊਰੀ ਸਹੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਦੇ ਅਨੁਮਾਨਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸ਼ਾਨਦਾਰਤਾ ਉਸਦਾ ਇਹ ਹਿਸਾਬ-ਕਤਾਬ ਸੀ ਕਿ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅਰਸੇ ਦੇ ਸਥਾਨਿਕ ਕੰਪੋਨੈਂਟਾਂ ਅੰਦਰਲੀਆਂ [[ਕਰਵੇਚਰ]] ਰਕਮਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਭਾਰੀ ਵਸਤੂ ਦੁਆਲ਼ੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਝੁਕ ਜਾਣ ਵਿੱਚ ਨਾਪਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਡਾਇਗ੍ਰਾਮ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਢਲਾਣ (ਸਲੋਪ) &nbsp;±1 ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਪੇਸ ਅੰਦਰ ਇਸਦੀ ਗਤੀਵਿਧੀ ਵਕਤ ਵਿੱਚ ਇਸਦੀ ਗਤੀਵਿਧੀ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। [[ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ]] ਅਰਸੇ ਦੇ ਕਮਜੋਰ ਫੀਲਡ ਦਰਸਾਓ ਵਾਸਤੇ, ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਨੇ ਇਸਦੇ ਸਪੈਸ਼ੀਅਲ ਕੰਪੋਨੈਂਟਾਂ ਵਿੱਚ ਇੰਨਬਿੰਨ ਬਰਾਬਰ ਪਰ ਉਲਟ ਚਿੰਨ ਕਰਵੇਚਰ ਕੈਲਕੁਲੇਟ ਕੀਤੇ।<ref name="Schutz"/>{{rp|234–238}} : <math>\Delta s^2 = \left( 1 - \frac{2GM}{c^2 r} \right) (c \Delta t)^2</math><math>- \, \left( 1 + \frac{2GM}{c^2 r} \right) \left[ (\Delta x)^2 + (\Delta y)^2 + (\Delta z)^2 \right] </math> ਨਿਊਟਨ ਦੀ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ, <math>(c \Delta t)^2</math> ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਦਾ <math>(1 - 2GM/(c^2 r) )</math> ਗੁਣਾਂਕ, ਕਿਸੇ ਤਾਰੇ ਦੁਆਲ਼ੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਝੁਕਣ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਅੰਦਰ, <math>\left[ (\Delta x)^2 + (\Delta y)^2 + (\Delta z)^2 \right] </math> ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਦਾ <math>(1 + 2GM/(c^2 r) )</math> ਗੁਣਾਂਕ, ਕੁੱਲ ਝੁਕਾਓ ਦੇ ਇੱਕ ਦੋਹਰੇਪਣ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਉਂਦਾ ਹੈ।<ref name="Schutz"/>{{rp|234–238}} 1919 ਦੇ ਐਡਿੰਗਟਨ ਗ੍ਰਹਿਣ ਮੁਹਿੰਮ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਅਤੇ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਦਾ ਸਭ ਜਗਹ ਪਤਾ ਲੱਗ ਚੁੱਕਾ ਸੀ।<ref>{{cite web|last1=Levine|first1=Alaina G.|title=May 29, 1919: Eddington Observes Solar Eclipse to Test General Relativity|url=https://www.aps.org/publications/apsnews/201605/physicshistory.cfm|website=APS News: This Month in Physics History|publisher=American Physical Society|accessdate=12 June 2017 <!--|archiveurl=https://www.webcitation.org/6r9jDRTvM|archivedate=12 June 2017 --> }}</ref> [[#Contents|''ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਪਰਤੋ'']] {{anchor|ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਕਰਵੇਚਰ ਦੇ ਸੋਮੇ}} === ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਕਰਵੇਚਰ ਦੇ ਸੋਮੇ === [[#ਸਪੇ ਕਰਵੇਚਰ ਦੇ ਸੋਮੇ ਸਾਰਾਂਸ਼|'''''ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਹਿੱਸਾ ਸਾਰਾਂਸ਼ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ''''']] [[File:StressEnergyTensor contravariant.svg|thumb|250px|ਚਿੱਤਰ 5-5. ਸਟ੍ਰੈੱਸ-ਐਨਰਜੀ ਟੈਂਸਰ ਦੇ ਕੌਂਟਰਾਵੇਰੀਅੰਟ ਕੰਪੋਨੈਂਟ]] [[ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨ ਦੇ ਨਿਯਮ|ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨ ਦੀ ਨਿਊਟਨ ਦੀ ਥਿਊਰੀ]] ਅੰਦਰ, ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਫੋਰਸ ਦਾ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਸੋਮਾ [[ਪੁੰਜ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਤੁਲਨਾ ਵਿੱਚ, ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਪੁੰਜ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਕਰਵੇਚਰ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸੋਮੇ ਪਛਾਣਦੀ ਹੈ। [[ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਫੀਲਡ ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ]] : <math>R_{\mu \nu} - \tfrac{1}{2}R \, g_{\mu \nu} + \Lambda g_{\mu \nu} = \frac{8 \pi G }{c^4} T_{\mu \nu}</math> ਅੰਦਰ, ਗਰੈਵਿਟੀ ਦੇ ਸੋਮੇ [[ਸਟ੍ਰੈੱਸ-ਐਨਰਜੀ ਟੈਂਸਰ]], <math>T_{\mu \nu},</math> ਵਿੱਚ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਉੱਤੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਚਿੱਤਰ.&nbsp;5&#8209;5 ਸਟ੍ਰੈੱਸ-ਐਨਰਜੀ ਟੈਂਸਰ ਅੰਦਰ ਗਰੈਵਿਟੀ ਦੇ ਵਿਭਿੰਨ ਸੋਮਿਆਂ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕਰਦਾ ਹੈ। * <math>T^{00}</math> (ਲਾਲ ਰੰਗ ਵਿੱਚ): ਕੁੱਲ ਪੁੰਜ-ਊਰਜਾ ਘਣਤਾ (ਮਾਸ-ਐਨਰਜੀ ਡੈਂਸਟੀ), ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਨਚਾਹੀਆਂ ਤਾਪ ਗਤੀਆਂ ਤੋਂ ਗਤਿਜ ਊਰਜਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਊਰਜਾ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ, ਕਣਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਫੋਰਸਾਂ ਤੋਂ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਊਰਜਾ ਪ੍ਰਤਿ ਕੋਈ ਵੀ ਯੋਗਦਾਨ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। * <math>T^{0i}</math> ਅਤੇ <math>T^{i0}</math> (ਸੰਤਰੀ ਰੰਗ ਵਿੱਚ): ਇਹ ਮੋਮੈਂਟਮ ਡੈਂਸਟੀ ਰਕਮਾਂ ਹਨ। ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ਾਲ ਗਤੀ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਫੇਰ ਵੀ ਊਰਜਾ ਨੂੰ ਤਾਪ ਸੰਚਾਰ ਸਦਕਾ ਸੰਚਾਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੰਚਾਰਿਤ ਊਰਜਾ ਮੋਮੈਂਟਮ ਚੁੱਕ ਕੇ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। * <math>T^{ij}</math>, ਮੋਮੈਂਟਮ ਪ੍ਰਤਿ ਯੂਨਿਟ ਖੇਤਰਫਲ ਦੇ {{nowrap|1=''i''-ਕੰਪੋਨੈਂਟ}} ਦੇ {{nowrap|1=''j''-ਦਿਸ਼ਾ}} ਵਿੱਚ ਵਹਿਣ (ਫਲੋ) ਦੀਆਂ ਦਰਾਂ (ਰੇਟ) ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ਾਲ ਗਤੀ ਨਾ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਕਣਾਂ ਦੀਆਂ ਮਨਚਾਹੀਆਂ ਤਾਪ ਗਤੀਆਂ ਮੋਮੈਂਟਮ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕਰਨਗੀਆਂ, ਇਸ ਕਰਕੇ {{nowrap|1=''i'' = ''j''}} ਰਕਮਾਂ (ਹਰੇ ਰੰਗ ਵਿੱਚ) ਆਈਸੋਟ੍ਰੋਪਿਕ ਪ੍ਰੈੱਸ਼ਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ {{nowrap|1=''i'' ≠ ''j''}} ਰਕਮਾਂ (ਨੀਲੇ ਰੰਗ ਵਿੱਚ), ਸ਼ੀਅਰ ਸਟ੍ਰੈੱਸਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।<ref>{{cite book |last1=Hobson |first1=M. P. |last2=Efstathiou |first2=G. |last3=Lasenby |first3=A. N. |title=General Relativity |url=https://archive.org/details/generalrelativit0000hobs |date=2006 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=9780521829519 |pages=[https://archive.org/details/generalrelativit0000hobs/page/176 176]–179}}</ref> ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ ਤੋਂ ਕੱਢਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨਤੀਜਾ, ਬੋਲਚਾਲ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਬੋਲਦੇ ਹੋਏ, ਇਹ ਹੈ ਕਿ, ''ਗਰੈਵਿਟੀ ਖੁਦ ਹੀ ਗਰੈਵਿਟੀ ਨੂੰ ਰਚਦੀ ਹੈ।''<ref group=note>ਹੋਰ ਸ਼ੁੱਧ ਤੌਰ ਤੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਫੀਲਡ ਅਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਹੀ ਮੇਲ (ਕਪਲ) ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਨਿਊਟੋਨੀਅਨ ਗਰੈਵਿਟੀ ਅੰਦਰ, ਦੋ ਬਿੰਦੂ ਪੁੰਜਾਂ ਕਾਰਨ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਸਰਲ ਤੌਰ ਤੇ ਦੋ ਪੁੰਜਾਂ ਦੇ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲਾਂ ਦਾ ਜੋੜ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਤੇ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਸਨੂੰ ਸਮਾਨਤਾ ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਸੋਚਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ: ਜੇਕਰ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨ ਅਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਪਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਦੋ ਕਣ ਜੋ ਅਪਣੀ ਪਰਸਪਰ ਖਿੱਚ ਸਦਕਾ ਬੰਨੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਪਣੇ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਪੁੰਜ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ (ਨੈਗਟਿਵ ਬਾਈਂਡਿੰਗ ਊੇਰਜਾ ਕਾਰਨ) ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਇਨ੍ਰਸ਼ੀਅਲ ਪੁੰਜ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ ਹੋ ਸਕਣਗੇ। ਦੇਖੋ ਕੈਰੋਲ,(''op.&nbsp;cit.'', pp. 112–113)</ref> ਊਰਜਾ ਪੁੰਜ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਨਿਊਟੋਨੀਅਨ ਗਰੈਵਿਟੀ ਅੰਦਰ ਵੀ, ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਫੀਲਡ ਨਾਲ ਇੱਕ ਊਰਜਾ {{nowrap|1=''E = mgh''}} ਸਬੰਦਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ [[ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਐਨਰਜੀ]] ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਅੰਦਰ, ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਫੀਲਡ ਦੀ ਊਰਜਾ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਫੀਲਡ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਵਾਪਿਸ ਲਗਦੀ ਗੁਣਨਫਲ ਇਹ ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਗੈਰ-ਰੇਖਿਕ ਅਤੇ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਹੋਰ ਸਭ ਕੁੱਝ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਕਠਿਨ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿਰਫ ਕਮਜੋਰ ਫੀਲਡ ਮਾਮਲੇ ਹੀ ਸੌਖੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।<ref name=Schutz/>{{rp|240}} [[ਸੰਖਿਅਕ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦੀ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਸ਼ਾਖ ਹੈ ਜੋ ਤਾਕਤਵਰ ਫੀਲਡ ਖੇਤਰਾਂ ਅੰਦਰ ਹੋਰ [[ਬਲੈਕ ਹੋਲਾਂ]], [[ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਤਰੰਗਾਂ]], [[ਨਿਊਟ੍ਰੌਨ ਤਾਰੇ|ਨਿਊਟ੍ਰੌਨ ਤਾਰਿਆਂ]] ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਲਈ ਅਕਸਰ ਸੁਪਰਕੰਪਿਊਟਰਾਂ ਨੂੰ ਕੰਮ ਤੇ ਲਗਾ ਕੇ, ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਅਤੇ ਹੱਲ ਵਾਸਤੇ ਸੰਖਿਅਕ ਤਰੀਕੇ ਵਰਤਦੀ ਹੈ। [[#Contents|''ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਪਰਤੋ'']] ==== ਐਨਰਜੀ-ਮੋਮੈਂਟਮ ==== {{multiple image <!-- Layout --> | total_width = 330 <!-- Header --> <!--image 1--> | image1 = Gravitation_space_source.svg | width1 = 869 | height1 = 580 <!--image 2--> | image2 = Gravitomagnetic field due to angular momentum.svg | width2 = 261 | height2 = 200 <!-- Footer --> | footer_background = | footer_align = <!-- left (default), center, right --> | footer = ਚਿੱਤਰ 5-6. (ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ) ਪੁੰਜ-ਊਰਜਾ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਨੂੰ ਲਪੇਟਦੀ ਹੈ। (ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ) [[ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ]] '''J''' ਸਮੇਤ ਘੁੰਮ ਰਹੀਆਂ ਪੁੰਜ-ਊਰਜਾ ਵਿਸਥਾਰ-ਵੰਡਾਂ [[ਗ੍ਰੈਵਿਟੋ-ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨਟਿਜ਼ਮ|ਗ੍ਰੈਵਿਟੋ-ਮੈਗਨੈਟਿਕ ਫੀਲਡਾਂ]] '''H''' ਪੈਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।}} [[ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਵਿੱਚ, ਪੁੰਜ-ਊਰਜਾ, [[ਮੋਮੈਂਟਮ]] ਨਾਲ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਤੌਰ ਤੇ ਜੁੜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਅਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਇਸ ਦੀ ਚਰਚਾ [[#ਊਰਜਾ ਅਤੇ ਮੋਮੈਂਟਮ|ਐਨਰਜੀ ਅਤੇ ਮੋਮੈਂਟਮ]] ਉੱਤੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਕਰ ਆਏ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਸਪੇਸ ਅਤੇ ਟਾਈਮ ਇੱਕ ਹੋਰ ਜਿਆਦਾ ਵਿਆਪਕ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਨਾਮਕ ਸੱਤਾ (ਇਕਾਈ) ਦੇ ਵੱਖਰੇ ਪਹਿਲੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਸੇ ਤਰਾਂ ਪੁੰਜ-ਊਰਜਾ ਅਤੇ ਮੋਮੈਂਟਮ, ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਯੂਨੀਫਾਈਡ (ਏਕੀਕ੍ਰਿਤ), [[ਚਾਰ-ਮੋਮੈਂਟਮ]] ਨਾਮਕ ਚਾਰ-ਅਯਾਮੀ ਮਾਤਰਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਜੇਕਰ ਪੁੰਜ-ਊਰਜਾ ਗਰੈਵਿਟੀ ਦਾ ਇੱਕ ਸੋਮਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਮੋਮੈਂਟਮ ਵੀ ਇੱਕ ਸੋਮਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਮੋਮੈਂਟਮ ਦੀ ਗਰੈਵਿਟੀ ਦੇ ਇੱਕ ਸੋਮੇ ਵਜੋਂ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਹੋਣੀ, ਇਸ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਵੱਲ ਲਿਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਜਾਂ ਘੁੰਮ ਰਹੇ ਪੁੰਜ, ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਚਾਰਜਾਂ ਸਦਕਾ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ ਚੁੰਬਕੀ ਫੀਲਡਾਂ ਫਦੇ ਤੁੱਲ ਫੀਲਡਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਰਤਾਰੇ ਨੂੰ [[ਗ੍ਰੈਵਿਟੋ-ਮੈਗਨੈਟਿਜ਼ਮ]] ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite book |author1=Thorne, Kip S. |editor1-last=Fairbank |editor1-first=J. D. |editor2-last=Deaver, Jr. |editor2-first=B. S. |editor3-last=Everitt |editor3-first=W. F. |editor4-last=Michelson |editor4-first=P. F. |title=Near zero: New Frontiers of Physics |date=1988 |publisher=W. H. Freeman and Company |pages=573–586 |url=https://pdfs.semanticscholar.org/f9b7/4f316437af586bc20835fe2f6fc47eeca3c2.pdf |archiveurl=https://www.webcitation.org/6rbWgTLxe?url=https://pdfs.semanticscholar.org/f9b7/4f316437af586bc20835fe2f6fc47eeca3c2.pdf |archivedate=30 ਜੂਨ 2017 |access-date=20 ਸਤੰਬਰ 2017 |dead-url=no }}</ref> ਇਹ ਚੰਗੀ ਤਰਾਂ ਗਿਆਤ ਹੈ ਕਿ ਚੁੰਬਕੀ ਬਲ ਨੂੰ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਚਾਰਜਾਂ ਪ੍ਰਤਿ ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦੇ ਕਨੂੰਨਾਂ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਕੇ ਵਿਓਂਤਬੰਦ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। (ਇਸਦੀ ਇੱਕ ਅਰਥ-ਭਰਪੂਰ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਫੇਨਾਮੈਨ ਦੁਆਰਾ ਵੌਲਿਊਮ 2 {{nowrap|1=chapter 13–6}} ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ''ਲੈਕਚਰਜ਼ ਔਨ ਫਿਜ਼ਿਕਸ'' ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਜੋ ਔਨਲਾਈਨ ਉਪਲਬਧ ਹੈ।<ref>{{cite book|last1=Feynman|first1=R. P.|last2=Leighton|first2=R. B.|last3=Sands|first3=M.|title=The Feynman Lectures on Physics, vol. 2|date=1964|publisher=Basic Books|isbn=9780465024162|pages=13-6 to 13-11 |edition=New Millenium Edition |url=http://www.feynmanlectures.caltech.edu/II_13.html |accessdate=1 July 2017}}</ref>) ਤੁੱਲ ਤਰਕ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਗ੍ਰੈਵਿਟੋ-ਮੈਗਨੈਟਿਜ਼ਮ ਦੇ ਮੁੱਢ ਨੂੰ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਚਿੱਤਰ.&nbsp;5&#8209;7a ਵਿੱਚ, ਭਾਰੀ ਕਣਾਂ ਦੀਆਂ ਦੋ ਸਮਾਂਤਰ, ਅਨੰਤ ਤੌਰ ਤੇ ਲੰਬੀਆਂ ਧਾਰਾਵਾਂ (ਸਟਰੀਮਾਂ), ਕਿਸੇ ਰੈਸਟ ਕਰ ਰਹੇ ਟੈਸਟ ਕਣ ਅਤੇ ਦੋਹਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਕੇਂਦਰੀਕ੍ਰਿਤ ਕੀਤੇ ਕਣਾਂ ਦੇ ਸਾਪੇਖਿਕ, ਬਰਾਬਰ ਅਤੇ ਉਲਟ ਵਿਲੌਸਿਟੀਆਂ ''−v'' ਅਤੇ ''+v'' ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ। [[File:Special relativistic explanation of gravitomagnetism.svg|250px|thumb|ਚਿੱਤਰ 5-7. ਗ੍ਰੈਵਿਟੋ-ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨਟਿਜ਼ਮ ਦਾ ਮੁੱਢ।]] ਸੈੱਟ-ਅਪ ਦੀ ਸਮਰੂਪਤਾ ਕਾਰਨ, ਕੇਂਦਰੀ ਕਣ ਉੱਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਫੋਰਸ 0 ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਮੰਨ ਲਓ {{nowrap|1=''v'' << ''c''}} ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਵਿਲੌਸਟੀਆਂ ਸਰਲ ਤੌਰ ਤੇ ਜੋੜਾਤਮਿਕ ਰਹਿਣ। ਚਿੱਤਰ.&nbsp;5&#8209;7b ਇੰਨਬਿੰਨ ਇਹੀ ਸੈੱਟ-ਅਪ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉੱਪਰਲੀ ਧਾਰਾ ਦੀ ਫ਼ਰੇਮ ਵਿੱਚ। ਟੈਸਟ ਕਣ ਦੀ ਵਿਲੌਸਿਟੀ ''+v'' ਹੈ, ਅਤੇ ਤਲ ਵਾਲੀ ਧਾਰਾ ਦੀ ਵਿਲੌਸਿਟੀ +2''v'' ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਭੌਤਿਕੀ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀ ਤਬਦੀਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਇਸਲਈ ਸਿਰਫ ਓਹ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਸਤੂਆਂ ਨਿਰੀਖਤ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਟੈਸਟ ਪਾਰਟੀਕਲ ਕਿਸੇ ਵੀ ਧਾਰਾ ਵੱਲ ਖਿੱਚਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਪਰ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਟੈਸਟ ਪਾਰਟੀਕਲ ਉੱਤੇ ਪਾਏ ਗਏ ਫੋਰਸ ਬਰਾਬਰ ਹਨ ਜਾਂ ਨਹੀਂ। # ਕਿਉਂਕਿ ਤਲ ਵਾਲੀ ਧਾਰਾ ਸ਼ਿਖਰਲੀ ਧਾਰਾ ਤੋਂ ਤੇਜ਼ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਹੈ, ਇਸਲਈ ਤਲ ਵਾਲੀ ਧਾਰਾ ਅੰਦਰਲਾ ਹਰੇਕ ਕਣ ਸ਼ਿਖਰ ਵਾਲੀ ਧਾਰਾ ਵਾਲੇ ਕਣਾਂ ਨਾਲ਼ੋਂ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਪੁੰਜ ਊਰਜਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। # ਲੌਰੰਟਜ਼ ਕੰਟ੍ਰੈਕਸ਼ਨ ਦੇ ਕਾਰਣ, ਸ਼ਿਖਰਲੀ ਧਾਰਾ ਅੰਦਰਲੇ ਕਣਾਂ ਨਾਲ਼ੋਂ ਤਲ ਵਾਲੀ ਧਾਰਾ ਅੰਦਰਲੇ ਕਣ, ਜਿਆਦਾ ਕਣ ਪ੍ਰਤਿ ਯੂਨਿਟ ਲੰਬਾਈ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। # ਤਲ ਵਾਲੀ ਧਾਰਾ ਦੇ ਕ੍ਰਿਆਸ਼ੀਲ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਪੁੰਜ ਪ੍ਰਤਿ ਇੱਕ ਹੋਰ ਯੋਗਦਾਨ ਇੱਕ ਵਾਧੂ ਪ੍ਰੈੱਸ਼ਰ ਰਕਮ ਤੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ, ਇਸ ਬਿੰਦੂ ਉੱਤੇ, ਚਰਚਾ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਜਰੂਰਤ ਮੁਤਾਬਿਕ ਬੈਕਗ੍ਰਾਉਂਡ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਇਹ ਪ੍ਰਭਾਵ ਇੱਕਠੇ ਹੋ ਕੇ ਇਹ ਮੰਗਦੇ ਦਿਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਟੈਸਟ ਕਣ ਤਲ ਵਾਲੀ ਧਾਰਾ ਵੱਲ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। [[File:Galaxies-AGN-Inner-Structure.svg|right|thumb|ਚਿੱਤਰ 5-8. ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਜੈੱਟ। <ref group="ਵਾਧੂ ਵੇਰਵਿਆਂ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ">[[ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਜੈੱਟ]] ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਸਪੀਡ ਨਾਲ ਪ੍ਰਵੇਗਿਤ ਆਇਨਾਇਜ਼ ਕੀਤੇ ਪਦਾਰਥ ਦੀਆਂ ਬੀਮਾਂ (ਕਿਰਨਾਂ) ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਆਦਾਤਰ ਨੂੰ ਕਿਸੇ [[ਕ੍ਰਿਆਸ਼ੀਲ ਗਲੈਕਟਿਕ ਨਿਊਕਲੀਅਸ|ਕ੍ਰਿਆਸ਼ੀਲ ਗਲੈਕਸੀਆਂ], [[ਰੇਡੀਓ ਗਲੈਕਸੀ]]ਆਂ ਜਾਂ [[ਕੁਆਸਰ]]ਾਂ ਦੀਆਂ ਕੇਂਦਰੀ [[ਬਲੈਕ ਹੋਲ]]ਾਂ, ਅਤੇ [[ਸਟੈੱਲਰ ਬਲੈਕ ਹੋਲ]]ਾਂ, [[ਨਿਊਟ੍ਰੌਨ ਸਟਾਰ]]ਾਂ ਅਤੇ [[ਪੁਲਸਾਰ]]ਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਨਿਰੀਖਤਾਮਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਸਬੰਧਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕਿਰਨ ਲੰਬਾਈਆਂ ਕਈ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਤੋਂ ਲੱਖਾਂ parsecs ਤੱਕ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।</ref>]] ਟੈਸਟ ਕਣ ਤਲ ਵਾਲੀ ਧਾਰਾ ਵੱਲ ਨਹੀਂ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਕ ਵਿਲੌਸਿਟੀ-ਅਧਾਰਿਤ ਫੋਰਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੇ ਕਣ ਨੂੰ ਧੱਕਣ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ''ਜੋ ਤਲ ਵਾਲੀ ਧਾਰਾ ਦੀ ਹੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।'' ਇਹ ਵਿਲੌਸਿਟੀ-ਅਧਾਰਿਤ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਅਸਰ ਗ੍ਰੈਵਿਟੋ-ਮੈਗਨੇਟਿਜ਼ਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref name=Schutz/>{{rp|245–253}} ਕਿਸੇ ਗ੍ਰੈਵਿਟੋ-ਚੁੰਬਕੀ ਫੀਲਡ ਰਾਹੀਂ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਪਦਾਰਥ ਇਸ ਕਰਕੇ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਇੰਡਕਸ਼ਨ]] ਦੇ ਤੁੱਲ [[ਫ੍ਰੇਮ-ਡ੍ਰੈਗਿੰਗ]] ਨਾਮਕ ਅਸਰਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ; ਅਜਿਹੇ ਗ੍ਰੈਵਿਟੋ-ਚੁੰਬਕੀ ਫੋਰਸ ਕਿਸੇ ਘੁੰਮ ਰਹੀ [[ਸੁਪਰ-ਭਾਰੀ ਬਲੈਕ ਹੋਲ]]ਾਂ<ref>{{Cite journal|last=Williams |first=R. K. |authorlink= |date=1995 |title=Extracting X rays, Ύ rays, and relativistic e⁻–e⁺ pairs from supermassive Kerr black holes using the Penrose mechanism |journal=Physical Review D |volume=51 |issue=10 |pages=5387–5427 |doi=10.1103/PhysRevD.51.5387 |url= |accessdate= |quote= |bibcode = 1995PhRvD..51.5387W |pmid=10018300}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Williams |first=R. K. |authorlink= |date=2004 |title=Collimated escaping vortical polar e⁻–e⁺ jets intrinsically produced by rotating black holes and Penrose processes |journal=The Astrophysical Journal |volume=611 |issue= 2|pages=952–963 |doi=10.1086/422304 |url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2004-08-20_611_2/page/952|accessdate= |quote= |bibcode=2004ApJ...611..952W|arxiv = astro-ph/0404135 }}</ref> ਰਾਹੀਂ ਕੱਢੇ ਜਾਂਦੇ [[ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਜੈੱਟ]]ਾਂ (ਚਿੱਤਰ.&nbsp;5&#8209;8) ਦੀ ਪੈਦਾਵਰ ਪਿੱਛੇ ਜਿਮੇਵਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। [[#Contents|''ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਪਰਤੋ'']] ==== ਪ੍ਰੈੱਸ਼ਰ ਅਤੇ ਸਟ੍ਰੈੱਸ ==== ਊਰਜਾ ਅਤੇ ਮੋਮੈਂਟਮ ਨਾਲ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸਬੰਧਤ ਮਾਤ੍ਰਾਵਾਂ ਗਰੈਵਿਟੀ ਦੇ ਸੋਮੇ ਵੀ ਹੋਣੀਆਂ ਹੀ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਅੰਦਰੂਨੀ [[ਪ੍ਰੈੱਸ਼ਰ]] ਅਤੇ [[ਸਟ੍ਰੈੱਸ (ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ)|ਸਟ੍ਰੈੱਸ]] ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਲੈਣ ਤੇ, {{nowrap|1=ਪੁੰਜ-ਊਰਜਾ}}, ਮੋਮੈਂਟਮ, ਪ੍ਰੇੱਸ਼ਰ ਅਤੇ ਸਟ੍ਰੈੱਸ ਸਭ ਹੀ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵਕਰਿਤ ਕਿਵੇਂ ਹੋਣਾ ਹੈ। ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰੈੱਸ਼ਰ, ਪੁੰਜ-ਊਰਜਾ ਘਣਤਾ ਜਿੰਨੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਇੱਕ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਸੋਮੇ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗਰੈਵਿਟੀ ਦੇ ਸੋਮੇ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰੈੱਸ਼ਰ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰਨਾ ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਬਨਾਮ ਨਿਊਟੋਨੀਅਨ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨ ਦੇ ਅਨੁਮਾਨਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਨਾਟਕੀ ਫਰਕਾਂ ਵੱਲ ਲਿਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਪ੍ਰੈੱਸ਼ਰ ਰਕਮ ਕਿਸੇ [[ਨਿਊਟ੍ਰੌਨ ਤਾਰਾ|ਨਿਊਟ੍ਰੌਨ ਤਾਰੇ]] ਦੇ ਪੁੰਜ ਨੂੰ ਇੱਕ ਉੱਚਤਮ ਸੀਮਾ ਤੱਕ ਸੈੱਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿੰਨਾ ਭਾਰੀ ਕੋਈ ਨਿਊਟ੍ਰੌਨ ਤਾਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉੰਨਾ ਹੀ ਜਿਆਦਾ ਪ੍ਰੈੱਸ਼ਰ ਗਰੈਵਿਟੀ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਉਸਦੇ ਭਾਰ ਨੂੰ ਸਹਾਰਾ ਦੇਣ ਲਈ ਚਾਹੀਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਧਿਆ ਹੋਇਆ ਪ੍ਰੈੱਸ਼ਰ, ਫੇਰ ਵੀ, ਤਾਰੇ ਦੇ ਪੁੰਜ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰਿਆਸ਼ੀਲ ਗਰੈਵਿਟੀ ਵਿੱਚ ਜੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। [[ਟੋਲਮਨ-ਔੱਪਨਹੀਮਰ-ਵੋਲਕੌਫ ਹੱਦ]] ਰਾਹੀਂ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਿਸੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਪੁੰਜ ਤੋਂ ਉੱਪਰ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ ਭੱਜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਿਊਟ੍ਰੌਨ ਤਾਰਾ ਕਿਸੇ [[ਬਲੈਕ ਹੋਲ]] ਤੱਕ ਟੁੱਟ (ਮੁੱਕ) ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=Schutz/>{{rp|243,280}} ਸਟ੍ਰੈੱਸ ਰਕਮਾਂ ਉੱਚ ਤੌਰ ਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਬਣ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜਦੋਂ ਕੋਰ-ਕੌਲੈਪਸ ਸੁਪਰਨੋਵਾ ਦੀਆਂ ਹਾਈਡ੍ਰੋਡਾਇਨਾਮਿਕ ਸਟਿਮੁਲੇਸ਼ਨਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਕੈਲਕੁਲੇਸ਼ਨਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।<ref>{{cite web |last1=Kuroda |first1=Takami |last2=Kotake |first2=Kei |last3=Takiwaki |first3=Tomoya |title=Fully General Relativistic Simulations of Core-Collapse Supernovae with An Approximate Neutrino Transport |url=https://arxiv.org/abs/1202.2487 |website=arXiv |publisher=Cornell University Library |accessdate=30 June 2017}}</ref> [[#Contents|''ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਪਰਤੋ'']] ==== ਪ੍ਰਯੋਗਿਕ ਪੁਸ਼ਟੀ ==== ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਕਰਵੇਚਰ ਦੇ ਸੋਮਿਆਂ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਪ੍ਰੈੱਸ਼ਰ, ਮੋਮੈਂਟਮ, ਅਤੇ ਸਟ੍ਰੈੱਸ ਦੀਆਂ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਲਈ ਇਹ ਅਨੁਮਾਨ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਹਨ ਅਤੇ ਥਿਊਰੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਅਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰੈੱਸ਼ਰ ਦੇ ਸੰਦ੍ਰਭ ਵਿੱਚ, ਅਰੰਭਿਕ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਡੋਮੀਨੇਟ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।<ref>{{cite web |last=Wollack |first=Edward J. |title=Cosmology: The Study of the Universe |work=Universe 101: Big Bang Theory |publisher=[[NASA]] |date=10 December 2010 |url=http://map.gsfc.nasa.gov/universe/ |accessdate=2017-04-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110514230003/http://map.gsfc.nasa.gov/universe/ |archivedate=14 May 2011 |deadurl=yes |ref=harv |df= }}</ref> ਅਤੇ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਵੀ ਰਲਵਾਂ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਆਂਕੜਾ (ਜਿਵੇਂ [[ਨਿਊਕਲੀਓਸਿੰਥੈਸਿਸ]] ਮਲਬਾ ਆਦਿ) ਪੁਨਰਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੇਕਰ ਪ੍ਰੈੱਸ਼ਰ ਗਰੈਵਿਟੀ ਪ੍ਰਤਿ ਯੋਗਦਾਨ ਨਾ ਪਾਉਂਦਾ, ਜਾਂ {{nowrap|1=mass-energy}} ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਗਰੈਵਿਟੀ ਦੇ ਇੱਕ ਸੋਮੇ ਜਿੰਨੀ ਤਾਕਤ ਨਾ ਰੱਖਦਾ ਹੁੰਦਾ। ਇਸੇਤਰਾਂ, ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਫੀਲਡ ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਗਣਿਤਿਕ ਅਨੁਕੂਲਤਾ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜੇਕਰ ਸਟ੍ਰੈੱਸ ਰਕਮਾਂ ਗਰੈਵਿਟੀ ਦੇ ਇੱਕ ਸੋਮੇ ਵਜੋਂ ਯੋਗਦਾਨ ਨਾ ਪਾਉਂਦੀਆਂ। ਇਹ ਸਭ ਜੋ ਚੰਗਾ ਅਤੇ ਵਧੀਆ ਹੈ, ਪਰ ਕੀ ਕੋਈ ਸਿੱਧੇ ਮਾਤ੍ਰਾਤਮਿਕ ਪ੍ਰਯੋਗਿਤਾਮਿਕ ਜਾਂ ਨਿਰੀਖਣਾਤਮਿਕ ਨਾਪ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਇਹ ਸਾਬਤ ਕਰਦੇ ਹੋਣ ਕਿ ਇਹ ਰਕਮਾਂ ਸਹੀ ਤਾਕਤ ਵਾਲੀ ਗਰੈਵਿਟੀ ਪ੍ਰਤਿ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ? ===== • ਐਕਟਿਵ, ਪੈੱਸਿਵ, ਅਤੇ ਇਨ੍ਰਸ਼ੀਅਲ ਪੁੰਜ ===== ਗਰੈਵਿਟੀ ਦੇ ਇਹਨਾਂ ਹੋਰ ਸੋਮਿਆਂ ਸਬੰਧੀ ਪ੍ਰਯੋਗਿਕ ਗਵਾਹੀਆਂ ਦੀ ਚਰਚਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਸਾਨੂੰ ਪੁੰਜ ਦੀਆਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਸੰਭਵ ਕਿਸਮਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਬੋਂਦੀ ਦੇ ਫਰਕਾਂ ਦੀ ਚਰਚਾ ਕਰਨ ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਹੈ: # ਐਕਟਿਵ ਪੁੰਜ {{nowrap|1=(<math>m_a</math>)}} ਉਹ ਪੁੰਜ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਫੀਲਡ ਦੇ ਸੋਮੇ ਵਜੋਂ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ; # ਪੈੱਸਿਵ ਪੁੰਜ {{nowrap|1=(<math>m_p</math>)}} ਉਹ ਪੁੰਜ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਫੀਲਡ ਪ੍ਰਤਿ ਪ੍ਰਤਿਕ੍ਰਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ; # ਇਨ੍ਰਸ਼ੀਅਲ ਪੁੰਜ {{nowrap|1=(<math>m_i</math>)}} ਉਹ ਪੁੰਜ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਪ੍ਰਵੇਗ ਪ੍ਰਤਿ ਪ੍ਰਤਿਕ੍ਰਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref name=Bondi/> * <math>m_p</math> ਉਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਅਸੀਂ [[#ਮੁਢਲੇ ਕਥਨ|ਮੁਢਲੇ ਕਥਨਾਂ]] ਵਾਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨਤਾ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਅਪਣੀ ਚਰਚਾ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਪੁੰਜ {{nowrap|1=(<math>m_g</math>)}} ਦੇ ਨਾਮਕ ਰਕਮ ਸ਼ਬਦਬੱਧ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਨਿਊਟੋਨੀਅਨ ਥਿਊਰੀ ਵਿੱਚ, * ਕ੍ਰਿਆ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਆ ਵਾਲਾ ਤੀਜਾ ਨਿਯਮ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ <math>m_a</math> ਅਤੇ <math>m_p</math> ਜਰੂਰ ਹੀ ਇੱਕੋ ਹੋਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ। *ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, <math>m_p</math> ਅਤੇ <math>m_i</math> ਦਾ ਬਰਾਬਰ ਹੋਣਾ ਇੱਕ ਅਨੁਭਵ-ਸਿੱਧ ਨਤੀਜਾ ਹੈ। ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਵਿੱਚ, * <math>m_p</math> ਅਤੇ <math>m_i</math> ਦੀ ਸਮਾਨਤਾ [[ਸਮਾਨਤਾ ਸਿਧਾਂਤ]] ਰਾਹੀਂ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। * <math>m_a</math> ਅਤੇ <math>m_p</math> ਦਰਮਿਆਨ ਕੋਈ ਵੀ ਲਾਜ਼ਮੀ ਸਬੰਧ ਦੱਸਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਵੀ ਕ੍ਰਿਆ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਆ ਸਿਧਾਂਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।<ref name=Bondi>{{cite book|last1=Bondi|first1=Hermann|editor1-last=DeWitt|editor1-first=Cecile M.|editor2-last=Rickles|editor2-first=Dean|title=The Role of Gravitation in Physics: Report from the 1957 Chapel Hill Conference|date=1957|publisher=Max Planck Research Library|location=Berlin|isbn=9783869319636|pages=159–162|url=http://www.edition-open-sources.org/sources/5/24/index.html|accessdate=1 July 2017}}</ref> [[#Contents|''ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਪਰਤੋ'']] ===== • ਇੱਕ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਸੋਮੇ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰੈੱਸ਼ਰ ===== [[File:Cavendish and Kreuzer Torsion Balance Diagrams.svg|thumb|330px|ਚਿੱਤਰ 5-9. (A) ਕੈਵੈਂਡਿਸ਼ ਪ੍ਰਯੋਗ (B) ਕ੍ਰੀਊਜ਼ਰ ਪ੍ਰਯੋਗ]] ਕਿਸੇ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਸੋਮੇ (ਯਾਨਿ ਕਿ, ਇਸਦੇ ਕ੍ਰਿਆਸ਼ੀਲ ਪੁੰਜ) ਦੀ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਨਾਪਣ ਲਈ ਕਲਾਸੀਕਲ ਪ੍ਰਯੋਗ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 1797 ਵਿੱਚ [[ਕੈਵੈਂਡਿਸ਼ ਪ੍ਰਯੋਗ|ਹੈਨਰੀ ਕੈਵੈਂਡਿਸ਼]] (ਚਿੱਤਰ.&nbsp;5&#8209;9a) ਰਾਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਦੋ ਛੋਟੀਆਂ ਪਰ ਸੰਘਣੀਆਂ ਗੇਂਦਾਂ ਕਿਸੇ ਬਰੀਕ ਤਾਰ ਉੱਤੇ ਲਟਕਾਈਆਂ ਗਈਆਂ, ਜੋ ਇੱਕ [[ਟੌਰਿਜ਼ਨ ਸੰਤੁਲਨ]] ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਗੇਂਦਾਂ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਦੋ ਵਿਸ਼ਾਲ ਟੈਸਟ ਪੁੰਜਾਂ ਨੂੰ ਲਿਆਉਣਾ ਇੱਕ ਪਛਾਣਯੋਗ [[ਟੌਰਕ]] ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਯੰਤਰਾਂ ਅਤੇ ਟੌਰੀਜ਼ਨ ਤਾਰ ਦੇ ਨਾਪਣਯੋਗ ਸਪ੍ਰਿੰਗ ਸਥਿਰਾਂਕ ਦੇ ਅਯਾਮ ਦਿੱਤੇ ਹੋਣ ਤੇ, ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਸਥਿਰਾਂਕ G ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਟੈਸਟ ਪੁੰਜਾਂ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਸਦਕਾ ਪ੍ਰੈੱਸ਼ਰ ਅਸਰਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨਾ ਉਮੀਦਹੀਣ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਜਾਣਯੋਗ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਪ੍ਰੈੱਸ਼ਰ ਕਿਸੇ ਧਾਤੂ ਦੀ ਗੇਂਦ ਦੀ {{nowrap|1=ਪੁੰਜ-ਊੇਰਜਾ}} ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਫੇਰ ਵੀ, ਐਟੌਮਿਕ ਨਿਊਕਲੀਆਇ ਅੰਦਰਲੇ ਕਸ ਕੇ ਨਪੀੜੇ ਜਾ ਰਹੇ [[ਪ੍ਰੋਟੌਨ|ਪ੍ਰੋਟੌਨਾਂ]] ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਧੱਕਣ ਵਾਲ਼ੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਪ੍ਰੈੱਸ਼ਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ 10²⁸&nbsp;atm ≈ 10³³&nbsp;Pa ≈ 10³³&nbsp;kg·s⁻²m⁻¹ ਦੇ ਦਰਜੇ ਤੱਕ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਨਿਊਕਲੀਅਰ ਪੁੰਜ ਘਣਤਾ ਦਾ ਲੱਗਪਗ 1% ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਤਕਰੀਬਨ 10¹⁸kg/m³ (c² ≈ 9×10¹⁶m²s⁻² ਵਿੱਚ ਫੈਕਟਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਦ) ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref>{{cite book |last1=Crowell |first1=Benjamin |title=General Relativity |date=2000 |publisher=Light and Matter |location=Fullerton, CA |pages=241–258 |url=http://www.lightandmatter.com |accessdate=30 June 2017}}</ref> {{multiple image <!-- Layout --> | total_width = 330 <!-- Header --> <!--image 1--> | image1 = Apollo 11 Lunar Laser Ranging Experiment.jpg | width1 = 2349 | height1 = 2373 <!--image 2--> | image2 = LunarLaserMLRS.gif | width2 = 473 | height2 = 729 <!-- Footer --> | footer_background = | footer_align = <!-- left (default), center, right --> | footer = ਚਿੱਤਰ 5-10. ਲੂਨਰ ਲੇਜ਼ਰ ਰੇਂਜਿੰਗ ਪ੍ਰਯੋਗ (ਖੱਬੇ) ਇਹ [[ਰੈਟ੍ਰੋਰਿਫਲੈਕਟਰ]] ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਉੱਤੇ ਖਗੋਲਯਾਤਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ [[ਅਪੋਲੋ 11]] ਮਿਸ਼ਨ ਉੱਤੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। (ਸੱਜੇ) ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਖਗੋਲਸ਼ਾਤਰੀਆਂ ਨੇ ਅਪੋਲੋ ਖਗੋਲਯਾਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਰਸ਼ੀਅਨ ਲੂਨਰ ਰੋਵਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਛੱਡੇ ਰੈਟ੍ਰੋਰਿਫਲੈਕਟਰਾਂ ਉੱਤੇ ਲੇਜ਼ਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਬਾਊਂਸ ਕੀਤਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਧਰਤੀ-ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀ ਦੂਰੀ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਨਾਲ ਨਾਪਿਆ ਜਾ ਸਕੇ। }} ਜੇਕਰ ਪ੍ਰੈੱਸ਼ਰ ਕਿਸੇ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਸੋਮੇ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕ੍ਰਿਆ ਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲ਼ਾ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਅਨੁਪਾਤ <math>m_a/m_p</math> ਉੱਚੇ ਐਟੌਮਿਕ ਨੰਬਰ Z ਵਾਲੇ ਨਿਊਕਲੀਆਈਆਂ ਵਾਸਤੇ ਘੱਟ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ, ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਸਟੈਟਿਕ ਪ੍ਰੈੱਸ਼ਰ ਉੱਚੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। {{nowrap|1=ਐੱਲ. ਬੀ. ਕ੍ਰੀਊਜ਼ਰ}} (1968) ਨੇ ਟੈਫਲੌਨ (ਚਿੱਤਰ.&nbsp;5&#8209;9b) ਜਿੰਨੀ ਬਾਇਓਐਂਟ ਘਣਤਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਤਰਲਾਂ ਟ੍ਰਾਈਕਲੋਰੋਇਥਲੀਨ ਅਤੇ ਡਾਈਬ੍ਰੋਮੋਈਥੇਨ ਦੇ ਇੱਕ ਮਿਸ਼ਰਣ ਵਿੱਚ ਲਟਕਾਏਇੱਕ ਟੈਫਲੌਨ ਪੁੰਜ ਨੂੰ ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਕੈਵੈਂਡਿਸ਼ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਲੋਰੀਨ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਨੰਬਰ {{nowrap|1=''Z'' = 9}} ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂਕਿ ਬ੍ਰੋਮੀਨ ਦਾ {{nowrap|1=''Z'' = 35}} ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕ੍ਰੀਊਜ਼ਰ ਨੇ ਖੋਜਿਆ ਕਿ ਟੈਫਲੌਨ ਪੁੰਜ ਦਾ ਪੁਨਰਸਥਾਨੀਕਰਨ ਟੌਰਿਜ਼ਨ ਬਾਰ ਦਾ ਕੋਈ ਡਿਫ੍ਰੈਂਸ਼ੀਅਲ ਡਿਫਲੈਕਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ, ਇਸ ਲਈ ਐਕਟਿਵ ਪੁੰਜ ਅਤੇ ਪੈੱਸਿਵ ਪੁੰਜ ਨੂੰ 5×10⁻⁵ ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਤੱਕ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref>{{cite journal |last1=Kreuzer |first1=L. B. |title=Experimental measurement of the equivalence of active and passive gravitational mass |url=https://archive.org/details/sim_physical-review_1968-05-25_169_5/page/n2 |journal=Physical Review |date=1968 |volume=169 |issue=5 |pages=1007–1011|bibcode = 1968PhRv..169.1007K |doi = 10.1103/PhysRev.169.1007 }}</ref> ਭਾਵੇਂ ਕਰੀਊਜ਼ਰ ਨੇ ਮੌਲਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਇਸ ਪ੍ਰਯੋਗ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਐਕਟਿਵ ਪੁੰਜ ਦੇ ਪੈੱਸਿਵ ਪੁੰਜ ਪ੍ਰਤਿ ਅਨੁਪਾਤ ਦੇ ਇੱਕ ਟੈਸਟ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲਿਆ ਸੀ, ਤਾਂ ਵੀ ਕਲਿੱਫੋਰਡ ਵਿੱਲ (1976) ਨੇ ਇਸ ਪ੍ਰਯੋਗ ਨੂੰ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਫੀਲਡਾਂ ਪ੍ਰਤਿ ਸੋਮਿਆਂ ਦੀ ਕਪਲਿੰਗ ਦੇ ਇੱਕ ਬੁਨਿਆਦੀ ਟੈਸਟ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪੁਨਰ-ਵਿਆਖਿਅਤ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite journal|last1=Will|first1=C. M.|title=Active mass in relativistic gravity-Theoretical interpretation of the Kreuzer experiment|journal=The Astrophysical Journal|date=1976|volume=204|pages=224–234|url=http://articles.adsabs.harvard.edu/full/seri/ApJ../0204/1976ApJ...204..224W.html|bibcode=1976ApJ...204..224W|doi=10.1086/154164|access-date=22 ਸਤੰਬਰ 2017|archive-date=28 ਸਤੰਬਰ 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180928123722/http://articles.adsabs.harvard.edu/full/seri/ApJ../0204/1976ApJ...204..224W.html|url-status=dead}}</ref> 1986 ਵਿੱਚ, ਬਾਰਲੈੱਟ ਅਤੇ ਵਾਨ ਬੁਰਾਨ ਨੇ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਕਿ [[ਲੂਨਰ ਲੇਜ਼ਰ ਰੇਂਜਿੰਗ]] ਨੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਅਤੇ ਪੁੰਜ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਦਰਮਿਆਨ ਇੱਕ 2-ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦਾ ਔਫਸੈੱਟ ਪਛਾਣਿਆ (ਡਿਟੈਕਟ ਕੀਤਾ) ਹੈ। ਇਹ Fe (ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀ ਕੋਰ ਅੰਦਰ ਬਹੁਤ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਛੱਡਿਆ ਹੋਇਆ) ਅਤੇ Al (ਇਸਦੀ ਕ੍ਰਸਟ ਅਤੇ ਪਾਪੜੀ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ) ਦੀ ਵਿਸਥਾਰ-ਵੰਡ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਸਮਰੂਪਤਾ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਪ੍ਰੈੱਸ਼ਰ ਨੇ ਪੁੰਜ-ਊਰਜਾ ਦੀ ਤਰਾਂ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਕਰਵੇਚਰ ਪ੍ਰਤਿ ਬਰਾਬਰ ਤੌਰ ਤੇ ਯੋਗਦਾਨ ਨਾ ਪਾਇਆ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਨੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ ਸਦਕਾ ਅਨੁਮਾਨਿਤ ਚੱਕਰਪਥ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਐਕਟਿਵ ਅਤੇ ਪੈੱਸਿਵ ਪੁੰਜ ਦਰਮਿਆਨ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰਾਂ ਦੀਆਂ ਬੇਮੇਲਤਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਹੱਦਾਂ ਨੂੰ 1×10⁻¹² ਤੱਕ ਕਸਣ ਲਈ ਅਪਣੇ ਨਾਪਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ।<ref>{{cite journal |last1=Bartlett |first1=D. F. |last2=Van Buren |first2=Dave |title=Equivalence of active and passive gravitational mass using the moon |journal=Phys. Rev. Lett. |date=1986 |volume=57 |pages=21–24 |doi=10.1103/PhysRevLett.57.21 |url=https://journals.aps.org/prl/abstract/10.1103/PhysRevLett.57.21 |accessdate=1 July 2017|bibcode = 1986PhRvL..57...21B }}</ref> [[#Contents|''ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਪਰਤੋ'']] ===== • ਗ੍ਰੈਵੀਟੋ-ਚੁੰਬਕਤਾ ===== [[Image:Gravity Probe B Confirms the Existence of Gravitomagnetism-en.jpg|330px|thumb|ਚਿੱਤਰ 5-11. ਗ੍ਰੈਵਿਟੀ ਖੋਜ B ਨੇ ਗ੍ਰੈਵਿਟੋ-ਚੁੰਬਕਤਾ ਦੀ ਹੋਂਦ ਸਾਬਤ ਕੀਤੀ ਸੀ]] ਗ੍ਰੈਵਿਟੋ-ਚੁੰਬਕਤਾ ਦੀ ਹੋਂਦ [[ਗਰੈਵਿਟੀ ਪ੍ਰੋਬ B]] {{nowrap|1=(GP-B)}} ਦੁਆਰਾ ਸਾਬਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜੋ ਇੱਕ ਸੈਟੇਲਾਈਟ-ਅਧਾਰਿਤ ਮਿਸ਼ਨ ਸੀ, ਜੋ 20 ਅਪਰੈਲ 2004 ਨੂੰ ਲੌਂਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref> {{cite web |url=http://einstein.stanford.edu/content/faqs/faqs.html#launch |title=Gravity Probe B: FAQ |accessdate=2 July 2017 }}</ref> ਸਪੇਸ-ਉਡਾਨ ਫੇਜ਼ (ਅਵਸਥਾ) <time>2005</time> ਤੱਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਮਿਸ਼ਨ ਦਾ ਮੰਤਵ, [[ਗ੍ਰੈਵਿਟੋ-ਚੁੰਬਕਤਾ]] ਉੱਤੇ ਖਾਸ ਜੋਰ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਧਰਤੀ ਨਜ਼ਦੀਕ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਕਰਵੇਚਰ ਨਾਪਣਾ ਸੀ। ਅਰੰਭਿਕ ਨਤੀਜਿਆ ਨੇ ਤੁਲਨਾਤਮਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ [[ਜੀਓਡੈਟਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵ]] ਨੂੰ ਤਕਰੀਬਨ 1% ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਨਾਲ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਸੀ (ਜੋ ਸਰਲ [[ਸਪੇਸਟਾਈਮ]] [[ਕਰਵੇਚਰ]] ਕਾਰਨ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਡੀ ਸਿੱਟਰ ਪ੍ਰੀਸੈਸ਼ਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ)। ਬਹੁਤ ਛੋਟਾ [[ਫ੍ਰੇਮ-ਡ੍ਰੈਗਿੰਗ]] ਪ੍ਰਭਾਵ (ਜੋ ਗ੍ਰੈਵਿਟੋ-ਚੁੰਬਕਤਾ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ [[ਲੈਂਜ਼-ਥਰਿੰਗ ਪ੍ਰੀਸੈਸ਼ਨ]] ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ), [[ਜਾਇਰੋਸਕੋਪ]]ਾਂ ਵਿੱਚ [[ਵੇਰੀਏਬਲ]] [[ਡ੍ਰਿਫਟ]] ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨਾਉਮੀਦ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ [[ਚਾਰਜ]] ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਨਾਪਣਾ ਕਠਿਨ ਸੀ। ਹੋਰ ਤਾਂ ਹੋਰ, <time datetime="2008-08">ਅਗਸਤ 2008</time> ਤੱਕ, ਫ੍ਰੇਮ ਡ੍ਰੈਗਿੰਗ ਪ੍ਰਭਾਵ ਉਮੀਦ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਨਤੀਜੇ ਦੇ 15% ਅੰਦਰ ਤੱਕ ਸਾਬਤ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ,<ref name = "Gugliotta2009"> {{cite news | last = Gugliotta | first = G. | title = ਸਪੇਸ ਅੰਦਰ ਰਿਲੇਟੀਵਿਥੀ ਦੇ ਇੱਕ ਟੈਸਟ ਵਾਸਤੇ ਜਿੱਦ ਕਰਨੀ ਬੰਦ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ | work = [[ਨਿਊ ਯੌਰਕ ਟਾਈਮਜ਼]] | date = 16 ਫਰਵਰੀ 2009 | url = https://www.nytimes.com/2009/02/17/science/17gravity.html?_r=1 | accessdate =2 July 2017 }}</ref> ਜਦੋਂਕਿ ਜੀਓਡੈਟਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵ 0.5% ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਚੰਗਾ ਸਾਬਤ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ।<ref> {{cite web |author1=Everitt, C.W.F. |author2=Parkinson, B.W. |url=http://einstein.stanford.edu/content/final_report/GPB_Final_NASA_Report-020509-web.pdf |title=Gravity Probe B Science Results—NASA Final Report |format=PDF |date=2009 |accessdate=2 July 2017 }}</ref><ref name=PRL>{{cite journal | author=Everitt | display-authors=etal | date=2011| title=Gravity Probe B: Final Results of a Space Experiment to Test General Relativity| journal=Physical Review Letters| volume = 106 | issue = 22 | page=221101 | doi = 10.1103/PhysRevLett.106.221101 |arxiv =1105.3456 | bibcode=2011PhRvL.106v1101E | pmid=21702590}} </ref> [[LARES (satellite)|LARES]], {{nowrap|1=[[LAGEOS]]-1}} ਅਤੇ {{nowrap|1=LAGEOS-2}} ਸੈਟੇਲਾਈਟਾਂ ਦੀਆਂ ਲੇਜ਼ਰ-ਰੇਂਜਿੰਗ ਜਾਂਚਾਂ-ਪੜਤਾਲਾਂ (ਨਿਰੀਖਣਾਂ) ਸਦਕਾ ਫ੍ਰੇਮ ਡ੍ਰੈਗਿੰਗ ਦੇ ਅਗਲੇ ਨਾਪਾਂ ਨੇ {{nowrap|1=GP-B}} ਨਾਪ ਉੱਤੇ ਸੁਧਾਰ ਲਿਆਂਦਾ, ਜਿਹਨਾਂ ਦੇ ਜਿਮੇਵਾਰ ਨਤੀਜੇ ਇਸਦੀ ਸਿਧਾਂਤਿਕ ਕੀਮਤ ਦੇ 5% ਅੰਦਰ ਤੱਕ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਾਬਤ ਕਰਦੇ ਸਨ,<ref>{{cite journal |last1=Ciufolini |first1=Ignazio |last2=Paolozzi |first2=Antonio Rolf Koenig |last3=Pavlis |first3=Erricos C. |last4=Koenig |first4=Rolf |title=A test of general relativity using the LARES and LAGEOS satellites and a GRACE Earth gravity model |journal=Eur Phys J C Part Fields |date=2016 |volume=76 |issue=3 |page=120 |doi=10.1140/epjc/s10052-016-3961-8|pmc=4946852 |accessdate=|arxiv = 1603.09674 |bibcode = 2016EPJC...76..120C }}</ref> ਭਾਵੇਂ ਇਸ ਨਤੀਜੇ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਉੱਤੇ ਕੁੱਝ ਅਸਹਮਿਤੀ ਰਹੀ ਹੈ।<ref>{{cite journal|last=Iorio|first=L.|title=A comment on "A test of general relativity using the LARES and LAGEOS satellites and a GRACE Earth gravity model. Measurement of Earth's dragging of inertial frames," by I. Ciufolini et al.|journal=The European Physical Journal C|date=February 2017|volume=77|pages=73|doi=10.1140/epjc/s10052-017-4607-1|bibcode = 2017EPJC...77...73I |arxiv = 1701.06474 }}</ref> ਇੱਕ ਹੋਰ ਯਤਨ, ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਵਿੱਚ ਜਾਇਰੋਸਕੋਪਾਂ ਪ੍ਰਯੋਗ, ਇਸ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਨਾਪਣ ਲਈ ਧਰਤੀ ਦੀ ਸਤਹਿ ਤੋਂ 1400&nbsp;m ਥੱਲੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਸਮਕੋਣਾਂ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਤਿੰਨ 6&nbsp;m [[ਰਿੰਗ ਲੇਜ਼ਰ]]ਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite web |last1=Cartlidge |first1=Edwin |title=Underground ring lasers will put general relativity to the test |url=http://physicsworld.com/cws/article/news/2016/jan/20/underground-ring-lasers-will-put-general-relativity-to-the-test |website=physicsworld.com |publisher=Institute of Physics |accessdate=2 July 2017}}</ref><ref>{{cite web|title= Einstein right using the most sensitive Earth rotation sensors ever made |url=https://phys.org/news/2017-05-einstein-sensitive-earth-rotation-sensors.html |website=Phys.org |publisher=Science X network |accessdate=2 July 2017}}</ref> [[#Contents|''ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਪਰਤੋ'']] == ਤਕਨੀਕੀ ਪ੍ਰਸੰਗ == === ਰੀਮਾਨੀਅਨ ਜੀਓਮੈਟ੍ਰੀ === {{main|ਰੀਮਾਨੀਅਨ ਜੀਓਮੈਟ੍ਰੀ}} {{:ਰੀਮਾਨੀਅਨ ਜੀਓਮੈਟ੍ਰੀ|transcludesection=Lede section}} [[#Contents|''ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਪਰਤੋ'']] === ਵਕਰਿਤ ਮੈਨੀਫੋਲਡਾਂ === {{main|ਮੇਨੀਫੋਲਡ|ਲੌਰੰਟਜ਼ ਮੈਨੀਫੋਲਡ|ਡਿਫ੍ਰੈਂਸ਼ੀਏਬਲ ਮੈਨੀਫੋਲਡ}} ਭੌਤਿਕੀ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ, ਇੱਕ [[ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਕੰਟੀਨੁਮ]] ਗਣਿਤਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਇੱਕ ਚਾਰ-ਅਯਾਮੀ, ਸੁਚਾਰੂ, ਜੁੜੇ ਹੋਏ [[ਲੌਰੰਟਜ਼ ਮੈਨੀਫੋਲਡ]] <math>(M,g)</math> ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਸੁਚਾਰੂ [[ਲੌਰੰਟਜ਼ ਮੈਟ੍ਰਿਕ]] <math>g</math> ਦਾ [[ਮੈਟ੍ਰਿਕ ਸਿਗਨੇਚੁਰ|ਸਿਗਨੇਚੁਰ]] <math>(3,1)</math> ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੈਟ੍ਰਿਕ, ''{{vanchor|ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਦੀ ਜੀਓਮੈਟ੍ਰੀ|ਸਪੇਸਟਾਈਮ_ਰੇਖਾਗਣਿਤ}}'' ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਕਣਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਿਰਨਾਂ ਦੇ [[ਜੀਓਡੈਸਿਕ]]ਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮੈਨੀਫੋਲਡ ਉੱਤੇ ਹਰੇਕ ਬਿੰਦੂ (ਘਟਨਾ) ਬਾਰੇ, [[ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ]]ਾਂ ਅੰਦਰ [[ਔਬਜ਼ਰਵਰ]]ਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ [[ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕ ਚਾਰਟ]]ਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਆਮਤੌਰ ਤੇ, ਕਾਰਟੀਜ਼ੀਅਨ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕ <math>(x, y, z, t)</math> ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੋਰ ਤਾਂ ਹੋਰ, ਸਰਲਤਾ ਲਈ, ਨਾਪ ਦੀਆਂ [[ਇਕਾਈ]]ਆਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਚੁਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ [[ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ]] <math>c</math> = 1 ਬਰਾਬਰ ਰਹੇ।<ref name="Pfaffle">{{cite book|last1=Bär|first1=Christian|last2=Fredenhagen|first2=Klaus|title=Quantum Field Theory on Curved Spacetimes: Concepts and Mathematical Foundations|date=2009|publisher=Springer|location=Dordrecht|isbn=9783642027796|pages=39–58|url=https://www.springer.com/cda/content/document/cda_downloaddocument/9783642027796-c1.pdf?SGWID=0-0-45-800045-p173910618|accessdate=14 April 2017|archiveurl=https://www.webcitation.org/6phJmiTfc?url=http://www.springer.com/cda/content/document/cda_downloaddocument/9783642027796-c1.pdf?SGWID=0-0-45-800045-p173910618|archivedate=13 ਅਪ੍ਰੈਲ 2017|chapter=Lorentzian Manifolds|dead-url=no}}</ref> ਕਿਸੇ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ (ਔਬਜ਼ਰਵਰ) ਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕ ਚਾਰਟਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਕੋਈ ਵੀ ਅਜਿਹਾ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਕਿਸੇ ਘਟਨਾ <math>p</math> ਨੂੰ ਦਰਸਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। <math>p</math> ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕ ਚਾਰਟ ਰਾਹੀਂ ਇੱਕ ਹੋਰ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ ਨੂੰ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। (ਹਰੇਕ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ) ਦੋ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਇੱਕੋ ਘਟਨਾ <math>p</math> ਨੂੰ ਦਰਸਾ ਸਕਦੇ ਹਨ ਪਰ ਵਖਰੀਆਂ ਵਿਆਖਿਆਵਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref name="Pfaffle"/> ਆਮਤੌਰ ਤੇ, ਕਿਸੇ ਮੈਨੀਫੋਲਡ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਨ ਲਈ ਕਈ ਓਵਰਲੈਪ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕ (ਕੋਆਰਡੀਨੇਟ) ਚਾਰਟਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਦੋ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕ ਚਾਰਟਾਂ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਹੋਣ ਤੇ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿੱਚ <math>p</math> ਹੋਵੇ (ਜੋ ਕਿਸੇ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ) ਅਤੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਜੋ <math>q</math> ਰੱਖਦਾ ਹੈ (ਜੋ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।), ਚਾਰਟਾਂ ਦੀ ਕਾਟ ([[ਇੰਟਰਸੈਕਸ਼ਨ]]) ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਦਾ ਉਹ ਖੇਤਰ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੋਵੇਂ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਭੌਤਿਕੀ ਮਾਤ੍ਰਾਵਾਂ ਨਾਪ ਸਕਦੇ ਹੋਣ ਅਤੇ ਇਸਤਰਾਂ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋਣ। ਨਾਪਾਂ ਦੇ ਦੋ ਸੈੱਟਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਸਬੰਧ ਇਸ ਕਾਟ-ਬਿੰਦੂ ਉੱਤੇਇੱਕ [[ਗੈਰ-ਸਿੰਗੁਲਰ]] ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਨ ਰਾਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਸਥਾਨਿਕ ਔਬਜ਼ਰਵਰਾਂ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕ ਚਾਰਟਾਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਜੋ ਅਪਣੇ ਆਸਪਾਸ ਵਿੱਚ ਨਾਪ ਲੈ ਸਕਦੇ ਹੋਣ ਚੰਗੀ ਭੌਤਿਕੀ ਸਮਝ ਵੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਵੇਂ ਹੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਭੌਤਿਕੀ ਆਂਕੜੇ ਨੂੰ ਸਥਾਨਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="Pfaffle"/> ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਦੋ ਔਬਜ਼ਰਵਰ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਦੂਜਾ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਜੂਪੀਟਰ ਵੱਲ ਕਿਸੇ ਤੇਜ਼ ਗਤੀ ਵਾਲੇ ਰਾਕੇਟ ਉੱਤੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੂਪੀਟਰ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਧੁਮਕੇਤੂ ਦੇ ਕ੍ਰੈਸ਼ ਹੋਣ ਨੂੰ ਦੇਖ ਸਕਦੇ ਹਨ (ਇਹ ਘਟਨਾ <math>p</math> ਹੈ)। ਆਮਤੌਰ ਤੇ, ਇਹ ਇਸ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੇ ਇੰਨਬੁੰਨ ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਟਾਈਮਿੰਗ ਬਾਬਤ ਅਸਹਿਮਤ ਰਹਿਣਗੇ, ਯਾਨਿ ਕਿ, ਉਹਨਾਂ ਕੋਲ ਵੱਖਰੇ 4-ਟੁਪਲ <math>(x, y, z, t)</math> ਹੋਣਗੇ (ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਵੱਖਰੇ “ਕੋ-ਆਰਡੀਨੇਟ ਸਿਸਟਮ” ਵਰਤ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।) ਭਾਵੇਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ [[ਕਾਇਨਾਮੈਟਿਕਸ]] ਵਿਆਖਿਆ ਵੱਖਰੀ ਹੋਵੇਗੀ, ਫੇਰ ਵੀ [[ਡਾਇਨਾਮਿਕਲ]] (ਭੌਤਿਕੀ) ਨਿਯਮ, ਜਿਵੇਂ ਮੋਮੈਂਟਮ ਸੁਰੱਖਿਅਤਾ ਅਤੇ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਨਿਯਮ, ਅਜੇ ਵੀ ਲਾਗੂ ਖੜਨਗੇ। ਦਰਅਸਲ, ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਥਿਊਰੀ ਇਸ ਸਮਝ ਮੁਤਾਬਿਕ ਇਸਤੋਂ ਹੋਰ ਜਿਆਦਾ ਮੰਗਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਇਹਨਾਂ (ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਭੌਤਿਕੀ) ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਾਰੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕ ਸਿਸਟਮਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਰੂਪ ਲੈਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਵਿੱਚ [[ਟੈਂਸਰ]]ਾਂ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਹਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਾਰੀਆਂ ਮਾਤ੍ਰਾਵਾਂ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। [[ਜੀਓਡੈਸਿਕ]]ਾਂ ਨੂੰ [[ਟਾਈਮ-ਲਾਈਕ]], [[ਨੱਲ]], ਜਾਂ [[ਸਪੇਸ-ਲਾਈਕ]] ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੇਕਰ ਜੀਓਡੈਸਿਕ ਦੇ ਕਿਸੇ ਬੁੰਦੂ ਪ੍ਰਤਿ ਸਪਰਸ਼ ਵੈਕਟਰ ਇਸ ਫਿਤਰਤ ਦਾ ਹੋਵੇ। ਕਣਾਂ ਦੇ ਰਸਤੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਿਰਨਾਂ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅੰਦਰ, ਕ੍ਰਮਵਾਰ, ਟਾਈਮ-ਲਾਈਕ ਅਤੇ ਨੱਲ (ਲਾਈਟ-ਲਾਈਕ) ਜੀਓਡੈਸਿਕਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref name="Pfaffle"/> [[#Contents|''ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਪਰਤੋ'']] === 3+1 ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਾਧਿਕਾਰਾਂ ਵਾਲਾ ਕਿਰਦਾਰ === {{main|ਐਂਥ੍ਰੌਪਿਕ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ}} {{:ਐਂਥ੍ਰੌਪਿਕ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ|transcludesection=3+1 ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਾਧਿਕਾਰਾਂ ਵਾਲਾ ਕਿਰਦਾਰ}} [[#Contents|''ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਪਰਤੋ'']] == ਹਿੱਸਾ ਸਾਰਾਂਸ਼ == === ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਸਾਰਾਂਸ਼ === {{anchor|ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਸਾਰਾਂਸ਼}} [[#ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ|{{big|'''^ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ'''}} (ਮੁੱਖ ਸਫ਼ੇ ਦੇ ਪਰਤਣ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ)]] * [[ਕਲਾਸੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਅੰਦਰ, [[ਸਪੇਸ]] ਤੋਂ [[ਸਮਾਂ]] ਵੱਖਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। [[ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਅੰਦਰ, ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਸਪੇਸ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਫਿਊਜ਼ ਹੋ ਕੇ ਕਿਸੇ ਸਿੰਗਲ 4-ਅਯਾਮੀ ਮੈਨੀਫੋਲਡ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿਸਨੂੰ [[ਸਪੇਸਟਾਈਮ]] ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। * ਤਕਨੀਕੀ ਸ਼ਬਦ [[ਮੈਨੀਫੋਲਡ]] ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਵੱਡੀ ਸਪੀਡ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਕਿ ਸਧਾਰਨ ਸਪੀਡਾਂ ਉੱਤੇ, ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਬਚਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇਨਸਾਨ ਨਿਰੀਖਣ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋਣਗੇ ਜੋ ਧਿਆਨਯੋਗ ਤੌਰ ਤੇ ਉਸ ਚੀਜ਼ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਉਹ ਨਿਰੀਖਣ ਕਰ ਸਕਦੇ ਜੇਕਰ ਸੰਸਾਰ ਨੇ [[ਕੌਮਨ ਸੈਂਸ]] ਦਾ ਰੇਖਾਗਣਿਤ ਅਪਣਾਇਆ ਹੁੰਦਾ। * ਚੀਜ਼ਾਂ ਜੋ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅੰਦਰ ਵਾਪਰਦੀਆਂ ਹਨ [[ਘਟਨਾ]]ਵਾਂ ਪੁਕਾਰੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਘਟਨਾਵਾਂ ਨਮੂਨਾਬੱਧ, ਚਾਰ-ਅਯਾਮੀ ਬਿੰਦੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਗਤੀ ਅਧੀਨ ਕੋਈ ਘਟਨਾ ਵਰਗੀ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।</small> * ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅੰਦਰ ਕਿਸੇ ਕਣ ਦਾ ਰਸਤਾ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਟ੍ਰੇਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਕਣ ਦੀ [[ਸੰਸਾਰ ਰੇਖਾ]] ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। * [[ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਅੰਦਰ, ਕਿਸੇ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਨਿਰੀਖਤ ਕਰਨ ਜਾਂ [[ਨਾਪ]]ਣ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਇਸਦੀ [[ਪੁਜੀਸ਼ਨ]] ਅਤੇ [[ਟਾਈਮ]] ਨੂੰ ਮੇਲ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਕਲੌਕਾਂ ਦੇ ਕਿਸੇ ਪਰਿਕਲਪਿਤ ਅਨੰਤ ਜਾਲ-ਢਾਂਚੇ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸੁਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨਾ। ਕਿਸੇ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਨਿਰੀਖਤ ਕਰਨਾ ਕਿਸੇ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। {{anchor|ਇਤਿਹਾਸ ਸਾਰਾਂਸ਼}} [[#ਇਤਿਹਾਸ|{{big|'''^ਇਤਿਹਾਸ'''}} (ਮੁੱਖ ਸਫ਼ੇ ਦੇ ਪਰਤਣ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ)]] * ਮੱਧ-1800ਵੇਂ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਲਈ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਤਰੰਗੀ ਸੁਭਾਓ ਦਾ ਭਾਵ ਸੀ ਕਿ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਮਾਧਿਅਮ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਰੰਗਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਲਿਊਮਨੀਫੇਰੁਸ ਏਇਥਰ ਨਾਮਕ ਪਰਿਕਲਪਿਤ ਮਾਧਿਅਮ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਪਤਾ ਲਗਾਉਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀ ਰਿਸਰਚ ਹੋਈ ਸੀ। ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਨੇ ਆਪਾਵਿਰੋਧੀ ਨਤੀਜੇ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਏ। ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਸਟੈੱਲਰ ਅਬੈਰੇਸ਼ਨ ਤੋਂ ਭਾਵ ਸੀ। ਪਦਾਰਥ ਅਤੇ ਏਇਥਰ ਦਰਮਿਆਨ ਕੋਈ ਕਪਲਿੰਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਜਦੋਂਕਿ ਮਾਈਕਲਸਨ-ਮੋਰਲੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਨੇ ਪਦਾਰਥ ਅਤੇ ਏਇਥਰ ਦਰਮਿਆਨ ਸੰਪੂਰਨ ਕਪਲਿੰਗ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਸੀ। * ਫਿਟਜ਼ਗੇਰਾਲਡ ਅਤੇ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਨੇ ਸੁਤੰਤਰ ਤੌਰ ਤੇ ਲੰਬਾਈ ਸੁੰਗੜਨ ਵਾਲੀ ਪਰਿਕਲਪਨਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਜੋ ਇੱਕ ਆਸ਼ਾਹੀਣ ਗੈਰ-ਜਰੂਰੀ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਸੀ ਕਿ ਪਦਾਰਥਕ ਕਣ, ਜਦੋਂ ਏਇਥਰ ਰਾਹੀਂ ਯਾਤਰਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਵਾਲ਼ੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਉਹ ਭੌਤਿਕੀ ਤੌਰ ਤੇ ਦਬਾਓ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੇ ਹਨ। * ਹੈਨਰੀ ਪੋਆਇਨਕੇਅਰ ਨੇ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਦੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨਾਲ਼ੋਂ ਇਸ ਗੱਲ ਤੇ ਪਹੁੰਚਣ ਵਿੱਚ ਜਿਆਦਾ ਨਜ਼ਦੀਕ ਆਉਣਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦੀ ਸਪੈਸ਼ਲ ਥਿਊਰੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। * "ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦੀ ਥਿਊਰੀ ... 1905 ਵਿੱਚ ਖੋਜਣ ਲਈ ਪੱਕ (ਯੋਗ ਹੋ) ਚੁੱਕੀ ਸੀ।" * [[ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਦੀ [[ਆਈਨਸਟਾਈਨ]] ਦੀ [[ਥਿਊਰੀ]] (1905), ਜੋ [[ਕਾਇਨਾਮੈਟਿਕਸ]] ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਸੀ ਅਤੇ ਨਾਪ ਦੇ ਅਰਥ ਦੀ ਇੱਕ ਸਾਵਧਾਨੀਪੂਰਵਕ ਜਾਂਚ ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਸੀ, ਪ੍ਰਕਾਸ ਦੇ ਨਾਪਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਪ੍ਰਯੋਗਿਕ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਸਮਝਾਉਣ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਥਿਊਰੀ ਸੀ। ਇਸਨੇ ਨਾ ਕੇਵਲ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਦੀ ਇੱਕ ਥਿਊਰੀ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤੀ, ਸਗੋਂ [[ਸਪੇਸ]] ਅਤੇ [[ਟਾਈਮ]] ਦੀ ਫਿਤਰਤ ਦੀ ਇੱਕ ਬੁਨਿਆਦੀ ਪੁਨਰ-ਧਾਰਨਾ ਵੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ। * ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਦੁਆਰਾ ਖੋਖਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਤੇ, ਹਰਮਨ ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਨੇ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦੀ ਅਪਣੀ ਖੁਦ ਦੀ ਮੌਲਿਕ ਵਿਆਖਿਆ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨ ਉੱਤੇ ਕਈ ਸਾਲ ਬਿਤਾਏ। 1907 ਅਤੇ 1908 ਦਰਮਿਆਨ, ਉਸਨੇ ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦੀ ਅਪਣੀ ਮੌਲਿਕ ਜੀਓਮੈਟਰੀ (ਰੇਖਾਗਣਿਤ) ਵਿਆਖਿਆ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ, ਜਿਸਨੇ ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਸਪੇਸ ਜਾਂ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਣੇ ਜਾਣ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਣਾ ਸੀ। [[#Contents|''ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਪਰਤੋ'']] === ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਅੰਦਰ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਸਾਰਾਂਸ਼ === {{anchor|ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅਰਸਾ ਸਾਰਾਂਸ਼}} [[#ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅਰਸਾ|{{big|'''^ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅਰਸਾ'''}} (ਮੁੱਖ ਸਫ਼ੇ ਦੇ ਪਰਤਣ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ)]] * ਸਮਾਂ ਅਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਲੰਬਾਈ ਅਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ [[ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ]] ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਪੇਖਿਕ ਗਤੀ ਅੰਦਰਲੇ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਦੂਰੀ ਜਾਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਸਮੇਂ ਉੱਤੇ ਅਸਹਿਮਤ ਰਹਿਣਗੇ। * ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਗਤੀ ਅੰਦਰਲੇ ਔਬਜ਼ਰਵਰ [[ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅਰਸਾ]] ਕਹੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ [[ਡਿਸਟੈਂਸ]] ਅਤੇ [[ਟਾਈਮ]] ਦੇ ਇੱਕ ਵਿਸੇਸ਼ ਮੇਲ ਦੇ ਨਾਪ ਉੱਤੇ ਸਹਿਮਤ ਰਹਿਣਗੇ। * ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅਰਸੇ ਪੌਜ਼ਟਿਵ, ਨੈਗਟਿਵ ਜਾਂ [[ਸਿਫਰ]] ([[ਜ਼ੀਰੋ]]) ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ ਨਾਲ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਕਣ ਸਿਫਰ ([[0]]) [[ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅਰਸਾ]] ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬੁੱਢੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। * ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਚਿੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਸਿਰਫ ਕਿਸੇ ਸਿੰਗਲ ਸਪੇਸ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਸਿੰਗਲ ਸਮਾਂ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕ ਨਾਲ ਵਾਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਮਾਂ-ਧੁਰਾ <math>c</math> ਨਾਲ ਪੈਮਾਨਾਬੱਧ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਸਪੇਸ ਅਤੇ ਸਮਾਂ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕਾਂ (ਕੋਆਰਡੀਨੇਟਾਂ) ਦੀਆਂ ਯੂਨਿਟਾਂ (ਮੀਟਰਾਂ ਵਿੱਚ) ਇੱਕੋ ਜਿਹੀਆਂ ਰਹਿਣ। {{anchor|ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮਾਂ ਸਾਰਾਂਸ਼}} [[#ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮਾਂ|{{big|'''^ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮਾਂ'''}} (ਮੁੱਖ ਸਫ਼ੇ ਦੇ ਪਰਤਣ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ)]] * ਸਾਪੇਖਿਕ ਗਤੀ ਅੰਦਰ ਦੋ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣਾਂ ਨੂੰ ਸਰਲ ਕਰਨ ਲਈ, ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮਾਂ ਦੇ ਗੈਲੀਲੀਅਨ (ਯਾਨਿ ਕਿ, ਪ੍ਰੰਪਰਿਕ 3-ਸਪੇਸ) ਚਿੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਅਜਿਹੇ ਰੇਖਾਬੱਧ ਕਿਤੇ ਗਏ ਧੁਰਿਆਂ ਵਾਲ਼ੀ ਕਿਸੇ ਮਿਆਰੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਸੈੱਟ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਹਨਾਂ ਦੇ ਮੂਲ ਬਿੰਦੂ ''t&nbsp;=&nbsp;0'' ਸਮੇਂ ਇੱਕੋ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। * ਮਿਆਰੀ ਬਣਤਰ ਅੰਦਰ ਕੋਈ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਚਿੱਤਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਸਿਰਫ ਇੱਕੋ ਸਿੰਗਲ ਸਪੇਸ ਅਤੇ ਇੱਕੋ ਸਮਾਂ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕਾਂ (ਕੋਆਰਡੀਨੇਟਾਂ) ਨਾਲ ਵਾਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੈਰ-ਪ੍ਰਾਈਮ ਕੀਤੀ ਗਈ ਫ੍ਰੇਮ [[ਔਰਥੋਗਨਲ]] ''x'' ਅਤੇ ''ct'' ਧੁਰੇ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਈਮ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਫ੍ਰੇਮ ਗੈਰ-ਪ੍ਰਾਈਮ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਧੁਰਿਆਂ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸਾਂਝਾ ਮੂਲ-ਬਿੰਦੂ ਸ਼ੇਅਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਸਦੇ ''x{{'}}'' ਅਤੇ ''ct{{'}}'' ਧੁਰੇ, ''x'' ਅਤੇ ''ct'' ਧੁਰਿਆਂ ਤੋਂ ਬਰਾਬਰ ਅਤੇ ਉਲਟ ਕੋਣਾਂ ਰਾਹੀਂ ਟੇਢੇ ਹੋ ਜਾਣਗੇ। * ਭਾਵੇਂ ਗੈਰ-ਪ੍ਰਾਈਮ ਕੀਤੀ ਗਈ ਫ੍ਰੇਮ ਦੇ ਧੁਰੇ [[ਔਰਥੋਗਨਲ]] ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਈਮ ਕੀਤੀ ਗਈ ਫ੍ਰੇਮ ਦੇ ਧੁਰੇ ਟੇਢੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਵੀ ਫ੍ਰੇਮਾਂ ਵਾਸਤਵਿਕ ਵਿੱਚ, ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਸਮਰੂਪਤਾ ਦਾ ਕਾਰਣ ਨਾ ਰੋਕੀ ਜਾ ਸਕਣ ਵਾਲੀ ਮੈਪਿੰਗ ਡਿਸਟੋਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਓਸ ਡਿਸਟੋਰਸ਼ਨ ਦੀ ਮੈਪਿੰਗ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਅਜੀਬ ਨਹੀਂ ਸਮਝੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ, ਜੋ, ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਉਦੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਪੱਧਰੇ ਨਕਸ਼ੇ ਉੱਪਰ ਕਿਸੇ ਗੋਲ ਧਰਤੀ ਦੀ ਮੈਪਿੰਗ ਕਰਨੀ ਹੋਵੇ। {{anchor|ਲਾਈਟ ਕੋਨ ਸਾਰਾਂਸ਼}} [[#ਲਾਈਟ ਕੋਨ|{{big|'''^ਲਾਈਟ ਕੋਨ'''}} (ਮੁੱਖ ਸਫ਼ੇ ਦੇ ਪਰਤਣ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ)]] * ਕਿਸੇ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਚਿੱਤਰ ਉੱਤੇ, ਦੋ 45° ਤਿਰਛੀਆਂ ਰੇਖਾਵਾਂ ਜੋ ਮੂਲ ਬਿੰਦੂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹੋਣ, ਮੂਲ ਬਿੰਦੂ ਵੱਲ ਅਤੇ ਮੂਲ ਬਿੰਦੂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਸੰਕੇਤਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਫਾਲਤੂ ਸਪੇਸ ਦਿਸ਼ਾ ਵਾਲੇ ਕਿਸੇ ਚਿੱਤਰ ਅੰਦਰ, ਤਿਰਛੀਆਂ ਰੇਖਾਵਾਂ ਇੱਕ [[ਲਾਈਟ ਕੋਨ]] ਰਚਦੀਆਂ ਹਨ। * ਲਾਈਟ ਕੋਨ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਨੂੰ ਇੱਕ [[ਟਾਈਮਲਾਈਕ]] ਭਵਿੱਖ (ਸਪੇਸ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਸਮੇਂ ਰਾਹੀਂ ਮੂਲ ਬਿੰਦੂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਕੀਤੇ ਹੋਏ), ਇੱਕ ਟਾਈਮਲਾਈਕ ਭੂਤਕਾਲ, ਅਤੇ ਇੱਕ “ਬਾਕੀ ਕਿਤੇ ਵੀ ਵਾਲੇ” ਖੇਤਰ (ਮੂਲ ਬਿੰਦੂ ਤੋਂ ਇੱਕ ਸਪੇਸਲਾਈਕ ਅਰਸੇ ਦੁਆਰਾ ਸਮੇਂ ਨਾਲ਼ੋਂ ਜਿਆਦਾ ਸਪੇਸ ਰਾਹੀਂ ਅਲੱਗ ਕੀਤੇ ਹੋਏ) ਵਿੱਚ ਵਿਭਾਜਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। * ਭਵਿੱਖ ਅਤੇ ਭੂਤਕਾਲ ਲਾਈਟ ਕੋਨਾਂ ਅੰਦਰਲੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਮੂਲ ਬਿੰਦੂ ਨਾਲ ਕਾਰਣਾਤਮਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਸਬੰਧਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਬਾਕੀ ਕੀਤੇ ਵੀ ਵਅਲੇ ਖੇਤਰ ਅੰਦਰਲੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ, ਮੂਲ ਬਿੰਦੂ ਨਾਲ ਕੋਈ ਕਾਰਣਾਤਮਿਕ ਰਿਸ਼ਤਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੀਆਂ। {{anchor|ਤਤਕਾਲੀਨਤਾ ਦੀ ਸਾਪੇਖਿਤਾ ਸਾਰਾਂਸ਼}} [[#ਤਤਕਾਲੀਨਤਾ ਦੀ ਸਾਪੇਖਿਤਾ|{{big|'''^ ਤਤਕਾਲੀਨਤਾ ਦੀ ਸਾਪੇਖਿਤਾ'''}} (ਮੁੱਖ ਸਫ਼ੇ ਦੇ ਪਰਤਣ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ)]] * ਜੇਕਰ ਦੋ ਘਟਨਾਵਾਂ ਟਾਈਮਲਾਈਕ ਵੱਖਰੀਆਂ ਹੋਣ (ਕਾਰਣਾਤਮਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਸਬੰਧਤ), ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਔਬਜ਼ਰਵਰਾਂ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਪਹਿਲਾਂ-ਬਾਦ ਵਾਲਾ ਕ੍ਰਮ ਸਥਿਰ (ਫਿਕਸ) ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। * ਜੇਕਰ ਦੋ ਘਟਨਾਵਾਂ ਸਪੇਸ-ਲਾਈਕ ਵੱਖਰੀਆਂ ਹੋਣ (ਗੈਰ-ਕਾਰਣਾਤਮਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਸਬੰਧਤ), ਤਾਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਸਾਪੇਖਿਕ ਗਤੀਆਂ ਵਾਲੇ ਵੱਖਰੇ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਇਸ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਉਲਟ ਫੈਸਲੇ ਰੱਖਣਗੇ ਕਿ ਕਿਹੜੀ ਘਟਨਾ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਪਰੀ ਤੇ ਕਿਹੜੀ ਬਾਦ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰਦੀ ਹੈ। * ਤਤਕਾਲੀਨ ਘਟਨਾਵਾਂ ਲਾਜ਼ਮੀ ਤੌਰ ਤੇ ਸਪੇਸਲਾਈਕ ਵੱਖਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। * ਦੋ ਤਤਕਾਲੀਨ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅਰਸਾ [[ਪ੍ਰੌਪਰ ਡਿਸਟੈਂਸ]] ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਸੰਸਾਰ ਰੇਖਾ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਨਾਪਿਆ ਗਿਆ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅਰਸਾ [[ਪ੍ਰੌਪਰ ਟਾਈਮ]] ਦਿੰਦਾ ਹੈ। {{anchor|ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ ਹਾਇਪ੍ਰਬੋਲਾ ਸਾਰਾਂਸ਼}} [[#ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ ਹਾਇਪ੍ਰਬੋਲਾ|{{big|'''^ ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ ਹਾਇਪ੍ਰਬੋਲਾ'''}} (ਮੁੱਖ ਸਫ਼ੇ ਦੇ ਪਰਤਣ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ)]] * ਕਿਸੇ ਸਤਹਿ ਅੰਦਰ, ਮੂਲ ਬਿੰਦੂ ਤੋਂ ਇੱਕਸਮਾਨ ਦੂਰੀ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਬਿੰਦੂਆਂ ਦਾ ਸੈੱਟ (ਸਮੂਹ) ਇੱਕ [[ਚੱਕਰ]] ਰਚਦਾ ਹੈ। * ਕਿਸੇ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਚਿੱਤਰ ਅੰਦਰ, ਮੂਲ ਬਿੰਦੂ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਫਿਕਸ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅਰਸੇ ਉੱਤੇ ਬਿੰਦੂਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸੈੱਟ, ਇੱਕ [[ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ]] ਹਾਇਪ੍ਰਬੋਲਾ ਰਚਦਾ ਹੈ। * ਮੂਲ ਬਿੰਦੂ ਤੋਂ ਸਥਿਰ ਸਪੇਸਲਾਈਕ ਅਤੇ ਸਥਿਰ ਟਾਈਮਲਾਈਕ ਅਰਸਿਆਂ ਉੱਤੇ ਬਿੰਦੂਆਂ ਦਾ [[ਲੋਕੀਆਇ]], ਟਾਈਮਲਾਈਕ ਅਤੇ ਸਪੇਸਲਾਈਕ ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ ਹਾਇਪ੍ਰਬੋਲੇ ਰਚਦਾ ਹੈ। {{anchor|ਸਮਾਂ ਦੇਰੀ ਅਤੇ ਲੰਬਾਈ ਸੁੰਗੜਨਾ ਸਾਰਾਂਸ਼}} [[#ਸਮਾਂ ਦੇਰੀ ਅਤੇ ਲੰਬਾਈ ਸੁੰਗੜਨਾ|{{big|'''^ ਸਮਾਂ ਦੇਰੀ ਅਤੇ ਲੰਬਾਈ ਸੁੰਗੜਨਾ'''}} (ਮੁੱਖ ਸਫ਼ੇ ਦੇ ਪਰਤਣ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ)]] * ਜੇਕਰ ਫ੍ਰੇਮ S', ਫ੍ਰੇਮ S ਪ੍ਰਤਿ ਸਾਪੇਖਿਕ ਗਤੀ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਸਦਾ ''ct{{'}}'' ਧੁਰਾ ''ct'' ਦੇ ਸੰਦ੍ਰਭ ਵਿੱਚ ਟੇਢਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। * ਇਸ ਟੇਢੇਪਣ ਦੇ ਕਾਰਨ, ''ct{{'}}'' ਧੁਰੇ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼-ਸਕਿੰਟ ''ct'' ਧੁਰੇ ਉੱਤੇ ਵਾਲ਼ੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਕਿੰਟ ਨਾਲ਼ੋਂ ਵੱਡਾ ਮੈਪ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇਤਰਾਂ , ''ct'' ਧੁਰੇ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼-ਸਕਿੰਟ ''ct{{'}}'' ਧੁਰੇ ਉੱਤੇ ਵਾਲ਼ੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਕਿੰਟ ਨਾਲ਼ੋਂ ਵੱਡਾ ਮੈਪ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਰੇਕ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਦੂਜੇ ਦੇ ਕਲੌਕ ਨੂੰ ਧੀਮਾ ਚਲਦਾ ਨਾਪਦਾ ਹੈ। * ''x{{'}}'' ਧੁਰੇ ਪ੍ਰਤਿ ਸਮਾਂਤਰ ਰੇਖਾਬੱਧ ਲੰਬਾਈ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਲਾਈਟ-ਸਕਿੰਟ ਦੀ ਕੋਈ ਰੌਡ ਦੀ ਸੰਸਾਰ-ਸ਼ੀਟ ''x'' ਧੁਰੇ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਲਾਈਟ-ਸਕਿੰਟ ਨਾਲ਼ੋਂ ਘੱਟ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇਤਰਾਂ, ''x'' ਧੁਰੇ ਪ੍ਰਤਿ ਸਮਾਂਤਰ ਰੇਖਾਬੱਧ ਲੰਬਾਈ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਲਾਈਟ-ਸਕਿੰਟ ਦੀ ਕੋਈ ਰੌਡ ਦੀ ਸੰਸਾਰ-ਸ਼ੀਟ ''x{{'}}'' ਧੁਰੇ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਲਾਈਟ-ਸਕਿੰਟ ਨਾਲ਼ੋਂ ਘੱਟ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹਰੇਕ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਦੂਜੇ ਦੇ ਪੈਮਾਨਿਆਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਹੋਏ ਵੇ ਨਾਪਦਾ ਹੈ। {{anchor|ਪਰਸਪਰ ਸਮਾਂ ਦੇਰੀ ਅਤੇ ਟਵਿਨ ਪਹੇਲੀ ਸਾਰਾਂਸ਼}} [[#ਪਰਸਪਰ ਸਮਾਂ ਦੇਰੀ ਅਤੇ ਟਵਿਨ ਪਹੇਲੀ|{{big|'''^ ਪਰਸਪਰ ਸਮਾਂ ਦੇਰੀ ਅਤੇ ਟਵਿਨ ਪਹੇਲੀ ਸਾਰਾਂਸ਼'''}} (ਮੁੱਖ ਸਫ਼ੇ ਦੇ ਪਰਤਣ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ)]] {{anchor|ਪਰਸਪਰ ਸਮਾਂ ਦੇਰੀ ਸਾਰਾਂਸ਼}} [[#ਪਰਸਪਰ ਸਮਾਂ ਦੇਰੀ|'''^ ਪਰਸਪਰ ਸਮਾਂ ਦੇਰੀ''' (ਮੁੱਖ ਸਫ਼ੇ ਦੇ ਪਰਤਣ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ)]] * ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਿਖਿਆਰਥੀਆਂ ਲਈ, ਪਰਸਪਰ ਸਮਾਂ ਦੇਰੀ ਸਵੈ-ਵਿਰੋਧੀ ਦਿਸਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਦੋ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਜੋ ਸਾਪੇਖਿਕ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਕਲੌਕ ਨੂੰ ਹੋਰ ਜਿਆਦਾ ਧੀਮਾ ਚਲਦਾ ਨਾਪਣਗੇ। * ਸਮਾਂ ਕਿਵੇਂ ਨਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਉੱਤੇ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਕੀਤੀਆਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਭੇਤ ਖੋਲਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਦੋ ਔਬਜ਼ਰਵਰਾਂ ਦੇ ਨਾਪਾਂ ਦਾ ਉਲਟ ਤੌਰ ਤੇ ਅਨੁਕੂਲ ਹੋਣਾ ਜਨਮਜਾਤ ਤੌਰ ਤੇ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੋਣਾ ਜਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। * B ਦੇ ਕਲੌਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਕਲੌਕ ਦੀ ਟਿੱਕ ਟਿੱਕ ਦੀ ਦਰ ਨਾਪਣ ਲਈ, ਔਬਜ਼ਰਵਰ&nbsp;A ਨੂੰ ਜਰੂਰ ਹੀ ਅਪਣੇ ਦੋ ਕਲੌਕ ਵਰਤਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਉਹ ਸਮਾਂ ਦਰਜ ਕਰ ਸਕੇ ਜਿੱਥੇ B ਦੇ ਕਲੌਕ ਨੇ ਪਹਿਲਾ ਟਿੱਕ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ B ਦੇ ਕਲੌਕ ਨੇ ਦੂਜਾ ਟਿੱਕ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਜੋ ਕੁੱਲ ਤਿੰਨ ਕਲੌਕ ਨਾਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋਣ। ਇਸਦੇ ਉਲਟ, ਔਬਜ਼ਰਵਰ B, ਔਬਜ਼ਰਵਰ A ਦੇ ਕਲੌਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਦੀ ਟਿੱਕ ਟਿੱਕ ਦੀ ਦਰ ਨਾਪਣ ਲਈ ਤਿੰਨ ਕਲੌਕ ਵਰਤਦਾ ਹੈ। A&nbsp;ਅਤੇ&nbsp;B ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਕਲੌਕਾਂ ਨਾਲ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਨਾਪ ਨਹੀਂ ਲੈ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ। {{anchor|ਟਵਿਨ ਪਹੇਲੀ ਸਾਰਾਂਸ਼}} [[#ਟਵਿਨ ਪਹੇਲੀ|'''^ਟਵਿਨ ਪਹੇਲੀ''' (ਮੁੱਖ ਸਫ਼ੇ ਦੇ ਪਰਤਣ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ)]] * ਟਵਿਨ ਪਹੇਲੀ ਅੰਦਰ, ਇੱਕ ਟਵਿਨ A ਕਿਸੇ ਉੱਚ-ਸਪੀਡ ਰਾਕਟ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਸਪੇਸ ਅੰਦਰ ਕੋਈ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਗਰੁੱਪ ਪਰਤਣ ਤੇ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਟਵਿਨ B ਜੋ ਧਰਤੀ ਤੇ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸ ਨਾਲੋਂ ਜਿਆਦਾ ਬੁੱਢਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। * ਟਵਿਨ ਪਹੇਲੀ ਕੋਈ ਪਹੇਲੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਟਵਿਨਾਂ ਦੇ ਰਸਤੇ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਰਾਹੀਂ ਇੱਕ ਬਰਾਬਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। * ਯਾਤਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਟਵਿਨਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਦੀਆਂ ਆਊਟਬਾਊਂਡ ਅਤੇ ਇਨਬਾਊਂਡ ਲੱਤਾਂ, ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਰਸਤੇ, A, ਔਬਜ਼ਰਵਰ B ਦੇ ਕਲੌਕਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣੇ ਖੁਦ ਦੇ ਕਲੌਕਾਂ ਨਾਲ਼ੋਂ ਧੀਮਾ ਚਲਦਾ ਨਾਪਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਮੁੜਨ ਦੌਰਾਨ, A ਦੀ ਸੰਸਾਰ ਰੇਖਾ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸ਼ਿਫਟ ਵਾਪਰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ B, ਅਪਣੀ ਖੁਦ ਦੀ ਸੰਸਾਰ ਰੇਖਾ ਨਾਲ ਤਤਕਾਲੀਨ ਹੁੰਦੀ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। {{anchor|ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨ ਸਾਰਾਂਸ਼}} [[#ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨ|{{big|'''^ਗ੍ਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨ'''}} (ਮੁੱਖ ਸਫ਼ੇ ਦੇ ਪਰਤਣ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ)]] * ਗਰੈਵਿਟੀ ਦੀ ਗੈਰ-ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ, ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਫਲੈਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸਭ ਜਗਹ ਇੱਕਸਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਾਸਤੇ ਕਿਸੇ ਸਥਿਰ ਬੈਕਗ੍ਰਾਊਂਡ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। * ਗਰੈਵਿਟੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਤੌਰ ਤੇ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਦੇ ਵੇਰਵੇ ਨੂੰ ਪੇਚੀਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। [[ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਵਿੱਚ, ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਕੋਈ ਸਥਿਰ ਬੈਕਗ੍ਰਾਊਂਡ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਸਗੋਂ ਅਪਣੇ ਅੰਦਰ ਰੱਖੇ ਹੋਏ ਭੌਤਿਕੀ ਸਿਸਟਮਾਂ ਨਾਲ ਕ੍ਰਿਆਸ਼ੀਲ ਤੌਰ ਤੇ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ। [[#Contents|''ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਪਰਤੋ'']] === ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਸਾਰਾਂਸ਼ ਦਾ ਬੁਨਿਆਦੀ ਗਣਿਤ === {{anchor|ਗੈਲੀਲੀਅਨ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਨ ਸਾਰਾਂਸ਼}} [[#ਗੈਲੀਲੀਅਨ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਨ|{{big|'''^ਗੈਲੀਲੀਅਨ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਨ'''}} (ਮੁੱਖ ਸਫ਼ੇ ਦੇ ਪਰਤਣ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ)]] * ਇੱਕ ਮੁਢਲਾ ਟੀਚਾ ਸਾਪੇਖਿਕ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਔਬਜ਼ਰਵਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਲਏ ਗਏ ਨਾਪਾਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋਣਾ ਹੈ। * ਗੈਲੀਲੀਅਨ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਨ ਰੇਖਿਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੋ “ਕੋ-ਆਰਡੀਨੇਟ ਸਿਸਟਮ” ਮਿਆਰੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੇ ਹੋਣ ਤੇ, ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕਾਂ (ਕੋਆਰਡੀਨੇਟਾਂ) ਦੀਆਂ x-ਧੁਰੇ ਅੰਦਰ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਨਾਂ ਸਰਲ ਤੌਰ ਤੇ ਇਹ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; ::<math>x' = x - v t </math> * ਵਿਲੌਸਿਟੀਆਂ ਸਰਲ ਤੌਰ ਤੇ ਜੋੜਾਤਮਿਕ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ S’, ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ S ਪ੍ਰਤਿ ਸਾਪੇਖਿਕ ਵਿਲੌਸਿਟੀ ''v'' ਨਾਲ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਹੁੰਦੀ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਫ੍ਰੇਮ S’ ਅੰਦਰ ਔਬਜ਼ਰਵਰ O’ ਵਿਲੌਸਿਟੀ ''u{{'}}'' ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਹੁੰਦੀ ਨਾਪਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ::<math>u' = u - v</math>&nbsp;&nbsp;or&nbsp;&nbsp;<math>u = u' + v</math> {{anchor|ਵਿਲੌਸਟੀਆਂ ਦੀ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਬਣਤਰ ਸਾਰਾਂਸ਼}} [[#ਵਿਲੌਸਟੀਆਂ ਦੀ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਬਣਤਰ|{{big|'''^ ਵਿਲੌਸਟੀਆਂ ਦੀ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਬਣਤਰ'''}} (ਮੁੱਖ ਸਫ਼ੇ ਦੇ ਪਰਤਣ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ)]] * ਵਿਲੌਸਿਟੀਆਂ ਦੀ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਬਣਤਰ ਵਿਲੌਸਿਟੀਆਂ ਦੀ ਗੈਲੀਲੀਅਨ ਬਣਤਰ ਨਾਲ਼ੋਂ ਜਿਆਦਾ ਗੁੰਝਲਦਾਰ (ਕੰਪਲੈਕਸ) ਹੁੰਦੀ ਹੈ: ::<math> u = {v+u'\over 1+(vu'/c^2)} . </math> * ਘੱਟ ਸਪੀਡ ਸੀਮਾ ਅੰਦਰ, ਅੰਤਿਮ ਨਤੀਜਾ ਗੈਲੀਲੀਅਨ ਫਾਰਮੂਲੇ ਵਾਲੇ ਨਤੀਜੇ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪਛਾਣਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। * ਦੋ ਵਿਲੌਸਟੀਆਂ ਦਾ ਜੋੜ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ ਨਾਲੋਂ ਜਿਆਦਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। {{anchor|ਸਮਾਂ ਦੇਰੀ ਅਤੇ ਲੰਬਾਈ ਸੁੰਗੜਨਾ ਪੁਨਰ-ਦੋਹਰਾਅ ਸਾਰਾਂਸ਼}} [[#ਸਮਾਂ ਦੇਰੀ ਅਤੇ ਲੰਬਾਈ ਸੁੰਗੜਨਾ ਪੁਨਰ-ਦੋਹਰਾਅ|{{big|'''^ ਸਮਾਂ ਦੇਰੀ ਅਤੇ ਲੰਬਾਈ ਸੁੰਗੜਨਾ ਪੁਨਰ-ਦੋਹਰਾਅ'''}} (ਮੁੱਖ ਸਫ਼ੇ ਦੇ ਪਰਤਣ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ)]] * ਲੌਰੰਟਜ਼ ਫੈਕਟਰ, ਗਾਮਾ <math>\gamma ,</math> ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਅੰਦਰ ਬਹੁਤ ਵਾਰ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। <math>\beta = v/c </math> ਦਿੱਤਾ ਹੋਣ ਤੇ, ::<math>\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - v^2/c^2}} = \frac{1}{\sqrt{1 - \beta^2}} </math> * <math>\gamma </math> ਸਮਾਂ ਦੇਰੀ ਫੈਕਟਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂਕਿ <math>1 / \gamma </math> ਲੈਂਥ ਕੰਟ੍ਰੈਕਸ਼ਨ ਫੈਕਟਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। * <math> v \ge c </math> ਵਾਸਤੇ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਫੈਕਟਰ ਗੈਰ-ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। {{anchor|ਲੌਰੰਟਜ਼ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਨ ਸਾਰਾਂਸ਼}} [[#ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟ੍ਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨਾਂ|{{big|'''^ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟ੍ਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨਾਂ'''}} (ਮੁੱਖ ਸਫ਼ੇ ਦੇ ਪਰਤਣ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ)]] * ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟ੍ਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨਾਂ, ਸਮਾਂ ਦੇਰੀ, ਲੈਂਥ ਕੰਟ੍ਰੈਕਸ਼ਨ ਅਤੇ ਤਤਕਾਲੀਨਤਾ ਦੀ ਸਪੇਖਿਤਾ ਨੂੰ, ਦੋ ਇਨ੍ਰਸ਼ੀਅਲ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਮੈਪਿੰਗ ਨਾਪਾਂ ਵਾਸਤੇ ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਦੇ ਕਿਸੇ ਏਕੀਕ੍ਰਿਤ ਕੀਤੇ ਸੈੱਟ ਵਿੱਚ ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਦਾ ਮੇਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। * ਮਿਆਰੀ ਬਣਤਰ ਅੰਦਰ ਦੋ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕਾਂ (ਕੋਆਰਡੀਨੇਟਾਂ) ਸਿਸਟਮਾਂ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਹੋਣ ਤੇ, <math>t</math> ਅਤੇ <math>x</math> ਧੁਰਿਆਂ ਵਾਸਤੇ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਨ ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ ਇਹ ਹਨ: ::<math>\begin{align} t' &= \gamma \left( t - \frac{v x}{c^2} \right) \\ x' &= \gamma \left( x - v t \right) \end{align}</math> * 1905 ਵਿੱਚ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਦੇ ਮੌਲਿਕ ਕੰਮ ਤੋਂ ਬਾਦ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟ੍ਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨਾਂ ਦੀਆਂ ਕਈ ਬਦਲਵੀਆਂ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। * ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟ੍ਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਗਣਿਤਿਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ [[ਲੀਨੀਅਰਟੀ]] (ਰੇਖਿਕਤਾ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਕਿ: #ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਸਭ ਜਗਹ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। #ਕੋਈ ਤਰਜੀਹ ਵਾਲੀ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। #ਜੇਕਰ ਦੋ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟ੍ਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨਾਂ ਲੜੀਵਾਰ ਤੌਰ ਤੇ ਲਾਗੂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ, ਨਤੀਜਾ ਵੀ ਇੱਕ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟ੍ਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। {{anchor|ਡੌਪਲਰ ਪ੍ਰਭਾਵ}} [[#ਡੌਪਲਰ ਪ੍ਰਭਾਵ|{{big|'''^ਡੌਪਲਰ ਪ੍ਰਭਾਵ'''}} (ਮੁੱਖ ਸਫ਼ੇ ਦੇ ਪਰਤਣ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ)]] * ਕਲਾਸੀਕਲ ਡੌਪਲਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਾਸਤੇ ਫਾਰਮੂਲੇ ਇਸ ਗੱਲ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਾਧਿਅਮ ਪ੍ਰਤਿ ਸੰਦ੍ਰਭ ਵਿੱਚ ਸੋਮਾ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਹੈ ਜਾਂ ਰਿਸੀਵਰ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਹੈ। * ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਵਿੱਚ, ਇਸ ਗੱਲ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਫਰਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਕੋਈ ਸੋਮਾ ਰਿਸੀਵਰ ਤੋਂ ਦੂਰ ਗਤੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜਾਂ ਕੋਈ ਰਿਸੀਵਰ ਸੋਮੇ ਤੋਂ ਦੂਰ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਲੌਂਗੀਟਿਊਡਨਲ ਡੌਪਲਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਲਈ, ਦੋਵੇਂ ਸੀਨਾਰੀਓਆਂ ਵਾਸਤੇ ਇੱਕੋ ਸਿੰਗਲ ਫਾਰਮੂਲਾ ਲਾਗੂ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ: ::<math>f = \sqrt{\frac{1 - \beta}{1 + \beta}}\,f_0.</math> * ਟ੍ਰਾਂਸਵਰਸ ਡੌਪਲਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸ਼ਿਫਟ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਕੋਈ ਕਲਾਸੀਕਲ ਤੁੱਲ ([[ਐਨਾਲੌਗ]]) ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਭਾਵੇਂ ਬਾਰੀਕੀਆਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਫੇਰ ਵੀ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸੀਨਾਰੀਓਆਂ ਨੂੰ ਸਰਲ ਸਮਾਂ ਦੇਰੀ ਤਰਕਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। {{anchor|ਊਰਜਾ ਅਤੇ ਮੋਮੈਂਟਮ ਸਾਰਾਂਸ਼}} [[#ਊਰਜਾ ਅਤੇ ਮੋਮੈਂਟਮ|{{big|'''^ ਊਰਜਾ ਅਤੇ ਮੋਮੈਂਟਮ'''}} (ਮੁੱਖ ਸਫ਼ੇ ਦੇ ਪਰਤਣ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ)]] * ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਮਕੈਨਿਕਸ ਅੰਦਰ, ਮੋਮੈਂਟਮ ਵੈਕਟਰ ਨੂੰ ਚਾਰ ਅਯਾਮਾਂ ਤੱਕ ਵਧਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੋਮੈਂਟਮ ਵੈਕਟਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੈਕਟਰ ਕੰਪੋਨੈਂਟ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਮੋਮੈਂਟਮ ਵੈਕਟਰ ਨੂੰ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਪੁਜ਼ੀਸ਼ਨ ਵੈਕਟਰ ਦੀ ਤਰਾਂ ਟ੍ਰਾਂਸਫੌਰਮ ਹੋਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। * ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਊਰਜਾ-ਮੋਮੈਂਟਮ ਵੈਕਟਰ ਊਰਜਾ ਅਤੇ ਸਪੈਸ਼ੀਅਲ ਮੋਮੈਂਟਮ ਵਾਸਤੇ ਰਕਮਾਂ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਫੋਰ-ਮੋਮੈਂਟਮ ਨੂੰ P ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਸਪੈਸ਼ੀਅਲ ਮੋਮੈਂਟਮ ਨੂੰ ਛੋਟੀ ਵਰਣਮਾਲਾ ਵਾਲੇ p ਨਾਲ ਲਿਖਦੇ ਹੋਏ, ਫੋਰ-ਮੋਮੈਂਟਮ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰਾਂ ਲਿਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ; :: <math>P \equiv (E/c, \vec{p}) = (E/c, p_x, p_y, p_z)</math> * ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਮੋਮੈਂਟਮ ਵੈਕਟਰ ਦੇ ਵਿਭਿੰਨ ਕੰਪੋਨੈਂਟਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਅੰਦਰੂਨੀ-ਸਬੰਧਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੇ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਨੂੰ ਅਪਣੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ <math>E = m c^2</math> ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਪੁੰਜ ਦੇ ਉਸਦੇ ਵਿਚਾਰ ਵੱਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ। {{anchor|ਸੁਰੱਖਿਅਤਾ ਨਿਯਮ ਸਾਰਾਂਸ਼}} [[#ਸ਼੍ਰੁਰੱਖਿਅਤਾ ਨਿਯਮ|{{big|'''^ਸੁਰੱਖਿਅਤਾ ਨਿਯਮ'''}} (ਮੁੱਖ ਸਫ਼ੇ ਦੇ ਪਰਤਣ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ)]] * ਸੁਰੱਖਿਅਰਾ ਨਿਯਮ ਕੁਦਰਤ ਦੀਆਂ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਮਰੂਪਤਾਵਾਂ ਤੋਂ ਬਣਦੇ ਹਨ। * ਪੁੰਜ ਦੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੁਰੱਖਿਅਤਾ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਅੰਦਰ ਸਹੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਪੁੰਜ ਅਤੇ ਊਰਜਾ ਪਰਸਪਰ ਵਟਾਂਦ੍ਰਾਯੋਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਸਲਈ ਪੁੰਜ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤਾ ਨੂੰ ਪੁੰਜ-ਊਰਜਾ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤਾ ਰਾਹੀਂ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। * ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਣਾਂ ਦੀਆਂ ਊਰਜਾ ਅਤੇ ਮੋਮੈਂਟਮ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਲਈ, ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਸੁਵਿਧਾਜਨਕ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ ਆਮਤੌਰ ਤੇ ਮੋਮੈਂਟਮ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਫ੍ਰੇਮ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। * <math>p = mv,</math> ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕੈਲਕੁਲੇਟ ਕੀਤੇ ਗਏ ਨਿਊਟੋਨੀਅਨ ਮੋਮੈਂਟਾ, ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟ੍ਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨ ਅਧੀਨ ਪੂਰੀ ਸਹੀ ਤਰਾਂ ਵਰਤਾਓ ਕਰਨ ਤੋਂ ਅਸਫ਼ਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਊਰਜਾ ਅਤੇ ਮੋਮੈਂਟਮ ਵਾਸਤੇ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਸੁਰੱਖਿਅਤਾ ਨਿਯਮ, ਊਰਜਾ, ਮੋਮੈਂਟਮ ਅਤੇ ਪੁੰਜ ਲਈ ਤਿੰਨ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੁਰੱਖਿਅਤਾ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਬਦਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। [[#Contents|''ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਪਰਤੋ'']] === ਬੁਨਿਆਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਸਾਰਾਂਸ਼ === {{anchor|ਤੀਬਰਤਾ ਸਾਰਾਂਸ਼}} [[#ਤੀਬਰਤਾ|{{big|'''^ਤੀਬਰਤਾ'''}} (ਮੁੱਖ ਸਫ਼ੇ ਦੇ ਪਰਤਣ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ)]] * ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟ੍ਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਵਿਲੌਸਟੀਆਂ ਦੀ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਬਣਤਰ ਵਾਸਤੇ ਫਾਰਮੂਲੇ ਗੈਰ-ਰੇਖਿਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਬੰਧਤ ਗੈਲੀਲੀਅਨ ਫਾਰਮੂਲਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਜਿਆਦਾ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਬਣਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਗੈਰ-ਰੇਖਿਕਤਾ ਮਾਪਦੰਡਾਂ ਦੀ ਸਾਡੀ ਚੋਣ ਦਾ ਇੱਕ ਕਲਾਕਾਰੀ ਵਾਲਾ ਅਸਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। * ਵੱਖਰੀਆਂ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਸਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਸਮੀਕਰਨਬੱਧ ਕਰਨ ਲਈ ਕੁਦਰਤੀ ਫੰਕਸ਼ਨ ਹਾਇਪ੍ਰਬੋਲਿਕ ਫੰਕਸ਼ਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਚਿੱਤਰ ਅੰਦਰ, ਵਿਲੌਸਿਟੀ ਪੈਰਾਮੀਟਰ <math>\beta</math> ਸਲੋਪ ਦਾ ਤੁੱਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤੀਬਰਤਾ, ''&phi;'', ਇਸਤਰਾਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ::<math>\beta \equiv \tanh \phi \equiv \frac{v}{c}</math> * [[ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਵਿੱਚ ਕਈ ਸਮੀਕਰਨਾਂ, ਉਦੋਂ ਇੱਕ ਸਰਲਤਮ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਤੀਬਰਤਾ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਵਿਲੌਸਟੀਆਂ ਦੀ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਬਣਤਰ ਸਰਲ ਤੌਰ ਤੇ <math>\phi = \phi_1 + \phi_2 </math> ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। * {{nowrap|1=''x'' ਦਿਸ਼ਾ}} ਵਿੱਚ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਬੂਸਟ ਇਹ ਹਾਇਪ੍ਰਬੋਲਿਕ ਰੋਟੇਸ਼ਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ::<math> \begin{pmatrix} c t' \\ x' \end{pmatrix} = \begin{pmatrix} \cosh \phi & -\sinh \phi \\ -\sinh \phi & \cosh \phi \end{pmatrix} \begin{pmatrix} ct \\ x \end{pmatrix}</math>. {{anchor|4-ਵੈਕਟਰ ਸਾਰਾਂਸ਼}} [[#4‑ਵੈਕਟਰ|{{big|'''^4‑ਵੈਕਟਰ'''}} (ਮੁੱਖ ਸਫ਼ੇ ਦੇ ਪਰਤਣ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ)]] * ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਟੈਂਸਰਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮੰਗਦੀ ਹੈ, ਜੋ {{nowrap|1=4-ਵੈਕਟਰਾਂ}} ਵਰਗੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਦਰਮਿਆਨ ਰੇਖਿਕ ਨਕਸ਼ੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦੀ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। {{nowrap|1=4-ਵੈਕਟਰਾਂ}} ਦਾ [[ਗਿਆਨ]] [[ਟੈਂਸਰ]]ਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਪੂਰਵ-ਮੰਗ ਹੈ। * ਇੱਕ 4-ਟੁਪਲ, {{nowrap|1=''A = (A₀, A₁, A₂, A₃'')}} ਇੱਕ "{{nowrap|1=4-ਵੈਕਟਰ}}" ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੇਕਰ ਇਸਦਾ ਕੰਪੋਨੈਂਟ ''A_&thinsp;i'' ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟ੍ਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨ ਮੁਤਾਬਿਕ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੋਵੇ। ਕਿਸੇ {{nowrap|1=4-ਵੈਕਟਰ}} ਦੇ ਅਖੀਰਲੇ ਤਿੰਨ ਪੁਰਜੇ ਜਰੂਰ ਹੀ ਤਿੰਨਅਯਾਮੀ ਸਪੇਸ ਅੰਦਰ ਕੋਈ ਮਿਆਰੀ ਵੈਕਟਰ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। {{nowrap|1=4-ਵੈਕਟਰ}} ਰੇਖਿਕ ਮੇਲ, ਇਨਰ-ਗੁਣਨਫਲ [[ਇਨਵੇਰੀਅੰਸ]], ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵੈਕਟਰ ਦੇ ਮੁੱਲ ਦੀ [[ਇਨਵੇਰੀਅੰਸ]] ਅਧੀਨ ਅੰਤਿਮ ਨਤੀਜਾ ਪ੍ਰਦ੍ਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। * {{nowrap|1=4-ਵੈਕਟਰਾਂ}} ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿਸਪਲੇਸਮੈਂਟ {{nowrap|1=4-ਵੈਕਟਰ}}, ਵਿਲੌਸਿਟੀ {{nowrap|1=4-ਵੈਕਟਰ}}, ਊਰਜਾ-ਮੋਮੈਂਟਮ {{nowrap|1=4-ਵੈਕਟਰ}}, ਅਤੇ ਐਕਸਲ੍ਰੇਸ਼ਨ {{nowrap|1=4-ਵੈਕਟਰ}} ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। * ਪਲਭਰ ਲਈ ਸਹਿਗਤੀਸ਼ੀਲ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵੇਗਿਤ ਕਣਾਂ ਨਾਲ ਨਿਬਟਣ ਦੇ ਯੋਗ ਕਰਦੀ ਹੈ। * ਭੌਤਿਕੀ ਨਿਯਮ ਲਾਜ਼ਮੀ ਤੌਰ ਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਫ੍ਰੇਮਾਂ ਅੰਦਰ ਖਰੇ ਉਤਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਕਲਾਸੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦੇ ਨਿਯਮ, ਅਪਣੇ ਸਮਾਂ-ਨਿਰਭਰ {{nowrap|1=3-ਵੈਕਟਰਾਂ}} ਨਾਲ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟ੍ਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨ ਅਧੀਨ ਸਹੀ ਤੌਰ ਤੇ ਵਰਤਾਓ ਕਰਨ ਤੋਂ ਅਸਫ਼ਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਭੌਤਿਕੀ ਨਿਯਮ ਜਰੂਰ ਹੀ ਸਕੇਲਰਾਂ ਵਾਂਗ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਤੋਂ ਸੰਪਰਕ ਜੋੜਨ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਅਤੇ ਢੁਕਵੇਂ ਰੈਂਕ ਦੇ ਟੈਂਸਰਾਂ ਰਾਹੀਂ {{nowrap|1=4-ਵੈਕਟਰਾਂ}} ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। {{anchor|ਐਕਸਲ੍ਰੇਸ਼ਨ ਸਾਰਾਂਸ਼}} [[#ਐਕਸਲ੍ਰੇਸ਼ਨ|{{big|'''^ਪ੍ਰਵੇਗ'''}} (ਮੁੱਖ ਸਫ਼ੇ ਦੇ ਪਰਤਣ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ)]] * ਇਹ ਇੱਕ ਸਾਂਝੀ ਗਲਤਵਹਿਮੀ ਹੈ ਕਿ ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਪ੍ਰਵੇਗਿਤ ਚੀਜ਼ਾਂ ਜਾਂ ਪ੍ਰਵੇਗਿਤ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮਾਂ ਨਾਲ ਵਾਸਤਾ ਰੱਖਣ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਅਜਿਹੀਆਂ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਚੰਗੀ ਤਰਾਂ ਨਿਬਟਦੀ ਹੈ। ਸਿਰਫ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨ ਵੇਲੇ ਹੀ ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦੀ ਮੰਗ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। * ਦੀਵਾਨ-ਬੇਰਾਨ-ਬੈੱਲ ਸਪੇਸ-ਸ਼ਿਪ ਪਹੇਲੀ ਅਜਿਹੀ ਸਮੱਸਿਆ ਦੀ ਇੱਕ ਚੰਗੀ ਉਦਾਹਰਨ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਪ੍ਰਤਿ ਰੇਖਾਗਣਿਤਿਕ ਸਮਝ ਰਾਹੀਂ ਅਸਹਿਯੋਗਿਕ ਸਹਿਜ ਗਿਆਨ ਤਰਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਮਸਲਿਆਂ ਵੱਲ ਲਿਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਮਸਲੇ ਤਕਰੀਬਨ ਤੁੱਛ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਚਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਮੱਦਦ ਨਾਲ ਵਿਸਲੇਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। * ਕੁੱਝ ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਸਮੱਸਿਆ ਪ੍ਰਬੰਧ ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਨਾਲ ਆਮਤੌਰ ਤੇ ਜੁੜੇ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਬਾਬਤ ਗਹਿਰੀ ਸਮਝ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਇਵੈਂਟ ਹੌਰਿਜ਼ਨ। [[#Contents|''ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਪਰਤੋ'']] === ਵਕਰਿਤ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਪ੍ਰਤਿ ਜਾਣ-ਪਛਾਨ ਸਾਰਾਂਸ਼ === {{anchor|ਬੁਨਿਆਦੀ ਕਥਨ ਸਾਰਾਂਸ਼}} [[#ਮੁਢਲੇ ਕਥਨ|{{big|'''^ਮੁਢਲੇ ਕਥਨ'''}} (ਮੁੱਖ ਸਫ਼ੇ ਦੇ ਪਰਤਣ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ)]] * ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਦੂਰੀ ਉੱਤੇ ਕਾਰਜ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਧਰਤੀ ਦੁਆਲੇ ਚੱਕਰ ਲਾਉਂਦੇ ਕਿਸੇ ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਦੀਆਂ ਗਤੀਆਂ ਧਰਤੀ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਰਾਹੀਂ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ ਦੂਰ-ਸਥਿਤ ਫੋਰਸਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬਿਆਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ। ਸਗੋਂ, ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਹੀ ਅਪਣੀ ਸਥਾਨਿਕ ਇਨ੍ਰਸ਼ੀਅਲ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਸਿੱਧੀ ਰੇਖਾ ਵਿੱਚ ਚਲਦਾ ਹੈ। * ਹਰੇਕ ਕਣ ਦੀ ਸਥਾਨਿਕ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਦੇ ਕਰਵੇਚਰ ਦੇ ਕਿਸੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਬਿੰਦੂ ਤੋਂ ਬਿੰਦੂ ਤੱਕ ਬਦਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। * ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦੋ ਕੇਂਦਰੀ ਕਥਨਾਂ ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; # ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਨਿਯਮ ਕਿਸੇ ਰਾਹੀਂ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲ਼ੇ “ਕੋ-ਆਰਡੀਨੇਟ ਸਿਸਟਮ” ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। # ਸਪੇਸ ਦੇ ਕਿਸੇ ਬਹੁਤ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਖੇਤਰ ਅੰਦਰ, ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨ ਦੇ ਅਸਰ ਪ੍ਰਵੇਗ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਅਸਰਾਂ ਵਰਗੇ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਦੂਜਾ ਕਥਨ [[ਸਮਾਨਤਾ ਸਿਧਾਂਤ]] ਹੈ। {{anchor|ਸਮੇਂ ਦਾ ਕਰਵੇਚਰ ਸਾਰਾਂਸ਼}} [[#ਸਮੇਂ ਦਾ ਕਰਵੇਚਰ|{{big|'''^ਸਮੇਂ ਦਾ ਕਰਵੇਚਰ'''}} (ਮੁੱਖ ਸਫ਼ੇ ਦੇ ਪਰਤਣ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ)]] * ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਫੀਲਡਾਂ ਕਿਸੇ ਸੰਸਾਰਿਕ ਇਨ੍ਰਸ਼ੀਅਲ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ ਦੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਅਸੰਭਵ ਬਣਾ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਰਾਹੀਂ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। * ਧਰਤੀ ਦੀ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਫੀਲਡ ਅੰਦਰ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਨੂੰ ਚੜ ਰਿਹਾ ਕੋਈ [[ਫੋਟੌਨ]] ਊੇਰਜਾ ਗੁਆ ਕੇ ਰੈੱਡਸ਼ਿਫਟ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। * ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਰੈੱਡਸ਼ਿਫਟ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਕਿ ਗਰੈਵਿਟੀ ਵਕਤ ਨੂੰ ਧੀਮਾ ਬੀਤਣ ਲਗਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਇਸ ਕਥਨ ਲਈ ਜਿਮੇਂਵਾਰ ਹੈ ਕਿ ਸਮਾਂ ਵਕਰਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। * ਵਕਰਿਤ ਸਮੇਂ ਦੀ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਪ੍ਰਤਿ ਨਿਰਾਲੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸਗੋਂ, ਇਹ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਅਜਿਹੀ ਥਿਊਰੀ ਰਾਹੀਂ ਅਨੁਮਾਨਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸਮਾਨਤਾ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੀ ਹੋਵੇ। * ਨਿਊਟੋਨੀਅਨ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨ ਵਕਰਿਤ ਸਮੇਂ ਦੀ ਇੱਕ ਥਿਊਰੀ ਹੈ। ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਵਕਰਿਤ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਵਕਰਿਤ ਸਪੇਸ ਦੀ ਇੱਕ ਥਿਊਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। {{anchor|ਸਪੇਸ ਦਾ ਕਰਵੇਚਰ ਸਾਰਾਂਸ਼}} [[#ਸਪੇਸ ਦਾ ਕਰਵੇਚਰ|{{big|'''^ਸਪੇਸ ਦਾ ਕਰਵੇਚਰ'''}} (ਮੁੱਖ ਸਫ਼ੇ ਦੇ ਪਰਤਣ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ)]] * ਸਮੇਂ ਦਾ ਕਰਵੇਚਰ ਸਾਰਿਆਂ ਨਿਊਟੋਨੀਅਨ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਅਸਰਾਂ ਲਈ ਜਿਮੇਵਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। * ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ ਅਰਸੇ ਦੇ ਸਪੈਸ਼ੀਅਲ ਪੁਰਜਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਕਰਵੇਚਰ ਰਕਮਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਗ੍ਰਹਿਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰਪਥਾਂ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਉੱਤੇ ਅਸਰ ਸੂਖਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹਾ ਗ੍ਰਹਿਾਂ ਦੀ ਸਪੀਡ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰਪਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ ਨਾਲੋਂ ਬਹੁਤ ਧੀਮੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। * ਹੋਰ ਤਾਂ ਹੋਰ, ਅਰਬੇਨ ਲੀ ਵੈਰੀਅਰ ਨੇ, 1859 ਵਿੱਚ, ਨਿਊਟਨ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਅਨੁਮਾਨਿਤ ਬੁੱਧ ਗ੍ਰਹਿ ਦੇ ਵਕਰਿਤ ਪਥ ਵਿੱਚ ਕਮੀਆਂ ਸਾਬਤ ਕੀਤੀਆਂ। * ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਨੇ ਦਿਖਾਇਆ ਕਿ ਇਹ ਕਮੀ, ਜੋ ਮਰਕਰੀ ਗ੍ਰਹਿ ਦੀ ਨਿਯਮਵਿਰੁੱਧ ਪ੍ਰੀਸੈਸ਼ਨ ਹੈ, ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਦੇ ਕਰਵੇਚਰ ਦੀ ਸਪੈਸ਼ੀਅਲ ਰਕਮਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸਮਝਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। * ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਲਈ, ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ ਅਰਸੇ ਅੰਦਰਲੀਆਂ ਸਪੈਸ਼ੀਅਲ ਰਕਮਾਂ ਅਸਥਾਈ ਰਕਮ ਪ੍ਰਤਿ ਮੁੱਲ ਵਿੱਚ ਤੁਲਨਾਤਮਿਕ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਪਸ ਦੇ ਕਰਵੇਚਰ ਦੇ ਅਸਰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਕਰਵੇਚਰ ਦੇ ਅਸਰਾਂ ਪ੍ਰਤਿ ਤੁਲਨਾਤਮਿਕ ਰਹਿਣ। * ਪ੍ਰਸਿੱਧ 1919 ਐਡਿੰਗਟਨ ਗ੍ਰਹਿਣ ਪ੍ਰਦ੍ਰਸ਼ਨੀ ਨੇ ਦਿਖਾ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਸੂਰਜ ਦੁਆਲੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਾ ਝੁਕਣਾ ਸਪੇਸ ਦੇ ਕਰਵੇਚਰ ਰਾਹੀਂ ਵਿਆਖਿਅਤ ਇੱਕ ਕੰਪੋਨੈਂਟ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। {{anchor|ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਕਰਵੇਚਰ ਦੇ ਸੋਮੇ ਸਾਰਾਂਸ਼}} [[#ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਕਰਵੇਚਰ ਦੇ ਸੋਮੇ|{{big|'''^ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਕਰਵੇਚਰ ਦੇ ਸੋਮੇ'''}} (ਮੁੱਖ ਸਫ਼ੇ ਦੇ ਪਰਤਣ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ)]] * ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨ ਦੀ ਨਿਊਟਨ ਦੀ ਥਿਊਰੀ ਅੰਦਰ, ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਫੋਰਸ ਦਾ ਇੱਕਲੌਤਾ ਸੋਮਾ ਪੁੰਜਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਤੁਲਨਾ ਵਿੱਚ, ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਪੁੰਜ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਕਰਵੇਚਰ ਦੇ ਕਈ ਸੋਮਿਆਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਦੀ ਹੇ: ਪੁੰਜ-ਊਰਜਾ ਘਣਤਾ, ਮੋਮੈਂਟਮ ਘਣਤਾ, ਪ੍ਰੈੱਸ਼ਰ, ਅਤੇ ਸ਼ੀਅਰ ਸਟ੍ਰੈੱਸ। * ਗਰੈਵਿਟੀ ਖੁਦ ਹੀ ਗਰੈਵਿਟੀ ਦਾ ਇੱਕ ਸੋਮਾ ਹੈ। * ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਜਾਂ ਘੁੰਮ ਰਹੇ ਪੁੰਜ, ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਚਾਰਜਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀਆਂ ਚੁੰਬਕੀ ਫੰਕਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਤੁੱਲ ਗ੍ਰੈਵੀਟੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਫੀਲਡਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। * ਗਰੈਵਿਟੀ ਦੇ ਇੱਕ ਸੋਮੇ ਵਜੋਂ, ਪ੍ਰੈੱਸ਼ਰ, ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਅਤੇ ਨਿਊਟੋਨੀਅਨ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨ ਦੇ ਅਨੁਮਾਨਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਨਾਟਕੀ ਅੰਤਰਾਂ ਵੱਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। * ਪ੍ਰਯੋਗ ਨੇ ਪ੍ਰੈੱਸ਼ਰ ਅਤੇ ਮੋਮੈਂਟਮ ਦੀ, ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਕਰਵੇਚਰ ਦੇ ਸੋਮਿਆਂ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਕ੍ਰਿਆ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਨੂੰ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਸਿਰਫ ਸਟ੍ਰੈੱਸ ਹੀ, ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਕਰਵੇਚਰ ਦੇ ਕਿਸੇ ਸੋਮੇ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਧੁੰਦਲੀ ਪ੍ਰਯੋਗਿਕ ਪੁਸ਼ਟੀ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਫੀਲਡ ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਗਣਿਤਿਕ ਅਨੁਕੂਲਤਾ ਮੰਗ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਅਜਿਹੀ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰਦੀ ਹੈ। [[#Contents|''ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਪਰਤੋ'']] == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == {{Portal|ਟਾਈਮ|ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ|ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਗਿਆਨ|ਸਪੇਸ}} * [[ਵਕਰਿਤ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਦੇ ਗਣਿਤ ਨਾਲ ਮੁਢਲੀ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ]] * [[ਗਲੋਬਲ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਬਣਤਰ]] * [[ਮੀਟ੍ਰਿਕ ਸਪੇਸ]] * [[ਸਪੇਸ ਅਤੇ ਟਾਈਮ ਦੀ ਫਿਲਾਸਫੀ]] == ਨੋਟਸ == {{reflist|group=note|30em}} == ਵਾਧੂ ਵੇਰਵੇ == {{reflist|group="ਵਾਧੂ ਵੇਰਵਿਆਂ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ"|30em}} == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|30em}} == ਹੋਰ ਲਿਖਤਾਂ == * {{BarrowTipler1986}} * [[George F. Ellis]] and Ruth M. Williams (1992) ''Flat and curved space–times''. Oxford Univ. Press. {{isbn|0-19-851164-7}} * [[Hendrik Lorentz|Lorentz, H. A.]], [[Albert Einstein|Einstein, Albert]], [[Hermann Minkowski|Minkowski, Hermann]], and [[Hermann Weyl|Weyl, Hermann]] (1952) ''The Principle of Relativity: A Collection of Original Memoirs''. Dover. * [[John Lucas (philosopher)|Lucas, John Randolph]] (1973) ''A Treatise on Time and Space''. London: Methuen. * {{cite book| last = Penrose| first = Roger| authorlink = Roger Penrose| title =[[The Road to Reality]] | publisher = Oxford University Press| year= 2004| location = Oxford| pages =| url =| doi =| id =| isbn = 0-679-45443-8 }} Chpts. 17–18. * {{cite book| last = Taylor| first = E. F.|author2=Wheeler, John A. |authorlink2=John A. Wheeler | title = Spacetime Physics | publisher = W. H. Freeman| year= 1963| location = | pages =| url =https://archive.org/details/bwb_P9-AFK-061| doi =| id =| isbn = 0-7167-2327-1 }} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == {{wikiquote}} {{Wikibooks|ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ}} * [http://www.britannica.com/topic/Albert-Einstein-on-Space-Time-1987141 Albert Einstein on space-time] 13th edition [[Encyclopædia Britannica]] Historical: Albert Einstein's 1926 article * [http://www.scholarpedia.org/article/Encyclopedia_of_Space-time_and_gravitation Encyclopedia of Space-time and gravitation] [[Scholarpedia]] Expert articles * [[Stanford Encyclopedia of Philosophy]]: [http://plato.stanford.edu/entries/spacetime-iframes/ Space and Time: Inertial Frames] by Robert DiSalle. {{Dimension topics}} {{Time Topics}} {{Time measurement and standards}} {{Relativity}} {{Authority control}} {{Use dmy dates|date=April 2017}} [[Category:ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਅੰਦਰ ਧਾਰਨਾਵਾਂ]] [[Category:ਸਪੇਸਟਾਈਮ]] [[Category:ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦੀ ਥਿਊਰੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ]] oxoudc5rwcj21w10tsnxpmehaqmvoy5 0 67726 842206 734642 2026-07-10T17:23:35Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842206 wikitext text/x-wiki {{Infobox prepared food | name = ਚੀਨੀ ਨੂਡਲਸ | image = Misua noodle making Taiwan.jpg | caption = [[ਲੁਕਾਂਗ]], [[ਤਾਈਵਾਨ]] ਵਿੱਚ [[ਮਿਸੁਆ]] ਨੂਡਲਸ ਤਿਆਰੀ ਸਮੇਂ | alternate_name = | country = [[ਚੀਨ]] | region = | creator = | course = | type = [[ਨੂਡਲਸ]] | served = | main_ingredient = | ariations = | calories = | other = }} '''ਨੂਡਲਸ''' ਚੀਨੀ ਪਕਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਖਾਦ ਪਦਾਰਥ ਹੈ। ਚੀਨੀ ਨੂਡਲਸ ਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਵਿਧੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਭੂਗੋਲ ਅਤੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਉੱਪਰ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਚੀਨ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਚੱਲਿਤ ਖਾਣਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਹਨ ਅਤੇ ਚੀਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸਿੰਗਾਪੁਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਖੇਤਰੀ ਪਕਵਾਨ ਹੈ। <span class="cx-segment" data-segmentid="38"></span> ਚੀਨੀ ਅੰਦਾਜ ਵਾਲੇ ਨੂਡਲਸ ਹੁਣ ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਰੀਆ, ਜਾਪਾਨ ਅਤੇ ਕਈ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆਈ ਦੇਸ਼ ਜਿਵੇਂ ਵੀਅਤਨਾਮ, ਫਿਲੀਪੀਨਸ, ਥਾਈਲੈਂਡ ਅਤੇ ਕੰਬੋਡੀਆ ਵਰਗੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆਪਣੀ ਜਗ੍ਹਾ ਬਣਾ ਰਹੇ ਹਨ।  == ਨਾਮਕਰਨ == ਚੀਨੀ ਨੂਡਲਾਂ ਦਾ ਨਾਮਕਰਨ ਬਾਰੇ ਜਾਣਨਾ ਇੱਕ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਕੰਮ ਹੈ ਕਿਓਂਕੀ ਇਹ ਚੀਨ ਵਿੱਚ ਬੇਅੰਤ ਕਿਸਮ ਵਿੱਚ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹਰ ਉਪਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਇਸਦਾ ਵੱਖਰਾ ਨਾਮ ਹੈ। ਚੀਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ, ਮੀਆਂ ('''miàn) '''(ਸਰਲੀਕ੍ਰਿਤ ਚੀਨੀ ਸ਼ਬਦ:<span> </span><span lang="zh-Hans">[[wiktionary:面|面]]</span><span>; </span>ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਚੀਨੀ ਸ਼ਬਦ:<span> </span><span lang="zh-Hant">[[wiktionary:麵|麵]]</span>; ਚੀਨੀ ਲੋਕ ਅਕਸਰ ਉਚਾਰਦੇ ਹਨ, "ਮੀਨ" ਜਾਂ "ਮੇਨ") ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਨੂਡਲਸ ਜੋ ਕਣਕ ਤੋਂ ਬਣੇ ਹੋਣ ਜਦਕਿ ਫੇਨ ('''fěn)''' (<span lang="zh">[[wiktionary:粉|粉]]</span><span lang="zh"></span>) ਜਾਂ "ਫਨ" ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਨੂਡਲਸ ਜੋ ਚਾਵਲ ਦੇ ਆਟੇ ਜਾਂ ਮੰਗ ਬੀਨ ਸਟਾਰਚ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਸਟਾਰਚ ਤੋਂ ਬਣੇ ਹੋਣ। ਨੂਡਲ ਦੀ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦ ਨਾਮ ਮੰਦਾਰਿਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਵੇਂ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਆਮ ਚੀਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਪਰ ਹਾਂਗਕਾਂਗ ਅਤੇ ਗੁਆਂਢੀ ਖੇਤਰ ਗੁਆਨਡਾਂਗ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕੰਤੋਨੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਚਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਾਈਵਾਨ, ਮਲੇਸ਼ੀਆ, [[ਸਿੰਗਾਪੁਰ]] ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆਈ ਦੇਸ਼ ਜਿੱਥੇ ਚੀਨੀ ਪਰਵਾਸੀ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਉਹ ਹੁੱਕੇਨ (ਮਿਨ ਨਾਨ) ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। == ਇਤਿਹਾਸ == ਨੂਡਲਸ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਇਤਿਹਾਸ ਬਾਰੇ ਪਹਿਲਾ ਤੱਥ ਇੱਕ ਪੁਸਤਕ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਜੋ ਪੂਰਬੀ [[ਹਾਨ ਵੰਸ਼]] ਦੇ ਸਮੇਂ (25-220) ਦੀ ਹੈ।<ref name=natgeo/> ਨੂਡਲਸ ਜੋ ਅਕਸਰ [[ਕਣਕ]] ਤੋਂ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਹਾਨ ਵੰਸ਼ (206 ਈ. ਪੂ.-220 ਈ.) ਦੇ ਸਮੇਂ ਭੋਜਨ ਦਾ ਜਰੂਰੀ ਅੰਗ ਬਣ ਗਏ।<ref>{{cite book|last=Sinclair|first=Thomas R.|title=Bread, beer and the seeds of change: agriculture's imprint on world history|url=https://archive.org/details/breadbeerseedsof0000sinc|year=2010|publisher=CABI|location=Wallingford|isbn=978-1-84593-704-1|pages=[https://archive.org/details/breadbeerseedsof0000sinc/page/91 91]|author2=Sinclair, Carol Janas}}</ref> ਸਾਂਗ ਵੰਸ਼ (960-1279) ਦੇ ਸਮੇਂ, ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨੂਡਲਸ ਦੀਆਂ ਦੁਕਾਨਾਂ ਆਮ ਹੋ ਗਈਆਂ ਜੋ ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਖੁੱਲੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਸਨ। [[ਚੀਨ]] ਵਿੱਚ ਮੁੱਢਲੇ ਰਾਜਵੰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਨੂਡਲਸ ਨੂੰ ਸੂਪ ਕੇਕ (湯餅) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਸਦਾ ਸਰੋਤ ਸਾਨੂੰ [[ਸਾਂਗ ਵੰਸ਼]] ਦੇ ਰਾਜ-ਵਿਦਵਾਨ ਹਾਂਗ ਚਾਓਂਗ ਦੀ ਪੁਸਤਕ "ਅ ਡਿਲਾਇਟਫੁਲ ਮਿਕਸਡ ਡਿਸਕਸ਼ਨ ਆਨ ਵੈਰੀਅਸ ਸਕੌਲਰਲੀ ਟੌਪਿਕਸ" ({{zh |c=靖康緗素雜記 |p=jìngkāngxiāngsùzájì}}, ਸਕਰੌਲ 2) ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖਾਣਿਆਂ ਨੂੰ "ਬਿੰਗ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਢੰਗ ਪੱਖੋਂ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੁੰਦੇ ਸਨ।<ref>{{citation |last=黃 |first=朝英| language=zh | script-title =zh:靖康緗素雜記 |volume=2 |url=http://zh.wikisource.org/wiki/靖康緗素雜記/卷二}}</ref> 2002 ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਤਤਵ ਵਿਭਾਗ ਨੇ ਚੀਨ ਵਿੱਚ [[ਪੀਲੀ ਨਦੀ]] ਦੇ ਕਿੱਜਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਲੱਜਾ ਪੁਰਾਤਤਵ ਸਥਲ ਵਿਖੇ ਖੁਦਾਈ ਦੌਰਾਨ ਇੱਕ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਭਾਂਡਾ ਲੱਭਿਆ<ref name=natgeo/><ref name=casc/><ref name=bbc1/> The noodles were well-preserved.<ref name=natgeo>{{cite web|last=Roach|first=John|title=4,000-Year-Old Noodles Found in China|url=http://news.nationalgeographic.com/news/2005/10/1012_051012_chinese_noodles.html|publisher=National Geographic|accessdate=12 October 2011}}</ref><ref name=casc>{{cite web|last=Ye|first=Maolin|last2=Lu|first2=Houyua|title=The earliest Chinese noodles from Lajia|url=http://www.kaogu.cn/en/detail.asp?ProductID=986|work=The।nstitute of Archaeology|publisher=Chinese Academy of Social Sciences|accessdate=12 October 2011|archive-date=15 ਅਪ੍ਰੈਲ 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120415064854/http://www.kaogu.cn/en/detail.asp?ProductID=986|dead-url=yes}}</ref> ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਨੂਡਲਸ ਸਨ। ਇਹ ਨੂਡਲਸ ਲਗਭਗ 4000 ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੇ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਨੂਡਲਸ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ। ਨੂਡਲਸ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਸਨ। 2004 ਤੱਕ<ref name=casc/> ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਲੰਮੀ ਜਾਂਚ ਤੋਂ ਪਤਾ ਚੱਲਿਆ ਕਿ ਉਹ ਨੂਡਲਸ [[ਫੋਕਸਤੇਲ ਮਿੱਲਟ]] ਅਤੇ [[ਬਰੂਮਕੋਰਨ ਮਿੱਲਟ]] ਤੋਂ ਬਣੇ ਹੋਏ ਸਨ।<ref name=natgeo/><ref name=casc/><ref name=bbc1>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/4335160.stm "Oldest noodles unearthed in China"], [[BBC News]], 12 October 2005</ref><ref>{{cite journal|last=Lu|first=Houyuan |author2=Yang, Xiaoyan |author3=Ye, Maolin |author4=Liu, Kam-Biu |author5=Xia, Zhengkai |author6=Ren, Xiaoyan |author7=Cai, Linhai |author8=Wu, Naiqin |author9=Liu, Tung-Sheng|title=Culinary archaeology: Millet noodles in Late Neolithic China|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2005-10-13_437_7061/page/n64|journal=Nature|date=13 October 2005|volume=437|issue=7061|pages=967–968|doi=10.1038/437967a}}</ref> == ਉਤਪਾਦਨ == == ਕੂਕਿੰਗ == [[ਤਸਵੀਰ:Datong_Fideos.jpg|thumb|ਮਾਲਾ ਬੀਫ ਡਾਓਕਸੋਮਿਨ ਇੱਕ ਕਟੋਰੀ ਵਿੱਚ (刀削面)]] == ਕਿਸਮਾਂ == === ਕਣਕ === ==== ਲਾਇ ਵਾਟਰ ਜਾਂ ਆਂਡਾ ==== === ਚਾਵਲ === ਚਾਵਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਨੂਡਲਸ ਇੰਝ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: # Extruded from a paste and steamed into strands of noodles # Steamed from a slurry into sheets and then sliced into strands === ਸਟਾਰਚ === ਇਹ ਨੂਡਲਸ ਸਟਾਰਚ ਨਾਲ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਟਾਪਿਓਕਾ ਸਟਾਰਚ ਦੇ ਨਾਲ ਅਕਸਰ ਮੰਗ ਬੀਨ ਸਟਾਰਚ ਮਿਲਾ ਲਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਨੂਡਲਸ ਵਧੇਰੇ ਨਰਮ ਅਤੇ ਉਤਪਾਦਨ ਪੱਖੋਂ ਵੀ ਸਸਤੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। <span class="cx-segment" data-segmentid="686"></span> [[ਤਸਵੀਰ:Liangpi-sichuan.jpg|thumb|ਸਿਸ਼ੁਅਨ ਸਟਾਈਲ ਲਿਆਨਗਪੀ, ਕਣਕ ਅਤੇ ਸਟਾਰਚ ਤੋਂ ਮਿਲ ਕੇ ਬਣੇ ਨੂਡਲ]] == ਚੀਨੀ ਨੂਡਲ ਪਕਵਾਨ == ਕੁਝ ਚੀਨੀ ਪਕਵਾਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਹਨ ਜੋ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨੂਡਲਾਂ ਤੋਂ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: * ਬਾਨ ਮੀਨ * ਬੀਫ ਚਾਓ ਫਨ * ਕਾਰਟ ਨੂਡਲ * ਚਰ ਕਵੇਅ ਤਿਓ * ਕੱਪ ਨੂਡਲਸ * ਜ਼ਾਜ਼ੀਆਂਗ ਮੀਨ * ਲਾਕਸਾ * ਲੋ ਮੇਨ * ਰੇ ਗਨ ਮੀਨ == ਹੋਰ ਵੇਖੋ == * ਚੀਨੀ ਕੁਸੀਨ * ਜਾਪਾਨੀ ਨੂਡਲਸ * ਕੋਰੀਆਈ ਨੂਡਲਸ * ਨੂਡਲਸ ਦੀ ਸੂਚੀ * ਨੂਡਲ ਪਕਵਾਨਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ * ਨੂਡਲ ਸੂਪ == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਏਸ਼ੀਆਈ ਮਹੀਨਾ]] rhedbwlpswcrfkar0rlw4q3jbtkazhd 0 67961 842378 839691 2026-07-10T20:30:02Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 2 books for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842378 wikitext text/x-wiki '''ਬੋਤੁਲਿਨੁਮ ਟੋਕ੍ਸਿਨ''' (ਬੀਟੀਐਕਸ) ਇੱਕ ਨੀਉਰੋ ਟਾਕਸਿਕ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਹੈ ਜੋਕਿ ਬੈਕਟੀਰੀਅਮ ਕੈਲੋਸਟਰੀਡੀਅਮ ਬੋਤੁਲਿਨੁਮ ਅਤੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਜਾਤੀਆਂ ਤੋਂ ਪੈਂਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ I<ref>{{Cite journal | author = Montecucco C, Molgó J | title = Botulinal neurotoxins: revival of an old killer | journal = Current Opinion in Pharmacology | volume = 5 | issue = 3 | pages = 274–279 | year = 2005 | pmid = 15907915 }}</ref> ਇਸਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਵਪਾਰਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੈਡੀਕਲ, ਕਾਸ੍ਮੇਟਿਕ੍ਸ ਅਤੇ ਖੋਜ ਦੇ ਮਕਸਦ ਲਈ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ I ਇਸਦੀ ਦੋ ਮੁੱਖ ਵਪਾਰਕ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ- ਬੋਤੁਲਿਨੁਮ ਟੌਕਸਿਨ ਕਿਸਮ ਏ ਅਤੇ ਬੋਤੁਲਿਨੁਮ ਟੌਕਸਿਨ ਕਿਸਮ ਬੀ I<ref>{{Cite journal|author=Charles PD |title=Botulinum neurotoxin serotype A: a clinical update on non-cosmetic uses |journal=American journal of health-system pharmacy: AJHP: official journal of the American Society of Health-System Pharmacists |volume=61 |issue=22 Suppl 6 |pages=S11–23 |year=2004 |pmid=15598005 |doi=}}</ref> ਬੈਕਟੀਰੀਅਮ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵੱਜੋਂ ਜੋ ਸੰਭਾਵੀ ਘਾਤਕ ਬੀਮਾਰੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਉਸਨੂੰ ਬੋਟੁਲੀਸਮ ਆਖਦੇ ਹਨ I ਬੋਟੁਲੀਨੀਅਮ ਨੂੰ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਜਾਨਲੇਵਾ ਟਾਕਸਿਨ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ (LD50) 1.3-2.1 ਐਨਜੀ/ਕੇਜੀ ਦੀ ਨਸਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਮਾਂਸਪੇਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ 10-13 ਐਨਜੀ/ਕੇਜੀ ਜਦ ਸਾਹ ਨਾਲ ਅੰਦਰ ਲੈ ਲੀਤੀ ਜਾਵੇ, ਦੀ ਅੰਦਾਜ਼ਨ ਇੰਸਾਨੀ ਔਸਤ ਜਾਨਲੇਵਾ ਖੁਰਾਕ ਹੈ I<ref name = "Arnon">{{Cite journal | last = Arnon | first = Stephen S. |author2=Schechter R |author3=Inglesby TV |author4=Henderson DA |author5=Bartlett JG |author6=Ascher MS |author7=Eitzen E |author8=Fine AD |author9=Hauer J |author10=Layton M |author11=Lillibridge S |author12=Osterholm MT |author13=O'Toole T |author14=Parker G |author15=Perl TM |author16=Russell PK |author17=Swerdlow DL |author18=Tonat K |author19=Working Group on Civilian Biodefense | date = February 21, 2001 | title = Botulinum Toxin as a Biological Weapon: Medical and Public Health Management | journal = Journal of the American Medical Association | volume = 285 | issue = 8 | pages = 1059–1070 | pmid = 11209178 | url = http://jama.ama-assn.org/cgi/reprint/285/8/1059.pdf | format = PDF, 0.5 MB}}</ref> ਬੋਤੁਲਿਨੁਮ ਟੋਕ੍ਸਿਨ ਕਿਸਮ ਏ ਅਤੇ ਕਿਸਮ ਬੀ ਦਵਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਅਪੱਰ ਮੋਟਰ ਨਿਉਰੋਨ ਸਾਇਨਡਰੋਮ, ਫੋਕਲ ਹਾਇਪਰ ਹਾਇਡਰੋਸਿਸ ਬਲੈਫਰੋਸਪੈਸਮ, ਸਟੈ੍ਬਿਸਮਸ, ਕ੍ਰੋਨਿਕ ਮਾਈਗ੍ਰੇਨ ਅਤੇ ਬ੍ਰੁਕਇਸਮ I ਇਹ ਕਾਸ੍ਮੇਟਿਕ੍ ਇਲਾਜ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਿਆਪਕ ਤੋਰ ਤੇ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ I ਯੂਐਸ ਦੇ ਫੂਡ ਅਤੇ ਡਰਗਸ ਪ੍ਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਲੋੜ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਡੱਬੇ ਤੇ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਦੱਸਣ ਕਿ ਜਦੋਂ ਇਸ ਟਾਕਸਿਨ ਦੀ ਲੋਕਲ ਚੁਕਾਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਇੰਨਜੈਕਸ਼ਨ ਸਾਈਟ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਖੇਤਰ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਫੈਲ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਬੌਟੂਲਿਸਮ ਜਿਹੇ ਲੱਛਣ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ I ਚੇਤਾਵਨੀ ਮੌਤ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਸੀ, ਜੋ ਇਸ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਹੋਈਆਂ ਸੀ I<ref name=FDA08>[http://www.fda.gov/NewsEvents/Newsroom/PressAnnouncements/2008/ucm116857.htm FDA Notifies Public of Adverse Reactions Linked to Botox Use]. Fda.gov. Retrieved on May 6, 2012.</ref><ref name=FDA09>[http://www.fda.gov/NewsEvents/Newsroom/PressAnnouncements/2009/ucm175013.htm FDA Gives Update on Botulinum Toxin Safety Warnings; Established Names of Drugs Changed], FDA Press Announcement, August 3, 2009</ref> ਹੋਰਨਾਂ ਵਿਚ, ਇਸਦਾ ਵਪਾਰੀਕਰਨ ਬੌਟੋਕਸ ਨਾਂ ਦੇ ਬ੍ਰਾਂਡ ਤਹਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ I ਬੌਟੋਕਸ ਐਲਰਗਨ<ref>{{cite web|last1=Egan|first1=Matt|title=Botox maker bought for $66 billion in biggest deal of 2014|url=http://money.cnn.com/2014/11/17/investing/allergan-actavis-merger-boom/|website=cnn.com|accessdate=18 November 2015|archive-date=4 ਮਾਰਚ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304134831/http://money.cnn.com/2014/11/17/investing/allergan-actavis-merger-boom/|url-status=dead}}</ref> ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ I ==ਵਰਤੋਂ== ===ਮੈਡੀਕਲ ਵਰਤੋਂ=== ਬੋਤੁਲਿਨੁਮ ਟੌਕਸਿਨ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਡਾਕਟਰੀ ਤਕਲੀਫਾਂ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ I<ref name=Barbano>{{Cite journal| last = Barbano| first = Richard| date = November 8, 2006| title = Risks of erasing wrinkles: Buyer beware!| journal = Neurology| volume = 67| issue = 10| pages = E17–E18| pmid = 17130399| url = http://www.neurology.org/cgi/content/full/67/10/E17| access-date = ਨਵੰਬਰ 18, 2015| archive-date = ਅਪ੍ਰੈਲ 2, 2010| archive-url = https://web.archive.org/web/20100402081355/http://www.neurology.org/cgi/content/full/67/10/E17| dead-url = yes}}</ref> ਜਦੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਇਸਦਾ ਟੀਕਾ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਮਾਂਸਪੇਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਤਕਲੀਫ਼ ਨੂੰ ਅਸਰਦਾਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਤਿੰਨ ਤੋਂ ਚਾਰ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਮਿਆਦ ਲਈ ਘੱਟਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ I<ref name=afis>{{cite web| author = Edwards, Michael | year = 2006| title = Anal fissure| publisher = Dumas Ltd| url = http://www.privatehealth.co.uk/private-operations/general-surgery/anal-fissure/| accessdate = 18 November 2015}}</ref> ਇਹ ਸਪਾਸਮਸ ਅਤੇ ਡਾਇਸਟੋਨਿਆਂਸ ਦੇ ਇਲਾਜ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ I<ref>{{Cite journal| author = Bihari K|date=March 2005| title = Safety, effectiveness, and duration of effect of BOTOX after switching from Dysport for blepharospasm, cervical dystonia, and hemifacial spasm dystonia, and hemifacial spasm| url = https://archive.org/details/sim_current-medical-research-and-opinion_2005-03_21_3/page/433| journal = Current Medical Research and Opinion| volume = 21| issue = 3| pages = 433–438|| pmid = 15811212}}</ref> ਬੋਤੁਲਿਨੁਮ ਟੌਕਸਿਨ ਨਾਲ ਜਿਹਨਾਂ ਹਲਾਤਾਂ ਦੇ ਇਲਾਜ ਦੀ ਮੰਨਜ਼ੂਰੀ ਹੈ, ਉਹ ਹਨ-<ref name=FDA08/><ref name=FDA09/><ref name=FDA09hc>FDA, 2009, "Information for Healthcare Professionals, FDA ALERT [08/2009]: OnabotulinumtoxinA (marketed as Botox/Botox Cosmetic), AbobotulinumtoxinA (marketed as Dysport) and RimabotulinumtoxinB (marketed as Myobloc)", see [http://www.fda.gov/Drugs/DrugSafety/PostmarketDrugSafetyInformationforPatientsandProviders/DrugSafetyInformationforHeathcareProfessionals/ucm174949.htm], accessed 18 November 2015.</ref><ref name=FDA10>FDA, 2010, "FDA News Release:FDA approves Botox to treat chronic migraine" see [http://www.fda.gov/NewsEvents/Newsroom/PressAnnouncements/ucm229782.htm], accessed 18 November 2015.</ref> * ਸਰਵਾਇਕਲ ਡਾਇਸਟੋਨਿਆ (ਸਪਾਸਮੋਡਿਕ ਟੌਰਟੀਕੌਲਿਸ), ਸਿਰ ਅਤੇ ਗਰਦਨ ਦਾ ਨਿਉਰੋਮਸਕੂਲਰ ਡਿਸਓਡਰ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਬਿਨਾ ਮਰੀਜ਼ ਦੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਨੂੰ ਝੱਟਕੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ I<ref>{{Cite journal|title = A pilot study on the use of botulinum toxin in spasmodic torticollis|journal = The Canadian Journal of Neurological Sciences. Le Journal Canadien Des Sciences Neurologiques|date = 1985-11-01|pmid = 4084867|pages = 314–316|volume = 12|issue = 4|first = J. K.|last = Tsui|first2 = A.|last2 = Eisen|first3 = E.|last3 = Mak|first4 = J.|last4 = Carruthers|first5 = A.|last5 = Scott|first6 = D. B.|last6 = Calne}}</ref><ref>{{Cite journal| author = Brin MF, Lew MF, Adler CH, Comella CL, Factor SA, Jankovic J, O'Brien C, Murray JJ, Wallace JD, Willmer-Hulme A, Koller M| date = October 22, 1999| title = Safety and efficacy of NeuroBloc (botulinum toxin type B) in type A-resistant cervical dystonia| url = https://archive.org/details/sim_neurology_1999-10-22_53_7/page/1431| journal = Neurology| volume = 53| issue = 7| pages = 1431–1438| pmid = 10534247}}</ref> * ਬਲੈਫਰੋਸਪਾਸਮ, ਬੇਕਾਬੂ ਮਾਂਸਪੇਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਸਿਕੁੜਣ ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਪਲਕਾਂ ਨੂੰ ਅਚਾਨਕ ਝਟਕਾ I<ref>{{Cite journal| author = Shukla HD, Sharma SK| year = 2005| title = Clostridium botulinum: a bug with beauty and weapon| url = https://archive.org/details/critical-reviews-in-microbiology_2005_31_1/page/11| journal = Critical Reviews in Microbiology| volume = 31| issue = 1| pages = 11–18| pmid = 15839401}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.drbatul.com/treatments-procedures/botox-botulinum-toxin-injection/ |title=Botox Treatment |publisher=drbatul.com |date= |accessdate=18 November 2015}}</ref> * ਗੰਭੀਰ ਮੁੱਖ ਅਗਜ਼ੀਲਰੀ ਹਾਇਪਰਹਾਇਡ੍ਰੋਸਿਸ, ਅਜਿਹੀ ਹਾਲਤ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਪਸੀਨਾ ਆਉਦਾ ਹੈ I[<ref name="Eisenach JH, Atkinson JL, Fealey RD. 657–666">{{Cite journal| author = Eisenach JH, Atkinson JL, Fealey RD.|date=May 2005| title = Hyperhidrosis: evolving therapies for a well-established phenomenon| url = https://archive.org/details/sim_mayo-clinic-proceedings_2005-05_80_5/page/657| journal = Mayo Clinic Proceedings| volume = 80| issue = 5| pages = 657–666 | pmid = 15887434}}</ref><ref name="Primary">{{Cite journal|url=http://www.jaoa.org/content/106/10/609.long|last1=Felber|first1=ES|title=Botulinum toxin in primary care medicine.|journal=The Journal of the American Osteopathic Association|volume=106|issue=10|pages=609–614|year=2006|pmid=17122031|access-date=2015-11-18|archive-date=2014-05-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20140513062128/http://www.jaoa.org/content/106/10/609.long|dead-url=yes}}</ref> * ਕ੍ਰੋਨਿਕ ਮਾਈਗ੍ਰੇਨ, ਮਰੀਜ਼ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਤੋਂ ਪਰਭਾਸ਼ਿਤ ਅਤੇ ਉਚ ਵਾਰਵਾਰਤਾ ਨਾਲ ਘਟਨਾ I<ref name=FDA10/><ref>Approved indication as of 2010, though the area has a history of conflicting reports, see the following.</ref><ref name="pmid18458231">{{Cite journal|author=Naumann M |title=Assessment: Botulinum neurotoxin in the treatment of autonomic disorders and pain (an evidence-based review): report of the Therapeutics and Technology Assessment Subcommittee of the American Academy of Neurology |url=https://archive.org/details/sim_neurology_2008-05-06_70_19/page/1706 |journal=Neurology |volume=70 |issue=19 |pages=1707–14 |date=May 2008 |pmid=18458231|author2=So Y|author3=Argoff CE|last4=Childers|first4=M. K.|last5=Dykstra|first5=D. D.|last6=Gronseth|first6=G. S.|last7=Jabbari|first7=B.|last8=Kaufmann|first8=H. C.|last9=Schurch|first9=B.| displayauthors = 8}}</ref> * ਸਟੈ੍ਬਿਸਮਸ, ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਗਲਤ ਅਨੁਕੂਲਤਾ(ਹੈਟਰੋਟਰੌਫਿਆ, ਬੋਲਚਾਲ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ “ਕ੍ਰੌਸਡ ਆਈਸ”) I<ref name=Strabismus>{{cite journal|last1=Kowal|first1=Lionel|last2=Wong|first2=Elaine|last3=Yahalom|first3=Claudia|title=Botulinum Toxin in the treatment of strabismus. A review of its use and effects|url=https://archive.org/details/sim_disability-and-rehabilitation_2007-12-15_29_23/page/n69|journal=Disability and Rehabilitation|date=December 2007|volume=29|issue=23|pages=1823–1831}}</ref> ਬੋਤੁਲਿਨੁਮ ਟੌਕਸਿਨ ਕਿਸਮ ਏ ਦੀ ਹੋਰ ਵੱਧ ਵਰਤੋਂ ਹੇਠ ਲਿਖਿਆ ਲਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ- * ਓਸਿਓਫਾਗਿਅਲ ਐਕਾਲਾਸਿਆ, ਮਾਂਸਪੇਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਨਿਰਵਿਘਨਤਾ ਨਾਲ ਸ਼ਾਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਓਸਿਓਫਾਗਿਅਲ ਸਪਹਿਨਟਰ ਲੋੜ ਵੇਲੇ ਅਸਫਲ ਹੋ ਜਾਵੇ I<ref name=achalasia>{{cite journal|last1=Stavropoulos|first1=S. N.|last2=Friedel|first2=D.|last3=Modayil|first3=R.|last4=Iqbal|first4=S.|last5=Grendell|first5=J. H.|title=Endoscopic approaches to treatment of achalasia|journal=Therapeutic Advances in Gastroenterology|date=20 December 2012|volume=6|issue=2|pages=115–135|url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3589133/|accessdate=18 November 2015}}</ref> * ਬ੍ਰੁਕਸਿਮ, ਪੈਰਾਫੰਕਸ਼ਨਲ ਦੰਦ ਦਾ ਪੀਹਣਾ/ਜਬਾੜਾ ਨੂੰ ਭੀਚਣਾ, ਮੈਸਕੇਟਿੰਗ ਮਾਂਸਪੇਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਟੀਕਾ ਲਗਾਣ ਨਾਲ(ਜਿਵੇਂ- ਦ ਮੈਸੇਟਰ) I<ref name=Bruxism>{{cite journal|last1=Long|first1=Hu|last2=Liao|first2=Zhengyu|last3=Wang|first3=Yan|last4=Liao|first4=Lina|last5=Lai|first5=Wenli|title=Efficacy of botulinum toxins on bruxism: an evidence-based review|journal=International Dental Journal|date=February 2012|volume=62|issue=1|pages=1–5||url=http://onlinelibrary.wiley.com/enhanced/doi/10.1111/j.1875-595X.2011.00085.x/|accessdate=18 November 2015}}</ref> * ਕ੍ਰੋਨਿਕ ਫੋਕਲ ਨਿਉਰੋਪੈਥੀਆਂ: ਇਹ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਕਿ ਬੀਟੀਐਕਸ-ਏ ਦਾ ਇੰਨਟ੍ਰਾਡਰਮਲ ਟੀਕਾ ਮਦਦਗਾਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਦਾਂ ਕਿ ਐਨਲਜੈਸਿਕ ਪ੍ਭਾਵ ਮਾਂਸਪੇਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਬਦਲਾਵ ਲਈ ਸਵਤੰਤਰ ਹੈI<ref>{{Cite journal|author=Ranoux D, Attal N, Morain F, Bouhassira D |title=Botulinum toxin type A induces direct analgesic effects in chronic neuropathic pain |journal=Annals of Neurology |volume=64 |issue=3 |pages=274–83 |date=September 2008 |pmid=18546285 |url=https://archive.org/details/sim_annals-of-neurology_2008-09_64_3/page/n67}}</ref> * ਆਈਡਿਓਪੈਥਿਕ ਅਤੇ ਨਿਉਰੋਜੈਨਿਕ, ਡੈਸਟਰੁਸਰ ਓਵਰਐਕਟੀਵੀਟੀI<ref name="multiple">{{Cite journal|author=Mangera A, Andersson KE, Apostolidis A, Chapple C, Dasgupta P, Giannantoni A, Gravas S, Madersbacher S. |title=Contemporary management of lower urinary tract disease with botulinum toxin A: a systematic review of botox (onabotulinumtoxinA) and dysport (abobotulinumtoxinA)|journal=European Urology |volume=60 |issue=4 |pages=784–95 |year=2005 |pmid=21782318}}</ref> * ਵੈਜਾਨਲ ਮਾਸਂਪੇਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਵੈਜਾਈਨਿਮਸ I<ref>{{cite journal|author=Pacik, PT |title=Botox Treatment for Vaginismus |pmid=19952618|journal=Plast Reconstr Surg|year= 2009 |volume=124|issue=6|pages=455e-6e}}</ref> * ਸੱਟ ਚੋਟ ਕਾਰਨ ਹਿਲਜੁੱਲ ਵਿੱਚ ਵਿਕਾਰਾਂ ਜਾਂ ਸੈਂਟਰਲ ਨਰਵਸ ਸਿਸਟਮ ਦੀ ਬਮਾਰੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ- ਟ੍ਰਾਓਮਾ, ਸਟ੍ਰੋਕ, ਮਲਟੀਪਲ ਸਕਲਰੋਸਿਸ, ਪਾਰਕਿੰਨਸਨ ਬਿਮਾਰੀ, ਜਾਂ ਸੈਰੇਬਰਲ ਪੈਲਸੀ I * ਫੌਕਲ ਡਿਸਟੌਨਿਆਸ ਅੰਗਾਂ, ਚਿਹਰੇ, ਜਬਾੜੇ, ਜਾਂ ਵੋਕਲ ਕੌਰਡ ਨੂੰ ਪ੍ਭਾਵਿਤ ਕਰਨਾ I ==ਹਵਾਲੇ== sdeqwz0le1hdnpdywotft4zs61hhj82 0 69208 842256 814482 2026-07-10T18:22:28Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842256 wikitext text/x-wiki [[File:Scalar field.png|thumb|right|ਇੱਕ '''ਸਕੇਲਰ ਫੀਲਡ''' ਜਿਵੇਂ ਤਾਪਮਾਨ ਜਾਂ ਦਬਾਓ (ਪ੍ਰੈੱਸ਼ਰ), ਜਿੱਥੇ ਫੀਲਡ ਦੀ ਤੀਬਰਤਾ (ਇੰਟੈਂਸਟੀ) ਨੂੰ ਰੰਗਾਂ ਦੇ ਵੱਖਰੇ ਵੱਖਰੇ ਸ਼ੇਡਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ]] [[ਗਣਿਤ]] ਅਤੇ [[ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਸਕੇਲਰ ਫੀਲਡ ਕਿਸੇ ਸਪੇਸ ਅੰਦਰ ਹਰੇਕ ਬਿੰਦੂ ਨੂੰ ਇੱਕ [[ਸਕੇਲਰ]] ਮੁੱਲ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਬਣਾਊਂਦੀ ਹੈ। ਸਕੇਲਰ ਜਾਂ ਤਾਂ ਕੋਈ ਗਣਿਤਿਕ ਸੰਖਿਆ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਕੋਈ [[ਭੌਤਿਕੀ ਮਾਤਰਾ]] ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਸਕੇਲਰ ਫੀਲਡਾਂ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕ-ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਮੰਗਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀਆਂ ਯੂਨਿਟਾਂ ਵਰਤਣ ਵਾਲੇ ਕੋਈ ਵੀ ਦੋ ਨਿਰੀਖਕ, ਉਰਿਜਨ ਦੇ ਆਪਣੇ ਸਬੰਧਤ ਬਿੰਦੂਆਂ ਨੂੰ ਅੱਖੋ ਉਹਲੇ ਕਰਕੇ ਸਪੇਸ (ਜਾਂ ਸਪੇਸਟਾਈਮ) ਅੰਦਰ ਇੱਕੋ ਸ਼ੁੱਧ ਬਿੰਦੂ ਉੱਤੇ ਸਕੇਲਰ ਫੀਲਡ ਦੇ ਮੁੱਲ ਉੱਤੇ ਸਹਿਮਤ ਹੋਣਗੇ। ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਪੇਸ ਵਿੱਚ ਤਾਪਮਾਨ ਵੰਡ ਵਿਸਥਾਰ, ਕਿਸੇ ਤਰਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੈੱਸ਼ਰ ਵੰਡ ਵਿਸਥਾਰ, ਅਤੇ ਸਪਿੱਨ-ਜ਼ੀਰੋ ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡਾਂ, ਜਿਵੇਂ [[ਹਿਗਜ਼ ਫੀਲਡ]] ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਇਹ ਫੀਲਡਾਂ [[ਸਕੇਲਰ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ]] ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹਨ। == ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ == ਗਣਿਤਿਕ ਤੌਰ ਤੇ, ਸਕੇਲਰ ਫੀਲਡ, ਕਿਸੇ [[ਖੇਤਰ (ਗਣਿਤਿਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ)|ਖੇਤਰ]] ''U'' ਉੱਤੇ ਇੱਕ [[ਵਾਸਤਵਿਕ ਮੁੱਲ ਵਾਲਾ ਫੰਕਸ਼ਨ|ਵਾਸਤਵਿਕ]] ਜਾਂ [[ਕੰਪਲੈਕਸ ਮੁੱਲ ਵਾਲਾ ਫੰਕਸ਼ਨ]] ਜਾਂ [[ਵਿਸਥਾਰ-ਵੰਡ (ਗਣਿਤ)|ਵਿਸਥਾਰ-ਵੰਡ]] ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref>{{cite book |first=Tom |last=Apostol |authorlink=Tom Apostol |title=Calculus |volume=II |publisher=Wiley |year=1969 |edition=2nd }}</ref><ref>{{springer|title=Scalar|id=s/s083240}}</ref> ਖੇਤਰ ''U'' ਨੂੰ ਕਿਸੇ [[ਯੁਕਿਲਡਨ ਸਪੇਸ]], [[ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਸਪੇਸ]], ਜਾਂ ਹੋਰ ਸਰਵ ਸਧਾਰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਕਿਸੇ [[ਮੈਨੀਫੋਲਡ]] ਦੇ ਕਿਸੇ ਉੱਪ-ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਸੈੱਟ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਫੀਲਡ ਉੱਤੇ ਇੰਝ ਹੋਰ ਸ਼ਰਤਾਂ ਥੋਪਣੀਆਂ ਗਣਿਤ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ [[ਨਿਰੰਤਰ ਫੰਕਸ਼ਨ|ਨਿਰੰਤਰ]] ਰਹੇ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਕ੍ਰਮ ਪ੍ਰਤਿ ਅਕਸਰ [[ਨਿਰੰਤਰ ਤੌਰ ਤੇ ਡਿਫ੍ਰੈਂਸ਼ੀਅਲ-ਯੋਗ]] ਰਹੇ। ਇੱਕ ਸਕੇਲਰ ਫੀਲਡ ਸਿਫਰ ਦਰਜੇ ਦੀ ਇੱਕ [[ਟੈਂਸਰ ਫੀਲਡ]] ਹੁੰਦੀ ਹੈ,<ref>{{springer|id=s/s083260|title=Scalar field}}</ref> ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ "ਸਕੇਲਰ ਫੀਲਡ" ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੇ ਕਿਸੇ ਫੰਕਸ਼ਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਰਵ ਸਧਾਰਨ ਟੈਂਸਰ ਫੀਲਡ, [[ਡੈਂਸਟੀ ਬੰਡਲ|ਘਣਤਾ]], ਜਾਂ [[ਡਿਫ੍ਰੈਂਸ਼ੀਅਲ ਰੂਪ]] ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਪਹਿਚਾਣ ਦੇਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। [[File:Scalar Field.ogv|thumb|<math>\sin (2\pi(xy+\sigma))</math> ਦੀ ਸਕੇਲਰ ਫੀਲਡ ਜੋ <math>\sigma</math> ਦੇ ਵਧਣ ਨਾਲ ਡੋਲਦੀ ਹੈ। ਲਾਲ ਰੰਗ ਪੌਜ਼ਟਿਵ ਮੁੱਲ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਾਮਣੀ ਰੰਗ ਨੈਗਟਿਵ ਮੁੱਲ, ਅਤੇ ਆਸਮਾਨੀ ਨੀਲਾ ਰੰਗ ਸਿਫਰ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਦੇ ਮੁੱਲਾਂ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।]] ਭੌਤਿਕੀ ਤੌਰ ਤੇ, ਇੱਕ ਸਕੇਲਰ ਫੀਲਡ ਵਾਧੂ ਤੌਰ ਤੇ, ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ [[ਨਾਪ ਦੀਆਂ ਯੂਨਿਟਾਂ]] ਰੱਖਣ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਅਲੱਗ ਪਹਿਚਾਣੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਦ੍ਰਭ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਸਕੇਲਰ ਫੀਲਡ ਭੌਤਿਕੀ ਸਿਸਟਮ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ “ਕੋ-ਆਰਡੀਨੇਟ ਸਿਸਟਮ” ਤੋਂ ਸੁਤੰਤਰ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ- ਯਾਨਿ ਕਿ, ਕੋਈ ਦੋ [[ਔਬਜ਼ਰਵਰ (ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ)|ਔਬਜ਼ਰਵਰ]] ਜੋ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀਆਂ ਇਕਾਈਆਂ ਵਰਤ ਰਹੇ ਹੋਣ, ਭੌਤਿਕੀ ਸਪੇਸ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਦਿੱਤੇ ਹੋਏ ਬਿੰਦੂ ਉੱਤੇ ਕਿਸੇ ਸਕੇਲਰ ਫੀਲਡ ਦੇ ਸੰਖਿਅਕ ਮੁੱਲ ਉੱਤੇ ਸਹਿਮਤ ਹੋਣੇ ਜਰੂਰੀ ਹਨ। ਸਕੇਲਰ ਫੀਲਡਾਂ, ਕਿਸੇ ਖੇਤਰ ਦੇ ਹਰੇਕ ਬਿੰਦੂ ਪ੍ਰਤਿ ਕਿਸੇ [[ਯੁਕਿਲਡਨ ਵੈਕਟਰ|ਵੈਕਟਰ]] ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਵਾਲੀਆਂ ਹੋਰ ਭੌਤਿਕੀ ਮਾਤਰਾਵਾਂ ਤੋਂ ਉਲਟ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ [[ਟੈਂਸਰ ਫੀਲਡ]]ਾਂ ਅਤੇ [[ਸਪਿੱਨੌਰ|ਸਪਿੱਨੌਰ ਫੀਲਡ]]ਾਂ ਦੇ ਵੀ।{{Citation needed|date=June 2012}} ਹੋਰ ਜਿਆਦਾ ਠੋਸ ਤੌਰ ਤੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਸਕੇਲਰ ਫੀਲਡਾਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਅਕਸਰ [[ਸੂਡੋਸਕੇਲਰ]] ਫੀਲਡਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। == ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਅੰਦਰ ਉਪਯੋਗ == ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ, ਸਕੇਲਰ ਫੀਲਡਾਂ ਅਕਸਰ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ [[ਫੋਰਸ]] ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ [[ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਊਰਜਾ]] ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਫੋਰਸ ਇੱਕ [[ਵੈਕਟਰ ਫੀਲਡ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਊਰਜਾ ਸਕੇਲਰ ਫੀਲਡ ਦੇ [[ਗ੍ਰੇਡੀਅੰਟ]] ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ: *[[ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਫੀਲਡ]]ਾਂ, ਜਿਵੇਂ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਸਟੈਟਿਕਸ]] ਅੰਦਰ ਨਿਉਟੋਨੀਅਨ [[ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ]], ਜਾਂ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ]], ਸਕੇਲਰ ਫੀਲਡਾਂ ਹਨ ਜੋ ਹੋਰ ਜਿਆਦਾ ਜਾਣੇ ਪਛਾਣੇ ਫੋਰਸਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। * [[ਤਾਪਮਾਨ]], [[ਨਮੀ]] ਜਾਂ [[ਪ੍ਰੈੱਸ਼ਰ]] ਫੀਲਡ, ਜਿਵੇਂ [[ਮੀਟ੍ਰੌਲੌਜੀ]] ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। === ਕੁਆਂਟਮ ਥਿਊਰੀ ਅਤੇ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਅੰਦਰ ਉਦਾਹਰਨ === * [[ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ]] ਅੰਦਰ, ਸਪਿੱਨ-0 ਕਣਾਂ ਨਾਲ ਇੱਕ [[ਬੋਸੌਨਿਕ ਫੀਲਡ|ਸਕੇਲਰ ਫੀਲਡ]] ਜੁੜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਕੇਲਰ ਫੀਲਡ ਵਾਸਤਵਿਕ ਜਾਂ ਕੰਪਲੈਕਸ ਮੁੱਲ ਵਾਲੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਕੰਪਲੈਕਸ ਸਕੇਲਰ ਫੀਲਡਾਂ ਚਾਰਜ ਕੀਤੇ ਹੋਣੇ ਕਣ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਚਾਰਜ ਕੀਤੇ ਹੋਈ [[ਸਟੈਂਡਰਡ ਮਾਡਲ]] ਦੀ [[ਹਿੱਗਜ਼ ਫੀਲਡ]] ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ ਅਤੇ [[ਤਾਕਤਵਰ ਨਿਊਕਲੀਅਰ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ]] ਦੇ ਵਿਚੋਲੇ ਚਾਰਜ ਕੀਤੇ [[ਪਾਈਔਨ]] ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ।<ref>Technically, pions are actually examples of [[pseudoscalar meson]]s, which fail to be invariant under spatial inversion, but are otherwise invariant under Lorentz transformations.</ref> * [[ਮੁਢਲੇ ਕਣ]]ਾਂ ਦੇ [[ਸਟੈਂਡਰਡ ਮਾਡਲ]] ਅੰਦਰ, [[ਯੁਕਾਵਾ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ]] ਅਤੇ [[ਤੁਰੰਤ ਸਮਿੱਟਰੀ ਟੁੱਟਣਾ]] ਦੇ ਇੱਕ ਮੇਲ ਰਾਹੀਂ ਇੱਕ ਸਕੇਲਰ [[ਹਿੱਗਜ਼ ਫੀਲਡ]] ਦੀ ਵਰਤੋਂ [[ਲੈਪਟੌਨ]]ਾਂ ਅਤੇ [[W ਅਤੇ Z ਬੋਸੌਨ|ਭਾਰੀ ਵੈਕਟਰ ਬੋਸੌਨਾਂ]] ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪੁੰਜ ਦੇਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਮਕੈਨੀਕਲ ਵਿਧੀ ਨੂੰ [[ਹਿੱਗਜ਼ ਮਕੈਨਿਜ਼ਮ]] ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite journal|author=P.W. Higgs|journal=Phys. Rev. Lett.|volume=13|issue=16|pages=508|date=Oct 1964|title=Broken Symmetries and the Masses of Gauge Bosons|url=https://archive.org/details/sim_physical-review-letters_1964-10-19_13_16/page/n7|doi=10.1103/PhysRevLett.13.508|bibcode = 1964PhRvL..13..508H }}</ref> [[ਹਿੱਗਜ਼ ਬੋਸੌਨ]] ਲਈ ਇੱਕ ਉਮੀਦਵਾਰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ CERN ਵਿਖੇ 2012 ਵਿੱਚ ਪਛਾਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। * [[ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਸਕੇਲਰ ਥਿਊਰੀਆਂ]] ਅੰਦਰ, ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਫੀਲਡ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਸਕੇਲਰ ਫੀਲਡਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। * [[ਸਕੇਲਰ-ਟੈਂਸਰ ਥਿਊਰੀ]]ਆਂ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ ਨੂੰ ਇੱਕ ਟੈਂਸਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਕੇਲਰ, ਦੋਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਜਿਹੇ ਯਤਨ, ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, [[ਪਾਸਕਲ ਜੌਰਡਨ|ਜੌਰਡਨ]] ਥਿਊਰੀ<ref>{{cite book |first=P. |last=Jordan |title=Schwerkraft und Weltall |publisher=Vieweg |location=Braunschweig |year=1955 |url=https://books.google.com/books?id=snJTcgAACAAJ }}</ref> [[ਕਲੂਜ਼ਾ-ਕਲੇਇਨ ਥਿਊਰੀ]] ਅਤੇ [[ਬ੍ਰਾਂਸ-ਡਿਕੇ ਥਿਊਰੀ]] ਦਾ ਇੱਕ ਸਰਵ ਸਧਾਰਨਕਰਨ ਹਨ।<ref>{{cite journal |first=C. |last=Brans |first2=R. |last2=Dicke |title=Mach's Principle and a Relativistic Theory of Gravitation |url=https://archive.org/details/sim_physical-review_1961-11-01_124_3/page/n289 |journal=Phys. Rev. |volume=124 |issue=3 |pages=925 |year=1961 |doi=10.1103/PhysRev.124.925 |bibcode=1961PhRv..124..925B }}</ref> :* ਹਿਗਜ਼ ਫੀਲਡ ਵਰਗੀਆਂ ਸਕੇਲਰ ਫੀਲਡਾਂ [[ਸਟੈਂਡਰਡ ਮਾਡਲ]] ਦੀ ਸਕੇਲਰ ਫੀਲਡ ਹਿਗਜ਼ ਫੀਲਡ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸਕੇਲਰ-ਟੈਂਸਰ ਥਿਊਰੀਆਂ ਅੰਦਰ ਖੋਜੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।<ref>{{cite journal |first=A. |last=Zee |title=Broken-Symmetric Theory of Gravity |journal=Phys. Rev. Lett. |volume=42 |issue=7 |pages=417 |year=1979 |doi=10.1103/PhysRevLett.42.417 |bibcode=1979PhRvL..42..417Z }}</ref><ref>{{cite journal |first=H. |last=Dehnen |first2=H. |last2=Frommert |first3=F. |last3=Ghaboussi |title=Higgs field and a new scalar-tensor theory of gravity |url=https://archive.org/details/sim_international-journal-of-theoretical-physics_1992-01_31_1/page/109 |journal=Int. J. Theor. Phys. |volume=31 |issue=1 |pages=109 |year=1992 |doi=10.1007/BF00674344 |bibcode=1992IJTP...31..109D }}</ref> ਇਹ ਫੀਲਡ ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਪੁੰਜ ਪ੍ਰਾਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਣਾਂ ਨਾਲ, ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਤੌਰ ਤੇ ਅਤੇ [[ਯੁਕਾਵਾ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ|ਯੁਕਾਵਾ]]-ਵਾਂਗ (ਘੱਟ-ਦੂਰੀ ਤੇ) ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰਦੀ ਹੈ।<ref>{{cite journal |first=H. |last=Dehnen |first2=H. |last2=Frommmert |title=Higgs-field gravity within the standard model |journal=Int. J. Theor. Phys. |volume=30 |issue=7 |pages=985–998 [p. 987] |year=1991 |doi=10.1007/BF00673991 |bibcode=1991IJTP...30..985D }}</ref> * ਸਕੇਲਰ ਫੀਲਡਾਂ ਇਸ ਟੈਂਸਰ ਦੀਆਂ ਕੁਆਂਟਮ ਵਿਸੰਗਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਤੁਲਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਸਟਰਿੰਗ ਦੀ ਅਨੁਪਾਲਣ ਸਮਰੂਪਤਾ ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਵਾਲੀਆਂ [[ਡਿਲੇਸ਼ਨ]] ਫੀਲਡਾਂ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸੁਪਰਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਖੋਜੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।<ref>{{cite journal |first=C. H. |last=Brans |title=The Roots of scalar-tensor theory |url=https://archive.org/details/arxiv-gr-qc0506063 |arxiv=gr-qc/0506063 |year=2005 |bibcode=2005gr.qc.....6063B }}</ref> * ਸਕੇਲਰ ਫੀਲਡਾਂ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੇ ਪ੍ਰਵੇਗਿਤ ਫੈਲਾਓ ([[ਇਨਫਲੇਸ਼ਨ (ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਗਿਆਨ)|ਇਨਫਲੇਸ਼ਨ]])<ref>{{cite journal |first=A. |last=Guth |title=Inflationary universe: A possible solution to the horizon and flatness problems |journal=Phys. Rev. D |volume=23 |issue= |pages=347 |year=1981 |doi=10.1103/PhysRevD.23.347 |bibcode=1981PhRvD..23..347G }}</ref> ਪ੍ਰਤਿ ਜਿਮੇਂਵਾਰ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ [[ਹੌਰਾਇਜ਼ਨ ਸਮੱਸਿਆ]] ਹੱਲ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਗੈਰ-ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਰਹੇ [[ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਸਥਿਰਾਂਕ]] ਵਾਸਤੇ ਇੱਕ ਪਰਿਕਲਪਿਤ ਕਾਰਨ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੁੰਜ-ਰਹਿਤ (ਯਾਨਿ ਕਿ, ਲੰਬੀ-ਦੂਰੀ ਵਾਲੀਆਂ) ਸਕੇਲਰ ਫੀਲਡਾਂ, ਇਸ ਸੰਦ੍ਰਭ ਵਿੱਚ, [[ਇਨਫਲੇਸ਼ਨ]] ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਭਾਰੀ (ਯਾਨਿ ਕਿ, ਘੱਟ-ਦੂਰੀ ਵਾਲੀਆਂ) ਸਕੇਲਰ ਫੀਲਡਾਂ, ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਹਿਗਜ਼-ਵਰਗੀਆਂ ਫੀਲਡਾਂ ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ, ਵੀ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।<ref>{{cite journal |first=J. L. |last=Cervantes-Cota |first2=H. |last2=Dehnen |title=Induced gravity inflation in the SU(5) GUT |journal=Phys. Rev. D |volume=51 |issue= |pages=395 |year=1995 |doi=10.1103/PhysRevD.51.395 |arxiv=astro-ph/9412032 |bibcode=1995PhRvD..51..395C }}</ref> ==ਹੋਰ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀਆਂ ਫੀਲਡਾਂ== *[[ਵੈਕਟਰ ਫੀਲਡ]]ਾਂ, ਜੋ ਸਪੇਸ ਅੰਦਰ ਹਰੇਕ ਬਿੰਦੂ ਨੂੰ ਇੱਕ [[ਵੈਕਟਰ (ਰੇਖਾਗਣਿਤ)|ਵੈਕਟਰ]] ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। [[ਵੈਕਟਰ ਫੀਲਡ]]ਾਂ ਦੀਆਂ ਕੁੱਝ ਉਦਾਹਰਨਾਂ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਫੀਲਡ]] ਅਤੇ ਨਿਓਟੋਨੀਅਨ ਗ੍ਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਫੀਲਡ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। *[[ਟੈਂਸਰ ਫੀਲਡ]]ਾਂ, ਜੋ ਸਪੇਸ ਅੰਦਰ ਹਰੇਕ ਬਿੰਦੂ ਨੂੰ ਇੱਕ [[ਟੈਂਸਰ]] ਨਾਲ ਜੋੜਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ, [[ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਵਿੱਚ ਗ੍ਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨ ਨਾਲ ਟੈਂਸਰ ਫੀਲਡ ਜੁੜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ [[ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਟੈਂਸਰ]] ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। [[ਕਾਲੂਜ਼ਾ-ਕਲੇਇਨ ਥਿਊਰੀ]] ਅੰਦਰ, [[ਸਪੇਸਟਾਈਮ]] ਨੂੰ ਪੰਜ ਅਯਾਮਾਂ ਤੱਕ ਵਧਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦਾ [[ਰੀਮਨ ਕਰਵੇਚਰ ਟੈਂਸਰ]] ਸਧਾਰਨ [[ਅਯਾਮ|ਚਾਰ-ਅਯਾਮੀ]] ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨ ਜਮਾਂ ਇੱਕ ਵਾਧੂ ਸੈੱਟ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜੋ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਫੀਲਡ]] ਵਾਸਤੇ [[ਮੈਕਸਵੈੱਲ ਸਮੀਕਰਨਾਂ]] ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਾਧੂ ਸਕੇਲਰ ਫੀਲਡ ਜੋੜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ [[ਡਿਲੇਸ਼ਨ]] ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।{{Citation needed|date=June 2012}} [[ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ]] ਅੰਦਰ ਪੁੰਜ-ਰਹਿਤ ਬੋਸੌਨਿਕ ਫੀਲਡਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਵੀ ਡਿਲੇਸ਼ਨ ਸਕੇਲਰ ਖੋਜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * [[ਸਕੇਲਰ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ]] * [[ਵੈਕਟਰ ਮੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਫੰਕਸ਼ਨ]] == ਹਵਾਲੇ == {{reflist|30em}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵੀਡੀਓ ਕਲਿੱਪਾਂ ਵਾਲੇ ਲੇਖ]] 7hyzd5yogg82hovp4odruxukneenxes 0 69874 842347 837906 2026-07-10T20:05:15Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842347 wikitext text/x-wiki <!--ਇਹ ਆਰਟੀਕਲ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਪਰਿਵਰਤਨਾਂ ਬਾਰੇ ਸਰਵ ਸਧਾਰਨ ਲੇਖ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਹੋ ਸਕੇ ਤਾਂ ਇਸ ਸੰਪੂਰਣ ਲੇਖ ਦਾ ਮਿਆਰੀ ਰੂਪ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰਕੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੋਧ ਕਰੋ--> [[Image:Standard conf.png|right|thumb|250px|ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨਾਂ (ਪਰਿਵਰਤਨ) ਲਈ ਕੋ-ਆਰਡੀਨੇਟ (ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕ) ਸਿਸਟਮਾਂ ਦੀ ਸਟੈਂਡਰਡ ਬ]] ਗਰੁੱਪ O(3,1) ਦੇ ਐਲੀਮੈਂਟਾਂ ਨੂੰ (ਹੋਮੋਜੀਨੀਅਸ) ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਜਿਆਦਾ ਭੌਤਿਕੀ ਮੋੜ ਨਾਲ ਹੋਰ ਤਰੀਕੇ ਖੋਜਣ ਲਈ ਦੇਖੋ [[ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨਾਂ ਦੀਆਂ ਡੈਰੀਵੇਸ਼ਨਾਂ]] । [[ਪੋਆਇਨਕੇਅਰ ਗਰੁੱਪ]] ਅੰਤਰਾਲ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਪਰਿਵਰਤਨਾਂ ਦਾ ਗਰੁੱਪ ਹੈ। ਅੰਤਰਾਲ (ਇੰਟਰਵਲ) ਨੂੰ 4-ਅਯਾਮਾਂ ਵਿੱਚ [[ਟਰਾਂਸਲੇਸ਼ਨ ਗਰੁੱਪ]] ਰਾਹੀਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੁੰਦਾ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਪਰਿਵਰਤਨ ਉਹ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਅੰਤਰਾਲ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਰਿਜਿਨ ਨੂੰ ਫਿਕਸ ਰੱਖਦੇ ਹਨ । ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਮੀਟ੍ਰਿਕ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਬਾਇ[[ਲੀਨੀਅਰ ਅਕਾਰ]] ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਹੋਣ ਤੇ, ਕਲਾਸੀਕਲ ਗਰੁੱਪਾਂ ਦੀ ਥਿਊਰੀ (ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ) ਤੋਂ ਢੁਕਵੇਂ ਗਰੁੱਪ ਦਾ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਲਿੰਕ ਕੀਤੇ ਆਰਟੀਕਲ ਵਿੱਚ, ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ Φ ਦੇ ਨਾਲ η (ਇਸਦੀ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ ਵਿੱਚ) ਨੂੰ ਪਛਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ==ਗਣਿਤ== ਸਰਲਤਮ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਬੂਸਟ ਹੈ। ਇਸ਼ਾਰੇ ਵਜੋਂ, x-ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬੂਸਟ ਇਸਤਰਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; :<math> \begin{bmatrix} U'_0 \\ U'_1 \\ U'_2 \\ U'_3 \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} \gamma&-\beta \gamma&0&0\\ -\beta \gamma&\gamma&0&0\\ 0&0&1&0\\ 0&0&0&1\\ \end{bmatrix} \begin{bmatrix} U_0 \\ U_1 \\ U_2 \\ U_3 \end{bmatrix}, </math> ਜਿੱਥੇ :<math>\gamma = { 1 \over \sqrt{1 - {v^2 \over c^2}} }</math> ਨੂੰ ਇੱਕ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਫੈਕਟਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ :<math>\beta = { v \over c} \,.</math> ਹੁੰਦਾ ਹੈ| ਹੋਰ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨਾਂ ਸ਼ੁੱਧ ਰੋਟੇਸ਼ਨਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਸ ਕਰਕੇ O(3,1) ਦੇ ਸਬਗਰੁੱਪ SO(3) ਦੇ [[ਐਲੀਮੈਂਟ]] ਵੀ । ਇੱਕ ਸਧਾਰਣ [[ਹੋਮੋਜੀਨੀਅਸ]] ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨ ਸ਼ੁੱਧ ਬੂਸਟ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਰੋਟੇਸ਼ਨ ਦਾ ਗੁਣਨਫਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਇਨਹੋਮੋਜੀਨੀਅਸ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨ ਸਪੇਸ ਅਤੇ ਟਾਈਮ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਦਲਾਓ ਰਾਹੀਂ ਹੋਈ ਹੋਮੋਜੀਨੀਅਸ ਟਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਟਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨਾਂ (ਪਰਿਵਰਤਨ) ਉਹ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਸਪੇਸ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕਾਂ ਅਤੇ ਟਾਈਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਉਲਟਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ (PT) । ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਸਪੇਸ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਚਾਰੇ [[ਵੈਕਟਰ]] ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨਾਂ ਅਧੀਨ ਉਸੇ ਫਾਰਮੂਲੇ ਮੁਤਾਬਿਕ ਬਦਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ । ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਡਾਇਗਰਾਮ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ। == ਫੁਟਨੋਟਸ == {{reflist|group=nb}} == ਨੋਟਸ == {{reflist|30em}} == ਹਵਾਲੇ == === ਵੈਬਸਾਈਟਾਂ === *{{citation|first1 = John J.|last1 = O'Connor|first2 = Edmund F.|last2 = Robertson|title = A History of Special Relativity|url = http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/HistTopics/Special_relativity.html|year = 1996|access-date = 2018-07-08|archivedate = 2013-12-09|archiveurl = https://web.archive.org/web/20131209071558/http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/HistTopics/Special_relativity.html}} *{{citation |first = Harvey R. |last = Brown |title = Michelson, FitzGerald and Lorentz: the Origins of Relativity Revisited |url = http://philsci-archive.pitt.edu/id/eprint/987|year=2003}} === ਪਰਚੇ === {{refbegin|3}} *{{cite journal | first = J. T. | last = Cushing | title = Vector Lorentz transformations | journal = [[American Journal of Physics]] | year = 1967 |volume = 35 | doi = 10.1119/1.1974267 | pages = 858–862 |url=https://www.deepdyve.com/browse/journals/the-american-journal-of-physics/1967/v35/i9?page=4|bibcode = 1967AmJPh..35..858C }} *{{cite journal | first = A. J. | last = Macfarlane| title = On the Restricted Lorentz Group and Groups Homomorphically Related to It | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-mathematics-and-physics_november-december-1962_3_6/page/1116 | journal = [[Journal of Mathematical Physics]] | year = 1962 | volume = 3| issue=6 | pages = 1116–1129| doi=10.1063/1.1703854 | bibcode=1962JMP.....3.1116M}} *{{citation |first = Tony |last = Rothman |title = Lost in Einstein's Shadow |url = http://www.americanscientist.org/libraries/documents/200622102452_866.pdf |journal = American Scientist |volume = 94 |issue = 2 |pages = 112f. |year = 2006}} *{{Citation |author=Darrigol, Olivier |title=The Genesis of the theory of relativity |year=2005 |journal=Séminaire Poincaré |volume=1 |pages=1–22 |url=http://www.bourbaphy.fr/darrigol2.pdf |doi=10.1007/3-7643-7436-5_1}} *{{citation |first = Michael N. |last = Macrossan |title = A Note on Relativity Before Einstein |url = http://espace.library.uq.edu.au/view.php?pid=UQ:9560 |journal=Brit. Journal Philos. Science |volume = 37 |year=1986 |pages= 232–34 |doi=10.1093/bjps/37.2.232|citeseerx=10.1.1.679.5898}} *{{citation |first = Henri |last = Poincaré |author-link = Henri Poincaré |title = [[s:Translation:On the Dynamics of the Electron (June)|On the Dynamics of the Electron]] |journal = Comptes rendus hebdomadaires des séances de l'Académie des sciences |volume = 140 |pages = 1504–1508 |year = 1905}} *{{Citation |author=Einstein, Albert |year=1905 |title=Zur Elektrodynamik bewegter Körper |journal=Annalen der Physik |volume=322 |issue=10 |pages=891–921 |url=http://www.physik.uni-augsburg.de/annalen/history/einstein-papers/1905_17_891-921.pdf |doi=10.1002/andp.19053221004|bibcode = 1905AnP...322..891E }}. See also: [http://www.fourmilab.ch/etexts/einstein/specrel/ English translation]. *{{Cite web|last=Einstein |first=A. |year=1916 |author-link=Albert Einstein|title=Relativity: The Special and General Theory |format=PDF |pages= |url=https://archive.org/stream/cu31924011804774#page/n35/mode/2up |accessdate=2012-01-23}} *{{cite journal|title=Thomas rotation and the parameterization of the Lorentz transformation group|first=A. A. |last=Ungar|journal=Foundations of Physics Letters|year=1988|volume=1|issue=1|pages=55&ndash;89|doi=10.1007/BF00661317|publisher=Kluwer Academic Publishers-Plenum Publishers|issn=0894-9875|subscription=yes|url=https://link.springer.com/article/10.1007/BF00661317|bibcode=1988FoPhL...1...57U}} eqn (55). *{{cite journal | first = A. A. | last = Ungar | url = http://www.springerlink.com/content/g157304vh4434413/ | title = The relativistic velocity composition paradox and the Thomas rotation | journal = [[Foundations of Physics]] | volume = 19 | pages = 1385–1396 | year = 1989 | bibcode = 1989FoPh...19.1385U | doi = 10.1007/BF00732759 }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਸਤੰਬਰ 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਸਤੰਬਰ 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *{{cite journal | first = A. A. | last = Ungar | title = The relativistic composite-velocity reciprocity principle | citeseerx = 10.1.1.35.1131 | journal = [[Foundations of Physics]] | year = 2000 | publisher = Springer | volume = 30 | issue = 2 | pages = 331–342 }} *{{cite journal | first = C. I. | last = Mocanu | title = Some difficulties within the framework of relativistic electrodynamics| journal = Archiv für Elektrotechnik | year = 1986 | publisher = Springer | volume = 69 | pages = 97–110 | doi=10.1007/bf01574845}} *{{cite journal | first = C. I. | last = Mocanu | title = On the relativistic velocity composition paradox and the Thomas rotation| journal = [[Foundations of Physics]] | year = 1992 | publisher = Plenum | volume = 5 | pages = 443–456 | doi=10.1007/bf00690425|bibcode = 1992FoPhL...5..443M }} *{{cite book|ref=harv|last=Weinberg|first=S.|year=2002|title=The Quantum Theory of Fields, vol I|isbn=0-521-55001-7|authorlink=Steven Weinberg|publisher=[[Cambridge University Press]]}} {{refend}} === ਕਿਤਾਬਾਂ === {{refbegin|2}} *{{cite book|title=University Physics – With Modern Physics|edition=12th|first1=H. D.|last1=Young|first2=R. A.|last2=Freedman|year=2008|isbn=0-321-50130-6}} *{{cite book|title=3000 Solved Problems in Physics|url=https://archive.org/details/3000solvedproble0000halp|series=Schaum Series|first=A.|last=Halpern|publisher=Mc Graw Hill|year=1988|isbn=978-0-07-025734-4|page=[https://archive.org/details/3000solvedproble0000halp/page/688 688]}} *{{cite book|title=Dynamics and Relativity|url=https://archive.org/details/dynamicsrelativi0000fors|first1=J. R.|last1=Forshaw|first2=A. G.|last2=Smith|series=Manchester Physics Series|publisher=John Wiley & Sons Ltd|year=2009|isbn=978-0-470-01460-8|pages=[https://archive.org/details/dynamicsrelativi0000fors/page/124 124]–126}} *{{cite book|title=Spacetime Physics|first1=J. A.|last1=Wheeler|first2=E. F|last2=Taylor|author-link1=John Archibald Wheeler|author-link2=Edwin F. Taylor|year=1971|publisher=Freeman|ISBN=0-7167-0336-X}} *{{cite book|title=Gravitation|url=https://archive.org/details/gravitation0000misn_o3a5|first1=J. A.|last1=Wheeler|first2=K. S.|last2=Thorne|first3=C. W. |last3=Misner|author-link1=John Archibald Wheeler|author-link2=Kip Thorne|author-link3=Charles W. Misner|year=1973|publisher=Freeman|ISBN=0-7167-0344-0}} *{{cite book|title=Spacetime and Geometry: An Introduction to General Relativity |edition=illustrated |first1=S. M. |last1=Carroll |author-link=Sean M. Carroll|publisher=Addison Wesley |year=2004 |isbn=0-8053-8732-3 |page=22 |url=https://books.google.com/books?id=1SKFQgAACAAJ}} *{{cite book|title=Electromagnetism |edition=2nd |first1=I. S.|last1=Grant|first2=W. R.|last2=Phillips|series=Manchester Physics|publisher=John Wiley & Sons|year=2008|isbn=0-471-92712-0|chapter=14}} *{{cite book|title=Introduction to Electrodynamics|edition=3rd|first1= D. J.|last1=Griffiths|author-link=David Griffiths (physicist)|publisher=Pearson Education, Dorling Kindersley,|year=2007|isbn=81-7758-293-3}} *{{cite book|ref=harv|year=2003|first=Brian C.|last=Hall|title=Lie Groups, Lie Algebras, and Representations An Elementary Introduction|publisher=[[Springer Publishing]]|isbn=0-387-40122-9}} *{{citation |first = S. |last = Weinberg |title = Cosmology |author-link = Steven Weinberg |publisher = Wiley |year = 2008|isbn = 978-0-19-852682-7}} *{{citation |first = S. |last = Weinberg |author-link = Steven Weinberg |title = The quantum theory of fields (3 vol.)|publisher = Cambridge University Press | year = 2005 |isbn = 978-0-521-67053-1|volume=1}} *{{citation |first = T. |last = Ohlsson |author-link = Tommy Ohlsson |title = Relativistic Quantum Physics|publisher = Cambridge University Press | year = 2011 |isbn = 978-0-521-76726-2}} *{{cite book|ref=harv|last=Goldstein|first=H.|author-link=Herbert Goldstein|title=Classical Mechanics|url=https://archive.org/details/classicalmechani02edgold|edition=2nd|publisher=[[Addison-Wesley Publishing Company|Addison-Wesley]]|location=Reading MA|isbn=0-201-02918-9|year=1980|orig-year=1950}} *{{cite book|ref=harv|first=J. D.|last=Jackson|author-link=John David Jackson (physicist)|title=Classical Electrodynamics|url=https://archive.org/details/classicalelectro00jack_0|pages=[https://archive.org/details/classicalelectro00jack_0/page/542 542]–545|edition=2nd|year=1975|orig-year=1962|isbn=0-471-43132-X|publisher=[[John Wiley & Sons]]|chapter=Chapter 11}} *{{cite book|ref=harv|last1=Landau|first1=L. D.|author-link1=Lev Landau|last2=Lifshitz|first2=E. M.|author-link2=Evgeny Lifshitz|title=The Classical Theory of Fields|series=[[Course of Theoretical Physics]]|volume=2|edition=4th|publisher=[[Butterworth&ndash;Heinemann]]|isbn=0 7506 2768 9|year=2002|orig-year=1939|pages=9–12}} *{{cite book|ref=harv|last1=Feynman|first1=R. P.|author-link1=Richard Feynman|last2=Leighton|first2= R. B.|author-link2=Robert B. Leighton|last3=Sands|first3=M. |author-link3=Matthew Sands|title=The Feynman Lectures on Physics|volume=1|publisher=Addison Wesley|isbn=0-201-02117-X|year=1977|orig-year=1963|chapter=15}} *{{cite book|ref=harv|last1=Feynman|first1=R. P.|author-link1=Richard Feynman|last2=Leighton|first2= R. B.|author-link2=Robert B. Leighton|last3=Sands|first3=M. |author-link3=Matthew Sands|title=The Feynman Lectures on Physics|volume=2|publisher=Addison Wesley|isbn=0-201-02117-X|year=1977|orig-year=1964|chapter=13}} *{{cite book|ref=harv|last1=Misner |first1=Charles W. |authorlink1=Charles W. Misner|last2=Thorne |first2=Kip S. |authorlink2=Kip Thorne|last3=Wheeler |first3=John Archibald |authorlink3=John Archibald Wheeler|year=1973|title=Gravitation|url=https://archive.org/details/gravitation0000misn|publisher=[[W. H. Freeman]]|location=San Francisco|isbn=978-0-7167-0344-0}} *{{cite book|ref=harv|first=W.|last=Rindler|author-link=Wolfgang Rindler|year=2006|orig-year=2001|title=Relativity Special, General and Cosmological|chapter = Chapter 9|edition=2nd|publisher=[[Oxford University Press]]|location=Dallas|isbn=978-0-19-856732-5}} *{{cite book|ref=harv|first=L. H.|last=Ryder|author-link=Lewis Ryder|title=Quantum Field Theory|url=https://archive.org/details/quantumfieldtheo0000ryde_a7q5|year=1996|orig-year=1985|isbn=978-0521478144|edition=2nd|publisher=[[Cambridge University Press]]|location=Cambridge}} *{{cite book|ref=harv|last=Sard|first=R. D.|title=Relativistic Mechanics - Special Relativity and Classical Particle Dynamics|url=https://archive.org/details/relativisticmech0000sard|year=1970|publisher=W. A. Benjamin|location=New York|isbn=978-0805384918}} *{{cite book|ref=harv|author=R. U. Sexl, H. K. Urbantke|title=Relativity, Groups Particles. Special Relativity and Relativistic Symmetry in Field and Particle Physics|year=2001|orig-year=1992|publisher=Springer|isbn=978-3211834435|url=https://books.google.com/books?id=iyj0CAAAQBAJ&printsec=frontcover&dq=sexl+relativity&hl=en&sa=X&ved=0CB8Q6wEwAGoVChMIo7itmMnnxgIVCz4UCh3rVQR1#v=onepage&q=sexl%20relativity&f=false}} *{{cite book|ref=harv|last=Gourgoulhon|first=Eric|title=Special Relativity in General Frames: From Particles to Astrophysics|year=2013|publisher=Springer|isbn=978-3-642-37276-6|page=213|url=https://books.google.com/books?id=N4HBBAAAQBAJ&pg=PA215&lpg=PA215&dq=mcfarlane+1962+lorentz+transformation&source=bl&ots=KGCT4Mojmz&sig=F6Ed6sgSf1dczXzR13XtA0U1RT0&hl=en&sa=X&ved=0CCQQ6AEwAGoVChMI7Y3Qu92GyQIVBWsUCh25ewBl#v=onepage&q=mcfarlane%201962%20lorentz%20transformation&f=false}} *{{cite book|ref=harv|last1=Chaichian|first1=Masud|last2=Hagedorn|first2=Rolf|title=Symmetry in quantum mechanics:From angular momentum to supersymmetry|year=1997|publisher=IoP|isbn=0-7503-0408-1|page=239|url=https://books.google.com/books?id=pEhjQgAACAAJ&dq=Symmetry+in+quantum+mechanics&hl=en&sa=X&redir_esc=y}} *{{cite book|ref=harv|last1=Landau|first1=L.D.|authorlink1=Lev Landau|last2=Lifshitz|first2=E.M.|authorlink2=Evgeny Lifshitz|title=The Classical Theory of Fields|series=Course of Theoretical Physics|volume=2|edition=4th|publisher=[[Butterworth&ndash;Heinemann]]|isbn=0 7506 2768 9|year=2002|orig-year=1939}} {{refend}} == ਹੋਰ ਲਿਖਤਾਂ == *{{Citation |first = Albert |last = Einstein |author-link = Albert Einstein |title = Relativity: The Special and the General Theory |place = New York|url = http://www.marxists.org/reference/archive/einstein/works/1910s/relative/ | publisher = Three Rivers Press|year = 1961|publication-date = 1995|isbn = 0-517-88441-0}} *{{Citation |first1=A. |last1=Ernst |first2=J.-P. |last2=Hsu |title=First proposal of the universal speed of light by Voigt 1887 |journal=Chinese Journal of Physics |volume=39 |issue=3 |url=http://psroc.phys.ntu.edu.tw/cjp/v39/211.pdf |pages=211–230 |year=2001 |bibcode=2001ChJPh..39..211E |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110716083015/http://psroc.phys.ntu.edu.tw/cjp/v39/211.pdf |archivedate=2011-07-16 |df= }} *{{Citation |first1 = Stephen T. |last1 = Thornton |first2 = Jerry B. |last2 = Marion |title = Classical dynamics of particles and systems |edition = 5th |place = Belmont, [CA.] |publisher = Brooks/Cole |year = 2004 |pages = 546–579 |isbn = 0-534-40896-6}} *{{Citation |first = Woldemar |last = Voigt |author-link = Woldemar Voigt |title = Über das Doppler'sche princip |journal = Nachrichten von der Königlicher Gesellschaft den Wissenschaft zu Göttingen |volume = 2 |pages = 41–51 |year = 1887}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == {{Wikisource portal|ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ}} {{wikibooks|ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ}} *[http://www2.physics.umd.edu/~yakovenk/teaching/Lorentz.pdf Derivation of the Lorentz transformations]. This web page contains a more detailed derivation of the Lorentz transformation with special emphasis on group properties. *[http://casa.colorado.edu/~ajsh/sr/paradox.html The Paradox of Special Relativity] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061206092114/http://casa.colorado.edu/~ajsh/sr/paradox.html |date=2006-12-06 }}. This webpage poses a problem, the solution of which is the Lorentz transformation, which is presented graphically in its next page. *[http://www.lightandmatter.com/html_books/0sn/ch07/ch07.html Relativity] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110829032009/http://www.lightandmatter.com/html_books/0sn/ch07/ch07.html |date=2011-08-29 }} – a chapter from an online textbook *[http://www.adamauton.com/warp/ Warp Special Relativity Simulator]. A computer program demonstrating the Lorentz transformations on everyday objects. *{{YouTube|C2VMO7pcWhg|Animation clip}} visualizing the Lorentz transformation. *[http://math.ucr.edu/~jdp/Relativity/Lorentz_Frames.html Lorentz Frames Animated] ''from John de Pillis.'' Online Flash animations of Galilean and Lorentz frames, various paradoxes, EM wave phenomena, ''etc''. {{Relativity}} [[Category:ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] [[Category:ਸਿਧਾਂਤਿਕ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] [[Category:ਗਣਿਤਿਕ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] [[Category:ਸਪੇਸਟਾਈਮ]] [[Category:ਕੋ-ਆਰਡੀਨੇਟ ਸਿਸਟਮ]] [[Category:ਹੈਂਡ੍ਰਿਕ ਲੌਰੰਟਜ਼]] l6u5s5f862p5z9umuxi4my58dzgneai 0 69920 842253 295652 2026-07-10T18:20:04Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842253 wikitext text/x-wiki '''ਮੱਸਾ''' ਸ਼ਰੀਰ ਤੇ ਕਿਤੇ-ਕਿਤੇ ਕਾਲੇ ਰੰਗ ਦਾ ਉਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਮਾਸ ਦਾ ਛੋਟਾ ਦਾਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇੱਕ ਤਰਾਂ ਦਾ ਚਮੜੀ ਦਾ ਰੋਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ I ਜੋ ਕਿ ਖਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਇਨਸਾਨ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਅਤੇ ਪੈਰਾਂ ਤੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਸ਼ਰੀਰ ਦੇ ਕਿਸੀ ਵੀ ਹਿੱਸੇ ਤੇ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ I ਮੱਸਾ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਾਰਿਸ ਦੀ ਲਾਗ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਖਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਇਨਸਾਨੀ ਪੈਪੀਲੋਮਾਵਾਇਰਸ (ਐਚਪੀਵੀ) ਨਾਲ I ਮੱਸੇ ਦੀਆਂ ਤਕਰੀਬਨ 10 ਕਿਸਮਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ- ਜਿਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਬਹੁਤੇ ਨੁਕਸਾਨ ਵਾਲੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ I ਮੱਸੇ ਇਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਤੋਂ ਛੂਤ ਨਾਲ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਛੂਆਛੂਤ ਦਾ ਰੋਗ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸ਼ਰੀਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਥਾਂ ਤੋਂ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਚਮੜੀ ਫੱਟੀ ਹੋਵੇ I<ref>{{cite web|url=http://www.webmd.com/skin-problems-and-treatments/tc/warts-and-plantar-warts-topic-overview |title=Warts Types, Causes, Symptoms, Treatments, Prevention |publisher=Webmd.com |date=2010-09-02 |accessdate=24th December 2015}}</ref> ==ਕਿਸਮਾਂ== ਮੱਸੇ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕੀਤੀ ਜਾ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਇਹ ਆਕਾਰ ਅਤੇ ਜਿਸ ਥਾਂ ਤੇ ਹੋਇਆ ਹੈ ਉਸ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਵੱਖ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ, ਇਸ ਗੱਲ ਤੇ ਵੀ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਨਸਾਨੀ ਪੈਪੀਲੋਮਾਵਾਇਰਸ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ I<ref>{{cite book|author1=Anderson, Keith, |author2=Keith, Jeff|author3=Novak, Patricia D.|author4=Elliot, Michelle A.|title=Mosby's Medical, Nursing & Allied Health Dictionary|url=http://books.google.com/books?id=5RXAAQAACAAJ|year=2005|publisher=C.V. Mosby|edition=5th}}</ref><ref>{{cite web | url = http://www.webmd.com/skin-problems-and-treatments/tc/warts-and-plantar-warts-topic-overview | title = MedlinePlus: Warts | year = 2010}}</ref> ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ- * ਆਮ ਮੱਸੇ (ਵੈਰੁਕਾ ਵਲਗੈਰਿਸ), ਇੱਕ ਉਬਰਿਆ ਹੋਇਆ ਮੱਸਾ ਜਿਸਦੀ ਸਤਹ ਖੁਰਦਰੀ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਹੱਥਾਂ ਤੇ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ, ਸ਼ਰੀਰ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹਿੱਸੇ ਤੇ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ I * ਫਲੈਟ ਮੱਸਾ (ਵੈਰੁਕਾ ਪਲਾਨਾ), ਇੱਕ ਛੋਟਾ, ਨਿਰਵਿਘਨ ਵੱਢਣੀ ਮੱਸਾ, ਚਮੜੀ ਰੰਗੀ, ਜੋਕਿ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ; ਜੋ ਆਮ ਤੋਰ ਤੇ ਮੂੰਹ, ਗਰਦਣ, ਹੱਥਾਂ, ਗੁੱਟਾਂ ਅਤੇ ਗੋਢਿਆਂ ਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ I<ref>{{cite web|url=http://www.drbatul.com/treatments-procedures/wart-removal/ |title=Wart Removal |publisher=drbatul.com |date= |accessdate=24th December 2015}}</ref> * ਫੀਲੀਫੋਰਮ ਜਾਂ ਡਿਜੀਟੇਟ ਮੱਸਾ, ਇੱਕ ਧਾਗੇ ਜਾਂ ਉਗਂਲੀ ਵਰਗਾ ਮੱਸਾ, ਜੋ ਆਮ ਤੋਰ ਤੇ ਮੂੰਹ, ਖਾਸ ਤੋਰ ਤੇ ਪਲਕਾਂ ਅਤੇ ਬੂੱਲਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ I * ਜੈਨਿਟਲ ਮੱਸਾ, (ਵੈਨੇਰਿਯਲ ਮੱਸਾ, ਕੋਨਡਿਲੋਮਾ ਐਕੂਮੀਨੇਟਮ, ਵੈਰੂਕਾ ਐਕੂਮੀਨਾਟਾ), ਇੱਕ ਮੱਸਾ ਜੋ ਜਨਣ ਤੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈI * ਮੌਸੈਕ ਮੱਸਾ, ਤੰਗ ਕਲਸਟਰ ਪਲੈਂਟਰ ਕਿਮਸ ਦੇ ਮੱਸਿਆਂ ਦਾ ਸਮੂਹ, ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਹੱਥਾਂ ਜਾਂ ਪੈਰਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਡੀਆਂ ਤੇ ਹੋਣ ਵਾਲਾ I * ਪੈਰੀਉਂਗੁਲ ਮੱਸਾ, ਇੱਕ ਗੋਬੀ- ਦੀ ਤਰਾਂ ਮੱਸਿਆਂ ਦਾ ਝੂੰਡ ਜੋ ਨੋਹਾਂ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ I * ਪਲੈਂਟਰ ਮੱਸਾ (ਵੈਰੂਕਾ, ਵੈਰੂਕਾ ਪਲੈਂਟਰਿਸ), ਸਖ਼ਤ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਦਰਦਨਾਕ ਮਾਂਸ, ਕਈ ਵਾਰ ਵਿੱਚਕਾਰ ਕਾਲੇ ਨਿਸ਼ਾਨ; ਜਿਆਦਾਤਰ ਪੈਰਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਡੀਆਂ ਤੇ ਦੱਬਾ ਵਾਲੇ ਬਿੰਦੂ I ==ਕਾਰਨ== ਮੱਸੇ ਹੋਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਇਨਸਾਨੀ ਪੈਪੀਲੋਮਾਵਾਇਰਸ (ਐਚਪੀਵੀ) ਹੈ I ਪੈਪੀਲੋਮਾ ਵਾਇਰਸ ਦੀ ਤਕਰੀਬਨ 130 ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ I<ref name="deV2004">{{cite journal | author = de Villiers EM, Fauquet C, Broker TR, Bernard HU, zur Hausen H | title = Classification of papillomaviruses | url = https://archive.org/details/virology_2004-06-20_324_1/page/17 | journal = Virology | volume = 324 | issue = 1 | pages = 17–27 | date = Jun 2004 | pmid = 15183049}}</ref> ਐਚਪੀਵੀ ਸਕੁਆਮੋਸ ਇਪੀਥੈਲਿਅਮ ਨੂੰ ਲਾਗ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਆਦਾਤਰ ਚਮੜੀ ਜਾਂ ਜੈਨੀਟਲ, ਪਰ ਹਰ ਐਚਪੀਵੀ ਦੀ ਕਿਸਮ ਖਾਸ ਤੋਰ ਤੇ ਸ਼ਰੀਰ ਦੇ ਕੁਝ ਹੀ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨੂੰ ਲਾਗ ਕਰਦਾ ਹੈ I ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਐਚਪੀਵੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਵਿਕਾਸ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਥਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸਦਾ ਲਾਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਉਸਨੂੰ ਅਕਸਰ “ਮੱਸਾ” ਜਾਂ “ਪੈਪੀਲੋਮਾ” ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ I ਹੋਰ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਮ ਐਚਪੀਵੀ ਅਤੇ ਮੱਸਿਆਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੇਠ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ- * ਆਮ ਮੱਸੇ- ਐਚਪੀਵੀ ਕਿਸਮਾਂ 2 ਅਤੇ 4 (ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਆਮ); ਕਿਸਮਾਂ 1,3,26,29 ਅਤੇ 57 ਅਤੇ ਹੋਰ I * [[ਕੈਂਸਰ]] ਅਤੇ ਜੈਨਿਟਲ ਡਿਸਪਲਾਸਿਆ- “ਜ਼ਿਆਦਾ-ਖਤਰੇ ਵਾਲਾ” ਐਚਪੀਵੀ ਕਿਸਮਾਂ ਕੈਂਸਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ, ਖਾਸਕਰ ਸਰਵਾਇਕਲ ਕੈਂਸਰ, ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਕਾਰਨ ਕੁਝ ਵਲੱਵਰ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਵੈਜਾਇਨਲ,<ref name=VulvarCA>{{cite web|url = http://www.fda.gov/NewsEvents/Newsroom/PressAnnouncements/2008/ucm116945.htm| title = FDA Approves Expanded Uses for Gardasil to Include Preventing Certain Vulvar and Vaginal Cancers | accessdate = 24th December 2015 | date = 2008-09-12}}</ref> ਪਿਨਾਇਲ, ਐਨਲ<ref name="Bloomberg">{{cite web|url=http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601202&sid=aajzweDaXZh0&refer=healthcare |author=Cortez, Michelle Fay and Pettypiece, Shannon |title=Merck Cancer Shot Cuts Genital Warts, Lesions in Men |work=Bloomberg News |date=2008-11-13 |accessdate=24th December 2015}}</ref> ਅਤੇ ਕੁਝ ਓਰੋਫਾਇਰਿਲਜਿਅਲ ਕੈਂਸਰ I “ਘੱਟ - ਖਤਰੇ ਵਾਲੀ” ਕਿਸਮਾਂ, ਮੱਸੇ ਜਾਂ ਕਿਸੀ ਹੋਰ ਹਾਲਾਤਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ I<ref name="pmid16670757">{{cite journal | author = Lowy DR, Schiller JT | title = Prophylactic human papillomavirus vaccines | journal = J. Clin. Invest. | volume = 116 | issue = 5 | pages = 1167–73 | year = 2006 | pmid = 16670757 | pmc = 1451224}}</ref><ref name=VulvarCA/> * ਜ਼ਿਆਦਾ-ਖਤਰੇ ਵਾਲਾ: 16, 18 (ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਰਵਾਇਕਲ ਕੈਂਸਰ ਦਾ ਕਾਰਨ); 31, 33, 35, 39, 45, 52, 58, 59 ਅਤੇ ਹੋਰ I ==ਹਵਾਲੇ== 561kai3g0cmj41njajlqbnlaikjaz1t 0 70263 842415 533198 2026-07-10T21:09:24Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842415 wikitext text/x-wiki {{Infobox disease | Name = ਟ੍ਰਿਕਿਊਰੀਆਸਿਸ | Image = Trichuriasis_lifecycle.jpg | Caption = ਟ੍ਰਿਕਿਊਰਿਸ ਟ੍ਰਿਕਿਊਰਾ ਦਾ ਜੀਵਨ ਚੱਕਰ।| ICD10 = {{ICD10|B|79||b|65}} | ICD9 = {{ICD9|127.3}} | ICDO = | OMIM = | DiseasesDB = 31146 | MedlinePlus = 001364 | eMedicineSubj = | eMedicineTopic = | MeshID = D014257 | }} '''ਟ੍ਰਿਕਿਊਰੀਆਸਿਸ''', ਜਿਸਨੂੰ '''ਵਿਪਵੋਰਮ''' ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, [[ਪਰਜੀਵੀ ਕੀੜੇ]] ''[[ਟ੍ਰਿਕਿਊਰਿਸ ਟ੍ਰਿਕਿਊਰਾ]]'' (ਵਿਪਵੋਰਮ) ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਇੱਕ ਲਾਗ ਹੈ।<ref name=CDC2013>{{cite web|title=Parasites - Trichuriasis (also known as Whipworm Infection)|url=http://www.cdc.gov/parasites/whipworm/|work=CDC|accessdate=5 March 2014|date=January 10, 2013}}</ref> ਜੇਕਰ ਲਾਗ ਕੁਝ ਕੀੜਿਆਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੋਈ ਲੱਛਣ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।<ref name=WHO2013/> ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਲਾਗ ਕਈ ਕੀੜਿਆਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ [[ਢਿੱਡ ਪੀੜ]], ਥਕੇਵਾਂ ਅਤੇ [[ਦਸਤ (ਡਾਇਰੀਆ)]] ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref name=WHO2013/> ਦਸਤ ਵਿੱਚ ਕਦੇ-ਕਦਾਈਂ [[ਖੂਨ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref name=WHO2013/> ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲਾਗਾਂ ਮਾੜੇ ਬੌਧਿਕ ਅਤੇ ਸਰੀਰਕ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।<ref name=WHO2013>{{cite web|title=Soil-transmitted helminth infections Fact sheet N°366|url=http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs366/en/|work=World Health Organization|accessdate=5 March 2014|date=June 2013}}</ref> [[ਅਨੀਮੀਆ|ਲਾਲ ਖੂਨ ਕੋਸ਼ਿਕਾਵਾਂ ਦਾ ਨੀਵਾਂ ਪੱਧਰ]] ਖੂਨ ਦੀ ਘਾਟ ਕਾਰਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref name=CDC2013/> == ਕਾਰਨ == ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਿਮਾਰੀ ਉਦੋਂ ਫੈਲਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਲੋਕ ਅਜਿਹਾ ਭੋਜਨ ਖਾਂਦੇ ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਪੀਂਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੀੜਿਆਂ ਦੇ ਅੰਡੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref name=WHO2013/> ਇਹ ਸਥਿਤੀ ਉਦੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਲਾਗਦਾਰ ਜਾਂ ਗੰਦੀਆਂ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਫ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਜਾਂ ਪਕਾਇਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ।<ref name=WHO2013/> ਅਕਸਰ ਇਹ ਅੰਡੇ ਉਹਨਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਲੋਕ [[ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਹੱਗਣਾ|ਖੁਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਹੱਗਦੇ]] ਹਨ ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਬਿਨਾਂ ਸੋਧੇ ਮਾਨਵ [[ਮਲ]] (ਟੱਟੀ) ਨੂੰ [[ਖਾਦ]] ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=CDC2013/> ਇਹ ਅੰਡੇ ਲਾਗ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਟੱਟੀ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref name="WHO2013" /> ਅਜਿਹੀ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਖੇਡਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਆਪਣੇ ਮੁੰਹ ਵਿੱਚ ਪਾਉਣ ਵਾਲੇ ਛੋਟੇ ਬੱਚੇ ਵੀ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਲਾਗ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref name="WHO2013" /> ਕੀੜੇ [[ਵੱਡੀ ਅੰਤੜੀ]] ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਲੰਬਾਈ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ ਚਾਰ ਸੈਂਟੀਮੀਟਰ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref name=CDC2013/> [[ਮਾਈਕਰੋਸਕੋਪ]] ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਟੱਟੀ ਦਾ ਪਰੀਖਣ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਅੰਡਿਆਂ ਨੂੰ ਦੇਖਕੇ ਵਿਪਵੋਰਮ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=CDCDiag2013>{{cite web|title=Parasites - Trichuriasis (also known as Whipworm Infection) Diagnosis|url=http://www.cdc.gov/parasites/whipworm/diagnosis.html|work=CDC|accessdate=20 March 2014|date=January 10, 2013}}</ref> ਅੰਡੇ ਢੋਲ-ਰੂਪੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref>{{cite book|last=Duben-Engelkirk|first=Paul G. Engelkirk, Janet|title=Laboratory diagnosis of infectious diseases: essentials of diagnostic microbiology|year=2008|publisher=Wolters Kluwer Health/Lippincott Williams & Wilkins|location=Baltimore|isbn=9780781797016|page=604|url=http://books.google.ca/books?id=l56-WMdyqzcC&pg=PA604}}</ref> == ਰੋਕਥਾਮ ਅਤੇ ਇਲਾਜ == ਰੋਕਥਾਮ ਲਈ ਭੋਜਨ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਕਾਉਣਾ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ [[ਹੱਥ ਧੋਣਾ]] ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।<ref name=CDCPre2013>{{cite web|title=Parasites - Trichuriasis (also known as Whipworm Infection) Prevention & Control|url=http://www.cdc.gov/parasites/whipworm/prevent.html|work=CDC|accessdate=20 March 2014|date=January 10, 2013}}</ref> ਹੋਰ ਤਰੀਕਿਆਂ ਵਿੱਚ [[ਸਫਾਈ ਵਿਵਸਥਾ]] ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਨਾ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕ੍ਰਿਆਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਸਾਫ-ਸੁਥਰੇ [[ਪਖਾਨਿਆਂ]] ਦੀ ਵਰਤੋਂ<ref name=CDCPre2013/> ਅਤੇ ਸਾਫ ਪਾਣੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।<ref>{{cite journal|last=Ziegelbauer|first=K|author2=Speich, B |author3=Mäusezahl, D |author4=Bos, R |author5=Keiser, J |author6= Utzinger, J |title=Effect of sanitation on soil-transmitted helminth infection: systematic review and meta-analysis.|journal=PLoS medicine|date=Jan 2012|volume=9|issue=1|pages=e1001162|pmid=22291577|doi=10.1371/journal.pmed.1001162 |pmc=3265535}}</ref> ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਉਹਨਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਲਾਗ ਆਮ ਹੈ, ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪੂਰੇ ਦੇ ਪੂਰੇ ਸਮੂਹਾਂ ਦਾ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਰੋਜਾਨਾ ਅਧਾਰ 'ਤੇ ਇਲਾਜ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ।<ref name=Lancet2006>{{cite journal|last=Bethony|first=J|author2=Brooker, S |author3=Albonico, M |author4=Geiger, SM |author5=Loukas, A |author6=Diemert, D |author7= Hotez, PJ |title=Soil-transmitted helminth infections: ascariasis, trichuriasis, and hookworm.|url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_may-6-12-2006_367_9521/page/1521|journal=Lancet|date=May 6, 2006|volume=367|issue=9521|pages=1521–32|pmid=16679166|doi=10.1016/S0140-6736(06)68653-4}}</ref> ਇਲਾਜ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਦਵਾਈ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: [[ਅਲਬੈਂਡਾਜ਼ੋਲ]], [[ਮੇਬੈਂਡਾਜ਼ੋਲ]] ਜਾਂ [[ਆਈਵਰਮੈਕਟਿਨ]]।<ref name=CDCTx2013>{{cite web|title=Parasites - Trichuriasis (also known as Whipworm Infection): Resources for Health Professionals|url=http://www.cdc.gov/parasites/whipworm/health_professionals/index.html|work=CDC|accessdate=5 March 2014|date=January 10, 2013}}</ref> ਅਕਸਰ ਲੋਕ ਇਲਾਜ ਪਿੱਛੋਂ ਦੁਬਾਰਾ ਲਾਗ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref>{{cite journal|last=Jia|first=TW|author2=Melville, S |author3=Utzinger, J |author4=King, CH |author5= Zhou, XN |title=Soil-transmitted helminth reinfection after drug treatment: a systematic review and meta-analysis.|journal=PLoS neglected tropical diseases|year=2012|volume=6|issue=5|pages=e1621|pmid=22590656|doi=10.1371/journal.pntd.0001621 |pmc=3348161}}</ref> == ਮਹਾਮਾਰੀ ਵਿਗਿਆਨ == ਵਿਪਵੋਰਮ ਲਾਗ ਸੰਸਾਰ ਭਰ 'ਚ ਲਗਭਗ 60 ਤੋਂ 80 ਕਰੋੜ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।<ref name=CDC2013/><ref name=Fen2012>{{cite journal|last=Fenwick|first=A|title=The global burden of neglected tropical diseases.|journal=Public health|date=Mar 2012|volume=126|issue=3|pages=233–6|pmid=22325616|doi=10.1016/j.puhe.2011.11.015}}</ref> [[ਤਪਤਖੰਡੀ ਦੇਸ਼ਾਂ]] ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref name=Lancet2006/> ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ, ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿਪਵੋਰਮ ਲਾਗ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਕਸਰ [[ਹੁੱਕਵੋਰਮ]] ਅਤੇ [[ਐਸਕਾਰੀਆਸਿਸ]] ਲਾਗਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਪੀੜਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref name=Lancet2006/> ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ 'ਤੇ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰਫਾਵ ਹੈ।<ref>{{cite book|last=Jamison|first=Dean|title=Disease control priorities in developing countries|year=2006|publisher=Oxford University Press|location=New York|isbn=9780821361801|page=Chapter 24|url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK11748/|edition=2nd ed.|chapter=Helminth Infections: Soil-transmitted Helminth Infections and Schistosomiasis}}</ref> ਬਿਮਾਰੀ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ [[ਟੀਕਾ]] ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ।<ref name=Lancet2006/> ਟ੍ਰਿਕੂਰੀਆਸਿਸ ਨੂੰ [[ਅਣਗੋਲੀ ਤਪਤਖੰਡੀ ਬਿਮਾਰੀ]] ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਰਗੀਕ੍ਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{cite web|title=Neglected Tropical Diseases|url=http://www.cdc.gov/globalhealth/ntd/diseases/index.html|website=cdc.gov|accessdate=28 November 2014|date=June 6, 2011}}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== <references /> 7vek51do2droavqtwc8g06ukym5wmai 0 70469 842310 837968 2026-07-10T19:24:56Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 2 books for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842310 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਜਰਮੇਨ ਗਰੀਰ | image = Germaine Greer, 28 October 2013 (cropped).jpg | caption = 2013 ਵਿੱਚ ਮੈਲਬਰਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ | birth_date = {{birth date and age|df=y|1939|01|29}} | birth_place = [[ਮੈਲਬਰਨ]], [[ਵਿਕਟੋਰੀਆ (ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ)|ਵਿਕਟੋਰੀਆ]], ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ | nationality = Australian<!-- -->{{Infobox|child=yes | label1 = Pen names | data1 = {{plainlist| *Dr. G (for [[Oz (magazine)|''Oz'']] magazine) *Rose Blight (for ''[[Private Eye]]'') *Earth Rose (for [[Jim Haynes#Suck|''Suck'']] magazine)}}}} | education = {{Plainlist| * [[University of Melbourne]] ([[Bachelor of Arts|BA]]) * [[University of Sydney]] ([[Master of Arts|MA]]) * [[Newnham College, Cambridge]] ([[Doctor of Philosophy|PhD]])}} <!-- -->{{Infobox|child=yes | label1 = PhD thesis | data1 = ''[http://ethos.bl.uk/OrderDetails.do?uin=uk.bl.ethos.599683 The Ethic of Love and Marriage in Shakespeare's Early Comedies]'' (1968) }} | occupation = ਲੇਖਿਕਾ, [[Conservation movement|conservationist]] | years_active = 1970–ਵਰਤਮਾਨ | era = [[ਦੂਜੀ-ਲਹਿਰ ਨਾਰੀਵਾਦ]] | known_for = | notable_works = ''[[ਦ ਫੀਮੇਲ ਏਨੂਚ ]]'' (1970) | television = | spouse = {{marriage|[[#Paul|Paul du Feu]]<br>|1968|1973|end=div}} | parents = {{unbulleted list|Eric Reginald Greer|Margaret May Lafrank}} | awards = | module = <center>{{Listen|embed=yes|filename=Germaine Greer BBC Radio4 Bookclub 5 Aug 2007 b007rdly.flac|title=Germaine Greer speaking|type=speech|description=<center>Recorded August 2007 from ''[[Bookclub (radio programme)|Bookclub]]'', BBC Radio 4</center>}}</center> }} '''ਜਰਮੇਨ ਗਰੀਰ''' ({{IPAc-en|g|r|ɪər}}; ਜਨਮ 29 ਜਨਵਰੀ 1939) 20 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ ਨਾਰੀਵਾਦ ਦੀ ਦੂਜੀ-ਲਹਿਰ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸਖਸ਼ੀਅਤ ਹੈ ਜੋ ਆਸਟਰੇਲਿਆ ਦੀ ਜੰਮਪਲ ਤੇ ਲੇਖਿਕਾ ਹੈ।<ref>Susan Margery, "Germaine Greer," in Bonnie G. Smith (ed.</ref> ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ, ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਤੇ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਮੁਹਾਰਤ ਰੱਖਦਿਆਂ ਵਾਰਵਿਕ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਅਤੇ ਨਿਊਨਹੈਮ ਕਾਲਜ, ਕੈਮਬ੍ਰਿਜ ਤੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਅਕਾਦਮਿਕ ਅਹੁਦਿਆਂ ਤੇ ਰਹੀ। 1964 ਤੋਂ ਅਧਾਰਿਤ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਤੋਂ ਆਪਣਾ ਸਮਾਂ ਕੁਈਨਜ਼ਲੈਂਡ, ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਏਸੇਕਸ, ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਹੈ। ਗਰੀਰ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੇ ਉਦੋਂ ਹੀ ਵਿਵਾਦ ਖੜਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਦੋਂ ਤੋਂ ਉਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਕਿਤਾਬ, ਦਿ ਫੀਮੇਲ ਏਨੂਚ (1970) ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਬਣਾਇਆ ਸੀ। ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿਕਣ ਵਾਲੀ ਕਿਤਾਬ ਰਹੀ ਹੈ, ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਔਰਤਵਾਦ ਅਤੇ ਔਰਤਤਵ ਵਰਗੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਢਾਂਚਾ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਕਿ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਮਰਦ ਦੀਆਂ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਔਰਤ ਨੂੰ ਅਧੀਨਗੀ ਦੀਆਂ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਮੰਨਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>Saracoglu, Melody (12 May 2014). [http://www.newstatesman.com/voices/2014/05/melody-saracoglu-germaine-greer-one-woman-against-world "Melody Saracoglu on Germaine Greer: One Woman Against the World"], ''New Statesman''.</ref> ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਗਰੀਰ ਡਾ ਕੰਮ ਸਾਹਿਤ, ਨਾਰੀਵਾਦ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਉੱਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਰਿਹਾ। ਉਸ ਨੇ ''ਸੈਕਸ ਅਤੇ ਡੈਸਟੀਨੀ'' (1984), ''ਦ ਚੇਂਜ'' (1991), ''ਦ ਹੋਲ ਵੂਮੈਨ'' (1999), ਅਤੇ ''ਸ਼ੈਕਸਪੀਅਰ'ਸ ਵਾਈਫ'' (2007) ਸਮੇਤ 20 ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਹਨ। ਉਸ ਦੀ 2013 ਦੀ ਕਿਤਾਬ, ਵ੍ਹਾਈਟ ਬੀਚ: ਦ ਰੇਨਫੌਰਸਟ ਫਾਰ ਈਅਰਜ਼, ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਵਿੱਚ ਨੁਮਬਾਹਾ ਘਾਟੀ ਵਿੱਚ ਬਰਸਾਤੀ ਜੰਗਲਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਮੁੜ ਬਹਾਲ ਕਰਨ ਦੇ ਉਸ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਅਕਾਦਮਿਕ ਕੰਮ ਅਤੇ ਸਰਗਰਮੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਉਹ ''ਦ ਸੰਡੇ ਟਾਈਮਜ਼'', ''ਦਿ ਗਾਰਡੀਅਨ'', ''ਦ ਡੇਲੀ ਟੈਲੀਗ੍ਰਾਫ'', ''ਦ ਸਪੈਕਟਰੇਟਰ'', ''ਦ ਇੰਡੀਪੈਂਡੈਂਟ'', ਅਤੇ ''ਦ ਓਲਡੀ'' ਸਮੇਤ ਹੋਰਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਉੱਤਮ ਕਾਲਮ ਲੇਖਕ ਰਹੀ ਹੈ। ਗਰੀਰ ਸਮਾਨਤਾਵਾਦੀ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਦੀ ਬਜਾਏ ਇੱਕ ਆਜ਼ਾਦੀ (ਜਾਂ ਕੱਟੜਪੰਥੀ) ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਟੀਚਾ ਮਰਦਾਂ ਨਾਲ ਬਰਾਬਰੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਅਭੇਦਤਾ ਅਤੇ "ਨਿਰਪੱਖ ਮਰਦਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜਿਉਣ ਲਈ ਸਹਿਮਤ" ਮੰਨਦੀ ਹੈ। "ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ" ਬਾਰੇ, ਉਸ ਨੇ "ਦ ਹੋਲ ਵੂਮੈਨ" (1999) ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ, "ਮਰਦ ਦੀ ਅਸਲ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਔਰਤ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਨਹੀਂ ਦੇਖੀ ਗਈ।" ਉਹ ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ ਦਲੀਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅੰਤਰ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਅਤੇ "ਇਸ ਨੂੰ ਸਵੈ-ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸਵੈ-ਨਿਰਣੇ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਜੋਂ ਜ਼ੋਰ ਦੇ ਰਹੀ ਹੈ।" ਇਹ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ "ਆਪਣੀਆਂ ਕਦਰਾਂ ਕੀਮਤਾਂ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਦੇਣ, ਆਪਣੀਆਂ ਤਰਜੀਹਾਂ ਦੀ ਤਰਤੀਬ ਦੇਣ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਕਿਸਮਤ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕਰਨ" ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਹੈ। ==ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ== ===ਮੈਲਬਰਨ=== [[File:Elwood beach and Melbourne skyline.jpg|thumb|[[Elwood, Victoria|Elwood]] beach. The skyline of the [[Melbourne city centre]] is visible in the distance.]] ਗਰੀਰ ਦਾ ਜਨਮ ਮੈਲਬਰਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕੈਥੋਲਿਕ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਹ ਦੋ ਭੈਣ ਅਤੇ ਇੱਕ ਭਰਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਐਰਿਕ ਰੇਜੀਨਾਲਡ ("ਰੈਗ") ਗਰੀਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਜਨਮ ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਾਇਆ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਜਨਮ ਟੌਸਮੀਨੀਆ ਦੇ ਲੌਂਸੇਸਨ ਵਿੱਚ ਰਾਬਰਟ ਹੈਮਿਲਟਨ ਕਿੰਗ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮਾਤਾ ਮਾਰਗਰੇਟ ("ਪੇਗੀ") ਮਈ ਲੈਫ੍ਰੈਂਕ ਨੇ ਮਾਰਚ 1937 ਵਿੱਚ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ ਸੀ; ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰੈਗ ਕੈਥੋਲਿਕ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਪੇਗੀ ਮਿਲਿਨਰ ਸੀ ਅਤੇ ਰੈਗ ਇੱਕ ਅਖਬਾਰ ਦਾ ਮਸ਼ਹੂਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸੇਲਜ਼ਮੈਨ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਨਾਨੀ ਰਾਚੇਲ ਵੇਸ ਨਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਯਹੂਦੀ ਔਰਤ ਸੀ। ਇਹ ਨਾ ਜਾਣਨ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਕੋਈ ਯਹੂਦੀ ਵੰਸ਼ ਸੀ, ਗਰੀਰ ਨੂੰ “ਯਹੂਦੀ ਮਹਿਸੂਸ” ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਯਹੂਦੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਯਿੱਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਸਿੱਖੀ, ਇੱਕ ਯਹੂਦੀ ਥੀਏਟਰ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਯਹੂਦੀ ਆਦਮੀਆਂ ਡੇਟ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite book |last=Greer |first=Germaine |date=1989 |title=Daddy, We Hardly Knew You |url=https://books.google.com/?id=62iHDwAAQBAJ&printsec=frontcover&dq=Daddy+we+hardly+knew+you#v=onepage&q&f=false |location=New York |publisher=Fawcett Columbine |page= |isbn=0449905616 |author-link=}}</ref> ==ਚੁਨਿੰਦਾ ਕਾਰਜ== {{div col}} *(1963). {{cite thesis|title=The development of Byron's satiric mode|type=MA| publisher=University of Sydney|hdl=2123/13500}} *(1968). {{cite thesis|id={{EThOS|uk.bl.ethos.599683}}|title=The Ethic of Love and Marriage in Shakespeare's Early Comedies|degree= PhD |publisher= University of Cambridge|url=https://www.repository.cam.ac.uk/bitstream/handle/1810/256631/Greer-1967-PhD_06204.pdf}} *(1970). ''[[The Female Eunuch]]''. London: MacGibbon & Kee. *(1979) as Rose Blight. ''The Revolting Garden''. HarperCollins. *(1979). ''The Obstacle Race: The Fortunes of Women Painters and Their Work''. London: Martin Secker and Warburg. *(1984). ''Sex and Destiny: The Politics of Human Fertility''. London: Harpercollins. *(1986). ''Shakespeare''. Oxford: Oxford University Press (Past Masters series). *(1986). ''The Madwoman's Underclothes: Essays and Occasional Writings''. London: Picador. *(1988), ed. ''Kissing the Rod: An Anthology of Seventeenth Century Women’s Verse''. London: Farrar, Straus and Giroux. *(1989). ''Daddy, We Hardly Knew You''. New York: Fawcett Columbine. *(1989) with Susan Hastings, Jeslyn Medoff, Melinda Sansone (eds.). ''Kissing the Rod: An Anthology of Seventeenth Century Women's Verse''. London: Farrar, Straus and Giroux. *(1989) (ed.). ''The Uncollected Verse of Aphra Behn. London: Stump Cross Books. *(1990) with Ruth Little (eds.). ''The Collected Works of Katherine Philips: The Matchless Orinda'', Volume III, ''The Translations''. London: Stump Cross Books. *(1991). "The Offstage Mob: Shakespeare's Proletariat", in Tetsuo Kishi, Roger Pringle, and Stanley Wells (eds.). ''Shakespeare and Cultural Traditions''. Newark: University of Delaware Press, pp.&nbsp;54–75. *(1991). ''The Change: Women, Ageing and the Menopause''. *(1994). "Macbeth: Sin and Action of Grace", in J. Wain (ed.). ''Shakespeare: Macbeth''. London: Macmillan, pp.&nbsp;263–270. *(1995). ''Slip-Shod Sibyls: Recognition, Rejection and the Woman Poet''. *(1997) with Susan Hastings (eds.). ''The Surviving Works of Anne Wharton''. London: Stump Cross Books. *(1999). ''The Whole Woman''. London: Doubleday. *(2000). ''John Wilmot, Earl of Rochester''. London: Northcote House Publishers. *(2001) (ed.). ''101 Poems by 101 Women''. London: Faber & Faber. *(2003). ''[[The Beautiful Boy|The Boy]]''. London: Thames & Hudson. *(2003). ''Poems for Gardeners''. London: Virago. *(2004). ''Whitefella Jump Up: The Shortest Way to Nationhood''. London: Profile Books (first published 2003 in ''Quarterly Essay''). *(2007). ''Shakespeare's Wife''. London: Bloomsbury. *(2007). ''Stella Vine''. Oxford: Modern Art Oxford. *(2008). "Shakespeare and the Marriage Contract", in Paul Raffield, Gary Watt (eds.). ''Shakespeare and the Law''. London: Bloomsbury, pp.&nbsp;51–64. *(2008). ''On Rage''. Melbourne: Melbourne University Press. *(2011) with [[Phil Willmott]]. ''Lysistrata: The Sex Strike: After Aristophanes''. Samuel French Limited. *(2013). ''[[White Beech: The Rainforest Years]]''. London: Bloomsbury. *(2018). ''On Rape''. Melbourne: Melbourne University Press. {{div col end}} ==ਸਰੋਤ== ===ਹਵਾਲੇ=== {{reflist}} ===ਹੋਰ ਹਵਾਲੇ=== :''Websites and news articles are listed in the [[#References|References]] section only.'' {{refbegin|normalfont=yes|indent=yes|30em}} * {{cite book |last1=Angelou |first1=Maya |authorlink=Maya Angelou |title=Even the Stars Look Lonesome |url=https://archive.org/details/evenstarslooklo000ange |date=1998 |publisher=Bantam Books |location=New York }} * {{cite book |last1=Baumgardner |first1=Jennifer |authorlink1=Jennifer Baumgardner|editor1-last=Greer|editor1-first=Germaine |title=The Female Eunuch |url=https://archive.org/details/femaleeunuch0000gree_j5a4 |date=2001 |publisher=Farrar, Straus and Giroux |location=New York |pages=[https://archive.org/details/femaleeunuch0000gree_j5a4/page/n18 1]–7 |chapter=Why the Female Eunuch?}} * {{cite book |last1=Baumgardner |first1=Jennifer |authorlink1=Jennifer Baumgardner |title=F 'em!: Goo Goo, Gaga, and Some Thoughts on Balls |date=2011 |publisher=Da Capo Press |location=New York }} * {{cite book |last1=Brock |first1=Malin Lidström |title=Writing Feminist Lives: The Biographical Battles over Betty Friedan, Germaine Greer, Gloria Steinem, and Simone de Beauvoir |date=2016 |publisher=Palgrave Macmillan |location=Cham }} * {{cite web |last1=Buchanan |first1=Rachel |title=Showcasing Germaine Greer's Shakespearean scholarship |url=http://shakespeare400.unimelb.edu.au/tales/showcasing-germaine-greer-s-shakespearean-scholarship/ |publisher=University of Melbourne |date=2016 |access-date=2020-06-28 |archive-date=2017-02-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170219170255/http://shakespeare400.unimelb.edu.au/tales/showcasing-germaine-greer-s-shakespearean-scholarship/ |dead-url=yes }} * {{cite book |last1=Caine |first1=Barbara |authorlink1=Barbara Caine |last2=Gatens |first2=Moira |authorlink2=Moira Gatens |title=Australian Feminism: a companion |url=https://archive.org/details/australianfemini0000unse |date=1998 |publisher=Oxford University Press |location=Melbourne and Oxford }} * {{cite book |last1=Coombs |first1=Anne |title=Sex And Anarchy: The Life And Death of the Sydney Push |date=1996 |publisher=Viking}} * {{cite journal |last1=Diamond |first1=Arlyn |title=Elizabeth Janeway and Germaine Greer |journal=The Massachusetts Review |date=Winter–Spring 1972 |volume=13 |issue=1/2 |pages=275–279 |jstor=5088230}} * {{cite book |last1=Evans |first1=Mary |title=Missing Persons: The Impossibility of Auto/Biography |date=2002 |publisher=Routledge |location=London and New York }} * {{cite web|last1=Francis|first1=Rosemary|last2=Henningham|first2=Nikki|title=Greer, Germaine (1939–)|date=2017|orig-year=2009|url=http://www.womenaustralia.info/biogs/AWE4415b.htm|publisher=The Australian Women's Register|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180414134015/http://www.womenaustralia.info/biogs/AWE4415b.htm|archivedate=14 April 2018}} * {{cite thesis|first=Germaine| last=Greer| date=1963|title=The Development of Byron's Satiric Mode|type=MA| publisher=University of Sydney| hdl=2123/13500}} {{free access}} * {{cite thesis|date=7 May 1968|first=Germaine|last=Greer|id={{EThOS|uk.bl.ethos.599683}}|title=The Ethic of Love and Marriage in Shakespeare's Early Comedies|degree=PhD|publisher=Apollo Digital Repository, University of Cambridge|url=https://www.repository.cam.ac.uk/bitstream/handle/1810/256631/Greer-1967-PhD_06204.pdf|oclc=221288543|10=|doi=10.17863/CAM.567}} {{free access}} * {{cite book |last1=Greer |first1=Germaine |title=The Madwoman's Underclothes: Essays and Occasional Writings 1968–1985 |url=https://archive.org/details/madwomansundercl0000gree_s7v0 |date=1986 |orig-year=1970 |publisher=Picador|location=London|chapter=The Slag-Heap Erupts|at=First published in ''Oz'', February 1970}} * {{cite book |last1=Greer |first1=Germaine |title=The Female Eunuch |url=https://archive.org/details/femaleeunuch0000gree_j5a4 |date=2001 |orig-year=1970 |publisher=Farrar, Straus & Giroux|location=New York |isbn=0-374-52762-8}} * {{cite book |last=Greer |first=Germaine |title=Slip-Shod Sibyls: Recognition, Rejection and the Woman Poet |url=https://archive.org/details/slipshodsibylsre0000gree_g6v6 |url-access=registration |publisher=Viking Press |location=London |year=1995 }} * {{cite book |last1=Greer |first1=Germaine |title=The Whole Woman |date=1999 |publisher=Transworld Publishers Ltd |location=London}} * {{cite book |last1=Greer |first1=Germaine |last2=Willmott|first2=Phil|title=Lysistrata: The Sex Strike. After Aristophanes|date=2011 |publisher=Samuel French Limited|location=}} * {{cite book |last1=Hamilton |first1=Clive |authorlink=Clive Hamilton |title=What Do We Want?: The Story of Protest in Australia |date=2016 |publisher=National Library of Australia |location=Sydney }} * {{cite book |last1=James |first1=Clive |authorlink1=Clive James |title=May Week Was In June |url=https://archive.org/details/mayweekwasinjune0000jame_p4b2 |date=1991 |publisher=Pan Books |location=London }} * {{cite book |last1=Kleinhenz |first1=Elizabeth |title=Germaine: The Life of Germaine Greer |date=2018 |publisher=Knopf |location=Sydney }} * {{cite journal |last1=Lake |first1=Marilyn |author-link=Marilyn Lake |title='Revolution for the hell of it': the transatlantic genesis and serial provocations of The Female Eunuch |journal=Australian Feminist Studies |date=2016 |volume=31 |issue=87 |pages=7–21 |doi=10.1080/08164649.2016.1174926 }} * {{cite book |last1=Magarey |first1=Susan|authorlink=Susan Magarey|editor1-last=Smith |editor1-first=Bonnie G. |title=The Oxford Encyclopedia of Women in World History |date=2010 |publisher=Oxford University Press |location=New York |pages=402–403 |chapter=Germaine Greer}} * {{cite book |last1=Medoff |first1=Jeslyn |editor1-last=Wallace |editor1-first=Elizabeth Kowaleski |title=Encyclopedia of Feminist Literary Theory |date=2010 |publisher=Routledge |location=New York |page=263 |chapter=Germaine Greer}} * {{cite book |last1=Merck |first1=Mandy |editor1-last=Merck |editor1-first=Mandy |editor2-last=Sandford |editor2-first=Stella |title=Further Adventures of The Dialectic of Sex: Critical Essays on Shulamith Firestone |url=https://archive.org/details/furtheradventure00merc |url-access=limited |date=2010 |publisher=Palgrave Macmillan |location=New York |pages=[https://archive.org/details/furtheradventure00merc/page/n19 9]–28 |chapter=Prologue: Shulamith Firestone and Sexual Difference }} * {{cite journal |last1=Mosmann |first1=Petra |title=A feminist fashion icon: Germaine Greer's paisley coat |journal=Australian Feminist Studies |date=31 May 2016 |volume=31 |issue=87 |pages=78–94|doi=10.1080/08164649.2016.1174928}} * {{cite book |last1=Neville |first1=Richard |author-link=Richard Neville (writer) |title=Hippie Hippie Shake |date=2010 |publisher=Gerald Duckworth & Co |location=London }} * {{cite book |last1=Packer |first1=Clyde |authorlink=Clyde Packer |title=No Return Ticket |url=https://archive.org/details/noreturnticket00pack |url-access=registration |date=1984 |publisher=Angus & Robertson }} * {{cite book |last1=Peacock |first1=D. Keith |title=Thatcher's Theatre: British Theatre and Drama in the Eighties |url=https://archive.org/details/bwb_P8-BXB-430 |date=1999 |publisher=Greenwood Press |location=Westport, CT }} * {{cite journal |last1=Poirot |first1=Kristan |title=Mediating a Movement, Authorizing Discourse: Kate Millett, Sexual Politics, and Feminism's Second Wave |url=https://archive.org/details/sim_womens-studies-in-communication_summer-2004_27_2/page/204 |journal=Women's Studies in Communication |date=Summer 2004 |volume=27 |issue=2 |pages=204–235 |doi=10.1080/07491409.2004.10162473}} * {{cite book |last1=Reilly |first1=Susan P. |editor1-last=Wallace |editor1-first=Elizabeth Kowaleski |title=Encyclopedia of Feminist Literary Theory |date=2010 |publisher=Routledge |location=New York |page=213 |chapter=Female Eunuch}} * {{cite journal |last1=Simons |first1=Margaret |authorlink=Margaret Simons |title=The Long Letter to a Short Love, or&nbsp;... |journal=[[Meanjin]] |url=https://meanjin.com.au/essays/the-long-letter-to-a-short-love-or/ |date=Summer 2015 }} * {{cite book |last1=Smith |first1=Philippa Mein |author-link1=Philippa Mein Smith |year=2012 |orig-year=2005 |title=A Concise History of New Zealand |url=https://archive.org/details/concisehistoryof0002mein |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press}} * {{cite journal |last1=Spongberg |first1=Mary |title=If She's So Great, How Come So Many Pigs Dig Her? Germaine Greer and the malestream press |journal=Women's History Review |date=1993 |volume=2 |issue=3 |pages=(407–419), 407 |doi=10.1080/09612029300200036 |doi-access=free }} * {{cite book |last1=Standish |first1=Ann |title=The Encyclopedia of Women & Leadership in Twentieth-Century Australia |date=2014 |chapter-url=http://www.womenaustralia.info/leaders/biogs/WLE0350b.htm |publisher=Australian Women's Archives Project |location=Melbourne |page=263 |chapter=Greer, Germaine (1939–) |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180620001818/http://www.womenaustralia.info/leaders/biogs/WLE0350b.htm |archivedate=20 June 2018 |url-status=live }} <!--: {{cite book |last1=Toynbee |first1=Polly |authorlink1=Polly Toynbee |editor1-last=Cochrane |editor1-first=Kira |editor1-link=Kira Cochrane |title=Women of the Revolution: Forty Years of Feminism |date=2012 |publisher=Guardian Books |location=London |chapter=Behind the Lines: Ironing in the Soul|orig-year=1988}}--> * {{cite book |last=Wallace |first=Christine |author-link=Christine Wallace |title=Germaine Greer: Untamed Shrew |url=https://archive.org/details/germainegreerunt00wall |publisher=Faber and Faber|location=London|year=1999|orig-year=1997}} * {{cite journal |last1=Winant |first1=Carmen |title=The Meaningful Disappearance of Germaine Greer |url=http://www.cabinetmagazine.org/issues/57/winant.php |issue=57 |journal=Cabinet |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180325042922/http://www.cabinetmagazine.org/issues/57/winant.php |archivedate=25 March 2018 |date=Spring 2015 |url-status=dead }} * {{cite book |last1=Wlodarczyk |first1=Justyna |title=Ungrateful Daughters: Third Wave Feminist Writings |date=2010 |publisher=Cambridge Scholars Publishing |location=Newcastle upon Tyne }} * {{cite journal |last1=Yalom |first1=Marilyn |authorlink=Marilyn Yalom |title=Review: The Second-Best Bed and Other Conundrums |url=https://archive.org/details/sim_womens-review-of-books_january-february-2009_26_1/page/n30 |journal=The Women's Review of Books |date=January–February 2009 |volume=26 |issue=1 |pages=29–30 |jstor=20476813}} {{refend}} ==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ== {{Wikiquote}} *{{Commons category-inline|Germaine Greer}} *{{OL author}} {{library resources box|by=yes}} *[http://archives.unimelb.edu.au/ The University of Melbourne Archives] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200702081218/https://archives.unimelb.edu.au/ |date=2020-07-02 }}. *[https://www.youtube.com/watch?v=LOcMazsj6OQ "Germaine Greer Meets the Archivists"]. University of Melbourne, 8 March 2017. *{{cite web |title=Germaine Greer |url=https://www.npg.org.uk/collections/search/person/mp06545/germaine-greer |publisher=National Portrait Gallery, London}} * {{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/programmes/b0b6q27f|title=Germaine Bloody Greer|publisher=BBC Two|date=15 June 2018}} *{{YouTube|Jzcs4ti_bdI|"How to be a feminist"}}. All About Women festival, Sydney Opera House, 8 March 2015 (Greer and others discussing feminism). *[https://www.youtube.com/watch?v=AQrQnVWp9Yg&t=1321s "Ideas at the House: Germaine Greer – How Many Dangerous Ideas Can One Person Have"]. Talks & Ideas, Sydney Opera House, 9 October 2013. *{{Cite news|last1=Paglia|first1=Camille|authorlink=Camille Paglia|title=Back to the Barricades|work=The New York Times|date=9 May 1999|url=https://www.nytimes.com/1999/05/09/books/back-to-the-barricades.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20180715152224/https://www.nytimes.com/1999/05/09/books/back-to-the-barricades.html|archive-date=15 July 2018|at=Review of Greer's biography, ''Untamed Shrew'' by [[Christine Wallace]]|ref=none}} *[https://www.youtube.com/watch?v=O4LtOpjQrQo "Professor Germaine Greer—An Insight—Full Interview"]. Leeds Beckett University, March 2010. == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|colwidth = 26em}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1939]] 2sh6jtr2q3sy09radpz85j7daog6vuk 0 71222 842398 590711 2026-07-10T20:47:48Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842398 wikitext text/x-wiki {{ਬਾਰੇ|ਵਾਤਾਵਰਨ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ|ਵਧੇਰੇ ਮੋਕਲੇ ਵਿਸ਼ੇ|ਕੁਦਰਤ}} [[File:Sahara satellite hires.jpg|thumb|right|[[ਸਹਾਰਾ ਮਾਰੂਥਲ]] ਦੀ ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਤਸਵੀਰ; ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਤੱਤਾ ਮਾਰੂਥਲ ਅਤੇ [[ਅੰਟਾਰਕਟਿਕਾ]] ਅਤੇ [[ਆਰਕਟਿਕ]] ਮਗਰੋਂ ਤੀਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਮਾਰੂਥਲ।]] '''ਕੁਦਰਤੀ ਵਾਤਾਵਰਨ''' ਵਿੱਚ [[ਧਰਤੀ]] ਜਾਂ ਉਹਦੇ ਕਿਸੇ ਖਿੱਤੇ ਉੱਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ [[ਜ਼ਿੰਦਗੀ|ਜਿਊਂਦੀਆਂ]] ਅਤੇ ਨਿਰਜਿੰਦ ਸ਼ੈਆਂ ਨੂੰ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਹ ਵਾਤਾਵਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਰੀਆਂ ਜਿਊਂਦੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਦਾ ਆਪਸੀ ਮੇਲ-ਮਿਲਾਪ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਹੋਂਦ ਅਤੇ ਅਰਥੀ ਕਾਰਵਾਈ ਉੱਤੇ ਅਸਰ ਪਾਉਣ ਵਾਲੇ ਪੌਣਪਾਣੀ, ਮੌਸਮ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਵਸੀਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। <ref>{{cite journal |last=Johnson |first=D. L. |first2=S. H. |last2=Ambrose |first3=T. J. |last3=Bassett |first4=M. L. |last4=Bowen |first5=D. E. |last5=Crummey |first6=J. S. |last6=Isaacson |first7=D. N. |last7=Johnson |first8=P. |last8=Lamb |first9=M. |last9=Saul |first10=A. E. |last10=Winter-Nelson |year=1997 |title=Meanings of Environmental Terms |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-environmental-quality_may-june-1997_26_3/page/n12 |journal=Journal of Environmental Quality |volume=26 |issue=3 |pages=581–589 |doi=10.2134/jeq1997.00472425002600030002x }}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} ==ਬਾਹਰਲੇ ਜੋੜ== {{ਕਾਮਨਜ਼ ਸ਼੍ਰੇਣੀ|Environment|ਵਾਤਾਵਰਨ}} * [http://www.unep.org/ UNEP - ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਵਾਤਾਵਰਨ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ] * [http://www.bbc.co.uk/sn/ ਬੀਬੀਸੀ - ਸਾਇੰਸ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤ] * [http://www.science.gov/browse/w_123.htm Science.gov - ਵਾਤਾਵਰਨ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਖ਼ੂਬੀ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20020808080158/http://www.science.gov/browse/w_123.htm |date=2002-08-08 }} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਾਤਾਵਰਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਾਤਾਵਰਨ ਵਿਗਿਆਨ]] hzwumi5rv4uf0e336ia8cygjhndq51f 0 71664 842274 618399 2026-07-10T18:42:08Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842274 wikitext text/x-wiki '''ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ''' ਤੋਂ ਭਾਵ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਤੋਂ ਹੈ। ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਦੇਸ਼ ਪ੍ਰਤੀ ਧਾਰਮਿਕ, ਸਭਿਆਚਰਕ, ਭਾਸ਼ਾਈ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਭਾਵਨਾ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬਾਕੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਵਾਂਗ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਨੂੰ ਅਲੱਗ ਅਲੱਗ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਬਲਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਅਤੇ ਇਸਲਾਮ ਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਦਾ ਅੰਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਸਮੇਂ [[ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ|ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ]] ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਖਾਸ ਸਿਆਸੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ, ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਬਣਾਈ ਗਈ। ਇਹ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ, ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ, ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਬਣੀ ਸੀ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} ==ਅੱਗੇ ਪੜੋ == * {{cite journal|journal=Tijdschrift voor Economische en Sociale Geografie|volume=93|issue=2|pages=149|date=May 2002|doi=10.1111/1467-9663.00191|title=Process of Othering in the case of India and Pakistan|author=Sanjay Chaturvedi}} * {{cite web|title=The United States and South Asia: Trapped by the Past?|author=Selig S. Harrison|work=Current History|publisher=Current History, Inc.|date=December 1997|url=http://www.currenthistory.com/archivedec97/harrison.html}} * {{cite journal|title=The State and Civil Society in Pakistan: From Crisis to Crisis|url=https://archive.org/details/sim_asian-survey_1996-07_36_7/page/673|author=Iftikhar H. Malik|journal=Asian Survey|volume=36|issue=7|date=July 1996|pages=673&ndash;690|doi=10.1525/as.1996.36.7.01p0149s}} * {{cite journal|title=Ethnicity and State Power in Pakistan: The Karachi Crisis|url=https://archive.org/details/sim_asian-survey_1996-10_36_10/page/1031|author=Moonis Ahmar|journal=Asian Survey|volume=36|issue=10|date=October 1996|pages=1031&ndash;1048|doi=10.1525/as.1996.36.10.01p0176y}} * {{Cite journal|author=Malik, Hafeez|title=The Growth of Pakistani Nationalism, 800 AD &ndash; 1947 AD|year=1961|location=Syracuse, New York|publisher=[[Syracuse University]]}} * {{Cite journal|title=Foundations of Pakistani Nationalism: The Life and Times of Allama Iqbal|author=MH Khatana|work=Prof. Dr. S. Razi Wasti's Collection, GC University Libraries, Lahore}} * {{cite journal|title=Why Pakistan's Unity Was Jeopardized?|author=Feroz Ahmed|journal=Pakistan Forum|volume=2|issue=3|date=December 1971|pages=4&ndash;6|doi=10.2307/2569081|jstor=2569081}} * {{cite journal|title=The Idea of a Pakistani Nationhood|url=https://archive.org/details/sim_polity_summer-1980_12_4/page/575|author=Anwar H. Syed|volume=12|issue=4|date=Summer 1980|pages=575&ndash;597|doi=10.2307/3234301|journal=Polity|jstor=3234301}} * {{cite journal|journal=Inter-Asia Cultural Studies|publisher=Routledge|volume=6|issue=3|date=September 2005|pages=318&ndash;340|doi=10.1080/14649370500169946|title=A national culture for Pakistan: the political economy of a debate|author=Saadia Toor}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਧਾਰਮਿਕ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ]] hspzrgdcj2z78fhl942xrulepo00oxp 0 76350 842306 808771 2026-07-10T19:15:49Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842306 wikitext text/x-wiki '''ਕਲਾਰਾ ਰੌਕਮੋਰ''' (9 ਮਾਰਚ 1911 – 10 ਮਈ 1998<ref>Glinsky, p.340</ref>) ਇੱਕ ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨਿਕ ਸੰਗੀਤ ਸਾਜ਼, ਦੇਅਰਮਿਨ ਦੀ ਇੱਕ ਲਿਥੁਆਨੀ ਪ੍ਰਬੀਨ ਪਰਫਾਰਮਰ ਸੀ।<ref>{{Cite journal|last=Ostertag|first=Bob|authorlink=Bob Ostertag|title=Human bodies, computer music|journal=[[Leonardo Music Journal]]|volume=12|page=13|publisher=[[MIT Press]]|date=December 2002|doi=10.1162/096112102762295070|url=http://bobostertag.com/images/pdfs/misc/02_humanbodies.pdf|accessdate=2009-09-10|quote=Clara Rockmore, in particular, became a bona fide theremin virtuoso by any definition of the word|archive-date=2011-07-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20110708075951/http://bobostertag.com/images/pdfs/misc/02_humanbodies.pdf|dead-url=yes}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Paradiso|first1=Joseph A.|last2=Gershenfeld|first2=Neil|authorlink2=Neil Gershenfeld|title=Musical Applications of Electric Field Sensing|url=https://archive.org/details/sim_computer-music-journal_summer-1997_21_2/page/n70|journal=Computer Music Journal|volume=21:2|series=series|issue=2|publisher=[[MIT Press]]|year=Summer 1997|quote=few things since have matched Clara Rockmore's lyrical dynamics|jstor=3681109|pages=69–89}}</ref><ref name="PP">{{Cite web|last=Pringle|first=Peter|title=Clara Rockmore|url=http://www.peterpringle.com/clara.html|accessdate=2009-09-10|quote=great virtuoso thereminist of the 20th century ... astounded critics with her theremin artistry|archive-date=2011-07-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20110715070246/http://www.peterpringle.com/clara.html|dead-url=yes}}</ref><ref>{{Cite news|first=Bill|last=Bailey|authorlink=Bill Bailey|title=Weird science|newspaper=The Guardian|date=2004-10-15|url=http://www.guardian.co.uk/culture/2004/oct/15/4|quote=Clara Rockmore was rightly hailed in her time as a true star. ... Rockmore gained more recognition for her playing of the instrument than Theremin himself ever did for inventing it. ... warm praise from music critics|accessdate=2009-09-10}}</ref><ref>{{Cite web|first1=Phil|last1=Ramone|first2=Danielle|last2=Evin|authorlink1=Phil Ramone|date=2008-07-11|title=Dog Ears Music: Volume Twenty-Eight|publisher=Huffington Post|url=http://www.huffingtonpost.com/phil-ramone-and-danielle-evin/dog-ears-music-volume-twe_b_112125.html|quote=Genius thereminist Clara Rockmore|accessdate=2009-09-10}}</ref> == ਜ਼ਿੰਦਗੀ == === ਮੁੱਢਲੇ ਸਾਲ === ਕਲਾਰਾ ਰੌਕਮੋਰ  ਦਸ ਜਨਮ, ਵਿਲਨੀਅਸ, Vilna Governorate (ਹੁਣ ਲਿਥੁਆਨੀਆ) ਵਿੱਚ ਕਲਾਰਾ ਰੇਜ਼ਨਬਰਗ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹੋਇਆ। ਰੌਕਮੋਰ  ਵਾਇਲਨ ਦੀ ਇੱਕ ਬਾਲ ਕੌਤਕ ਸੀ ਅਤੇ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਸੰਤ ਪੀਟਰਜ਼ਬਰਗ ਕੰਜ਼ਰਵੇਟਰੀ ਦਾਖਲ ਹੋਈ। ਉਹ ਇਸ ਦਿਨ ਤੱਕ ਕਦੇ ਵੀ ਸੰਸਥਾ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਦਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਉਸਤਾਦ ਲੀਓਪੋਲਡ ਔਏਰ ਅਧੀਨ ਵਾਇਲਨ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ। ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਨਾਲ, ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਕੁਪੋਸ਼ਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੱਡੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨੌਜਵਾਨੀ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਸਾਲ ਬੀਤਣ ਉਪਰੰਤ ਵਾਇਲਨ ਦੀ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ।  ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਨਤੀਜਾ, ਉਸ ਦੇ ਨਵਜੰਮੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨਿਕ ਯੰਤਰ theremin ਨੂੰ ਖੋਜਣ, ਅਤੇ ਸ਼ਾਇਦ ਇਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਖਿਡਾਰੀ ਬਣਨ ਵਿੱਚ ਨਿਕਲਿਆ। === ਕਰੀਅਰ === ਰੌਕਮੋਰ ਨੇ ਪੌਲੁਸ ਰੋਬੇਸਨ ਨਾਲ ਨਿਊਯਾਰਕ ਅਤੇ ਫਿਲਡੇਲਫੀਆ ਵਿੱਚ ਆਰਕੈਸਟਰਾ ਦੇ ਕਮਾਲ ਦਿਖਾਏ, ਪਰ 1977 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਵਪਾਰਕ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗ, ਦੇਅਰਮਿਨ ਦੀ ਕਲਾ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ. ਐਲਬਮ ਨੂੰ ਬੌਬ ਮੂਗ ਦੇ ਕਹਿਣ ਤੇ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਨਾਦੀਆ ਰੇਜ਼ਨਬਰਗ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਕਈ ਕੰਸਰਟਾਂ ਤੇ ਸੰਗਤ ਕੀਤੀ ਸੀ।<ref name="rem">{{Cite web|url=http://www.moogmusic.com/news/remembering-clara-rockmore|title=Remembering Clara Rockmore|accessdate=2014-10-07|archive-date=2019-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20190202203852/https://www.moogmusic.com/news/remembering-clara-rockmore|url-status=dead}}</ref> == Notes == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1911]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਇਸਤਰੀ ਦਿਹਾੜਾ 2016 ਐਡੀਟਾਥਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1998]] g38svzzqa7dvi2laxc0439qll5y4v2n 0 78408 842400 821744 2026-07-10T20:50:40Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842400 wikitext text/x-wiki {{Galaxybox begin | name = [[ਮੈਸੀਅਰ ਚੀਜ਼ਾਂ|ਮੈਸੀਅਰ]] 81<ref name="jensenetal2003"> {{cite journal | last=Jensen |first=Joseph B. |last2=Tonry |first2=John L. |last3=Barris |first3=Brian J. |last4=Thompson |first4=Rodger I. |last5=Liu |first5=Michael C. |last6=Rieke |first6=Marcia J. |last7=Ajhar |first7=Edward A. |last8=Blakeslee |first8=John P. | date=2003 | title=Measuring Distances and Probing the Unresolved Stellar Populations of Galaxies Using Infrared Surface Brightness Fluctuations | url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2003-02-01_583_2/page/712 | journal=Astrophysical Journal | volume=583 | issue=2 | pages=712–726 | bibcode=2003ApJ...583..712J | doi=10.1086/345430 |arxiv=astro-ph/0210129 }}</ref><ref name="karachentsevetal2006"> {{cite journal | first=I. D. |last=Karachentsev |first2=O. G. |last2=Kashibadze | date=2006 | title=Masses of the local group and of the M81 group estimated from distortions in the local velocity field | url=https://archive.org/details/sim_astrophysics_january-march-2006_49_1/page/3 | journal=[[Astrophysics (journal)|Astrophysics]] | volume=49 | issue=1 | pages=3–18 | bibcode=2006Ap.....49....3K | doi=10.1007/s10511-006-0002-6 }}</ref> }} {{Galaxybox image | image = [[File:M81.jpg|250px]] | caption = ਕੈੱਨ ਕ੍ਰਾਫੋਰਡ ਦੁਆਰਾ ਐਮ.81 }} {{Galaxybox observe | epoch = [[ਯੁੱਗ (ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ)#ਜੇ.2000|J2000]] | constell = [[ਸਪਤਰਿਸ਼ੀ]]<ref name="sinnott1988"> {{cite book | first=J. L. E. |last=Dreyer |editor-first=R. W. |editor-last=Sinnott | title=The Complete New General Catalogue and Index Catalogue of Nebulae and Star Clusters | url=https://archive.org/details/ngc20000complete0000drey | date=1988 | publisher=[[ਸਕਾਈ ਪਬਲੀਸ਼ਿੰਗ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ]] / [[ਕੈਂਬ੍ਰਿੱਜ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪ੍ਰੈਸ]] | isbn=0-933346-51-4 }}</ref> | ra = {{RA|09|55|33.2}}<ref name="ned"> {{cite web | title=NASA/IPAC Extragalactic Database | work=Results for NGC 3031 | url=http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/objsearch?objname=m81&extend=no&hconst=73&omegam=0.27&omegav=0.73&corr_z=1&out_csys=Equatorial&out_equinox=J2000.0&obj_sort=RA+or+Longitude&of=pre_text&zv_breaker=30000.0&list_limit=5&img_stamp=YES | accessdate=2006-11-10 }}</ref> | dec = {{DEC|+69|3|55}}<ref name="ned" /> | appdim_v = 26.9 × 14.1 [[Minute of arc|moa]]<ref name="ned" /> | appmag_v = 6.94<ref name="SIMBAD-M81"> {{cite web |title=SIMBAD-M81 |publisher=SIMBAD Astronomical Database |url=http://simbad.u-strasbg.fr/simbad/sim-id?Ident=M81 |accessdate=2009-11-28 }}</ref><ref name=GAXEL> {{cite journal |last=Armando |first=Gil de Paz |last2=Boissier |first2=Samuel |last3=Madore |first3=Barry F. |last4=Seibert |first4=Mark |last5=Joe |first5=Young H. |last6=Boselli |first6=Alessandro |last7=Wyder |first7=Ted K. |last8=Thilker |first8=David |last9=Bianchi |first9=Luciana |last10=Rey |first10=Soo-Chang |last11=Rich |first11=R. Michael |last12=Barlow |first12=Tom A. |last13=Conrow |first13=Tim |last14=Forster |first14=Karl |last15=Friedman |first15=Peter G. |last16=Martin |first16=D. Christopher |last17=Morrissey |first17=Patrick |last18=Neff |first18=Susan G. |last19=Schiminovich |first19=David |last20=Small |first20=Todd |last21=Donas |first21=José |last22=Heckman |first22=Timothy M. |last23=Lee |first23=Young-Wook |last24=Milliard |first24=Bruno |last25=Szalay |first25=Alex S. |last26=Yi |first26=Sukyoung |date=2007 |title=The GALEX Ultraviolet Atlas of Nearby Galaxies |url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2007-12_173_2/page/185 |journal=[[Astrophysical Journal]] |volume=173 |issue=2 |pages=185–255 |arxiv=astro-ph/0606440 |doi=10.1086/516636 |bibcode=2007ApJS..173..185G }}</ref> }} {{Galaxybox character | g_type = SA(s)ab,<ref name="ned" /> [[LINER]]<ref name="ned" /> }} {{Galaxybox astrometry | h_radial_v = −34 | hrv_err = 4<ref name="ned" /> | z = −0.000113 | z_err = 0.000013<ref name="ned" /> | gal_v = 73 | gv_err = 6<ref name="ned" /> | g_dist = 11.8 | dist_err = 0.4 }} {{Galaxybox catalog | names = [[New General Catalogue|NGC]] 3031,<ref name="ned" /> [[Uppsala General Catalogue|UGC]] 5318,<ref name="ned" /> [[Principal Galaxies Catalogue|PGC]] 28630,<ref name="ned" /> Bode's Galaxy<ref name="simbad"> {{cite web | title=SIMBAD Astronomical Database | work=Results for NGC 3031 | url=http://simbad.u-strasbg.fr/Simbad | accessdate=2006-11-10 }}</ref> }} {{Galaxybox end}} '''ਮੈਸੀਅਰ 81''' ( '''ਐਨ.ਜੀ.ਸੀ.3081''' ਜਾਂ '''ਬੋਡ ਦੀ ਅਕਾਸ਼ਗੰਗਾ''' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਇੱਕ [[ਚੱਕਰੀ ਅਕਾਸ਼ਗੰਗਾ]] ਹੈ ਜੋ ਕਿ [[ਸਪਤਰਿਸ਼ੀ]] ਤਾਰਾਮੰਡਲ ਤੋਂ 1.2 ਕਰੋੜ ਪ੍ਰਕਾਸ਼-ਸਾਲ ਦੀ ਦੂਰੀ 'ਤੇ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੋਣ, ਵੱਡੇ ਆਕਾਰ ਅਤੇ [[ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ ਅਕਾਸ਼ੀ ਨਾਭਿਕ]] ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇਸ ਉੱਤੇ ਕਾਫੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਅਕਾਸ਼ਗੰਗਾ ਦੇ ਵੱਡੇ ਆਕਾਰ ਅਤੇ ਚਮਕੀਲੇ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇਹ [[ਅਕਾਸ਼ ਯਾਤਰੀ|ਅਕਾਸ਼ ਯਾਤਰੀਆਂ]] ਦੀ ਇਸਨੂੰ ਦੇਖਣ ਵਿੱਚ ਕਾਫੀ ਰੁਚੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ==ਖੋਜ== ਮੈਸੀਅਰ 81 ਦੀ ਖੋਜ [[ਜੌਹਾਨ ਇਲਰਟ ਬੋਡ]] ਨੇ 1774 ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਇਸ ਅਕਾਸ਼ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਬੋਡ ਦੀ ਅਕਾਸ਼ਗੰਗਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। [[ਪਾਇਰੀ ਮੈਕੇਨ]] ਅਤੇ [[ਚਾਰਲਸ ਮੈਸੀਅਰ]] ਨੇ ਇਸ ਅਕਾਸ਼ਗੰਗਾ ਦੀ ਮੁੜ-ਪਹਿਚਾਣ ਕਰਕੇ ਇਸਨੂੰ [[ਮੈਸੀਅਰ ਚੀਜ਼ਾਂ|ਮੈਸੀਅਰ ਸ਼੍ਰੇਣੀ]] ਵਿੱਚ ਸੂਚੀਬੱਧ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ==ਧੂੜ ਨਿਕਾਸੀ== [[ਤਸਵੀਰ:Messier81 highres.jpg|thumb|left|[[ਸਪਿਟਜ਼ਰ ਪੁਲਾੜ ਦੂਰਬੀਨ]] ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਖਿੱਚੀ ਮੈਸੀਅਰ 81 ਦੀ [[ਇਨਫਰਾਰੈੱਡ]] ਤਸਵੀਰ। ਨੀਲੇ ਰੰਗ 3.6 [[ਮਾਈਕਰੋਮੀਟਰ|μm]] 'ਤਏ ਸਟੈਲਰ ਨਿਕਾਸੀ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। <ref name="willneretal2004"> {{cite journal | first=S. P. |last=Willner |first2=M. L. N. |last2=Ashby |first3=P. |last3=Barmby |first4=G. G. |last4=Fazio |first5=M. |last5=Pahre |first6=H. A. |last6=Smith |first7=R. C. |last7=Kennicutt Jr. |first8=D. |last8=Calzetti |first9=D. A. |last9=Dale |first10=B. T. |last10=Draine |first11=M. W. |last11=Regan |first12=S. |last12=Malhotra |first13=M. D. |last13=Thornley |first14=P. N. |last14=Appleton |first15=D. |last15=Frayer |first16=G. |last16=Helou |first17=S. |last17=Stolovy |first18=L. |last18=Storrie-Lombardi | date=2004 | title=Infrared Array Camera (IRAC) Observations of M81 | journal=[[Astrophysical Journal Supplement Series]] | volume=154 | issue=1 | pages=222–228 | bibcode=2004ApJS..154..222W | doi=10.1086/422913 | arxiv=astro-ph/0405626 }}</ref>]] ਇਨਫਰਾਰੈੱਡ ਤਰੰਗਾਂ ਦੀ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਨਿਕਾਸੀ [[ਪੁਲਾੜੀ ਧੂੜ]] ਦੇ ਕਾਰਨ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪੁਲਾੜੀ ਧੂੜ, ਚੱਕਰੀ ਅਕਾਸ਼ਗੰਗਾ ਦੀਆਂ ਗੋਲ ਮੁੜੀਆਂ ਬਾਹਾਂ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਅਤੇ [[ਤਾਰਾ ਨਿਰਮਾਣ]] ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਧਾਰਨ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਗਰਮ ਤੇ ਛੋਟੇ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਵਾਲੇ [[ਨੀਲਾ ਤਾਰਾ|ਨੀਲੇ ਤਾਰੇ]] ਤਾਰਾ ਨਿਰਮਾਣ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਧੂੜ ਕਣਾਂ ਨੂੰ ਗਰਮ ਕਰਨ ਸਮਰੱਥ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚੋਂ ਇਨਫਰਾਰੈੱਡ ਧੂੜ ਨਿਕਾਸੀ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ==ਸੁਪਰਨੋਵਾ== ਮੈਸੀਅਰ 81 ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਹੀ ਸੁਪਰਨੋਵਾ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਸੁਪਰਨੋਵਾ ਦਾ ਨਾਂ [[ਐਸ.ਐਨ 1993.ਜੇ]] ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਖੋਜ [[ਸਪੇਨ]] ਦੇ [[ਐਫ.ਗਾਰਸ਼ੀਆ]] ਨੇ 28 ਮਾਰਚ 1993 ਨੂੰ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਇਹ ਇਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਚਮਕ ਵਾਲਾ ਦੂਜਾ ਸੁਪਰਨੋਵਾ ਸੀ। ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਇਸਦੀਆਂ ਸਪੈਕਟ੍ਰਲ (spectral) ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਬਦਲਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ==ਐਮ.81 ਸਮੂਹ== ਮੈਸੀਅਰ 81 [[ਐਮ.81 ਸਮੂਹ]] ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਅਕਾਸ਼ਗੰਗਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ 34 ਅਕਾਸ਼ਗੰਗਾ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਸਮੂਹ ਸਪਤਰਿਸ਼ੀ ਤਾਰਾਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ==ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ== * [[ਅਕਾਸ਼ਗੰਗਾ ਦੀ ਸੂਚੀ]] * [[ਮੈਸੀਅਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਕਾਸ਼ਗੰਗਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਐਮ.81 ਸਮੂਹ]] sr5xagqpahkxfly21cum80byrhm5fvl 0 78508 842455 799566 2026-07-11T05:41:02Z Amitiam 41150 842455 wikitext text/x-wiki {{Infobox Occupation | name= ਵਕੀਲ | image= Honoré Daumier 018.jpg | caption= ਐਡਵੋਕੇਟਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਇੱਕ ਪੇਂਟਿੰਗ, ਕ੍ਰਿਤੀ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਕਲਾਕਾਰ [[ਆਨਰੇ ਡਾਉਮੀਅਰ]] | official_names= [[ਬੈਰਿਸਟਰ]]<br/>[[ਮੈਜਿਸ੍ਟ੍ਰੇਟ]] <!------------Details-------------------> | activity_sector= [[ਕਾਨੂੰਨ]] | competencies= Good memory, advocacy and interpersonal skills, analytical mind, critical thinking, commercial sense | formation= | employment_field= [[ਕੋਰਟ]] | related_occupation= [[ਬੈਰਿਸਟਰ]], [[ਜੱਜ]], [[ਜਿਉਰਿਸਟ]] }} '''ਵਕੀਲ''' ਜਾਂ '''ਅਟਾਰਨੀ''' ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਕਨੂੰਨ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰ ਕੇ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਚਹਰੀ ਜਾਂ ਅਦਾਲਤ ਦੇ ਵਿੱਚ ਰਖਦਾ ਹੈਂ. ਉਸਦਾ ਮੂਲ ਕੰਮ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਖ ਤੇ ਹਕ (ਹਕੂਕ) ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ. ਮੂਲ ਵਿੱਚ ਵਕੀਲ ਦੋ ਤਰਾਂ ਦੇ ਕਨੂੰਨ : ਦੀਵਾਨੀ ਅਤੇ ਫੌਜ਼ਦਾਰੀ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਕ ਦੇ ਗੱਲ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਰਖਦਾ ਹੈਂ. ਦੀਵਾਨੀ ਕਨੂੰਨ ਮੁਨਸਿਫ ਕਨੂਨ ਤਾ ਇਕ ਹੋਰ ਪਖ ਹੈ. ਵਕ਼ਤ ਬਦਲਣ ਕਰ ਕੇ, ਕਨੂੰਨ ਦੇ ਛੋਟੇ ਛੋਟੇ ਭਾਗ ਵੱਡੇ ਹੁੰਦੇ ਗਏ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਸ ਛੋਟੇ ਭਾਗ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਵਕੀਲ ਦੀ ਮਹਾਰਤ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਈ. ਜਿਹਨੇ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ ਵਕੀਲ ਦੇ ਵਖ ਵਖ ਰੂਪ ਅਤੇ ਨਾਂ ਨੁੰ. ਇੱਕ ਵਕੀਲ, [[wiktionary:attorney|ਅਟਾਰਨੀ]], ਅਟਾਰਨੀ-ਐਟ-ਲਾਅ, ਬੈਰਿਸਟਰ, ਬੈਰਿਸਟਰ-ਐਟ-ਲਾਅ, ਬਾਰ-ਐਟ-ਲਾਅ, ਕੈਨੋਨਿਸਟ, ਕੈਨਨ ਵਕੀਲ, ਸਿਵਲ ਲਾਅ ਨੋਟਰੀ, ਵਕੀਲ, ਸਲਾਹਕਾਰ, ਵਕੀਲ, ਕਾਨੂੰਨੀ ਕਾਰਜਕਾਰੀ, ਜਾਂ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਤਿਆਰੀ, ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਅਤੇ ਲਾਗੂ ਕਰਦਾ ਜਨਤਕ ਸੇਵਕ, ਪਰ ਪੈਰਾਲੀਗਲ ਜਾਂ ਚਾਰਟਰ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਸਕੱਤਰ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ।<ref>[[Henry Campbell Black]], ''[[Black's Law Dictionary]]'', 5th ed. ([[Saint Paul, Minnesota|St. Paul]]: [[Thomson West|West Publishing Co.]], 1979), 799.</ref> ਇੱਕ ਵਕੀਲ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਵਿੱਚ ਖਾਸ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਜਾਂ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸੇਵਾਵਾਂ ਲੈਣ ਲਈ ਵਕੀਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਿੱਤਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਅਮੂਰਤ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਵਿਹਾਰਕ ਉਪਯੋਗਤਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਵਕੀਲ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵੱਖ ਵੱਖ ਕਾਨੂੰਨੀ ਅਧਿਕਾਰ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਵੱਖ ਵੱਖ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref>[[Geoffrey C. Hazard, Jr.]] & Angelo Dondi, ''Legal Ethics: A Comparative Study'' ([[Stanford, California|Stanford]]: [[Stanford University Press]], 2004,</ref><ref>John Henry Merryman and Rogelio Pérez-Perdomo, ''The Civil Law Tradition: An Introduction to the Legal Systems of Europe and Latin America'', 3rd ed. (Stanford: Stanford University Press, 2007),102–103.</ref> == ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ == ਅਮਲ ਵਿੱਚ, ਕਾਨੂੰਨੀ ਅਧਿਕਾਰ ਖੇਤਰ ਇਹ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੇ ਅਧਿਕਾਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵਕੀਲ ਵਜੋਂ ਕੌਣ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਸ਼ਬਦ "ਵਕੀਲ" ਦੇ ਅਰਥ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਵੱਖਰੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਅਧਿਕਾਰ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਵਕੀਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਬੈਰਿਸਟਰ ਅਤੇ ਵਕੀਲ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਦੂਸਰੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦੋਨੋਂ ਇੱਕਮਿੱਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਬੈਰਿਸਟਰ ਉਹ ਵਕੀਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਉੱਚ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਹੋਣ ਵਿੱਚ ਮਾਹਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੋਲਿਸਟਰ ਉਹ ਵਕੀਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੇਸਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਬਾਰੇ ਸਲਾਹ ਦੇਣ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹੇਠਲੀਆਂ ਅਦਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਵੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਬੈਰਿਸਟਰ ਅਤੇ ਵਕੀਲ ਦੋਵੇਂ ਲਾਅ ਸਕੂਲ ਪਾਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਲੋੜੀਂਦੀ ਪ੍ਰੈਕਟੀਕਲ ਸਿਖਲਾਈ ਪੂਰਾ ਕੀਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਐਪਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਧਿਕਾਰ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਪੇਸ਼ੇ-ਵੰਡ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਸਿਰਫ ਬੈਰਿਸਟਰਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸੰਬੰਧਤ ਬਾਰ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਵਜੋਂ ਦਾਖਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ==ਇਤਿਹਾਸ == === ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਗ੍ਰੀਸ === ਮੁਢਲੇ ਲੋਕ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ "ਵਕੀਲ" ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਉਹ ਸ਼ਾਇਦ ਪੁਰਾਣੇ [[ਐਥਨਜ਼]] ਦੇ [[ਭਾਸ਼ਣਕਾਰ]] ਸਨ (ਵੇਖੋ [[ਐਥਨਜ਼ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]]). ਹਾਲਾਂਕਿ, ਐਥਨੀਅਨ ਭਾਸ਼ਣਾਂ ਨੂੰ ਗੰਭੀਰ ਸੰਰਚਨਾਗਤ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਪਹਿਲੀ, ਇੱਕ ਨਿਯਮ ਸੀ ਕਿ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੇਸਾਂ ਦੀ ਪੈਰਵੀ ਆਪ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਜਲਦ ਹੀ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਵਲੋਂ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ "ਦੋਸਤ" ਨੂੰ ਬੁਲਾਉਣ ਦੇ ਵਧਦੇ ਰੁਝਾਨ ਨੇ ਇਸ ਨਿਯਮ ਨੂੰ ਪਾਸੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।<ref>Robert J. Bonner, ''Lawyers and Litigants in Ancient Athens: The Genesis of the Legal Profession'' (New York: Benjamin Blom, 1927), 202.</ref> ਐਪਰ, ਚੌਥੀ ਸਦੀ ਦੇ ਅੱਧ ਦੇ ਆਸ ਪਾਸ, ਐਥਨੀਅਨਾਂ ਨੇ ਦੋਸਤ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਨ ਦਾ ਰਵਾਜ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ।<ref>Bonner, 204.</ref> ਦੂਜੀ, ਵਧੇਰੇ ਗੰਭੀਰ ਰੁਕਾਵਟ, ਜਿਸ ਤੇ ਐਥਨੀਆਈ ਭਾਸ਼ਣਕਾਰ ਕਦੇ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਬੂ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕੇ, ਇਹ ਨਿਯਮ ਸੀ ਕਿ ਕੋਈ ਵੀ ਦੂਸਰੇ ਦੇ ਕਾਜ ਦੀ ਪੈਰਵੀ ਕਰਨ ਲਈ ਕੋਈ ਫੀਸ ਨਹੀਂ ਲੈ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਕਨੂੰਨ ਨੂੰ ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਅੰਦਾਜ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਪਰੰਤੂ ਇਸਨੂੰ ਕਦੇ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਭਾਸ਼ਣਕਾਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਕਾਨੂੰਨੀ ਪੇਸ਼ੇਵਰਾਂ ਜਾਂ ਮਾਹਰਾਂ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਸਨ।<ref>Bonner, 206.</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਧਿਕਾਰਿਤ ਅਹੁਦਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਾਨੂੰਨੀ ਕਿੱਤੇ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਾਨੂੰਨੀ ਨੈਤਿਕਤਾ]] qw2k4u6nc405lpacoujaw4x2re3nddd 842457 842455 2026-07-11T05:52:31Z Amitiam 41150 /* ਇਤਿਹਾਸ */ 842457 wikitext text/x-wiki {{Infobox Occupation | name= ਵਕੀਲ | image= Honoré Daumier 018.jpg | caption= ਐਡਵੋਕੇਟਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਇੱਕ ਪੇਂਟਿੰਗ, ਕ੍ਰਿਤੀ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਕਲਾਕਾਰ [[ਆਨਰੇ ਡਾਉਮੀਅਰ]] | official_names= [[ਬੈਰਿਸਟਰ]]<br/>[[ਮੈਜਿਸ੍ਟ੍ਰੇਟ]] <!------------Details-------------------> | activity_sector= [[ਕਾਨੂੰਨ]] | competencies= Good memory, advocacy and interpersonal skills, analytical mind, critical thinking, commercial sense | formation= | employment_field= [[ਕੋਰਟ]] | related_occupation= [[ਬੈਰਿਸਟਰ]], [[ਜੱਜ]], [[ਜਿਉਰਿਸਟ]] }} '''ਵਕੀਲ''' ਜਾਂ '''ਅਟਾਰਨੀ''' ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਕਨੂੰਨ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰ ਕੇ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਚਹਰੀ ਜਾਂ ਅਦਾਲਤ ਦੇ ਵਿੱਚ ਰਖਦਾ ਹੈਂ. ਉਸਦਾ ਮੂਲ ਕੰਮ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਖ ਤੇ ਹਕ (ਹਕੂਕ) ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ. ਮੂਲ ਵਿੱਚ ਵਕੀਲ ਦੋ ਤਰਾਂ ਦੇ ਕਨੂੰਨ : ਦੀਵਾਨੀ ਅਤੇ ਫੌਜ਼ਦਾਰੀ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਕ ਦੇ ਗੱਲ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਰਖਦਾ ਹੈਂ. ਦੀਵਾਨੀ ਕਨੂੰਨ ਮੁਨਸਿਫ ਕਨੂਨ ਤਾ ਇਕ ਹੋਰ ਪਖ ਹੈ. ਵਕ਼ਤ ਬਦਲਣ ਕਰ ਕੇ, ਕਨੂੰਨ ਦੇ ਛੋਟੇ ਛੋਟੇ ਭਾਗ ਵੱਡੇ ਹੁੰਦੇ ਗਏ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਸ ਛੋਟੇ ਭਾਗ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਵਕੀਲ ਦੀ ਮਹਾਰਤ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਈ. ਜਿਹਨੇ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ ਵਕੀਲ ਦੇ ਵਖ ਵਖ ਰੂਪ ਅਤੇ ਨਾਂ ਨੁੰ. ਇੱਕ ਵਕੀਲ, [[wiktionary:attorney|ਅਟਾਰਨੀ]], ਅਟਾਰਨੀ-ਐਟ-ਲਾਅ, ਬੈਰਿਸਟਰ, ਬੈਰਿਸਟਰ-ਐਟ-ਲਾਅ, ਬਾਰ-ਐਟ-ਲਾਅ, ਕੈਨੋਨਿਸਟ, ਕੈਨਨ ਵਕੀਲ, ਸਿਵਲ ਲਾਅ ਨੋਟਰੀ, ਵਕੀਲ, ਸਲਾਹਕਾਰ, ਵਕੀਲ, ਕਾਨੂੰਨੀ ਕਾਰਜਕਾਰੀ, ਜਾਂ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਤਿਆਰੀ, ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਅਤੇ ਲਾਗੂ ਕਰਦਾ ਜਨਤਕ ਸੇਵਕ, ਪਰ ਪੈਰਾਲੀਗਲ ਜਾਂ ਚਾਰਟਰ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਸਕੱਤਰ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ।<ref>[[Henry Campbell Black]], ''[[Black's Law Dictionary]]'', 5th ed. ([[Saint Paul, Minnesota|St. Paul]]: [[Thomson West|West Publishing Co.]], 1979), 799.</ref> ਇੱਕ ਵਕੀਲ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਵਿੱਚ ਖਾਸ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਜਾਂ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸੇਵਾਵਾਂ ਲੈਣ ਲਈ ਵਕੀਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਿੱਤਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਅਮੂਰਤ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਵਿਹਾਰਕ ਉਪਯੋਗਤਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਵਕੀਲ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵੱਖ ਵੱਖ ਕਾਨੂੰਨੀ ਅਧਿਕਾਰ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਵੱਖ ਵੱਖ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref>[[Geoffrey C. Hazard, Jr.]] & Angelo Dondi, ''Legal Ethics: A Comparative Study'' ([[Stanford, California|Stanford]]: [[Stanford University Press]], 2004,</ref><ref>John Henry Merryman and Rogelio Pérez-Perdomo, ''The Civil Law Tradition: An Introduction to the Legal Systems of Europe and Latin America'', 3rd ed. (Stanford: Stanford University Press, 2007),102–103.</ref> == ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ == ਅਮਲ ਵਿੱਚ, ਕਾਨੂੰਨੀ ਅਧਿਕਾਰ ਖੇਤਰ ਇਹ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੇ ਅਧਿਕਾਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵਕੀਲ ਵਜੋਂ ਕੌਣ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਸ਼ਬਦ "ਵਕੀਲ" ਦੇ ਅਰਥ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਵੱਖਰੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਅਧਿਕਾਰ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਵਕੀਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਬੈਰਿਸਟਰ ਅਤੇ ਵਕੀਲ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਦੂਸਰੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦੋਨੋਂ ਇੱਕਮਿੱਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਬੈਰਿਸਟਰ ਉਹ ਵਕੀਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਉੱਚ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਹੋਣ ਵਿੱਚ ਮਾਹਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੋਲਿਸਟਰ ਉਹ ਵਕੀਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੇਸਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਬਾਰੇ ਸਲਾਹ ਦੇਣ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹੇਠਲੀਆਂ ਅਦਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਵੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਬੈਰਿਸਟਰ ਅਤੇ ਵਕੀਲ ਦੋਵੇਂ ਲਾਅ ਸਕੂਲ ਪਾਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਲੋੜੀਂਦੀ ਪ੍ਰੈਕਟੀਕਲ ਸਿਖਲਾਈ ਪੂਰਾ ਕੀਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਐਪਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਧਿਕਾਰ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਪੇਸ਼ੇ-ਵੰਡ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਸਿਰਫ ਬੈਰਿਸਟਰਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸੰਬੰਧਤ ਬਾਰ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਵਜੋਂ ਦਾਖਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ==ਇਤਿਹਾਸ == === ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਗ੍ਰੀਸ === ਮੁਢਲੇ ਲੋਕ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ "ਵਕੀਲ" ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਉਹ ਸ਼ਾਇਦ ਪੁਰਾਣੇ [[ਐਥਨਜ਼]] ਦੇ [[ਭਾਸ਼ਣਕਾਰ]] ਸਨ (ਵੇਖੋ [[ਐਥਨਜ਼ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]]). ਹਾਲਾਂਕਿ, ਐਥਨੀਅਨ ਭਾਸ਼ਣਾਂ ਨੂੰ ਗੰਭੀਰ ਸੰਰਚਨਾਗਤ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਪਹਿਲੀ, ਇੱਕ ਨਿਯਮ ਸੀ ਕਿ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੇਸਾਂ ਦੀ ਪੈਰਵੀ ਆਪ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਜਲਦ ਹੀ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਵਲੋਂ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ "ਦੋਸਤ" ਨੂੰ ਬੁਲਾਉਣ ਦੇ ਵਧਦੇ ਰੁਝਾਨ ਨੇ ਇਸ ਨਿਯਮ ਨੂੰ ਪਾਸੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।<ref>Robert J. Bonner, ''Lawyers and Litigants in Ancient Athens: The Genesis of the Legal Profession'' (New York: Benjamin Blom, 1927), 202.</ref> ਐਪਰ, ਚੌਥੀ ਸਦੀ ਦੇ ਅੱਧ ਦੇ ਆਸ ਪਾਸ, ਐਥਨੀਅਨਾਂ ਨੇ ਦੋਸਤ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਨ ਦਾ ਰਵਾਜ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ।<ref>Bonner, 204.</ref> ਦੂਜੀ, ਵਧੇਰੇ ਗੰਭੀਰ ਰੁਕਾਵਟ, ਜਿਸ ਤੇ ਐਥਨੀਆਈ ਭਾਸ਼ਣਕਾਰ ਕਦੇ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਬੂ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕੇ, ਇਹ ਨਿਯਮ ਸੀ ਕਿ ਕੋਈ ਵੀ ਦੂਸਰੇ ਦੇ ਕਾਜ ਦੀ ਪੈਰਵੀ ਕਰਨ ਲਈ ਕੋਈ ਫੀਸ ਨਹੀਂ ਲੈ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਕਨੂੰਨ ਨੂੰ ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਅੰਦਾਜ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਪਰੰਤੂ ਇਸਨੂੰ ਕਦੇ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਭਾਸ਼ਣਕਾਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਕਾਨੂੰਨੀ ਪੇਸ਼ੇਵਰਾਂ ਜਾਂ ਮਾਹਰਾਂ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਸਨ।<ref>Bonner, 206.</ref> === ਏਸ਼ਿਆ === ਭਾਰਤ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ, ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਉੱਤੇ ਮੁਗਲਾਂ ਦਾ ਰਾਜ ਕਾਫੀ ਚਿਰ ਰਿਹਾ. ਮੁਗਲਾਂ ਦੀ ਬਣਾਈ ਹੋਈ ਕਨੂੰਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੇ ਇਸ ਖਿੱਤੇ ਦੀ ਕਨੂੰਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਇੱਕ ਸਵਰੂਪ ਦੇ ਦਿੱਤਾ. ਇਹਨਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਹਜੇ ਵੀ ਫ਼ਾਰਸੀ ਅਤੇ ਅਰਬੀ ਦੇ ਕਾਫੀ ਲਫਜ਼ ਕਨੂਨ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਇਸਤੇਮਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ. ਮੁਨਸਿਫ ਅਦਾਲਤ ਦੀ ਕਨੂੰਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਹਜੇ ਵੀ ਇਹਨਾਂ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈਂ. ਦੀਵਾਨੀ ਵਕੀਲ ਮੁਨਸਿਫ ਅਦਾਲਤ ਦੇ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹੱਕ ਰਖਦਾ ਹੈ. ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਧਿਕਾਰਿਤ ਅਹੁਦਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਾਨੂੰਨੀ ਕਿੱਤੇ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਾਨੂੰਨੀ ਨੈਤਿਕਤਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਏਸ਼ੀਆ]] 6zs2e2s8pv3t3ubueenvkwefob035a5 0 80162 842441 821735 2026-07-10T21:33:26Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842441 wikitext text/x-wiki {{Multiple issues| {{Underlinked|date=June 2016}} {{Orphan|date=June 2016}} }} {{Infobox_gene}} '''ਸਪਿਨਡਲਿਨ-1''' ਇੱਕ [[ਪ੍ਰੋਟੀਨ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਇਨਸਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਪਿਨ1 [[ਜੀਨ]] ਦੁਆਰਾ ਸਕੇਂਤਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref name="pmid16098913">{{cite journal | vauthors = Gao Y, Yue W, Zhang P, Li L, Xie X, Yuan H, Chen L, Liu D, Yan F, Pei X | title = Spindlin1, a novel nuclear protein with a role in the transformation of NIH3T3 cells | journal = Biochem Biophys Res Commun | volume = 335 | issue = 2 | pages = 343–50 |date=Aug 2005 | pmid = 16098913 | pmc = | doi = 10.1016/j.bbrc.2005.07.087 }}</ref><ref name="entrez">{{cite web | title = Entrez Gene: SPIN1 spindlin 1| url = http://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?Db=gene&Cmd=ShowDetailView&TermToSearch=10927| accessdate = }}</ref> <!-- The PBB_Summary template is automatically maintained by Protein Box Bot. See Template:PBB_Controls to Stop updates. --> {{PBB_Summary | section_title = | summary_text = }} ==ਹਵਾਲੇ== {{reflist}} == ਹੋਰ ਲਿਖਤਾਂ == {{refbegin | 2}} {{PBB_Further_reading | citations = *{{cite journal | vauthors=Oh B, Hwang SY, Solter D, Knowles BB |title=Spindlin, a major maternal transcript expressed in the mouse during the transition from oocyte to embryo. |journal=Development |volume=124 |issue= 2 |pages= 493–503 |year= 1997 |pmid= 9053325 |doi= }} *{{cite journal | vauthors=Hartley JL, Temple GF, Brasch MA |title=DNA cloning using in vitro site-specific recombination. |journal=Genome Res. |volume=10 |issue= 11 |pages= 1788–95 |year= 2001 |pmid= 11076863 |doi=10.1101/gr.143000 | pmc=310948 }} *{{cite journal |vauthors=Wiemann S, Weil B, Wellenreuther R, etal |title=Toward a catalog of human genes and proteins: sequencing and analysis of 500 novel complete protein coding human cDNAs. |url=https://archive.org/details/genome-research_2001-03_11_3/page/422 |journal=Genome Res. |volume=11 |issue= 3 |pages= 422–35 |year= 2001 |pmid= 11230166 |doi= 10.1101/gr.GR1547R | pmc=311072 }} *{{cite journal |vauthors=Simpson JC, Wellenreuther R, Poustka A, etal |title=Systematic subcellular localization of novel proteins identified by large-scale cDNA sequencing. |journal=EMBO Rep. |volume=1 |issue= 3 |pages= 287–92 |year= 2001 |pmid= 11256614 |doi= 10.1093/embo-reports/kvd058 | pmc=1083732 }} *{{cite journal |vauthors=Strausberg RL, Feingold EA, Grouse LH, etal |title=Generation and initial analysis of more than 15,000 full-length human and mouse cDNA sequences. |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume=99 |issue= 26 |pages= 16899–903 |year= 2003 |pmid= 12477932 |doi= 10.1073/pnas.242603899 | pmc=139241 }} *{{cite journal |vauthors=Ota T, Suzuki Y, Nishikawa T, etal |title=Complete sequencing and characterization of 21,243 full-length human cDNAs. |journal=Nat. Genet. |volume=36 |issue= 1 |pages= 40–5 |year= 2004 |pmid= 14702039 |doi= 10.1038/ng1285 }} *{{cite journal |vauthors=Humphray SJ, Oliver K, Hunt AR, etal |title=DNA sequence and analysis of human chromosome 9. |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2004-05-27_429_6990/page/368 |journal=Nature |volume=429 |issue= 6990 |pages= 369–74 |year= 2004 |pmid= 15164053 |doi= 10.1038/nature02465 | pmc=2734081 }} *{{cite journal |vauthors=Gerhard DS, Wagner L, Feingold EA, etal |title=The status, quality, and expansion of the NIH full-length cDNA project: the Mammalian Gene Collection (MGC). |journal=Genome Res. |volume=14 |issue= 10B |pages= 2121–7 |year= 2004 |pmid= 15489334 |doi= 10.1101/gr.2596504 | pmc=528928 }} *{{cite journal |vauthors=Wiemann S, Arlt D, Huber W, etal |title=From ORFeome to biology: a functional genomics pipeline. |journal=Genome Res. |volume=14 |issue= 10B |pages= 2136–44 |year= 2004 |pmid= 15489336 |doi= 10.1101/gr.2576704 | pmc=528930 }} *{{cite journal |vauthors=Mehrle A, Rosenfelder H, Schupp I, etal |title=The LIFEdb database in 2006. |journal=Nucleic Acids Res. |volume=34 |issue= Database issue |pages= D415–8 |year= 2006 |pmid= 16381901 |doi= 10.1093/nar/gkj139 | pmc=1347501 }} *{{cite journal |vauthors=Jiang F, Zhao Q, Qin L, etal |title=Expression, purification, crystallization and preliminary X-ray analysis of human spindlin1, an ovarian cancer-related protein. |journal=Protein Pept. Lett. |volume=13 |issue= 2 |pages= 203–5 |year= 2006 |pmid= 16472086 |doi=10.2174/092986606775101661 }} *{{cite journal |vauthors=Zhao Q, Qin L, Jiang F, etal |title=Structure of human spindlin1. Tandem tudor-like domains for cell cycle regulation. |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2007-01-05_282_1/page/646 |journal=J. Biol. Chem. |volume=282 |issue= 1 |pages= 647–56 |year= 2007 |pmid= 17082182 |doi= 10.1074/jbc.M604029200 }} }} {{refend}} {{PDB Gallery|geneid=10927}} <!-- The PBB_Controls template provides controls for Protein Box Bot, please see Template:PBB_Controls for details. --> {{PBB_Controls | update_page = yes | require_manual_inspection = no | update_protein_box = yes | update_summary = yes | update_citations = yes }} {{gene-9-stub}} 58l7qmgzhvhyid2xpllssvi2bry6216 0 80989 842407 776072 2026-07-10T20:55:55Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842407 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates|date=June 2013}} {{ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ|ਵਿਆਖਿਆਵਾਂ}} [[ਡੀ-ਬ੍ਰੋਗਲਿ-ਬੋਹਮ ਥਿਊਰੀ]], ਜਿਸ ਨੂੰ [[ਪਿਲੌਟ ਵੇਵ|ਪਿਲੌਟ-ਤੰਰਗ]] ਥਿਊਰੀ, [[ਬੋਹਮੀਅਨ ਮਕੈਨਿਕਸ]], ਬੋਹਮ ਜਾਂ [[ਬੋਹਮ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ]], ਅਤੇ [[ਕਾਰਣਾਤਮਿਕ ਵਿਆਖਿਆ]] ਦੇ ਨਾਮ ਤੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ|ਕੁਆਂਟਮ ਥਿਊਰੀ]] ਦੀ ਇੱਕ [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ|ਵਿਆਖਿਆ]] ਹੈ। ਸਾਰੀਆਂ ਸੰਭਵ ਬਣਤਰਾਂ ਦੀ ਸਪੇਸ ਉੱਤੇ ਕਿਸੇ [[ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ]] ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ, ਇਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਵਾਸਤਵਿਕ ਬਣਤਰ ਨੂੰ ਵੀ ਸਵੈ-ਸਿੱਧ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਉਦੋਂ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਦੇਖੀ (ਪਰਖੀ) ਨਹੀਂ ਗਈ ਹੁੰਦੀ। ਬਣਤਰ ਦੀ ਵਕਤ ਉੱਤੇ ਉਤਪਤੀ (ਯਾਨਿ ਕਿ, ਸਾਰੇ ਕਣਾਂ ਦੀਆਂ ਪੁਜੀਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਜਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਫੀਲਡਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ) ਇੱਕ [[#ਗਾਈਡਿੰਗ ਇਕੁਏਸ਼ਨ|ਗਾਈਡਿੰਗ ਸਮੀਕਰਨ]] ਰਾਹੀਂ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਵਕਤ ਉੱਤੇ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਦੀ ਉਤਪਤੀ [[ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ|ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਦੀ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਥਿਊਰੀ ਦਾ ਨਾਮ [[ਲੁਇਸ ਡੀ ਬ੍ਰੋਗਲੀ]] (1892–1987), ਅਤੇ [[ਡੇਵਿਡ ਬੋਹਮ]] (1917–1992) ਦੇ ਨਾਮ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਥਿਊਰੀ [[ਨਿਰਧਾਰਤਮਿਕ ਸਿਸਟਮ|ਨਿਰਧਾਤਮਿਕ]]<ref>{{Cite journal| first = David | last = Bohm | title = A Suggested Interpretation of the Quantum Theory in Terms of 'Hidden Variables' I | url = https://archive.org/details/sim_physical-review_1952-01-15_85_2/page/n7 | journal = Physical Review | year = 1952 | volume = 85 | pages = 166–179 | doi = 10.1103/PhysRev.85.166|bibcode = 1952PhRv...85..166B }} ("In contrast to the usual interpretation, this alternative interpretation permits us to conceive of each individual system as being in a precisely definable state, whose changes with time are determined by definite laws, analogous to (but not identical with) the classical equations of motion. Quantum-mechanical probabilities are regarded (like their counterparts in classical statistical mechanics) as only a practical necessity and not as an inherent lack of complete determination in the properties of matter at the quantum level.")</ref> ਅਤੇ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਸਥਾਨਿਕਤਾ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ|ਗੈਰ-ਸਥਾਨਿਕ]] ਹੈ: ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਣ ਦੀ [[ਵਿਲੌਸਿਟੀ]] ਅਜਿਹੀ ਗਾਈਡਿੰਗ ਸਮੀਕਰਨ ਦੇ ਮੁੱਲ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਇਸਦੇ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਰਾਹੀਂ ਮਿਲਣ ਵਾਲ਼ੇ ਸਿਸਟਮ ਦੀ ਬਣਤਰ ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਜੋ ਸਿਸਟਮ ਦੀਆਂ ਬਾਊਂਡਰੀ ਸ਼ਰਤਾਂ ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਮੁਤਾਬਿਕ ਸਾਰੇ ਦਾ ਸਾਰਾ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਥਿਊਰੀ [[ਕਲਾਸੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਲਈ [[ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ]] ਸਮਾਨ ਇੱਕ ਨਾਪ [[ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ]] ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ [[ਕੌਪਨਹਾਗਨ ਵਿਆਖਿਆ]] ਨਾਲ ਸਰਵ ਸਧਾਰਨ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜੁੜੀ [[ਮਿਆਰੀ ਕੁਆਂਟਮ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ]] ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਥਿਊਰੀ ਦੀ ਸਪਸ਼ਟ [[ਗੈਰ-ਸਥਾਨਿਕਤਾ]] [[ਨਾਪ ਸਮੱਸਿਆ]] ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਪ੍ਰੰਪਰਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਕੌਪਨਹਾਗਨ ਵਿਆਖਿਆ]] ਅੰਦਰ [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦੀਆਂ ਵਿਆਖਿਆਵਾਂ]] ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨੂੰ ਸੌਂਪੀਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। [[ਬ੍ਰੋਗਲਾਇ-ਬੋਹਮ ਥਿਊਰੀ]] ਅੰਦਰ [[ਬੌਰਨ ਰੂਲ]] ਕੋਈ ਮੁਢਲਾ ਨਿਯਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਸਗੋਂ, ਇਸ [[ਥਿਊਰੀ]] ਅੰਦਰ, [[ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਡੈੱਨਸਟੀ]] ਅਤੇ [[ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ]] ਦਰਮਿਆਨ ਸੰਪਰਕ ਇੱਕ [[ਪਰਿਕਲਪਨਾ]] ਦਾ [[ਰੁਤਬਾ]] ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ [[ਕੁਆਂਟਮ ਸੰਤੁਲਨ ਪਰਿਕਲਪਨਾ]] ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ [[ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ]] ਨੂੰ ਨਿਯੰਤ੍ਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ [[ਅਧਾਰ]] (ਮੁਢਲੇ) ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਤੋਂ [[ਅਤਿਰਿਕਤ]] ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਥਿਊਰੀ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਡੀ ਬ੍ਰੋਗਲਾਇ ਦੁਆਰਾ 1920ਵੇਂ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।, ਜੋ 1927 ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਓਸ ਵਕਤ ਦੀ ਮੁੱਖਧਾਰਾ ਕੌਪਨਹਾਗਨ ਵਿਆਖਿਆ ਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਛੱਡਣ ਲਈ ਰਾਜ਼ੀ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਡੇਵਿਡ ਬੋਹਮ, ਜੋ ਪ੍ਰਚਿੱਲਤ ਕੱਟੜਤਾ ਤੋਂ ਅਸੰਤੁਸ਼ਟ ਸੀ, ਨੇ 1952 ਵਿੱਚ ਡੀ ਬ੍ਰੋਗਲਾਇ ਦੀ ਪੀਲੌਟ ਵੇਵ ਥਿਊਰੀ ਦੀ ਪੁਨਰਖੋਜ ਕੀਤੀ। ਓਸ ਵੇਲੇ ਬੋਹਮ ਦੇ ਸੁਝਾਅ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪੱਧਰ ਨੇ ਨਹੀਂ ਅਪਣਾਏ ਗਏ, ਜਿਸਦੇ ਕੁੱਝ ਕਾਰਣ ਉਹਨਾਂ ਸਮੱਗਰੀਆਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਨ, ਜੋ ਬੋਹਮ ਦੇ ਯਿਵਾ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਸੰਪਰਕਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਨ।<ref>F. David Peat, ''Infinite Potential: The Life and Times of David Bohm'' (1997), p. 133. James T. Cushing, ''Quantum Mechanics: Historical Contingency and the Copenhagen Hegemony'' (1994) discusses "the hegemony of the Copenhagen interpretation of quantum mechanics" over theories like Bohmian mechanics as an example of how the acceptance of scientific theories may be guided by social aspects.</ref> ਡੀ ਬ੍ਰੋਗਲਾਇ ਥਿਊਰੀ ਮੁੱਖਧਾਰਾ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਵਾਦੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ਤੇ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਜਿਅਦਾਤਰ ਕਾਰਣ ਇਸਦੀ ਸਪਸ਼ਟ ਗੈਰ-ਸਥਾਨਿਕਤਾ ਸੀ। ਡੇਵਿਡ ਬੋਹਮ ਦੇ ਕੰਮ ਤੋਂ ਬੈੱਲ ਦੀ ਖੋਜ ਰਾਹੀਂ [[ਬੈੱਲ ਦੀ ਥਿਊਰਮ]] (1964) ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋਈ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਅਗਲੀ ਹੈਰਾਨੀ ਸੀ ਕਿ ਜੇਕਰ ਥਿਊਰੀ ਦੀ ਸਪਸ਼ਟ ਗੈਰ-ਸਥਾਨਿਕਤਾ ਨੂੰ ਮਿਟਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ। 1990 ਤੋਂ ਬਾਦ, ਬ੍ਰੋਗਲਾਇ-ਬੋਹਮ ਥਿਊਰੀ ਪ੍ਰਤਿ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਪੁਨਰ-ਸੁਰਜੀਤ ਹੋਈ ਹੈ, ਜਿਸਨੇ ਇਸਨੂੰ [[ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਅਤੇ [[ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ]] ਨਾਲ ਮੇਲ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਇਸਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸਪਿੱਨ ਜਾਂ ਵਕਰਿਤ ਸਥਾਨਿਕ ਰੇਖਗਣਿਤ ਹਨ।<ref>David Bohm and Basil J. Hiley, ''The Undivided Universe - An Ontological Interpretation of Quantum Theory'' appreared after Bohm's death, in 1993; [http://www.mathematik.uni-muenchen.de/~bohmmech/BohmHome/files/bhr.pdf reviewed] by Sheldon Goldstein in ''Physics Today'' (1994). J. Cushing, A. Fine, S. Goldstein (eds.), ''Bohmian Mechanics and Quantum Theory - An Appraisal'' (1996).</ref> == ਸੰਖੇਪ ਸਾਰਾਂਸ਼ == === ਡਬਲ-ਸਲਿਟ ਪ੍ਰਯੋਗ === == ਥਿਊਰੀ == === ਔਂਟੌਲੌਜੀ === === ਗਾਈਡਿੰਗ ਇਕੁਏਸ਼ਨ === === ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ === === ਬੌਰਨ ਰੂਲ ਨਾਲ ਸਬੰਧ === === ਕਿਸੇ ਉੱਪ-ਸਿਸਟਮ ਦਾ ਕੰਡੀਸ਼ਨਲ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ === == ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ == === ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ === === ਸਪਿੱਨ === === ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ === === ਵਕਰਤਿ ਸਪੇਸ === === ਗੈਰ-ਸਥਾਨਿਕਤਾ ਦਾ ਉਲੰਘਣ === == ਨਤੀਜੇ == === ਸਪਿੱਨ ਅਤੇ ਪੋਲਰਾਇਜ਼ੇਸ਼ਨ ਨਾਪਣਾ === === ਨਾਪ, ਕੁਆਂਟਮ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ, ਅਤੇ ਨਿਰੀਖਕ ਸੁਤੰਤਰਤਾ === ==== ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਦਾ ਟੁੱਟਣਾ ==== ==== ਔਬਜ਼ਰਵੇਬਲਾਂ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਓਪਰੇਟਰ ==== ==== ਛੁਲੇ ਅਸਥਿਰਾਂਕ ==== === ਹੇਜ਼ਨਰਬਰਗ ਦਾ ਅਨਸਰਟਨਟੀ ਸਿਧਾਂਤ === === ਕੁਆਂਟਮ ਇੰਟੈਂਗਲਮੈਂਟ, ਆਈਨਸਟਾਈਨ-ਪੋਡਲਸਕੀ-ਰੋਜ਼ਨ ਪਹੇਲੀ, ਬੈੱਲ ਦੀ ਥਿਊਰਮ, ਅਤੇ ਗੈਰ-ਸਥਾਨਿਕਤਾ === === ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੀਮਾ === === ਕੁਆਂਟਮ ਟ੍ਰੈਕੈਕਟਰੀ ਵਿਧੀ === === ਓਕੱਮ ਦਾ ਰੇਜ਼ਰ ਅਲੋਚਨਾਵਾਦ === === ਗੈਰ-ਬਰਾਬਰਤਾ === == ਵਿਓਂਤਬੰਦੀਆਂ == == ਇਤਿਹਾਸ == === ਪੀਲੌਟ-ਵੇਵ ਥਿਊਰੀ === === ਬੋਹਮੀਅਨ ਮਕੈਨਿਕਸ === === ਕਾਰਣਾਤਮਿਕ ਵਿਆਖਿਆ ਅਤੇ ਔਂਟੌਲੌਜੀਕਲ ਵਿਆਖਿਆ === == ਪ੍ਰਯੋਗ == == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == *[[ਡੇਵਿਡ ਬੋਹਮ]] *[[ਫੈਰਾਡੇਅ ਵੇਵ]] *[[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ]] *[[ਮੇਡਲੰਗ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] *[[ਲੋਕਲ ਹਿਡਨ ਵੇਰੀਏਬਲ ਥਿਊਰੀ]] *[[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] *[[ਪੀਲੌਟ ਵੇਵ]] == ਨੋਟਸ == {{Reflist|30em}} == ਹਵਾਲੇ == {{Refbegin}} * {{Cite journal| doi = 10.1038/scientificamerican0594-58| first = David Z. | last = Albert | title = Bohm's Alternative to Quantum Mechanics | url = https://archive.org/details/sim_scientific-american_1994-05_270_5/page/n61| journal = Scientific American |date=May 1994 | volume= 270 | pages = 58–67 | issue=5}} * {{Cite journal| first = G. D. | last = Barbosa |author2=N. Pinto-Neto | title = A Bohmian Interpretation for Noncommutative Scalar Field Theory and Quantum Mechanics | journal = Physical Review D | volume = 69 | year = 2004 | pages = 065014 | id = | doi = 10.1103/PhysRevD.69.065014 | arxiv=hep-th/0304105|bibcode = 2004PhRvD..69f5014B }} * {{Cite journal| first = David | last = Bohm | title = A Suggested Interpretation of the Quantum Theory in Terms of "Hidden Variables" I | url = https://archive.org/details/sim_physical-review_1952-01-15_85_2/page/n7 | journal = Physical Review | year = 1952 | volume = 85 | pages = 166–179 | doi = 10.1103/PhysRev.85.166|bibcode = 1952PhRv...85..166B }} ([https://www.nd.edu/~dhoward1/Bohm%20HV-I%20Phys%20Rev%201952.pdf full text] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121018190801/https://www.nd.edu/~dhoward1/Bohm%20HV-I%20Phys%20Rev%201952.pdf |date=18 ਅਕਤੂਬਰ 2012 }}) * {{Cite journal| first = David | last = Bohm | title = A Suggested Interpretation of the Quantum Theory in Terms of "Hidden Variables", II | url = https://archive.org/details/sim_physical-review_1952-01-15_85_2/page/n21 | journal = Physical Review | year = 1952 | volume = 85 | pages = 180–193 | doi = 10.1103/PhysRev.85.180|bibcode = 1952PhRv...85..180B }} ([https://www.nd.edu/~dhoward1/Bohm%20HV-II%20Phys%20Rev%201952.pdf full text] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121018190859/https://www.nd.edu/~dhoward1/Bohm%20HV-II%20Phys%20Rev%201952.pdf |date=18 ਅਕਤੂਬਰ 2012 }}) * {{Cite journal | first = David | last = Bohm | title = A new theory of the relationship of mind and matter | url = http://www.tcm.phy.cam.ac.uk/~mdt26/local_papers/bohm_mind_matter_1990.pdf | year = 1990 | journal = Philosophical Psychology | volume = 3 | issue = 2 | pages = 271–286 | doi = 10.1080/09515089008573004 | access-date = 7 ਜੁਲਾਈ 2016 | archive-date = 4 ਮਾਰਚ 2016 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160304053851/http://www.tcm.phy.cam.ac.uk/~mdt26/local_papers/bohm_mind_matter_1990.pdf | dead-url = yes }} * {{Cite book| first = David | last = Bohm |author2=B.J. Hiley | title = The Undivided Universe: An ontological interpretation of quantum theory | url = https://archive.org/details/undividedunivers0000bohm | location = London | publisher = Routledge | year =1993 | isbn = 0-415-12185-X}} * {{Cite journal | first = Detlef | last = Dürr | author2 = Sheldon Goldstein | author3 = Roderich Tumulka | author4 = Nino Zanghì | url = http://www.math.rutgers.edu/~oldstein/papers/bohmech.pdf | format = PDF | title = Bohmian Mechanics | date = December 2004 | volume = 93 | issue = 9 | pages = 090402 | issn = 0031-9007 | pmid = 15447078 | journal = Physical Review Letters | doi = 10.1103/PhysRevLett.93.090402 | arxiv = quant-ph/0303156 | bibcode = 2004PhRvL..93i0402D }} * {{Cite journal | first = Sheldon | last = Goldstein | url = http://plato.stanford.edu/entries/qm-bohm/ | title = Bohmian Mechanics | year = 2001 | journal = [[Stanford Encyclopedia of Philosophy]] }} * {{Cite journal| first = Michael J. W. | last = Hall | title = Incompleteness of trajectory-based interpretations of quantum mechanics | year = 2004 | id = | doi = 10.1088/0305-4470/37/40/015 | journal = Journal of Physics A: Mathematical and General | volume = 37 | pages = 9549–9556 | arxiv=quant-ph/0406054|bibcode = 2004JPhA...37.9549H }} (Demonstrates incompleteness of the Bohm interpretation in the face of fractal, differentialble-nowhere wavefunctions.) * {{Cite book| first = Peter R. | last = Holland | title = The Quantum Theory of Motion: An Account of the de Broglie–Bohm Causal Interpretation of Quantum Mechanics | url = https://archive.org/details/quantumtheoryofm0000holl | location = Cambridge | publisher = Cambridge University Press | year = 1993 | isbn = 0-521-48543-6}} * {{Cite journal| first = H. | last = Nikolic | title = Relativistic quantum mechanics and the Bohmian interpretation | year = 2004 | id = | doi = 10.1007/s10702-005-1128-1 | journal = Foundations of Physics Letters | volume = 18 | pages = 549–561 | arxiv=quant-ph/0406173|bibcode = 2005FoPhL..18..549N }} * {{Cite journal| first = Oliver | last = Passon | title = Why isn't every physicist a Bohmian? | year =2004 | id = | arxiv=quant-ph/0412119|bibcode = 2004quant.ph.12119P }} * {{Cite journal| first = A. S. | last = Sanz |author2=F. Borondo | title = A Bohmian view on quantum decoherence | year = 2003 | id = | doi = 10.1140/epjd/e2007-00191-8 | journal = European Physical Journal D | volume = 44 | pages = 319–326 | arxiv=quant-ph/0310096|bibcode = 2007EPJD...44..319S }} * {{Cite journal| first = A. S. | last = Sanz | doi = 10.1088/0305-4470/38/26/013 | title = A Bohmian approach to quantum fractals | year = 2005 | journal = Journal of Physics A: Mathematical and General | volume = 38 | pages = 319|arxiv = quant-ph/0412050 |bibcode = 2005JPhA...38.6037S }} (Describes a Bohmian resolution to the dilemma posed by non-differentiable wavefunctions.) * {{Cite book| first = Mark P. | last = Silverman | title = And Yet It Moves: Strange Systems and Subtle Questions in Physics | url = https://archive.org/details/andyetitmoves00mark | location = Cambridge | publisher = Cambridge University Press | year = 1993 | isbn = 0-521-44631-7}} * {{Cite web | first = Ray F. | last = Streater | authorlink = Ray Streater | url = http://www.mth.kcl.ac.uk/~streater/lostcauses.html#XI | title = Bohmian mechanics is a 'lost cause' | year = 2003 | accessdate = 2006-06-25 }} * {{Cite journal| first = Antony | last = Valentini | authorlink = Antony Valentini |author2=Hans Westman | title = Dynamical Origin of Quantum Probabilities | year = 2004 | id = | arxiv=quant-ph/0403034|bibcode = 2005RSPSA.461..253V |doi = 10.1098/rspa.2004.1394 | volume=461 | journal=Proceedings of the Royal Society A: Mathematical, Physical and Engineering Sciences | pages=253–272}} *[http://xstructure.inr.ac.ru/x-bin/theme3.py?level=1&index1=-139823 Bohmian mechanics on arxiv.org] {{Refend}} == ਹੋਰ ਲਿਖਤਾਂ == * [[John S. Bell]]: ''Speakable and Unspeakable in Quantum Mechanics: Collected Papers on Quantum Philosophy'', Cambridge University Press, 2004, ISBN 0-521-81862-1 * [[David Bohm]], [[Basil Hiley]]: ''The Undivided Universe: An Ontological Interpretation of Quantum Theory'', Routledge Chapman & Hall, 1993, ISBN 0-415-06588-7 * Detlef Dürr, Sheldon Goldstein, Nino Zanghì: ''Quantum Physics Without Quantum Philosophy'', Springer, 2012, ISBN 978-3-642-30690-7 * Detlef Dürr, Stefan Teufel: ''Bohmian Mechanics: The Physics and Mathematics of Quantum Theory'', Springer, 2009, ISBN 978-3-540-89343-1 * [[Peter R. Holland]]: ''The quantum theory of motion'', Cambridge University Press, 1993 (re-printed 2000, transferred to digital printing 2004), ISBN 0-521-48543-6 == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == {{Wikiversity|Making sense of quantum mechanics}} *[http://www.annualreviews.org/doi/abs/10.1146/annurev-fluid-010814-014506 "Pilot-Wave Hydrodynamics"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210318163615/https://www.annualreviews.org/doi/abs/10.1146/annurev-fluid-010814-014506 |date=18 ਮਾਰਚ 2021 }} Bush, J. W. M., ''Annual Review of Fluid Mechanics'', 2015 *[http://plato.stanford.edu/entries/qm-bohm "Bohmian Mechanics" (''Stanford Encyclopedia of Philosophy'')] *[http://www.youtube.com/playlist?list=PL7LbfRoKBR5OpRjt8toBOmzqGjH7zaM1m Videos answering frequently asked questions about Bohmian Mechanics] *[http://www.bohmian-mechanics.net "Bohmian-Mechanics.net"], the homepage of the international research network on Bohmian Mechanics that was started by D. Dürr, S. Goldstein and N. Zanghì. * [http://www.mathematik.uni-muenchen.de/~bohmmech/ Workgroup Bohmian Mechanics at LMU Munich (D. Dürr)] * [http://bohm-mechanics.uibk.ac.at/ Bohmian Mechanics Group at University of Innsbruck (G. Grübl)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141125213942/http://bohm-mechanics.uibk.ac.at/ |date=25 ਨਵੰਬਰ 2014 }} *[http://www.tcm.phy.cam.ac.uk/~mdt26/pilot_waves.html "Pilot waves, Bohmian metaphysics, and the foundations of quantum mechanics"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160410173517/http://www.tcm.phy.cam.ac.uk/%7Emdt26/pilot_waves.html |date=10 ਅਪ੍ਰੈਲ 2016 }}, lecture course on de Broglie-Bohm theory by [[Mike Towler]], Cambridge University. *[http://www.vallico.net/tti/deBB_10/conference.html "21st-century directions in de Broglie-Bohm theory and beyond"], August 2010 international conference on de Broglie-Bohm theory. Site contains slides for all the talks - the latest cutting-edge deBB research. *[http://www.aip.org.au/Congress2010/Abstracts/Monday%206%20Dec%20-%20Orals/Session_3E/Kocsis_Observing_the_Trajectories.pdf "Observing the Trajectories of a Single Photon Using Weak Measurement"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110626194505/http://www.aip.org.au/Congress2010/Abstracts/Monday%206%20Dec%20-%20Orals/Session_3E/Kocsis_Observing_the_Trajectories.pdf |date=26 ਜੂਨ 2011 }} *[http://www.physicsforums.com/blog.php?b=3077 "Bohmian trajectories are no longer 'hidden variables'"] *[http://dbohm.com The David Bohm Society] {{ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਟੌਪਿਕ}} {{DEFAULTSORT:ਬੋਹਮ ਵਿਆਖਿਆ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦੀਆਂ ਵਿਆਖਿਆਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੁਆਂਟਮ ਨਾਪ]] 5010d0fhsmdh1j8loul5rc3egrfbktj 0 81443 842339 830152 2026-07-10T19:54:41Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 3 books for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842339 wikitext text/x-wiki {{Refimprove|reason=A lot of arXiv papers used as references|date=June 2015}} [[File:Bloch Sphere.svg|thumb|[[ਬਲੋਚ ਸਫੀਅਰ]] ਕਿਸੇ [[ਕਿਉਬਿਟ]] ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਕੁਆਂਟਮ ਕੰਪਿਊਟਰਾਂ ਦਾ ਬੁਨਿਆਦੀ ਬਿੰਲਡਿੰਗ ਬਲੌਕ ਹੈ।]] {{ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ|cTopic=ਅਡਵਾਂਸ ਟੌਪਿਕ}} [[ਕੁਆਂਟਮ ਕੰਪਿਊਟਰ]] ਅਜਿਹੇ ਸਿਧਾਂਤਿਕ [[ਕੰਪਿਊਟੇਸ਼ਨ]] ਸਿਸਟਮਾਂ ([[ਕੁਆਂਟਮ ਕੰਪਿਊਟਰ]]) ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜੋ [[ਡੈਟਾ|ਡੈਟੇ]] ਉੱਤੇ [[ਆਦੇਸ਼ (ਕੰਪਿਊਟਰ ਵਿਗਿਆਨ)|ਓਪਰੇਸ਼ਨ]] ਕਰਨ ਲਈ, [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ|ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨੀਕਲ]] [[ਫੀਨੋਮੈਨਾ]] (ਵਰਤਾਰੇ) ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ [[ਕੁਆਂਟਮ ਸੁਪਰਪੁਜੀਸ਼ਨ|ਸੁਪਰਪੁਜੀਸ਼ਨ]] ਅਤੇ [[ਕੁਆਂਟਮ ਇੰਟੈਂਗਲਮੈਂਟ|ਇੰਟੈਂਗਲਮੈਂਟ]]।<ref>{{cite journal |url=http://cba.mit.edu/docs/papers/98.06.sciqc.pdf |title=Quantum Computing with Molecules |journal=[[Scientific American]] |first1=Neil |last1=Gershenfeld |authorlink1=Neil Gershenfeld |first2=Isaac L. |last2=Chuang |authorlink2=Isaac L. Chuang |date=June 1998 |access-date=2016-07-11 |archive-date=2014-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141222101305/http://cba.mit.edu/docs/papers/98.06.sciqc.pdf |dead-url=yes }}</ref> ਕੁਆਂਟਮ ਕੰਪਿਊਟਰ [[ਟ੍ਰਾਂਜ਼ਿਸਟਰ|ਟਰਾਂਜ਼ਿਸਟਰਾਂ]] ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਿਤ [[ਬਾਇਨਰੀ ਨੰਬਰ|ਬਾਇਨਰੀ]] [[ਡਿਜੀਟਰ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨਿਕ ਕੰਪਿਊਟਰ|ਡਿਜੀਟਲ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨਿਕ ਕੰਪਿਊਟਰਾਂ]] ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਆਮ ਡਿਜੀਟਲ ਕੰਪਿਊਟਿੰਗ ਇਹ ਮੰਗ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਡੈਟੇ ਨੂੰ ਬਾਇਨਰੀ ਡਿਜਿਟਾਂ ([[ਬਿੱਟ|ਬਿੱਟਾਂ]] ਵਿੱਚ ਐੱਨਕੋਡ (ਸੰਕੇਤਬੱਧ) ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਰੇਕ ਬਿੱਟ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਦੋ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਅਵਸਥਾਵਾਂ (0 ਜਾਂ 1) ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਕੁਆਂਟਮ ਕੰਪਿਊਟੇਸ਼ਨ [https://thefullapple.com/2016/06/06/what-is-a-quantum-computer/ ਕੁਆਂਟਮ ਬਿੱਟਸ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160728051656/http://thefullapple.com/2016/06/06/what-is-a-quantum-computer/ |date=2016-07-28 }} ([[ਕਿਉਬਿਟ|ਕਿਉਬਿੱਟਾਂ]]) ਦੀ ਵਰਤੋ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦੀਆਂ [[ਕੁਆਂਟਮ ਸੁਪਰਪੁਜੀਸ਼ਨ|ਸੁਪਰਪੁਜੀਸ਼ਨਾਂ]] ਵਿੱਚ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ [[ਕੁਆਂਟਮ ਟੱਨਲਿੰਗ ਮਸ਼ੀਨ]] ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਹੀ ਕੰਪਿਊਟਰ ਦਾ ਇੱਕ ਸਿਧਾਂਤਿਕ ਮਾਡਲ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਯੂਨੀਵਰਸਲ ਕੁਆਂਟਮ ਕੰਪਿਊਟਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਆਂਟਮ ਕੰਪਿਊਟਰ [[ਗੈਰ-ਨਿਰਧਾਰਤਮਿਕ ਟਿਊਰਿੰਗ ਮਸ਼ੀਨ|ਗੈਰ-ਨਿਰਧਾਰਤਮਿਕ]] ਅਤੇ [[ਖੋਜਾਤਮਿਕ ਆਟੋਮੇਸ਼ਨ|ਪਰੋਬੇਬਿਲਿਸਟਿਕ ਕੰਪਿਊਟਰਾਂ]] ਨਾਲ ਸਿਧਾਂਤਿਕ ਇੰਨਬਿੰਨਤਾਵਾਂ ਸਾਂਝੀਆਂ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਕੁਆਂਟਮ ਕੰਪਿਊਟਰਾਂ ਦਾ ਖੇਤਰ ਪੌਲ ਬੇਨੀਔੱਫ<ref>{{cite journal |last1=Benioff |first1=Paul |title= The computer as a physical system: A microscopic quantum mechanical Hamiltonian model of computers as represented by Turing machines |url=https://archive.org/details/journal-of-statistical-physics_1980-05_22_5/page/563 |journal=Journal of statistical physics |volume =22 |issue=5 |pages =563–591 | year=1980|bibcode=1980JSP....22..563B |doi=10.1007/BF01011339 }}</ref> ਅਤੇ [[ਯੂਰੀ ਮੈਨਿਨ]] ਵੱਲੋਂ 1980 ਵਿੱਚ,<ref name="manin1980vychislimoe">{{cite book| author=Manin, Yu. I.| title=Vychislimoe i nevychislimoe| trans_title=Computable and Noncomputable| year=1980| publisher=Sov.Radio| url=http://publ.lib.ru/ARCHIVES/M/MANIN_Yuriy_Ivanovich/Manin_Yu.I._Vychislimoe_i_nevychislimoe.(1980).%5Bdjv%5D.zip| pages=13–15| language=Russian| accessdate=2013-03-04| archive-date=2013-05-10| archive-url=https://web.archive.org/web/20130510173823/http://publ.lib.ru/ARCHIVES/M/MANIN_Yuriy_Ivanovich/Manin_Yu.I._Vychislimoe_i_nevychislimoe.(1980).%5Bdjv%5D.zip| dead-url=yes}}</ref> [[ਰਿਚਰਡ ਫੇਨਮੈਨ]] ਵੱਲੋਂ 1982 ਵਿੱਚ,<ref name="Feynman82">{{cite journal |last=Feynman |first=R. P.u |title=Simulating physics with computers |url=https://archive.org/details/sim_international-journal-of-theoretical-physics_1982-06_21_6-7/page/467 |journal=[[International Journal of Theoretical Physics]] |year=1982 |volume=21 |issue=6 |pages=467–488 |doi=10.1007/BF02650179 |bibcode=1982IJTP...21..467F}}</ref> ਅਤੇ 1985 ਵਿੱਚ [[ਡੇਵਿਡ ਡੱਚ]]<ref>{{cite journal|last1=Deutsch|first1=David|title=Quantum Theory, the Church-Turing Principle and the Universal Quantum Computer|journal=Proceedings of the Royal Society of London A|date=1985|volume=400|issue=1818|pages=97–117|ref=Deutsch85|bibcode=1985RSPSA.400...97D|doi=10.1098/rspa.1985.0070}}</ref> ਦੇ ਕੰਮ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਕੁਆਂਟਮ ਬਿਟਾਂ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸਪਿੱਨਾਂ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਕੁਆਂਟਮ ਕੰਪਿਊਟਰ ਵੀ 1968 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕੁਆਂਟਮ [[ਸਪੇਸਟਾਈਮ]] ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵਰਤਣ ਲਈ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite book |first=David |last=Finkelstein |chapter=Space-Time Structure in High Energy Interactions |title=Fundamental Interactions at High Energy |editor1-first=T. |editor1-last=Gudehus |editor2-first=G. |editor2-last=Kaiser |location=New York |publisher=Gordon & Breach |year=1968 }}</ref> {{As of|2017}}, ਵਾਸਤਵਿਕ ਕੁਆਂਟਮ ਕੰਪਿਊਟਰਾਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਅਜੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਪਰ ਅਜਿਹੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਆਂਟਮ ਕੰਪਿਊਟੇਸ਼ਨਲ ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਬਹੁਤ ਹੀ ਘੱਟ ਸੰਖਿਆ ਦੇ ਕੁਆਂਟਮ ਬਿੱਟਾਂ ਉੱਤੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ।<ref>{{cite web|last=Gershon|first=Eric|url=http://phys.org/news/2013-01-qubit-bodes-future-quantum.html|title=New qubit control bodes well for future of quantum computing|date=2013-01-14|publisher=Phys.org|accessdate=2014-10-26}}</ref> ਵਿਵਹਾਰਿਕ (ਪ੍ਰੈਕਟ੍ਰੀਕਲ) ਅਤੇ ਥਿਊਰਿਟੀਕਲ (ਸਿਧਾਂਤਕ) ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਰਿਸਰਚਾਂ (ਖੋਜਾਂ) ਜਾਰੀ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਕਈ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਰਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਮਿਲਟਰੀ ਐਜੰਸੀਆਂ ਕੁਆਂਟਮ ਕੰਪਿਊਟਿੰਗ ਰਿਸਰਚ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਜੋ [[ਕ੍ਰਿਪਟਾਨਲਸਿਸ]] ਵਰਗੇ ਸਮਾਜਿਕ, ਵਪਾਰਿਕ, ਟ੍ਰੇਡ, ਵਾਤਾਵਰਣਿਕ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਮਕਸਦਾਂ ਵਾਸਤੇ ਕੁਆਂਟਮ [[ਕੰਪਿਊਟਰ]] ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਯਤਨ ਹੈ।<ref>[http://qist.lanl.gov/qcomp_map.shtml Quantum Information Science and Technology Roadmap] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110810190657/http://qist.lanl.gov/qcomp_map.shtml |date=2011-08-10 }} for a sense of where the research is heading.</ref> ਵਿਸ਼ਾਲ ਪੈਮਾਨੇ ਦੇ ਕੁਆਂਟਮ ਕੰਪਿਊਟਰ [[ਸ਼ੋਰ ਦਾ ਅਲੌਗਰਿਥਮ]] ਜਾਂ [[ਕੁਆਂਟਮ ਅਲੌਗਰਿਥਮ#ਕੁਆਂਟਮ ਸਿਮੁਲੇਸ਼ਨ|ਕੁਆਂਟਮ ਮੈਨੀ ਬੌਡੀ ਸਿਸਟਮਾਂ ਦੀ ਸਿਮੁਲੇਸ਼ਨ]] ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ [[ਅੰਕ ਫੈਕਟ੍ਰਾਇਜ਼ੇਸ਼ਨ]] ਵਰਗੇ ਚੰਗੀ ਤਰਾਂ ਅਜੋਕੇ ਤੌਰ ਤੇ ਗਿਆਤ [[ਅਲੌਗਰਿਥਮ]]ਾਂ ਨੂੰ ਵਰਤਣ ਵਾਲੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਕੰਪਿਊਟਰ ਤੋਂ ਵੀ ਕਿਤੇ ਜਿਆਦਾ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਕੁੱਝ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਸਿਧਾਂਤਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਹੱਲ ਕਰਨਯੋਗ ਹੋ ਜਾਣਗੇ। [[ਸਿਮਨ ਦਾ ਅਲੌਗਰਿਥਮ]] ਵਰਗੇ [[ਕੁਆਂਟਮ ਅਲੌਗਰਿਥਮ]] ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਜੋ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸੱਭਵ ਪ੍ਰੋਬੇਬੇਬਲਿਸਟਿਕ ਕਲਾਸੀਕਲ ਅਲੌਗਰਿਥਮ ਤੋਂ ਤੇਜ਼ ਭੱਜਦੇ (ਚਲਦੇ) ਹਨ।<ref name=Simon1994>{{cite journal | title = On the power of quantum computation | year = 1994 | author = Simon, D.R. | journal = Foundations of Computer Science, 1994 Proceedings., 35th Annual Symposium on | pages = 116–123 | doi = 10.1109/SFCS.1994.365701 | isbn = 0-8186-6580-7}}</ref> ਇੱਕ ਕਲਾਸੀਕਲ ਕੰਪਿਊਟਰ ਸਿਧਾਂਤ ਵਿੱਚ ([[#ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ|ਐਕਪੋਨੈਂਸ਼ੀਅਲ ਰਿਸੋਰਸਾਂ]] ਸਮੇਤ) ਕਿਸੇ ਕੁਆਂਟਮ ਅਲੌਗਰਿਥਮ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਕੁਆਂਟਮ ਕੰਪਿਊਟੇਸ਼ਨ [[ਚਰਚ-ਟੂਰਿੰਗ ਥੀਸਿਸ]] ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ<ref name=nielchuan />{{rp|202}}। ਫੇਰ ਵੀ, 50 ਕਿਉਬਿਟਾਂ ਦਾ ਕੰਪਿਊਟੇਸ਼ਨਲ ਬੇਸਿਸ, ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਕਿਸੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਕੰਪਿਊਟਰ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਨ ਲਈ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਇੰਨਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ 2⁵⁰⁰ ਕੰਪਲੈਕਸ ਮੁੱਲਾਂ (2⁵⁰¹ ਬਿੱਟਾਂ) ਨੂੰ ਸਟੋਰ ਕਰਨ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰੇਗਾ। <ref name="Nielsen">{{cite book |last= Nielsen |first= Michael A. |author2=Chuang, Isaac L. |title= Quantum Computation and Quantum Information |page=17 }}</ref> (ਤੁਲਨਾ ਲਈ, ਡਿਜੀਟਲ ਇਨਫਰਮੇਸ਼ਨ ਦਾ ਇੱਕ ਟੈਰਾਬਾਈਟ ਸਿਰਫ 2⁴³ ਬਿੱਟ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ)। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਕੁਆਂਟਮ ਕੰਪਿਊਟਰ ਅਜਿਹੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੱ ਕਾਰਜ-ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਨਾਲ ਹੱਲ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕਲਾਸੀਕਲ ਕੰਪਿਊਟਰਾਂ ਉੱਤੇ ਅਮਲੀ ਤੌਰ ਤੇ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਹੋਣ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ। == ਅਧਾਰ == ਇੱਕ ਸਿੰਗਲ ਕਿਉਬਿਟ ਇੱਕ 1, ਇੱਕ 0, ਜਾਂ ਇਹਨਾਂ ਦੋਵਾਂ [[ਸ਼ੁੱਧ ਕਿਉਬਿਟ ਅਵਸਥਾ|ਕਿਉਬਿਟ ਅਵਸਥਾਵਾਂ]] ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ [[ਕੁਆਂਟਮ ਸੁਪਰਪੁਜੀਸ਼ਨ]] ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ;<ref name=nielchuan>{{cite book|last1=Chuang|first1=Michael A. Nielsen & Isaac L.|title=Quantum computation and quantum information|date=2001|publisher=Cambridge Univ. Press|location=Cambridge [u.a.]|isbn=978-0521635035|edition=Repr.}}</ref>{{rp|13–16}} ਕਿਉਬਿਟਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਜੋੜਾ 4 ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕੁਆਂਟਮ ਸੁਪਰਪੁਜੀਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref name=nielchuan />{{rp|16}} ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਕਿਉਬਿਟ 8 ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸੁਪਰਪੁਜੀਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਆਮਤੌਰ ਤੇ, <math>n</math> ਕਿਉਬਿਟਾਂ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਕੁਆਂਟਮ ਕੰਪਿਊਟਰ ਇਕੱਠਾ ਹੀ <math>2^n</math> ਵੱਖਰੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਕਿਸੇ ਮਨਮਰਜੀ ਦੀ ਸੁਪਰਪੁਜੀਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref name=nielchuan />{{rp|17}} (ਇਹ ਇੱਕ ਨੌਰਮਲ ਕੰਪਿਊਟਰ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਵਿੱਚ ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ <math>2^n</math> ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਿਰਫ ਇੱਕੋ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ)। ਇੱਕ ਕੁਆਂਟਮ ਕੰਪਿਊਟਰ ਇੱਕ ਸੰਪੂਰਣ ਡ੍ਰਿਫਟ {{clarify|date=March 2017}} ਵਿੱਚ ਕਿਉਬਿਟਾਂ ਦੀ ਸੈਟਿੰਗ ਦੁਆਰਾ ਓਪਰੇਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਵਰਤਮਾਨ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਕਿਉਬਿਟਾਂ ਨੂੱ [[ਕੁਆਂਟਮ ਗੇਟ|ਕੁਆਂਟਮ ਲੌਜਿਕ ਗੇਟਾਂ]] ਦੀ ਇੱਕ ਫਿਕਸ ਲੜੀ ਨਾਲ ਦਖਲ ਅੰਦਾਜੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਲਾਗੂ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਗੇਟਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਨੂੰ ਇੱਕ [[ਕੁਆਂਟਮ ਅਲੌਗਰਿਥਮ]] ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੈਲਕੁਲੇਸ਼ਨ ਇੱਕ ਨਾਪ ਨਾਲ ਮੁੱਕਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿਉਬਿਟਾਂ ਦੇ ਸਿਸਟਮ ਨੂੰ <math>2^n</math> ਸ਼ੁੱਧ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਵਿੱਚ ਮੁਕਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਹਰੇਕ ਕਿਉਬਿਟ ਜੋ 0 ਜਾਂ 1 ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਕਲਾਸੀਕਲ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਟੁੱਟ (ਵਿਭਾਜਿਤ) ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਲਈ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲਾ ਨਤੀਜਾ ਇਨਫਰਮੇਸ਼ਨ ਦੇ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ <math>n</math> ਕਲਾਸੀਕਲ ਬਿੱਟ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕੁਆਂਟਮ ਅਲੌਗਰਿਥਮ ਅਕਸਰ ਖੋਜਾਤਮਿਕ (ਪ੍ਰੋਬੇਬੇਲਿਸਟਿਕ) ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਗਿਆਤ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਨਾਲ ਸਿਰਫ ਸਹੀ ਹੱਲ ਹੀ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web|url=http://www.theory.caltech.edu/~preskill/ph219/chap5_15.pdf|title=Lecture Notes for Ph219/CS219: Quantum Information Chapter 5|last=Preskill|first=John|date=2015|website=|publisher=|page=12|access-date=}}</ref> ਨੋਟ ਕਰੋ ਕਿ ਸ਼ਬਦ ਗੈਰ-ਨਿਰਧਾਰਤਮਿਕ ਕੰਪਿਊਟਿੰਗ ਜਰੂਰ ਹੀ ਓਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਵਰਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਕਿ ਇਹ ਖੋਜਾਤਮਿਕ (ਕੰਪਿਊਟਿੰਗ) ਅਰਥ ਦੇਵੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼ਬਦ [[ਗੈਰ-ਨਿਰਧਾਰਤਮਿਕ ਟਿਊਰਿੱਗ ਮਸ਼ੀਨ|ਗੈਰ-ਨਿਰਧਾਰਤਮਿਕ]] ਕੰਪਿਊਟਰ ਵਿਗਿਆਨ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਅਰਥ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਕੁਆਂਟਮ ਕੰਪਿਊਟਰ ਦੇ ਕਿਉਬਿਟਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਇੰਪਲੀਮੈਂਟੇਸ਼ਨ (ਲਾਗਤ) ਦੀ ਇੱਕ ਉਦਾਹਰਨ ਦੋ [[ਸਪਿੱਨ (ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ)|ਸਪਿੱਨ]] ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਾਲੇ ਕਣਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ: "ਡਾਊਨ" ਅਤੇ "ਅੱਪ" (ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤੌਰ ਤੇ <math>|{\downarrow}\rangle</math> ਅਤੇ <math>|{\uparrow}\rangle</math>, ਜਾਂ <math>|0{\rangle}</math> ਅਤੇ <math>|1{\rangle}</math> ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ)। ਅਜਿਹਾ ਇਸਲਈ ਸੱਚ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਕੋਈ ਵੀ ਅਜਿਹਾ ਸਿਸਟਮ ਇੱਕ ਪ੍ਰਭਾਵੀ [[ਸਪਿੱਨ-½]] ਸਿਸਟਮ ਉੱਤੇ ਮੈਪ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। == ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ == ਦਿੱਤੇ ਹੋਏ ਕਿਉਬਿਟਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਕੁਆਂਟਮ ਕੰਪਿਊਟਰ ਬੁਨਿਆਦੀ ਤੌਰ ਤੇ ਓਸੇ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਬਿੱਟਾਂ ਤੋਂ ਬਣੇ ਇੱਕ ਕਲਾਸੀਕਲ ਕੰਪਿਊਟਰ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ''n''-ਕਿਉਬਿਟ ਸਿਸਟਮ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਕੰਪਿਊਟਰ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਨ ਲਈ 2^''n'' [[ਕੰਪਲੈਕਸ ਨੰਬਰ|ਕੰਪਲੈਕਸ]] ਕੋਐਫੀਸ਼ੈਂਟਾਂ ਨੂੰ ਸਟੋਰ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂਕਿ ਇੱਕ ਕਲਾਸੀਕਲ ''n''-ਬਿੱਟ ਸਿਸਟਮ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ''n'' ਗਿਣਤੀ ਦੇ ''n'' ਬਿੱਟਾਂ ਦਾ ਮੁੱਲ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਉਣਾ ਹੀ ਕਾਫੀ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਤੱਥ ਇਹ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਲੱਗ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਉਬਿਟ ਆਪਣੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਵਿਰੋਧੀ-ਸਾਥੀਆਂ ਤੋਂ ਐਕਪੋਨੈਂਸ਼ਲ ਤੌਰ ਤੇ ਕਿਤੇ ਜਿਆਦਾ ਇਨਫਰਮੇਸ਼ਨ ਨਾਲ ਰੱਖਦੇ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਸ ਤੱਥ ਨੂੰ ਬੇਧਿਆਨਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸਾਵਧਾਨੀ ਵਰਤਣ ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਹੈ ਕਿ ਕਿਉਬਿਟ ਆਪਣੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਖੋਜਾਤਮਿਕ ਸੁਪਰਪੁਜੀਸ਼ਨ ਮਾਤਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸਦਾ ਅਰਥ ਇਹ ਹੋਇਆ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕਿਉਬਿਟਾਂ ਦੀ ਅੰਤਿਮ ਅਵਸਥਾ ਨਾਪੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਨਾਪ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਲੀ ਅਵਸਥਾ ਦੀਆਂ ਸੰਭਵ ਬਣਤਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਪਾਏ ਜਾਣਗੇ। ਕਿਉਬਿਟਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸਿਸਟਮ ਬਾਰੇ ਇਹ ਸੋਚਣਾ ਆਮਤੌਰ ਤੇ ਗਲਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਨਾਪ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹੋਣਗੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੱਥ ਕਿ ਇਹ ਨਾਪ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਸੁਪਰਪੁਜੀਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਸਨ, ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕੰਪਿਉਟੇਸ਼ਨ ਦੇ ਸੰਭਵ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਤੇ ਅਸਰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। [[File:ਕਿਉਬਿਟ.png|thumb|200px|ਕਿਉਬਿਟ ਕੰਟ੍ਰੋਲ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਕਣਾਂ ਤੋਂ ਬਣਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕੰਟ੍ਰੋਲ ਦਾ ਅਰਥ (ਜਿਵੇਂ ਡਿਵਾਈਸ ਜੋ ਕਣ ਫਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਅਵਸਥਾ ਤੱਕ ਵਟਾਉਂਦਾ ਹੈ)।<ref>{{cite book |last = Waldner |first = Jean-Baptiste |title = Nanocomputers and Swarm Intelligence |publisher = [[International Society for Technology in Education|ISTE]] |place = London |year = 2007 |page = 157 |isbn = 2-7462-1516-0}}</ref>]] ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਹੋਰ ਚੰਗੀ ਤਰਾਂ ਸਮਝਣ ਲਈ, ਤਿੰਨ-ਬਿੱਟ [[ਪ੍ਰੋਸੈੱਸਰ ਰਜਿਸਟਰ|ਰਜਿਸਟਰ]] ਉੱਤੇ ਓਪ੍ਰੇਟ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਿਸੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਕੰਪਿਊਟਰ ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰੋ। ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਦਿੱਤੇ ਹੋਏ ਵਕਤ ਤੇ ਰਜਿਸਟਰ ਦੀ ਸਹੀ ਅਵਸਥਾ ਗਿਆਤ (ਪਤਾ) ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਸਨੂੰ <math>2^3=8</math> ਵੱਖਰੇ ਤਿੰਨ-ਬਿੱਟ ਸਟ੍ਰਿੰਗਾਂ; : <tt>000, 001, 010, 011, 100, 101, 110,</tt> ਅਤੇ <tt>111</tt> ਉੱਪਰ ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਡਿਸਟ੍ਰੀਬਿਊਸ਼ਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇਸਦੀ ਅਵਸਥਾ ਉੱਪਰ ਕੋਈ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤਿਤਾ ਮੌਜੂਦ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਫੇਰ ਇਹ 1 ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਨਾਲ ਇਹਨਾਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਉੱਤੇ ਸਹੀ ਤੌਰ ਤੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫੇਰ ਵੀ, ਜੇਕਰ ਇਹ ਇੱਕ [[ਪ੍ਰੋਬੇਬਲਿਸਟਿਕ ਟੂਰਿੰਗ ਮਸ਼ੀਨ|ਪ੍ਰੋਬੇਬਲਸਿਟਿਕ ਕੰਪਿਊਟਰ]] ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਸਦੇ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਤਿੰਨ-ਕਿਉਬਿਟ ਕੁਆਂਟਮ ਕੰਪਿਊਟਰ ਕੁਆਂਟਮ ਕੰਪਿਊਟਰ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਮਿਲਦੇ ਜੁਲਦੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇੱਕ ਅੱਠ-ਅਯਾਮੀ ਵੈਕਟਰ; :<math>(a_0,a_1,a_2,a_3,a_4,a_5,a_6,a_7)</math> ਰਾਹੀਂ ਦਰਸਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ, ਫੇਰ ਵੀ, ਗੁਣਾਂਕ <math>a_k</math> [[ਕੰਪਲੈਕਸ ਨੰਬਰ]] ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਗੁਣਾਂਕਾਂ ਦੇ [[ਸ਼ੁੱਧ ਮੁੱਲ#ਕੰਪਲੈਕਸ ਨੰਬਰ|ਸ਼ੁੱਧ ਮੁੱਲਾਂ]] <math>\sum_i |a_i|^2</math> ਦੇ ਵਰਗਾਂ (ਸਕੁਏਅਰਾਂ)ਦੇ ਜੋੜ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ 1 ਜਿੰਨੇ ਹੁਣੇ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹਨ। ਹਰੇਕ <math>k</math> ਲਈ, ਸ਼ੁੱਧ ਮੁੱਲ ਦਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਵਰਗ <math>\left|a_k \right|^2</math>, <math>k</math>-ਵੀਂ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਾਪ ਤੋਂ ਬਾਦ ਸਿਸਟਮ ਦੇ ਖੋਜੇ ਜਾਣ ਦੀ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਫੇਰ ਵੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਕ ਕੁਆਂਟਮ ਨੰਬਰ ਨਾ ਸਿਰਫ ਕਿਸੇ ਮੈਗਨੀਟਿਊਡ ਨੂੰ ਹੀ ਐੱਨਕੋਡ (ਸਕੇਂਤਬੱਧ) ਕਰਦਾ ਹੈ ਸਗੋਂ [[ਕੁਆਂਟਮ ਪਲੇਨ]] ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਦਿਸ਼ਾ ਵੀ ਐੱਨਕੋਡ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਕਿਸੇ ਦੋ ਕੋਐਫੀਸ਼ੈਂਟਾਂ (ਅਵਸਥਾਵਾਂ) ਦਰਮਿਆਨ ਫੇਜ਼ ਅੰਤਰ ਇੱਕ ਅਰਥ-ਭਰਪੂਰ ਪੈਰਾਮੀਟਰ (ਮਾਪਦੰਡ) ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕੁਆਂਟਮ ਕੰਪਿਊਟਿੰਗ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਬੇਬੇਲਸਟਿਕ ਕਲਾਸੀਕਲ ਕੰਪਿਊਟਿੰਗ ਦਰਮਿਆਨ ਇੱਕ ਬੁਨਿਆਦੀ ਫਰਕ ਹੈ।<ref name="DiVincenzo 1995">{{cite journal |last=DiVincenzo |first=David P. |title=Quantum Computation |url=https://archive.org/details/sim_science_1995-10-13_270_5234/page/254 |journal=Science |year=1995 |volume=270 |issue=5234 |pages=255–261 |doi= 10.1126/science.270.5234.255 |bibcode = 1995Sci...270..255D }} {{subscription required}}</ref> ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਤਿੰਨ ਕਿਉਬਿਟਾਂ ਦਾ ਨਾਪ ਲੈਂਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਇੱਕ ਤਿੰਨ-ਬਿੱਟ ਸਟ੍ਰਿੰਗ ਦੇਖੋਗੇ। ਕਿਸੇ ਦਿੱਤੇ ਹੋਏ ਸਟ੍ਰਿੰਗ ਨੂੰ ਨਾਪਣ ਦੀ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਓਸ ਸਟ੍ਰਿੰਗ ਗੁਣਾਂਕ ਦੇ ਵਰਗ ਕੀਤੇ ਮੈਗਨੀਟਿਊਡ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ (ਯਾਨਿ ਕਿ, <tt>000</tt> = <math>|a_0|^2</math> ਨਾਪਣ ਦੀ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ, <tt>001</tt> = <math>|a_1|^2</math> ਨਾਪਣ ਦੀ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ, ਆਦਿ)। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕੰਪਲੈਕਸ ਗੁਣਾਂਕਾਂ <math>(a_0,a_1,a_2,a_3,a_4,a_5,a_6,a_7)</math> ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਈ ਜਾਂਦੀ ਕਿਸੇ ਕੁਆਂਟਮ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਨਾਪਣਾ ਕਲਾਸੀਕਲ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਡਿਸਟ੍ਰੀਬਿਊਸ਼ਨ; :<math>(|a_0|^2,|a_1|^2,|a_2|^2,|a_3|^2,|a_4|^2,|a_5|^2,|a_6|^2,|a_7|^2)</math> ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਕੁਆਂਟਮ ਅਵਸਥਾ ਨਾਪ ਲੈਣ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਇੱਕ ਕਲਾਸੀਕਲ ਅਵਸਥਾ ਤੇ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਅੱਠ-ਅਯਾਮੀ ਵੈਕਟਰ ਸਪੇਸ ਲਈ ਚੁਣੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਵਾਲ਼ੇ [[ਬੇਸਿਸ (ਲੀਨੀਅਰ ਅਲਜਬਰਾ)|ਬੇਸਿਸ]] ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਈ ਵੱਖਰੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਬਿੱਟ ਸਟ੍ਰਿੱਗਾਂ (ਯਾਨਿ ਕਿ, <tt>000</tt>, <tt>001</tt>, …, <tt>111</tt>) ਦਾ ਬੇਸਿਸ ਕੰਪਿਊਟੇਸ਼ਨਲ ਬੇਸਿਸ ਦੇ ਨਾਮ ਤੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਸੰਭਵ ਬੇਸਿਸ [[ਯੂਨਿਟ ਵੈਕਟਰ|ਯੂਨਿਟ-ਲੰਬਾਈ]] [[ਔਰਥੋਗਨਲ]] ਵੈਕਟਰ ਅਤੇ [[ਪੌਲੀ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ|ਪੌਲੀ-x ਓਪਰੇਟਰ]] ਦੇ ਆਈਗਨ-ਵੈਕਟਰ ਹਨ। [[ਬ੍ਰਾ-ਕੈੱਟ ਨੋਟੇਸ਼ਨ|ਕੈੱਟ ਨੋਟੇਸ਼ਨ]] ਅਕਸਰ ਬੇਸਿਸ ਦੀ ਚੋਣ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਬਣਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਕੰਪਿਊਟੇਸ਼ਨਲ ਬੇਸਿਸ ਅੰਦਰ; <math>(a_0,a_1,a_2,a_3,a_4,a_5,a_6,a_7)</math> ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਿਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ: :<math>a_0\,|000\rangle + a_1\,|001\rangle + a_2\,|010\rangle + a_3\,|011\rangle + a_4\,|100\rangle + a_5\,|101\rangle + a_6\,|110\rangle + a_7\,|111\rangle</math> :ਜਿੱਥੇ, e.g., <math>|010\rangle = \left(0,0,1,0,0,0,0,0\right)</math> ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਸਿੰਗਲ ਕਿਉਬਿਟ (ਦੋ ਅਯਾਮੀ) ਵਾਸਤੇ ਕੰਪਿਊਟੇਸ਼ਨਲ ਬੇਸਿਸ ; :<math>|0\rangle = \left(1,0\right)</math> ਅਤੇ <math>|1\rangle = \left(0,1\right)</math> ਹਨ। ਪੌਲੀ-x ਓਪਰੇਟਰ ਦੇ ਆਈਗਨਵੈਕਟਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ, ਇੱਕ ਸਿੰਗਲ ਕਿਉਬਿਟ: : <math>|+\rangle = \tfrac{1}{\sqrt{2}} \left(1,1\right)</math> ਅਤੇ <math>|-\rangle = \tfrac{1}{\sqrt{2}} \left(1,-1\right)</math> ਹੁੰਦੇ ਹਨ। == ਓਪਰੇਸ਼ਨ == {{Unsolved|ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ|ਕੀ ਇੱਕ [[ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਕੁਆਂਟਮ ਕੰਪਿਊਟਰ]], ਕਿਸੇ ਮਨਚਾਹੇ ਭੌਤਿਕੀ ਸਿਸਟਮ ਦੀ [[ਅਲੌਗਰਿਥਮ ਕਾਰਜ-ਕੁਸ਼ਲਤਾ|ਕੁਸ਼ਲਤਾ]] ਨਾਲ [[ਡਾਇਨੈਮੀਕਲ ਸਿਮੁਲੇਸ਼ਨ|ਬਣਾਵਟ]] ਬਣਨ ਲਈ ਕਾਫੀ ਹੈ?}} ਜਦੋਂਕਿ ਇੱਕ ਕਲਾਸੀਕਲ 3-ਬਿੱਟ ਅਵਸਥਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਕੁਆਂਟਮ 3-ਕਿਉਬਿਟ ਅਵਸਥਾ ਹਰੇਕ ਹੀ 8-ਅਯਾਮੀ [[ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕ ਵੈਕਟਰ|ਵੈਕਟਰ]] ਹਨ, ਤਾਂ ਵੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਜਾਂ ਕੁਆਂਟਮ ਕੰਪਿਊਟੇਸ਼ਨ ਲਈ ਇਹ ਬਹੁਤ ਵੱਖਰੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵਰਤੇ (ਮੈਨੁਪਲੇਟ ਕੀਤੇ) ਜਾਂਦਾ ਹਨ। ਦੋਵੇਂ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੰਪਿਊਟੇਸ਼ਨ ਲਈ, ਸਿਸਟਮ ਜਰੂਰ ਹੀ, ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਸਾਰੀਆਂ ਜ਼ੀਰੋਆਂ ਵਾਲੇ ਸਟ੍ਰਿੰਗਾਂ <math>|000\rangle</math>, ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਵੈਕਟਰ (1,0,0,0,0,0,0,0) ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕਲਾਸੀਕਲ ਮਨਘੜਤ ਕੰਪਿਊਟੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ, ਸਿਸਟਮ ਦੀ ਉਤਪਤੀ [[ਸਟੌਕਾਸਟਿਕ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ]]ਾਂ ਦੀ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨ ਮੁਤਾਬਿਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਕ ਤੱਕ ਦੀ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਤੱਕ ਜੁੜਨਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰਦੇ ਹਨ (ਯਾਨਿ ਕਿ, [[ਟੈਕਸੀਕੈਬ ਜੀਓਮੈਟਰੀ (ਰੇਖਾਗਣਿਤ)|L1 ਨੌਰਮ]] ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕੁਆਂਟਮ ਕੰਪਿਊਟੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ, ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਓਪਰੇਸ਼ਨ [[ਯੂਨਾਇਟ੍ਰੀ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ]] ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਤੌਰ ਤੇ ਰੋਟੇਸ਼ਨਾਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ (ਜੋ ਵਰਗਾਂ ਦੇ ਜੋੜ ਨੂੰ 1 ਤੱਕ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ [[ਯੁਕਿਲਡੀਅਨ ਮੈਟ੍ਰਿਕ|ਯੁਕਿਲਡੀਅਨ ਜਾਂ L2 ਨੌਰਮ]] ਹੁੰਦੇ ਹਨ)। (ਯੂਨਾਇਟ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਉਹ ਚੀਜ਼ ਕੁਆਂਟਮ ਯੰਤਰਾਂ ਦੀ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।) ਜਿਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਰੋਟੇਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਠੇ ਪਾਸਿਓਂ ਚਲਾ ਕੇ ਰੱਦ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਇਸਲਈ ਕੁਆਂਟਮ ਕੰਪਿਊਟੇਸ਼ਨਾਂ [[ਰਿਵਰਸੀਬਲ ਕੰਪਿਊਟਿੰਗ|ਪਲਟਾਓਣਯੋਗ]] ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। (ਤਕਨੀਕੀ ਤੌਰ ਤੇ, ਕੁਆਂਟਮ ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਯੂਨਾਇਟ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਖੋਜਾਤਮਿਕ ਮੇਲ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਇਸਲਈ ਕੁਆਂਟਮ ਕੰਪਿਊਟੇਸ਼ਨ ਦਰਅਸਲ ਕਲਾਸੀਕਲ ਕੰਪਿਊਟੇਸ਼ਨ ਦਾ ਸਰਵ ਸਧਾਰਨ ਕਰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਜਿਆਦਾ ਸ਼ੁੱਧ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ ਵਾਸਤੇ ਦੇਖੋ [[ਕੁਆਂਟਮ ਸਰਕਟ]]।) ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਅਲੌਗਰਿਥਮ ਮੁਕਾਓਣ ਉਪਰੰਤ, ਨਤੀਜਾ ਪੜਨ ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਲਾਸੀਕਲ ਕੰਪਿਊਟਰ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ, ਅਸੀਂ 000 ਵਰਗੇ ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤਿੰਨ-ਬਿੱਟ ਸਟ੍ਰਿੰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿੰਨ-ਬਿੱਟ ਰਜਿਸਟ੍ਰ ਉੱਤੇ [[ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਡਿਸਟ੍ਰੀਬਿਊਸ਼ਨ]] ਤੋਂ ਨਮੂਨੇ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਾਂ। ਅਸੀਂ ਤਿੰਨ-ਬਿੱਟ ਅਵਸਥਾ [[ਕੁਆਂਟਮ ਨਾਪ|ਨਾਪਦੇ]] ਹਾਂ, ਜੋ ਕੁਆਂਟਮ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਕਲਾਸੀਕਲ ਡਿਸਟ੍ਰੀਬਿਊਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਤੋੜਨ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ (ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉੱਪਰ ਦੱਸੇ ਚਾਂਗ ਕੁਆਂਟਮ ਅਵਸਥਾ ਲਈ ਗੁਣਾਂਕਾਂ ਦੇ ਵਰਗ ਕੀਤੇ ਮੁੱਲਾਂ ਵਾਲੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਗੁਣਾਂਕ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ)। ਇਹ ਮੂਲ ਕੁਆਂਟਮ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਲੌਗਰਿਥਮ ਸਿਰਫ ਕਿਸੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਨਾਲ ਹੀ ਸਹੀ ਉੱਤਰ ਦੇਣਗੇ। ਫੇਰ ਵੀ, ਕੁਆਂਟਮ ਕੰਪਿਊਟਰ ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤ, ਚੱਲਣ, ਅਤੇ ਨਾਪਣ ਦੇ ਦੋਹਰਾਓ ਨਾਲ, ਸਹੀ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਵਧਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਵਿਰੁੱਧ, [[ਕੌੰਟ੍ਰਾਫੈਕਚੁਅਲ ਕੁਆਂਟਮ ਕੰਪਿਊਟੇਸ਼ਨ]] ਸਹੀ ਉੱਤਰ ਦੀ ਦਖਲ ਅੰਦਾਜ਼ੀ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੱਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕੁਆਂਟਮ ਕੰਪਿਊਟਰ ਕੋਈ ਤਕਨੀਕੀ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ, ਬੇਸ਼ੱਕ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਅਤੇ ਨਿਯਮਿਤ ਨਾਪ ਕੌਂਟ੍ਰਾਫੈਕਚੁਅਲ ਕੰਪਿਊਟੇਸ਼ਨ ਪ੍ਰੋਟੋਕੌਲ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ। ਵਿਭਿੰਨ [[ਕੁਆਂਟਮ ਅਲੌਗਰਿਥਮ]]ਾਂ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਓਪਰੇਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਲੜੀਕ੍ਰਮ ਉੱਤੇ ਹੋਰ ਵੇਰਵੇ ਵਾਸਤੇ, ਦੇਖੋ [[ਯੂਨੀਵਰਸਲ ਕੁਆਂਟਮ ਕੰਪਿਊਟਰ]], [[ਸ਼ੋਰ ਦਾ ਅਲੌਗਰਿਥਮ]] [[ਗ੍ਰੋਵਰ ਦਾ ਅਲੌਗਰਿਥਮ]], [[ਡੱਚ-ਜੋਜ਼ਸਾ ਅਲੌਗਰਿਥਮ]], [[ਐਂਪਲੀਟਿਊਡ ਐਂਪਲੀਫੀਕੇਸ਼ਨ]], [[ਕੁਆਂਟਮ ਫੋਰੀਅਰ ਟਰਾਂਸਫੌਰਮ]], [[ਕੁਆਂਟਮ ਗੇਟ]], [[ਐਡੀਆਬੈਟਿਕ ਕੁਆਂਟਮ ਕੰਪਿਊਟੇਸ਼ਨ|ਕੁਆਂਟਮ ਐਡੀਆਬੈਟਿਕ ਅਲੌਗਰਿਥਮ]] ਅਤੇ [[ਕੁਆਂਟਮ ਇਰਰ ਕੁਰੈਕਸ਼ਨ]]। == ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ == [[ਪਬਲਿਕ ਕੀ ਕ੍ਰਿਪਟੋਗ੍ਰਾਫੀ|ਪਬਲਿਕ ਕੀ ਕ੍ਰਿਪਟੋਗ੍ਰਾਫਿਕ]] ਸਿਸਟਮਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਾ ਅਧਾਰ [[ਇੰਟਗਰ ਫੈਕਟ੍ਰਾਇਜ਼ੇਸ਼ਨ]], ਵਿਸ਼ਾਲ ਅੰਕਾਂ ਲਈ ਕਿਸੇ ਸਧਾਰਨ ਕੰਪਿਊਟਰ ਨਾਲ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਕੰਪੀਊਟਕਰਨਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜੇਕਰ ਉਹ ਕੁੱਝ [[ਪ੍ਰਾਈਮ ਨੰਬਰ]]ਾਂ (ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਦੋ 300-ਅੰਕਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਾਈਮਾਂ) ਦਾ ਗੁਣਨਫਲ ਹੋਣ।<ref>{{cite journal |last=Lenstra |first=Arjen K. |url=http://sage.math.washington.edu/edu/124/misc/arjen_lenstra_factoring.pdf |title=Integer Factoring |journal=Designs, Codes and Cryptography |volume=19 |pages=101–128 |year=2000 |doi=10.1023/A:1008397921377 |issue=2/3 |access-date=2017-03-24 |archive-date=2015-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150410234239/http://sage.math.washington.edu/edu/124/misc/arjen_lenstra_factoring.pdf |dead-url=yes }}</ref> ਤੁਲਨਾ ਮੁਤਾਬਿਕ, ਇੱਕ ਕੁਆਂਟਮ ਕੰਪਿਊਟਰ ਇਸਦੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ [[ਸ਼ੋਰ ਦਾ ਅਲੌਗਰਿਥਮ]] ਵਰਤ ਕੇ ਇਸ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਸਮਾਧਾਨ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਨਾਲ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਯੋਗਤਾ ਅੱਜਕੱਲ ਓਸ ਸਮਝ ਮੁਤਾਬਿਕ ਕਈ [[ਕ੍ਰਿਪਟੋਗ੍ਰਾਫੀ|ਕ੍ਰਿਪਟੋਘਰਾਫਿਕ]] ਸਿਸਟਮਾਂ ਨੂੰ ਡਿਸਕ੍ਰਿਪਟ ਕਰਨ ਲਈ ਕੁਆਂਟਮ ਕੰਪਿਊਟਰ ਨੂੰ ਆਗਿਆ ਦੇ ਸਕਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਮੱਸਿਆ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ [[ਪੌਲੀਨੋਮੀਅਲ ਵਕਤ]] (ਪੂਰਨ ਅੰਕ ਦੇ ਡਿਜਿਟ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਵਿੱਚ) ਅਲੌਗਰਿਥਮ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਖਾਸ ਕਰ ਕੇ, ਜਿਆਦਾਤਰ [[ਅਸਮਿੱਟ੍ਰਿਕ ਅਲੌਗਰਿਥਮ|ਪਬਲਿਕ ਕੀ ਸਾਈਫਰਜ਼]] ਪੂਰਨ ਅੰਕਾਂ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਕਰਨ ਦੀ ਕਠਿਨਾਈ ਜਾਂ [[ਅਨਿਰੰਤਰ ਅਲੌਗਰਿਥਮ]] ਸਮੱਸਿਆ ਉੱਤੇ ਅਦਾਰਿਤ ਹਨ, ਜੋ ਦੋਵੇਂ ਸ਼ੋਰ ਦੇ ਅਲੌਗਰਿਥਮ ਨਾਲ ਹੱਲ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਖਾਸ ਕਰ ਕੇ [[RSA (ਅਲੌਗਰਿਥਮ|RSA]], [[ਡਿਫੀ-ਹੈੱਲਮਨ]], ਅਤੇ [[ਐਲਿਪਟਿਕ ਕਰਵ ਡਿਫੀ-ਹੈੱਲਮਨ]] ਅਲੌਗਰਿਥਮ ਤੋੜੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਵੈੱਬ ਪੰਨਿਆਂ, ਐਨਕ੍ਰਿਪਟਡ ਈਮੇਲ, ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਡੈਟੇ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜਨਾ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨਿਕ ਪ੍ਰਾਈਵੇਸੀ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਾਸਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਸਰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਫੇਰ ਵੀ, ਹੋਰ ਕ੍ਰਿਪਟੋਗ੍ਰਾਫਿਕ ਅਲੌਗਰਿਥਮ ਉਹਨਾਂ ਅਲੌਗਰਿਥਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਤੋੜੇ ਜਾਂਦੇ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੇ।<ref name="pqcrypto_survey">Daniel J. Bernstein, [http://pqcrypto.org/www.springer.com/cda/content/document/cda_downloaddocument/9783540887010-c1.pdf ''Introduction to Post-Quantum Cryptography'']. Introduction to Daniel J. Bernstein, Johannes Buchmann, Erik Dahmen (editors). Post-quantum cryptography. Springer, Berlin, 2009. ISBN 978-3-540-88701-0</ref><ref>See also [http://pqcrypto.org/ pqcrypto.org], a bibliography maintained by Daniel J. Bernstein and Tanja Lange on cryptography not known to be broken by quantum computing.</ref> ਕੁੱਝ ਪਬਲਿਕ-ਕੀ ਅਲੌਗਰਿਥਮ ਇੰਟਜਰ ਫੈਕਟ੍ਰਾਇਜ਼ੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਅਨਿਰੰਤਰ ਅਲੌਗਰਿਥਮ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ ਹੋਰ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਸ਼ੋਰ ਦਾ ਅਲੌਗਰਿਥਮ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ [[ਐਮਸੀਇਲੀਸੇ ਕ੍ਰਿਪਟੋ-ਸਿਸਟਮ]] [[ਕੋਡਿੰਗ ਥਿਊਰੀ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਮੱਸਿਆ ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref name="pqcrypto_survey" /><ref>Robert J. McEliece. "[http://ipnpr.jpl.nasa.gov/progress_report2/42-44/44N.PDF A public-key cryptosystem based on algebraic coding theory]." Jet Propulsion Laboratory DSN Progress Report 42–44, 114–116.</ref> [[ਲੈਟਿਸ ਅਧਾਰਿਤ ਕ੍ਰਿਪਟੋਗ੍ਰਾਫੀ|ਲੈੱਟਿਸ-ਅਧਾਰਿਤ ਕ੍ਰਿਪਟੋ-ਸਿਸਟਮ]] ਵੀ ਕੁਆਂਟਮ ਕੰਪਿਊਟਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਤੋੜੇ ਨਾ ਜਾਂਦੇ ਹੋਣ ਕਾਰਣ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕਈ ਲੈਟਿੱਸ ਅਧਾਰਿਤ ਕ੍ਰਿਪਟੋਸਿਸਟਮਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜ ਸਕਣ ਵਾਲ਼ੀ [[ਡੀਹੀਡ੍ਰਲ ਗਰੁੱਪ|ਡੀਹੀਡ੍ਰਲ]] [[ਛੁਪੇ ਉੱਪ-ਸਮੂਹ ਸਮੱਸਿਆ]] ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਪੌਲੀਨੌਮੀਅਲ ਵਕਤ ਅਲੌਗਰਿਥਮ ਖੋਜਣਾ ਇੱਕ ਚੰਗਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਖੁੱਲੀ ਸਮੱਸਿਆ ਹੈ।<ref>{{cite journal |last1=Kobayashi |first1=H. |last2=Gall |first2=F.L. |title=Dihedral Hidden Subgroup Problem: A Survey |year=2006 |journal=Information and Media Technologies |volume=1 |issue=1 |pages=178–185 |url=http://www.jstage.jst.go.jp/article/imt/1/1/1_178/_article }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਇਹ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਕਿ ਧੱਕੇ ਨਾਲ ਇੱਕ [[ਸੱਮਿਟ੍ਰਿਕ ਕ੍ਰਿਪਟੋਗ੍ਰਾਫੀ|ਸਮਰੂਪ (ਸੀਕਰਟ ਕੁੰਜੀ) ਅਲੌਗਰਿਥਮ]] ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਲਈ ਗ੍ਰੋਵਰ ਦਾ ਅਲੌਗਰਿਥਮ ਲਾਗੂ ਕਰਨਾ, ਕਲਾਸੀਕਲ ਮਾਮਲੇ ਅੰਦਰ ਲੱਗਪਗ 2ⁿ ਛੁਪੇ ਕ੍ਰਿਪਟੋਗ੍ਰਾਫਿਕ ਅਲੌਗਰਿਥਮ ਦੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤਾਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਵਿੱਚ, ਲੱਗਪਗ 2^n/2 ਸ਼ੁਰੂਆਤਾਂ ਬਰਾਬਰ ਵਕਤ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ,<ref name=bennett_1997>Bennett C.H., Bernstein E., Brassard G., Vazirani U., "[http://www.cs.berkeley.edu/~vazirani/pubs/bbbv.ps The strengths and weaknesses of quantum computation]". ''[[SIAM Journal on Computing]]'' 26(5): 1510–1523 (1997).</ref> ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੋਇਆ ਕਿ ਸਮਰੂਪ ਕੁੰਜੀ ਲੰਬਾਈਆਂ ਅਸਰਦਾਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਅੱਧੀਆਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ: AES-256 ਗ੍ਰੋਵਰ ਦਾ ਅਲੌਗਰਿਥਮ ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ ਕਿਸੇ ਹਮਲੇ ਵਿਰੁੱਧ ਉੰਨੀ ਹੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਜਿੰਨੀ AES-128 ਕਲਾਸੀਕਲ ਬਰੁੱਟ ਫੋਰਸ (ਧੱਕੇ ਨਾਲ) ਸਰਚ ਵਿਰੁੱਧ ਰੱਖਦਾ ਹੈ (ਦੇਖੋ [[ਕੁੰਜੀ ਸਾਈਜ਼#ਕੁੰਜੀ ਤਾਕਤ ਉੱਤੇ ਕੁਆਂਟਮ ਕੰਪਿਊਟਰ ਹਮਲਿਆਂ ਦਾ ਅਸਰ|ਕੁੰਜੀ ਸਾਈਜ਼]])। [[ਕੁਆਂਟਮ ਕ੍ਰਿਪਟੋਗ੍ਰਾਫੀ]] ਪਬਲਿਕ ਕੁੰਜੀ ਕ੍ਰਿਪਟੋਗ੍ਰਾਫੀ ਦੇ ਫੰਕਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁੱਝ ਨੂੰ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। [[ਫੈਕਟ੍ਰਾਇਜ਼ੇਸ਼ਨ]] (ਹਿੱਸਾਬੰਦੀ) ਅਤੇ [[ਡਿਸਕ੍ਰੀਟ]] (ਅਨਿਰੰਤਰ) ਅਲੌਗਰਿਥਮਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਕੁਆਂਟਮ ਅਲੌਗਰਿਥਮਾਂ ਕਈ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਵਾਸਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗੀ ਤਰਾਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਅਲੌਗਰਿਥਮ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਪੌਲੀਨੋਮੀਅਲ ਸਪੀਡਅਪ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਰੱਖਦੇ ਖੋਜੇ ਗਏ ਹਨ,<ref>[http://math.nist.gov/quantum/zoo/ Quantum Algorithm Zoo] – Stephen Jordan's Homepage</ref> ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸੌਲਿਡ ਸਟੇਟ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਤੋਂ ਕੁਆਂਟਮ ਭੌਤਿਕੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ, ਜੋ [[ਜੋਨਸ ਪੌਲੀਨੌਮੀਅਲ]]ਾਂ, ਅਤੇ [[ਪੈੱਲ ਦੀ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨਾ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਕੋਈ ਗਣਿਤਿਕ ਸਬੂਤ ਨਹੀਂ ਖੋਜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੋਵੇ ਕਿ ਕੋਈ ਬਰਾਬਰ ਦਾ ਤੇਜ਼ ਕਲਾਸੀਕਲ ਅਲੌਗਰਿਥਮ ਖੋਜਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਅਸੰਭਾਵਨਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite web|author=Jon Schiller, Phd|url=https://books.google.com/books?id=l217ma2sWkoC&pg=PA11&lpg=PA11&dq#v=onepage&q=Mathematical%20proof&f=false |title=Quantum Computers}}</ref> ਕੁੱਝ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਲਈ, ਕੁਆਂਟਮ ਕੰਪਿਊਟਰ ਇੱਕ ਪੌਲੀਨੋਮੀਅਲ ਸਪੀਡਅਪ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਇਸਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਉਦਾਹਰਨ ''ਕੁਆਂਟਮ ਡੈਟਾਬੇਸ ਸਰਚ'' ਹੈ, ਜੋ [[ਗ੍ਰੋਵਰ ਦੇ ਅਲੌਗਰਿਥਮ]] ਰਾਹੀਂ ਕਲਾਸੀਕਲ ਅਲੌਗਰਿਥਮਾਂ ਨਾਲ਼ੋਂ ਕੁਆਡ੍ਰੈਟੀਕਲ ਤੌਰ ਤੇ ਡੈਟਾਬੇਸ ਪ੍ਰਤਿ ਘੱਟ ਸਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਵਰਤ ਕੇ ਹੱਲ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ, ਫਾਇਦਾ ਸਾਬਤ ਹੋਣ ਯੋਗ ਹੈ। ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਨਿਬਟਣ ਵਾਲ਼ੇ ਸਾਬਤ ਹੋਣ ਯੋਗ ਕੁਆਂਟਮ ਸਪੀਡਅਪਾਂ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਕਈ ਮਿਸਾਲਾਂ (ਉਦਾਹਰਨਾਂ) ਨਾਲ ਲਗਦੀ ਸਾਲ ਖੋਜੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਦੋ-ਤੋਂ-ਇੱਕ ਫੰਕਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਟਕਰਾਵਾਂ ਨੂੱ ਖੋਜਣ ਵਾਸਤੇ ਅਤੇ ਨੈਂਡ NAND ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਨੂੰ ਉਤਪੰਨ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ। ਇਹਨਾਂ ਚਾਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਵਾਲੀ ਕਿਸੇ ਸਮੱਸਿਆ ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰੋ: #ਇਸ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਦਾ ਇਕਲੌਤਾ ਤਰੀਕਾ ਦੋਹਰਾ ਦੋਹਰਾ ਕੇ ਉੱਤਰਾਂ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾਂ ਲਗਾਉਣਾ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੱ ਚੈੱਕ ਕਰਨਾ ਹੀ ਹੈ, #ਚੈੱਕ ਕਰਨ ਲਈ ਸੱਭਵ ਉੱਤਰਾਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਇਨਪੁੱਟਾਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਜਿੰਨੀ ਹੀ ਹੈ, #ਹਰੇਕ ਸੰਭਵ ਉੱਤਰ ਚੈੱਕ ਕਰਨ ਜਿੰਨਾ ਹੀ ਵਕਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ #ਸਹੀ ਉੱਤਰ ਕਿਹੜਾ ਰਹੇਗਾ ਇਸਦੇ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਇਸ਼ਾਰਾ ਨਹੀਂ ਹੈ: ਮਨਮਰਜੀ ਨਾਲ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੂੱ ਚੈੱਕ ਕਰਨ ਜਿੰਨਾ ਹੀ ਚੰਗਾ ਰਹਿੱਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਇੱਕ ਉਦਾਹਰਨ ਇੱਕ [[ਪਾਸਵਰਡ ਕ੍ਰੈਕਿੰਗ|ਪਾਸਵਰਡ ਕ੍ਰੈਕਰ]] ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ [[ਐਨਕ੍ਰਿਪਸ਼ਨ|ਐਨਕ੍ਰਿਪਟ ਕੀਤੀ ਹੋਈ]] ਫਾਈਲ ਵਾਸਤੇ ਪਾਸਵਰਡ ਨੂੰ ਗੈੱਸ (ਅਨੁਮਾਨਿਤ) ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ (ਇਹ ਮੰਨਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਪਾਸਵਰਡ ਇੱਕ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੰਭਵ ਲੰਬਾਈ ਵਾਲ਼ਾ ਹੈ)। ਸਾਰੀਆਂ ਚਾਰੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਵਾਸਤੇ, ਕਿਸੇ ਕੁਆਂਟਮ ਕੰਪਿਊਟਰ ਲਈ ਹੱਲ ਕਰਨ ਦਾ ਵਕਤ, ਇਨਪੁੱਟਾਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਦੇ ਵਰਗ ਮੂਲ ਦੇ ਅਨੁਪਾਤ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸੀਕਰਟ ਕੁੰਜੀ ਨੂੱ ਗੇੱਸ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਕੇ [[ਟ੍ਰਿਪਲ DES]] ਅਤੇ [[ਅਡਵਾਂਸਡ ਐਨਕ੍ਰਿਪਸ਼ਨ ਸਟੈਂਡਰਡ|AES]] ਵਰਗੇ [[ਸਮਿੱਟ੍ਰਿਕ ਸਾਈਫਰ]]ਾਂ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।<ref>{{cite news |url=http://www.washingtonpost.com/world/national-security/nsa-seeks-to-build-quantum-computer-that-could-crack-most-types-of-encryption/2014/01/02/8fff297e-7195-11e3-8def-a33011492df2_story.html?hpid=z1 |title=NSA seeks to build quantum computer that could crack most types of encryption |first1=Steven |last1=Rich |first2=Barton |last2=Gellman |date=2014-02-01 |newspaper=Washington Post}}</ref> [[ਗ੍ਰੋਵਰ ਦਾ ਅਲੌਗਰਿਥਮ]] [[NP-ਕੰਪਲੀਟ]] ਨਾਮਕ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਾਸਤੇ ਇੱਕ ਬਰੂਟ-ਫੋਰਸ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਕੁਆਡ੍ਰੈਟਿਕ ਸਪੀਡਅਪ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਨੈਨੋਟੈਕਨੌਲੌਜੀ ਕੁਆਂਟਮ ਸਿਸਟਮਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਉੱਤੇ ਟਿਕੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਅਜਿਹੇ ਸਿਸਟਮਾਂ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਕਲਾਸੀਕਲ ਤੌਰ ਤੇ ਕਿਸੇ ਕੁਸ਼ਲ ਅੰਦਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਅਸੰਭਵ ਹੀ ਹੈ, ਇਸਲਈ ਕਈ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ [[ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਕੁਆਂਟਮ ਨਕਲ|ਕੁਆਂਟਮ ਬਣਾਵਟ]] ਕੁਆਂਟਮ ਕੰਪਿਊਟਿੰਗ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੋਵੇਗੀ।<ref>{{cite web |url=http://archive.wired.com/science/discoveries/news/2007/02/72734 |title=The Father of Quantum Computing |first=Quinn |last=Norton |date=2007-02-15 |publisher=Wired.com}}</ref> ਕੁਆਂਟਮ ਬਣਾਵਟ ਨੂੰ ਕਿਸੇ [[ਕੋਲਾਈਡਰ]] ਅੰਦਰ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਅਸਧਾਰਨ ਹਾਲਤਾਂ ਉੱਤੇ [[ਪ੍ਰਮਾਣੂ]]ਆਂ ਅਤੇ [[ਕਣ]]ਾਂ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite web |url=http://www.ias.edu/ias-letter/ambainis-quantum-computing |title=What Can We Do with a Quantum Computer? |first=Andris |last=Ambainis |date=Spring 2014 |publisher=Institute for Advanced Study}}</ref> ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ-ਪੈਮਾਨੇ ਦੇ ਕੁਆਂਟਮ ਕੰਪਿਊਟਰ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਤਕਨੀਕੀ ਚੁਨੌਤੀਆਂ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਸ ਕਾਰਨ ਹੁਣ ਤੱਕ ਕੁਆਂਟਮ ਕੰਪਿਊਟਰ ਅਜੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਕੰਪਿਊਟਰ ਤੋਂ ਤੇਜ਼ ਕੋਈ ਸਮੱਸਿਆ ਹੱਲ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੇ ਹਨ। IBM ਦੇ [[ਡੇਵਿਡ ਪੀ ਡਿਵਿੰਸੈਨਜ਼ੋ]] ਨੇ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰੈਕਟੀਕਲ ਕੁਆਂਟਮ ਕੰਪਿਊਟਰ ਵਾਸਤੇ ਹੇਠਾਂ ਲਿਖੀਆਂ [[ਡਿਵਿੰਸੈਨਜ਼ੋਜ਼ ਕਰਾਈਟੀਰੀਆ|ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ]] ਦੀ ਸੂਚੀ ਬਣਾਈ ਹੈ:<ref>{{cite arXiv| eprint=quant-ph/0002077|title=The Physical Implementation of Quantum Computation|last=DiVincenzo |first=David P.|date=2000-04-13| class=quant-ph}}</ref> *ਕਿਉਬਿਟਾਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਭੌਤਿਕੀ ਤੌਰ ਤੇ ਪੈਮਾਨਾ-ਯੋਗ; *ਮਨਮਰਜੀ ਦੇ ਮੁੱਲਾਂ ਤੱਕ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਣ ਵਾਲ਼ੇ ਕਿਉਬਿਟ; *[[ਡੀਕੋਹਰੰਸ]] ਟਾਈਮ ਤੋਂ ਤੇਜ਼ ਕੁਆਂਟਮ ਗੇਟ; *ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਗੇਟ ਸੈੱਟ; *ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਪੜੇ ਜਾ ਸਕਣ ਵਾਲ਼ੇ ਕਿਉਬਿਟ। === ਕੁਆਂਟਮ ਡੀਕੋਹਰੰਸ === [[ਕੁਆਂਟਮ ਡੀਕੋਹਰੰਸ]] ਨੂੰ [[ਕੰਟਰੋਲ]] ਕਰਨਾ ਜਾਂ [[ਖਤਮ]] ਕਰਨਾ ਮਹਾਨ ਚੁਨੌਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਆਮਤੌਰ ਤੇ ਅਰਥ ਸਿਸਟਮ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਤੋਂ ਆਈਸੋਲੇਟ ਕਰ ਦੇਣਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਬਾਹਰੀ ਸੰਸਾਰ ਨਾਲ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਸਿਸਟਮ ਨੂੰ [[ਡੀਕੋਹਰੰਸ|ਡੀਕੋਹਰ]] ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਫੇਰ ਵੀ, ਡੀਕੋਹਰੰਸ ਦੇ ਹੋਰ ਸੋਮੇ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਆਂਟਮ ਗੇਟ, ਅਤੇ ਕਿਉਬਿਟਾਂ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਭੌਤਿਕੀ ਸਿਸਟਮ ਦਾ ਬੈਕਗਰਾਊਂਡ ਥਰਮੋ-ਨਿਊਕਲੀਅਰ ਸਪਿੱਨ ਅਤੇ ਲੈੱਟਿਸ ਕੰਪਨਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਡੀਕੋਹਰੰਸ ਪਲਟਾਓਣਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਗੈਰ-ਯੂਨਾਈਟਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਮਤੌਰ ਤੇ ਕੁੱਝ ਅਜਿਹੀ ਚੀਜ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਉਚੇਚੇ ਤੌਰ ਤੇ ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਜੇਕਰ ਇਸ ਤੋਂ ਬਚਿਆ ਨਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੋਵੇ। ਉਮੀਦਵਾਰ ਸਿਸਟਮਾਂ ਲਈ ਡੀਕੋਹਰੰਸ ਵਕਤ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ([[ਨਿਊਕਲੀਅਰ ਮੈਗਨੈਟਿਕ ਰੈਜ਼ੋਨੇਂਸ|NMR]] ਅਤੇ [[ਐੱਮ ਆਰ ਆਈ]] ਟੈਕਨੌਲੌਜੀ ਵਾਸਤੇ, ਜਿਸਨੂੰ ਡੀਫੇਜ਼ਿੰਗ ਟਾਈਮ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ) ਟਰਾਂਸਵਰਸ ਰੀਲੈਕਸੇਸ਼ਨ ਵਕਤ ''T''₂, ਘੱਟ ਤਾਪਮਾਨ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਨੈਨੋਸੈਕੰਡਾਂ ਅਤੇ ਸੈਕੰਡਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਰੇਂਜ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।<ref name="DiVincenzo 1995" /> ਵਰਤਮਾਨ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਕੁੱਝ ਕੁਆਂਟਮ ਕੰਪਿਊਟਰ ਆਪਣੇ ਕਿਉਬਿਟਾਂ ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ 20 ਮਿਲੀਕੈਲਵਿਨਾਂ ਤੱਕ ਠੰਢਾਂ ਹੋਣਾ ਮੰਗਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਡੀਕੋਹਰੰਸ ਤੋਂ ਬਚਿਆ ਜਾ ਸਕੇ<ref>{{cite journal|last1=Jones|first1=Nicola|title=Computing: The quantum company|journal=Nature|date=19 June 2013|volume=498|issue=7454|pages=286–288|doi=10.1038/498286a|pmid=23783610}}</ref> ਔਪਟੀਕਲ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣਾਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਲਈ ਇਹ ਮਸਲੇ ਹੋਰ ਕਠਿਨ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਗਨੀਟਿਊਡ ਦੇ ਦਰਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਟਾਈਮਸਕੇਲਾਂ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੱ ਹੱਲ ਕਰਨ ਪ੍ਰਤਿ ਇੱਕ ਅਕਸਰ ਸੁਣਨ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਔਪਟੀਕਲ [[ਪਲਸ ਸ਼ੇਪਿੱਗ]] ਹੈ। ਗਲਤੀ ਦਰਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਓਪਰੇਟਿੰਗ ਵਕਤ ਅਤੇ ਡੀਕੋਹਰੱਸ ਵਕਤ ਦੇ ਅਨੁਪਾਤ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਕੋਈ ਵੀ ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਜਰੂਰ ਹੀ ਡੀਕੋਹਰੰਸ ਟਾਈਮ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਗਲਤੀ ਦਰ ਕਾਫੀ ਘੱਟ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਕੁਆਂਟਮ ਇਰਰ ਕੁਰੈਕਸ਼ਨ (ਕੁਆਂਟਮ ਗਲਤੀ ਸੋਧ) ਵਰਤਣਾ ਸੰਭਵ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਡੀਕੋਹਰੰਸ ਕਾਰਣ ਗਲਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਹੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁੱਲ ਕੈਲਕੁਲੇਸ਼ਨ ਵਕਤ ਨੂੰ ਡੀਕੋਹਰੰਸ ਟਾਈਮ ਤੋਂ ਲੰਬਾ ਹੋਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਹਰੇਕ ਗੇਟ ਅੰਦਰ ਜਰੂਰਤ ਦੀ ਗਲਤੀ ਦਰ ਵਾਸਤੇ ਇੱਕ ਅਕਸਰ ਸੁਣਿਆਂ ਆਂਕੜਾ 10⁻⁴ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਅਰਥ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਹਰੇਕ ਗੇਟ ਜਰੂਰ ਹੀ ਸਿਸਟਮ ਦੇ ਕੋਹਰੰਸ ਟਾਇਮ ਦੇ 10,000ਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਜਿੰਨੇ ਵਕਤ ਵਿੱਚ ਅਪਣਾ ਕੰਮ (ਟਾਸਕ) ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। == ਵਿਕਾਸ-ਕਾਰਜ == === ਸਮਾਂਰੇਖਾ === == ਕੰਪਿਊਟੇਸ਼ਨਲ ਕੰਪਲੈਕਸਿਟੀ ਥਿਊਰੀ ਪ੍ਰਤਿ ਸਬੰਧ == == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == {{columns-list|colwidth=20em| *[[ਰਸਾਇਣਕ ਕੰਪਿਊਟਰ]] *[[DNA ਕੰਪਿਊਟਿੰਗ]] *[[ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨਿਕ ਕੁਆਂਟਮ ਹੋਲੋਗ੍ਰਾਫੀ]] *[[ਪੈਦਾ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਤਕਨੀਕਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] *[[ਇੰਟੈਲੀਜੰਸ ਅਡਵਾਂਸਡ ਰਿਸਰਚ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਐਕਟੀਵਿਟੀ]] *[[ਕੇਨ ਕੁਆਂਟਮ ਕੰਪਿਊਟਰ]] *[[ਨੈਚੁਰਲ ਕੰਪਿਊਟਿੰਗ]] *[[ਨੌਰਮਲ ਮੋਡ]] *[[ਫੋਟੌਨਿਕ ਕੰਪਿਊਟਰ]] *[[ਪੋਸਟ-ਕੁਆਂਟਮ ਕ੍ਰਿਪਟੋਗ੍ਰਾਫੀ]] *[[ਕੁਆਂਟਮ ਅਨੀਲਿੰਗ]] *[[ਕੁਆਂਟਮ ਬੱਸ]] *[[ਕੁਆਂਟਮ ਕੌਗਨਿਸ਼ਨ]] *[[ਕੁਆਂਟਮ ਗੇਟ]] *[[ਕੁਆਂਟਮ ਮਸ਼ੀਨ ਵਿੱਦਿਆ]] *[[ਕੁਆਂਟਮ ਥਰੈਸ਼ਹੋਲਡ ਥਿਊਰਮ]] *[[ਸੌਲੀਟੌਨ]] *[[ਥਿਊਰੀਟੀਕਲ ਕੰਪਿਊਟਰ ਵਿਗਿਆਨ]] *[[ਕੁਆਂਟਮ ਕੰਪਿਊਟਿੰਗ ਦੀ ਸਮਾਂਰੇਖਾ]] *[[ਟੌਪੌਲੌਜੀਕਲ ਕੁਆਂਟਮ ਕੰਪਿਊਟਰ]] *[[ਵੈੱਲੀਟ੍ਰੌਨਿਕਸ]] }} == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|30em}} == ਹੋਰ ਲਿਖਤਾਂ == *{{cite book | author1-link= Michael Nielsen| author1=Nielsen, Michael |author2-link = Isaac L. Chuang |author2=Chuang, Isaac |title=Quantum Computation and Quantum Information |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=2000 |isbn=0-521-63503-9 |oclc= 174527496 |url=https://books.google.com/books?id=aai-P4V9GJ8C&printsec=frontcover}} <!-- These need to be inlined --> *{{cite journal | author1-link=Derek Abbott |last1=Abbot |first1=Derek |author2-link= Charles R. Doering |last2=Doering |first2=Charles R. |author3-link= Carlton M. Caves |last3=Caves |first3=Carlton M. |author4-link=Daniel Lidar |last4=Lidar |first4=Daniel M. |author5-link= Howard Brandt|last5=Brandt |first5=Howard E. |author6-link= Alexander R. Hamilton |last6=Hamilton |first6=Alexander R. |author7-link=David K. Ferry |last7=Ferry |first7=David K. |author8-link=Julio Gea-Banacloche |last8=Gea-Banacloche |first8=Julio |author9-link=Sergey M. Bezrukov |last9=Bezrukov |first9=Sergey M. |author10-link=Laszlo B. Kish |first10=Laszlo B. |last10=Kish | title=Dreams versus Reality: Plenary Debate Session on Quantum Computing |journal=Quantum Information Processing |year=2003 |volume=2 |issue=6 |pages=449–472 |doi=10.1023/B:QINP.0000042203.24782.9a | arxiv=quant-ph/0310130 |id={{hdl|2027.42/45526}}}} *DiVincenzo, David P. (2000). "The Physical Implementation of Quantum Computation". ''Experimental Proposals for Quantum Computation''. {{arxiv|quant-ph/0002077}} *{{cite journal |last=DiVincenzo |first=David P. |title=Quantum Computation |url=https://archive.org/details/sim_science_1995-10-13_270_5234/page/254 |journal=Science |year=1995 |volume=270 |issue=5234 |pages=255–261 |doi= 10.1126/science.270.5234.255 |bibcode = 1995Sci...270..255D }} Table 1 lists switching and dephasing times for various systems. *{{cite journal |last=Feynman |first=Richard |authorlink=Richard Feynman |title=Simulating physics with computers |url=https://archive.org/details/sim_international-journal-of-theoretical-physics_1982-06_21_6-7/page/467 |journal=International Journal of Theoretical Physics |volume=21 |page=467 |year=1982 |doi = 10.1007/BF02650179 |bibcode = 1982IJTP...21..467F | issue=6–7 }} *{{cite book |last=Jaeger |first=Gregg |title=Quantum Information: An Overview |url=https://archive.org/details/quantuminformati0000jaeg |publisher=Springer |location=Berlin |year=2006 |isbn=0-387-35725-4 |oclc=255569451}} *{{cite book |last=Singer |first=Stephanie Frank |title=Linearity, Symmetry, and Prediction in the Hydrogen Atom |url=https://archive.org/details/linearitysymmetr0000sing |publisher=Springer |location=New York |year=2005 |isbn=0-387-24637-1 |oclc= 253709076}} *{{cite book |last=Benenti |first=Giuliano |title=Principles of Quantum Computation and Information Volume 1 | publisher=World Scientific |location=New Jersey |year=2004 |isbn=981-238-830-3 |oclc= 179950736}} *Lomonaco, Sam. [http://www.csee.umbc.edu/~lomonaco/Lectures.html#OxfordLectures Four Lectures on Quantum Computing given at Oxford University in July 2006] *C. Adami, N.J. Cerf. (1998). "Quantum computation with linear optics". {{arxiv|quant-ph/9806048v1}}. *{{cite book |last=Stolze |first=Joachim |last2=Suter |first2=Dieter |year = 2004 |title = Quantum Computing |url=https://archive.org/details/quantumcomputing0000stol |publisher = Wiley-VCH |isbn = 3-527-40438-4 }} *{{cite web |last = Mitchell |first = Ian |year = 1998 |title = Computing Power into the 21st Century: Moore's Law and Beyond |url = http://citeseer.ist.psu.edu/mitchell98computing.html |access-date = 2016-07-11 |archive-date = 2008-08-20 |archive-url = https://web.archive.org/web/20080820102857/http://citeseer.ist.psu.edu/mitchell98computing.html |dead-url = yes }} *{{cite web |last=Landauer |first=Rolf | authorlink=Rolf Landauer |year = 1961 |title = Irreversibility and heat generation in the computing process |url = http://www.research.ibm.com/journal/rd/053/ibmrd0503C.pdf }} *{{cite book |last=Moore |first=Gordon E. | authorlink=Gordon E. Moore |year = 1965 |title = Cramming more components onto integrated circuits |journal = Electronics Magazine }} *{{cite book |last=Keyes |first=R. W. |year = 1988 |title = Miniaturization of electronics and its limits |journal=IBM Journal of Research and Development }} *{{cite web |authorlink=Michael Nielsen |last=Nielsen |first=M. A. |last2=Knill |first2=E. |author3-link=Raymond Laflamme |last3=Laflamme |first3=R. |title=Complete Quantum Teleportation By Nuclear Magnetic Resonance |url=http://citeseer.ist.psu.edu/595490.html |access-date=2016-07-11 |archive-date=2007-12-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071205193143/http://citeseer.ist.psu.edu/595490.html |dead-url=yes }} *{{cite book |last=Vandersypen |first=Lieven M.K. |last2=Yannoni |first2=Constantino S. |last3=Chuang |first3=Isaac L. |year = 2000 |title = Liquid state NMR Quantum Computing }} *{{cite book |last=Hiroshi |first=Imai |last2=Masahito |first2=Hayashi |year = 2006 |title = Quantum Computation and Information |url=https://archive.org/details/isbn_9783540331322 |publisher = Springer |isbn = 3-540-33132-8 |location = Berlin }} *{{cite web |last = Berthiaume |first = Andre |year = 1997 |title = Quantum Computation |url = http://citeseer.ist.psu.edu/article/berthiaume97quantum.html |access-date = 2016-07-11 |archive-date = 2009-02-26 |archive-url = https://web.archive.org/web/20090226084618/http://citeseer.ist.psu.edu/article/berthiaume97quantum.html |dead-url = yes }} *{{cite web |last = Simon |first = Daniel R. |year = 1994 |title = On the Power of Quantum Computation |publisher = Institute of Electrical and Electronic Engineers Computer Society Press |url = http://citeseer.ist.psu.edu/simon94power.html |access-date = 2016-07-11 |archive-date = 2008-07-20 |archive-url = https://web.archive.org/web/20080720105813/http://citeseer.ist.psu.edu/simon94power.html |dead-url = yes }} *{{cite web |title = Seminar Post Quantum Cryptology |publisher = Chair for communication security at the Ruhr-University Bochum |url = http://www.crypto.rub.de/its_seminar_ss08.html |access-date = 2016-07-11 |archive-date = 2014-02-26 |archive-url = https://web.archive.org/web/20140226005735/http://www.emsec.rub.de/chair/home/ |dead-url = yes }} *{{cite web |last = Sanders |first = Laura |year = 2009 |title = First programmable quantum computer created |url = http://www.sciencenews.org/view/generic/id/49951/title/First_programmable_quantum_computer_created |access-date = 2016-07-11 |archive-date = 2012-09-25 |archive-url = https://web.archive.org/web/20120925002148/http://www.sciencenews.org/view/generic/id/49951/title/First_programmable_quantum_computer_created |dead-url = yes }} *{{cite web |title = New trends in quantum computation |url = http://insti.physics.sunysb.edu/itp/conf/simons-qcomputation2/ }} *{{cite book |last=Wichert |first=Andreas |author-link=Andreas Wichert |year=2014 |title=Principles of Quantum Artificial Intelligence |publisher=World Scientific Publishing Co. |isbn=978-981-4566-74-2 }} *{{cite book |last=Akama |first=Seiki |author-link=Seiki Akama |year=2014 |title=Elements of Quantum Computing: History, Theories and Engineering Applications |publisher=Springer International Publishing |isbn=978-3-319-08284-4 }} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == {{Commons|ਕੁਆਂਟਮ ਕੰਪਿਊਟਿੰਗ}} *[[Stanford Encyclopedia of Philosophy]]: "[http://plato.stanford.edu/entries/qt-quantcomp/ Quantum Computing]" by Amit Hagar. *[http://arxiv.org/pdf/1310.1339.pdf Quantum Annealing and Computation: A Brief Documentary Note], A. Ghosh and S. Mukherjee *[http://www.lps.umd.edu/Quantum%20Computing%20Group/QuantumComputingIndex.html Maryland University Laboratory for Physical Sciences] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190205184050/http://www.lps.umd.edu/Quantum%20Computing%20Group/QuantumComputingIndex.html |date=2019-02-05 }}: conducts researches for the quantum computer-based project led by the NSA, named 'Penetrating Hard Target'. *[http://arnetminer.org/event/quantumComputingHistory Visualized history of quantum computing] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150111213722/http://arnetminer.org/event/quantumComputingHistory |date=2015-01-11 }} *[http://arxiv.org/pdf/0801.2193.pdf Quantum Annealing and Analog Quantum Computation by Arnab Das and BK Chakrabarti ] ;Lectures *[http://www.youtube.com/playlist?list=PL1826E60FD05B44E4 Quantum computing for the determined] – 22 video lectures by [[Michael Nielsen]] *[http://www.quiprocone.org/Protected/DD_lectures.htm Video Lectures] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100210151240/http://www.quiprocone.org/Protected/DD_lectures.htm |date=2010-02-10 }} by [[David Deutsch]] *[http://www.quantware.ups-tlse.fr/IHP2006/ Lectures at the Institut Henri Poincaré (slides and videos)] *[http://nanohub.org/resources/4778 Online lecture on An Introduction to Quantum Computing, Edward Gerjuoy (2008)] *{{YouTube|dWcT_qrBN_w|Quantum Computing research by Mikko Möttönen at Aalto University (video)}} {{Quantum computing}} {{Emerging technologies}} {{Computer science}} {{Quantum mechanics topics}} {{Authority control}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੁਆਂਟਮ ਸੂਚਨਾ ਵਿਗਿਆਨ| ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੁਆਂਟਮ ਕੰਪਿਊਟਿੰਗ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੰਪਿਊਟੇਸ਼ਨ ਦੇ ਮਾਡਲ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੁਆਂਟਮ ਕ੍ਰਿਪਟੋਗ੍ਰਾਫੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੂਚਨਾ ਥਿਊਰੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੰਪਿਊਟੇਸ਼ਨਲ ਕੰਪਲੈਕਸਿਟੀ ਥਿਊਰੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੰਪਿਊਟਰਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿਧਾਂਤਿਕ ਕੰਪਿਊਟਰ ਵਿਗਿਆਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਖੁੱਲੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1980 ਜਾਣ-ਪਛਾਣਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੈਦਾ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਟੈਕਨੌਲੌਜੀਆਂ]] bi8evjoumylnn6zy9bds4402nc50mw4 0 81857 842259 776082 2026-07-10T18:24:42Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842259 wikitext text/x-wiki '''ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਾ ਔਰਬਿਟਲ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ''' (OAM) ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਬੀਮ ਦੇ [[ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਾ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ|ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ]] ਦਾ ਪੁਰਜ਼ਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਫੀਲਡ ਸਥਾਨਿਕ ਵਿਸਥਾਰ-ਵੰਡ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ [[ਪੋਲਰਾਇਜ਼ੇਸ਼ਨ (ਤਰੰਗਾਂ)|ਧਰੁਵੀਕਰਨ]] ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਸਨੂੰ ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਇੱਕ ਅੰਦਰੂਨੀ ਅਤੇ ਬਾਹਰੀ ਔਰਬਿਟਲ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਵਿੱਚ ਤੋੜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅੰਦਰੂਨੀ ਔਰਬਿਟਲ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਕਿਰਨ ਦਾ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਉਰਿਜਨ-ਸੁਤੰਤਰ ਐਂਗੁਲਰ-ਮੋਮੈਂਟਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਕਿਸੇ [[ਹੈਲੀਕਲ]] ਜਾਂ ਵਟੇਦਾਰ [[ਵੇਵਫਰੰਟ]] ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਬਾਹਰੀ ਔਰਬਿਟਲ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਇੱਕ ਉਰਿਜਨ-ਨਿਰਭਰ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਬੀਮ ਪੁਜੀਸ਼ਨ (ਬੀਮ ਦਾ ਕੇਂਦਰ) ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਕੁੱਲ [[ਰੇਖਿਕ ਮੋਮੈਂਟਮ]] ਦੇ [[ਕ੍ਰੌਸ ਪ੍ਰੋਡਕਟ]] ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। == ਜਾਣ-ਪਛਾਣ == [[File:Helix oam.png|thumb|right|400px|ਵੱਖਰੇ ਕਾਲਮ ਬੀਮ ਹੈਲੀਕਲ ਬਣਤਰਾਂ, ਫੇਜ਼ ਫਰੰਟਾਂ ਅਤੇ ਸਬੰਧਿਤ ਤੀਬਰਤਾ ਵਿਸਥਾਰ-ਵੰਡਾਂ ਨੂੰ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ]] ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਇੱਕ ਕਿਰਣ ਇੱਕ ਰੇਖਿਕ ਮੋਮੈਂਟਮ <math>\mathbf{P}</math> ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਣ ਇਹ ਇੱਕ ਬਾਹਰੀ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ <math>\mathbf{L}_e=\mathbf{r}\times\mathbf{P}</math> ਦਾ ਗੁਣ ਵੀ ਰੱਖ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਬਾਹਰੀ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ [[ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕ]] ਸਿਸਟਮ ਦੇ ਮੂਲ ਬਿੰਦੂ ਦੀ ਚੋਣ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਮੂਲ ਬਿੰਦੂ ਨੂੰ ਬੀਮ-ਧੁਰੇ ਉੱਤੇ ਚੁਣਿਆ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਬੀਮ ਸਲਿੰਡਰੀ ਤੌਰ ਤੇ (ਘੱਟੋ ਘੱਟ ਆਪਣੀ ਮੋਮੈਂਟਮ ਵਿਸਥਾਰ-ਵੰਡ ਅੰਦਰ) ਸਮਰੂਪ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਬਾਹਰੀ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਬਾਹਰੀ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ OAM ਦੀ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ [[ਪੋਲਰਾਇਜ਼ੇਸ਼ਨ (ਤਰੰਗਾਂ)|ਧਰੁਵੀਕਰਨ]] ਨਾਲ ਅਸਬੰਧਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ [[ਔਪਟੀਕਲ ਫੀਲਡ]] (E) ਦੀ ਸਥਾਨਿਕ ਵਿਸਥਾਰ-ਵੰਡ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। OAM ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਦਿਲਚਸਪ ਉਦਾਹਰਨ ਅੰਦਰੂਨੀ OAM ਦਾ ਉਦੋਂ ਦਿਸਣਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਇੱਕ [[ਪੈਰਾਐਕਸੀਅਲ]] ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਿਰਨ "''ਹੈਲੀਕਲ ਮੋਡ''" ਕਹੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਫੀਲਡ]] ਦੇ ਹੈਲੀਕਲ ਮੋਡ ਇੱਕ [[ਹੈਲੀਕਸ]] ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਵਾਲ਼ੇ [[ਵੇਵਫ੍ਰੰਟ]] ਰਾਹੀਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਬਣਦੇ ਹਨ ਜਿਸਦਾ ਕਿਰਨ ਦੇ ਧੁਰੇ (ਦੇਖੋ ਚਿੱਤਰ) ਉੱਤੇ, ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ [[ਔਪਟੀਕਲ ਵਰਟੈਕਸ]] (ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗਤ ਸ਼ਿਖਰ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੈਲੀਕਲ ਮੋਡਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਪੌਜ਼ੀਟਵ ਜਾਂ ਨੈਗਟਿਵ ਪੂਰਨ ਅੰਕ <math>m</math> ਨਾਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਬੱਧ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। *ਜੇਕਰ <math>m=0</math> ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਮੋਡ ਹੈਲੀਕਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਵੇਵਫ੍ਰੰਟ ਸੰਪਰਕਹੀਣ ਬਹੁਸਤਿਹਾਂ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਸਮਾਂਤਰ ਸਤਿਹਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ (ਜਿਸਤੋਂ ਨਾਮ "ਪਲੇਨ ਤਰੰਗ" ਬਣਦਾ ਹੈ)। *ਜੇਕਰ <math>m=\pm 1</math> ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਖੱਬਾ-ਸੱਜਾ-ਪਾਸਾ <math>m</math> ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਰਾਹੀਂ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ [[ਵੇਵਫ੍ਰੰਟ]] ਇੱਕ ਸਿੰਗਲ ਹੈਲੀਕਲ ਸਤਹਿ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਵਰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਇੱਕ ਸਟੈੱਪ ਦੀ ਲੰਬਾਈ [[ਵੇਵਲੈਂਥ]] <math>\lambda</math> ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। *ਜੇਕਰ <math>|m|\geqslant 2</math> ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵੇਵਫ੍ਰੰਟ ਵੱਖਰੀ ਪਰ ਅੰਦਰੂਨੀ ਤੌਰ ਤੇ ਜੁੜੀਆਂ ਹੈਲੀਕਲਾਂ <math>|m|</math> ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰੇਕ ਹੈਲਿਕਸ ਸਤਹਿ ਦੀ ਸਟੈੱਪ-ਲੰਬਾਈ <math>|m|\lambda</math> ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੱਜੇ-ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਦਾ ਪਤਾ <math>m</math> ਚਿੰਨ੍ਹ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਪੂਰਨ ਅੰਕ <math>m</math> ਨੂੰ [[ਔਪਟੀਕਲ ਵਰਟੈਕਸ]] ਦਾ [[ਟੌਪੌਲੌਜੀਕਲ ਚਾਰਜ]] ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੈਲੀਕਲ ਮੋਡ ਰੱਖਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਗੈਰ-ਜ਼ੀਰੋ OAM ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ। ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਦਿਖਾਏ ਗਏ ਚਿੱਤਰ ਵਿੱਚ, *ਪਹਿਲਾ ਕਾਲਮ ਬੀਮ ਵੇਵਫ੍ਰੰਟ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। *ਦੂਜਾ ਕਾਲਮ ਕਿਸੇ ਬੀਮ ਕ੍ਰੌਸ-ਸੈਕਸ਼ਨ ਅੰਦਰ [[ਔਪਟੀਕਲ ਫੇਜ਼ ਸਪੇਸ|ਔਪਟੀਕਲ ਸਪੇਸ]] ਵਿਸਥਾਰ-ਵੰਡ ਨੂੰ ਉਲਟ-ਰੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। *ਤੀਜਾ ਕਾਲਮ ਕਿਸੇ ਬੀਮ ਕ੍ਰੌਸ-ਸੈਕਸ਼ਨ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ [[ਲਿਊਮੀਨਸ ਇੰਟੈਸਟੀ|ਚਮਕ ਸ਼ਕਤੀ]] ਵਿਸਥਾਰ ਵੰਡ ਨੂੰ (ਕੇਂਦਰ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਗਹਿਰੇ ਸ਼ਿਖਰ ਖੋਲ ਨਾਲ) ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਕਿਸੇ ਬੀਮ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਫੋਟੌਨ ਬੀਮ-ਧੁਰੇ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ <math>m\hbar</math> ਮੁੱਲ ਦਾ ਔਰਬਿਟਲ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਇਹ OAM ਮੂਲ-ਬਿੰਦੂ ਦੀ ਚੋਣ ਤੋਂ ਸੁਤੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।{{dubious|date=May 2016}} ਇੱਕ ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਰੋਟੇਸ਼ਨਲ ਮੋਡ ਨੰਬਰ l≠0 ਵਾਲਾ ਕੋਈ [[ਲੈਗੁਇੱਰੇ-ਗਾਓਸ਼ੀਅਨ]] ਮੋਡ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਇੱਕ ਹੈਲੀਕਲ [[ਵੇਵਫ੍ਰੰਟ]] ਰੱਖਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite book|last=Siegmam|first=Anthony E.|title=Lasers|year=1986|publisher=University Science Books|isbn=0-935702-11-3|pages=1283}}</ref> == ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਔਰਬਿਟਲ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਵਾਸਤੇ ਗਣਿਤਿਕ ਸਮੀਕਰਨਾਂ == ਪੈਰਾਐਕਸੀਅਲ ਹੱਦ ਅੰਦਰ ਔਰਬਿਟਲ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਦੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸਮੀਕਰਨ{{dubious|date=May 2016}} ਇਹ ਹੈ:<ref>{{cite journal|last=Belinfante|first=F. J.|title=On the current and the density of the electric charge, the energy, the linear momentum and the angular momentum of arbitrary fields|journal=Physica|year=1940|volume=7|pages=449–474|doi=10.1016/S0031-8914(40)90091-X|issue=5|bibcode = 1940Phy.....7..449B }}</ref> :<math>\mathbf{L}=\epsilon_0\sum_{i=x,y,z}\int \left(E^i\left(\mathbf{r}\times\mathbf{\nabla}\right)A^i\right)d^{3}\mathbf{r},</math> ਜਿੱਥੇ <math>\mathbf{E}</math> ਅਤੇ <math>\mathbf{A}</math> [[ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਫੀਲਡ]] ਅਤੇ [[ਵੈਕਟਰ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ]] ਹਨ, <math>\epsilon_0</math> [[ਵੈਕੱਮ ਪਰਮਿੱਟੀਵਿਟੀ]] ਹੈ ਅਤੇ ਅਸੀਂ SI ਯੂਨਿਟਾਂ ਵਰਤੀਆਂ ਹਨ। <math>i</math>-ਸੁਪਰਕ੍ਰਿਪਟ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਚਿੰਨ੍ਹ ਸਬੰਧਤ ਵੈਕਟਰਾਂ ਦੇ ਕਾਰਟੀਜ਼ੀਅਨ ਕੰਪੋਨੈਂਟਾਂ (ਪੁਰਜਿਆਂ) ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਕਿਸੇ [[ਮੋਨੋਕ੍ਰੋਮੈਟਿਕ]] (ਸਿੰਗਲ ਫ੍ਰੀਕਿੁਐਂਸੀ-ਯੁਕਤ) ਤਰੰਗ ਵਾਸਤੇ ਇਹ ਸਮੀਕਰਨ ਹੇਠਾਂ ਲਿਖੀ ਸਮੀਕਰਨ ਵਿੱਚ ਪਰਵਰਤਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ:<ref>{{cite journal|last=Humblet|first=J.|title=Sur le moment d'impulsion d'une onde electromagnetique|journal=Physica (Utrecht)|year=1943|volume=10|pages=585–603|doi=10.1016/S0031-8914(43)90626-3|issue=7|bibcode = 1943Phy....10..585H }}</ref> :<math>\mathbf{L}=\frac{\epsilon_0}{2i\omega}\sum_{i=x,y,z}\int \left({E^i}^{\ast}\left(\mathbf{r}\times\mathbf{\nabla}\right)E^{i}\right)d^{3}\mathbf{r} .</math> ਇਹ [[ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] ਆਮਤੌਰ ਤੇ ਓਦੋਂ ਹੋਂਦ ਰੱਖਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਤਰੰਗ ਸਲਿੰਡਰੀ ਤੌਰ ਤੇ ਸਮਰੂਪ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਖਾਸਕਰ ਕੇ, [[ਕੁਆਂਟਮ ਥਿਊਰੀ]] ਅੰਦਰ, ਵਿਅਕਤੀਗਤ [[ਫੋਟੌਨ]] [[ਔਰਬਿਟਲ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ]] ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਲਿਖੇ ਮੁੱਲ ਰੱਖਦੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ: :<math>\mathbf{L}_z=m\hbar .</math> ਸਬੰਧਤ [[ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ]] ([[ਔਰਬਿਟਲ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ]] [[ਓਪਰੇਟਰ]] ਦੇ [[ਆਈਗਨ-ਫੰਕਸ਼ਨ]]) ਅੱਗੇ ਲਿਖੀ ਸਰਵ-ਸਧਾਰਨ ਸਮੀਕਰਨ ਰੱਖਦੇ ਹਨ: :<math>\langle \mathbf{r}|m\rangle\propto e^{i m \phi} .</math> ਜਿੱਥੇ <math>\phi</math> ਸਲੰਡ੍ਰੀਕਲ [[ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕ]] ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵਿੱਚ ਨਾਮ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਸ [[ਸਮੀਕਰਨ]] ਦਾ ਸਬੰਧ, [[ਬੀਮ]]-ਧੁਰੇ ਉੱਤੇ, ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ [[ਔਪਟੀਕਲ]] [[ਵਰਟੈਕਸ]] ਵਾਲਾ [[ਹੈਲੀਕਲ]] [[ਵੇਵਫ੍ਰੰਟ]] (ਦੇਖੋ ਉੱਪਰ ਦਿੱਤਾ ਚਿੱਤਰ) ਰੱਖਣ ਵਾਲੀਆਂ ਤਰੰਗਾਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। == ਔਰਬਿਟਲ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਪੈਦਾਇਸ਼ == <math>l = \pm 1</math> ਵਾਲੀਆਂ ਔਰਬਿਟਲ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ਤੇ ਪਾਈਂਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਕੁੰਡਲੀਦਾਰ ਫੇਜ਼ ਪਲੇਟਾਂ, ਸਥਾਨਿਕ (ਸਪੈਸ਼ੀਅਲ) ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਮੌਡਿਊਲੇਟਰਾਂ ਅਤੇ q-ਪਲੇਟਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਮਨਮਰਜੀ ਦੇ <math>l</math> ਦੀਆਂ OAM ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਤਰੀਕੇ ਹਨ। ਕੁੰਡਲੀਦਾਰ ਤਰੰਗ ਪਲੇਟਾਂ, ਜੋ ਪਲਾਸਟਿਕ ਜਾਂ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਦੀਆਂ ਬਣੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਪਲੇਟਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਕਿਸੇ ਪਦਾਰਥ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਗੁਜ਼ਾਰਨ ਨੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਫੇਜ਼ ਗ੍ਰੇਡੀਅੰਟ ਅੰਕਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕੁੰਡਲੀਦਾਰ ਨਮੂਨੇ ਅੰਦਰ ਪਦਾਰਥ ਦੀ ਮੋਟਾਈ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਦਿੱਤੀ ਹੋਈ ਤਰੰਗਲੰਬਾਈ ਵਾਸਤੇ, ਕਿਸੇ ਦਿੱਤੇ ਹੋਏ <math>l</math> ਦੀ ਔਰਬਿਟਲ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਅਵਸਥਾ ਮੰਗ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪਤਲੇ ਤੋਂ ਪਤਲੇ ਅਤੇ ਮੋਟੇ ਤੋਂ ਮੋਟੇ ਪਲੇਟ ਦੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦਰਮਿਆਨ ਸਟੈੱਪ ਉੱਚਾਈ <math>s = l\lambda/(n-1)</math> ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇ ਜਿੱਥੇ <math>n</math> ਇੱਕ ਪੂਰਨ-ਅੰਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਤਰੰਗ ਪਲੇਟਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਕੁਸ਼ਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਫੇਰ ਵੀ ਇਹ ਤੁਲਨਾਤਮਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਮਹਿੰਗੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਅਤੇ ਅਤੇ, ਆਮਤੌਰ ਤੇ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀਆਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਤਰੰਗ-ਲੰਬਾਈਆਂ ਪ੍ਰਤਿ ਢਲਣਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ।<ref name=":0">{{cite journal|last1=Beijersbergen|first1=M.W.|last2=Coerwinkel|first2=R.P.C.|last3=Kristensen|first3=M.|last4=Woerdman|first4=J.P.|title=Helical-wavefront laser beams produced with a spiral phaseplate|url=https://archive.org/details/sim_optics-communications_1994-12-01_112_5-6/page/n78|journal=Optics Communications|date=December 1994|volume=112|issue=5-6|pages=321–327|doi=10.1016/0030-4018(94)90638-6|bibcode = 1994OptCo.112..321B }}</ref> ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਫੇਜ਼ ਨੂੰ ਸੋਧਣ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਤਰੀਕਾ ਕਿਸੇ ਡਿੱਫ੍ਰੈਕਸ਼ਨ ਜਾਲੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ <math>l=0</math> ਅਵਸਥਾ ਵਾਸਤੇ, ਡਿੱਫ਼੍ਰੈਕਸ਼ਨ ਜਾਲੀ ਸਮਾਂਤਰ ਰੇਖਾਵਾਂ ਦੀ ਬਣੇਗੀ। ਫੇਰ ਵੀ, ਕਿਸੇ <math>l=1</math> ਅਵਸਥਾ ਵਾਸਤੇ, ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਗੜਬੜ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਗੜਬੜੀ ਤੋਂ ਉੱਪਰਲੇ ਪਾਸੇ ਰੇਖਾਵਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਥੱਲੇ ਨਾਲੋਂ ਜਿਆਦਾ ਹੋਵੇਗੀ। <math>l>1</math> ਵਾਲੀ ਕਿਸੇ ਔਰਬਿਟਲ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਗੜਬੜੀ ਦੇ ਉੱਪਰ-ਥੱਲੇ ਰੇਖਾਵਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚਲੇ ਫਰਕ ਨੂੰ ਵਧਾ ਕੇ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite journal|last1=Bazhenov|first1=V.Yu.|last2=Soskin|first2=M.S.|last3=Vasnetsov|first3=M.V.|title=Screw Dislocations in Light Wavefronts|url=https://archive.org/details/journal-of-modern-optics_1992-05_39_5/page/985|journal=Journal of Modern Optics|date=May 1992|volume=39|issue=5|pages=985–990|doi=10.1080/09500349214551011|bibcode = 1992JMOp...39..985B }}</ref> ਕੁੰਡਲੀਦਾਰ ਤਰੰਗ ਪਲੇਟਾਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਾਂਗ ਹੀ, ਇਹ ਡਿਫ੍ਰੈਕਸ਼ਨ ਜਾਲੀਆਂ <math>l</math> ਵਾਸਤੇ ਫਿਕਸ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਤਰੰਗਲੰਬਾਈ ਪ੍ਰਤਿ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ। ਡਿਫ੍ਰੈਕਸ਼ਨ ਜਾਲੀ ਪ੍ਰਤਿ ਇੱਕ ਮਿਲਦੇ ਜੁਲਦੇ ਤਰੀਕੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇੱਕ ਸਪੈਸ਼ੀਅਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਮੌਡਿਊਲੇਟਰ ਵੀ ਓਪਰੇਟ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਔਰਬਿਟਲ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਰੇਂਜ ਨੂੰ ਗਤੀਸ਼ੀਲਤਾ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕੰਪਿਊਟਰ ਨਾਲ ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸਿਧਾਂਤਕ ਕੰਮ ਸੁਝਾਅ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗਤ ਤੌਰ ਤੇ ਵੱਖਰੇ ਕ੍ਰੋਮੋਫੋਰ ਉਤੇਜਨਾਤਮਕ ਅਵਸਥਾ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨਯੋਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਦੀ ਸਮਰੂਪਤਾ ਇਸ ਤਰਾਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਤੇਜਨਾ ਦੌਰਾਨ ਗੈਰ-ਜ਼ੀਰੋ ਟੌਪੌਲੌਜੀਕਲ ਚਾਰਜ ਦਾ ਇੱਕ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ ਮੋਡ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ਤੇ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite journal|last1=Williams|first1=M.D.|title=Direct generation of optical vortices|journal=Physical Review A|date=March 2014|volume=89|pages=033837|doi=10.1103/PhysRevA.89.033837|issue=3|last2=Coles|first2=M.M.|last3=Bradshaw|first3=D.S.|last4=Andrews|first4=D.L.|bibcode=2014PhRvA..89c3837W}}</ref> ਤਾਜ਼ਾ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ, ਔਰਬਿਟਲ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਲਈ [[ਰੇਖਾਗਣਿਤਿਕ ਫੇਜ਼]] ਧਾਰਨਾ ਅਪਣਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਰੇਖਾਗਣਿਤਿਕ ਫੇਜ਼ ਸਪੈਸ਼ੀਅਲ ਫੇਜ਼ ਨਿਰਭਰਤਾ ਫੈਕਟਰ, ਯਾਨਿ ਕਿ, ਕਿਸੇ ਔਰਬਿਟਲ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਚੁੱਕਣ ਵਾਲੀ ਤਰੰਗ ਦੇ <math>e^{i m \phi} </math> ਨਾਲ ਮੇਲਣ ਲਈ ਮੋਡਿਊਲੇਟ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ, ਐਨੀਸੋਟ੍ਰੌਪਿਕ ਸਕੈਟ੍ਰਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਰੇਖਾਗਣਿਤਿਕ ਫੇਜ਼ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਕਿਸੇ ਰੋਟੇਸ਼ਨਲ ਸਮਿੱਟ੍ਰਿਕ ਅੰਦਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਵੰਡੇ ਹੋਏ ਰੇਖਿਕ ਪੋਲਰਾਇਜ਼ਰਾਂ ਦਾ ਬਣਿਅ ਕੋਈ ਮੈਟਾਮਟੀਰੀਅਲ 1 ਦਰਜੇ ਦਾ ਔਰਬਿਟਲ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਰਚਦਾ ਹੈ।<ref name="Twisted Vector Field from an Inhomogeneous and Anisotropic Metamaterial">{{cite journal | doi = 10.1364/JOSAB.29.000572| title = Twisted Vector Field from an Inhomogeneous and Anisotropic Metamaterial | date = 2012-03-06| last1 = Kang | first1 = Ming | last2 = Chen | first2 = Jing | last3 = Wang | first3 = Xi-Lin | last4 = Wang | first4 = Hui-Tian | journal = J. Opt. Soc. Am. B | volume = 29 | issue=4 | pages= 572–576 }}</ref> ਉੱਚ ਦਰਜੇ ਦੀ ਔਰਬਿਟਲ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਤਰੰਗ ਰਚਣ ਲਈ, ਸਪਿੱਨ-ਓਬਿਟ ਮੇਲ ਪ੍ਰਭਾਵ ਲਿਆਉਣ ਸਕਣ ਵਾਲੇ ਨੈਨੋ-ਐਂਟੀਨੇ ਡਿਜਾਈਨ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਫੇਰ ਵੱਖਰੇ ਟੌਪੌਲੌਜੀਕਲ ਚਾਰਜਾਂ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਮੈਟਾ-ਸਤਹਿ ਰਚਣ ਲਈ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="Optical Spin-to-Orbital Angular Momentum Conversion in Ultra-Thin Metasurfaces with Arbitrary Topological Charges" >{{cite journal | doi = 10.1063/1.4895620| title = Optical Spin-to-Orbital Angular Momentum Conversion in Ultra-Thin Metasurfaces with Arbitrary Topological Charges | date = 2014-09-11| last1 = Bouchard | first1 = Frederic | last2 = Leon | first2 = Israel De | last3 = Schulz | first3 = Sebastian A. | last4 = Upham | first4 = Jeremy | last5 =Karimi | first5 = Ebrahim | last6 = Boyd| first6 = Robert W. | journal = Appl. Phys. Lett.| volume = 105 | issue=10 | pages= 101905 }}</ref> ਇਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਸੰਚਾਰਿਤ ਤਰੰਗ ਇੱਕ ਔਰਬਿਟਲ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਚੱਕ ਕੇ ਰੱਖਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਦਰਜਾ ਟੌਪੌਲੌਜੀਕਲ ਚਾਰਜ ਦੇ ਮੁੱਲ ਨਾਲੋਂ ਦੁੱਗਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਆਮਤੌਰ ਤੇ, ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਨ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਸੰਚਾਰਾਤਮਿਕ-ਕਿਸਮ ਦੀ ਮੈਟਾ-ਸਤਹਿ ਵਾਸਤੇ ਜਿਆਦਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਉੱਚ ਸੰਚਾਰਾਤਮਿਕਤਾ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਬਦਲਵਾਂ ਹੱਲ ਪੂਰਕ (ਬੇਬੀਨੈਟ-ਇਨਵਰਟਡ) ਮੈਟਾ-ਸਫਰੇਸ ਵਰਤਣਾ ਹੈ।<ref name=" Ultrathin Complementary Metasurface for Orbital Angular Momentum Generation at Microwave Frequencies">{{cite journal | doi = 10.1109/TAP.2016.2626722| title = Ultrathin Complementary Metasurface for Orbital Angular Momentum Generation at Microwave Frequencies | date = 2016-11-08| last1 = Chen | first1 = Menglin L. N. | last2 = Jiang | first2 = Li Jun | last3 = Sha | first3 = Wei E. I. | journal = IEEE Trans. Antennas Propagat. | volume = 00 | issue=00 | pages= 0000–0000 }}</ref> ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਸੰਯੁਕਤ PEC-PMC ਮੈਟਾ-ਸ੍ਰਫੇਸ ਵਰਗੀ ਰਿਫਲੈਕਸ਼ਨ ਕਿਸਮ ਦੀ ਮੈਟਾਸ੍ਰਫੇਸ ਅੰਦਰ 100% ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਤੱਕ ਦੀ ਉੱਚ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਨ ਕੁਸ਼ਲਤਾ (ਐਫੀਸ਼ੈਂਸੀ) ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਅਸਾਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।<ref name=" Artificial Perfect Electric Conductor-Perfect Magnetic Conductor Anisotropic Metasurface for Generating Orbital Angular Momentum of Microwave with Nearly Perfect Conversion Efficiency">{{cite journal | doi = 10.1063/1.4941696| title = Artificial Perfect Electric Conductor-Perfect Magnetic Conductor Anisotropic Metasurface for Generating Orbital Angular Momentum of Microwave with Nearly Perfect Conversion Efficiency | date = 2016-02-11| last1 = Chen | first1 = Menglin L. N. | last2 = Jiang | first2 = Li Jun | last3 = Sha | first3 = Wei E. I. | journal = J. Appl. Phys. | volume = 119 | issue=6 | pages= 064506}}</ref> == ਦੂਰ-ਸੰਚਾਰਾਂ ਅੰਦਰ ਤਾਕਤਵਰ ਵਰਤੋਂ == {{main article|ਔਰਬਿਟਲ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਮਲਟੀਪਲੈਕਸਿੰਗ}} ਔਰਬਿਟਲ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਵਿੱਚ ਖੋਜ ਨੇ ਸੁਝਾਇਆ ਕਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਤਰੰਗਾਂ [[ਔਪਟੀਕਲ ਫਾਈਬਰ]] ਰਾਹੀਂ ਹੁਣ ਤੱਕ ਬੇਜੋੜ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਆਂਕੜਾ ਚੁੱਕ ਸਕਦੀਆਂ ਸਨ। ਮੁਢਲੀਆਂ ਪਰਖਾਂ ਮੁਤਾਬਿਕ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਕਿਸੇ ਬੀਮ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੀਆਂ ਆਂਕੜਾ ਧਾਰਾਵਾਂ (ਸਟ੍ਰੀਮਾਂ) 8 ਵੱਖਰੇ ਚੱਕਰਾਕਾਰ ਧਰੁਵਾਂ ਵਿੱਚ ਖਿੰਡ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਨੇ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਆਂਕੜੇ ਦੇ ਸੰਚਾਰ ਦੀ 2.5 ਟੈਰਾਬਾਈਟ ਤੱਕ ਦੀ ਸਮਰਥਾ (ਜੋ ਪ੍ਰਤੀ ਸਕਿੰਟ 66 [[DVD]] ਜਾਂ 320 [[ਗੀਗਾਬਾਈਟ]]ਾਂ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ) ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref>{{cite news |title='Twisted light' carries 2.5 terabits of data per second |author= |url=http://www.bbc.co.uk/news/science-environment-18551284 |newspaper=BBC |date=25 June 2012 |accessdate=25 June 2012}}</ref> ਰੇਡੀਓ ਅਤੇ ਮਿਲੀਮੀਟਰ ਤਰੰਗਲੰਬਾਈ ਵਿੱਚ ਔਰਬਿਟਲ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਮਲਟੀਪਲੈਕਸਿੰਗ ਅੰਦਰ ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਰਿਸਰਚ ਮੁਢਲੀਆਂ ਪਰਖਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਗਈ ਹੈ ਜੋ ਹਵਾ ਉੱਪਰ ਪ੍ਰਤਿ ਸਕਿੰਟ 32 ਗੀਗਾਬਾਈਟ ਡੈਟਾ ਸੰਚਾਰੋਤ ਕਰਨਯੋਗ ਰਹੀ ਹੈ।<ref>{{cite journal|last1=Yan|first1=Yan|title=High-capacity millimetre-wave communications with orbital angular momentum multiplexing|journal=Nature Communications|date=16 September 2014|volume=5|url=http://www.nature.com/ncomms/2014/140916/ncomms5876/full/ncomms5876.html|accessdate=18 September 2014|doi=10.1038/ncomms5876|pmid=25224763|pages=4876|bibcode = 2014NatCo...5E4876Y|pmc=4175588}}</ref> ਇੱਕ ਚਰਚਾ ਵਿਚਾਰਾਧੀਨ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਇਹ [[MIMO]] ਵਰਗੀਆਂ ਹੋਰ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਦੇ ਸਿਰੇ ਉੱਤੇ ਕਿਸੇ ਸਮਰਥਾ ਨੂੰ ਜੋੜ ਸਕੇਗੀ। == ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਔਰਬਿਟਲ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਨੂੰ ਨਾਪਣਾ == ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ [[ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਾ ਸਪਿੱਨ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ|ਸਪਿੱਨ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ]] ਨੂੰ ਨਾਪਣਾ ਸਰਲ ਹੈ- ਸਪਿੱਨ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਪੋਲਰਾਇਜ਼ੇਸ਼ਨ ਅਵਸਥਾ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਪ੍ਰਤਿ ਫੋਟੌਨ, ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ, ਖੱਬੀ ਅਤੇ ਸੱਜੀ ਚੱਕਰਾਕਾਰ ਪੋਲਰਾਇਜ਼ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਕਿਰਨ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਪਿੱਨ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਚੱਕਰਾਕਾਰ ਪੋਲਰਾਇਜ਼ੇਸ਼ਨ ਦੇ ਇੱਕ p- ਜਾਂ s-ਪੋਲਰਾਇਜ਼ ਕੀਤੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਤਰੰਗ ਪਲੇਟ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਰੁਪਾਂਤ੍ਰਿਤ ਕਰਕੇ ਨਾਪਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫੇਰ ਇੱਕ ਪੋਲਰਾਇਜ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਬੀਮ-ਸਪਲਿੱਟਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜੋ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਦਾ ਨੂੰ ਸੰਚਾਰਿਤ ਜਾਂ ਪਰਿਵਰਤਿਤ ਕਰੇਗਾ।<ref name=":0" /> ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਔਰਬਿਟਲ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਨੂੰ ਨਾਪਣ ਲਈ ਭਰੋਸੇਮੰਦ ਅਤੇ ਸਰਲ ਤਰੀਕਾ, ਫੇਰ ਵੀ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਖਲ-ਅੰਦਾਜ਼ੀ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਮੱਸਿਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਔਰਬਿਟਲ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ (ਪ੍ਰਤਿ ਫੋਟੌਨ) ਬੀਮ ਦੇ ਕ੍ਰੌਸ-ਸੈਕਸ਼ਨ (ਆਰਪਾਰ ਹਿੱਸੇ) ਦੇ ਐਂਪਲੀਟਿਊਡ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਸਪਿੱਨ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਤੋਂ ਸੁਤੰਤਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ: ਜਿੱਥੇ ਕਿ ਸਪਿੱਨ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਦੀਆਂ ਸਿਰਫ ਦੋ ਹੀ ਔਰਥੋਗਨਲ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਔਰਬਿਟਲ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਅਵਸਥਾ ਨਾਲ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕੋਈ ਵੀ ਪੂਰਨ-ਅੰਕ ਮੁੱਲ ''N'' ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੋਵੇ।<ref>{{cite book|last1=Padgett|first1=[ed.:] L. Allen, Stephen M. Barnett, Miles J.|title=Optical angular momentum|date=2003|publisher=Institute of Physics Publ.|location=Bristol [u.a.]|isbn=978-0-7503-0901-1}}</ref> ਕਿਉਂਕਿ ਔਰਬਿਟਲ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਬਗੈਰ-ਹੱਦ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਸਲਈ ''l'' ਦਾ ਕੋਈ ਵੀ ਮੁੱਲ ਬਾਕੀ ਸਾਰੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਔਰਥੋਗਨਲ (ਤੋਂ ਸੁਤੰਤਰ) ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਬੀਮ-ਸਪਲਿਟਰ ਸਪਿੱਨ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਦੀਆਂ ਦੋ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਔਰਬਿਟਲ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਦੇ ''N'' (ਜੇਕਰ 2 ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੋਵੇ) ਮੋਡਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਯੰਤਰ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਅਤੇ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ ਤੇ, ਸਾਰੀਆਂ ''N'' ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਸੰਪੂਰਣ ਪਛਾਣ (ਡਿਟੈਕਸ਼ਨ) ਅੰਤ ਨੂੰ ਔਰਬਿਟਲ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਨੂੰ ਨਾਪਣ ਦੇ ਮਸਲੇ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨਾ ਮੰਗਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਔਰਬਿਟਲ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਨੂੰ ਨਾਪਣ ਲਈ ਕੁੱਝ ਤਰੀਕੇ ਜਾਂਚੇ ਗਏ ਹਨ। === ਕੁੰਡਲੀਦਾਰ ਫਰਿੰਜਾਂ ਨੂੰ ਗਿਣਨਾ === === ਡਿੱਫ੍ਰੈਕਟਿਵ ਹੋਲੋਗ੍ਰਾਫਿਕ ਫਿਲਟਰ === === ਹੋਰ ਤਰੀਕੇ === == ਕੁਆਂਟਮ ਸੂਚਨਾ ਉਪਯੋਗ == OAM ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ [[ਕੋਹਰੰਸ (ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ)|ਕੋਹਰੰਟ]] (ਸਪਸ਼ਟ) [[ਕੁਆਂਟਮ ਸੁਪਰਪੁਜੀਸ਼ਨ|ਸੁਪਰਪੁਜੀਸ਼ਨਾਂ]] ਅੰਦਰ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ [[ਕੁਆਂਟਮ ਇੰਟੈਗਲਮੈਂਟ|ਇੰਟੈਗਲ]] (ਬੰਨਿਆ) ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜੋ [[ਕੁਆਂਟਮ ਜਾਣਕਾਰੀ]] ਪ੍ਰੋਟੋਕੋਲਾਂ ਲਈ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਜੋੜਨ ਵਾਲਾ ਤੱਤ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ [[ਤਤਕਾਲ ਪੈਰਾਮੀਟ੍ਰਿਕ ਡਾਊਨ-ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਨ|ਪੈਰਾਮੀਟ੍ਰਿਕ ਡਾਊਨ-ਕਨਵਰਸ਼ਨ]], ਅਤੇ ਸਥਾਨਿਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਮੌਡਿਊਲੇਟਰਾਂ (SLM) ਰਾਹੀਂ ਨਾਪੇ ਸਹਿਸਵਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref>B. Jack, a. M. Yao, J. Leach, J. Romero, S. Franke-Arnold, D. G. Ireland, S. M. Barnett, and M. J. Padgett, Phys. Rev. A - At. Mol. Opt. Phys. 81, 1 (2010).</ref> ਕਿਊਡਿਟਸ (''d'' ਲੈਵਲਾਂ ਵਾਲੇ, ਜੋ ਕਿਸੇ [[ਕਿਊਬਿਟ]] ਦੇ 2 ਲੈਵਲਾਂ ਤੋਂ ਉਲਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ) ਵਰਤ ਕੇ [[ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕੁਆਂਟਮ ਵਿਸਥਾਰ-ਵੰਡ]] ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਹੁੰਦੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਔਰਬਿਟਲ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਅਜਿਹੇ ਕਿਸੇ ਸਿਸਟਮ ਦੀ ਢੁਕਵੀਂ ਭੌਤਿਕੀ ਵਾਸਤਵਿਕਤਾ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਿਧਾਂਤ-ਦੇ-ਸਬੂਤ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਯੋਗ (<math>l = -3</math> ਤੋਂ <math>l = 3</math> ਤੱਕ 7 OAM ਮੋਡਾਂ ਵਾਲ਼ਾ)<ref>[http://arxiv.org/abs/1402.7113 M. Mirhosseini, arXiv 1402.7113 (2014)].</ref> ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == {{colbegin||22em}} * [[ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ]] * [[ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਾ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ]] * [[ਚੱਕਰਾਕਾਰ ਧਰੁਵੀਕਰਨ]] * [[ਗਾਓਸ਼ੀਅਨ ਬੀਮ#ਹਾਇਪਰਜਿਓਮੈਟ੍ਰਿਕ-ਗਾਓਸ਼ੀਅਨ ਮੋਡ|ਹਾਇਪਰ-ਜਿਓਮੈਟ੍ਰਿਕ-ਗਾਓਸ਼ੀਅਨ ਮੋਡ]] * [[ਲੈਗੁਇੱਰੇ-ਗਾਓਸ਼ੀਅਨ ਮੋਡ]] * [[ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਪਿੱਨ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ]] * [[ਔਪਟੀਕਲ ਸ਼ਿਖਰ]] * [[ਪੈਰਾਐਕਸੀਅਲ ਸੰਖੇਪ ਅਨੁਮਾਨ]] * [[ਪੋਲਰਾਇਜ਼ੇਸ਼ਨ (ਤਰੰਗਾਂ)]] * [https://www.google.com/patents/US20160292472 [[Siae Microelettronica]] patent] {{colend}} == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਹੋਰ ਲਿਖਤਾਂ == {{Empty section|date=March 2016}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [http://www.phorbitech.eu/ Phorbitech] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131217221347/http://www.phorbitech.eu/ |date=2013-12-17 }}{{refbegin}} *{{Cite book |last=Allen |first=L. |lastauthoramp=yes |last2=Barnett |first2=Stephen M.|last3=Padgett |first3=Miles J. |title=Optical Angular Momentum |publisher=Institute of Physics |location=Bristol |year=2003 |isbn=978-0-7503-0901-1|postscript=<!-- Bot inserted parameter. Either remove it; or change its value to "." for the cite to end in a ".", as necessary. -->{{inconsistent citations}} }}. *{{Cite book |last= Torres |first=Juan P. |lastauthoramp=yes |last2=Torner |first2= Lluis|title=Twisted Photons: Applications of Light with Orbital Angular Momentum |publisher= Wiley-VCH |location=Bristol |year=2011 |isbn=978-3-527-40907-5|postscript=<!-- Bot inserted parameter. Either remove it; or change its value to "." for the cite to end in a ".", as necessary. -->{{inconsistent citations}} }}. *{{cite book|last=Andrews|first=David L.|lastauthoramp=yes |last2=Babiker |first2= Mohamed|title=The Angular Momentum of Light|year=2012|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=9781107006348|pages=448|url=http://www.cambridge.org/de/knowledge/isbn/item6687744/The%20Angular%20Momentum%20of%20Light/}} {{refend}} * [http://www.physics.gla.ac.uk/Optics/ Glasgow Optics Group] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927142704/http://www.physics.gla.ac.uk/Optics/ |date=2011-09-27 }} * [http://www.molphys.leidenuniv.nl/qo/ Leiden Institute of Physics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110921001433/http://molphys.leidenuniv.nl/qo/ |date=2011-09-21 }} * [http://www.icfo.es/ ICFO] * [http://people.na.infn.it/~marrucci/softmattergroup/ Università Di Napoli "Federico II"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304061958/http://people.na.infn.it/~marrucci/softmattergroup/ |date=2016-03-04 }} * [http://quantumoptics.phys.uniroma1.it/homepage.htm Università Di Roma "La Sapienza"] * [http://sqogroup.ca University of Ottawa] * [http://spookyactionbook.com/2016/04/10/how-to-demonstrate-twisted-light-using-a-laser-pointer/ Elementary demonstration using a laser pointer] <!--- Categories ---> [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪ੍ਰਕਾਸ਼]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਔਪਟਿਕਸ]] pyu5q9zb0jcaoprsxph07iypz3ky38x 0 82057 842297 526221 2026-07-10T19:05:48Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842297 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = ਅਸਮਾਨੀ ਪਿੱਦੀ | status = ਖਤਰੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਪ੍ਰਜਾਤੀ | status_system = IUCN3.1 | status_ref =<ref>{{IUCN|id=22713604 |title=''Prinia socialis'' |assessors=[[BirdLife International]] |version=2013.2 |year=2012 |accessdate=26 November 2013}}</ref> | image = Ashy prinia kadamakudy3.jpg | image_caption = '' P. s. socialis'' in [[Kadamakkudy]]. | regnum = [[Animal]]ia | phylum = [[Chordate|Chordata]] | classis = [[bird|Aves]] | ordo = [[Passeriformes]] | familia = [[Cisticolidae]]<ref>{{cite journal|first1=Per |last1=Alström|author2= Ericson, Per G.P.|author3= Olsson, Urban |author4=Sundberg, Per|date=Feb 2006|title=Phylogeny and classiWcation of the avian superfamily Sylvioidea|url=https://archive.org/details/molecular-phylogenetics-and-evolution_2006_38_2/page/381 |journal=Molecular Phylogenetics and Evolution |volume=38|pages=381–397|doi=10.1016/j.ympev.2005.05.015|pmid=16054402 |issue=2|issn=1055-7903}}</ref> | genus = ''[[Prinia]] '' | species = '''''P. socialis''''' | binomial = ''Prinia socialis'' | binomial_authority = ([[Colonel W. H. Sykes|Sykes]], 1832) | synonyms = ''Burnesia socialis'' | range_map = PriniaSocialisMap.png }} '''ਅਸਮਾਨੀ ਪਿੱਦੀ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]]: '''ashy prinia''' ਜਾਂ '''ashy wren-warbler''') ਇੱਕ ਨਿੱਕੇ ਆਕਾਰ ਦਾ ਪੰਛੀ ਹੈ ਜੋ [[ਪੰਜਾਬ]] ਵਿੱਚ ਆਮ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ==ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ }} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪੰਛੀ]] k4bvb0cfbnxqv20lc0ch4utkplhj0y8 0 82994 842296 482229 2026-07-10T19:05:30Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842296 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition | Name = ਲੀਸ਼ਮੇਨਿਆਸਿਸ | Image = Skin ulcer due to leishmaniasis, hand of Central American adult 3MG0037 lores.jpg | Caption = [[ਮੱਧ ਅਮਰੀਕੀ]] ਬਾਲਗ ਦੇ ਹੱਥ ਉੱਤੇ ਚਮੜੀ ਦੀ ਲੀਸ਼ਮੇਨਿਆਸਿਸ | Field = [[Infectious disease (medical specialty)|Infectious disease]] | pronounce = Leishmaniasis {{IPAc-en|ˌ|l|iː|ʃ|m|ə|ˈ|n|aɪ|ə|s|ɪ|s}}<br>leishmaniosis {{IPAc-en|l|iː|ʃ|ˌ|m|eɪ|n|ɪ|ˈ|əʊ|s|ɪ|s}} or {{IPAc-en|l|iː|ʃ|ˌ|m|æ|n|ɪ|ˈ|əʊ|s|ɪ|s}}<ref>http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/leishmaniasis</ref> | ICD10 = {{ICD10|B|55||b|50}} | ICD9 = {{ICD9|085}} | DiseasesDB = 3266 | DiseasesDB_mult = {{DiseasesDB2|29171}}<!-- {{DiseasesDB2|3266}} {{DiseasesDB2|7070}} --> | MedlinePlus = 001386 | eMedicineSubj = emerg | eMedicineTopic = 296 | MeshID = D007896 }} '''ਲੀਸ਼ਮੇਨਿਆਸਿਸ (Leishmaniasis)''', ਜਿਸ ਨੂੰ '''leishmaniosis''' ਵਜੋਂ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ [[ਬੀਮਾਰੀ]] ਹੈ, ਜੋ ਕਿ [[ਪ੍ਰੋਟੋਜ਼ੋਅ]] [[ਪਰਜੀਵੀ]], ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਂ [[ਲੀਸ਼ਮੇਨਿਆਨੀਆ]] ਹੈ, ਰਾਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ [[ਮਾਰੂ-ਮੱਖੀਆਂ]] ਰਾਹੀਂ ਫੈਲਦੀ ਹੈ।<ref name=WHO2014/> ਰੋਗ ਤਿੰਨ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਮੌਜੂਦ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ: [[ਚਮੜੀ ਦੀ ਲੀਸ਼ਮੇਨਿਆਸਿਸ|ਚਮੜੀ ਦਾ ਰੋਗ]], ਮਾਕੋਕਟਨੇਇਸ, ਜਾਂ [[ਆਂਦਰ ਦੀ ਲੀਸ਼ਮੇਨਿਆਸਿਸ]]।<ref name=WHO2014>{{cite web|title=Leishmaniasis Fact sheet N°375|url=http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs375/en/|work=World Health Organization|accessdate=17 February 2014|date=January 2014}}</ref> ਚਮੜੀ ਦੇ ਰੋਗ ਦਾ ਰੂਪ ਚਮੜੀ ਦੇ ਫੋੜੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਮਾਕੋਕਟਨੇਇਸ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਚਮੜੀ, ਮੂੰਹ ਅਤੇ ਨੱਕ ਉੱਤੇ ਫੋੜੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਂਦਰ ਦਾ ਰੂਪ ਚਮੜੀ ਦੇ ਫੋੜੇ ਵਜੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਤਦ ਬੁਖਾਰ, ਘੱਟ ਲਾਲ ਸੈੱਲਾਂ ਦੀ ਗਿਣਟੀ ਅਤੇ ਤਿਲੀ ਤੇ ਜਿਗਰ ਦੇ ਵੱਧਣ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref name=WHO2014/><ref name=Barrett2012/> <!-- Cause and diagnosis --> ਇਨਸਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਲਾਗ "ਲੀਸ਼ਮੇਨਿਆਸਿਸ" ਦੀਆਂ 20 ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਕਰਕੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref name=WHO2014/> ਖ਼ਤਰੇ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਗਰੀਬੀ, ਅਪੂਰਨ ਖ਼ੁਰਾਕ, ਜੰਗਲਾਂ ਦੀ ਕਟਾਈ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀਕਰਨ ਹਨ।<ref name=WHO2014/> ਸਾਰੀਆਂ ਤਿੰਨੇ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਖੁਰਦਬੀਨ ਵਿੱਚ ਪਰਜੀਵੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref name=WHO2014/> ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਆਂਦਰਾਂ ਦੇ ਰੋਗ ਨੂੰ ਖ਼ੂਨ ਦੀ ਜਾਂਚ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਪਤਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref name=Barrett2012/> <!-- Prevention and treatment --> ਲੀਸ਼ਮੇਨਿਆਸਿਸ ਨੂੰ ਆਰਜ਼ੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ [[ਕੀਟਨਾਸ਼ਕ]] ਨਾਲ ਇਲਾਜ ਕਰਨ ਦੌਰਾਨ ਮੱਛਰਦਾਨੀ ਹੇਠਾਂ ਸੌਣ ਨਾਲ ਰੋਕਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref name=WHO2014/> ਹੋਰ ਹੱਲ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਰੂ-ਮੱਖੀਆਂ ਉੱਤੇ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਦਾ ਸਪਰੇਅ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਬੀਮਾਰੀ ਨੂੰ ਫੈਲਣ ਤੋਂ ਰੋਕਣ ਲਈ ਬੀਮਾਰ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਤੁਰੰਤ ਇਲਾਜ ਕਰਨਾ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ।<ref name=WHO2014/> ਇਲਾਜ ਲਈ ਰੋਗ ਕਿੱਥੋਂ ਲੱਗਾ, "ਲੀਸ਼ਮਾਨੀਆ" ਦੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਅਤੇ ਲਾਗ ਦੀ ਕਿਸਮ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਉਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।<ref name=WHO2014/> ਆਂਦਰ ਦੀ ਬੀਮਾਰੀ ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕੁਝ ਦਵਾਈਆਂ ਵਿੱਚ [[ਲੀਪੋਸੋਮਲ ਇੰਫੋਟੇਰੀਸਿਨ ਬੀ]] ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ। [[ਪੈਂਟਾਵਾਲੇਂਟ_ਐਂਟੀਮੋਨੀਸਲ]] ਅਤੇ [[ਪਰੋਮੋਮਿਆਸਿਨ]], ਅਤੇ [[ਮਿਲਟੇਫੋਸਾਈਨ]] ਦਾ ਮਿਸ਼ਰਨ ਹੈ। <!-- Epidemiology --> ਇਸ ਵੇਲੇ 98 ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 1 ਕਰੋੜ 20 ਲੱਖ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹਨ<ref name=Mag>{{cite web|title=Leishmaniasis Magnitude of the problem|url=http://www.who.int/leishmaniasis/burden/magnitude/burden_magnitude/en/index.html|work=World Health Organization|accessdate=17 February 2014}}</ref>।<ref name=Barrett2012>{{cite journal|last=Barrett|first=MP|author2=Croft, SL |title=Management of trypanosomiasis and leishmaniasis.|journal=British medical bulletin|year=2012|volume=104|pages=175–96|pmid=23137768|doi=10.1093/bmb/lds031|pmc=3530408}}</ref> ਹਰ ਸਾਲ 20 ਲੱਖ ਦੇ ਲਗਭਗ ਨਵੇਂ ਕੇਸ ਆਉਂਦੇ ਹਨ<ref name=Barrett2012/> ਅਤੇ 20 ਤੋਂ 50 ਹਜ਼ਾਰ ਮੌਤਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।<ref name=WHO2014/><ref name=Loz2012>{{cite journal|last=Lozano|first=R|title=Global and regional mortality from 235 causes of death for 20 age groups in 1990 and 2010: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2010.|url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_december-15-2012-january-4-2013_380_9859/page/2095|journal=Lancet|date=Dec 15, 2012|volume=380|issue=9859|pages=2095–128|pmid=23245604|doi=10.1016/S0140-6736(12)61728-0}}</ref> ਏਸ਼ੀਆ, ਅਫ਼ਰੀਕਾ, ਦੱਖਣੀ ਤੇ ਮੱਧ ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਯੂਰਪ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ 200 ਲੋਕ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਕਿ ਰੋਗ ਆਮ ਹੈ।<ref name=Barrett2012/><ref>{{cite journal|last=Ejazi|first=SA|author2=Ali, N |title=Developments in diagnosis and treatment of visceral leishmaniasis during the last decade and future prospects.|journal=Expert review of anti-infective therapy|date=Jan 2013|volume=11|issue=1|pages=79–98|pmid=23428104|doi=10.1586/eri.12.148}}</ref> [[ਸੰਸਾਰ ਸਿਹਤ ਸੰਗਠਨ]] ਬੀਮਾਰੀ ਦੇ ਇਲਾਜ ਲਈ ਕੁਝ ਦਵਾਈਆਂ ਉੱਤੇ ਛੋਟ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਹੈ।<ref name=Barrett2012/> ਰੋਗ ਹੋਰ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਕੁੱਤਿਆਂ ਦੀ ਲੀਸ਼ਮੇਨਿਆਸਿਸ|ਕੁੱਤੇ]] ਅਤੇ [[ਕੁਤਰਨ ਵਾਲੇ ਜੀਵ]] ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ।<ref name=WHO2014/> ==ਹਵਾਲੇ== <references /> ==ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ== {{Commons category|Leishmaniasis|ਲੀਸ਼ਮੇਨਿਆਸਿਸ}} *{{dmoz|Health/Conditions_and_Diseases/Infectious_Diseases/Parasitic/Leishmaniasis}} *[http://www.doctorswithoutborders.org/our-work/medical-issues/kala-azar-leishmaniasis Doctors Without Borders' Leishmaniasis Information Page] *[https://www.cdc.gov/parasites/leishmaniasis/ CDC Leishmaniasis Page] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲੀਸ਼ਮੇਨਿਆਸਿਸ]] eyyfhtlsr1l96cdypl1udex4avdktv4 0 82995 842249 619527 2026-07-10T18:14:56Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842249 wikitext text/x-wiki {{Infobox disease | Name = ਹਲਕਾਅ| Image = Dog with rabies.jpg | Caption = ਹਲਕਾਅ ਵਾਲੇ ਕੁੱਤੇ ਨੂੰ ਅਧਰੰਗ ਦਾ (ਕ੍ਰੋਧਗ੍ਰਸਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਾਲਾ) ਪੜਾਅ | DiseasesDB = 11148 | ICD10 = {{ICD10|A|82||a|82}} | ID9 = {{ICD9|071}} | ICDO = | OMIM = | MedlinePlus = 001334 | eMedicineSubj = med | eMedicineTopic = 1374 | eMedicine_mult = {{eMedicine2|eerg|493}} {{eMedicine2|ped|1974}} | MeshID = D011818 }} '''ਹਲਕਾਅ''' ਇੱਕ [[ਵਾਈਰਸ|ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ]] ਰੋਗ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਨਸਾਨਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ [[ਗਰਮ-ਖੂਨ]] ਵਾਲੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ [[ਇੰਸੇਫੇਲਾਇਟਿਸ|ਦਿਮਾਗੀ ਸੋਜ਼]] ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref name=WHO2013/> ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਲੱਛਣਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁਖਾਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਝਰਨਾਹਟ ਹੋਣੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ।<ref name=WHO2013/> ਇਹਨਾਂ ਲੱਛਣਾਂ ਦੇ ਬਾਅਦ ਅੱਗੇ ਦਿੱਤੇ ਇੱਕ ਜਾਂ ਵੱਧ ਲੱਛਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਤੇਜ਼ ਹਿਲਜੁਲ, ਬੇਕਾਬੂ ਭੜਕਾਹਟ, [[ਹਾਈਡਰੋਫੋਬੀਆ|ਪਾਣੀ ਦਾ ਡਰ]], ਸਰੀਰ ਦੇ ਭਾਗਾਂ ਨੂੰ ਹਿਲਾਉਣ ਦੀ ਅਸਮਰੱਥਾ, ਉਲਝਣ ਅਤੇ [[ਸੋਝੀ ਗਵਾਉਣੀ]]।<ref name=WHO2013/> ਲੱਛਣ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਅਦ ਹਲਕਾਅ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਲਗਭਗ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੌਤ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref name=WHO2013/> ਰੋਗ ਲੱਗਣ ਅਤੇ ਲੱਛਣ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਦੇ ਵਿਚਾਲੇ ਇੱਕ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਸਮਾਂ ਅੰਤਰਾਲ ਇੱਕ ਹਫ਼ਤੇ ਤੋਂ ਘੱਟ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਇੱਕ ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਤੱਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref name=WHO2013/> ਸਮਾਂ ਅੰਤਰਾਲ ਵਾਈਰਸ ਵਲੋਂ [[ਕੇਂਦਰੀ ਤੰਤੂ ਪ੍ਰਣਾਲੀ]] ਤੱਕ ਅੱਪੜਨ ਦੀ ਦੂਰੀ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ।<ref name=Robbins>{{cite book |author=Cotran RS |title=Robbins and Cotran Pathologic Basis of Disease |edition=7th |publisher=Elsevier/Saunders |year=2005 |page=1375 |isbn=0-7216-0187-1 |author2=Kumar V |author3=Fausto N }}</ref> {{TOC limit|n=2}} == ਕਾਰਨ ਅਤੇ ਪੜਤਾਲ== ਹਲਕਾਅ ਇਨਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਜਾਨਵਰਾਂ ਤੋਂ ਫੈਲਦਾ ਹੈ। ਹਲਕਾਅ ਅਕਸਰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਜਾਨਵਰ ਵਲੋਂ ਹੋਰ ਜਾਨਵਰਾਂ ਜਾਂ ਇਨਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਘਰੂੰਡਣ ਜਾਂ ਵੱਢਣ ਨਾਲ ਫੈਲਦਾ ਹੈ।<ref name=WHO2013/> ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਜਾਨਵਰ ਤੋਂ ਲਾਰ ਵੀ ਹਲਕਾਅ ਨੂੰ ਫੈਲਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜੇ ਲਾਰ ਹੋਰ ਜਾਨਵਰ ਜਾਂ ਇਨਸਾਨ ਦੀ ਇੱਕ ਲੇਸਦਾਰ ਝਿੱਲੀ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।<ref name=WHO2013/> ਇਨਸਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤੇ ਹਲਕਾਅ ਕੁੱਤਿਆਂ ਦੇ ਵੱਢਣ ਕਰਕੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।<ref name=WHO2013/> ਦੇਸ਼ਾਂ ਜਿੱਥੇ ਕਿ ਕੁੱਤੇ ਆਮ ਹਨ, ਵਿੱਚ 99% ਹਲਕਾਅ ਦੇ ਕੇਸ ਕੁੱਤਿਆਂ ਦੇ ਵੱਢਣ ਕਰਕੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref name=Tint2010>{{cite book |author=Tintinalli, Judith E. |title=Emergency Medicine: A Comprehensive Study Guide (Emergency Medicine (Tintinalli))|publisher=McGraw-Hill |year=2010 |pages=Chapter 152 |isbn=0-07-148480-9}}</ref> [[ਅਮਰੀਕਾ]] ਵਿੱਚ [[ਚਾਮਚੜਿੱਕਾਂ]] ਵਲੋਂ ਵੱਢਿਆ ਜਾਣਾ ਇਨਸਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹਲਕਾਅ ਦਾ ਆਮ ਸਰੋਤ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁੱਤਿਆਂ ਦੇ ਕੇਸ 5% ਤੋਂ ਘੱਟ ਹਨ।<ref name=WHO2013/><ref name=Tint2010/> ਕੁਤਰਨ ਵਾਲੇ ਜੀਅ ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਕਦੇ ਹਲਕਾਅ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਣ।<ref name=Tint2010/> [[ਹਲਕਾਅ ਵਾਈਰਸ]] [[ਸਹਾਇਕ ਨਸ ਪ੍ਰਬੰਧ|ਸਹਾਇਕ ਤੰਤੂਆਂ]] ਵਿੱਚੋਂ ਦੀ ਹੋ ਕੇ ਦਿਮਾਗ ਤੱਕ ਅੱਪੜਦਾ ਹੈ। ਰੋਗ ਦੀ ਪੜਤਾਲ ਕੇਵਲ ਲੱਛਣ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।<ref name=WHO2013/> == ਰੋਕਥਾਮ ਅਤੇ ਇਲਾਜ == ਜਾਨਵਰ ਲਈ ਕੰਟਰੋਲ ਅਤੇ ਟੀਕੇ ਲਗਾਉਣ ਦੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਭਰ ਵਿੱਚ ਕੁੱਤਿਆਂ ਤੋਂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਹਲਕਾਅ ਦੇ ਖ਼ਤਰਿਆਂ ਨੂੰ ਘਟਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।<ref name=WHO2013/> ਉਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਰੋਗ ਤੋਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰਨ ਦੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੱਧ ਖ਼ਤਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵੱਧ ਖ਼ਤਰੇ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਚਾਮਚੜਿੱਕਾਂ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਉਹਨਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਬਿਤਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਕਿ ਹਲਕਾਅ ਆਮ ਹੈ।<ref name=WHO2013/> ਲੋਕ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਲਕਾਅ ਦਾ ਖਤਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨੂੰ [[ਹਲਕਾਅ ਦੇ ਟੀਕੇ]] ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਹਲਕਾਅ [[ਇੰਮੂਨੋਗਲੋਬਿਨ]] ਬੀਮਾਰੀ ਰੋਕਣ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਹਲਕਾਅ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਲੱਛਣਾਂ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਇਲਾਜ ਮਿਲ ਜਾਵੇ।<ref name=WHO2013/> ਵੱਢਣ ਅਤੇ ਘਰੂੰਡਾਂ ਨੂੰ ਸਾਬਣ ਅਤੇ ਪਾਣੀ [[ਪੋਵੀਡੋਨ ਆਈਓਡੀਨ]], ਜਾਂ ਸਰਫ਼ ਨਾਲ 15 ਮਿੰਟਾਂ ਤੱਕ ਧੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਵਾਈਰਸ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਹਲਕਾਅ ਨੂੰ ਫੈਲਣ ਤੋਂ ਰੋਕਣ ਲਈ ਕੁਝ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।<ref name=WHO2013>{{cite web|title=Rabies Fact Sheet N°99|url=http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs099/en/|work=World Health Organization|accessdate=28 February 2014|date=July 2013}}</ref> ਲੱਛਣ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹਲਕਾਅ ਦੀ ਲਾਗ ਤੋਂ ਕੁਝ ਕੁ ਲੋਕ ਹੀ ਜਿਉਂਦੇ ਬਚਦੇ ਹਨ। [[ਮਿਲਵਾਊਕੇ ਪ੍ਰੋਟੋਕਾਲ]] ਵਰਗੇ ਵੱਡੇ ਇਲਾਜ ਵੀ ਸਨ।<ref>{{cite journal | author = Hemachudha T, Ugolini G, Wacharapluesadee S, Sungkarat W, Shuangshoti S, Laothamatas J | title = Human rabies: neuropathogenesis, diagnosis, and management. | journal = Lancet neurology | volume = 12 | issue = 5 | pages = 498–513 | date = May 2013 | pmid = 23602163 | doi = 10.1016/s1474-4422(13)70038-3 }}</ref> ===ਵੈਕਸੀਨ=== {{Drugbox |drug_name=ਹਲਕਾਅ ਦੀ ਵੈਕਸੀਨ | Verifiedfields = changed | verifiedrevid = 418072925 | image = <!-- Vacine data --> | type = vaccine | target = [[ਹਲਕਾਅ]] | vaccine_type = killed <!-- Clinical data --> | tradename = | Drugs.com = {{drugs.com|monograph|rabies_vaccine}} | MedlinePlus = a607023 | pregnancy_AU = <!-- A / B1 / B2 / B3 / C / D / X --> | pregnancy_US = <!-- A / B / C / D / X --> | pregnancy_category = | legal_AU = <!-- S2, S3, S4, S5, S6, S7, S8, S9 or Unscheduled --> | legal_CA = <!-- Schedule I, II, III, IV, V, VI, VII, VIII --> | legal_UK = <!-- GSL, P, POM, CD, or Class A, B, C --> | legal_US = <!-- OTC / Rx-only / Schedule I, II, III, IV, V --> | legal_status = | routes_of_administration = <!-- Identifiers --> | ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite|changed|chemspider}} | ChemSpiderID = none | CAS_number_Ref = {{cascite|correct|??}} | CAS_number = | ATC_prefix = J07 | ATC_suffix = BG01 | PubChem = | DrugBank_Ref = {{drugbankcite|correct|drugbank}} | DrugBank = <!-- Chemical data --> }} '''ਹਲਕਾਅ ਦੀ ਵੈਕਸੀਨ''' ਅਜਿਹੀ [[ਵੈਕਸੀਨ]] ਹੈ, ਜੋ ਕਿ [[ਹਲਕਾਅ]] ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref name=WHO2010>{{cite journal|title=Rabies vaccines: WHO position paper|journal=Weekly epidemiological record|date=Aug 6, 2010|volume=32|issue=85|pages=309-320|url=http://www.who.int/wer/2010/wer8532.pdf?ua=1}}</ref> ਕਈ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਵੀ ਹਨ।<!--<ref name=WHO2010/> --> ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹਲਕਾਅ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰੋਕਣ ਅਤੇ ਕੁੱਤੇ ਵਲੋਂ ਵੱਢਣ ਜਾਂ ਚਾਮਚੜਿੱਕ ਵਲੋਂ ਘਰੂੰਡਣ ਨਾਲ ਵਾਈਰਸ ਲੱਗਣ ਦੇ ਬਾਅਦ ਰੋਕਥਾਮ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।<!--<ref name=WHO2010/> --> ਬਚਾਅ, ਜੋ ਕਿ ਵਿਕਸਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਿੰਨ ਖੁਰਾਕਾਂ ਦੇ ਬਾਅਦ ਤੱਕ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।<!--<ref name=WHO2010/> --> ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਚਮੜੀ ਜਾਂ ਪੱਠਿਆਂ ਵਿੱਚ ਟੀਕੇ ਰਾਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<!--<ref name=WHO2010/> --> ਵੱਢੇ ਜਾਣ ਦੇ ਬਾਅਦ ਵੈਕਸੀਨ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ [[ਹਲਕਾਅ ਇੰਮੂਨੋਗਲੋਬਿਨ]] ਨਾਲ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<!--<ref name=WHO2010/> --> ਉਹ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੋਗ ਦਾ ਵੱਧ ਖਤਰਾ ਹੋਵੇ, ਨੂੰ ਸੰਭਾਵਿਤ ਲਾਗ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੈਕਸੀਨ ਲਗਾਉਣ ਦੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<!--<ref name=WHO2010/> --> ਵੈਕਸੀਨ ਇਨਸਾਨਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।<!--<ref name=WHO2010/> --> ਰੋਗ ਤੋਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕੀਤੇ ਕੁੱਤੇ ਇਨਸਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਬੀਮਾਰੀ ਰੋਕਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਹਾਇਕ ਹਨ।<ref name=WHO2010/> ==== ਸੁਰੱਖਿਆ ==== ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਲੱਖਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੈਕਸੀਨ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਸਾਲ 2,50,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਬਚਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=WHO2010/> ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਉਮਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।<!--<ref name=WHO2010/> --> 35 ਤੋਂ 45 ਫੀਸਦੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਟੀਕਾ ਲਗਾਉਣ ਦੀ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਲਾਲੀ ਅਤੇ ਦਰਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<!--<ref name=WHO2010/> --> 5 ਤੋਂ 15 ਫੀਸਦੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ [[ਬੁਖਾਰ]], [[ਸਿਰ-ਪੀੜ]], ਜਾਂ [[ਕਚਿਆਣ]] ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।<!--<ref name=WHO2010/> --> ਹਲਕਾਅ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਅਦ ਇਸ ਦੇ ਵਰਤਣ ਦੇ ਕੋਈ ਉਲਟ-ਅਲਾਮਤ (contraindication) ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<!--<ref name=WHO2010/> --> ਬਹੁਤੇ ਵੈਕਸੀਨ ਵਿੱਚ [[ਥੀਮਰੋਸਲ]] ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<!--<ref name=WHO2010/> --> ਤੰਤੂ ਟਿਸ਼ੂਆਂ ਤੋਂ ਤਿਆਰ ਵੈਕਸੀਨਾਂ ਨੂੰ ਏਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਲਾਤੀਨੀ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਕੁਝ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਘੱਟ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਹਨ ਅਤੇ ਵੱਧ ਬੁਰੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ।<!--<ref name=WHO2010/> --> ਇਸਕਰਕੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ [[ਸੰਸਾਰ ਸਿਹਤ ਸੰਗਠਨ]] ਵਲੋਂ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=WHO2010/> 2014 ਵਿੱਚ ਇਲਾਜ ਦੇ ਕੋਰਸ ਦੀ ਥੋਕ ਦੀ ਕੀਮਤ 44 ਤੋਂ 78 ਅਮਰੀਕੀ ਡਾਲਟਰਾਂ ਵਿਚਾਲੇ ਸੀ।<ref>{{cite web|title=Vaccine, Rabies|url=http://erc.msh.org/dmpguide/resultsdetail.cfm?language=english&code=RAB000X&s_year=2014&year=2014&str=&desc=Vaccine%2C%20Rabies&pack=new&frm=VIAL&rte=INJ&class_code2=19%2E3%2E&supplement=&class_name=%2819%2E3%2E%29Vaccines%3Cbr%3E|website=International Drug Price Indicator Guide|accessdate=6 December 2015}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਹਲਕਾਅ ਦੇ ਟੀਕਿਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਕੋਰਸ 750 ਅਮਰੀਕੀ ਡਾਲਰਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite web|last1=Shlim|first1=David|title=Perspectives: Intradermal Rabies Preexposure Immunization|url=http://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2016/infectious-diseases-related-to-travel/perspectives-intradermal-rabies-preexposure-immunization|accessdate=6 December 2015|date=June 30, 2015}}</ref> ==ਮਹਾਂਮਾਰੀ== ਹਲਕਾਅ ਕਾਰਨ ਸੰਸਾਰ ਭਰ ਵਿੱਚ ਹਰ ਵਰ੍ਹੇ 26,000 ਤੋਂ 55,000 ਮੌਤਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।<ref name=WHO2013/><ref name=Loz2012>{{cite journal | author = Lozano R, Naghavi M, Foreman K, Lim S, Shibuya K, Aboyans V, Abraham J, Adair T, Aggarwal R | title = Global and regional mortality from 235 causes of death for 20 age groups in 1990 and 2010: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2010. | url = https://archive.org/details/sim_the-lancet_december-15-2012-january-4-2013_380_9859/page/2095 | journal = Lancet | volume = 380 | issue = 9859 | pages = 2095–128 | date = Dec 15, 2012 | pmid = 23245604 | doi = 10.1016/S0140-6736(12)61728-0 |display-authors=etal}}</ref> ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 55% ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੌਤਾਂ [[ਏਸ਼ੀਆ]] ਅਤੇ [[ਅਫ਼ਰੀਕਾ]] ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।<ref name=WHO2013/> ਹਲਕਾਅ 150 ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੇਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਐਂਟਾਰਟਿਕਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਸਾਰੇ ਮਹਾਂਦੀਪਾਂ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦਾ ਹੈ।<ref name=WHO2013/> 3 ਅਰਬ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਹਲਕਾਅ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।<ref name=WHO2013/> ਬਹੁਤੇ ਯੂਰਪ ਅਤੇ ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਵਿੱਚ ਹਲਕਾਅ ਕੇਵਲ ਚਾਮਚੜਿੱਕਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।<ref>{{cite web|title=Presence / absence of rabies in 2007|url=http://www.who.int/rabies/Absence_Presence_Rabies_07_large.jpg?ua=1|work=World Health Organization|accessdate=1 March 2014|year=2007}}</ref> ਕੁਝ ਛੋਟੇ ਟਾਪੂਨੁਮਾ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਹਲਕਾਅ ਬਿਲਕੁਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ।<ref>{{cite web|title=Rabies-Free Countries and Political Units|url=http://www.cdc.gov/animalimportation/rabies-free-countries.html|work=CDC|accessdate=1 March 2014}}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== <references /> 6ruprgh0iwcqwvex3hehpc81tiowgwt 0 83204 842365 837970 2026-07-10T20:18:52Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842365 wikitext text/x-wiki {{Infobox diagnostic |name=Intelligence quotient |image=Raven Matrix.svg |alt=[picture of an example IQ test item] |caption=An example of one kind of IQ test item, modeled after items in the [[Raven's Progressive Matrices]] test |ICD10={{ICD10|Z|01|8}} |ICD9={{ICD9proc|94.01}} |eMedicine= |MeshID= |reference_range= }} '''ਇੰਟੈਲੀਜੈਨਸੀ ਕੋਸੈਂਟ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: intelligence quotient/IQ) ਕਈ ਵੱਖ ਮਾਨਕੀਕ੍ਰਿਤ ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਇੱਕ ਗਿਣਤੀ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਆਕਲਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੰਟੈਲੀਜੈਨਸੀ ਕੋਸੈਂਟ ਪਦ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਜਰਮਨ ਸ਼ਬਦ Intelligenzquotient ਨਾਲ ਹੋਈ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਪ੍ਰਯੋਗ ਜਰਮਨ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਵਿਲਿਅਮ ਸਟਰਨ ਨੇ 1912  ਵਿੱਚ 20ਵੀ ਸਦੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਅਲਫਰੇਡ ਬਾਈਨੇਟ ਅਤੇ ਥੇਓਡੋਰ ਨਾਲ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਆਧੁਨਿਕ ਬੱਚੀਆਂ ਦੇ ਬੌਧਿਕ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਲਈ ਅਪਨਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। [[ਤਸਵੀਰ:Alfred_Binet.jpg|thumb|257x257px|ਅਲਫਰੇਡ ਬਾਈਨੇਟ<br> ]] == ਹਵਾਲੇ == == ਬਿਬਲਿਓਗ੍ਰਾਫੀ == * {{Cite book|last=Aiken|first=Lewis|title=Psychological Testing and Assessment|url=https://archive.org/details/psychologicaltes0000aike_u8l6|edition=Third|location=Boston|publisher=Allyn and Bacon|isbn=0-205-06613-5|date=1979|ref=harv}} * {{Cite book|last=Aiken|first=Lewis R.|title=Assessment of Intellectual Functioning|url=https://archive.org/details/assessmentofinte0000aike|date=31 May 2004|edition=second (reprint)|publisher=Springer|isbn=978-0-306-48431-5|origyear=Plenum Press 1996|series=Perspectives on Individual Differences|lccn=95026038|oclc=611331775|page=|quote=|ref=harv}} * {{Cite book|author=American Psychiatric Association|date=2013|title=Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders|edition=Fifth|publisher=American Psychiatric Publishing|location=Arlington, VA|isbn=978-0-89042-555-8|laysummary=http://www.appi.org/SearchCenter/Pages/SearchDetail.aspx?ItemId=2554|laydate=15 July 2013|ref=harv}} * {{Cite book|last1=Anastasi|first1=Anne|last2=Urbina|first2=Susana|authorlink1=Anne Anastasi|authorlink2=Susana Urbina|title=Psychological Testing|url=https://archive.org/details/psychologicaltes0000anas|edition=Seventh|location=Upper Saddle River (NJ)|publisher=[[Prentice Hall]]|isbn=978-0023030857|date=1997|laysummary=http://www.pearsonhighered.com/educator/product/Psychological-Testing-7E/9780023030857.page|laydate=28 July 2010|ref=harv}} * {{Cite book|last1=Binet|first1=Alfred|last2=Simon|first2=Th.|authorlink1=Alfred Binet|title=The development of intelligence in children: The Binet-Simon Scale|others=E. S. Kite (Trans.)|location=Baltimore|publisher=Williams & Wilkins|date=1916|series=Publications of the Training School at Vineland New Jersey Department of Research No. 11|url=https://books.google.com/books?id=jEQSAAAAYAAJ|accessdate=18 July 2010|ref=harv}} * {{Cite journal|last=Borsboom|first=Denny|title=The attack of the psychometricians|journal=Psychometrika|volume=71|issue=3|pages=425–440|date=September 2006|url=http://link.springer.com/article/10.1007/s11336-006-1447-6/fulltext.html|accessdate=21 September 2014|doi=10.1007/s11336-006-1447-6|pmc=2779444|ref=harv|pmid=19946599}} * {{Cite book|last=Brody|first=Nathan|chapter=Chapter 26: To g or Not to g—That Is the Question|title=Handbook of Understanding and Measuring Intelligence|url=https://archive.org/details/handbookofunders00wilh|editor1-last=Wilhelm|editor1-first=Oliver|editor2-last=Engle|editor2-first=Randall W.|location=Thousand Oaks (CA)|publisher=[[SAGE Publications]]|date=2005|pages=[https://archive.org/details/handbookofunders00wilh/page/489 489]–281|isbn=978-0-7619-2887-4|laysummary=http://www.sagepub.com/books/Book225993#tabview=reviews|laydate=10 July 2013|ref=harv}} * {{Cite book|last=Campbell|first=Jonathan M.|title=Psychodiagnostic Assessment of Children: Dimensional and Categorical Approaches|editor1-last=Campbell|editor1-first=Jonathan M.|editor2-last=Kamphaus|editor2-first=Randy W.|chapter=Chapter 3: Mental Retardation/Intellectual Disability|location=Hoboken (NJ)|publisher=Wiley|isbn=978-0-471-21219-5|date=2006|laysummary=http://www.wiley.com/WileyCDA/WileyTitle/productCd-0471212199.html|laydate=21 May 2013|ref=harv}} * {{Cite book|last=Carroll|first=John B.|chapter=Human Cognitive Abilities: A Critique|title=Human Cognitive Abilities in Theory and Practice|url=https://archive.org/details/humancognitiveab0000unse|editor1-last=McArdle|editor1-first=John J.|editor2-last=Woodcock|editor2-first=Richard W.|location=Mahwah (NJ)|publisher=Lawrence Erlbaum Associates|date=1998|pages=[https://archive.org/details/humancognitiveab0000unse/page/5 5]–23|isbn=978-0-8058-2717-0|ref=harv}} * {{Cite book|title=The Early Mental Traits of 300 Geniuses|last=Cox|first=Catherine M.|date=1926|publisher=Stanford University Press|location=Stanford (CA)|series=Genetic Studies of Genius Volume 2|laysummary=http://www.albany.edu/~scifraud/data/sci_fraud_1100.html|laydate=2 June 2013|ref=harv}} * {{Cite book|last=Deary|first=Ian|authorlink=Ian Deary|title=Intelligence: A Very Short Introduction|url=https://archive.org/details/intelligencevery0000dear|location=Oxford|publisher=[[Oxford University Press]]|isbn=978-0-19-289321-5|date=2001|laysummary=http://www.oup.com/us/catalog/he/subject/Psychology/CognitivePsychology/Memory/?view=usa&ci=9780192893215|laydate=22 August 2010|ref=harv}} * {{Cite journal|last1=Deary|first1=Ian J.|last2=Batty|first2=G. David|date=2007|title=Cognitive epidemiology|journal=Journal of Epidemiology and Community Health|volume=61|issue=5|pages=378–384|pmc=2465694|pmid=17435201|doi=10.1136/jech.2005.039206|ref=harv}} * {{Cite book|title=Essentials of DAS-II® Assessment|url=https://archive.org/details/essentialsofdasi0000dumo|last1=Dumont|first1=Ron|last2=Willis|first2=John O.|last3=Elliot|first3=Colin D.|date=2009|publisher=Wiley|location=Hoboken, NJ|isbn=978-0470-22520-2|page=[https://archive.org/details/essentialsofdasi0000dumo/page/126 126]|ref=harv}} * <cite class="citation web" id="CITEREFDumontWillis2013">Dumont, Ron; Willis, John O. (2013). </cite><cite class="citation web" id="CITEREFDumontWillis2013">[https://web.archive.org/web/20140407061357/http://alpha.fdu.edu/psychology/range_of_scores.htm "Range of DAS Subtest Scaled Scores"]. ''Dumont Willis''. </cite><cite class="citation web" id="CITEREFDumontWillis2013">Archived from [http://alpha.fdu.edu/psychology/range_of_scores.htm the original] on 7 April 2014.</cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fen.wikipedia.org%3AIntelligence+quotient&rft.atitle=Range+of+DAS+Subtest+Scaled+Scores&rft.aufirst=Ron&rft.aulast=Dumont&rft.au=Willis%2C+John+O.&rft.date=2013&rft.genre=unknown&rft_id=http%3A%2F%2Falpha.fdu.edu%2Fpsychology%2Frange_of_scores.htm&rft.jtitle=Dumont+Willis&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Ajournal"></span> * {{Cite book|last=Eysenck|first=Hans|title=Genius: The Natural History of Creativity|url=https://archive.org/details/geniusnaturalhis00eyse|series=Problems in the Behavioural Sciences No. 12|location=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-5-2148508-1|date=1995|laysummary=http://www.davidsongifted.org/db/Resources_id_14512.aspx|laydate=31 May 2013|ref=harv}} * {{Cite book|last=Eysenck|first=Hans|title=Intelligence: A New Look|url=https://archive.org/details/intelligencenewl0000eyse|location=New Brunswick (NJ)|publisher=[[Transaction Publishers]]|isbn=978-0-7658-0707-6|date=1998|ref=harv}} * {{Cite book|last=Carroll|first=John B.|title=Human cognitive abilities: A survey of factor-analytic studies|location=New York|publisher=[[Cambridge University Press]]|isbn=0-521-38275-0|date=1993|url=http://steinhardtapps.es.its.nyu.edu/create/courses/2174/reading/Carroll_1.pdf|accessdate=15 May 2014|ref=harv|archive-date=14 ਜੁਲਾਈ 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714201804/http://steinhardtapps.es.its.nyu.edu/create/courses/2174/reading/Carroll_1.pdf|dead-url=yes}} * {{Cite book|title=Contemporary Intellectual Assessment: Theories, tests, and issues|url=https://archive.org/details/contemporaryinte0000unse_3ed|edition=Third|editor1-last=Flanagan|editor1-first=Dawn P.|editor2-last=Harrison|editor2-first=Patti L.|location=New York (NY)|publisher=[[Guilford Press]]|isbn=978-1-60918-995-2|date=2012|laysummary=http://www.guilford.com/cgi-bin/cartscript.cgi?page=pr/flanagan.htm&dir=edu/edpsych&cart_id=|laydate=28 April 2013|ref=harv}} * {{Cite book|title=Essentials of WISC-IV Assessment|url=https://archive.org/details/essentialsofwisc02edflan|last1=Flanagan|first1=Dawn P.|last2=Kaufman|first2=Alan S.|authorlink2=Alan S. Kaufman|edition=2nd|date=2009|publisher=[[John Wiley & Sons|Wiley]]|location=Hoboken (NJ)|series=Essentials of Psychological Assessment|isbn=978-0470189153|laysummary=http://www.wiley.com/WileyCDA/WileyTitle/productCd-0470189150.html|laydate=19 May 2013|ref=harv}} * {{Cite book|last1=Fletcher|first1=Richard B.|last2=Hattie|first2=John|title=Intelligence and Intelligence Testing|url=https://books.google.com/books?id=8pzDawey6akC|accessdate=31 August 2013|date=11 March 2011|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-136-82321-3|laysummary=http://store.educationcentre.auckland.ac.nz/intelligence-and-intelligence-testing/|laydate=15 September 2013|ref=harv}} * {{Cite book|last1=Flint|first1=Jonathan|last2=Greenspan|first2=Ralph J.|last3=Kendler|first3=Kenneth S.|title=How Genes Influence Behavior|url=https://books.google.com/books?id=wyRsPgAACAAJ|date=28 January 2010|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-955990-9|page=|quote=|laysummary=http://ajp.psychiatryonline.org/article.aspx?articleID=115960|laydate=20 November 2013|ref=harv}} * {{Cite book|last=Flynn|first=James R.|authorlink=Jim Flynn (academic)|title=[[What Is Intelligence?]]: Beyond the Flynn Effect|edition=expanded paperback|location=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-74147-7|date=2009|laysummary=http://bactra.org/reviews/flynn-beyond/|laydate=6 October 2014|ref=harv}} * {{Cite book|author=Flynn, James R.|title=Are We Getting Smarter? Rising IQ in the Twenty-First Century|location=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-107-60917-4|date=2012|laysummary=http://www.apa.org/monitor/2013/03/smarter.aspx|laydate=16 May 2013|ref=harv}} * {{Cite journal|last1=Frey|first1=Meredith C.|last2=Detterman|first2=Douglas K.|title=Scholastic Assessment org?|url=https://archive.org/details/sim_psychological-science_2004-06_15_6/page/373|journal=Psychological Science|volume=15|issue=6|pages=373–8|date=2004|pmid=15147489|doi=10.1111/j.0956-7976.2004.00687.x|ref=harv}} * {{Cite book|last=Freides|first=David|chapter=Review of Stanford-Binet Intelligence Scale, Third Revision|title=Seventh Mental Measurements Yearbook|url=https://archive.org/details/seventhmentalmea01buro|editor=Oscar Buros|location=Highland Park (NJ)|publisher=Gryphon Press|date=1972|pages=[https://archive.org/details/seventhmentalmea01buro/page/772 772]–773|ref=harv}} * {{Cite book|title=Culture and Children's Intelligence: Cross-Cultural Analysis of the WISC-III|url=https://archive.org/details/culturechildrens0000unse|first1=James|last1=Georgas|first2=Lawrence|last2=Weiss|first3=Fons|last3=van de Vijver|first4=Donald|last4=Saklofske|editor1-first=James|editor1-last=Georgas|editor2-first=Lawrence|editor2-last=Weiss|editor3-first=Fons|editor3-last=van de Vijver|editor4-first=Donald|editor4-last=Saklofske|editor3-link=Fons van de Vijver|chapter=Preface|pages=xvx–xxxii|date=2003|publisher=Academic Press|location=San Diego (CA)|isbn=978-0-12-280055-9|laysummary=http://store.elsevier.com/Culture-and-Childrens-Intelligence/isbn-9780122800559/|laydate=26 May 2013|ref=harv}} * {{Cite journal|last=Gottfredson|first=Linda S.|date=1997|authorlink=Linda Gottfredson|title=Mainstream Science on Intelligence (editorial)|journal=Intelligence|issn=0160-2896|volume=24|pages=13–23|url=http://www.udel.edu/educ/gottfredson/reprints/1997mainstream.pdf|ref=harv|doi=10.1016/s0160-2896(97)90011-8}} * {{Cite journal|last=Gottfredson|first=Linda S.|title=Why g matters: The complexity of everyday life|journal=Intelligence|volume=24|issue=1|date=1997|pages=79–132|issn=0160-2896|doi=10.1016/S0160-2896(97)90014-3|url=http://www.udel.edu/educ/gottfredson/reprints/1997whygmatters.pdf|accessdate=7 July 2014|ref=harv}} * {{Cite journal|first1=Linda S.|last1=Gottfredson|title=The general intelligence factor|journal=[[Scientific American Presents]]|volume=9|issue=4|pages=24–29|date=1998|url=http://www.udel.edu/educ/gottfredson/reprints/1998generalintelligencefactor.pdf|format=PDF}} * {{Cite book|last=Gottfredson|first=Linda S.|title=Destructive Trends In Mental Health: The Well-Intentioned Path to Harm|editor1-last=Wright|editor1-first=Rogers H.|editor2-last=Cummings|editor2-first=Nicholas A.|date=11 March 2005|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-0-203-95622-9|chapter=Chapter 9: Suppressing Intelligence Research: Hurting Those We Intend to Help|chapterurl=http://www.udel.edu/educ/gottfredson/reprints/2005suppressingintelligence.pdf|accessdate=7 July 2014|pages=155–186|quote=|laysummary=http://www.narth.org/docs/destructive.html|laydate=7 July 2014|ref=harv}} * {{Cite book|last=Gottfredson|first=Linda S.|chapter=Chapter 20: Social consequences of group differences in cognitive ability (Conseqüências sociais das diferenças de grupo na capacidade cognitiva)|title=Introdução à Psicologia das Diferenças Individuais|editor1-last=Flores-Mendoza|editor1-first=Carmen E.|editor2-last=Colom|editor2-first=Roberto|location=Porto Alegre, Brazil|publisher=[[ArtMed Publishers]]|date=2006|pages=155–186|chapterurl=http://www.udel.edu/educ/gottfredson/reprints/2004socialconsequences.pdf|isbn=978-85-363-1418-1|ref=harv}} * {{Cite book|last=Gottfredson|first=Linda S.|chapter=Chapter 1: Logical Fallacies Used to Dismiss the Evidence on Intelligence Testing|title=Correcting Fallacies about Educational and Psychological Testing|url=https://archive.org/details/correctingfallac0000unse|editor-last=Phelps|editor-first=Richard F.|date=2009|publisher=American Psychological Association|location=Washington (DC)|isbn=978-1-4338-0392-5|laysummary=http://richardphelps.net/CorrectingFallacies.htm|laydate=9 July 2013|ref=harv}} * {{Cite book|last=Gould|first=Stephen Jay|authorlink=Stephen Jay Gould|title=The Mismeasure of Man|url=https://archive.org/details/mismeasureofman0000goul_h4k3|location=New York (NY)|publisher=W. W. Norton|isbn=978-0-393-31425-0|date=1996|edition=Revised and Expanded|laysummary=http://www.nytimes.com/books/97/11/09/home/gould-mismeasure.html|laydate=10 July 2010|ref=harv}} * <cite class="citation encyclopaedia" id="CITEREFGregory1995">Gregory, Robert J. (1995). </cite><cite class="citation encyclopaedia" id="CITEREFGregory1995">"Classification of Intelligence". In Sternberg, Robert J. ''Encyclopedia of human intelligence''. '''1'''. Macmillan. pp.260–266. ISBN978-0-02-897407-1. </cite><cite class="citation encyclopaedia" id="CITEREFGregory1995">OCLC[//www.worldcat.org/oclc/29594474 29594474].</cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fen.wikipedia.org%3AIntelligence+quotient&rft.atitle=Classification+of+Intelligence&rft.aufirst=Robert+J.&rft.aulast=Gregory&rft.btitle=Encyclopedia+of+human+intelligence&rft.date=1995&rft.genre=bookitem&rft_id=info%3Aoclcnum%2F29594474&rft.isbn=978-0-02-897407-1&rft.pages=260-266&rft.pub=Macmillan&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook"></span> * {{Cite book|title=Handbook of Psychological Assessment|url=https://archive.org/details/handbookofpsycho0000grot|last=Groth-Marnat|first=Gary|date=2009|publisher=Wiley|location=Hoboken (NJ)|isbn=978-0-470-08358-1|edition=Fifth|laysummary=http://www.wiley.com/WileyCDA/WileyTitle/productCd-0470083581.html|laydate=11 September 2010|ref=harv}} * {{Cite book|last=Harris|first=Judith Rich|authorlink=Judith Rich Harris|title=The Nurture Assumption: Why Children Turn Out the Way They Do|url=http://judithrichharris.info/tna/|accessdate=7 July 2014|date=2009|edition=Second Edition, Revised and Updated|publisher=Free Press|isbn=978-1-4391-0165-0|page=|quote=|laysummary=http://www.scientificamerican.com/article/parents-peers-children/|laysource=Scientific American|laydate=7 July 2014|ref=harv|archive-date=7 ਜੂਨ 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170607070027/http://judithrichharris.info/tna/|url-status=dead}} * {{Cite book|last1=Hopkins|first1=Kenneth D.|last2=Stanley|first2=Julian C.|title=Educational and Psychological Measurement and Evaluation|url=https://archive.org/details/educationalpsych0000hopk|edition=sixth|location=Engelwood Cliffs (NJ)|publisher=[[Prentice Hall]]|isbn=0-13-236273-2|date=1981|ref=harv}} * {{Cite journal|last1=Hunt|first1=Earl|title=Multiple Views of Multiple Intelligence|url=https://archive.org/details/sim_contemporary-psychology_2001-02_46_1/page/5|journal=PsycCRITIQUES|volume=46|issue=1|pages=5–7|date=2001|doi=10.1037/002513|ref=harv}} * {{Cite book|last1=Hunt|first1=Earl|title=Human Intelligence|url=https://archive.org/details/humanintelligenc0000hunt_s6m1|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=978-0-521-70781-7|laysummary=http://www.cambridge.org/gb/knowledge/isbn/item2712761/?site_locale=en_GB|laydate=28 April 2013|date=2011|ref=harv}} * {{Cite book|last=Jensen|first=Arthur|authorlink=Arthur Jensen|editors=Harvard Educational Review|title=Environment, Heredity, and Intelligence|series=Harvard Educational Review Reprint Series|volume=2|date=1969|publisher=Harvard Educational Review|location=Cambridge (MA)|pages=1–123|chapter=How Much Can We Boost IQ and Scholastic Achievement?|lccn=71087869|laysummary=http://www.garfield.library.upenn.edu/classics1978/A1978FQ53600002.pdf|laydate=27 June 2010|isbn=0916690024|ref=harv}} CS1 maint: Uses editors parameter (link) * {{Cite book|last=Jensen|first=Arthur R.|title=Bias in mental testing|url=https://archive.org/details/biasinmentaltest0000unse|location=New York (NY)|publisher=[[Free Press (publisher)|Free Press]]|isbn=0-02-916430-3|date=1980|laysummary=http://www.jstor.org/stable/1084961|laydate=19 May 2013|page=|ref=harv}} * {{Cite book|title=The g Factor: The Science of Mental Ability|url=https://archive.org/details/gfactorscienc00jens|last=Jensen|first=Arthur R.|authorlink=Arthur Jensen|date=1998|publisher=Praeger|location=Westport (CT)|isbn=978-0-275-96103-9|issn=1063-2158|series=Human Evolution, Behavior, and Intelligence|laysummary=http://www.cogsci.ecs.soton.ac.uk/cgi/psyc/newpsy?10.059|laydate=18 July 2010|ref=harv}} * {{Cite book|last=Jensen|first=Arthur R.|title=Clocking the Mind: Mental Chronometry and Individual Differences|url=http://www.sciencedirect.com/science/book/9780080449395|accessdate=7 July 2014|date=10 July 2006|publisher=Elsevier|isbn=978-0-08-044939-5|laysummary=http://www.psychologytoday.com/files/attachments/56143/bookreviewclockingthemind.pdf|laysource=Psychology Today|laydate=7 July 2014|ref=harv}} * {{Cite journal|title=The Theory of Intelligence and Its Measurement|last=Jensen|first=Arthur R.|authorlink=Arthur Jensen|date=2011|journal=Intelligence|publisher=International Society for Intelligence Research|volume=39|issue=4|pages=171–177|issn=0160-2896|url=http://www.sciencedirect.com/intel/article/pii/S0160289611000341|accessdate=27 August 2013|doi=10.1016/j.intell.2011.03.004|ref=harv|archive-date=5 ਜੁਲਾਈ 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150705012526/http://www.sciencedirect.com/intel/article/pii/S0160289611000341|dead-url=yes}} * {{Cite book|last=Johnson|first=Wendy|title=Developmental Psychology: Revisiting the Classic Studies|editor1-last=Slater|editor1-first=Alan M.|editor2-last=Quinn|editor2-first=Paul C.|chapter=How Much Can We Boost IQ? An Updated Look at Jensen's (1969) Question and Answer|location=Thousand Oaks (CA)|publisher=SAGE|series=Psychology: Revisiting the Classic Studies|isbn=978-0-85702-757-3|date=2012|laysummary=http://www.cne.psychol.cam.ac.uk/pdfs/choice|laydate=19 May 2013|ref=harv}} * {{Cite journal|last1=Johnson|first1=Wendy|last2=Turkheimer|first2=E.|last3=Gottesman|first3=Irving|last4=Bouchard|first4=Thomas|date=2009|title=Beyond Heritability: Twin Studies in Behavioral Research|journal=Current Directions in Psychological Science|publisher=|volume=18|issue=4|pages=217–220|url=http://people.virginia.edu/~ent3c/papers2/Articles%20for%20Online%20CV/Johnson%20%282009%29.pdf|accessdate=29 June 2010|doi=10.1111/j.1467-8721.2009.01639.x|pmc=2899491|pmid=20625474|ref=harv}} * {{Cite book|title=IQ Testing 101|url=https://archive.org/details/iqtesting1010000kauf|last=Kaufman|first=Alan S.|authorlink=Alan S. Kaufman|date=2009|publisher=Springer Publishing|location=New York|isbn=978-0-8261-0629-2|laysummary=http://www.springerpub.com/product/9780826106292|laydate=10 August 2010|ref=harv}} * {{Cite book|title=Assessing Adolescent and Adult Intelligence|last1=Kaufman|first1=Alan S.|last2=Lichtenberger|first2=Elizabeth O.|authorlink1=Alan S. Kaufman|edition=3rd|date=2006|publisher=[[John Wiley & Sons|Wiley]]|location=Hoboken (NJ)|isbn=978-0-471-73553-3|laysummary=http://www.wiley.com/WileyCDA/WileyTitle/productCd-0471735531.html|laydate=22 August 2010|ref=harv}} * {{Cite book|last=Kaufman|first=Scott Barry|title=Ungifted: Intelligence Redefined|url=https://books.google.com/books?id=YF6CMAEACAAJ|accessdate=1 October 2013|date=1 June 2013|publisher=Basic Books|isbn=978-0-465-02554-1|laysummary=http://www.publishersweekly.com/978-0-465-02554-1|laydate=1 October 2013|ref=harv}} * {{Cite book|last1=Kranzler|first1=John H.|last2=Floyd|first2=Randy G.|title=Assessing Intelligence in Children and Adolescents: A Practical Guide|date=1 August 2013|publisher=Guilford Press|isbn=978-1-4625-1121-1|url=http://www.guilfordpress.co.uk/books/details/9781462511211/|accessdate=9 June 2014|quote=|laysummary=|laydate=|ref=harv|archive-date=16 ਅਕਤੂਬਰ 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141016201213/http://www.guilfordpress.co.uk/books/details/9781462511211/|url-status=dead}} * {{Cite journal|last1=Lahn|first1=Bruce T.|last2=Ebenstein|first2=Lanny|author-link2=Alan O. Ebenstein|title=Let's celebrate human genetic diversity|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2009-10-08_461_7265/page/726|journal=Nature|volume=461|issue=7265|pages=726–728|date=2009|issn=0028-0836|pmid=19812654|doi=10.1038/461726a|ref=harv}} * {{Cite book|title=Identification: The Theory and Practice of Identifying Students for Gifted and Talented Education Services|last1=Lohman|first1=David F.|last2=Foley Nicpon|first2=Megan|editor-last=Hunsaker|editor-first=Scott|chapter=Chapter 12: Ability Testing & Talent Identification|pages=287–386|chapterurl=https://faculty.education.uiowa.edu/docs/default-source/dlohman/ability-testing-and-talent-identification.pdf?sfvrsn=0|date=2012|publisher=Prufrock|location=Waco (TX)|isbn=978-1-931280-17-4|laysummary=http://www.prufrock.com/Identification-The-Theory-and-Practice-of-Identifying-Students-for-Gifted-and-Talented-Education-Services-P1816.aspx|laydate=14 July 2013|ref=harv|access-date=11 ਅਗਸਤ 2016|archive-date=15 ਮਾਰਚ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160315055952/https://faculty.education.uiowa.edu/docs/default-source/dlohman/ability-testing-and-talent-identification.pdf?sfvrsn=0|dead-url=yes}} * [[File:Featured_article_star.svg|16x16px|Featured article]] Rx {{Cite book|title=[[IQ and Human Intelligence]]|last=Mackintosh|first=N. J.|authorlink=Nicholas Mackintosh|date=2011|edition=second|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=978-0-19-958559-5|ref=harv}} * {{Cite book|title=Wechsler's Measurement and Appraisal of Adult Intelligence|url=https://archive.org/details/isbn_683-055954|last=Matarazzo|first=Joseph D.|date=1972|edition=fifth and enlarged|publisher=Williams & Witkins|location=Baltimore (MD)|laysummary=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1009574/pdf/brjindmed00090-0079a.pdf|laydate=4 June 2013|ref=harv}} * {{Cite book|last1=McIntosh|first1=David E.|last2=Dixon|first2=Felicia A.|last3=Pierson|first3=Eric E.|title=Contemporary Intellectual Assessment: Theories, tests, and issues|url=https://archive.org/details/contemporaryinte0000unse_3ed|edition=Third|editor1-last=Flanagan|editor1-first=Dawn P.|editor2-last=Harrison|editor2-first=Patti L.|chapter=Chapter 25: Use of Intelligence Tests in the Identification of Giftedness|pages=[https://archive.org/details/contemporaryinte0000unse_3ed/page/623 623]–642|location=New York (NY)|publisher=[[Guilford Press]]|isbn=978-1-60918-995-2|date=2012|laysummary=http://www.guilford.com/cgi-bin/cartscript.cgi?page=pr/flanagan.htm&dir=edu/edpsych&cart_id=|laydate=28 April 2013|ref=harv}} * {{Cite book|last=Murray|first=Charles|title=Income Inequality and IQ|location=Washington (DC)|publisher=[[AEI Press]]|isbn=978-0844770949|date=1998|page=|url=http://www.aei.org/book/society-and-culture/citizenship/income-inequality-and-iq/|accessdate=7 July 2014|laysummary=http://www.bu.edu/irsd/articles/charles2.htm|laysource=New Republic (book review)|laydate=7 July 2014|ref=harv|archive-date=14 ਜੁਲਾਈ 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714221611/http://www.aei.org/book/society-and-culture/citizenship/income-inequality-and-iq/|dead-url=yes}} * {{Cite book|title=Essentials of CAS Assessment|url=https://archive.org/details/essentialsofcasa0000nagl|last=Naglieri|first=Jack A.|date=1999|publisher=[[John Wiley & Sons|Wiley]]|location=Hoboken (NJ)|series=Essentials of Psychological Assessment|isbn=978-0-471-29015-5|laysummary=http://www.wiley.com/WileyCDA/WileyTitle/productCd-0471290157.html|laydate=26 May 2013|ref=harv}} * {{Cite journal|last1=Neisser|first1=Ulrich|last2=Boodoo|first2=Gwyneth|last3=Bouchard|first3=Thomas J.|last4=Boykin|first4=A. Wade|last5=Brody|first5=Nathan|last6=Ceci|first6=Stephen J.|last7=Halpern|first7=Diane F.|last8=Loehlin|first8=John C.|last9=Perloff|first9=Robert|last10=Sternberg|first10=Robert J.|last11=Urbina|first11=Susana|authorlink1=Ulrich Neisser|authorlink10=Robert Sternberg|title=Intelligence: Knowns and unknowns|journal=American Psychologist|issn=0003-066X|volume=51|pages=77–101|year=1996|url=http://psych.colorado.edu/~carey/pdfFiles/IQ_Neisser2.pdf|accessdate=9 October 2014|ref=harv|doi=10.1037/0003-066x.51.2.77}} * {{Cite journal|last=Noguera|first=Pedro A.|title=Racial politics and the elusive quest for excellence and equity in education|journal=In Motion Magazine|volume=|issue=|date=30 September 2001|page=|id=Article # ER010930002|url=http://www.inmotionmagazine.com/er/pnrp1.html|accessdate=7 July 2014|ref=harv}} * {{Cite book|last1=Perleth|first1=Christoph|last2=Schatz|first2=Tanja|last3=Mönks|first3=Franz J.|title=International Handbook of Giftedness and Talent|url=https://archive.org/details/internationalhan02edunse|editor1-last=Heller|editor1-first=Kurt A.|editor2-last=Mönks|editor2-first=Franz J.|editor3-last=Sternberg|editor3-first=Robert J.|display-editors=3|editor4-last=Subotnik|editor4-first=Rena F.|edition=2nd|date=2000|publisher=Pergamon|location=Amsterdam|isbn=978-0-08-043796-5|pages=[https://archive.org/details/internationalhan02edunse/page/297 297]–316|chapter=Early Identification of High Ability|quote=a gifted sample gathered using IQ > 132 using the old SB L-M in 1985 does not contain the top 2% of the population but the best10%.|editor3-link=Robert Sternberg|ref=harv}} * {{Cite book|last1=Plomin|first1=Robert|last2=DeFries|first2=John C.|last3=Knopik|first3=Valerie S.|last4=Neiderhiser|first4=Jenae M.|title=Behavioral Genetics|others=Shaun Purcell (Appendix: Statistical Methods in Behaviorial Genetics)|url=https://books.google.com/books?id=OytMMAEACAAJ|accessdate=4 September 2013|date=24 September 2012|publisher=Worth Publishers|isbn=978-1-4292-4215-8|laysummary=http://www.worthpublishers.com/catalog/Product/behavioralgenetics-sixthedition-plomin|laydate=4 September 2013|ref=harv}} * {{Cite book|title=Terman's Kids: The Groundbreaking Study of How the Gifted Grow Up|url=https://archive.org/details/termanskids00joel|last=Shurkin|first=Joel|date=1992|publisher=Little, Brown|location=Boston (MA)|isbn=978-0-316-78890-8|laysummary=http://articles.latimes.com/1992-05-31/books/bk-1247_1_lewis-terman/2|laydate=2 June 2013|ref=harv}} * {{Cite book|last=Stern|first=William|authorlink=William Stern (psychologist)|title=Die psychologischen Methoden der Intelligenzprüfung: und deren Anwendung an Schulkindern|location=Baltimore|publisher=Warwick & York|date=1914|origyear=1912 (Leipzig: J. A. Barth, original German edition)|url=https://books.google.com/books?id=D6h9AAAAMAAJ|accessdate=15 June 2014|trans_title=The Psychological Methods of Testing Intelligence|others=Guy Montrose Whipple (English translation)|series=Educational psychology monographs, no. 13|oclc=4521857|lccn=14010447|ref=harv}} * {{Cite book|title=The Measurement of Intelligence: An Explanation of and a Complete Guide to the Use of the Stanford Revision and Extension of the Binet-Simon Intelligence Scale|last=Terman|first=Lewis M.|authorlink=Lewis Terman|others=Ellwood P. Cubberley (Editor's Introduction)|year=1916|publisher=Houghton Mifflin|location=Boston|series=Riverside Textbooks in Education|url=http://www.gutenberg.org/etext/20662|accessdate=26 June 2010|ref=harv}} * {{Cite book|title=Measuring Intelligence: A Guide to the Administration of the New Revised Stanford-Binet Tests of Intelligence|url=https://archive.org/details/measuringintelli0000term|last1=Terman|first1=Lewis M.|last2=Merrill|first2=Maude|authorlink=Lewis Terman|year=1937|publisher=Houghton Mifflin|location=Boston|ref=harv}} * {{Cite book|title=Stanford-Binet Intelligence Scale: Manual for the Third Revision Form L-M with Revised IQ Tables by Samuel R. Pinneau|url=https://archive.org/details/stanfordbinetint00term|last1=Terman|first1=Lewis Madison|last2=Merrill|first2=Maude A.|authorlink1=Lewis Terman|year=1960|publisher=Houghton Mifflin|location=Boston (MA)|ref=harv}} * {{Cite journal|last=Turkheimer|first=Eric|date=April 2008|title=A Better Way to Use Twins for Developmental Research|journal=LIFE Newsletter|volume=2|issue=1|publisher=Max Planck Institute for Human Development|pages=2–5|url=http://people.virginia.edu/~ent3c/papers2/Articles%20for%20Online%20CV/Turkheimer%20%282008%29.pdf|accessdate=29 October 2010|doi=|ref=harv}} * {{Cite book|last=Urbina|first=Susana|title=The Cambridge Handbook of Intelligence|editor1-last=Sternberg|editor1-first=Robert J.|editor1-link=Robert Sternberg|editor2-last=Kaufman|editor2-first=Scott Barry|date=2011|chapter=Chapter 2: Tests of Intelligence|pages=20–38|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=9780521739115|laysummary=http://www.cambridge.org/gb/knowledge/isbn/item6173718/|laydate=9 February 2012|ref=harv}} * {{Cite book|last=Wasserman|first=John D.|title=Contemporary Intellectual Assessment: Theories, tests, and issues|url=https://archive.org/details/contemporaryinte0000unse_3ed|edition=Third|editor1-last=Flanagan|editor1-first=Dawn P.|editor2-last=Harrison|editor2-first=Patti L.|chapter=Chapter 1: A History of Intelligence Assessment: The Unfinished Tapestry|pages=[https://archive.org/details/contemporaryinte0000unse_3ed/page/3 3]–55|location=New York (NY)|publisher=[[Guilford Press]]|isbn=978-1-60918-995-2|date=2012|laysummary=http://eric.ed.gov/?id=ED530599|laydate=29 March 2014|ref=harv}} * {{Cite book|last=Wechsler|first=David|authorlink=David Wechsler|title=The Measurement of Adult Intelligence|url=https://archive.org/details/measurementofadu0000davi|date=1939|edition=first|publisher=Williams & Witkins|location=Baltimore (MD)|lccn=39014016|laysummary=http://psycnet.apa.org/psycinfo/2004-16232-000|laysource=American Psychological Association|laydate=29 September 2014|ref=harv}} * {{Cite book|last=Wechsler|first=David|title=Wechsler Adult Intelligence Scale|edition=3rd|location=San Antoni0 (TX)|publisher=The Psychological Corporation|isbn=|date=1997|ref=harv}} * {{Cite book|last=Wechsler|first=David|title=Wechsler Intelligence Scale for Children|edition=4th|location=San Antonio (TX)|publisher=The Psychological Corporation|isbn=|date=2003|ref=harv}} * {{Cite book|editor1-last=Weiner|editor1-first=Irving B.|editor2-last=Graham|editor2-first=John R.|editor3-last=Naglieri|editor3-first=Jack A.|title=Handbook of Psychology|volume=Volume 10: Assessment Psychology|url=http://www.wiley.com/WileyCDA/WileyTitle/productCd-0470891270.html|accessdate=25 November 2013|date=2 October 2012|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-0-470-89127-8|page=|quote=|laysummary=|laydate=|ref=harv|archive-date=16 ਦਸੰਬਰ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131216082534/http://www.wiley.com/WileyCDA/WileyTitle/productCd-0470891270.html|url-status=dead}} * {{Cite book|editor1-last=Weiss|editor1-first=Lawrence G.|editor2-last=Saklofske|editor2-first=Donald H.|editor3-last=Prifitera|editor3-first=Aurelio|editor4-last=Holdnack|editor4-first=James A.|title=WISC-IV Advanced Clinical Interpretation|url=https://archive.org/details/wiscivadvancedcl0000weis_z9p8|date=2006|publisher=Academic Press|location=Burlington (MA)|isbn=978-0-12-088763-7|series=Practical Resources for the Mental Health Professional|laysummary=http://www.elsevier.com/wps/find/bookdescription.cws_home/707975/description#description|laydate=15 August 2010|ref=harv}} This practitioner's handbook includes chapters by L.G. Weiss, J.G. Harris, A. Prifitera, T. Courville, E. Rolfhus, D.H. Saklofske, J.A. Holdnack, D. Coalson, S.E. Raiford, D.M. Schwartz, P. Entwistle, V. L. Schwean, and T. Oakland. == ਬਾਹਰੀ ਜੋੜ == * [http://psychclassics.yorku.ca/ Classics in the History of Psychology] * [http://www.intelltheory.com/ Human Intelligence: biographical profiles, current controversies, resources for teachers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190926213202/http://www.intelltheory.com/ |date=2019-09-26 }} 8lenzrom9kcfni6s6djzi7rhxyymr8m 0 86760 842190 809006 2026-07-10T15:16:52Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 842190 wikitext text/x-wiki {{EngvarB|date=August 2014}} {{Use dmy dates|date=August 2014}} {{Infobox writer <!-- For more information see [[:Template:Infobox Writer/doc]]. --> | name = ਜੋਨਿਸ ਪਾਰੀਅਤ (Janice Pariat) | image = Janice Pariat an Indian poet and writer from Shillong, Meghalaya origin India.jpg| | image_size = | alt = | caption = ਜੋਨਿਸ ਪਾਰੀਅਤ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਤ ਸੰਮੇਲਨ -2016 ਵਿਖੇ | pseudonym = | birth_name = | birth_date = | birth_place = [[ਜੋਰਹਟ ]], [[ਆਸਾਮ]] | death_date = | death_place = | resting_place = | occupation = ਲੇਖਕ, ਕਵੀ | language = [[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]] | alma_mater = | period = | genre = | subject = | movement = | notableworks = [[ਬੋਟਸ ਆਨ ਦਾ ਲੈਂਡ]] | influences = | influenced = | awards = | signature = | signature_alt = | website = {{URL|www.janicepariat.com}} | portaldisp = }} '''ਜੋਨਿਸ ਪਾਰੀਅਤ,([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]]) Janice Pariat ([[ਹਿੰਦੀ]]: जेनिस पारिअत)ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਕਵਿੱਤਰੀ ਅਤੇ ਲੇਖਕ ਹੈ।ਉਹ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖਦੀ ਹੈ।ਜੋਨਿਸ ਦਾ ਜਨਮ [[ਆਸਾਮ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਹ [[ਸ਼ਿਲਾਂਗ]],[[ਮੇਘਾਲਿਆ]] ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਹੋਈ।<ref name=":2">Rao Chaini, Sanjitha (15 October 2012). [http://www.businessworld.in/news/books/a-tale-can-be-told-in-many-ways/575234/page-1.html "A Tale Can Be Told In Many Ways"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140407160628/http://businessworld.in/news/books/a-tale-can-be-told-in-many-ways/575234/page-1.html |date=7 ਅਪ੍ਰੈਲ 2014 }}, ''Business World. ''Retrieved 30 August 2013.</ref><ref name=":3">[[Staff writer]] (31 August 2013). [http://www.easternchronicle.net/index.php?city=4&edition=31082013 "Honoured, says State's 1st Sahitya awardee in English"]. ''Eastern Chronicle''. Retrieved 31 August 2013.</ref> ਉਸਦੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ''[[ਬੋਟਸ ਆਨ ਦਾ ਲੈਂਡ]]'' (ਰੈਂਡਮ ਹਾਊਸ ਇੰਡੀਆ,ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ 2012),<ref>Narajan, Manjula (6 October 2012). [http://www.hindustantimes.com/Books/Reviews/Teller-of-stories/Article1-940481.aspx "Review: Boats on Land"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130804035414/http://www.hindustantimes.com/Books/Reviews/Teller-of-stories/Article1-940481.aspx |date=4 ਅਗਸਤ 2013 }}. ''Hindustan Times''. Retrieved 30 August 2013.</ref> ਨੂੰ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਲਈ [[ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ]] ਯੁਵਕ ਲੇਖਕ ਪੁਰਸਕਾਰ 2013 ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Sahitya Akademi Press Release">[http://sahitya-akademi.gov.in/sahitya-akademi/pdf/Yuva%20Puraskar_E1.pdf Sahitya Akademi Press Release] (23 August 2013). Retrieved 30 August 2013.</ref><ref>[http://www.crossword.in/crossword_book_award_html/winners_show_2013 "Crossword Book Award Winners 2013"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131219112740/http://www.crossword.in/crossword_book_award_html/winners_show_2013 |date=19 ਦਸੰਬਰ 2013 }} (6 December 2013). Retrieved 29 December 2013.</ref> ਜੋਨਿਸ ਪਾਰੀਅਤ [[ਮੇਘਾਲਿਆ]] ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਲੇਖਕ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ [[ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ]] ਅਵਾਰਡ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ<ref name=":3"/> ==ਜੀਵਨ == ਜੋਨਿਸ ਪਾਰੀਅਤ ਦਾ ਜਨਮ [[ਜੋਰਹਟ]], [[ਆਸਾਮ]] ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ ਪਰ ਉਹ [[ਸ਼ਿਲਾਂਗ]],[[ਮੇਘਾਲਿਆ]] ਅਤੇ ਆਸਾਮ ਦੇ ਚਾਹ ਦੇ ਬਾਗਾਂ ਦੀਆਂ ਵਾਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪਲ ਕੇ ਵੱਡੀ ਹੋਈ।<ref name=":2" /><ref name=":2" /><ref name=":3"/><ref name="Of Vignettes and Voices">Singh Vasudev, Ruchi (19 March 2013). [http://assamvalleyschool.com/admin/nlpic/Issue_62.pdf "Of Vignettes and Voices"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140821000136/http://assamvalleyschool.com/admin/nlpic/Issue_62.pdf |date=21 ਅਗਸਤ 2014 }}. ''AVE Weekly Newsletter of The Assam Valley School''. Retrieved 30 August 2013.</ref> ਉਸਨੇ ਸੇਂਟ ਸਟੀਫ਼ਨ ਕਾਲਜ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਬੀ.ਏ.ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ [[ਯੂਨੀਵਰਸਟੀ ਆਫ਼ ਲੰਦਨ ਐਸ.ਓ.ਏ.ਐਸ]] ਤੋਂ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਪੁਰਾਤਤਾਤਵ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ।<ref name=":2" /> <ref name=":2" /><ref name=":3"/> .<ref name=":2" /><ref name=":2" /><ref name="Of Vignettes and Voices"/> ਉਹ ਇੱਕ ਆਨ ਲਾਈਨ ਸਾਹਿਤਕ ਪਰਚੇ ਪਾਇਰਤਾ ਦੀ ਸੰਪਾਦਕ ਵੀ ਹੈ।<ref>Kaur, Karanjeet (26 October 2012). [http://www.timeoutdelhi.net/around-town/features/live-stream "Around Town"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130531134344/http://timeoutdelhi.net/around-town/features/live-stream |date=31 ਮਈ 2013 }}. ''TimeOut Delhi''. Retrieved 30 August 2013.</ref> ਉਸਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਕਈ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਾਹਿਤਕ ਪਰਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।<ref name=":2" /><ref>Shutapa, Paul (2 December 2012). [http://newindianexpress.com/lifestyle/books/article1359473.ece "Fantastical stories from a faraway land"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160315030322/http://www.newindianexpress.com/lifestyle/books/article1359473.ece |date=15 ਮਾਰਚ 2016 }}. ''The New Indian Express''. Retrieved 30 August 2013.</ref> ''[[The Caravan]]''<ref>Pariat, Janice (1 September 2012). [http://caravanmagazine.in/fiction/boats-land "Boats on Land"]. . Retrieved 30 August 2013.</ref> .<ref>Confortin, Emanuele (30 December 2012). [http://www.indika.it/arte-cultura/recensioni/internazionale-narrativa-india/ "In edicola: Internazionale dedica un numero alla narrativa indiana"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140821042819/http://www.indika.it/arte-cultura/recensioni/internazionale-narrativa-india/ |date=21 ਅਗਸਤ 2014 }}. ''indika''. Retrieved 30 August 2013.</ref> ===ਗਲਪ=== * ''ਸੀ ਹਾਰਸ : [[ਨਾਵਲ ]]'', ਰੈਂਡਮ ਹਾਊਸ ਇੰਡੀਆ,ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ, 2014. ISBN 978-8-184-00668-1 * ''ਬੋਟਸ ਆਨ ਦਾ ਲੈਂਡ: ਛੋਟੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਿਹ '', ਰੈਂਡਮ ਹਾਊਸ ਇੰਡੀਆ,ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ, 2012. ISBN 978-8-184-00074-0 ===ਕਵਿਤਾ === * ''[http://www.qub.ac.uk/schools/SeamusHeaneyCentreforPoetry/FileStore/Filetoupload,343517,en.pdf The Yellow Nib Modern English Poetry by Indians] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131203230552/http://www.qub.ac.uk/schools/SeamusHeaneyCentreforPoetry/FileStore/Filetoupload,343517,en.pdf |date=3 ਦਸੰਬਰ 2013 }}'' ([[Sudeep Sen]] ed.), [[Seamus Heaney Centre for Poetry]], [[Queen's University Belfast]], 2011 . * ''Kavi Kala: The Visual Poetry Project'' (Madness Manali ed.), Cinnamon Teal Print and Publishing, Goa, 2010. ISBN 978-93-80151-79-3 ===ਤਸਵੀਰਾਂ=== ਜੋਨਿਸ ਪਾਰੀਅਤ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਤ ਸਮੇਲਨ 2016 ਵਿਖੇ <gallery> Pariat booklaunch.jpg|ਜੋਨਿਸ ਪਾਰੀਅਤਪੁਸਤਕ ਰਲੀਜ਼ ਸਮਾਰੋਹ ਸਮੇਂ 2012 Janice Pariat an Indian poet and writer, Meghalaya origin India.jpg|ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਤ ਸਮੇਲਨ 2016 Janice Pariat an Indian poet and writer,India.jpg|ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਤ ਸਮੇਲਨ 2016 Janice Pariat an Indian poet and writer of English language.jpg|ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਤ ਸਮੇਲਨ 2016 </gallery> ==ਹਵਾਲੇ == <references /> {{DEFAULTSORT:Pariat, Janice}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲੇਖਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਵੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਲੇਖਕ]] p6pee7e24rd173i45t3y41yy4fpr1ue 0 89089 842211 826932 2026-07-10T17:27:40Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842211 wikitext text/x-wiki [[File:Gufw 10.04.4.png|thumb|ਇੱਕ ਫਾਇਰਵਾਲ ਸਾਫਟਵੇਅਰ]] [[ਕੰਪਿਊਟਿੰਗ]] ਵਿੱਚ, '''ਫਾਇਰਵਾਲ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]:Firewall) ਇੱਕ ਨੈੱਟਵਰਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਸਿਸਟਮ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਆਉਣ ਅਤੇ ਬਾਹਰ ਜਾਣ ਨੈੱਟਵਰਕ ਟਰੈਫਿਕ ਉੱਤੇ ਨਿਗਰਾਨੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਕੰਟਰੋਲ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite book | first1=Noureddine | last1=Boudriga | title=Security of mobile communications | url=https://archive.org/details/securityofmobile0000boud | publisher=CRC Press | date=2010 | location=Boca Raton | pages=[https://archive.org/details/securityofmobile0000boud/page/32 32]–33 | isbn=0849379423}}</ref> ਇੱਕ ਫਾਇਰਵਾਲ ਖਾਸ ਤੌਰ ਇੱਕ ਭਰੋਸੇਯੋਗ, ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਅੰਦਰੂਨੀ ਨੈੱਟਵਰਕ ਅਤੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਬਾਹਰੀ ਨੈੱਟਵਰਕ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਰੁਕਾਵਟ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇੰਟਰਨੈੱਟ, ਜੋ ਕਿ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਜਾ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="Oppliger 1997 94">{{cite journal|last=Oppliger|first=Rolf|title=Internet Security: FIREWALLS and BEYOND|url=https://archive.org/details/sim_association-for-computing-machinery-communications_1997-05_40_5/page/94|journal=Communications of the ACM|date=May 1997|volume=40|issue=5|page=94|doi=10.1145/253769.253802}}</ref> ਫਾਇਰਵਾਲ ਅਕਸਰ ਇੱਕ ਨੈੱਟਵਰਕ ਫਾਇਰਵਾਲ ਜਾ ਹੋਸਟ-ਅਧਾਰਿਤ ਫਾਇਰਵਾਲ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਵੰਡੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਨੈੱਟਵਰਕ ਫਾਇਰਵਾਲ ਦੋ ਜਾ ਹੋਰ ਨੈੱਟਵਰਕ ਵਿੱਚ ਟ੍ਰੈਫਿਕ ਫਿਲਟਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹੋਸਟ-ਅਧਾਰਿਤ ਫਾਇਰਵਾਲ ਇੱਕ ਹੋਸਟ ਉੱਪਰ ਸਾਫਟਵੇਅਰ ਦੀ ਇੱਕ ਲੇਅਰ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਮਸ਼ੀਨ ਦੇ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਬਾਹਰ, ਨੈੱਟਵਰਕ ਟਰੈਫਿਕ ਨੂੰ ਕੰਟਰੋਲ ਕਰਦੀ ਹੈ।<ref>{{cite book | first1=John R. | last1=Vacca | title=Computer and information security handbook | publisher=Elsevier | date=2009 | location=Amsterdam | page=355 | isbn=9780080921945}}</ref><ref>{{cite web |url=https://personalfirewall.comodo.com/what-is-firewall.html |title=What is Firewall? |accessdate=2015-02-12 |archive-date=2015-02-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150212104623/https://personalfirewall.comodo.com/what-is-firewall.html |url-status=dead }}</ref> ਫਾਇਰਵਾਲ ਉਪਕਰਣ ਇੱਕ ਅੰਦਰਲੇ ਨੈੱਟਵਰਕ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਸਹੂਲਤਾਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਡੀਐਚਸੀਪੀ<ref>{{Cite web|title = Firewall as a DHCP Server and Client|url = https://paloaltonetworks.com/documentation/70/pan-os/pan-os/networking/firewall-as-a-dhcp-server-and-client.html|website = Palo Alto Networks|access-date = 2016-02-08}}</ref><ref>{{Cite web|title = DHCP|url = http://www.shorewall.net/dhcp.htm|website = www.shorewall.net|access-date = 2016-02-08|archive-date = 2016-01-20|archive-url = https://web.archive.org/web/20160120113117/http://shorewall.net/dhcp.htm|url-status = dead}}</ref><ref>{{Cite web|title = What is a VPN Firewall? - Definition from Techopedia|url = https://www.techopedia.com/definition/30753/vpn-firewall|website = Techopedia.com|access-date = 2016-02-08}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਦਸੰਬਰ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web|title = VPNs and Firewalls|url = https://technet.microsoft.com/en-us/library/cc958037.aspx|website = technet.microsoft.com|access-date = 2016-02-08}}</ref><ref>{{Cite web|url = https://technet.microsoft.com/en-us/library/cc753364%28v=ws.10%29.aspx|title = VPN and Firewalls (Windows Server)|date = |access-date = |website = Resources and Tools for IT Professionals {{!}} TechNet|publisher = |last = |first = }}</ref><ref>{{Cite web|url = http://www.techrepublic.com/article/configuring-vpn-connections-with-firewalls/|title = Configuring VPN connections with firewalls|date = |access-date = |website = |publisher = |last = |first = }}</ref> ਜਾ ਵੀਪੀਐਨ<ref>{{cite book | first1=Steven | last1=Andrés | title=Security Sage's Guide to Hardening the Network Infrastructure | publisher=Syngress | date=2004 | last2=Kenyon | first2=Brian | first3=Jody Marc | last3=Cohen | first4=Nate | last4=Johnson | first5=Justin | last5=Dolly | editor-first=Erik Pack | editor-last=Birkholz | location=Rockland, MA | pages=94–95 | isbn=9780080480831}}</ref><ref>{{Cite web |url = https://www.paloaltonetworks.com/documentation/glossary/what-is-a-firewall |title = Firewall |first = Sharanya |last = Naveen |accessdate = 7 June 2016 |archive-date = 21 ਮਈ 2016 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160521201820/https://www.paloaltonetworks.com/documentation/glossary/what-is-a-firewall |dead-url = yes }}</ref> ਸਰਵਰ ਬਣ ਕੇ ਨੈੱਟਵਰਕ ਦੀ ਸੁੱਰਖਿਆ ਕਰਨੀ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨੈੱਟਵਰਕ ਸਰੁੱਖਿਆ]] kdnh1ejqls2xjcf4rjptfpp5ff882pj 0 89362 842387 780460 2026-07-10T20:38:44Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842387 wikitext text/x-wiki [[File:MakerBot ThingOMatic Bre Pettis.jpg|thumb|ਇੱਕ 3ਡੀ ਪ੍ਰਿੰਟਰ]] '''3-ਡੀ ਪ੍ਰਿੰਟਿੰਗ''' ਜਾਂ '''ਤ੍ਰੀਵਮ ਛਪਾਈ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]]:3D Printing, Additive Manufacturing) ਤਿੰਨ ਆਯਾਮੀ ਵਸਤੂਆਂ <ref name="engineer">{{cite web |last=Excell |first=Jon |url=http://www.theengineer.co.uk/in-depth/the-big-story/the-rise-of-additive-manufacturing/1002560.article |title=The rise of additive manufacturing |work=The Engineer |accessdate=2013-10-30 |archive-date=2015-09-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150919050504/http://www.theengineer.co.uk/in-depth/the-big-story/the-rise-of-additive-manufacturing/1002560.article |dead-url=yes }}</ref> ਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੀਆ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਵਿਧੀਆ ਵਿੱਚੋ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਧੀ ਵਿੱਚ ਕੰਪਿਊਟਰ ਦੇ ਨਿਯਤੰਰਣ ਵਿੱਚ ਵਸਤੂ ਤੇ ਕਿਸੇ ਪਦਾਰਥ ਦੀ ਪਰਤ ਦਰ ਪਰਤ ਪਾਉਂਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਸਤੂ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref name="Auto3D-1">{{cite web |url=http://www.createitreal.com/index.php/en/3d-printer/48 |title=3D Printer Technology&nbsp;– Animation of layering |publisher=Create It Real |accessdate=2012-01-31}}</ref> ਤਿਆਰ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਵਸਤੂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਆਕਾਰ ਅਤੇ ਜੁਮੈਟਰੀ ਦੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਵਸਤੂ ਬਣਾਉਣ ਤੋ ਪਹਿਲਾ ਇਸ ਵਸਤੂ ਦਾ ਇੱਕ ਤ੍ਰੀਵਮ ਛਪਾਈ ਜਾ ਥਰੀ ਡੀ ਪ੍ਰਿੰਟ ਸਰੋਤ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੰਪਿਊਟਰ ਦੇ ਨਿਯਤੰਰਣ ਨਾਲ ਵਸਤੂ ਦੀਆ ਪਰਤਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀਆ ਜਾਂਦਿਆ ਹਨ। ਭਵਿਖ ਵਾਦੀ ਜੇਰਮੀ ਨੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਕਿ ਉਨੀਵੀ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਤੋ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ ਅਸੇਮਬਲੀ ਲਾਇਨ ਉਤਪਾਦਨ ਦੇ ਦਬਦਬੇ ਤੋ ਬਾਦ, ਤ੍ਰੀਵਮ ਛਪਾਈ ਇੱਕ ਤੀਜੀ ਉਦਯੋਗਿਕ ਇਨਕਲਾਬ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੈ।<ref>{{cite news|url=http://www.economist.com/node/21552901 |title=A third industrial revolution |work=The Economist |date=2012-04-21 |accessdate=2016-01-04}}</ref> ਥਰੀ ਡੀ ਪ੍ਰਿਟਿੰਗ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਉਸ ਪ੍ਕਿਰਿਆ ਵਾਸਤੇ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਜੀਦ (ਬਾਈਡਰ) ਪਦਾਰਥ ਇੱਕ ਇੰਕ ਜੇਟ ਪ੍ਰਿੰਟਰ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਪਰਤ ਦਰ ਪਰਤ ਇੱਕ ਪਾਉਡਰ ਬੇਡ ਤੇ ਪਾਈਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋ ਬਹੁਤ ਸਾਰਿਆ ਉਤਪਾਦਨ ਤਕਨੀਕਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਈ ਹੈ। [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ]] ਅਤੇ ਗਲੋਬਲ ਟੇਕਨਿਕਲ ਸਟੇਨਡਰਡ ਵਿਆਪਕ ਪੱਧਰ ਤੇ ਇਸ ਵਾਸਤੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਸ਼ਬਦ additive manufacturing ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਦੇ ਹਨ। ==ਇਤਿਹਾਸ== ਸਭ ਤੋ ਪਹਿਲਾ ਏਡੀਟਿਵ ਉਤਪਾਦਨ ਉਪਕਰਣ ਅਤੇ ਸਮੱਗਰੀ 1980 ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref name="3D opp">{{cite news |url=http://www.ft.com/cms/s/0/6dc11070-d763-11e1-a378-00144feabdc0.html#axzz24gFn5Cal |title=Exploring the 3D printing opportunity |work=The Financial Times |author=Jane Bird |date=2012-08-08 |accessdate=2012-08-30}}</ref> 1981 ਵਿੱਚ, ਨੇਗਾਯਾ ਨਗਰ ਉਦਯੋਗਿਕ ਰਿਸਰਚ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਨੇ ਦੋ ਏਡੀਟਿਵ ਉਤਪਾਦਨ ਦੇ ਤਿੰਨ-ਆਯਾਮੀ ਪਲਾਸਟਿਕ ਮਾਡਲ ਦੇ ਦੋ ਤਰੀਕੇ ਫੋਟੋ-ਪਾਲੀਮਰ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਇਜਾਦ ਕੀਤੇ ਸੀ। ਇਸ ਖੋਜ ਅਨੁਸਾਰ ਪਰਾਬੈਂਗਨੀ ਕਿਰਣਾਂ ਦੇ ਐਕਸਪੋਜਰ ਦੇ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮਾਸਕ ਪੈਟਰਨ ਜਾ ਸਕੈਨਿੰਗ ਫਾਈਬਰ ਟਰਾਂਸਮੀਟਰ ਦੁਆਰਾ ਕੰਟਰੋਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>Hideo Kodama, "A Scheme for Three-Dimensional Display by Automatic Fabrication of Three-Dimensional Model," IEICE TRANSACTIONS on Electronics (Japanese Edition), vol.J64-C, No.4, pp.237–241, April 1981</ref><ref>Hideo Kodama, "Automatic method for fabricating a three-dimensional plastic model with photo-hardening polymer," ''Review of Scientific Instruments'', Vol. 52, No. 11, pp. 1770–1773, November 1981</ref> ਪਰ 16 ਜੁਲਾਈ 1984 ਨੂੰ,ਅਲੈਨ ਲੀ ਮੇਹੌਤੇ, ਓਲਿਵਿਏਰ ਡੇ ਵਿੱਟੇ ਅਤੇ ਜੀਨ ਕਲੌਡੇ ਐਂਡਰੇ ਨੇ ਸਟੀਰੀਉ ਗਰਾਫਿਗ ਪ੍ਰੀਕਿਆ ਪੇਟੇਂਟ ਕਰਵਾਈ।<ref>{{cite news|first=Andre|last=Jean-Claude|title=Disdpositif pour realiser un modele de piece industrielle|newspaper=National De La Propriete Industrielle|url=http://bases-brevets.inpi.fr/fr/document/FR2567668/publications.html|access-date=2017-05-13|archive-date=2016-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20160205234929/http://bases-brevets.inpi.fr/fr/document/FR2567668/publications.html|url-status=dead}}</ref> ਇਸ ਤੋ ਤਿੰਨ ਹਫਤੇ ਪਹਿਲਾ ਹੀ ਚਕ ਹਲ ਨੇ ਸਟੀਰੀਉ ਗਰਾਫਿਗ ਦੇ ਵਾਸਤੇ ਆਪਣੇ ਪੇਟੇਂਟ ਦਾਖਿਲ ਕੀਤੇ ਸੀ। ਫ੍ਰੇਚ ਖੋਜਕਾਰਾ ਦੇ ਆਵੇਦਨ ਨੂੰ ਫ਼੍ਰਾਂਸੀਸੀ ਜਨਰਲ ਈਲੈਕਟਰਿਕ ਕੰਪਨੀ (ਹੁਣ ਏਲਕਾਟਲ–ਏਲਥੋਮ) ਅਤੇ CILSCILAS ( The laser Consortium) ਨੇ ਇਸ ਦਾਵੇ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ।<ref>{{cite web|url=http://3dprint.com/65466/reflections-alain-le-mehaute/ |date=2015-05-15 |title=Alain Le Méhauté, The Man Who Submitted Patent For SLA 3D Printing Before Chuck Hull|publisher=3dprint.com|last=Mendoza|first=Hannah Rose}}</ref> ਵਪਾਰਿਕ ਨਜ਼ਰਿਏ ਵਿੱਚ ਕਮੀ ਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਣ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ।<ref>{{Cite news|first=Alexandre|last=Moussion|title=Interview d’Alain Le Méhauté, l’un des pères de l’impression 3D|newspaper=Primante 3D|date=2014|url=http://www.primante3d.com/inventeur}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜਨਵਰੀ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਫਿਰ 1984 ਵਿੱਚ 3D ਸਿਸਟਮ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ ਦੇ ਚੱਕ ਹਲ <ref name="AutoSQ-1">{{cite news |url=http://www.pcmag.com/slideshow_viewer/0,3253,l=293816&a=289174&po=1,00.asp |title=3D Printing: What You Need to Know |publisher=PCMag.com |accessdate=2013-10-30 |archive-date=2017-03-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170308022452/http://www.pcmag.com/slideshow_viewer/0%2C3253%2Cl%3D293816%26a%3D289174%26po%3D1%2C00.asp |dead-url=yes }}</ref> ਨੇ ਸਟੀਰੀਉ ਗਰਾਫਿਗ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣੀ ਜਾਨ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰੀਕਿਆ ਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਟੋ ਟਾਈਪ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਵਿੱਚ ਪਰਾਬੇਗਗਣੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਲੇਜਰ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਫੋਟੋ ਪੋਲੀਮਰ ਨੂੰ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚੱਕ ਹਲ ਨੇ ਇਸ ਪ੍ਰਿਕਿਇਆ ਨੂੰ “ ਵਸਤੂ ਦੇ ਅਲੱਗ ਅਨੁਭਾਗ ਬਣਾ ਕੇ ਤਰੀ ਅਨੁਯਾਮੀ ਵਸਤੂਆ ਦੇ ਗਠਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ “ ਦੇ ਤੋਰ ਤੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ।<ref name="AutoSQ-4">{{US patent|4575330|Apparatus for Production of Three-Dimensional Objects by Stereolithography (1984-08-08)}}</ref><ref name="AutoSQ-5">{{cite journal | last1 = Freedman | first1 = David H | year = 2012 | title = Layer By Layer | url =https://archive.org/details/sim_technology-review_january-february-2012_115_1/page/n53| journal = Technology Review | volume = 115 | issue = 1| pages = 50–53 }}</ref> ਪਰ ਇਸ ਦੀ ਖੋਜ ਪਹਿਲਾ ਹੀ ਕੋਡਾਮਾ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਹੱਲ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ STL (STereoLithography) ਫਾਇਲ ਫੋਰਮੇਟ ਦਾ ਸੀ ਜੋ ਵਿਆਪਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰੀਵਮ ਛਪਾਈ ਦੇ ਸੋਫਟਵੇਅਰ ਅਤੇ ਡੀਜੀਟਲੀ ਪਰਤਾ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤ੍ਰੀਵਮ ਛਪਾਈ ਦਾ ਅਰਥ ਮੁਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰੀਕਿਰਿਆ ਦੇ ਮਾਣਕ ਅਤੇ ਕਸਟਮ ਇੰਕ ਜੇਟ ਵਾਸਤੇ ਕੀਤਾ ਹੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਕਨੀਕ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਅੱਜ ਤੱਕ ਹਰ ਇੱਕ ਪ੍ਰਿੰਟਰ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{Commons category|3D printing}} {{ਅਧਾਰ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੁਆਂਟਮ ਸੂਚਨਾ ਵਿਗਿਆਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:3ਡੀ ਪ੍ਰਿੰਟਿੰਗ]] oizuuau8g0c8v9fjfm0xdu1t4wlks1h 0 90949 842439 776083 2026-07-10T21:32:24Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842439 wikitext text/x-wiki [[ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] ਅੰਦਰ '''ਪੋਆਇਨਕੇਅਰ ਪੁਨਰਹੋਂਦ ਥਿਊਰਮ''' ਬਿਆਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕੁੱਝ ਸਿਸਟਮ, ਇੱਕ ਕਾਫੀ ਲੰਬੇ ਪਰ ਸੀਮਤ ਸਮੇਂ ਬਾਦ, ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਅਵਸਥਾ ਦੇ ਬਹੁਤ ਨੇੜੇ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵੱਲ ਵਾਪਿਸ ਪਰਤ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। '''ਪੋਆਇਨਕੇਅਰ ਰੀਅੱਕ੍ਰੈਂਸ (ਪੁਨਰਹੋਂਦ) ਸਮਾਂ''' ਪੁਨਰਹੋਂਦ ਤੱਕ ਬੀਤੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ (ਇਹ ਸਮਾਂ ਬਹੁਤ ਵਿਸ਼ਾਲ ਤੌਰ ਤੇ ਇੰਨਬਿੰਨ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਅਵਸਥਾ ਅਤੇ ਜਰੂਰਤ ਜਿੰਨੀ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਦੇ ਦਰਜੇ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ)। ਨਤੀਜਾ ਕੁੱਝ ਪਾਬੰਧੀਆਂ ਅਧੀਨ ਆਇਸੋਲੇਟ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਮਕੈਨੀਕਲ ਸਿਸਟਮਾਂ ਤੇ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਸਾਰੇ ਕਣ ਜਰੂਰ ਹੀ ਕਿਸੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ (ਸੀਮਤ) ਵੌਲੀਊਮ (ਘਣਫ਼ਲ) ਪ੍ਰਤਿ ਹੱਦ ਵਿੱਚ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਥਿਊਰਮ ਨੂੰ ਸਾੰਝੇ ਤੌਰ ਤੇ [[ਐਰਗੌਡਿਕ ਥਿਊਰੀ]], [[ਡਾਇਨੈਮੀਕਲ ਸਿਸਟਮ]] ਅਤੇ [[ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਦੇ ਸੰਦ੍ਰਭ ਵਿੱਚ ਚਰਚਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਥਿਊਰਮ ਦਾ ਨਾਮ [[ਹੈਨਰੀ ਪੋਆਇਨਕੇਅਰ]] ਦੇ ਨਾਮ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸਨੇ 1890<ref>{{cite journal|author=Poincaré, H. |year=1890|title=Sur le problème des trois corps et les équations de la dynamique|journal= Acta Math. |volume=13|pages=1–270}} Œuvres VII 262–490 (theorem 1 section 8)</ref> ਵਿੱਚ ਇਸਦੀ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਸੀ ਅਤੇ 1919<ref>Carathéodory, C. (1919) "Über den Wiederkehrsatz von Poincaré". ''Berl. Sitzungsber''. 580–584; Ges. math. Schr. IV 296–301</ref> ਵਿੱਚ [[ਨਾਪ ਥਿਊਰੀ]] ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ [[ਕੰਸਟੈਂਟਿਨ ਕੈਰਾਥਿਓਡੋਰੀ]] ਦੁਆਰਾ ਸਾਬਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। [[ਪੋਆੀਨਕੇਅਰ ਰੀਅੱਕ੍ਰੈਂਸ ਥਿਊਰਮ]] ਕਿਸੇ ਆਓਸੋਲੇਟ ਕੀਤੇ ਗਏ ਭੌਤਿਕੀ ਸਿਸਟਮ ਦੇ ਇੱਕ ਸਿਧਾਂਤਿਕ ਸੂਖਮ ਵੇਰਵੇ ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਓਦੋਂ ਕਿਸੇ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਲ ਸਿਸਟਮ ਦੇ ਕਿਸੇ ਮਾਡਲ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵੀ ਵਿਚਾਰਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕ ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਕਿਸੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਕੰਧ ਨੂੰ ਹਟਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਕਾਫੀ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਬਾਦ, ਸਿਸਟਮ, ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਅਵਸਥਾ ਦੇ ਬਹੁਤ ਨੇੜੇ ਦੀ ਇੱਕ ਸੂਖਮ ਤੌਰ ਤੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਅਵਸਥਾ ਤੱਕ ਵਾਪਿਸ ਮੁੜ ਆਵੇਗਾ। ਪੋਆਇਨਕੇਅਰ ਪੁਨਰਹੋਂਦ ਟਾਈਮ ਵਾਪਿਸੀ ਤੱਕ ਦੇ ਬੀਤੇ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਬਹੁਤ ਲੰਬਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਵੀ ਜਿਆਦਾ ਲੰਬਾ ਹੋਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕ ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਹਟਾਈ ਗਈ ਕੰਧ ਦੇ ਰੇਖਾਗਣਿਤ ਉੱਤੇ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਨਾਲ ਨਿਤਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪੁਨਰਹੋਂਦ ਥਿਊਰਮ ਨੂੰ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਦੇ ਦੂਜੇ ਨਿਯਮ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ ਤੇ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ ਤੇ, ਫੇਰ ਵੀ, ਇਹ ਸਧਾਰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਦੋ ਸਿਸਟਮਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਕਿਸੇ ਕੰਧ ਦੇ ਹਟਾਉਣ ਕਾਰਨ ਰਚੇ ਕਿਸੇ ਆਇਸੋਲੇਟ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਿਸਟਮ ਅੰਦਰ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕ ਸੰਤੁਲਨ ਦਾ ਇੱਕ ਸੂਖਮ ਆਦਰਸ਼ (ਮਾਡਲ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਲ ਸਿਸਟਮ ਵਾਸਤੇ, ਪੁਨਰਹੋਂਦ ਦਾ ਸਮਾਂ ਇੰਨਾ ਜਿਆਦਾ (ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੇ ਜੀਵਨਕਾਲ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਲੰਬਾ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ, ਸਾਰੇ ਅਮਲੀ ਮਕਸਦਾਂ ਲਈ, ਪੁਨਰਹੋਂਦ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ ਹੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਇਹ ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪੋਆਇਨਕੇਅਰ ਪੁਨਰਹੋਂਦ ਲਈ ਉਡੀਕ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਫੇਰ ਕੰਧ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਵਾਪਿਸ ਪਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕ ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਰਾਹੀਂ ਹਟਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਫੇਰ ਇਹ ਸਾਫ ਸਾਬਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਾ-ਪਲਟਣਯੋਗਤਾ ਦਿ ਦਿੱਖ ਪੋਆਇਨਕੇਅਰ ਪੁਨਰਹੋਂਦ ਦੇ ਗੈਰ-ਅਨੁਮਾਨਯੋਗ ਕਥਨ ਕਾਰਣ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ ਇਹ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਅਵਸਥਾ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕ ਸੰਤੁਲਨ ਦੀ ਇੱਕ ਅਵਸਥਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਅਸਥੂਲ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਚਾਹੇ ਕੋਈ ਇਸਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਫੇਰ ਵੀ ਕਿਸੇ ਕੋਲ ਕੰਧ ਨੂੰ ਮੁੜ-ਰੱਖਣ ਦੇ ਸਹੀ ਪਲ ਨੂੰ ਚੁੱਕਣ ਦੀ ਵਿਵਹਾਰਿਕ (ਪ੍ਰੈਕਟੀਕਲ) ਸੰਭਾਵਨਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਪੋਆਇਨਕੇਅਰ ਪੁਨਰਹੋਂਦ ਥਿਊਰਮ ਲੋਸ਼ਮਿਡਟ ਪਹੇਲੀ ਪ੍ਰਤਿ ਇੱਕ ਹੱਲ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਆਇਸੋਲੇਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸਿਸਟਮ, ਔਸਤਨ ਪੋਆਇਨਕੇਅਰ ਸਮੇਂ ਦੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀ ਵਧ ਰਹੀ ਮਾਤਰਾ ਉੱਤੇ ਦੇਖਿਆ ਪਰਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਸਿਸਟਮ ਦਾ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕ ਵਰਤਾਓ ਸਮਾਂ ਪਲਟਣ ਅਧੀਨ ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ (ਸਥਿਰ) ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। [[File:James-clerk-maxwell3.jpg|thumb|upright|ਜੇਮਸ ਕਲ੍ਰਕ ਮੈਕਸਵੈੱਲ]] == ਸ਼ੁੱਧ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ == ਕਿਸੇ [[ਸਧਾਰਨ ਡਿੱਫ੍ਰੈਂਸ਼ੀਅਲ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] ਦੁਆਰਾ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਵੀ [[ਡਾਇਨੈਮੀਕਲ ਸਿਸਟਮ]] (ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਪ੍ਰਣਾਲੀ) ਆਪਣੇ ਆਪ ਉੱਤੇ [[ਫੇਜ਼ ਸਪੇਸ]] ਮੈਪ ਕਰਕੇ ਇੱਕ [[ਪ੍ਰਵਾਹ (ਗਣਿਤ)|ਪ੍ਰਵਾਹ ਨਕਸ਼ਾ]] ''f''^&nbsp;''t'' ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਿਸਟਮ ਨੂੰ [[ਵੌਲੀਊਮ ਸੁਰੱਖਿਅਕ]] ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੇਕਰ ਪ੍ਰਵਾਹ ਅਧੀਨ ਫੇਝ ਸਪੇਸ ਅੰਦਰ ਕਿਸੇ ਸੈੱਟ ਦਾ ਵੌਲਿਊਮ ਸਥਿਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੋਵੇ। ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਸਾਰੇ [[ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ ਸਿਸਟਮ]] ਵੌਲੀਊਮ ਸੁਰੱਖਿਅਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਸਦਾ ਕਾਰਣ [[ਲਿਓਵਿੱਲੇ ਥਿਊਰੀ (ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ)|ਲਿਓਵਿੱਲੇ ਥਿਊਰਮ]] ਹੈ। ਥਿਊਰਮ ਫੇਰ; ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵੌਲੀਊਮ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖੇ ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਸੀਮਤ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਔਰਬਿਟ ਹੀ ਰੱਖਦਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਹਰੇਕ ਖੁੱਲੇ ਸੈੱਟ ਲਈ ਅਜਿਹੇ ਔਰਬਿਟ ਮੌਜੂਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਸੈੱਟ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਅਨੰਤ ਤੌਰ ਤੇ ਕੱਟਦੇ ਹਨ।<ref name="Barreira 2005">{{Cite book | last1=Barreira | first1=Luis | editor1-last=Zambrini | editor1-first=Jean-Claude | title=XIVth International Congress on Mathematical Physics | publisher=[[World Scientific]] | isbn=978-981-256-201-2 | doi=10.1142/9789812704016_0039 | year=2006 | chapter=Poincaré recurrence: old and new | pages=415–422 }}</ref> == ਸਬੂਤ ਦੀ ਚਰਚਾ == ਗੁਣਵੱਤਾ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਸਬੂਤ, ਦੋ ਅਧਾਰਾਂ ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੈ:<ref name="gibbs">Chapter X of {{cite book |last=Gibbs |first=Josiah Willard |authorlink=Josiah Willard Gibbs |title=[[Elementary Principles in Statistical Mechanics]] |year=1902 |publisher=[[Charles Scribner's Sons]] |location=New York}}</ref> # ਇੱਕ ਸੀਮਤ ਉੱਪਰਲਾ ਬਾਊਂਡ ਕੁੱਲ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਤੌਰ ਤੇ ਸਕ੍ਰਿਆਯੋਗ ਫੇਜ਼ ਸਪੇਸ ਵੌਲੀਊਮ ਉੱਤੇ ਸੈੱਟ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਮਕੈਨੀਕਲ ਸਿਸਟਮ ਵਾਸਤੇ, ਇਹ ਸੀਮਾ ਇਸ ਮੰਗ ਨਾਲ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਿਸਟਮ, ਸਪੇਸ ਦੇ ਕਿਸੇ ਬੰਨੇ ਹੋਏ ਖੇਤਰ ਅੰਦਰ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ (ਤਾਂ ਜੋ ਇਹ ਅਜਿਹੇ [[ਐਸਕੇਪ ਵਿਲੌਸਟੀ|ਕਣਾਂ ਦਾ ਨਿਕਾਸ ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ ਜੋ ਕਦੇ ਵਾਪਿਸ ਨਹੀਂ ਪਰਤਦੇ]])- ਐਨਰਜੀ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤਾ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਇਹ ਸਿਸਟਮ ਨੂੰ ਫੇਜ਼ ਸਪੇਸ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਸੀਮਤ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। # ਗਤੀਸ਼ੀਲਤਾ ਅਧੀਨ ਕਿਸੇ ਸੀਮਤ ਐਲੀਮੈਂਟ ਦਾ ਫੇਜ਼ ਵੌਲੀਊਮ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। (ਕਿਸੇ ਮਕੈਨੀਕਲ ਸਿਸਟਮ ਵਾਸਤੇ, ਇਸਨੂੰ [[ਲਿਓਵਿੱਲੇ ਦੀ ਥਿਊਰੀ (ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ)|ਲਿਓਵਿੱਲੇ ਦੀ ਥਿਊਰਮ]] ਦੁਆਰਾ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।) [[ਫੇਜ਼ ਸਪੇਸ]] ਦੇ ਕਿਸੇ ਸੀਮਤ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਵੌਲੀਊਮ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰੋ ਅਤੇ ਸਿਸਟਮ ਦੇ ਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਅਧੀਨ ਇਸਦੇ ਰਸਤੇ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰੋ। ਉਤਪਤੀ ਦੇ ਨਾਲ ਵੌਲੀਊਮ ਫੇਜ਼ ਸਪੇਸ ਦੇ ਬਿੰਦੂ ਸੁੰਭਰਦਾ (ਸਵੀਪ ਕਰਦਾ)ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਸੁੰਭਰਨ (ਸਵੀਪਿੰਗ) ਦਾ ਸਾਹਮਣੇ ਵਾਲਾ ਹਿੱਸਾ ਇੱਕ ਸਥਿਰ ਅਕਾਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਵਕਤ ਪਾ ਕੇ ਫਰੋਲਿਆ ਗਿਆ ਫੇਜ਼ ਵੌਲੀਊਮ (ਜਿਸਨੂੰ ਫੇਜ਼ ਟਿਊਬ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ) ਰੇਖਿਕ (ਲੀਨੀਅਰ) ਤੌਰ ਤੇ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਅਜਿਹਾ ਜਰੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਕ੍ਰਿਆਯੋਗ ਫੇਜ਼ ਵੌਲੀਊਮ ਸੀਮਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸਲਈ ਫੇਜ਼ ਵੌਲੀਊਮ ਟਿਊਬ ਜਰੂਰ ਹੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕੱਟਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕੱਟਣ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ, ਫੇਰ ਵੀ, ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਇਸਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਵੌਲੀਊਮ ਰਾਹੀਂ ਜਰੂਰ ਗੁਜ਼ਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਰਨ, ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਵੌਲੀਊਮ ਦਾ ਇੱਕ ਸੀਮਤ ਹਿੱਸਾ ਜਰੂਰ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਪੁਨਰ ਹੋਂਦ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ, ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਫੇਜ਼ ਵੌਲੀਊਮ ਦੇ ਨਾ-ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਅਕਾਰ ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰੋ- ਜੋ ਹੱਸਾ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਵੌਲੀਊਮ ਵੱਲ ਕਦੇ ਵਾਪਿਸ ਨਹੀਂ ਪਰਤਦਾ। ਪਿਛਲੇ ਪੈਰਾਗ੍ਰਾਫ ਵਿੱਚ ਚਰਚਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸਿਧਾਂਤ ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ, ਅਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਜੇਕਰ ਵਾਪਸ ਨਾ ਪਰਤਣ ਵਾਲਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀਮਤ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਫੇਰ ਇਸਦਾ ਇੱਕ ਸੀਮਤ ਹਿੱਸਾ ਜਰੂਰ ਹੀ ਵਾਪਿਸ ਪਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਇੱਕ ਵਿਰੁੱਧ ਗੱਲ ਹੋਵੇਗੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਵਾਪਿਸ ਨਾ ਪਰਤਣ ਵਾਲੇ ਹਿੱਸੇ ਦਾ ਦਾ ਜਿਹੜਾ ਹਿੱਸਾ ਵੀ ਵਾਪਿਸ ਪਰਤਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੂਲ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਵੌਲੀਊਮ ਵੱਲ ਵੀ ਵਾਪਿਸ ਪਰਤਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਵੌਲੀਊਮ ਦਾ ਨਾ-ਵਾਪਸੀ ਹਿੱਸਾ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਅਤੇ ਜਰੂਰ ਹੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਵੌਲੀਊਮ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਅਨੰਤ ਤੌਰ ਤੇ ਛੋਟਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। [[ਇਤਿ ਸਿੱਧਮ]]. ਥਿਊਰਮ ਪੁਨਰਹੋਂਦ ਦੇ ਕੁੱਝ ਪਹਿਲੂਆਂ ਉੱਤੇ ਟਿੱਪਣੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ ਜਿਹਨਾਂ ਦਾ ਯਕੀਨ ਇਹ ਸਬੂਤ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ: * ਕੁੱਝ ਖਾਸ ਫੇਜ਼ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜੋ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਫੇਜ਼ ਵੌਲੀਊਮ ਵੱਲ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਪਰਤਦੇ, ਜਾਂ ਓਹ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਵੌਲੀਊਮ ਵੱਲ ਕਦੇ ਦੁਬਾਰਾ ਪਰਤਣ ਦੀ ਜਗਹ ਇੱਕ ਸੀਮਤ ਸੰਖਿਆ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪਰਤਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਅਤਿ ਵਿਰਲੇ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਿਸੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਵੌਲੀਊਮ ਦੇ ਇੱਕ ਅਤਿਸੂਖਮ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਰਚਦੇ ਹਨ। *ਫੇਜ਼ ਵੌਲੀਊਮ ਦੇ ਸਾਰੇ ਹਿੱਸੇ ਇੱਕੋ ਵਕਤ ਉੱਤੇ ਵਾਪਿਸ ਆਉਣ, ਜਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਕੁੱਝ ਹਿੱਸੇ ਪਹਿਲੇ ਲਾਂਘੇ ਉੱਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਵੌਲੀਊਮ ਨੂੰ, ਸਿਰਫ ਆਪਣੀ ਵਾਪਸੀ ਕਿਸੇ ਬਾਦ ਦੇ ਵਕਤ ਉੱਤੇ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ, ਮਿੱਸ ਕਰਨਗੇ। * ਸਾਰੇ ਸੰਭਵ ਫੇਜ਼ ਵੌਲੀਊਮਾਂ ਦੇ ਖਪਤ ਹੋ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਫੇਜ਼ ਟਿਊਬ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਵੌਲੀਊਮ ਤੱਕ ਪੂਰੀ ਤਰਾਂ ਪਰਤਣ ਤੋਂ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਰੋਕਦਾ। ਇਸ ਦੀ ਇੱਕ ਮਮੂਲੀ ਉਦਾਹਰਨ [[ਹਾਰਮੋਨਿਕ ਔਸੀਲੇਟਰ]] ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਸਿਸਟਮ ਸਾਰੇ ਸਕ੍ਰਿਆਸ਼ੀਲ ਫੇਜ਼ ਵੌਲਊਮ ਮੱਲਦੇ ਹਨ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ [[ਐਰਗੌਡਿਕ ਪਰਿਕਲਪਨਾ|ਐਰਗੌਡਿਕ]] ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। *ਇਹ ਬੇਸ਼ੱਕ ਸਕ੍ਰਿਆਸ਼ੀਲ ਵੌਲੀਊਮ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।) * ਜੋ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਉਹ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਲੱਗਪਗ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਫੇਜ਼ ਵਾਸਤੇ, ਕੋਈ ਸਿਸਟਮ ਅੰਤ ਨੂੰ ਓਸ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਫੇਜ਼ ਦੇ ਮਨਮਰਜੀ ਤੱਕ ਨਜ਼ਦੀਕ ਪਰਤ ਜਾਵੇਗਾ। ਪੁਨਰਹੋਂਦ ਵਕਤ ਨਜ਼ਦੀਕੀਪਣ ਦੇ ਜਰੂਰਤ ਮੁਤਾਬਿਕ ਦਰਜੇ (ਫੇਜ਼ ਵੌਲੀਊਮ ਦੇ ਆਕਾਰ) ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪੁਨਰਹੋਂਦ ਦੀ ਜਿਆਦਾ ਵੱਡੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ,ਸਾਨੂੰ ਛੋਟਾ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਵੌਲੀਊਮ ਲੈਣ ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਪੁਨਰਹੋਂਦ ਵਕਤ ਲੰਬਾ ਹੋਵੇ। * ਕਿਸੇ ਵੌਲੀਊਮ ਅੰਦਰਲੇ ਕਿਸੇ ਦਿੱਤੇ ਹੋਏ ਫੇਜ਼ ਵਾਸਤੇ, ਪੁਨਰਹੋਂਦ ਜਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਪੀਰੀਔਡਿਕ ਪੁਨਰਹੋਂਦ ਹੋਵੇ। ਦੂਜਾ ਪੁਨਰਹੋਂਦ ਵਕਤ ਜਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਪਹਿਲੇ ਪੁਨਰਹੋਂਦ ਵਕਤ ਤੋਂ ਦੁੱਗਣਾ ਹੀ ਹੋਵੇ। == ਥਿਊਰਮ ਦੀ ਰਸਮੀ ਸਟੇਟਮੈਂਟ == ਮੰਨ ਲਓ ਕਿ :<math>(X,\Sigma,\mu)</math> ਕੋਈ ਸੀਮਤ [[ਨਾਪਸਪੇਸ]] ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਮੰਨ ਲਓ :<math>f\colon X\to X</math> ਕੋਈ [[ਨਾਪ-ਸੁਰੱਖਿਅਕ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਨ]] ਹੋਵੇ। ਹੇਠਾਂ ਥਿਊਰਮ ਦੀਆਂ ਦੋ ਬਦਲਵੀਆਂ ਸਟੇਟਮੈਂਟਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। === ਥਿਊਰਮ 1 === ਕਿਸੇ ਵੀ <math>E\in \Sigma</math> ਵਾਸਤੇ, <math>E</math> ਦੇ ਉਹਨਾਂ ਬਿੰਦੂਆਂ <math>x</math> ਦੇ ਸਮੂਹ (ਸੈੱਟ) ਲਈ ਨਾਪ ਜ਼ੀਰੋ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਹਨਾਂ ਵਾਸਤੇ <math>N\in\mathbb{N}</math> ਇੰਝ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰੇ <math>n>N</math> ਵਾਸਤੇ <math>f^n(x)\notin E</math> ਹੋਵੇ। ਯਾਨਿ ਕਿ, <math>E</math> ਦਾ ਲੱਗਪਗ ਹਰੇਕ ਬਿੰਦੂ ਹੀ <math>E</math> ਤੱਕ ਵਾਪਿਸ ਪਰਤ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦਰਅਸਲ, ਲੱਗਪਗ ਹਰੇਕ ਬਿੰਦੂ ਹੀ ਅਨੰਤ ਤੌਰ ਤੇ ਅਕਸਰ ਪਰਤ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ, :<math>\mu\left(\{x\in E:\text{ there exists } N \text{ such that } f^n(x)\notin E \text{ for all } n>N\}\right)=0.</math> ਕਿਸੇ ਸਬੂਤ ਲਈ, ਦੇਖੋ {{planetmath reference|id=6035|title=ਪੋਆਇਨਕੇਅਰ ਦੀ ਪੁਨਰਹੋਂਦ ਥਿਊਰਮ 1 ਦਾ ਸਬੂਤ}} === ਥਿਊਰਮ 2 === ਅੱਗੇ ਇਸ ਥਿਊਰਮ ਦਾ ਇੱਕ ਟੌਪੌਲੌਜੀਕਲ ਰੂਪ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ: ਜੇਕਰ <math>X</math> ਕੋਈ [[ਦੂਜੀ-ਗਿਣਨਯੋਗ]] [[ਹੌਸਡੌਰਫ ਸਪੇਸ]] ਹੋਵੇ ਅਤੇ <math>\Sigma</math> [[ਬੋਰਲ ਸਿਗਮਾ-ਅਲਜਬਰਾ]] ਰੱਖਦਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਫੇਰ <math>f</math> ਦੇ ਪੁਨਰਹੋਂਦ ਬਿੰਦੂਆਂ ਦਾ ਸੈੱਟ ਪੂਰਾ ਨਾਪ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਯਾਨਿ ਕਿ, ਲੱਗਪਗ ਹਰੇਕ ਬਿੰਦੂ ਹੀ ਪੁਨਰ-ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਇੱਕ ਸਬੂਤ ਦੇ ਲਈ, ਦੇਖੋ {{planetmath reference|id=6036|title=ਪੋਆਇਨਕੇਅਰ ਪੁਨਰਹੋਂਦ ਥਿਊਰਮ 2 ਦਾ ਸਬੂਤ}} == ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨੀਕਲ ਵਰਜ਼ਨ == ਅਨਿਰੰਤਰ ਊਰਜਾ ਆਇਗਨ-ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਾਲੇ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨੀਕਲ ਸਿਸਟਮਾਂ ਵਾਸਤੇ, ਇੱਕ ਮਿਲਦੀ ਜੁਲਦੀ ਥਿਊਰਮ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹਰੇਕ <math>\varepsilon >0</math> ਅਤੇ <math>T_0>0</math> ਵਾਸਤੇ ਇੱਕ ਵਕਤ ''T'' ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ <math> T_0</math> ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ, <math>|| \psi(T) \rangle - |\psi(0)\rangle| < \varepsilon</math> ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ <math>| \psi(t)\rangle</math> ਵਕਤ t ਉੱਤੇ ਸਿਸਟਮ ਦਾ ਅਵਸਥਾ ਵੈਕਟਰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite journal |first=P. |last=Bocchieri |first2=A. |last2=Loinger |title=Quantum Recurrence Theorem |url=https://archive.org/details/sim_physical-review_1957-07-15_107_2/page/n5 |journal=[[Physical Review|Phys. Rev.]] |volume=107 |issue=2 |pages=337–338 |year=1957 |doi=10.1103/PhysRev.107.337 |bibcode = 1957PhRv..107..337B }}</ref><ref>{{cite journal |first=I. C. |last=Percival |title=Almost Periodicity and the Quantal H theorem |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-mathematics-and-physics_march-april-1961_2_2/page/235 |journal=[[Journal of Mathematical Physics|J Math. Phys.]] |volume=2 |issue= 2|pages=235–239 |year=1961 |doi=10.1063/1.1703705 |bibcode = 1961JMP.....2..235P }}</ref><ref>{{cite journal |first=L. S. |last=Schulman |title=Note on the quantum recurrence theorem |journal=Phys. Rev. |volume=A 18 |issue=5 |pages=2379–2380 |year=1978 |doi=10.1103/PhysRevA.18.2379 |bibcode = 1978PhRvA..18.2379S }}</ref> ਸਬੂਤ ਦੇ ਲਾਜ਼ਮੀ ਤੱਤ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਨ। ਵਕਤ ਦੇ ਵਿੱਚ ਸਿਸਟਮ ਇਸ ਮੁਤਾਬਿਕ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: :<math>|\psi(t)\rangle = \sum_{n=0}^\infty c_n \exp(-i E_n t)|\phi_n\rangle</math> ਜਿੱਥੇ <math>E_n</math> ਊੇਰਜਾ ਆਈਗਨਮੁੱਲ ਹਨ (ਅਸੀਂ ਆਮਤੌਰ ਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਇਕਾਈਆਂ ਵਰਤਦੇ ਹਾਂ, ਇਸਲਈ <math>\hbar = 1</math> ਹੁੰਦਾ ਹੈ), ਅਤੇ <math>|\phi_n \rangle</math> ਊਰਜਾ ਆਇਗਨ-ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਹਨ। ਵਕਤ ''T'' ਉੱਤੇ ਅਤੇ ਜ਼ੀਰੋ ਵਕਤ ਉੱਤੇ ਅਵਸਥਾ ਵੈਕਟਰ ਦੇ ਫਰਕ ਦੇ ਵਰਗ ਕੀਤੇ ਨੌਰਮ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਿਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ: :<math>|| \psi(T) \rangle - |\psi(0)\rangle||^2 = 2\sum_{n=0}^\infty |c_n|^2 [1-\cos(E_n T)]</math> ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ''n''&nbsp;=&nbsp;''N'' ਉੱਤੇ ''T'' ਤੋਂ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਨਾਲ ਜੋੜਚਿੰਨ ਨੂੰ ਕੱਟ ਸਕਦੇ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ <math>\sum_{n=N+1}^\infty |c_n|^2 [1-\cos(E_n T)] \leq 2\sum_{n=N+1}^\infty |c_n|^2</math> ਜਿਸਨੂੰ ਮਨਮਰਜੀ ਤੱਕ ਛੋਟਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਜੋੜਚਿੰਨ <math>\sum_{n=0}^\infty |c_n|^2</math>, ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਅਵਸਥਾ ਦਾ ਵਰਗ ਕੀਤਾ ਨੌਰਮ ਹੋਣ ਕਾਰਨ &nbsp;1 ਤੱਕ ਸੁੰਗੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿ ਸੀਮਤ ਜੋੜ :<math>\sum_{n=0}^N |c_n|^2 [1-\cos(E_n T)]</math> ਮਨਮਰਜੀ ਤੱਕ ਘਟਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਇਸਲਈ ਇਸ ਤੋਂ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੂਰਨ ਅੰਕ <math>k_n</math> ਇੰਝ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਨਮਰਜੀ ਦੇ <math>\delta>0</math> ਵਾਸਤੇ :<math>|E_n T -2\pi k_n|<\delta</math> ਇਸ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਕਿ T ਵਾਸਤੇ ਅਜਿਹੇ ਅੰਤਰਾਲ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਉੱਤੇ :<math>1-\cos(E_n T)<\frac{\delta^2}{2}.</math> ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਅੰਤਰਾਲਾਂ ਉੱਤੇ, ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਇਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: :<math>2\sum_{n=0}^N |c_n|^2 [1-\cos(E_n T)] < \delta^2 \sum_{n=0}^N |c_n|^2<\delta^2</math> ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਵਸਥਾ ਵੈਕਟਰ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਅਵਸਥਾ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਅਕਸਰ ਅਨੰਤ ਵਾਰ ਵਾਪਸ ਪਰਤਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * [[ਐਰਗੌਡਿਕ ਪਰਿਕਲਪਨਾ]] * [[ਪੁਨਰਹੋਂਦ ਪਲੌਟ]] * [[ਪੁਨਰਹੋਂਦ ਅੰਤਰਾਲ ਘਣਤਾ ਐਨਟ੍ਰੌਪੀ]] * [[ਵੈਂਡ੍ਰਿੰਗ ਸੇੱਟ]] * [[ਬੋਲਟਜ਼ਮਨ ਬ੍ਰੇਨ]] == ਹਵਾਲੇ == {{reflist}} == ਹੋਰ ਲਿਖਤਾਂ == * {{cite journal|last=Page|first=Don N.|title=Information Loss in Black Holes and/or Conscious Beings?|pages=arXiv:hep–th/9411193|date=November 25, 1994|arxiv=hep-th/9411193|bibcode = 1994hep.th...11193P }} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{cite web|last=Padilla|first=Tony|title=The Longest Time|url=http://www.numberphile.com/videos/longest_time.html|work=Numberphile|publisher=[[Brady Haran]]|access-date=2017-03-08|archive-date=2013-11-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20131127054243/http://numberphile.com/videos/longest_time.html|dead-url=yes}} {{PlanetMath attribution|id=6033|title=Poincaré recurrence theorem}} {{DEFAULTSORT:ਪੋਆਇਨਕੇਅਰ ਪੁਨਰਹੋਂਦ ਥਿਊਰਮ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਡਾਇਨੈਮੀਕਲ ਸਿਸਟਮਾਂ ਅੰਦਰ ਥਿਊਰਮ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਐਰਗੌਡਿਕ ਥਿਊਰੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ]] gwmmd2qo1o5eqiee235wnr68800ct27 0 91680 842291 841709 2026-07-10T18:59:22Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842291 wikitext text/x-wiki {{ਅਨੁਵਾਦ}} {{See also |ਬਲੈਕ ਬਾਡੀ|ਪਲੈਂਕ ਦਾ ਨਿਯਮ|ਥਰਮਲ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ}} [[File:Black body.svg|thumb|303px|ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਤਾਪਮਾਨ ਵਧਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਬਲੈਕ ਬਾਡੀ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ ਦੀ ਵਕਰ (ਕਰਵ) ਦਾ ਉੱਚਤਮ ਨਾਪ (ਪੀਕ) ਨਿਮਨ ਤਾਕਤਾਂ ਅਤੇ ਲੰਬਾਈਆਂ ਤਰੰਗ-ਲੰਬਾਈਆਂ ਵੱਲ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਲੈਕ ਬਾਡੀ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ ਗ੍ਰਾਫ ਰੇਲੀਘ ਅਤੇ ਜੀਨਸ ਦੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਮਾਡਲ ਨਾਲ ਵੀ ਤੁਲਨਾਯੋਗ ਹੈ।]] [[Image:PlanckianLocus.png|thumb|303px|ਬਲੈਕ ਬਾਡੀ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ ਦਾ ਰੰਗ ([[ਕ੍ਰੋਮੈਟੀਸਿਟੀ]]) ਬਲੇਕ ਬਾਡੀ ਦੇ ਤਾਪਮਾਨ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅਜਿਹੇ ਰੰਗਾਂ ਦਾ [[ਲੋਕੁਸ (ਗਣਿਤ)|ਲੋਕੁਸ]], ਜੋ ਇੱਥੇ [[CIE 1931 ਕਲਰ ਸਪੇਸ|CIE 1931 ''x,y'' ਸਪੇਸ]] ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, [[ਪਲੇਂਕੀਅਨ ਲੋਕੁਸ]] ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।]] '''ਬਲੈਕ ਬਾਡੀ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ''' ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਜਾਂ ਅੰਦਰ ਉਸਦੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਨਾਲ [[ਥਰਮੋਡਾਇਨੈਮਿਕ ਸੰਤੁਲਨ]] ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਕਿਸੇ [[ਬਲੈਕ ਬਾਡੀ]] (ਕੋਈ ਅਪਾਰਦਸ਼ਕ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਪਰਵਰਤਕ ਵਸਤੂ) ਦੁਆਰਾ ਨਿਕਾਸ ਕੀਤੀ ਗਈ ) [[ਥਰਮਲ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ|ਥਰਮਲ]] [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ]] ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਇੱਕ ਖਾਸ ਸਪੈਕਟ੍ਰਮ ਅਤੇ ਚਮਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸਿਰਫ ਵਸਤੂ ਦੇ ਤਾਪਮਾਨ ਉੱਤੇ ਹੀ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਹਿਸਾਨ ਕਿਤਾਬ ਅਤੇ ਥਿਊਰੀ ਨੂੰ ਇੱਕਸਾਰ ਅਤੇ ਸਥਿਰ ਹੋਣ ਦੇ ਲਿਹਾਜ ਨਾਲ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{harvnb|Loudon|2000}}, Chapter 1.</ref><ref>{{harvnb|Mandel|Wolf|1995}}, Chapter 13.</ref><ref>{{harvnb|Kondepudi|Prigogine|1998}}, Chapter 11.</ref><ref name=Landsberg>{{harvnb|Landsberg|1990}}, Chapter 13.</ref> == ਸਪੈਕਟ੍ਰਮ == == ਵਿਆਖਿਆ == == ਸਮੀਕਰਨਾਂ == === ਬਲੈਕ-ਬਾਡੀ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ ਦਾ ਪਲੈਂਕ ਦਾ ਨਿਯਮ === === ਵੇਇਨ ਦਾ ਡਿਸਪਲੇਸਮੈਂਟ ਨਿਯਮ === === ਸਟੀਫਨ-ਬੋਲਟਜ਼ਮਨ ਨਿਯਮ === == ਇਨਸਾਨੀ-ਸ਼ਰੀਰ ਇਮਿਸ਼ਨ == == ਇੱਕ ਗ੍ਰਹਿ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਤਾਰੇ ਦਰਮਿਆਨ ਤਾਪਮਾਨ ਸਬੰਧ == === ਧਰਤੀ ਦਾ ਬਣਾਵਟੀ ਤਾਪਮਾਨ === == ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਗਿਆਨ == == ਕਿਸੇ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਬਲੈਕ ਬਾਡੀ ਲਈ ਡੌਪਲਰ ਇੱਫੈਕਟ == == ਇਤਿਹਾਸ == === ਬਾਲਫਰ ਸਟੀਵ੍ਰਟ === === ਗੁਸਤਵ ਕ੍ਰਿਸਚੌੱਫ === == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == {{colbegin|3}} * [[ਬੋਲੋਮੀਟਰ]] * [[ਰੰਗ ਤਾਪਮਾਨ]] * [[ਇਨਫ੍ਰਾ-ਰੈੱਡ ਥਰਮੋਮੀਟਰ]] * [[ਫੋਟੌਨ ਪੋਲਰਾਇਜ਼ੇਸ਼ਨ]] * [[ਪਲੈਂਕ ਦਾ ਨਿਯਮ]] * [[ਪਾਇਰੋਮੀਟਰੀ]] * [[ਰੇਲੀਘ-ਜੀਨਜ਼ ਨਿਯਮ]] * [[ਥਰਮੋਗ੍ਰਾਫੀ]] * [[ਸਾਕੁਮਾ-ਹੈੱਟੋਰੀ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] {{colend}} == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|30em}} === ਗ੍ਰੰਥ ਸੂਚੀ === {{refbegin}} *{{cite book |last1=Chandrasekhar |first1=S. |author1-link=Subrahmanyan Chandrasekhar |year=1950 |title=Radiative Transfer |publisher=[[Oxford University Press]] |ref=harv }} *{{cite book |last1=Goody |first1=R. M. |last2=Yung |first2=Y. L. |author2-link=Yuk L. Yung |year=1989 |title=Atmospheric Radiation: Theoretical Basis |url=https://archive.org/details/atmosphericradia0000good_2nded |edition=2nd |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-510291-8 |ref=harv }} *{{Cite book |last1=Hermann |first1=A. |author1-link=Armin Hermann |others=Nash, C.W. (transl.) |year=1971 |title=The Genesis of Quantum Theory |url=https://archive.org/details/genesisofquantum00herm |publisher=[[MIT Press]] |isbn=0-262-08047-8 |ref=harv }} a translation of ''Frühgeschichte der Quantentheorie (1899–1913)'', Physik Verlag, Mosbach/Baden. *{{cite journal |last1=Kirchhoff |first1=G. |author1-link=Gustav Kirchhoff |last2=[27 October 1859] |year=1860a |title=Über die Fraunhofer'schen Linien |journal=[[Monatsberichte der Königlich Preussischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin]] |pages=662–665 |doi= |ref=harv }} *{{cite journal |last1=Kirchhoff |first1=G. |author1-link=Gustav Kirchhoff |last2=[11 December 1859] |date= 1860b |title=Über den Zusammenhang zwischen Emission und Absorption von Licht und Wärme |journal=[[Monatsberichte der Königlich Preussischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin]] |pages=783–787 |doi= |ref=harv }} *{{cite journal |last1=Kirchhoff |first1=G. |author1-link=Gustav Kirchhoff |year=1860c |title=Ueber das Verhältniss zwischen dem Emissionsvermögen und dem Absorptionsvermögen der Körper für Wärme and Licht |url=https://archive.org/details/sim_annalen-der-physik_1860_109_2/page/275 |journal=[[Annalen der Physik und Chemie]] |volume=109 |issue=2 |pages=275–301 |doi=10.1002/andp.18601850205 |ref=harv |bibcode = 1860AnP...185..275K }} Translated by Guthrie, F. as {{cite journal |last1=Kirchhoff |first1=G. |year=1860 |title=On the relation between the radiating and absorbing powers of different bodies for light and heat |journal=[[Philosophical Magazine]] |volume=Series 4, volume 20 |pages=1–21 }} *{{Citation | last = Kirchhoff | first = G. | author-link = Gustav Kirchhoff | title = Gessamelte Abhandlungen | place = Leipzig | publisher = Johann Ambrosius Barth | series = | volume = | origyear = 1862 | year = 1882 | edition = | chapter = Ueber das Verhältniss zwischen dem Emissionsvermögen und dem Absorptionsvermögen der Körper für Wärme und Licht | chapterurl = | page = | pages = 571–598 | ref = harv }} *{{cite book |last1=Kondepudi |first1=D. |author1-link=Dilip Kondepudi |last2=Prigogine |first2=I. |author2-link=Ilya Prigogine |year=1998 |title=Modern Thermodynamics. From Heat Engines to Dissipative Structures |publisher=[[John Wiley & Sons]] |isbn=0-471-97393-9 |ref=harv }} *{{cite book |last1=Kragh |first1=H. |author1-link=Helge Kragh |year=1999 |title=Quantum Generations: a History of Physics in the Twentieth Century |url=https://archive.org/details/quantumgeneratio0000krag |publisher=[[Princeton University Press]] |isbn=0-691-01206-7 |ref=harv }} *{{cite book |last1=Kuhn |first1=T. S. |author1-link=Thomas Kuhn |year=1978 |title=Black–Body Theory and the Quantum Discontinuity |url=https://archive.org/details/blackbodytheoryq0000kuhn |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=0-19-502383-8 |ref=harv }} *{{cite book |last1=Landsberg |first1=P. T. |year=1990 |title=Thermodynamics and statistical mechanics |url=https://books.google.com/books?id=0gnWL7tmxm0C&pg=PA208 |edition=Reprint |publisher=[[Courier Dover Publications]] |isbn=0-486-66493-7 |ref=harv }} *{{cite book |last1=Lavenda |first1=Bernard Howard |author1-link=Bernard H. Lavenda |year=1991 |title=Statistical Physics: A Probabilistic Approach |url=https://archive.org/details/statisticalphysi0000lave |publisher=[[John Wiley & Sons]] |isbn=978-0-471-54607-8 |pages=[https://archive.org/details/statisticalphysi0000lave/page/41 41]–42 |ref=harv }} *{{cite book |last1=Loudon |first1=R. |author1-link=Rodney Loudon |year=2000 |origyear=1973 |title=The Quantum Theory of Light |publisher=[[Cambridge University Press]] |edition=third |isbn=0-19-850177-3 |ref=harv }} *{{cite book |last1=Mandel |first1=L. |author1-link=Leonard Mandel |last2=Wolf |first2=E. |author2-link=Emil Wolf |year=1995 |title=Optical Coherence and Quantum Optics |url=https://archive.org/details/opticalcoherence0000mand |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=0-521-41711-2 |ref=harv }} *{{cite book |last1=Mehra |first1=J. |author1-link=Jagdish Mehra |last2=Rechenberg |first2=H. |author2-link=Hlemut Rechenberg |year=1982 |title=The Historical Development of Quantum Theory |volume=volume 1, part 1 |publisher=[[Springer-Verlag]] |isbn=0-387-90642-8 |ref=harv }} *{{cite book |last1=Mihalas |first1=D. |author1-link=Dimitri Mihalas |last2=Weibel-Mihalas |first2=B. |year=1984 |title=Foundations of Radiation Hydrodynamics |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=0-19-503437-6 |ref=harv }} *{{cite journal |last1=Milne |first1=E.A. |author1-link=Edward Arthur Milne |year=1930 |title=Thermodynamics of the Stars |journal=[[Handbuch der Astrophysik]] |volume=3, part 1 |pages=63–255 |doi= |ref=harv }} *{{cite book |last1=Partington |first1=J.R. |author1-link=J.R. Partington |year=1949 |title=An Advanced Treatise on Physical Chemistry. Volume 1. Fundamental Principles. The Properties of Gases |publisher=[[Longman|Longmans, Green and Co.]] |ref=harv }} *{{cite book |last1=Planck |first1=M. |author1-link=Max Planck |others=translated by Masius, M. |origyear= 1912 |year=1914 |title=The Theory of Heat Radiation |url=https://archive.org/details/theoryofheatradi0000plan |publisher=[[P. Blakiston's Sons & Co.]] |ref=harv }} *{{Cite book |last1=Rybicki |first1=G. B. |last2=Lightman |first2=A. P. |author2-link=Alan Lightman |year=1979 |title=Radiative Processes in Astrophysics |url=https://books.google.com/books?id=LtdEjNABMlsC&printsec=frontcover |publisher=[[John Wiley & Sons]] |isbn=0-471-82759-2 |ref=harv }} *{{cite book |last1=Schirrmacher |first1=A. |author1-link=Arne Schirrmacher |year=2001 |title=Experimenting theory: the proofs of Kirchhoff's radiation law before and after Planck |publisher=[[Münchner Zentrum für Wissenschafts und Technikgeschichte]] |ref=harv }} *{{cite journal |last1=Siegel |first1=D.M. |year=1976 |title=Balfour Stewart and Gustav Robert Kirchhoff: two independent approaches to "Kirchhoff's radiation law" |journal=[[Isis (journal)|Isis]] |volume=67 |issue=4 |pages=565–600 |doi=10.1086/351669 |ref=harv }} *{{cite journal |last1=Stewart |first1=B. |author1-link=Balfour Stewart |year=1858 |title=An account of some experiments on radiant heat |journal=[[Transactions of the Royal Society of Edinburgh]] |volume=22 |pages=1–20 |doi= |ref=harv }} *{{cite journal |last1=Wien |first1=W. |author1-link=Wilhelm Wien |year=1894 |title=Temperatur und Entropie der Strahlung |journal=[[Annalen der Physik]] |volume=288 |issue=5 |pages=132–165 |doi= 10.1002/andp.18942880511 |ref=harv |bibcode = 1894AnP...288..132W }} {{refend}} == ਹੋਰ ਲਿਖਤਾਂ == *{{cite book|author1=Kroemer, Herbert |author2=Kittel, Charles |title=Thermal Physics |url=https://archive.org/details/thermalphysics0000kitt |edition=2nd|publisher=W. H. Freeman Company|year=1980 |isbn=0-7167-1088-9}} *{{cite book|author1=Tipler, Paul |author2=Llewellyn, Ralph |title=Modern Physics |url=https://archive.org/details/modernphysics0000tipl |edition=4th|publisher=W. H. Freeman|year=2002|isbn=0-7167-4345-0}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == *[http://www.spectralcalc.com/blackbody/blackbody.html Calculating Black-body Radiation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100412201754/http://www.spectralcalc.com/blackbody/blackbody.html |date=2010-04-12 }} Interactive calculator with Doppler Effect. Includes most systems of units. *[http://academo.org/demos/colour-temperature-relationship/ Color-to-Temperature demonstration] at Academo.org * [https://www.neonics.co.th/%E0%B8%AB%E0%B8%A1%E0%B8%A7%E0%B8%94%E0%B8%AB%E0%B8%A1%E0%B8%B9%E0%B9%88%E0%B8%AA%E0%B8%B4%E0%B8%99%E0%B8%84%E0%B9%89%E0%B8%B2/%e0%b9%80%e0%b8%84%e0%b8%a3%e0%b8%b7%e0%b9%88%e0%b8%ad%e0%b8%87%e0%b8%a7%e0%b8%b1%e0%b8%94%e0%b8%ad%e0%b8%b8%e0%b8%93%e0%b8%ab%e0%b8%a0%e0%b8%b9%e0%b8%a1%e0%b8%b4%e0%b8%ad%e0%b8%b4%e0%b8%99%e0%b8%9f%e0%b8%a3%e0%b8%b2%e0%b9%80%e0%b8%a3%e0%b8%94 Infrared technology & sensor] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210504081950/https://www.neonics.co.th/%E0%B8%AB%E0%B8%A1%E0%B8%A7%E0%B8%94%E0%B8%AB%E0%B8%A1%E0%B8%B9%E0%B9%88%E0%B8%AA%E0%B8%B4%E0%B8%99%E0%B8%84%E0%B9%89%E0%B8%B2/%E0%B9%80%E0%B8%84%E0%B8%A3%E0%B8%B7%E0%B9%88%E0%B8%AD%E0%B8%87%E0%B8%A7%E0%B8%B1%E0%B8%94%E0%B8%AD%E0%B8%B8%E0%B8%93%E0%B8%AB%E0%B8%A0%E0%B8%B9%E0%B8%A1%E0%B8%B4%E0%B8%AD%E0%B8%B4%E0%B8%99%E0%B8%9F%E0%B8%A3%E0%B8%B2%E0%B9%80%E0%B8%A3%E0%B8%94 |date=2021-05-04 }} [https://www.neonics.co.th/ Neoncis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210419050359/https://www.neonics.co.th/ |date=2021-04-19 }} *[http://hyperphysics.phy-astr.gsu.edu/Hbase/thermo/coobod.html#c1 Cooling Mechanisms for Human Body] – From Hyperphysics *[https://web.archive.org/web/20120103021555/http://www.x20.org/library/thermal/blackbody.htm Descriptions of radiation emitted by many different objects] *[http://webphysics.davidson.edu/Applets/java11_Archive.html Black-Body Emission Applet] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100609050537/http://webphysics.davidson.edu/Applets/java11_Archive.html |date=2010-06-09 }} *[http://demonstrations.wolfram.com/BlackbodySpectrum/ "Blackbody Spectrum"] by Jeff Bryant, [[Wolfram Demonstrations Project]], 2007. {{DEFAULTSORT:ਬਲੈਕ ਬਾਡੀ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇਨਫ੍ਰਾ-ਰੈੱਡ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤਾਪ ਸੰਚਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਸਟ੍ਰੋਫਿਜ਼ਿਕਸ]] 0srzq9ibic7uz5l8au8iw5ujr8bsfex 0 93256 842386 593819 2026-07-10T20:37:53Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842386 wikitext text/x-wiki {{ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬਾ ਵਿਗਿਆਨੀ|name=ਐਨਾ ਅਸਲਨ|image=Ana Aslan 1970.jpg|caption=1970 ਵਿੱਚ&nbsp;ਐਨਾ ਅਸਲਨ|birth_date={{birth date|1897|1|1|df=yes}}|birth_place=<font color="#0645ad"><nowiki>[[ਬ੍ਰੋਇਲਾ]]</nowiki>, <nowiki>[[ਰੋਮਾਨੀਆ ਦੀ ਰਿਆਸਤ]]</nowiki></font>|death_date={{nowrap|{{death date and age|df=yes|1988|5|20|1897|1|1}}}}|death_place=<font color="#0645ad">ਬੂਕਰੇਸਟ, ਰੋਮਾਨੀਆ ਦੇ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਰੀਪਬਲਿਕ</font>|fields=[[ਗੈਰੋਂਟੋਲੋਜੀ]], [[ਗੇਰੀਐਟ੍ਰਿਕਸ]]|workplaces=ਨੈਸ਼ਨਲ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ ਗੈਰੋਂਟੋਲੋਜੀ&nbsp;ਐਂਡ ਗੇਰੀਐਟ੍ਰਿਕਸ&nbsp;(ਬਾਨੀ)|alma_mater=ਚਕਿਤਸਾ ਵਿਭਾਗ[[Carol Davila University of Medicine and Pharmacy|, ਬੁਕਰੇਸਟ]] (1915–1922)|known_for=ਗੈਰੋਵਾਈਟਲ}}'''ਐਨਾ ਅਸਲਨ''' (ਰੋਮਾਨੀਆ ਉਚਾਰਨ: [ਐਨਾ ਅਸਲਨ] 1 ਜਨਵਰੀ 1897 - 20 ਮਈ 1988) ਇੱਕ ਰੋਮਾਨੀਅਨ ਵਿਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਡਾਕਟਰ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰੋਸੇਨ ਦੇ ਦੁਰਵਰਤੋਂ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਬਾਰੇ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਜੋ ਗੈਰੋਵਾਈਟਲ ਐਚ 3 ਅਤੇ ਅਸਲਾਵਿਤਲ ਦੀਆਂ ਨਸ਼ੀਲੀਆਂ ਦਵਾਈਆਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ ਸਨ. ਉਹ ਰੋਮਾਨੀਆ ਵਿੱਚ ਗੈਰੋਂਟੋਲੋਜੀ, ਗੇਰੀਐਟ੍ਰਿਕਸ ਦੇ ਬਾਨੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ. 1952 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਗੇਰੀਐਟ੍ਰਿਕ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਬੂਕਰੇਸਟ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ. ਇਹ ਸੰਸਥਾ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਕਿਸਮ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ<ref name="first institute" /> ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਗਠਨ ਦੁਆਰਾ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ. ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸ ਦਾ ਕੰਮ ਵਿਵਾਦਪੂਰਨ ਸੀ, ਫਿਰ ਵੀ ਇਸਨੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਧਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ. == ਮੁਢਲੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ == ਅਸਲਾਨ ਮਾਰਗਾਰੀਟ ਅਤੇ ਸੋਫੀਆ ਅਸਾਲਨ ਦੇ ਚਾਰ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਸੀ. ਉਸਦੇ ਦੋ ਭਰਾ ਅਤੇ ਦੋ ਭੈਣਾਂ ਸਨ. ਜਨਮ ਤੋਂ ਅਸਾਲਾਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਬੌਧਿਕ ਬੱਚੇ ਵਜੋਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ ਚਾਰ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪੜ੍ਹਨਾ ਅਤੇ ਲਿਖਣਾ ਸਿੱਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ. 13 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਫਿਰ ਰੋਮਾਨੀਆ ਤੋਂ ਬੁਕਰੇਸਟ ਚਲਾ ਗਿਆ. ਬੁਕਰੈਸਟ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਸੀ. ਉਸਨੇ 1915 ਵਿੱਚ ਬੁਕੈਸਟੈਸਟ ਦੇ ਸੈਂਟਰਲ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ. ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਅਚਾਨਕ ਮੌਤ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਹ ਬਹੁਤ ਨੇੜੇ ਸੀ, ਨੂੰ ਹੀ ਉਸਦੇ ਡਾਕਟਰ ਬਣਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ . ਹਾਲਾਂਕਿ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਮੈਡੀਕਲ ਖੇਤਰ ਇੱਕ ਚੰਗਾ ਖੇਤਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਫਿਰ ਵੀ ਅਸਾਲਨ ਨੇ ਇਹ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਰਸਤਾ ਅਪਨਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੇ 1915 ਤੋਂ 1922 ਤੱਕ ਚਕਿਤਸਾ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਰਹੀ. ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਵਿੱਤੀ ਤਣਾਅ ਦੇ ਕਾਰਨ ਡਾਕਟਰ ਬਣਨ ਦੇ ਇਸ ਫ਼ੈਸਲੇ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਅਸਾਲਾਨ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ 'ਤੇ ਚਲੀ ਗਈ ਜਦੋਂ ਤੀਕ ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਮੈਡੀਕਲ ਕੈਰੀਅਰ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ. ਅੰਡਰਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੌਰਾਨ, ਅਸਲਾਨ ਪਹਿਲੀ ਵਿਸ਼ਵ ਜੰਗ ਦੇ ਸਮੇਂ ਨਰਸ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਈ. == ਗੈਰੋਵਾਈਟਲ == ਗਠੀਆ ਵਾਲੇ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਕਨੇਸ ਦੇ ਦਰਦ-ਮੁਕਤ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਐਨਾ ਅਸਲਾਨ ਨੇ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਕਿ ਡਰੱਗ ਨੇ ਚਮੜੀ ਅਤੇ ਵਾਲਾਂ ਦੇ ਪਹਿਲੂਆਂ, ਬਿਹਤਰ ਮੈਮੋਰੀ ਅਤੇ ਸੁੱਖ-ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਇੱਕ ਆਮ ਭਾਵਨਾ ਵਰਗੇ ਹੋਰ ਲਾਭਕਾਰੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ.<ref name="parhon" /><ref name="dean" /> ਇਸ ਖੋਜ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ, ਉਸ ਨੇ ਬੁਢਾਪਾ ਵਿਰੋਧੀ ਦਵਾਈ Gerovital H3 (1952) ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੀ. ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਏਲੇਨਾ ਪੋਲੋਵਰਜਾਨੂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਸੁਧਾਰ ਕੀਤਾ ਫਾਰਮੂਲਾ ਬਣਾਇਆ ਜਿਸਨੂੰ ਅਸਲਾਵਿਤਲ (1961) ਨਾਂ ਨਾਲ ਬਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਵੇਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ. ਗੈਰੋਵਾਈਟਲ ਦੇ ਲਾਹੇਵੰਦ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵਿਗਿਆਨਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ.<ref name="kapoor" /> ਹਾਲਾਂਕਿ, ਕੁੱਝ ਪੜ੍ਹਾਈ ਬੁਢਾਪੇ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਹੀ ਹੈ (ਮੁੱਖ ਲੇਖ ਵੇਖੋ). ਗੈਰੋਵਾਈਟਲ ਫਿਲਹਾਲ ਐਫ ਡੀ ਏ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ "ਗ਼ੈਰ ਮਨਜ਼ੂਰ ਨਵੀਂ ਦਵਾਈ" ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਪਾਬੰਦ ਹੈ. == ਪੁਰਸਕਾਰ == [[ਤਸਵੀਰ:RO035-16.jpg|thumb]] [[ਤਸਵੀਰ:Ana_Aslan_1996_Romania_stamp.jpg|thumb]] ਐਨਾ ਅਸਲਾਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਖੋਜ ਗਤੀਵਿਧੀ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਲਏ, ਉਦਾਹਰਣ ਲਈ: * "ਕ੍ਰਾਸ ਆਫ ਮੈਰਿਟ" - [[ਮੈਰਿਟ ਦੇ ਫੈਡਰਲ ਕਰੌਸ ਦੀ ਆਰਡਰ [ਮੈਰਿਟ]], ਜਰਮਨੀ, 1971 * "ਕੈਵਲਿਅਰ ਡੇ ਲਾ ਨੂਵੇਲ ਯੂਰਪ" ਪੁਰਸਕਾਰ ਔਸਕਰ, ਇਟਲੀ, 1 9 73 * "ਲੇਸ ਪਾਲਮਜ਼ ਅਕਾਦਮਿਕਸ", ਫਰਾਂਸ, 1 9 74 * "ਫਿਲੀਪੀਨਜ਼, 1978" ਸਾਇੰਸਜ਼ ਦੇ ਆਨਰੇਰੀ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਨਾਗਰਿਕ ਅਤੇ ਆਨਰੇਰੀ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ " * "ਮੈਂਬਰ ਔਨਰਿਸ ਕੌਸਾ" ਬੋਹੇਮੋ-ਸਲੋਵਾਕੀਅਨ ਸੁਸਾਇਟੀ ਆਫ ਗੈਰੋਂਟੋਲੋਜੀ ਦਾ ਡਿਪਲੋਮਾ, 1981 * "ਲਿਓਨ ਬਰਨਾਡ" ਪੁਰਸਕਾਰ, ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਗਠਨ ਦੁਆਰਾ ਮਨਜ਼ੂਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੁਰਸਕਾਰ, ਮੈਂਬਰ ਰਾਜ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀ ਅਤੇ ਸਮਰਥਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ (ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਰੋਮਾਨੀਆ ਦੇ [[ਨਿਕੋਲਾ ਸਿਓਸੇਸਕੂ|ਨਿਕੋਲਾ ਸਿਓਸੇਕਸੂ]]) ਨੇ ਗੈਰੋਂਟੋਲੋਜੀ ਅਤੇ ਗੇਰੀਐਟ੍ਰਿਕਸ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ, 1982 == ਕੋਸਮੈਟਿਕ ਲਾਈਨਜ਼ == ਐਨਾ ਅਸਲਾਨ ਨੇ ਦੋ ਉਤਪਾਦਾਂ (ਵਾਲ ਲੋਸ਼ਨ ਅਤੇ ਕ੍ਰੀਮ ਗੈਰੋਵਾਈਟਲ ਐਚ 3) ਦਾ ਪੇਟੈਂਟ ਕੀਤਾ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਉਤਪਾਦ ਨੂੰ ਫਾਰਮਿਕ ਕੰਪਨੀ ਅਤੇ ਮਿਰਾਜ ਨੂੰ ਸੌਂਪਿਆ. ਦੋਵਾਂ ਕੰਪਨੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਤਕਨਾਲੋਜੀਆਂ ਦੀ ਰੇਂਜ ਨੂੰ ਵੱਖ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਰਵਾਇਤੀ ਪ੍ਰੋਕੇਨ ਹਾਈਡ੍ਰੋਕਲੋਰਾਈਡ ਦਾ ਫਾਰਮੂਲਾ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ.</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|refs=<ref name="first institute">{{cite journal|pmid=9787745|doi=10.4065/73.10.960|year=1998|author1=Dumitrascu|first1=D. L.|title=Ana Aslan—founder of the first Institute of Geriatrics|url=https://archive.org/details/sim_mayo-clinic-proceedings_1998-10_73_10/page/n59|journal=Mayo Clinic Proceedings|volume=73|issue=10|pages=960|last2=Shampo|first2=M. A.|last3=Kyle|first3=R. A.}}</ref><ref name="parhon">Parhon, C. I., & Aslan, A. (1955). Novocaina; factor eutrofic şi întineritor în tratamentul profilactic şi curativ al bătrînetii. Editura Academiei Republicii Populare Romîne.</ref><ref name="dean">Dean, W. (2001). [http://intelegen.com/nutrients/dmae_and_paba_an_alternative_to.htm DMAE and PABA—An alternative to Gerovital (GH3), the "Romanian Youth Drug"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150508020521/http://intelegen.com/nutrients/dmae_and_paba_an_alternative_to.htm |date=2015-05-08 }}. Vitamin Research News, 15, 9.</ref><ref name="kapoor">{{cite journal|pmid=19638318|year=2009|author1=Kapoor|first1=V. K.|title=Synthetic drugs with anti-ageing effects|journal=Drug Discovery Today|volume=14|issue=17–18|pages=899–904|last2=Dureja|first2=J|last3=Chadha|first3=R|doi=10.1016/j.drudis.2009.07.006}}</ref>}} == ਬਾਹਰਲੇ ਲਿੰਕ == {{Commons category|Ana Aslan}} *[http://www.ana-aslan.ro/index_en.htm "Ana Aslan" Institute of Gerontology and Geriatrics Official Website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130116131100/http://www.ana-aslan.ro/index_en.htm |date=2013-01-16 }} *[http://enciclopediaromaniei.ro/wiki/Ana_Aslan Ana Aslan, Encyclopedia of Romania (in Romanian)] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀੰ ਸਦੀ ਮਹਿਲਾ ਵਿਗਿਆਨਿਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਹਿਲਾ ਚਕਿਤਸਾ ਖੋਜਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰੋਮਾਨੀਅਨ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰੋਮਾਨੀਅਨ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰੋਮਾਨੀਅਨ ਖੋਜਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਹਿਲਾ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨੀ]] spnpwriyhnc91hrlspvhktgqfo6h26j 0 93849 842405 799938 2026-07-10T20:54:51Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842405 wikitext text/x-wiki {{Infobox interventions | name = ਜਨਮ ਕੰਟਰੋਲ | image = Opened Oral Birth Control.jpg | alt = Package of birth control pills | caption = [[ਜਨਮ ਕੰਟਰੋਲ ਦੀਆਂ ਗੋਲੀਆਂ]] ਦਾ ਪੈਕੇਜ |।CD10 = |।CD9 = |।CD9unlinked = | MeshID = D003267 | LOINC = | other_codes = | MedlinePlus = | eMedicine = }} '''ਜਨਮ ਕੰਟਰੋਲ''', ਜਿਸ ਨੂੰ '''ਗਰਭ ਰੋਕ''' ਅਤੇ '''ਜਣਨ ਕੰਟਰੋਲ''' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, [[ਗਰਭ ਧਾਰਨ]] ਤੋਂ ਰੋਕਣ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਢੰਗ ਜਾਂ ਸਾਧਨ ਹਨ।<ref>{{cite web|title=Definition of Birth control|url=http://www.medterms.com/script/main/art.asp?articlekey=53351|work=MedicineNet|accessdate=9 August 2012|archive-date=6 ਅਗਸਤ 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120806234913/http://www.medterms.com/script/main/art.asp?articlekey=53351|url-status=dead}}</ref> ਵਿਉਂਤਬੰਦੀ ਕਰਨੀ, ਉਪਲਬਧ ਕਰਵਾਉਣਾ ਅਤੇ ਜਨਮ ਕੰਟਰੋਲ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਨੂੰ [[ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਉਂਤਬੰਦੀ]] ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=OED2012>{{cite book|title=Oxford English Dictionary|date=June 2012|publisher=Oxford University Press|url=http://www.oed.com/view/Entry/19395}}</ref><ref name=WHO-health-topic>{{cite web|last=World Health Organization (WHO)|title=Family planning|url=http://www.who.int/topics/family_planning/en/|work=Health topics|publisher=World Health Organization (WHO)}}</ref> ਜਨਮ ਕੰਟਰੋਲ ਦੇ ਢੰਗਾਂ ਨੂੰ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮਿਆਂ ਤੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਪਰ ਪਰਭਾਵੀ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਢੰਗ ਕੇਵਲ [[20ਵੀਂ ਸਦੀ]] ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਪਲਬਧ ਹੋਏ ਹਨ।<ref name=Hopkins2010>{{cite book|last1=Hanson|first1=S.J.|last2=Burke|first2=Anne E.|date=21 December 2010|chapter=Fertility control: contraception, sterilization, and abortion|chapterurl=https://books.google.com/books?id=4Sg5sXyiBvkC&pg=PR232|editor1-last=Hurt|editor1-first=K. Joseph|editor2-last=Guile|editor2-first=Matthew W.|editor3-last=Bienstock|editor3-first=Jessica L.|editor4-last=Fox|editor4-first=Harold E.|editor5-last=Wallach|editor5-first=Edward E.|title=The Johns Hopkins manual of gynecology and obstetrics|edition=4th|location=Philadelphia|publisher=Wolters Kluwer Health/Lippincott Williams & Wilkins|pages=382–395|isbn=978-1-60547-433-5}}</ref> ਕੁਝ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਜਨਮ ਕੰਟਰੋਲ ਨੂੰ ਰੋਕਦੇ ਜਾਂ ਵਰਜਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਨੈਤਿਕ, ਧਾਰਮਿਕ ਜਾਂ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਬੇਲੋੜਾ ਸਮਝਦੇ ਹਨ।<ref name=Hopkins2010/> <!-- Methods --> ਜਨਮ ਕੰਟਰੋਲ ਕਰਨ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਢੰਗਾਂ ਵਿੱਚ [[ਸਟੇਰਲਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ (ਦਵਾਈ)|ਸਟੇਰਲਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ]], ਜੋ ਕਿ ਮਰਦਾਂ ਦੀ [[ਨਸਬੰਦੀ]] ਹੈ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ [[ਨਲੀਆਂ ਦੀ ਪਟੀ]] ਹੈ, [[ਗਰਭ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸੰਦਾਂ]] (IUD) ਅਤੇ [[ਗਰਭ ਰੋਕੂ ਲਾਉਣਾ|ਲਾਉਣਯੋਗ ਜਨਮ ਕੰਟਰੋਲ]] ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<!--<ref name=WHO_FP2011/> --> ਇਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਕਈ [[ਹਾਰਮੋਨਲ ਗਰਭ ਰੋਕੂ|ਹਾਰਮੋਨ ਅਧਾਰਿਤ ਢੰਗ]] ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਸੰਯੁਕਤ ਖਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਗਰਭ ਰੋਕੂ ਗੋਲੀਆਂ|ਖਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਗੋਲੀਆਂ]], [[ਗਰਭ ਰੋਕੂ ਪੈਂਚ|ਪੈਂਚ]], [[ਯੋਨੀ ਛੱਲੇ]] ਅਤੇ [[ਲਗਾਉਣਯੋਗ ਗਰਭ ਰੋਕੂ ਟੀਕੇ|ਇਨਜੈਕਸ਼ਨ]] ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<!--<ref name=WHO_FP2011/> --> ਘੱਟ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਢੰਗਾਂ ਵਿੱਚ [[ਰੁਕਾਵਟੀ ਗਰਭ ਨਿਰੋਧਕ|ਭੌਤਿਕ ਰੁਕਾਵਟਾਂ]] ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਕੰਡੋਮ]], [[ਡਾਇਆਫਰਾਗਮ (ਗਰਭ ਰੋਕੂ)|ਡਾਇਆਫਰਾਗਮ]] ਅਤੇ [[ਗਰਭ ਰੋਕੂ ਸਪੰਜ|ਜਨਮ ਕੰਟਰੋਲ ਸਪੰਜ]] ਅਤੇ [[ਜਣਨ ਸ਼ਕਤੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਢੰਗ]] ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<!--<ref name=WHO_FP2011/> --> ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਢੰਗਾਂ ਵਿੱਚ [[ਸ਼ੁਕਰਾਣੂ ਨਾਸ਼ਕ ਸਮੱਗਰੀ (ਸਪਰਮੀਸਾਈਡ)]] ਅਤੇ ਮਰਦ ਵਲੋਂ [[ਛੱਡਣ ਦਾ ਢੰਗ|ਬਚਾਅ ਰੱਖਣਾ]], [[ਵੀਰਜ ਛੁੱਟਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ]], ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।<!--<ref name=WHO_FP2011/> --> ਸਟੇਰਲਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਬਹੁਤ ਵੱਧ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਹੈ, ਮੁੜਵਾਂ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਜਦ ਕਿ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਮੁੜਵੇਂ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦੇ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ।<ref name=WHO_FP2011>{{cite book|author=World Health Organization Department of Reproductive Health and Research|title=Family planning: A global handbook for providers: Evidence-based guidance developed through worldwide collaboration|year=2011|publisher=WHO and Center for Communication Programs|location=Geneva, Switzerland|isbn=978-0-9788563-7-3|url=http://www.fphandbook.org/sites/default/files/hb_english_2012.pdf|edition=Rev. and Updated|access-date=2017-05-25|archive-date=2013-09-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20130921054335/http://www.fphandbook.org/sites/default/files/hb_english_2012.pdf|url-status=dead}}</ref> [[ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਜਿਨਸੀ ਸੰਬੰਧ]], ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮਰਦ ਜਾਂ [[ਔਰਤ ਕੰਡੋਮ]] [[ਜਿਨਸੀ ਸੰਬੰਧੀ ਤੋਂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਲਾਗਾਂ]] ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਤੋਂ ਮਦਦ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।<ref name="pmid22423463">{{cite journal |last1 = Taliaferro | first1 = L. A. |last2 = Sieving | first2 = R. |last3 = Brady | first3 = S. S. |last4 = Bearinger | first4 = L. H. |title = We have the evidence to enhance adolescent sexual and reproductive health--do we have the will? |journal = Adolescent medicine: state of the art reviews |volume = 22 |issue = 3 |pages = 521–543, xii |year = 2011 |pmid = 22423463}}</ref><ref name="pmid22341164">{{cite journal |last1 = Chin |first1 = H. B. |last2 = Sipe |first2 = T. A. |last3 = Elder |first3 = R. |last4 = Mercer |first4 = S. L. |last5 = Chattopadhyay |first5 = S. K. |last6 = Jacob |first6 = V. |last7 = Wethington |first7 = H. R. |last8 = Kirby |first8 = D. |last9 = Elliston |first9 = D. B. |doi = 10.1016/j.amepre.2011.11.006 |title = The Effectiveness of Group-Based Comprehensive Risk-Reduction and Abstinence Education।nterventions to Prevent or Reduce the Risk of Adolescent Pregnancy, Human।mmunodeficiency Virus, and Sexually Transmitted।nfections |journal = American Journal of Preventive Medicine |volume = 42 |issue = 3 |pages = 272–294 |year = 2012 |pmid = 22341164 |pmc = |url = http://www.ajpmonline.org/article/S0749-3797(11)00906-8/abstract |access-date = 2017-05-25 |archive-date = 2020-01-02 |archive-url = https://web.archive.org/web/20200102180246/https://www.ajpmonline.org/article/S0749-3797(11)00906-8/abstract |dead-url = yes }}</ref> [[ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਗਰਭ ਰੋਕੂ|ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਜਨਮ ਕੰਟਰੋਲ]] ਅਸੁਰੱਖਿਅਤ ਜਿਨਸੀ ਸੰਬੰਧਾਂ ਦਾ ਬਾਅਦ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਗਰਭ ਨੂੰ ਰੋਕ ਸਕਦੇ ਹਨ।<ref name=Gizzo2012>{{cite journal|last=Gizzo|first=S|last2=Fanelli |first2=T |last3=Di Gangi |first3=S |last4=Saccardi |first4=C |last5=Patrelli |first5=TS |last6=Zambon |first6=A |last7=Omar |first7=A |last8=D'Antona |first8=D |last9=Nardelli |first9=GB|title=Nowadays which emergency contraception? Comparison between past and present: latest news in terms of clinical efficacy, side effects and contraindications.|journal=Gynecological endocrinology: the official journal of the।nternational Society of Gynecological Endocrinology|date=October 2012|volume=28|issue=10|pages=758–63|pmid=22390259|doi=10.3109/09513590.2012.662546}}</ref> [[ਜਿਨਸੀ ਸੰਬੰਧ ਤੋਂ ਸੰਜਮ|ਜਿਨਸੀ ਸੰਬੰਧ ਨਾ ਬਣਾਉਣੇ]] ਜਨਮ ਕੰਟਰੋਲ ਲਈ ਹੈ, ਪਰ ਗ਼ੈਰ-ਤਾਮੀਲ ਦੇ ਕਰਕੇ [[ਕੇਵਲ-ਸੰਜਮੀ ਜਿਨਸੀ ਸੰਬੰਧੀ ਸਿੱਖਿਆ]] [[ਅੱਲੜ੍ਹ ਉਮਰ ਦੇ ਗਰਭਾਂ]] ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਜਨਮ ਕੰਟਰੋਲ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref name="pmid12065267">{{cite journal |author=DiCenso A, Guyatt G, Willan A, Griffith L |title=Interventions to reduce unintended pregnancies among adolescents: systematic review of randomised controlled trials |journal=BMJ |volume=324 |issue=7351|pages=1426 |date=June 2002 |pmid=12065267 |pmc=115855 |doi= 10.1136/bmj.324.7351.1426|url=}}</ref><ref name="pmid18923389">{{cite journal |last1 = Duffy | first1 = K. |last2 = Lynch | first2 = D. A. |last3 = Santinelli | first3 = J. |doi = 10.1038/clpt.2008.188 |title = Government Support for Abstinence-Only-Until-Marriage Education |journal = Clinical Pharmacology & Therapeutics |volume = 84 |issue = 6 |pages = 746–748 |year = 2008|pmid = 18923389 |pmc = |url = http://www.nature.com/clpt/journal/v84/n6/full/clpt2008188a.html}}</ref> <!--Special populations --> [[ਅੱਲੜ੍ਹ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਗਰਭ|ਅੱਲੜ੍ਹਾਂ]] ਵਿੱਚ, ਗਰਭ ਦੇ ਖ਼ਰਾਬ ਨਤੀਜੇ ਆਉਣ ਦਾ ਵੱਧ ਖ਼ਤਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<!--<ref name="pmid22764559"/> --> ਸੰਪੂਰਨ [[ਜਿਨਸੀ ਸੰਬੰਧ ਸਿੱਖਿਆ]] ਅਤੇ ਜਨਮ ਕੰਟਰੋਲ ਲਈ ਪਹੁੰਚ ਨਾਲ ਇਸ ਉਮਰ ਗਰੁੱਪ ਵਿੱਚ ਅਣ-ਚਾਹੇ ਗਰਭ ਦੀ ਦਰ ਘੱਟਦੀ ਹੈ।<ref name="pmid22764559">{{Cite journal |last1 = Black | first1 = A. Y. |last2 = Fleming | first2 = N. A. |last3 = Rome | first3 = E. S. |title = Pregnancy in adolescents |journal = Adolescent medicine: state of the art reviews |volume = 23 |issue = 1 |pages = 123–138, xi |year = 2012 |pmid = 22764559}}</ref><ref name="pmid22764557">{{cite journal |last1 = Rowan | first1 = S. P. |last2 = Someshwar | first2 = J. |last3 = Murray | first3 = P. |title = Contraception for primary care providers|journal = Adolescent medicine: state of the art reviews |volume = 23 |issue = 1 |pages = 95–110, x–xi|year = 2012 |pmid = 22764557}}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ ਜਨਮ ਕੰਟਰੋਲ ਦੇ ਸਾਰੇ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਵਲੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ<ref name=WHO_FP2011p260/>[[ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਮੋੜਵੇਂ ਜਨਮ ਕੰਟਰੋਲ]] ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਾਧਨ ਲਗਾਉਣਾ,।UD ਜਾਂ ਯੋਗੀ ਰਿੰਗ ਅੱਲੜ੍ਹ ਉਮਰ ਦੇ ਗਰਭ ਦੀ ਦਰ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਖਾਸ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਫਾਇਦੇਮੰਦ ਹਨ।<ref name="pmid22764557"/> ਬੱਚੇ ਦੀ ਡਿਲਵਰੀ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਔਰਤ, ਜੋ ਕਿ ਵੱਖਰੇ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਛਾਤੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਦੁੱਧ ਨਹੀਂ ਪਿਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਚਾਰ ਤੋਂ ਛੇ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮੁੜ ਗਰਭਵਤੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।<!--<ref name=WHO_FP2011p260/>--> ਜਨਮ ਕੰਟਰੋਲ ਦੇ ਕੁਝ ਢੰਗਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਹੋਰਾਂ ਲਈ ਛੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੱਕ ਦੀ ਦੇਰੀ ਕਰਨੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।<!--<ref name=WHO_FP2011p260/>--> ਔਰਤਾਂ, ਜੋ ਕਿ ਛਾਤੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਦੁੱਧ ਪਿਆਉਦੀਆਂ ਹਨ, [[ਕੇਵਲ ਪ੍ਰੋਜੇਸਟੋਜਨ ਗਰਭ ਰੋਕੂ|ਕੇਵਲ-ਪ੍ਰੋਜੇਸਟਨ ਢੰਗ]] ਹੀ ਸੰਯੁਕਤ ਖਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਜਨਮ ਕੰਟਰੋਲ ਗੋਲੀਆਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਤਰਜੀਹੀ ਹੈ।<!--<ref name=WHO_FP2011p260/>--> ਔਰਤਾਂ, ਜਿਨਾਂ ਦੀ [[ਮਹਾਵਰੀ ਰੁਕ ਗਈ ਹੈ (ਮੈਨੋਪੋਜ਼)]], ਨੂੰ ਆਖਰੀ ਮਹਾਵਰੀ ਆਉਣ ਦੇ ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਤੱਕ ਜਨਮ ਕੰਟਰੋਲ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਦੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref name=WHO_FP2011p260>{{cite book|author=World Health Organization Department of Reproductive Health and Research|title=Family planning: A global handbook for providers: Evidence-based guidance developed through worldwide collaboration|year=2011|pages=260–300|publisher=WHO and Center for Communication Programs|location=Geneva, Switzerland|isbn=978-0-9788563-7-3|url=http://www.fphandbook.org/sites/default/files/hb_english_2012.pdf|edition=Rev. and Updated|access-date=2017-05-25|archive-date=2013-09-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20130921054335/http://www.fphandbook.org/sites/default/files/hb_english_2012.pdf|url-status=dead}}</ref> <!-- Prevalence and effects --> ਲਗਭਗ 22 ਕਰੋੜ 20 ਲੱਖ ਔਰਤਾਂ, ਜੋ ਕਿ [[ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਦੇਸ਼ਾਂ]] ਵਿੱਚ ਗਰਭ ਤੋਂ ਪਰਹੇਜ਼ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਨਵੇਂ ਜਨਮ ਕੰਟਰੋਲ ਢੰਗਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।<ref name="Guttmacher2012">{{cite web|title=Costs and Benefits of Contraceptive Services: Estimates for 2012|url=http://www.guttmacher.org/pubs/AIU-2012-estimates.pdf|work=United Nations Population Fund|pages=1|format=pdf|date=June 2012}}</ref><ref name="pmid22784540">{{cite journal |last1 = Carr |first1 = B. |last2 = Gates |first2 = M. F. |last3 = Mitchell |first3 = A. |last4 = Shah |first4 = R. |title = Giving women the power to plan their families |doi = 10.1016/S0140-6736(12)60905-2 |journal = The Lancet |volume = 380 |issue = 9837 |pages = 80–82 |year = 2012 |pmid = 22784540 |pmc = |url = http://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(12)60905-2/fulltext |access-date = 2017-05-25 |archive-date = 2013-05-10 |archive-url = https://web.archive.org/web/20130510203702/http://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(12)60905-2/fulltext |dead-url = yes }}</ref> ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਕੰਟਰੋਲ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ [[ਮਾਵਾਂ ਦੀ ਮੌਤ|ਗਰਭ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਜਾਂ ਨੇੜਲੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਮੌਤਾਂ]] ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ 40% (2008 ਵਿੱਚ 2,70,000 ਮੌਤਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਗਿਆ) ਤੱਕ ਘਟਾਇਆ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਨਮ ਕੰਟਰੋਲ ਦੀ ਮੰਗ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਤਾਂ 70% ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ।<ref name="pmid22784533">{{cite journal|last=Cleland|first=J|author2=Conde-Agudelo, A |author3=Peterson, H |author4=Ross, J |author5= Tsui, A |title=Contraception and health.|url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_july-14-20-2012_380_9837/page/149|journal=Lancet|date=Jul 14, 2012|volume=380|issue=9837|pages=149–56|pmid=22784533|doi=10.1016/S0140-6736(12)60609-6}}</ref><ref name="pmid22784531">{{cite journal |last1 = Ahmed |first1 = S. |last2 = Li |first2 = Q. |last3 = Liu |first3 = L. |last4 = Tsui |first4 = A. O. |title = Maternal deaths averted by contraceptive use: An analysis of 172 countries |doi = 10.1016/S0140-6736(12)60478-4 |journal = The Lancet |volume = 380 |issue = 9837 |pages = 111–125 |year = 2012 |pmid = 22784531 |pmc = |url = http://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(12)60478-4/fulltext |access-date = 2017-05-25 |archive-date = 2013-05-10 |archive-url = https://web.archive.org/web/20130510214305/http://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(12)60478-4/fulltext |dead-url = yes }}</ref> ਗਰਭ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਵਧਾ ਕੇ ਜਨਮ ਕੰਟਰੋਲ ਬਾਲਗ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਡਿਲਵਰੀ ਨਤੀਜਿਆਂ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਜਿਉਂਦਾ ਰੱਖ ਸਕਦੇ ਹਨ।<ref name="pmid22784533"/> ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਕੰਟਰੋਲ ਲਈ ਹੋਰ ਵੱਧ ਪਹੁੰਚ ਨਾਲ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਕਮਾਈ, [[ਜਾਇਦਾਦ]], [[ਸਰੀਰ ਪੁੰਜ ਸੂਚਕ|ਭਾਰ]] ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਸਕੂਲ ਜਾਣਾ ਅਤੇ ਸਿਹਤ, ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਸੁਧਾਰਦਾ ਹੈ।<ref name="pmid22784535">{{cite journal |last1 = Canning |first1 = D. |last2 = Schultz |first2 = T. P. |doi = 10.1016/S0140-6736(12)60827-7 |title = The economic consequences of reproductive health and family planning |journal = The Lancet |volume = 380 |issue = 9837 |pages = 165–171 |year = 2012 |pmid = 22784535 |pmc = |url = http://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(12)60827-7/fulltext |access-date = 2017-05-25 |archive-date = 2013-06-02 |archive-url = https://web.archive.org/web/20130602231028/http://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(12)60827-7/fulltext |dead-url = yes }}</ref> ਜਨਮ ਕੰਟਰੋਲ [[ਆਰਥਿਕ ਤਰੱਕੀ]] ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਘੱਟ ਨਿਰਭਰ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਵੱਧ ਔਰਤ [[ਕਾਮਿਆਂ]] ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਨਾਮਾਂਤਰ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਘੱਟ ਵਰਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref name="pmid22784535" /><ref name="pmid22784542">{{cite journal |last1 = Van Braeckel |first1 = D. |last2 = Temmerman |first2 = M. |last3 = Roelens |first3 = K. |last4 = Degomme |first4 = O. |title = Slowing population growth for wellbeing and development |doi = 10.1016/S0140-6736(12)60902-7 |journal = The Lancet |volume = 380 |issue = 9837 |pages = 84–85 |year = 2012 |pmid = 22784542 |pmc = |url = http://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(12)60902-7/fulltext |access-date = 2017-05-25 |archive-date = 2013-05-10 |archive-url = https://web.archive.org/web/20130510213023/http://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(12)60902-7/fulltext |dead-url = yes }}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== <references /> bhsra9swhvp0qyeko8emupowv1kc0p8 0 94094 842216 525882 2026-07-10T17:31:19Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842216 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates|date=January 2013}} {{Infobox person |birth_name = ਅਯਾਨ ਹਿਰਸੀ ਮਗਨ | image = Ayaan Hirsi Ali by Gage Skidmore.jpg | image_size = | caption = ਅਯਾਨ ਹਿਰਸੀ ਅਲੀ 2016 ਵਿੱਚ | birth_date = {{Birth date and age|df=yes|1969|11|13}} | birth_place = [[ਮੋਗਾਡਿਸ਼ੁ]], [[ਸੋਮਾਲੀਆ]] | citizenship = [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ]] <br /> [[ਨੀਦਰਲੈਂਡ]] | alma_mater = [[ਲੇਦਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] <small>(M.Sc.)</small> | occupation = ਰਾਜਨੀਤਿਕ, ਲੇਖਕ }} '''ਅਯਾਨ ਹਿਰਸ਼ੀ ਅਲੀ''' (13 ਨਵੰਬਰ 1969 ਨੂੰ '''ਅਯਾਨ ਹਿਰਸ਼ੀ ਮਗਨ''' ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ) (ਡੱਚ: [ਅਯਜਾਨ ɦiːrsi aːli]) ਇੱਕ ਸੋਮਾਲੀ ਮੂਲ<ref>{{cite news|title=Ayaan Hirsi Ali on Q&A: the west must stop seeing Muslims only as victims|url=https://www.theguardian.com/world/2016/may/17/ayaan-hirsi-ali-qanda-west-muslims-only-as-victims|accessdate=1 December 2016|work=The Guardian|date=16 May 2016}}</ref> ਦਾ ਡੱਚ-ਅਮਰੀਕੀ ਕਾਰਕੁੰਨ, ਨਾਰੀਵਾਦੀ, [[ਲੇਖਿਕਾ]]<ref>{{cite news|title=Ayaan Hirsi Ali’s ‘Heretic’|url=https://www.nytimes.com/2015/04/05/books/review/ayaan-hirsi-alis-heretic.html|accessdate=1 December 2016|work=The New York Times|date=1 April 2015}}</ref> ਅਤੇ ਸਾਬਕਾ ਡੱਚ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਹੈ। ਉਹ ਸਤਿਕਾਰ ਸਹਿਤ ਹਿੰਸਾ, ਬਾਲ ਵਿਆਹ ਅਤੇ ਜਣਨ ਅੰਗਾਂ ਦਾ ਕੱਟਣ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=http://nytlive.nytimes.com/womenintheworld/2016/04/10/women-in-islam-you-cant-change-these-practices-if-you-dont-talk-about-them/|title=Ayaan Hirsi Ali: "You can’t change these practices if you don’t talk about them"|date=24 February 2017|work=The New York Times|access-date=24 February 2017}}</ref> ਉਸਨੇ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਹੱਕਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਇੱਕ ਸੰਸਥਾ [[ਆਹਾ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ]] ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ,ਉਹ ਇੱਕ ਸਾਬਕਾ ਅਭਿਆਸ ਮੁਸਲਮਾਨ, ਹਿਰਸੀ ਅਲੀ ਇੱਕ ਨਾਸਤਿਕ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=https://www.atheists.org/convention2015/speakers/ali|title=2015 National Convention Keynote Speaker|date=2015|work=American Atheists|access-date=24 February 2017}}</ref> [[ਇਸਲਾਮ]] ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕਰਨ ਕਾਰਨ ਉਸਨੂੰ ਕਈ ਮੌਤ ਦੀਆਂ ਧਮਕੀਆਂ ਮਿਲੀਆਂ ਹਨ।  ਉਸਦੀ 'ਇੰਫ਼ੀਡੇਲ' ਨਾਂ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਕਾਫੀ ਚਰਚਾ 'ਚ ਰਹੀ। ਇਸਲਾਮ ਦੀ ਕਥਿਤ ਆਲੋਚਨਾ ਕਰਦੀ [[ਫ਼ਿਲਮ]] ਦੀ [[ਪਟਕਥਾ]] ਲਿਖਣ ਕਾਰਨ ਖਤਰੇ 'ਚ ਜੀ ਰਹੀ ਹਾਲੈਂਡ ਦੀ ਰਾਜਨੇਤਾ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਆਲੋਚਕ ਹਿਰਸੀ ਅਲੀ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸਲਾਮ 'ਤੇ ਦੁਨੀਆ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਬਹਿਸ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਂਦੀ ਹੈ। ==ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ== ਸੋਮਾਲੀਆ ਦੇ ਇੱਕ [[ਮੁਸਲਿਮ]] ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਜਨਮੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ 'ਚ ਧਰਮ ਨਾਲ ਵਿਦਰੋਹ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਅਲੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ [[ਇਸਲਾਮ]] ਦਾ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਵਿੱਚ ਹੋਣਾ ਗਲਤ ਧਾਰਨਾ ਹੈ, ਜੇਕਰ ਇਹ ਚੀਜ਼ਾਂ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਲਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ ਤਾਂ ਇਸਲਾਮ ਮੁਸ਼ਕਿਲ 'ਚ ਜਰੂਰ ਪੈ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅਲੀ ਸਾਲ 2006 ਵਿੱਚ 'ਇੰਫ਼ੀਡੇਲ' ([[ਕਾਫ਼ਿਰ]]) ਸਿਰਲੇਖ ਨਾਲ ਇੱਕ ਕਿਤਾਬ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੇ [[ਕੁਰਾਨ ਸ਼ਰੀਫ਼]] ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਆਇਤਾਂ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਵਾਲੀ ਥੀਓ ਬਾਨ ਗੋਘ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਕ ਫ਼ਿਲਮ 'ਸਬਮਿਸ਼ਨ' ਦੀ ਪਟਕਥਾ ਲਿਖਣ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਆਪਣੀ ਅਵਾਜ਼ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਫ਼ਿਲਮ ਨਾਲ ਮੁਸਲਮਾਨ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਗੁੱਸਾ ਭੜਕ ਗਿਆ। ਇਸ ਫਿਲਮ ਨਾਲ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗੁੱਸਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਇੱਕ ਕੱਟੜਪੰਥੀ ਸਮੂਹ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਨੇ 2004 ਵਿੱਚ ਬਾਨ ਗੋਘ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦੀ ਧਮਕੀ ਵੀ ਦਿੱਤੀ। ਗੋਘ ਦੇ ਸਰੀਰ 'ਚ ਖਭੋਏ ਗਏ ਚਾਕੂ 'ਚ ਲੱਗੀ ਸਲਿਪ 'ਤੇ ਅਲੀ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਦੀ ਵੀ ਧਮਕੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਅਲੀ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਫ਼ਤਵਾ ਵੀ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|30em}} ==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ== {{commons|Ayaan Hirsi Ali|ਅਯਾਨ ਹਿਰਸੀ ਅਲੀ}} * {{Cite journal | last= Jusova | first=Iveta | title = Hirsi Ali and van Gogh's ''Submission'': Reinforcing the Islam vs. women binary | url= https://archive.org/details/sim_womens-studies-international-forum_march-april-2008_31_2/page/148 | journal = [[Women's Studies International Forum]] | volume = 31 | issue = 2 | pages = 148–55 | doi = 10.1016/j.wsif.2008.03.007 | date = March–April 2008 | ref = harv }} * {{cite web |url=http://www.theahafoundation.org |title=The AHA Foundation}} * {{C-SPAN|Ayaan Hirsi Ali}} * {{cite news|url = https://www.nytimes.com/2017/08/24/opinion/southern-poverty-law-center-liberals-islam.html?mcubz=1|work=[[The New York Times]]|title = Why Is the Southern Poverty Law Center Targeting Liberals?|author = Ayaan Hirsi Ali|date = 24 August 2017}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1969]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਆਲੋਚਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਨਾਰੀਵਾਦੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] oud3ws47xeiyb9s3yxow3aqr1agusps 0 96697 842438 554879 2026-07-10T21:31:45Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842438 wikitext text/x-wiki {{Infobox identifier | name = ਬਿਬਕੋਡ | image = | image_size = | image_caption = | image_alt = | image_border = | full_name = ਬਿਬਲੀਓਗ੍ਰਾਫਿਕ ਕੋਡ | acronym = | number = | start_date = 1990s<!-- {{Start date|YYYY|MM|DD|df=y}} --> | organisation = | digits = 19 | check_digit = none | example = 1924MNRAS..84..308E | website = <!-- {{URL|example.org}} --> }} == ਫਾਰਮੈਟ == ਕੋਡ ਵਿੱਚ 19 ਕਰੈਕਟਰਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਫਿਕਸ ਲੰਬਾਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ <center><tt>YYYYJJJJJVVVVMPPPPA</tt></center> ਜਿੱਥੇ <tt>YYYY</tt> ਹਵਾਲੇ ਦੇ ਸਾਲ ਦੇ ਚਾਰ ਅੰਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ <tt>JJJJJ</tt> ਅਜਿਹਾ ਕੋਡ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਹਵਾਲੇ ਦੇ ਪ੍ਰਕਸ਼ਾਨ ਦੇ ਸਥਾਨ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਰਨਲ ਹਵਾਲੇ ਦੇ ਕਿਸੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ, <tt>VVVV</tt> ਵੌਲੀਊਮ ਸੰਖਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, <tt>M</tt> ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਦੇ ਸਥਾਨ ਦੇ ਜਰਨਲ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। (ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਕਿਸੇ ਲੈਟਰ ਸੈਕਸ਼ਨ ਵਾਸਤੇ <tt>L</tt>), <tt>PPPP</tt> ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਫ਼ਾ ਸੰਖਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ <tt>A</tt> ਪਹਿਲੇ ਵਿਦਵਾਨ ਦੇ ਨਾਮ ਦੇ ਅਖੀਰਲੇ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅੱਖਰ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪੀਰੀਅਡਾਂ (<tt>.</tt>) ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅਣਵਰਤੇ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਭਰਨ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜੇਕਰ ਬਹੁਤ ਛੋਟੇ ਹੋਣ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸਥਿਰ ਲੰਬਾਈ ਤੱਕ ਖੇਤਰ ਭਰਨ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; == ਉਦਾਹਰਨਾਂ == ਕੋਡ ਦੀਆਂ ਕੁੱਝ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਇਹ ਹਨ: {| class="wikitable" |- ! Bibcode ! Reference |- | <tt>[http://adsabs.harvard.edu/abs/1974AJ.....79..819H 1974AJ.....79..819H]</tt> | {{cite journal |last=Heintz |first=W. D. |date=1974 |title=Astrometric study of four visual binaries |journal=[[The Astronomical Journal]] |volume=79 |pages=819–825 |doi=10.1086/111614 |bibcode = 1974AJ.....79..819H }} |- | <tt>[http://adsabs.harvard.edu/abs/1924MNRAS..84..308E 1924MNRAS..84..308E]</tt> | {{cite journal |last=Eddington |first=A. S. |date=1924 |title=On the relation between the masses and luminosities of the stars |url=https://archive.org/details/monthly-notices-of-the-royal-astronomical-society_1924-03-14_84_5/page/310 |journal=[[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society]] |volume=84 |issue=5 |pages=308–332 |bibcode = 1924MNRAS..84..308E | doi = 10.1093/mnras/84.5.308 }} |- | <tt>[http://adsabs.harvard.edu/abs/1970ApJ...161L..77K 1970ApJ...161L..77K]</tt> | {{cite journal |last1=Kemp |first1=J. C. |last2=Swedlund |first2=J. B. |last3=Landstreet |first3=J. D. |last4=Angel |first4=J. R. P. |date=1970 |title=Discovery of circularly polarized light from a white dwarf |journal=[[The Astrophysical Journal Letters]] |volume=161 |pages=L77–L79 |doi=10.1086/180574 |bibcode = 1970ApJ...161L..77K }} |- | <tt>[http://adsabs.harvard.edu/abs/2004PhRvL..93o0801M 2004PhRvL..93o0801M]</tt> | {{cite journal |last1=Mukherjee |first1=M. |last2=Kellerbauer |first2=A. |last3=Beck |first3=D. |last4=Blaum |first4=K. |last5=Bollen |first5=G. |last6=Carrel |first6=F. |last7=Delahaye |first7=P. |last8=Dilling |first8=J. |last9=George |first9=S. |last10=Guénaut |first10=C. |last11=Herfurth |first11=F. |last12=Herlert |first12=A. |last13=Kluge |first13=H.-J. |last14=Köster |first14=U. |last15=Lunney |first15=D. |last16=Schwarz |first16=S. |last17=Schweikhard |first17=L. |last18=Yazidjian |first18=C. |display-authors=3 |date=2004 |title=The Mass of ²²Mg |journal=[[Physical Review Letters]] |volume=93 |issue=15 |pages=150801 |doi=10.1103/PhysRevLett.93.150801 |bibcode = 2004PhRvL..93o0801M }} |} == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|30em}} stnpw6v36nrcatgli2ey43845tkbogp 0 97203 842395 841722 2026-07-10T20:45:01Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842395 wikitext text/x-wiki {{refimprove|date=August 2017}} [[File:Tissot The Creation.jpg|thumb|upright=1.25|''ਦੀ ਕ੍ਰੀਏਸ਼ਨ'' (c. 1896–1902) [[ਜੇਮਸ ਟਿਸੋਟ]]<ref>ਦੁਆਰਾ [[ਟੋਰਾਹ]] ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪੁਸਤਕ ਤੋਂ [[ਜੈਨੇਸਿਸ ਕ੍ਰੀਏਸ਼ਨ ਨੈਰੇਟਿਵ|ਰਚਨਾ ਸਵਾਂਦ]] ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਆਖਿਆ (ਸਾਂਝੇ ਤੌਰ ਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ [[ਬੁੱਕ ਔਫ ਜੈਨੇਸਿਸ]] ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ), [http://www.thejewishmuseum.org/onlinecollection/object_collection.php?objectid=26663&lefttxt=tissot painting from the collections] {{webarchive|url=https://archive.today/20130416014825/http://www.thejewishmuseum.org/onlinecollection/object_collection.php?objectid=26663&lefttxt=tissot |date=2013-04-16 }} of the [[Jewish Museum (New York)]]</ref>]] ਇੱਕ '''[[ਕ੍ਰੀਏਸ਼ਨ ਮਿਥਿਹਾਸ]]''' (ਜਾਂ '''[[ਕੌਸਮੋਗਿਨਿਕ ਮਾਇਥ]]''') ਇੱਕ [[ਚਿੰਨ]]ਾਤਮਿਕ [[ਲੰਬੀ ਕਥਾ]] ਹੈ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਕਿਵੇਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਲੋਕ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਇਸਦੇ [[ਆਦੀ]] ਬਣਦੇ ਗਏ।<ref name="britannica">{{harvnb|Encyclopædia Britannica|2009}}</ref><ref name="womack">{{harvnb|Womack|2005|p=[https://books.google.com/books?id=MQi5x7_-eksC&pg=PA81 81]}}, "ਰਚਨਾ ਮਿਥਿਹਾਸ ਚਿੰਨਾਤਮਿਕ ਕਹਾਣੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿਵੇਂ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਆਦੀ ਲੋਕ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਏ। ਰਚਨਾ ਮਿਥਿਹਾਸਾਂ ਨੇ ਮੂੰਹ-ਜ਼ੁਬਾਨੀ ਪ੍ਰੰਪਰਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵਿਕਾਸ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸਲਈ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਬਹੁ-ਕਿਸਮਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨ।"</ref> ਜਦੋਂਕਿ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਰਤੋ ਵਿੱਚ ਆਉੰਦਾ ਸ਼ਬਦ [[ਮਿਥੌਲੌਜੀ|ਮਿਥ]] ਅਕਸਰ ਝੂਠੀਆਂ ਜਾਂ ਕਾਲਪਨਿਕ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਫੇਰ ਵੀ ਰਸਮੀ ਤੌਰ ਤੇ, ਇਸਦਾ ਅਰਥ ਝੂਠਪੁਣਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਆਮਤੌਰ ਤੇ ਆਪਣੇ ਰਚਨਾ ਮਿਥਿਹਾਸਾਂ ਨੂੰ ਸੱਚ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।<ref> "In common usage the word 'myth' refers to narratives or beliefs that are untrue or merely fanciful; the stories that make up national or ethnic mythologies describe characters and events that common sense and experience tell us are impossible. Nevertheless, all cultures celebrate such myths and attribute to them various degrees of literal or symbolic ''truth''." ({{harvnb|Leeming|2010|p=xvii}})</ref> "ਸਾਂਝੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ 'ਮਿਥਿਹਾਸ' ਉਹਨਾਂ ਕਥਾਵਾਂ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਗੈਰ-ਸੱਚ ਜਾਂ ਸਿਰਫ ਕਾਲਪਨਿਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਕਹਾਣੀਆਂ ਜੋ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਜਾਂ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤਿਕ ਮਿਥਿਹਾਸ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਜਿਹੇ ਲੱਛਣ ਅਤੇ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਬਾਰੇ ਹੋਣਾ ਸਾਨੂੰ ਸਾਂਝੀ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਅਨੁਭਵ ਅਸੰਭਵ ਦੱਸਦੀ ਹੈ। ਹੋਰ ਤਾਂ ਹੋਰ, ਸਾਰੀਆਂ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਅਜਿਹੇ ਮਿਥਿਹਾਸਾਂ ਨੂੰ ਮਨਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਜਾਂ ਚਿੰਨਾਤਮਿਕ ਸੱਚਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਭਿੰਨ ਡਿਗਰੀਆਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ({{harvnb|Leeming|2010|p=xvii}})</ref><ref>{{harvnb|Long|1963|p=18}}</ref> ਜਿਸ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸੁਣਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਸ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰਚਨਾ ਮਿਥਿਹਾਸ ਆਮਤੌਰ ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ [[ਸੱਚ (ਧਾਰਮਿਕ)|ਸੱਚਾਂ]] ਨੂੰ [[ਲੱਛਣ]]ਾਤਮਿਕ ਤੌਰ ਤੇ, [[ਚਿੰਨ]]ਾਤਮਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਅਤੇ ਕਦੇ ਕਦੇ [[ਇਤਿਹਾਸ|ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਤੌਰ ਤੇ]] ਜਾਂ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕਹੇ ਜਾਣ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref name="kimball"/><ref>{{harvnb|Leeming|2010|pp=xvii–xviii, 465}}</ref> ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਾਂਝੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਭਾਵੇਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਹੀਂ, [[ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ]] ਮਿਥਿਹਾਸ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ- ਯਾਨਿ ਕਿ, ਇਹ [[ਚਾਓਸ (ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਗਿਆਨ)|ਚਾਓਸ]] ਜਾਂ [[ਅਕਾਰਹੀਣਤਾ]] ਦੀ ਕਿਸੇ ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ [[ਕੌਸਮੋਸ]] ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ।<ref>''ਦੇਖੋ:'' * {{harvnb|Leeming|2010}} * {{harvnb|Weigle|1987}} * {{harvnb|Leonard|McClure|2004}} * {{harvnb|Honko|1984|p=50}}</ref> ਕ੍ਰੀਏਸ਼ਨ ਮਾਇਥਾਂ ਅਕਸਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੱਛਣ ਸਾਂਝੇ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਪਵਿੱਤਰ ਖਾਤੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤਕਰੀਬਨ ਸਭ ਗਿਆਤ [[ਧਰਮ|ਧਾਰਮਿਕ ਪ੍ਰੰਪ੍ਰਾਵਾਂ]] ਅੰਦਰ ਖੋਜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref name="johnston">{{harvnb|Johnston|2009}}</ref> ਇਹ ਸਭ ਕਿਸੇ [[ਭੂਖੰਡ (ਕਥਾ)|ਭੂਖੰਡ]] ਅਤੇ [[ਕਰੈਕਟਰ (ਆਰਟਸ)|ਕਿਰਦਾਰਾਂ]] ਵਾਲੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਹਨ ਜੋ ਜਾਂ ਤਾਂ [[ਦੇਵਤਾ|ਦੇਵਤੇ]] ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਨਸਾਨ-ਵਰਗੇ ਅਕਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਜਾਨਵਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਅਕਸਰ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਬੋਲਦੇ ਅਤੇ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref>''ਦੇਖੋ:'' * {{harvnb|Johnston|2009}} * {{harvnb|Encyclopædia Britannica|2009}} * {{harvnb|Leeming|chapter="Creation"|2011a}} * {{harvnb|Long|1963}}</ref> ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਇੱਕ ਮੱਧਮ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਭੂਤਕਾਲ ਵਿੱਚ ਸੈੱਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਧਰਮ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ [[ਮਿਰਸੀਆ ਐਲੀਆਡੇ]] ਇਸਨੂੰ ''ਇਨ ਇੱਕੋ ਟੈਂਪੋਰੇ'' ("ਓਸ ਵਕਤ ਉੱਤੇ") ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ।<ref name="johnston"/><ref>{{harvnb|Eliade|1963|p=429}}</ref> ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰਚਨਾ ਮਿਥਿਹਾਸ ਅਜਿਹੇ ਸਮਾਜ ਪ੍ਰਤਿ ਸਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਗਹਿਰਾਈ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਅਰਤ-ਭਰਪੂਰ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਾਂਝੇ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਸੰਦ੍ਰਭ ਅੰਦਰ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਸਵੈ-ਪਹਿਚਾਣ ਲਈ ਫ੍ਰੇਮਵਰਕ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰੀ [[ਸੰਸਾਰਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ]] ਦੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਰਹੱਸ ਖੋਲਦਾ ਹੈ।<ref>''ਦੇਖੋ:'' *{{harvnb|Johnston|2009}} *{{harvnb|Long|1963}} *{{harvnb|Encyclopædia Britannica|2009}} *{{harvnb|Leeming|2010}} </ref> ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰਚਨਾ ਮਿਥਿਹਾਸ [[ਮੂੰਹ-ਜ਼ੁਬਾਨੀ ਪ੍ਰੰਪ੍ਰਾਵਾਂ]] ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸਲਈ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਬਹੁਰੂਪ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ;<ref name="womack"/> ਸਾਰੀ ਇਨਸਾਨੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਮਿਥਿਹਾਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਸਾਂਝੀ ਕਿਸਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref name="kimball">{{harvnb|Kimball|2008}}{{page needed|date=November 2011}}</ref> == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == {{div col|colwidth=30em}} * [[ਬਿੱਗ ਬੈਂਗ]] * [[ਰਚਨਾਵਾਦ]] * [[ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਇੰਨਕਲਾਬੀ ਮੁੱਢ]] * [[ਜੈਨੇਸਿਸ ਕ੍ਰੀਏਸ਼ਨ ਮਿਥ]] * [[Template:ਇਨਸਾਨੀ ਸਮਾਂਰੇਖਾ|ਇਨਸਾਨੀ ਸਮਾਂਰੇਖਾ]] * [[Template:ਜਿੰਦਗੀ ਸਮਾਂਰੇਖਾ|ਲਾਈਫ ਟਾਈਮਲਾਈਨ]] * [[ਰਚਨਾ ਮਿਥਿਹਾਸਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] * [[ਮੁੱਢਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] * [[ਮੌਤ ਦੇ ਮੁੱਢ ਦਾ ਮਿਥਿਹਾਸ]] * [[ਮਿਥਿਹਾਸ ਦੇ ਖੰਭੇ]] * [[ਧਾਰਮਿਕ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਗਿਆਨ]] * [[ਬ੍ਰਹਮ ਆਂਡਾ]] {{div col end}} == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|30em}} == ਗ੍ਰੰਥ ਸੂਚੀ == {{refbegin|30em}} * {{cite book |first=Michael |last=Ashkenazi |title=Handbook of Japanese mythology |edition=illustrated |year=2008 |publisher=OUP USA |isbn=978-0-19-533262-9 |ref=harv }} * {{cite book | last = Barbour| first = Ian G. | year= 1997 | title = Religion and Science: Historical and Contemporary Issues | url = https://archive.org/details/religionscienceh0000barb| edition = first revised | publisher = HarperSanFrancisco| isbn = 0-06-060938-9 | pages=[https://archive.org/details/religionscienceh0000barb/page/58 58], 65| ref=harv }} * {{cite book |last=Bastian |first=Dawn E. |last2=Mitchell |first2=Judy K. |title=Handbook of Native American Mythology |url=https://archive.org/details/isbn_9791851095338 |publisher=ABC-CLIO |year=2004 |location=Santa Barbara |ref=harv |isbn=1-85109-533-0 }} * {{cite journal | last=Boas |first=Franz |title=Tsimshian Mythology |work=Annual Report of the Bureau of American Ethnography |publisher=Government Printing Office |year=1916 |url=https://books.google.com/?id=3WwqAAAAMAAJ&pg=PA651#v=onepage&q |ref=harv }} * {{cite book |first=Derk |last=Bodde |chapter=Myths of Ancient China |title=Mythologies of the Ancient World'' |url=https://archive.org/details/mythologiesofanc00kram |editor=Samuel Noah Kramer |publisher=Anchor |year=1961 |ref=harv }} * {{cite book |last=Booth |first=Anna Birgitta |editor=Alan Dundes |chapter=Creation myths of the North American Indians |title=Sacred Narrative: Readings in the Theory of Myth |url=https://archive.org/details/sacrednarrativer00dund |publisher=University of California Press |year=1984 |isbn=978-0-520-05192-8 |ref=harv |editor-link = Alan Dundes }} * {{cite book |first=Harold |last=Courlander |title=A Treasury of African Folklore: The Oral Literature, Traditions, Myths, Legends, Epics, Tales, Recollections, Wisdom, Sayings, and Humor of Africa |publisher=Marlowe & Company |year=2002 |isbn=978-1-56924-536-1 |ref=harv }} * {{cite encyclopedia |chapter=creation myth |title=Merriam-Webster's Collegiate Encyclopedia |year=2000 |isbn=0-87779-017-5 |ref=harv }} * {{cite encyclopedia |chapter= Creation Myth |title=Merriam-Webster's Encyclopedia of World Religions |publisher=Merriam-Webster |year=1999 |isbn=0-87779-044-2 |ref=harv }} * {{cite book |last=Doty |first=William |title=Myth: A Handbook |publisher=University Alabama Press |year= 2007 |isbn=978-0-8173-5437-4 |ref=harv }} * {{cite book|last1=Frank|first1=|last2=Leaman|first2=Oliver|title=History of Jewish Philosophy|url=https://books.google.com/books?id=zLxBQrY6inEC|year=2004|publisher=Psychology Press|isbn=978-0-415-32469-4|ref=harv}} * {{cite book |last=Eliade |first=Mircea |authorlink=Mircea Eliade |title=Patterns in comparative religion |url=https://archive.org/details/patternsincompar00elia |publisher=The New American Library-Meridian Books |year=1963 |isbn=978-0-529-01915-8 |ref=harv}} * {{cite book |last=Eliade |first=Mircea |authorlink=Mircea Eliade |title=Myth and Reality |publisher=Allen & Unwin |year=1964 |isbn=978-0-04-291001-7 |ref=harv}} * {{cite encyclopedia |chapter=myth |title=Encyclopædia Britannica |year=2009 |url= http://search.eb.com/eb/article-9108748 |publisher=Encyclopædia Britannica Online |ref=harv }} * {{cite book |last=Frankfort |first=Henri |authorlink=Henri Frankfort |title=The Intellectual Adventure of Ancient Man: An Essay on Speculative Thought in the Ancient Near East |url=https://archive.org/details/intellectualadve00henr |publisher=University of Chicago Press |year=1977 |isbn= 978-0226260082 |ref=harv}} * {{cite book |first=Sandra |last=Giddens |first2=Owen |last2=Giddens |year=2006 |title=African Mythology |url=https://archive.org/details/africanmythology0000gidd |publisher=The Rosen Publishing Group |isbn=1-4042-0768-6 |ref=harv}} * {{cite book |last=Honko |first=Lauri |editor=Alan Dundes |chapter=The Problem of Defining Myth |title=Sacred Narrative: Readings in the Theory of Myth |url=https://archive.org/details/sacrednarrativer00dund |publisher=University of California Press |year=1984 |isbn=978-0-520-05192-8 |ref=harv |editor-link = Alan Dundes }} * {{cite book |title=Religion, Myth, and Magic: The Anthropology of Religion-a Course Guide |last=Johnston |first=Susan A. |publisher=[[Recorded Books]], LLC |isbn=978-1-4407-2603-3 |year=2009 |ref=harv}} * {{cite book |last=Kimball |first=Charles |title=Comparative Religion |url=https://archive.org/details/comparativerelig0000kimb |chapter=Creation Myths and Sacred Stories |publisher=The Teaching Company |year=2008 |ref=harv |isbn=1-59803-452-9 }} * {{cite book|first=Jan |last=Knappert |authorlink=Jan Knappert |year=1977 |title=Bantu Myths and Other Tales |publisher=Brill Archive |isbn=90-04-05423-5 |ref=harv}} * {{cite book |title=Creation Myths of the World |url=https://archive.org/details/creationmythsofw0002leem |last=Leeming |first=David A. |publisher=ABC-CLIO |year=2010 |edition=2nd |isbn=978-1-59884-174-9 |ref=harv }} * {{cite book |title=A Dictionary of Creation Myths |first=David Adams |last=Leeming |first2=Margaret Adams |last2= Leeming |publisher=Oxford University Press |year=2009 |edition=Oxford Reference Online |ref=harv |isbn=0-19-510275-4}} * {{cite book |title=A Dictionary of Creation Myths |url=https://archive.org/details/dictionaryofcrea00leemrich |first=David Adams |last=Leeming |first2=Margaret Adams |last2= Leeming |publisher=Oxford University Press |year=1994 |isbn=978-0-19-510275-8 |ref=harv}} * {{cite book |title=Encyclopedia of Creation Myths |url=https://archive.org/details/encyclopediaofcr0000leem |last=Leeming |first=David Adams |last2=Leeming |first2=Margaret Adams |publisher=ABC-CLIO |year=1994 |edition=2nd |isbn=978-0-87436-739-3 |ref=harv }} * {{cite book |title= Myth: A Biography of Belief |url= https://archive.org/details/mythbiographyofb00leem |last=Leeming |first=David A. |publisher=Oxford University Press |year=2001 |isbn= 978-0-19-514288-4 |ref=harv }} * {{cite book |chapter=Creation |title= The Oxford companion to world mythology |last=Leeming |first=David A. |publisher=Oxford University Press |edition=online |accessdate=13 October 2011 |year=2011a |url=http://www.oxfordreference.com/views/ENTRY.html?subview=Main&entry=t208.e358 |ref=harv }} * {{cite book |chapter=Earth-Diver Creation |title= The Oxford companion to world mythology |last=Leeming |first=David A. |publisher=Oxford University Press |edition=online |accessdate=13 October 2011 |year=2011b |url=http://www.oxfordreference.com/views/ENTRY.html?subview=Main&entry=t279.e87 |ref=harv }} * {{cite book |first=Scott A |last=Leonard |first2=Michael |last2=McClure |title=Myth and Knowing |url=https://archive.org/details/mythknowingintro0000leon |year=2004 |publisher=McGraw-Hill |isbn=978-0-7674-1957-4 |edition=illustrated |ref=harv }} * {{cite book |title=Gods, goddesses, and mythology |first=C. Scott |last=Littleton |year=2005 |publisher=Marshall Cavendish |isbn=978-0-7614-7559-0 |volume=1 |ref=harv}} * {{cite book |title=Alpha: The Myths of Creation |first=Charles H. |last=Long |publisher=George Braziller |location=New York |year=1963 |ref=harv }} * {{cite book |last=Mair |first=Victor H. |authorlink=Victor H. Mair |title=Tao Te Ching: The Classic Book of Integrity and the Way, by Lao Tzu |publisher=Bantam Books |year=1990 |ref=harv |isbn=0-553-07005-3 }} * {{cite book |title=Creation Myths: Man's Introduction to the World |url=https://archive.org/details/creationmythsman0000macl |first=David |last=MacClaglan |year=1977 |isbn=978-0-500-81010-1 |publisher=Thames & Hudson |ref=harv }} * {{cite journal |last=Nassen-Bayer |last2=Stuart |first2=Kevin |title=Mongol creation stories: man, Mongol tribes, the natural world and Mongol deities |publisher=Asian Folklore Studies |volume=51 |series=2 |date=October 1992 |pages=323–334 |url=http://ccbs.ntu.edu.tw/FULLTEXT/JR-EPT/stuart1.htm |accessdate=2010-05-06 |ref=harv }} * {{cite book |title=Creation Myths: Man's Introduction to the World |url=https://archive.org/details/creationmythsman0000macl |first=David |last=MacClaglan |year=1977 |isbn=978-0-500-81010-1 |publisher=Thames & Hudson |ref=harv }} * {{cite book |last1=Pettazzoni |first1=Raffaele |authorlink1=Raffaele Pettazzoni |last2=Rose |first2=H A |title=Essays on the History of Religions |year=1954 |publisher=E J Brill |url=https://books.google.com/books?id=xtsUAAAAIAAJ|ref=harv}} * {{cite book |last=Segal |first=Robert |title=Myth: A Very Short Introduction |url=https://archive.org/details/mythveryshortint0000sega |publisher= Oxford University Press |year=2004 |isbn=978-0-19-280347-4 |ref=harv}} * {{cite book | last = May | first = Gerhard | title = Creatio ex nihilo | publisher = T&T Clarke International | date = 2004 | isbn = 9780567083562 | url = https://books.google.com/?id=eu4RBwAAQBAJ&pg=PA179&dq=%22tension+between+the+idea+of+world-formation%22#v=onepage&q=%22tension%20between%20the%20idea%20of%20world-formation%22&f=false | edition = English trans. of 1994 | ref = harv }} * {{cite book | last = McMullin | first = Ernin |editor1-last = Burrell |editor1-first = David B. |editor2-last = Cogliati |editor2-first = Carlo |editor3-last = Soskice |editor3-first = Janet M. |editor4-last = Stoeger |editor4-first = William R. | title = Creation and the God of Abraham | publisher = Cambridge University Press | location = Cambridge | isbn = 9781139490788 | chapter = Creation ex nihilo: early history | date = 2010 | url = https://books.google.com/?id=iV-dWv_WhG0C&printsec=frontcover&dq=Creation+and+the+God+of+Abraham#v=onepage&q&f=false | ref = harv }} * {{cite book | last1 = Nebe | first1 = Gottfried | chapter = Creation in Paul's Theology | editor1-last = Hoffman | editor1-first = Yair | editor2-last = Reventlow | editor2-first = Henning Graf | title = Creation in Jewish and Christian Tradition | date = 2002 | publisher = Sheffield Academic Press | url = https://books.google.com/?id=tz_8VGMy014C&pg=PA111&dq=Gottfried+Nebe+Creation+in+Paul%27s+Theology#v=onepage&q=Gottfried%20Nebe%20Creation%20in%20Paul%27s%20Theology&f=false | ref = harv | isbn = 9780567573933 }} * {{cite book | last = Soskice | first = Janet M. | chapter = Creatio ex nihilo: its Jewish and Christian foundations|editor1-last = Burrell|editor1-first = David B.|editor2-last = Cogliati|editor2-first = Carlo|editor3-last = Soskice|editor3-first = Janet M.|editor4-last = Stoeger|editor4-first = William R. | title = Creation and the God of Abraham | date = 2010 | publisher = Cambridge University Press | url = https://books.google.com/?id=iV-dWv_WhG0C&pg=PA24&dq=Creatio+ex+nihilo+its+jewish+and+christian+foundations+Janet+Soskice#v=onepage&q=Creatio%20ex%20nihilo%20its%20jewish%20and%20christian%20foundations%20Janet%20Soskice&f=false | ref = harv | isbn = 9781139490788 }} * {{cite book |last=Sproul |first=Barbara C. |publisher=HarperOne HarperCollinsPublishers |title=Primal Myths |isbn=978-0-06-067501-1 |year=1979 |ref=harv }} * {{cite book |title=The Paleolithic Paradigm |first=Terry |last=Stocker |year=2009 |publisher=AuthorHouse |isbn=1-4490-2292-8 |ref=harv }} * {{cite book|last=Sweetman|first=James Windrow |title=Islam and Christian Theology|url=https://books.google.com/books?id=q_Gqxe2ZDqkC|year=2002|publisher=James Clarke & Co.|isbn=978-0-227-17203-2|ref=harv}} * {{cite book |title=Brother One Cell: An American Coming of Age in South Korea's Prisons |url=https://archive.org/details/brotheronecellam0000thom |first=Cullen |last=Thomas |year= 2008 |isbn=0-14-311311-9 |publisher=Penguin |ref=harv }} * {{cite book|first=Ewa|last=Wasilewska|title=Creation stories of the Middle East|url=https://books.google.com/books?id=sMj1tyho3CoC&pg=PA146|accessdate=23 May 2011|year=2000|publisher=Jessica Kingsley Publishers|isbn=978-1-85302-681-2|ref=harv}} * {{cite book |title=Studies in Folklore, in Honor of Distinguished Service Professor Stith Thompson |first=Erminie|last=Wheeler-Voegelin |last2=Moore |first2=Remedios W. |editor=W. Edson Richmond |chapter=The Emergence Myth in Native North America |year= 1957 |isbn=978-0-8371-6208-9 |publisher=Indiana University Press |ref=harv }} * {{cite book | authorlink = John H. Walton (theologian) | last = Walton | first = John H. | title = Ancient Near Eastern Thought and the Old Testament: Introducing the Conceptual World of the Hebrew Bible | publisher = Baker Academic | date = 2006 | url = https://books.google.com/?id=rhb20fH7cZYC&printsec=frontcover&dq=Ancient+Near+Eastern+Thought+and+the+Old+Testament:+Introducing+the+Conceptual+World+of+the+Hebrew+Bible#v=onepage&q&f=false | isbn = 0-8010-2750-0 | ref = harv }} * {{cite journal |title=Creation and Procreation, Cosmogony and Childbirth: Reflections on Ex Nihilo Earth Diver, and Emergence Mythology |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-american-folklore_october-december-1987_100_398/page/426 |first=Marta |last=Weigle |journal=Journal of American Folklore |volume= 100 |issue=398 |year=1987 |ref=harv |doi=10.2307/540902 |pages=426 |jstor=540902 }} * {{cite book |title=Anthropology and religion: what we know, think, and question |url=https://archive.org/details/isbn_2900759110464 |first=Robert L. |last= Winzeler |year=2008 |publisher=AltaMira Press |isbn=978-0-7591-1046-5 |ref=harv }} * {{cite book |title=Symbols and Meaning: A Concise Introduction |url=https://archive.org/details/symbolsmeaningco0000woma |first=Mari |last=Womack |publisher=AltaMira Press |year=2005 |isbn=978-0-7591-0322-1 |ref=harv }} * {{cite journal |last=Y.Z. |title=Some Account of the Tangousians in general and the Transbaikal Tangousians in particular |date=June 1824 |work=Asiatic journal and monthly miscellany |volume=17 |publisher=Wm. H. Allen & Co |url=https://books.google.com/?id=8w8oAAAAYAAJ&pg=PA595#v=onepage&q |ref=harv}} {{refend}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == {{wikiquote}} * [https://www.britannica.com/topic/creation-myth Creation myth - Encyclopedia Britannica] * [http://public.wsu.edu/~brians/world_civ/worldcivreader/world_civ_reader_1/kojiki.html Japanese Creation Myth] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160820215825/http://public.wsu.edu/~brians/world_civ/worldcivreader/world_civ_reader_1/kojiki.html |date=2016-08-20 }} * [http://public.wsu.edu/~delahoyd/mythology/creation.populvuh.html Mayan Creation Myth] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170923221154/http://public.wsu.edu/~delahoyd/mythology/creation.populvuh.html |date=2017-09-23 }} * [http://www.aldokkan.com/religion/creation.htm Egyptian Creation Myth] * [http://www.pitt.edu/~dash/creation.html Norse Creation Myth] * [http://piereligion.org/yamamyth.html Indo-European Creation Myth] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170911205021/http://piereligion.org/yamamyth.html |date=2017-09-11 }} {{Authority control}} {{Portal bar|ਰਚਨਾਵਾਦ|ਧਰਮ|ਰੂਹਾਨੀਅਤ|}} {{DEFAULTSORT:ਰਚਨਾ ਮਿਥ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਚਨਾ ਮਿਥ| ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤੁਲਨਾਤਮਿਕ ਮਿਥਿਹਾਸ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੌਸਮੋਗੋਨੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਿਥਿਹਾਸਿਕ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਗਿਆਨਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪ੍ਰੰਪ੍ਰਿਕ ਕਹਾਣੀਆਂ]] 8rk8b4yn6ju570h7fq727l4psf3puj8 0 98359 842210 841012 2026-07-10T17:26:23Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842210 wikitext text/x-wiki {{More footnotes|date=June 2012}} '''ਕੁਆਂਟਮ ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ''' ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ [[ਵਿਧੀ]] ਹੈ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ [[ਕੁਆਂਟਮ ਸੂਚਨਾ]] (ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਕਿਸੇ [[ਐਟਮ]] ਜਾਂ [[ਫੋਟੌਨ]] ਦੀ ਸਹੀ ਸਹੀ ਅਵਸਥਾ) ਨੂੰ, ਭੇਜਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਰਿਸੀਵ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਥਾਨ ਦਰਮਿਆਨ [[ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੂਚਨਾ#ਕਲਾਸੀਕਲ ਬਨਾਮ ਕੁਆਂਟਮ ਸੂਚਨਾ|ਕਲਾਸੀਕਲ ਦੂਰ-ਸੰਚਾਰ]] ਅਤੇ ਪੂਰਵ-ਸਾਂਝੀ [[ਕੁਆਂਟਮ ਇੰਟੈਂਗਲਮੈਂਟ]] ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ, ਇੱਕ ਲੋਕੇਸ਼ਨ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਲੋਕੇਸ਼ਨ ਤੱਕ (ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ, ਸਹੀ ਸਹੀ) ਸੰਚਾਰਿਤ (ਟ੍ਰਾਂਸਮਿਟ) ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਕਲਾਸੀਕਲ ਦੂਰਸੰਚਾਰ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜੋ [[ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ]] ਤੋਂ ਤੇਜ਼ ਪ੍ਰੋਸੈੱਸ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਇਸਲਈ ਇਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਰਤਮਾਨ ਤੌਰ ਤੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਬਿੱਟਾਂ ਦੇ [[ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਤੇਜ਼]] ਸੰਚਾਰ ਜਾਂ ਦੂਰ-ਸੰਚਾਰ ਲਈ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਜਦੋਂਕਿ ਦੋ (ਇੰਟੈਗਲਡ) ਐਟਮਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਸੂਚਨਾ ਦੇ ਇੱਕ ਜਾਂ ਇੱਕ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ [[ਕਿਉਬਿਟ]]ਾਂ ਨੂੰ ਸੰਚਾਰਿਤ ਕਰਨਾ ਸੰਭਵ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈ,<ref name="nyt"/><ref name="barrett"/><ref name="riebe"/> ਫੇਰ ਵੀ ਅਜੇ ਤੱਕ ਇਹ ਮੌਲੀਕਿਊਲਾਂ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਵੱਡੀ ਚੀਜ਼ ਦਰਮਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਨਾਮ [[ਫਿਕਸ਼ਨ]] ਵਿੱਚ ਸਾਂਝੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ [[ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ]] ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਫੇਰ ਵੀ ਨਾਮ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਸਦਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਸਬੰਧ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਕੁਆਂਟਮ ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਦਾ ਵਾਸਤਾ ਸਿਰਫ ਸੂਚਨਾ ਦੇ ਸੰਚਾਰ ਨਾਲ ਹੀ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਆਂਟਮ ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦਾ ਸੰਚਾਰ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਦੂਰਸੰਚਾਰ ਦੀ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਹੈ; ਇਹ ਕਿਸੇ ਭੌਤਿਕੀ ਕਣ ਨੂੰ ਇੱਕ ਲੋਕੇਸ਼ਨ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਲੋਕੇਸ਼ਨ ਤੱਕ ਗਤੀ ਕਰਵਾਏ ਬਗੈਰ ਹੀ ਇੱਕ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਸਥਾਨ ਤੱਕ ਕਿਸੇ ਕਿਉਬਿਟ ਨੂੰ ਸੰਚਾਰਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਇੱਕ ਰਸਤਾ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸੈਮੀਨਾਰ ਪੇਪਰ<ref>[[Charles H. Bennett (computer scientist)|C. H. Bennett]], [[Gilles Brassard|G. Brassard]], [[Claude Crépeau|C. Crépeau]], [[Richard Jozsa|R. Jozsa]], [[Asher Peres|A. Peres]], [[William Wootters|W. K. Wootters]], ''Teleporting an Unknown Quantum State via Dual Classical and Einstein–Podolsky–Rosen Channels'', [[Phys. Rev. Lett.]] '''70''', 1895–1899 (1993) ([http://citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/summary?doi=10.1.1.46.9405 online]).</ref> ਜਿਸਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਕੁਆਂਟਮ ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਸੀ, [[ਚਾਰਲਸ ਐੱਚ. ਬੈਨੈੱਟ (ਕੰਪਿਊਟਰ ਵਿਗਿਆਨੀ)|ਸੀ. ਐੱਚ. ਬੇਨੇੱਟ]], [[ਗਿਲਸ ਬ੍ਰਾਸਰਡ|ਜੀ. ਬ੍ਰਾਸਰਡ]], [[ਕਾਲਾਉਡ ਕ੍ਰੇਪਿਆਓ|ਸੀ. ਕ੍ਰੇਪਿਆਓ]], [[ਰਿਚਰਡ ਜੋਜ਼ਸਾ|ਆਰ. ਜੋਜ਼ਸਾ]], [[ਅਸ਼ਰ ਪੇਰੇਸ|ਏ. ਪੇਰੇਸ]] ਅਤੇ [[ਵਿਲੀਅਮ ਵੂਟਰਜ਼|ਡਬਲਿਊ. ਕੇ. ਵੂਟਰਜ਼]] ਰਾਹੀਂ 1993 ਵਿੱਚ ਛਾਪਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>[[Anton Zeilinger|A. Zeilinger]], ''Dance of the Photons'', Farrar, Straus and Giroux, New York, 2010, p. 46. ("The quantum mechanical solution [to teleportation] was proposed in 1993 by an international collaboration of six theoretical physicists: Charles Bennett of IBM; Gilles Brassard, Claude Crépeau, and Richard Jozsa of the University of Montreal; Asher Peres of the Technion (the Israel Institute of Technology in Haifa); and William K. Wooters of Williams College... The Bennett-Brassard-Crépeau-Jozsa-Peres-Wooters paper has the title 'Teleporting an Unknown Quantum State via Dual Classical and Einstein-Podolsky-Rosen channels.' To have the word 'teleporting' in the title of a physics paper was quite unusual at the time, since teleportation was considered to be part of science fiction and a somewhat shaky topic. But apparently, there was no better name for the interesting theoretical discovery these people made, and it was a very fitting name indeed.")</ref> ਉਸ ਵਕਤ ਤੋਂ ਬਾਦ, ਕੁਆਂਟਮ ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਸਿੰਗਲ [[ਫੋਟੌਨ]]ਾਂ ਨਾਲ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਗਿਆ<ref>{{cite journal | last1 = Bouwmeester | first1 = D. | display-authors = 1 | last2 = et al | year = 1997 | title = Experimental quantum teleportation | url = http://www.nature.com/doifinder/10.1038/37539 | journal = Nature | volume = 390 | issue = 6660| pages = 575–579 | doi=10.1038/37539 | bibcode=1997Natur.390..575B}}</ref> ਅਤੇ ਬਾਦ ਵਿੱਚ ਐਟਮਾਂ, ਆਇਨ੍ਹਾਂ, ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨਾਂ ਅਤੇ ਸੁਪਰਕੰਡਕਟਿੰਗ ਸਰਕਟਾਂ ਵਰਗੇ ਵਿਭਿੰਨ ਪਦਾਰਥਕ ਸਿਸਟਮਾਂ ਨਾਲ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਕੁਆਂਟਮ ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਲਈ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤੀ ਗਈ ਦੂਰੀ ਦੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਰਿਪੋਰਟ {{convert|1400|km|mi|abbr=on}} ਹੈ।<ref>{{cite arxiv|last=Ren|first=Ji-Gang|last2=Xu|first2=Ping|last3=Yong|first3=Hai-Lin|last4=Zhang|first4=Liang|last5=Liao|first5=Sheng-Kai|last6=Yin|first6=Juan|last7=Liu|first7=Wei-Yue|last8=Cai|first8=Wen-Qi|last9=Yang|first9=Meng|date=2017-07-04|title=Ground-to-satellite quantum teleportation|eprint=1707.00934|class=quant-ph}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://time.com/4856222/a-teleportation-to-outer-space/|title=A 'Teleportation' to Outer Space|last=Kluger|first=Jeffrey|website=Time|access-date=2017-07-16|archive-date=2019-03-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20190330224703/http://time.com/4856222/a-teleportation-to-outer-space/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.huffingtonpost.co.uk/entry/scientists-teleport-a-photon-from-earth-to-orbit-for-the-first-time_uk_5965ea7de4b09b587d636526|title=Scientists Teleport A Photon From Earth To Orbit For The First Time|date=2017-07-12|work=Huffington Post|access-date=2017-07-16|language=en-AU}}</ref> ਅਕਤੂਬਰ 2015 ਵਿੱਚ, [[ਡੈਲਫਟ ਯੂਨੀਵਰਸਟੀ ਔਫ ਟੈਕਨੌਲੌਜੀ]] ਦੇ [[ਕਾਵਲੀ ਇੰਸਟੀਟਿਊਟ ਔਫ ਨੈਨੋਸਾਇੰਸ]] ਤੋਂ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਰਿਪੋਰਟ ਦਿੱਤੀ ਕਿ [[ਕੁਆਂਟਮ ਗੇਰ-ਸਥਾਨਿਕਤਾ]] ਵਰਤਾਰੇ ਨੇ ਕਿਸੇ "ਲੂਪਹੋਲ-ਸੁਤੰਤਰ ਬੇੱਲ ਪਰਖ" ਅਧਿਐਨ ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਿਤ 96% ਯਕੀਨ ਲੈਵਲ ਉੱਤੇ ਸਮਰਥਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।<ref name="NTR-20151021">{{cite journal|date=21 October 2015|title=Loophole-free Bell inequality violation using electron spins separated by 1.3 kilometres|url=http://www.nature.com/nature/journal/vaop/ncurrent/full/nature15759.html|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume=526|issue=7575|pages=682–686|doi=10.1038/nature15759|author=Hensen, B.|accessdate=21 October 2015|display-authors=etal|bibcode = 2015Natur.526..682H|pmid=26503041}}</ref><ref name="NYT-20151021">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2015/10/22/science/quantum-theory-experiment-said-to-prove-spooky-interactions.html|title=Sorry, Einstein. Quantum Study Suggests ‘Spooky Action’ Is Real.|last=Markoff|first=Jack|date=21 October 2015|work=[[New York Times]]|accessdate=21 October 2015}}</ref> ਇਹ ਨਤੀਜੇ 5 ਮਿਆਰੀ ਉਤ੍ਰਾਓ-ਚੜਾਵਾਂ ਉੱਪਰ ਆਂਕੜਾਤਮਿਕ ਮਹੱਤਤਾ ਸਮੇਤ ਦੋ ਅਧਿਐਨਾਂ ਰਾਹੀੰ ਸਾਬਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ, ਜੋ ਦਸੰਬਰ 2015 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਏ ਸਨ।<ref name="PRL115-250401">{{cite journal|date=16 December 2015|title=Significant-Loophole-Free Test of Bell's Theorem with Entangled Photons|url=http://journals.aps.org/prl/abstract/10.1103/PhysRevLett.115.250401|journal=[[Physical Review Letters]]|volume=115|issue=25|page=250401|doi=10.1103/PhysRevLett.115.250401|author=Giustina, M.|display-authors=etal|arxiv = 1511.03190 |bibcode = 2015PhRvL.115y0401G|pmid=26722905}}</ref><ref name="PRL115-250402">{{cite journal|date=16 December 2015|title=Strong Loophole-Free Test of Local Realism|url=http://journals.aps.org/prl/abstract/10.1103/PhysRevLett.115.250402|journal=[[Physical Review Letters]]|volume=115|issue=25|page=250402|doi=10.1103/PhysRevLett.115.250402|author=Shalm, L. K.|display-authors=etal|arxiv = 1511.03189 |bibcode = 2015PhRvL.115y0402S|pmid=26722906}}</ref> == ਗੈਰ-ਤਕਨੀਕੀ ਸਾਰਾਂਸ਼ == [[ਕੁਆਂਟਮ]] ਜਾਂ [[ਕਲਾਸੀਕਲ]] [[ਇਨਫਰਮੇਸ਼ਨ ਥਿਊਰੀ]] ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਰੱਖਣ ਵਾਲ਼ੇ ਮਸਲਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੀ ਸਰਲਤਮ ਸੰਭਵ ਯੂਨਿਟ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸੁਵਿਧਾਜਨਕ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦੋ-ਅਵਸਥਾ ਸਿਸਟਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਲਾਸੀਕਲ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅੰਦਰ, ਇਹ ਇੱਕ [[ਬਿੱਟ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਂਝੇ ਤੌਰ ਤੇ ਇੱਕ ਜਾਂ ਜ਼ੀਰੋ (ਜਾਂ, ਸੱਚ ਜਾਂ ਝੂਠ) ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਬਿੱਟ ਦਾ ਕੁਆਂਟਮ ਤੁੱਲ ਇੱਕ ਕੁਆਂਟਮ ਬਿੱਟ, ਜਾਂ [[ਕਿਉਬਿੱਟ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਬਿੱਟ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ ਐੱਨਕੋਡ (ਸਕੇਂਤਬੱਧ) ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ [[ਕੁਆਂਟਮ ਇਨਫਰਮੇਸ਼ਨ]] ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ [[ਕਲਾਸੀਕਲ]] ਇਨਫਰਮੇਸ਼ਨ ਤੋਂ ਤਿੱਖੇ ਤੌਰ ਤੇ ਫਰਕ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਕੁਆਂਟਮ ਇਨਫਰਮੇਸ਼ਨ ਨੂੰ ਨਾਂ ਹੀ ਕੌਪੀ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ([[ਨੋ-ਕਲੋਨਿੰਗ ਥਿਊਰਮ]]) ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਨਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ([[ਨੋ-ਡਿਲੀਟਿੰਗ ਥਿਊਰਮ]])। ਕੁਆਂਟਮ ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ, ਕਿਸੇ ਕਿਉਬਿੱਟ ਨੂੰ ਇੱਕ ਲੋਕੇਸ਼ਨ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੂਜੀ ਲੋਕੇਸ਼ਨ ਤੱਕ ਦੀ ਗਤੀ ਦੇ ਕਿਸੇ ਮਕੈਨਿਜ਼ਮ ਨੂੰ, ਕਿਸੇ ਕਿਉਬਿੱਟ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਛੁਪੇ ਕਣ ਨੂੰ ਭੌਤਿਕੀ ਤੌਰ ਤੇ ਸੰਚਾਰਿਤ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਹੀ, ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਤਕਰੀਬਨ ਜਿਵੇਂ [[ਟੈਲੀਗ੍ਰਾਫ]] ਦੀ ਕਾਢ ਨੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਬਿੱਟਾਂ ਨੂੰ ਮਹਾਂਦੀਪਾਂ ਦੇ ਆਰਪਾਰ ਉੱਚ-ਸਪੀਡ ਉੱਤੇ ਸੰਚਾਰਿਤ ਹੋਣਾ ਸੰਭਵ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਕੁਆਂਟਮ ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਕਿਸੇ ਦਿਨ, ਕਿਉਬਿੱਟਾਂ ਨੂੰ ਉਸੇਤਰਾਂ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਕਰਨ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਫੇਰ ਵੀ, {{As of|2013|lc=y}}, ਸਿਰਫ [[ਫੋਟੌਨ]] ਅਤੇ ਸਿੰਗਲ ਐਟਮ ਹੀ ਇਨਫਰਮੇਸ਼ਨ ਵਾਹਕ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਕਿਉਬਿਟਾਂ ਦੀ ਹਿਲਜੁਲ "ਵਸਤੂਆਂ" ਦੀ ਹਿਲਜੁਲ ਮੰਗਦੀ ਹੈ; ਖਾਸ ਤੌਰ ਤੇ, ਵਾਸਤਵਿਕ ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਪ੍ਰੋਟੋਕੌਲ ਮੰਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ [[ਇੰਟੈਗਲਡ ਅਵਸਥਾ|ਇੰਟੈਗਲਡ ਕੁਆਂਟਮ ਅਵਸਥਾ]] ਜਾਂ [[ਬੈੱਲ ਅਵਸਥਾ]] ਰਚੀ ਜਾਵੇ, ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਦੋਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਦੋ ਲੋਕੇਸ਼ਨਾਂ (ਸੋਮਾ ਅਤੇ ਮੰਜਿਲ, ਜਾਂ [[ਐਲਿਸ ਅਤੇ ਬੌਬ]]) ਦਰਮਿਆਨ ਸਾਂਕੀ ਰੱਖੀ ਜਾਵੇ। ਲਾਜ਼ਮੀ ਤੌਰ ਤੇ, ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦਾ ਇੱਕ [[ਕੁਆਂਟਮ ਚੈਨਲ]] ਦੋਵੇਂ ਸਥਾਨਾਂ ਦਰਮਿਆਨ, ਕਿਸੇ ਕਿਉਬਿਟ ਦੇ ਗਤੀ ਕਰ ਸਕਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ। ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਕਿਸੇ [[ਦੂਰ-ਸੰਚਾਰ ਚੈਨਲ|ਕਲਾਸੀਕਲ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸੰਪਰਕ]] ਦੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਦੀ ਵੀ ਮੰਗ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਦੋਵੇਂ ਕਲਾਸੀਕਲ ਬਿੱਟ ਜਰੂਰ ਹੀ ਹਰੇਕ ਕਿਉਬਿਟ ਦਾ ਸਾਥ ਦੇਣ ਲਈ ਸੰਚਾਰਿਤ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਇਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦਾ ਕਾਰਣ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਨਾਪਾਂ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਜਰੂਰ ਹੀ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਪ੍ਰਤਿ ਗੱਲਬਾਤ ਅਧੀਨ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਤਾਰਾਂ, ਰੇਡੀਓਆਂ ਜਾਂ ਲੇਜ਼ਰਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਜੋ ਹੈ, ਬੈੱਲ ਅਵਸਥਾਵਾਂ [[ਲੇਜ਼ਰ]]ਾਂ ਤੋਂ [[ਫੋਟੌਨ]] ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਸ਼ੇਅਰ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ, ਖੁੱਲੀ ਸਪੇਸ ਰਾਹੀਂ, ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਸਿੰਗਲ ਐਟਮਾਂ ਦੀਆਂ ਕੁਆਂਟਮ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਟੈਲੀਪੋਰਟ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।<ref name="nyt">New York Times, [https://www.nytimes.com/2004/06/17/us/scientists-teleport-not-kirk-but-an-atom.html Scientists Teleport Not Kirk, but an Atom] (2004)</ref><ref name="barrett">{{cite journal | last1 = Barrett | first1 = M. D. | last2 = Chiaverini | first2 = J. | last3 = Schaetz | first3 = T. | last4 = Britton | first4 = J. | last5 = Itano | first5 = W. M. | last6 = Jost | first6 = J. D. | last7 = Knill | first7 = E. | last8 = Langer | first8 = C. | last9 = Leibfried | first9 = D. | last10 = Ozeri | first10 = R. | last11 = Wineland | first11 = D. J. | date = 2004 | title = Deterministic quantum teleportation of atomic qubits | url = http://www.nature.com/nature/journal/v429/n6993/abs/nature02608.html | journal = Nature | volume = 429 | issue = 6993| pages = 737–739 | doi = 10.1038/nature02608 |bibcode = 2004Natur.429..737B }}</ref><ref name="riebe">{{cite journal | last1 = Riebe | first1 = M. | last2 = Häffner | first2 = H. | last3 = Roos | first3 = C. F. | last4 = Hänsel | first4 = W. | last5 = Benhelm | first5 = J. | last6 = Lancaster | first6 = G. P. T. | last7 = Körber | first7 = T. W. | last8 = Becher | first8 = C. | last9 = Schmidt-Kaler | first9 = F. | last10 = James | first10 = D. F. V. | last11 = Blatt | first11 = R. | date = 2004 | title = Deterministic quantum teleportation with atoms | url = http://www.nature.com/nature/journal/v429/n6993/abs/nature02570.html | journal = Nature | volume = 429 | issue = 6993| pages = 734–737 | doi = 10.1038/nature02570 |bibcode = 2004Natur.429..734R }}</ref> ਇੱਕ ਐਟਮ ਕਈ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨਾਲ ਰਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: *[[ਐਟੌਮਿਕ ਨਿਊਕਲੀਅਸ]] ਦੁਆਲੇ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨਿਕ ਅਵਸਥਾ]] ਜਾਂ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਸ਼ੈੱਲ]]ਾਂ ਅੰਦਰਲੇ ਕਿਉਬਿੱਟ, *ਖੁਦ ਨਿਊਕਲੀਅਸ ਅੰਦਰਲੇ ਕਿਉਬਿਟ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਨੂੰ *ਐਟਮ ਰਚਣ ਵਾਲੇ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ]], [[ਪ੍ਰੋਟੌਨ]] ਅਤੇ [[ਨਿਊਟ੍ਰਾਨ]]। ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਐਟਮਾਂ ਦੀ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨਿਕ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਸਕੇਂਤਬੱਧ ਕੀਤੇ ਕਿਉਬਿਟ ਟੈਲੀਪੋਰਟ ਕੀਤੇ ਹਨ; ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਨਿਊਕਲੀਅਰ ਅਵਸਥਾ, ਟੈਲੀਪੋਰਟ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ, ਨਾਂ ਹੀ ਖੁਦ ਨਿਊਕਲੀਅਸ ਹੀ ਟੈਲੀਪੋਰਟ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸਲਈ ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਝੂਠ ਰਹੇਗਾ ਕਿ ਕੋਈ ਐਟਮ ਟੈਲੀਪੋਰਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਐਟਮ ਦੀ ਕੁਆਂਟਮ ਅਵਸਥਾ ਹੀ ਟੈਲੀਪੋਰਟ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੀ ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਰਿਸੀਵ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਐਟਮਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸਟੌਕ ਮੰਗਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਕਿਉਬਿੱਟ ਛਾਪਣ ਲਈ ਉਪਲਬਧ ਰਹਿਣ। ਨਿਊਕਲੀਅਰ ਅਵਸਥਾ ਦੀ ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਅਸਪਸ਼ਟ ਹੈ: ਨਿਊਕਲੀਅਰ ਅਵਸਥਾ ਐਟਮ ਤੇ ਅਸਰ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦੀ, ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਜਿਵੇਂ [[ਹਾਈਪ੍ਰਫਾਈਨ ਸਪਲਿਟਿੰਗ]] ਵਿੱਚ, ਪਰ ਅਜਿਹੀ ਅਵਸਥਾ ਕਿਸੇ ਭਵਿੱਖਾਤਮਿਕ ਵਿਵਹਾਰਿਕ ਉਪਯੋਗ ਵਿੱਚ ਟੈਲੀਪੋਰਟ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ, ਬਹਿਸ-ਯੋਗ ਮੁੱਦਾ ਹੈ। [[ਕੁਆਂਟਮ ਇਨਫਰਮੇਸ਼ਨ ਥਿਊਰੀ]] ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪਹਿਲੂ [[ਕੁਆਂਟਮ ਇੰਟੈਂਗਲਮੈਂਟ|ਇੰਟੈਂਗਲਮੈਂਟ]] ਹੈ, ਜੋ ਹੋਰਤਰਾਂ ਦੇ ਵੱਖਰੇ ਭੌਤਿਕੀ ਸਿਸਟਮਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਆਂਕੜਾ-ਵਿਗਿਆਨਿਕ (ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ) ਸਹਿ-ਸਬੰਧ ਥੋਪਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਹਿ-ਸਬੰਧ ਓਦੋਂ ਵੀ ਲਾਗੂ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਨਾਪਾਂ ਨੂੰ ਸੁਤੰਤਰ ਤੌਰ ਤੇ, ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਕਾਰਣਾਤਮਿਕ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚੋਂ ਚੁਣ ਕੇ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ [[ਬੈੱਲ ਪਰਖ ਪ੍ਰਯੋਗ]]ਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਬਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, [[ਸਪੇਸਟਾਈਮ]] ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਬਿੰਦੂ ਉੱਤੇ ਚੁਣੇ ਗਏ ਕਿਸੇ ਨਾਪ ਤੋਂ ਨਤੀਜਨ ਕੋਈ ਨਿਰੀਖਣ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਖੇਤਰ ਅੰਦਰਲੇ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕੋਲ ਅਜੇ ਇੰਨੀ ਦੂਰੀ ਤੱਕ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨ ਦਾ ਵਕਤ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਇਹ ਅਜਿਹਾ ਨਤੀਜਾ ਹੈ ਜੋ [[ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦਾ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦਾ ([[EPR ਪੈਰਾਡੌਕਸ]])। ਫੇਰ ਵੀ, ਅਜਿਹੇ ਸਹਿ-ਸਬੰਧਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ, ਕਦੇ ਵੀ, [[ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ]] ਤੋਂ ਤੇਜ਼ ਕਿਸੇ ਸੂਚਨਾ ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ, ਪੂਰੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਕਦੇ ਵੀ [[ਸੁਪਰਲਿਊਮੀਨਲ]] ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਕੋਈ ਕਿਊਬਿਟ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਪੁਨਰ-ਰਚਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਸਹਿਯੋਗਿਕ [[ਕਲਾਸੀਕਲ]] ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੀ। ਕੁਆਂਟਮ ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਸੀਮਤ-ਅਯਾਮੀ [[ਲੀਨੀਅਰ ਅਨਜਬਰਾ|ਹਿਲਬ੍ਰਟ ਅਲਜਬਰੇ]], [[ਹਿਲਬ੍ਰਟ ਸਪੇਸ]]ਾਂ, ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਜੈਕਸ਼ਨ ਮੈਟ੍ਰਿਕ]]ਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਚੰਗੇ ਬੈਕਗਰਾਊਂਡ ਦੀ ਲੋੜ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਕਿਊਬਿਟ ਕਿਸੇ ਦੋ-ਅਯਾਮੀ [[ਕੰਪਲੈਕਸ ਨੰਬਰ]]-ਮੁੱਲ ਵਾਲੀ [[ਵੈਕਟਰ ਸਪੇਸ]] ([[ਹਿਲਬ੍ਰਟ ਸਪੇਸ]]) ਵਰਤ ਕੇ ਦਰਸਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਰੀਆਂ ਰਸਮੀ ਦਖਲ਼-ਅੰਦਾਜੀਆਂ ਲਈ ਮੁਢਲੇ ਅਧਾਰ ਹਨ। [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਦੀ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਕੁਆਂਟਮ ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਦੇ ਗਣਿਤ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਬਿਲਕੁਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦੀ ਹੁੰਦੀ, ਭਾਵੇਂ ਅਜਿਹੀ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਬਗੈਰ, ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਗਹਿਰਾ ਅਰਥ ਬਹੁਤ ਰਹੱਸਮਈ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ। == ਪ੍ਰੋਟੋਕੌਲ == [[ਤਸਵੀਰ:ਕੁਆਂਟਮ ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਡਾਇਗ੍ਰਾਮ.png|300px|thumb|right| ਕਿਸੇ [[ਫੋਟੌਨ]] ਦੀ ਕੁਆਂਟਮ ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਲਈ ਡਾਇਗ੍ਰਾਮ]] ਕੁਆਂਟਮ ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਲਈ ਪੂਰਵ-ਜਰੂਰਤਾਂ ਇੱਕ [[ਕਿਉਬਿਟ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਟੈਲੀਪੋਰਟ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਦੋ ਕਲਾਸੀਕਲ ਬਿੱਟਾਂ (ਯਾਨਿ ਕਿ, ਚਾਰ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦਾ ਇੱਕ) ਨੂੰ ਸੰਚਾਰਿਤ ਕਰਨਯੋਗ ਇੱਕ ਪ੍ਰੰਪਰਿਕ [[ਦੂਰ-ਸੰਚਾਰ ਚੈਨਲ]], ਅਤੇ ਕਿਉਬਿਟਾਂ ਦੇ ਇੱਕ [[ਕੁਆਂਟਮ ਇੰਟੈਂਗਲਮੈਂਟ|ਇੰਟੈਗਲਡ]] [[ਬੈੱਲ ਅਵਸਥਾ|EPR ਜੋੜੇ]] ਨੂੰ ਦੋ ਵੱਖਰੀਆਂ ਲੋਕੇਸ਼ਨਾਂ A ਅਤੇ B ਤੱਕ ਇਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਨੂੰ ਸੰਚਾਰਿਤ ਕਰਨਾ, EPR ਪੇਅਰ ਕਿਉਬਿਟਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਉੱਤੇ ਇੱਕ [[ਬੈੱਲ ਨਾਪ]] ਲੈਣਾ, ਅਤੇ ਜੋੜੇ ਦੇ ਬਾਕੀ ਬਚੇ ਕਿਉਬਿਟਾਂ ਦੀ ਕੁਆਂਟਮ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਦਖਲ-ਅੰਦਾਜੀ ਕਰਨਾ, ਹੈ। [[ਪ੍ਰੋਟੋਕੌਲ (ਕੰਪਿਊਟਿੰਗ|ਪ੍ਰੋਟੋਕੌਲ]] ਫੇਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: # ਇੱਕ EPR ਜੋੜਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਕਿਉਬਿਟ ਲੋਕੇਸ਼ਨ A ਵੱਲ ਭੇਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੂਜਾ B ਵੱਲ ਭੇਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। # ਲੋਕੇਸ਼ਨ A ਉੱਤੇ, EPR ਪੇਅਰ ਕਿਉਬਿਟ ਅਤੇ ਟੈਲੀਪੋਰਟ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲ਼ੇ ਕਿਉਬਿਟ (ਕੁਆਂਟਮ ਅਵਸਥਾ <math>|\phi \rangle</math>) ਦਾ ਇੱਕ ਬੈੱਲ ਨਾਪ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਚਾਰ ਨਾਪ ਨਤੀਜਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨਤੀਜਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇ ਦੋ ਕਲਾਸੀਕਲ ਬਿੱਟਾਂ ਵਿੱਚ ਐੱਨਕੋਡ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਲੋਕੇਸ਼ਨ A ਉੱਤੇ ਵਾਲੇ ਦੋਵੇਂ ਕਿਉਬਿਟ ਫੇਰ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। # ਕਲਾਸੀਕਲ ਚੈਨਲ ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ, ਦੋ ਬਿੱਟਾਂ ਨੂੰ A ਤੋਂ B ਤੱਕ ਭੇਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। (ਇਹ ਸਟੈੱਪ 1 ਤੋਂ ਬਾਦ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ ਪ੍ਰਤਿ ਵਿਚਾਰਾਂ ਕਾਰਨ, ਸਿਰਫ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਸੰਭਵ ਤੌਰ ਤੇ ਵਕਤ ਖਰਚ ਕਰਨ ਵਾਲ਼ਾ ਸਟੈੱਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।) # ਲੋਕੇਸ਼ਨ A ਉੱਤੇ ਲਏ ਗਏ ਨਾਪ ਦੇ ਇੱਕ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਲੋਕੇਸ਼ਨ B ਉੱਤੇ EPR ਪੇਅਰ ਕਿਉਬਿਟ ਚਾਰ ਸੰਭਵ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਚਾਰ ਸੰਭਵ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਇੱਕ ਅਵਸਥਾ ਮੂਲ ਕੁਆਂਟਮ ਅਵਸਥਾ <math>|\phi \rangle</math> ਪ੍ਰਤਿ ਮਿਲਦੀ-ਜੁਲਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਤਿੰਨ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਤੌਰ ਤੇ ਸਬੰਧਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਚਾਰ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਹੜੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਵਾਸਤਵਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਕਲਾਸੀਕਲ ਬਿੱਟਾਂ ਵਿੱਚ ਸਕੇਂਤਬੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਲੋਕੇਸ਼ਨ B ਉੱਤੇ ਵਾਲਾ ਕਿਉਬਿਟ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਤਰੀਕੇ ਵਿੱਚ ਸੋਧ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਫੇਰ ਬਿਲਕੁਲ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਜੋ <math>|\phi \rangle</math> ਪ੍ਰਤਿ ਮਿਲਦਾ ਜੁਲਦਾ ਇੱਕ ਕਿਉਬਿਟ ਨਤੀਜੇ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਸਕੇ, ਜੋ ਉਹ ਕਿਉਬਿਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। == ਪ੍ਰਯੋਗਿਕ ਨਤੀਜੇ ਅਤੇ ਰਿਕਾਰਡ == 1998 ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਨੇ ਆਰੰਭਿਕ ਅਨੁਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਸੀ,<ref name="Rome1998">{{cite journal |journal=[[Physical Review Letters]] |volume=80 |issue=6 |pages=1121–1125 |doi= 10.1103/PhysRevLett.80.1121 |title=Experimental Realization of Teleporting an Unknown Pure Quantum State via Dual Classical and Einstein-Podolsky-Rosen Channels |author=D. Boschi |author2=S. Branca |author3=F. De Martini |author4=L. Hardy |author5=S. Popescu |date=1998 |arxiv = quant-ph/9710013 |bibcode = 1998PhRvL..80.1121B }}</ref> ਅਤੇ ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਦਾ ਡਿਸਟੈਂਸ ਅਗਸਤ 2004 ਵਿੱਚ 600 ਮੀਟਰਾਂ ਤਤੱਕ [[ਔਪਟਿਕ ਫਾਈਬਰ]] ਵਰਤ ਕੇ ਵਧਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Danube2004">{{cite journal |url=http://www.nature.com/nature/journal/v430/n7002/full/430849a.html |title=Quantum teleportation across the Danube |author=Rupert Ursin |date=August 2004 |journal=Nature |accessdate=2010-05-22 |volume=430 }}</ref> ਇਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਕੁਆਂਟਮ ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਲਈ ਰਿਕਾਰਡ ਦੂਰੀ ਦਰਜਾਵਾਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ 16&nbsp;km ਤੱਕ ਵਧਾਈ ਜਾ ਚੁੱਕੀ ਹੈ,<ref>http://www.nature.com/nphoton/journal/v4/n6/full/nphoton.2010.87.html</ref> ਫੇਰ 97&nbsp;km ਤੱਕ,<ref>http://www.nature.com/nature/journal/v489/n7415/full/nature11472.html</ref> ਅਤੇ ਹੁਣ {{convert|143|km|mi|abbr=on}} ਤੱਕ, ਜੋ ਕੈਨੇਰੀ ਆਈਸਲੈਂਡਾਂ ਦੇ ਦੋ ਆਈਸਲੈਂਡਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਕੀਤੇ ਖੁੱਲੀ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਯੋਗਾੰ ਵਿੱਚ ਸੈੱਟ ਸੈੱਟ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref name="ReferenceA">{{Cite journal|last2=Herbst|first2=T.|last3=Scheidl|first3=T.|last4=Wang|first4=D.|last5=Kropatschek|first5=S.|last6=Naylor|first6=W.|last7=Wittmann|first7=B.|last8=Mech|first8=A.|last9=Kofler|first9=J.|displayauthors=8|date=2012|title=Quantum teleportation over 143 kilometres using active feed-forward|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2012-09-13_489_7415/page/268|journal=Nature|volume=489|issue=7415|pages=269–273|bibcode=2012Natur.489..269M|doi=10.1038/nature11472|pmid=22951967|last1=Ma|first1=X. S.}}</ref> ਸੁਪਰਕੰਡਕਟਿੰਗ ਨੈਨੋਵਾਇਰ ਡਿਟੈਕਟਰ ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ (ਸਤੰਬਰ 2015 ਤੱਕ) ਇੱਕ ਤਾਜ਼ਾ ਰਿਕਾਰਡ ਸੈੱਟ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜੋ ਔਪਟੀਕਲ ਫਾਈਬਰ ਉੱਪਰ {{convert|102|km|mi|abbr=on}} ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite journal|last1=Takesue|first1=Hiroki|last2=et al|title=Quantum teleportation over 100 km of fiber using highly efficient superconducting nanowire single-photon detectors|journal=Optica|date=2015-10-20|volume=2|issue=10|pages=832–835|doi=10.1364/OPTICA.2.000832|url=https://www.osapublishing.org/abstract.cfm?URI=optica-2-10-832|accessdate=2016-07-26}}</ref> ਪਦਾਰਥਕ ਸਿਸਟਮਾਂ ਲਈ, ਰਿਕਾਰਡ ਦੂਰੀ 21{{nbsp}}m ਰਹੀ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|arxiv=1212.3127|last1=Nölleke|first1=Christian|title=Efficient Teleportation between Remote Single-Atom Quantum Memories|journal=Physical Review Letters|volume=110|issue=14|pages=140403|last2=Neuzner|first2=Andreas|last3=Reiserer|first3=Andreas|last4=Hahn|first4=Carolin|last5=Rempe|first5=Gerhard|last6=Ritter|first6=Stephan|year=2012|doi=10.1103/PhysRevLett.110.140403|pmid=25166964|bibcode=2013PhRvL.110n0403N}}</ref> ਓਪਨ-ਡੈਸਟੀਨੇਸ਼ਨ ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਨਾਮਕ ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਦਾ ਇੱਕ ਵੇਰੀਅੰਟ, ਜੋ ਕਈ ਲੋਕੇਸ਼ਨਾਂ ਉੱਤੇ ਰੱਖੇ ਰਿਸੀਵਰਾਂ ਸਮੇਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪੰਜ-ਫੋਟੌਨ ਇੰਟੈਂਗਲਮੈਂਟ ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ 2004 ਵਿੱਚ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>Nature 430, 54-58 (1 July 2004) http://www.nature.com/nature/journal/v430/n6995/full/nature02643.html</ref> ਦੋ ਸਿੰਗਲ ਫੋਟੌਨਾਂ ਦੀ ਕਿਸੇ ਸੰਯੁਕਤ ਅਵਸਥਾ ਦੀ ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਵੀ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤੀ ਜਾ ਚੁੱਕੀ ਹੈ।<ref>Experimental quantum teleportation of a two-qubit composite system Qiang Zhang, Alexander Goebel, Claudia Wagenknecht, Yu-Ao Chen, Bo Zhao, Tao Yang, Alois Mair, Jörg Schmiedmayer & Jian-Wei Pan Nature Physics 2, 678–682</ref> ਅਪ੍ਰੈਲ 2011 ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਯੋਗਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਰਿਪੋਰਟ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਤਾਕਤਵਰ ਤੌਰ ਤੇ ਗੈਰ-ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੁਪਰਪੁਜੀਸ਼ਨ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ 10&nbsp;MHz ਦੀ ਇੱਕ ਬੈਂਡਵਿਡਥ ਤੱਕ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਵੇਵ-ਪੈਕਟਾਂ ਦੀ ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਸਾਬਤ ਕੀਤੀ ਹੈ।<ref name=Lee2011>{{cite journal |last=Lee |first=Noriyuki |author2=Hugo Benichi |author3=Yuishi Takeno |author4=Shuntaro Takeda |author5=James Webb |author6=Elanor Huntington |author7=Akira Furusawa |date=April 2011 |title=Teleportation of Nonclassical Wave Packets of Light |journal=Science |volume=332 |issue=6027 |pages=330–333 |doi=10.1126/science.1201034 |url=http://www.sciencemag.org/content/332/6027/330.abstract |accessdate=2011-04-26 |bibcode = 2011Sci...332..330L |arxiv = 1205.6253 |pmid=21493853}}</ref><ref name=NewQuantTelep>{{cite web|last=Trute|first=Peter|title=Quantum teleporter breakthrough|url=http://www.unsw.edu.au/news/pad/articles/2011/apr/Quantum_teleport_paper.html|publisher=The University Of New South Wales|accessdate=17 April 2011|archive-date=18 ਅਪ੍ਰੈਲ 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110418200747/http://www.unsw.edu.au/news/pad/articles/2011/apr/Quantum_teleport_paper.html|dead-url=yes}}</ref> ਅਗਸਤ 2013 ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਹਾਈਬ੍ਰਿਡ ਤਕਨੀਕ ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ, ਪੂਰੀ ਤਰਾਂ ਨਿਰਧਾਰਤਮਿਕ ਕੁਆਂਟਮ ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>Takeda et al., [http://www.nature.com/nature/journal/v500/n7462/abs/nature12366.html "Deterministic quantum teleportation of photonic quantum bits by a hybrid technique"], ''Nature'', August 2013.</ref> 29 ਮਈ 2014 ਨੂੰ, ਵਿਗਿਆਨਿਕਾਂ ਨੇ ਕੁਆਂਟਮ ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਰਾਹੀਂ ਡੈਟੇ ਦੇ ਸੰਚਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਭਰੋਸੇਮੰਦ ਤਰੀਕਾ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ। ਡੈਟੇ ਦੀ ਕੁਆਂਟਮ ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਪਰ ਉੱਚ ਤੌਰ ਤੇ ਗੈਰ-ਭਰੋਸੇਮੰਦ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref name="NYT-20140529">{{cite news |last=Markoff |first=John |title=Scientists Report Finding Reliable Way to Teleport Data |url=https://www.nytimes.com/2014/05/30/science/scientists-report-finding-reliable-way-to-teleport-data.html |date=29 May 2014 |work=[[New York Times]] |accessdate=29 May 2014 }}</ref><ref name="SCI-20140529">{{cite journal |author=Pfaff, W. |title=Unconditional quantum teleportation between distant solid-state quantum bits |url=http://www.sciencemag.org/content/early/2014/05/28/science.1253512 |date=29 May 2014 |journal=[[Science (journal)|Science]] |doi=10.1126/science.1253512 |accessdate=29 May 2014 |arxiv = 1404.4369 |bibcode = 2014Sci...345..532P |display-authors=etal |volume=345 |issue=6196 |pages=532–535 |pmid=25082696}}</ref> 26 ਫਰਵਰੀ 2015 ਨੂੰ, ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਹੇਫ਼ੇਈ ਵਿੱਚ ਚੀਨ ਦੇ [[ਯੂਨੀਵਰਸਟੀ ਔਫ ਸਾਇੰਸ ਐਂਡ ਟੈਕਨੌਲੌਜੀ ਔਫ ਚਾਈਨਾ|ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਟੈਕਨੌਲੌਜੀ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਵਿਦਿਆਲੇ]] ਵਿਖੇ, [[ਚਾਓ-ਯਾਂਗ ਲੁ]] ਅਤੇ [[ਜੀਆਨ-ਵੇਈ ਪਾਨ]] ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਅਧੀਨ, ਕਿਸੇ ਕੁਆਂਟਮ ਕਣ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੀਆਂ ਬਹੁ-ਡਿਗਰੀਆਂ ਨੂੰ ਟੈਲੀਪੋਰਟ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇੰਟੈਗਲਡ [[ਫੋਟੌਨ]] ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ 150 ਮੀਟਰਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਦੂਰੀ ਉੱਪਰ ਰਬਿਡੀਅਮ ਐਟਮਾਂ ਦੇ ਕਿਸੇ ਐਨਸੈਂਬਲ ਤੋਂ ਇੱਕ ਹੋਰ ਰੁਬਿਡੀਆ ਐਟਮਾਂ ਦੇ ਐਨਸੈਂਬਲ ਤੱਕ ਕੁਆਂਟਮ ਇਨਫਰਮੇਸ਼ਨ ਟੈਲੀਪੋਰਟ ਕਰਨ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref>{{cite web|title=Two quantum properties teleported together for first time|url=http://physicsworld.com/cws/article/news/2015/feb/27/two-quantum-properties-teleported-together-for-first-time|publisher=PhysicsWorld.com|date=27 February 2015}}</ref><ref name=nature-20150226>{{cite journal |last=Wang |first=Xi-Lin |author2=Xin-Dong Cai |author3=Zu-En Su |author4=Ming-Cheng Chen |author5=Dian Wu |author6=Li Li |author7=Nai-Le Liu | author8=Chao-Yang Lu | author9=Jian-Wei Pan |date=26 February 2015 |title=Quantum teleportation of multiple degrees of freedom of a single photon |journal=Nature |volume=518 |issue=7540 |pages=516–519 |doi=10.1038/nature14246 |url=http://www.nature.com/nature/journal/v518/n7540/full/nature14246.html|bibcode=2015Natur.518..516W }}</ref> ਖੋਜੀਆਂ ਨੇ ਗੈਸ ਐਟਮਾਂ ਦੇ ਬੱਦਲਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਇਨਫਰਮੇਸ਼ਨ ਸੰਚਾਰਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕੁਆਂਟਮ ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਦੀ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਕੀਤੀ ਹੇ, ਜੋ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਗੈਸਾਂ ਦੇ ਬੱਦਲ ਮੈਕ੍ਰੋਸਕੋਪਿਕ ਐਟੌਮਿਕ ਐਨਸੈਂਬਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref>{{cite web|title=Quantum teleportation between atomic systems over long distances|url=http://phys.org/news/2013-06-quantum-teleportation-atomic-distances.html|publisher=Phys.Org}}</ref><ref>http://www.nature.com/nphys/journal/vaop/ncurrent/full/nphys2631.html#auth-1</ref> == ਰਸਮੀ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ== ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੀ ਵੈਰਾਇਟੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਪ੍ਰੋਟੋਕੌਲ ਨੂੰ ਗਣਿਤਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਲਿਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕੁੱਝ ਬਹੁਤ ਸੰਖੇਪ ਤਰੀਕੇ ਹਨ, ਪਰ ਅਮੂਰਤ ਹਨ, ਅਤੇ ਕੁੱਝ ਜਰੂਰਤ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਾਲ਼ੇ ਹਨ ਪਰ ਸਿੱਧੇ ਅਤੇ ਠੋਸ ਹਨ। ਥੱਲੇ ਦਿੱਤੀ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ ਬਾਦ ਵਾਲੀ ਕਿਸਮ:ਬਹੁਤੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਾਲੀ ਕਿਸਮ ਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਹਰੇਕ ਕੁਆਂਟਮ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਸਰਲ ਤੌਰ ਤੇ ਅਤੇ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ਤੇ ਦਿਖਾਉਣ ਦੀ ਸੁਵਿਧਾ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਬਾਦ ਵਾਲੇ ਹਿੱਸੇ ਹੋਰ ਜਿਆਦਾ ਸੰਖੇਪ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਦੀ ਸਮੀਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਪ੍ਰੋਟੋਕੌਲ, ਏਲੀਸ ਦੀ ਪੁਜ਼ੇਸ਼ਨ ਅੰਦਰ, ਕਿਸੇ ਕੁਆਂਟਮ ਅਵਸਥਾ ਜਾਂ ਕਿਉਬਿਟ <math>|\psi\rangle</math> ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਿ ਉਹ ਬੌਬ ਨੂੰ ਕੁੱਝ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਉਬਿਟ ਆਮਤੌਰ ਤੇ [[ਬ੍ਰਾ-ਕੈੱਟ ਨੋਟੇਸ਼ਨ]] ਅੰਦਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਿਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ: :<math>|\psi\rangle_C = \alpha |0\rangle_C + \beta|1\rangle_C.</math> ਓਪਰੋਕਤ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਸਬਸਕ੍ਰਿਪਟ ''C'' ਸਿਰਫ ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ''A'' ਅਤੇ ''B'' ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਥੱਲੇ ਵਰਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਦ, ਪ੍ਰੋਟੋਕੌਲ ਮੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ, ਏਲੀਸ ਅਤੇ ਬੌਬ ਇੱਕ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਤੌਰ ਤੇ [[ਕੁਆਂਟਮ ਇੰਟੈਂਗਲਮੈਂਟ|ਇੰਟੈਗਲਡ]] ਅਵਸਥਾ ਸਾਂਝੀ ਰੱਖਣ। ਇਹ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ, ਏਲੀਸ ਅਤੇ ਬੌਬ ਦਰਮਿਆਨ ਪਰਸਪਰ ਸਹਿਮਤੀ ਨਾਲ ਫਿਕਸ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਦਿਖਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਚਾਰ [[ਬੈੱਲ ਅਵਸਥਾ]]ਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਅਵਸਥਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਗੱਲ ਨਾਲ ਕੋਈ ਫਰਕ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ ਕਿ ਅਵਸਥਾ ਕਿਹੜੀ ਹੋਵੇ। :<math>|\Phi^+\rangle_{AB} = \frac{1}{\sqrt{2}} (|0\rangle_A \otimes |0\rangle_{B} + |1\rangle_A \otimes |1\rangle_{B})</math>, :<math>|\Phi^-\rangle_{AB} = \frac{1}{\sqrt{2}} (|0\rangle_A \otimes |0\rangle_{B} - |1\rangle_A \otimes |1\rangle_{B})</math>, :<math>|\Psi^+\rangle_{AB} = \frac{1}{\sqrt{2}} (|0\rangle_A \otimes |1\rangle_{B} + |1\rangle_A \otimes |0\rangle_{B})</math>, :<math>|\Psi^-\rangle_{AB} = \frac{1}{\sqrt{2}} (|0\rangle_A \otimes |1\rangle_{B} - |1\rangle_A \otimes |0\rangle_{B})</math>. ਅੱਗੇ ਲਿਖੇ ਵਿੱਚ, ਮੰਨ ਲਓ ਕਿ ਏਲੀਸ ਅਤੇ ਬੌਬ ਅਵਸਥਾ <math>|\Phi^+\rangle_{AB}</math> ਸਾਂਝੀ ਰੱਖਦੇ ਹੋਣ। ਏਲੀਸ ਕਣਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਕਣ ਨੂੰ ਜੋੜੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੂਜਾ ਕਣ ਬੌਬ ਵੱਲ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। (ਇਸਨੂੰ, ਕਣਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਫੇਰ ਏਲੀਸ ਅਤੇ ਬੌਬ ਵੱਲ ਕਿਸੇ ਸਾਂਝੇ ਸੋਮੇ ਤੋਂ ਸ਼ੂਟ ਕਰਕੇ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।) ਇੰਟੈਗਲਡ ਅਵਸਥਾ ਅੰਦਰ ਸਬਸਕ੍ਰਿਪਟਾਂ ''A'' ਅਤੇ ''B'' ਏਲੀਸ ਅਤੇ ਬੌਬ ਦੇ ਕਣ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਬਿੰਦੂ ਉੱਤੇ, ਏਲੀਸ ਕੋਲ ਦੋ ਕਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ (''C'', ਜੋ ਉਹ ਟੈਲੀਪੋਰਟ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ''A'', ਜੋ ਇੰਟੈਗਲਡ ਜੋੜੇ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ), ਅਤੇ ਬੌਬ ਕੋਲ ਇੱਕੋ ਕਣ, ''B'' ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੁੱਲ ਸਿਸਟਮ ਵਿੱਚੋਂ, ਇਹਨਾਂ ਤਿੰਨੇ ਕਣਾਂ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, :<math> |\Phi^+\rangle_{AB} \otimes |\psi\rangle_C = \frac{1}{\sqrt{2}} (|0\rangle_A \otimes |0\rangle_B + |1\rangle_A \otimes |1\rangle_B)\otimes (\alpha |0\rangle_C + \beta|1\rangle_C). </math> ਫੇਰ, ਏਲੀਸ ਆਪਣੀ ਪੁਜੈਸ਼ਨ ਅੰਦਰਲੇ ਦੋਵੇਂ ਕਣਾਂ ਉੱਤੇ ਬੈੱਲ ਬੇਸਿਸ (ਯਾਨਿ ਕਿ, ਚਾਰ ਬੈੱਲ ਅਵਸਥਾਵਾਂ) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਲੋਕਲ ਨਾਪ ਫੁਰਮਾਏਗੀ। ਆਪਣੇ ਨਾਪ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਬਣਾਉਣ ਲਈ, ਏਲੀਸ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਕਿਉਬਿਟਾਂ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਬੈੱਲ ਬੇਸਿਸ ਦੀਆਂ ਸੁਪਰਪੁਜੀਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਲਿਖਣਾ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ, ਹੇਠਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਸਰਵ ਸਧਾਰਨ ਪਹਿਚਾਣਾਂ ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਸਾਬਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ: :<math>|0\rangle \otimes |0\rangle = \frac{1}{\sqrt{2}} (|\Phi^+\rangle + |\Phi^-\rangle),</math> :<math>|0\rangle \otimes |1\rangle = \frac{1}{\sqrt{2}} (|\Psi^+\rangle + |\Psi^-\rangle),</math> :<math>|1\rangle \otimes |0\rangle = \frac{1}{\sqrt{2}} (|\Psi^+\rangle - |\Psi^-\rangle),</math> ਅਤੇ :<math>|1\rangle \otimes |1\rangle = \frac{1}{\sqrt{2}} (|\Phi^+\rangle - |\Phi^-\rangle).</math> ਇਹਨਾਂ ਪਛਾਣਾਂ ਨੂੰ ''A'' ਅਤੇ ''C'' ਸਬਸਕ੍ਰਿਪਟਾੰ ਨਾਲ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ''A'', ''B'' ਅਤੇ ''C'' ਦੀ ਕੁੱਲ ਤਿੰਨ ਕਣ ਅਵਸਥਾ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੇਠਾਂ ਦਰਸਾਈ ਚਾਰ-ਰਕਮਾਂ ਵਾਲੀ ਸੁਪਰਪੁਜੀਸ਼ਨ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ: :<math> \begin{align} |\Phi^+\rangle_{AB} \ \otimes\ | & \psi\rangle_C = \\ \frac{1}{2} \Big \lbrack \ & |\Phi^+\rangle_{AC} \otimes (\alpha |0\rangle_B + \beta|1\rangle_B) \ + \ |\Phi^-\rangle_{AC} \otimes (\alpha |0\rangle_B - \beta|1\rangle_B) \\ \ + \ & |\Psi^+\rangle_{AC} \otimes (\beta |0\rangle_B + \alpha|1\rangle_B) \ + \ |\Psi^-\rangle_{AC} \otimes (\beta |0\rangle_B - \alpha|1\rangle_B) \Big \rbrack . \\ \end{align} </math> ਓਪਰੋਕਤ ਦਰਸਾਓ ਸਿਰਫ ਸਿਸਟਮ ਦੇ ਏਲੀਸ ਵਾਲੇ ਹਿੱਸੇ ਉੱਤੇ ਅਧਾਰ ਦੀ ਇੱਕ ਤਬਦੀਲੀ ਹੀ ਹੈ। ਅਜੇ ਕੋਈ ਵੀ ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਤਿੰਨੇ ਕਣ ਅਜੇ ਵੀ ਓਸੇ ਕੁੱਲ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਵਾਸਤਵਿਕ ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਓਦੋਂ ਵਾਪਰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਏਲੀਸ ਆਪਣੇ ਦੋਵੇਂ ਕਿਉਬਿਟਾਂ A,C, ਨੂੰ ਬੈੱਲ ਅਧਾਰ ਵਿੱਚ ਨਾਪਦੀ ਹੈ। :<math>|\Phi^+\rangle_{AC}, |\Phi^-\rangle_{AC}, |\Psi^+\rangle_{AC}, |\Psi^-\rangle_{AC}</math> ਪ੍ਰਯੋਗਿਕ ਤੌਰ ਤੇ, ਇਹ ਨਾਪ ਦੋਵੇਂ ਕਣਾਂ ਉੱਤੇ ਤਾਣੀਆਂ (ਵੱਲ ਸਿੱਧੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ) ਲੇਜ਼ਰ ਤਰੰਗਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਓਪਰੋਕਤ ਸਮੀਕਰਨ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਹੋਣ ਤੇ, ਸਪਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਏਲੀਸ ਦੇ (ਲੋਕਲ) ਨਾਪ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਇਹ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤਿੰਨ-ਕਣ ਅਵਸਥਾ ਅੱਗੇ ਲਿਖੀਆਂ ਚਾਰ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ (ਹਰੇਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਬਰਾਬਰ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਨਾਲ) ਇੱਕ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ [[ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਕੋਲੈਪਸ|ਟੁੱਟਣੀ ਚਾਹੀਦੀ]] ਹੈ: *<math>|\Phi^+\rangle_{AC} \otimes (\alpha |0\rangle_B + \beta|1\rangle_B)</math> *<math>|\Phi^-\rangle_{AC} \otimes (\alpha |0\rangle_B - \beta|1\rangle_B)</math> *<math>|\Psi^+\rangle_{AC} \otimes (\beta |0\rangle_B + \alpha|1\rangle_B)</math> *<math>|\Psi^-\rangle_{AC} \otimes (\beta |0\rangle_B - \alpha|1\rangle_B)</math> ਏਲੀਸ ਦੇ ਦੋ ਕਣ ਹੁਣ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ, ਚਾਰ [[ਬੈੱਲ ਅਵਸਥਾਵਾਂ]] ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਇੰਟੈਗਲਡ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਏਲੀਸ ਅਤੇ ਬੌਬ ਦੇ ਕਣਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਮੂਲ ਤੌਰ ਤੇ ਸਾਂਝੀ ਕੀਤੀ ਇੰਟੈਂਗਲਮੈਂਟ ਹੁਣ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬੌਬ ਦਾ ਕਣ ਓਪਰੋਕਤ ਦਿਖਾਈਆਂ ਚਾਰ ਸੁਪਰਪੁਜੀਸ਼ਨ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਅਵਸਥਾ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਨੋਟ ਕਰੋ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਬੌਬ ਦਾ ਕਿਉਬਿਟ ਹੁਣ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਟੈਲੀਪੋਰਟ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਅਵਸਥਾ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਜੁਲਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੌਬ ਦੇ [[ਕਿਉਬਿਟ]] ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਸੰਭਵ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਟੈਲੀਪੋਰਟ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਅਵਸਥਾ ਦੀਆਂ ਯੂਨਾਇਟ੍ਰੀ ਤਸਵੀਰਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਏਲੀਸ ਦੇ ਬੈੱਲ ਨਾਪ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਉਸਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿਸਟਮ ਓਪਰੋਕਤ ਚਾਰ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਹੜੀ ਇੱਕ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਹੁਣ ਅਪਣਾ ਨਤੀਜਾ ਬੌਬ ਵੱਲ ਕਿਸੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਚੈਨਲ ਰਾਹੀਂ ਭੇਜ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਕਲਾਸੀਕਲ ਬਿੱਟ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ਕਿ ਏਲੀਸ ਚਾਰ ਨਤੀਜਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਹੜਾ ਨਤੀਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਗੀ। ਏਲੀਸ ਕੋਲੋਂ ਬੌਬ ਦੁਆਰਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਦ, ਉਹ ਜਾਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦਾ ਕਣ ਚਾਰ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਹੜੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਣ ਨੂੰ ਇੱਛਿਤ ਅਵਸਥਾ <math>\alpha |0\rangle_B + \beta|1\rangle_B</math> ਤੱਕ ਸੰਚਾਰਿਤ ਕਰਨ ਲਈ, ਇਸ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਯੂਨਾਇਟ੍ਰੀ ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ: *ਜੇਕਰ ਏਲੀਸ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦਾ ਨਤੀਜਾ <math>|\Phi^+\rangle_{AC}</math> ਹੈ, ਤਾਂ ਬੌਬ ਜਾਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦਾ ਕਿਉਬਿਟ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਇੱਛਿਤ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਕੁੱਝ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਇਦਾ ਕਾਰਣ ਸੂਖਮ ਯੂਨਾਇਟ੍ਰੀ ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਆਇਡੈਂਟਿਟੀ ਓਪਰੇਟਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। *ਜੇਕਰ ਸੰਦੇਸ਼ <math>|\Phi^-\rangle_{AC}</math> ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਬੌਬ, ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਰਿਕਵਰ ਕਰਨ ਲਈ, [[ਪੌਲੀ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ]] ਰਾਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਯੂਨਾਇਟ੍ਰੀ [[ਕੁਆਂਟਮ ਗੇਟ]] ਸਦਕਾ ਅਪਣਾ ਕਿਉਬਿਟ ਭੇਜੇਗਾ। :<math>\sigma_3 = \begin{bmatrix} 1 & 0 \\ 0 & -1\end{bmatrix}</math> *ਜੇਕਰ ਏਲੀਸ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ <math>|\Psi^+\rangle_{AC}</math> ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਰੱਖਦਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਬੌਬ, ਆਪਣੇ ਕਿਉਬਿਟ ਉੱਤੇ ਇਹ ਗੇਟ ਲਾਗੂ ਕਰਦਾ ਹੈ; :<math>\sigma_1 = \begin{bmatrix} 0 & 1 \\ 1 & 0\end{bmatrix}</math> *ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਬਚੇ ਹੋਏ ਮਾਮਲੇ ਲਈ, ਢੁਕਵਾਂ ਗੇਟ ਇੰਝ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; :<math> \sigma_3 \sigma_1 = - \sigma_1 \sigma_3 = i \sigma_2 = \begin{bmatrix} 0 & 1 \\ -1 & 0\end{bmatrix}.</math> ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਓਪਰੋਕਤ ਹਵਾਲਾ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਤਿੰਨੇ ਗੇਟ, ਢੁਕਵੇਂ ਧੁਰਿਆਂ (X, Y ਅਤੇ Z) ਦੁਆਲ਼ੇ π ਰੇਡੀਅਨਾਂ (180°) ਦੀਆਂ ਰੋਟੇਸ਼ਨਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।{{clarify|reason=This remark is confusing. Rotations of what? And don't the 3 rotations generate an abelian group of order 8, whereas the 3 gates don't commute? One is the spin representation, but this should be spelled out.|date=May 2015}} ===ਕੁੱਝ ਟਿੱਪਣੀਆਂ === * ਇਸ ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਤੋਂ ਬਾਦ, ਬੌਬ ਦਾ ਕਿਉਬਿਟ ਅਵਸਥਾ <math>|\psi\rangle_B= \alpha |0\rangle_B + \beta|1\rangle_B</math> ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲੇਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਏਲੀਸ ਦਾ ਕਿਉਬਿਟ ਕਿਸੇ ਇੰਟੈਗਲਡ ਅਵਸਥਾ ਦਾ ਇੱਕ (ਅਨਿਸ਼ਚਿਤ) ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਕਿਉਬਿਟਾਂ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨਤੀਜੇ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ, ਅਤੇ ਇਸ ਕਰਕੇ [[ਨੋ ਕਲੋਨਿੰਗ ਥਿਊਰਮ]] ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। * ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਪਦਾਰਥ ਜਾਂ ਊਰਜਾ ਦਾ ਕੋਈ ਸੰਚਾਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਏਲੀਸ ਦਾ ਕਣ ਬੌਬ ਵੱਲ ਭੌਤਿਕੀ ਤੌਰ ਤੇ ਗਤੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ; ਸਿਰਫ ਇਸਦੀ ਅਵਸਥਾ ਹੀ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਹੋਈ ਸੀ। ਸ਼ਬਦ "ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ", ਜੋ ਬੈਨੇਟ, ਬ੍ਰਾਸਰਡ, ਕ੍ਰੇਪੀਉ, ਜੋਜ਼ਸਾ, ਪੇਰੇਸ ਅਤੇ ਵੂਟਰਜ਼ ਦੁਆਰਾ ਘੜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, [[ਕੁਆਂਟਮ]] ਮਕੈਨੀਕਲ ਕਣਾਂ ਦੀ ਗੈਰ-ਨਿਖੇੜਨਯੋਗਤਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। *ਟੈਲੀਪੋਰਟ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਰੇਕ ਕਿਉਬਿਟ ਲਈ, ਏਲੀਸ ਨੂੰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇ ਦੋ ਕਲਾਸੀਕਲ ਬਿੱਟ ਭੇਜਣ ਦੀ ਲੋੜ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਦੋ ਕਲਾਸੀਕਲ ਬਿੱਟ ਟੈਲੀਪੋਰਟ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਕਿਉਬਿਟ ਬਾਬਤ ਸੰਪੂਰਣ ਜਾਣਕਾਰੀ ਚੁੱਕ ਕੇ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਛਿਪ ਕੇ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ ਦੋਵੇਂ ਬਿੱਟਾਂ ਨੂੰ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਰੋਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਇੰਨਬਿੰਨ ਜਾਣ ਸਕਦੀ ਹੈ ਕਿ ਬੌਬ ਨੂੰ ਕੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਛਿਤ ਅਵਸਥਾ ਰਿਕਵਰ ਹੋ ਸਕੇ। ਫੇਰ ਵੀ, ਇਹ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲਾਭਹੀਣ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਜੇਕਰ ਉਹ ਬੌਬ ਦੀ ਪੁਜੈਸ਼ਨ ਵਾਲੇ ਇੰਟੈਗਲਡ ਕਣ ਨਾਲ ਪਰਸਪਰ ਗੱਲਬਾਤ ਨਾ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੁੰਦੀ। == ਬਦਲਵੇਂ ਚਿੰਨ੍ਹ == {{wide image|Teleport.svg|780px| ਕੁਆਂਟਮ ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਆਪਣੀ ਚਿਤ੍ਰਾਤਮਿਕ ਕਿਸਮ ਵਿੱਚ<ref name=coecke>{{Cite journal|arxiv=0908.1787|last1=Coecke|first1=Bob|title=Quantum Picturalism|journal=Contemporary Physics|volume=51|issue=2010|pages=59–83|year=2009|doi=10.1080/00107510903257624|bibcode=2010ConPh..51...59C}}</ref>, [[ਪੈਨਰੋਜ਼ ਗ੍ਰਾਫੀਕਲ ਚਿੰਨ-ਧਾਰਨਾਵਾਂ]] ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੀ ਹੋਈ।<ref name=Penrose>R. Penrose, Applications of negative dimensional tensors, In: Combinatorial Mathematics and its Applications, D.~Welsh (Ed), pages 221–244. Academic Press (1971).</ref> ਰਸਮੀ ਤੌਰ ਤੇ, ਅਜਿਹੀ ਹੋਈ ਕੰਪਿਊਟੇਸ਼ਨ ਕਿਸੇ [[ਡੈਗਰ ਕੰਪੈਕਟ ਸ਼੍ਰੇਣੀ]] ਅੰਦਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ, [[ਸ਼੍ਰੇਣਾਤਮਿਕ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਵਿੱਚ ਵਰਤਣ ਦੀ ਤਰਾਂ ਕੁਆਂਟਮ ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਦੇ ਅਮੂਰਤ ਵਿਵਰਣ ਨੂੰ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।}} [[File:Quantum teleportation circuit.svg|300px|thumb|right| ਕੁਆਂਟਮ ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਦੀ [[ਕੁਆਂਟਮ ਸਰਕਟ]] ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ]] ਬਹੁਤ ਸਾਰੀ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਚਿੰਨ-ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹਨ ਜੋ ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਪ੍ਰੋਟੋਕੌਲ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਕ ਸਾਂਝੀ ਚਿੰਨ-ਧਾਰਨਾ [[ਕੁਆਂਟਮ ਗੇਟ]]ਾਂ ਦੀ ਨੋਟੇਸ਼ਨ ਵਰਤਣਾ ਹੈ। ਉਪਰੋਕਤ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ ਵਿੱਚ, ਯੂਨਾਇਟ੍ਰੀ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਨ ਜੋ ਅਧਾਰ ਦੀ (ਮਿਆਰੀ ਗੁਣਨਫਲ ਅਧਾਰ ਤੋਂ ਬੈੱਲ ਅਧਾਰ ਤੱਕ ਦੀ) ਤਬਦੀਲੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕੁਆਂਟਮ ਗੇਟਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਲਿਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਧੀ ਕੈਲਕੁਲੇਸ਼ਨ ਸਾਬਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਗੇਟ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; :<math>G = (H \otimes I) \; C_N</math> ਜਿੱਥੇ ''H'', ਇੱਕ ਕਿਉਬਿਟ [[ਹਦਾਮਰਦ ਗੇਟ|ਵਾਲਸ਼-ਹਦਾਮਰਦ ਗੇਟ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ <math>C_N</math>, ]]ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ NOT ਗੇਟ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ। == ਇੰਟੈਂਗਲਮੈਂਟ ਸਵੈਪਿੰਗ == ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਨਾ ਕੇਵਲ ਸਿਰਫ ਸ਼ੁੱਧ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਤੇ ਹੀ ਲਾਗੂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਸਗੋਂ [[ਡੈਂਸਟੀ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ|ਮਿਸ਼ਰਿਤ ਅਵਸਥਾਵਾਂ]] ਤੇ ਵੀ ਲਾਗੂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਇੰਟੈਗਲਡ ਜੋੜੇ (ਪੇਅਰ) ਦੇ ਕਿਸੇ ਸਿੰਗਲ ਸਬ-ਸਿਸਟਮ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੰਟੈਂਗਲਮੈਂਟ ਸਵੈਪਿੰਗ ਸਰਲ ਅਤੇ ਸਮਝਾਉਣ ਵਾਲੀ ਉਦਾਹਰਨ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਏਲੀਸ ਅਜਿਹਾ ਕਣ ਰੱਖਦੀ ਹੈ ਜੋ ਬੌਬ ਵਾਲੇ ਕਣ ਨਾਲ ਇੰਟੈਗਲਡ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਬੌਬ ਇਸ ਕਣ ਨੂੰ ਕੈਰਲ ਵੱਲ ਟੈਲੀਪੋਰਟ ਕਰਦਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਬਾਦ ਵਿੱਚ, ਏਲੀਸ ਦਾ ਕਣ ਕੈਰਲ ਨਾਲ ਇੰਟੈਗਲਡ ਹੁੰਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਵਿਅਵਸਿਥ ਤਰੀਕਾ ਅੱਗੇ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ: ਏਲੀਸ ਕੋਲ ਇੱਕ ਕਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਬੌਬ ਕੋਲ ਦੋ, ਅਤੇ ਕੈਰਲ ਕੋਲ ਇੱਕ ਕਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਏਲੀਸ ਦਾ ਕਣ ਅਤੇ ਬੌਬ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਕਣ ਇੰਟੈਗਲਡ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਬੌਬ ਦਾ ਦੂਜਾ ਕਣ ਅਤੇ ਕੈਰਲ ਦਾ ਕਣ ਵੀ ਇੰਟੈਗਲਡ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: ___ / \ ਏਲੀਸ-:-:-:-:-:-ਬੌਬ 1 -:- ਬੌਬ 2-:-:-:-:-:-ਕੈਰਲ \___/ ਹੁਣ, ਜੇਕਰ ਬੌਬ, ਬੈਲ ਅਵਸਥਾ ਅਧਾਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਦੋਵੇਂ ਕਣਾਂ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਿਵ ਨਾਪ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਨਤੀਜੇ ਨੂੰ ਕੈਰਲ ਵੱਲ, ਓਪਰੋਕਤ ਦਰਸਾਈ ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਯੋਜਨਾ ਮੁਤਾਬਿਕ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਬੌਬ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਕਣ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਕੈਰਲ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵੱਲ ਟੈਲੀਪੋਰਟ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ, ਏਲੀਸ ਅਤੇ ਕੈਰਲ ਕਦੇ ਕਦੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਪਰਸਪਰ ਗੱਲਬਾਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਫੇਰ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕਣ ਹੁਣ ਇੰਟੈਗਲਡ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇੰਟੈਂਗਲਮੈਂਟ ਸਵੈਪਿੰਗ ਦੀ ਵੇਰਵੇ ਸਹਿਤ ਚਿਤ੍ਰਾਤਮਿਕ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ [[ਬੌਬ ਕੋਇੱਕੇ]],<ref>Bob Coecke, "The logic of entanglement". ''Research Report PRG-RR-03-12'', 2003. [http://arXiv.org/abs/quant-ph/0402014 arXiv:quant-ph/0402014] (8 page shortversion) [http://web.comlab.ox.ac.uk/oucl/publications/tr/rr-03-12.html (full 160 page version)]</ref> ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਜੋ [[ਕੈਟੇਗੋਰਿਕ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। == N-ਅਵਸਥਾ ਕਣ == ਕਲਪਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉੱਪਰ ਦਰਸਾਈ ਗਈ ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਯੋਜਨਾ ''N''-ਅਵਸਥਾ ਕਣਾਂ ਤੱਕ ਕਿਵੇਂ ਵਧਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਯਾਨਿ ਕਿ, ਅਜਿਹੇ ਕਣਾਂ ਤੱਕ ਜਿਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ''N'' ਅਯਾਮੀ ਹਿਲਬ੍ਰਟ ਸਪੇਸ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਤਿੰਨ ਕਣਾਂ ਦਾ ਸੰਯੁਕਤ ਸਿਸਟਮ ਹੁਣ ਇੱਕ <math>N^3</math> ਅਯਾਮੀ ਅਵਸਥਾ ਸਪੇਸ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਟੈਲੀਪੋਰਟ ਕਰਨ ਲਈ, ਏਲੀਸ, <math>N^2</math> ਅਯਾਮੀ ਸਬ-ਸਿਸਟਮ ਉੱਤੇ ਕਿਸੇ ਇੰਟੈਗਲਡ ਅਧਾਰ (ਬੇਸਿਸ) ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਵਾਲੇ ਦੋਵੇਂ ਕਣਾਂ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਅੰਸ਼ਿਕ ਨਾਪ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਪ ਦੇ <math>N^2</math> ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਤੌਰ ਤੇ ਸੰਭਵ ਨਤੀਜੇ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਫੇਰ ਕਲਾਸੀਕਲ ਤੌਰ ਤੇ ਬੌਬ ਵੱਲ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬੌਬ ਕਿਸੇ ਢੁਕਵੇਂ ਯੂਨਾਇਟ੍ਰੀ ਗੇਟ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਕਣ ਨੂੰ ਭੇਜ ਕੇ ਇੱਛਿਤ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪੁਨਰ-ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। == ਲੌਜਿਕ ਗੇਟ ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ == ਆਮਤੌਰ ਤੇ, [[ਮਿਸ਼ਰਤ ਅਵਸਥਾ (ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ)|ਮਿਸ਼ਰਤ ਅਵਸਥਾਵਾਂ]] ρ ਟ੍ਰਾਂਸਪੋਰਟ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਦੌਰਾਨ ਇੱਕ ਰੇਖਿਕ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਨ ω ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ [[ਕੁਆਂਟਮ ਸੂਚਨਾ]] ਦੇ ਆਂਕੜੇ ਪ੍ਰੋਸੈੱਸ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕੁਆਂਟਮ ਸੂਚਨਾ ਪ੍ਰੋਸੈੱਸਿੰਸ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਮੁੱਢਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਥੱਲੇ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। === ਸਰਵ ਸਧਾਰਨ ਵਿਵਰਣ === ਇੱਕ ਸਰਵ ਸਧਾਰਨ ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਯੋਜਨਾ (ਸਕੀਮ) ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਰਸਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਕੁਆਂਟਮ ਸਿਸਟਮ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਿਸਟਮ 1 ਏਲੀਸ ਰਾਹੀਂ ਟੈਲੀਪੋਰਟ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੀ (ਅਗਿਆਤ) ਅਵਸਥਾ ''ρ'' ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਿਸਟਮ 2 ਅਤੇ 3 ਇੱਕ ਉੱਚਤਮ ਤੌਰ ਤੇ ਇੰਟੈਗਲਡ ਅਵਸਥਾ ''ω'' ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਏਲੀਸ ਅਤੇ ਬੌਬ ਨੂੰ ਵੰਡੇ ਗਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕੁੱਲ ਸਿਸਟਮ ਫੇਰ ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; :<math>\rho \otimes \omega</math> ਇੱਕ ਸਫਲ ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਵਿਧੀ ਇੱਕ [[LOCC]] [[ਕੁਆਂਟਮ ਚੈਨਲ]] Φ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਇਸ ਸਮੀਕਰਨ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਰਦੀ ਹੈ; :<math>(\operatorname{Tr}_{12} \circ \Phi) (\rho \otimes \omega) = \rho\,,</math> ਜਿੱਥੇ; * Tr₁₂, ਸਬੰਧਤ ਸਿਸਟਮ 1 ਅਤੇ 2 ਵਾਲਾ [[ਅੰਸ਼ਿਕ ਟ੍ਰੇਸ]] ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਹੈ, ਅਤੇ *<math>\circ</math>, ਨਕਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਤਸਵੀਰ ਵਿੱਚ ਚੈਨਲ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਹੇਜ਼ਨਬਰਗ ਤਸਵੀਰ ਵਿਚਲੇ ਅਡਜੋਆਇੰਟ ਨਕਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਲੈਂਦੇ ਹੋਏ, ਬੌਬ ਦੇ ਸਿਸਟਮ ਉੱਤੇ ਸਾਰੇ ਔਬਜ਼ਰਵੇਬਲਾਂ ''O'' ਵਾਸਤੇ ਸਫਲਤਾ ਲਈ ਸ਼ਰਤ ਇਹ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; :<math>\langle \Phi(\rho \otimes \omega)| I \otimes O \rangle = \langle \rho | O \rangle</math> <math>I \otimes O</math> ਵਿੱਚ ਟੈਂਸਰ ਹਿੱਸਾ (ਫੈਕਟਰ) <math>12 \otimes 3</math> ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂਕਿ <math>\rho \otimes \omega</math> ਵਿਚਲਾ ਟੈਂਸਰ ਹਿੱਸਾ <math>1 \otimes 23</math> ਹੁੰਦਾ ਹੈ। === ਹੋਰ ਵੇਰਵੇ === ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਚੈਨਲ Φ ਨੂੰ ਹੋਰ ਸਪਸ਼ਟਤਾ ਨਾਲ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਲਈ, ਏਲੀਸ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਾਲੇ ਦੋਵੇਂ ਸਬ-ਸਿਸਟਮਾਂ (1 ਅਤੇ 2) ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਲੋਕਲ (ਸਥਾਨਿਕ) ਨਾਪ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਮੰਨ ਲਓ ਲੋਕਲ ਨਾਪ ਇਹ ਪ੍ਰਭਾਵ ਰੱਖਦਾ ਹੋਵੇ; :<math>{F_i} = {M_i ^2}</math> ਜੇਕਰ ਨਾਪ ''i''-ਵਾਂ ਨਤੀਜਾ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਾਰੀ ਦੀ ਸਾਰੀ ਅਵਸਥਾ ਇਸ ਵਿੱਚ ਟੁੱਟ (ਕੌਲੈਪਸ ਹੋ) ਜਾਂਦੀ ਹੈ; :<math>(M_i \otimes I)(\rho \otimes \omega)(M_i \otimes I)</math> <math>(M_i \otimes I)</math> ਅੰਦਰਲਾ ਟੈਂਸਰ ਹਿੱਸਾ <math>12 \otimes 3</math> ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ <math>\rho \otimes \omega</math> ਵਾਲਾ <math>1 \otimes 23</math> ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੌਬ ਫੇਰ ਸਿਸਟਮ 3 ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਸਬੰਧਤ ਲੋਕਲ ਓਪਰੇਸ਼ਨ Ψ''_i'' ਲਾਗੂ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੇਲੇ ਹੋਏ ਸਿਸਟਮ ਉੱਤੇ, ਇਸ ਨੂੰ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; :<math>(Id \otimes \Psi_i)(M_i \otimes I)(\rho \otimes \omega)(M_i \otimes I)</math> ਜਿੱਥੇ ''Id'', ਸੰਯੁਕਤ ਸਿਸਟਮ <math>1 \otimes 2</math> ਉੱਤੇ ਪਛਾਣ ਨਕਸ਼ਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਲਈ, ਚੈਨਲ Φ ਨੂੰ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; :<math>\Phi (\rho \otimes \omega) = \sum_i (Id \otimes \Psi_i)(M_i \otimes I)(\rho \otimes \omega)(M_i \otimes I)</math> ਨੋਟ ਕਰੋ ਕਿ Φ, [[LOCC]] ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਤੇ ਖਰਾ ਉਤਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਉੱਪਰ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸਫਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੇਕਰ, ਬੌਬ ਦੇ ਸਿਸਟਮ ਉੱਪਰ ਸਾਰੇ ਔਬਜ਼ਰਵੇਬਲਾਂ ''O'' ਲਈ, ਹੇਠਾਂ ਲਿਖੀ ਸਮਾਨਤਾ ਲਾਗੂ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; :<math>\langle \Phi(\rho \otimes \omega), I \otimes O \rangle = \langle \rho, O \rangle</math> ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਦਾ ਖੱਬਾ ਪਾਸਾ ਇਹ ਹੈ: :<math> \sum_i \langle (Id \otimes \Psi_i)(M_i \otimes I)(\rho \otimes \omega)(M_i \otimes I), \; I \otimes O \rangle </math> :<math> = \sum_i \langle (M_i \otimes I)(\rho \otimes \omega)(M_i \otimes I), \; I \otimes \Psi_i ^*(O)\rangle </math> ਜਿੱਥੇ Ψ''_i*'' ਹੇਜ਼ਨਬਰਗ ਤਸਵੀਰ ਅੰਦਰ Ψ''_i'' ਦਾ ਅਡਜੋਆਇੰਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸੀਮਤ ਅਯਾਮੀ ਮੰਨਦੇ ਹੋਏ, ਇਹ ਇੰਝ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; :<math>\sum_i \operatorname{Tr} \; (\rho \otimes \omega)(F_i \otimes \Psi_i^*(O)).</math> ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਲਈ ਸਫਲਤਾ ਕੁੰਜੀ ਇਹ ਸਮੀਕਰਨ ਰੱਖਦੀ ਹੈ; :<math>\sum_i \operatorname{Tr} \; (\rho \otimes \omega)(F_i \otimes \Psi_i ^*(O)) = \operatorname{Tr} \; \rho \cdot O.</math> == ਵਰਤਾਰੇ ਦੀ ਸਥਾਨਿਕ ਵਿਆਖਿਆ == ਕੁਆਂਟਮ ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਦੀ ਇੱਕ [[ਸਥਾਨਿਕਤਾ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ#ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ|ਲੋਕਲ]] ਵਿਆਖਿਆ [[ਡੇਵਿਡ ਡਿਊਟਸਚ]] ਅਤੇ [[ਪੈਟ੍ਰਿਕ ਹੇਡਨ (ਵਿਗਿਆਨੀ)|ਪੈਟ੍ਰਿਕ ਹੇਡਨ]] ਦੁਆਰਾ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ, ਜੋ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦੀ [[ਕਈ-ਸੰਸਾਰ ਵਿਆਖਿਆ]] ਮੁਤਾਬਿਕ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਪੇਪਰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਏਲੀਸ ਜੋ ਦੋ ਬਿੱਟਾਂ ਬੌਬ ਵੱਲ ਭੇਜਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਕੁਆਂਟਮ ਅਵਸਥਾ ਦੀ ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਨਤੀਜਾ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਥਾਨਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਗੈਰ-ਕ੍ਰਿਆਸ਼ੀਲਾਤਮਿਕ ਸੂਚਨਾ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੁਆਂਟਮ ਸੂਚਨਾ ਦੀ ਕਿਸੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਚੈਨਲ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਵਾਹਿਤ ਹੋ ਸਕਣ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ..., ਡੀਕੋਹਰੰਸ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤਾ ਦਿੰਦੀ ਹੋਈ, ... ਕੁਆਂਟਮ ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਦਾ ਅਧਾਰ ਹੈ।"<ref>{{Cite journal| arxiv=quant-ph/9906007| last1=Deutsch| first1=David| title=Information Flow in Entangled Quantum Systems| journal=Proceedings of the Royal Society A: Mathematical, Physical and Engineering Sciences| volume=456| issue=1999| pages=1759–1774| last2=Hayden| first2=Patrick| date=1999| doi=10.1098/rspa.2000.0585|bibcode = 2000RSPSA.456.1759H }}</ref> == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * ਕਣ [[ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ]] *[[ਕੁਆਂਟਮ ਕੰਪਲੈਕਸ ਨੈਟਵਰਕ]] * [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ** [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਨਾਲ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ]] ** [[ਕੁਆਂਟਮ ਕੰਪਿਊਟਰ]] ** [[ਕੁਆਂਟਮ ਕ੍ਰਿਪਟੋਗ੍ਰਾਫੀ]] ** [[ਕੁਆਂਟਮ ਐਨਰਜੀ ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ]] ** [[ਕੁਆਂਟਮ ਇੰਟੈਂਗਲਮੈਂਟ]] ** [[ਕੁਆਂਟਮ ਨੌਨ-ਲੌਕੈਲਿਟੀ]] ** [[ਅਨਸਰਟਨਟੀ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ]] * [[ਵੀਲਰ-ਫਾਇਨਮਨ ਔਬਜ਼ਰੌਬਰ ਥਿਊਰੀ]] == ਹਵਾਲੇ == === ਖਾਸ === {{Reflist|30em}} === ਸਰਵ ਸਧਾਰਨ === {{refbegin}} *ਥਿਊਰੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯੋਗਾੰ ਉੱਤੇ ਸਮੀਖਿਆ: ** {{cite journal | last1 = Pirandola | first1 = S. | last2 = Eisert | first2 = J. | last3 = Weedbrook | first3 = C. | last4 = Furusawa | first4 = A. | last5 = Braunstein | first5 = S. L. | year = 2015 | title = Advances in Quantum Teleportation | url = http://www.nature.com/nphoton/journal/v9/n10/full/nphoton.2015.154.html | journal = [[Nature Photonics]] | volume = 9 | issue = 10 | pages = 641–652 | arxiv = 1505.07831 | doi = 10.1038/nphoton.2015.154 | bibcode = 2015NaPho...9..641P }} *ਸਿਧਾਂਤਿਕ ਪ੍ਰਸਤਾਵ: ** [[Charles H. Bennett (computer scientist)|C. H. Bennett]], [[Gilles Brassard|G. Brassard]], [[Claude Crépeau|C. Crépeau]], [[Richard Jozsa|R. Jozsa]], [[Asher Peres|A. Peres]], [[William Wootters|W. K. Wootters]], ''Teleporting an Unknown Quantum State via Dual Classical and Einstein–Podolsky–Rosen Channels'', [[Phys. Rev. Lett.]] '''70''', 1895–1899 (1993) ([http://citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/summary?doi=10.1.1.46.9405 pdf]). This is the seminal paper that laid out the entanglement protocol. ** {{cite journal | last1 = Vaidman | first1 = L. | authorlink = Lev Vaidman | title = Teleportation of Quantum States | journal = [[Phys. Rev. A]] | volume = 49 | issue = 2 | pages = 1473–1476 | date = February 1994 | doi=10.1103/physreva.49.1473 | bibcode=1994PhRvA..49.1473V |arxiv = hep-th/9305062 }} ** {{cite journal | last1 = Shahriar | first1 = M.S. et al. | title = Wavelength locking via teleportation using distant quantum entanglement and Bloch–Siegert oscillation| journal = [[Optics communications]] | volume = 266 | issue = 1 | pages = 349–353 | doi=10.1016/j.optcom.2006.04.072| year = 2006 | bibcode = 2006OptCo.266..349S }} ([http://129.105.6.66/files/2006-001.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190219072847/http://129.105.6.66/files/2006-001.pdf |date=2019-02-19 }}) ** {{cite journal | last1 = Brassard | first1 = G | authorlink = Gilles Brassard | authorlink2 = Samuel L. Braunstein | authorlink3 = Richard Cleve | last2 = Braunstein | first2 = S | last3 = Cleve | first3 = R | date = 1998 | title = Teleportation as a Quantum Computation | url = https://archive.org/details/sim_physica-d-nonlinear-phenomena_1998-09-01_120_1-2/page/43 | journal = Physica D | volume = 120 | issue = 1–2 | pages = 43–47 | doi=10.1016/s0167-2789(98)00043-8 | bibcode=1998PhyD..120...43B |arxiv = quant-ph/9605035 }} ** [[Asher Peres|A. Peres]], "What is actually teleported?", ''IBM Journal of Research and Development'' Vol. 48, Issue 1, (2004)([http://arxiv.org/abs/quant-ph/0304158 this document online]) ** G. Rigolin, ''Quantum Teleportation of an Arbitrary Two Qubit State and its Relation to Multipartite Entanglement'', [[Phys. Rev. A]] '''71''' 2005; 032303 ([http://arxiv.org/abs/quant-ph/0407219 this document online]) ** Shi-Biao Zheng (2004) "Scheme for approximate conditional teleportation of an unknown atomic state without the Bell-state measurement", [[Phys. Rev. A]] '''69''', 064302 ** W. B. Cardoso, A. T. Avelar, B. Baseia, and N. G. de Almeida, "Teleportation of entangled states without Bell-state measurement", [[Phys. Rev. A]] '''72''', [https://web.archive.org/web/20120309050734/http://pra.aps.org/abstract/PRA/v72/i4/e045802 045802 (2005)]. ** Michael N. Leuenberger, Michael E. Flatte, David D. Awschalom, "Teleportation of Electronic Many-Qubit States Encoded in the Electron Spin of Quantum Dots via Single Photons", [[Phys. Rev. Lett.]] '''94''', [https://archive.today/20130223161210/http://prl.aps.org/abstract/PRL/v94/i10/e107401 107401 (2005)]. ** A. N. Pyrkov, Tim Byrnes, "Quantum teleportation of spin coherent states: beyond continuous variables teleportation", [[New J. Phys.]] '''16''', 073038 (2014) ([http://iopscience.iop.org/1367-2630/16/7/073038 this document online]) ** Yuchuan Wei, How to teleport a '''particle''' rather than a state, Phys Rev E93 (2016)[http://journals.aps.org/pre/abstract/10.1103/PhysRevE.93.066103 066103]. *ਫੋਟੌਨਾਂ ਨਾਲ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਯੋਗ: **D. Bouwmeester, J.-W. Pan, K. Mattle, M. Eibl, H. Weinfurter, [[Anton Zeilinger|A. Zeilinger]], ''Experimental Quantum Teleportation'', [[Nature (journal)|Nature]] '''390''', 6660, 575-579 (1997). **D. Boschi, S. Branca, F. De Martini, L. Hardy, & S. Popescu, ''Experimental Realization of Teleporting an Unknown Pure Quantum State via Dual classical and Einstein–Podolsky–Rosen channels'', [[Phys. Rev. Lett.]] '''80''', 6, 1121–1125 (1998) ** {{cite journal | last1 = Kim | first1 = Y.-H. | last2 = Kulik | first2 = S.P. | last3 = Shih | first3 = Y. | title = Quantum teleportation of a polarization state with a complete bell state measurement | journal = [[Phys. Rev. Lett.]] | volume = 86 | issue = 7 | pages = 1370–1373 | date = 2001 | doi=10.1103/PhysRevLett.86.1370 | bibcode=2001PhRvL..86.1370K |arxiv = quant-ph/0010046 }} **{{cite journal | last1 = Marcikic | first1 = I. | last2 = Tittel | first2 = W. | last3 = Zbinden | first3 = H. | last4 = Gisin | first4 = N. | date = 2003 | title = Long-Distance Teleportation of Qubits at Telecommunication Wavelengths | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2003-01-30_421_6922/page/508 | journal = Nature | volume = 421 | issue = 6922 | pages = 509–513 | doi = 10.1038/nature01376 | bibcode = 2003Natur.421..509M | arxiv = quant-ph/0301178 }} **{{cite journal | last1 = Ursin | first1 = R. | display-authors = etal | title = Communications: Quantum Teleportation Link across the Danube | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2004-08-19_430_7002/page/848 | journal = Nature | volume = 430 | issue = 7002 | page = 849 | date = August 2004 | doi = 10.1038/430849a | bibcode = 2004Natur.430..849U }} *ਐਟਮਾਂ ਨਾਲ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਯੋਗ: **{{cite journal | last1 = Riebe | first1 = M. | last2 = Häffner | first2 = H. | last3 = Roos | first3 = C. F. | last4 = Hänsel | first4 = W. | last5 = Ruth | first5 = M. | last6 = Benhelm | first6 = J. | last7 = Lancaster | first7 = G. P. T. | last8 = Körber | first8 = T. W. | last9 = Becher | first9 = C. | last10 = Schmidt-Kaler | first10 = F. | last11 = James | first11 = D. F. V. | last12 = Blatt | first12 = R. | date = 2004 | title = Deterministic Quantum Teleportation with Atoms | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2004-06-17_429_6993/page/734 | journal = Nature | volume = 429 | issue = 6993 | pages = 734–737 | doi = 10.1038/nature02570 | bibcode = 2004Natur.429..734R }} **{{cite journal | last1 = Barrett | first1 = M. D. | last2 = Chiaverini | first2 = J. | last3 = Schaetz | first3 = T. | last4 = Britton | first4 = J. | last5 = Itano | first5 = W. M. | last6 = Jost | first6 = J. D. | last7 = Knill | first7 = E. | last8 = Langer | first8 = C. | last9 = Leibfried | first9 = D. | last10 = Ozeri | first10 = R. | last11 = Wineland | first11 = D. J. | date = 2004 | title = Deterministic Quantum Teleportation of Atomic Qubits | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2004-06-17_429_6993/page/736 | journal = Nature | volume = 429 | issue = 6993 | pages = 737–739 | doi = 10.1038/nature02608 | bibcode = 2004Natur.429..737B }} **{{cite journal | last1 = Olmschenk | first1 = S. | last2 = Matsukevich | first2 = D. N. | last3 = Maunz | first3 = P. | last4 = Hayes | first4 = D. | last5 = Duan | first5 = L.-M. | last6 = Monroe | first6 = C. | date = 2009 | title = Quantum Teleportation between Distant Matter Qubits | url = https://archive.org/details/sim_science_2009-01-23_323_5913/page/486 | journal = Science | volume = 323 | issue = 5913 | pages = 486–489 | doi = 10.1126/science.1167209 | bibcode = 2009Sci...323..486O | arxiv = 0907.5240 }} {{refend}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == *[http://hansonlab.tudelft.nl/loophole-free-bell-test/ Loophole-free Bell test] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180704082456/http://hansonlab.tudelft.nl/loophole-free-bell-test/ |date=2018-07-04 }} - [[Kavli Institute of Nanoscience]] *[http://www.signandsight.com/features/614.html "Spooky action and beyond"] - Interview with Prof. Dr. [[Anton Zeilinger]] about quantum teleportation. Date: 2006-02-16 *[http://www.research.ibm.com/quantuminfo/teleportation/ Quantum Teleportation at IBM] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110107152340/http://www.research.ibm.com/quantuminfo/teleportation/ |date=2011-01-07 }} *[http://www.spacedaily.com/news/physics-04zi.html Physicists Succeed In Transferring Information Between Matter And Light] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210124233837/http://www.spacedaily.com/news/physics-04zi.html |date=2021-01-24 }} *[http://www.physorg.com/news10924.html Quantum telecloning: Captain Kirk's clone and the eavesdropper] *[https://web.archive.org/web/20081218105859/http://www.math.uwaterloo.ca/~amchilds/talks/pi03.ppt Teleportation-based approaches to universal quantum computation] *[http://www.sciencedirect.com/science?_ob=MImg&_imagekey=B6TVK-3TXC7TP-4-1&_cdi=5537&_user=4799849&_orig=search&_coverDate=09%2F01%2F1998&_sk=998799998&view=c&wchp=dGLbVtz-zSkWb&md5=4f615b57a53a67a4268535a9ba311407&ie=/sdarticle.pdf Teleportation as a quantum computation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129204929/http://www.sciencedirect.com/science?_ob=MImg&_imagekey=B6TVK-3TXC7TP-4-1&_cdi=5537&_user=4799849&_orig=search&_coverDate=09%2F01%2F1998&_sk=998799998&view=c&wchp=dGLbVtz-zSkWb&md5=4f615b57a53a67a4268535a9ba311407&ie=%2Fsdarticle.pdf |date=2009-01-29 }} *[http://www.iop.org/EJ/article/1367-2630/9/7/211/njp7_7_211.html#nj248372s4 Quantum teleportation with atoms: quantum process tomography]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[https://web.archive.org/web/20081218105900/http://www.imit.kth.se/QEO/qucomm/DelD19QuComm.pdf Entangled State Teleportation] *[http://koasas.kaist.ac.kr/bitstream/10203/1029/1/e022316.pdf Fidelity of quantum teleportation through noisy channels by] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121130085711/http://koasas.kaist.ac.kr/bitstream/10203/1029/1/e022316.pdf |date=2012-11-30 }} *[http://www.cs.technion.ac.il/~talmo/CV/my-new-papers/BHM04-IBM.pdf TelePOVM— A generalized quantum teleportation scheme] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201127063649/https://www.cs.technion.ac.il/~talmo/CV/my-new-papers/BHM04-IBM.pdf |date=2020-11-27 }} *[https://web.archive.org/web/20081218105859/http://web.am.qub.ac.uk/users/m.s.kim/PRL04236.pdf Entanglement Teleportation via Werner States] *[http://www.physics.ohio-state.edu/~wilkins/writing/Assign/topics/Q-trans-prl.pdf Quantum Teleportation of a Polarization State] *[https://books.google.com/books?id=zENRkvFO0SEC&pg=PA224 The Time Travel Handbook: A Manual of Practical Teleportation & Time Travel] *[https://web.archive.org/web/20081218105859/http://heart-c704.uibk.ac.at/publications/papers/nature04_riebe.pdf letters to nature: Deterministic quantum teleportation with atoms] *[http://qi.phys.msu.ru/kulik/Papers/p221.pdf Quantum teleportation with a complete Bell state measurement] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130606142155/http://qi.phys.msu.ru/kulik/Papers/p221.pdf |date=2013-06-06 }} *[http://sciencenews.org/view/feature/id/34762/title/Welcome_to_the_Quantum_Internet Welcome to the quantum Internet.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121130091556/http://www.sciencenews.org/view/feature/id/34762/title/Welcome_to_the_Quantum_Internet |date=2012-11-30 }} ''Science News'', Aug. 16 2008. *[http://www.QuantumLab.de Quantum experiments - interactive.] *[http://lightlike.com/teleport/ A (mostly serious) introduction to quantum teleportation for non-physicists] {{Quantum computing}} {{Emerging technologies}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:ਕੁਆਂਟਮ ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੁਆਂਟਮ ਸੂਚਨਾ ਵਿਗਿਆਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੁਆਂਟਮ ਕੰਪਿਊਟਿੰਗ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੈਦਾ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਟੈਕਨੌਲੌਜੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ]] df3i5n4ooky4n66swkzfpftsfkpmb4n 0 98623 842220 704554 2026-07-10T17:37:31Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842220 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''ਸੁਨੱਖੀ''' ਚਿੜੀ ਨੂੰ ਸਮਾਲ ਵਾਈਟ ਆਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਨੂੰ ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ‘ਬਾਬੂਨਾ’, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ‘ਓਰੀਐਂਟਲ ਵਾਈਟ ਆਈ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ==ਸਰੀਰਕ ਬਣਤਰ== ਇਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੁਆਲੇ ਚਿੱਟੇ ਘੇਰਿਆਂ ਐਨਕ ਵਰਗੇ ਲਗਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਤਕਰੀਬਨ 100 ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ‘ਜ਼ੋਸਟੀਰੋਪੀਡੇਈ’ ਜਿਸ ਦਾ ਯੂਨਾਨੀ ਵਿੱਚ ਅੱਖਰ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ; '''ਅੱਖਾਂ ਦੁਆਲੇ ਘੇਰੇ'''। ਇਹ ਜਾਤੀ ਸਾਰੇ [[ਭਾਰਤੀ ਉਪਮਹਾਂਦੀਪ]] ਵਿਚਲੇ ਗਰਮ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਚਿੜੀ ਨਲੀਦਾਰ ਫੁੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਪੂਰਾ ਸਿਰ ਵਾੜਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰਸ ਵੀ ਚੂਸ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਫੁੱਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜਦੋਂ ਇਹ ਆਪਣਾ ਸਿਰ ਬਾਹਰ ਕੱਢਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਹ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਪਰਾਗ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਇਹ ਦੂਸਰੇ ਫੁੱਲ ਵਿੱਚ ਵੜਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਾਗਣ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੱਕੀਆਂ ਅੰਜੀਰਾਂ, ਅੰਗੂਰਾਂ ਅਤੇ ਰਸਭਰੀਆਂ ਵਰਗੇ ਫ਼ਲਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਖਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪੰਛੀ ਆਮ ਚਿੜੀਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਛੋਟੀਆਂ ਇਸ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਸਿਰਫ਼ 10 ਸੈਂਟੀਮੀਟਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਿਰ ਅਤੇ ਪਰਾਂ ਦਾ ਉਪਰਲਾ ਪਾਸਾ ਹਰੀ ਭਾ ਵਾਲਾ ਪੀਲਾ, ਪਰ ਗ਼ਰਦਨ ਅਤੇ ਪੂਛ ਛੋਟੀ ਅਤੇ ਚੌਰਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਹੇਠਲਾ ਪਾਸਾ ਚਟਕੀਲਾ ਪੀਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਢਿੱਡ ਵਾਲੇ ਬਾਕੀ ਦੇ ਪਾਸੇ ਦਾ ਰੰਗ ਭੂਸਲਾ ਚਿੱਟਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਾਲੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਚੁਫ਼ੇਰੇ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਅਤੇ ਬਰੀਕ ਚਿੱਟੇ ਖੰਭਾਂ ਦਾ ਘੇਰਾ ਬਿਲਕੁਲ ਐਨਕਾਂ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਸੁਨੱਖੀ ਦੀ ਚੁੰਝ ਕਾਲੀ, ਲੰਬੀ ਅਤੇ ਤਿੱਖੀ ਪਰ ਸਿਰੇ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜੀ ਹੋਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਚੁੰਝ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪਤਲੀ, ਲੰਬੀ ਜੀਭ ਦਾ ਸਿਰਾ ਇੱਕ ਬੁਰਸ਼ ਵਰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਾਲੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਅਤੇ ਪੰਜੇ ਬਹੁਤ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸੁਨੱਖੀ ਪੰਛੀ ਬਹੁਤ ਬਾਰੀਕ ਅਤੇ ਹੌਲੀਆਂ ਜਿਹੀਆਂ ਚੂੰ-ਚੂੰ ਅਤੇ ਚਿਰ-ਚਿਰ ਦੀਆਂ ਨੱਕ ਵਿੱਚ ਕੱਢੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਲਗਾਤਾਰ ਕੱਢਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਦੂਸਰੇ ਨਾਲ ਤਾਲਮੇਲ ਬਣਾਈ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।<ref>{{cite journal|author=Moyle, R. G.|author2=C. E. Filardi|author3=C. E. Smith|author4=Jared Diamond|last-author-amp=yes |title=Explosive Pleistocene diversification and hemispheric expansion of a "great speciator" |url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2009-02-10_106_6/page/1863|journal=Proc. Natl. Acad. Sci.|year=2009|volume=106|issue=6|pages=1863–1868|doi=10.1073/pnas.0809861105|pmid=19181851|pmc=2644129}}</ref> ==ਅਗਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ== ਸੁਨੱਖੀਆਂ ਉੱਤੇ ਬਹਾਰ ਫਰਵਰੀ ਤੋਂ ਸਤੰਬਰ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਇਹ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਰੇਸ਼ਿਆਂ, ਮੱਕੜੀ ਦੇ ਜਾਲੇ, ਕਾਈ ਵਗੈਰਾ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਆਲ੍ਹਣਾ 2 ਤੋਂ 4 ਮੀਟਰ ਦੀ ਉੱਚਾਈ ਉੱਤੇ ਕਿਸੇ ਚੌੜੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਲੇ ਦਰੱਖਤ ਜਾਂ ਝਾੜੀ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ 3-4 ਟਾਹਣੀਆਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਦੋ ਫਾੜ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹੋਣ, ਵਿੱਚ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਮਾਦਾ 2 ਤੋਂ 3 ਪੀਲੀ ਭਾ ਵਾਲੇ ਨੀਲੇ ਅੰਡੇ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੋਟਾ ਪਾਸਾ ਗੂੜ੍ਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਾਦਾ ਹੀ ਅੰਡਿਆਂ ਨੂੰ ਸੇਕ ਕੇ 10 ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਬੋਟ ਕੱਢ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਨਰ ਅਤੇ ਮਾਦਾ ਰਲਕੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪਾਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉੱਡਣ ਦੇ ਕਾਬਿਲ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਛੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜੀਵ]] 54arqymrnhir175eargqqe53j2xxsur 0 104848 842219 721025 2026-07-10T17:37:10Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842219 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = ਵਿਲਡਬੀਸਟ | image =Blue Wildebeest, Ngorongoro.jpg | image_width = 260px | image_caption = ਨੀਲਾ ਵਿਲਡਬੀਸਟ, [[ਤਨਜ਼ਾਨੀਆ]] | regnum = [[ਜੰਤੂ]] | phylum = [[ਤੰਦਧਾਰੀ]] | subphylum = [[ਕੰਗਰੋੜਧਾਰੀ]] | classis = [[ਥਣਧਾਰੀ]] | ordo = ਸਮ-ਉਂਗਲ਼ੀ ਖੁਰਦਾਰ | familia = [[:en:Bovidae|ਬੋਵਿਡਾਏ]] | subfamilia = [[:en:Alcelaphinae|Alcelaphinae]] | genus = '''''ਕੋਨੋਕਿਟੀਸ''''' | genus_authority = [[:en:Martin Lichtenstein|Lichtenstein]], ੧੮੧੨ | subdivision_ranks = ਜਾਤੀ | subdivision = ''[[:en:Connochaetes gnou|ਕੋਨੋਕਿਟੀਸ ਨੂ]]'' – [[ਕਾਲ਼ਾ ਵਿਲਡਰਬੀਸਟ]] ([[:en:Zimmerman|ਜ਼ਿਮਰਮੈਨ]], ੧੭੮੦)<ref name="iucn1"/><br />''[[:en:Connochaetes taurinus|ਕੋਨੋਕਿਟੀਸ ਟੌਰਿਨਸ]]'' –[[ਨੀਲਾ ਵਿਲਡਰਬੀਸਟ]] ([[:en:Burchell|ਬੁਰਚੈਲ]], ੧੮੨੩)<ref name="iucn2"/> | form=ਸ਼ਿਕਾਰ }} ਜਿਸ ਨੂੰ '''ਗ੍ਨੂ''' ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ [[ਅਫ਼ਰੀਕਾ|ਅਫਰੀਕਾ]] ਵਿੱਚ ਮਿਲਣ ਵਾਲਾ ਦੋਖ਼ੁਰੀ [[ਜੰਤੂ|ਪ੍ਰਾਣੀ]] ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਸਿੰਗਾਂ ਵਾਲੇ ਹਿਰਨਾਂ ਦੀ ਬਰਾਦਰੀ ਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਨਾਮ ਦਾ ਡਚ (ਹਾਲੈਂਡ) ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਮਤਲਬ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ ਜਾਂ ਜੰਗਲੀ ਮਵੇਸ਼ੀ ਕਿਉਂਕਿ ਅਫਰੀਕਾਨਸ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ beest ਦਾ ਮਤਲਬ ਮਵੇਸ਼ੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਇਸਦਾ ਵਿਗਿਆਨਕ ਨਾਮ ਕਾਨੋਕਾਇਟਿਸ ਯੂਨਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਦੋ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੋਂ ਮਿਲ ਕੇ ਬਣਿਆ ਹੈ — konnos ਜਿਸਦਾ ਮਤਲਬ ਦਾੜੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ khaite ਜਿਸਦਾ ਮਤਲਬ ਲਹਿਰਾਉਂਦੇ ਵਾਲ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite web|url=http://placentation.ucsd.edu/gnu.html|title=Comparative Placentation: Wildebeest, Gnu|accessdate=२३/०९/२०१२|archive-date=2012-03-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20120315015001/http://placentation.ucsd.edu/gnu.html|url-status=dead}}</ref> ਗਨੂ ਨਾਮ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਖੋਇਖੋਇ ਭਾਸ਼ਾ ਤੋਂ ਹੈ। ਇਹ ਬੋਵਿਡੀ ਕੁਲ ਦਾ ਪ੍ਰਾਣੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਾਰਾਸਿੰਗਾ, ਮਵੇਸ਼ੀ, ਬਕਰੀ ਅਤੇ ਕੁੱਝ ਹੋਰ ਸਮ-ਉਂਗਲੀ ਸਿੰਗਾਂ ਵਾਲੇ ਖ਼ੁਰਦਾਰ ਪ੍ਰਾਣੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕਾਨੋਕਾਇਟਿਸ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਵਿੱਚ ਦੋ ਜਾਤੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਦੋਨੋਂ ਹੀ ਅਫਰੀਕਾ ਦੀਆਂ ਮੂਲ ਨਿਵਾਸੀ ਹਨ: ਕਾਲ਼ਾ ਵਿਲਡਬੀਸਟ (ਕਾਨੋਕਾਇਟਿਸ ਨੂੰ)<ref name="iucn1">{{IUCN2008|assessors=IUCN SSC Antelope Specialist Group|year=2008|id=5228|title=Connochaetes gnou|downloaded=२३/०९/२०१२}}</ref> ਅਤੇ ਨੀਲਾ ਵਿਲਡਬੀਸਟ ਜਾਂ ਆਮ ਵਿਲਡਬੀਸਟ (ਕਾਨੋਕਾਇਟਿਸ ਟਾਰਿਨਸ)।<ref name="iucn2">{{IUCN2008|assessors=IUCN SSC Antelope Specialist Group|year=2008|id=5229|title=Connochaetes taurinus|downloaded=२३/०९/२०१२}}</ref>ਜੀਵਾਸ਼ਮ ਪ੍ਰਮਾਣ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਪਰੋਕਤ ਦੋਨੋਂ  ਜਾਤੀਆਂ ਲੱਗਪਗ 10 ਲੱਖ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਅੱਡ ਅੱਡ ਹੋ ਗਈਆਂ ਸਨ, ਜਿਸਦੇ ਕਾਰਨ ਉੱਤਰੀ (ਨੀਲਾ ਵਿਲਡਬੀਸਟ) ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ  (ਕਾਲ਼ਾ ਵਿਲਡਬੀਸਟ) ਜਾਤੀਆਂ ਵੱਖ ਵੱਖ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਨੀਲੀ ਜਾਤੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਨਾ ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਕੋਈ ਬਦਲਾਓ ਆਇਆ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਕਾਲ਼ੀ ਜਾਤੀ ਨੂੰ ਖ਼ੁਦ ਨੂੰ ਖੁੱਲੇ ਮੈਦਾਨਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਢਾਲਣਾ ਪਿਆ।    == ਬਣਾਵਟ == ਇੱਕ ਬਾਲਗ ਵਿਲਡਬੀਸਟ ਮੋਢੇ ਤੱਕ।.47 ਮੀ ਤੱਕ ਉੱਚਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ 120 - 270 ਕਿਲੋ  ਤੱਕ ਵਜਨੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਘਰ ਅਫਰੀਕਾ ਦੇ ਖੁੱਲੇ ਮੈਦਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਖੁੱਲੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਔਸਤਨ ਉਮਰ ਲੱਗਪਗ  20 ਸਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ 40 ਸਾਲ ਤੋਂ  ਵੀ ਜਿਆਦਾ ਤੱਕ ਜਿੰਦਾ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref name="National geographic">{{cite web|title=Wildebeest|url=http://animals.nationalgeographic.com/animals/mammals/wildebeest/|publisher=National Geographic Society|accessdate=२३/०९/२०१२|archive-date=2010-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20100203072620/http://animals.nationalgeographic.com/animals/mammals/wildebeest|url-status=dead}}</ref> ਇਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਘੋੜੇ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੰਮਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਲੇਕਿਨ ਮੂੰਹ ਚੌੜਾ  ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਨਾਲ ਇਹ ਛੋਟੀ ਛੋਟੀ ਘਾਹ ਵੀ ਖਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।।<ref name="ulfstrand">{{cite book|last=Ulfstrand|first=Staffan|title=Savannah Lives: Animal Life and Human Evolution in Africa|url=https://archive.org/details/savannahlivesani00ulfs|year=2002|publisher=Oxford University Press|location=OXford|accessdate=२३/०९/२०१२}}</ref> == ਨੀਲੇ ਅਤੇ ਕਾਲ਼ੇ ਵਿਲਡਬੀਸਟ ਵਿੱਚ ਭੇਦ == [[ਤਸਵੀਰ:Gnu.jpg|left|thumb|ਨੀਲਾ ਵਿਲਡਬੀਸਟ]] [[ਤਸਵੀਰ:Gnou_Thoiry_19803.jpg|right|thumb|ਕਾਲ਼ਾ ਵਿਲਡਬੀਸਟ]] ਨੀਲੇ ਅਤੇ ਕਾਲ਼ੇ ਵਿਲਡਬੀਸਟ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਮੁੱਖ ਬਣਾਵਟ ਵਿੱਚ ਭੇਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿੰਗਾਂ ਦੇ ਘੁਮਾਓ ਕਾਰਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਮੜੀ ਦੇ ਰੰਗ  ਕਰਕੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਨੀਲਾ ਵਿਲਡਬੀਸਟ ਦੋਨਾਂ ਜਾਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਨਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨੀਲਾ ਵਿਲਡਬੀਸਟ ਮੋਢੇ ਤੱਕ 150 ਸਮ ਉਚਾ ਅਤੇ 250 ਕਿਲੋ ਤੱਕ  ਵਜ਼ਨੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ,<ref name="safari1">{{cite web|first=African Sky Hunting Safaris|title=Trophy Hunting Blue Wildebeest in South Africa|url=http://www.africanskyhunting.co.za/trophies/bluewildebeest-hunting.html|accessdate=२३/०९/२०१२}}</ref> ਜਦਕਿ ਕਾਲ਼ਾ ਵਿਲਡਬੀਸਟ 111-120 ਸਮ ਉੱਚਾ<ref>{{cite web|last=Lundrigan|first=Barbara|title=Connochaetes gnou|url=http://animaldiversity.ummz.umich.edu/site/accounts/information/Connochaetes_gnou.html.|accessdate=29 अप्रैल 2011}}</ref> ਅਤੇ 180 ਕਿਲੋ ਤੱਕ ਵਜ਼ਨੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref name="safari2">{{cite web|title=Trophy Hunting Black Wildebeest in South Africa|url=http://www.africanskyhunting.co.za/trophies/blackwildebeest-hunting.html|accessdate=२३/०९/२०१२}}</ref> ਮਾਦਾ ਨੀਲੀ ਵਿਲਡਬੀਸਟ 135 ਸਮ ਤੱਕ ਉੱਚੀ  ਅਤੇ 180 ਕਿਲੋ ਤੱਕ ਵਜ਼ਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਦ ਕਿ ਕਾਲ਼ੀ ਵਿਲਡਬੀਸਟ 108 ਸਮੀ ਤੱਕ ਉੱਚੀ ਅਤੇ 155 ਕਿਲੋ ਤੱਕ ਵਜ਼ਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।ਨੀਲੇ ਵਿਲਡਬੀਸਟ ਦੇ ਸਿੰਗ ਬਾਹਰ ਨੂੰ ਨਿਕਲਕੇ ਹੇਠਾਂ ਦੇ ਵੱਲ ਮੁੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸਿਰ ਦੇ ਵੱਲ ਘੁੰਮੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਕਾਲ਼ੇ ਵਿਲਡਬੀਸਟ ਦੇ ਸਿੰਗ ਅੱਗੇ ਨੂੰ ਮੁੜ ਕੇ ਹੇਠਾਂ ਘੁੰਮਦੇ ਹੋਏ ਉੱਤੇ ਮੁੜਦੇ ਹਨ। ਨੀਲਾ ਵਿਲਡਬੀਸਟ ਗੂੜ੍ਹੇ ਸਲੇਟੀ ਰੰਗ ਦਾ ਧਾਰੀਦਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਲੇਕਿਨ ਕਦੇ ਕਦੇ ਚਮਕੀਲੇ ਨੀਲੇ ਰੰਗ ਦਾ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਾਲ਼ਾ ਵਿਲਡਬੀਸਟ ਭੂਰੇ ਰੰਗ ਦੇ ਵਾਲਾਂ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਅਯਾਲ ਕਰੀਮ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਕਾਲੇ ਰੰਗ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪੂਛ ਕਰੀਮ  ਰੰਗ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਨੀਲਾ ਵਿਲਡਬੀਸਟ ਵੱਖ ਵੱਖ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਮੈਦਾਨੀ ਇਲਾਕੇ ਅਤੇ ਖੁੱਲੇ ਜੰਗਲ ਜਦੋਂ ਕਿ ਕਾਲ਼ਾ ਵਿਲਡਬੀਸਟ ਖੁੱਲੇ ਮੈਦਾਨੀ ਇਲਾਕਿ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਨੀਲੇ ਵਿਲਡਬੀਸਟ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਲੰਮੀ ਦੂਰੀ ਤੱਕ ਪਰਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਕਿ ਇਹ ਗੱਲ ਕਾਲ਼ੇ ਵਿਲਡਬੀਸਟ ਉੱਤੇ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।<ref name="hoffman">{{cite journal|last=Hoffman|first=Louw|title=Effect of Season and Gender on the Physical and Chemical Composition of Black Wildebeest (Connochaetus Gnou) Meat|journal=South African Journal of Wildlife Research|year=2009|volume=39|issue=2|pages=170–174|doi=10.3957/056.039.0208|last2=Schalkwyk|first2=Sunet van|last3=Muller|first3=Nina}}</ref> ਕਾਲ਼ੇ ਵਿਲਡਬੀਸਟ ਮਾਦੇ ਦੇ ਦੁੱਧ ਵਿੱਚ ਨੀਲੇ ਵਿਲਡਬੀਸਟ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪ੍ਰੋਟੀਨ, ਘੱਟ ਚਰਬੀ ਅਤੇ ਘੱਟ ਲੈਕਟੋਸ (lactose) ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref name="Osthoff">{{cite journal|last=Osthoff|first=G.|coauthors=A. Hugo, M. de Wit|title=Comparison of the Milk Composition of Free-ranging Blesbok, Black Wildebeest and Blue Wildebeest of the Subfamily Alcelaphinae (family: Bovidae)|url=https://archive.org/details/sim_comparative-biochemistry-and-physiology-part-b_2009-09_154b_1/page/48|journal=Comparative Biochemistry and Physiology Part B: Biochemistry and Molecular Biology|year=2009|volume=154|issue=1|pages=48–54|doi=10.1016/j.cbpb.2009.04.015}}</ref> [[ਤਸਵੀਰ:Heckert GNU white.svg|thumb]] == ਹਵਾਲੇ == {{reflist}} jbdybpxxmogdwf59mf58eohdpo3dwxm 0 104896 842403 615858 2026-07-10T20:52:45Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842403 wikitext text/x-wiki {{Infobox Shakespearean character | name = ਬੈਂਕੋ | image = Banquo.jpg | alt = ਇੱਕ ਡਾਇਨਿੰਗ ਟੇਬਲ ਤੇ ਅਲਿਜਬੇਥੀਅਨ ਯੁੱਗ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਦਿਖਾਉਣ ਵਾਲੀ ਪੇਟਿੰਗ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਟੂਲ ਤੇ ਇੱਕ ਭੂਤ ਬੈਠਾ ਹੈ। | caption = [[Théodore Chassériau]] (1819–1856), ''ਬੈਂਕੋ ਦਾ ਭੂਤ'' 1855 | creator = [[ਵਿਲੀਅਮ ਸ਼ੇਕਸਪੀਅਰ]] | play = [[ਮੈਕਬੈਥ]] | date = ca. 1603–7 | source = ''[[ਹੋਲਿਨਸ਼ੇਡ ਦਾ ਇਤਹਾਸ]]'' | other_names = | family = [[ਫਲੀਅਨਸ]], [[ਜੇਮਜ I]] | associates = | role = | quote = Or have we eaten on the insane root<br>That takes the reason prisoner? | portrayed_by = | see_also = }} ਲਾਰਡ '''ਬੈਂਕੋ''' {{IPAc-en|ˈ|b|æ|ŋ|k|w|oʊ}}, ਥੇਨ ਦਾ ਲੋਕਾਬੇਰ, ਵਿਲੀਅਮ ਸ਼ੇਕਸਪੀਅਰ ਦੇ 1606 ਦੇ ਨਾਟਕ ਮੈਕਬੈਥ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਿਰਦਾਰ ਹੈ। ਨਾਟਕ ਵਿਚ, ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਕਬਥ (ਦੋਵੇਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੀ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਜਰਨੈਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ) ਦਾ ਸਹਿਯੋਗੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਮਿਲ ਕੇ ਇਕੱਠੇ ਤਿੰਨ ਚੁੜੇਲਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਿ ਮੈਕਬੈਥ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਣ ਜਾਵੇਗਾ, ਚੁੜੇਲਾਂ ਨੇ ਬੈਂਕੋ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਹ ਖੁਦ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ, ਪਰ ਉਸਦੇ ਉੱਤਰ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹੋਣਗੇ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਮੈਕਬੈਥ ਆਪਣੀ ਸੱਤਾ ਲਈ ਆਪਣੀ ਲਾਲਸਾ ਵਿੱਚ ਬੈਂਕੋ ਨੂੰ ਇੱਕ ਖਤਰੇ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਕਤਲ ਕਰਵਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਬੈਂਕੋ ਦਾ ਬੇਟਾ, ਫਲੀਅਸ, ਬਚ ਨਿਕਲਿਆ। ਬਾਅਦ ਦੇ ਇੱਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਬੈਂਕੋ ਦਾ ਭੂਤ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਮਕਬੈਥ ਇੱਕ ਜਨਤਕ ਤਿਉਹਾਰ ਦੌਰਾਨ ਡਰ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ।   ਸ਼ੇਕਸਪੀਅਰ ਨੇ 1587 ਵਿੱਚ ਰਾਫਾਈਲ ਹੋਲਿਨਸ਼ੇਡ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਬ੍ਰਿਟੈਨ ਦੇ ਹੋਲਿਨਸ਼ੇਡ ਦੇ ਇਤਹਾਸ ਤੋਂ ਬੈਂਕੋ ਦੇ ਪਾਤਰ ਨੂੰ ਉਧਾਰ ਲਿਆ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿੱਚ ਬੈਂਕੋ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਵਿੱਚ ਮੈਕਬਥ ਦਾ ਇੱਕ ਸਹਿਯੋਗੀ ਹੈ, ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦਾ ਇੱਕ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਪਰਜਾ ਨਹੀਂ। ਸ਼ੇਕਸਪੀਅਰ ਨੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜੇਮਜ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੇ ਇਸ ਪਾਤਰ ਦੇ ਇਸ ਪਹਿਲੂ ਨੂੰ ਬਦਲਿਆ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਅਸਲ ਬੈਂਕੋ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚੋਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਆਲੋਚਕ ਅਕਸਰ ਨਾਟਕ ਵਿੱਚ ਬੈਂਕੋ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਦਾ ਵਰਨਣ ਮੈਕਬਥ ਦੇ ਫੋਇਲ (ਕਿਸੇ ਦੂਸਰੇ ਪਾਤਰ ਦੇ ਕੁਝ ਪੱਖਾਂ ਨੂੰ ਉਘਾੜਨ ਦੇ ਲਈ ਉਸਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪਾਤਰ) ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਹੜਾ ਬੁਰਾਈ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਕਿ ਮੈਕਬਥ ਇਸ ਬੁਰਾਈ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ, ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਸ ਦੇ ਮਨੋਰਥ ਅਸਪਸ਼ਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਆਲੋਚਕ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਤੇ ਸਵਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਮੈਕਬਥ ਉੱਤੇ ਕਤਲ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਲਾਉਣ ਲਈ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਉਸ ਕੋਲ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਨ ਲਈ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਮੈਕਬੇਥ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੈ।  == ਸਰੋਤ == [[ਤਸਵੀਰ:Macbeth_and_Banquo_encountering_the_witches_-_Holinshed_Chronicles.gif|alt=Two men on horseback meet three women. All are in Elizabethan dress.|right|thumb|ਮੈਕਬੈਥ ਅਤੇ ਬੈਂਕੋ ਹੋਲਿਨਸ਼ੇਡ ਦੇ ਇਤਹਾਸ ਦੇ ਇੱਕ ਵੁੱਡਕਟ ਵਿੱਚ ਜਾਦੂਗਰਨੀਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ]] ਸ਼ੇਕਸਪੀਅਰ ਅਕਸਰ ਹੋਲਿਨਸ਼ੇਡ ਦੇ ਇਤਹਾਸ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਰਾਫਾਈਲ ਹੋਲਿਨਸ਼ੇਡ ਦੇ ਇੰਗਲੈਂਡ, ਸਕੌਟਲੈਂਡ, ਇੰਗਲੈਂਡ ਅਤੇ ਆਇਰਲੈਂਡ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਨਾਟਕਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਸਰੋਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਮੈਕਬਥ ਵਿੱਚ ਉਹ ਇਸ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਈ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਉਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|title=Macbeth|url=https://archive.org/details/macbethguidetopl0000cour|last=Coursen|first=Herbert|publisher=Greenwood Press|year=1997|isbn=0-313-30047-X|location=Westport|pages=[https://archive.org/details/macbethguidetopl0000cour/page/15 15]–21}}</ref> ਹੋਲਿਨਸ਼ੇਡ ਨੇ ਬੈਂਕੋ ਨੂੰ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਹਸਤੀ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ: ਉਹ ਮੈਕ ਬੈਥਡ ਮੈਕ ਫਾਈਡੇਲਿਕ (ਮੈਕਬੈਥ) ਦੁਆਰਾ ਡਾਨਨਚੈਡ ਮੈਕ ਕ੍ਰਿਨੇਨ (ਕਿੰਗ ਡੰਕਨ) ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਦਾ ਇੱਕ ਸਾਥੀ ਹੈ ਜੋ ਅਤੇ ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਜ ਪਲਟੇ ਦੇ ਬਾਅਦ ਮੈਲ ਕੋਲੁਮ ਮੈਕ ਡਾਨਚਾਡਾ (ਮੈਲਕਮ) ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮੈਕਬੈਥ ਸਿੰਘਾਸਣ ਤੇ ਬੈਠੇ। <ref name="note">{{Cite journal|last=Nagarajan|first=S.|date=October 1956|title=A Note on Banquo|journal=[[Shakespeare Quarterly]]|publisher=[[Folger Shakespeare Library]]|volume=7|issue=4|pages=371–6|doi=10.2307/2866356}}</ref> ਹੋਲਿਨਸ਼ੇਡ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਰੋਤ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹੈਕਟਰ ਬੋਸੇ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੇ ਕੰਮ, ਸਕੋਟਰੋਮ ਹਿਸਟੋਰੀਆ (1526-7) ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤਾ। ਬੋਸੇ ਦਾ ਕੰਮ ਬੈਂਕੋ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਬੇਟੇ ਫਲੀਅਨਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਹੈ; ਅਤੇ ਡੇਵਿਡ ਬੇਵਿੰਗਟਨ ਵਰਗੇ ਵਿਦਵਾਨ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੋਇਸ ਦੇ ਘੜੇ ਹੋਏ ਕਾਲਪਨਿਕ ਪਾਤਰ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਸ਼ੇਕਸਪੀਅਰ ਦੇ ਜ਼ਮਾਨੇ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਵਿਅਕਤੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਕਿੰਗ, ਜੇਮਜ਼ ਪਹਿਲੇ ਨੇ ਰਾਜਗੱਦੀ ਦੇ ਆਪਣੇ ਦਾਅਵੇ ਦਾ ਅੰਸ਼ਕ ਆਧਾਰ ਬੈਂਕੋ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਮੂਲ ਦੇ ਦਾਅਵੇ ਨੂੰ ਬਣਾਇਆ ਸੀ। <ref>{{Cite book|title=Four Tragedies|url=https://archive.org/details/fourtragedies00shak|last=Bevington|first=David|publisher=Bantam|year=1988|isbn=0-553-21283-4|page=[https://archive.org/details/fourtragedies00shak/page/714 714]}}</ref> ਸਟੂਅਰਟ ਦਾ ਘਰਾਣਾ ਸਕੌਟਲੈਂਡ ਦੇ ਮੁਖ਼ਤਿਆਰ, ਵਾਲਟਰ ਫਿਟਜ਼ ਐਲਨ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਫਲੀਅਨਸ ਅਤੇ ਗਰਿਫੈਡ ਐਗਰੀਲੋਵੀਲਿਨ ਦੀ ਪੁੱਤਰੀ ਨੇਸਟਾ ਫਰੇਚ ਗਰੂਫੀਡ ਦਾ ਪੋਤਰਾ ਸੀ। ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਵੋਲਟਰ ਫਿੱਟਜ਼ ਐਲਨ ਇੱਕ ਬ੍ਰਿਟਨ ਨਾਈਟ, ਐਲਨ ਫਿਟਜ ਫਲਾਡ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। <ref>{{Cite journal|last=Palmer|first=J. Foster|year=1886|title=The Celt in Power: Tudor and Cromwell|url=https://archive.org/details/sim_royal-historical-society-london-england-transactions_1886_3/page/343|journal=Transactions of the Royal Historical Society|publisher=[[Royal Historical Society]]|volume=3|issue=3|pages=343–70|doi=10.2307/3677851}}</ref> == ਨਾਟਕ ਵਿੱਚ ਭੂਮਿਕਾ == [[ਤਸਵੀਰ:Macbeth_and_Banquo_with_the_witches_JHF.jpg|alt=Dark painting showing two figures encountering witch-like creatures.|thumb|''ਮੈਕਬੈਥ ਅਤੇ ਬੈਂਕੋ  ਚੁੜੇਲਾਂ  ਨਾਲ, ਕ੍ਰਿਤੀ '' ਹੈਨਰੀ ਫੁਸੇਲੀ]] == ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ == === ਮੈਕਬੈਥ ਦਾ ਫ਼ੋਇਲ === [[ਤਸਵੀਰ:Macbeth_and_Banquo_Meeting_the_Weird_Sisters_JW-detail.jpg|alt=Painting showing men meeting three figures emerging from a cave.|thumb|ਮੈਕਬੈਥ ਅਤੇ ਬੈਂਕੋ ਦੀ ਤਿੰਨ ਚੁੜੇਲਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਣੀ, ਕ੍ਰਿਤੀ ਯੂਹੰਨਾ ਵੂਟੋਨ]] == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|30em}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸ਼ੈਕਸਪੀਅਰ ਦੇ ਪਾਤਰ]] gdi86sx18b29n1861nxn4aryo09k8xy 0 105186 842205 702363 2026-07-10T17:22:44Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 2 books for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842205 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition (new)|name=ਮਾਈਗ੍ਰੇਨ|image=Migraine.jpg|Image=Migraine.jpg|caption=ਮਾਈਗਰੇਨ ਨਾਲ ਸਿਰ ਦਰਦ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ|Symptoms= ਸਿਰ ਦਰਦ, ਮਤਲੀ, ਰੋਸ਼ਨੀ ਪ੍ਰਤੀ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ, ਆਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ, ਗੰਧ ਨੂੰ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ|symptoms=[[Headaches]], [[nausea]], [[photophobia|sensitivity to light]], [[hyperacusis|sensitivity to sound]], [[Osmophobia|sensitivity to smell]]<ref name=WHO2012/><ref name=Amin2009/>|Onset=ਜਵਾਨੀ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ |Duration=ਵਾਰ-ਵਾਰ, ਲੰਮੀ ਮਿਆਦ |causes=ਵਾਤਾਵਰਨ ਅਤੇ ਜੈਨੇਟਿਕ |Causes=Environmental and genetic |risks=ਪਰਿਵਾਰਕ ਇਤਿਹਾਸ, ਔਰਤ |Risks=[[Family history (medicine)|Family history]], female |differential=ਸਬਰਾਚਨੀਅਸ ਹੈਮੌਰੇਜਿਜ਼, ਕੈਂਸਰ ਡੈਸੀਕੇਸ਼ਨ, ਇਡੀਓਪੈਥੀਕ ਇੰਟ੍ਰੈਕਾਨਿਅਲ ਹਾਈਪਰਟੈਨਸ਼ਨ, ਦਿਮਾਗ ਟਿਊਮਰ, ਤਣਾਅ ਸਿਰ ਦਰਦ, ਸਾਈਨਿਸਾਈਟਸ, ਕਲੱਸਟਰ ਸਿਰ ਦਰਦ< }} '''ਮਾਈਗਰੇਨ''' ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ [[ਸਿਰ ਪੀੜ|ਸਿਰ ਦਰਦ]] ਦਾ ਵਿਗਾੜ ਹੈ ਜੋ ਬਾਰਸ਼ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸਿਰ ਦਰਦ ਨਾਲ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਮੱਧਮ ਤੋਂ ਗੰਭੀਰ ਰੂਪ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਸਿਰ ਦਰਦ ਇੱਕ ਅੱਧੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਹਨ, ਅਤੇ ਦੋ ਤੋਂ 72 ਘੰਟਿਆਂ ਤੱਕ ਚੱਲਦੇ ਹਨ।  ਸੰਬੰਧਿਤ ਲੱਛਣਾਂ ਵਿੱਚ ਮਤਲੀ, ਉਲਟੀਆਂ ਅਤੇ ਹਲਕੇ, ਆਵਾਜ਼ ਜਾਂ ਗੰਧ ਦੀ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਦਰਦ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਰੀਰਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਬਦਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। <ref name="ICHD2004">{{Cite journal|last=Headache Classification Subcommittee of the International Headache Society|year=2004|title=The International Classification of Headache Disorders: 2nd edition|journal=Cephalalgia|volume=24|issue=Suppl 1|pages=9–160|doi=10.1111/j.1468-2982.2004.00653.x|pmid=14979299}} [http://www.i-h-s.org/upload/ct_clas/ihc_II_main_no_print.pdf as PDF] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100331095113/http://www.i-h-s.org/upload/ct_clas/ihc_II_main_no_print.pdf|date=2010-03-31}}</ref> ਇੱਕ ਤਿਹਾਈ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿਗਾੜ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ ਕਿ ਸਿਰ ਦਰਦ ਜਲਦੀ ਹੀ ਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਕਦੇ-ਕਦਾਈਂ, ਇਸਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਥੋੜਾ ਜਾਂ ਕੋਈ ਸਿਰ ਦਰਦ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=pMbhu-vXVtAC&pg=PA587|title=Companion to clinical neurology|last=Pryse-Phillips,|first=William|date=2003|publisher=Oxford university press|isbn=9780195159387|edition=2nd|location=Oxford|page=587|archive-url=https://web.archive.org/web/20170313014619/https://books.google.com/books?id=pMbhu-vXVtAC&pg=PA587|archive-date=2017-03-13|dead-url=no}}</ref> ਮਾਈਗਰੇਨਜ਼ ਨੂੰ ਵਾਤਾਵਰਨ ਅਤੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਕਾਰਕ ਦੇ ਮਿਸ਼ਰਣ ਕਾਰਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="Lulli2007">{{Cite journal|date=December 2007|title=Genetics of migraine and pharmacogenomics: some considerations|journal=The journal of headache and pain|volume=8|issue=6|pages=334–9|doi=10.1007/s10194-007-0427-2|pmc=2779399|pmid=18058067}}</ref> ਪਰਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦੋ-ਤਿਹਾਈ ਅਜਿਹੇ ਕੇਸ ਚੱਲਦੇ ਹਨ।  ਹਾਰਮੋਨ ਦੇ ਪੱਧਰਾਂ ਨੂੰ ਬਦਲਣਾ ਇੱਕ ਭੂਮਿਕਾ ਵੀ ਨਿਭਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਮਾਈਗਰੇਨ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਨਾਲੋਂ ਮਰਦਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਨਾਲੋਂ ਦੋ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾ ਵਧੇਰੇ ਔਰਤਾਂ ਹਨ।<ref name="Stovner2007">{{Cite journal|date=April 2006|title=Epidemiology of headache in Europe|journal=European Journal of Neurology|volume=13|issue=4|pages=333–45|doi=10.1111/j.1468-1331.2006.01184.x|pmid=16643310}}</ref>  ਮਾਈਗਰੇਨ ਦੇ ਜੋਖਮ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗਰਭ ਅਵਸਥਾ ਦੌਰਾਨ ਘਟਦੇ ਹਨ। ਅੰਡਰਲਾਈੰਗ ਮਕੈਨਿਕਸ ਪੂਰੀ ਤਰਾਂ ਜਾਣੂ ਨਹੀਂ ਹਨ। <ref name="NIH2015">{{Cite web|url=http://www.ninds.nih.gov/disorders/migraine/migraine.htm|title=NINDS Migraine Information Page|date=November 3, 2015|website=National Institute of Neurological Disorders and Stroke|archive-url=https://web.archive.org/web/20160216194445/http://www.ninds.nih.gov/disorders/migraine/migraine.htm|archive-date=16 February 2016|dead-url=no|access-date=15 February 2016}}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦਿਮਾਗ ਦੀਆਂ ਨਾੜੀਆਂ ਅਤੇ ਖੂਨ ਦੀਆਂ ਨਾੜੀਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਦਵਾਈ ਸਿੱਧੀਆਂ ਦਰਦ ਦੀਆਂ ਦਵਾਈਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਬੂਪ੍ਰੋਫੇਨ (ibuprofen) ਅਤੇ ਪੈਰਾਸੀਟਾਮੋਲ (acetaminophen) ਸਿਰ ਦਰਦ ਲਈ, ਮਤਲੀ ਲਈ ਦਵਾਈ, ਅਤੇ ਟਰਿਗਰ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਹੈ। <ref name="Gilmore2011">{{Cite journal|last=Gilmore|first=B|last2=Michael, M|date=2011-02-01|title=Treatment of acute migraine headache|url=https://archive.org/details/sim_american-family-physician_2011-02-01_83_3/page/271|journal=American Family Physician|volume=83|issue=3|pages=271–80|pmid=21302868}}</ref> ਟ੍ਰਿਪਾਂ ਜਾਂ ਅਗਰੋਟਾਮਾਈਨ ਵਰਗੇ ਵਿਸ਼ਿਸ਼ਟ ਦਵਾਈਆਂ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਲਈ ਸਧਾਰਨ ਦਰਦ ਦੀਆਂ ਦਵਾਈਆਂ ਅਸਰਦਾਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ। <ref>{{Cite journal|last=Diener|first=HC|last2=Charles|first2=A|last3=Goadsby|first3=PJ|last4=Holle|first4=D|date=October 2015|title=New therapeutic approaches for the prevention and treatment of migraine.|journal=The Lancet. Neurology|volume=14|issue=10|pages=1010–22|doi=10.1016/s1474-4422(15)00198-2|pmid=26376968}}</ref> ਕੈਫੇਨ ਨੂੰ ਉੱਪਰ ਦਿੱਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ ਮੈਟੋਪਰੋਲੋਲ, ਵੈਲਪ੍ਰੋਏਟ ਅਤੇ ਟਾਪਰਾਮੈਟ ਸਮੇਤ ਹਮਲਿਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਦਵਾਈਆਂ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।<ref name="Arm2013">{{Cite journal|last=Armstrong|first=C|last2=American Academy of|first2=Neurology|last3=American Headache|first3=Society|date=15 April 2013|title=AAN/AHS update recommendations for migraine prevention in adults.|journal=American Family Physician|volume=87|issue=8|pages=584–5|pmid=23668450}}</ref> ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ 'ਤੇ, ਲਗਭਗ 15% ਲੋਕ ਮਾਈਗਰੇਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref name="LancetEpi2012">{{Cite journal|last=Vos|first=T|last2=Flaxman|first2=AD|last3=Naghavi|first3=M|last4=Lozano|first4=R|last5=Michaud|first5=C|last6=Ezzati|first6=M|last7=Shibuya|first7=K|last8=Salomon|first8=JA|last9=Abdalla|first9=S|displayauthors=8|date=Dec 15, 2012|title=Years lived with disability (YLDs) for 1160 sequelae of 289 diseases and injuries 1990–2010: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2010|url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_december-15-2012-january-4-2013_380_9859/page/2163|journal=Lancet|volume=380|issue=9859|pages=2163–96|doi=10.1016/S0140-6736(12)61729-2|pmid=23245607}}</ref> ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਵਾਨੀ' ਤੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੱਧਯਮ ਦੌਰਾਨ ਬਹੁਤ ਬੁਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref name="WHO2012">{{Cite web|url=http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs277/en/|title=Headache disorders Fact sheet N°277|date=October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20160216184228/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs277/en/|archive-date=16 February 2016|dead-url=no|access-date=15 February 2016}}</ref>  ਕੁਝ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਮੀਨੋਪੌਜ਼ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਘੱਟ ਆਮ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।  2016 ਤਕ ਅਪੰਗਤਾ ਦੇ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਆਮ ਕਾਰਨ ਹਨ।<ref>{{Cite journal|last=GBD 2016 Disease and Injury Incidence and Prevalence|first=Collaborators.|date=16 September 2017|title=Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 328 diseases and injuries for 195 countries, 1990-2016: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2016.|journal=Lancet|volume=390|issue=10100|pages=1211–1259|doi=10.1016/S0140-6736(17)32154-2|pmid=28919117}}</ref>  ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮਿਸਰ ਵਿੱਚ ਲਗਪਗ 1500 ਸਾ.ਯੁ.ਪੂ. ਵਿੱਚ ਲਿਖੇ ਗਏ ਇਬਰਸ ਪਪਾਇਰਸ ਵਿੱਚ ਮਾਈਰੇਨਾਈਨ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਮੁਢਲਾ ਵਰਣਨ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।<ref name="Miller2005">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=9RA2ZOPRuhgC&pg=PA1275|title=Walsh and Hoyt's clinical neuro-ophthalmology.|last=Miller|first=Neil|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|year=2005|isbn=9780781748117|edition=6|location=Philadelphia, Pa.|page=1275|archive-url=https://web.archive.org/web/20170312232704/https://books.google.com/books?id=9RA2ZOPRuhgC&pg=PA1275|archive-date=2017-03-12|dead-url=no}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dh%28mikrani%2Fa|title=ἡμικρανία|last=Liddell|first=Henry George|last2=Scott|first2=Robert|website=A Greek-English Lexicon|archive-url=https://web.archive.org/web/20131108145951/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dh%28mikrani%2Fa|archive-date=2013-11-08|dead-url=no}} on Perseus</ref>  "ਮਾਈਗਰੇਨ" ਸ਼ਬਦ ἡμι- (ਹੇਮਿੀ), "ਅੱਧਾ", ਅਤੇ κρανίον (ਕਰਾਨਿਯਨ), "ਖੋਪੜੀ" ਤੋਂ ਯੂਨਾਨੀ ἡμικρανία (ਹੇਮਿਕਰਨੀਆ), "ਸਿਰ ਦੇ ਇੱਕ ਪਾਸਿਓਂ ਦਰਦ" ਹੈ।<ref>{{Cite book|title=[[Mosby's Medical, Nursing & Allied Health Dictionary]]|last=Anderson|first=Kenneth|last2=Anderson|first2=Lois E.|last3=Glanze|first3=Walter D.|publisher=Mosby|year=1994|isbn=978-0-8151-6111-0|edition=4|page=998}}</ref> == ਚਿੰਨ੍ਹ ਅਤੇ ਲੱਛਣ == ਮਾਈਗਰੇਨ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਵੈ-ਸੀਮਿਤ, ਵਾਰ-ਵਾਰ ਗੰਭੀਰ ਸਿਰ ਦਰਦ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਆਟੋਨੋਮਿਕ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।  ਮਾਈਗਰੇਨ ਵਾਲੇ ਲਗਭਗ 15-30% ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਿਸ਼ਰਤ ਨਾਲ ਮਾਈਗਰੇਨ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਹੜੇ ਆਵਾਜ ਦੇ ਨਾਲ ਮਾਈਗਰੇਇਡ ਹਨ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ ਆਵਾਜ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਮਾਈਗ੍ਰੇਇਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।  ਦਰਦ ਦੀ ਗੰਭੀਰਤਾ, ਸਿਰ ਦਰਦ ਦੀ ਮਿਆਦ, ਅਤੇ ਹਮਲਿਆਂ ਦੀ ਬਾਰੰਬਾਰਤਾ ਵੇਰੀਏਬਲ ਹਨ। 72 ਘੰਟਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮਾਂ ਚੱਲੀ ਮਾਈਗ੍ਰੇਨ ਨੂੰ ਸਥਿਤੀ ਮਾਈਗ੍ਰੇਨੌਸਸ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=F5VMlANd9iYC&pg=PA512&lpg=PA512|title=The headaches.|last=al.]|first=ed. Jes Olesen, ... [et|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|year=2006|isbn=9780781754002|edition=3|location=Philadelphia|page=512|archive-url=https://web.archive.org/web/20161222063613/https://books.google.com/books?id=F5VMlANd9iYC&pg=PA512&lpg=PA512|archive-date=2016-12-22|dead-url=no}}</ref> ਮਾਈਗਰੇਨ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਸੰਭਵ ਪੜਾਅ ਹਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਸਾਰੇ ਪੜਾਵਾਂ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ: * ਪ੍ਰੋਡਰੋਮ, ਜੋ ਕਿ ਸਿਰ ਦਰਦ ਤੋਂ ਘੰਟਿਆ ਜਾਂ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਪਰਦਾ ਹੈ  * ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਜੋ ਤੁਰੰਤ ਸਿਰ ਦਰਦ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੈ  * ਦਰਦ ਪੜਾਅ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਿਰ ਦਰਦ ਦੇ ਪੜਾਅ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ  * ਪੋਸਟਡਰੋਮ, ਮਾਈਗਰੇਨ ਹਮਲੇ ਦੇ ਅੰਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਮਾਈਗਰੇਨਜ਼ ਵੱਡੀ ਡਿਪਰੈਸ਼ਨ, ਬਾਈਪੋਲਰ ਡਿਸਆਰਡਰ, ਗੜਬੜੀ ਦੇ ਵਿਕਾਰ, ਅਤੇ ਪਕੜ ਤੋਂ ਪਰੇਰਨਾਜਨਕ ਵਿਗਾੜ ਦੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਆਰਾ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਮਾਨਸਿਕ ਰੋਗ ਲਗਭਗ 2-5 ਗੁਣਾ ਵਧੇਰੇ ਆਮ ਹਨ, ਅਤੇ ਆਭਾ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ 3-10 ਗੁਣਾ ਵਧੇਰੇ ਆਮ ਹਨ <ref name="Baskin06">{{Cite journal|last=Baskin|first=SM|last2=Lipchik|first2=GL|last3=Smitherman|first3=TA|date=October 2006|title=Mood and anxiety disorders in chronic headache.|journal=Headache|volume=46 Suppl 3|pages=S76-87|doi=10.1111/j.1526-4610.2006.00559.x|pmid=17034402}}</ref> == ਖੋਜ == ਕੈਲਸੀਟੋਨਿਨ ਜੀਨ ਸੰਬੰਧੀ ਪੇਪਰਾਈਡਜ਼ (ਸੀਜੀਆਰਪੀ) ਮਾਈਗਰੇਨ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਦਰਦ ਦੇ ਜੜੀ ਉਤਪਰੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਣ ਲਈ ਲੱਭੇ ਗਏ ਹਨ।  ਸੀਜੀਆਰਪੀ ਰੀਸੈਪਟਰ ਵਿਰੋਧੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਓਲਸੀਗੇਪੈਂਟ ਅਤੇ ਟੈਲੀਕੈਜਪੈਂਟ, ਦੀ ਜਾਂਚ ਮਾਈਗ੍ਰੇਨ ਦੇ ਇਲਾਜ ਲਈ ਇਨਵਿਟਰੋ ਅਤੇ ਕਲੀਨੀਕਲ ਅਧਿਐਨ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। 2011 ਵਿਚ, ਮਰਕ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜਾਂਚ ਦਵਾਈ ਦੇ ਟੈਲੀਕਾਜਪੈਂਟ ਲਈ ਫੇਜ਼ -3 ਕਲੀਨਿਕਲ ਟਰਾਇਲਾਂ ਨੂੰ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।।<ref name="pmid18808506">{{Cite journal|date=September 2008|title=Clinical and preclinical rationale for CGRP-receptor antagonists in the treatment of migraine|url=https://archive.org/details/sim_headache_2008-09_48_8/page/1259|journal=Headache|volume=48|issue=8|pages=1259–68|doi=10.1111/j.1526-4610.2008.01214.x|pmid=18808506}}</ref><span class="cx-segment" data-segmentid="591"><ref name="NCT01315847">Clinical trial number {{ClinicalTrialsGov|NCT01315847|Position Emission Tomography Study of Brain CGRP Receptors After MK-0974 Administration (MK-0974-067 AM1)}}</ref></span><ref>{{Cite journal|last=Giamberardino|first=Maria Adele|last2=Affaitati|first2=Giannapia|last3=Curto|first3=Martina|last4=Negro|first4=Andrea|last5=Costantini|first5=Raffaele|last6=Martelletti|first6=Paolo|date=2016-12-01|title=Anti-CGRP monoclonal antibodies in migraine: current perspectives|journal=Internal and Emergency Medicine|volume=11|issue=8|pages=1045–1057|doi=10.1007/s11739-016-1489-4|issn=1970-9366|pmid=27339365}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Magis|first=D|last2=Jensen, R|last3=Schoenen, J|date=June 2012|title=Neurostimulation therapies for primary headache disorders: present and future.|journal=Current Opinion in Neurology|volume=25|issue=3|pages=269–76|doi=10.1097/WCO.0b013e3283532023|pmid=22543428}}</ref> 2016 ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਖੋਜ ਸੀਜੀਆਰਪੀ ਮੋਨੋਕਲੋਨਲ ਐਂਟੀਬਾਡੀਜ਼ਾਂ ਵੱਲ ਦੇਖ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਚਾਰ ਪੜਾਅ II ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਤਿੰਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਸੀਜੀਆਰਪੀ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਰੇਸੈਸਟਰ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਟ੍ਰਾਂਸਕਰੈਨਿਅਲ ਮੈਗਨੈਟਿਕ ਐਂਪਲਾਇਮੈਂਟ ਐਂਡਰੌਇਜ਼ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਟ੍ਰਾਂਸਕ੍ਰਕਯੂਸ਼ਨਿਕ ਸੁਪਰਰੋਬੈੱਲਟਲ ਨਰਵ ਐਂਮਰਜੈਂਸੀ<ref name="telcagepant">{{Cite web|url=http://www.merck.com/investors/financials/form-10-k-2011.pdf|title=SEC Annual Report, Fiscal Year Ending Dec 31, 2011|last=Merck & Co., Inc.|date=February 28, 2012|publisher=SEC|page=65|format=PDF|archive-url=https://web.archive.org/web/20120626035607/http://www.merck.com/investors/financials/form-10-k-2011.pdf|archive-date=26 June 2012|dead-url=no|access-date=21 May 2012}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Jürgens|first=TP|last2=Leone, M|date=Jun 2013|title=Pearls and pitfalls: neurostimulation in headache.|journal=Cephalalgia: an international journal of headache|volume=33|issue=8|pages=512–25|doi=10.1177/0333102413483933|pmid=23671249}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} 7hxosfuewmd5h7tbj9ri8m22hmj8cdg 0 105266 842446 816837 2026-07-10T21:41:09Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 2 books for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842446 wikitext text/x-wiki '''ਦੰਦ ਪੀੜ''' / ਦਾੜ੍ਹ ਪੀੜ,ਜਿਸਨੂੰ ਦੰਦਾਂ ਦੀ ਦਰਦ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ<ref name="McGraw-Hill2002">Segen JC. (2002) ''McGraw-Hill Concise Dictionary of Modern Medicine''. The McGraw-Hill Companies, Inc.</ref>, ਦੰਦਾ ਦੇ ਸਹਾਇਕ ਢਾਂਚੇ, ਦੰਦਾਂ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਜਾਂ ਦੰਦਾਂ ਦੇ ਦਰਦ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ ਦੰਦਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਗੰਭੀਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਨੀਂਦ, ਖਾਣ-ਪੀਣ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ 'ਤੇ ਅਸਰ ਪਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਆਮ ਕਾਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿੱਝ ਜਾਂ ਮਸੂੜਿਆ ਵਿੱਚ ਸੋਜਸ਼ ਨੂੰ ਇਸ ਦੇ ਕਾਰਨਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦੰਦ ਸੜਣ, ਦੰਦਾਂ ਦੀ ਸੱਟ ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਾਰਕਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਡੈਂਟਿਨ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤਾਕਾਰੀ (ਥੋੜ੍ਹੇ, ਤੇਜ਼ ਦਰਦ, ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਖੁਲ੍ਹੀਆਂ ਰੂਟ ਸਤਹਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ), ਅਫੀਕ ਪੋਲੀਓਰੋੰਟਿਸ (ਪੋਰਟੋਲੀਟਲ ਅਲਾਇਗਮੈਂਟ ਅਤੇ ਐਲਵੀਓਲਰ ਬੋਨ ਦੀ ਸੋਜ਼ ਰੂਟ ਐਸਪੇਕਸ), ਡੈਂਟਲ ਫੋੜੀਆਂ (ਪੈਸ ਦੇ ਸਥਾਨਿਕ ਸੰਗ੍ਰਹਿ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅਚਾਣਕ ਫੋੜਾ, ਪੀਰੀਕੋਰੀਅਲ ਫੋੜਾ ਅਤੇ ਪਾਈਰੋੰਡੋੰਟਲ ਫੋੜ), ਐਲਵੀਓਲਰ ਓਸਟਾਈਸਿਸ ("ਡ੍ਰਾਈ ਸੌਕੇਟ", ਦੰਦ ਕੱਢਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਤ ਗੜਬੜੀ, ਖੂਨ ਦੇ ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਨੁਕਸਾਨ ਅਤੇ ਖੂਨ ਦੇ ਐਕਸਪੋਜਰ ਦੇ ਨਾਲ ਹੱਡੀਆਂ), ਗੰਭੀਰ ਨਿਕਾਓਟਿੰਗ ਅਲਸਰੇਟਿਵ ਗਿੰਿਡਿਵਾਈਸਿਸ (ਇੱਕ ਗੰਮ ਦੀ ਲਾਗ, ਜਿਸਨੂੰ "ਟ੍ਰੇਨਮੌਥ" ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ), ਟੈਂਪਰੋਮੈਂਡੀਬਾਈਲਰ ਡਿਸਰਡਰ ਅਤੇ ਹੋਰ।  ਪੁੱਲਪਾਈਟਿਸ ਨੂੰ ਪਰਵਰਵਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਦਰਦ ਹਲਕੇ ਤੋਂ ਦਰਮਿਆਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਉਤਸ਼ਾਹ ਦੇ ਬਾਅਦ ਥੋੜੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ (ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਠੰਡੇ ਜਾਂ ਮਿੱਠੇ); ਜਾਂ ਮੁੜ ਨਾ ਹੋਣ ਦੇ ਸਮੇਂ ਜਦੋਂ ਦਰਦ ਕਾਫ਼ੀ ਤੀਬਰ, ਖ਼ੁਦਗਰਜ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਖੱਬਾ ਇਲਾਜ ਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਪਲਪਾਈਟਿਸ ਦੁਬਾਰਾ ਨਾ ਹੋਣ ਯੋਗ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਪੱਲਪ ਨੈਕਰੋਸਿਸ (ਮਿੱਝ ਦੀ ਮੌਤ) ਅਤੇ ਐਸਿਕ ਪੋਲੀਓਰਟਾਈਟਿਸ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਫ਼ੋੜੇ ਦੇ ਕਾਰਨ ਦਰਦ ਵਧਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਪੈਪ ਨੈਕਰੋਸਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਚਾਨਕ ਫੋੜਾ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਾਪਰਦਾ ਹੈ, ਪਰੀਕੋਰੌਨਲ ਫੋੜੇ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹੇਠਲੇ ਬੁੱਧੀ ਦੰਦ ਦੇ ਗੰਭੀਰ ਪੇਰੀਕੋਰੋਨਾਈਟਿਸ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਪਰੀਓਰੋੰਟਲ ਫੋੜੇ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗੰਭੀਰ ਪੋਰਟੋਡਿਟਿਸ (ਗੱਮ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ) ਦੀ ਪੇਚੀਦਗੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਘੱਟ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਨਾਨ-ਡੈਂਟਲ ਦੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਟੂਥੈਚ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਮਟਰਿਲਰੀ ਸਿਨਿਊਸਾਈਟਸ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉੱਪਰ ਦੇ ਦੰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਦ ਪੈਦਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਐਨਜਾਈਨਾ ਪੈਕਟੋਰੀਆ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਹੇਠਲੇ ਦੰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਦ ਪੈਦਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।  ਦੰਦਾਂ ਦੇ ਦਰਦ ਮੂੰਹ ਜਾਂ ਚਿਹਰੇ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਆਮ ਕਿਸਮ ਦੀ ਦਰਦ ਹੈ: ਇਹ ਸੰਕਟਕਾਲੀ ਡੈਂਟਲ ਮੁਲਾਕਾਤਾਂ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਆਮ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਸਹੀ ਤਸ਼ਖ਼ੀਸ ਕਈ ਵਾਰੀ ਚੁਣੌਤੀਪੂਰਨ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਦੰਦ-ਪੀੜ ਦਾ ਇਲਾਜ ਸਹੀ ਕਾਰਨ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਭਰਨ, ਰੂਟ ਨਹਿਰ ਦੇ ਇਲਾਜ, ਕੱਢਣ, ਪੱਸ ਦੇ ਡਰੇਨੇਜ ਜਾਂ ਹੋਰ ਉਪਚਾਰਕ ਕਾਰਵਾਈ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਦੰਦਾਂ ਦੇ ਦਰਦ ਦੀ ਰਾਹਤ ਦੰਦਾਂ ਦੇ ਡਾਕਟਰਾਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। 2013 ਵਿੱਚ, ਸਥਾਈ ਦੰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਦੰਦਾਂ ਦੀ ਦਵਾਈ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਦੰਦਾਂ ਦੇ ਦਰਦ ਦੇ 223 ਮਿਲੀਅਨ ਮਾਮਲੇ ਅਤੇ ਦੰਦਾਂ ਦੇ ਦੰਦਾਂ ਵਿੱਚ 53 ਮਿਲੀਅਨ ਦੇ ਕੇਸ ਆਉਂਦੇ ਸਨ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਦੰਦਾਂ ਦੇ ਦਰਦ ਦੇ ਇਲਾਜ ਦੀ ਮੰਗ ਨੂੰ ਦਵਾਈ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਵਜੋਂ ਦੰਦਾਂ ਦੀ ਸਰਜਰੀ ਦੇ ਉਭਾਰ ਵੱਲ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। <ref name="Scully2013">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=U3WyAFrXVfIC&printsec=frontcover&dq=oral+and+maxillofacial+medicine&hl=en&sa=X&ei=ODtQU6ayOoXbPf7_gIgJ&redir_esc=y#v=onepage&q=oral%20and%20maxillofacial%20medicine&f=false|title=Oral and maxillofacial medicine: the basis of diagnosis and treatment|last=Scully C|publisher=Churchill Livingstone/Elsevier|year=2013|isbn=978-0-7020-4948-4|edition=3rd|location=Edinburgh}}</ref><ref name="Fedorowicz2016">{{Cite journal|date=Feb 17, 2016|title=Antibiotic use for irreversible pulpitis|url=http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/14651858.CD004969.pub4/abstract|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=12|pages=CD004969|doi=10.1002/14651858.CD004969.pub4|pmid=26886473}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Global Burden of Disease Study 2013|first=Collaborators|date=22 August 2015|title=Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 301 acute and chronic diseases and injuries in 188 countries, 1990-2013: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2013.|url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_the-lancet_august-22-28-2015_386_9995/page/743|journal=Lancet|volume=386|issue=9995|pages=743–800|doi=10.1016/S0140-6736(15)60692-4|pmc=4561509|pmid=26063472}}</ref> == ਕਾਰਨ == ਦੰਦਾਂ ਦਾ ਇਲਾਜ ਦੇ ਕਾਰਨ ਵੀ ਦੰਦਾਂ ਦੇ ਦਰਦ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਡੈਂਟਿਨ-ਪਲਪ ਕੰਪਲੈਕਸ ਜਾਂ ਪੋਰਟਟੋਨੀਅਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ), ਜਾਂ ਨਾਨ-ਡੈਂਟਲ (ਨਾਨ-ਓਡੈਂਟਜੈਨਿਕ) ਸ਼ਰਤਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪੈਸਿੰਸਰੀ ਸਿਨੁਸਾਈਟਸ ਜਾਂ ਐਨਜਾਈਨਾ ਪੈਕਟਰੀਸ) ਦੁਆਰਾ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਗੈਰ ਦੰਦਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹਨ, ਪਰ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਦੰਦ-ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਦਾ ਜਨਮ ਡੈਂਟਲ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref name="Hargreaves2011">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=JI7gSo5zcWEC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false|title=Cohen's pathways of the pulp|vauthors=Hargreaves KM, Cohen S, Berman LH|publisher=Mosby Elsevier|year=2011|isbn=978-0-323-06489-7|edition=10th|location=St. Louis, Mo.}}</ref> ਮਿੱਝ ਅਤੇ ਪਾਈਰੋੰਟਔਨਟਲ ਐਗਜ਼ੀਮੈਂਟ ਕੋਲ ਨੋਕਸੀਪੈਕਟਰ ਹਨ (ਦਰਦ ਰੀਐਕਟਰਸ), ਪਰ ਮਾਈਪ ਪ੍ਰੋਪ੍ਰੋਐਸੈਪਟਰ (ਗਤੀ ਜਾਂ ਸਥਿਤੀ ਰੀਸੈਪਟਰ) ਅਤੇ ਮਕੈਨੀਕਸੇਪਟਰ (ਮਕੈਨੀਕਲ ਦਬਾਅ ਰੀਸੈਪਟਰ) ਦੀ ਘਾਟ ਹੈ। ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ, ਡੈਂਟਿਨ-ਪਲਪ ਕੰਪਲੈਕਸ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਦਰਦ ਬਹੁਤ ਮਾੜੀ ਸਥਾਨਿਕ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਦ ਕਿ ਪਰੀਔਰਨੀਟਲ ਅੜਿੱਕਾ ਦੇ ਦਰਦ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਥਾਨਕ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: 55 ਹਾਲਾਂਕਿ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਹੀਂ।<ref name="Shephard2014">{{Cite journal|date=January 2014|title=Orofacial Pain: A Guide for the Headache Physician|url=https://archive.org/details/sim_headache_2014-01_54_1/page/22|journal=Headache: The Journal of Head and Face Pain|volume=54|issue=1|pages=22–39|doi=10.1111/head.12272|pmid=24261452}}</ref> ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਪਰੀਓਰੀਟੈਂਟਲ ਅਟੈਟੀਮੈਂਟ ਰੇਤੇ ਦੇ ਇੱਕ ਅਨਾਜ (10-30 μm) ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਛੋਟੇ 'ਤੇ ਟੰਗਣ ਵੇਲੇ ਦਬਾਅ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref name="Lindhe2008">{{Cite book|title=Clinical periodontology and implant dentistry|url=https://archive.org/details/clinicalperiodon0002unse|vauthors=Lindhe J, Lang NP, Karring T|publisher=Blackwell Munksgaard|year=2008|isbn=9781444313048|edition=5th|location=Oxford}}</ref> 48 ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਦੰਦ ਜਾਣ ਬੁਝ ਕੇ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਲਗਭਗ 33% ਲੋਕ ਦੰਦ ਦੀ ਸਹੀ ਪਛਾਣ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ 20% ਤਿੰਨ ਦੰਦਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਤ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਤੰਗ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। 31 ਪਲਪਲ ਅਤੇ ਪੀਰੀਓਡੈਂਟਲ ਦਰਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੋਰ ਅੰਤਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ ਕਿ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਥਰਮਲ ਉਤਪੀੜਨ ਦੁਆਰਾ ਬਦਤਰ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ। == ਰੋਕਥਾਮ == ਬਹੁਤੇ ਦੰਦ-ਪੀੜਾਂ ਦਰਪੇਸ਼ ਸੰਬੰਧਤ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਦੰਦ ਸੜਨ ਅਤੇ ਪੰਦਰ ਤਲੀ ਸੰਬੰਧੀ ਬੀਮਾਰੀ, ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਕੇਸਾਂ ਨੂੰ ਕੈਰੀਜੋਨਿਕ ਖੁਰਾਕ ਤੋਂ ਰੋਕਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਚੰਗੇ ਮੌਲਿਕ ਸਫਾਈ ਦੇ ਰੱਖ ਰਖਾਵ ਦੁਆਰਾ ਰੋਕਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਭਾਵ, ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਕਟੌਤੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਦਿਨ ਸ਼ੁੱਧ ਖੰਡ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਖਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਫਲੋਰਾਈਡ ਟੂਥਪੇਸਟ ਅਤੇ ਫਲੌਸਿੰਗ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਦੋ ਵਾਰ ਦੰਦ ਬ੍ਰਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਦੰਦਾਂ ਦੇ ਡਾਕਟਰ ਦੀ ਨਿਯਮਤ ਮੁਲਾਕਾਤ ਤੋਂ ਇਹ ਵੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਵੱਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦਾ ਜਲਦੀ ਪਤਾ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੰਦ-ਪੀੜ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਟਾਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੰਦਾਂ ਦੇ ਲੱਤ ਨੂੰ ਸੰਪਰਕ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਮੂੰਹ-ਤੋੜ ਦੇ ਰੁਟੀਨ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਵੀ ਘਟਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।  == ਨੋਟਸ == {{reflist|group="nb"}} == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|30em}} 1x0jmjn9cju8hb90t5exrhufv56vtjz 0 105397 842370 820417 2026-07-10T20:24:02Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 3 books for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842370 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Beijing-Opera2.jpg|thumb|413x413px|ਇੱਕ ਮਰਦ ਪੀਕਿੰਗ ਓਪੇਰਾ ਪ੍ਰਫਾਮਰ]] {{ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬਾ ਚੀਨੀ|pic=Peking Opera (Chinese characters).svg|piccap="Peking Opera" in Simplified (top) and Traditional (bottom) Chinese characters|t=京劇|s=京剧|order=st|j=Ging¹-kek⁶|p=Jīngjù|y=Gīng-kehk|tl=Kiann-kio̍k|l="Capital theatre"|w=Ching¹-chü⁴|mi={{IPAc-cmn|j|ing|1|.|j|ü|4}}|ci={{IPAc-yue|g|ing|1|.|k|ek|6}}}}'''ਪੀਕਿੰਗ ਓਪੇਰਾ''', ਜਾਂ '''ਬੀਜਿੰਗ ਓਪੇਰਾ''' ({{zh||s=京剧|p=Jīngjù}}), ਚੀਨੀ ਓਪੇਰਾ ਦਾ ਇੱਕ ਰੂਪ ਹੈ, ਜੋ ਸੰਗੀਤ, ਵੋਕਲ ਪ੍ਰਫਾਮੈਂਸ, ਮੀਮ, ਨਾਚ ਅਤੇ ਐਕਰੋਬੈਟਿਕਸ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ਇਹ 18 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਅਤੇ 19 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੱਧ ਤੱਕ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਕਸਤ ਅਤੇ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ।<ref name="Afternoon">{{Cite book|title=Drama Kings: Players and Publics in the Re-creation of Peking Opera, 1870–1937|url=https://archive.org/details/dramakingsplayer0000gold|last=Goldstein|first=Joshua S.|publisher=University of California Press|year=2007|pages=[https://archive.org/details/dramakingsplayer0000gold/page/3 3]}}</ref> ਇਹ ਰੂਪ ਕ਼ਿੰਗ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਬੇਹੱਦ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸੀ ਅਤੇ ਚੀਨ ਦੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਖਜਾਨੇ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="Taiping">{{Cite journal|last=Mackerras, Colin Patrick|year=1976|title=Theatre and the Taipings|journal=Modern China|volume=2|issue=4|pages=473–501|doi=10.1177/009770047600200404}}</ref> ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਟਰੁੱਪ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ [[ਬੀਜਿੰਗ]] ਅਤੇ [[ਤਿਆਨਜਿਨ]] ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ [[ਸ਼ੰਘਾਈ]] ਵਿੱਚ ਅਧਾਰਿਤ ਹਨ।<ref name="Contemp">{{Cite journal|last=Wichmann, Elizabeth|year=1990|title=Tradition and Innovation in Contemporary Beijing Opera Performance|url=https://archive.org/details/sim_tdr-drama-review_spring-1990_34_1/page/146|journal=TDR|publisher=TDR (1988–), Vol. 34, No. 1|volume=34|issue=1|pages=146–178|doi=10.2307/1146013|jstor=1146013}}</ref> ਕਇਸ ਕਲਾ ਰੂਪ ਨੂੰ ਤਾਈਵਾਨ (ਚੀਨ ਗਣਰਾਜ) ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਇਸ ਨੂੰ ''Guójù'' ({{cjkv|t=國劇|s=国剧|l=National theatre}}) ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਇਹ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਸਟੇਟਸ ਅਤੇ ਜਾਪਾਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਫੈਲ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ।<ref name="1930 New York">{{Cite journal|last=Rao, Nancy Yunhwa|year=2000|title=Racial Essences and Historical Invisibility: Chinese Opera in New York, 1930|url=https://archive.org/details/cambridge-opera-journal_2000-07_12_2/page/135|journal=Cambridge Opera Journal|volume=12|issue=2|pages=135–162|doi=10.1017/S095458670000135X}}</ref> ਪੀਕਿੰਗ ਓਪੇਰਾ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਫਾਰਮਰ ਹਨ। ਪ੍ਰਫਾਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਟਰੂਪ ਅਕਸਰ ਹਰੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਕਈ ਕੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸੈਕੰਡਰੀ ਅਤੇ ਤੀਜੇ ਦਰਜੇ ਪ੍ਰਫਾਰਮਰ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਰੰਗੀਨ ਲਿਬਾਸ ਦੇ ਨਾਲ, ਪ੍ਰਫਾਰਮਰ ਪੀਕਿੰਗ ਓਪੇਰਾ ਦੀ ਵਿਰਲੀ ਸਟੇਜ 'ਤੇ ਸਿਰਫ ਇਕੋ ਫੋਕਲ ਪੁਆਇੰਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਭਾਸ਼ਣਾਂ, ਗੀਤਾਂ, ਡਾਂਸ ਅਤੇ ਚਾਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮੁਹਾਰਤਾਂ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਯਥਾਰਥਵਾਦੀ ਹੋਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਪ੍ਰਤੀਕਮਈ ਅਤੇ ਸੁਝਾਊ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ, ਪ੍ਰਫਾਰਮਰਾਂ ਦੇ ਹੁਨਰ ਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਚਾਲਾਂ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਫਾਰਮਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ੈਲੀਗਤ ਰਵਾਇਤਾਂ ਦਾ ਵੀ ਪਾਲਣ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਉਤਪਾਦਨ ਦੇ ਪਲਾਟ ਨੂੰ ਨੈਵੀਗੇਟ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।<ref name="aural">{{Cite book|title=Listening to Theatre: The Aural Dimension of Beijing Opera|url=https://archive.org/details/listeningtotheat0000wich|last=Wichmann|first=Elizabeth|publisher=University of Hawaii Press|year=1991|pages=360}}</ref> ਹਰੇਕ ਚਾਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਰਥ ਦੀਆਂ ਪਰਤਾਂ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਨਾਲ ਸਮੇਂ ਸਮੇਂ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਣੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੀਕਿੰਗ ਓਪੇਰਾ ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਨੂੰ  ''Xipi'' (西皮) ਅਤੇ ''Erhuang'' (二黄) ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਮੈਲੋਡੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆਰਿਅਸ, ਸਥਿਰ-ਟਿਊਨ ਮੈਲੋਡੀਆਂ ਅਤੇ ਪਰਕਸ਼ਨ (ਤਾਲ-ਡੱਗਾ) ਪੈਟਰਨ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ।<ref name="aria">{{Cite journal|last=Guy, Nancy A.|year=1990|title=The Appreciation of Chinese Opera: A Reply to Ching-Hsi Perng (in Forum for Readers and Authors)|url=https://archive.org/details/sim_asian-theatre-journal-atj_fall-1990_7_2/page/254|journal=Asian Theatre Journal|publisher=Asian Theatre Journal, Vol. 7, No. 2|volume=7|issue=2|pages=254–259|doi=10.2307/1124341|jstor=1124341}}</ref> ਪੀਕਿੰਗ ਓਪੇਰਾ ਦੀਆਂ ਆਈਟਮਾਂ ਦੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ 1,400 ਤੋਂ ਵੱਧ ਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ [[ਚੀਨ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ|ਚੀਨੀ ਇਤਿਹਾਸ]], [[ਲੋਕਧਾਰਾ]] ਅਤੇ, ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਮਕਾਲੀ ਜੀਵਨ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹਨ। <ref>Wichmann, Elizabeth (1991) p.12–16</ref> ਪੀਕਿੰਗ ਓਪੇਰਾ ਨੂੰ 1960 ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਇਨਕਲਾਬ ਦੌਰਾਨ 'ਸਾਮੰਤੀਵਾਦੀ' ਅਤੇ 'ਬੁਰਜੂਆ' ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਨਕਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਥਾਂ ਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੇ ਸਾਧਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅੱਠ ਇਨਕਲਾਬੀ ਮਾਡਲ ਓਪੇਰਿਆਂ ਨੂੰ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਇਨਕਲਾਬ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਇਹ ਬਦਲਾਅ ਕਾਫ਼ੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਰੱਦ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਹਾਲ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਪੀਕਿੰਗ ਓਪੇਰਾ ਨੇ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਘਟਦੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਰੋਕਣ ਲਈ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਈ ਸੁਧਾਰਾਂ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੁਧਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰੀ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰਨਾ, ਅਦਾਕਾਰੀ ਦੇ ਨਵੇਂ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣਾ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਅਤੇ ਮੌਲਿਕ ਨਾਟਕ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੁਧਾਰਾਂ ਨੂੰ ਰਲੀ ਮਿਲੀ ਸਫਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ ਹੈ।  == ਨਿਰੁਕਤੀ == "ਪੀਕਿੰਗ ਓਪੇਰਾ" ਇਸ ਕਲਾ ਰੂਪ ਲਈ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸ਼ਬਦ ਹੈ; ਇਹ ਸ਼ਬਦ 1953 ਵਿੱਚ ਔਕਸਫੋਰਡ ਇੰਗਲਿਸ਼ ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>''Oxford English Dictionary'', 2nd edition, 1989.</ref> ਬੀਜਿੰਗ ਓਪੇਰਾ ਇੱਕ ਹਾਲੀਆ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਪਰਗਟ ਹੋਇਆ ਸਮਾਨ ਸ਼ਬਦ ਹੈ।  == ਇਤਿਹਾਸ == === ਮੁਢ === [[ਤਸਵੀਰ:Sun_Wukong_at_Beijing_opera_-_Journey_to_the_West.jpg|thumb|ਪੱਛਮ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਪੀਕਿੰਗ ਓਪੇਰਾ ਵਿੱਚ ਚਰਿੱਤਰ ਸਨ ਵੁਕੌਂਗ<br /> |none]] [[ਤਸਵੀਰ:無款_清末_京劇一百人物像_冊_絹本-One_hundred_portraits_of_Peking_opera_characters_MET_DP280076.jpg|thumb|ਮੈਟਰੋਪੋਲੀਟਨ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਆਫ ਆਰਟ ਵਿਖੇ ਰੱਖੇ ਗਏ ਪੀਕਿੰਗ ਓਪੇਰਾ ਦੇ ਪਾਤਰਾਂ ਦੇ 100 ਪੋਰਟਰੇਟ। <br /> ]] == ਪ੍ਰਫਾਰਮਰ ਅਤੇ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ == [[ਤਸਵੀਰ:BeijingOperaProduction.jpg|none|thumb|500x500px|''Farewell My Concubine'',ਕਲਾਸੀਕਲ ਪੇਕਿੰਗ ਓਪੇਰਾ ਦਾ ਇੱਕ ਨਗ। ਇਹ ਔਰਤ, ਕੰਸੋਰਟ ਯੂ, ਕਿੰਗ ਜਿਆਂਗ ਯੂ (ਸਟੇਜ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ) ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰ ਕਰਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਕਿਸੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਔਰਤ ਨੇ ਖੁਦਕੁਸ਼ੀ ਕਰ ਲਈ। .]] == ਅਦਾਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਦਾ ਵਰਗੀਕਰਨ == ਪੀਕਿੰਗ ਓਪੇਰਾ ਸਟੇਜ ਤੇ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਚਾਰ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ-Sheng (生), Dan (旦), Jing (净), Chou (丑).<ref>{{Cite web|url=http://baike.baidu.com/subview/2088/10921139.htm|title=京剧}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|colwidth=30em}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਚੀਨੀ ਸਭਿਆਚਾਰ]] 4sh0h1agq6cvl5mhty8vpjatn1yakni 0 105992 842340 539647 2026-07-10T19:55:29Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842340 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Phrenology1.jpg|thumb|235x235px|ਦਿਮਾਗ ਦੀ ਇੱਕ ਫਾਰੇਨਾਲੋਜੀਕਲ ਮੈਪਿੰਗ<ref>Oliver Elbs, ''Neuro-Esthetics: Mapological foundations and applications (Map 2003)'', (Munich 2005)</ref>  -  ਫਾਰੇਨਾਲੋਜੀ ਮਾਨਸਿਕ ਕਾਰਜਾਂ ਨੂੰ ਦਿਮਾਗ ਦੇ ਖਾਸ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਯਤਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਹੁਣ ਇਹ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਬਦਨਾਮ ਹੈ। ]] '''ਮਨ ਦਾ ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ''' [[ਦਰਸ਼ਨ|ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ]] ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਖਾ ਹੈ ਜੋ ਮਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। [[ਮਨ-ਜਿਸਮ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ]] ਮਨ ਦੇ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਚੁਗਾਠ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਹੋਰ ਮੁੱਦਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸੰਬੋਧਿਤ ਹੋਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਹਾਰਡ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ, ਅਤੇ ਖਾਸ ਮਾਨਸਿਕ ਹਾਲਤਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ। .<ref name="Kim1">{{Cite book|title=Problems in the Philosophy of Mind. Oxford Companion to Philosophy|last=Kim|first=J.|publisher=Oxford University Press|year=1995|editor-last=Honderich, Ted|location=Oxford}}</ref><ref name="ReferenceA">Siegel, S.: The Contents of Visual Experience. New York: Oxford University Press. 2010</ref><ref name="Macpherson, F. 2008">Macpherson, F. & Haddock, A., editors, Disjunctivism: Perception, Action, Knowledge, Oxford: Oxford University Press, 2008.</ref> ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਮਾਨਸਿਕ ਪਹਿਲੂਆਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਨਸਿਕ ਘਟਨਾਵਾਂ, ਮਾਨਸਿਕ ਕਾਰਜ, ਮਾਨਸਿਕ ਗੁਣ, ਚੇਤਨਾ, ਮਨ ਦਾ ਤੱਤ-ਵਿਗਿਆਨ, ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਮਨ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।  [[ਦਵੈਤਵਾਦ]] ਅਤੇ [[ਅਦਵੈਤਵਾਦ]] ਮਨ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਦੋ ਕੇਂਦਰੀ ਸਕੂਲ ਹਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਸੂਖਮ ਵਿਚਾਰ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਹਨ ਜੋ ਇੱਕ ਜਾਂ ਦੂਜੇ ਪ੍ਰਾਵਰਗ ਵਿੱਚ ਭਲੀਭਾਂਤ ਮੇਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ। ਦਵੈਤਵਾਦ ਪੂਰਬੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਹਿੰਦੂ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ [[ਸਾਂਖ]] ਅਤੇ ਯੋਗ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿਚ,<ref name="Sa">{{Cite web|url=http://www.experiencefestival.com/a/Sankhya/id/23117|title=Sankhya:Hindu philosophy: The Sankhya|last=Sri Swami Sivananda|archive-url=https://web.archive.org/web/20060515215340/http://www.experiencefestival.com/a/Sankhya/id/23117|archive-date=May 15, 2006|dead-url=yes}}</ref> ਅਤੇ [[ਅਫ਼ਲਾਤੂਨ|ਪਲੇਟੋ]] ਵਿੱਚ ਵੀ,<ref name="Plato">{{Cite book|title=Phaedo|last=Plato|publisher=Clarendon Press|year=1995|isbn=1-4065-4150-8|editor-last=E.A. Duke|editor-last2=W.F. Hicken|editor-last3=W.S.M. Nicoll|editor-last4=D.B. Robinson|editor-last5=J.C.G. Strachan}}</ref> ਪਰੰਤੂ ਪੱਛਮੀ ਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ 17 ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਰੇਨੇ ਡੇਕਾਰਟ ਦੇ ਸਦਕਾ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name="De">{{Cite book|title=[[Discourse on Method and Meditations on First Philosophy]]|last=Descartes, René|publisher=Hacket Publishing Company|year=1998|isbn=0-87220-421-9}}</ref> [[ਰੇਨੇ ਦੇਕਾਰਤ|ਡੇਕਾਰਟ]] ਵਰਗੇ ਸਬਸਟਾਂਸ ਦਵੈਤਵਾਦੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਨ ਇੱਕ ਸੁਤੰਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਸਬਸਟਾਂਸ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਗੁਣ ਦਵੈਤਵਾਦੀਆਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਮਨ ਸੁਤੰਤਰ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਦਿਮਾਗ਼ ਵਿੱਚੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦਿਮਾਗ਼ ਤੱਕ ਘਟਾਏ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੇ, ਪਰ ਇਹ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਸਬਸਟਾਂਸ ਨਹੀਂ ਹੈ। .<ref name="Du">Hart, W.D. (1996) "Dualism", in Samuel Guttenplan (org) ''A Companion to the Philosophy of Mind'', Blackwell, Oxford, 265-7.</ref> ਅਦਵੈਤਵਾਦ ਉਹ ਸਥਿਤੀ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਮਨ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਹੋਂਦਮੂਲਕ ਤੌਰ ਤੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਹੋਂਦਾਂ (ਸੁਤੰਤਰ ਸਬਸਟਾਂਸ) ਨਹੀਂ ਹਨ। ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ [[ਪੱਛਮੀ ਦਰਸ਼ਨ|ਪੱਛਮੀ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ]] ਵਿੱਚ 5ਵੀਂ ਸਦੀ ਈਪੂ ਵਿੱਚ ਪਰਮੇਨਾਈਡਜ਼ ਨੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ 17ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਤਰਕਵਾਦੀ ਬਾਰੂਕ [[ਸਪੀਨੋਜ਼ਾ|ਸਪਿਨੋਜਾ]] ਨੇ ਇਸਦਾ ਵਿਖਿਆਨ ਕੀਤਾ ਸੀ। <ref name="Spin">Spinoza, Baruch (1670) ''[//en.wikipedia.org/wiki/Tractatus_Theologico-Politicus Tractatus Theologico-Politicus]'' (A Theologico-Political Treatise).</ref> ਭੌਤਿਕਵਾਦੀ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਿਰਫ ਭੌਤਿਕ ਥਿਊਰੀ ਵਿੱਚ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹੋਂਦਾਂ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਾਨਸਿਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਵੀ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੋਂਦਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਮਝੀਆਂ ਜਾਣਗੀਆਂ ਕਿਉਂਕਿ ਭੌਤਿਕੀ ਥਿਊਰੀ ਦਾ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਣਾ ਜਾਰੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਭੌਤਿਕਵਾਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਭੌਤਿਕ ਗੁਣਾਂ ਤੱਕ ਘਟਾਉਣ ਦੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਕਈ ਅੱਡ ਅੱਡ ਪੁਜੀਸ਼ਨਾਂ ਰੱਖਦੇ ਹਨ (ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਗੁਣ ਦਵੈਤਵਾਦ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਰੂਪ ਅਪਣਾਉਂਦੇ ਹਨ),<ref name="Schneider2013">{{Cite journal|last=Schneider|first=Susan|year=2013|title=Non-Reductive Physicalism and the Mind Problem1|url=https://archive.org/details/sim_nous_2013-03_47_1/page/135|journal=Noûs|volume=47|issue=1|pages=135–153|doi=10.1111/j.1468-0068.2011.00847.x|issn=0029-4624}}</ref><ref name="DePaulBaltimore2013">{{Cite journal|last=DePaul|first=Michael|last2=Baltimore|first2=Joseph A.|year=2013|title=Type Physicalism and Causal Exclusion|journal=Journal of Philosophical Research|volume=38|pages=405–418|doi=10.5840/jpr20133821|issn=1053-8364}}</ref><ref name="GibbLowe2013">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=-sBoAgAAQBAJ&pg=PA58|title=Mental Causation and Ontology|last=S. C. Gibb|last2=E. J. Lowe|last3=R. D. Ingthorsson|date=21 March 2013|publisher=OUP Oxford|isbn=978-0-19-165255-4|page=58}}</ref><ref name="Demircioglu2011">{{Cite journal|last=Demircioglu|first=Erhan|year=2011|title=Supervenience And Reductive Physicalism|journal=European Journal of Analytic Philosophy|volume=7|issue=1|pages=25–35}}</ref><ref name="Francescotti">{{Cite web|url=http://www.iep.utm.edu/supermin/|title=Supervenience and Mind|last=Francescotti|first=Robert|website=The Internet Encyclopedia of Philosophy|issn=2161-0002|access-date=2014-08-10}}</ref><ref name="Gibb2010">{{Cite journal|last=Gibb|first=Sophie|year=2010|title=Closure Principles and the Laws of Conservation of Energy and Momentum|journal=Dialectica|volume=64|issue=3|pages=363–384|doi=10.1111/j.1746-8361.2010.01237.x|issn=0012-2017}} See also {{Cite journal|last=Dempsey|first=L. P.|year=2012|title=Consciousness, Supervenience, and Identity: Marras and Kim on the Efficacy of Conscious Experience|journal=Dialogue|volume=51|issue=3|pages=373–395|doi=10.1017/s0012217312000662}} See also {{Cite journal|last=Baltimore|first=J. A.|year=2010|title=Defending the piggyback principle against Shapiro and Sober's empirical approach|journal=Dialectica|volume=175|issue=2|pages=151–168|doi=10.1007/s11229-009-9467-2}}</ref> ਅਤੇ ਅਜਿਹੇ ਮਾਨਸਿਕ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਹੋਂਦਮੂਲਕ ਸਥਿਤੀ ਅਸਪਸ਼ਟ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।<ref name="McLaughlinAndBennett">{{Cite web|url=http://plato.stanford.edu/archives/spr2014/entries/supervenience/|title=Supervenience|last=McLaughlin|first=Brian|last2=Bennett|first2=Karen|date=2014|editor-last=Edward N. Zalta (ed.)|website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Spring 2014 Edition)|access-date=2014-08-10}}</ref><ref name="Megill2012">{{Cite journal|last=Megill|first=Jason|year=2012|title=A Defense of Emergence|journal=Axiomathes|volume=23|issue=4|pages=597–615|doi=10.1007/s10516-012-9203-2|issn=1122-1151}}</ref> [[ਆਦਰਸ਼ਵਾਦ|ਵਿਚਾਰਵਾਦੀ]] ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਨ ਸਾਰਾ ਹੀ ਕੁਝ ਹੈ ਜੋ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਕਿ ਬਾਹਰੀ ਸੰਸਾਰ ਜਾਂ ਤਾਂ ਮਾਨਸਿਕ ਹੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਮਨ ਦਾ ਸਿਰਜਿਆ ਇੱਕ ਭਰਮ ਮਾਤਰ ਹੈ। ਅਰਨਸਟ ਮੈਖ਼ ਅਤੇ [[ਵਿਲੀਅਮ ਜੇਮਸ]] ਵਰਗੇ ਨਿਰਪੱਖ ਅਦਵੈਤਵਾਦੀ ਦਲੀਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਮਾਗਮਾਂ ਨੂੰ ਜਾਂ ਤਾਂ ਮਾਨਸਿਕ (ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ) ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸੰਬੰਧਾਂ ਦੇ ਨੈਟਵਰਕ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਵਿਚਾਰਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਪਾਈਨੋਜਾ ਵਰਗੇ ਦੋ-ਪੱਖੀ ਅਦਵੈਤਵਾਦੀ ਅਜਿਹੀ ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੋਈ ਹੋਰ, ਨਿਰਪੱਖ ਪਦਾਰਥ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਪਦਾਰਥ ਅਤੇ ਮਨ ਉਸ ਅਣਜਾਣ ਪਦਾਰਥ ਦੇ ਗੁਣ ਹਨ। 20ਵੀਂ ਅਤੇ 21ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਆਮ ਅਦਵੈਤਵਾਦ ਸਾਰੇ ਭੌਤਿਕਵਾਦ ਦੇ ਹੀ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੁਜੀਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ [[ਵਿਵਹਾਰਵਾਦ]], ਪ੍ਰਕਾਰ ਪਛਾਣ ਸਿਧਾਂਤ, ਅਵੈੜ ਅਦਵੈਤਵਾਦ ਅਤੇ [[ਪ੍ਰਕਾਰਜਵਾਦ]] ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref name="Kim">Kim, J., "Mind–Body Problem", ''Oxford Companion to Philosophy''. Ted Honderich (ed.). Oxford:Oxford University Press. 1995.</ref> == References == {{Reflist|20em}} htttfyusnkbyw8trzao155m6ffhvhyv 0 106251 842213 530618 2026-07-10T17:28:34Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842213 wikitext text/x-wiki {{infobox person|name=ਗਿਲਬਰਟ ਐਨ. ਲੇਵਿਸ|image=Gilbert N Lewis.jpg|birth_date={{birth date|1875|10|25}}|birth_place=[[ਵਾਈਮਉਥ, ਮੈਸੇਚਿਉਸੇਟਸ]]|death_date={{death date and age|1946|03|23|1875|10|23}}|death_place=ਬਰਕਲੇ, ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ|nationality=ਅਮਰੀਕੀ}} '''ਗਿਲਬਰਟ ਨਿਊਟਨ ਲੇਵੀਸ<ref name="frs">{{Cite journal|last1=Hildebrand|first1=J. H.|year=1947|title=Gilbert Newton Lewis. 1875-1946|journal=Obituary Notices of Fellows of the Royal Society|volume=5|issue=15|pages=491|doi=10.1098/rsbm.1947.0014|pmc=|pmid=}}</ref>''' (ਅਕਤੂਬਰ 25 (ਜਾਂ 23)<ref>[https://www.britannica.com/biography/Gilbert-N-Lewis Gilbert N. Lewis, American chemist] William B. Jensen in Encyclopedia Britannica</ref>, 1875 - 23 ਮਾਰਚ, 1946)<ref>[http://www.nasonline.org/publications/biographical-memoirs/memoir-pdfs/lewis-gilbert-n.pdf GILBERT NEWTON LEWIS 1875—1946 A Biographical Memoir by] [//en.wikipedia.org/wiki/Joel_H._Hildebrand Joel H. Hildebrand] National Academy of Sciences 1958</ref><ref>[http://www.encyclopedia.com/people/science-and-technology/chemistry-biographies/gilbert-newton-lewis Lewis, Gilbert Newton] R. E. Kohler in Complete Dictionary of Scientific Biography (Encyclopedia.com)</ref> ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ [[ਭੌਤਿਕ ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ|ਭੌਤਿਕ ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨੀ]] ਸਨ ਜੋ ਸਹਿਕਰਮੰਦ ਬਾਂਡ ਦੀ ਖੋਜ ਅਤੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਨ ਜੋੜੇ ਦੇ ਉਸ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਲਈ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ; ਉਸ ਦੇ ਲੇਵਿਸ ਡੌਟ ਢਾਂਚੇ ਅਤੇ ਵਾਲੈਂਸ ਬੌਡ ਥਿਊਰੀ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਯੋਗਦਾਨਾਂ ਨੇ ਰਸਾਇਣਕ ਬੰਧਨ ਦੇ ਆਧੁਨਿਕ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਰਚਿਆ ਹੈ। ਲੇਵਿਸ ਨੇ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਥਰਮੋਨੀਅਮਿਕਸ, ਫੋਟੋ-ਕੈਮਿਸਟਰੀ, ਅਤੇ ਆਈਸੋਟੋਪ ਵਿਭਾਜਨ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ, ਅਤੇ ਇਹ ਐਸਿਡ ਅਤੇ ਬੇਸ ਦੇ ਉਸ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਲਈ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੀ. ਐਨ. ਲੇਵਿਸ ਦਾ ਜਨਮ 1875 ਵਿੱਚ ਵਾਈਮਊਥ, ਮੈਸੇਚਿਉਸੇਟਸ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਹਾਰਵਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਕੈਮਿਸਟਰੀ ਵਿੱਚ ਪੀਐਚਡੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਤੇ ਜਰਮਨੀ ਅਤੇ ਫਿਲੀਪੀਨਜ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਲੈਵੀਸ [[ਕੈਲੀਫ਼ੋਰਨੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਬਰਕਲੀ|ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]], ਬਰਕਲੇ ਵਿੱਚ ਕੈਮਿਸਟਰੀ ਸਿਖਾਉਣ ਲਈ ਚਲੇ ਗਏ। ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਬਰਕਲੇ ਵਿਖੇ ਕੈਮਿਸਟਰੀ ਦੇ ਕਾਲਜ ਦਾ ਡੀਨ ਬਣ ਗਿਆ, ਜਿਥੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬਾਕੀ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਗੁਜ਼ਾਰ ਲਈ। ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਉਸਨੇ ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਪਾਠਕ੍ਰਮ ਅਤੇ ਸੋਧੇ ਹੋਏ ਰਸਾਇਣਕ ਊਰਜਾ ਵਿਗਿਆਨ ਨੂੰ ਗਣਿਤ ਵਿੱਚ ਸਖ਼ਤ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਆਮ ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਲਈ ਪਹੁੰਚ ਵਿੱਚ ਥਰੌਡੋਨਾਇਮਿਕ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਕਈ ਰਸਾਇਣਕ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਮੁਫਤ ਊਰਜਾ ਮੁੱਲਾਂ ਨੂੰ ਮਾਪਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਜੈਵਿਕ ਅਤੇ ਅਕਾਰਿਕ ਦੋਵੇਂ ਸਨ। 1916 ਵਿਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬੌਡਿੰਗ ਦੀ ਥਿਊਰੀ ਅਤੇ ਰਸਾਇਣਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਆਵਰਤੀ ਸਾਰਣੀ ਵਿੱਚ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਨਜ਼ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤੀ। 1933 ਵਿਚ, ਉਸ ਨੇ ਆਈਸੋਟੋਪ ਵਿਭਾਜਨ ਤੇ ਆਪਣੀ ਖੋਜ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਲੇਵਿਸ ਨੇ ਹਾਈਡਰੋਜਨ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਭਾਰੀ ਪਾਣੀ ਦੇ ਨਮੂਨੇ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਉਹ ਐਸਿਡ ਅਤੇ ਬੇਸ ਦੇ ਥਿਊਰੀ ਦੇ ਨਾਲ ਆਇਆ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਆਖਰੀ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਉਸਨੇ photochemistry ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। 1926 ਵਿੱਚ, ਲੇਵਿਸ ਨੇ ਦਿਮਾਗੀ ਊਰਜਾ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਇਕਾਈ ਲਈ "ਫ਼ੋਟੋਨ" ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਅਲਫ਼ਾ ਚੀ ਸਿਗਮਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਭਰਾ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਭਾਈਚਾਰਾ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 41 ਵਾਰ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ<ref name="NobelPrize">{{cite web|url=https://www.nobelprize.org/nomination/archive/show_people.php?id=5441|title=Nomination Database Gilbert N. Lewis|website=NobelPrize.org|accessdate=10 May 2016}}</ref>, ਜੀ. ਐਨ. ਲੇਵਿਸ ਨੇ [[ਕੈਮਿਸਟਰੀ ਵਿੱਚ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ]] ਨਹੀਂ ਜਿੱਤਿਆ। 23 ਮਾਰਚ, 1946 ਨੂੰ ਲੇਵਿਸ ਆਪਣੇ ਬਰਕਲੇ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਮਰ ਗਿਆ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਉਹ [[ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਸਾਇਨਾਈਡ]] ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ; ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਕਾਰਣ ਖੁਦਕੁਸ਼ੀ ਹੈ। ਲੇਵਿਸ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੇ ਰਸਾਇਣ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਕਰੀਅਰ ਦਾ ਅਨੁਸਰਣ ਕੀਤਾ। == ਜੀਵਨੀ == === ਅਰੰਭ ਦਾ ਜੀਵਨ === ਲੇਵਿਸ ਦਾ ਜਨਮ 1875 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਵੇਮਉਥ, ਮੈਸੇਚਿਉਸੇਟਸ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਲਈ ਨਾਮ ਦੀ ਇੱਕ ਸੜਕ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਜੀ.ਐੱਨ.ਏ. ਲੇਵੀਸ ਵੇ, ਸਮਾਰਕ ਸਟ੍ਰੀਟ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਨਵੇਂ ਵੇਅਮੌਤ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਦੇ ਰਸਾਇਣ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਵਿੰਗ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਲੇਵਿਸ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ, ਸੁਤੰਤਰ ਚਾਚੇ ਦੇ ਵਕੀਲ ਫ੍ਰੈਂਕ ਵੇਸਲੀ ਲੇਵਿਸ ਅਤੇ ਮੈਰੀ ਬੂਰ ਵ੍ਹਾਈਟ ਲੂਈਸ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ। ਉਹ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਿਆ ਅਤੇ ਬੌਧਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਅਕਾਦਮਈ ਸੀ। 1884 ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਲਿੰਕਨ, ਨੈਬਰਾਸਕਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਅਤੇ 188 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਰਸਮੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। 1893 ਵਿੱਚ, ਨੈਬਰਾਸਕਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਦੋ ਸਾਲ ਬਾਅਦ, ਲੇਵਿਸ ਨੂੰ ਹਾਰਵਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬੀ.ਐੱਸ. ਅੰਬੇਦਕਰ ਵਿੱਚ ਫਿਲੀਪਸ ਅਕੈਡਮੀ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਇੱਕ ਸਾਲ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਲੈਵਿਸ ਭੌਤਿਕ ਰਸਾਇਣਕ ਟੀ. ਡਬਲਯੂ. ਰਿਚਰਡਸ ਨਾਲ ਸਟੱਡੀ ਕਰਨ ਲਈ ਹਾਰਵਰਡ ਗਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਪੀਐਚ.ਡੀ. 1899 ਵਿੱਚ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋ-ਰਸਾਇਣਕ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਖੋਜ ਨਾਲ ਵਾਪਸ ਪਰਤਿਆ। ਹਾਰਵਰਡ ਵਿਖੇ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਦੇ ਇੱਕ ਸਾਲ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਲੇਵਿਸ ਨੇ ਇੱਕ ਸਫਰ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ ਲੈ ਲਈ, ਜੋ ਕਿ ਭੌਤਿਕ ਰਸਾਇਣ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਗੋਟਿੰਗਨ ਵਿੱਚ ਵਾਲਟਰ ਨੇਨਰਸਟ ਅਤੇ ਲੀਪਸਿਗ ਵਿੱਚ ਵਿਲਹੇਲਮ ਆਸਟਵਾਲਡ ਨਾਲ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ। ਨੇਨਰਸਟ ਦੀ ਲੈਬ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਨੇਨਰਸਟ ਅਤੇ ਲੈਵੀਸ ਨੇ ਜ਼ੁਬਾਨੀ ਤੌਰ ਤੇ ਜੀਵਨ ਭਰ ਵਿੱਚ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite journal|last=Edsall|first=J. T.|date=November 1974|title=Some notes and queries on the development of bioenergetics. Notes on some "founding fathers" of physical chemistry: J. Willard Gibbs, Wilhelm Ostwald, Walther Nernst, Gilbert Newton Lewis|url=https://archive.org/details/molecular-and-cellular-biochemistry_1974-11-15_5_1-2/page/103|journal=Mol. Cell. Biochem.|volume=5|issue=1–2|pages=103–12|doi=10.1007/BF01874179|pmid=4610355}} </ref> ਅਗਲੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਲੇਵਿਸ ਨੇ ਕਈ ਵਾਰ ਆਪਣੇ ਸਾਬਕਾ ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਨੁਕਤਾਚੀਨੀ ਅਤੇ ਨਿੰਦਾ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨੇਨਰਸਟ ਦੇ ਗਰਮੀ ਪ੍ਰਮੇਏ ਵਿੱਚ "ਕੈਮਿਸਟਰੀ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਫਸੋਸਜਨਕ ਘਟਨਾ" ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ ਗਿਆ। ਨੈਨਰਸਟ ਦੇ ਦੋਸਤ ਵਿਲਹੈਲਮ ਪਾਮਾਮ (ਸਵੀਡਿਸ਼), ਨੋਬਲ ਰਸਾਇਣ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਸਨ। ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਕੋਈ ਸਬੂਤ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਇਨਾਮ ਲਈ ਲੂਇਸ ਨੂੰ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕਰਕੇ ਥਰਮੌਨਾਇਨਾਮਿਕਸ ਵਿੱਚ ਲੇਵੀਸ ਲਈ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਰਿਪੋਰਟਿੰਗ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਹ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਲਿਖਣ ਲਈ ਇੱਕ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਵਜੋਂ ਆਪਣੀ ਸਥਿਤੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ।<ref>[http://listverse.com/2015/04/07/10-fierce-but-productive-rivalries-between-dueling-scientists/ ''10 Fierce (But Productive) Rivalries Between Dueling Scientists''] Radu Alexander. Website of Listverse Ltd. April 7th 2015. Retrieved 2016-03-24.</ref><ref>Coffey (2008): 195-207.</ref> * ਹਾਰਵਰਡ, ਮਨੀਲਾ ਅਤੇ ਐਮ.ਆਈ.ਟੀ * ਥਰਮੌਡਾਇਨਾਮਿਕਸ * ਵੈਲੇਨਸ ਸਿਧਾਂਤ * ਰੀਲੇਟਿਵਟੀ * ਐਸਿਡ ਅਤੇ ਬੇਸ * ਭਾਰੀ ਪਾਣੀ == ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ == 21 ਜੂਨ, 1912 ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰੋਮਾਂਸ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਹਾਰਵਰਡ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਦੀ ਧੀ ਮਰਿਯਮ ਹਿੰਕਲਲੀ ਸ਼ੇਲਡਨ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋ ਬੇਟੇ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋਨੋਂ ਰਸਾਇਣ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਬਣੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਧੀ ਹੈ। == ਹਵਾਲੇ == {{reflist|30em}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1875]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1946]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਵਿਗਿਆਨੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਲੋਕ]] 62sxo062snf5whgtwmc29zxij22anz7 0 107395 842307 715402 2026-07-10T19:19:36Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842307 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Primary_and_secondary_cotton_roots.jpg|right|thumb|250x250px|ਇੱਕ ਕਪਾਹ ਦੇ ਪੌਦੇ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਅਤੇ ਸੈਕੰਡਰੀ ਜੜ੍ਹਾਂ।<br />]] [[ਨਾੜੀਦਾਰ ਬੂਟਾ|ਨਾੜੀਦਾਰ ਪੌਦਿਆਂ]] ਵਿੱਚ, '''ਜੜ੍ਹ''' (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ: '''Root''') ਇੱਕ [[ਪੌਦੇ]] ਦਾ ਅੰਗ ਹੈ ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਸਤਹ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਰੂਟਸ ਏਰੀਅਲ ਜਾਂ ਪਾਰਾਵ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਹ ਇਸਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ, ਜ਼ਮੀਨ ਉਪਰ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਉਪਰ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਜ਼ਮੀਨ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਸਟੈਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ (ਰਾਇਜ਼ੋਮ ਵੇਖੋ)। ਇਸ ਲਈ, ਰੂਟ ਨੂੰ ਪਲਾਟ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਗੈਰ-ਪੱਤਾ, ਗੈਰ-ਨੋਡ ਵਾਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜ ਵਧੀਆ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪਰਿਭਾਸ਼ਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ, ਤਣੇ ਅਤੇ ਜੜ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅੰਦਰੂਨੀ ਢਾਂਚਾਗਤ ਅੰਤਰ ਹਨ। == ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ == [[ਬੂਟਾ|ਪੌਦੇ]] ਤੋਂ ਪਾਈ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਰੂਟ ਨੂੰ ਰੇਡੀਕਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਰੂਟ ਦੇ ਚਾਰ ਮੁੱਖ ਫੰਕਸ਼ਨ ਹਨ 1) [[ਪਾਣੀ]] ਅਤੇ ਅਜੈਵਿਕ [[ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤ|ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ]] ਦੀ ਸਮਾਈ, 2) ਪਲਾਟ ਬੌਡੀ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਖੜ੍ਹੇ ਰੱਖਣਾ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨਾ, 3) [[ਭੋਜਨ]] ਅਤੇ [[ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤ]] ਦਾ ਭੰਡਾਰ, 4) [[ਵਨਸਪਤੀ]] ਪ੍ਰਜਨਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲਾ। ਪੋਸ਼ਟਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਤਵੱਜੋ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ ਵਜੋਂ, ਜੜ੍ਹਾਂ ਸਾਇੋਕਿਨਿਨ ਵੀ ਸੰਸ਼ੋਧਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਇੱਕ ਸੰਕੇਤ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਕਮੀਆਂ ਵਧ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਰੂਟਸ ਅਕਸਰ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਸਟੋਰੇਜ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਨਾੜੀ ਦੀਆਂ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਮਾਇਕੋਰਿਜੀਆ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕੁਝ ਖਾਸ ਫੰਜਾਈ ਦੇ ਨਾਲ ਸਹਿਜੀਵੀਆਂ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਬੈਕਟੀਰੀਆ ਸਮੇਤ ਹੋਰ ਜੀਵਾਣੂਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਲੜੀ ਵੀ ਜੜ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਨਾਲ ਜੁੜਦੀ ਹੈ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=March 2016}} [[ਤਸਵੀਰ:Kiental_entre_Herrsching_y_Andechs,_Alemania_2012-05-01,_DD_12.JPG|thumb|250x250px|ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਉੱਪਰ ਵੱਡੇ, ਪੇੜ ਪੱਤੇ ਦੀ ਜੜ੍ਹ<br />]] == ਕਿਸਮ == ਇੱਕ ਅਸਲ ਰੂਟ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਰੂਟ ਅਤੇ ਸੈਕੰਡਰੀ ਜੜ੍ਹ (ਜਾਂ ਪਾਸੇ ਜੜ੍ਹਾਂ) ਹੁੰਦੇ ਹਨ। * '''ਫੈਲਣ ਵਾਲੇ ਰੂਟ ਸਿਸਟਮ''': ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਰੂਟ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਸਾਰੀ ਰੂਟ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਰੇਸ਼ੇਦਾਰ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਟਾਹਣੀਆਂ ਹਨ। ਮੋਨੋਕੋਟਾਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਆਮ ਰੇਸ਼ੇਦਾਰ ਰੂਟ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕੰਮ ਪੌਦਿਆਂ ਨੂੰ ਐਂਕਰ ਬਣਾਉਣਾ ਹੈ। * '''ਐਡਵੈਂਨਸ਼ੀਅਸ ਜੜ੍ਹਾਂ''' ਮੁੱਢਲੇ ਰੂਟ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਦੇ ਆਮ ਰੂਟ ਗਠਨ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਦੀ ਕ੍ਰਮ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸਟੈਮ, ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ, ਪੱਤਿਆਂ ਜਾਂ ਪੁਰਾਣੇ ਲੱਕੜੀ ਜੜ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।  * '''ਐਰਾਈਟਿੰਗ ਜੜ੍ਹਾਂ''' (ਜਾਂ ਗੋਡਿਆਂ ਦੀ ਜੜ੍ਹ): ਜ਼ਮੀਨ ਤੋਂ ਉਪਰਲੇ ਜੜ੍ਹਾਂ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੁਝ ਮੈਗਰੋਵ ਦੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਉਪਰ। * '''ਹਵਾਈ ਜੜ੍ਹਾਂ''': ਜ਼ਮੀਨ ਉਪਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੜ੍ਹ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਆਇਵੀ (ਹੇਡੇਰਾ) ਜਾਂ ਐਪੀਆਫਾਈਟਿਕ ਔਰਚਿਡਜ਼ ਵਿੱਚ।<ref name="deficit">{{Cite journal|last=Nowak|first=Edward J.|last2=Martin|first2=Craig E.|date=1997|title=Physiological and anatomical responses to water deficits in the CAM epiphyte ''Tillandsia ionantha'' (Bromeliaceae)|url=http://kuscholarworks.ku.edu/dspace/bitstream/1808/9858/1/Martin_IntJPlan|journal=International Journal of Plant Sciences|volume=158|issue=6|pages=818–826|doi=10.1086/297495|jstor=2475361}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * '''ਕੰਟਰੈਕਟਾਇਲ ਜੜ੍ਹਾਂ''': ਜੜ੍ਹਾਂ ਜੋ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਖ਼ਤ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵਢੌਤੀ ਬਣਤਰ ਹੈ। ਡਿਮੋਰਫਿਕ ਰੂਟ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ: ਦੋ ਅਲੱਗ ਫੰਕਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਦੋ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਾਲੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੜ੍ਹ: ਆਮ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਜੜ੍ਹਾਂ <2 ਮਿਲੀਮੀਟਰ ਦੇ ਘੇਰੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤ ਦਾ ਕੰਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|title=Plant roots: The hidden half|last=Pütz|first=Norbert|date=2002|publisher=Marcel Dekker|editor-last=Waisel Y.|edition=3rd|location=New York|pages=975–987|chapter=Contractile roots|editor-last2=Eshel A.|editor-last3=Kafkafi U.}}</ref> * '''ਹੌਸਟੋਰੀਅਲ ਜੜ੍ਹ''': ਪਰਜੀਵੀ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਜੋ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪੌਣ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਮਿਟਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮਿਸਲੇਟੋ ਅਤੇ ਡੋਡੇਡਰ ਵਿਚ। * '''ਪ੍ਰਸਾਰਾਤਮਕ ਜੜ੍ਹਾਂ''': ਜੜ੍ਹਾਂ ਜੋ ਕਿ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕਮੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਉੱਪਰਲੇ ਪਿੰਡਾ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਿਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸਨੂੰ ਕਨੇਡਾ ਦੇਸਵਾਲ, ਚੈਰੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਪੌਦੇ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। * '''ਪ੍ਰੋਟੀਉਡ ਜੜ੍ਹ''' ਜ ਕਲੱਸਟਰ ਜੜ੍ਹ: ਘੱਟ ਫਾਸਫੇਟ ਜ Proteaceae ਵਿੱਚ ਲੋਹੇ ਹਾਲਾਤ ਦੇ ਹੇਠ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਸੀਮਤ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਰੂਟਲੇ ਸੰਘਣੇ  * '''ਕਲੱਸਟਰ / ਭੰਡਾਰ ਜੜ੍ਹਾਂ''': ਇਹ ਜੜ੍ਹਾਂ ਭੋਜਨ ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸਟੋਰੇਜ ਲਈ ਸੰਸ਼ੋਧਿਤ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਗਾਜਰ ਅਤੇ ਬੀਟ। * '''ਸਟ੍ਰਕਚਰਲ ਜੜ੍ਹ''': ਵੱਡੇ ਜੜ੍ਹਾਂ ਜੋ ਕਾਫ਼ੀ ਸਧਾਰਨ ਸਖ਼ਤ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਲੱਕੜ ਦੇ ਪੌਦੇ ਅਤੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨੂੰ ਮਕੈਨੀਕਲ ਸਮਰਥਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। * '''ਸਤ੍ਹਾ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ''': ਇਹ ਧਰਤੀ ਦੀ ਸਤਹ, ਪਾਣੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਉਪਲੱਬਧ ਪੋਸ਼ਕ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਥੱਲੇ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ। * '''ਟਿਊਬਰਸ ਜੜ੍ਹਾਂ''': ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਭੰਡਾਰਨ ਲਈ ਭਾਂਡੇ ਅਤੇ ਵਧੀਆਂ ਲੰਬੀਆਂ ਜੜੀਆਂ, ਉਦਾ. ਮਿਠਾ ਆਲੂ. ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦੀ ਸਟੋਰੇਜ ਰੂਟ ਟਰੂਰੂਟ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। == ਆਰਥਿਕ ਮਹੱਤਤਾ == [[ਤਸਵੀਰ:Roots_and_Soil_Erosion.jpg|thumb|ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਖਿਸਕਣ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਰੱਖ ਕੇ ਰੂਟਾਂ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਵੀ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।<br />]] ਟਰਮ ਰੂਟ ਫਸਲਾਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਖਾਧਿਤ ਜ਼ਮੀਨਦੋਜ਼ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਰੂਟ ਦੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ [[ਆਲੂ]] ਕੰਦ। ਖਾਦ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ [[ਕਸਾਵਾ]], ਮਿੱਠੇ ਆਲੂ, ਬੀਟ, [[ਗਾਜਰ]], ਰੱਤਬਗਾ, ਸਿਲਨੀਪ, ਪਾਰਨੇਨਿਪ, [[ਮੂਲੀ]], ਯਾੱਮ ਅਤੇ ਘੋੜਾਮੂਲੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਜੜ੍ਹ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਮਸਾਲੇ ਸੈਸਫਰਾਂ, ਐਂਨਜਲਿਕਾ, ਸਰਸਪਰੀਲਾ ਅਤੇ ਲਾਰਿਸਰੀਸ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਰੁੱਖ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਕੰਕਰੀਟ ਸਾਈਡਵਾਕ ਨੂੰ ਮਿਟਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਤਬਾਹ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਦੱਬੀਆਂ ਪਾਈਪਾਂ ਨੂੰ ਕੁਚਲ ਕੇ ਰੱਖ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।<ref>Zahniser, David (February 21, 2008) [http://articles.latimes.com/2008/feb/21/local/me-sidewalk21 "City to pass the bucks on sidewalks?"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150417002356/http://articles.latimes.com/2008/feb/21/local/me-sidewalk21|date=2015-04-17}} ''[//en.wikipedia.org/wiki/Los_Angeles_Times Los Angeles Times]''</ref> ਸਟੈਂਗਲਰ ਅੰਜੀਰਾਂ ਦੇ ਹਵਾਈ ਜੜ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੱਧ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮੱਆ ਦੇ ਮੰਦਰਾਂ ਅਤੇ ਕੰਬੋਡੀਆ ਵਿੱਚ ਅੰਗਕੋਰ ਵਾਟ ਦੇ ਮੰਦਰ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਹੈ। ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਖਿਸਕਣ ਜਾਂ ਹੋਰ ਨੁਕਸਾਨ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਪਕੜ ਰੱਖ ਕੇ ਜੜ੍ਹਾਂ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਵੀ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਰੇਤ ਦੇ ਟਾਪੂ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। == ਨੋਟਸ == {{Reflist|30em}} == ਹਵਾਲੇ == * Dennis D.Baldocchi and Liukang Xu. 2007. What limits evaporation from Mediterranean oak woodlands – The supply of moisture in the soil, physiological control by plants or the demand by the atmosphere? Vol 30, issue 10. Elsevier * {{Cite journal|last=Brundrett|first=M. C.|year=2002|title=Coevolution of roots and mycorrhizas of land plants|url=https://archive.org/details/sim_new-phytologist_2002-05_154_2/page/275|journal=New Phytologist|volume=154|issue=2|pages=275–304|doi=10.1046/j.1469-8137.2002.00397.x}} * {{Cite journal|last=Chen|first=R.|last2=Rosen|first2=E.|last3=Masson|first3=P. H.|year=1999|title=Gravitropism in Higher Plants|url=http://www.plantphysiol.org/cgi/content/full/120/2/343|journal=Plant Physiology|volume=120|issue=2|pages=343–350|doi=10.1104/pp.120.2.343}} – article about how the roots sense gravity. * Clark, Lynn. 2004. ''[http://www.eeob.iastate.edu/classes/bot404/docs/404root104.pdf Primary Root Structure and Development] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060103160847/http://www.eeob.iastate.edu/classes/bot404/docs/404root104.pdf |date=2006-01-03 }}'' – lecture notes * {{Cite journal|last=Coutts|first=M. P.|year=1987|title=Developmental processes in tree root systems|url=https://archive.org/details/sim_canadian-journal-of-forest-research_1987-08_17_8/page/761|journal=Canadian Journal of Forest Research|volume=17|pages=761–767|doi=10.1139/x87-122}} * Raven, J. A., D. Edwards. 2001. Roots: evolutionary origins and biogeochemical significance. ''Journal of Experimental Botany'' '''52 (Suppl 1)''': 381–401. (Available online: [http://jxb.oupjournals.org/cgi/content/abstract/52/suppl_1/381 Abstract] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080705111533/http://jxb.oupjournals.org/cgi/content/abstract/52/suppl_1/381 |date=2008-07-05 }} | [http://jxb.oupjournals.org/cgi/content/full/52/suppl_1/381 Full text (HTML)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080705111333/http://jxb.oupjournals.org/cgi/content/full/52/suppl_1/381 |date=2008-07-05 }} | [http://jxb.oupjournals.org/cgi/reprint/52/suppl_1/381.pdf Full text (PDF)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080705111354/http://jxb.oupjournals.org/cgi/reprint/52/suppl_1/381.pdf |date=2008-07-05 }}) * {{Cite journal|last=Schenk|first=H. J.|last2=Jackson|first2=R. B.|year=2002|title=The global biogeography of roots|journal=Ecological Monographs|volume=72|issue=3|pages=311–328|doi=10.2307/3100092}} * {{Cite journal|last=Sutton|first=R. F.|last2=Tinus|first2=R. W.|year=1983|title=Root and root system terminology|journal=Forest Science Monograph|volume=24|page=137}} * {{Cite journal|last=Phillips|first=W. S.|year=1963|title=Depth of roots in soil|url=https://archive.org/details/ecology_spring-1963_44_2/page/424|journal=Ecology|volume=44|issue=2|page=424|doi=10.2307/1932198}} * Caldwell, M. M., Dawson, T. E., & Richards, J. H. (1998). Hydraulic lift: consequences of water efflux from the roots of plants. ''Oecologia'', ''113''(2), 151-161. <references /> bd7llga94t31t9nf5irlzsnkswhcqce 0 107430 842229 545945 2026-07-10T17:48:05Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842229 wikitext text/x-wiki {{Infobox person |birthname = ਹੈਂਜ ਯੋਆਕਿਮ ਮੌਰਗਨਥੂ | image = Hans Morgenthau.jpg | image_size = | alt = | caption = ਮੌਰਗਨਥੂ 1963 ਵਿੱਚ | birth_date = 17 ਫਰਵਰੀ 1904 | birth_place = [[ਕੋਬਰਗ]], [[ਸੈਕਸ-ਕੋਬਰਗ ਅਤੇ ਗੋਥਾ]], [[ਜਰਮਨ ਸਾਮਰਾਜ|ਜਰਮਨੀ]] | death_date = {{death date and age|1980|7|19|1904|2|17}} | death_place = [[ਨਿਊਯਾਰਕ ਸਿਟੀ|ਨਿਊਯਾਰਕ]] | nationality = ਜਰਮਨ-ਅਮਰੀਕਨ | education = | alma_mater = | occupation = | known_for = [[ਕਲਾਸੀਕਲ ਯਥਾਰਥਵਾਦ (ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਬੰਧ)|ਕਲਾਸੀਕਲ ਯਥਾਰਥਵਾਦ]] | notable_works = ''ਰਾਸ਼ਟਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਜਨੀਤੀ'' | spouse = | awards = | footnotes = }} '''ਹੈਂਜ ਯੋਆਕਿਮ ਮੌਰਗਨਥੂ''' (17 ਫਰਵਰੀ 1904 – 19 ਜੁਲਾਈ 1980) 20 ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਸਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। ਮੌਰਗਨਥੂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਬੰਧਾਂ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਵਿੱਚ ਯਥਾਰਥਵਾਦ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ, ਅਤੇ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਉਹ ਜਾਰਜ ਐਫ. ਕੇਨਨ ਅਤੇ ਰਿਨਹੋਲਡ ਨਿਏਬੂਹਰ ਦੇ ਨਾਲ, ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅਮਰੀਕੀ ਯਥਾਰਥਵਾਦੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੌਰਗਨਥੂ ਨੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਬੰਧਾਂ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ [[ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਕਾਨੂੰਨ|ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਨੂੰਨ]] ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਉਸਦੀ ਪੁਸਤਕ 'ਰਾਸ਼ਟਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਜਨੀਤੀ', ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 1948 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਇਸਦੇ ਪੰਜ ਐਡੀਸ਼ਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਏ।  ਮੌਰਗਨਥੂ ਨੇ ਆਮ ਸਰਕੂਲੇਸ਼ਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਦ ਨਿਊ ਲੀਡਰ, ਕਮੈਂਟਰੀ, ਵਰਲਡਵਿਊ, ਦ ਨਿਊਯਾਰਕ ਰਿਵਿਊ ਆਫ ਬੁੱਕਸ ਅਤੇ ਦ ਨਿਊ ਰਿਪਬਲਿਕ ਲਈ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕੀ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਨੀਤੀ ਬਾਰੇ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ ਤੇ ਲਿਖਿਆ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀਆਂ ਅਤੇ ਲੇਖਕਾਂ, ਰਿਨਹੋਲਡ ਨਿਏਬਹਾਰ,<ref>Rice, Daniel. Reinhold Niebuhr and His Circle of Influence, University of Cambridge Press, 2013, complete chapter on Hans Morgenthau.</ref> [[ਜਾਰਜ ਫ੍ਰਾਸਟ ਕੇਨੰਨ|ਜਾਰਜ ਐਫ. ਕੇਨਨ]],<ref>Rice, Daniel. Reinhold Niebuhr and His Circle of Influence, University of Cambridge Press, 2013, complete chapter on George Kennan.</ref> ਕਾਰਲ ਸਕਮਿਟ<ref>{{Cite journal|last=E.|first=Scheuerman, William|date=2006-09-22|title=Carl Schmitt and Hans Morgenthau: Realism and Beyond|url=https://scholarworks.iu.edu/dspace/handle/2022/804|language=en}}</ref> ਅਤੇ ਹੰਨਾਹ ਅਰੈਂਡਟ ਆਦਿ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਪੱਤਰਵਿਹਾਰ ਰੱਖਦਾ ਸੀ।<ref>Klusmeyer, Douglas. "Beyond Tragedy: Hannah Arendt and Hans Morgenthau on Responsibility, Evil and Political Ethics." International Studies Review 11, no.2 (2009): 332–351.</ref><ref>{{Cite journal|last=Rösch|first=Felix|date=2013-11-01|title=Realism as social criticism: The thinking partnership of Hannah Arendt and Hans Morgenthau|url=https://link.springer.com/article/10.1057/ip.2013.32|journal=International Politics|language=en|volume=50|issue=6|pages=815–829|doi=10.1057/ip.2013.32|issn=1384-5748}}</ref> ਸ਼ੀਤ ਯੁੱਧ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ, ਮੌਰਗਨਥੂ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਵਿਭਾਗ ਦਾ ਸਲਾਹਕਾਰ ਸੀ ਜਦੋਂ ਕੇਨਨ ਇਸਦੇ ਪਾਲਸੀ ਪਲੈਨਿੰਗ ਸਟਾਫ ਦਾ ਮੁਖੀ ਸੀ ਅਤੇ ਕੈਨੇਡੀ ਅਤੇ ਜਾਨਸਨ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਵਿੱਚ ਦੂਜੀ ਵਾਰ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਜਨਤਕ ਤੌਰ ਤੇ ਅਮਰੀਕੀ ਦੀ [[ਵੀਅਤਨਾਮ]] <ref name="Zambernardi 2011 1335–1356">{{Cite journal|last=Zambernardi|first=L.|year=2011|title=The Impotence of Power: Morgenthau's Critique of American Intervention in Vietnam|url=https://archive.org/details/review-of-international-studies_2011-07_37_3/page/1335|journal=Review of International Studies|volume=37|issue=3|pages=1335–1356|doi=10.1017/S0260210510001531}}</ref> ਵਿੱਚ ਨੀਤੀ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕਰਨ ਲੱਗਾ ਤਾਂ ਜਾਨਸਨ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬਰਖ਼ਾਸਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਕੈਰੀਅਰ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਮਾਂ ਮੌਰਗਨਥੂ ਨੂੰ ਅਮਰੀਕੀ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਨੀਤੀ ਦੇ ਇੱਕ ਅਕਾਦਮਿਕ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਮਿਲੀ ਹੋਈ ਸੀ।<ref>Morgenthau, Hans (1982). ''In Defense of the National Interest: A Critical Examination of American Foreign Policy'', with a new introduction by Kenneth W. Thompson (Washington, D.C.: University Press of America, 1982).</ref> == ਸਿੱਖਿਆ, ਕੈਰੀਅਰ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ == ਮੌਰਗਨਥੂ ਦਾ ਜਨਮ 1904 ਵਿੱਚ ਜਰਮਨੀ ਦੇ ਇੱਕ ਅਸ਼ਕੇਨਜ਼ੀ ਯਹੂਦੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਕਾਜ਼ਮੀਰੀਅਨਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਬਰਲਿਨ, ਫ੍ਰੈਂਕਫਰਟ, ਮਿਊਨਿਖ ਦੀਆਂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਿਆ ਅਤੇ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸਟੱਡੀਜ਼ ਜਿਨੇਵਾ, ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਉਚੇਰੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ ਅਤੇ ਸਪੇਨ ਵਿੱਚ ਕਈ ਅੰਤਰਿਮ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਬਾਅਦ 1937 ਵਿੱਚ ਅਮਰੀਕਾ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸਨੇ ਫ੍ਰੈਂਕਫਰਟ ਵਿੱਚ ਕਾਨੂੰਨ ਪੜ੍ਹਾਇਆ ਅਤੇ ਪਰੈਕਟਿਸ ਕੀਤੀ। ਮੌਰਗਨਥੂ ਨੇ ਕੈਨਸਸ ਸਿਟੀ ਵਿੱਚ 1939-1943 ਤੱਕ ਪੜ੍ਹਾਇਆ, ਜਿਸ ਦੌਰਾਨ ਉਹ ਕੇਨਸੇਥ ਇਜ਼ਰਾਇਲ ਸ਼ਾਲੋਮ ਕਲੀਸਿਯਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਇਆ।<ref>Hartmut Behr and Felix Roesch, intro. to Morgenthau's ''The Concept of the Political'', trans. M. Vidal, Palgrave Macmillan, 2012, p.13.</ref>  ਫਿਰ ਮੌਰਗਨਥੂ ਨੇ 1973 ਵਿੱਚ [[ਸ਼ਿਕਾਗੋ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਇਆ। ਫਿਰ ਉਹ ਨਿਊਯਾਰਕ ਚਲੇ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸਿਟੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ਼ ਨਿਊਯਾਰਕ (ਸੀਯੂਐਨਵਾਈ) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰੀ ਚੇਅਰ ਲੈ ਲਈ। ਨਿਊਯਾਰਕ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮੌਰਗਨਥੂ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਅੰਸ਼ਕ ਤੌਰ ਤੇ ਡਾਕਟਰੀ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਸ਼ਿਕਾਗੋ ਵਿੱਚ ਰਹੀ। ਉਸ ਨੇ ਨਿਊ ਯਾਰਕ ਵਿੱਚ ਦੋ ਵਾਰ ਆਪਣਾ ਨਵਾਂ ਜੀਵਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਇੱਕ ਵਾਰ ਉਹ ਸਿਆਸੀ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰ [[ਹੰਨਾਹ ਆਰੰਜ਼]] ਦੇ ਨਾਲ ਜਿਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਉਸ ਦੇ ਜੀਵਨੀ ਲੇਖਕ ਨੇ ਕੀਤਾ ਹੈ,<ref>Young-Bruehl, Elizabeth. Hannah Arendt: For Love of the World, Second Edition, Yale University Press, 2004.</ref> ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਵਾਰ ਐਥਲ ਪਰਸਨ (ਮੌ. 2012) ਨਾਲ, ਜੋ ਇੱਕ ਕੋਲੰਬੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚਇੱਕ ਮੈਡੀਕਲ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਸੀ (ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਤਥ ਨੂੰ 2004 ਵਿੱਚ ਮੌਰਗਨਥੂ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਲਈ ਆਪਣੇ ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਹੈ)।<ref>Mazur, G.O., ed. One Hundred Year Commemoration to the Life of Hans Morgenthau. New York: Semenenko, 2004.</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1904]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1980]] bgckf44sgpsimjfjx8tugfr60azwj2n 0 107436 842435 709576 2026-07-10T21:28:07Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842435 wikitext text/x-wiki {{Infobox philosopher |name = ਹੰਨਾਹ ਆਰੰਜ਼ |image =|alt= |birth_date = {{Birth date|1906|10|14|df=yes}} |birth_place = [[ਲਿੰਡਨ-ਲਿਮੇਰ|ਲਿੰਡਨ]], [[ਹੈਨੋਫ਼ਾ ਦਾ ਸੂਬਾ|ਪਰੂਸੀਅਨ ਹੈਨੋਫ਼ਾ]], [[ਜਰਮਨ ਸਾਮਰਾਜ]] |death_date = {{Death date and age|1975|12|4|1906|10|14|df=yes}} |death_place = [[ਨਿਊਯਾਰਕ ਸਿਟੀ]], ਅਮਰੀਕਾ |nationality = {{Plainlist}} * [[ਜਰਮਨੀ|ਜਰਮਨ]] (1937 ਤੱਕ) * [[ਸਟੇਟਲੈੱਸਨੈਸ|ਸਟੇਟਲੈੱਸ]] (1937-50) * ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ (1950 ਤੋਂ) |region = [[ਪੱਛਮੀ ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ]]  |era = [[ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ]]  | school_tradition = {{Plainlist}} * [[ਮਹਾਂਦੀਪੀ ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ]] * [[ਹੋਂਦਵਾਦੀ ਵਰਤਾਰਾ ਵਿਗਿਆਨ]]<ref>{{cite journal |last=Allen |first=Wayne F. |date=1 July 1982 |title=Hannah Arendt: existential phenomenology and political freedom |url=https://archive.org/details/philosophy-social-criticism_summer-1982_9_2/page/170 |journal=Philosophy & Social Criticism |volume=9 |issue=2 |pages=170–190 |doi=10.1177/019145378200900203}}</ref> * [[ਜੀਵਨ ਦਾ ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ]]<ref>{{cite book |last=Bowen-Moore |first=Patricia |year=1989 |title=Hannah Arendt's Philosophy of Natality |publisher=[[Springer (publisher)|Springer]] |page=119 |isbn=}}</ref><ref>{{cite book |last=Kristeva |first=Julia |authorlink=Julia Kristeva |year=2001 |title=Hannah Arendt: Life is a Narrative |publisher=[[University of Toronto Press]] |page=48 |isbn=}}</ref> * [[ਕਲਾਸੀਕਲ ਰਿਪਬਲੀਕਨਵਾਦ]]<ref>[https://plato.stanford.edu/entries/republicanism/#NeoRepRev Republicanism (Stanford Encyclopedia of Philosophy)]</ref> {{Endplainlist}} |doctoral_advisor = [[ਕਾਰਲ ਜਾਸਪਰਸ]]<ref>https://books.google.ca/books?id=nwAvDwAAQBAJ&pg=PA3&lpg=PA3&dq=Hannah+Arendt+doctoral+supervisor&source=bl&ots=SOGo2oA-Vd&sig=85Zd7TrO4O_GRVT05BKBgSVuimw&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwi8t9vo_J7aAhWDaFAKHWQxD4gQ6AEIODAC#v=onepage&q=Hannah%20Arendt%20doctoral%20supervisor&f=false</ref> |alma_mater = {{Plainlist}} * [[ਮਾਰਬਰਗ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] * [[ਹਾਈਡਬਲਬਰਗ ਦੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] <br /> (ਪੀਐਚਡੀ, 1929) {{Endplainlist}} |main_interests = [[ਸਿਆਸੀ ਸਿਧਾਂਤ]], [[ਆਧੁਨਿਕਤਾ]], [[ਇਤਿਹਾਸ ਦਰਸ਼ਨ]]   | notable_ideas = {{Plainlist}} * ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ '' {{lang | la | [[ਹੋਮੋ ਫ਼ੈਬਰ]]}} '' * ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ '' {{lang | la | ਐਨੀਮਲ ਲੇਬੋਰਨਜ਼}}''<ref>[http://www.iep.utm.edu/arendt/#SSH4ai Arendt, Hannah – Internet Encyclopedia of Philosophy]</ref> * ਲੇਬਰ-ਵਰਕ ਦਾ ਵਖਰੇਵਾਂ * [[ਬੁਰਾਈ ਦੀ ਤੁੱਛਤਾ]] * ''{{lang|la|[[ਮਨੁੱਖੀ ਸਥਿਤੀ (ਪੁਸਤਕ)|ਵਿਟਾ ਐਕਟਿਵਾ]]}} '' ਅਤੇ '' ਸਭ ਉੱਚੇ ਪੱਧਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ''{{lang|la|ਵਿਟਾ ਕੌਂਟੈਂਪਲੇਟਿਵਾ}}'' (''[[ਪ੍ਰੈਕਸੈਸ (ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ)|ਪ੍ਰੈਕਸਿਸ]]''{{lang|la|ਵਿਟਾ ਐਕਟਿਵਾ}} ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਫ਼ਰਕ'')<ref name="women-philosophers.com">{{cite web |last=Fry |first=Karin |url=http://www.women-philosophers.com/Arendt.html |archive-url=https://archive.today/20130209102926/http://www.women-philosophers.com/Arendt.html |dead-url=yes |archive-date=2013-02-09 |title=Arendt, Hannah |work=Women-philosophers.com}}</ref> * ''{{lang|la|[[ਔਕਟੋਰੀਟਾਸ#ਹੰਨਾਹ ਆਰੰਜ਼|ਔਕਟੋਰੀਟਾਸ]]}}'' * ਨੈਟਾਲਿਟੀ<ref name="d'Entreves">{{cite book |last=d'Entreves |first=Maurizio Passerin |date=Winter 2016 |chapter=Hannah Arendt |chapter-url=https://plato.stanford.edu/archives/win2016/entries/arendt/ |editor-last=Zalta |editor-first=Edward N. |title=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |accessdate=15 April 2017}}</ref> |influences = |influenced = |website = {{URL|http://www.hannaharendtcenter.org/}} }} '''ਯੋਹਾਨਾ''' "'''ਹੰਨਾਹ'''" '''ਆਰੰਜ਼'''<ref>{{Cite web|url=http://www.litencyc.com/php/speople.php?rec=true&UID=143|title=Hannah Arendt|last=Wood|first=Kelsey Wood|website=Literary Encyclopedia|access-date=24 September 2012}}</ref> ({{IPAc-en|ˈ|ɛər|ə|n|t|,_|ˈ|ɑr|ə|n|t}}; {{IPA-de|ˈaːʀənt|lang}};<ref>[http://dictionary.reference.com/browse/arendt "Arendt"]. ''[//en.wikipedia.org/wiki/Random_House_Webster%27s_Unabridged_Dictionary Random House Webster's Unabridged Dictionary]''.</ref> 14 ਅਕਤੂਬਰ 1906 – 4 ਦਸੰਬਰ 1975) ਇੱਕ ਜਰਮਨ-ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਅਮਰੀਕੀ [[ਰਾਜਨੀਤਕ ਦਰਸ਼ਨ|ਸਿਆਸੀ ਸਿਧਾਂਤਕਾਰ]] ਸੀ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਠ ਕਿਤਾਬਾਂ ਅਤੇ ਏਕਾਧਿਕਾਰਵਾਦ ਤੋਂ ਗਿਆਨ ਮੀਮਾਂਸਾ ਤੱਕ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਉੱਤੇ ਉਸਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਲੇਖਾਂ ਨੇ ਸਿਆਸੀ ਥਿਊਰੀ ਤੇ ਇੱਕ ਸਥਾਈ ਪ੍ਰਭਾਵ ਛੱਡਿਆ ਸੀ। ਆਰੰਜ਼ ਨੂੰ 20 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="nytimes.com">{{cite web|url=https://www.nytimes.com/2016/04/06/movies/vita-activa-the-spirit-of-hannah-arendt-review.html|title=Review: In 'Vita Activa: The Spirit of Hannah Arendt,' a Thinker More Relevant Than Ever|last1=Scott|first1=A. O.|date=5 April 2016|work=[[The New York Times]]}}</ref> ਇਕ ਯਹੂਦੀ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ, ਆਰੰਜ਼ ਨੇ 1933 ਵਿੱਚ ਨਾਜ਼ੀ ਜਰਮਨੀ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪੁਰਤਗਾਲ ਰਾਹੀਂ 1941 ਵਿੱਚ ਅਮਰੀਕਾ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਚੈਕੋਸਲਵਾਕੀਆ, ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ ਅਤੇ ਫ਼ਰਾਂਸ ਵਿੱਚ ਰਹੀ। ਉਹ 1950 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਨਾਗਰਿਕ ਬਣ ਗਈ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ 1937 ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਜਰਮਨ ਨਾਗਰਿਕਤਾ ਨੂੰ ਖੋਹ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਸੱਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ, ਪ੍ਰਤੱਖ ਲੋਕਤੰਤਰ, ਅਥਾਰਿਟੀ ਅਤੇ [[ਸਰਬ ਅਧਿਕਾਰਵਾਦ|ਨਿਰੰਕੁਸ਼ਤਾਵਾਦ]] ਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਹੰਨਾਹ ਆਰੰਜ਼ ਪੁਰਸਕਾਰ ਦਾ ਨਾਮ ਉਸ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।  == ਮੁਢਲਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ == ਆਰੰਜ਼ ਦਾ ਜਨਮ ਜਰਮਨ ਯਹੂਦੀਆਂ ਦੇ ਇੱਕ ਧਰਮਨਿਰਪੱਖ ਪਰਵਾਰ ਵਿੱਚ, ਲਿੰਡਨ (ਹੁਣ [[ਹੈਨੋਫ਼ਾ]] ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ) ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਮਾਰਥਾ (ਜਨਮ ਸਮੇਂ ਕੋਹੇਨ) ਅਤੇ ਪਾਲ ਆਰੰਜ਼ ਦੀ ਧੀ ਸੀ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/?id=VsbCymMbcvoC&pg=PA1&lpg=PA1&dq=Paul+and+Martha+Arendt|title=Hannah Arendt: An Introduction|last=John McGowan|date=15 December 1997|publisher=University of Minnesota Press|isbn=9781452903385}}</ref> ਉਹ ਕੋਨਿੰਗਬਰਗ ਅਤੇ ਬਰਲਿਨ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਆਰੰਜ਼ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਤਮਸਾਤ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਯਾਦ ਕੀਤਾ: "ਜਰਮਨੀ ਵਿੱਚ ਸਾਡੇ ਲਈ 'ਐਸਿਮੀਲੇਸ਼ਨ' ਸ਼ਬਦ ਦਾ 'ਡੂੰਘਾ' ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਅਰਥ ਸੀ। ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਨਹੀਂ ਸਮਝ ਸਕਦੇ ਕਿ ਅਸੀਂ ਇਸ ਬਾਰੇ ਕਿੰਨੇ ਗੰਭੀਰ ਸਾਂ।"<ref name="newyorker">{{cite web |last=Kirsch |first=Adam |title=Beware of Pity: Hannah Arendt and the power of the impersonal |work=[[The New Yorker]] |date=12 January 2009 |url=http://www.newyorker.com/magazine/2009/01/12/beware-of-pity |accessdate=2015-09-09}}</ref> ਆਰੰਜ਼ ਨੇ ਬਾਲਗ ਹੋਣ ਤੇ ਯਹੂਦੀ-ਵਿਰੋਧ ਵਾਦ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪਣੀ ਯਹੂਦੀ ਪਛਾਣ ਨੂੰ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਤੌਰ ਤੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਹ 19 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਪਰੂਸ਼ੀਅਨ ਹੋਸਟੈੱਸ ਰਾਹੇਲ ਵਾਰਨਹੇਜਨ ਨਾਲ ਵੱਡੀ ਇੱਕਰੂਪਤਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀ ਸੀ ਜੋ ਜਰਮਨ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਆਤਮਸਾਤ ਕਰਨਾ ਬੇਹੱਦ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਜਨਮ ਪੱਖੋਂ ਯਹੂਦੀ ਸੀ।  ਆਰੰਜ਼ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਵਰਨਹੇਗਨ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ "ਮੇਰੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਨੇੜਲੀ ਮਹਿਲਾ ਮਿੱਤਰ ਸੀ, ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਨਾਲ ਅੱਜ ਤੋਂ ਇੱਕ ਸੌ ਸਾਲ ਹੁਣ ਮਰ ਮਰ ਚੁੱਕੀ ਸੀ।"<ref name=newyorker/> == ਹਵਾਲੇ == === ਸੂਚਨਾ === {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1975]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਮਰੀਕੀ ਲੇਖਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਯਹੂਦੀ ਲੇਖਿਕਾਵਾਂ]] 42oj578lz5pm1y2pqzqv8mawqzfxxo1 0 107438 842421 570308 2026-07-10T21:17:00Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842421 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition (new)|name=ਸੱਪ ਦਾ ਡੱਸਣਾ |image=Snake Bite injury.jpg |caption=ਵੈਨੇਜ਼ੁਏਲਾ ਵਿਚ ਇਕ 9 ਸਾਲ ਦੀ ਲੜਕੀ ਦੇ ਪੈਰਾਂ 'ਤੇ ਰੈਟਲ ਸੱਪ ਦੀ ਦੰਦੀ |Symptoms=ਦੋ ਪਿੰਕਰਾਂ ਦੇ ਜ਼ਖ਼ਮ, ਲਾਲੀ, ਸੋਜ, ਖੇਤਰ ਤੇ ਗੰਭੀਰ ਦਰਦ }} '''[[ਸੱਪ]] ਦਾ ਡੱਸਣਾ''' (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ: '''Snakebite''') ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦਾ ਜ਼ਖਮ ਜੋ ਇੱਕ ਸੱਪ ਦੇ ਕੱਟਣ ਕਰਕੇ , ਖਾਸ ਕਰਕੇ [[ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਸੱਪ]] ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਸੱਪ ਦੇ ਦੰਦਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਆਮ ਨਿਸ਼ਾਨ ਜਾਨਵਰ ਦੇ ਫੰਗਾਂ ਤੋਂ ਦੋ ਦੰਦਾ ਦੇ ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਦੰਦੀ ਦਾ ਟੀਕਾ ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਲਾਲੀ, ਸੋਜ ਅਤੇ ਗੰਭੀਰ ਦਰਦ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਵਿਖਾਈ ਦੇਣ ਲਈ ਇਕ ਘੰਟੇ ਤਕ ਲੱਗ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਉਲਟੀਆਂ, ਝਗੜੇ ਵੇਖਣ, ਅੰਗਾਂ ਦਾ ਝੁਕਾਅ ਅਤੇ ਪਸੀਨਾ ਆਉਣ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।<ref name="Gold2002">{{Cite journal|last=Gold|first=Barry S.|last2=Richard C. Dart|last3=Robert A. Barish|date=1 April 2002|title=Bites of venomous snakes|url=https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2002-08-01_347_5/page/347|journal=[[The New England Journal of Medicine]]|volume=347|issue=5|pages=347–56|doi=10.1056/NEJMra013477|pmid=12151473}}</ref> ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਚੱਕੀਆਂ ਹੱਥਾਂ ਜਾਂ ਹਥਿਆਰਾਂ ਉੱਤੇ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਕ ਰੇਸਿੰਗ ਦਿਲ ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਡਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਡਰੇ ਹੋਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜ਼ਹਿਰ ਕਾਰਨ ਖੂਨ ਨਿਕਲਣਾ, ਗੁਰਦੇ ਦੀ ਅਸਫਲਤਾ, ਗੰਭੀਰ ਅਲਰਿਜਕ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਆ, ਦੰਦੀ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਟਿਸ਼ੂ ਦੀ ਮੌਤ, ਜਾਂ ਸਾਹ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਕਾਰਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref name="CDC2012">{{Cite web|url=https://www.cdc.gov/niosh/topics/snakes/|title=Venomous Snakes|date=February 24, 2012|publisher=[[U.S. National Institute for Occupational Safety and Health]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20150429051901/http://www.cdc.gov/niosh/topics/snakes/|archive-date=29 April 2015|dead-url=no|access-date=19 May 2015}}</ref> ਚੱਕਣ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਇੱਕ ਅੰਗ ਜਾਂ ਹੋਰ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਨਤੀਜਾ ਸੱਪ ਦੀ ਕਿਸਮ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸਰੀਰ ਦਾ ਖੇਤਰ ਕੱਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਟੀਕੇ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਸਿਹਤ ਦੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ। ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿਚ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਛੋਟੇ ਆਕਾਰ ਕਾਰਨ ਵਧੇਰੇ ਗੰਭੀਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।<ref name="Marx2010">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=u7TNcpCeqx8C&pg=PA746|title=Rosen's emergency medicine : concepts and clinical practice|last=Marx|first=John A.|date=2010|publisher=Mosby/Elsevier|isbn=9780323054720|edition=7|location=Philadelphia|page=746|archive-url=https://web.archive.org/web/20150521114649/https://books.google.com/books?id=u7TNcpCeqx8C&pg=PA746|archive-date=21 May 2015|dead-url=no|df=dmy-all}}</ref> ਸੱਪਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਨ ਦੇ ਢੰਗ ਵਜੋਂ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇ ਇੱਕ ਸਾਧਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੋਨਾਂ ਕਾਰਨਾ ਕਰਕੇ ਡੱਸਦਾ ਹੈ। ਜੋਖਮ ਦੇ ਕਾਰਕ ਹਨ ਜਿਵੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਖੇਤੀ, ਜੰਗਲਾਤ ਅਤੇ ਉਸਾਰੀ ਵਿੱਚ। ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਸੱਪਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸੱਪਾਂ ਵਿਚ ਅਲੈਡੀਡਜ਼ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਕਰੋਟਸ]], [[ਕੋਬਰਾ]] ਅਤੇ [[ਮੰਬਾਸ]]), ਵਾਈਪਰਸ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਸੱਪ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਸੱਪ ਦੀਆਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਹਿਰ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘਟਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। [[ਅੰਟਾਰਕਟਿਕਾ|ਅੰਟਾਰਟਿਕਾ]] ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਸਾਰੇ ਮਹਾਂਦੀਪਾਂ ਤੇ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਸੱਪ ਪਾਏ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਸੱਪ ਦੀ ਕਿਸਮ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਤ ਕਰਨਾ ਜਿਸ ਨਾਲ ਦੰਦਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਅਕਸਰ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। [[ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਸਥਾ|ਵਰਲਡ ਹੈਲਥ ਆਰਗੇਨਾਈਜੇਸ਼ਨ]] ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਸੱਪਬਾਈਟ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਖੰਡੀ ਅਤੇ ਉਪ-ਉਚਿਤ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ "ਅਣਗਹਿਲੀ ਜਨ ਸਿਹਤ ਸਮੱਸਿਆ ਹੈ"।<ref name="WHONeg">{{Cite web|url=http://www.who.int/neglected_diseases/diseases/snakebites/en/|title=Neglected tropical diseases: Snakebite|publisher=[[World Health Organization]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20150930063057/http://www.who.int/neglected_diseases/diseases/snakebites/en/|archive-date=30 September 2015|access-date=19 May 2015}}</ref><ref name="WHOantivenoms">{{Cite web|url=http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs337/en/|title=Snake antivenoms: Fact sheet N°337|date=February 2015|publisher=[[World Health Organization]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170418105431/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs337/en/|archive-date=18 April 2017|dead-url=no|access-date=16 May 2017}}</ref>ਦੇ ਕੱਟਣ ਦੀ ਰੋਕਥਾਮ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਾਲੇ ਜੁੱਤੇ ਪਹਿਨੇ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਸੱਪਾਂ ਨੂੰ ਜਿਉਂਦੇ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਰਹੇਜ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ , ਅਤੇ ਸੱਪਾਂ ਨੂੰ ਪਕੜਨਾ ਨਹੀਂ। ਇਲਾਜ ਕੁਝ ਹੱਦ ਤੱਕ ਸੱਪ ਦੀ ਕਿਸਮ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਾਬਣ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਜ਼ਖ਼ਮ ਧੋਣਾ ਅਤੇ ਅੰਗ ਨੂੰ ਰੱਖਣ ਨਾਲ ਅਜੇ ਵੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨਾ, ਜ਼ਖ਼ਮ ਨੂੰ ਚਾਕੂ ਨਾਲ ਕੱਟਣਾ, ਜਾਂ ਟਰਾਇਨੇਕਟਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਦੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ। ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਐਂਟੀਵੇਨੋਮ ਅਸਰਦਾਇਕ ਹੈ; ਹਾਲਾਂਕਿ, ਐਂਟੀਵੈਨਮਸ ਦੇ ਅਕਸਰ ਮਾ ਕਿਸਮ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਸੱਪ ਦੀ ਕਿਸਮ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਸੱਪ ਦੀ ਕਿਸਮ ਅਣਜਾਣ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਐਂਟੀਵੌਨਮ ਅਕਸਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਹੀ ਕਿਸਮ ਦੀ ਐਂਟੀਵੌਨਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਕੁਝ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਅੰਸ਼ਕ ਤੌਰ ਤੇ ਯੋਗਦਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਕੰਮ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਇੱਕ ਵਾਧੂ ਮੁੱਦਾ ਇਹ ਦਵਾਈਆਂ ਦੀ ਲਾਗਤ ਹੈ ਐਂਟੇਵਨੋਮ ਦਾ ਆਪੇ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਖੇਤਰ 'ਤੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਸਾਹ ਲੈਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮੱਦਦ ਕਰਨਾ ਕਈ ਵਾਰ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।  ਹਰ ਸਾਲ ਵਾਪਰਨ ਵਾਲੇ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਸੱਪਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਪੰਜ ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਲਗਪਗ 2.5 ਮਿਲੀਅਨ ਜ਼ਹਿਰ ਅਤੇ 20,000 ਤੋਂ 125,000 ਮੌਤਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਬਾਰ ਬਾਰ ਆਕਾਰ ਅਤੇ ਤੀਬਰਤਾ ਬਹੁਤ ਭਿੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਅਫਰੀਕਾ, ਏਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਲਾਤੀਨੀ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਦਿਹਾਤੀ ਖੇਤਰ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ, <ref name="Kast2008">{{Cite journal|last=Kasturiratne|first=A.|last2=Wickremasinghe|first2=A. R.|last3=de Silva|first3=N|last4=Gunawardena|first4=NK|last5=Pathmeswaran|first5=A|last6=Premaratna|first6=R|last7=Savioli|first7=L|last8=Lalloo|first8=DG|last9=de Silva|first9=HJ|date=4 November 2008|title=The global burden of snakebite: a literature analysis and modelling based on regional estimates of envenoming and deaths.|journal=[[PLOS Medicine]]|volume=5|issue=11|pages=e218|doi=10.1371/journal.pmed.0050218|pmc=2577696|pmid=18986210}}</ref><ref name="Gutierrez2007">{{Cite journal|last=Gutiérrez|first=José María|last2=Bruno Lomonte|last3=Guillermo León|last4=Alexandra Rucavado|last5=Fernando Chaves|last6=Yamileth Angulo|year=2007|title=Trends in Snakebite Envenomation Therapy: Scientific, Technological and Public Health Considerations|journal=[[Current Pharmaceutical Design]]|volume=13|issue=28|pages=2935–50|doi=10.2174/138161207782023784|pmid=17979738}}</ref><ref name="Chippaux1998">{{Cite journal|last=Chippaux|first=J. P.|year=1998|title=Snake-bites: appraisal of the global situation|journal=Bulletin of the World Health Organization|volume=76|issue=5|pages=515–24|pmc=2305789|pmid=9868843}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} 47sh01odeq1i6beaw6w09rai1q4zsl0 0 107547 842444 574419 2026-07-10T21:38:10Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842444 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:New_crops-Chicago_urban_farm.jpg|thumb|250x250px|[[ਸ਼ਿਕਾਗੋ]] ਵਿਚ ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰੀ ਖੇਤ<br />]] '''ਸ਼ਹਿਰੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ''', '''ਸ਼ਹਿਰੀ ਖੇਤੀ''' ਜਾਂ '''ਸ਼ਹਿਰੀ ਬਾਗ਼ਬਾਨੀ''' (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ: '''Urban agriculture''', '''urban farming''', or '''urban gardening'''), ਇੱਕ ਪਿੰਡ, ਕਸਬੇ ਜਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਫ਼ਸਲ ਉਗਾਉਣ, [[ਭੋਜਨ]] ਬਣਾਉਣ, ਉਸਦੀ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ ਅਤੇ ਵੰਡਣ ਦਾ ਅਮਲ ਹੈ।<ref>Bailkey, M., and J. Nasr. 2000. "From Brownfields to Greenfields: Producing Food in North American Cities," ''Community Food Security News''. Fall 1999/Winter 2000:6</ref> ਯੂਏ ਦੇ ਸੰਕਲਪਾਂ ਅਤੇ ਸਬੰਧਿਤ ਸੁਵਿਧਾਵਾਂ ਨੇ ਪਿਛਲੇ 8 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ-ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਸ਼ਹਿਰੀ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਵਧ ਰਹੇ ਹਨ।<ref name="researchgate.net">[https://www.researchgate.net/publication/322834975_Advances_in_greenhouse_automation_and_controlled_environment_agriculture_A_transition_to_plant_factories_and_urban_farming Shamshiri, Ramin, Fatemeh Kalantari, K. C. Ting, Kelly R. Thorp, Ibrahim A. Hameed, Cornelia Weltzien, Desa Ahmad, and Zahra Mojgan Shad. "Advances in greenhouse automation and controlled environment agriculture: A transition to plant factories and urban farming." International Journal of Agricultural and Biological Engineering 11, no. 1 (2018): 1-22.]</ref> ਸ਼ਮਸ਼ੀਰੀ ਏਟ ਆਲ. (2018)<ref name="researchgate.net"/> ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, "ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦੇ ਤਹਿਤ ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੱਧਰ ਤੇ ਅਤੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਆ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨਿੱਜੀ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਬਗ਼ੀਚੇ ਤੋਂ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਸਵੈ-ਸੰਪੰਨਤਾ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ, ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਅੰਦਰੂਨੀ ਖਾਣੇ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਜਾਂ ਫੈਕਟਰੀਆਂ ਅੰਦਰ ਜੋ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਪੌਦਿਆਂ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਮਾਹੌਲ ਨੂੰ ਕੰਟਰੋਲ ਕਰਨ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਯੂਏ ਜਿਆਦਾਤਰ ਘਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ ਖੜ੍ਹਵੀਂ ਖੇਤੀ (VF), ਇਮਾਰਤਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅੰਦਰੂਨੀ ਖੇਤੀ ਅਤੇ ਜ਼ੈਡ-ਫਾਰਮਿੰਗ (ਜੋ ਜ਼ੀਰੋ ਐਕਰੇਜ ਫਾਰਮਿੰਗ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" ਸ਼ਹਿਰੀ ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ, ਐਕੁਆਕਚਰ, ਐਗਰੋਫੋਰਸਟਰੀ, ਸ਼ਹਿਰੀ ਮੱਖੀ ਪਾਲਣ ਅਤੇ ਬਾਗਬਾਨੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਪੇਰੀ-ਸ਼ਹਿਰੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਪੇਰੀ-ਸ਼ਹਿਰੀ ਖੇਤੀ ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਲੱਛਣ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।<ref name="otherurbanag">{{cite web|url=https://www.fanrpan.org/archive/documents/d00780/|title=The role of urban agriculture in addressing household poverty and food security: the case of Zambia|author1=Hampwaye, G.|first=|author2=Nel, E.|date=|website=|publisher=Gdnet.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20180414010747/https://www.fanrpan.org/archive/documents/d00780/|archive-date=14 ਅਪ੍ਰੈਲ 2018|dead-url=yes|accessdate=1 April 2013|author3=Ingombe, L.|lastauthoramp=yes}}</ref> ਸ਼ਹਿਰੀ ਖੇਤੀ ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਪੱਧਰਾਂ 'ਤੇ ਅਸਰ ਪਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਗਲੋਬਲ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਅਕਸਰ ਸਥਾਈ ਕਮਿਊਨਿਟੀਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਸਮਾਜਿਕ ਅੰਦੋਲਨ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਜੈਵਿਕ ਉਤਪਾਦਕ, 'ਭੋਜਨ', 'ਅਤੇ 'ਲੋਕਾਵੋਰਸ' ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਅਤੇ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਹੋਲਿਜ਼ਮ ਦੇ ਸ਼ੇਅਰਡ ਲੋਕਾਚਾਰ ਤੇ ਸਥਾਪਤ ਸੋਸ਼ਲ ਨੈਟਵਰਕ ਸਥਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਥਾਈ ਸ਼ਹਿਰੀ ਵਿਕਾਸ ਲਈ 'ਟਰਾਂਸਿਸਸ਼ਨ ਟਾਊਨ' ਅੰਦੋਲਨ ਵਜੋਂ ਸਥਾਨਿਕ ਟਾਊਨ ਪਲੈਨਿੰਗ ਵਿੱਚ ਇਕਸਾਰ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹਨਾਂ ਨੈਟਵਰਕ ਵਿਕਸਤ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਵਿਕਸਤ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ, [[ਭੋਜਨ ਸੁਰੱਖਿਆ]], ਪੋਸ਼ਣ ਅਤੇ ਆਮਦਨੀ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਪ੍ਰੈਕਟਿਸ ਲਈ ਮੁੱਖ ਪ੍ਰੇਰਣਾਵਾਂ ਹਨ। ਦੋਹਾਂ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਰੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਰਾਹੀਂ ਤਾਜ਼ਾ ਸਬਜ਼ੀਆਂ, ਫਲ ਅਤੇ ਮਾਸ ਉਤਪਾਦਾਂ ਤੱਕ ਸਿੱਧੇ ਪਹੁੰਚ ਨਾਲ ਖੁਰਾਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ [[ਖੁਰਾਕ ਸੁਰੱਖਿਆ]] ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। === ਓਜ਼ੋਨ ਅਤੇ ਖਾਸ ਪਦਾਰਥ ਵਿੱਚ ਕਮੀ === [[ਓਜ਼ੋਨ]] ਅਤੇ ਹੋਰ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ਵਿੱਚ ਕਮੀ ਮਨੁੱਖੀ ਸਿਹਤ ਨੂੰ ਲਾਭ ਪਹੁੰਚਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।<ref>{{cite journal|last1=Mayer|first1=Helmut|year=1999|title=Air pollution in cities|url=https://archive.org/details/sim_atmospheric-environment_1999-10_33_24-25/page/4029|journal=Atmospheric Environment|volume=33|issue=24–25|pages=4029–37|bibcode=1999AtmEn..33.4029M|doi=10.1016/s1352-2310(99)00144-2}}</ref> ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੱਤਾਂ ਅਤੇ ਓਜ਼ੋਨ ਗੈਸਾਂ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਨਾਲ ਸ਼ਹਿਰੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਦਰ ਘਟ ਜਾਏਗੀ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੋ ਸਕੇਗਾ। ਇੱਕ ਉਦਾਹਰਣ ਦੇਣ ਲਈ, "ਗ੍ਰੀਨ ਛੱਤਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਘੱਟਣ ਦੇ ਸਾਧਨ ਵਜੋਂ" ਲੇਖਕ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ 2000 ਮੀਟਰ ਚੌੜਾਈ ਘਾਹ ਵਾਲਾ ਛੱਤ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ 4000 ਕਿਲੋਗ੍ਰਾਮ ਕਣਾਂ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਨੂੰ ਹਟਾਉਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਹੈ। ਲੇਖ ਅਨੁਸਾਰ, ਇੱਕ ਕਾਰ ਦੇ ਸਾਲਾਨਾ ਕਣਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਨੂੰ ਮਿਟਾਉਣ ਲਈ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਹੀ ਵਰਗ ਮੀਟਰ ਦਾ ਹਰਾ ਛੱਤ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। === ਮੁੰਬਈ, ਭਾਰਤ === ਮੁਲਕ ਵਿੱਚ ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ ਨੇ ਮੁਲਕ ਦੇ ਹੋਰਨਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਤੋਂ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਸ ਕਰਕੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਬਾਦੀ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਲਿਆ। ਪਿਛਲੇ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਬਾਰਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਾਰ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। 2001 ਦੇ ਜਨਗਣਨਾ ਦੁਆਰਾ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਿਟੀ ਆਫ ਟਾਪੂ ਅਤੇ ਸਲਸੇਟ ਆਈਲੈਂਡ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਗਈ ਗ੍ਰੇਟਰ [[ਮੁੰਬਈ]], [[ਭਾਰਤ]] ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਆਬਾਦੀ 16.4 ਮਿਲੀਅਨ ਹੈ। ਮੁੰਬਈ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ, 48,215 ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਕਿਲੋਮੀਟਰ² ਅਤੇ 16,808 ਪ੍ਰਤੀ ਕਿਲੋਮੀਟਰ² ਉਪਨਗਰੀਏ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ। ਇਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਰੀ ਖੇਤੀ ਅਭਿਆਸ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ ਕਿ ਰੀਅਲ ਅਸਟੇਟ ਡਿਵੈਲਪਰਾਂ ਨਾਲ ਖਾਲੀ ਘਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ। ਯੂ.ਪੀ.ਏ. ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਜ਼ਮੀਨ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਜੋਂ ਬਦਲਵੇਂ ਖੇਤੀ ਦੇ ਢੰਗ ਉੱਭਰੇ ਹਨ। ਮੁੰਬਈ ਪੋਰਟ ਟ੍ਰਸਟ (MBPT) ਕੇਂਦਰੀ ਰਸੋਈ ਘਰ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਕਰੀਬ 3,000 ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਵੰਡਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਜੈਵਿਕ ਨਿਰਲੇਪ ਦੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮਾਤਰਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਟਾਫ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਇੱਕ ਛੱਪੜ ਬਾਗ਼ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਫਲ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਇਸ ਕੂੜੇ ਦੇ ਨੱਬੇ ਫੀਚੇ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਿਟੀ ਪਾਟਿਲ, ਜੋ ਐੱਮ.ਬੀ.ਪੀ.ਟੀ. ਵਿਖੇ ਕੇਟਰਿੰਗ ਅਫ਼ਸਰ ਹੈ, ਨੇ ਇੰਟਰਪਰਾਈਜ਼ ਦੇ ਮਕਸਦ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ:<ref>Roshni Udyavar et al., "Development of City Farms by Street Children"</ref><blockquote class="" autocomplete="off" style=""> ਮੁੰਬਈ ਪੋਰਟ ਟਰੱਸਟ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕੇਂਦਰੀ ਰਸੋਈ ਦੀ ਛੱਤ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਜੈਵਿਕ ਫਾਰਮ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਲਗਭਗ 3,000 ਵਰਗ ਫੁੱਟ (280 ਐਮ 2) ਦਾ ਖੇਤਰ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਖੇਤੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਤਾਂ ਜੋ ਰਸੋਈ ਜੈਵਿਕ ਕਚਰੇ ਨੂੰ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪੱਖੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਿਪਟਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਸਟਾਫ ਮੈਂਬਰ, ਰਸੋਈ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੇ ਕੰਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਬਾਗ਼ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਕਰੀਬਨ 150 ਪੌਦੇ ਹਨ। </blockquote> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|35em}} ada4izwyp3uff2nf132elji93fqgcjx 0 107673 842330 541115 2026-07-10T19:46:56Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842330 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder |name = ਵਾਸਲਾਵ ਹਾਵੇਲ |office = ਚੈਕ ਗਣਰਾਜ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ |image = Vaclav Havel cropped.jpg |caption = ਹਾਵੇਲ ਪਰਾਗ ਵਿੱਚ, 2006 |predecessor = ਨਵਾਂ ਅਹੁਦਾ |primeminister = [[ਵਾਸਲਾਵ ਕਲੌਸ]]<br />[[ਜੋਸੇਫ ਤੋਸੋਵਸਕੀ]] <br /> [[ਮਿਲੋਜ਼ ਜ਼ਮਨ]] <br /> [[ਵਲਾਦੀਮੀਰ ਸਪਿਦਲਾ]] |successor = [[ਵਾਸਲਾਵ ਕਲੌਸ]] |signature = Vaclav Havel Signature.svg |party = [[ਸਿਵਿਕ ਫੋਰਮ|ਓਐਫ]] {{small|(1989–1991)}} |office1 = [[ਚੈਕੋਸਲੋਵਾਕੀਆ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਚੈਕੋਸਲੋਵਾਕੀਆ ਦਾ 10 ਵਾਂਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] |predecessor1 = [[ਗੁਸਟਾਵ ਹੁਸਾਕ]] |primeminister1 = [[ਮਾਰੀਅਨ ਕਲਫ਼ਾ]] <br /> [[ਜਨ ਸਟਰਾਸਕੀ]] |successor1 = ਅਹੁਦਾ ਖਤਮ |birth_date = {{birth date|1936|10|5|df=y}} |birth_place = [[ਪਰਾਗਗ]], [[ਪਹਿਲਾ ਚੈਕੋਸਲੋਵਾਕੀ ਗਣਤੰਤਰ|ਚੈਕੋਸਲੋਵਾਕੀਆ]] |death_date = {{death date and age|2011|12|18|1936|10|5|df=y}} |death_place = [[ਵਲਚੀਸੇ]], [[ਚੈਕ ਗਣਰਾਜ]] |otherparty = [[ਸਿਵਿਕ ਡੈਮੋਕਰੇਟਿਕ ਅਲਾਇੰਸ|ਓਡੀਏ]] ਸਮਰਥਕ {{small|(1990-1998)}} <br> [[ਗ੍ਰੀਨ ਪਾਰਟੀ (ਚੈਕ ਰਿਪਬਲਿਕ)|SZ]] ਸਮਰਥਕ {{small|(2004–2011)}} |spouse = {{unbulleted list|{{marriage|[[ਓਲਗਾ ਹਾਵਲੋਵਾ|ਓਲਗਾ ਸਪਲੀਚਾਲੋਵਾ]]<br>|1964|1996|reason=ਮੌਤ}}|{{marriage|[[ਡਗਮਾਰ ਹਵਲੋਵਾ|ਡਗਮਾਰ ਵੇਸਕਰਨੋਵਾ]]<br>|1997}}}} |alma_mater = [[ਪਰਾਗ ਵਿੱਚ ਚੈੱਕ ਤਕਨੀਕੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ|ਚੈੱਕ ਤਕਨੀਕੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] <br /> [[ਥੀਏਟਰ ਫ਼ੈਕਲਟੀ (ਪਰਾਗ)|ਪਰਫਾਰਮਿੰਗ ਆਰਟਸ ਦੀ ਅਕੈਡਮੀ]] |website = [http://www.vaclavhavel.cz/Index.php?&setln=2 www.vaclavhavel.cz]<br />[http://www.vaclavhavel-library.org/en/ www.vaclavhavel-library.org] |term_start = 2 ਫਰਵਰੀ 1993 |term_end = 2 ਫਰਵਰੀ 2003 |term_start1 = 29 ਦਸੰਬਰ 1989 |term_end1 = 20 ਜੁਲਾਈ 1992 }} '''ਵਾਸਲਾਵ ਹਾਵੇਲ''' ({{IPA-cs|ˈvaːtslav<!--/v/ is [v] before a voiced consonant--> ˈɦavɛl|-|Václav_Havel.ogg}}[[File:Loudspeaker.svg|link=File:Václav_Havel.ogg|11x11px]]{{IPA-cs|ˈvaːtslav<!--/v/ is [v] before a voiced consonant--> ˈɦavɛl|-|Václav_Havel.ogg}}; 5 ਅਕਤੂਬਰ, 1936 {{spaced ndash}}18 ਦਸੰਬਰ 2011) ਇੱਕ ਚੈੱਕ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਸਾਬਕਾ ਵਿਦਰੋਹੀ ਸੀ,<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2011/dec/18/vaclav-havel|title=Václav Havel obituary|last1=Webb|first1=W. L.|date=18 December 2011|work=The Guardian}}</ref><ref name="Havel's Specter: On Václav Havel">{{cite news|url=http://www.thenation.com/article/166949/havels-specter-vaclav-havel#|title=Havel's Specter: On Václav Havel|last1=Crain|first1=Caleb|date=21 March 2012|work=[[The Nation]]|accessdate=16 July 2014|authorlink=Caleb Crain}}</ref> ਜਿਸਨੇ [[ਵੈੱਲਵੈਟ ਰਿਵੋਲਿਊਸ਼ਨ|1989]] ਤੋਂ 1992 ਵਿੱਚ ਚੈਕੋਸਲੋਵਾਕੀਆ ਦੇ ਭੰਗ ਤਕ [[ਚੈਕੋਸਲੋਵਾਕੀਆ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਚੈਕੋਸਲੋਵਾਕੀਆ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] ਦੇ ਤੌਰਤੇ ਅਤੇ ਫਿਰ [[ਚੈੱਕ ਗਣਰਾਜ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਚੈਕ ਗਣਰਾਜ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ1993 ਤੋਂ 2003 ਤੱਕ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ। [[ਚੈੱਕ ਸਾਹਿਤ]] ਦੇ ਇੱਕ ਲੇਖਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਨਾਟਕਾਂ, ਲੇਖਾਂ ਅਤੇ ਯਾਦਾਂ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਵਿਦਿਅਕ ਅਵਸਰਾਂ ਉਸ ਦੀ ਬੁਰਜ਼ਵਾ ਬੈਕਗ੍ਰਾਊਂਡ ਕਾਰਨ ਸੀਮਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸੀ। ਹਵੇਲ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਪਰਾਗ ਦੇ ਥੀਏਟਰ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਨਾਟਕਕਾਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਹਵੇਲ ਨੇ ਕਮਿਊਨਿਜ਼ਮ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕਰਨ ਲਈ ਦ ਗਾਰਡਨ ਪਾਰਟੀ ਅਤੇ ਦ ਮੈਮੋਰੈਂਡਮ ਵਰਗੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਬਸਰਡ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ। ਪਰਾਗ ਸਪਰਿੰਗ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲੈਣ ਅਤੇ ਚੈਕੋਸਲਵਾਕੀਆ ਤੇ ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਲੈਕਲਿਸਟ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਸਿਆਸੀ ਤੌਰ ਤੇ ਹੋਰ ਵਧੇਰੇ ਸਰਗਰਮ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਚਾਰਟਰ 77 ਅਤੇ ਅਨਿਆਂਪੂਰਨ ਢੰਗ ਨਾਲ ਫਸਾਏ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਬਚਾਅ ਲਈ ਕਮੇਟੀ ਦੀਆਂ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਵਜੋਂ ਉਸ ਨੇ ਕਈ ਵਿਦਰੋਹੀ ਪਹਿਲਕਦਮੀਆਂ ਲੱਭਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਰਾਜਨੀਤਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਕਾਰਨ ਉਹ ਗੁਪਤ ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ ਲੈ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਅਨੇਕ ਵਾਰ ਕੈਦ ਕੱਟੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ 1979 ਅਤੇ 1983 ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ ਲਗਪਗ ਚਾਰ ਸਾਲ ਕੈਦ ਉਸਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਸੀ। 1989 ਦੇ ਚੈਕੋਸਲੋਵਾਕੀਆ ਦੇ ਮਖਮਲੀ ਇਨਕਲਾਬ ਵਿੱਚ ਵਿੱਚ ਹਵੇਲ ਦੀ [[ਸਿਵਿਕ ਫੋਰਮ]] ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ। ਇਸ ਇਨਕਲਾਬ ਨਾਲ ਚੈਕੋਸਲੋਵਾਕੀਆ ਵਿੱਚ ਕਮਿਊਨਿਜ਼ਮ ਦੀ ਹੋਂਦ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦਾ ਅਹੁਦਾ ਸੰਭਾਲ ਲਿਆ ਅਤੇ ਅਤੇ 1993 ਵਿੱਚ ਸਲੋਵਾਕ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਭਾਰੀ ਸਮਰਥਨ ਨਾਲ ਚੈੱਕ ਗਣਰਾਜ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਬਣ ਗਿਆ। ਹਾਵੇਲ ਨੇ [[ਵਾਰਸੋ ਪੈਕਟ]] ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਅਤੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਨਾਟੋ ਦੇ ਵਿਸਥਾਰ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਅਤੇ ਨੀਤੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਲੋਵਾਕ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਵਿਰੋਧ, ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੇ ਬਾਅਦ ਸੁਡੈਟੇਨ ਜਰਮਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਚੇਕੋਸਲੋਵਾਕੀਆ ਦੇ ਸਲੂਕ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਅਤੇ ਕਮਿਊਨਿਜ਼ਮ ਦੇ ਅਧੀਨ ਕੈਦ ਰਹੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਮ ਮੁਆਫ਼ੀ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼, ਇਹ ਸਭ ਘਰੇਲੂ ਤੌਰ ਤੇ ਵਿਵਾਦਪੂਰਨ ਸਨ। ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿਚ, ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ਨਾਲੋਂ ਵਿਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸੀ। ਹਵੇਲ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਦੇ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਜਨਤਕ ਬੌਧਿਕ ਵਜੋਂ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ, ਕਈ ਪਹਿਲਕਦਮੀਆਂ ਲੀਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਯੂਰਪੀਅਨ ਅੰਤਹਕਰਨ ਅਤੇ ਕਮਿਊਨਿਜ਼ਮ ਬਾਰੇ ਪਰਾਗ ਐਲਾਨਨਾਮਾ,<ref>{{cite journal |last= Tismăneanu |first= Vladimir | authorlink= Vladimir Tismăneanu |year= 2010 |title= Citizenship Restored |journal= [[Journal of Democracy]] |volume=21 |issue=1 |pages= 128–135 |publisher= |doi= 10.1353/jod.0.0139 |url=https://archive.org/details/journal-of-democracy_2010-01_21_1/page/128|accessdate= }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.victimsofcommunism.org/media/article.php?article=3850|title=Prague Declaration on European Conscience and Communism|date=9 June 2008|publisher=[[Victims of Communism Memorial Foundation]]|archiveurl=https://www.webcitation.org/5yf4HFF6d?url=http://www.victimsofcommunism.org/media/article.php?article=3850|archivedate=13 May 2011|accessdate=10 May 2011|deadurl=yes|df=dmy-all}}</ref> VIZE 97 ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਫੋਰਮ 2000 ਦੀ ਸਾਲਾਨਾ ਕਾਨਫਰੰਸ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1936]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2011]] 61brs38izws43snv5uhordzlwd1y2yd 0 107684 842381 574793 2026-07-10T20:33:51Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842381 wikitext text/x-wiki [[File:Sudoku Puzzle by L2G-20050714 standardized layout.svg|thumb|ਇੱਕ ਨਮੂਨੇ ਦੀ ਸੁਡੋਕੂ ਪਹੇਲੀ]] [[File:Sudoku Puzzle by L2G-20050714 solution standardized layout.svg|thumb|ਉਪਰਲੀ ਸੁਡੋਕੂ ਪਹੇਲੀ ਦਾ ਹੱਲ]] {{ਨਿਹੋਂਗੋ|'''ਸੁਡੋਕੂ'''|数独|sūdoku|digit-single}} (<span class="t_nihongo_kanji" lang="ja">数独</span><span class="t_nihongo_comma" style="display:none">,</span> ''sūdoku''<span class="t_nihongo_help noprint">^{[[ਮਦਦ:Installing Japanese character sets|<span class="t_nihongo_icon" style="color: #00e; font: bold 80% sans-serif; text-decoration: none; padding: 0 .1em;">?</span>]]}</span>, digit-single) (<span class="t_nihongo_kanji" lang="ja">数独</span><span class="t_nihongo_comma" style="display:none">,</span> ''sūdoku''<span class="t_nihongo_help noprint">^{[[ਮਦਦ:Installing Japanese character sets|<span class="t_nihongo_icon" style="color: #00e; font: bold 80% sans-serif; text-decoration: none; padding: 0 .1em;">?</span>]]}</span>, digit-single) (<span class="IPA nopopups noexcerpt">/<span style="border-bottom:1px dotted"><span title="'s' in 'sigh'">s</span><span title="/uː/: 'oo' in 'goose'">uː</span><span title="/ˈ/: primary stress follows">ˈ</span><span title="'d' in 'dye'">d</span><span title="/oʊ/: 'o' in 'code'">oʊ</span><span title="'k' in 'kind'">k</span><span title="/uː/: 'oo' in 'goose'">uː</span></span>/</span>{{IPAc-en|s|uː|ˈ|d|oʊ|k|uː}}, <span class="IPA nopopups noexcerpt">/-<span style="border-bottom:1px dotted"><span title="/ˈ/: primary stress follows">ˈ</span><span title="'d' in 'dye'">d</span><span title="/ɒ/: 'o' in 'body'">ɒ</span><span title="'k' in 'kind'">k</span></span>-/</span>{{IPAc-en|-|ˈ|d|ɒ|k|-}}, <span class="IPA nopopups noexcerpt">/<span style="border-bottom:1px dotted"><span title="'s' in 'sigh'">s</span><span title="/ə/: 'a' in 'about'">ə</span></span>-/</span>{{IPAc-en|s|ə|-}}, ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਨੰਬਰ ਪਲੇਸ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ)<ref name="time magazine">{{Cite web|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,2137423,00.html|title=The Answer Men|last=Grossman|first=Lev|date=March 11, 2013|location=New York|access-date=March 4, 2013|archive-date=ਅਗਸਤ 16, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130816024154/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,2137423,00.html|dead-url=yes}}([//en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Verifiability%23Access_to_sources registration required]){{registration required}}</ref> ਇੱਕ ਤਰਕ-ਅਧਾਰਤ,<ref>{{Cite news|title=Sudoku Strategies|last=Arnoldy|first=Ben|work=The Home Forum|publisher=''The Christian Science Monitor''}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.praguepost.com/P03/2006/Art/0323/news5.php|title=Sudoku champ's surprise victory|last=Schaschek|first=Sarah|date=March 22, 2006|work=The Prague Post|access-date=February 18, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20060813145953/http://www.praguepost.com/P03/2006/Art/0323/news5.php|archive-date=August 13, 2006}}</ref> ਸੰਯੋਜਨਕਾਰੀ<ref>{{Cite book|title=The Traveling Salesman Problem: A Guided Tour of Combinatorial Optimization|last=Lawler|first=E. L.|publisher=John Wiley & Sons|year=1985|isbn=0-471-90413-9|location=West Sussex|author-link=Eugene Lawler}}</ref>, ਨੰਬਰ-ਪਲੇਸਮੈਂਟ ਪਹੇਲੀ ਹੈ।ਇਸਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਅੰਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ 9 × 9 ਗਰਿੱਡ ਨੂੰ ਭਰਨਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਹਰੇਕ ਕਾਲਮ, ਹਰ ਕਤਾਰ ਅਤੇ ਗਰਿੱਡ (ਜੋ ਕਿ "ਬਕਸੇ", "ਬਲਾਕ" ਜਾਂ "ਖੇਤਰ" ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਲਿਖਣ ਵਾਲੇ ਨੌ 3 × 3 ਸਬਗ੍ਰੈਡਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ 1 ਤੋਂ 9 ਤੱਕ ਸਾਰੇ ਅੰਕ ਹੋਣ। ਬੁਝਾਰਤ ਸੈੱਟ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਅੰਸ਼ਕ ਤੌਰ ਤੇ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਗਰਿੱਡ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਚੰਗੀ ਤਰਾਂ ਸੈੱਟ ਬੁਝਾਰਤ ਲਈ ਇੱਕ ਇੱਕ ਹੱਲ ਹੈ। ਮੁਕੰਮਲ ਹੋਈਆਂ ਖੇਡਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਲਾਤੀਨੀ ਵਰਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਕੰਨਟੈਂਟ ਤੇ ਇੱਕ ਵਾਧੂ ਪਾਬੰਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਇੱਕੋ ਪੂਰਨ ਅੰਕ ਇੱਕੋ ਲਾਈਨ, ਕਾਲਮ ਜਾਂ 9x9 ਪਲੇਅਿੰਗ ਬੋਰਡ ਦੇ ਨੌਂ 3x3 ਉਪ-ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦੋ ਵਾਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ।   ਫ੍ਰੈਂਚ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਨੇ 19 ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਪਹੇਲੀਆਂ ਦੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਰੂਪਾਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਸਨ ਅਤੇ 1979 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਨੰਬਰ ਪਲੇਸ ਦੇ ਨਾਮ ਤਹਿਤ ਇਹ ਪਹੇਲੀ ਕਿਤਾਬਾਂ ਆ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।  ਹਾਲਾਂਕਿ, ਆਧੁਨਿਕ ਸੁਡੋਕੂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਜਪਾਨੀ ਪੁਆਇੰਟ ਕੰਪਨੀ ਨਿਕੋਲੀ ਦੁਆਰਾ, ਸੁਡੋਕੁ ਨਾਮ ਦੇ ਤਹਿਤ 1986 ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਧਾਰਾ ਬਣਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਜਿਸਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ "ਇੱਕੋ ਨੰਬਰ"।<ref>{{Cite journal|last=Hayes|first=Brian|year=2006|title=Unwed Numbers|url=https://archive.org/details/sim_american-scientist_january-february-2006_94_1/page/12|journal=American Scientist|volume=94|issue=1|pages=12–15|doi=10.1511/2006.57.3475}}</ref> ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 2004 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਅਖ਼ਬਾਰ ਅਤੇ ਦ ਟਾਈਮਜ਼ (ਲੰਦਨ) ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਵੇਅਨ ਗੋਲਡ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਨਾਲ, ਜਿਸ ਨੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਪਹੇਲੀਆਂ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਕੰਪਿਊਟਰ ਪ੍ਰੋਗ੍ਰਾਮ ਬਣਾਇਆ।  == ਇਤਿਹਾਸ == [[ਤਸਵੀਰ:Sudoku.jpg|thumb|From ''La France'' newspaper, July 6, 1895: The puzzle instructions read, "Use the numbers 1 to 9 each nine times to complete the grid in such a way that the horizontal, vertical, and two main diagonal lines all add up to the same total."]] === ਆਧੁਨਿਕ ਸੁਡੋਕੂ === ਆਧੁਨਿਕ ਸੁਡੋਕੂ ਬਹੁਤ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ ਕਿ ਕੋਨਰਜਵਿਲ, [[ਇੰਡੀਆਨਾ]] ਦੇ ਇੱਕ 74 ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੇ ਰਿਟਾਇਰਡ ਆਰਕੀਟੈਕਟ ਅਤੇ ਫ੍ਰੀਲਾਂਸ ਪਜ਼ਲ ਕੰਸਟਰਕਟਰ ਹਾਵਰਡ ਗਾਰਨਸ ਦੁਆਰਾ ਗੁਮਨਾਮ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਡੈਲ ਮੈਗਜ਼ੀਨਾਂ ਨੇ ਨੰਬਰ ਪਲੇਸ (ਆਧੁਨਿਕ ਸੁਡੌਕੂ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਨਾਂ) ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਡੈਲ ਪੈਨਸਿਲ ਪਜ਼ਲ ਅਤੇ ਵਰਡ ਗੇਮਜ਼ ਦੇ ਅੰਕਾਂ ਵਿੱਚ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨੰਬਰ ਪਲੇਸ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਗਾਰਨਜ ਦਾ ਨਾਮ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਹਨਾਂ ਅੰਕਾਂ ਤੋਂ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਨੰਬਰ ਪਲੇਸ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਸੀ।<ref name="Garns">{{Cite web|url=http://www.mathpuzzle.com/MAA/41-Sudoku%20Variations/mathgames_09_05_05.html|title=Ed Pegg Jr.'s Math Games: Sudoku Variations|last=Pegg|first=Ed, Jr.|date=September 15, 2005|website=MAA Online|publisher=[[The Mathematical Association of America]]|access-date=October 3, 2006}}</ref> ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਵਰਤਾਰੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ 1989 ਵਿੱਚ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਿਆ। ਚਾਹੇ ਗਾਰਨਜਉੱਪਰ ਦੱਸੇ ਗਏ ਕਿਸੇ ਵੀ ਫ੍ਰੈਂਚ ਅਖ਼ਬਾਰ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਸੀ ਜਾਂ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਅਸਪਸ਼ਟ ਹੈ। == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == *{{dmoz|Games/Puzzles/Brain_Teasers/Sudoku|Sudoku}} – An active listing of Sudoku links *[http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/6745433.stm 'Father of Sudoku' puzzles next move] ([[BBC]]) ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:Articles containing Japanese language text]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੁਡੋਕੂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬੁਝਾਰਤਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਖੇਡ ਸਿਧਾਂਤ]] tbg9jb08knassgavicauo3xuz8flaob 0 107847 842324 821749 2026-07-10T19:41:42Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842324 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Police fighting against anti-Sarkozy with tear gas (487645695).jpg|right|thumb|2007 ਵਿੱਚ ਫਰਾਂਸ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀ ਗਈ ਅੱਥਰੂ ਗੈਸ<br />]] [[ਤਸਵੀਰ:Exploded_tear_gas_can_on_the_fly.jpg|right|thumb|ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਫਟਦਾ ਹੋਇਆ ਅੱਥਰੂ ਗੈਸ ਡੱਬਾ<br />]] '''ਅੱਥਰੂ ਗੈਸ''' (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ: '''Tear gas'''), ਜਿਸਨੂੰ ਰਸਮੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲੈਕਰੀਮੈਟਟਰ ਏਜੰਟ ਜਾਂ ਲੈਕਰੀਮੈਟਟਰ (ਲਾਤੀਨੀ ''lacrima'' ਤੋਂ ਭਾਵ "ਅੱਥਰੂ") ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਈ ਵਾਰ ''mace'' ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਇੱਕ ਰਸਾਇਣਕ ਹਥਿਆਰ ਹੈ ਜੋ ਗੰਭੀਰ ਅੱਖਾਂ ਅਤੇ ਸਾਹ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਦਰਦ, ਚਮੜੀ ਦੀ ਜਲਣ, ਖੂਨ ਵਹਿਣ ਅਤੇ ਅੰਨ੍ਹੇਪਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ, ਇਹ ਰੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਗਲੈਂਡ ਦੀਆਂ ਨਾੜੀਆਂ ਨੂੰ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਉਕਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਆਮ ਲੱਛਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਮਿਰਚ ਸਪਰੇ (ਓ.ਸੀ। ਗੈਸ), ਪਾਵਾ ਸਪ੍ਰੇ (ਨਾਨਵੈਮਾਈਡ), ਸੀ.ਐਸ. ਗੈਸ, ਸੀ.ਆਰ. ਗੈਸ, ਸੀ.ਐਨ. ਗੈਸ (ਫੈਨਟੇਅਲ ਕਲੋਰਾਈਡ), ਬਰੋਮੋਸੈਟੋਨ, ਐਕਸਾਈਲ ਬ੍ਰੋਮਾਇਡ, ਸਿੰਨ-ਪ੍ਰੋਪੇਨੇਟਿਅਲ-ਐਸ ਆਕਸਾਇਡ (ਪਿਆਜ਼ ਤੋਂ) ਅਤੇ ਮੇਸ (ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਂਡਡ ਮਿਸ਼ਰਣ)। ਅੱਥਰੂ ਗੈਸ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦੰਗਾ ਕੰਟਰੋਲ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਸੰਧੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਮਨਾਹੀ ਹੈ। [[ਪਹਿਲੀ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ|ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ]] ਦੌਰਾਨ, ਵਧੇਰੇ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਏਜੰਟਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। === ਖ਼ਤਰੇ === ਸਾਰੇ ਗੈਰ-ਘਾਤਕ, ਜਾਂ ਘੱਟ-ਘਾਤਕ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਅੱਥਰੂ ਗੈਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਗੰਭੀਰ ਸਥਾਈ ਸੱਟ ਜਾਂ ਮੌਤ ਦਾ ਕੁਝ ਖ਼ਤਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://www.veritagiustizia.it/docs/gas_cs/CS_Effects_Waco.pdf|title=Possible lethal effects of CS tear gas on Branch Davidians during the FBI raid on the Mount Carmel compound near Waco, Texas|last=Heinrich U|date=September 2000|website=Prepared for The Office of Special Counsel John C. Danforth}}</ref><ref name="Hu-JAMA-free">{{Cite journal|last=Hu H, Fine J, Epstein P, Kelsey K, Reynolds P, Walker B|date=August 1989|title=Tear gas--harassing agent or toxic chemical weapon?|url=http://desastres.usac.edu.gt/documentos/pdf/eng/doc8080/doc8080-contenido.pdf|journal=JAMA|volume=262|issue=5|pages=660–3|doi=10.1001/jama.1989.03430050076030|pmid=2501523|access-date=2018-05-28|archive-date=2013-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20131029183849/http://desastres.usac.edu.gt/documentos/pdf/eng/doc8080/doc8080-contenido.pdf|dead-url=yes}} CS1 maint: Multiple names: authors list ([[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:CS1 maint: Multiple names: authors list|link]])</ref> ਇਸ ਵਿੱਚ ਅੱਥਰੂ ਗੈਸ ਕਾਰਤੂਸ ਦੁਆਰਾ ਹਿੱਟ ਹੋਣ ਦੇ ਜੋਖਮ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗੰਭੀਰ ਸੁੱਜਣਾ, ਅੱਖਾਂ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ, ਖੋਪੜੀ ਦਾ ਫਰੈਪਚਰ ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਮੌਤ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।<ref name="pmid14550613">{{Cite journal|last=Clarot F, Vaz E, Papin F, Clin B, Vicomte C, Proust B|date=October 2003|title=Lethal head injury due to tear-gas cartridge gunshots|url=https://archive.org/details/sim_forensic-science-international_2003-10-14_137_1/page/44|journal=Forensic Sci. Int.|volume=137|issue=1|pages=45–51|doi=10.1016/S0379-0738(03)00282-2|pmid=14550613}} CS1 maint: Multiple names: authors list ([[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:CS1 maint: Multiple names: authors list|link]]) </ref> ਅੱਥਰੂ ਗੈਸ ਦੇ ਗੋਲੇ ਤੋਂ ਗੰਭੀਰ ਖੂਨ ਦੀਆਂ ਸੱਟਾਂ ਦਾ ਮਾਮਲਾ ਵੀ ਇਰਾਨ ਤੋਂ ਮਿਲਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਨਸ ਦੀ ਸੱਟ (44%) ਅਤੇ ਅੰਗ ਕੱਟਣ (17%) ਦੀਆਂ ਉੱਚੀਆਂ ਦਵਾਈਆਂ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਰ ਦੀ ਸੱਟ ਲੱਗਣ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵੀ ਹਨ।<ref name="Wani 2011">{{Cite journal|last=Wani|first=ML|last2=Ahangar|first2=AG|last3=Lone|first3=GN|last4=Singh|first4=S|last5=Dar|first5=AM|last6=Bhat|first6=MA|last7=Ashraf|first7=HZ|last8=Irshad|first8=I|date=Mar 2011|title=Vascular injuries caused by tear gas shells: surgical challenge and outcome.|journal=Iranian journal of medical sciences|volume=36|issue=1|pages=14–7|pmc=3559117|pmid=23365472}}</ref><ref name="Wani 2010">{{Cite journal|last=Wani|first=AA|last2=Zargar|first2=J|last3=Ramzan|first3=AU|last4=Malik|first4=NK|last5=Qayoom|first5=A|last6=Kirmani|first6=AR|last7=Nizami|first7=FA|last8=Wani|first8=MA|date=2010|title=Head injury caused by tear gas cartridge in teenage population.|journal=Pediatric neurosurgery|volume=46|issue=1|pages=25–8|doi=10.1159/000314054|pmid=20453560}}</ref> == ਇਲਾਜ == [[ਤਸਵੀਰ:Opposition_medic_2014_Venezuelan_protests..jpg|right|thumb|2014 ਦੇ ਵੈਨੇਜ਼ੁਏਲਾ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ ਦੌਰਾਨ ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰ ਦੇ ਮੁਜ਼ਾਹਰੇ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਮਾਹਰ।<br />]] ਆਮ ਅੱਥਰੂ ਗੈਸਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਖ਼ਾਸ ਇਲਾਜ ਨਹੀਂ ਹੈ।<ref name="Kim 2016">{{Cite journal|last=Kim|first=YJ|last2=Payal|first2=AR|last3=Daly|first3=MK|date=2016|title=Effects of tear gases on the eye.|journal=Survey of ophthalmology|volume=61|issue=4|pages=434–42|doi=10.1016/j.survophthal.2016.01.002|pmid=26808721}}</ref> ਗੈਸ ਤੋਂ ਸਾਫ ਹੋ ਜਾਣਾ ਅਤੇ ਤਾਜ਼ੀ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਕਾਰਵਾਈ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਲਾਈਨ ਹੈ। ਦੂਸ਼ਿਤ ਕੱਪੜੇ ਹਟਾਉਣ ਅਤੇ ਗੰਦਗੀ ਵਾਲੇ ਟੋਗਲਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਵਰਤੋਂ ਤੋਂ ਬਚਣ ਨਾਲ ਚਮੜੀ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਆ ਘੱਟ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਮਿਲ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਸੰਪਰਕ ਲੈਨਜ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਹਟਾਉਣ ਦੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਕਣਾਂ ਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖ ਸਕਦੇ ਹਨ।<ref name="Yeung">{{Cite journal|last=Yeung|first=MF|last2=Tang|first2=WY|date=6 November 2015|title=Clinicopathological effects of pepper (oleoresin capsicum) spray.|journal=Hong Kong medical [Xianggang yi xue za zhi / Hong Kong Academy of Medicine]|volume=21|pages=542–52|doi=10.12809/hkmj154691|pmid=26554271}}</ref> ਇੱਕ ਵਾਰ ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਸੰਭਵ ਰਸਾਇਣ ਨੂੰ ਹਟਾਉਣ ਅਤੇ ਲੱਛਣਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕਈ ਤਰੀਕੇ ਹਨ। ਅੱਖ ਦੇ ਹੱਲਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜਣ ਲਈ ਸਟੈਂਡਰਡ ਫਸਟ ਏਡ ਸਿੰਚਾਈ (ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਪਰੇਅਿੰਗ ਜਾਂ ਫਲੱਸ਼ਿੰਗ) ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਹੈ।<ref name="Chau">{{Cite journal|last=Chau JP, Lee DT, Lo SH|date=August 2012|title=A systematic review of methods of eye irrigation for adults and children with ocular chemical burns|journal=Worldviews Evid Based Nurs|volume=9|issue=3|pages=129–38|doi=10.1111/j.1741-6787.2011.00220.x|pmid=21649853}} CS1 maint: Multiple names: authors list ([[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:CS1 maint: Multiple names: authors list|link]]) </ref> ਅਜਿਹੀਆਂ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਹਨ ਕਿ ਪਾਣੀ ਸੀ.ਐਸ. ਗੈਸ ਤੋਂ ਦਰਦ ਵਧਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਲੇਕਿਨ ਸੀਮਤ ਪ੍ਰਮਾਣਾਂ ਦਾ ਸੰਤੁਲਨ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਸੁਝਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਾਣੀ ਜਾਂ ਖਾਰੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਵਿਕਲਪ ਹਨ ਕੁੱਝ ਸਬੂਤ ਇਹ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਡਿਪੋਟੇਰੇਨ ਦਾ ਹੱਲ, ਰਸਾਇਣਕ ਛਾਲੇ ਲਈ ਪਹਿਲਾ ਸਹਾਇਤਾ ਉਤਪਾਦ, ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਓਕਲਰ ਬਰਨ ਜਾਂ ਰਸਾਇਣਾਂ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref name="Brvar 2015">{{Cite journal|last=Brvar|first=M|date=24 March 2015|title=Chlorobenzylidene malononitrile tear gas exposure: Rinsing with amphoteric, hypertonic, and chelating solution.|journal=Human & Experimental Toxicology|volume=35|pages=213–8|doi=10.1177/0960327115578866|pmid=25805600}}</ref><ref name="Viala">{{Cite journal|last=Viala B, Blomet J, Mathieu L, Hall AH|date=July 2005|title=Prevention of CS 'tear gas' eye and skin effects and active decontamination with Diphoterine: preliminary studies in 5 French Gendarmes|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-emergency-medicine_2005-07_29_1/page/7|journal=J Emerg Med|volume=29|issue=1|pages=5–8|doi=10.1016/j.jemermed.2005.01.002|pmid=15961000}} CS1 maint: Multiple names: authors list ([[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:CS1 maint: Multiple names: authors list|link]]) </ref> ਸਾਬਣ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਫਾਈ ਅਤੇ ਸਫਾਈ ਨਾਲ ਕਟੋਰੇ ਨੂੰ ਹਟਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਕੱਪੜੇ, ਜੁੱਤੀਆਂ ਅਤੇ ਉਪਕਰਣ ਜੋ ਵਹਪਰ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਆਏ ਹਨ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧੋ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਰੇ ਇਲਾਜ ਨਾ ਕੀਤੇ ਗਏ ਕਣ ਇੱਕ ਹਫ਼ਤੇ ਤੱਕ ਸਰਗਰਮ ਰਹਿ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਵਕੀਲ ਪੱਖੇ ਜਾਂ ਵਾਲ ਸੁਕਾਉਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਸਪਰੇਅ ਨੂੰ ਸੁੱਕਣ ਲਈ ਵਰਤਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਅੱਖਾਂ ਨੂੰ ਧੋਣ ਨਾਲੋਂ ਬਿਹਤਰ ਸਾਬਤ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਗੰਦਗੀ ਫੈਲਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਐਂਟੀਚੋਲਿਨਰਜਿਕਸ, ਐਂਟੀਹੀਸਟਾਮਾਈਨਜ਼ ਵਰਗੇ ਕੁਝ ਕੰਮ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉਹ ਲੈਂਕ੍ਰਿਮੇਸ਼ਨ ਘਟਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਲੂਣ ਘੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਐਂਟੀਸਾਈਲਾਗੌਗ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਮੁੱਚੇ ਨੱਕ ਬੇਅਰਾਮੀ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਨੱਕ ਵਿੱਚ ਅਲਰਜੀ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ (ਜਿਵੇਂ, ਖੁਜਲੀ, ਨੱਕ ਵਗਣ ਵਾਲਾ, ਅਤੇ ਨਿੱਛ ਮਾਰਨਾ)। ਓਰਲ ਬੈਕਟੀਕੋਡਸ ਅੱਖ ਦੇ ਦਰਦ ਤੋਂ ਰਾਹਤ ਪਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। === ਘਰੇਲੂ ਉਪਾਅ === [[ਸਿਰਕਾ|ਵਿਨੇਗਾਰ]], [[ਪੈਟਰੋਲੀਅਮ ਜੈਲੀ]], [[ਦੁੱਧ]] ਅਤੇ [[ਨਿੰਬੂ]] ਜੂਸ ਦਾ ਸੋਲੂਸ਼ਨ ਵੀ ਕਾਰਕੁੰਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name="AFP-NDTV">{{Cite web|url=http://www.ndtv.com/article/world/tear-gas-and-lemon-juice-in-the-battle-for-taksim-square-378328|title=Tear gas and lemon juice in the battle for Taksim Square|last=Agence France-Press|publisher=NDTV|access-date=23 June 2013}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.post-gazette.com/stories/local/neighborhoods-city/turks-in-pittsburgh-concerned-for-nation-692899/|title=Turks in Pittsburgh concerned for their nation|last=Megan Doyle|date=24 June 2013|work=Pittsburgh Post-Gazette}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2013/06/16/world/europe/protesters-in-turkey.html?pagewanted=all&_r=0|title=Police Storm Park in Istanbul, Setting Off a Night of Chaos|last=Tim Arango|date=15 June 2013|work=New York Times}}</ref> ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਉਪਚਾਰ ਕਿੰਨੇ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਹਨ। ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਸਿਰਕਾ ਖੁਦ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲੰਮੀ ਸਾਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਸਾਹ ਨਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref name="TURI-vinegar">{{Cite web|url=http://www.turi.org/Our_Work/Green_Cleaning_Lab/Does_It_Clean/Do-it-Yourself_Recipes/Health_and_Safety/DIY_Health_and_Safety_Information/Vinegar-EHS|title=Vinegar EHS|last=Toxic Use Reduction Institute|publisher=[[Toxics Use Reduction Institute]], UMAss Lowell|access-date=22 June 2013|archive-date=24 ਜੂਨ 2013|archive-url=https://archive.today/20130624234507/http://www.turi.org/Our_Work/Green_Cleaning_Lab/Does_It_Clean/Do-it-Yourself_Recipes/Health_and_Safety/DIY_Health_and_Safety_Information/Vinegar-EHS|dead-url=yes}}</ref> ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਮਿਰਚ ਦੇ ਸਪਰੇਅ ਕਾਰਨ ਅੱਗ ਲੱਗਣ ਨਾਲ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਦੇ ਤੇਲ ਅਤੇ ਸਿਰਕੇ ਨੂੰ ਮਦਦ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਕ੍ਰਾਉਰਟਰ ਨੇ ਸਿਰਕਾ, ਟੂਥਪੇਸਟ ਜਾਂ ਮੇਨਥੋਲ ਕਰੀਮਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦਾ ਸੁਝਾਅ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇਹ ਆਖਿਆ ਕਿ "ਉਹ ਹਵਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਗੈਸ ਤੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲੇ ਕਣਾਂ ਨੂੰ ਫੜ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਸਾਹ ਲੈਣ ਲਈ ਹੋਰ ਵੀ ਖਤਰਨਾਕ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਅੱਖਾਂ ਨੂੰ ਧੋਣ ਲਈ ਬੱਚੇ ਦੇ ਸ਼ੈਂਪੂ ਨੇ ਕੋਈ ਲਾਭ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾਇਆ। == ਹਵਾਲੇ == {{reflist|30em}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:CS1 maint: Multiple names: authors list]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੈਸਾਂ]] 10bzlltqedyemxe983lxerh277f9bhe 0 108083 842248 582085 2026-07-10T18:14:03Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842248 wikitext text/x-wiki '''ਕੇਕੜਾ''' ਦਸ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲੇ ਜਲਚਰਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਜਾਤੀ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ [[ਜੀਵ]] ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਨਿੱਕਲੀ ਹੋਈ ਛੋਟੀ ਪੂੰਛ ਹੁੰਦੀ ਹੈ<ref>{{cite web|url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dou%29ra%2F|title=οὐρά|author1=Henry George Liddell|author2=Robert Scott|work=A Greek–English Lexicon|publisher=[[Perseus Digital Library]]|accessdate=2010-05-24}}</ref> ਜੋ ਕਿ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੂਰੀ ਦੀ ਪੂਰੀ ਛਾਤੀ ਹੇਠਾਂ ਛਿਪੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕੇਕੜੇ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ, ਸਾਫ਼ ਪਾਣੀਆਂ ਅਤੇ ਧਰਾਤਲ ਉੱਪਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਕੇਕੜੇ ਦੇ ਪੰਜਿਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਜੋੜਾ ਅਤੇ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਹ ਕੱਛੂ ਵਾਂਗ ਮੋਟੇ ਬਾਹਰੀ ਕੰਕਾਲ ਨਾਲ ਢਕਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਨਾਮ ਦੇ ਕੁਛ ਹੋਰ ਵੀ [[ਜਾਨਵਰ]] ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ- ਏਕਾਂਤਵਾਸੀ ਕੇਕੜੇ, ਰਾਜਾ ਕੇਕੜਾ, ਚੀਨੀ ਮਿੱਟੀ ਵਰਗੇ ਕੇਕੜੇ, ਘੋੜੇ ਦੀ ਨਾਲ ਵਰਗੇ ਕੇਕੜੇ, ਜੂੰਅ - ਇਹ ਸਾਰੇ ਅਸਲੀ ਕੇਕੜੇ ਨਹੀਂ ਹਨ। ==ਵਿਕਾਸ== [[ਤਸਵੀਰ:Gecarcinus_quadratus_(Nosara).jpg|link=https://pa.wikipedia.org/wiki/%E0%A8%A4%E0%A8%B8%E0%A8%B5%E0%A9%80%E0%A8%B0:Gecarcinus_quadratus_(Nosara).jpg|left|thumb|''ਕੇਕੜਿਆਂ{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ਦੀ ਥਾਂ ਗੈਸਾਰਸਿਂਸ ਕੁਆਡਰੇਟਸ, ਮੱਧ ਅਮਰੀਕਾ'']]ਕੇਕੜੇ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੱਛੂ ਵਾਂਗ ਮੋਟੇ ਬਾਹਰੀਕੰਕਾਲ ਨਾਲ ਢਕੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਖਨਿਜ ਕਾਈਟਿਨ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ,<ref>{{cite journal|author1=F. Boßelmann|author2=P. Romano|author3=H. Fabritius|author4=D. Raabe|author5=M. Epple|date=October 25, 2007|title=The composition of the exoskeleton of two crustacea: The American lobster Homarus americanus and the edible crab ''Cancer pagurus''|journal=[[Thermochimica Acta]]|volume=463|issue=1–2|pages=65–68|doi=10.1016/j.tca.2007.07.018}}</ref><ref>{{cite journal|author1=P. Chen|author2=A.Y. Lin|author3=J. McKittrick|author4=M.A. Meyers|date=May 2008|title=Structure and mechanical properties of crab exoskeletons|journal=[[Acta Biomaterialia]]|volume=4|issue=3|pages=587–596|doi=10.1016/j.actbio.2007.12.010}}</ref> ਅਤੇ ਇੱਕ ਜੋੜਾ ਤਿਖੇ ਪੰਜਿਆਂ ਨਾਲ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੇਕੜੇ ਸੰਸਾਰ ਭਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਕਾਫ਼ੀ ਕੇਕੜੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਖੰਡੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਫ਼ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਪਰ ਵੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ| ਕੇਕੜੇ ਦੇ ਅਕਾਰ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਭਿੰਨਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਮਟਰ ਦੇ ਦਾਣੇ ਜਿੰਨੇ ਅਕਾਰ ਤੋਂ ਲੈਕੇ  ਜਪਾਨੀ ਮੱਕੜੀ ਦੇ ਆਕਾਰ ਤੋਂ ਕੁਛ ਕੁ ਮਿਲੀਮੀਟਰ ਚੌੜਾ ਅਤੇ ਇਸਦੀਆਂ ਲੱਤਾਂ 4ਮੀਟਰ ਤੱਕ ਫੈਲ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ|<ref>{{cite web|url=http://na.oceana.org/en/explore/creatures/japanese-spider-crab|title=Japanese spider crab ''Macrocheira kaempferi''|publisher=[[Oceana (non-profit group)|Oceana North America]]|accessdate=2009-01-02|archive-date=2009-11-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20091114041143/http://na.oceana.org/en/explore/creatures/japanese-spider-crab|dead-url=yes}}</ref> ਕੇਕੜੇ ਦੀਆਂ ਲਗਭਗ 850 ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਸਾਫ਼ ਪਾਣੀ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ, ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਲਚਰੀ ਜਾਂ ਅਰਧਸਥਲਚਰੀ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ| ;<ref>{{cite journal|author1=Richard von Sternberg|author2=Neil Cumberlidge|year=2001|title=On the heterotreme-thoracotreme distinction in the Eubrachyura De Saint Laurent, 1980 (Decapoda: Brachyura)|url=http://decapoda.nhm.org/pdfs/11802/11802.pdf|journal=[[Crustaceana]]|volume=74|issue=4|pages=321–338|doi=10.1163/156854001300104417}}</ref> ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਖੰਡੀ ਜਾਂ ਅਧਖੰਡੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ|  ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਚਲਿੱਤ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਬਣਿਆ,  ਪਰ ਹੁਣ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਘੱਟੋ ਘੱੱਟ ਦੋ ਅਲਗ ਅਲਗ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀਤਵ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੇ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਦੁਨੀਆ ਦੀ|<ref>{{cite journal|author1=R. von Sternberg|author2=N. Cumberlidge|author3=G. Rodriguez|year=1999|title=On the marine sister groups of the freshwater crabs (Crustacea: Decapoda: Brachyura)|journal=[[Journal of Zoological Systematics and Evolutionary Research]]|volume=37|pages=19–38|doi=10.1046/j.1439-0469.1999.95092.x}}</ref> ਕੇਕੜੇ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਜਿਵਾਸ਼ਮ ਜੋਰਾਸਿਕ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ,<ref>{{cite journal|author1=Carrie E. Schweitzer|author2=Rodney M. Feldmann|year=2010|title=The oldest Brachyura (Decapoda: Homolodromioidea: Glaessneropsoidea) known to date (Jurassic)|url=https://archive.org/details/journal-of-crustacean-biology_2010-05_30_2/page/251|journal=[[Journal of Crustacean Biology]]|volume=30|issue=2|pages=251–256|doi=10.1651/09-3231.1}}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ ਕਾਰਬੋਨੀਫੇਰਸ ਮੋਰਾਕਿਸ ਨੂੰ ਕੱਛੂ ਦੀ ਪਿੱਠ ਦੀ ਹੱਡੀ ਕਰਕੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ਾਇਦ ਮੁੱਢਲੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੇਕੜਾ ਹੀ ਹੋਵੇ|<ref>{{cite journal|author1=Frederick Schram|author2=Royal Mapes|year=1984|title=''Imocaris tuberculata'', n. gen., n. sp. (Crustacea: Decapoda) from the upper Mississippian।mo Formation, Arkansas|url=https://www.biodiversitylibrary.org/item/25402#183|journal=[[Transactions of the San Diego Society of Natural History]]|volume=20|issue=11|pages=165–168}}</ref> ਕੇਕੜੇ ਦੀ ਚਮਕ ਉਸਦਾ ਅਸਲ ਸ਼ਿਕਾਰ ਜੁਰਾਸਿਕ  ਤੋਂ ਅਗਲੇ ਯੁਗ ਕ੍ਰੀਟੇਸ਼ਸ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਗੋਂਡਵਾਨਾ ਦੀਪਸਮੂਹ ਦੇ ਟੁੱਟਣ ਨਾਲ ਜਾਂ ਸਮਵਰਤੀ  ਹੱਡੀਆਂ ਵਾਲੀ ਮੱਛੀ ਦੇ ਵਿਕਰਣ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ|<ref>{{cite journal|author=J. W. Wägele|year=1989|title=On the influence of fishes on the evolution of benthic crustaceans|url=http://www.zfmk.de/web/ZFMK_Mitarbeiter/WgeleJW/Publikationen/Publikationen/1989OntheinfluenceoffishesevolutionofBenthic.pdf|deadurl=yes|format=[[Portable Document Format|PDF]]|journal=[[Zeitschrift für Zoologische Systematik und Evolutionsforschung]]|volume=27|issue=4|pages=297–309|doi=10.1111/j.1439-0469.1989.tb00352.x|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110719045829/http://www.zfmk.de/web/ZFMK_Mitarbeiter/WgeleJW/Publikationen/Publikationen/1989OntheinfluenceoffishesevolutionofBenthic.pdf|archivedate=2011-07-19|df=}}</ref> ==ਯੋਨ ਦੋਹਰਾਪਨ== [[ਤਸਵੀਰ:Pachygrapsus_marmoratus_male_female.png|link=https://pa.wikipedia.org/wiki/%E0%A8%A4%E0%A8%B8%E0%A8%B5%E0%A9%80%E0%A8%B0:Pachygrapsus_marmoratus_male_female.png|right|thumb]]ਕੇਕੜਿਆਂ{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ਵਿੱਚ ਯੋਨ ਦੋਹਰਾਪਨ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ| ਨਰ ਕੇਕੜੇ ਦੇ ਅਕਸਰ ਵੱਡੇ ਪੰਜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ|<ref>{{cite web|url=http://www.sms.si.edu/irLspec/Pachyg_transv.htm|title=''Pachygrapsus transversus''|author=L. H. Sweat|date=August 21, 2009|publisher=[[Smithsonian।nstitution]]|accessdate=2010-01-20}}</ref> ਇਹ ਪ੍ਰਵਰਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿਚ  ਉਕਾ(Ocypodidae) ਜਾਤੀ ਦੇ ਖੰਭਕਾਰੀ ਕੇਕੜੇ ਵਿੱਚ ਸਪਸ਼ਟ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ| ਖੰਭਕਾਰੀ ਕੇਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲ, ਨਰ ਕੇਕੜੇ ਦਾ ਇੱਕ ਪੰਜਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵੱਡਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਚਾਰ ਕਰਨ ਦੇ ਕੰਮ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਖ਼ਾਸਤੌਰ 'ਤੇ ਮਾਦਾ ਦੋਸਤ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ|<ref>{{cite journal|author1=Martin J. How|author2=Jan M. Hemmi|author3=Jochen Zeil|author4=Richard Peters|year=2008|title=Claw waving display changes with receiver distance in fiddler crabs, ''Uca perplexa''|url=http://richard.eriophora.com.au/pubs/pdf/HowHemmiZeilPeters-07.pdf|journal=[[Animal Behaviour (journal)|Animal Behaviour]]|volume=75|issue=3|pages=1015–1022|doi=10.1016/j.anbehav.2007.09.004}}</ref> ਹੋਰ ਸੱਪਸ਼ਟ ਅੰਤਰ ਪੇਟ ਦੀ ਬਣਤਰ ਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਨਰ ਕੇਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਤਲੀ ਤੇ ਤਿਕੋਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਮਾਦਾ ਕੇਕੜੇ ਦੇ ਪੇਟ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗੋਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਔਸ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਮਾਨਦਾ ਕੇਕੜੇ ਨੇ ਪੇਟ ਅੰਦਰ ਫਲਯੁਕਤ(ਬੱਚੇ) ਆਂਡੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ===ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ=== ਮੌਜੂਦਾ ਅਤੇ ਵਿਲੁਪਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹੇਠਾਂ ਬਰੈਕਟਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ| ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪਰਿਵਾਰ ਇਉਕਾਰਕੀਨੋਇਡੀਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਉਕਾਰਸਿਂਸ ਅਤੇ ਪਲੈਟੀਕੋਟਾ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ, ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਕੇਕੜਾ ਸਮੂਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਿ ਹੁਣ ਐਨੋਮੁਰਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਮਸਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ<ref name="Chablais2">{{cite journal|author1=Jérôme Chablais|author2=Rodney M. Feldmann|author3=Carrie E. Schweitzer|year=2011|title=A new Triassic decapod, ''Platykotta akaina'', from the Arabian shelf of the northern United Arab Emirates: earliest occurrence of the Anomura|url=http://decapoda.nhm.org/pdfs/31744/31744.pdf|format=[[Portable Document Format|PDF]]|journal=[[Paläontologische Zeitschrift]]|volume=85|pages=93–102|doi=10.1007/s12542-010-0080-y}}</ref>{{Multiple image}}[[ਤਸਵੀਰ:A_crab_divination_pot_in_Kapsiki.jpg|link=https://pa.wikipedia.org/wiki/%E0%A8%A4%E0%A8%B8%E0%A8%B5%E0%A9%80%E0%A8%B0:A_crab_divination_pot_in_Kapsiki.jpg|thumb|ਕਾਪਸਕੀ{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, ਉੱਤਰੀ ਕੈਮਰੂਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਰੈਕ ਫਾਈਨਨੇਟ ਪੋਟ]] *'''ਭਾਗ ਡਰੋਮਿਆਸਿਆ''' **ਡਾਕੋਟੀਕੈਨਰੋਡੀਆ(6†) **  ਡਰੋਮਿਉਡੀਆ(147, 85†) **ਗਲੀਸਨੈਰੋਪਸੋਡੀਆ (45†) **ਹੋਮੋਲੋਡਰੋਮਿਉਡੀਆ (24, 107†) **ਹੋਮੋਲੋਡੀਆ (73, 49†) *'''ਭਾਗ'''  ਰਾਨੀਨੋਇਡਾ(46, 196†) *'''ਭਾਗ''' ਸਕਾਈਕਲੋਡੋਰਿਪੋਡਿਆ(99, 27†) *'''ਭਾਗ ਬ੍ਰੈਚੂਰੀਆ''' **'''ਉਪਭਾਗ ਹੇਟੇਰੋਟਰੇਮਾਟਾ''' ***ਐਥਰੋਇਡੀਆ (37, 44†) ***ਬੇਲਿਉਡੀਆ (7) ***ਬਾਈਥੋਗਰਾਉਡੀਆ (14) ***ਕਾਲਾਪੋਡੀਆ (101, 71†) ***ਕੈਨਕਰੋਡੀਆ (57, 81†) ***ਕਾਰਪਿਲਿਉਡੀਆ (4, 104†) ***ਚੇਰਾਗੋਨੋਡੀਆ (3, 13†) ***ਕੋਰੀਸਟੋਡੀਆ (10, 5†) ***ਕੋਂਪੋਨੋਕੈਨਕਰੋਡੀਆ (1†) ***ਡਾਇਰੋਡੀਆ (4, 8†) ***ਡੋਰੀਪੋਡੀਆ (101, 73†) ***ਏਰੀਫੀਉਡੀਆ (67, 14†) ***ਗੈਸਾਰਸਨੂਸੋਡੀਆ (349) ***ਗੋਨਅਪਲਾਸੋਡੀਆ (182, 94†) ***ਹੈਕਸਾਪੋਡੋਡੀਆ (21, 25†) ***ਲੇਉਕੋਸਿਉਡੀਆ (488, 113†) ***ਮਾਜੋਡੀਆ (980, 89†) ***ਉਰੀਥੀਉਡੀਆ (1) ***ਪਾਲੀਕੋਡੀਆ (63, 6†) ***ਪਾਰਥੈਨੋਪੋਡੀਆ (144, 36†) ***ਪਿਲੁਮਨੋਡੀਆ (405, 47†) ***ਪੋਰਟੂਨੋਡੀਆ (455, 200†) ***ਪੋਟਾਮੋਡੀਆ (662, 8†) ***ਸਿਊਡੋਦੇਲਫੂਸੋਡੀਆ (276) ***ਸਿਉਡੋਜ਼ਿਉਡੀਆ (22, 6†) ***ਰੈਟਰੋਪਲਮੋਡੀਆ (10, 27†) ***ਟਰਾਪੇਜ਼ੀਉਡੀਆ (58, 10†) ***ਟਰੀਚੋਡਾਕਟੀਲੋਡੀਆ (50) ***ਐਗਜ਼ਾਥੋਡੀਆ (736, 134†) **'''ਉਪਭਾਗ  ਥੋਰਾਕੋਟਰੇਮਾਟਾ''' ***ਕਰੀਪਟੋਚੀਰਿਉਡੀਆ (46)<li>ਗਰਾਪਸੋਡੀਆ (493, 28†)</li><li>ਉਸੀਪੋਡੋਡੀਆ (304, 14†)</li>***ਪਿੰਨੋਥੇਰੋਡੀਆ (304, 13†) ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਲ ਜੀਵ]] l6jk4jx8l655xk92qafi5pmon1y0n8g 0 109230 842353 590400 2026-07-10T20:12:39Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842353 wikitext text/x-wiki '''ਸਹਿਯੋਗੀ ਸਿੱਖਿਆ''' ਜਾਂ ''' ਸਹਿਕਾਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ''' ਇੱਕ ਵਿੱਦਿਅਕ ਢੰਗ-ਤਰੀਕਾ ਜਾਂ ਪਹੁੰਚ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ [[ਕਲਾਸ ਰੂਮ]] ਦੀਆਂ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਨੂੰ ਅਕਾਦਮਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਕ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਤਜ਼ਰਬਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਵਸਥਿਤ ਕਰਨਾ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|last=Gillies|first=Robyn|date=2016|title=Cooperative Learning: Review of Research and Practice|url=https://files.eric.ed.gov/fulltext/EJ1096789.pdf|journal=Australian Journal of Teacher Education|volume=41|pages=39–51|via=eric.ed.gov}}</ref> ਸਹਿਯੋਗੀ ਸਿੱਖਿਆ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਣ ਦੀ ਥਾਂ ਹੋਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਹੈ, ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ "ਇਕ ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਨਿਰਭਰਤਾ" ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।"<ref name="Team Game tounament">{{cite web|url=http://download.portalgaruda.org/article.php?article=97564&val=613|title=Team Game tournament|ref=article|access-date=2018-07-04|archive-date=2015-12-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20151223081541/http://download.portalgaruda.org/article.php?article=97564&val=613|dead-url=yes}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.utschools.ca/utseducation/academicdepartments/science/tgt-nabt_06_2.pdf|title=Team-Games-Tournament:Cooperative Learning and Review|access-date=2018-07-04|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304044439/http://www.utschools.ca/utseducation/academicdepartments/science/tgt-nabt_06_2.pdf|dead-url=yes}}</ref> ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੇ ਵਿੱਦਿਅਕ ਟੀਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸਮੂਹਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਸਿੱਖਣ ਦੇ ਉਲਟ,ਜੋ ਖਾਸੇ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਤੀਯੋਗੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਸਿੱਖਣ ਵਾਲੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਸਰੋਤ ਅਤੇ ਹੁਨਰ (ਇਕ ਦੂਜੇ ਲਈ ਜਾਣਕਾਰੀ, ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕਰਨਾ, ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਕੰਮ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰਨਾ ਆਦਿ) ਦਾ ਵਧੇਰੇ ਫਾਇਦਾ ਲੈ ਸਕਦੇ ਹਨ।<ref name="prezi.com">{{cite web|url=https://prezi.com/kn2ooa6sjef_/teams-games-and-tournaments/|title=Team game Tournament: Cooperative learning and review|ref=ppt}}</ref><ref name="Chiu">{{cite journal|last1=Chiu|first1=M. M.|year=2008|title=Flowing toward correct contributions during groups' mathematics problem solving: A statistical discourse analysis|url=http://www.gse.buffalo.edu/fas/chiu/pdf/Flowing_Toward_Correct_Contributions.pdf|format=PDF|journal=Journal of the Learning Sciences|volume=17|issue=3|pages=415–463|doi=10.1080/10508400802224830|access-date=2018-07-04|archive-date=2017-03-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20170329173028/http://gse.buffalo.edu/fas/chiu/pdf/Flowing_Toward_Correct_Contributions.pdf|dead-url=yes}}</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇਣ ਥਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਹੁੰਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref name="team game tournament">{{cite web|url=http://syahbella-bellapoenya.blogspot.in/2011/05/effect-of-using-cooperative-learning.html|title=team game tournament|ref=blog}}</ref><ref name="eprints.uny.ac.id">{{cite web|url=http://eprints.uny.ac.id/951/1/P%20-%2015.pdf|title=Team Game Tournament|ref=pdf}}</ref> ਜਦੋਂ ਸਮੂਹ ਸਫਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਹਰ ਕੋਈ ਸਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰੌਸ ਐਂਡ ਸਮੈਥ (1995) ਸਫਲ ਸਹਿਯੋਗੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀ ਮੰਗ, ਰਚਨਾਤਮਕ, ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਦਿਮਾਗ ਵਾਲੀ ਉੱਚ ਬੌਧਿਕ ਸੋਚ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ।.<ref>Ross, J.,& Smythe, E. (1995). Differentiating cooperative learning to meet the needs of gifted learners: A case for transformational leadership. Journal for the Education of the Gifted, 19, 63-82.</ref> ਸਹਿਯੋਗੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਦੇ ਵਧੇ ਹੋਏ ਪੱਧਰ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|last=Maxwell-Stuart|first=Rebecca|last2=Taheri|first2=Babak|last3=Paterson|first3=Audrey S.|last4=O’Gorman|first4=Kevin|last5=Jackson|first5=William|date=2016-11-24|title=Working together to increase student satisfaction: exploring the effects of mode of study and fee status|url=https://dx.doi.org/10.1080/03075079.2016.1257601|journal=Studies in Higher Education|volume=0|issue=0|pages=1–13|doi=10.1080/03075079.2016.1257601|issn=0307-5079}}</ref> ਕਲਾਸਰੂਮ ਵਿੱਚ ਸਹਿਯੋਗੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਸਫਲ ਸੰਚਾਲਨ ਲਈ ਪੰਜ ਜ਼ਰੂਰੀ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ:<ref>Johnson, D. W., Johnson, R. T., & Holubec, E. J. (1994). The nuts and bolts of cooperative learning. ^ eMinnesota Minnesota: Interaction Book Company.</ref> * ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਅੰਤਰ-ਨਿਰਭਰਤਾ * ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਅਤੇ ਸਮੂਹਿਕ ਜਵਾਬਦੇਹੀ * ਉਤਸ਼ਾਹਜਨਕ ਪਰਸਪਰ ਪ੍ਰਭਾਵ (ਆਹਮੋ-ਸਾਹਮਣੇ) * ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਲੋੜੀਂਦੇ ਆਪਸੀ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਸਮੂਹ ਦੇ ਸੁਚੱਜ ਨੂੰ ਸਿਖਾਉਣਾ  * ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਾਸੈਸਿੰਗ ਜਾਨਸਨ ਅਤੇ ਜੌਨਸਨ ਦੇ ਮੈਟਾ-ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਹਿਕਾਰੀ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਜਾਂ ਮੁਕਾਬਲੇਬਾਜ਼ੀ ਨਾਲ ਸਿੱਖਣ ਦੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਨਾਲੋਂ ਜਿਆਦਾ ਵਧੀਆ ਪ੍ਰਾਪਤੀ, ਚੰਗੇ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਵਿਚਾਰ, ਵਧੀਆ ਸਵੈ-ਮਾਣ ਨਾਲ, ਸਹਿਪਾਠੀਆਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਣ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਧੇਰੇ ਪਸੰਦ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵੱਧ ਸਮਾਜਿਕ ਸਮਰਥਨ ਹਾਸਿਲ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref name="ReferenceA">{{cite journal|last1=Johnson|first1=D.W.|date=2009|title=An Educational Psychology Success Story: Social Interdependence Theory and Cooperative Learning|url=https://archive.org/details/sim_educational-researcher_june-july-2009_38_5/page/365|journal=Educational Researcher|volume=38|issue=5|pages=365–379|doi=10.3102/0013189x09339057}}</ref> == ਇਤਿਹਾਸ == ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਓਲਪੋਸਟ, ਵਾਟਸਨ, ਸ਼ੌ ਅਤੇ ਮੀਡ ਵਰਗੇ ਸਮਾਜਿਕ ਥਿਊਰੀ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਇਹ ਪਤਾ ਲਗਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਿ ਇਕੱਲੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਵਿੱਚ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਗਿਣਤੀ, ਗੁਣਵੱਤਾ ਅਤੇ ਸਮੁੱਚੀ ਉਤਪਾਦਕਤਾ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਲ ਹੈ, ਸਹਿਯੋਗੀ ਸਿੱਖਿਆ ਸਿਧਾਂਤ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।<ref name="Gilles">Gilles, R.M., & Adrian, F. (2003). Cooperative Learning: The social and intellectual Outcomes of Learning in Groups. London: Farmer Press.</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਹ ਵਿਚਾਰ 1937 ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਆਇਆ ਸੀ   ਜਦੋਂ ਤਕ ਖੋਜਕਰਤਾਵਾਂ ਮਈ ਅਤੇ ਡੂਬ<ref name="MayDoob">May, M. and Doob, L. (1937). Cooperation and Competition. New York: Social Sciences Research Council</ref> ਨੇ ਪਤਾ ਲਾਇਆ ਕਿ ਸਾਂਝੇ ਟੀਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਜੋ ਲੋਕ ਮਿਲ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਨਤੀਜਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਸਫਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਬਜਾਏ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਜੋ ਉਹੀ ਟੀਚੇ ਪੂਰੇ ਕਰਨ ਲਈ ਜੋ ਸੁਤੰਤਰ ਤੌਰ ਤੇ ਯਤਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।  1930 ਅਤੇ 1940 ਵਿੱਚ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਅਤੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਜੌਹਨ ਡੇਵੀ, ਕੁਟ ਲੇਵਿਨ, ਅਤੇ ਮੌਰਟਨ ਡਿਊਟ ਨੇ ਵੀ ਅੱਜ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਸਹਿਯੋਗੀ ਸਿੱਖਿਆ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕੀਤਾ।<ref name="Sharan">{{cite journal|last1=Sharan|first1=Y|year=2010|title=Cooperative Learning for Academic and Social Gains: valued pedagogy, problematic practice|url=|journal=European Journal of Education|volume=45|issue=2|pages=300–313|doi=10.1111/j.1465-3435.2010.01430.x}}</ref> ਡੇਵੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ ਕਿ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਲਈ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਹੁਨਰ ਵਿਕਾਸ ਕਰਨਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਲਾਸਰੂਮ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਅਤੇ ਜਮਹੂਰੀ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸਿਧਾਂਤ ਨੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਵਾਲਾਂ ਦੀ ਚਰਚਾ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ  ਗਿਆਨ ਲਈ ਸਰਗਰਮ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ ਹੋਣ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਬਜਾਏ ਇਸ ਦੇ ਕਿ ਵਿਦਿਆਰਥੀ  ਉਦਾਸੀਨ ਜਾਂ ਨਿਸ਼ਕਿਰਿਆ ਹੋ ਕੇ ਸੂਚਨਾਵਾਂ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ (ਜਿਵੇਂ, ਕਿ ਅਧਿਆਪਕ ਬੋਲਣ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸੁਣਨ)। == ਸਿਧਾਂਤਕ ਅਧਾਰ == ''ਸਮਾਜਕ ਅੰਤਰ-ਨਿਰਭਰਤਾ ਸਿਧਾਂਤ'': ਸਮਾਜਿਕ ਅੰਤਰ-ਨਿਰਭਰਤਾ ਉਦੋਂ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੇ ਕੰਮਾਂ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite journal|last1=Johnson|first1=D.W.|title=Cooperation and competition: Theory and Research}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{ ਹਵਾਲੇ }} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [http://co-operation.org] at The Cooperative Learning Institute * [http://www.teamplus.education Team+] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖਿਆ ਸੁਧਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖਿਆ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਠਕ੍ਰਮ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੈਡਾਗੋਜੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਿਆਰਾਂ 'ਤੇ ਆਧਾਰਤ ਸਿੱਖਿਆ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੀਅਰ ਲਰਨਿੰਗ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖਿਆ ਅਭਿਆਸ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖਿਆ]] af3b9osgyk63pl95vw88iq751zo9k6b 0 109756 842319 754780 2026-07-10T19:36:05Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842319 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Syrian_refugee_children_in_a_Lebanese_school_classroom_(15101234827).jpg|alt=Children at desks in a classroom. One child raises her hand.|thumb|300x300px|ਕਲਾਸ ਰੂਮ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਧੀ, ਬੱਚੇ ਜਦੋਂ ਬੋਲਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋਣ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਉੱਚੇ ਕਰਦੇ ਹਨ।]] '''ਕਲਾਸ ਰੂਮ ਪ੍ਰਬੰਧ''', [[ਕਲਾਸ ਰੂਮ]] ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਵਧੀਆ ਢੰਗ ਨਾਲ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਅਜਿਹਾ ਸ਼ਬਦ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ [[ਅਧਿਆਪਕ]] ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਨ ਲਈ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਿਵੇਂ, ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ ਕਿਸੇ ਵਿਘਨਪਾਊ ਵਿਵਹਾਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਪਾਠ ਸਮੱਗਰੀ ਅਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹੋਣ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਵਿਘਨਕਾਰੀ ਵਿਵਹਾਰ ਨੂੰ ਅਗਾਊਂ ਰੋਕਣ ਲਈ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।  ਇਹ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਲਈ [[ਅਧਿਆਪਨ]] ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਔਖਾ ਪੱਖ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਨਾਲ ਕੁਝ ਲੋਕ [[ਅਧਿਆਪਨ]] [[ਕਿੱਤਾ]] ਛੱਡ ਵੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। [[ਅਮਰੀਕਾ]] ਵਿੱਚ 1981 ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਅਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਨੇ ਰਿਪੋਰਟ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਕਿ 36 ਫ਼ੀਸਦ [[ਅਧਿਆਪਕ]] ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਰਖਦੇ ਸਨ ਕਿ  ਜੇ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਦੁਬਾਰਾ ਕਿੱਤੇ ਦੀ ਚੋਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਆਵੇ ਤਾਂ ਉਹ [[ਅਧਿਆਪਨ]] ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਚੁਣਨਗੇ। ਇਸ ਦਾ ਵੱਡਾ ਕਾਰਣ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦਾ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਰਵੱਈਆ ਅਤੇ  [[ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ]] ਸੀ।<ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/solvingdisciplin00wolf|title=Solving Discipline Problems|last1=Wolfgang|first1=Charles H|last2=Glickman|first2=Carl D|publisher=Allyn and Bacon|year=1986|isbn=0205086306|location=|page=|accessdate=}}</ref> ਕਲਾਸ ਰੂਮ ਪ੍ਰਬੰਧ, ਕਲਾਸ ਵਿੱਚ ਨਿਰਨਾਕਾਰੀ ਤੱਤ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ [[ਪਾਠਕ੍ਰਮ]] ਅਤੇ [[ਅਧਿਆਪਨ]] ਤਕਨੀਕਾਂ ਨੂੰ ਸਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਲਾਸ ਰੂਮ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨੂੰ ਅਜਿਹੇ ਕਾਰਜਾਂ ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਮਝਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਅਧਿਆਪਕ ਸਿੱਖਣ ਲਈ ਸਫਲ ਵਾਤਾਵਰਣ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੇ ਸਿੱਖਣ ਤੇ ਚੰਗਾ ਅਸਰ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਅਧਿਆਪਕ ਨੂੰ, ਜੋ ਸਿੱਖਿਆਰਥੀਆਂ ਲਈ ਵਧੀਆ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ,  ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਪਾਠ ਸਮੱਗਰੀ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਕਲਾਸ ਰੂਮ ਪ੍ਰਬੰਧ ਤੇ ਵੀ ਪੂਰਾ ਧਿਆਨ ਦੇਵੇ। ਜੋ ਅਧਿਆਪਕ ਇੱਕ ਵਾਰ ਕਲਾਸ ਰੂਮ ਨਿਯੰਤਰਣ ਗੁਆ ਬਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਲਈ ਮੁੜ ਉਸ ਨੂੰ ਹਾਸਿਲ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite journal|last1=Moskowitz|first1=G.|last2=Hayman Jr.|first2=J.L.|year=1976|title=Success strategies of inner-city teachers: A year-long study|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-educational-research_1976-04_69_8/page/n4|journal=Journal of Educational Research|publisher=|volume=69|issue=8|pages=283–289|doi=|accessdate=September 20, 2013}}</ref><ref>Berliner, D. C. (1988). Effective classroom management and instruction: A knowledge base for consultation. In J. L. Graden, J. E. Zins, & M. J. Curtis (Eds.), Alternative educational delivery systems: Enhancing instructional options for all students (pp.309–325). Washington, DC: National Association of School Psychologists.Brophy, J. E., & Good, T. L. (1986). Teacher behavior and student achievement. In M. C. Wittrock (Ed.), Handbook of research on teaching (3rd ed., pp.328–375). New York: Macmillan.</ref> == ਤਕਨੀਕਾਂ == === ਸਰੀਰਕ ਸਜ਼ਾ (ਕੁੱਟਣਾ, ਡੰਡਾ ਮਾਰਨਾ ਆਦਿ)  === ਹੁਣ  ਤਕ ਸਰੀਰਕ ਸਜ਼ਾ ਨੂੰ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੇ ਵਿਘਨਕਾਰੀ ਵਿਵਹਾਰ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰਨ ਲਈ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਪਰ ਹੁਣ ਇਹ ਜਿਆਦਾਤਰ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਗੈਰ ਕਾਨੂੰਨੀ ਹੈ।ਅਜੇ ਵੀ ਇਹ ਧਾਰਮਿਕ ਸੋਚ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਪੱਛੜੇ ਸਮਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਲਈ ਵਧੀਆ ਤਰੀਕੇ ਵਜੋਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite journal|last1=Bartkowski|first1=John P.|last2=Ellison|first2=Christopher G.|date=1995|title=Divergent Models of Childrearing in Popular Manuals: Conservative Protestants vs. the Mainstream Experts|journal=Sociology of Religion 56|volume=1|pages=21–34|doi=10.2307/3712036}}</ref> ਇਹ ਭਾਵੇਂ ਹੁਣ ਬਹੁਤੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਹੈ ਪਰ ਸਰੀਰਕ ਸਜ਼ਾ ਦਾ ਕਦੇ ਵੀ ਸਿੱਖਣ ਤੇ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਪਰਭਾਵ ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ।<ref>{{Cite web|url=http://www.eslinsider.com/blog/truth-about-physically-punishing-children-and-students|title=The Truth About Physically Punishing Children {{!}} ESLinsider|website=www.eslinsider.com|accessdate=2015-11-21}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.edweek.org/ew/articles/2013/10/23/09spanking_ep.h33.html|title=Corporal Punishment Persists in U.S. Schools|publisher=}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/punjabi/international-41438257|title=ਸਕੂਲ ’ਚ ਨਾ ਕੰਧਾਂ ਨੇ ਤੇ ਨਾ ਡੈਸਕ|last=ਪਿਸ਼ੇਲ|first=ਮਾਰ|date=2017-10-01|work=BBC News ਖ਼ਬਰਾਂ|access-date=2018-07-28|archive-url=|archive-date=|dead-url=|language=}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [[wikibooks:Contemporary Educational Psychology/Chapter 7: Classroom Management and the Learning Environment|Contemporary Educational Psychology/Chapter 7: Classroom Management and the Learning Environment]] * [https://www.nytimes.com/2003/09/14/nyregion/14colm.html?ex=1379476800&en=e82f8864dafeeb57&ei=5007&partner=USERLAND ''New York Times'' profile of Delaney Cards and their creator] * [http://www.empoweringparents.com/Classroom-Management-and-Discipline.php Classroom Management and Discipline] * [http://www.classroommanagementessentials.com/ Classroom Management Essentials] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖਿਆ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖਿਆ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ]] rxwd7xe1z1jg47m9uurrbvruqg8tr3i 0 110763 842243 618373 2026-07-10T18:06:16Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842243 wikitext text/x-wiki '''ਕਲੇਅਰ ਕਹਾਨੇ''' (ਜਨਮ 1938 ਨੂੰ [[ਨਿਊਯਾਰਕ ਸ਼ਹਿਰ|ਨਿਊਯਾਰਕ ਸਿਟੀ]])<ref name="riamco">{{Cite web|url=https://library.brown.edu/riamco/render.php?eadid=US-RPB-ms2012.027&view=biography|title=Claire Kahane Papers: Biographical Note|website=Rhode Island Archival and Manuscript Collections Online|publisher=[[Brown University]]|access-date=September 1, 2018}}</ref> ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਲੇਖਕ, ਵਿਦਵਾਨ, ਅਤੇ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਸਾਹਿਤਕ ਆਲੋਚਕ ਹੈ। ਉਹ ਬਫੈਲੋ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਖੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੀ ਸਾਬਕਾ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੇ 1974 ਤੋਂ 2000 ਤੱਕ ਪੜ੍ਹਾਇਆ।<ref>{{Cite web|url=https://www.buffalo.edu/cas/english/faculty/emeritus-faculty.html|title=Emeritus Faculty|website=Department of English|publisher=[[University at Buffalo]]|access-date=September 1, 2018}}</ref> ਕਾਹਨੇ''ਪੈਸ਼ਨਸ ਆਫ਼ ਦ ਵਾਇਸ'' , ਇੱਕ ਅਧਿਐਨ ਦੀ ਵਾਰਤਾ ਅਤੇ ''ਦ ਸਟਰੈਟਜੀ ਆਫ਼ ਹਾਇਸਟ੍ਰਿਕ ਡਿਸਕੋਰਸ''  ਦੀ ਲੇਖਿਕਾ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|last=DiBattista|first=Maria|date=1998|title=''Passions of the Voice: Hysteria, Narrative and the Figure of the Speaking Woman, 1850-1915''|url=https://archive.org/details/sim_modern-philology_1998-05_95_4/page/559|journal=Modern Philology|volume=95|pages=559-562|jstor=438923}}</ref> ਕਾਹੇਨ ਚਾਰਲਸ ਬਰਨਹਿਮਰ ਨਾਲ ਡੋਰਾ'ਸ ਕੇਸ ਦੀ ਸਹਿ-ਸੰਪਾਦਕ ਵੀ ਹੈ, ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ ਲੇਖਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਸਿਗਮੰਡ ਫ਼ਰਾਇਡ]] ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|last=Robinson|first=Lilian S.|date=1988|title=''In Dora's Case: Freud, Hysteria, Feminism''|url=https://archive.org/details/sim_signs_spring-1988_13_3/page/n222|journal=Signs|volume=13|pages=609-611|jstor=3174190}}</ref> ਕਾਹਨੇ ਨੇ ਆਪਣੀ ਨੇ ਨਿਊ ਯਾਰ੍ਕ ਸਿਟੀ ਕਾਲਜ ਤੋਂ ਅੰਡਰਗ੍ਰੈਜੁਏਟ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ [[ਕੈਲੀਫ਼ੋਰਨੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਬਰਕਲੀ|ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਬਰਕਲੀ]] ਤੋਂ ਪੀਐਚ.ਡੀ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਖੋਜ ਨਿਬੰਧ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ [[ਫ਼ਲੈਨਰੀ ਓਕਾਨਰ]] ਦਾ ਗਲਪ ਰੱਖਿਆ। == ਪੁਸਤਕ == * (Co-editor, with Charles Bernheimer) ''In Dora's Case: Freud, Hysteria, Feminism'' (Columbia University Press, 1985) {{isbn|9780231059107}}9780231059107 * ''Passions of the Voice: Hysteria, Narrative, and the Figure of the Speaking Woman, 1850-1915'' (Johns Hopkins University Press, 1995) {{isbn|9780801851612}}9780801851612 == ਹਵਾਲੇ == {{reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [https://library.brown.edu/riamco/render.php?eadid=US-RPB-ms2012.027&view=title Claire Kahane Papers], Pembroke Center Archives, Brown University [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1938]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਸਿਧਾਂਤਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] suf76z2uxb0qmqu852crmqdmh5ki47q 0 110936 842440 835601 2026-07-10T21:33:02Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842440 wikitext text/x-wiki {{Infobox philosopher |region = [[ਪੱਛਮੀ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ]] |era = [[20ਵੀਂ-ਸਦੀ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ]] |color = lightsteelblue |image = NancyFraser.JPG |image_size = |caption = 2008 ਵਿੱਚ ਫਰੇਜ਼ਰ |name = ਨੈਨਸੀ ਫਰੇਜ਼ਰ |birth_date = {{Birth date and age|df=yes|1947|5|20}} |birth_place = [[ਬਾਲਟੀਮੋਰ]], ਮੈਰੀਲੈਂਡ, ਯੂ.ਐਸ |death_date = |school_tradition = [[ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਸਿਧਾਂਤ]],<br>[[ਉੱਤਰ-ਸਰੰਚਨਾਵਾਦ]],<br>[[ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਦਰਸ਼ਨ]] |main_interests = [[ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਦਰਸ਼ਨ]] |notable_ideas = |institutions = [[ਦ ਨਿਊ ਸਕੂਲ]] |influences = [[ਜਰਗਨ ਹੈਬਰਮਸ]], [[ਐਕਸਲ ਹੋਂਥ]], [[ਮਿਸ਼ੇਲ ਫੂਕੋ]],<ref>Fraser, Nancy (1989), "Foucault on Modern Power: Empirical Insights and Normative Confusions" in N. Fraser, ''Unruly Practices: Power, Discourse and Gender in Contemporary Social Theory'', Minneapolis: University of Minnesota Press.</ref> [[ਥੋਮਸ ਏ. ਮੈਕਕਰਥੀ]], [[ਕਾਰਲ ਮਾਰਕਸ]], [[ਕਾਰਲ ਪੋਲਾਨੀ]] |influenced = |signature = }} '''ਨੈਨਸੀ ਫਰੇਜ਼ਰ''' (ਜਨਮ 20 ਮਈ 1947) ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ [[ਆਲੋਚਤਨਾਤਮਿਕ ਸਿਧਾਂਤ|ਆਲੋਚਤਨਾਤਮਿਕ ਸਿਧਾਂਤਕਾਰ]], [[ਨਾਰੀਵਾਦ|ਨਾਰੀਵਾਦੀ]], ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਵਿਗਿਆਨ ਹੈਨਰੀ ਏ. ਅਤੇ ਲੁਈਜ਼ ਲੋਏਬ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਅਤੇ ਦ ਨਿਊ ਸਕੂਲ, ਨਿਊਯਾਰਕ ਵਿੱਚ ਵਿੱਚ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਅਤੇ ਨਿਆਂ ਦੇ ਸੰਕਲਪ 'ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਕਾਰਜ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਫਰੇਜ਼ਰ ਸਮਕਾਲੀ ਉਦਾਰਵਾਦੀ ਨਾਰੀਵਾਦ ਦੀ ਕਠੋਰ ਆਲੋਚਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਨਿਆਂ ਦੇ ਮੁੱਦਿਆਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗਣ ਦੀ ਵੀ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ।<ref name="theguardian.com">Nancy Fraser, “How feminism became capitalism's handmaiden - and how to reclaim it,” The Guardian.com, October 14, 2013 https://www.theguardian.com/commentisfree/2013/oct/14/feminism-capitalist-handmaiden-neoliberal</ref><ref name="opinionator.blogs.nytimes.com">Interview with Nancy Fraser in the New York Times, “A Feminism Where ‘Lean In’ Means Leaning On Others,” http://opinionator.blogs.nytimes.com/author/nancy-fraser/?_r=0</ref> ਫਰੇਜ਼ਰ ਤਿੰਨ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਤੋਂ ਆਨਰੇਰੀ ਡਾਕਟਰੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕੀ ਫਿਲਾਸਫੀਕਲ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਤੋਂ ਸਮਾਜਕ ਫ਼ਿਲਾਸਫੀ ਵਿੱਚ 2010 'ਚ ਅਲਫਰੇਡ ਸ਼ਟਸ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤਿਆ ਹੈ।<ref>Nancy Fraser homepage: http://www.newschool.edu/nssr/faculty/?id=4e54-6b31-4d41-3d3d</ref> ਉਹ ਅਮਰੀਕੀ ਫਿਲਾਸਫੀਕਲ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਪੂਰਬੀ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈ। == ਕੈਰੀਅਰ == ਫਰੇਜ਼ਰ ਨੇ 1969 ਵਿੱਚ ਬਰੇਨ ਮਾਵਰ ਤੋਂ ਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਬੈਚੁਲਰ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 1980 ਵਿੱਚ ਕਿਉਨੀ ਗ੍ਰੈਜੁਏਟ ਸੈਂਟਰ ਤੋਂ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਵਿੱਚ ਪੀਐਚ.ਡੀ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਨਿਊ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਨੇ ਉੱਤਰ ਪੱਛਮੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਫਿਲਾਸਫੀ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਕਈ ਸਾਲ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਜਰਮਨੀ, ਫ਼ਰਾਂਸ ਸਪੇਨ ਅਤੇ ਨੀਦਰਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਕਈ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਵਿਖੇ ਬਤੌਰ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਅਤੇ ਲੈਕਚਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਫਰੇਜ਼ਰ ਕੋਂਸਟਿਲਏਸ਼ਨਸ, ਆਲੋਚਨਾ ਅਤੇ ਲੋਕਤੰਤਰਿਕ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ  ਇੱਕ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਜਰਨਲ, ਦੀ ਸਾਬਕਾ ਸਹਿ-ਸੰਪਾਦਕ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਸੰਪਾਦਕੀ ਪਰਿਸ਼ਦ ਦੀ ਸਰਗਰਮ ਮੈਂਬਰ ਹੈ।<ref>"About Constellations." Constellations Journal. The New School, n.d. Web. 23 Mar. 2015. Fraser, Nancy (2013). Fortunes of feminism: from state-managed capitalism to neoliberal crisis. Brooklyn, New York: Verso Books.</ref> == ਪੁਸਤਕ == ; ਕਿਤਾਬਾਂ * {{Cite book|title=Unruly practices: power, discourse, and gender in contemporary social theory|url=https://archive.org/details/unrulypracticesp0000fras|last=Fraser|first=Nancy|publisher=University of Minnesota Press|year=1989|isbn=9780816617784|location=Minneapolis}} * {{Cite book|title=Justice interruptus: critical reflections on the "postsocialist" condition|url=https://archive.org/details/justiceinterrupt0000fras|last=Fraser|first=Nancy|publisher=Routledge|year=1997|isbn=9780415917940|location=New York}} * {{Cite book|title=Redistribution or recognition?: A political-philosophical exchange|url=https://archive.org/details/nlsiu.320.011.fra.30714|last=Fraser|first=Nancy|last2=Honneth|first2=Axel|publisher=Verso|year=2003|isbn=9781859844922|location=London New York|author-link2=Axel Honneth}} * {{Cite book|title=Scales of justice: reimagining political space in a globalizing world|last=Fraser|first=Nancy|publisher=Columbia University Press|year=2009|isbn=9780231519625|location=New York}} * {{Cite book|title=Fortunes of feminism: from state-managed capitalism to neoliberal crisis|url=https://archive.org/details/fortunesoffemini0000fras_k8e8|last=Fraser|first=Nancy|publisher=Verso Books|year=2013|isbn=9781844679850|location=Brooklyn, New York}} * {{Cite book|title=Transnationalizing the Public Sphere|url=https://archive.org/details/transnationalizi0000fras|last=Fraser|first=Nancy|last2=''et al'' (author)|last3=Nash|first3=Kate (editor)|publisher=Polity Press|year=2014|isbn=9780745650586|location=Cambridge, UK Malden, Massachusetts}} * {{Cite book|title=Domination et émancipation, pour un renouveau de la critique sociale|last=Fraser|first=Nancy|last2=Boltanski|first2=Luc|last3=Corcuff|first3=Philippe|publisher=Presses Universitaires de Lyon|year=2014|isbn=9782729708863|location=Lyon|language=French|author-link2=Luc Boltanski}} CS1 maint: Unrecognized language ([[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:CS1 maint: Unrecognized language|link]]) ; ਸੰਪਾਦਿਤ ਕਿਤਾਬਾਂ ਅਤੇ ਸੰਪਾਦਿਤ ਵਾਲੀਅਮ  * {{Cite book|title=Revaluing French feminism: critical essays on difference, agency, and culture|last=Fraser|first=Nancy|last2=Bartky|first2=Sandra Lee|publisher=Indiana University Press|year=1992|isbn=9780253206824|location=Bloomington|author-link2=Sandra Bartky}} * {{Cite book|title=Feminist contentions: a philosophical exchange|url=https://archive.org/details/nlsiu.305.4201.ben.34899|last=Fraser|first=Nancy|last2=Benhabib|first2=Seyla|last3=Butler|first3=Judith|last4=Cornell|first4=Drucilla|publisher=Routledge|year=1995|isbn=9780415910866|location=New York|author-link2=Seyla Benhabib|author-link3=Judith Butler}} * {{citation|last1=Fraser|first1=Nancy|last2=Gordon|first2=Linda|author-link2=Linda Gordon|contribution=A genealogy of ''dependency'': tracing a keyword of the U.S. Welfare State|editor-last1=Brenner|editor-first1=Johanna|editor-last2=Laslett|editor-first2=Barbara|editor-last3=Arat|editor-first3=Yasmin|editor-link1=Johanna Brenner|title=Rethinking the political: women, resistance, and the state|pages=33–60|publisher=University of Chicago Press|location=Chicago|year=1995|isbn=9780226073996|ref=harv|postscript=.}} * {{citation|last=Fraser|first=Nancy|contribution=Structuralism or pragmatics?: on discourse theory and feminist politics|editor-last1=Nicholson|editor-first1=Linda|title=The second wave: a reader in feminist theory|pages=379–395|publisher=Routledge|location=New York|year=1997|isbn=9780415917612|ref=harv|postscript=.}} * {{citation|last=Fraser|first=Nancy|contribution=From redistribution to recognition? Dilemmas of justice in a "post-socialist" age|editor-last=Willett|editor-first=Cynthia|title=Theorizing multiculturalism: a guide to the current debate|pages=19–49|publisher=John Wiley & Sons|location=Malden, Massachusetts|year=1998|isbn=9780631203421|ref=harv|postscript=.}} * {{citation|last=Fraser|first=Nancy|contribution=A rejoinder to Iris Young|editor-last=Willett|editor-first=Cynthia|title=Theorizing multiculturalism: a guide to the current debate|pages=68–72|publisher=John Wiley & Sons|location=Malden, Massachusetts|year=1998|isbn=9780631203421|ref=harv|postscript=.}} * {{Cite book|title=Adding insult to injury: Nancy Fraser debates her critics|url=https://archive.org/details/addinginsulttoin0000fras|last=Fraser|first=Nancy (author)|last2=Olson|first2=Kevin (editor)|publisher=Verso|year=2008|isbn=9781859842232|location=London New York}} * {{Cite book|title=Politics of culture and the spirit of critique dialogues|last=Fraser|first=Nancy|last2=Rockhill|first2=Gabriel|last3=Gomez-Muller|first3=Alfredo|publisher=Columbia University Press|year=2011|isbn=9780231151870|location=New York|author-link2=Gabriel Rockhill}} * {{Cite book|title=Fortunes of feminism: from state-managed capitalism to neoliberal crisis|url=https://archive.org/details/fortunesoffemini0000fras_k8e8|last=Fraser|first=Nancy|publisher=Verso Books|year=2013|isbn=9781844679843|location=Brooklyn, New York}} * {{Cite book|title=Capitalism: A Conversation in Critical Theory|url=https://archive.org/details/capitalismconver0000fras|last=Fraser|first=Nancy|last2=Jaeggi|first2=Rahel|publisher=Polity Press|year=2018|isbn=9780745671567|author-link2=Rahel Jaeggi}} ; ਜਰਨਲ ਲੇਖ * {{Cite journal|last=Fraser|first=Nancy|date=January 1989|title=Talking about needs: Interpretive contests as political conflicts in welfare-state societies|url=https://archive.org/details/sim_ethics_1989-01_99_2/page/291|journal=[[Ethics (journal)|Ethics]]|publisher=[[University of Chicago Press]]|volume=99|issue=2|pages=291–313|jstor=2381436|postscript=.|ref=harv}} * {{Cite journal|last=Fraser|first=Nancy|date=Spring 1994|title=After the family wage: what do women want in social welfare?|url=https://archive.org/details/sim_social-justice_spring-1994_21_1/page/80|journal=[[Social Justice (journal)|Social Justice]], special issue: Women and Welfare Reform|publisher=Social Justice/Global Options via [[JSTOR]]|volume=21|issue=1|pages=80–86|jstor=29766787|postscript=.|ref=harv}} * {{Cite journal|last=Fraser|first=Nancy|date=June 2001|title=Recognition without ethics?|url=https://dx.doi.org/10.1177/02632760122051760|journal=[[Theory, Culture & Society]]|publisher=[[SAGE Publications|Sage]]|volume=18|issue=2-3|pages=21–42|doi=10.1177/02632760122051760|postscript=.|ref=harv}} * {{Cite journal|last=Fraser|first=Nancy|date=September 2005|title=Mapping the feminist imagination: from redistribution to recognition to representation|url=https://dx.doi.org/10.1111/j.1351-0487.2005.00418.x|journal=[[Constellations (journal)|Constellations]]|publisher=[[Wiley-Blackwell|Wiley]]|volume=12|issue=3|pages=295–307|doi=10.1111/j.1351-0487.2005.00418.x|postscript=.|ref=harv}} == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|30em}} == ਹੋਰ ਵੀ ਪੜ੍ਹੋ == * {{Cite journal|last=Chhachhi|first=Amrita|date=January 2011|title=Nancy Fraser|url=https://dx.doi.org/10.1111/j.1467-7660.2011.01691.x|journal=[[Development and Change]], special issue: FORUM 2011|publisher=[[Wiley-Blackwell|Wiley]]|volume=42|issue=1|pages=297–314|doi=10.1111/j.1467-7660.2011.01691.x|postscript=.|ref=harv}} * {{Cite journal|last=Littler|first=Jo|date=Winter 2015|title=The fortunes of socialist feminism: Jo Littler interviews Nancy Fraser|url=http://www.lwbooks.co.uk/journals/soundings/issue/58.html|journal=[[Soundings (journal)|Soundings]], special issue: Dialogue and memory|publisher=[[Lawrence and Wishart]]|volume=58|pages=54–64|postscript=.|ref=harv|access-date=2018-09-12|archive-date=2020-10-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20201020111245/https://www.lwbooks.co.uk/journals/soundings/issue/58.html|dead-url=yes}} [http://www.lwbooks.co.uk/journals/soundings/pdfs/s58_littler_fraser.pdf Pdf.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201020115833/https://www.lwbooks.co.uk/journals/soundings/pdfs/s58_littler_fraser.pdf |date=2020-10-20 }} * {{Cite news|url=https://www.dissentmagazine.org/article/kicking-back-not-leaning-in|title=Kicking Back, Not Leaning In|last=Schwartz|first=Madeline|date=Summer 2013|work=[[Dissent (American magazine)|Dissent Magazine]]}} (ਸਮੀਖਿਆ ਦੀ ''ਕਿਸਮਤ ਦੇ ਨਾਰੀਵਾਦ: ਤੱਕ ਰਾਜ-ਪਰਬੰਧਿਤ ਪੂੰਜੀਵਾਦ ਕਰਨ ਲਈ Neoliberal ਸੰਕਟ''.) * {{citation|last=Berger|first=Silvia|contribution=América Latina, la crisis y el feminismo. Pensando junto con Nancy Fraser|editor-last=Girón|editor-first=Alicia|editor-link=Alicia Girón|title=Crisis económica: una perspectiva feminista desde América Latina|trans-title=Economic crisis: a feminist perspective from Latin America|pages=113–136|publisher=CLACSO|location=Buenos Aires, Argentina|language=Spanish|year=2010|isbn=9789801241546|ref=harv|postscript=.}} [http://biblioteca.clacso.edu.ar/clacso/gt/20100625100702/giron.f.pdf Pdf (ਸਪੇਨੀ ਵਿਚ).] == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [http://newleftreview.org/II/3/nancy-fraser-rethinking-recognition Essay "Rethinking Recognition"], New Left Review 3, May–June 2000. * [http://newleftreview.org/II/74/nancy-fraser-on-justice Essay "On Justice: Lessons from Plato, Rawls and Ishiguro"], New Left Review 74, March–April 2012. * [http://www.republicart.net/disc/publicum/fraser01_en.htm Essay "Transnationalizing the Public Sphere"], March 2005. * [http://www.newschool.edu/nssr/faculty.aspx?id=10288 "The New School For Social Research"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090901225336/http://newschool.edu/NSSR/faculty.aspx?id=10288 |date=2009-09-01 }} * [http://www.booksandideas.net/Feminism-Capitalism-and-the.html Feminism, Capitalism, and the Cunning of History], lecture by Nancy Fraser (video, 55:33 min.), French Sociology Association Congress, Paris, 17 April 2009. * [http://www.barcelonametropolis.cat/en/page.asp?id=21&ui=181 Interview with Nancy Fraser: Justice as Redistribution, Recognition and Representation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110706214847/http://www.barcelonametropolis.cat/en/page.asp?id=21&ui=181 |date=2011-07-06 }}, in Barcelona Metropolis, March 2009. * [http://www.eurozine.com/articles/2009-04-21-fraser-en.html Interview with Nancy Fraser: Global Justice and the Renewal of Critical Theory] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170102045253/http://www.eurozine.com/articles/2009-04-21-fraser-en.html |date=2017-01-02 }} * Critical Governance Conference - [https://www.youtube.com/watch?v=MsVzMe7lCUA Prof Nancy Fraser Interview], University of Warwick, 2011 [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1947]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਸਿਧਾਂਤਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] t9ocnkunvd0301q0ncjpccgy7tufqas 0 111324 842325 731818 2026-07-10T19:42:59Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842325 wikitext text/x-wiki {{Infobox philosopher | honorific_prefix = | name = ਸੂਸਨ ਮੂਲਰ ਓਕਿਨ | honorific_suffix = | image = <!-- filename only, i.e. without the File: (or Image:) prefix or enclosing [[brackets]] --> | image_size = | alt = | caption = | other_names = | birth_name = <!-- only use if different from name --> | birth_date = {{birth date|1946|07|19}} | birth_place = [[ਆਕਲੈਂਡ]], ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ | death_date = {{death date and age|2004|03|03|1946|07|19}} | death_place = | death_cause = | residence = | nationality = ਅਮਰੀਕੀ | religion = | alma_mater = [[ਔਕਲੈਂਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] [[University of Oxford]] [[Harvard University]] | notable_works = ਇਜ਼ ਮਲਟੀਕਲਚਰਿਜ਼ਮ ਬੈਡ ਫ਼ਾਰ ਵੁਮੈਨ? | awards = | signature = | signature_size = | signature_alt = | era = | region = | school_tradition = | institutions = | main_interests = ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਦਰਸ਼ਨ | notable_ideas = | influences = | influenced = | website = <!-- {{URL|example.com}} --> }} '''ਸੂਸਨ ਮੂਲਰ ਓਕਿਨ''' (19 ਜੁਲਾਈ, 1946 – 3 ਮਾਰਚ, 2004),<ref>{{Cite web |url=http://news-service.stanford.edu/news/2004/march10/obitokin-310.html |title="Okin, feminist political thinker, dies" |access-date=2018-09-27 |archive-date=2009-08-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090805125738/http://news-service.stanford.edu/news/2004/march10/obitokin-310.html |url-status=dead }}</ref> ਇੱਕ ਉਦਾਰਵਾਦੀ ਨਾਰੀਵਾਦੀ [[ਰਾਜਨੀਤਕ ਦਰਸ਼ਨ|ਸਿਆਸੀ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ]] ਅਤੇ ਲੇਖਕ ਸੀ। == ਜ਼ਿੰਦਗੀ == ਓਕਿਨ ਦਾ ਜਨਮ 1946 ਵਿੱਚ [[ਆਕਲੈਂਡ]], ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਰਿਮੁਏਰਾ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ, ਰਿਮੁਏਰਾ ਇੰਟਰਮੀਡੀਏਟ ਅਤੇ ਇਪਸੋਮ ਗਰਲਸ ਗ੍ਰਾਮਰ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਿਲਾ ਲਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬੈਚੁਲਰ ਦੀ ਡਿਗਰੀ 1966 ਵਿੱਚ [[ਔਕਲੈਂਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, 1970 ਵਿੱਚ ਆਕਸਫੋਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਫਲਸਫ਼ੇ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਮਾਸਟਰ ਡਿਗਰੀ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 1975 ਵਿੱਚ ਹਾਰਵਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਡਾਕਟਰੇਟ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤੀ।  ਉਸ ਨੇ ਔਕਲੈਂਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਵਾਸਰ, ਬ੍ਰਾਂਡਿਸ ਅਤੇ ਹਾਰਵਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਇਆ ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੇ ਸਟਾਨਫੋਰਡ ਫੈਕਲਟੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋਈ।  ਓਕਿਨ 1990 ਵਿੱਚ [[ਸਟੈਨਫੋਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਵਿਖੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਨੈਤਿਕਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਬਣੀ।  == ਕੰਮ == ਓਕਿਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਉਦਾਰਵਾਦੀ ਨਾਰੀਵਾਦੀਆਂ ਵਾਂਗ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ‘ਤੇ ਚਾਨਣਾ ਪਾਇਆ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲਿੰਗ-ਅਧਾਰਤ ਵਿਤਕਰੇ ਔਰਤ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਬਰਾਬਰੀ ਨੂੰ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਹਕੀਕਤ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਸੁਧਾਰਾਂ ਦਾ ਬਚਾਅ ਕੀਤਾ। <ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/philosophical-feminism|title=Philosophical feminism|website=Encyclopedia Britannica|language=en|access-date=2018-12-15}}</ref> 1979 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਪੱਛਮੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਚਿੰਤਨ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਪੱਛਮੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਧਾਰਨਾ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਦੀ 1989 ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਜਸਟਿਸ, ਲਿੰਗ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਿਆਂ ਦੇ ਆਧੁਨਿਕ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੀ ਅਲੋਚਨਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਜੌਨ ਰਾੱਲਜ਼ ਦਾ ਉਦਾਰਵਾਦ, ਰੌਬਰਟ ਨੋਜਿਕ ਦਾ ਅਜ਼ਾਦਵਾਦ ਅਤੇ ਅਲਾਸਡੇਅਰ ਮੈਕਿੰਟੀਅਰ ਅਤੇ ਮਾਈਕਲ ਵਾਲਜ਼ਰ ਦੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟਿਜ਼ਮ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਹਰੇਕ ਸਿਧਾਂਤਕਾਰ ਦੇ ਵੱਡੇ ਕੰਮ ਲਈ ਉਹ ਦਲੀਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਲਿੰਗ ਜਾਂ ਪਰਿਵਾਰਕ ਸੰਬੰਧਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਨੁਕਸਦਾਰ ਧਾਰਨਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਬੁਨਿਆਦੀ ਧਾਰਨਾ ਗਲਤ ਹੈ। ਵਧੇਰੇ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ, ਓਕੀਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਸਿਧਾਂਤਕ ਇੱਕ ਮਰਦ ਦੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਜੋ ਗਲਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਸੰਸਥਾ ਸਹੀ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਪਰਿਵਾਰ ਸਾਰੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਲਿੰਗ ਅਸਮਾਨਤਾਵਾਂ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਖ਼ਾਸਕਰ ਕਿਉਂਕਿ ਬੱਚੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀਆਂ ਲਿੰਗਵਾਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਵੱਡੇ ਹੋ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਓਕਿਨ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਵਿਚ ਔਰਤਾਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਲਿੰਗ ਅਸਮਾਨਤਾਵਾਂ ਦਾ ਹੱਲ ਕਰਨਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ ਜੋ ਉਹ ਮੰਨਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਜੋਕੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਹੈ। ਓਕਿਨ ਨੇ ਆਪਣੇ 1991 ਦੇ ਲੇਖ "ਜਿਨਸੀ ਫਰਕ, ਨਾਰੀਵਾਦ, ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨ" ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਲਿੰਗ-ਅਧਾਰਤ ਵਿਤਕਰੇ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਦੋ ਵਿਰੋਧੀ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਢੰਗਾਂ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਵਟਾਂਦਰਾ ਕੀਤਾ।<ref name=":0">{{Cite journal|last=Okin|first=Susan Moller|date=1991|title=Sexual Difference, Feminism, and the Law|url=https://archive.org/details/sim_law-social-inquiry_summer-1991_16_3/page/553|journal=Law & Social Inquiry|volume=16|issue=3|pages=553–573|doi=10.1111/j.1747-4469.1991.tb00294.x|issn=0897-6546}}</ref> ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਲਿੰਗ-ਅਧਾਰਤ ਵਿਤਕਰੇ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਨਸਲਾਂ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕਰਨਾ, ਅਤੇ ਲਿੰਗ-ਦਰਮਿਆਨ ਅਸਮਾਨਤਾ ਖਤਮ ਕਰਨ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਢੰਗ ਉੱਤੇ ਬਹਿਸ ਕਰਨਾ, ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਉਸ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ਾ ਸਨ। ਓਕਿਨ, ਵੇਂਡੀ ਕੈਮਿਨਰ ਦੀ ਇੱਕ ਭੈਭੀਤ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਚੈਂਪੀਅਨ ਇੱਕ ਬਰਾਬਰ ਅਧਿਕਾਰ ਦੀ ਪਹੁੰਚ, ਲਿੰਗ-ਨਿਰਪੱਖ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਬਰਾਬਰ ਵਿਵਹਾਰ ਨਹੀਂ, ਦਬੋਰਾਹ ਰ੍ਹੋਡ ਦੇ ਜਸਟਿਸ ਅਤੇ ਲਿੰਗ ਦੇ ਨਾਲ, ਜੋ ਦਲੀਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਔਰਤਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਵਿਤਕਰਾ ਬਰਾਬਰ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਅਤੀਤ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਅਯੋਗ ਹੈ। ਓਕਿਨ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਵਿੱਚ, ਇਸ ਗੱਲ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲਤਾ ਕਿ ਕੀ ਆਦਮੀ ਅਤੇ ਔਰਤ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ ਜੀਵ-ਵਿਗਿਆਨ ਜਾਂ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਤ ਹਨ, ਦੋਵਾਂ ਦਲੀਲਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਹੈ। ਲੇਖ ਦੋਵਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਦੀਆਂ ਨਾਰੀਵਾਦੀਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਨਾ ਬੰਦ ਕਰਨ ਅਤੇ ਇਕੋ ਸਮੇਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾੜੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਨ ਲਈ ਮਿਲ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਮੰਗ ਦੇ ਨਾਲ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ ਹੈ। 1993 ਵਿੱਚ, ਜੇਨ ਮੈਨਸਬ੍ਰਿਜ ਨਾਲ, ਉਸ ਨੇ ਰਾਬਰਟ ਈ. ਗੁੱਡਿਨ ਅਤੇ ਫਿਲਿਪ ਪੈਟੀਟ, ਐਡੀਜ਼, ਏ ਕੰਪੇਨ ਟੂ ਕੰਟੈਂਪੋਰਰੀ ਪੋਲੀਟੀਕਲ ਫਿਲਾਸਫੀ, 269-290, (ਆਕਸਫੋਰਡ) ਵਿੱਚ “ਨਾਰੀਵਾਦ” ਬਾਰੇ ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਕੰਮ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਦਿੱਤਾ। ਅਗਲੇ ਸਾਲ, ਮੈਨਸਬ੍ਰਿਜ ਦੇ ਨਾਲ, ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਲਿਖਤ ਦਾ ਦੋ ਖੰਡ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੇ ਗਏ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ ਨਾਰੀਵਾਦ (ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦਾ ਸਕੂਲ) ਸੀ। [ਐਲਡਰਸ਼ੋਟ, ਇੰਗਲੈਂਡ ਅਤੇ ਬਰੁਕਫੀਲਡ, ਵਰਮੌਂਟ, ਯੂਐਸਏ: ਈ. ਐਲਗਰ. ਆਈਐਸਬੀਐਨ 9781852785659]। ਉਸ ਦੇ 1999 ਦੇ ਲੇਖ ਵਿੱਚ, ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਾਇਟੋਲੋਜੀ ਵਿੱਚ ਫੈਲਾਇਆ ਗਿਆ, ਕੀ ਮਲਟੀਕਲਚਰਲਿਜ਼ਮਵਾਦ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਮਾੜਾ ਹੈ? ਓਕਿਨ ਦਾ ਤਰਕ ਹੈ ਕਿ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਚਿੰਤਾ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਰਵਾਇਤੀ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿੰਗ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਦੇ ਪੱਖਪਾਤੀ ਸੁਭਾਅ ਦੀ ਪਰਛਾਵਤ ਨਹੀਂ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ, ਜੋ ਕਿ ਬਹੁਤ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ, "ਸਭਿਆਚਾਰ" ਨੂੰ ਔਰਤ ਦੇ ਹੱਕਾਂ ਦੀ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਕਰਨ ਦੇ ਬਹਾਨੇ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। == ਚੋਣਵੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ == === ਕਿਤਾਬਾਂ === * {{Cite book|title=Women in Western political thought|url=https://archive.org/details/womeninwesternpo00okin|last=Okin|first=Susan Moller|publisher=Princeton University Press|year=1979|isbn=9780691021911|location=Princeton, New Jersey}} * {{Cite book|title=Justice, gender, and the family|url=https://archive.org/details/justicegender00okin|last=Okin|first=Susan Moller|publisher=Basic Books|year=1989|isbn=9780465037032|location=New York}} * {{Cite book|title=Feminism|last=Okin|first=Susan Moller|last2=Mansbridge|first2=Jane|publisher=E. Elgar|year=1994|isbn=9781852785659|series=Schools of Thought in Politics|location=Aldershot, England Brookfield, Vermont, USA|author-link2=Jane Mansbridge}} * {{Cite book|title=Is multiculturalism bad for women?|url=https://archive.org/details/ismulticulturali00susa|last=Okin|first=Susan Moller|last2=Nussbaum|first2=Martha|last3=Cohen|first3=Joshua|last4=Howard|first4=Matthew|publisher=Princeton University Press|year=1999|isbn=9780691004327|location=Princeton, New Jersey|author-link2=Martha Nussbaum|author-link3=Joshua Cohen (philosopher)}} [https://www.amherst.edu/media/view/88038/original/Susan%2BMoller%2BOkin.pdf Originally an essay (pdf).] === ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿੱਚ ਅਧਿਆਇ === * {{citation|last1=Okin|first1=Susan Moller|last2=Mansbridge|first2=Jane|author-link2=Jane Mansbridge|contribution=Feminism|editor-last1=Goodin|editor-first1=Robert E.|editor-last2=Petit|editor-first2=Philip|editor-link1=Robert E. Goodin|editor-link2=Philip Petit|title=A companion to contemporary political philosophy|pages=269–290|publisher=Blackwell Publishing|location=Oxford, UK|year=2005|isbn=9781405130653|ref=harv|postscript=.}} === ਜਰਨਲ ਲੇਖ === * {{Cite journal|last=Okin|first=Susan Moller|date=January 1989|title=Reason and feeling in thinking about justice|url=https://archive.org/details/sim_ethics_1989-01_99_2/page/229|journal=[[Ethics (journal)|Ethics]]|publisher=[[University of Chicago Press]]|volume=99|issue=2|pages=229–249|jstor=2381433|postscript=.|ref=harv}} :: See also: {{Cite journal|last=Jaggar|first=Alison M.|author-link=Alison Jaggar|date=July 2015|title=On Susan Moller Okin’s "Reason and feeling in thinking about justice"|url=https://dx.doi.org/10.1086/680879|journal=[[Ethics (journal)|Ethics]]|publisher=[[Chicago University Press|Chicago Journals]] via [[JSTOR]]|volume=125|issue=4|pages=1132–1135|doi=10.1086/680879|jstor=10.1086/680879|postscript=.|ref=harv}} == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਕਾਨੂੰਨੀ ਥਿਊਰੀ == ਹਵਾਲੇ == {{reflist}} == ਸਰੋਤ == * Debra Satz and Rob Reich, ''Toward a Humanist Justice: The Political Philosophy of Susan Moller Okin'' (Oxford, 2009). * Judith Galtry, "Susan Moller Okin: A New Zealand tribute ten years on" (Women’s Studies Journal, Volume 28 Number 2, December 2014: 93-102. ISSN 1173-6615) http://www.wsanz.org.nz/journal/docs/WSJNZ282Galtry93-102.pdf [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1946]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2004]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਲੇਖਕ]] o00u36iz5mbs32u56tr4ulqyffkpaoq 0 111633 842401 807530 2026-07-10T20:51:24Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842401 wikitext text/x-wiki '''ਜਿਨਸੀ ਸ਼ੋਸ਼ਣ''', ਜਿਸਨੂੰ ਛੇੜਖਾਨੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਕ [[ਵਿਅਕਤੀ]] ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੁਆਰਾ ਅਣਜਾਣ ਜਿਨਸੀ ਵਿਹਾਰ ਹੈ। ਇਹ ਅਕਸਰ ਤਾਕਤ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰਕੇ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦਾ ਫਾਇਦਾ ਲੈ ਕੇ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ<ref>{{Cite web|url=http://www.apa.org/topics/sexual-abuse/index.aspx|title=Sexual abuse|website=American Psychological Association|publisher=2018 American Psychological Association|access-date=28 January 2018}}</ref>| ਜਦੋਂ ਤਾਕਤ ਤੁਰੰਤ ਹੋਵੇ, ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਦੀ, ਜਾਂ ਕਦੇ-ਕਦਾਈਂ, ਤਾਂ ਇਸਨੂੰ ਜਿਨਸੀ ਹਮਲੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਪਰਾਧੀ ਨੂੰ ਜਿਨਸੀ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਜਾਂ (ਅਕਸਰ ਮਾੜ੍ਹੇ ਤੌਰ 'ਤੇ) ਮੋਲੈਸਟਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="asb">{{Cite journal|year=2002|title=Peer commentaries on Green (2002) and Schmidt (2002)|url=https://archive.org/details/sim_archives-of-sexual-behavior_2002-12_31_6/page/479|journal=Archives of Sexual Behavior|volume=31|issue=6|pages=479|doi=10.1023/A:1020603214218|quote=Child molester is a pejorative term applied to both the pedophile and incest offender.}}</ref> ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਬਾਲਗ ਜਾਂ ਪੁਰਾਣੇ [[ਅੱਲ੍ਹੜਪੁਣਾ|ਕਿਸ਼ੋਰ]] ਉਮਰ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਵਹਾਰ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ ਜਿਨਸੀ ਸ਼ਾਮਲ ਵਿਵਹਾਰ ਨਾਲ ਜੁੜਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ, ਜਾਂ ਸਹਿਮਤੀ ਦੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਦੇ ਹੋਰ ਵਿਅਕਤੀਆਂ, ਜਿਨਸੀ ਉਤੇਜਨਾ ਲਈ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਜਿਨਸੀ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਜਾਂ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਬਲਾਤਕਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। == ਪੀੜਤ == === ਪਤਨੀ === ਸਪੌਸਿਲ ਜਿਨਸੀ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਘਰੇਲੂ ਹਿੰਸਾ ਦਾ ਇੱਕ ਰੂਪ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਦੁਰਵਿਵਹਾਰ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ [[ਔਰਤ]] ਦੇ ਪਤੀ ਜਾਂ ਸਾਬਕਾ ਪਤੀ ਦੁਆਰਾ ਅਣਚਾਹੇ ਜਿਨਸੀ ਸੰਪਰਕ ਜਾਂ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤੇ ਸੈਕਸ ਦੀਆਂ ਧਮਕੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਹ ਅਧਿਕਾਰ ਖੇਤਰ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਵੀ ਇੱਕ ਹਮਲਾਵਰ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://mainweb-v.musc.edu/vawprevention/research/wiferape.shtml|title=The Wife Rape Fact Sheet|last=Patricia|first=Mahoney|website=National Violence Against Women Prevention Research Center|publisher=National Violence Against Women Prevention Research Center|access-date=28 January 2018|archive-date=29 ਅਪ੍ਰੈਲ 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190429041147/https://mainweb-v.musc.edu/vawprevention/research/wiferape.shtml|url-status=dead}}</ref>| === ਬੱਚੇ === ਬਾਲ ਜਿਨਸੀ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਬੱਚਾ ਦੁਰਵਿਵਹਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਰੂਪ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਾਲਗ ਨੂੰ ਬਾਲਗ ਜਾਂ ਵੱਡੀ ਉਮਰ ਦੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਜਿਨਸੀ ਅਨੁਕੂਲਤਾ ਲਈ ਦੁਰਵਿਵਹਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। <ref name="medline2008">{{Cite web|url=https://www.nlm.nih.gov/medlineplus/childsexualabuse.html|title=Child Sexual Abuse|date=2008-04-02|website=Medline Plus|publisher=U.S. National Library of Medicine,}}</ref><ref name="APA Guidelines">{{Cite journal|last=Committee on Professional Practice and Standards (COPPS)|last2=Board of Professional Affairs (BPA)|last3=American Psychological Association (APA)|last4=Catherine Acuff|last5=Steven Bisbing|last6=Michael Gottlieb|last7=Lisa Grossman|last8=Jody Porter|last9=Richard Reichbart|date=August 1999|title=Guidelines for Psychological Evaluations in Child Protection Matters|url=http://www.apa.org/practice/childprotection.html|journal=American Psychologist|volume=54|issue=8|pages=586–593|doi=10.1037/0003-066X.54.8.586|pmid=10453704|access-date=2008-05-07|lay-source=APA PsycNET|lay-date=2008-05-07|quote='''Abuse, sexual (child)''': generally defined as contacts between a child and an adult or other person significantly older or in a position of power or control over the child, '''where the child is being used for sexual stimulation of the adult or other person'''.}}</ref> ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧੇ ਲਿੰਗਕ ਸੰਪਰਕ, ਬਾਲਗ਼ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਬਜ਼ੁਰਗ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਅਸ਼ਲੀਲ ਐਕਸਪੋਜਰ (ਜਣਨ ਅੰਗਾਂ, ਮਾਦਾ ਨਿਪਲਜ਼ ਆਦਿ) ਨਾਲ ਇੱਕ ਬੱਚਾ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਖੁਦ ਦੀ ਜਿਨਸੀ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਨ ਜਾਂ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਧਮਕਾਉਣ ਲਈ ਇਰਾਦਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਜਿਨਸੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ, ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਪੋਰਨੋਗ੍ਰਾਫੀ ਦਿਖਾਉਣ ਜਾਂ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਪੋਰਨੋਗ੍ਰਾਫੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਬੱਚੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਲਈ। <ref>{{Cite journal|last=Martin|first=J.|last2=Anderson|first2=J.|last3=Romans|first3=S.|last4=Mullen|first4=P|last5=O'Shea|first5=M|year=1993|title=Asking about child sexual abuse: methodological implications of a two-stage survey|url=https://archive.org/details/sim_child-abuse-neglect_may-june-1993_17_3/page/383|journal=Child Abuse and Neglect|volume=17|issue=3|pages=383–392|doi=10.1016/0145-2134(93)90061-9|pmid=8330225}}</ref><ref name="nspcc">[http://www.nspcc.org.uk/helpandadvice/whatchildabuse/sexualabuse/sexualabuse_wda36370.html Child sexual abuse definition] from the [//en.wikipedia.org/wiki/NSPCC NSPCC]</ref> ਬਾਲ ਜਿਨਸੀ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਮ ਅਤੇ ਸਵੈ-ਦੋਸ਼, ਉਦਾਸੀ, ਚਿੰਤਾ, ਪੋਸਟ-ਮਾਨਸਿਕ ਤਣਾਅ ਸੰਬੰਧੀ ਵਿਗਾੜ, ਸਵੈ-ਮਾਣ ਸੰਬੰਧੀ ਮੁੱਦਿਆਂ, ਲਿੰਗਕ ਨਪੁੰਸਕਤਾ, ਘਾਤਕ ਪੇਲਵਿਕ ਦਰਦ, ਨਸ਼ਾਖੋਰੀ, ਸਵੈ-ਜ਼ਖਮੀ, ਆਤਮ ਹੱਤਿਆ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ, ਸਰਹੱਦ 'ਤੇ ਵਿਅਕਤਕ ਵਿਕਾਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ<ref>{{Cite journal|last=Maniglio, R.|year=2009|title=The impact of child sexual abuse on health: A systematic review of reviews|url=https://archive.org/details/sim_clinical-psychology-review_2009-11_29_7/page/647|journal=Clinical Psychology Review|volume=29|issue=7|pages=647–657|doi=10.1016/j.cpr.2009.08.003}}</ref> | ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਮੁੜ-ਅਤਿਆਚਾਰ ਬਾਲ ਜਿਨਸੀ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਆਤਮ ਹੱਤਿਆ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਲਈ ਇੱਕ ਜੋਖਮ ਦਾ ਕਾਰਕ ਹੈ<ref>{{Cite journal|last=Maniglio, R.|year=2011|title=The role of child sexual abuse in the etiology of suicide and non-suicidal self-injury|journal=Acta Psychiatrica Scandinavica|volume=124|issue=1|pages=30–41|doi=10.1111/j.1600-0447.2010.01612.x|pmid=20946202}}</ref>| ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਕੁਝ ਅਧਿਐਨਾਂ ਨੇ ਬਚਪਨ ਦੇ ਜਿਨਸੀ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਨੂੰ ਮਰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਘਰੇਲੂ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਘਾਣ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦਾ ਜੋਖਮ ਸਮਝਿਆ ਹੈ<ref>Teitelman AM, Bellamy SL, Jemmott JB 3rd, Icard L, O'Leary A, Ali S, Ngwane Z, Makiwane M. Childhood sexual abuse and sociodemographic factors prospectively associated with intimate partner violence perpetration among South African heterosexual men. Annals of Behavioral Medicine. 2017;51(2):170-178</ref> | ਦੁਰਵਿਵਹਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਹੁਤ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪੀੜਤਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ | ਨਸ਼ਾਖੋਰੀ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੰਬੰਧਾਂ ਨਾਲ, ਰਿਗੇਰ ਐਟ ਦੇ ਇੱਕ ਅਧਿਐਨ ਨੇ ਪਿਛਲੇ ਖੋਜਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਗਲਤ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨਸ਼ੀਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਕੋਕੀਨ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਵਾਧਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਲਿਬਬਿਕ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਬੰਧ ਨੂੰ ਨੰਗਾ ਕਰਕੇ ਨਸ਼ੀਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ |<ref>Regier PS, Monge ZA, Franklin TR, Wetherill RR, Teitelman AM, Jagannathan K, et al. Emotional, physical and sexual abuse are associated with a heightened limbic response to cocaine cues. Addiction Biology. 2017 Nov;22(6):1768-177. doi: 10.1111/adb.12445</ref> ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਸਦੱਸ ਦੁਆਰਾ ਜਿਨਸੀ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਨਜਾਇਜ਼ ਰੂਪ ਦਾ ਇੱਕ ਰੂਪ ਹੈ, ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਵਧੇਰੇ ਗੰਭੀਰ ਅਤੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਮਾਨਸਿਕ ਬਿਪਤਾ ਵਿੱਚ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦੀ ਨਸਲ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ | .<ref name="Courtois">{{Cite book|title=Healing the Incest Wound: Adult Survivors in Therapy|url=https://archive.org/details/healingincestwou00cour|last=Courtois|first=Christine A.|publisher=W. W. Norton & Company|year=1988|isbn=0-393-31356-5|page=[https://archive.org/details/healingincestwou00cour/page/208 208]}}</ref> ਸੰਸਾਰ ਭਰ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਤਕਰੀਬਨ 18-19% ਅਤੇ 8% ਮਰਦ ਜਿਨਸੀ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਦਾ ਖੁਲਾਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਉਹ ਬੱਚੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ<ref name="stolt">{{Cite journal|last=Stoltenborgh, M.|last2=van IJzendoorn, M. H.|last3=Euser, E. M.|last4=Bakermans-Kranenburg, M. J.|year=2011|title=A global perspective on child sexual abuse: meta-analysis of prevalence around the world|journal=Child Maltreatment|volume=16|issue=2|pages=79–101|doi=10.1177/1077559511403920|pmid=21511741}}</ref><ref name="pereda">{{Cite journal|last=Pereda, N.|last2=Guilera, G.|last3=Forns, M.|last4=Gómez-Benito, J.|year=2009|title=The prevalence of child sexual abuse in community and student samples: A meta-analysis|url=https://archive.org/details/sim_clinical-psychology-review_2009-06_29_4/page/328|journal=Clinical Psychology Review|volume=29|issue=4|pages=328–338|doi=10.1016/j.cpr.2009.02.007}}</ref>| ਲਿੰਗਕ ਪਾੜਾ ਕਾਰਨ ਲੜਕੀਆਂ ਦੇ ਉੱਚ ਅਤਿਆਚਾਰ, ਮਰਦਾਂ ਦੀ ਘੱਟ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਦੁਰਵਿਵਹਾਰ ਦਾ ਖੁਲਾਸਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਦੋਵੇਂ | ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਜਿਨਸੀ ਬਦਸਲੂਕੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਪਰਾਧੀ ਆਪਣੇ ਪੀੜਤਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਲਗੱਭਗ 30% ਬੱਚੇ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਹਨ, ਅਕਸਰ ਪਿਤਾ, ਮਾਮੇ ਜਾਂ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ; ਕਰੀਬ 60% ਹੋਰ ਜਾਣੂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਦੋਸਤ,ਬੇਬੀਸਟਰ, ਜਾਂ ਗੁਆਂਢੀ; ਅਜਨਬੀ ਲਗਭਗ 10% ਬਾਲ ਜਿਨਸੀ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਦੇ ਕੇਸਾਂ ਵਿੱਚ ਅਪਰਾਧੀ ਹਨ | ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਬੱਚੇ ਜਿਨਸੀ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਲੜਕੀਆਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਔਰਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਅਪਰਾਧ ਕੀਤੇ ਗਏ ਲਗਭਗ 14% ਅਪਰਾਧ ਅਤੇ ਲੜਕੀਆਂ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਦਰਜ 6% ਅਪਰਾਧ<ref name="Whealin">{{Cite web|url=http://www.ptsd.va.gov/public/pages/child-sexual-abuse.asp|title=Child Sexual Abuse|last=Whealin, Julia Whealin|date=2007-05-22|publisher=National Center for Post Traumatic Stress Disorder, US Department of Veterans Affairs|archive-url=https://web.archive.org/web/20090730101002/http://www.ptsd.va.gov/public/pages/child-sexual-abuse.asp|archive-date=2009-07-30|dead-url=yes}}</ref>| ਬਾਲ ਜਿਨਸੀ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਅਪਰਾਧੀਆਂ ਪੀਡੋਫਾਈਲਜ਼ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੀਬੁਲੇਸੈਂਟ ਬੱਚਆ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਜਿਨਸੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ |<ref>{{Cite book|title=Pedophilia and Sexual Offending Against Children|last=Seto, Michael|publisher=American Psychological Association|year=2008|location=Washington, DC|page=vii}}</ref> ====== ਸਹਿਕਰਮੀ ====== ਬਹੁਤੀ ਵਾਰ ਜਿਨਸੀ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕੰਮਕਾਜ ਦੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਸਹਿਕਰਮੀ ਅਤੇ ਅਧੀਨ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਜਾਂ ਲੜਕੀਆਂ ਵੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਅਹੁਦੇ ਤੇ ਪੈਸੇ ਜਾਂ ਰਾਜਨੀਤਕ ਪਹੁੰਚ ਦੀ ਦੁਰਵਰਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ<ref>{{Cite news|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2018/10/%E0%A8%85%E0%A8%95%E0%A8%AC%E0%A8%B0%E0%A9%80-%E0%A8%B6%E0%A8%B9%E0%A8%BF%E0%A8%A8%E0%A8%B6%E0%A8%BE%E0%A8%B9%E0%A9%80%E0%A8%86%E0%A8%82-%E0%A8%A6%E0%A9%87-%E0%A8%95%E0%A8%BF%E0%A9%B0%E0%A8%97/|title=ਅਕਬਰੀ ਸ਼ਹਿਨਸ਼ਾਹੀਆਂ ਦੇ ਕਿੰਗਰੇ ਟੁੱਟੇ - Tribune Punjabi|date=2018-10-11|work=Tribune Punjabi|access-date=2018-10-12|language=en-US}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੁਲਾਈ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == ਹਵਾਲੇ== {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ == * {{dmoz|Society/Support_Groups/Sexual_Abuse|Sexual abuse}} * [https://www.nlm.nih.gov/medlineplus/childsexualabuse.html Child Sexual Abuse] at the [[National Institutes of Health]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਿਨਸੀ ਸ਼ੋਸ਼ਣ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲਿੰਗਕ ਅਪਰਾਧ]] 03bwqxj5sm949bj5snniezi9q2bqsmm 0 111720 842434 768626 2026-07-10T21:27:43Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842434 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Complete_diagram_of_a_human_spermatozoa_en.svg|right|thumb|350x350px|ਮਨੁੱਖੀ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਣੂ ਸੈੱਲ ਦਾ ਡਾਇਆਗ੍ਰਾਮ]] '''ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਣੂ, '''[[ਪੁਰਸ਼]] ਪ੍ਰਜਨਨ [[ਕੋਸ਼ਾਣੂ|ਸੈੱਲ]] ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਯੂਨਾਨੀ ਸ਼ਬਦ (σπέρμα) ਸਪਰਮ (ਅਰਥ "ਬੀਜ") ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਅਨੀਸੋਮੈਮੀ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਉਪ-ਕਿਸਮ ਓਓਗਾਮੀ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਜਿਨਸੀ ਪ੍ਰਜਨਨ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਗੈਮੇਟਸ ਦੇ ਆਕਾਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ  ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ "ਨਰ" ਜਾਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਣੂ ਸੈੱਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਇੱਕ ਅਨਫਲੇਗੇਲਰ ਸ਼ੁਕਰਾਣ ਸੈੱਲ ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੋਟਾਇਲ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਇੱਕ ਗੈਰ-ਮੋਟਾਇਲ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਣੂ ਸੈੱਲ ਨੂੰ ਸਪਰਮਾਟੋਜ਼ੂਨ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਣੂ ਸੈੱਲਾਂ ਨੂੰ ਵੰਡਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਸੀਮਤ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ, ਪਰ ਗਰਭਧਾਰਣ ਕਰਨ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਅੰਡੇ ਦੇ ਸੈੱਲਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਫਿਊਜ਼ਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਜੀਵ ਵਿਕਾਸ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਟੋਟੇਪੋਟੇਂਟ ਜਾਇਗੇਟ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖੀ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਣੂ ਸੈੱਲ ਹਾਪਲੋਇਡ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਿ ਇਸ ਦੇ 23 ਗੁਣਸੂਤਰ ਮਾਦਾ ਅੰਡੇ ਦੇ 23 ਗੁਣਸੂਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਡਿਪਲੋਇਡ ਸੈੱਲ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਸਕਣ। ਜੀਵਾਣੂਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਕਰਾਣੂ ਟੈਸਟੀਕਲਜ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਐਪੀਡੀਦਾਈਮਜ਼ ਵਿੱਚ ਸਟੋਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ [[ਸ਼ਿਸ਼ਨ|ਲਿੰਗ]] ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। [[File:HumanSpermVideoAffordableHomeMicroscope.ogv|thumb|ਇਕ ਘਰੇਲੂ ਮਾਈਕਰੋਸਕੋਪ ਦੁਆਰਾ ਦਰਜ ਮਨੁੱਖੀ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਣੂ ਸੈੱਲਾਂ ਦਾ ਵੀਡੀਓ]] == ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਣੂ ਜਾਨਵਰ ਵਿੱਚ == === ਫੰਕਸ਼ਨ === ਮੁੱਖ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਣੂ ਦਾ ਕੰਮ ਅੰਡੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣਾ ਅਤੇ ਦੋ ਉਪ-ਸੈਲੂਲਰ ਢਾਂਚੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਫਿਊਜ਼ ਕਰਨਾ ਹੈ:(i) ਨਰ ਪੁਰਅਭੁਜ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਾਮੱਗਰੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ ਅਤੇ (ii) ਸੈਂਟੀਰੀਓਲਾਂ ਜਿਹੜੀਆਂ ਬਣਤਰਾਂ ਹਨ ਜੋ ਮਾਈਕ੍ਰੋਬਿਊਲ ਸਾਇਟਸਕੇਲੇਟਨ ਨੂੰ ਸੰਗਠਿਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। === ਅੰਗ ਵਿਗਿਆਨ === [[ਤਸਵੀਰ:Sperm-egg.jpg|right|thumb|200x200px|ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਣੂ ਅਤੇ ਅੰਡੇ ਦੀ ਫਿਊਜ਼ਿੰਗ]] ਜੀਵਣੂਆਂ ਦੇ ਸ਼ੁਕਰਾਣੂ ਸੈੱਲ ਨੂੰ 4 ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ: * ਸਿਰ: ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਘਣੇ ਕੋਇਲਡ ਕ੍ਰੋਮਟਿਨ ਫਾਈਬਰਸ ਦੇ ਨਾਲ ਨਿਊਕਲੀਅਸ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਕ ਐਰੋਸੋਮ ਦੁਆਰਾ ਪੂਰਵਕ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੱਛੀ ਆਂਡੇ ਨੂੰ ਘੇਰਾ ਪਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਐਨਜ਼ਾਈਮਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref>{{cite journal|last1=Boitrelle|first1=F|last2=Guthauser|first2=B|last3=Alter|first3=L|last4=Bailly|first4=M|last5=Wainer|first5=R|last6=Vialard|first6=F|last7=Albert|first7=M|last8=Selva|first8=J|year=2013|title=The nature of human sperm head vacuoles: a systematic literature review|journal=Basic Clin Androl|volume=23|page=3|doi=10.1186/2051-4190-23-3|pmc=4346294|pmid=25780567}}</ref> * ਗਰਦਨ: ਇਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੈਂਟਰਿਓਲ ਅਤੇ ਇੱਕ ਅਟੀਪਿਕ ਸੈਂਟਰਿਓਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref name="Fishman et al 2018">{{cite journal|last1=Fishman|first1=Emily L|last2=Jo|first2=Kyoung|last3=Nguyen|first3=Quynh P. H|last4=Kong|first4=Dong|last5=Royfman|first5=Rachel|last6=Cekic|first6=Anthony R|last7=Khanal|first7=Sushil|last8=Miller|first8=Ann L|last9=Simerly|first9=Calvin|year=2018|title=A novel atypical sperm centriole is functional during human fertilization|journal=Nature Communications|volume=9|issue=1|pages=2210|doi=10.1038/s41467-018-04678-8|pmid=29880810|last10=Schatten|first10=Gerald|last11=Loncarek|first11=Jadranka|last12=Mennella|first12=Vito|last13=Avidor-Reiss|first13=Tomer}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Blachon|first1=S|last2=Cai|first2=X|last3=Roberts|first3=K. A|last4=Yang|first4=K|last5=Polyanovsky|first5=A|last6=Church|first6=A|last7=Avidor-Reiss|first7=T|year=2009|title=A Proximal Centriole-Like Structure is Present in Drosophila Spermatids and Can Serve as a Model to Study Centriole Duplication|url=https://archive.org/details/sim_genetics_2009-05_182_1/page/133|journal=Genetics|volume=182|issue=1|pages=133–44|doi=10.1534/genetics.109.101709|pmc=2674812|pmid=19293139}}</ref> * ਮਿਡਪੀਸ: ਇਸਦੇ ਕੋਲ ਇੱਕ ਕੇਂਦਰੀ ਫਿਲਮੇਂਟਸ ਕੋਰ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮਿਟੋਚੋਂਡਰੀਆ ਇਸਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅੋਰਤ ਦੀ [[ਬੱਚੇਦਾਨੀ ਦਾ ਮੂੰਹ|ਬੱਚੇਦਾਨੀ ਦੇ ਮੂੰਹ]], ਗਰਭਾਸ਼ਯ ਅਤੇ ਗਰਭਾਸ਼ਯ ਟਿਊਬਾਂ ਰਾਹੀਂ ਯਾਤਰਾ ਲਈ [[ਅਡੈਨੋਸੀਨ ਟਰਾਈਫ਼ੌਸਫ਼ੇਟ|ਏਟੀਪੀ]] ਉਤਪਾਦ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। * ਪੂਛ ਜਾਂ "ਫਲੈਗਐਲਮ": ਇਇਹ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਣੂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸਪਰਮਟੋਸਾਈਟਸ ਚਲਾਉਂਦੇ ਹਨ।<ref>{{cite journal|last1=Ishijima|first1=Sumio|last2=Oshio|first2=Shigeru|last3=Mohri|first3=Hideo|year=1986|title=''Flagellar movement of human spermatozoa''|url=|journal=Gamete Research|volume=13|issue=3|pages=185–197|doi=10.1002/mrd.1120130302}}</ref> ਗਰੱਭਧਾਰਣ ਕਰਨ ਦੌਰਾਨ, ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਣੂ ਓਓਸੀਟ ਦੇ ਤਿੰਨ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਿੱਸੇ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ: (1) ਇੱਕ ਸੰਕੇਤ ਜਾਂ ਸਰਗਰਮ ਕਾਰਕ ਜਿਸ ਨਾਲ [[ਮੈਟਾਬੋਲਿਜ਼ਮ]] ਡ੍ਰੋਮਿੰਟ ਓਓਸੀਟ ਨੂੰ ਸਰਗਰਮ ਕਰਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ; (2) ਹਾਪੋਲਾਇਡ ਪੈਟਰਨਲ ਜੀਨੋਮ; (3) ਸੈਂਟਰਿਓਲ, ਜੋ ਸੈਂਟਰਰੋਮੋਨ ਅਤੇ ਮਾਈਕੋਟੂਬੂਲ ਸਿਸਟਮ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੈ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=2SBoQ8H-KMIC&pg=PA3|title=A color atlas for human assisted reproduction: laboratory and clinical insights|author1=Hewitson, Laura|author2=Schatten, Gerald P.|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|year=2003|isbn=978-0-7817-3769-2|editors=Patrizio, Pasquale|page=3|chapter=The biology of fertilization in humans|accessdate=2013-11-09|display-editors=etal|lastauthoramp=yes}}CS1 maint: Uses editors parameter ([//en.wikipedia.org/wiki/Category:CS1_maint:_Uses_editors_parameter link]) </ref> === ਮੂਲ === [[ਜੰਤੂ|ਜਾਨਵਰਾਂ]] ਦੇ ਸ਼ੁਕਰਾਣੂਆਂ ਨੂੰ ਨਰ ਗੋਨਡਜ਼ (ਟੌਟਿਕਸ) ਦੇ ਅੰਦਰ ਅੰਦਰੂਨੀ ਵਿਭਾਜਨ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ੁਕਰਾਣਸ਼ੀਲਤਾ ਰਾਹੀਂ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਣੂ-ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਲਗਭਗ 70 ਦਿਨ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਸਪਰਮੈਟੀਡ ਪੜਾਅ 'ਤੇ ਸ਼ੁਕਰਾਣੂ ਜਾਣੂ ਪੂਛ ਨੂੰ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਗਲਾ ਪੜਾਅ ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੱਕਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਉਸ ਨੂੰ ਲਗਪਗ 60 ਦਿਨ ਲੱਗਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਣੂਪੁਨਰਜਨਣ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |url=http://www.netdoctor.co.uk/menshealth/facts/semenandsperm.htm |title=Semen and sperm quality |access-date=2018-10-09 |archive-date=2000-11-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20001110112200/http://www.netdoctor.co.uk/menshealth/facts/semenandsperm.htm |url-status=dead }}</ref> ਸ਼ੁਕਰਾਣੂ ਸੈੱਲਾਂ ਨੂੰ ਮਰਦ ਦੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਵੀਰਜ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਮਨੁੱਖੀ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਣੂ ਸੈੱਲ 5 ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਮੇਂ ਲਈ ਮਾਦਾ ਪ੍ਰਜਨਨ ਪਥ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਸਕਦੇ ਹਨ।<ref>{{cite journal|last1=Gould|first1=JE|last2=Overstreet|first2=JW|last3=Hanson|first3=FW|year=1984|title=Assessment of human sperm function after recovery from the female reproductive tract|url=https://archive.org/details/biology-of-reproduction_1984-12_31_5/page/888|journal=Biology of Reproduction|volume=31|issue=5|pages=888–894|doi=10.1095/biolreprod31.5.888}}</ref> ਵਿਰਜ ਨੂੰ ਧਾਤੂ ਛਾਤੀਆਂ, ਪ੍ਰੋਸਟੇਟ ਗ੍ਰੰਥੀ ਅਤੇ ਯੂਰੀਥ੍ਰਲ ਗ੍ਰੰਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 2016 ਵਿੱਚ ਨੈਨਜਿੰਗ ਮੈਡੀਕਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ [[ਸਟੈੱਮ ਸੈੱਲ]] ਤੋਂ ਨਕਲੀ ਮਾਊਸ ਸਪਰਮੈਟਿਡਸ ਵਰਗੇ ਸੈੱਲ ਬਣਾਏ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹਨਾਂ ਸਪਰਮੈਟੈਡਸ ਨੂੰ ਮਾਊਸ ਅੰਡੇ ਵਿੱਚ ਟੀਕਾਕਰਣ ਕਰਕੇ ਪਾਲਤੂ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ।<ref name="Cyranoski 2016">{{cite journal|last1=Cyranoski|first1=David|year=2016|title=Researchers claim to have made artificial mouse sperm in a dish|journal=Nature|doi=10.1038/nature.2016.19453}}</ref> ==ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ== *[http://www.channel4.com/microsites/G/TGSR/PDF/Great-Sperm-Race.pdf ਮਹਾਨ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਣੂ ਰੇਸ] pdf *[https://www.youtube.com/watch?v=vvnEsOaKxuw&NR=1 ਮਾਈਕਰੋਸਕੋਪ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਮਨੁੱਖੀ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਣੂ] == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:CS1 maint: Uses editors parameter|Category:CS1 maint: Uses editors parameter]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਣਨ]] 3yhijqdoqv5cq8zxbby0ohm49b2jz8l 0 111744 842240 826979 2026-07-10T18:02:34Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 2 books for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842240 wikitext text/x-wiki '''ਮਾਰਥਾ ਬੋਸਿੰਗ''' (24 ਜਨਵਰੀ, 1936) ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਥਿਏਟਰ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਅਤੇ ਨਾਟਕਕਾਰ ਹੈ। ਉਹ ਮਿਨੀਏਪੋਲਿਸ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗਾਤਮਕ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਥੀਏਟਰ ਦੇ ਸਮੂਹਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ "ਐਟ ਦ ਫੁੱਟ ਆਫ਼ ਦ ਮਾਊਂਟੇਨ" ਦੀ ਸੰਸਥਾਪਕ ਕਲਾਤਮਕ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਸੀ। == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ == ਮਾਰਥਾ ਬੋਸਿੰਗ ਦਾ ਜਨਮ ਐਕਸਟਰ, ਨਿਊ ਹੈਮਪਸ਼ਿਰ ਵਿੱਚ 1936 ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਅਤੇ ਐਂਡੋਵਰ, ਮੈਸਾਚਿਊਟ ਵਿੱਚ ਅਬੋਟ ਅਕਾਦਮੀ ਤੋਂ ਗਰੈਜੂਏਟ ਕੀਤੀ।<ref name=":7">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=m6O5-spILIUC&pg=PR39&dq=%22greenwich+mews%22+theater&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiR89X3zKXXAhWKOCYKHYhWAxoQ6AEIRjAF#v=onepage&q&f=false|title=Historical Dictionary of Contemporary American Theater: 1930-2010|last=Fisher|first=James|date=2011-06-01|publisher=Scarecrow Press|isbn=9780810879508|language=en}}</ref> ਸਥਾਨਕ ਗਰਮੀਆਂ ਦੀ ਸਟਾਕ ਕੰਪਨੀ ਲਈ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਜੋਂ, ਉਸ ਨੂੰ ਸੋਲਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ 'ਚ ਥੀਏਟਰ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਤਜਰਬਾ ਸੀ। ਬੋਸਿੰਗ ਨੇ 1957 ਵਿੱਚ "ਕਨੈਕਟੀਕਟ ਕਾਲਜ ਫਾਰ ਵੂਮੈਨ" ਤੋਂ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ 1958 ਵਿੱਚ ਵਿਸਕਾਨਸਿਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਐਮ.ਏ. ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਪਾਲ ਬੋਸਿੰਗ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਇਆ, ਜਿਸ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਤਿੰਨ ਬੱਚੇ ਹਨ; 1980 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਤਲਾਕ ਹੋ ਗਿਆ। ==ਕੈਰੀਅਰ== ਬੋਸਿੰਗ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਥੀਏਟਰ ਕੈਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 1960 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਮਿਨੀਨੇਪੋਲਿਸ, ਮਿਨੀਸੋਟਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਯੋਗਾਤਮਕ ਫਾਇਰ ਹਾਊਸ ਥੀਏਟਰ ਨਾਲ ਇੱਕ ਅਭਿਨੇਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਦਾ ਕੰਮ ਅਤੇ ਕਲਾਤਮਕ ਰੁਚੀਆਂ ਜੋਸੇਫ ਚੈਕੀਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਨਿਊ ਯਾਰਕ ਸਥਿਤ ਓਪਨ ਥੀਏਟਰ ਦੁਆਰਾ ਖ਼ਾਸੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸਨ। ਉਸ ਨੇ ਮਿਨੀਆਪੋਲਿਸ ਪਰਤਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਟਲਾਂਟਾ ਦੇ ਅਕੈਡਮੀ ਥੀਏਟਰ ਵਿਖੇ ਦੋ ਸਾਲ ਪਲੇਅਰਾਈਟਿੰਗ ਇਨ-ਰੈਜੀਡੈਂਸ ਵਜੋਂ ਬਤੀਤ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=EGOBtC_Jum0C&pg=PA74&dq=%22martha+boesing%22&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwij9bO5gq3XAhXm7YMKHfUxDcIQ6AEIPjAE#v=onepage&q=%22martha%20boesing%22&f=false|title=American Women Stage Directors of the Twentieth Century|last=Fliotsos|first=Anne|last2=Vierow|first2=Wendy|date=2008-06-09|publisher=University of Illinois Press|isbn=9780252032264|language=en}}</ref> 1974 ਵਿੱਚ ਬੋਸਿੰਗ ਨੇ ਸਹਿ-ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਮਹਿਲਾ ਥੀਏਟਰ ਸਮੂਹਿਕ "ਐਟ ਦ ਫੁੱਟ ਆਫ਼ ਦਿ ਮਾਊਂਟੇਨ" (ਏ.ਐੱਫ.ਐੱਮ.ਐੱਸ.) ਦੀ ਕਲਾਤਮਕ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਬਣ ਗਈ। ਉਸ ਨੇ 10 ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਕੰਪਨੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ, ਉਸ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਨਾਟਕ ਇਸ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੇ। ਏ.ਐਫ.ਓ.ਐਮ ਦੇ ਨਾਲ ਬੋਸਿੰਗ ਦੇ ਕੰਮ ਨੇ ਬਲਾਤਕਾਰ ਦੇ ਸਭਿਆਚਾਰ, ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਸਾਮਰਾਜਵਾਦ ਅਤੇ ਨਿਓਕੋਲੋਨਿਓਲਿਜ਼ਮ ਅਤੇ ਸ਼ੀਤ ਯੁੱਧ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਦੌੜ ਬਾਰੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਥੀਏਟਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕੱਟੜਵਾਦੀ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ 1984 ਵਿੱਚ ਕੰਪਨੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਕਿਉਂਕਿ ਸਮੂਹਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੇ ਮੁੱਦਿਆਂ ਨਾਲ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਦੀ ਰਹੀ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਸ ਦੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਅਤੇ ਗੋਰੇ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੀ ਘਾਟ ਦੀ ਅਲੋਚਨਾ ਵੀ ਕੀਤੀ ਗਈ।<ref>{{Cite journal|last=Boesing|first=Martha|date=1996|title=Rushing Headlong into the Fire at the Foot of the Mountain|url=https://archive.org/details/sim_signs_summer-1996_21_4/page/1011|jstor=3175032|journal=Signs|volume=21|issue=4|pages=1011–1023|doi=10.2307/3175032}}</ref> ਬੋਸਿੰਗ ਨੇ ਕਈ ਹੋਰ ਮਿਨੀਏਪੋਲਿਸ ਥੀਏਟਰਾਂ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਨੇਸੋਟਾ ਰੀਪੇਟਰੀ ਕੰਪਨੀ, ਪਲੇਅਰਾਇਟਸ ਸੈਂਟਰ, ਦਿ ਹਾਰਟ ਆਫ ਦਿ ਬੀਸਟ ਪੱਪੀਟ ਅਤੇ ਮਾਸਕ ਥੀਏਟਰ, ਮਿਨੀਐਪੋਲਿਸ ਇਨਵਾਇਰਨਮੈਂਟਲ ਥੀਏਟਰ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ, ਅਤੇ ਚਿਲਡਰਨ ਥੀਏਟਰ (ਪਹਿਲਾਂ ਮੋਪਪੈਟ ਪਲੇਅਰਜ਼) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਚਿਲਡਰਨ ਥੀਏਟਰ ਦੀ ਸਹਿ-ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ, ਉਹ ਜੌਹਨ ਕਲਾਰਕ ਡੋਨਾਹੂ ਦੇ ਥੀਏਟਰ ਦੇ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ 1984 ਦੇ ਸੈਕਸ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਦੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਉਲਝ ਗਈ, ਜਿਸ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨਾਲ ਜਿਨਸੀ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਲਈ ਦੋਸ਼ੀ ਮੰਨਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀਆਂ ਜਾਂਚਾਂ ਵਿੱਚ, ਬੋਸਿੰਗ ਨੇ ਮੰਨਿਆ ਕਿ ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਬਾਰੇ ਜਾਣਦੀ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਤੇ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਦੇ ਅਹੁਦਿਆਂ 'ਤੇ ਮੌਜੂਦ ਹੋਰ ਉਸ ਨੂੰ ਚੁੱਪ ਰਹਿਣ ਕਾਰਨ ਜੁਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦਾ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=http://www.startribune.com/may-19-1991-sex-abuse-case-was-a-long-time-in-the-making-the-kids-raised-the-curtain/359549381/|title=May 19, 1991: Sex-abuse case was a long time in the making; the kids raised the curtain|work=Star Tribune|access-date=2017-11-07|archive-date=2017-07-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20170702100319/http://www.startribune.com/may-19-1991-sex-abuse-case-was-a-long-time-in-the-making-the-kids-raised-the-curtain/359549381/|url-status=dead}}</ref> ਬੋਸਿੰਗ ਬੁਸ਼ ਫਾਉਂਡੇਸ਼ਨ ਦੀ $20,000 ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ ਗ੍ਰਾਂਟ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1984 ਵਿੱਚ ਸਾਨ ਫਰਾਂਸਿਸਕੋ ਚਲੀ ਗਈ। ਉਸ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਬੇਅ ਏਰੀਆ ਥੀਏਟਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਯੂਰੇਕਾ ਥੀਏਟਰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਨਾਟਕ "ਹਾਰਟ ਆਫ਼ ਦ ਵਰਲਡ" (1990), ਜੋ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਏ ਟਰੈਵਲਿੰਗ ਜੂਡੀ ਥੀਏਟਰ ਲਈ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite journal|last=King|first=Robert L.|date=1990|title=Recent Drama|url=https://archive.org/details/sim_massachusetts-review_spring-summer-1990_31_1-2/page/273|jstor=25090178|journal=The Massachusetts Review|volume=31|issue=1/2|pages=273–286|doi=10.2307/25090178}}</ref> ਉਸ ਦਾ ਕੰਮ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਮੁੱਦਿਆਂ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰਤ ਕਰਨਾ ਜਾਰੀ ਹੈ। "ਸਟੈਂਡਿੰਗ ਆਨ ਫਿਸ਼ਿਜ਼" (1991), ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਾਸਕ ਕੰਮ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਆਪਸੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ, ਨੇ, ਮਨੁੱਖਜਾਤੀ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਵਾਤਾਵਰਨ 'ਤੇ ਹੋਏ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਕਾਵਿਕ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸੰਕੇਤ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ ਪੁੰਜ ਦੇ ਅਲੋਪ ਹੋਣ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਉਣ ਲਈ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1991/06/30/nyregion/westchester-guide-974691.html|title=WESTCHESTER GUIDE|last=Charles|first=Eleanor|date=1991-06-30|work=The New York Times|access-date=2017-11-05|language=en-US|issn=0362-4331|archive-date=2017-11-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20171108034820/http://www.nytimes.com/1991/06/30/nyregion/westchester-guide-974691.html|dead-url=yes}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Cless|first=Downing|date=1996|title=Eco-Theatre, USA: The Grassroots Is Greener|url=https://archive.org/details/sim_tdr-drama-review_summer-1996_40_2/page/79|jstor=1146531|journal=TDR|volume=40|issue=2|pages=79–102|doi=10.2307/1146531}}</ref> ਉਸ ਨੇ 2006 ਵਿੱਚ ਸਾਨ ਫ੍ਰਾਂਸਿਸਕੋ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਬੇ-ਛਤੇ ਹੋਣ ਬਾਰੇ ਆਪਣੀ ਇੱਕ-ਮਹਿਲਾ ਪਲੇਅ ਗੀਤ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ।<ref>{{Cite web|url=http://www.thestreetspirit.org/March2006/magpie.htm|title=Street Spirit: Justice News&Homeless Blues|last=Messman|first=Terry|website=www.thestreetspirit.org|access-date=2017-11-07|archive-date=2016-05-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20160530035654/http://www.thestreetspirit.org/March2006/magpie.htm|url-status=dead}}</ref> "ਮਦਰਸ ਆਫ਼ ਲਡਲੋ" (2010), ਜਿਸ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਉਸ ਦੀ ਧੀ ਜੈਨੀਫਰ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਪਤੀ ਪਾਲ ਦੁਆਰਾ ਸਕੋਰਡ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਕੋਲਾ ਮਾਈਨਿੰਗ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਲੁਡਲੋ ਕਤਲੇਆਮ ਬਾਰੇ ਚਿਲਡਰਨਸ ਥੀਏਟਰ ਦਾ ਕੰਮ ਸੀ। ਬੋਸਿੰਗ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀ ਸੈਂਡੀ ਬਾਊਚਰ ਨਾਲ ਓਕਲੈਂਡ, ਸੀ.ਏ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://pwcenter.org/profile/martha-boesing|title=Martha Boesing|website=Playwrights' Center|language=en|access-date=2017-11-07|archive-date=2017-11-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20171108035223/https://pwcenter.org/profile/martha-boesing|url-status=dead}}</ref> ==ਸਟਾਇਲ== ਬੋਸਿੰਗ ਦੇ ਨਾਟਕ ਜੈਂਡਰ ਦੀਆਂ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਕਸਰ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਸੰਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਰਸਮੀ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਅਕਸਰ ਰੂਪਕ, ਰੀਤੀਵਾਦੀ ਜਾਂ ਮਿਥਿਹਾਸਕ ਵਿਚਾਰਾਂ ਅਤੇ ਗ਼ੈਰ-ਲੀਨੀਅਰ ਢਾਂਚਿਆਂ ਨਾਲ ਖਿੰਡੇ ਹੋਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਬੋਸਿੰਗ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਗਲੋਬਲ ਸ਼ਕਤੀ ਢਾਂਚਿਆਂ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖੀ ਸੰਬੰਧਾਂ ਬਾਰੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਕਹਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਦੂਜੀ-ਵੇਵ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਲਹਿਰ ਦੀਆਂ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਿਆਂ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਦੀ ਪੜਚੋਲ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗਾਤਮਕ ਪਿਛੋਕੜ ਅਤੇ "ਐਟ ਦ ਫੁੱਟ ਆਫ ਦਿ ਮਾਊਂਟੇਨ ਦੇ ਸਮੂਹਕ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਤਜਰਬੇ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਖੇਡ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਸਹਿਕਾਰੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕੀਤਾ; ਬੋਸਿੰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਧੇਰੇ ਥੀਮਾਨ, ਸਮੂਹਿਕ ਅਭਿਆਸ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਥੀਏਟਰ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ, ਲੜੀਵਾਰ ਢਾਂਚੇ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਦੀ ਹੈ। ==ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ== ਬੋਸਿੰਗ ਨੇ 1987 ਵਿੱਚ ਆਰਟਸ ਪਲੇਅ ਰਾਈਟਿੰਗ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ ਗ੍ਰਾਂਟ ਲਈ ਨੈਸ਼ਨਲ ਐਂਡੋਮੈਂਟ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ 1996 ਵਿੱਚ ਥੀਏਟਰ ਕਮਿਊਨੀਕੇਸ਼ਨਜ਼ ਗਰੁੱਪ ਦੇ ਪਯੂ ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਦੀ ਗ੍ਰਾਂਟ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। 2001 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਮੈਕਕਾਈਟ ਥੀਏਟਰ ਆਰਟਿਸਟ ਐਵਾਰਡ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਦਾ ਕੰਮ ਮਾਰਥਾ ਬੋਸਿੰਗ, ਜੌਰਨੀਜ਼ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ: ਥ੍ਰੀ ਪਲੇਸ (1978) ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਨਾਟਕ ਵੀ ਸਲੈਂਟ ਸਿਕਸ: ਮਿਨੀਏਪੋਲਿਸ ਪਲੇਅ ਰਾਈਟਸ ਸੈਂਟਰ (1990), ਏ ਸੈਂਚੁਰੀ ਆਫ ਪਲੇਸ ਬਾਏ ਅਮੈਰੀਕਨ ਵੂਮੈਨ (1979) ਵਿੱਚ ਸੰਕੇਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਅਤੇ ਪਲੇਅ ਇਨ ਪ੍ਰੋਸੈਸ (1981) ਬੋਇਸਿੰਗ ਨੇ 1987 ਵਿੱਚ ਆਰਟਸ ਪਲੇਅ ਰਾਈਟਿੰਗ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ ਗ੍ਰਾਂਟ ਲਈ ਨੈਸ਼ਨਲ ਐਂਡੋਮੈਂਟ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ 1996 ਵਿੱਚ ਥੀਏਟਰ ਕਮਿਊਨੀਕੇਸ਼ਨਜ਼ ਗਰੁੱਪ ਦੇ ਪਯੂ ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਦੀ ਗ੍ਰਾਂਟ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। 2001 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਮੈਕਕਾਾਈਟ ਥੀਏਟਰ ਆਰਟਿਸਟ ਐਵਾਰਡ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਉਸਦਾ ਕੰਮ ਮਾਰਥਾ ਬੋਇਸਿੰਗ, ਜੌਰਨੀਜ਼ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ: ਥ੍ਰੀ ਪਲੇਸ (1978) ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਨਾਟਕ ਵੀ ਸਲੈਂਟ ਸਿਕਸ: ਮਿਨੀਏਪੋਲਿਸ ਪਲੇਅ ਰਾਈਟਸ ਸੈਂਟਰ (1990), ਏ ਸੈਂਚੁਰੀ ਆਫ ਪਲੇਸ ਬਾਏ ਅਮੈਰੀਕਨ ਵੂਮੈਨ (1979), ਅਤੇ ਪਲੇਅ ਇਨ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ (1981) ਵਿੱਚ ਸੰਕੇਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। == ਚੁਨਿੰਦਾ ਕਾਰਜ == === ਏ.ਐਫ.ਓ.ਐਮ ਨਾਲ ਨਾਟਕ ਵਿਕਾਸ === * ''River Journal'' (1975) * ''Raped'' (1976) * ''The Moontree'' (1976) * ''The Story of a Mother'' (1977) * ''The Web'' (1982) * ''Ashes, Ashes, We All Fall Down'' (1982) === ਖੇਤਰੀ ਥੀਏਟਰ === * ''Standing on Fishes'' (1991) * ''My Other Heart'' (1993) * ''Hard Times Come Again No More'' (1994) * ''These Are My Sisters'' (1996) * ''After Long Silence'' (1999) * ''Song of the Magpie'' (2006) * ''A Place of Her Own'' (2007) * ''Mothers of Ludlow'' (2010) == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1936]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਲੇਖਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] mxlbkz69g724mxtuk6q0sj73gutwgi1 0 112100 842368 688401 2026-07-10T20:22:11Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842368 wikitext text/x-wiki '''ਥੈਲੇਸੇਮੀਆ''' ਖੂਨ ਦਾ ਵਿਕਾਰ ਹੈ ਜੋ ਵਿਰਾਸਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਸਾਧਾਰਣ [[ਹੀਮੋਗਲੋਬਿਨ]] ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲੱਛਣ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕੋਈ ਵੀ ਤੀਬਰਤਾ ਤੋਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ।<ref name="NIH2012Sym">{{cite web|url=http://www.nhlbi.nih.gov/health/health-topics/topics/thalassemia/signs|title=What Are the Signs and Symptoms of Thalassemias?|date=July 3, 2012|website=NHLBI|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160916112346/http://www.nhlbi.nih.gov/health/health-topics/topics/thalassemia/signs|archivedate=16 September 2016|deadurl=no|accessdate=5 September 2016|df=dmy-all}}</ref> ਅਕਸਰ ਹਲਕੇ ਜਿਹੇ ਗੰਭੀਰ [[ਅਨੀਮੀਆ]] ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅਨੀਮੀਆ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਥਕਾਵਟ ਅਤੇ ਚਮੜੀ ਦਾ ਫਿੱਕਾਪਣ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਹੱਡੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ, ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਤਿੱਲੀ, ਪੀਲੀ ਚਮੜੀ ਅਤੇ ਕਾਲੇ ਪਿਸ਼ਾਬ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੌਲੀ ਵਾਧਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਥੈਲੇਸੇਮੀਆ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਤੋਂ ਵਿਰਸੇ ਵਿੱਚ ਮਿਲੇ ਹੋਏ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਕਾਰ ਹਨ।<ref name="NIH2012Cau">{{cite web|url=http://www.nhlbi.nih.gov/health/health-topics/topics/thalassemia/causes|title=What Causes Thalassemias?|date=July 3, 2012|website=NHLBI|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160826015351/http://www.nhlbi.nih.gov/health/health-topics/topics/thalassemia/causes|archivedate=26 August 2016|deadurl=no|accessdate=5 September 2016|df=dmy-all}}</ref> ਇਹ ਦੋ ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਲਫ਼ਾ ਥੈਲੇਸੇਮੀਆ ਅਤੇ ਬੀਟਾ ਥੈਲੇਸੇਮੀਆ। ਅਲਫ਼ਾ ਅਤੇ ਬੀਟਾ ਥੈਲੇਸੀਮੀਆ ਦੀ ਤੀਬਰਤਾ ਇਸ ਗੱਲ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਐਲਫ਼ਾ ਗਲੋਬਿਨ ਲਈ ਚਾਰ ਜੀਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਜਾਂ ਬੀਟਾ ਗਲੋਬਿਨ ਲਈ ਦੋ ਜੀਨ ਕਿੰਨੀਆਂ ਗੁੰਮ ਹਨ। ਨਿਦਾਨ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਖੂਨ ਦੀਆਂ ਜਾਂਚਾਂ ਦੁਆਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੂਰਨ ਖੂਨ ਗਿਣਤੀ, ਖਾਸ ਹੀਮੋਗਲੋਬਿਨ ਟੈਸਟ ਅਤੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਟੈਸਟ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref name="NIH2012Diag">{{cite web|url=http://www.nhlbi.nih.gov/health/health-topics/topics/thalassemia/diagnosis|title=How Are Thalassemias Diagnosed?|date=July 3, 2012|website=NHLBI|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160916113848/http://www.nhlbi.nih.gov/health/health-topics/topics/thalassemia/diagnosis|archivedate=16 September 2016|deadurl=no|accessdate=5 September 2016|df=dmy-all}}</ref>  ਜਨਮਪੂਰਵ ਪ੍ਰੀਖਣ ਦੁਆਰਾ ਜਨਮ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨਿਦਾਨ  ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite web|url=http://www.nhlbi.nih.gov/health/health-topics/topics/thalassemia/prevention|title=How Can Thalassemias Be Prevented?|date=July 3, 2012|website=NHLBI|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160916115635/http://www.nhlbi.nih.gov/health/health-topics/topics/thalassemia/prevention|archivedate=16 September 2016|deadurl=no|accessdate=5 September 2016|df=dmy-all}}</ref> ਇਲਾਜ ਕਿਸਮ ਅਤੇ ਤੀਬਰਤਾ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵਧੇਰੇ ਗੰਭੀਰ ਬਿਮਾਰੀ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਇਲਾਜ ਵਿੱਚ ਨਿਯਮਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਖੂਨ ਚੜ੍ਹਾਉਣਾ, ਆਇਰਨ ਕੈਲੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਫੋਲਿਕ ਐਸਿਡ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਆਇਰਨ ਕੈਲੇਸ਼ਨ ਡਿਫੇਰੌਕਸਾਮਾਈਨ ਜਾਂ ਡੈਫੀਸਿਾਇਰੌਕਸ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕਦੇ-ਕਦਾਈਂ, ਬੋਨ ਮੈਰੋ ਟ੍ਰਾਂਸਪਲਾਂਟ ਇੱਕ ਵਿਕਲਪ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref name="NIH2012Tx">{{cite web|url=http://www.nhlbi.nih.gov/health/health-topics/topics/thalassemia/treatment|title=How Are Thalassemias Treated?|date=July 3, 2012|website=NHLBI|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160916111713/http://www.nhlbi.nih.gov/health/health-topics/topics/thalassemia/treatment|archivedate=16 September 2016|deadurl=no|accessdate=5 September 2016|df=dmy-all}}</ref> ਉਲਟੀਆਂ ਜਾਂ ਜਿਗਰ ਦੀ ਬੀਮਾਰੀ, ਲਾਗਾਂ, ਅਤੇ ਓਸਟੀਓਪਰੋਰਸਿਸ ਦੇ ਨਾਲ ਟ੍ਰਾਂਸਫ਼ਯਸ਼ਨ ਤੋਂ ਲੋਹੇ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਸਪਲੀਨ ਬਹੁਤ ਵਧ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਸਰਜੀਕਲ ਹਟਾਉਣ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਪੈ ਸਕਦੀ ਹੈ। 2013 ਤੱਕ ਥੈਲੇਸੇਮੀਆ ਲਗਭਗ 280 ਮਿਲੀਅਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ 439,000 ਗੰਭੀਰ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।<ref>{{cite journal|last1=Global Burden of Disease Study 2013|first1=Collaborators|date=22 August 2015|title=Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 301 acute and chronic diseases and injuries in 188 countries, 1990-2013: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2013.|url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_the-lancet_august-22-28-2015_386_9995/page/743|journal=Lancet|volume=386|issue=9995|pages=743–800|doi=10.1016/s0140-6736(15)60692-4|pmc=4561509|pmid=26063472}}</ref> ਇਹ ਇਟਾਲੀਅਨ, ਗ੍ਰੀਕ, [[ਮੱਧ ਪੂਰਬ|ਮੱਧ ਪੂਰਬੀ]], [[ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ|ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆਈ]] ਅਤੇ ਅਫਰੀਕੀ ਮੂਲ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਮ ਹੈ।<ref name="NIH2012What">{{cite web|url=http://www.nhlbi.nih.gov/health/health-topics/topics/thalassemia|title=What Are Thalassemias?|date=July 3, 2012|website=NHLBI|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160826182827/http://www.nhlbi.nih.gov/health/health-topics/topics/thalassemia|archivedate=26 August 2016|deadurl=no|accessdate=5 September 2016|df=dmy-all}}</ref> ਮਰਦਾਂ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੀਮਾਰੀ ਦੀ ਸਮਾਨ ਦਰ ਹੈ।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=U_582NTSaQsC&pg=PA21|title=Clin. Methods in Ped.|date=2005|publisher=Jaypee Brothers Publishers|isbn=9788171798087|page=21|language=en|df=dmy-all}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਇਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ 2015 ਵਿੱਚ 16,800 ਮੌਤਾਂ ਹੋਈਆਂ, 1990 ਵਿੱਚ 36,000 ਮੌਤਾਂ ਹੋਈਆਂ।<ref name="GDB2013">{{cite journal|last1=GBD 2013 Mortality and Causes of Death|first1=Collaborators|date=17 December 2014|title=Global, regional, and national age-sex specific all-cause and cause-specific mortality for 240 causes of death, 1990-2013: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2013.|journal=Lancet|volume=385|pages=117–71|doi=10.1016/S0140-6736(14)61682-2|pmc=4340604|pmid=25530442}}</ref> ਜਿਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਕੋਲ ਥੈਲੇਸੇਮੀਆ ਦੀ ਮਾਮੂਲੀ ਡਿਗਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਕਲ ਸੈੱਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਮਲੇਰੀਏ ਤੋਂ ਕੁਝ ਸੁਰੱਖਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਉਹਨਾਂ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਜ਼ਿਆਦਾ ਆਮ ਕਿਉਂ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਮਲੇਰੀਆ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=0MneCgAAQBAJ&q|title=Williams Hematology|last1=Weatherall|first1=D. J.|date=2015|publisher=McGraw Hill Professional|isbn=9780071833011|edition=9e|page=725|chapter=The Thalassemias: Disorders of Globin Synthesis|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160915000648/https://books.google.com/books?id=0MneCgAAQBAJ&q|archivedate=15 September 2016|deadurl=no|df=dmy-all}}</ref> == ਚਿੰਨ੍ਹ ਅਤੇ ਲੱਛਣ == [[ਤਸਵੀਰ:Anemia.JPG|thumb|ਅਨੀਮੀਆ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਹੱਥ (ਖੱਬੇ) ਬਿਨਾਂ ਅਨੀਮੀਆ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਹੱਥ (ਸੱਜੇ)]] * ਆਇਰਨ ਓਵਰਲੋਡ: ਥੈਲੇਸੇਮੀਆ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਆਇਰਨ ਦੀ ਬਹੁਤਾਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਲੋਹੇ ਦੀ ਬਹੁਤਾਤ ਕਾਰਨ [[ਦਿਲ]], [[ਜਿਗਰ]], ਅਤੇ [[ਐਂਡੋਕਰਾਈਨ ਪ੍ਰਬੰਧ]] ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰੰਥੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਹਾਰਮੋਨ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਸਾਰੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਕਾਰਜਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਲੋਹੇ ਦੀ ਥੈਰੇਪੀ ਦੇ ਬਿਨਾਂ, ਬੀਟਾ ਥੈਲੇਸੇਮੀਆ ਵਾਲੇ ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਮਰੀਜ਼ ਸੰਭਾਵੀ ਘਾਤਕ ਲੋਹੇ ਦੇ ਪੱਧਰਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite journal|last=Cianciulli P|date=October 2008|title=Treatment of iron overload in thalassemia|journal=Pediatr Endocrinol Rev|volume=6|issue=Suppl 1|pages=208–13|pmid=19337180}}</ref> * ਲਾਗ: ਥੈਲੇਸੇਮੀਆ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਲਾਗ ਦੇ ਵਧੇਰੇ ਖ਼ਤਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਪਲੀਨ ਨੂੰ ਹਟਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੱਚ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/thalassemia/symptoms-causes/dxc-20261829|title=Archived copy|archive-url=https://web.archive.org/web/20161120112707/http://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/thalassemia/symptoms-causes/dxc-20261829|archive-date=20 November 2016|dead-url=no|access-date=2017-04-04}}</ref> * ਹੱਡੀਆਂ ਦੀ ਵਿਗਾੜਤਾ: ਥੈਲੇਸੇਮੀਆ ਬੋਨ ਮੈਰੋ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਹੱਡੀਆਂ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਸਾਧਾਰਣ ਹੱਡੀਆਂ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਚਿਹਰੇ ਅਤੇ ਖੋਪਰੀ ਦੀ ਬਣਤਰ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਬੋਨ ਮੈਰੋ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਹੱਡੀਆਂ ਨੂੰ ਪਤਲੇ ਅਤੇ ਭੁਰਭੁਰਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹੱਡੀਆਂ ਟੁੱਟਣ ਦਾ ਜੋਖਮ ਵਧਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|last=Vogiatzi|first=Maria G|last2=Macklin|first2=Eric A|last3=Fung|first3=Ellen B|last4=Cheung|first4=Angela M|last5=Vichinsky|first5=Elliot|last6=Olivieri|first6=Nancy|last7=Kirby|first7=Melanie|last8=Kwiatkowski|first8=Janet L|last9=Cunningham|first9=Melody|date=March 2009|title=Bone Disease in Thalassemia: A Frequent and Still Unresolved Problem|journal=Journal of Bone and Mineral Research|volume=24|issue=3|pages=543–557|doi=10.1359/jbmr.080505|issn=0884-0431|pmc=3276604|pmid=18505376}}</ref> * ਵਧੀ ਹੋਈ ਸਪਲੀਨ: ਸਪਲੀਨ ਇਨਫੈਕਸ਼ਨ ਨਾਲ ਲੜਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਣਚਾਹੇ ਸਾਮੱਗਰੀ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪੁਰਾਣੇ ਜਾਂ ਨੁਕਸਾਨੇ ਗਏ ਖੂਨ ਦੇ ਸੈੱਲ, ਨੂੰ ਫਿਲਟਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਥਾਲਸੀਮੀਆ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਲਾਲ ਰਕਤਾਣੂਆਂ ਦੀ ਤਬਾਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਸੈੱਲਾਂ ਨੂੰ ਹਟਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਸਪਲੀਨ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਕਰਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਸਪਲੀਓਨਾਈਜੈਲੀ ਅਨੀਮੇ ਨੂੰ ਹੋਰ ਬਦਤਰ ਬਣਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਟ੍ਰਾਂਸਫਯੂਸ਼ਨਡ ਲਾਲ ਖੂਨ ਦੇ ਸੈੱਲਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਘਟਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/enlarged-spleen/symptoms-causes/dxc-20214722|title=Symptoms and causes - Enlarged spleen (splenomegaly) - Mayo Clinic|website=www.mayoclinic.org|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20161119190738/http://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/enlarged-spleen/symptoms-causes/dxc-20214722|archive-date=19 November 2016|dead-url=no|access-date=2017-02-02}}</ref> * ਵਿਕਾਸ ਦਰ ਦਾ ਹੌਲੀ ਹੋਣਾ: ਅਨੀਮੀਆ ਇੱਕ ਬੱਚੇ ਦੀ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਹੌਲੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਥਾਲਸੀਮੀਆ ਵਾਲੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜਵਾਨੀ ਨੂੰ ਵੀ ਦੇਰੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|last=Soliman|first=Ashraf T|last2=Kalra|first2=Sanjay|last3=De Sanctis|first3=Vincenzo|date=2014-11-01|title=Anemia and growth|url=http://www.ijem.in/text.asp?2014/18/7/1/145038|dead-url=no|journal=Indian Journal of Endocrinology and Metabolism|language=en|volume=18|issue=7|page=1|doi=10.4103/2230-8210.145038|pmc=4266864|pmid=25538873|archive-url=https://web.archive.org/web/20141204084204/http://www.ijem.in/text.asp?2014%2F18%2F7%2F1%2F145038|archive-date=4 December 2014}}</ref> * ਦਿਲ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ: ਬੀਮਾਰੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਦਿਲ ਦਾ ਫੇਲ੍ਹ ਹੋਣਾ ਅਤੇ ਅਸਧਾਰਨ ਦਿਲ ਦੀ ਧੜਕਣ, ਗੰਭੀਰ ਥੈਲੀਸੀਮੀਆ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web|url=http://www.mayoclinic.com/health/thalassemia/DS00905/DSECTION=complications/|title=Thalassemia Complications|website=Thalassemia|publisher=Open Publishing|archive-url=https://web.archive.org/web/20111003182659/http://www.mayoclinic.com/health/thalassemia/DS00905/DSECTION%3Dcomplications|archive-date=3 October 2011|dead-url=no|access-date=27 September 2011}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} nip0rkgak7uatcjsbe9l4zng41ljhoa 0 112117 842295 776873 2026-07-10T19:05:11Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842295 wikitext text/x-wiki '''ਗਰਭ ਗਿਰਨਾ''' ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਪਲ ਰਹੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਮੌਤ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਸਵੈ-ਸੰਚਾਰ '''ਗਰਭਪਾਤ''' ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਰਭ ਗਿਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੱਕ ਬੱਚਾ ਸੁਤੰਤਰ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜੀ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref name="NIH2013Def">{{cite web|url=http://www.nichd.nih.gov/health/topics/pregnancyloss/conditioninfo/Pages/default.aspx|title=What is pregnancy loss/miscarriage?|date=2013-07-15|website=www.nichd.nih.gov/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150402121055/http://www.nichd.nih.gov/health/topics/pregnancyloss/conditioninfo/Pages/default.aspx|archivedate=April 2, 2015|deadurl=no|accessdate=14 March 2015|df=mdy-all}}</ref> ਇਹ ਗਰਭ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਦੇ 20 ਹਫਤਿਆਂ ਦੇ ਬਾਅਦ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬੱਚੇ ਦੀ ਮੌਤ ਨੂੰ ਗਰਭ ਦੇ ਗਿਰਨ ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੱਕ ਤਾਂ ਉਹ [[ਭਰੂਣ]] ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref name="NIH2014Def">{{cite web|url=https://www.nichd.nih.gov/health/topics/stillbirth/Pages/default.aspx|title=Stillbirth: Overview|date=23 September 2014|website=NICHD|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161005085055/https://www.nichd.nih.gov/health/topics/stillbirth/Pages/default.aspx|archivedate=October 5, 2016|deadurl=no|accessdate=4 October 2016|df=mdy-all}}</ref> ਗਰਭ ਗਿਰਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਆਮ ਲੱਛਣ [[ਯੋਨੀ]] ਰਾਹੀਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦਰਦਨਾਕ ਤਰੀਕੇ ਜਾਂ ਬਿਨਾ ਦਰਦ ਦੇ ਹੀ ਖੂਨ ਦਾ ਵਹਾਅ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ [[ਉਦਾਸੀ]], [[ਚਿੰਤਾ]] ਅਤੇ ਪਛਤਾਵੇ ਜਿਹੀਆਂ ਮਾਨਸਿਕ ਅਲਾਮਤਾਂ ਵਾਪਰਦੀਆਂ ਹਨ।<ref name="Pregnancy loss">{{cite journal|last1=Robinson|first1=GE|date=January 2014|title=Pregnancy loss|journal=Best Practice & Research. Clinical Obstetrics & Gynaecology|volume=28|issue=1|pages=169–78|doi=10.1016/j.bpobgyn.2013.08.012|pmid=24047642}}</ref><ref name="radford">{{Cite journal|last=Radford|first=Eleanor J|last2=Hughes|first2=Mark|date=2015-06-01|title=Women's experiences of early miscarriage: implications for nursing care|journal=Journal of Clinical Nursing|language=en|volume=24|issue=11–12|pages=1457–1465|doi=10.1111/jocn.12781|issn=1365-2702|pmid=25662397}}</ref> ਜਦੋਂ ਗਰਭ ਗਿਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ [[ਪੁਲੰਦਾ (ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ)|ਟਿਸ਼ੂ]] ਅਤੇ ਥੱਕੇ ਜਿਹਾ ਕੁਝ ਪਦਾਰਥ ਲਗਾਤਾਰ ਯੋਨੀ ਵਿਚੋਂ ਵਹਿੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite web|url=http://www.nichd.nih.gov/health/topics/pregnancyloss/conditioninfo/Pages/symptoms.aspx|title=What are the symptoms of pregnancy loss/miscarriage?|date=2013-07-15|website=www.nichd.nih.gov/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150402113638/http://www.nichd.nih.gov/health/topics/pregnancyloss/conditioninfo/Pages/symptoms.aspx|archivedate=April 2, 2015|deadurl=no|accessdate=14 March 2015|df=mdy-all}}</ref> ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਔਰਤ ਦਾ ਵਾਰ ਵਾਰ ਗਰਭ ਗਿਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਬਾਂਝ ਹੋ ਜਾਣ ਦੇ ਆਸਾਰ ਵਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref name="gloss">{{Cite web|url=https://www.womenshealth.gov/glossary/|title=Glossary {{!}} womenshealth.gov|website=womenshealth.gov|language=en|access-date=2017-09-11}}</ref> ਚੰਗੀ ਦੇਖਭਾਲ ਨਾਲ ਕਈ ਵਾਰ ਰੋਕਥਾਮ ਸੰਭਵ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਨਸ਼ੇ, ਸ਼ਰਾਬ, ਛੂਤ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ ਤੋਂ ਬਚਣ ਨਾਲ ਗਰਭਪਾਤ ਦੇ ਖ਼ਤਰੇ ਨੂੰ ਘੱਟ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref name="NIH2013Pre2">{{cite web|url=http://www.nichd.nih.gov/health/topics/pregnancyloss/conditioninfo/Pages/cure.aspx|title=Is there a cure for pregnancy loss/miscarriage?|date=2013-10-21|website=www.nichd.nih.gov/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150402181042/http://www.nichd.nih.gov/health/topics/pregnancyloss/conditioninfo/Pages/cure.aspx|archivedate=April 2, 2015|deadurl=no|accessdate=14 March 2015|df=mdy-all}}</ref> ਪਹਿਲੇ 7 ਤੋਂ 14 ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਇਲਾਜ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਵਧੇਰੇ ਗਰਭਪਾਤ ਦਖਲਅੰਦਾਜ਼ੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="Ol20142" /> ਕਦੇ-ਕਦੇ ਦਵਾਈ ਮਿਸੋਪਰੋਸਟੋਲ ਜਾਂ ਵੈਕਿਊਮ ਐਸਿਪੇਸ਼ਨ ਵਰਗੀਆਂ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਬਚੇ ਹੋਏ ਟਿਸ਼ੂ ਨੂੰ ਹਟਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="NIH2013Tx2" /><ref>{{cite journal|last1=Tunçalp|first1=O|last2=Gülmezoglu|first2=AM|last3=Souza|first3=JP|date=8 September 2010|title=Surgical procedures for evacuating incomplete miscarriage|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|issue=9|pages=CD001993|doi=10.1002/14651858.CD001993.pub2|pmid=20824830}}</ref> ਜਿਹਨਾਂ ਔਰਤਾਂ ਕੋਲ ਖੂਨ ਦੀ ਕਿਸਮ ਰੀਸਸ ਨੈਗੇਟਿਵ (ਆਰ.ਐੱਚ. ਨੈਗੇਟਿਵ) ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਰ.ਐੱਚ.ਓ (ਡੀ) ਇਮਿਊਨ ਗਲੋਬੂਲਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।<ref name="Ol20142">{{cite journal|last1=Oliver|first1=A|last2=Overton|first2=C|date=May 2014|title=Diagnosis and management of miscarriage|journal=The Practitioner|volume=258|issue=1771|pages=25–8, 3|pmid=25055407}}</ref> ਦਰਦ ਦਵਾਈ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।<ref name="NIH2013Tx2" /> ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਸਹਾਇਤਾ ਨਿਰਾਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਮਦਦ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ।<ref name="NIH2013Tx2">{{cite web|url=http://www.nichd.nih.gov/health/topics/pregnancyloss/conditioninfo/Pages/treatments.aspx|title=What are the treatments for pregnancy loss/miscarriage?|date=2013-07-15|website=www.nichd.nih.gov|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150402121052/http://www.nichd.nih.gov/health/topics/pregnancyloss/conditioninfo/Pages/treatments.aspx|archivedate=April 2, 2015|deadurl=no|accessdate=14 March 2015|df=mdy-all}}</ref> ਗਰਭਪਾਤ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ [[ਗਰਭ ਅਵਸਥਾ]] ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਆਮ ਉਲਝਣ ਹੈ।<ref name="NICE-2012">{{cite web|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmedhealth/PMH0055257/|title=Ectopic Pregnancy and Miscarriage: Diagnosis and।nitial Management in Early Pregnancy of Ectopic Pregnancy and Miscarriage|last=National Coordinating Centre for Women's and Children's Health (UK)|date=December 2012|website=NICE Clinical Guidelines, No. 154|publisher=Royal College of Obstetricians and Gynaecologists|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131020003707/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmedhealth/PMH0055257/|archivedate=October 20, 2013|deadurl=no|accessdate=4 July 2013|df=mdy-all}}</ref> ਉਹਨਾਂ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਗਰਭਵਤੀ ਹਨ, ਗਰਭਪਾਤ ਦੀ ਦਰ ਲਗਪਗ 10% ਤੋਂ 20% ਹੈ, ਜਦਕਿ ਸਾਰੇ ਗਰਭਧਾਰਣ ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ ਇਹ ਦਰ 30% ਤੋਂ 50% ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref name="John2012">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=4Sg5sXyiBvkC&pg=PA438|title=The Johns Hopkins Manual of Gynecology and Obstetrics|date=2012|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|isbn=9781451148015|edition=4|pages=438–439|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170910181311/https://books.google.com/books?id=4Sg5sXyiBvkC&pg=PA438|archivedate=September 10, 2017|deadurl=no|df=mdy-all}}</ref><ref name="NIH2013Epi">{{cite web|url=http://www.nichd.nih.gov/health/topics/pregnancyloss/conditioninfo/Pages/risk.aspx|title=How many people are affected by or at risk for pregnancy loss or miscarriage?|date=2013-07-15|website=www.nichd.nih.gov|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150402093633/http://www.nichd.nih.gov/health/topics/pregnancyloss/conditioninfo/Pages/risk.aspx|archivedate=April 2, 2015|deadurl=no|accessdate=14 March 2015|df=mdy-all}}</ref> 35 ਸਾਲ ਤੋਂ ਘੱਟ ਉਮਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਤਕਰੀਬਨ 10% ਜੋਖਮ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ 40 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ 45% ਹੈ।<ref name="John2012" /> ਜੋਖਮ 30 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਵਧਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref name="NIH2013Epi" /> ਲਗਭਗ 5% ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਲਗਾਤਾਰ ਦੋ ਵਾਰ ਗਰਭਪਾਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite journal|last1=Garrido-Gimenez|first1=C|last2=Alijotas-Reig|first2=J|date=March 2015|title=Recurrent miscarriage: causes, evaluation and management|journal=Postgraduate Medical Journal|volume=91|issue=1073|pages=151–162|doi=10.1136/postgradmedj-2014-132672|pmid=25681385}}</ref> ਕੁਝ ਲੋਕ ਬਿਪਤਾ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਵਿੱਚ ਗਰਭਪਾਤ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ ਵਟਾਂਦਰੇ ਵਿੱਚ "ਗਰਭਪਾਤ" ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾ ਕਰਨ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=2Z3cMX7owGwC&pg=PA506|title=Emergency Care: A Textbook for Paramedics|last1=Greaves|first1=Ian|last2=Porter|first2=Keith|last3=Hodgetts|first3=Tim J.|last4=Woollard|first4=Malcolm|date=2005|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=978-0-7020-2586-0|location=London|page=506|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160426205606/https://books.google.com/books?id=2Z3cMX7owGwC&pg=PA506|archivedate=April 26, 2016|deadurl=no|df=mdy-all}}</ref> == ਲੱਛਣ == ਗਰਭਪਾਤ ਦੇ ਸੰਕੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਯੋਨਿਕ ਧੱਬਾ, ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਦਰਦ, ਕੜਵੱਲ, ਅਤੇ ਤਰਲ ਪਦਾਰਥ, ਖੂਨ ਦੀਆਂ ਗੰਢਾਂ ਅਤੇ ਯੋਨੀ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਣ ਵਾਲੇ ਟਿਸ਼ੂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਖੂਨ ਵਹਿਣਾ ਗਰਭਪਾਤ ਦਾ ਲੱਛਣ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਗਰਭ ਅਵਸਥਾ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਖੂਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗਰਭਪਾਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਗਰਭ ਅਵਸਥਾ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅੱਧ ਦੌਰਾਨ ਖੂਨ ਵਹਿਣ ਨੂੰ ਗਰਭਪਾਤ ਦੀ ਧਮਕੀ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗਰਭ ਅਵਸਥਾ ਦੌਰਾਨ ਖੂਨ ਵਹਿਣ ਦੇ ਇਲਾਜ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਲਗਭਗ ਅੱਧੇ ਗਰਭਪਾਤ ਕਰ ਦੇਣਗੇ। ਅਲਟਰਾਸਾਊਂਡ ਦੌਰਾਨ, ਜਾਂ ਸੀਰੀਅਲ ਹਿਊਮਨ ਕੋਰੀਓਨਿਕ ਗੋਨਾਡੋਟ੍ਰੋਪਿਨ (ਐਚਸੀਜੀ) ਟੈਸਟਿੰਗ ਰਾਹੀਂ ਗਰਭਪਾਤ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। == ਜੋਖਮ ਦੇ ਕਾਰਕ == ਗਰਭਪਾਤ ਕਈ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਾਰੇ ਦੀ ਪਛਾਣ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਜੋਖਮ ਦੇ ਕਾਰਕ ਉਹ ਚੀਜ਼ਾਂ ਹਨ ਜੋ ਗਰਭਪਾਤ ਹੋਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਪਰ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗਰਭਪਾਤ ਦਾ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਬਣਦੀਆਂ। 70 ਸਥਿਤੀਆਂ ਤੱਕ<ref name="John2012" /><ref name="Vai2015"/>{{sfn|Hoffman|page=181–182}}<ref name="auto7">{{cite journal | vauthors = Ali O, Hakimi I, Chanana A, Habib MA, Guelzim K, Kouach J, Rahali DM, Dehayeni M | display-authors = 6 | title = [Term pegnancy on septate uterus: report of a case and review of the literature] | journal = The Pan African Medical Journal | volume = 22 | pages = 219 | date = 2015 | pmid = 26955410 | pmc = 4760728 | doi = 10.11604/pamj.2015.22.219.7790 }}</ref><ref name="TersigniCastellani2014">{{cite journal | vauthors = Tersigni C, Castellani R, de Waure C, Fattorossi A, De Spirito M, Gasbarrini A, Scambia G, Di Simone N | display-authors = 6 | title = Celiac disease and reproductive disorders: meta-analysis of epidemiologic associations and potential pathogenic mechanisms | journal = Human Reproduction Update | volume = 20 | issue = 4 | pages = 582–93 | year = 2014 | pmid = 24619876 | doi = 10.1093/humupd/dmu007 | doi-access = free }}</ref>, ਲਾਗ<ref name="auto1">{{cite web|url=http://www.nhs.uk/Conditions/Miscarriage/Pages/Causes.aspx|title=Miscarriage – Causes|first=NHS|last=Choices|website=www.nhs.uk|date=December 7, 2017|access-date=ਸਤੰਬਰ 18, 2021|archive-date=ਸਤੰਬਰ 27, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170927183537/http://www.nhs.uk/Conditions/Miscarriage/Pages/causes.aspx|url-status=dead}}</ref><ref name="American College of Obstetricians and 372–9">{{cite journal | title = ACOG Practice Bulletin No.142: Cerclage for the management of cervical insufficiency | journal = Obstetrics and Gynecology | volume = 123 | issue = 2 Pt 1 | pages = 372–9 | date = February 2014 | pmid = 24451674 | doi = 10.1097/01.AOG.0000443276.68274.cc | author1 = American College of Obstetricians Gynecologists | s2cid = 205384229 }}</ref><ref name="LisRowhani-Rahbar2015">{{cite journal | vauthors = Lis R, Rowhani-Rahbar A, Manhart LE | title = Mycoplasma genitalium infection and female reproductive tract disease: a meta-analysis | journal = Clinical Infectious Diseases | volume = 61 | issue = 3 | pages = 418–26 | date = August 2015 | pmid = 25900174 | doi = 10.1093/cid/civ312 | doi-access = free }}</ref>, ਮੈਡੀਕਲ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ<ref name="Tabor-Alfirevic-2010">{{cite journal | vauthors = Tabor A, Alfirevic Z | title = Update on procedure-related risks for prenatal diagnosis techniques | journal = Fetal Diagnosis and Therapy | volume = 27 | issue = 1 | pages = 1–7 | year = 2010 | pmid = 20051662 | doi = 10.1159/000271995 | doi-access = free }}</ref><ref name="Agarwal-Alfirevic-2012">{{cite journal | vauthors = Agarwal K, Alfirevic Z | title = Pregnancy loss after chorionic villus sampling and genetic amniocentesis in twin pregnancies: a systematic review | journal = Ultrasound in Obstetrics & Gynecology | volume = 40 | issue = 2 | pages = 128–34 | date = August 2012 | pmid = 22125091 | doi = 10.1002/uog.10152 | s2cid = 23379631 }}</ref><ref name="Alfirevic">{{cite journal | vauthors = Alfirevic Z, Navaratnam K, Mujezinovic F | title = Amniocentesis and chorionic villus sampling for prenatal diagnosis | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 9 | pages = CD003252 | date = September 2017 | pmid = 28869276 | pmc = 6483702 | doi = 10.1002/14651858.cd003252.pub2 | publisher = John Wiley & Sons, Ltd | df = mdy-all }}</ref>, ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਕਾਰਕ<ref name="x">{{cite journal | vauthors = Ness RB, Grisso JA, Hirschinger N, Markovic N, Shaw LM, Day NL, Kline J | title = Cocaine and tobacco use and the risk of spontaneous abortion | url = https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_1999-02-04_340_5/page/n34 | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 340 | issue = 5 | pages = 333–9 | date = February 1999 | pmid = 9929522 | doi = 10.1056/NEJM199902043400501 }}</ref><ref name=:5>{{cite web|url=http://www.nhs.uk/Conditions/Miscarriage/Pages/Causes.aspx|title=Miscarriage – Causes|last=Choices|first=NHS|website=www.nhs.uk|access-date=2017-09-10|archive-date=2017-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20170927183537/http://www.nhs.uk/Conditions/Miscarriage/Pages/causes.aspx|url-status=dead}}</ref><ref name="paternal smoking">{{cite journal | vauthors = Venners SA, Wang X, Chen C, Wang L, Chen D, Guang W, Huang A, Ryan L, O'Connor J, Lasley B, Overstreet J, Wilcox A, Xu X | display-authors = 6 | title = Paternal smoking and pregnancy loss: a prospective study using a biomarker of pregnancy | journal = American Journal of Epidemiology | volume = 159 | issue = 10 | pages = 993–1001 | date = May 2004 | pmid = 15128612 | doi = 10.1093/aje/kwh128 | doi-access = free }}</ref>, ਕਿੱਤਾਮੁਖੀ ਐਕਸਪੋਜ਼ਰ, ਰਸਾਇਣਕ ਐਕਸਪੋਜਰ, ਅਤੇ ਸ਼ਿਫਟ ਕੰਮ ਗਰਭਪਾਤ ਦੇ ਵਧੇ ਹੋਏ ਜੋਖਮ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ।<ref name=chav>{{cite journal | vauthors = Chavarro JE, Rich-Edwards JW, Gaskins AJ, Farland LV, Terry KL, Zhang C, Missmer SA | title = Contributions of the Nurses' Health Studies to Reproductive Health Research | journal = American Journal of Public Health | volume = 106 | issue = 9 | pages = 1669–76 | date = September 2016 | pmid = 27459445 | pmc = 4981818 | doi = 10.2105/AJPH.2016.303350 }}(review)</ref> ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਜੋਖਮਾਂ ਵਿੱਚ ਐਂਡੋਕ੍ਰਾਈਨ, ਜੈਨੇਟਿਕ, ਗਰਭਾਸ਼ਯ, ਜਾਂ ਹਾਰਮੋਨਲ ਅਸਧਾਰਨਤਾਵਾਂ, ਪ੍ਰਜਨਨ ਟ੍ਰੈਕਟ ਦੀ ਲਾਗ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਵੈ-ਪ੍ਰਤੀਰੋਧੀ ਵਿਕਾਰ ਦੇ ਕਾਰਨ ਟਿਸ਼ੂ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਨਾ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ।<ref>{{cite journal | vauthors = Acién P, Acién M | title = The presentation and management of complex female genital malformations | journal = Human Reproduction Update | volume = 22 | issue = 1 | pages = 48–69 | date = 2016-01-01 | pmid = 26537987 | doi = 10.1093/humupd/dmv048 | doi-access = free }}</ref> == ਪੁਸਤਕ ਸੂਚੀ == * {{cite book | last = Hoffman | first = Barbara | title = Williams gynecology | publisher = McGraw-Hill Medical | location = New York | year = 2012 | isbn = 978-0071716727|ref={{harvid|Hoffman}} }} == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == {{Wikiquote}} {{Medical resources | DiseasesDB = 29 | ICD10 = {{ICD10|O|03||O|00}} | ICD9 = {{ICD9|634}} | ICDO = | OMIM =614389 | MedlinePlus = 001488 | eMedicineSubj = search | eMedicineTopic = miscarriage | MeshID = D000022 | Scholia = Q28693 }} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਮਾਂਦਰੂ ਨੁਕਸ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗਰਭਪਾਤ]] cazdjaejmmzbm5o9qhqq7pi4dpdfjsi 0 112161 842283 821728 2026-07-10T18:48:38Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842283 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition (new) | name = ਛਾਤੀ ਗੰਢ | synonyms = | image = Ultrasound Scan ND 0112144335 1445010.png | caption = ਅਲਟਰਾਸਾਉਂਡ ਸਕੈਨ ਛਾਤੀ ਵਿੱਚ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਗੰਢ ਦਿਖਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। | pronounce = | field = | symptoms = | complications = | onset = | duration = | types = | causes = | risks = | diagnosis = | differential = | prevention = | treatment = | medication = | prognosis = | frequency = | deaths = }} '''ਛਾਤੀ ਗੱਠ ਜਾਂ ਗੰਢ''' [[ਛਾਤੀ (ਨਾਰੀ)|ਛਾਤੀ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤਰਲ ਪਦਾਰਥ ਨਾਲ ਭਰੀ ਗੰਢ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਛਾਤੀ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਤੋਂ ਵੱਧ ਗੰਢਾਂਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਅਕਸਰ ਗੋਲ ਜਾਂ [[ਅੰਡਾਕਾਰ]] ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਹ ਨਰਮ ਅੰਗੂਰ ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰੇ ਗੁਬਾਰੇ ਵਾਂਗ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਕਈ ਵਾਰ ਇਹ ਸਖਤ ਵੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।<ref name="mayoclinic.com">{{cite web|url=http://www.mayoclinic.com/health/breast-cysts/DS01071|title=Breast cysts|author=Mayo Clinic Staff|date=9 November 2012|website=Mayo Clinic|accessdate=2015-05-16}}</ref> ਛਾਤੀ ਗੰਢਾਂ [[ਪੀੜ|ਦੁਖਦਾਈ]] ਅਤੇ ਚਿੰਤਾਜਨਕ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੁਭਾਵਕ ਹੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ [[ਮਹਾਵਾਰੀ]] ਬੰਦ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 30 ਜਾਂ 40 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ 'ਚ ਪਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ [[ਹਾਰਮੋਨ ਥੇਰੈਪੀ]] ਦੀ ਵਰਤੋ ਨਾਲ ਇਸ ਤੋਂ ਬਚਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।<sup class="cx-segment-block"><span title="Adolescent" rel="mw:WikiLink" href="//en.wikipedia.org/wiki/Adolescent" class="mw-redirect"><nowiki>[1]</nowiki></span></sup> ਇਹ [[ਅੱਲ੍ਹੜਪੁਣਾ|ਅੱਲੜ]] ਉਮਰ ਦੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆਮ ਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<sup class="cx-segment-block"><span title="Fibrocystic breast changes" rel="mw:WikiLink" href="//en.wikipedia.org/wiki/Fibrocystic_breast_changes" class=""><nowiki>2]</nowiki></span></sup> ਛਾਤੀ ਗੰਢ [[ਫਾਇਬ੍ਰੋਕਸਟਿਕ]] ਬਿਮਾਰੀ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਮਹਾਵਾਰੀ ਚੱਕਰ ਦੇ ਦੂਜੇ ਅੱਧ ਜਾਂ [[ਗਰਭ ਅਵਸਥਾ]] ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਦਰਦ ਅਤੇ ਸੁੱਜਣਾ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਛਾਤੀ ਗੰਢਾਂ ਦਾ ਇਲਾਜ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਹ ਦੁਖਦਾਈ ਜਾਂ ਬੇਅਰਾਮੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਬਣਦੀਆਂ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਉਹਨਾਂ ਕਾਰਨ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਬੇਆਰਾਮੀ ਨੂੰ ਗੰਢਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤਰਲ ਕੱਢਕੇ ਘੱਟ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੰਢਾਂਂ ਦਾ ਅਕਾਰ [[ਦੁੱਧ ਗ੍ਰੰਥੀਆਂ]] ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨਾਲ ਇੱਕ [[ਮਟਰ]] ਤੋਂ ਵੀ ਛੋਟੇ ਅਕਾਰ ਤੋਂ [[ਟੇਬਲ ਟੈਨਿਸ|ਪਿੰਗਪੋਂਗ ਗੇਂਦ]] ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਡਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।<sup class="cx-segment-block"><span class="cx-segment-block"><nowiki>[3]</nowiki></span></sup> ਛੋਟੀਆਂ ਗੰਢਾਂ ਨੂੰ ਸਰੀਰਕ ਨਰੀਖਣ ਜਾਂ ਚੈਕਅਪ ਸਮੇਂ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਪਰ ਵੱਡੀਆਂ ਗੰਢਾਂ ਰਸੋਲੀ ਵਾਂਗ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਛਾਤੀ ਗੰਢਾਂਂ ਅਤੇ 'ਦੁੱਧ ਗ੍ਰੰਥੀਆਂ' ਨੂੰ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਉਲਝਾਉਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਂਦਾ, ਜੋ ਦੁੱਧ ਛੁੜਾਉਣ ਸਮੇਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। == ਚਿੰਨ੍ਹ ਅਤੇ ਲੱਛਣ == ਛਾਤੀ ਗੰਢਾਂ ਦੀਆਂ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਅਤੇ ਲੱਛਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: * ਨਰਮ, ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਘੁਮ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਗੋਲ ਜਾਂ ਅੰਡਾਕਾਰ ਗੰਢ  * [[ਰਸੋਲੀ]] ਜਾਂ ਗੰਢ ਵਾਲੀ ਥਾਂ 'ਤੇ ਦਰਦ ਜਾਂ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਹੋਣਾ * ਮਹਾਵਾਰੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗੰਢ ਜਾਂ ਰਸੋਲੀ ਦਾ ਅਕਾਰ ਵਧਣਾ ਜਾਂ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਦਾ ਵਧਣਾ * ਮਹਾਵਾਰੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੰਢ ਦਾ ਅਕਾਰ ਜਾਂ ਹੋਰ ਲੱਛਣਾ ਦਾ ਘੱਟ ਹੋ ਜਾਣਾ * ਇੱਕ ਜਾਂ ਇੱਕ ਤੋਂ ਵੱਧ ਗੰਢਾਂ ਹੋਣ ਨਾਲ ਛਾਤੀ ਦੇ ਕੈਂਸਰ ਵੱਧਣ ਦਾ ਡਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।<ref>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.com/health/breast-cysts/DS01071/DSECTION=symptoms|title=Breast cysts Symptoms|author=Mayo Clinic Staff|date=9 November 2012|website=Mayo Clinic|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150726023636/http://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/breast-cysts/basics/symptoms/con-20032264|archivedate=26 July 2015|accessdate=2015-05-16}}</ref> ਸਵੈ-ਪੜਚੋਲ ਜਾਂ ਸਰੀਰਕ ਮੁਆਨਿਆ ਦੌਰਾਨ ਕਈ ਵਾਰ ਇਹ ਗੰਢ ਜਾਂ ਰਸੋਲੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਕਈ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਉਦੋਂ ਹੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਇਹ ਅਕਾਰ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹਾਰਮੋਨ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ ਆਉਣ ਕਾਰਨ ਜਦੋਂ ਔਰਤਾਂ ਮਹਾਵਾਰੀ ਵਿਚੋਂ ਗੁਜਰਦੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਛਾਤੀਆਂ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਢਿਲਵੀਂਆਂ ਜਾਂ ਗਠੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਛਾਤੀ ਗੰਢ ਦੇ ਮੁਆਨੇ ਲਈ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਵੇਂ ਮਾਹਿਰ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਗੱਠ ਵਿਚੋਂ ਤਰਲ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਉਸਨੂੰ ਦਬਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਉਸਦੇ ਸੱਟ ਲੱਗਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਸਰਜਰੀ ਜਾਂ ਸੀਟਬੇਲਟ ਕਾਰਨ ਅਜਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਜ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref name="DronkersHendriks2011-p130">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=ijN96qMpC4YC&pg=PA130|title=Practice of Mammography: Pathology - Technique -।nterpretation - Adjunct Modalities|last=Daniel J. Dronkers|last2=J. H. C. L. Hendriks|date=1 January 2011|publisher=Thieme|isbn=978-3-13-160601-3|pages=130}}</ref> == ਤਸ਼ਖੀਸ == [[ਤਸਵੀਰ:Needle_biopsy.jpg|thumb|ਤਰਲ ਭਰੀ ਗੱਠ ਜਾਂ ਠੋਸ ਟਿਊਮਰ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਲਗਾਉਣ ਲਈ [[ਸੂਈ ਬਾਇਓਪਸੀ]] ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ]] ਇਹ ਛਾਤੀ ਗੰਢ ਜਾਂ ਰਸੋਲੀ ਕਿਹੋ ਜਿਹੀ ਹੈ, ਇਸ ਬਾਰੇ ਅਲਟਰਾਸਾਉਂਡ [[ਮੈਮੋਗ੍ਰਾਫ਼]] ਮੁਆਨੇ ਰਾਹੀਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref name="pmid18423318">{{Cite journal|date=May 2008|title=Complicated breast cysts on sonography: is aspiration necessary to exclude malignancy?|journal=Acad Radiol|volume=15|issue=5|pages=610–7|doi=10.1016/j.acra.2007.12.018|pmid=18423318}}</ref> [[ਅਲਟਰਾਸਾਉਂਡ]] ਦੇ ਮੁਆਨੇ ਨਾਲ ਇਸ ਦੇ ਸਖਤ ਹੋਣ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਣ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਚੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। [[ਕਾਇਟੋਪਾਥੋਲੋਜਿਸਟ]] ਵਿੱਚ ਇਸ ਗੰਢ ਵਿਚੋਂ ਕੱਢੇ ਤਰਲ ਦਾ ਮੁਆਨਾ ਕਰਵਾ ਕੇ ਵੀ ਇਸ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਲੈਬੋਰਟਰੀ ਵਿੱਚ ਭੇਜ ਕੇ ਵੀ ਇਸਦਾ ਮੁਆਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। == ਇਲਾਜ == ਛਾਤੀ ਗੱਠ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਸਮਾਂ ਇਲਾਜ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਜਿਹਨਾਂ ਚਿਰ ਇਹ ਵੱਡੀ ਅਤੇ ਦਰਦਨਾਇਕ ਜਾਂ ਅਸੁਵਿਧਾਜਨਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਗੰਢ ਵਿਚੋਂ ਤਰਲ ਕੱਢਣ ਨਾਲ ਲੱਛਣ ਘੱਟ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦਾ ਇਲਾਜ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਸੂਈ ਬਾਇਓਪਸੀ]] ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗੰਢਾਂ ਵਾਰ ਵਾਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਸਦਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਇਲਾਜ [[ਸਰਜਰੀ]] ਨਾਲ ਹੀ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। == ਮਹਾਵਾਰੀ ਵਿਗਿਆਨ == ਇਹ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਪੱਛਮੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ 7 ਫ਼ੀਸਦੀ ਔਰਤਾਂ ਛਾਤੀ ਗੰਢ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹਨ।<ref name="dixon-et-al-1999">{{Cite journal|date=May 1999|title=Risk of breast cancer in women with palpable breast cysts: a prospective study. Edinburgh Breast Group|url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_1999-05-22_353_9166/page/1742|journal=Lancet|volume=353|issue=9166|pages=1742–5|doi=10.1016/s0140-6736(98)06408-3|pmid=10347986}}</ref> ਜੇਕਰ ਇਹ ਗੰਢਾਂ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਇਹ [[ਛਾਤੀ ਕੈਂਸਰ]] ਵੱਲ ਵੱਧਣ ਦੇ ਅਰੰਭਲੇ ਸਬੂਤ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਮਰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਗੱਠਾਂ ਬਹੁਤ ਘੱਟ<ref name="Sencha2014">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=3bsUBQAAQBAJ&pg=PA115|title=Imaging of Male Breast Cancer|last=Alexander N. Sencha|date=24 October 2014|publisher=Springer|isbn=978-3-319-06050-7|pages=115}}</ref> ਜਾਂ ਨਾ-ਮਾਤਰ ਹੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਹੋ ਸਕਦਾ ਇਹ ਹਾਨੀਕਾਰਤਾ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੋਣ।<ref>{{Cite journal|year=2006|title=Imaging characteristics of malignant lesions of the male breast|journal=Radiographics|type=Review|volume=26|issue=4|pages=993–1006|doi=10.1148/rg.264055116|pmid=16844928}}</ref> == ਗੰਢਾਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਅ ਸਹਿਯੋਗ == ਕਈ ਔਰਤਾਂ ਜਦੋਂ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਸਰੀਰਕ ਕੰਮ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਛਾਤੀ ਵਿੱਚ ਦਰਦ ਹੋਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਅਜਿਹੇ ਸਮੇਂ ਫਿੱਟ ਸਪੋਰਟਸ ਬ੍ਰਾਅ, ਜੋ ਛਾਤੀ ਦੇ ਟਿਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਦਬਾ ਲਵੇਗੀ, ਪਹਿਨ ਕੇ ਕਸਰਤ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦਰਦ ਤੋਂ ਰਾਹਤ ਮਿਲੇਗੀ।<ref name="greenbaum">{{cite journal|date=April 2003|title=An investigation of the suitability of bra fit in women referred for reduction mammaplasty|journal=British Journal of Plastic Surgery|volume=56|issue=3|pages=230–6|doi=10.1016/S0007-1226(03)00122-X|pmid=12859918|vauthors=Greenbaum AR, Heslop T, Morris J, Dunn KW}}</ref><ref name="hadi">{{Cite journal|author=Hadi MS|date=November 2000|title=Sports Brassiere:।s।t a Solution for Mastalgia?|url=https://archive.org/details/sim_breast-journal_november-december-2000_6_6/page/407|journal=The Breast Journal|volume=6|issue=6|pages=407–409|doi=10.1046/j.1524-4741.2000.20018.x|pmid=11348400}}</ref><ref>{{Cite journal|date=June 1999|title=An analysis of movement and discomfort of the female breast during exercise and the effects of breast support in three cases|journal=Journal of Science and Medicine in Sport|volume=2|issue=2|pages=134–44|doi=10.1016/S1440-2440(99)80193-5|pmid=10476977|vauthors=Mason BR, Page KA, Fallon K}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਛਾਤੀ ਦੇ ਰੋਗ]] 60tcvpxxc8adygyzw927lgqua402rf6 0 112178 842349 762103 2026-07-10T20:05:55Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842349 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition (new) | name = ਬੱਚੇਦਾਨੀ ਵਿੱਚ ਰਸੌਲੀ | image = Uterine fibroids.jpg | caption = ਸਰਜਰੀ ਦੌਰਾਨ ਬੱਚੇਦਾਨੀ ਵਿੱਚ ਰਸੌਲੀ ਦੀ ਤਸਵੀਰ | field = [[ਗਾਇਨੇਕੋਲੋਜੀ]] | synonyms = ਬੱਚੇਦਾਨੀ ਲੇਯੋਮੀਨਮਾ, ਬੱਚੇਦਾਨੀ ਮਯੋਮਾ, ਮਯੋਮਾ, ਫ਼ਿਬ੍ਰੋਮਯੋਮਾ, ਫ਼ਿਬ੍ਰੋਲੇਯੋਮੀਨਮਾ | symptoms = [[ਡਾਈਸਮੇਨੋਰੀਆ|ਦਰਦਨਾਕ]] ਜਾਂ [[ਭਾਰੀ ਮਹਾਵਾਰੀ]]s<ref name=Women2015/> | complications = [[ਨਪੁੰਸਕਤਾ]]<ref name=Women2015/> | onset = ਮੱਧ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਨਨ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ<ref name=Women2015/> | duration = | types = | causes = ਅਸਪਸ਼ਟ<ref name=Women2015/> | risks = ਟੱਬਰ ਇਤਿਹਾਸ, [[ਮੋਟਾਪਾ]], [[ਲਾਲ ਮੀਟ]] ਖਾਣਾ<ref name=Women2015/> | diagnosis = [[ਪੇਲਵਿਕ ਜਾਂਚ]], [[ਮੈਡੀਕਲ ਇਮੇਜਿੰਗ]]<ref name=Women2015/> | differential = [[Leiomyosarcoma]], [[ਗਰਭ ਅਵਸਥਾ]], [[ovarian cyst]], [[ovarian cancer]]<ref>{{cite book|last1=Ferri|first1=Fred F.|title=Ferri's differential diagnosis: a practical guide to the differential diagnosis of symptoms, signs, and clinical disorders|date=2010|publisher=Elsevier/Mosby|location=Philadelphia, PA|isbn=978-0323076999|page=Chapter U|edition=2nd}}</ref> | prevention = | treatment = ਦਵਾਈਆਂ, ਸਰਜਰੀ<ref name=Women2015/> | medication = [[Ibuprofen]], [[paracetamol]] (acetaminophen), [[iron supplements]], [[gonadotropin releasing hormone agonist]]<ref name=Women2015/> | prognosis = Improve after [[menopause]]<ref name=Women2015/> | frequency = ~50% ਔਰਤਾਂ ਆਪਣੀ 50 ਦੀ ਉਮਰ 'ਚ<ref name=Women2015/> | deaths = }} '''ਬੱਚੇਦਾਨੀ ਵਿੱਚ ਰਸੌਲੀ''', ਇਸ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ '''ਗਰੱਭਾਸ਼ਯ ਲੇਯੋਮੀਆਮ''' ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਗਰੱਭਾਸ਼ਯ ਦੇ ਸੁਭਾਵਕ ਮਾਸਪੇਸ਼ੀ ਟਿਊਮਰ ਹਨ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਲੱਛਣ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਦਕਿ ਦੂਸਰਿਆਂ ਨੂੰ [[ਡਾਈਸਮੇਨੋਰੀਆ|ਦਰਦਨਾਕ]] ਜਾਂ ਤੇਜ਼ ਮਹਾਂਵਾਰੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਕਾਫ਼ੀ ਵੱਡੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਬਲੈਡਰ 'ਤੇ ਧੱਕ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਕਸਰ ਪਿਸ਼ਾਬ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੈਕਸ ਦੌਰਾਨ ਜਾਂ ਪਿੱਛਲੇ ਪਾਸੇ ਹੇਠਲੇ ਦਰਦ ਦੇ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਔਰਤ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਬੱਚੇਦਾਨੀ 'ਚ ਇੱਕ ਜਾਂ ਇੱਕ ਤੋਂ ਵੱਧ ਰਸੌਲੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਕਦੇ-ਕਦੇ, ਰਸੌਲੀ ਕਾਰਨ [[ਗਰਭ ਅਵਸਥਾ]] ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨਾ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਅਸਧਾਰਨ ਹੈ।<ref name="Women2015">{{Cite web|url=http://www.womenshealth.gov/publications/our-publications/fact-sheet/uterine-fibroids.html?from=AtoZ|title=Uterine fibroids fact sheet|date=January 15, 2015|website=Office on Women's Health|archive-url=https://web.archive.org/web/20150707115909/http://www.womenshealth.gov/publications/our-publications/fact-sheet/uterine-fibroids.html?from=AtoZ|archive-date=7 July 2015|dead-url=no|access-date=26 June 2015}}</ref> ਗਰੱਭਾਸ਼ਯ ਫਿਬਰੋਇਡਜ਼ ਦਾ ਸਹੀ ਕਾਰਨ ਅਸਪਸ਼ਟ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਫਿਬਰੋਇਡਜ਼ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਚਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ [[ਹਾਰਮੋਨ]] ਦੇ ਪੱਧਰਾਂ ਕਾਰਨ ਅੰਸ਼ਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਜੋਖਮ ਦੇ ਕਾਰਕਾਂ 'ਚ ਮੋਟਾਪੇ ਅਤੇ ਲਾਲ ਮੀਟ ਖਾਣਾ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ। ਪੇਸਲੀ ਜਾਂਚ ਜਾਂ ਮੈਡੀਕਲ ਇਮੇਜਿੰਗ ਦੁਆਰਾ ਨਿਦਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਲੱਛਣ ਨਾ ਹੋਣ ਤਾਂ ਇਲਾਜ ਦੀ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜ਼ਰੂਰਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। [[ਨੌਨ ਸਟੀਰੌਇਡਲ ਐਂਟੀ ਇਨਫ਼ਲਾਮੇਟਰੀ ਦਵਾਈਆਂ|ਐਨ.ਐਸ.ਏ.ਆਈ.ਡੀ.]]<nowiki/>ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਜਿਹੇ, [[ਇਬੂਪ੍ਰੋਫ਼ੇਨ]], ਦਰਦ ਅਤੇ ਖੂਨ ਨਾਲ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਦਕਿ [[ਪੈਰਾਸੀਟਾਮੋਲ]] (ਅਸੀਟਾਮਿਨੋਫ਼ਿਨ) ਦਰਦ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|last=Kashani|first=BN|last2=Centini|first2=G|last3=Morelli|first3=SS|last4=Weiss|first4=G|last5=Petraglia|first5=F|date=July 2016|title=Role of Medical Management for Uterine Leiomyomas.|journal=Best Practice & Research. Clinical Obstetrics & Gynaecology|volume=34|pages=85–103|doi=10.1016/j.bpobgyn.2015.11.016|pmid=26796059}}</ref> ਭਾਰੀ ਮਹਾਂਵਾਰੀ ਵਿੱਚ ਲੋਹੇ ਦੇ ਸਪਲੀਮੈਂਟਸ ਦੀ ਲੋੜ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਗੋਨਡੋਟ੍ਰੋਪਿਨ ਜਾਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਾਰਮੋਨ ਐਗੋਨੀਸਟ ਕਲਾਸ ਦੀਆਂ ਦਵਾਈਆਂ ਫਿਬਰੋਇਡਜ਼ ਦੇ ਅਕਾਰ ਨੂੰ ਘਟਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਪਰ ਇਹ ਮਹਿੰਗੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਈਡ ਇਫੈਕਟਸ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਹਨ। ਜੇ ਵੱਧ ਲੱਛਣ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਤਾਂ ਰੇਸ਼ੇਦਾਰ ਜਾਂ ਗਰੱਭਾਸ਼ਯ ਨੂੰ ਹਟਾਉਣ ਲਈ ਸਰਜਰੀ ਮਦਦ ਲਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਗਰੱਭਾਸ਼ਯ ਧਮਣੀ ਭਰਵਾਉਣ ਨਾਲ ਵੀ ਮਦਦ ਮਿਲ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਫਿਬਰੋਇਡਜ਼ ਦੇ ਕੈਂਸਰਵਰ ਵਰਜ਼ਨ ਬਹੁਤ ਹੀ ਘੱਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਲੀਯੋਮੀਓਸਰਕੋਮਾ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਲਚਕੀਲੇ ਫਿਬਰੋਇਡਜ਼ ਤੋਂ ਵਿਕਸਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਲਗਭਗ 20% ਤੋਂ 80% ਔਰਤਾਂ 50 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਫਿਬਰੋਇਡਜ਼ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। 2013 ਵਿੱਚ, ਇਹ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ 17.1 ਮਿਲੀਅਨ ਔਰਤਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਈਆਂ।<ref name="GBD2015">{{Cite journal|last=Global Burden of Disease Study 2013|first=Collaborators|date=5 June 2015|title=Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 301 acute and chronic diseases and injuries in 188 countries, 1990-2013: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2013.|url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_the-lancet_august-22-28-2015_386_9995/page/743|journal=Lancet|volume=386|issue=9995|pages=743–800|doi=10.1016/S0140-6736(15)60692-4|pmc=4561509|pmid=26063472}}</ref> ਉਹ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੱਧ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਪ੍ਰਜਨਨ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਮੀਨੋਪੌਜ਼ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਕਾਰ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ]] ਵਿੱਚ, ਗਰੱਭਾਸ਼ਯ ਫਾਈਬਰੋਇਡਜ਼ ਬੱਚੇਦਾਨੀ ਦੇ ਸਰਜੀਕਲ ਹਟਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਆਮ ਕਾਰਨ ਹਨ।<ref name="Wall2004">{{Cite journal|date=August 2004|title=Uterine myomas: an overview of development, clinical features, and management|url=https://archive.org/details/sim_obstetrics-and-gynecology_2004-08_104_2/page/n238|journal=Obstet Gynecol|volume=104|issue=2|pages=393–406|doi=10.1097/01.AOG.0000136079.62513.39|pmid=15292018}}</ref> [[ਤਸਵੀਰ:Multiple_uterine_leiomyoma.jpg|thumb|ਕਈ ਗਰੱਭਾਸ਼ਯ ਲੇਯੋਮੀਨਮਾ]] [[ਤਸਵੀਰ:Myom.jpg|thumb|ਵੱਡੇ ਸਬਸਰੋਸਾਲ ਫਿਬਰੋਇਡ]] [[ਤਸਵੀਰ:Multiple_uterine_leiomyoma_with_calcification.jpg|thumb|ਕੈਲਸੀਫੈਕਸ਼ਨ ਨਾਲ ਕਈ ਗਰੱਭਾਸ਼ਯ ਲੇਯੋਮੀਨਮਾ ]] == ਹੋਰ ਜਾਨਵਰ == ਗਰੱਭਾਸ਼ਯ ਫਿਬਰੋਇਡ ਹੋਰ ਥਣਧਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੁੱਤੇ ਕੁੱਤੇ ਅਤੇ ਬਾਲਟਿਕ ਸਲੇਟੀ ਸੀਲ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|date=March 2003|title=Histology of uterine leiomyoma and occurrence in relation to reproductive activity in the Baltic gray seal (Halichoerus grypus)|journal=Vet. Pathol.|volume=40|issue=2|pages=175–80|doi=10.1354/vp.40-2-175|pmid=12637757}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [https://web.archive.org/web/20130318073355/http://fibroids.nichd.nih.gov/index.html NIH Fibroid Treatment Study: Information and NIH research] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬੱਚੇਦਾਨੀ ਦਾ ਟਿਊਮਰ]] f08rw0ipakjmpgez4fqsmc7xvn8v90q 0 112231 842418 823914 2026-07-10T21:13:01Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842418 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition (new)|synonyms=ਕੋਲਨ ਕੈਂਸਰ, ਗੁਦੇ ਕੈਂਸਰ, ਬੋਅਲ ਕੈਂਸਰ|image=stomach colon rectum diagram.svg|caption=ਹੇਠਲੇ ਮਾਨਵ ਜੈਸਟਰੋਇੰਟੇਸਟੈਨਸੀ ਟ੍ਰੈਕਟ ਦਾ ਡਾਇਆਗ੍ਰਾਮ।|field=[[ਓਨਕੋਲੋਜੀ]]|symptoms=ਹੇਠਲੇ ਜੈਸਟਰੋਇੰਟੇਸਟਾਈਨਲ ਵਿੱਚੋ ਖੂਨ ਨਿਕਲਣਾ, ਬੋਅਲ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਵ, ਭਾਰ ਘਟਣਾ, ਹਰ ਵੇਲੇ ਥਕਾਵਟ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨਾ<ref name=NCI2014Pt/>|complications=|onset=|duration=|causes=ਬੁਢਾਪਾ, ਜੀਵਨ-ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਕਾਰਕ, ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਕਾਰ<ref name=WCR2014/><ref name=NCI2014Pre/>|risks=ਸ਼ੂਗਰ, ਮੋਟਾਪਾ, ਸਿਗਰਟ ਪੀਣਾ, ਸਰੀਰਕ ਕਸਰਤ ਦੀ ਕਮੀ, ਸ਼ਰਾਬ ਦੀ ਵਰਤੋਂ<ref name=WCR2014/><ref name="Theodoratou2017">{{cite journal|last1=Theodoratou|first1=E|last2=Timofeeva|first2=M|last3=Li|first3=X|last4=Meng|first4=X|last5=Ioannidis|first5=JPA|title=Nature, Nurture, and Cancer Risks: Genetic and Nutritional Contributions to Cancer|journal=Annual Review of Nutrition|date=August 2017|volume=37|pages=293–320|doi=10.1146/annurev-nutr-071715-051004|pmid=28826375|type=Review}}</ref>|diagnosis=ਸਿਗਮੋਇਡੋਸਕੋਪੀ ਜਾਂ ਕੋਲੋਨੋਸਕੋਪੀ ਦੇ ਦੌਰਾਨ "ਟਿਸ਼ੂ ਬਾਇਓਪਸੀ"<ref name=NCI2014Pt/>|differential=|prevention=ਕੈਂਸਰ ਸਕ੍ਰੀਨਿੰਗ 50 ਤੋਂ 75 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਤਕ<ref name=USPSTF2016/>|treatment=ਸਰਜਰੀ, ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ ਥਰੈਪੀ, ਕੀਮੋਥੈਰੇਪੀ, ਟਾਰਗੇਟ ਥੈਰਪੀ<ref name=NCI2014PtTx/>|medication=|prognosis=65% (ਅਮਰੀਕਾ)<ref name=SEER2014/>|frequency=9.4 ਮਿਲੀਅਨ (2015)<ref name=GBD2015Pre>{{cite journal|last1=GBD 2015 Disease and Injury Incidence and Prevalence|first1=Collaborators.|title=Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990–2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015.|journal=Lancet|date=8 October 2016|volume=388|issue=10053|pages=1545–1602|pmid=27733282|doi=10.1016/S0140-6736(16)31678-6|pmc=5055577}}</ref>|deaths=832,000 (2015)<ref name=GBD2015De>{{cite journal|last1=GBD 2015 Mortality and Causes of Death|first1=Collaborators.|title=Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980–2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015.|journal=Lancet|date=8 October 2016|volume=388|issue=10053|pages=1459–1544|pmid=27733281|doi=10.1016/s0140-6736(16)31012-1|pmc=5388903}}</ref>}}'''ਕੋਲੋਰੇਕਟਲ ਕੈਂਸਰ (ਸੀ.ਆਰ.ਸੀ.)''', ਜਿਸ ਨੂੰ '''ਬੋਅਲ ਕੈਂਸਰ''' ਅਤੇ '''ਕੋਲਨ ਕੈਂਸਰ''' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਵੱਡੀ ਆਂਦਰ|ਕੋਲੋਨ]] ਜਾਂ ਗੁਦਾ ([[ਵੱਡੀ ਆਂਦਰ]] ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸੇ) ਤੋਂ [[ਕੈਂਸਰ]] ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref name="NCI2014PtTx">{{Cite web|url=http://www.cancer.gov/cancertopics/pdq/treatment/colon/Patient/page1/AllPages|title=Colon Cancer Treatment (PDQ®)|date=2014-05-12|website=NCI|archive-url=https://web.archive.org/web/20140705111552/http://www.cancer.gov/cancertopics/pdq/treatment/colon/Patient/page1/AllPages|archive-date=July 5, 2014|dead-url=no|access-date=29 June 2014}}</ref> ਕੈਂਸਰ, [[ਕੋਸ਼ਾਣੂ|ਸੈੱਲਾਂ]] ਦਾ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਵਿਕਾਸ ਹੈ ਜੋ ਸਰੀਰ ਦੇ ਦੂਜੇ ਹਿੱਸਿਆਂ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਜਾਂ ਫੈਲਣ ਦੀ ਕਾਬਲੀਅਤ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।<ref name="NCI2014Def">{{Cite web|url=http://www.cancer.gov/cancertopics/cancerlibrary/what-is-cancer|title=Defining Cancer|website=National Cancer Institute|archive-url=https://web.archive.org/web/20140625220940/http://www.cancer.gov/cancertopics/cancerlibrary/what-is-cancer|archive-date=June 25, 2014|dead-url=no|access-date=10 June 2014}}</ref> ਚਿੰਨ੍ਹ ਅਤੇ ਲੱਛਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸਟੂਲ ਵਿੱਚ ਖੂਨ, ਬੋਅਲ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ, ਭਾਰ ਘਟਣਾ, ਅਤੇ ਹਰ ਵੇਲੇ ਥਕਾਵਟ ਹੋਣ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।<ref name="NCI2014Pt">{{Cite web|url=http://www.cancer.gov/cancertopics/pdq/treatment/colon/Patient|title=General Information About Colon Cancer|date=2014-05-12|website=NCI|archive-url=https://web.archive.org/web/20140704182634/http://www.cancer.gov/cancertopics/pdq/treatment/colon/Patient|archive-date=July 4, 2014|dead-url=no|access-date=29 June 2014}}</ref> ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਕੋਲੋਰੇਕਟਲ ਕੈਂਸਰ ਬੁਢਾਪਾ ਅਤੇ ਜੀਵਨਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅੰਡਰਲਾਈੰਗ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਕਾਰ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸਿਰਫ ਕੁਝ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ। ਕੁਝ ਖਤਰੇ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਖੁਰਾਕ, [[ਮੋਟਾਪਾ|ਮੋਟਾਪੇ]], [[ਸਿਗਰਟਨੋਸ਼ੀ|ਸਿਗਰਟ ਪੀਣੀ]] ਅਤੇ ਸਰੀਰਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦੀ ਕਮੀ।<ref name="NCI2014Pre">{{Cite web|url=http://www.cancer.gov/cancertopics/pdq/prevention/colorectal/HealthProfessional/page1/AllPages|title=Colorectal Cancer Prevention (PDQ®)|date=2014-02-27|website=National Cancer Institute|archive-url=https://web.archive.org/web/20140705111841/http://www.cancer.gov/cancertopics/pdq/prevention/colorectal/HealthProfessional/page1/AllPages|archive-date=July 5, 2014|dead-url=no|access-date=29 June 2014}}</ref> ਖੁਰਾਕ ਦੇ ਕਾਰਕ ਜਿਹੜੇ ਜੋਖਮ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਲਾਲ [[ਮੀਟ]], ਪ੍ਰੋਸੈਸਡ [[ਮੀਟ]] ਅਤੇ [[ਅਲਕੋਹਲ]] ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਜੋਖਮ ਦਾ ਕਾਰਕ ਭੜਕਾਉਣ ਵਾਲੀ ਬੋਅਲ ਰੋਗ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਰੋਹਨ ਦੀ ਬੀਮਾਰੀ ਅਤੇ ਅਲਸਰਟੇਬਲ ਕੋਲਾਈਟਿਸ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਵਿਰਾਸਤ ਵਾਲੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਜੋ ਕੋਲੋਰੇਕਟਲ ਕੈਂਸਰ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਪਰਿਵਾਰਕ ਐਡਮੋਸੈਟਸ ਪੌਲੀਪੋਸਿਜ਼ ਅਤੇ ਵੰਸ਼ਵਾਦੀ ਗੈਰ-ਪੌਲੋਪੋਸਿਸ ਕੋਲੋਨ ਕੈਂਸਰ; ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਹ 5% ਤੋਂ ਘੱਟ ਕੇਸਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਇੱਕ ਸੁਮੇਲ ਟਿਊਮਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਕਸਰ ਇੱਕ ਪੌਲੀਪ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਕੈਂਸਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਿਗਮੋਐਡੋਸਕੋਪੀ ਜਾਂ ਕੋਲੋਨੋਸਕੋਪੀ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਕੌਲਨ ਦਾ ਇੱਕ ਨਮੂਨਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਬੋਅਲ ਕੈਂਸਰ ਦਾ ਨਿਦਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਪਤਾ ਲਗਾਉਣ ਲਈ ਕਿ ਕੀ ਬੀਮਾਰੀ ਫੈਲ ਗਈ ਹੈ, [[ਮੈਡੀਕਲ ਇਮੇਜਿੰਗ]] ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕੋਲੋਰੋਕਟਲ ਕੈਂਸਰ ਤੋਂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਮੌਤਾਂ ਦੀ ਰੋਕਥਾਮ ਅਤੇ ਘੱਟ ਕਰਨ ਲਈ ਸਕ੍ਰੀਨਿੰਗ ਅਸਰਦਾਇਕ ਹੈ। ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੀ ਸਕ੍ਰੀਨਿੰਗ ਵਿੱਚੋ ਇੱਕ ਦੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਇਹ 50 ਤੋਂ 75 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਤੱਕ ਹੋਵੇ।<ref name="USPSTF2016">{{Cite journal|last=[[Kirsten Bibbins-Domingo|Bibbins-Domingo]]|first=Kirsten|last2=Grossman|first2=David C.|last3=Curry|first3=Susan J.|last4=Davidson|first4=Karina W.|last5=Epling|first5=John W.|last6=García|first6=Francisco A. R.|last7=Gillman|first7=Matthew W.|last8=Harper|first8=Diane M.|last9=Kemper|first9=Alex R.|date=21 June 2016|title=Screening for Colorectal Cancer|url=https://archive.org/details/sim_jama_2016-06-21_315_23/page/2564|journal=JAMA|volume=315|issue=23|pages=2564–75|doi=10.1001/jama.2016.5989|pmid=27304597}}</ref> ਕੋਲੋਨੋਸਕੋਪੀ ਦੌਰਾਨ, ਜੇ ਲੱਭਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਛੋਟੀਆਂ-ਛੋਟੀਆਂ ਪੌਲੀਪੀਆਂ ਨੂੰ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਪੋਲਿਪ ਜਾਂ ਟਿਊਮਰ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਪਤਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿ ਕੀ ਇਹ ਕੈਂਸਰ ਹੈ, ਇੱਕ ਬਾਇਓਪਸੀ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਐੱਸਪਰੀਨ ਅਤੇ ਹੋਰ [[ਨੌਨ ਸਟੀਰੌਇਡਲ ਐਂਟੀ ਇਨਫ਼ਲਾਮੇਟਰੀ ਦਵਾਈਆਂ|ਗੈਰ-ਸਟੀਰੌਇਡਲ ਐਂਟੀ-ਇਨਫਲਾਮੇਟਰੀ ਡਰੱਗਜ਼]] ਜੋਖਮ ਘਟਾਉਂਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite journal|last=Thorat|first=MA|last2=Cuzick|first2=J|date=Dec 2013|title=Role of aspirin in cancer prevention.|journal=Current Oncology Reports|volume=15|issue=6|pages=533–40|doi=10.1007/s11912-013-0351-3|pmid=24114189}}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਮੰਦੇ ਅਸਰ (ਸਾਈਡ ਇਫੈਕਟਸ) ਕਾਰਨ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਆਮ ਵਰਤੋਂ ਦੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ।<ref>{{Cite journal|date=2007|title=Routine aspirin or nonsteroidal anti-inflammatory drugs for the primary prevention of colorectal cancer: recommendation statement.|url=http://www.aafp.org/afp/2007/0701/p109.html|dead-url=no|journal=American Family Physician|volume=76|issue=1|pages=109–13|pmid=17668849|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714192923/http://www.aafp.org/afp/2007/0701/p109.html|archive-date=July 14, 2014}}</ref> ਕੋਲੋਰੈਕਟਲ ਕੈਂਸਰ ਲਈ ਵਰਤੇ ਗਏ ਇਲਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਜਰੀ ਦੇ ਕੁਝ ਸੁਮੇਲ, ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ ਥੈਰੇਪੀ, ਕੀਮੋਥੈਰੇਪੀ ਅਤੇ ਟਾਰਗਿਟਡ ਥੈਰੇਪੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਕੈਂਸਰ ਜੋ ਕਿ ਕੌਲਨ ਦੀ ਕੰਧ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸੀਮਤ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਸਰਜਰੀ ਨਾਲ ਠੀਕ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਕੈਂਸਰ ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਫੈਲ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਆਮ ਤੌਰ' ਤੇ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤੇ ਇਸਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਅਤੇ ਲੱਛਣ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਨ ਵੱਲ ਸੰਚਾਲਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਬਚਤ ਦੀ ਦਰ 65% ਹੈ।<ref name="SEER2014">{{Cite web|url=http://seer.cancer.gov/statfacts/html/colorect.html|title=SEER Stat Fact Sheets: Colon and Rectum Cancer|website=NCI|archive-url=https://web.archive.org/web/20140624140833/http://seer.cancer.gov/statfacts/html/colorect.html|archive-date=June 24, 2014|dead-url=no|access-date=18 June 2014}}</ref> ਬਚਣ ਦਾ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਸੰਭਾਵਨਾ ਇਸ ਗੱਲ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੈਂਸਰ ਕਿੰਨੀ ਕੁ ਉੱਚਿਤ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਸਾਰੇ ਕੈਂਸਰ ਸਰਜਰੀ ਨਾਲ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਸਿਹਤ ਦੇ ਨਾਲ ਹਟਾਏ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਨਹੀਂ। ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ 'ਤੇ, ਕੋਲੋਰੇਕਟਲ ਕੈਂਸਰ ਤੀਜੀ ਸਭ ਤੋਂ ਆਮ ਕਿਸਮ ਦਾ ਕੈਂਸਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 10% ਕੇਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 2012 ਵਿਚ, 1.4 ਮਿਲੀਅਨ ਨਵੇਂ ਮਾਮਲੇ ਅਤੇ ਬੀਮਾਰੀ ਤੋਂ 694,000 ਮੌਤਾਂ ਹੋਈਆਂ।<ref name="WCR2014Epi">{{Cite book|title=World Cancer Report 2014|url=https://archive.org/details/worldcancerrepor0000unse_p0u5|date=2014|publisher=World Health Organization|isbn=9283204298|pages=Chapter 1.1}}</ref> ਇਹ ਵਿਕਸਤ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਆਮ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ 65% ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੇਸ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮਰਦਾਂ ਨਾਲੋਂ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। == ਚਿੰਨ੍ਹ ਅਤੇ ਲੱਛਣ == [[ਤਸਵੀਰ:Blausen_0246_ColorectalCancer.png|thumb|ਕੋਲੋਰੇਕਟਲ ਟਿਊਮਰ ਦੀ ਉਦਾਹਰਣ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਦਿੱਖ<br />]] ਕੋਲੋਰੋੈਕਟਲ ਕੈਂਸਰ ਦੀਆਂ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਅਤੇ ਲੱਛਣ ਆਂਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿਊਮਰ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕੀ ਇਹ ਸਰੀਰ (ਮੇਟਾਸਟੈਸੀਸ) ਵਿੱਚ ਕਿਤੇ ਹੋਰ ਫੈਲ ਚੁੱਕਾ ਹੈ।ਕਲਾਸਿਕ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦੇ ਸੰਕੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: ਖਰਾਬ [[ਕਬਜ਼]], ਸਟੂਲ ਵਿੱਚ ਖੂਨ, ਭੁੱਖ ਦੀ ਘਾਟ, ਭਾਰ ਦਾ ਘਟਣਾ, ਜਾਂ [[ਕਚਿਆਣ|ਉਲਟੀਆਂ]] 50 ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉਮਰ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿੱਚ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Zo7QcUjz0PYC&pg=PA381|title=Principles of clinical gastroenterology|last=Alpers|first=David H.|last2=Kalloo|first2=Anthony N.|last3=Kaplowitz|first3=Neil|last4=Owyang|first4=Chung|last5=Powell|first5=Don W.|publisher=Wiley-Blackwell|year=2008|isbn=978-1-4051-6910-3|editor-last=Yamada|editor-first=Tadataka|location=Chichester, West Sussex|page=381|archive-url=https://web.archive.org/web/20150928133221/https://books.google.com/books?id=Zo7QcUjz0PYC&pg=PA381|archive-date=September 28, 2015|dead-url=no|df=mdy-all}}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ ਗੁਦੇ ਵਿੱਚ ਖੂਨ ਵਹਿਣਾ ਜਾਂ [[ਅਨੀਮੀਆ]] 50 ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉਮਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਖਤਰੇ ਵਾਲੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਹਨ, ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਰਣਿਤ ਲੱਛਣਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰ ਘਟਾਉਣਾ ਅਤੇ ਆਂਤੜੀਆਂ ਦੀ ਆਦਤ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਆਮਤੌਰ' ਤੇ ਸਿਰਫ ਤਾਂ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੇ ਖੂਨ ਨਾਲ ਆਉਂਦਾ ਹੋਵੇ।<ref name="pmid21624112">{{Cite journal|date=May 2011|title=Most bowel cancer symptoms do not indicate colorectal cancer and polyps: a systematic review|journal=BMC Gastroenterology|volume=11|pages=65|doi=10.1186/1471-230X-11-65|pmc=3120795|pmid=21624112}}</ref> == ਕਾਰਨ == 75-95% ਕੋਲੋਰੈਕਟਲ ਕੈਂਸਰ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਜੋਖਮ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref name="Cause11">{{Cite journal|year=2011|title=Colon cancer: a civilization disorder|journal=Digestive Diseases|volume=29|issue=2|pages=222–8|doi=10.1159/000323926|pmid=21734388}}</ref><ref name="Lancet10">{{Cite journal|year=2010|title=Colorectal cancer|url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_march-20-26-2010_375_9719/page/1030|journal=Lancet|volume=375|issue=9719|pages=1030–47|doi=10.1016/S0140-6736(10)60353-4|pmid=20304247}}</ref> ਜੋਖਮ ਦੇ ਕਾਰਕ, ਬੁਢਾਪੇ, ਪੁਰਸ਼ ਲਿੰਗ, ਚਰਬੀ, [[ਅਲਕੋਹਲ]], ਲਾਲ ਮੀਟ, [[ਮੀਟ|ਪ੍ਰੋਸੈਸਡ ਮੀਟ]], [[ਮੋਟਾਪਾ]], [[ਸਿਗਰਟਨੋਸ਼ੀ]], ਅਤੇ [[ਸਰੀਰਕ ਕਸਰਤ]] ਦੀ ਕਮੀ ਹਨ। ਲਗਪਗ 10% ਕੇਸ ਅਧੂਰੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਅਲਕੋਹਲ ਤੋਂ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ ਪ੍ਰਤੀ ਦਿਨ ਇੱਕ ਵਾਰ ਪੀਣ ਤੇ ਵੱਧਦਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ।<ref name="WCRF2011">{{Cite web|url=http://www.wcrf.org/sites/default/files/Colorectal-Cancer-2011-Report.pdf|title=Colorectal Cancer 2011 Report: Food, Nutrition, Physical Activity, and the Prevention of Colorectal Cancer|date=2011|publisher=World Cancer Research Fund & American Institute for Cancer Research|archive-url=https://web.archive.org/web/20160909084341/http://www.wcrf.org/sites/default/files/Colorectal-Cancer-2011-Report.pdf|archive-date=September 9, 2016|dead-url=no}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Lee|first=I-Min|last2=Shiroma, Eric J|last3=Lobelo, Felipe|last4=Puska, Pekka|last5=Blair, Steven N|last6=Katzmarzyk, Peter T|date=1 July 2012|title=Effect of physical inactivity on major non-communicable diseases worldwide: an analysis of burden of disease and life expectancy|journal=The Lancet|volume=380|issue=9838|pages=219–29|doi=10.1016/S0140-6736(12)61031-9|pmc=3645500|pmid=22818936}}</ref><ref name="Fedirko2011">{{Cite journal|date=Sep 2011|title=Alcohol drinking and colorectal cancer risk: an overall and dose-response meta-analysis of published studies|journal=Annals of Oncology|volume=22|issue=9|pages=1958–72|doi=10.1093/annonc/mdq653|pmid=21307158}}</ref> ਇਕ ਦਿਨ ਵਿੱਚ 5 ਗਲਾਸ ਪਾਣੀ ਪੀਣ ਨਾਲ ਕੋਲੋਰੈਕਟਲ ਕੈਂਸਰ ਅਤੇ ਐਡੇਨੋਮੋਟਸ ਪੋਲਪਸ ਦੇ ਖਤਰੇ ਵਿੱਚ ਕਮੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ''ਸਟ੍ਰੈਪਟੋਕਾਕੁਸ ਗਾਲੋਲਾਈਟਿਕਸ'' ਕੋਲੋਰੇਕਟਲ ਕੈਂਸਰ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸਟ੍ਰੈਪਟੋਕਾਕੁਸ ਬੋਵਿਸ / ਸਟ੍ਰੈਪਟੋਕਾਕੁਸ ਸ਼ੂਿਨਸ ਕੰਪਲੈਕਸ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਸਟਰੇਂਸ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਲੱਖਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਖਪਤ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸਟ੍ਰੈਪਟੋਕਾਕੁਸ ਬੋਵਾਈਜ਼ / ਗਾਲੋਲੀਆਟਿਕਸ ਬੈਕਟੈਰਮੀਆ ਦੇ 25 ਤੋਂ 80% ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਨੋਟੈਂਟਲ ਟਿਊਮਰ ਹੈ।<ref name="JansMeile2015">{{Cite journal|last=Jans|first=Christoph|last2=Meile|first2=Leo|last3=Lacroix|first3=Christophe|last4=Stevens|first4=Marc J.A.|year=2015|title=Genomics, evolution, and molecular epidemiology of the Streptococcus bovis/Streptococcus equinus complex (SBSEC)|journal=Infection, Genetics and Evolution|volume=33|pages=419–436|doi=10.1016/j.meegid.2014.09.017|pmid=25233845}}</ref><ref name="AbdulamirHafidh2011">{{Cite journal|last=Abdulamir|first=Ahmed S|last2=Hafidh|first2=Rand R|last3=Bakar|first3=Fatimah|year=2011|title=The association of Streptococcus bovis/gallolyticus with colorectal tumors: The nature and the underlying mechanisms of its etiological role|journal=Journal of Experimental & Clinical Cancer Research|volume=30|issue=1|pages=11|doi=10.1186/1756-9966-30-11|issn=1756-9966|pmc=3032743|pmid=21247505}}</ref> ਸਟ੍ਰੈਪਟੋਕਾਸਕੌਸ ਬੋਵਿਸ / ਗਾਲੋਲੀਆਟਿਕਸ ਦੀ ਸੇਰੋਪਰੇਵਲਨਸ ਨੂੰ ਉੱਚ ਜੋਖਮ ਵਾਲੀ ਆਬਾਦੀ 'ਤੇ ਅੰਡਰਲਾਈਅਲ ਬੋਅਲ ਜਖਮਾਂ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਭਵਿੱਖ ਲਈ ਉਮੀਦਵਾਰ ਪ੍ਰੈਕਟੀਕਲ ਮਾਰਕਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸਟ੍ਰੈਪਟੋਕਾਕੁਸ ਬੋਵਿਸ / ਪਾਲੋਲੀਆਟਿਕਸ ਐਂਟੀਜੇਨਜ਼ ਲਈ ਐਂਟੀਬਾਡੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਜਾਂ ਖੂਨ ਦੇ ਵਿਚਲੇ ਆਪਟੀਨਜਿਨਜ਼ ਕੋਲੇਨ ਵਿੱਚ ਕਾਰਸਿਨੋਜੀਜੇਸ਼ਨ ਲਈ ਮਾਰਕਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|colwidth=30em}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਹਿਲਾ ਸਿਹਤ ਲੇਖ ਸੰਪਾਦਨ ਮੁਹਿੰਮ 2018]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿਹਤ ਵਿਗਿਆਨ]] esha7p17727ixg24a93ywm56xtzo7oa 0 112244 842350 618316 2026-07-10T20:07:41Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842350 wikitext text/x-wiki '''ਬਹੁ-ਮਾਇਲਓਲੋਮਾ''', ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਲਾਜ਼ਮਾ ਸੈੱਲ ਮਾਇਲੋਮਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਲਾਜ਼ਮਾ ਸੈੱਲਾਂ ਦਾ ਕੈਂਸਰ ਹੈ, ਇਹ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦੇ ਚਿੱਟੇ ਖੂਨ ਦੇ ਸੈੱਲ ਹਨ ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਐਂਟੀਬਾਡੀਜ਼ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ <ref name="Raab2009">{{Cite journal|date=July 2009|title=Multiple myeloma|url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_july-25-31-2009_374_9686/page/324|journal=Lancet|volume=374|issue=9686|pages=324–39|doi=10.1016/S0140-6736(09)60221-X|pmid=19541364}}</ref>| ਅਕਸਰ, ਕਈ ਲੱਛਣ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਦੇਖੇ ਜਾਂਦੇ |  ਪਹਿਲਾਂ ਤੋ ਜਦੋਂ, ਹੱਡੀ  ਵਿੱਚ ਦਰਦ, ਖੂਨ ਦੇ ਵਗਣ, ਇਨਫੈਕਸ਼ਨ ਅਤੇ ਅਨੀਮੀਆ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ | <ref name="NIH2016Pt">{{Cite web|url=http://www.cancer.gov/types/myeloma|title=Plasma Cell Neoplasms (Including Multiple Myeloma)—Patient Version|website=NCI|archive-url=https://web.archive.org/web/20160727234102/http://www.cancer.gov/types/myeloma|archive-date=27 July 2016|dead-url=no|access-date=8 August 2016}}</ref> ਪੇਚੀਦਗੀਆਂ ਵਿੱਚ ਐਮਲੋਇਡੋਸਿਜ਼ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ | ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਅਣਜਾਣ ਹੈ <ref name="WCR2014Cp513">{{Cite book|title=World Cancer Report 2014|url=https://archive.org/details/worldcancerrepor0000unse_p0u5|date=2014|publisher=World Health Organization|isbn=9283204298|pages=Chapter 5.13}}</ref>| ਖਤਰੇ ਦੇ ਕਾਰਕ ਮੋਟਾਪੇ, ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ ਐਕਸਪੋਜਰ, ਪਰਿਵਾਰਕ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਕੁਝ ਖਾਸ ਰਸਾਇਣ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ|<ref>{{Cite web|url=https://www.cancer.gov/types/myeloma/patient/myeloma-treatment-pdq#section/all|title=Plasma Cell Neoplasms (Including Multiple Myeloma) Treatment|website=National Cancer Institute|language=en|access-date=28 November 2017}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.ca/books?id=H63KViNwsdcC&pg=PA726|title=Ferri's Clinical Advisor 2014 E-Book: 5 Books in 1|last=Ferri|first=Fred F.|date=2013|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=0323084311|page=726|language=en}}</ref> ਅੰਡਰਲਾਈੰਗ ਮਕੈਨਿਜ਼ਮ ਵਿੱਚ ਅਸਾਧਾਰਣ ਪਲਾਜ਼ਮਾ ਸੈੱਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਅਸਾਧਾਰਣ ਐਂਟੀਬਾਡੀਜ਼ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਗੁਰਦੇ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਲਹੂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮੋਟੀ ਤਹਿ   | ਪਲਾਜ਼ਮਾ ਕੋਸ਼ਿਕਾਵਾਂ ਬੋਨ ਮੈਰੋ ਜਾਂ ਨਰਮ ਟਿਸ਼ੂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪੁੰਜ ਸਕਦਾ ਹੈ |  ਜਦੋਂ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਪੁੰਜ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ ਪਲੈਸੀਸੀਟੋਮਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਇੱਕ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨੂੰ ਬਹੁ-ਮਾਇਲਓਲੋਮਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ |  ਬਹੁ-ਮਾਇਲਓਲੋਮਾ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਅਸਥਾਈ ਐਂਟੀਬਾਡੀਜ਼ ਲੱਭਣ ਵਾਲੇ ਖੂਨ ਜਾਂ ਪਿਸ਼ਾਬ ਦੇ ਟੈਸਟਾਂ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੈ , ਕੈਂਸਰ ਦੇ ਪਲਾਜ਼ਮਾ ਸੈੱਲਾਂ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਵਾਲੀ ਬੋਨ ਮੈਰੋ ਬਾਇਓਪਸੀ, ਅਤੇ ਹੱਡੀਆਂ ਦੇ ਜਖਮਾਂ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਲਈ ਮੈਡੀਕਲ ਇਮੇਜਿੰਗ  ਇਕ ਹੋਰ ਆਮ ਬਲੱਡ ਕੈਲਸੀਅਮ ਉੱਚ ਪੱਧਰ ਵਿੱਚ ਹੈ |   ਬਹੁ ਮਾਇਲਓਲੋਮਾ ਨੂੰ ਇਲਾਜ ਯੋਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲਾਇਲਾਜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ <ref name="NIH2016Pro">{{Cite web|url=http://www.cancer.gov/types/myeloma/hp/myeloma-treatment-pdq|title=Plasma Cell Neoplasms (Including Multiple Myeloma) Treatment (PDQ®)–Health Professional Version|date=July 29, 2016|website=NCI|archive-url=https://web.archive.org/web/20160704233112/http://www.cancer.gov/types/myeloma/hp/myeloma-treatment-pdq|archive-date=4 July 2016|dead-url=no|access-date=8 August 2016}}</ref> | ਸਟਾਫੌਇਡਜ਼, ਕੀਮੋਥੈਰੇਪੀ, ਥਾਈਡੀਡੋਨਾਈਡ ਜਾਂ ਲੇਨਾਇਲਾਡੋਮਾਾਈਡ, ਅਤੇ ਸਟੈਮ ਸੈੱਲ ਟ੍ਰਾਂਸਪਲਾਂਟ ਨਾਲ ਛਾਪਣ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ |\ ਬਿਸਫੌਫੋਨੇਟਸ ਅਤੇ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ ਥੈਰੇਪੀ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰੀ ਹੱਡੀਆਂ ਦੇ ਜਖਮਾਂ ਦੇ ਦਰਦ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ | ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ 'ਤੇ, ਬਹੁ-ਮਾਇਲੋਮਾ ਨੇ 488,000 ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 2015 ਵਿੱਚ 101,100 ਮੌਤਾਂ ਹੋਈਆਂ |ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਸਟੇਟਸ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਹਰ ਸਾਲ ਪ੍ਰਤੀ 100,000 ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ 6.5 ਵਿੱਚ ਵਿਕਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ 0.7% ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਬਿੰਦੂ ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਂਦਾ ਹੈ | <ref name="SEER2016">{{Cite web|url=http://seer.cancer.gov/statfacts/html/mulmy.html|title=SEER Stat Fact Sheets: Myeloma|website=NCI Surveillance, Epidemiology, and End Results Program|archive-url=https://web.archive.org/web/20160727230344/http://seer.cancer.gov/statfacts/html/mulmy.html|archive-date=27 July 2016|dead-url=no|access-date=8 August 2016}}</ref> ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ 61 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲੋਂ ਮਰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਆਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ | ਇਲਾਜ ਦੇ ਬਿਨਾਂ, ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਬਚਾਅ ਸੱਤ ਮਹੀਨੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ |  ਵਰਤਮਾਨ ਇਲਾਜਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਬਚਾਅ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ 4-5 ਸਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ | ਇਸ ਨਾਲ ਪੰਜ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਬਚਣ ਦੀ ਦਰ 49%|  ਮਾਇਲਓਲੋਮਾ ਸ਼ਬਦ ਯੂਨਾਨੀ ਮਾਇਲੋ ਤੋਂ ਹੈ - ਭਾਵ "ਮੈਰੋ" ਅਤੇ -ਓਮਾ "ਟਿਊਮਰ"| <ref>{{Cite book|url=https://books.google.ca/books?id=Xk7znn4rxIMC&pg=PA292|title=Quick Reference to Critical Care|last=Diepenbrock|first=Nancy H.|date=2011|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|isbn=9781608314645|page=292|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20160821001921/https://books.google.ca/books?id=Xk7znn4rxIMC&pg=PA292|archive-date=2016-08-21|dead-url=no}}</ref> == ਚਿੰਨ੍ਹ ਅਤੇ ਲੱਛਣ ==  ਿਕਉਂਕ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅੰਗ  ਮਾਇਲਓਲੋਮਾ ਤੋਂ ਪਰ੍ਭਾਿਵਤ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਲੱਛਣ ਅਤੇ ਸੰਕੇਤ ਬਹੁਤ ਬਦਲਦੇ ਹਨ| ਕਈ ਵਾਰੀ ਮੇਲੋਓਮਾ ਦੇ ਕੁਝ ਆਮ ਲੱਛਣਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨ ਲਈ ਕਈ ਵਾਰ ਇੱਕ ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਰ੍ਬ: ਸੀ = ਕੈਲਸੀਅਮ (ਐਲੀਵੇਟਿਡ), ਆਰ = ਗੁਰਦੇ ਦੀਆਂ ਅਸਫਲਤਾਵਾਂ, ਏ = ਅਨੀਮੀਆ, ਬੀ = ਹੱਡੀਆਂ ਦੇ ਜਖਮ | <ref name="IMWG">{{Cite journal|last=International Myeloma Working Group|year=2003|title=Criteria for the classification of monoclonal gammopathies, multiple myeloma and related disorders: a report of the International Myeloma Working Group|url=https://archive.org/details/sim_british-journal-of-haematology_2003-06_121_5/page/749|journal=Br. J. Haematol.|volume=121|issue=5|pages=749–57|doi=10.1046/j.1365-2141.2003.04355.x|pmid=12780789}}</ref>  ਮਾਇਲਓਲੋਮਾ ਦੇ ਕਈ ਹੋਰ ਸੰਭਾਵੀ ਲੱਛਣ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮੌਕਾਪ੍ਰਸਤੀ ਸੰਕਰਮਣ (ਜਿਵੇਂ, ਨਮੂਨੀਆ) ਅਤੇ ਭਾਰ ਘਟਣਾ | ਕਰੈਬ ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਅਤੇ ਬੋਨ ਮੈਰੋ ਵਿੱਚ ਮੋਨੋਲਾਕਾਨਲ ਪਲਾਜ਼ਮਾ ਸੈੱਲਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਰ ਨੂੰ ਬਹੁ ਮਾਈਲੋਮਾ ਦੇ ਨਿਦਾਨਕ ਮਾਪਦੰਡ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ | === ਹੱਡੀ ਦੇ ਦਰਦ === [[ਤਸਵੀਰ:Blausen_0656_MultipleMyeloma.png|thumb|ਵਰਣਨ ਵਿੱਚ ਹੱਡੀਆਂ ਦੇ ਜਖਮਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਆਮ ਸਾਈਟ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ |<br />]]  ਹੱਡੀਆਂ ਦਾ ਦਰਦ 70% ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਆਮ ਲੱਛਣ ਹੈ |<ref>{{Cite book|title=Harrison's Principles of Internal Medicine 18th Edition|last=Longo|first=Dan|publisher=Mc Graw Hill Medical|year=2012|isbn=978-0-07-174889-6|pages=938}}</ref> == References == {{Reflist}} e96u3n409pivujarfekw1fe7ageya0x 0 112333 842266 802629 2026-07-10T18:32:53Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842266 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition (new)|name=|synonyms=|image=XYY Syndrome DNA.jpg|alt=|caption=47,XYY ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਪੁਰਸ਼ ਦੇ ਕੇਰੀਓਟਾਇਪ|field=ਮੈਡੀਕਲ ਜੈਨੇਟਿਕਸ|symptoms=ਲੰਬਾਈ, ਸਿੱਖਣ ਵਿੱਚ ਸਮੱਸਿਆ<ref name=GHR2009/>|complications=[[ਔਟਿਜ਼ਮ ਸਪੈਕਟ੍ਰਮ ਡਿਸਆਰਡਰ]], [[ADHD]]<ref name=GARD2017/>|onset=|duration=|types=|causes=[[ਜੈਨੇਟਿਕਸ]]<ref name=NORD2012/>|risks=|diagnosis=ਕ੍ਰੋਮੋਮੋਮਲ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ<ref name=NORD2012/>|differential=|prevention=ਕੋਈ ਨਹੀਂ<ref name=GARD2017/>|treatment=ਸਪੀਚ ਥੈਰੀਪੀ<ref name=NORD2012/>|medication=|prognosis=ਚੰਗਾ<ref name=NORD2012/>|frequency=~ 1,000 ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 1<ref name=GHR2009/>|deaths=}}'''XYY ਸਿੰਡਰੋਮ''' ਇੱਕ ਜੈਨੇਟਿਕ ਅਵਸਥਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੁਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਾਧੂ [[Y ਕ੍ਰੋਮੋਸੋਮ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਲੱਛਣ ਅਕਸਰ ਘੱਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਔਸਤ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਲੰਬਾ ਹੋਣਾ, [[ਫਿਣਸੀਆਂ|ਫਿਣਸੀ]], ਅਤੇ ਸਿੱਖਣ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦੇ ਜੋਖਮ ਦਾ ਵੱਧ ਹੋਣਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਵਿਅਕਤੀ ਆਮ ਤੌਰ' ਤੇ ਹਰ ਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਆਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਆਮ [[ਪ੍ਰਜਨਨ]] ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ। ਇਹ ਸਥਿਤੀ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਪਰ ਇਹ [[ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਣੂ|ਸ਼ੁਕਰਾਣੂ]] ਦੇ ਸੈੱਲ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਇੱਕ ਬੇਤਰਤੀਬ ਘਟਨਾ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਵਾਪਰਦੀ ਹੈ।ਨਿਦਾਨ ਇੱਕ ਕ੍ਰੋਮੋਸੋਮਲ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦੁਆਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ 46 ਦੀ ਬਜਾਏ 47 [[ਕ੍ਰੋਮੋਸੋਮ]] ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ 47,XYY ਕਾਰਓਟਿਪ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਲਾਜ ਵਿੱਚ ਬੋਲਣ ਦੀ ਥੈਰੇਪੀ (ਸਪੀਚ ਥੈਰੇਪੀ) ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।<ref name="NORD2012">{{Cite web|url=https://rarediseases.org/rare-diseases/xyy-syndrome/|title=XYY Syndrome|date=2012|website=NORD (National Organization for Rare Disorders)|access-date=11 November 2017}}</ref> ਨਤੀਜੇ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਚੰਗੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਰੋਕਥਾਮ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੈ। 1000 ਵਿਚੋਂ 1 ਦੇ ਕਰੀਬ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਥਿਤੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref name="GHR2009">{{Cite web|url=https://ghr.nlm.nih.gov/condition/47xyy-syndrome|title=47,XYY syndrome|date=January 2009|website=Genetics Home Reference|language=en|access-date=2017-03-19}}</ref> ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਕੋਲ ਇਹ ਹੈ।<ref name="GARD2017">{{Cite web|url=https://rarediseases.info.nih.gov/diseases/5674/47-xyy-syndrome|title=47, XYY syndrome|date=2017|website=Genetic and Rare Diseases Information Center (GARD)|language=en|access-date=11 November 2017|archive-date=11 ਨਵੰਬਰ 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171111205247/https://rarediseases.info.nih.gov/diseases/5674/47-xyy-syndrome|url-status=dead}}</ref> ਇਸ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 1961 ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.ca/books?id=wrHQAgAAQBAJ&pg=PA682|title=Urologic Surgical Pathology E-Book|last=Bostwick|first=David G.|last2=Cheng|first2=Liang|date=2014|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=9780323086196|page=682|language=en}}</ref> == ਚਿੰਨ੍ਹ ਅਤੇ ਲੱਛਣ == === ਸਰੀਰਕ ਲੱਛਣ === 47, XYY ਕਾਰਯੋਟਾਈਪ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਵਾਧੇ ਦੀ ਦਰ ਵੱਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅੰਤਮ ਉਚਾਈ ਔਸਤਨ ਨਾਲੋਂ 7 ਸੈ:ਮੀਟਰ (3") ਵੱਧ। ਐਡਿਨਬਰਗ, ਸਕਾਟਲੈਂਡ ਵਿੱਚ, ਅੱਠ 47, XYY ਮੁੰਡੇ ਜੋ 1967-19 72 ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਸਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਜਨਮੇ ਪ੍ਰੀਖਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵਿੱਚ ਪਛਾਣ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref name="Nielsen 1998">{{Cite web|url=http://www.aaa.dk/TURNER/ENGELSK/XYY.HTM#height|title=How is height growth?|last=Nielsen, Johannes|year=1998|website=XYY males. An orientation|publisher=The Turner Center, [[Aarhus]] Psychiatric Hospital, [[Risskov]], [[Denmark]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20100307091453/http://www.aaa.dk/TURNER/ENGELSK/XYY.HTM#height|archive-date=2010-03-07}}</ref> 18 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਓਹਨਾ ਦੀ ਔਸਤ ਉਚਾਈ 188.1 ਸੈਮੀ (6'2") ਸੀ - ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਔਸਤ ਉਮਰ 174.1 ਸੈਮੀ (5'8½ "), ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਦੀ ਔਸਤਨ ਉਚਾਈ 162.8 ਸੈਂਟੀਮੀਟਰ (5'4") ਸੀ।<ref name="Ratcliffe 1992">{{Cite journal|last=Ratcliffe|first=Shirley G.|last2=Pan|first2=Huiqi|last3=McKie|first3=Mark|date=November–December 1992|title=Growth during puberty in the XYY boy|url=https://archive.org/details/sim_annals-of-human-biology_november-december-1992_19_6/page/579|journal=[[Annals of Human Biology]]|volume=19|issue=6|pages=579–587|doi=10.1080/03014469200002392|pmid=1476413}}</ref> ਤਿੰਨ ਐਕਸ / ਯੂ ਕ੍ਰੋਮੋਸੋਮ ਸੂਡੋੋਓਟੋਸੋਮਾਲ ਏਰੀਏ (ਪੀ.ਏ.ਆਰ.1) ਦੇ ਵਧੇ ਹੋਏ ਜੀਨ ਡੋਜ਼ ਨੂੰ ਐਸੋ.ਐਚ.ਓ.ਐਕਸ. ਜੀਨ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਤਿੰਨ ਲਿੰਗੀ ਕ੍ਰੋਮੋਸੋਮ ਟ੍ਰਿਸੋਮੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਗਈ ਵਧੇ ਕੱਦ ਦਾ ਕਾਰਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ: 47, XXX, 47, XXY, ਅਤੇ 47, XYY।<ref name="SHOX">{{Cite book|title=Nelson textbook of pediatrics|url=https://archive.org/details/nelsontextbookof0000unse_b7r7|last=Cohen, Pinchas|last2=Shim, Melanie|publisher=[[Elsevier|Saunders]]|year=2007|isbn=1-4160-2450-6|editor-last=Kliegman, Robert M.|edition=18th|location=Philadelphia|pages=[https://archive.org/details/nelsontextbookof0000unse_b7r7/page/2303 2303]–2307|chapter=Hyperpituitarism, tall stature, and overgrowth syndromes|editor-last2=Behrman, Richard E.|editor-last3=Jenson, Hal B.|editor-last4=Stanton, Bonita F.}}</ref> ਬਹੁਤ ਹੀ ਘੱਟ ਮੁੱਢਲੇ ਕੇਸਾਂ ਦੀਆਂ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਵਿੱਚ ਗੰਭੀਰ ਮੁਸੀਬਤ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਮੁਹਾਸੇ ਵਿੱਚ ਮਾਹਿਰ ਚਮੜੀ ਵਿਗਿਆਨੀ ਹੁਣ 47, XYY ਨਾਲ ਇਸ ਦੇ ਸਬੰਧਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਤੇ ਸ਼ੱਕ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref name="Plewig 2000">{{Cite book|title=Acne and rosacea|url=https://archive.org/details/acnerosacea0003plew|last=Plewig, Gerd|last2=Kligman, Albert M.|publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer-Verlag]]|year=2000|isbn=3-540-66751-2|edition=3rd|location=Philadelphia|page=[https://archive.org/details/acnerosacea0003plew/page/n394 377]}}</ref> ਪ੍ਰੀਨੈਟਲ ਟਸਟ ਟੋਸਟੋਰਨ ਦੇ ਪੱਧਰ 47, XYY ਨਰ ਵਿੱਚ ਆਮ ਹਨ।<ref>{{Cite journal|last=Ratcliffe, Shirley G.|last2=Read, Graham|last3=Pan, Huiqi|last4=Fear, Claudine|last5=Lindenbaum, Richard|last6=Crossley, Jennifer|date=September 1994|title=Prenatal testosterone levels in XXY and XYY males|journal=[[Hormone Research (journal)|Horm Res]]|volume=42|issue=3|pages=106–109|doi=10.1159/000184157|pmid=7995613}}</ref> ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ 47, XYY ਮਰਦਾਂ ਦਾ ਲਿੰਗੀ ਵਿਕਾਸ ਆਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਾਧਾਰਨ ਪ੍ਰਜਨਨਤਾ ਸ਼ਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref name="Gardner 2004">{{Cite book|title=Chromosome abnormalities and genetic counseling|url=https://archive.org/details/chromosomeabnorm0000gard_k1l6|last=Gardner, R.J. McKinlay|last2=Sutherland, Grant R.|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2004|isbn=0-19-514960-2|edition=3rd|location=Oxford|pages=[https://archive.org/details/chromosomeabnorm0000gard_k1l6/page/29 29]–30, 42, 199, 207, 257, 263, 393, 424–430|quote=From early meiotic studies, it was concluded that the extra Y was eliminated before the spermatocyte formed, with an X-Y bivalent usually seen at diakinesis, and more recent studies support this concept. However, FISH analyses of sperm, enabling hundreds of cells to be analyzed, have shown a very small increased faction of 24,YY spermatozoa in the ejaculate of XYY men (Table 12-1). Thus it appears the vast majority of spermatocytes lose the extra Y before entering meiosis, a very few XYY primary spermatocytes are able to slip through and produce YY (and XY) spermatozoa. These cytogenetic findings parallel the observation that XYY men have no ''discernible'' increase in risk to have children with a sex chromosome abnormality. A true increased risk of a fraction of a per cent could be distinguished only with the greatest of difficulty when the background population risk is of a similar order of magnitude. As for the autosomes, no convincing case exists for any increased risk for aneuploidy in the children of men with 47,XYY.<br ></cite>To our knowledge, there is no report of a discernibly increased risk for the XYY male to have chromosomally abnormal children. A slight increase in gonosomal imbalances in sperm (Table 12-1) might nevertheless lead some to choose prenatal diagnosis.}}</ref><ref name="Gardner 2012">{{Cite book|title=Chromosome abnormalities and genetic counseling|url=https://archive.org/details/chromosomeabnorm0000gard_t3h3|last=Gardner, R.J. McKinlay|last2=Sutherland, Grant R.|last3=Shaffer, Lisa G.|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2012|isbn=978-0-19-537533-6|edition=4th|location=Oxford|pages=[https://archive.org/details/chromosomeabnorm0000gard_t3h3/page/9 9]–10, 12, 36, 52, 221, 224, 230, 285–286, 293, 440–441, 477–480, 484|quote=The two other conditions, XXX and XYY, apparently have little effect on fertility; furthermore, they are not discernibly associated with any increased risk for chromosomally abnormal offspring.<br ></cite>While the IQ is in the normal range, it is usually lower than those of sibs or controls, and about half of XYY boys have a mild learning difficulty, and may display poor attention and impulsivity in the classroom.}}</ref> == ਕਾਰਨ == 47, XYY ਵਿਰਾਸਤੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਪਰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਣੂ ਸੈੱਲਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਇੱਕ ਬੇਤਰਤੀਬ ਘਟਨਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰਦਾ ਹੈ। ''Anaphase II'' (''ਮੀਓਸੌਸ II'') ਦੇ ਦੌਰਾਨ [[ਕ੍ਰੋਮੋਸੋਮ]] ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਨੋਨ-ਡਿਸਜੰਕਸ਼ਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਸ਼ੁਕਰਾਣੂ ਦੇ ਸੈੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਈ-ਕ੍ਰੋਮੋਸੋਮ ਦੀ ਇੱਕ ਵਾਧੂ ਕਾਪੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਇਹਨਾਂ ਅਟਿਪੀਕੀਅਲ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਣੂ ਸੈੱਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬੱਚੇ ਦੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਬਣਾਵਟ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਬੱਚੇ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਹਰੇਕ ਕੋਸ਼ੀਕਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਾਧੂ Y-ਕ੍ਰੋਮੋਸੋਮ ਹੋਵੇਗਾ।<ref name="Robinson 1999">{{Cite journal|last=Robinson, David O.|last2=Jacobs, Patricia A.|date=November 1, 1999|title=The origin of the extra Y chromosome in males with a 47,XYY karyotype|url=http://hmg.oxfordjournals.org/cgi/reprint/8/12/2205.pdf|journal=[[Human Molecular Genetics|Hum Mol Genet]]|volume=8|issue=12|pages=2205–2209|doi=10.1093/hmg/8.12.2205|pmid=10545600}}</ref> ਕੁਝ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਭਰੂਣਿਕ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੋਸਟ-ਜੀਯਗਾਗੈਟ ਮਾਈਟੋਸਿਸ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਸੈੱਲ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਨੋਨ-ਡਿਸਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਇੱਕ ਵਾਧੂ ਵਾਈ-ਕ੍ਰੋਮੋਸੋਮ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਹ 46, XY / 47, XYY ਮੋਜ਼ੇਕ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। == ਨਿਦਾਨ == 47, XYY ਸਿੰਡਰੋਮ ਦਾ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਟਾਈਮ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲਗਦਾ। ਸਿੰਡਰੋਮ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕ੍ਰੋਮੋਸੋਮ ਕੈਰੀਓਟਾਈਪ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਐਮਨੀਓਸੈਨਟਿਸਿਸ ਅਤੇ ਕੋਰਯੋਨਿਕ ਵੈਲੂਸ ਨਮੂਨੇ ਦੁਆਰਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਕਰਕੇ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਅਸਮਾਨਤਾ ਵੇਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=99YPDvFWBB0C&pg=PA91|title=NORD Guide to Rare Disorders|last=National Organization for Rare Disorders|date=2003|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|isbn=9780781730631|pages=91|language=en}}</ref> ਇਹ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ 47 ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ ਸਿਰਫ 15-20% ਬੱਚੇ, ਆਪਣੇ ਜੀਵਣ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇਸ ਤੋਂ ਪੀੜਤ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲਗਭਗ 30% ਨੂੰ ਪੈਨਕੈਟਲੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਿਦਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਾਕੀ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਜਣੇਪੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤਸ਼ਖ਼ੀਸ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਲਗਭਗ ਅੱਧਿਆਂ ਨੂੰ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਦੇਰੀ ਜਾਂ ਸਿੱਖਣ ਦੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਕਾਰਨ ਬਚਪਨ ਜਾਂ ਕਿਸ਼ੋਰ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਨਿਦਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਾਕੀ ਕੁੱਝ ਕਾਰਣਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜਣਨ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ (5%) ਕਾਰਨ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=rDAJ4G_8EIkC&pg=PA586|title=Psychopathology of Childhood and Adolescence: A Neuropsychological Approach|last=Davis|first=Andrew S.|date=2012-12-20|publisher=Springer Publishing Company|isbn=9780826109286|pages=586|language=en}}</ref> == ਐਪੀਡੈਮਿਓਲਾਜੀ == 1,000 ਮੁੰਡਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲਗਭਗ 1 ਦੀ ਉਮਰ ਇੱਕ 47, XYY ਕਾਰੀਓਟਾਈਪ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 47,XYY ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਮਾਪਿਆਂ ਦੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। == ਹਵਾਲੇ == {{reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿਹਤ ਵਿਗਿਆਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਹਿਲਾ ਸਿਹਤ ਲੇਖ ਸੰਪਾਦਨ ਮੁਹਿੰਮ 2018]] ldpmca4rsy3lshkii1gwdx11rlelkjq 0 112430 842227 725502 2026-07-10T17:44:08Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842227 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:(A)_Rape_rates_per_100000_population_2010-2012,_world.jpg|thumb|280x280px|2010-2012 'ਚ ਬਲਾਤਕਾਰ ਦੀ ਦਰ (ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ ਰਿਪੋਰਟ) ਪ੍ਰਤੀ 100,000 ਆਬਾਦੀ]] '''ਬਲਾਤਕਾਰ ਦੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ''', ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ [[ਸਮਾਜ ਸ਼ਾਸਤਰ|ਸਮਾਜਿਕ]] ਸੰਕਲਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਬਲਾਤਕਾਰ]] ਵਿਆਪਕ ਹੈ ਅਤੇ [[ਜੈਂਡਰ]] ਅਤੇ ਲਿੰਗਕਤਾ ਬਾਰੇ ਸਮਾਜਿਕ ਰਵੱਈਏ ਕਾਰਨ ਆਮ ਹੈ।<ref>{{cite book|title=The Sexualization of Childhood|last=Olfman|first=Sharna|publisher=ABC-CLIO|year=2009|page=9}}</ref><ref name="Flintoft">{{cite book|title=Violence Goes to College: The Authoritative Guide to Prevention and Intervention|url=https://archive.org/details/violencegoestoco0000nico|last=Flintoft|first=Rebecca|date=October 2001|publisher=Charles C Thomas|isbn=978-0398071912|editor=John Nicoletti|page=[https://archive.org/details/violencegoestoco0000nico/page/134 134]|editor2=Sally Spencer-Thomas|editor3=Christopher M. Bollinger}}</ref> ਬਲਾਤਕਾਰ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਿਹਾਰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੀੜਤਾ ਦੇ ਦੋਸ਼, ਸਲਟ-ਸ਼ੇਮਿੰਗ, ਜਿਨਸੀ ਉਦਾਰਵਾਦ, ਮਾਮੂਲੀਕਰਨ ਬਲਾਤਕਾਰ, ਵਿਆਪਕ ਬਲਾਤਕਾਰ ਦੀ ਮਨਾਹੀ, ਜਿਨਸੀ ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੋਏ ਨੁਕਸਾਨ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨਾ, ਜਾਂ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਕੁੱਝ ਸੰਯੋਗ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref>{{cite journal|last=Attenborough|first=Frederick|year=2014|title=Rape is rape (except when it's not): the media, recontextualisation and violence against women|journal=Journal of Language Aggression and Conflict|volume=2|issue=2|pages=183–203|doi=10.1075/jlac.2.2.01att}}</ref> ਇਸਦਾ ਵਰਣਨ ਸਮਾਜਿਕ ਸਮੂਹਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵਿਹਾਰ ਅਤੇ ਵਰਣਨ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜੇਲ੍ਹਾਂ 'ਚ ਬਲਾਤਕਾਰ ਅਤੇ ਲੜਾਈ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਯੁੱਧ ਬਲਾਤਕਾਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਮਾਨਸਿਕ ਯੁੱਧ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਸਮਾਜਾਂ 'ਤੇ ਬਲਾਤਕਾਰ ਦੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਹੋਣ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name="rozee">{{cite web|url=http://www.raperesistance.org/research/rape_culture.html|title=Resisting a Rape Culture|author=Rozee, Patricia|publisher=Rape Resistance|archiveurl=https://archive.today/20130113040359/http://www.raperesistance.org/research/rape_culture.html|archivedate=13 January 2013|deadurl=yes|accessdate=11 January 2012}}</ref><ref name="Steffes">{{cite web|url=http://hpr1.com/feature/article/the_rape_culture/|title=The American Rape Culture|author=Steffes, Micah|date=January 2008|publisher=High Plains Reader|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121124175139/http://hpr1.com/feature/article/the_rape_culture/|archivedate=24 November 2012|deadurl=yes|accessdate=11 January 2012}}</ref><ref name="Maitse1998">{{cite journal|last1=Maitse|first1=Teboho|year=1998|title=Political change, rape, and pornography in postapartheid South Africa|journal=Gender & Development|volume=6|issue=3|pages=55–59|doi=10.1080/741922834|issn=1355-2074|pmid=12294413}}</ref><ref name="Prof Upendra Baxi India = Rape Culture">{{cite journal|last=Baxi|first=Upendra|date=August 2002|title=THE SECOND GUJARAT CATASTROPHE|journal=Economic and Political Weekly|volume=37|issue=34|pages=3519–3531|jstor=4412519}}</ref> ਬਲਾਤਕਾਰ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਦੂਜੀ-ਲਹਿਰ ਦੇ ਨਾਰੀਵਾਦੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ, ਜੋ 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਸੰਕਲਪ ਦੇ ਆਲੋਚਕ ਬਲਾਤਕਾਰ ਦੀ ਹੋਂਦ ਜਾਂ ਹੋਂਦ 'ਤੇ ਵਿਵਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਦਲੀਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਸੰਕਲਪ ਬਹੁਤ ਤੰਗ ਹੈ ਜਾਂ ਇਹ ਕਿ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਬਲਾਤਕਾਰ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਇੱਕ ਬਲਾਤਕਾਰ ਦੀ ਸੋਚ ਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਲਾਤਕਾਰ ਦੀ ਕੋਈ ਗਲਤੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਬਲਕਿ ਸਮਾਜ ਜੋ ਬਲਾਤਕਾਰ ਨੂੰ ਯੋਗ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। == ਆਰੰਭ ਅਤੇ ਉਪਯੋਗ == ਸ਼ਬਦ "ਬਲਾਤਕਾਰ ਦੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ" ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਦੂਜੀ-ਲਹਿਰ ਦੇ ਨਾਰੀਵਾਦੀਆਂ ਨੇ ਸੰਬੋਧਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸਮਕਾਲੀ ਅਮਰੀਕੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਤੇ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Smith2004 174">{{Cite book|title=Encyclopedia of Rape|url=https://archive.org/details/encyclopediaofra0000unse_p7p6|last=Smith|first=Merril D.|publisher=Greenwood Press|year=2004|isbn=978-0-313-32687-5|edition=1st|location=Westport, Conn.|page=[https://archive.org/details/encyclopediaofra0000unse_p7p6/page/174 174]}}</ref> 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੌਰਾਨ, ਦੂਜੀ-ਲਹਿਰ ਦੇ ਨਾਰੀਵਾਦੀਆਂ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਾਗਰੂਕ ਕਰਨ ਲਈ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਯਤਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਪਹਿਲਾਂ, ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਅਲੇਗਜੈਂਡਰਾ ਰੁਥਰਫੋਰਡ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਅਮਰੀਕਨਾਂ ਨੇ ਮੰਨਿਆ ਕਿ ਬਲਾਤਕਾਰ, ਨਜਾਇਜ਼ ਅਤਿਆਚਾਰ, ਅਤੇ ਪਤਨੀ ਦੀ ਕਮੀ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੋ ਗਈ ਹੈ।<ref>Review of ''Against Our Will: Men, Women, and Rape'' quoted in {{Cite journal|last=Rutherford, Alexandra|date=June 2011|title=Sexual Violence Against Women: Putting Rape Research in Context|url=http://pwq.sagepub.com/content/35/2/342.extract|journal=Psychology of Women Quarterly|volume=35|issue=2|pages=342–347|doi=10.1177/0361684311404307|access-date=15 June 2012|archive-date=8 August 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160808082850/http://pwq.sagepub.com/content/35/2/342.extract|dead-url=yes}}</ref> ਬਲਾਤਕਾਰ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਇਹ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਮਰੀਕੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਬਲਾਤਕਾਰ ਆਮ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਹ ਵਿਆਪਕ ਸਮਾਜਿਕ ਕੁਕਰਮ ਅਤੇ ਲਿੰਗਵਾਦ ਦਾ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾ ਸੀ। ਬਲਾਤਕਾਰ ਨੂੰ ਲਿੰਗਕ ਅਪਰਾਧ ਦੀ ਬਜਾਏ ਹਿੰਸਾ ਦਾ ਜੁਰਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਸੀ ਅਤੇ ਬਲਾਤਕਾਰ ਦਾ ਧਿਆਨ ਲਿੰਗਕ ਸੁੱਖ ਦੀ ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਮਰਦਾਂ ਦੇ ਦਬਾਅ, ਧਮਕਾਉਣ ਅਤੇ ਲਿੰਗ ਨਿਯਮਾਂ 'ਤੇ ਨਿਯੰਤਰਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਤੋਂ ਤਬਦੀਲ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Brownmiller">Brownmiller, Susan. ''Against Our Will: Men, Women and Rape''. Ballantine, 1975. Print</ref><ref name="Maschke1997">Maschke, Karen J. ''The Legal Response to Violence against Women''. New York: Garland Pub., 1997.</ref><ref name="Chasteen2001">{{Cite journal|last=Chasteen|first=Amy L.|date=April 2001|title=Constructing rape: Feminism, change, and women's everyday understandings of sexual assault|url=https://archive.org/details/sim_sociological-spectrum-mid-south-sociological-assoc_april-june-2001_21_2/page/101|journal=Sociological Spectrum|volume=21|issue=2|pages=101–139|doi=10.1080/02732170121403}}</ref> ਬਲਾਤਕਾਰ ਪੀੜਤਾਂ ਦੀ ਬਜਾਏ ਪੀੜਤਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਤੋਂ ਮੁੜ ਵਿਚਾਰਿਆ ਜਾਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। == ਅਵਲੋਕਨ == ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਅਤੇ ਲਿੰਗਕ ਕਾਰਕੁੰਨ ਬਲਾਤਕਾਰ ਦੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਜੋਂ ਸੰਕਲਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਲਿੰਗਕ ਹਿੰਸਾ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ "ਬਲਾਤਕਾਰ ਦੀਆਂ ਮਿੱਥਾਂ" ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਬਲਾਤਕਾਰ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕਰਨ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਬਲਾਤਕਾਰ ਨੂੰ ਬੁਲਾਵਾ ਦੇਣ ਲਈ ਪੀੜਿਤ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਦੇਣ ਲਈ "ਬੇਤਰਤੀਬ ਸੈਕਸ"। [[ਤਸਵੀਰ:Rape_Culture_Pyramid_-_11th_Principle_Consent.png|right|thumb|400x400px|ਬਲਾਤਕਾਰ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਪੈਰਾਮਿਡ ਦੇ 11 ਅਸੂਲ:]] == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * Separatist feminism * Rotherham child sexual exploitation scandal * Just-world hypothesis * Exploitation of women in mass media * Misogyny and mass media * Post-assault treatment of sexual assault victims * Rape schedule * Campaign Against Lebanese Rape Law – Article 522 == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|30em}} == ਹੋਰ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹੋ == * {{Cite book|title=Transforming a Rape Culture|year=1993|isbn=978-1-57131-204-4|editor-last=Emilie Buchwald|editor-last2=Pamela R. Fletcher|editor-last3=Martha Roth}} * {{Cite journal|last=Burt|first=M. R.|year=1980|title=Cultural myths and supports for rape|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-personality-and-social-psychology_1980-02_38_2/page/217|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=38|issue=2|pages=217–230|citeseerx=10.1.1.474.5745|doi=10.1037/0022-3514.38.2.217|pmid=7373511}} * {{Cite journal|last=M. R. Burt|last2=R. S. Albin|last-author-amp=yes|year=1981|title=Rape Myths, Rape Definitions, and Probability of Conviction|url=http://www3.interscience.wiley.com/journal/119570811/abstract?CRETRY=1&SRETRY=0|journal=Journal of Applied Social Psychology|volume=11|issue=3|pages=212–230|doi=10.1111/j.1559-1816.1981.tb00739.x|access-date=2018-11-01|archive-date=2013-01-05|archive-url=https://archive.today/20130105202612/http://www3.interscience.wiley.com/journal/119570811/abstract?CRETRY=1&SRETRY=0|dead-url=yes}} * [http://www.pantagraph.com/news/local/pfop-courts-offered-women-few-protections-in-cases-of-rape/article_d1d5d636-12f2-5920-bfb3-774ae827feec.html ਅਦਾਲਤ ਪੇਸ਼ ਮਹਿਲਾ ਨੂੰ ਕੁਝ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ' ਚ ਬਲਾਤਕਾਰ] (ਡੱਲਾਸ, ਇਲੀਨੋਇਸ ਅਖਬਾਰ) myan7fmj7usqe8gijl6th4i79q3odts 0 112736 842346 768923 2026-07-10T20:03:56Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842346 wikitext text/x-wiki {{Violence against women}} {{Rape}} [[ਗਰਭ]] [[ਬਲਾਤਕਾਰ]] ਦਾ ਸੰਭਾਵੀ ਨਤੀਜਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਲੜਾਈ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਸਲਕੁਸ਼ੀ ਦੇ ਇੱਕ ਸਾਧਨ ਵਜੋਂ ਹੈ, ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਦੂਜੇ ਗੈਰ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪ੍ਰਸੰਗ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕਿਸੇ ਅਜਨਬੀ, ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਬਲਾਤਕਾਰ, ਨਜਾਇਜ਼ ਅਤੇ ਕੁੱਖੋਂ ਗਰਭਵਤੀ ਦੁਆਰਾ ਬਲਾਤਕਾਰ ਹਨ। ਮੌਜੂਦਾ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਹਿਮਤੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਬਲਾਤਕਾਰ 'ਚ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਗਰਭ ਅਵਸਥਾ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਬਲਾਤਕਾਰ ਦਾ ਸੁਝਾਅ ਦੇ ਕੁਝ ਅਧਿਐਨਾਂ ਨਾਲ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸੰਜੋਗ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਗਰਭ ਅਵਸਥਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।<ref name="CNN22-08-2012">Dellorto, Danielle (22 August 2012). [http://www.cnn.com/2012/08/21/health/rape-pregnancy/index.html "Experts: Rape does not lower odds of pregnancy"]. [//en.wikipedia.org/wiki/CNN_Health CNN Health].</ref><ref name="Reuters-20-08-2012">Begley, Sharon; Heavey, Susan (20 August 2012). [http://articles.chicagotribune.com/2012-08-20/news/sns-rt-us-usa-politics-abortion-claimbre87j0xj-20120820_1_pregnancy-female-orgasm-claim "Rape trauma as barrier to pregnancy has no scientific basis"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170816105202/http://articles.chicagotribune.com/2012-08-20/news/sns-rt-us-usa-politics-abortion-claimbre87j0xj-20120820_1_pregnancy-female-orgasm-claim |date=2017-08-16 }}. [//en.wikipedia.org/wiki/Reuters Reuters].</ref> ਬਲਾਤਕਾਰ ਗਰਭ ਅਵਸਥਾ ਦੌਰਾਨ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਲ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪੀੜਤ ਅਤੇ ਨਤੀਜੇ ਵਾਲੇ ਬੱਚੇ ਦੋਵਾਂ ਲਈ ਸੰਭਾਵੀ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਨਤੀਜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਬਲਾਤਕਾਰ ਦੇ ਬਾਅਦ ਮੈਡੀਕਲ ਇਲਾਜ ਵਿੱਚ ਗਰਭ ਅਵਸਥਾ ਦੀ ਜਾਂਚ, ਰੋਕਥਾਮ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇੱਕ ਔਰਤ ਜੋ ਬਲਾਤਕਾਰ ਦੇ ਬਾਅਦ ਗਰਭਵਤੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਫੈਸਲਾ ਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣਾ ਹੈ, ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਗੋਦ ਦੇਣਾ ਜਾਂ ਦੂਜਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਪਾਲਣ ਕਰਨਾ, ਜਾਂ ਗਰਭਪਾਤ ਕਰਾਉਣਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਬਲਾਤਕਾਰ ਅਤੇ ਨਜਾਇਜ਼ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗਰਭਪਾਤ ਗ਼ੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਹੈ, 15 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਦੀਆਂ ਲੜਕੀਆਂ ਵਿੱਚ 90% ਗਰਭਵਤੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬਲਾਤਕਾਰ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। == ਬਲਾਤਕਾਰ-ਗਰਭ ਘਟਨਾ == ਕਿਸੇ ਮਰਦ ਦੁਆਰਾ ਬਲਾਤਕਾਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੋਈ ਵੀ ਔਰਤ [[ਓਵੂਲੇਸ਼ਨ]] ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਗਰਭਵਤੀ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਬਲਾਤਕਾਰ ਤੋਂ ਗਰਭ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਵੱਖਰਾ ਰੂਪ ਹੈ।<ref>Kim Geiger, [http://articles.latimes.com/2012/aug/23/news/la-pn-statistics-on-rape-and-pregnancy-are-complicated-20120822 Statistics on rape and pregnancy are complicated], ''Los Angeles Times'', August 23, 2012. Retrieved 24 May 2014.</ref><ref>Sue Owen, [http://www.politifact.com/texas/statements/2013/aug/15/wendy-davis/surveys-show-wide-disagreement-number-rape-related/ Surveys show wide disagreement on number of rape-related pregnancies per year], Politifact, ''Austin American Statesman'', August 15, 2013. Retrieved 24 May 2014.</ref> ਹਾਲੀਆ ਅੰਦਾਜ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਇਹ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਹਰ ਸਾਲ 25,000 ਤੋਂ 32,000 ਵਾਰ ਬਲਾਤਕਾਰ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਾਪਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਾਲ 1996 ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਹਜ਼ਾਰ ਅਮਰੀਕੀ ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਲੰਬੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਡਾਕਟਰ ਮੈਲੀਸਾ ਹੋਮਜ਼ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਧਿਐਨ ਤੋਂ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਇਆ ਕਿ ਹਰ ਸਾਲ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਬਲਾਤਕਾਰ 32,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਗਰਭਵਤੀ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਜਿਨਸੀ ਸੰਬੰਧਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ।<ref name="AJOG">{{Cite journal|last=Holmes|first=Melisa M.|last2=Resnick|first2=Heidi S.|last3=Kilpatrick|first3=Dean G.|last4=Best|first4=Connie L.|year=1996|title=Rape-related pregnancy: Estimates and descriptive characteristics from a national sample of women|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-obstetrics-and-gynecology_1996-08_175_2/page/320|journal=American Journal of Obstetrics and Gynecology|volume=175|issue=2|pages=320–4; discussion 324–5|doi=10.1016/S0002-9378(96)70141-2|pmid=8765248}}</ref> ਫਿਜ਼ੀਸ਼ੀਅਨ ਫਲੇਸੀਆ ਐੱਚ. ਸਟੂਅਰਟ ਅਤੇ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰੀ ਜੇਮਸ ਟ੍ਰਸਲੇਲ ਨੇ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਇਆ ਕਿ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ 1998 ਵਿੱਚ 333,000 ਹਮਲੇ ਅਤੇ ਬਲਾਤਕਾਰ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ 25,000 ਗਰਭ-ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੋਈ ਸੀ, ਅਤੇ 22,000 ਤੱਕ ਗਰਭ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ, ਜਿਵੇਂ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਗਰਭ-ਨਿਰੋਧ ਨਾਲ, ਤੁਰੰਤ ਡਾਕਟਰੀ ਇਲਾਜਾਂ ਤੋਂ ਰੋਕਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ,।<ref name="Stewart">{{Cite journal|last=Stewart|first=Felicia H|last2=Trussell|first2=James|year=2000|title=Prevention of pregnancy resulting from rape: A neglected preventive health measure|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-preventive-medicine_2000-11_19_4/page/228|journal=American Journal of Preventive Medicine|volume=19|issue=4|pages=228–9|doi=10.1016/S0749-3797(00)00243-9|pmid=11064225}}</ref> === ਦਰ === 1996 ਵਿੱਚ ਬਲਾਤਕਾਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਗਰਭ ਅਵਸਥਾ ਦੇ 44 ਕੇਸਾਂ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਗਰਭ ਅਵਸਥਾ ਦੀ ਦਰ ਪ੍ਰਤੀ ਜਣਨ ਉਮਰ (12 ਤੋਂ 45 ਸਾਲ) ਦੇ ਪੀੜਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀ ਬਲਾਤਕਾਰ ਪ੍ਰਤੀ 5.0% ਹੈ।<ref name="thornhill">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=xH6v-nB6EegC&printsec=frontcover|title=A Natural History of Rape: Biological Bases of Sexual Coercion|last=Thornhill|first=Randy|last2=Palmer|first2=Craig T.|publisher=MIT Press|year=2001|isbn=978-0-262-70083-2|page=100}}</ref> 1987 ਦੇ ਇੱਕ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵੀ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ 18 ਤੋਂ 24 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਕਾਲਜ ਦੀਆਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬਲਾਤਕਾਰ ਦੀ 5% ਗਰਭ ਅਵਸਥਾ ਰਹੀ ਸੀ।<ref name="koss1987">{{Cite journal|last=Koss|first=Mary P.|last2=Gidycz|first2=Christine A.|last3=Wisniewski|first3=Nadine|year=1987|title=The scope of rape: Incidence and prevalence of sexual aggression and victimization in a national sample of higher education students|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-consulting-and-clinical-psychology_1987-04_55_2/page/162|journal=Journal of Consulting and Clinical Psychology|volume=55|issue=2|pages=162–70|doi=10.1037/0022-006X.55.2.162|pmid=3494755}}</ref> 2005 ਦੇ ਇੱਕ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਬਲਾਤਕਾਰ-ਸੰਬੰਧੀ ਗਰਭ-ਅਵਸਥਾ ਦਰ ਨੂੰ 3-5% ਦੇ ਕਰੀਬ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ।{{Sfn|Hazelwood and Burgess|2009}} == ਬਲਾਤਕਾਰ ਦੇ ਬੱਚੇ == ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਮਾਂ ਬਲਾਤਕਾਰ ਤੋਂ ਗਰਭਵਤੀ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਪਾਲਣ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਬਲਾਤਕਾਰ ਦਾ ਅਸਰ ਮਾਨਸਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬੱਚਾ ਖੂਨ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦਾ ਅਸਰ ਮਾਨਸਿਕ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਸੰਕਲਪ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਗਾਰੰਟੀ ਨਹੀਂ ਹੈ।<ref name="Palmer2012">{{Cite web|url=http://www.slate.com/articles/news_and_politics/explainer/2012/08/rape_and_pregnancy_is_it_best_to_tell_a_child_he_was_conceived_in_a_rape_.html|title=Should a Mother Tell Her Child He Was Conceived in a Rape?|last=Palmer|first=Brian|date=22 August 2012|website=Slate|access-date=29 August 2012}}</ref> ਜੇ ਇੱਕ ਔਰਤ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਰੱਖਣ ਅਤੇ ਪਾਲਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਇਸ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਸਮਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਂ ਅਤੇ ਬੱਚਾ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।{{Sfn|de Brouwer|2005}} == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * [[Effects and aftermath of rape|ਬਲਾਤਕਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਤੇ ਨਤੀਜੇ]] * [[ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਗਰਭ]] * [[ਜ਼ਬਰਨ ਪ੍ਰਜਨਨ|ਜਣਨ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ]] * [[Sociobiological theories of rape|ਬਲਾਤਕਾਰ ਦੇ ਸਮਾਜ-ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਸਿਧਾਂਤ]] * [[ਔਰਤਾਂ ਬਾਰੇ ਜੰਗ]] * [[Wartime sexual violence|ਜੰਗ ਸਮੇਂ ਜਿਨਸੀ ਹਿੰਸਾ]] == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|30em|refs=<ref name=Heggie12>[http://www.hps.cam.ac.uk/people/heggie.html Vanessa Heggie] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120730033729/http://www.hps.cam.ac.uk/people/heggie.html |date=30 July 2012 }}, [https://www.theguardian.com/science/the-h-word/2012/aug/20/legitimate-rape-medieval-medical-concept 'Legitimate rape' – a medieval medical concept], ''The H Word'', hosted by [[The Guardian]] (20 August 2012). </ref> <ref name="Nichols1865">{{cite book |author=Francis Morgan Nichols |title=Britton; the French Text Carefully Revised with an English Translation, Introduction and Notes |url=https://books.google.com/books?id=ep9BAAAAYAAJ&pg=PA114 |accessdate=18 February 2013 |year=1865 |publisher=Clarendon Press |page=114}} </ref> <ref name=Tucker-NYT-23-08-2012>Tucker, Jennifer. [https://www.nytimes.com/2012/08/24/opinion/the-medieval-roots-of-todd-akins-theories.html The Medieval Roots of Todd Akin’s Theories], ''The New York Times'' (23 August 2012). </ref>}} == ਪੁਸਤਕ-ਸੂਚੀ == * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=PxTEvHSR_vUC&pg=PA1|title=Born of War: Protecting Children of Sexual Violence Survivors in Conflict Zones|last=R. Charli Carpenter|date=25 June 2007|publisher=Kumarian Press|isbn=978-1-56549-237-0|ref={{sfnref|Carpenter|2007}}|access-date=15 February 2013}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=JhY8ROsA39kC&pg=PA225|title=Supranational Criminal Prosecution of Sexual Violence: The ICC and the Practice of the ICTY and the ICTR|last=de Brouwer|first=Anne-Marie|date=20 October 2005|publisher=Intersentia nv|isbn=978-90-5095-533-1|ref=harv|access-date=31 January 2013}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=iV398oA5DdsC&pg=PA28|title=Practical Aspects of Rape Investigation: A Multidisciplinary Approach|last=Hazelwood|first=Robert R.|last2=Burgess|first2=Ann Wolbert|publisher=CRC Press|year=2009|isbn=978-1-4200-6504-6|ref={{sfnref|Hazelwood and Burgess|2009}}|access-date=29 January 2013}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=_D6V9kp0VzsC&pg=PA311|title=Manual of Emergency Medicine, 5e|last=Jenkins|first=Jon L.|last2=Braen|first2=G. Richard|date=1 August 2004|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|isbn=978-0-7817-5035-6|ref={{sfnref|Jenkins and Braen|2004}}|access-date=15 February 2013}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=db9OHpk-TksC&pg=PA162|title=World Report on Violence and Health|last=Krug|first=Etienne G.|last2=World Health Organization|publisher=World Health Organization|year=2002|isbn=978-92-4-154561-7|ref={{sfnref|Krug|2002}}|access-date=15 February 2013}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=_8h2mZD9w1IC&pg=PA173|title=Mental Health in Pregnancy and Childbirth|last=Price|first=Sally|publisher=Elsevier Health Sciences|year=2007|isbn=978-0-443-10317-9|ref={{sfnref|Price|2007}}|access-date=15 February 2013}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=tVeh3C8XGP4C&pg=PA155|title=Encyclopedia of Rape|last=Smith|first=Merril D.|publisher=Greenwood Publishing Group|year=2004|isbn=978-0-313-32687-5|ref=harv|access-date=29 January 2013}} == ਹੋਰ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹੋ == * {{Cite journal|last=Beebe|first=DK|year=1991|title=Emergency management of the adult female rape victim|url=https://archive.org/details/sim_american-family-physician_1991-06_43_6/page/2041|journal=American Family Physician|volume=43|issue=6|pages=2041–6|pmid=2042547}} * {{Cite journal|last=Campbell|first=R|last2=Bybee|first2=D|year=1997|title=Emergency medical services for rape victims: Detecting the cracks in service delivery|journal=Women's Health|volume=3|issue=2|pages=75–101|pmid=9332152}} * {{Cite journal|last=Krueger|first=Mary M.|year=1988|title=Pregnancy as a result of rape|url=http://psycnet.apa.org/psycinfo/1989-19301-001|journal=Journal of Sex Education & Therapy|volume=14|issue=1|pages=23–7}} * {{Cite journal|last=Lathrop|first=Anthony|year=1998|title=Pregnancy Resulting from Rape|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-obstetric-gynecologic-neonatal-nursing-jognn_january-february-1998_27_1/page/25|journal=Journal of Obstetric, Gynecologic, & Neonatal Nursing|volume=27|issue=1|pages=25–31|doi=10.1111/j.1552-6909.1998.tb02587.x|pmid=9475124}} * {{Cite journal|last=McFarlane|first=J.|year=2007|title=Pregnancy Following Partner Rape: What We Know and What We Need to Know|journal=Trauma, Violence, & Abuse|volume=8|issue=2|pages=127–34|doi=10.1177/1524838007301222|pmid=17545570}} * {{Cite journal|last=Sutherland|first=Sandra|last2=Scherl|first2=Donald J.|year=2010|title=Patterns of Response Among Victims of Rape|journal=[[American Journal of Orthopsychiatry]]|volume=40|issue=3|pages=503–11|doi=10.1111/j.1939-0025.1970.tb00708.x|pmid=5422298}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਿਨਸੀ ਸ਼ੋਸ਼ਣ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਹਿਲਾ ਸਿਹਤ ਲੇਖ ਸੰਪਾਦਨ ਮੁਹਿੰਮ 2018]] bnb5tf9tc7xv3v7b8gy4ooarnizz29z 0 113058 842304 615963 2026-07-10T19:13:41Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842304 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition (new) | name = ਜਿਗਰ ਦਾ ਕੈਂਸਰ | image = CT cholangioca.jpg | caption = ਲਿਵਰ ਦਾ ਸਿਟੀ ਸਕੈਨ | synonyms = ਹੈਪੇਟਿਕ ਕੈਂਸਰ, ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਹੈਪੇਟਿਕ ਕੈਲਸੀਨ, ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਲੀਵਰ ਕੈਂਸਰ | symptoms = ਰਿਬ ਕੇਜ ਦੇ ਹੇਠ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਦਰਦ, ਪੀਲੀ ਚਮੜੀ, ਭਾਰ ਘਟਣਾ, ਕਮਜ਼ੋਰੀ | complications = | onset = 55 ਤੋਂ 65 ਸਾਲ | duration = | types = | causes = | risks = | diagnosis = | differential = | prevention = | treatment = ਸਰਜਰੀ, ਟਾਰਗੇਟ ਥੈਰੇਪੀ, ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ ਥੈਰੇਪੀ | medication = | prognosis = | frequency = 618,700 (2015)<!-- point prevalence --><ref name=GBD2015Pre>{{cite journal|last1=GBD 2015 Disease and Injury Incidence and Prevalence|first1=Collaborators.|title=Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015.|journal=Lancet|date=8 October 2016|volume=388|issue=10053|pages=1545–1602|pmid=27733282|doi=10.1016/S0140-6736(16)31678-6|pmc=5055577}}</ref> | deaths = 810,500 (2015)<ref name=GBD2015De>{{cite journal|last1=GBD 2015 Mortality and Causes of Death|first1=Collaborators.|title=Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015.|journal=Lancet|date=8 October 2016|volume=388|issue=10053|pages=1459–1544|pmid=27733281|doi=10.1016/s0140-6736(16)31012-1|pmc=5388903}}</ref> }} '''ਜਿਗਰ ਦਾ ਕੈਂਸਰ''' ਜਿਸਨੂੰ ਕਿ ਹੈਪੇਟਿਕ ਕੈਂਸਰ ਜਾਂ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਹੈਪੇਟਿਕ ਕੈਂਸਰ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਇੱਕ ਕੈਂਸਰ ਹੈ ਜੋ ਕਿ [[ਕਾਲਜਾ]] ਨੂੰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਹਡ਼ਾ ਕੈਂਸਰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਸਰੀਰਕ ਅੰਗ ਤੋਂ ਜਿਗਰ ਨੂੰ ਹੋਵੇ ਉਸਨੂੰ ਲਿਵਰ ਮੈਟਾਸਟੇਸਿਸ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਬਹੁਤ ਆਮ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਘੱਟ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਧਾ ਜਿਗਰ ਨੂੰ ਕੈਂਸਰ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਜਿਗਰ ਦਾ ਕੈਂਸਰ ਹੋਣ ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ ਰਿਬ ਕੇਜ ਦੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਦਰਦ ਦਾ ਹੋਣਾ, ਅਬਡੋਮਨ ਵਿੱਚ ਸਵੈਲਿੰਗ ਦਾ ਹੋਣਾ, ਚਮਡ਼ੀ ਦਾ ਪੀਲਾ ਹੋ ਜਾਣਾ, ਸਰੀਰ ਦਾ ਭਾਰ ਘਟ ਜਾਣਾ ਅਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਣਾ। ਜਿਗਰ ਦੇ ਕੈਂਸਰ ਦਾ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਹੈ ਹੈਪੇਟਾਇਟਸ ਬੀ, ਸੀ ਅਤੇ ਅਲਕੋਹਲ (ਸ਼ਰਾਬ) ਕਰਕੇ ਕਿਰ੍ਹੋਸਿਸ ਦਾ ਹੋਣਾ। ਹੋਰ ਕਾਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ ਅਫਲੈਟੋਜ਼ਿਨ, ਬਿਨਾਂ-ਸ਼ਰਾਬ ਤੋਂ ਵੀ ਜਿਗਰ ਦਾ ਮੋਟਾ ਹੋਣਾ। ਜੋ ਆਮ ਕਿਸਮਾਂ ਹਰ ਉਹ ਹਨ: ਹੈਪਾਟੋਸੈਲੂਲਰ ਕਾਰਕੀਨੋਮਾ (ਐੱਚਸੀਸੀ), ਜੋ ਕਿ 80% ਕੇਸਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਲੈਂਗੀਓਕਾਰਕੀਨੋਮਾ। == ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਵਿਗਿਆਨ == [[File:Liver cancer world map-Deaths per million persons-WHO2012.svg|thumb|upright=1.3|2012 ਵਿੱਚ ਲਿਵਰ ਕੈਂਸਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰਤੀ ਲੱਖ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮੌਤ {{refbegin|3}}{{legend|#ffff20|6–18}}{{legend|#ffe820|19–24}}{{legend|#ffd820|25–32}}{{legend|#ffc020|33–40}}{{legend|#ffa020|41–50}}{{legend|#ff9a20|51–65}}{{legend|#f08015|66–72}}{{legend|#e06815|73–90}}{{legend|#d85010|91–122}}{{legend|#d02010|123–479}}{{refend}}]] ਗਲੋਬਲ ਤੌਰ 'ਤੇ{{As of|2010|lc=y}}, 2010 ਤੱਕ, ਜਿਗਰ ਦੇ ਕੈਂਸਰ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ 1990 ਵਿੱਚ 460,000 ਮੌਤਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 754,000 ਮੌਤਾਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਸਨੂੰ ਫੇਫੜੇ ਅਤੇ ਪੇਟ ਦੇ ਬਾਅਦ ਕੈਂਸਰ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਤੀਜਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। 2012 ਵਿੱਚ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਮਰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਕੈਂਸਰ ਦੇ 7% ਰੋਗ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਜੋ ਕਿ 5ਵਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ<ref>{{cite book |title = World Cancer Report 2014 |url = https://archive.org/details/worldcancerrepor0000unse_p0u5 |publisher = International Agency for Research on Cancer, World Health Organization |date = 2014 |isbn = 978-92-832-0432-9}}</ref> ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਕੈਂਸਰ ਹੈ।<ref name=Loz2012>{{cite journal|last=Lozano|first=R|title=Global and regional mortality from 235 causes of death for 20 age groups in 1990 and 2010: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2010|url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_december-15-2012-january-4-2013_380_9859/page/2095|journal=Lancet|date=Dec 15, 2012|volume=380|issue=9859|pages=2095–128|pmid=23245604|doi=10.1016/S0140-6736(12)61728-0|last2=Naghavi|first2=M|last3=Foreman|first3=K|last4=Lim|first4=S|last5=Shibuya|first5=K|last6=Aboyans|first6=V|last7=Abraham|first7=J|last8=Adair|first8=T|last9=Aggarwal|first9=R|last10=Ahn|first10=S. Y.|last11=Alvarado|first11=M|last12=Anderson|first12=H. R.|last13=Anderson|first13=L. M.|last14=Andrews|first14=K. G.|last15=Atkinson|first15=C|last16=Baddour|first16=L. M.|last17=Barker-Collo|first17=S|last18=Bartels|first18=D. H.|last19=Bell|first19=M. L.|last20=Benjamin|first20=E. J.|last21=Bennett|first21=D|last22=Bhalla|first22=K|last23=Bikbov|first23=B|last24=Bin Abdulhak|first24=A|last25=Birbeck|first25=G|last26=Blyth|first26=F|last27=Bolliger|first27=I|last28=Boufous|first28=S|last29=Bucello|first29=C|last30=Burch|first30=M|display-authors=29}}</ref> ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੌਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 340,000 ਹੈਪਾਟਾਇਟਿਸ ਬੀ ਦੇ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਨ, 196,000 ਹੈਪੇਟਾਈਟਸ ਸੀ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਸਨ ਅਤੇ 150,000 ਅਲਕੋਹਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਨ। ਐੱਚ.ਸੀ.ਸੀ., ਕੈਂਸਰ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਆਮ ਰੂਪ, ਖਟਕਣ ਵਾਲੀ ਭੂਗੋਲਿਕ ਵੰਡ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite journal|last=Khan|first=SA|author2=Toledano, MB |author3=Taylor-Robinson, SD |title=Epidemiology, risk factors, and pathogenesis of cholangiocarcinoma.|journal=HPB|year=2008|volume=10|issue=2|pages=77–82|pmid=18773060|doi=10.1080/13651820801992641|pmc=2504381}}</ref> ===ਭਾਰਤ=== ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮਰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀ ਸਾਲ ਹੈਪੇਟੋਸੈਲੂਲਰ ਕਾਰਸਿਨੋਮਾ ਦੇ ਨਵੇਂ ਕੇਸਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਲਗਭਗ 4.1 ਹੈ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਲਈ 1.2 ਪ੍ਰਤੀ 100,000। ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ 40 ਤੋਂ 70 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਦੇ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite web|title=Overview of Hepatocellular Carcinoma|url=http://www.curelivercancer.info/overview-of-hepatocellular-carcinoma.html|website=Liver Cancer|accessdate=18 March 2017|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170318175013/http://www.curelivercancer.info/overview-of-hepatocellular-carcinoma.html|archivedate=18 March 2017|df=}}</ref> ===ਯੂਨਾਈਟਡ ਕਿੰਗਡਮ=== ਜਿਗਰ ਦਾ ਕੈਂਸਰ ਯੂਕੇ ਵਿੱਚ ਅਠਾਰਵਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਆਮ ਕੈਂਸਰ ਹੈ (2011 ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 4,300 ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਯੂਕੇ ਵਿੱਚ ਜਿਗਰ ਦੇ ਕੈਂਸਰ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਸੀ), ਅਤੇ ਇਹ ਕੈਂਸਰ ਨਾਲ ਮੌਤ ਦਾ 12ਵਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਹੈ (2012 ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 4,500 ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਕਾਰਨ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ)।<ref>{{cite web|title=Liver cancer statistics|url=http://www.cancerresearchuk.org/cancer-info/cancerstats/types/liver/|website=Cancer Research UK|accessdate=28 October 2014|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141017044528/http://www.cancerresearchuk.org/cancer-info/cancerstats/types/liver/|archivedate=17 October 2014|df=}}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} == ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ == {{Medical resources | DiseasesDB=7547 | ICD10 = {{ICD10|C|22}} | ICD9 = {{ICD9|155}} | ICDO ={{ICDO|8170|3}} | OMIM =114550 | MedlinePlus =000280 | eMedicineSubj =article | eMedicineTopic =197319 | MeshID = D008113 }} {{Commons category}} * [http://pathology2.jhu.edu/liver/ Liver Cancer] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100201182315/http://pathology2.jhu.edu/liver/ |date=2010-02-01 }} at Johns Hopkins University * [http://www.mayoclinic.com/health/liver-cancer/DS00399/ Liver cancer] at Mayo Clinic * [http://www.cancerhelp.org.uk/type/liver-cancer/ Liver cancer information] from Cancer Research UK [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਿਗਰ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ]] 7s41rexh6p8xhyzeoa4wycl9qi37obw 0 113104 842292 838010 2026-07-10T18:59:48Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842292 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Prostata_Prostitute.jpg|right|thumb|200x200px|ਐਮਸਟਰਡਮ ਦੇ ਰੈੱਡ ਲਾਈਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੇਸਵਾ ਇੱਕ ਸੰਭਾਵੀ ਗਾਹਕ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਦੀ ਹੋਈ।]] ਇੱਕ '''ਕਾਮ ਕਰਮੀ''' ਅਜਿਹਾ ਵਿਅਕਤੀ ਜਾਂ ਅਜਿਹੀ ਸਖਸ਼ੀਅਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਾਮ ਉਦਯੋਗ 'ਚ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਹਾਸਿਲ ਕਰਦਾ ਜਾਂ ਕਰਦੀ ਹੈ।<ref name="oed1">Oxford English Dictionary, "sex worker"</ref><ref>Oxford English Dictionary, "sex industry".</ref> ਇਹ ਟਰਮ ਜਿਨਸੀ ਉਦਯੋਗ ਦੇ ਸਾਰੇ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ 'ਚ ਸਿੱਧੀਆਂ ਜਿਨਸੀ ਸੇਵਾਵਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਅਜਿਹੇ ਉਦਯੋਗਾਂ ਦੇ ਸਟਾਫ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।{{Sfn|Weitzer|2009}} ਕੁਝ ਸੈਕਸ ਵਰਕਰਾਂ ਨੂੰ ਸੈਕਸ ਸੰਬੰਧੀ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਜਾਂ ਜਿਨਸੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਪਸ਼ਟ ਵਿਵਹਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਭੁਗਤਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗਾਹਕਾਂ ([[ਵੇਸਵਾਗਮਨੀ|ਵੇਸਵਾਵਾਂ]] ਅਤੇ ਕੁਝ ਕੁ ਪਰ ਸਾਰੇ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਨਹੀਂ) ਦੇ ਨਾਲ ਵੱਖੋ ਵੱਖਰੇ ਸਰੀਰਕ ਸੰਪਰਕ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਪੋਰਨੋਗ੍ਰਾਫੀ ਦੇ ਮਾਡਲ ਅਤੇ ਅਦਾਕਾਰ ਜਿਨਸੀ ਤੌਰ ਤੇ ਸਪਸ਼ਟ ਵਿਵਹਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਜਾਂ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫ਼ਸ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫੋਨ ਸੈਕਸ ਆਪਰੇਟਰਾਂ ਕੋਲ ਗਾਹਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਜਿਨਸੀ ਸੰਬੰਧ-ਅਧਾਰਿਤ ਗੱਲਬਾਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਡਿਟਿਵ ਜਿਨਸੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਹੋਰ ਜਿਨਸੀ ਕਾਮਿਆਂ ਨੂੰ ਲਾਈਵ ਸੈਕਸ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਲਈ ਭੁਗਤਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਵੈਬਕੈਮ ਸੈਕਸ<ref>Weitzer, Ronald. 2000. ''Sex For Sale: Prostitution, Pornography, and the Sex Industry'' (New York: Routledge Press)</ref><ref>Weiss, Benjamin R. (June 2018). "Patterns of interaction in webcam sex work: a comparative analysis of female and male." ''Deviant Behavior'' 39(6): 732-746. https://doi.org/10.1080/01639625.2017.1304803</ref> ਅਤੇ ਲਾਈਵ ਸੈਕਸ ਸ਼ੋਅਜ਼ 'ਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।ਕੁਝ ਸੈਕਸ ਵਰਕਰ ਹਾਜ਼ਰੀਨਾਂ ਲਈ ਕਾਮੁਕ ਨਾਚ ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਕੰਮ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ : ਸਟ੍ਰਿਪਟੀਜ਼, ਗੋ-ਗੋ ਡਾਂਸ, ਲੈਪ ਡਾਂਸਿੰਗ, ਨਿਓ-ਬੁਰਲਿਸਕੁ, ਅਤੇ ਪੀਪ ਸ਼ੋਅਜ਼ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।ਜਿਨਸੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਆਪਣੇ ਗਾਹਕਾਂ ਨਾਲ ਇਲਾਜ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਜਿਨਸੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref>Poelzl, Linda. (October 2011). "Bisexual issues in sex therapy: a bisexual surrogate partner relates her experiences from the field." ''Journal of Bisexuality'' 11(4): 385-388. DOI:10.1080/15299716.2011.620454</ref> ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਟਰਮ ਜਿਨਸੀ ਕਰਮੀਆਂ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰੀ "ਵੇਸਵਾ" ਲਈ ਸਮਾਨਾਰਥਕ ਜਾਂ ਸਜਾਵਟੀ ਸ਼ਬਦ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਜਿਆਦਾ ਆਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੈਕਸ ਕਰਮਚਾਰੀ ਅਜਿਹੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜੋ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਿਨਸੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪੋਲ ਡਾਂਸਰ, ਸੈਕਸ ਟੋਏ ਟੈਸਟਰ ਅਤੇ ਸਟਰਿੱਪ ਕਲੱਬ ਮੈਨੇਜਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref name="auto">Green, Alison. “Top 10 Sex-Related Jobs.” CareerAddict, 30 Oct. 2017, www.careeraddict.com/top-10-sex-related-jobs</ref>{{Sfn|Weitzer|2009}} ਕਈ ਅਸ਼ਲੀਲ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫ਼ ਵੀ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸ਼ੋਰਾਂ ਲਈ ਅਤੇ ਪੋਰਨ ਸਮੀਖਿਅਕਾਂ ਲਈ ਸ਼ੂਟ ਅਤੇ ਐਡਿਟ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ  == ਨਿਰੁਕਤੀ == ਸੈਕਸ ਵਰਕਰ ਦੀ ਟਰਮ ਨੂੰ 1978 'ਚ ਸੈਕਸ ਵਰਕਰ ਕਾਰਕੁਨ ਕਾਰਲ ਲੇਹ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ 1987 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਸੰਗ੍ਰਹਿ, ਸੈਕਸ ਵਰਕ: ਰਾਈਟਿੰਗਸ ਬਾਇ ਵੁਮੈਨ ਇਨ ਦ ਸੈਕਸ ਇੰਡਸਟਰੀ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਫ੍ਰੈਡਰਿਕਆ ਦੇਲਾਕੋਸਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਿਸਕਲਾਬਰੇਰੀ ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਦੁਆਰਾ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="sex-work">''Sex work: writings by women in the sex industry'' edited by Frédérique Delacoste & Priscilla Alexander, Cleis Press, 1991 (2nd ed).</ref><ref>[http://www.bayswan.org/sexwork-oed.html "The Etymology of the terms 'Sex Work' and 'Sex Worker'"], ''BAYSWAN.org''. Accessed 2009-09-11.</ref><ref name="whores-and-other">''Whores and other feminists'', edited by Jill Nagle, Routledge, 1997.</ref> ਇਹ ਮਿਆਦ [[ਆਕਸਫ਼ੋਰਡ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸ਼ਬਦਕੋਸ਼|ਆਕਸਫੋਰਡ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਕੋਸ਼]], ਅਤੇ ਮਰੀਅਮ ਵੈਬਸਟਰ ਕੋਸ਼ ਦੇ ਵਿੱਚ ਸੂਚੀਬੱਧ ਹੈ।<ref>Merriam-Webster Dictionary, "[http://www.merriam-webster.com/dictionary/sex%20worker sex worker]"</ref> "ਸੈਕਸ ਵਰਕਰ ਜਾਂ ਕਾਮ ਕਰਮੀ" ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ "ਵੇਸਵਾ" ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਕਲੰਕ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। "ਵੇਸਵਾ" ਦੀ ਬਜਾਏ "ਸੈਕਸ ਵਰਕਰ" ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸੈਕਸ ਉਦਯੋਗ ਦੇ ਹੋਰ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਵੇਸਵਾਵਾਂ ਨੂੰ "ਵੇਸਵਾ" ਦੇ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਅਰਥਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਨਾ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, "ਵੇਸਵਾ" ਦੀ ਬਜਾਏ "ਸੈਕਸ ਵਰਕਰ" ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨਾ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੇ ਕਰੀਅਰ ਵਿਕਲਪਾਂ 'ਤੇ ਮਾਲਕੀ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਦਲੀਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੋ ਲੋਕ "ਸੈਕਸ ਵਰਕਰ" ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਿੱਤੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿਅਕਤੀ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਸੈਕਸ ਵਰਕਰ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਣਾ ਇਹ ਪਛਾਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਕਈ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਪਹਿਲੂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਦੁਆਰਾ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਸਖ਼ਤ ਵਿਰੋਧ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਨੈਤਿਕ ਜਾਂ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੈਕਸ ਇੰਡਸਟਰੀ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਮਾਜਿਕ ਰੂੜੀਵਾਦੀ, ਵੇਸਵਾਗਮਨੀ ਵਿਰੋਧੀ ਨਾਰੀਵਾਦੀ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਨਾਹੀਵਾਦੀ, ਹਨ।<ref>{{Cite web |date=2000 |title=Prostitution: Factsheet on Human Rights Violations |url=http://www.prostitutionresearch.com/faq/000008.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20100104111446/http://www.prostitutionresearch.com/faq/000008.html |archive-date=2010-01-04 |access-date=2009-09-03 |publisher=Prostitution Research & Education}}</ref><ref>{{Cite web |last=Farley |first=Melissa |date=2003 |title=Prostitution and the Invisibility of Harm |url=https://www.researchgate.net/publication/232850326 |access-date=10 April 2018 |publisher=Prostitiution Research & Education}}</ref> ਅਜਿਹੇ ਸਮੂਹ ਵੇਸਵਾਗਮਨੀ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਅਪਰਾਧ ਜਾਂ ਪੀੜਤ ਵਜੋਂ ਦੇਖਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ "ਸੈਕਸ ਵਰਕ" ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਅਪਰਾਧਿਕ ਗਤੀਵਿਧੀ ਜਾਂ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਨੂੰ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦੀ ਕਿਰਤ ਵਜੋਂ ਜਾਇਜ਼ ਠਹਿਰਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਦੇਖਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite journal |last=Farley |first=Melissa |date=2006 |title=Prostitution, trafficking, and cultural amnesia: What we must not know in order to keep the business of sexual exploitation running smoothly |url=http://www.prostitutionresearch.com/pdfs/FarleyYaleLaw2006.pdf |journal=Yale Journal of Law and Feminism |volume=18 |issue=1 |pages=109–144 |quote=Some words hide the truth. Just as torture can be named enhanced interrogation, and logging of old-growth forests is named the Healthy Forest Initiative, words that lie about prostitution leave people confused about the nature of prostitution and trafficking. The words 'sex work' make the harms of prostitution invisible |access-date=2009-09-12 |archive-date=2017-05-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170531122643/http://www.prostitutionresearch.com/pdfs/FarleyYaleLaw2006.pdf }}</ref><ref>{{Cite web |last=Baptie |first=Trisha |author-link=Trisha Baptie |date=2009-04-29 |title='Sex worker' ? Never met one ! |url=http://sisyphe.org/spip.php?article3290 |access-date=2009-09-12 |website=Sisyphe.org}}</ref> == ਅਭਿਆਸ ਵਿੱਚ == [[File:Prostata Prostitute.jpg|thumb|right|200px|[[ਐਮਸਟਰਡਮ]] ਦੇ [[ਰੈੱਡ-ਲਾਈਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੈਕਸ ਵਰਕਰ ਇੱਕ ਸੰਭਾਵੀ ਗਾਹਕ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਦੀ ਹੋਈ।]] ਸੈਕਸ ਵਰਕ ਵੇਸਵਾਗਮਨੀ, ਕੱਪੜੇ ਉਤਾਰਨਾ ਜਾਂ ਗੋਦੀ ਵਿੱਚ ਨਾਚ, ਪੋਰਨੋਗ੍ਰਾਫੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ, ਫੋਨ ਸੈਕਸ ਜਾਂ ਵੈਬਕੈਮ ਮਾਡਲਿੰਗ, ਜਾਂ ਵਿੱਤੀ ਜਾਂ ਭੌਤਿਕ ਲਾਭ ਲਈ ਜਿਨਸੀ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹੋਰ ਆਦਾਨ-ਪ੍ਰਦਾਨ ਦਾ ਰੂਪ ਲੈ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸੈਕਸ ਵਰਕਰ ਜੋ ਆਪਣੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਜਿਨਸੀ ਸੰਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ 'ਪੂਰੀ-ਸੇਵਾ' ਸੈਕਸ ਵਰਕਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite journal |last1=Sawicki |first1=Danielle A. |last2=Meffert |first2=Brienna N. |last3=Read |first3=Kate |last4=Heinz |first4=Adrienne J. |date=2019-07-03 |title=Culturally competent health care for sex workers: an examination of myths that stigmatize sex work and hinder access to care |journal=Sexual and Relationship Therapy |volume=34 |issue=3 |pages=355–371 |doi=10.1080/14681994.2019.1574970 |issn=1468-1994 |pmc=6424363 |pmid=30899197}}</ref> ਸੈਕਸ ਵਰਕ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ਾਮਲ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਸੈਕਸ ਵਰਕਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਿੱਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਜੋਖਮਾਂ ਦੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੈਕਸ ਵਰਕਰ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੁਤੰਤਰ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਕਿਸੇ ਕੰਪਨੀ ਜਾਂ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਇੱਕ ਵੇਸਵਾਘਰ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਉਪਰੋਕਤ ਸਾਰੇ ਜਾਂ ਤਾਂ ਸੁਤੰਤਰ ਚੋਣ ਦੁਆਰਾ ਜਾਂ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕੁਝ ਲੋਕ ਦਲੀਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਟਕਰਾਅ ਅਤੇ ਏਜੰਸੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਦੇ ਨਾਲ।<ref name="conflict">{{Cite journal |last1=Marcus |first1=Anthony |last2=Horning |first2=Amber |last3=Curtis |first3=Ric |last4=Sanson |first4=Jo |last5=Thompson |first5=Efram |year=2014 |title=Conflict and Agency among Sex Workers and Pimps: A Closer Look at Domestic Minor Sex Trafficking |journal=The Annals of the American Academy of Political and Social Science |volume=653 |issue=1 |pages=225–246 |doi=10.1177/0002716214521993 |s2cid=145245482}}</ref> ਸੈਕਸ ਵਰਕਰਾਂ ਨੂੰ ਯਾਤਰਾ 'ਤੇ ਸਾਥੀ ਬਣਨ ਜਾਂ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਜਿਨਸੀ ਸੇਵਾਵਾਂ ਕਰਨ ਲਈ ਵੀ ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਸਵੈ-ਇੱਛਤ ਜਾਂ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite journal |last1=Ryan |first1=Chris |last2=Kinder |first2=Rachel |year=1996 |title=Sex, tourism and sex tourism: fulfilling similar needs?. |url=https://archive.org/details/sim_tourism-management_1996-11_17_7/page/506 |journal=Tourism Management |volume=17 |issue=7 |pages=507–518 |doi=10.1016/s0261-5177(96)00068-4}}</ref> === ਪ੍ਰੇਰਣਾ === ਸੈਕਸ ਵਰਕਰ ਕੋਈ ਵੀ ਲਿੰਗ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪੈਸੇ ਜਾਂ ਹੋਰ ਤੋਹਫ਼ਿਆਂ ਲਈ ਜਿਨਸੀ ਸੇਵਾਵਾਂ ਜਾਂ ਪੱਖਾਂ ਦਾ ਆਦਾਨ-ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref name="Eichert-2022">{{Cite journal |last=Eichert |first=David |title='It Ruined My Life: FOSTA, Male Escorts, and the Construction of Sexual Victimhood in American Politics |url=http://vjspl.org/wp-content/uploads/2020/03/12.2-FOSTA.pdf |journal=Virginia Journal of Social Policy & the Law |date=12 March 2022 |volume=26 |issue=3 |pages=201–245 |access-date=27 July 2020 |archive-date=27 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200727191658/http://vjspl.org/wp-content/uploads/2020/03/12.2-FOSTA.pdf }}</ref> ਸੈਕਸ ਵਰਕਰਾਂ ਦੇ ਮਨੋਰਥ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਰਜ਼ਾ, ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ, ਬਚਾਅ, ਜਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਕਮਾਉਣ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।<ref name="The many faces of sex work">{{Cite journal |last1=Harcourt |first1=C |last2=B Donovan |date=2005 |title=The many faces of sex work |journal=Sexually Transmitted Infections |volume=81 |issue=3 |pages=201–206 |doi=10.1136/sti.2004.012468 |pmc=1744977 |pmid=15923285}}</ref> ਜਿਨਸੀ ਸਸ਼ਕਤੀਕਰਨ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸੰਭਾਵਿਤ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਲੋਕ ਸੈਕਸ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਕਿਉਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਕਿ ਇੰਟਰਵਿਊ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸੈਕਸ ਵਰਕਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਚੌਥਾਈ ਨੇ ਸੈਕਸ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ "ਆਕਰਸ਼ਕ" ਲੱਗਿਆ।<ref name="Givetash">{{Cite news |last=Givetash |first=Linda |date=14 April 2017 |title=Some Sex Workers Choose Industry Due to Benefits of Occupation: Study |work=The Globe and Mail |publisher=Phillip Crawley |location=Toronto |url=https://www.theglobeandmail.com/news/british-columbia/some-sex-workers-choose-industry-due-to-benefits-of-occupation-study/article33965010/}}</ref> ਕੰਮ ਦੇ ਘੰਟੇ ਚੁਣਨ ਦੀ ਲਚਕਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਖੁਦ ਦੇ ਗਾਹਕ ਅਧਾਰ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਵੀ ਹੋਰ ਸੇਵਾ ਉਦਯੋਗ ਦੀਆਂ ਨੌਕਰੀਆਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਸੈਕਸ ਕੰਮ ਦੀ ਅਪੀਲ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।<ref name="Givetash" /> ਸੈਕਸ ਕੰਮ ਵੀ ਨਸ਼ਾਖੋਰੀ ਨੂੰ ਫੰਡ ਦੇਣ ਦਾ ਇੱਕ ਤਰੀਕਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref name="Breslin">{{Cite news |last=Breslin |first=Susannah |date=5 August 2011 |title=Why Do Women Become Sex Workers, and Why Do Men Go to Them? |work=The Guardian |location=UK |url=https://www.theguardian.com/society/2011/aug/05/payoff-sex-workers-clients-stories}}</ref> ਕੰਮ ਦੀ ਇਹ ਲਾਈਨ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਾਂ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹਨਾਂ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਲਤ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।<ref name="Breslin" /> ਕੈਮਿੰਗ ਸੇਵਾਵਾਂ ਲਈ, ਅਸਲ-ਜੀਵਨ ਬਨਾਮ ਵਰਚੁਅਲ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਸੈਕਸ ਕਰਨ ਵੇਲੇ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। 2023 ਦੇ ਇੱਕ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਕਿ ਕੈਮਿੰਗ ਸੇਵਾਵਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸੈਕਸ ਵਰਕਰ ਸਰੋਤਾਂ ਅਤੇ ਖਾਸ ਕਿਸਮ ਦੇ ਜਿਨਸੀ ਅਨੁਭਵਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਜਿਨਸੀ ਫੈਟਿਸ਼ਿਜ਼ਮ ਅਤੇ ਸੈਡੋਮਾਸੋਚਿਜ਼ਮ ਲਈ ਵਰਚੁਅਲ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਸੈਕਸ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੰਭਾਵਨਾ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਇਸਦੇ ਉਲਟ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀ ਦੀ ਸਰੀਰਕ ਇੱਛਾ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਵਚਨਬੱਧਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕਰਨ ਲਈ, ਸਰੀਰਕ ਖੁਸ਼ੀ ਲਈ ਅਸਲ-ਜੀਵਨ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਸੈਕਸ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾ ਰੁੱਝੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਕਈ ਹੋਰ ਪ੍ਰੇਰਣਾਵਾਂ ਲਈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਤਣਾਅ ਘਟਾਉਣਾ, ਸਵੈ-ਮਾਣ ਵਧਾਉਣਾ, ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ, ਜਾਂ ਉਪਯੋਗੀ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ, ਅਸਲ-ਜੀਵਨ ਬਨਾਮ ਵਰਚੁਅਲ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਦੀ ਬਾਰੰਬਾਰਤਾ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅੰਤਰ ਨਹੀਂ ਸਨ।<ref name="Kelberga">{{Cite journal |last1=Kelberga |first1=Anna |last2=Martinsone |first2=Baiba |title=Motivation of sex workers who provide camming services to engage in sex with their real-life and virtual partners |journal=Frontiers in Psychology |volume=14 |date=2023 |article-number=1173902 |doi=10.3389/fpsyg.2023.1173902 |doi-access=free |pmid=37469897 |pmc=10352917}} </ref> ਇਹ ਮਨੋਰਥ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸੈਕਸ ਕੰਮ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਮੌਸਮਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਮੇਲ ਖਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਸੈਕਸ ਕੰਮ ਸੈਰ-ਸਪਾਟੇ ਨਾਲ, [[ਸੈਕਸ ਸਿਰ-ਸਪਾਟਾ]] ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ, ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। === ਜਨਸੰਖਿਆ === ਟਰਾਂਸਜੈਂਡਰ ਲੋਕ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਟਰਾਂਸ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਰੰਗ ਦੇ ਟਰਾਂਸ ਲੋਕ, ਆਮ ਆਬਾਦੀ ਨਾਲੋਂ ਸੈਕਸ ਵਰਕ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੰਭਾਵਨਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web|url=https://1map.com/endtransdiscriminationorg|title=End Trans Discrimination: Home|website=1map.com|access-date=2025-12-28|archive-date=2018-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20180205125710/http://endtransdiscrimination.org/PDFs/NTDS_Report.pdf|url-status=dead}}</ref> ਭਾਰਤੀ ਮਹਿਲਾ ਸੈਕਸ ਵਰਕਰਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ, ਆਮ ਔਰਤ ਆਬਾਦੀ ਨਾਲੋਂ ਅਨਪੜ੍ਹਤਾ ਅਤੇ ਘੱਟ ਸਮਾਜਿਕ ਸਥਿਤੀ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸੀ।<ref>{{Cite journal |last1=Dandona |first1=Rakhi |last2=Dandona |first2=Lalit |last3=Kumar |first3=G Anil |last4=Gutierrez |first4=Juan Pablo |last5=McPherson |first5=Sam |last6=Samuels |first6=Fiona |last7=Bertozzi |first7=Stefano M. |last8=ASCI FPP Study Team |date=April 2006 |title=Demography and sex work characteristics of female sex workers in India |journal=BMC International Health and Human Rights |volume=6 |article-number=5 |doi=10.1186/1472-698X-6-5 |pmc=1468426 |pmid=16615869 |doi-access=free }}</ref> ਤਿਜੁਆਨਾ, ਮੈਕਸੀਕੋ ਵਿੱਚ ਸੈਕਸ ਵਰਕ ਦੇ ਇੱਕ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਕਿ ਉੱਥੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸੈਕਸ ਵਰਕਰ ਨੌਜਵਾਨ, ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਵਿਪਰੀਤ ਲਿੰਗੀ ਹਨ।<ref>{{Cite book |last=Katsulis |first=Yasmina |url=https://books.google.com/books?id=LG0ddgALFAsC&q=sex+work+trans&pg=PA121 |title=Sex Work and the City |date=2009-09-15 |publisher=University of Texas Press |isbn=978-0-292-77980-8}}</ref> ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਧਿਐਨ ਸੈਕਸ ਵਰਕਰਾਂ ਅਤੇ ਦਲਾਲਾਂ ਦੇ ਛੋਟੇ ਨਮੂਨਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਸੈਕਸ ਵਰਕਰਾਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਆਬਾਦੀ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਭੂਮੀਗਤ ਸੈਕਸ ਵਪਾਰ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਅੱਠ ਅਮਰੀਕੀ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸੈਕਸ ਵਰਕਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਬਾਰੇ ਸਿੱਟੇ ਕੱਢਣ ਲਈ ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਨਸ਼ੀਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਅਤੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੇ ਵਪਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸੈਕਸ ਵਰਕਰਾਂ ਅਤੇ ਦਲਾਲਾਂ ਨਾਲ ਇੰਟਰਵਿਊਆਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣੇ-ਪਛਾਣੇ ਡੇਟਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।<ref name="Urban Institute - Underground Sex Economy">{{Cite web |last=Dank |first=Meredith |display-authors=etal |date=2016-06-28 |title=Estimating the Size and Structure of the Underground Commercial Sex Economy in Eight Major US Cities |url=http://www.urban.org/publications/413047.html |publisher=Urban Institute |access-date=2014-03-31 |archive-date=2015-03-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150316034025/http://www.urban.org/publications/413047.html }}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨਾਂ ਨੂੰ ਸੈਕਸ ਵਰਕ ਪ੍ਰਦਾਤਾਵਾਂ ਦੀ ਬਜਾਏ ਦਲਾਲਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੈਕਸ ਵਰਕ ਮੈਨੇਜਰਾਂ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣਾਂ 'ਤੇ ਇੱਕ ਸਮਝੇ ਜਾਂਦੇ ਜ਼ੋਰ ਲਈ ਜਾਂਚ ਅਧੀਨ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਆਲੋਚਨਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਅਧਿਐਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸੈਕਸ ਵਰਕ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਸੈਕਸ ਤਸਕਰੀ ਦਾ ਢੁਕਵਾਂ ਮੁਲਾਂਕਣ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref name="Misconceptions - UCSE report">{{Cite web |last=Dank |first=Meredith |title=Misconceptions about our report on the underground commercial sex economy |url=http://blog.metrotrends.org/2014/03/misconceptions-ucse/ |archive-url=https://archive.today/20140331221527/http://blog.metrotrends.org/2014/03/misconceptions-ucse/ |archive-date=31 March 2014 |access-date=31 March 2014 |publisher=Urban Institute}}</ref> ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਧਿਐਨ ਸੈਕਸ ਵਰਕ ਦੇ ਪ੍ਰਚਲਨ ਬਾਰੇ ਜਨਸੰਖਿਆ ਸੰਬੰਧੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਜਾਂ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੇਸਵਾਗਮਨੀ ਜਾਂ ਹੋਰ ਸੈਕਸ ਵਰਕ 'ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾਉਣ ਵਾਲੇ ਕਾਨੂੰਨ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਸੈਕਸ ਤਸਕਰੀ, ਜਾਂ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਸੈਕਸ ਵਰਕ, ਇਸਦੇ ਭੂਮੀਗਤ ਅਤੇ ਗੁਪਤ ਸੁਭਾਅ ਦੇ ਕਾਰਨ ਮਾਪਣਾ ਵੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਕਿਸੇ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਸੈਕਸ ਵਰਕਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀ ਨਮੂਨੇ ਨੂੰ ਲੱਭਣਾ ਲਗਭਗ ਅਸੰਭਵ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਆਬਾਦੀ ਦਾ ਆਕਾਰ ਖੁਦ ਅਣਜਾਣ ਹੈ। ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਗੋਪਨੀਯਤਾ ਅਤੇ ਗੁਪਤਤਾ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣਾ ਵੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸੈਕਸ ਵਰਕਰਾਂ ਨੂੰ ਮੁਕੱਦਮੇਬਾਜ਼ੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੇਕਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref name="Shaver - Sex Work Research">{{Cite journal |last=Shaver |first=Frances M. |date=March 2005 |title=Sex work research: methodological and ethical challenges |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-interpersonal-violence_2005-03_20_3/page/296 |journal=Journal of Interpersonal Violence |volume=20 |issue=3 |pages=296–319 |doi=10.1177/0886260504274340 |pmid=15684139 |s2cid=23470722}}</ref> == ਵਿਤਕਰਾ == ਸੈਕਸ ਵਰਕਰਾਂ ਨੂੰ ਭਟਕਾਉਣ ਵਾਲੇ, ਹਾਈਪਰਸੈਕਸੁਅਲ, ਜਿਨਸੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜੋਖਮ ਭਰਪੂਰ, ਅਤੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਦੁਰਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਜੋਂ ਰੂੜ੍ਹੀਵਾਦੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸੈਕਸ ਵਰਕਰ ਇਸ ਕਲੰਕ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਅਜਿਹੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਗੈਰ-ਸੈਕਸ ਵਰਕਰਾਂ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਕਿੱਤੇ ਨੂੰ ਛੁਪਾਉਣਾ, ਸਮਾਜਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣਾ, ਅਤੇ ਕੰਮ 'ਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਝੂਠਾ ਸਵੈ ਬਣਾਉਣਾ।<ref>{{Cite journal |last=Weitzer |first=Ronald |date=2017-01-18 |title=Resistance to sex work stigma |journal=Sexualities |volume=21 |issue=5–6 |pages=717–729 |doi=10.1177/1363460716684509 |issn=1363-4607 |s2cid=151608068}}</ref> ਸੈਕਸ-ਕੰਮ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਕਲੰਕ ਬਲਾਤਕਾਰ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਸਲੂਕ-ਸ਼ਰਮਨਾਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite journal |last1=Krüsi |first1=Andrea |last2=Kerr |first2=Thomas |last3=Taylor |first3=Christina |last4=Rhodes |first4=Tim |last5=Shannon |first5=Kate |date=2016-04-26 |title='They won't change it back in their heads that we're trash': the intersection of sex work-related stigma and evolving policing strategies |journal=Sociology of Health & Illness |volume=38 |issue=7 |pages=1137–1150 |doi=10.1111/1467-9566.12436 |issn=0141-9889 |pmc=5012919 |pmid=27113456}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Oliveira |first=Alexandra |date=2018-03-01 |title=Same work, different oppression: Stigma and its consequences for male and transgender sex workers in Portugal |journal=International Journal of Iberian Studies |volume=31 |issue=1 |pages=11–26 |doi=10.1386/ijis.31.1.11_1 |issn=1364-971X}}</ref> ਸੈਕਸ ਵਰਕਰਾਂ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਲਿੰਗ ਸਮਾਨਤਾ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite journal |last=Kennedy |first=Lynn |date=2022-11-15 |title=The silent majority: The typical Canadian sex worker may not be who we think |journal=PLOS ONE |language=en |volume=17 |issue=11 |article-number=e0277550 |doi=10.1371/journal.pone.0277550 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=9665380 |pmid=36378670 |bibcode=2022PLoSO..1777550K }}</ref> ਸੈਕਸ ਵਰਕ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਸੈਕਸ ਟਰੈਫਿਕਿੰਗ ਨਾਲ ਵੀ ਮਿਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਤੱਥ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਕਿ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸੈਕਸ ਵਰਕਰ ਸਹਿਮਤੀ ਨਾਲ ਸੈਕਸ ਟਰੈਫਿਕਿੰਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣਾ ਚੁਣਦੇ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਫਾਈਟ ਔਨਲਾਈਨ ਸੈਕਸ ਟਰੈਫਿਕਿੰਗ ਐਕਟ ਨੂੰ ਸੈਕਸ ਟਰੈਫਿਕਿੰਗ ਦੇ ਪੀੜਤਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਾਹਰ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਪਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਭਾਸ਼ਾ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤੀ ਨਾਲ ਸੈਕਸ ਦਾ ਔਨਲਾਈਨ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਦੇਣਾ ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਅਜਿਹੇ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਦਾ ਸੈਕਸ ਵਰਕਰਾਂ 'ਤੇ ਕਾਫ਼ੀ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।<ref name="Eichert-2022"/> ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ 'ਤੇ, ਸੈਕਸ ਵਰਕਰਾਂ ਨੂੰ ਸਿਹਤ ਸੰਭਾਲ, ਕਾਨੂੰਨ, ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਰੋਤਾਂ ਅਤੇ ਕਿਰਤ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਅਮਰੀਕੀ ਸੈਕਸ ਵਰਕਰਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ, ਇੰਟਰਵਿਊ ਭਾਗੀਦਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 43% ਨੇ ਜਿਨਸੀ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਅਤੇ ਬਲਾਤਕਾਰ ਦੇ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਸਾਥੀ ਹਿੰਸਾ, ਸਰੀਰਕ ਹਿੰਸਾ, ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸਰੀਰਕ ਹਿੰਸਾ, ਅਤੇ ਜਿਨਸੀ ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤੀ।<ref name="Decker-2013">{{Cite journal |last1=Decker |first1=Michele R |last2=Pearson |first2=Erin |last3=Illangasekare |first3=Samantha L |last4=Clark |first4=Erin |last5=Sherman |first5=Susan G |author-link5=Susan G. Sherman |date=2013-09-23 |title=Violence against women in sex work and HIV risk implications differ qualitatively by perpetrator |journal=BMC Public Health |volume=13 |issue=1 |page=876 |doi=10.1186/1471-2458-13-876 |issn=1471-2458 |pmc=3852292 |pmid=24060235 |doi-access=free }}</ref> ਇਸੇ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਸੈਕਸ ਵਰਕਰ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, "ਇਸ ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ, ਕੁਝ ਵੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਨਹੀਂ ਹੈ"।<ref name="Decker-2013" /> ਸੈਕਸ ਵਰਕਰਾਂ ਨੂੰ ਪੁਲਿਸ ਦੁਰਵਿਵਹਾਰ ਦਾ ਵੀ ਅਨੁਭਵ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਪੁਲਿਸ ਸੈਕਸ ਵਰਕਰਾਂ ਨੂੰ ਡਰਾਉਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਅਧਿਕਾਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਪੁਲਿਸ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸੜਕ-ਅਧਾਰਤ ਸੈਕਸ ਵਰਕਰਾਂ ਦੇ ਕੈਦ ਦੇ ਡਰ ਦਾ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਕਰਨ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਭੁਗਤਾਨ ਦੇ ਪੁਲਿਸ ਨਾਲ ਸੈਕਸ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ, ਕਈ ਵਾਰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਸੈਕਸ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ।<ref name="Decker-2013" /> ਪੁਲਿਸ ਸੈਕਸ ਵਰਕਰਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨਾਲ ਵੀ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਅਕਸਰ ਸੈਕਸ ਵਰਕਰਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਿੱਤੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਕਲੰਕ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਕੀਤੇ ਗਏ ਅਪਰਾਧਾਂ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਠਹਿਰਾਉਂਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite journal |last1=Maticka-Tyndale |first1=Eleanor |last2=Lewis |first2=Jacqueline |last3=Clark |first3=Jocalyn P. |author-link3=Jocalyn Clark |last4=Zubick |first4=Jennifer |last5=Young |first5=Shelley |date=2000-09-18 |title=Exotic Dancing and Health |url=https://archive.org/details/women-health_2000_31_1/page/87 |journal=Women & Health |volume=31 |issue=1 |pages=87–108 |doi=10.1300/j013v31n01_06 |issn=0363-0242 |pmid=11005222 |s2cid=35709367}}</ref> ਸੈਕਸ ਵਰਕ ਵਿਰੁੱਧ ਪੱਖਪਾਤ ਅਤੇ ਕਲੰਕ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਅਤੇ ਮਿਟਾਉਣ ਲਈ ਵਕਾਲਤ ਸੰਗਠਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੈਕਸ ਵਰਕਰਾਂ ਲਈ ਵਧੇਰੇ ਸਹਾਇਤਾ ਅਤੇ ਸਰੋਤ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ।<ref>{{Cite journal |last=Weitzer |first=Ronald |date=2010-02-21 |title=The Mythology of Prostitution: Advocacy Research and Public Policy |journal=Sexuality Research and Social Policy |volume=7 |issue=1 |pages=15–29 |doi=10.1007/s13178-010-0002-5 |issn=1868-9884 |s2cid=144735092}}</ref> == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * [[ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਕਾਮ ਯੁੱਧ]] * [[ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਮ ਕਰਮੀ ਦਿਵਸ]] * [[ਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਵੇਸਵਾ ਅੰਕੜੇ]] * ਜਿਨਸੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅਵਾਰਡ (ਯੂਕੇ) * [[ਟ੍ਰਾਂਸਜੈਂਡਰ ਸੈਕਸ ਵਰਕਰ]] * [[ਕਾਮ ਕਰਮੀ ਸੰਗਠਨਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|30em}} == ਹੋਰ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹੋ == * Prose & Lore: Issue 2: Memoir Stories About Sex Work (Volume 2) Red Umbrella Project * Prose & Lore: Issue 3: Memoir Stories About Sex Work (Volume 3) Red Umbrella Project * Agustín, Laura Maria. ''Sex at the Margins: Migration, Labour Markets and the Rescue Industry''. London: Zed Books (2007) and The Naked Anthropologist.<ref>{{Cite web|url=http://www.lauraagustin.com|title=The Naked Anthropologist|website=lauraagustin.com}}</ref> * Chateauvert, Melinda. ''Sex Workers Unite: A History of the Movement from Stonewall to SlutWalk.'' United States: Beacon Press (2014) * Minichiello, Victor and Scott, John, editors. ''Male Sex Work and Society.'' United Kingdom and United States: Harrington Park Press (2014) * Stark, Christine. ''Not for Sale: Feminists Resisting Prostitution and Pornography.'' Australia: Spinifex Press (2005) * {{Cite journal|last=Weitzer|first=Ronald|author-link=Ronald Weitzer|year=1991|title=Prostitutes' Rights in the United States|url=https://archive.org/details/sim_sociological-quarterly_spring-1991_32_1/page/23|journal=Sociological Quarterly|volume=32|issue=1|pages=23–41|doi=10.1111/j.1533-8525.1991.tb00343.x}} <div class="cx-template-editor-source-container" lang="en" dir="ltr" style="display: none;"><div class="cx-template-editor-source"><div class="cx-template-editor-title" title="This template formats a citation to an article in a magazine or journal, using the provided source information (e.g. journal name, author, title, issue, URL) and various formatting options.">Cite journal</div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="last" class="cx-template-editor-param-key">Last name</span><span data-key="last" title="The surname of the author; don't wikilink, use 'authorlink'; can suffix with a numeral to add additional authors" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="last" style="position: relative;">Weitzer</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="first" class="cx-template-editor-param-key">First name</span><span data-key="first" title="Given or first name, middle names, or initials of the author; don't wikilink, use 'authorlink'; can suffix with a numeral to add additional authors" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="first" style="position: relative;">Ronald</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="author-link" class="cx-template-editor-param-key">Author link</span><span data-key="author-link" title="Title of existing Wikipedia article about the author; can suffix with a numeral to add additional authors" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="author-link" style="position: relative;">Ronald Weitzer</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="year" class="cx-template-editor-param-key">Year of publication</span><span data-key="year" title="Year of the source being referenced; recommended only when date parameter format is YYYY-MM-DD and a CITEREF disambiguator is needed" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="year" style="position: relative;">1991</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="title" class="cx-template-editor-param-key">Title</span><span data-key="title" title="The title of the article; can be wikilinked to an existing Wikipedia article or url may be used to add an external link, but not both. Displays in quotes." class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="title" style="position: relative;">Prostitutes' Rights in the United States</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="journal" class="cx-template-editor-param-key">Journal</span><span data-key="journal" title="Name of the source journal; may be wikilinked; displays in italics; alias of 'work'" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="journal" style="position: relative;">Sociological Quarterly</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="volume" class="cx-template-editor-param-key">Volume</span><span data-key="volume" title="For one publication published in several volumes" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="volume" style="position: relative;">32</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="issue" class="cx-template-editor-param-key">Issue</span><span data-key="issue" title="Issue identifier when the source is part of a series that is published periodically" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="issue" style="position: relative;">1</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="pages" class="cx-template-editor-param-key">Pages</span><span data-key="pages" title="Pages in the source that support the content (not an indication of the number of pages in the source; displays after 'pp.'" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="pages" style="position: relative;">23–41</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="doi" class="cx-template-editor-param-key">DOI</span><span data-key="doi" title="Digital Object Identifier; begins with '10.'" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="doi" style="position: relative;">10.1111/j.1533-8525.1991.tb00343.x</div></div></div></div> * Weitzer, Ronald. 2000. ''Sex For Sale: Prostitution, Pornography, and the Sex Industry'' (New York: [[ਰੌਟਲੈੱਜ|Routledge Press]]). * {{Cite journal|last=Weitzer|first=Ronald|year=2009|title=Sociology of Sex Work|journal=Annual Review of Sociology|volume=35|pages=213–234|doi=10.1146/annurev-soc-070308-120025|ref=harv}} <div class="cx-template-editor-source-container" lang="en" dir="ltr" style="display: none;"><div class="cx-template-editor-source"><div class="cx-template-editor-title" title="This template formats a citation to an article in a magazine or journal, using the provided source information (e.g. journal name, author, title, issue, URL) and various formatting options.">Cite journal</div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="last" class="cx-template-editor-param-key">Last name</span><span data-key="last" title="The surname of the author; don't wikilink, use 'authorlink'; can suffix with a numeral to add additional authors" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="last" id="CITEREFWeitzer2009-last-" style="position: relative;">Weitzer</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="first" class="cx-template-editor-param-key">First name</span><span data-key="first" title="Given or first name, middle names, or initials of the author; don't wikilink, use 'authorlink'; can suffix with a numeral to add additional authors" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="first" id="CITEREFWeitzer2009-first-" style="position: relative;">Ronald</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="year" class="cx-template-editor-param-key">Year of publication</span><span data-key="year" title="Year of the source being referenced; recommended only when date parameter format is YYYY-MM-DD and a CITEREF disambiguator is needed" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="year" id="CITEREFWeitzer2009-year-" style="position: relative;">2009</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="title" class="cx-template-editor-param-key">Title</span><span data-key="title" title="The title of the article; can be wikilinked to an existing Wikipedia article or url may be used to add an external link, but not both. Displays in quotes." class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="title" id="CITEREFWeitzer2009-title-" style="position: relative;">Sociology of Sex Work</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="journal" class="cx-template-editor-param-key">Journal</span><span data-key="journal" title="Name of the source journal; may be wikilinked; displays in italics; alias of 'work'" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="journal" id="CITEREFWeitzer2009-journal-" style="position: relative;">Annual Review of Sociology</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="volume" class="cx-template-editor-param-key">Volume</span><span data-key="volume" title="For one publication published in several volumes" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="volume" id="CITEREFWeitzer2009-volume-" style="position: relative;">35</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="pages" class="cx-template-editor-param-key">Pages</span><span data-key="pages" title="Pages in the source that support the content (not an indication of the number of pages in the source; displays after 'pp.'" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="pages" id="CITEREFWeitzer2009-pages-" style="position: relative;">213–234</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="doi" class="cx-template-editor-param-key">DOI</span><span data-key="doi" title="Digital Object Identifier; begins with '10.'" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="doi" id="CITEREFWeitzer2009-doi-" style="position: relative;">10.1146/annurev-soc-070308-120025</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="ref" class="cx-template-editor-param-key">Ref</span><span data-key="ref" title="An anchor identifier; can be made the target of wikilinks to full references; special value 'harv' generates an anchor suitable for the harv and sfn templates" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="ref" id="CITEREFWeitzer2009-ref-" style="position: relative;">harv</div></div></div></div> * {{Cite news|url=http://www.cbc.ca/news/canada/british-columbia/decriminalize-sex-trade-vancouver-report-1.624534|title=Decriminalize sex trade: Vancouver report|date=13 June 2006|access-date=14 January 2016|publisher=CBC News: British Columbia}} <div class="cx-template-editor-source-container" lang="en" dir="ltr" style="display: none;"><div class="cx-template-editor-source"><div class="cx-template-editor-title" title="This template formats a citation to a news article in print, video, audio or web using the provided source information (e.g. author, publication, date) and various formatting options.">Cite news</div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="url" class="cx-template-editor-param-key">URL</span><span data-key="url" title="The URL of the online location where the text of the publication can be found. Requires schemes of the type &quot;http://...&quot{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਦਸੰਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}; or maybe even the  protocol relative scheme &quot;//...&quot;" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="url" style="position: relative;"><nowiki>http://www.cbc.ca/news/canada/british-columbia/decriminalize-sex-trade-vancouver-report-1.624534</nowiki></div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="title" class="cx-template-editor-param-key">Source title</span><span data-key="title" title="The title of the article as it appears in the source; displays in quotes" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="title" style="position: relative;">Decriminalize sex trade: Vancouver report</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="date" class="cx-template-editor-param-key">Source date</span><span data-key="date" title="Full date of the source; do not wikilink" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="date" style="position: relative;">13 June 2006</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="access-date" class="cx-template-editor-param-key">URL access date</span><span data-key="access-date" title="The full date when the original URL was accessed; do not wikilink" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="access-date" style="position: relative;">14 January 2016</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="publisher" class="cx-template-editor-param-key">Publisher</span><span data-key="publisher" title="Name of the parent institution or company that publishes the newspaper, magazine, or periodical; displays after name of the publication" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="publisher" style="position: relative;">CBC News: British Columbia</div></div></div></div> * {{Cite web|url=http://culturalshifts.com/archives/169|title=International Human Rights Protection in the Citizenship Gap: The Case of Migrant Sex Workers|last=Hughes|first=Christine|date=30 November 2007|website=Cultural Shift(s)|archive-url=https://web.archive.org/web/20080202074617/http://culturalshifts.com/archives/169|archive-date=2008-02-02|dead-url=yes|access-date=2008-01-14}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == <references /> [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਾਮ ਉਦਯੋਗ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਹਿਲਾ ਸਿਹਤ ਲੇਖ ਸੰਪਾਦਨ ਮੁਹਿੰਮ 2018]] bsrr2sgc60ru2fgo9oet4ni414rdilt 0 113281 842411 841298 2026-07-10T21:05:11Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 2 books for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842411 wikitext text/x-wiki {{Infobox East Asian | title=Comfort women | img=File:Memorare Comfort Women Statue and Historical Marker, Roxas Boulevard.jpg | caption = Memorial to comfort women, Philippines | sort=japanese3 | kanji=慰安婦 | romaji=ianfu | hiragana=いあんふ | kanji2=従軍慰安婦 | romaji2=jūgun-ianfu | tradchi=慰安婦 | simpchi=慰安妇 | pinyin=Wèiān Fù | wg=Wei-An Fu | hangul=위안부 | hanja=慰安婦 | rr=wianbu | mr=wianbu }} '''ਸੁਖਾਵੀਂਆਂ ਔਰਤਾਂ''' [[ਦੂਜੀ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ]] ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਕਬਜ਼ੇ ਵਾਲੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੰਪੀਰੀਅਲ ਜਾਪਾਨੀ ਫੌਜ ਨੇ ਸਧਾਰਨ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਕੁੜੀਆਂ ਨੂੰ ਲਿੰਗੀ ਗੁਲਾਮੀ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=http://www.awf.or.jp/e1/facts-01.html|title=Who were the Comfort Women?-The Establishment of Comfort Stations|last=The Asian Women's Fund|website=Digital Museum The Comfort Women Issue and the Asian Women's Fund|publisher=The Asian Women's Fund|archive-url=https://web.archive.org/web/20140807180256/http://www.awf.or.jp/e1/facts-01.html|archive-date=August 7, 2014|dead-url=no|access-date=August 8, 2014}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://awf.or.jp/e1/facts-00.html|title=Hall I: Japanese Military and Comfort Women|last=The Asian Women's Fund|website=Digital Museum The Comfort Women Issue and the Asian Women's Fund|publisher=The Asian Women's Fund|archive-url=https://web.archive.org/web/20130315032343/http://awf.or.jp/e1/facts-00.html|archive-date=March 15, 2013|dead-url=no|access-date=August 12, 2014|quote=The so-called 'wartime comfort women' were those who were taken to former Japanese military installations, such as comfort stations, for a certain period during wartime in the past and forced to provide sexual services to officers and soldiers.}}</ref><ref>{{harvnb|Argibay|2003}}</ref> "ਸੁਖਾਵੀਂਆਂ ਔਰਤਾਂ" ਦਾ ਨਾਮ ਜਪਾਨੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਇਆਂਫੁ (慰安婦) ਹੈ,<ref>{{harvnb|Soh|2009|loc=p. 69 "It referred to adult female (fu/bu) who provided sexual services to "comfort and entertain" (ian/wian) the warrior...}}</ref> ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ, ਜੋ "[[ਵੇਸਵਾਗਮਨੀ|ਵੇਸਵਾ]] (ਵੇਸਵਾਵਾਂ)" ਲਈ ਇੱਕ ਸਜਾਵਟੀ ਸ਼ਬਦ ਹੈ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/?id=b0UzAAAAMAAJ&q=%E6%85%B0%E5%AE%89%E5%A9%A6%E3%80%80%E5%A9%89%E6%9B%B2&dq=%E6%85%B0%E5%AE%89%E5%A9%A6%E3%80%80%E5%A9%89%E6%9B%B2|last=Fujioka|first=Nobukatsu|publisher=Tokuma Shoten|year=1996|page=39|language=Japanese|script-title=ja:污辱の近現代史: いま、克服のとき|trans-title=Attainder of modern history|quote=''慰安婦は戦地で外征軍を相手とする娼婦を指す用語(婉曲用語)だった。'' (''Ianfu'' was a euphemism for the prostitutes who served for the Japanese expeditionary forces outside Japan)}} CS1 maint: Unrecognized language ([[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:CS1 maint: Unrecognized language|link]]) </ref> ਅੰਦਾਜ਼ੇ ਇਸ ਗੱਲ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਿੰਨੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ, ਜਿੰਨਾ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ 20,000 (ਜਪਾਨੀ ਰੂੜੀਵਾਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਇਖੁਹੀਕੋ ਹੱਤਾ ਦੁਆਰਾ<ref name="AWF_CW10-11">{{Harvnb|Asian Women's Fund|pp=10–11|Ref=AWF-CW}}</ref>) ਤੋਂ 360,000 ਤੋਂ 410,000 (ਚੀਨ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਦੁਆਰਾ<ref>{{harvnb|Huang|2012|loc=p. 206 "Although Ianfu came from all regions or countries annexed or occupied by Japan before 1945, most of them were Chinese or Korean. Researchers at the Research Center of the Chinese Comfort Women Issue of Shanghai Normal University estimate that the total number of comfort women at 360,000 to 410,000."}}</ref>);) ਜਿੰਨੀ ਉੱਚੀ ਸੀ; ਸਹੀ ਸੰਖਿਆ ਬਾਰੇ ਅਜੇ ਵੀ ਖੋਜ ਅਤੇ ਬਹਿਸ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ।<ref>{{Harvnb|Rose|2005|p=[https://books.google.com/books?id=W2nU1Xu0XdkC&pg=PA88 88]}}</ref> ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਔਰਤਾਂ ਕੋਰੀਆ, [[ਚੀਨ]], ਅਤੇ [[ਫਿਲੀਪੀਨਜ਼]] ਸਮੇਤ ਕਈ ਕਬਜ਼ੇ ਵਾਲੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਸਨ।<ref>{{Cite web|url=http://womenshistory.about.com/od/warwwii/a/comfort_women.htm|title=Women and World War II – Comfort Women|publisher=Womenshistory.about.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20130329200934/http://womenshistory.about.com/od/warwwii/a/comfort_women.htm|archive-date=March 29, 2013|dead-url=no|access-date=March 26, 2013}}</ref> ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ [[ਬਰਮਾ]], [[ਥਾਈਲੈਂਡ]], [[ਵੀਅਤਨਾਮ]], [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਮਲਾਇਆ|ਮਲਾਇਆ]], [[ਤਾਈਵਾਨ]] (ਫਿਰ ਇੱਕ ਜਪਾਨੀ ਨਿਰਭਰਤਾ), ਡਚ ਈਸਟ ਇੰਡੀਜ਼, ਪੁਰਤਗਾਲ ਤਿਮੋਰ,<ref>{{Cite news|url=http://www.japanfocus.org/-Stephanie-Coop/2300|title=Japan's Wartime Sex Slave Exhibition Exposes Darkness in East Timor|last=Coop|first=Stephanie|date=December 23, 2006|work=Japan Times|access-date=June 29, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20090326043304/http://www.japanfocus.org/-Stephanie-Coop/2300|archive-date=March 26, 2009|dead-url=yes}}</ref> ਅਤੇ ਹੋਰ ਜਪਾਨੀ ਕਬਜ਼ੇ ਵਾਲੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਮਿਲਟਰੀ "ਆਰਾਮ ਕੇਂਦਰਾਂ" ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਸਟੇਸ਼ਨ ਜਪਾਨ, ਚੀਨ, [[ਫਿਲੀਪੀਨਜ਼]], ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ, ਫਿਰ ਮਲਾਇਆ, ਥਾਈਲੈਂਡ, ਬਰਮਾ, ਨਿਊ ਗਿਨੀ, [[ਹਾਂਗਕਾਂਗ]], ਮਕਾਊ ਅਤੇ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਇੰਡੋਚਿਨਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਸਨ।<ref>{{Harvnb|Reuters 2007-03-05}}.</ref>  ਗਵਾਹੀਆਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਸ਼ਾਹੀ ਜਾਪਾਨੀ ਸ਼ਾਸਨ ਅਧੀਨ ਮੁਲਕਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁੰਡਿਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰੋਂ ਅਗਵਾ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮੁਕੱਦਮਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਫੈਕਟਰੀਆਂ ਜਾਂ ਰੈਸਟੋਰੈਂਟਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਦੇਣ ਦੇ ਵਾਅਦਿਆਂ ਜਾਂ ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ ਮੌਕੇ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੇ ਗਏ; ਇੱਕ ਵਾਰ ਭਰਤੀ ਹੋਣ 'ਤੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਆਰਾਮਦੇਹ ਸਟੇਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।<ref>{{Harvnb|Yoshimi|2000|pp=100–101, 105–106, 110–111}};<br />{{Harvnb|Fackler 2007-03-06|Ref=CITEREFNY Times2007-03-06}};<br />{{Harvnb|BBC 2007-03-02}};<br />{{Harvnb|BBC 2007-03-08}};<br />{{Harvnb|Pramoedya|2001}}.</ref> == ਸੁਖਾਵੀਂ ਔਰਤ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ == [[ਤਸਵੀਰ:The_Allied_Reoccupation_of_the_Andaman_Islands,_1945_SE5226.jpg|thumb|ਚੀਨੀ ਅਤੇ ਮਲਾਇਆ ਕੁੜੀਆਂ ਨੂੰ  ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ [[ਪੀਨਾਂਗ]] ਤੋਂ ਜਪਾਨੀਆਂ ਦੁਆਰਾ 'ਸੁਖਾਵੀਆਂ ਔਰਤਾਂ' ਦੇ ਮਕਸੱਦ ਲਈ  ਲਿਆਇਆ ਗਿਆ<ref>{{Cite web|url=http://www.iwm.org.uk/collections/item/object/205208397|title=THE ALLIED REOCCUPATION OF THE ANDAMAN ISLANDS, 1945|publisher=[[Imperial War Museums]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20150504044521/http://www.iwm.org.uk/collections/item/object/205208397|archive-date=2015-05-04|dead-url=no|access-date=2016-01-07}}</ref>]] [[ਤਸਵੀਰ:Jan_O'Herne.jpg|thumb|ਜੈਨ ਰੂਫ਼ ਓ'ਹੇਰਨੇ ਦਾ ਸਟੂਡੀਓ ਚਿੱਤਰ, ਅਮਬਰਾਵਾ ਵਿੱਚ ਜਪਾਨੀ ਸ਼ਾਹੀ ਫ਼ੌਜ ਦੁਆਰਾ ਉਸ ਨੂੰ, ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਅਤੇ ਭੈਣਾਂ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਹੋਰ ਡੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਲੈਕੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਥੋੜੇ ਸਮੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦਾ ਹੈ। ਅਗਲੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਜਪਾਨੀਆਂ ਦੇ ਜਵਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਓ'ਅਰਨ ਅਤੇ ਛੇ ਹੋਰ ਡੱਚ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਬਲਾਤਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆਅਤੇ ਕੁੱਟਿਆ ਗਿਆ।<ref name="AlliesAdversity">{{Cite web|url=https://www.awm.gov.au/visit/exhibitions/alliesinadversity/prisoners/women|title=Allies in adversity, Australia and the Dutch in the Pacific War: Comfort women|publisher=[[Australian War Memorial]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171213143616/https://www.awm.gov.au/visit/exhibitions/alliesinadversity/prisoners/women|archive-date=13 December 2017|dead-url=no|access-date=12 December 2017}}</ref>]] == ਨਾਮਵਰ ਸਾਬਕਾ ਸੁਖਾਵੀਆਂ ਔਰਤਾਂ == ਕਈ ਸਾਬਕਾ ਸੁਖਾਵੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਅੱਗੇ ਆਈਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਖਾਵੀਂ ਮਹਿਲਾ ਹੋਣ ਦੀ ਹਾਲਤ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ: * ਡੱਚ ਈਸਟ ਇੰਡੀਜ਼ – ਜੈਨ ਰੂਫ਼ ਓ'ਹੇਰਨੇ (1923–); ਏਲਨ ਵੈਨ ਡੇਰ ਪਲੋਏਗ  * ਕੋਰੀਆ – ਕਿਲ ਵੋਨ-ਓਕ (1928–); ਕਿਮ ਹਕ-ਸਨ (1924-1997);<ref>{{Cite web|url=http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2011/12/14/2011121401645.html|title=Former 'Comfort Women' Hold 1,000th Protest at Japanese Embassy|publisher=''[[The Chosun Ilbo]]''|archive-url=https://web.archive.org/web/20120401094118/http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2011/12/14/2011121401645.html|archive-date=1 April 2012|dead-url=no|access-date=12 September 2013}}</ref> ਲੀ ਯੋਂਗ-ਸੂ (1929–);<ref>{{Cite news|url=http://www.washingtontimes.com/news/2015/apr/28/yong-soo-lee-japan-world-war-ii-comfort-woman-dema/|title=WWII 'comfort woman' demands apology from Japan|archive-url=https://web.archive.org/web/20151228160635/http://www.washingtontimes.com/news/2015/apr/28/yong-soo-lee-japan-world-war-ii-comfort-woman-dema/|archive-date=2015-12-28|dead-url=no|publisher=Washington Times}}</ref> ਸੋਂਗ ਸੀਨ-ਡੂ (1922-2017);<ref>{{Cite web|url=https://www.koreatimes.co.kr/www/news/art/2009/04/141_41520.html|title=Comfort Woman Film Touches Japan|date=2009-03-18|publisher=''[[The Korea Times]]''|archive-url=https://web.archive.org/web/20131226082246/http://www.koreatimes.co.kr/www/news/art/2009/04/141_41520.html|archive-date=26 December 2013|dead-url=yes|access-date=12 September 2013}}</ref> ਯੂ ਹੀ-ਨਾਮ (1927–) *<ref>{{Cite news|url=http://www.koreatimesus.com/former-korean-comfort-woman-prepares-lawsuit-against-japan-in-us-court/|title=Former Korean ‘comfort woman’ prepares lawsuit against Japan|archive-url=https://web.archive.org/web/20151226034200/http://www.koreatimesus.com/former-korean-comfort-woman-prepares-lawsuit-against-japan-in-us-court/|archive-date=2015-12-26|dead-url=no|publisher=Korea Times}}</ref> * ਫਿਲੀਪੀਨਜ਼ – ਰੋਸਾ ਹੇਨਸਨ[[Rosa Henson|<nowiki/>]] (1927-97); ਰੇਮੇਡਿਓਸ ਫੇਲਿਆਸ (1928–)<ref>{{Cite web|url=http://rodhall.filipinaslibrary.org.ph/items/show/1094|title=The hidden battle of Leyte: the picture diary of a girl taken by the Japanese military / Remedios Felias|website=filipinaslibrary.org.ph|publisher=FILIPINAS HERITAGE LIBRARY|archive-url=https://web.archive.org/web/20170807022001/http://rodhall.filipinaslibrary.org.ph/items/show/1094|archive-date=7 August 2017|dead-url=yes|access-date=6 August 2017}}</ref> * ਤਾਈਵਾਨ – ਲਿਊ ਹੁਆਂਗ ਏ-ਤਾਓ (1923-2011)<ref>{{Cite news|url=http://www.taipeitimes.com/News/taiwan/archives/2011/09/06/2003512594/1|title=Profile: Taiwanese former ‘comfort woman’ dies before apology|date=2011-09-06|work=[[Taipei Times]]|access-date=2011-09-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20121011045128/http://www.taipeitimes.com/News/taiwan/archives/2011/09/06/2003512594/1|archive-date=2012-10-11|dead-url=no}}</ref> == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} === ਪੁਸਤਕ ਸੂਚੀ === : '''ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ''' * {{Cite web|url=http://www.unhchr.ch/Huridocda/Huridoca.nsf/7fba5363523b20cdc12565a800312a4b/3d25270b5fa3ea998025665f0032f220?OpenDocument#Appendix|title=Contemporary Forms of Slavery – Systematic rape, sexual slavery and slavery-like practices during armed conflict|last=McDougall|first=Gay J.|date=June 22, 1998|archive-url=https://web.archive.org/web/20130921114929/http://www.unhchr.ch/Huridocda/Huridoca.nsf/7fba5363523b20cdc12565a800312a4b/3d25270b5fa3ea998025665f0032f220?OpenDocument|archive-date=21 September 2013|access-date=November 12, 2007}} : '''ਜਪਾਨੀ ਸਰਕਾਰ''' * {{Citation|last=Kono|first=Yohei|url=http://www.mofa.go.jp/policy/women/fund/state9308.html|title=Statement by the Chief Cabinet Secretary Yohei Kono on the result of the study on the issue of "comfort women"|date=August 4, 1993|publisher=Ministry of Foreign Affairs of Japan|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140709022903/http://www.mofa.go.jp/policy/women/fund/state9308.html|archivedate=2014-07-09|df=}}. * {{Citation|ref=JapanEmbassy2007|url=http://www.us.emb-japan.go.jp/english/html/cw1.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071010011236/http://www.us.emb-japan.go.jp/english/html/cw1.htm|archivedate=October 10, 2007|work=us.emb-japan.go.jp|title=The Comfort Women Issue|accessdate=July 4, 2008}} : '''ਨੀਦਰਲੈਂਡ ਸਰਕਾਰ''' * {{Cite journal|last=Ministerie van Buitenlandse zaken|date=January 24, 1994|title=Gedwongen prostitutie van Nederlandse vrouwen in voormalig Nederlands-Indië [Enforced prostitution of Dutch women in the former Dutch East Indies]|journal=Handelingen Tweede Kamer der Staten-Generaal [Hansard Dutch Lower House]|language=Dutch|volume=23607|issue=1|issn=0921-7371|lay-source=Nationaal Archief (Dutch National Archive)|lay-date=March 27, 2007|ref={{harvid|Ministerie van Buitenlandse zaken|1994}}}} CS1 maint: Unrecognized language ([[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:CS1 maint: Unrecognized language|link]]) <div class="cx-template-editor-source-container" lang="en" dir="ltr" style="display: none;"><div class="cx-template-editor-source"><div class="cx-template-editor-title" title="This template formats a citation to an article in a magazine or journal, using the provided source information (e.g. journal name, author, title, issue, URL) and various formatting options.">Cite journal</div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="last" class="cx-template-editor-param-key">Last name</span><span data-key="last" title="The surname of the author; don't wikilink, use 'authorlink'; can suffix with a numeral to add additional authors" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="last" id="CITEREFMinisterie_van_Buitenlandse_zaken1994-last-" style="position: relative;">Ministerie van Buitenlandse zaken</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="date" class="cx-template-editor-param-key">Source date</span><span data-key="date" title="Date of the source; do not wikilink. As listed in the publication" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="date" id="CITEREFMinisterie_van_Buitenlandse_zaken1994-date-" style="position: relative;">January 24, 1994</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="title" class="cx-template-editor-param-key">Title</span><span data-key="title" title="The title of the article; can be wikilinked to an existing Wikipedia article or url may be used to add an external link, but not both. Displays in quotes." class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="title" id="CITEREFMinisterie_van_Buitenlandse_zaken1994-title-" style="position: relative;">Gedwongen prostitutie van Nederlandse vrouwen in voormalig Nederlands-Indië [Enforced prostitution of Dutch women in the former Dutch East Indies]</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="journal" class="cx-template-editor-param-key">Journal</span><span data-key="journal" title="Name of the source journal; may be wikilinked; displays in italics; alias of 'work'" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="journal" id="CITEREFMinisterie_van_Buitenlandse_zaken1994-journal-" style="position: relative;">Handelingen Tweede Kamer der Staten-Generaal [Hansard Dutch Lower House]</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="language" class="cx-template-editor-param-key">Language</span><span data-key="language" title="The language in which the source is written, if not English; use the full language name; do not use icons or templates" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="language" id="CITEREFMinisterie_van_Buitenlandse_zaken1994-language-" style="position: relative;">Dutch</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="volume" class="cx-template-editor-param-key">Volume</span><span data-key="volume" title="For one publication published in several volumes" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="volume" id="CITEREFMinisterie_van_Buitenlandse_zaken1994-volume-" style="position: relative;">23607</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="issue" class="cx-template-editor-param-key">Issue</span><span data-key="issue" title="Issue identifier when the source is part of a series that is published periodically" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="issue" id="CITEREFMinisterie_van_Buitenlandse_zaken1994-issue-" style="position: relative;">1</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="issn" class="cx-template-editor-param-key">ISSN</span><span data-key="issn" title="International Standard Serial Number (print); 8 characters; usually split into two groups of four using a hyphen" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="issn" id="CITEREFMinisterie_van_Buitenlandse_zaken1994-issn-" style="position: relative;">0921-7371</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="lay-source" class="cx-template-editor-param-key">Lay source</span><span data-key="lay-source" title="Name of the source of the laysummary; displays in italics, preceded by an en dash" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="lay-source" id="CITEREFMinisterie_van_Buitenlandse_zaken1994-lay-source-" style="position: relative;">Nationaal Archief (Dutch National Archive)</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="lay-date" class="cx-template-editor-param-key">Lay date</span><span data-key="lay-date" title="Date of the summary; displays in parentheses" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="lay-date" id="CITEREFMinisterie_van_Buitenlandse_zaken1994-lay-date-" style="position: relative;">March 27, 2007</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="ref" class="cx-template-editor-param-key">Ref</span><span data-key="ref" title="An anchor identifier; can be made the target of wikilinks to full references; special value 'harv' generates an anchor suitable for the harv and sfn templates" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="ref" id="CITEREFMinisterie_van_Buitenlandse_zaken1994-ref-" style="position: relative;">CITEREFMinisterie_van_Buitenlandse_zaken1994</div></div></div></div> : '''ਅਮਰੀਕੀ ਸਰਕਾਰ''' * {{Cite web|url=http://www.house.gov/apps/list/press/ca15_honda/comfortwomentestimony.html|title=Honda Testifies in Support of Comfort Women|last=Honda|first=Mike|date=February 15, 2007|publisher=U.S. House of Representatives|archive-url=https://web.archive.org/web/20110604220640/http://www.house.gov/apps/list/press/ca15_honda/comfortwomentestimony.html|archive-date=June 4, 2011|access-date=March 23, 2007}} <div class="cx-template-editor-source-container" lang="en" dir="ltr" style="display: none;"><div class="cx-template-editor-source"><div class="cx-template-editor-title" title="Formats a citation to a website using the provided information such as URL and title. Used only for sources that are not correctly described by the specific citation templates for books, journals, news sources, etc.">Cite web</div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="url" class="cx-template-editor-param-key">URL</span><span data-key="url" title="The URL of the online location where the text of the publication can be found. Requires schemes of the type &quot;http://...&quot{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਦਸੰਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}; or maybe even the  protocol relative scheme &quot;//...&quot;" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="url" style="position: relative;"><nowiki>http://www.house.gov/apps/list/press/ca15_honda/comfortwomentestimony.html</nowiki></div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="title" class="cx-template-editor-param-key">Title</span><span data-key="title" title="The title of the source page on the website; will display with quotation marks added. Usually found at the top of your web browser. Not the name of the website." class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="title" style="position: relative;">Honda Testifies in Support of Comfort Women</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="last" class="cx-template-editor-param-key">Last name</span><span data-key="last" title="The surname of the author; don't wikilink, use 'authorlink'; can suffix with a numeral to add additional authors" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="last" style="position: relative;">Honda</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="first" class="cx-template-editor-param-key">First name</span><span data-key="first" title="Given or first name, middle names, or initials of the author; don't wikilink, use 'authorlink'; can suffix with a numeral to add additional authors" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="first" style="position: relative;">Mike</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="date" class="cx-template-editor-param-key">Source date</span><span data-key="date" title="Full date when the source was published; if unknown, use access-date instead; do not wikilink" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="date" style="position: relative;">February 15, 2007</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="publisher" class="cx-template-editor-param-key">Publisher</span><span data-key="publisher" title="Name of the publisher; may be wikilinked. Having both 'Publisher' and 'Website' is redundant in most cases. " class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="publisher" style="position: relative;">U.S. House of Representatives</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="archive-url" class="cx-template-editor-param-key">Archive URL</span><span data-key="archive-url" title="The URL of an archived copy of a web page, if or in case the URL becomes unavailable; requires 'archive-date'" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="archive-url" style="position: relative;"><nowiki>https://web.archive.org/web/20110604220640/http://www.house.gov/apps/list/press/ca15_honda/comfortwomentestimony.html</nowiki></div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="archive-date" class="cx-template-editor-param-key">Archive date</span><span data-key="archive-date" title="Date when the original URL was archived; do not wikilink" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="archive-date" style="position: relative;">June 4, 2011</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="access-date" class="cx-template-editor-param-key">URL access date</span><span data-key="access-date" title="The full date when the original URL was accessed; do not wikilink" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="access-date" style="position: relative;">March 23, 2007</div></div></div></div> * {{Citation|last=O'Herne|first=Jan Ruff|date=February 15, 2007|url=http://foreignaffairs.house.gov/110/ohe021507.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070228195049/http://foreignaffairs.house.gov/110/ohe021507.htm|archivedate=February 28, 2007|title=Statement of Jan Ruff O'Herne AO, Subcommittee on Asia, Pacific and the Global Environment|publisher=Committee on Foreign Affairs, U.S. House of Representatives|accessdate=March 23, 2007}} * {{Cite web|url=http://www.govtrack.us/congress/billtext.xpd?bill=hr110-121|title=H. Res. 121: Expressing the sense of the House of Representatives that the Government of Japan should formally..|last=GovTrack.us|year=2007–2008|access-date=March 23, 2007|archive-date=ਸਤੰਬਰ 30, 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070930032535/http://www.govtrack.us/congress/billtext.xpd?bill=hr110-121|url-status=dead}} : '''ਕਿਤਾਬਾਂ''' * {{Citation|last=Bix|first=Herbert P.|authorlink=Herbert P. Bix|title=Hirohito and the Making of Modern Japan|publisher=HarperCollins|year=2000|isbn=978-0-06-019314-0|title-link=Hirohito and the Making of Modern Japan}} * {{Citation|last=Drea|first=Edward|title=Researching Japanese War Crimes Records. Introductory Essays|year=2006|url=https://www.archives.gov/iwg/japanese-war-crimes/introductory-essays.pdf|format=PDF|accessdate=July 1, 2008|publisher=Nazi War Crimes and Japanese Imperial Government Records Interagency Working Group|location=Washington DC|isbn=978-1-880875-28-5|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303190336/http://www.archives.gov/iwg/japanese-war-crimes/introductory-essays.pdf|archivedate=March 3, 2016|df=}} * {{Citation|last1=Gamble|first1=Adam|last2=Watanabe|first2=Takesato|title=A Public Betrayed|publisher=Regnery Publishing|year=2004|isbn=978-0-89526-046-8|url=https://books.google.com/?id=gKUUuK0ym_oC}} * {{Citation|last=Fujiwara|first=Akira (藤原彰)|title=The Three Alls Policy and the Northern Chinese Regional Army (「三光作戦」と北支那方面軍)|publisher=Kikan sensô sekinin kenkyû 20|year=1998}} * {{Citation|last=Hata|first=Ikuhiko|authorlink=Ikuhiko Hata|title=Ianfu to senjo no sei (Shinchōsha)|trans-title=Comfort women and sex in the battlefield|year=1999|isbn=978-4106005657|language=Japanese}} * {{Cite book|title=The Japanese Wartime Empire, 1931-1945|last=Hicks|first=George|date=1996|publisher=Princeton University Press|isbn=9780691043821|editor-last=Duus|editor-first=Peter|pages=305–323|language=en|chapter=The 'Comfort Women|ref=harv|editor-last2=Myers|editor-first2=Ramon Hawley|editor-last3=Peattie|editor-first3=Mark R.|chapter-url=https://books.google.co.uk/books/about/The_Japanese_Wartime_Empire_1931_1945.html?id=zGeGQgAACAAJ&source=kp_book_description&redir_esc=y}} * {{Citation|last=Himeta|first=Mitsuyoshi (姫田光義)|title=Concerning the Three Alls Strategy/Three Alls Policy By the Japanese Forces (日本軍による『三光政策・三光作戦をめぐって』)|publisher=Iwanami Bukkuretto|year=1996}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/?id=DmVz_FRmrc8C&printsec=frontcover&dq=0786488344#v=onepage&q=0786488344&f=false|title=The Missing Girls and Women of China, Hong Kong and Taiwan: A Sociological Study of Infanticide, Forced Prostitution, Political Imprisonment, "Ghost Brides," Runaways and Thrownaways, 1900–2000s|last=Huang|first=Hua-Lun|date=2012|publisher=McFarland|isbn=9780786488346|language=en|ref=harv}} * {{Citation|last=Rose|first=Caroline|title=Sino-Japanese relations: facing the past, looking to the future?|publisher=Routledge|year=2005|url=https://books.google.com/?id=W2nU1Xu0XdkC|isbn=978-0-415-29722-6}}. * {{Cite book|url=https://books.google.com/?id=GIHcaFVxXf0C&pg=PA69&dq=%22comfort+women%22#v=onepage&q=%22comfort%20women%22&f=false|title=The Comfort Women: Sexual Violence and Postcolonial Memory in Korea and Japan|last=Soh|first=C. Sarah|publisher=University of Chicago Press|year=2009|isbn=978-0-226-76777-2|ref=harv}} * {{Citation|author=Pramoedya Ananta Toer|authorlink=Pramoedya Ananta Toer|title=Perawan Remaja dalam Cengkraman Militer|trans-title=Young Virgins in the Military's Grip|language=Indonesian|url=|year=2001|publisher=Kepustakaan Populer Gramedia|isbn=9789799023483|ref={{SfnRef|Pramoedya|2001}}}} * {{Citation|last=Yoshimi|first=Yoshiaki|others=translation: Suzanne O'Brien|title=Comfort Women. Sexual Slavery in the Japanese Military During World War II|year=2000|series=Asia Perspectives|publisher=Columbia University Press|location=New York|isbn=978-0-231-12033-3|ref={{harvid|Yoshimi|2000}}}} : '''ਜਰਨਲ ਲੇਖ''' * {{Cite journal|last=Argibay|first=Carmen|date=2003|title=Sexual Slavery and the Comfort Women of World War II|url=http://scholarship.law.berkeley.edu/bjil/vol21/iss2/6|journal=Berkeley Journal of International Law|volume=21|issue=2|ref=harv|access-date=2018-11-28|archive-date=2017-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20171111094825/http://scholarship.law.berkeley.edu/bjil/vol21/iss2/6/|url-status=dead}} * {{Citation|jstor=2170934|last=Mitchell|first=Richard H.|title=George Hicks. The Comfort Women: Japan's Brutal Regime of Enforced Prostitution in the Second World War|journal=The American Historical Review|volume=102|issue=2|pages=503|date=April 1997|doi=10.2307/2170934}} (ਸਮੀਖਿਆ ਦੇ {{Harvnb|Hicks|1997}}). ਰਾਹੀ JSTOR * {{Citation|last=Yoneyama|first=Lisa|year=2002|url=http://www.asiaquarterly.com/index.php?option=com_content&task=view&id=110&Itemid=5|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060827015915/http://www.asiaquarterly.com/index.php?option=com_content&task=view&id=110&Itemid=5|archivedate=August 27, 2006|title=NHK's Censorship of Japanese Crimes Against Humanity|work=Harvard Asia Quarterly|volume=VI|issue=1}} * {{Cite journal|last=Wender|first=Mellisa|date=2003|title=Military Comfort Women: Doing Justice to the Past|url=https://archive.org/details/sim_critical-asian-studies_2003-03_35_1/page/139|journal=Critican Asian Studies|volume=35|issue=1|pages=139–145|doi=10.1080/14672710320000061514|ref=harv}} * {{Cite journal|last=Watanabe|first=Kazuko|date=1999|title=Trafficking in Women's Bodies, Then and Now: The Issue of Military "Comfort Women"|url=https://archive.org/details/sim_womens-studies-quarterly_spring-summer-1999_27_1-2/page/19|journal=Women's Studies Quarterly|volume=27|issue=1/2|pages=19–31|jstor=40003395|ref=harv}} : '''ਖਬਰ ਲੇਖ''' * {{Cite news|url=http://afp.google.com/article/ALeqM5g2W6b2AKn18yWn-ZEnS9YdknaDBg|title=Canada MPs demand Japan apologize to WWII 'comfort women'|date=November 28, 2007|access-date=July 4, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20071214090003/http://afp.google.com/article/ALeqM5g2W6b2AKn18yWn-ZEnS9YdknaDBg|archive-date=December 14, 2007|publisher=AFP}} * {{Citation|ref=BBC2000-12-08|url=http://news.bbc.co.uk/1/low/world/asia-pacific/1061599.stm|title=Sex slaves put Japan on trial|date=December 8, 2000|publisher=BBC News|accessdate=July 1, 2008}} * {{Citation|ref=CITEREFBBC 2007-03-02|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/6411471.stm|title=Abe questions sex slave 'coercion'|date=March 2, 2007|publisher=BBC News|accessdate=March 23, 2007}} * {{Citation|ref=CITEREFBBC 2007-03-08|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/6431011.stm|title=Japan party probes sex slave use|date=March 8, 2007|publisher=BBC News|accessdate=March 23, 2007}} * {{Citation|ref=ChinaDaily2005-07-13|url=http://www.chinadaily.com.cn/english/doc/2005-07/13/content_459772.htm|title='Comfort women' distortion stirs indignation|date=July 13, 2005|accessdate=May 20, 2008|publisher=[[China Daily]]}} * {{Citation|ref=ChinaDaily2007-07-06|url=http://www.chinadaily.com.cn/world/2007-07/06/content_911759.htm|title=Memoir of comfort woman tells of 'hell for women'|author=Associated Press|publisher=China Daily|date=July 6, 2007|accessdate=August 29, 2007}} * {{Citation|ref=CNN2001-03-29|title=Japan court rules against 'comfort women'|date=March 29, 2001|url=http://archives.cnn.com/2001/WORLD/asiapcf/east/03/29/japan.comfort.women/index.html|publisher=CNN|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060922051632/http://archives.cnn.com/2001/WORLD/asiapcf/east/03/29/japan.comfort.women/index.html|archivedate=2006-09-22}} * {{Cite news|url=http://english.chosun.com/w21data/html/news/200702/200702020014.html|title="Comfort Women" Resolution Likely to Pass U.S. Congress|date=February 2, 2007|access-date=March 30, 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070313210236/http://english.chosun.com/w21data/html/news/200702/200702020014.html|archive-date=March 13, 2007|publisher=Digital Chosunibuto (English edition)}} * {{Citation|ref=CITEREFchosun.com 2007-03-19|url=http://english.chosun.com/w21data/html/news/200703/200703190023.html|title=Comfort Women Were 'Raped': U.S. Ambassador to Japan|publisher=Digital Chosunibuto (English edition)|date=March 19, 2007|accessdate=July 2, 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080605004220/http://english.chosun.com/w21data/html/news/200703/200703190023.html|archivedate=June 5, 2008}}\ * {{Cite news|url=http://www.europarl.europa.eu/news/expert/infopress_page/015-14857-344-12-50-902-20071211IPR14818-10-12-2007-2007-false/default_nl.htm|title=Human rights: Chad, women's rights in Saudi Arabia, Japan's wartime sex slaves|date=December 13, 2007|access-date=July 4, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080519070159/http://www.europarl.europa.eu/news/expert/infopress_page/015-14857-344-12-50-902-20071211IPR14818-10-12-2007-2007-false/default_nl.htm|archive-date=May 19, 2008|dead-url=yes|publisher=Europees Parlement|format=– ^{[https://scholar.google.co.uk/scholar?hl=en&lr=&q=intitle%3AHuman+rights%3A+Chad%2C+women%27s+rights+in+Saudi+Arabia%2C+Japan%27s+wartime+sex+slaves&as_publication=&as_ylo=&as_yhi=&btnG=Search Scholar search]}}} * {{Citation|ref=HillTimes2007-11-28|url=http://www.embassymag.ca/html/index.php?display=story&full_path=/2007/november/28/comfortwomen/|author=Jeff Davis|title=MPs Moved to Tears by Comfort Women|publisher=Hill Times|date=November 28, 2007|accessdate=July 4, 2008|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080518161650/http://www.embassymag.ca/html/index.php?display=story&full_path=%2F2007%2Fnovember%2F28%2Fcomfortwomen%2F|archivedate=May 18, 2008|df=}} * {{Citation|ref=IE2007-03-08|url=http://archives.tcm.ie/irishexaminer/2007/03/08/story27265.asp|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090326030536/http://archives.tcm.ie/irishexaminer/2007/03/08/story27265.asp|archivedate=March 26, 2009|title=Japan refuses to apologise for WW2 brothel scandal|publisher=Irish Examiner|date=March 8, 2007|accessdate=June 1, 2008}} * {{Citation|ref=IHT2007-03-07|url=http://www.iht.com/articles/ap/2007/03/07/asia/AS-GEN-Asia-Sex-Slaves.php|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070309150047/http://www.iht.com/articles/ap/2007/03/07/asia/AS-GEN-Asia-Sex-Slaves.php|archivedate=March 9, 2007|title=Japanese opposition calls on prime minister to acknowledge WWII sex slaves|date=March 7, 2007|accessdate=June 1, 2008|publisher=International Herald Tribune}} * {{Citation|ref=JapanTimes2006-12-23|last=Coop|first=Stephanie|date=December 23, 2006|url=http://search.japantimes.co.jp/cgi-bin/nn20061223f2.html|title=Sex slave exhibition exposes darkness in East Timor|accessdate=December 23, 2006|publisher=[[The Japan Times]]|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070929120538/http://search.japantimes.co.jp/cgi-bin/nn20061223f2.html|archivedate=September 29, 2007|df=}} * {{Citation|ref=JapanTimes2007-03-11|url=http://search.japantimes.co.jp/cgi-bin/nn20070311f1.html|title=Sex slave history erased from texts; '93 apology next?|author=Reiji Yoshida|date=March 11, 2007|publisher=[[The Japan Times]]|accessdate=May 20, 2008|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080317032702/http://search.japantimes.co.jp/cgi-bin/nn20070311f1.html|archivedate=March 17, 2008|df=}} * {{Citation|ref=JapanTimes2007-03-20|last=Nakamura|first=Akemi|title=Were they teen-rape slaves or paid pros?|date=March 20, 2007|publisher=The Japan Times|url=http://search.japantimes.co.jp/cgi-bin/nn20070320i1.html|accessdate=March 23, 2007|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070704003713/http://search.japantimes.co.jp/cgi-bin/nn20070320i1.html|archivedate=July 4, 2007|df=}} * {{Citation|ref=JapanTimes2007-04-18|author=Reiji Yoshida|url=http://search.japantimes.co.jp/cgi-bin/nn20070418a5.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20070929125427/http://search.japantimes.co.jp/cgi-bin/nn20070418a5.html|dead-url=yes|archive-date=September 29, 2007|title=Evidence documenting sex-slave coercion revealed|date=April 18, 2007|publisher=[[The Japan Times]]}} * {{Citation|ref=JapanTimes2007-04-28|date=April 28, 2007|title=East Timor former sex slaves start speaking out|author=Keiji Hirano|publisher=Japan Times|accessdate=August 29, 2007|url=http://search.japantimes.co.jp/cgi-bin/nn20070428f1.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20070929120613/http://search.japantimes.co.jp/cgi-bin/nn20070428f1.html|dead-url=yes|archive-date=September 29, 2007}} * {{Citation|ref=CITEREFJapanTimes2007-05-12|title=Files: Females forced into sexual servitude in wartime Indonesia|url=http://search.japantimes.co.jp/cgi-bin/nn20070512a6.html|date=May 12, 2007|publisher=Japan Times|accessdate=August 29, 2007|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070926221945/http://search.japantimes.co.jp/cgi-bin/nn20070512a6.html|archivedate=September 26, 2007|df=}} * {{Citation|ref=Japan Times2007-11-09|url=http://search.japantimes.co.jp/cgi-bin/nn20071109a2.html|title=U.S. got Abe to drop denial over sex slaves|publisher=Japan Times|date=November 9, 2007|accessdate=July 4, 2008|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080917150108/http://search.japantimes.co.jp/cgi-bin/nn20071109a2.html|archivedate=September 17, 2008|df=}} * {{Citation|ref=Japan Times2011-10-18|url=http://alpha-la.org/2011/11/03/comfort-women-issue-resolved-noda-65-treaty-cited-on-eve-of-first-seoul-trip/|title='Comfort women' issue resolved: Noda '65 treaty cited on eve of first Seoul trip|author=Masami Ito|date=October 18, 2011|publisher=The Japan Times (via the Alliance to Preserve the History of WWII in Asia – Los Angeles)|accessdate=January 7, 2016|archivedate=ਮਾਰਚ 4, 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304075652/http://alpha-la.org/2011/11/03/comfort-women-issue-resolved-noda-65-treaty-cited-on-eve-of-first-seoul-trip/}} * {{Citation|ref=KoreaTimes2007-09-17|author=Bae Ji-sook|url=https://www.koreatimes.co.kr/www/news/nation/nation_view.asp?newsIdx=10320&categoryCode=117|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131211004340/https://www.koreatimes.co.kr/www/index.asp|archivedate=December 11, 2013|title=202 Pro-Japanese Collaborators Disclosed|publisher=[[The Korea Times]]|date=September 17, 2007|accessdate=July 1, 2008}} * {{Cite news|url=http://home.kyodo.co.jp/modules/fstStory/index.php?storyid=349822|title=FOCUS: Amnesty's European 'comfort women' campaign makes steady progress|date=November 24, 2007|access-date=July 4, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080522121358/http://home.kyodo.co.jp/modules/fstStory/index.php?storyid=349822|archive-date=May 22, 2008|dead-url=yes|publisher=Kyodo News}} * {{Citation|ref=SFChronicle2007-07-31|author=Edward Epstein|title=House wants Japan apology|date=July 31, 2007|publisher=San Francisco Chronicle|url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?file=/c/a/2007/07/31/MN5KR9UB32.DTL|accessdate=August 1, 2007|archive-date=ਅਕਤੂਬਰ 13, 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071013194406/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?file=/c/a/2007/07/31/MN5KR9UB32.DTL|url-status=dead}} * {{Citation|ref=NY Times2001-03-02|url=http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F70916FE3C5F0C718CDDAA0894D9404482&n=Top%2fReference%2fTimes%20Topics%2fSubjects%2fW%2fWorld%20War%20II%20%281939%2d45%29|title=Cartoon of Wartime 'Comfort Women' Irks Taiwan|author=Mark Landler|publisher=The New York Times|date=March 2, 2001|accessdate=July 5, 2008}}{{Dead link|date=August 2018|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}} * {{Citation|ref=CITEREFNY Times2007-03-06|first=Martin|last=Fackler|title=No Apology for Sex Slavery, Japan's Prime Minister Says|date=March 6, 2007|newspaper=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2007/03/06/world/asia/06japan.html?_r=0|accessdate=March 23, 2007}} * {{Citation|ref=CITEREFNY Times2007-03-08|url=https://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F00C10FF39550C7B8CDDAA0894DF404482|first=Norimitsu|last=Onishi|title=Denial Reopens Wounds of Japan's Ex-Sex Slaves|date=March 8, 2007|publisher=The New York Times|accessdate=March 23, 2007}} * {{Cite news|url=http://www.theparliament.com/EN/News/200712/303a08a6-197b-42df-9425-bc36e5c8de3b.htm|title=EU passes resolution on Japanese-enslaved 'comfort women'|date=December 14, 2007|access-date=July 4, 2008|archive-url=https://archive.today/20080108102018/http://www.theparliament.com/EN/News/200712/303a08a6-197b-42df-9425-bc36e5c8de3b.htm|archive-date=January 8, 2008|dead-url=yes|publisher=''The Parliament'' News magazine}} * {{Citation|ref=CITEREFReuters 2007-03-05|url=http://uk.reuters.com/article/worldNews/idUKSP21646220070305|title=FACTBOX-Disputes over Japan's wartime "comfort women" continue|date=March 5, 2007|publisher=Reuters|accessdate=March 5, 2008|newspaper=Reuters|archive-date=ਦਸੰਬਰ 16, 2012|archive-url=https://archive.today/20121216121615/http://uk.reuters.com/article/worldNews/idUKSP21646220070305|url-status=dead}} * {{Citation|ref=NYTimes2007-03-06|title=No Comfort|date=March 6, 2007|publisher=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2007/03/06/opinion/06tues3.html|accessdate=March 23, 2007|newspaper=The New York Times}} * {{Citation|ref=TheAge2007-03-03|url=http://www.theage.com.au/news/world/abe-ignores-evidence-say-australias-comfort-women/2007/03/02/1172338881441.html|title=Abe ignores evidence, say Australia's 'comfort women'|author=Stephen Moynihan|date=March 3, 2007|publisher=The Age|publication-place=Australia|accessdate=July 2, 2008|location=Melbourne}} * {{Citation|ref=TaipeiTimes2000-12-18|url=http://www.taipeitimes.com/News/editorials/archives/2000/12/18/66017|title=WWII sex slaves want Japan to wake up|author=Irene Lin|publisher=Taipei Times|date=December 18, 2000|accessdate=July 4, 2008}} * {{Citation|ref=WPost2007-03-01|last=Tabuchi|first=Hiroko|title=Japan's Abe: No Proof of WWII Sex Slaves|date=March 1, 2007|publisher=The Washington Post|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/03/01/AR2007030100578.html|accessdate=March 23, 2007}} * {{Citation|ref=WPost2007-03-23|last=Coleman|first=Joseph|publisher=The Washington Post|title=Ex-Japanese PM Denies Setting Up Brothel|date=March 23, 2007|accessdate=July 1, 2008|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/03/23/AR2007032300304.html}} * {{Cite news|url=http://news.xinhuanet.com/english/2007-11/21/content_7119543.htm|title=Dutch parliament demands Japanese compensation for "comfort women"|date=November 21, 2007|access-date=July 4, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080225101859/http://news.xinhuanet.com/english/2007-11/21/content_7119543.htm|archive-date=February 25, 2008|dead-url=yes|publisher=Xinhau}} * {{Citation|ref=YomoriShimbun2007-03-31|url=http://studyofenglish.wordpress.com/2007/04/01/ianfu-comfort-woman-sex-slave-korea-korean-japan-5/|title=Comfort station originated in govt-regulated <nowiki>'civilian prostitution'</nowiki>|date=March 31, 2007|publisher=[[The Daily Yomiuri]]|page=15|accessdate=June 14, 2008}} * {{Citation|ref=The Guardian2007-05-03|url=https://www.theguardian.com/world/2007/mar/05/secondworldwar.japan|title=Japan rules out new apology to <nowiki>'comfort women'</nowiki>|date=May 3, 2007|last=McCurry|first=Justin|publisher=The Guardian|pages=|accessdate=August 17, 2008|location=London|newspaper=The Guardian}} * {{Citation|ref=Sankei Shimbun2012-06-09|url=http://sankei.jp.msn.com/politics/news/120609/plc12060909440008-n1.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120702134023/http://sankei.jp.msn.com/politics/news/120609/plc12060909440008-n1.htm|archivedate=July 2, 2012|title=慰安婦問題、敗北主義に陥るな　外務省「韓国は確信犯的にやっている」(Comfort women issue – Do not be influenced by defeatism. Foreign Ministry Staff say "South Korea is doing a criminal conviction".)|date=June 9, 2012|publisher=[[MSN Sankei News]]|page=2|accessdate=June 14, 2012}} * {{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2015/12/19/world/asia/south-korea-comfort-women-park-yu-ha.html|title=Disputing Korean Narrative on 'Comfort Women,' a Professor Draws Fierce Backlash|last=Sang-Hun|first=Choe|date=2015-12-18|work=The New York Times|access-date=20 December 2015|publisher=The New York Times}} '''ਆਨਲਾਈਨ ਸਰੋਤ''' * {{Cite web|url=http://www.amnesty-eu.org/static/html/pressrelease.asp?cfid=12&id=340&cat=4&l=1|title=European Parliament speaks out on sexual slavery during WWII|date=December 13, 2007|publisher=Amnesty international|archive-url=https://web.archive.org/web/20071219052753/http://www.amnesty-eu.org/static/html/pressrelease.asp?cfid=12&id=340&cat=4&l=1|archive-date=December 19, 2007|dead-url=yes|access-date=July 4, 2008}}. * {{Citation|ref=CITEREFkorea.net 2007-11-30|url=https://www.koreatimes.co.kr/www/news/nation/2015/10/117_14697.html|title=Comfort women used to prevent military revolt during war: historian|publisher=Korea Times|date=November 30, 2007|accessdate=2015-12-30}} * {{Citation|ref=AWF-CW|title=The "Comfort Women" Issue and the Asian Women's Fund|publisher=Asian Women's Fund|url=http://www.awf.or.jp/woman/pdf/ianhu_ei.pdf|format=PDF|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070628152156/http://www.awf.or.jp/woman/pdf/ianhu_ei.pdf|archivedate=June 28, 2007|deadurl=yes|df=}}, archived from on 2007-06-28. * {{Citation|url=http://www.ibiblio.org/hyperwar/PTO/IMTFE/IMTFE-8.html|title=International Military Tribunal for the Far East (Chapter 8) – Judgment|editor-last=Clancey|editor-first=Patrick|publisher=|date=November 1, 1948|work=Hyperwar, a hypertext history of the Second World War}}. * {{Cite book|url=http://hassin.sejp.net/Hata-Ianfu_text.pdf|title=No Organized or Forced Recruitment: Misconceptions about Comfort Women and the Japanese Military|last=Hata|first=Ikuhiko|publisher=hassin.sejp.net|format=pdf|quote=None of them was forcibly recruited.|ref={{harvid|Hata undated}}|author-link=Ikuhiko Hata|access-date=November 10, 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20080904020445/http://hassin.sejp.net/Hata-Ianfu_text.pdf|archive-date=September 4, 2008}} * {{Citation|last=Horn|first=Dottie|title=Comfort Women|url=http://research.unc.edu/endeavors/win97/comfort.html|publisher=Endeavors Magazine|date=January 1997|issue=winter|accessdate=October 5, 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080625101655/http://research.unc.edu/endeavors/win97/comfort.html|archivedate=June 25, 2008}}. * {{Citation|last=Soh|first=C.Sarah|url=http://www.jpri.org/publications/workingpapers/wp77.html|title=Japan's Responsibility Toward Comfort Women Survivors|publisher=Japan Policy Research Institute (JPRI)|date=May 2001|accessdate=July 1, 2008|archivedate=ਜੂਨ 28, 2012|archiveurl=https://archive.today/20120628222046/http://www.jpri.org/publications/workingpapers/wp77.html}}. * {{Cite web|url=http://www.comfort-women.org/v2/faqs.html|title=Comfort-Women.org FAQ|last=WCCW|year=2004|publisher=Washington Coalition for Comfort Women Issues|archive-url=https://web.archive.org/web/20070615011715/http://www.comfort-women.org/v2/faqs.html|archive-date=June 15, 2007|dead-url=yes|access-date=June 20, 2007}} (archived on 2007-06-15). * {{Citation|url=http://www.japanfocus.org/-H_R__759-/1908|last=Dudden|first=Alexis|title=US Congressional Resolution Calls on Japan to Accept Responsibility for Wartime Comfort Women|date=April 25, 2006|publisher=www.japanfocus.org|accessdate=March 30, 2014|archive-date=ਮਾਰਚ 30, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140330022133/http://www.japanfocus.org/-H_R__759-/1908|url-status=dead}}. * {{Citation|last=Nelson|first=Hank|url=http://rspas.anu.edu.au/papers/pah/Nelson_COMFORT_WOMEN_RABAUL.pdf|title=The Consolation Unit: Comfort Women at Rabaul|date=May 17, 2007|accessdate=November 26, 2007|format=PDF|publisher=The Australian National University|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070610042634/http://rspas.anu.edu.au/papers/pah/Nelson_COMFORT_WOMEN_RABAUL.pdf|archivedate=2007-06-10}}. * {{Citation|ref=VAWWSexualSlavery|url=http://www1.jca.apc.org/vaww-net-japan/english/sexualslavery/courtcase.html|title=Lawsuits against the Government of Japan filed by the survivors in Japanese Courts|accessdate=March 23, 2007|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20061209000914/http://www1.jca.apc.org/vaww-net-japan/english/sexualslavery/courtcase.html|archivedate=December 9, 2006|df=}}. * {{Citation|ref=WCCWI-History|url=http://www.comfort-women.org/history.html|title=History of Comfort Women by the Washington Coalition for Comfort Women Issues – History|accessdate=May 28, 2008|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080724185010/http://www.comfort-women.org/history.html|archivedate=July 24, 2008|df=}}. * {{Citation|last=Asian Women's Fund|year=1996|url=http://www.awf.or.jp/english/about/archives/1996_2.html|title=Letter from Prime Minister to the former comfort women, since 1996|accessdate=March 23, 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070516012746/http://www.awf.or.jp/english/about/archives/1996_2.html|archivedate=May 16, 2007|deadurl=yes|df=}}, archived from on 2007-05-16. * {{Citation|last=Nozaki|first=Yoshiko|date=August 1, 2005|url=http://hnn.us/articles/13533.html|title=The Horrible History of the "Comfort Women" and the Fight to Suppress Their Story|publisher=History news Network|accessdate=July 4, 2008}}. '''ਹੋਰ ਵੀ ਪੜ੍ਹੋ''' * Drinck, Barbara and Gross, Chung-noh. ''Forced Prostitution in Times of War and Peace'', Kleine Verlag, 2007. {{ISBN|978-3-89370-436-1}}978-3-89370-436-1. * Hayashi, Hirofumi. "Disputes in Japan over the Japanese Military 'Comfort Women' System and Its Perception in History," ''Annals of the American Academy of Political & Social Science,'' May 2008, Vol. 617, pp 123–132 * Henson, Maria Rosa "Comfort woman: Slave of destiny", Philippine Center for Investigative Journalism: 1996. {{ISBN|971-8686-11-8}}971-8686-11-8. * {{Cite book|url=https://books.google.com/?id=blKwRjW5dHEC&printsec=frontcover&dq=maria+rosa+henson#v=onepage&q&f=false|title=Comfort Woman: A Filipina's Story of Prostitution and Slavery Under the Japanese Military|last=Henson|first=Maria Rose|publisher=Rowman & Littlefield Publishers|year=1999|isbn=978-0-8476-9149-4}} * {{citation|last=Hicks|first=George|title=The Comfort Women: Japan's Brutal Regime of Enforced Prostitution in the Second World War|url=https://books.google.com/books?id=Z2dUF4gcnT8C|year=1997|publisher=W W Norton & Company Incorporated|isbn=978-0-393-31694-0}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=CD5nAAAAMAAJ|title=True stories of the Korean comfort women: testimonies|last=Howard|first=Keith|last2=Hanʼguk Chŏngsindae Munje Taechʻaek Hyŏbŭihoe|last3=Research Association on the Women Drafted for Military Sexual Slavery by Japan|publisher=Cassell|year=1995|isbn=978-0-304-33262-5}} * Keller, Nora Okja "Comfort Woman", London, Penguin: 1998. {{ISBN|0-14-026335-7}}0-14-026335-7. * Kim-Gibson, D. ''Silence Broken: Korean Comfort Women'', 1999. {{ISBN|0-931209-88-9}}0-931209-88-9. * Levin, Mark, [http://ssrn.com/abstract=1542727 Case Comment: Nishimatsu Construction Co. v.] [http://ssrn.com/abstract=1542727 Song Jixiao Et Al., Supreme Court of Japan (2d Petty Bench)], April 27, 2007, and Ko Hanako Et Al. V. Japan, Supreme Court of Japan (1st Petty Bench), April 27, 2007 (January 1, 2008). American Journal of International Law, Vol. 102, No. 1, pp.&nbsp;148–154, January 2008. Available at SSRN: * Molasky, Michael S. ''American Occupation of Japan and Okinawa'', Routledge, 1999. {{ISBN|0-415-19194-7}}0-415-19194-7, {{ISBN|0-415-26044-2}}0-415-26044-2. * {{Cite journal|last=Przystup|first=James|date=July 2007|editor-last=Glosserman|editor-first=Brad|editor2-last=Namkung|editor2-first=Sun|title=Japan-China Relations: Wen in Japan: Ice Melting But..|url=http://csis.org/files/media/csis/pubs/0702q.pdf|format=PDF|journal=Comparative Connections, A Quarterly e-Journal on East Asian Bilateral Relations|volume=9|issue=2|pages=131–146|issn=1930-5370|access-date=July 10, 2010|archive-date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120402220343/http://csis.org/files/media/csis/pubs/0702q.pdf|url-status=dead}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=oflmAAAAMAAJ|title=Comfort Women Speak: Testimony by Sex Slaves of the Japanese Military: Includes New United Nations Human Rights Report|last=Schellstede|first=Sangmie Choi|last2=Yu|first2=Soon Mi|publisher=Holmes & Meier Publishers, Inc.|year=2000|isbn=978-0-8419-1413-1}} * Tanaka, Yuki. ''Japan's Comfort Women: Sexual Slavery and Prostitution During World War II and the US Occupation'', London, Routledge: 2002. {{ISBN|0-415-19401-6}}0-415-19401-6. * Wakabayashi, Bob Tadashii "Comfort Women: Beyond Litigious Feminism" == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [http://www.asahi.com/topics/ianfumondaiwokangaeru/en/ Thinking about the comfort women issue, Look squarely at essence of 'comfort women' issue.] on August 22, 2014 Asahi Shimbun ** [http://www.asahi.com/articles/SDI201408213563.html Testimony about 'forcible taking away of women on Jeju Island': Judged to be fabrication because supporting evidence not found] on August 22, 2014 Asahi Shimbun * [https://web.archive.org/web/20070202081635/http://www.awf.or.jp/english/index.html Asian Women's Fund web site] (archived from [https://web.archive.org/web/20070202081635/http://www.awf.or.jp/english/index.html the original] on 2007-02-02) * [http://www.comfort-women.org/ Comfort-Women.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091103220622/http://www.comfort-women.org/ |date=2009-11-03 }} * [http://www.awf.or.jp/index.html Digital Museum of The Comfort Women Issue and the Asian Women's Fund](in Japanese) * {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091027084856/http://geocities.com/jugunianfuindonesia/|date=October 27, 2009|title=Jugun Ianfu Indonesia}}Wayback Machine{{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091027084856/http://geocities.com/jugunianfuindonesia/|date=October 27, 2009|title=Jugun Ianfu Indonesia}} * [http://koreadutchindiesproject.blogspot.com/ Korea Dutch Indies Sex Slavery Translation Project] * [http://www.support121.org/ 121 Coalition] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190126032856/http://www.support121.org/ |date=2019-01-26 }} * [https://web.archive.org/web/20061024233813/http://www.mogef.go.kr/english/dev/victims/index.jsp "The Victims"] (from the South Korean Ministry of Gender and Family Equality){{dead link|date=March 2014}} * {{YouTube|-YMUjvtt7Gg|Japanese Military Sex Slaves}}, CBS Report featuring Mike Honda and Nariaki Nakayama's infamous comment comparing "comfort houses" and cafeterias * {{YouTube|il0xCjBXTmM|Japan forced women to work as sex slaves during World War II}} * [http://theseoultimes.com/ST/photo_gallery/photo_gallery.php?name=Comfort_Woman_Picture_Gallery Photo gallery] at the Seoul Times. * [https://web.archive.org/web/20070403184608/http://www.apublicbetrayed.com/case_studies/case_study5.htm A Public Betrayed – Comfort Women—The Asian Sex Slaves of World War II] * {{Cite web|url=https://www.awm.gov.au/visit/exhibitions/alliesinadversity/prisoners/women|title=''Allies in adversity, Australia and the Dutch in the Pacific War: Comfort women''|year=2006|publisher=[[Australian War Memorial]]|format=Web page|access-date=12 December 2017}} – describes the experience of Jan O'Herne in Java * {{Cite web|url=http://search.japantimes.co.jp/cgi-bin/nn20070320i1.html|title=Comfort Women: Were they teen-rape slaves or paid pros?|last=Nakamura|first=Akemi|last2=Ikuhiko Hata|date=March 20, 2007|website=The Japan Times|archive-url=https://web.archive.org/web/20070704003713/http://search.japantimes.co.jp/cgi-bin/nn20070320i1.html|archive-date=July 4, 2007|dead-url=yes|access-date=March 23, 2006|last3=Yoshiaki Yoshimi}} * [https://web.archive.org/web/20101209170437/http://fcwa.org.au/ Friends of “Comfort Women” Australia (FCWA)] – not-for-profit organisation focusing on the plight of the Japanese military “Comfort Women” of World War II. * {{YouTube|R7aMMlMN1XM|''Mourning''}}, song about comfort women composed by Mu Ting Zhang and directed by Po En Lee * [http://www.nanum.org/eng/ House of Sharing] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190217173712/http://www.nanum.org/eng/ |date=2019-02-17 }} The "House of Sharing" is a South Korean home for surviving comfort women and incorporates "The Museum of Sexual Slavery". * [https://justiceforcomfortwomen.org/ Justice For Comfort Women] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181117102715/https://justiceforcomfortwomen.org/ |date=2018-11-17 }} '''ਅਕਾਦਮਿਕ ਖੋਜ''' * {{Cite web|url=http://online.sfsu.edu/~soh/comfortwomen.html|title=The Comfort Women project|archive-url=https://web.archive.org/web/20061209130115/http://online.sfsu.edu/~soh/comfortwomen.html|archive-date=2006-12-09|dead-url=yes|access-date=2005-04-22}} <div class="cx-template-editor-source-container" lang="en" dir="ltr" style="display: none;"><div class="cx-template-editor-source"><div class="cx-template-editor-title" title="Formats a citation to a website using the provided information such as URL and title. Used only for sources that are not correctly described by the specific citation templates for books, journals, news sources, etc.">Cite web</div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="url" class="cx-template-editor-param-key">URL</span><span data-key="url" title="The URL of the online location where the text of the publication can be found. Requires schemes of the type &quot;http://...&quot{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਦਸੰਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}; or maybe even the  protocol relative scheme &quot;//...&quot;" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="url" style="position: relative;"><nowiki>http://online.sfsu.edu/~soh/comfortwomen.html</nowiki></div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="title" class="cx-template-editor-param-key">Title</span><span data-key="title" title="The title of the source page on the website; will display with quotation marks added. Usually found at the top of your web browser. Not the name of the website." class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="title" style="position: relative;">The Comfort Women project</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="archive-url" class="cx-template-editor-param-key">Archive URL</span><span data-key="archive-url" title="The URL of an archived copy of a web page, if or in case the URL becomes unavailable; requires 'archive-date'" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="archive-url" style="position: relative;"><nowiki>https://web.archive.org/web/20061209130115/http://online.sfsu.edu/~soh/comfortwomen.html</nowiki></div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="archive-date" class="cx-template-editor-param-key">Archive date</span><span data-key="archive-date" title="Date when the original URL was archived; do not wikilink" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="archive-date" style="position: relative;">2006-12-09</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="dead-url" class="cx-template-editor-param-key">Dead URL</span><span data-key="dead-url" title="If set to 'no', the title display is adjusted; useful for when the URL is archived preemptively but still live" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="dead-url" style="position: relative;">yes</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="access-date" class="cx-template-editor-param-key">URL access date</span><span data-key="access-date" title="The full date when the original URL was accessed; do not wikilink" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="access-date" style="position: relative;">2005-04-22</div></div></div></div> * [https://web.archive.org/web/20050408103521/http://www32.ocn.ne.jp/~modernh/13eng.htm Hayashi Hirofumi's papers on comfort women] * [http://www.jpri.org/publications/workingpapers/wp77.html Responsibility Toward Comfort Women Survivors]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181208153048/http://www.jpri.org/publications/workingpapers/wp77.html |date=2018-12-08 }}: Japan Policy Research Institute Working Paper 77. * [http://www.jpri.org/publications/critiques/critique_IX_2.html Japan's Comfort Women, Theirs and Ours] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180901225737/http://www.jpri.org/publications/critiques/critique_IX_2.html |date=2018-09-01 }}: Book review, Japan Policy Research Institute ''Critique'' 9:2. * [http://muse.jhu.edu/journals/journal_of_asian_american_studies/toc/jaas6.1.html Journal of Asian American Studies 6:1, February 2003], issue on American studies of comfort women, Kandice Chuh, ed. '''ਜਪਾਨੀ ਅਧਿਕਾਰੀ ਬਿਆਨ''' * [http://www.mofa.go.jp/policy/women/fund/state9507.html Statement by Prime Minister Tomiichi Murayama on the occasion of the establishment of the "Asian Women's Fund"] (1995, Japan Ministry of Foreign Affairs) * [http://www.mofa.go.jp/policy/women/fund/pmletter.html Letter from Prime Minister Junichiro Koizumi to the former comfort women] (2001, Japan Ministry of Foreign Affairs) '''ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼''' * [http://thomas.loc.gov/cgi-bin/query/z?c108:H.+Con.+Res.+226: House Concurrent Resolution 226] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041106160915/http://thomas.loc.gov/cgi-bin/query/z?c108:H.+Con.+Res.+226: |date=2004-11-06 }} (June 23, 2003, 108th United States Congress), introduced by Rep. Lane Evans (Illinois 17), referred to House Committee on International Relations; not passed. * [http://www.exordio.com/1939-1945/codex/Documentos/report-49-USA-orig.html Japanese Comfort Women] (1944, United States Office of War Information) * [http://www.hermuseum.go.kr/ Korea official website for sex slaves victims]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਾਰਚ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:CS1 uses Japanese-language script (ja)]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਬਰਨ ਵੇਸਵਾਗਮਨੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਮਹਿਲਾਵਾਂ]] exv0au072p1eycrsdnxiv0i9pwaext1 0 114136 842262 837689 2026-07-10T18:27:20Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842262 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical specialty | title = ਦਾਈਪੁਣਾ | image = [[File:Midwife_check-up.jpg|230px]] | caption = ਇੱਕ [[ਦਾਈ]] ਦੁਆਰਾ ਗਰਭ ਧਾਰਨ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਔਰਤ ਦਾ ਚੈੱਕ-ਅਪ | focus = {{ublist|class=nowrap |[[ਗਰਭ ਅਵਸਥਾ]] | [[ਬੱਚੇ ਦਾ ਜਨਮ]] | [[ਛਿਲਾ]] |[[ਨਵਜੰਮੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ]]| [[ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸਿਹਤ]]| [[ਪ੍ਰਜਨਨ ਸਿਹਤ]]}} | specialist = [[ਦਾਈ]] }} '''ਦਾਈਪੁਣਾ''', ਸਿਹਤ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਪੇਸ਼ੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ ਜੋ ਕਿ [[ਗਰਭ ਅਵਸਥਾ|ਗਰਭ]], [[ਜਣੇਪਾ|ਜਣੇਪੇ]], ਅਤੇ [[ਛਿਲਾ]] (ਨਵਜੰਮੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ)<ref>{{Cite web|url=https://global.britannica.com/topic/midwifery|title=Definition of Midwifery|publisher=Encyclopædia Britannica|access-date=5 February 2017}}</ref> ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਜਿਨਸੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਨਨ ਸਿਹਤ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://www.internationalmidwives.org/who-we-are/policy-and-practice/icm-international-definition-of-the-midwife/|title=International Definition of the Midwife|publisher=International Confederation of Midwives|archive-url=https://web.archive.org/web/20170922213449/http://internationalmidwives.org/who-we-are/policy-and-practice/icm-international-definition-of-the-midwife/|archive-date=2017-09-22|dead-url=yes|access-date=30 August 2017}}</ref> ਕਈ ਮੁਲਕਾਂ ਵਿੱਚ, ਦਾਈਪੁਣਾ ਇੱਕ ਮੈਡੀਕਲ ਕਿੱਤਾ (ਇਹ ਸੁਤੰਤਰ ਅਤੇ ਸਿੱਧੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਮੈਡੀਕਲ ਮੁਹਾਰਤ ਨਾਲ ਉਲਝਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਜੋ ਕਿ ਪਿਛਲੀ ਆਮ ਸਿਖਲਾਈ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ) ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://www.belgianmidwivesassociation.be/die-hebamme-in-belgien/|title=Die Hebamme in Belgien|publisher=Belgian Midwives Association (BMA)|access-date=13 May 2017|archive-date=19 ਅਗਸਤ 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170819102137/http://www.belgianmidwivesassociation.be/die-hebamme-in-belgien/|dead-url=yes}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.vecmasuasociacija.lv/?page_id=59|title=Vecmātes specialitātes nolikums|publisher=Latvijas Vecmāšu Asociācija|access-date=13 May 2017|archive-date=21 ਜੂਨ 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170621052507/http://www.vecmasuasociacija.lv/?page_id=59|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.ordre-sages-femmes.fr/etre-sage-femme/competences/general/|title=Les compétences des sages-femmes|publisher=Ordre des sages-femmes|access-date=13 May 2017}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.av-m.nl/bacheloropleiding|title=Bacheloropleiding Verloskunde|publisher=Academie Verloskunde Maastricht|access-date=13 May 2017}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.verloskunde-academie.nl/waarom-verloskunde/|title=Waarom Verloskunde?|publisher=Academie Verloskunde Amsterdam Groningen|access-date=13 May 2017}}</ref> ਦਾਈਪੁਣੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਨੂੰ [[ਦਾਈ]] ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 2013 ਕੋਚਰੇਨ ਰਿਵਿਊ ਨੇ ਇਹ ਸਿੱਟਾ ਕੱਢਿਆ ਕਿ "ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਦਾਈਆਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੇ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਦੇ ਸਿਹਤ ਦੇ ਮਾਡਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਜਾਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਵਿਕਲਪ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਨ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨੂੰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਡਾਕਟਰੀ ਜਾਂ ਪ੍ਰਸੂਤੀ ਜਟਿਲਤਾ ਵਾਲੇ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਇਸ ਸਲਾਹ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।" ਸਮੀਖਿਆ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਕਿ ਦਾਈਆਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ ਦੇਖਭਾਲ ਐਪੀਡੁਰਲਜ਼ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਕਮੀ ਦੇ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਸੀ, ਘੱਟ ਐਪੀਸੀਓਟੋਮੀਜ਼ ਜਾਂ ਯੰਤਰ-ਜਨਮਾਂ, ਅਤੇ 24 ਹਫਤਿਆਂ ਦੇ ਗਰਭ-ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਗੁਆਉਣ ਦਾ ਘੱਟ ਖ਼ਤਰਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਦਾਈਪੁਣੇ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ ਦੇਖਭਾਲ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਦੇ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਘੰਟਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। == ਇਤਿਹਾਸ == === ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਇਤਿਹਾਸ === [[ਤਸਵੀਰ:Eucharius_Rößlin_Rosgarten_Childbirth.jpg|right|thumb|342x342px|ਇੱਕ ਔਰਤ ਜਣਨ ਕੁਰਸੀ 'ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਇਸ ਦੀ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਜਰਮਨ ਡਾਕਟਰ ਇਉਚਰਿਉਸ ਰੋਬਿਨ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।]] [[ਤਸਵੀਰ:Рождество-Богородицы-Ростов-XVII_crop.jpg|thumb|ਮੈਰੀ ਦਾ ਆਈਕਨ ਜਨਮ। ਰੂਸ, 17ਵੀਂ ਸਦੀ]] [[ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮਿਸਰ]] ਵਿੱਚ, ਦਾਈਪੁਣੇ ਨੂੰ ਇੱਕ ਔਰਤ ਕਿੱਤੇ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਬੇਰਸ ਪਾਪਯੁਰਸ ਦੁਆਰਾ ਤਸਦੀਕ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜਿਹਨਾਂ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ 1900 ਤੋਂ 1550 ਬੀ.ਸੀ.ਈ. ਤੱਕ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਪਾਪਯੁਰਸ ਦੇ ਪੰਜ ਕਾਲਮ ਪ੍ਰਸੂਤੀ ਅਤੇ ਗਾਇਨੀਕੋਲੋਜ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬੱਚੇ ਦੇ ਜਨਮ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ (ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇਣ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਜਾਂ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ) ਅਤੇ ਨਵ-ਜੰਮੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਜਨਮ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਸੀ। 1700 ਈ. ਪੂ. ਦੀ ਲਿਖੀ ਵੈਸਟਕਾਰ ਪਪਾਇਰਸ ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਹੋਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਕੀਤੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਦੀ ਗਣਨਾ ਕਰਨ ਲਈ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਅਤੇ ਜਣਨ ਕੁਰਸੀਆਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖੋ ਵੱਖਰੀਆਂ ਸਟਾਈਲ ਦੱਸਦੀਆਂ ਹਨ। ਲੁਕਸਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਹੀ ਜਨਮ ਦੇ ਕਮਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਸ ਸੁੱਖਾਂ ਵੀ ਇਸ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਦਾਈਆਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।<ref name="TowlerBramall-9">Jean Towler and Joan Bramall, ''Midwives in History and Society'' (London: Croom Helm, 1986), p. 9</ref> [[ਤਸਵੀਰ:Ancient_Roman_relief_carving_of_a_midwife_Wellcome_M0003964.jpg|thumb|ਇੱਕ ਦਾਈ ਦਾ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰੋਮਨ ਰਾਹਤ ਦੀ ਨੱਕਾਸ਼ੀ ]] == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == == ਹਵਾਲੇ == '''ਸੂਚਨਾ'''{{reflist|30em}}'''ਪੁਸਤਕ-ਸੂਚੀ''' * Craven, Christa. 2007 A “Consumer’s Right” to Choose a Midwife: Shifting Meanings for Reproductive Rights under Neoliberalism. American Anthropologist, Vol. 109, Issue 4, pp.&nbsp;701–712. In I.L. Montreal and Kingston: McGill-Queens University Press. * Ford, Anne R., & Wagner, Vicki. In Bourgeautt, Ivy L., Benoit, Cecilia, and Davis-Floyd, Robbie, ed. 2004 Reconceiving Midwifery. McGill-Quenn’s University Press: Montreal & Kingston * MacDonald, Margaret. 2007 At Work in the Field of Birth: Midwifery Narratives of Nature, Tradition, and Home. Vanderbilt University Press: Nashville * {{Cite journal|last=Martin Emily|year=1991|title=The Egg and the Sperm: How Science Has Constructed a Romance Based on Stereotypical Male-Female Roles|url=https://archive.org/details/sim_signs_spring-1991_16_3/page/485|journal=Journal of Women in Culture and Society|volume=16|issue=3|pages=485–501|doi=10.1086/494680}} <div class="cx-template-editor-source-container" lang="en" dir="ltr" style="display: none;"><div class="cx-template-editor-source"><div class="cx-template-editor-title" title="This template formats a citation to an article in a magazine or journal, using the provided source information (e.g. journal name, author, title, issue, URL) and various formatting options.">Cite journal</div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="last" class="cx-template-editor-param-key">Last name</span><span data-key="last" title="The surname of the author; don't wikilink, use 'authorlink'; can suffix with a numeral to add additional authors" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="last" style="position: relative;">Martin Emily</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="year" class="cx-template-editor-param-key">Year of publication</span><span data-key="year" title="Year of the source being referenced; recommended only when date parameter format is YYYY-MM-DD and a CITEREF disambiguator is needed" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="year" style="position: relative;">1991</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="title" class="cx-template-editor-param-key">Title</span><span data-key="title" title="The title of the article; can be wikilinked to an existing Wikipedia article or url may be used to add an external link, but not both. Displays in quotes." class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="title" style="position: relative;">The Egg and the Sperm: How Science Has Constructed a Romance Based on Stereotypical Male-Female Roles</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="journal" class="cx-template-editor-param-key">Journal</span><span data-key="journal" title="Name of the source journal; may be wikilinked; displays in italics; alias of 'work'" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="journal" style="position: relative;">Journal of Women in Culture and Society</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="volume" class="cx-template-editor-param-key">Volume</span><span data-key="volume" title="For one publication published in several volumes" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="volume" style="position: relative;">16</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="issue" class="cx-template-editor-param-key">Issue</span><span data-key="issue" title="Issue identifier when the source is part of a series that is published periodically" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="issue" style="position: relative;">3</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="pages" class="cx-template-editor-param-key">Pages</span><span data-key="pages" title="Pages in the source that support the content (not an indication of the number of pages in the source; displays after 'pp.'" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="pages" style="position: relative;">485–501</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="doi" class="cx-template-editor-param-key">DOI</span><span data-key="doi" title="Digital Object Identifier; begins with '10.'" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="doi" style="position: relative;">10.1086/494680</div></div></div></div> * (in Dutch){{nl icon}} [http://www.verloskundigenpraktijkgroningen.nl Obstetricians in the city of Groningen.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130625050250/http://verloskundigenpraktijkgroningen.nl/ |date=2013-06-25 }} == ਹੋਰ ਵੀ ਪੜ੍ਹੋ == * Litoff, Judy Barrett. "An historical overview of midwifery in the United States." ''Pre-and Peri-natal Psychology Journal'' 5.1 (1990): 5+ [https://www.questia.com/library/journal/1P3-1386989071/an-historical-overview-of-midwifery-in-the-united online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181031133004/https://www.questia.com/library/journal/1P3-1386989071/an-historical-overview-of-midwifery-in-the-united |date=2018-10-31 }} * Litoff, Judy Barrett. "Midwives and History." In Rima D. Apple, ed., ''The History of Women, Health, and Medicine in America: An Encyclopedic Handbook'' (Garland Publishing, 1990) covers the historiography. * S. Solagbade Popoola, ''Ikunle Abiyamo: It is on Bent Knees that I gave Birth'' 2007 Research material, scientific and historical content based on traditional forms of African Midwifery from Yoruba of [[ਪੱਛਮੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ|West Africa]] detailed within the Ifa traditional philosophy. Asefin Media Publication * {{Cite journal|last=Greene|first=M. F.|year=2012|title=Two Hundred Years of Progress in the Practice of Midwifery|url=https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2012-11-01_367_18/page/1732|journal=New England Journal of Medicine|volume=367|issue=18|pages=1732–1740|doi=10.1056/NEJMra1209764|pmid=23113484}} <div class="cx-template-editor-source-container" lang="en" dir="ltr" style="display: none;"><div class="cx-template-editor-source"><div class="cx-template-editor-title" title="This template formats a citation to an article in a magazine or journal, using the provided source information (e.g. journal name, author, title, issue, URL) and various formatting options.">Cite journal</div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="last" class="cx-template-editor-param-key">Last name</span><span data-key="last" title="The surname of the author; don't wikilink, use 'authorlink'; can suffix with a numeral to add additional authors" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="last" style="position: relative;">Greene</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="first" class="cx-template-editor-param-key">First name</span><span data-key="first" title="Given or first name, middle names, or initials of the author; don't wikilink, use 'authorlink'; can suffix with a numeral to add additional authors" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="first" style="position: relative;">M. F.</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="year" class="cx-template-editor-param-key">Year of publication</span><span data-key="year" title="Year of the source being referenced; recommended only when date parameter format is YYYY-MM-DD and a CITEREF disambiguator is needed" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="year" style="position: relative;">2012</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="title" class="cx-template-editor-param-key">Title</span><span data-key="title" title="The title of the article; can be wikilinked to an existing Wikipedia article or url may be used to add an external link, but not both. Displays in quotes." class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="title" style="position: relative;">Two Hundred Years of Progress in the Practice of Midwifery</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="journal" class="cx-template-editor-param-key">Journal</span><span data-key="journal" title="Name of the source journal; may be wikilinked; displays in italics; alias of 'work'" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="journal" style="position: relative;">New England Journal of Medicine</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="volume" class="cx-template-editor-param-key">Volume</span><span data-key="volume" title="For one publication published in several volumes" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="volume" style="position: relative;">367</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="issue" class="cx-template-editor-param-key">Issue</span><span data-key="issue" title="Issue identifier when the source is part of a series that is published periodically" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="issue" style="position: relative;">18</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="pages" class="cx-template-editor-param-key">Pages</span><span data-key="pages" title="Pages in the source that support the content (not an indication of the number of pages in the source; displays after 'pp.'" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="pages" style="position: relative;">1732–1740</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="doi" class="cx-template-editor-param-key">DOI</span><span data-key="doi" title="Digital Object Identifier; begins with '10.'" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="doi" style="position: relative;">10.1056/NEJMra1209764</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="pmid" class="cx-template-editor-param-key">PMID</span><span data-key="pmid" title="PubMed Unique Identifier" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="pmid" style="position: relative;">23113484</div></div></div></div> * Tsoucalas, G., Karamanou, M., & Sgantzos, M. (2014). Midwifery in ancient Greece, midwife or gynaecologist-obstetrician? Journal of Obstetrics & Gynaecology, 2014, Vol.34(6), p.&nbsp;547-547, 34(6), 547–547. http://doi.org/10.3109/01443615.2014.911834 == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{Commonscat-inline}} * [http://internationalmidwives.org/ International Confederation of Midwives (ICM)] * [http://www.who.int/pmnch/en/ Partnership Maternal Newborn and Child Health (PMNCH)] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਰਧ-ਪਤਨੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਹਿਲਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਾਰੀ ਸਿਹਤ]] hhdh3rlp7f9xvyy0tmn8cbgo0ge5q2v 0 114271 842410 835723 2026-07-10T21:03:23Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 3 books for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842410 wikitext text/x-wiki '''ਕੁਦਰਤੀ ਜਣਨ''' ਸ਼ਕਤੀ ਜਨਮ ਨਿਯੰਤਰਨ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਇਹ ਨਿਯੰਤਰਨ ਮਾਪਿਆਂ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸੋਧਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਸਬੂਤ ਹੈ ਕਿ ਗੈਰ-ਯੂਰਪੀਅਨ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਨਮ ਨਿਯੰਤਰਣ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|date=June 1961|title=Some data on natural fertility|journal=Eugenics Quarterly|volume=8|issue=2|pages=81–91|doi=10.1080/19485565.1961.9987465|pmid=13713432}}</ref> ਇੱਕ ਸਮਾਜ ਦੇ ਆਧੁਨਿਕੀਕਰਨ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਜਣਨ ਦੀ ਕਮੀ ਘਟਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਪੂਰਵ-ਆਧੁਨਿਕ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ 50 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਆਧੁਨਿਕ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਕੇਵਲ ਉਸੇ ਉਮਰ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਗਿਣਤੀ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।<ref>{{Cite book|title=Social Economics|last=Coale|first=Ansley J.|date=1989-01-01|publisher=Palgrave Macmillan UK|isbn=978-0-333-49529-2|editor-last=Eatwell|editor-first=John|series=The New Palgrave|pages=16–23|chapter=Demographic Transition|doi=10.1007/978-1-349-19806-1_4|name-list-format=vanc|editor-last2=Milgate|editor-first2=Murray|editor-last3=Newman|editor-first3=Peter}}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ, ਆਧੁਨਿਕੀਕਰਨ ਦੌਰਾਨ ਪਰਿਵਾਰਕ ਨਿਯੋਜਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੁਦਰਤੀ ਉਪਜਾਊਪਨ ਵਧਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|date=1980-07-01|title=Increase in natural fertility during the early stages of modernization: evidence from an African case study, Zaire|journal=Population Studies|volume=34|issue=2|pages=293–310|doi=10.1080/00324728.1980.10410391|pmid=11636724}}</ref> ਇਤਿਹਾਸਕ ਆਬਾਦੀਆਂ ਨੇ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕਰਕੇ ਕੁਦਰਤੀ ਜਣਨ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।<ref name="popular_contention">{{Cite book|title=Essential Demographic Methods|last=Watcher|first=Kenneth W.|publisher=Harvard University Press|year=2013|name-list-format=vanc}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == ; ਸੂਚਨਾ {{reflist|32em}} ===ਪੁਸਤਕ-ਸੂਚੀ=== {{refbegin|32em}} * {{cite book | vauthors = Nägele FK | date = 1843 | title = Lehrbuch der Geburtshülfe. Erster Theil: Physiologie und Diätetik der Geburt | trans-title = Textbook of the birth assistance. First Part: Physiology and Dietetics of Childbirth | language = German | location = Mainz | publisher = Theodor von Zabern }} * {{cite journal | vauthors = Gibson JR, McKeown T | title = Observations on all births (23,970) in Birmingham, 1947.।. Duration of gestation | journal = British Journal of Social Medicine | volume = 4 | issue = 4 | pages = 221–33 | date = October 1950 | pmid = 14791955 | pmc = 1037262 | doi = 10.1136/jech.4.4.221 }} * {{cite journal | vauthors = McKeown T, Record RG | title = Observations on foetal growth in multiple pregnancy in man | journal = The Journal of Endocrinology | volume = 8 | issue = 4 | pages = 386–401 | date = October 1952 | pmid = 12990740 | doi = 10.1677/joe.0.0080386 }} * {{cite journal | vauthors = Henry L | title = Some data on natural fertility | journal = Eugenics Quarterly | volume = 8 | issue = | pages = 81–91 | date = June 1961 | pmid = 13713432 | doi = 10.1080/19485565.1961.9987465 }} * {{cite journal | vauthors = Coale AJ | title = Age patterns of marriage | journal = Population Studies | volume = 25 | issue = 2 | pages = 193–214 | date = July 1971 | pmid = 22070107 | doi = 10.1080/00324728.1971.10405798 | authorlink = Ansley J. Coale }} * {{cite journal | vauthors = Coale AJ, Trussell TJ | title = Model fertility schedules: variations in the age structure of childbearing in human populations | url = https://archive.org/details/sim_population-index_1974-04_40_2/page/n4 | journal = Population।ndex | volume = 40 | issue = 2 | pages = 185–258 | date = April 1974 | pmid = 12333625 | doi = 10.2307/2733910 }} * {{cite journal|last1=Coale|first1=Ansley J.|last2=Hill|first2=Allan G.|last3=Trussell|first3=T. James |name-list-format = vanc |title=A New Method of Estimating Standard Fertility Measures From।ncomplete Data|url=https://archive.org/details/sim_population-index_1975-04_41_2/page/n15|journal=Population।ndex|date=April 1975|volume=41|issue=2|pages=182|doi=10.2307/2734617| jstor = 2734617 }} * {{cite journal | vauthors = Coale AJ, Trussell TJ | title = Technical note: finding the two parameters that specify a model schedule of marital fertility | journal = Population।ndex | volume = 44 | issue = 2 | pages = 203–12 | date = 1978 | pmid = 12337015 | jstor = 2735537 }} * {{cite book | vauthors = Leakey MD | year = 1984 | title = Disclosing the Past | location = London | publisher = Weidenfeld & Nicolson }} * {{cite journal | last1 = Wilson | first1 = Chris | last2 = Oeppen | first2 = Jim | last3 = Pardoe | first3 = Mike | name-list-format = vanc | year = 1988 | title = What is natural fertility? The modeling of a concept | url =https://archive.org/details/sim_population-index_spring-1988_54_1/page/n5| journal = Population।ndex | volume = 54 | issue = 1| pages = 4–20 | doi=10.2307/3644106}} * {{cite journal | last1 = Xie | first1 = Yu | year = 1990 | title = What is Natural Fertility? The Remodeling of a Concept | url = | journal = Population।ndex | volume = 56 | issue = 4| pages = 656–663 | doi=10.2307/3645028}} * {{cite journal | vauthors = Bergsjø P, Denman DW, Hoffman HJ, Meirik O | title = Duration of human singleton pregnancy. A population-based study | url = https://archive.org/details/sim_acta-obstetricia-et-gynecologica-scandinavica_1990_69_3/page/197 | journal = Acta Obstetricia et Gynecologica Scandinavica | volume = 69 | issue = 3 | pages = 197–207 | year = 1990 | pmid = 2220340 | doi = 10.3109/00016349009028681 }} * {{cite journal | vauthors = Anderson BA, Silver BD | title = A simple measure of fertility control | url = https://archive.org/details/sim_demography_1992-08_29_3/page/343 | journal = Demography | volume = 29 | issue = 3 | pages = 343–56 | date = August 1992 | pmid = 1426433 | doi = 10.2307/2061822 }} * {{cite book | vauthors = Wood JW | year = 1994 | title = Dynamics of Human Reproduction: Biology, Biometry, Demography. | url = https://archive.org/details/dynamicsofhumanr0000wood | location = Hawthorne, N.Y. | publisher = Aldine de Gruyter Publishers }} * {{cite book | last1 = Ember | first1 = Carol R | first2 = Martin | last2 = Ember | name-list-format = vanc | year = 2004 | title = Encyclopedia of Medical Anthropology: Health and।llness in the World's Cultures | volume = 2 | location = New York | publisher = Springer }} * {{cite journal | vauthors = Jukic AM, Baird DD, Weinberg CR, McConnaughey DR, Wilcox AJ | title = Length of human pregnancy and contributors to its natural variation | journal = Human Reproduction | volume = 28 | issue = 10 | pages = 2848–55 | date = October 2013 | pmid = 23922246 | doi = 10.1093/humrep/det297 | pmc = 3777570 }} * {{cite book | last = Watcher | first = Kenneth W. | name-list-format = vanc | year = 2013 | title = Essential Demographic Methods | publisher = Harvard University Press }} * {{cite book | author-link = John Bongaarts | last = Bongaarts | first = John | name-list-format = vanc | title = A Framework for Analyzing the Proximate Determinants of Fertility | publisher = Pop Council | date = March 2016 }} * {{cite book | last = Weeks | first = John R. | name-list-format = vanc | title = Population: An।ntroduction to Concepts and।ssues | year = 1994 | url = https://archive.org/details/populationintrod0000week | edition = 12th | location = Belmont, CA | publisher = Wadsworth/Thomson Learning }} {{refend}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਣਨ]] 4fbcow26mzx7v6qgrx8qus0dwekbvhm 0 114707 842322 665942 2026-07-10T19:39:05Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842322 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition (new) | name = Cervical cancer | image = File:Blausen 0221 CervicalDysplasia.png | alt = | caption = Location of cervical cancer and an example of normal and abnormal cells | field = [[Oncology]] | symptoms = '''Early''': none <br/>'''Later''': [[vaginal bleeding]], [[pelvic pain]], [[dyspareunia|pain during sexual intercourse]] | complications = | onset = Over 10 to 20 years | duration = | types = [[Squamous cell carcinoma]], [[adenocarcinoma]], others | causes = [[Human papillomavirus infection]] (HPV) | risks = [[Smoking]], [[Immunodeficiency|weak immune system]], [[Oral contraceptive pill|birth control pills]], starting sex at a young age, many sexual partners or a partner with many sexual partners<ref>{{cite journal|last1=Bosch|first1=FX|last2=de Sanjosé|first2=S|title=The epidemiology of human papillomavirus infection and cervical cancer.|journal=Disease Markers|date=2007|volume=23|issue=4|pages=213–27|pmc=3850867|pmid=17627057|doi=10.1155/2007/914823}}</ref> | diagnosis = [[Cervical screening]] followed by a [[biopsy]] | differential = | prevention = Regular cervical screening, [[HPV vaccines]], [[condom]]s | treatment = [[Surgery]], [[chemotherapy]], [[radiation therapy]] | medication = | prognosis = [[Five-year survival rate]]:<br/>68% [[United States|(US)]]<br/>46% ([[India]])<ref>{{Cite web|url=https://www.cancer.org/content/dam/cancer-org/research/cancer-facts-and-statistics/global-cancer-facts-and-figures/global-cancer-facts-and-figures-3rd-edition.pdf|title=Global Cancer Facts & Figures 3rd Edition|last=|first=|date=2015|page=9|archive-url=https://web.archive.org/web/20170822014408/https://www.cancer.org/content/dam/cancer-org/research/cancer-facts-and-statistics/global-cancer-facts-and-figures/global-cancer-facts-and-figures-3rd-edition.pdf|archive-date=2017-08-22|dead-url=no|access-date=29 August 2017|df=}}</ref> | frequency = 570,000 new cases (2018)<!-- incidence --><ref>{{cite journal|last1=Bray|first1=Freddie|last2=Ferlay|first2=Jacques|last3=Soerjomataram|first3=Isabelle|last4=Siegel|first4=Rebecca L.|last5=Torre|first5=Lindsey A.|last6=Jemal|first6=Ahmedin|title=Global cancer statistics 2018: GLOBOCAN estimates of incidence and mortality worldwide for 36 cancers in 185 countries|journal=CA: A Cancer Journal for Clinicians|volume=68|issue=6|pages=394–424|year=2018|issn=00079235|doi=10.3322/caac.21492|pmid=30207593}}</ref> | deaths = 311,000 (2018)}} '''ਬੱਚੇਦਾਨੀ ਦਾ ਕੈਂਸਰ''' [[ਬੱਚੇਦਾਨੀ]] ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਕੈਂਸਰ ਹੈ। ਇਹ [[ਕੋਸ਼ਾਣੂ|ਕੋਸ਼ਾਣੂਆਂ]] ਦੇ ਅਸਧਾਰਨ ਵਾਧੇ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਹਨਾਂ ਕੋਲ ਸਰੀਰ ਦੇ ਦੂਜੇ ਭਾਗਾਂ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਜਾਂ ਫੈਲਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://www.cancer.gov/cancertopics/cancerlibrary/what-is-cancer|title=Defining Cancer|date=2007-09-17|website=National Cancer Institute|archive-url=https://web.archive.org/web/20140625220940/http://www.cancer.gov/cancertopics/cancerlibrary/what-is-cancer|archive-date=25 June 2014|dead-url=no|access-date=10 June 2014}}</ref> ਸ਼ੁਰੂਆਤ 'ਚ, ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੋਈ ਲੱਛਣ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਬਾਅਦ 'ਚ ਇਸ ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਨਸੀ ਸੰਬੰਧਾਂ ਦੌਰਾਨ ਅਸਧਾਰਨ ਯੋਨੀ ਦਾ ਖੂਨ ਨਿਕਲਣਾ, ਪੇਡ ਦਾ ਦਰਦ ਜਾਂ ਦਰਦ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web|url=http://www.cancer.gov/cancertopics/pdq/treatment/cervical/Patient/page1/AllPages|title=Cervical Cancer Treatment (PDQ®)|date=2014-03-14|website=NCI|archive-url=https://web.archive.org/web/20140705230453/http://www.cancer.gov/cancertopics/pdq/treatment/cervical/Patient/page1/AllPages|archive-date=5 July 2014|dead-url=no|access-date=24 June 2014}}</ref> ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਸੈਕਸ ਪਿੱਛੋਂ ਖੂਨ ਵਗਣਾ ਗੰਭੀਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਬੱਚੇਦਾਨੀ ਕੈਂਸਰ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵੱਲ ਵੀ ਸੰਕੇਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|last=Tarney|first=CM|last2=Han|first2=J|date=2014|title=Postcoital bleeding: a review on etiology, diagnosis, and management.|journal=Obstetrics and Gynecology International|volume=2014|pages=1–8|doi=10.1155/2014/192087|pmc=4086375|pmid=25045355}}</ref> ਹਿਊਮਨ ਪੈਪੀਲੋਮਾਵਾਇਰਸ ਇਨਫੈਕਸ਼ਨ (ਐਚ.ਪੀ.ਵੀ.) 90% ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੇਸਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ;<ref>{{Cite book|title=Robbins Basic Pathology|url=https://archive.org/details/robbinsbasicpath0000unse_q0t1|vauthors=Kumar V, Abbas AK, Fausto N, Mitchell RN|publisher=Saunders Elsevier|year=2007|isbn=978-1-4160-2973-1|edition=8th|pages=[https://archive.org/details/robbinsbasicpath0000unse_q0t1/page/718 718]–721}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=R0FbhLsWHBEC&pg=PA1299|title=Holland-Frei cancer medicine.|last=Kufe|first=Donald|date=2009|publisher=McGraw-Hill Medical|isbn=9781607950141|edition=8th|location=New York|page=1299|archive-url=https://web.archive.org/web/20151201054742/https://books.google.com/books?id=R0FbhLsWHBEC&pg=PA1299|archive-date=2015-12-01|dead-url=no|df=}}</ref> ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਲੋਕ ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਐਚ. ਪੀ.ਵੀ. ਦੀ ਲਾਗ ਹੈ, ਪਰ, ਬੱਚੇਦਾਨੀ ਕੈਂਸਰ ਨੂੰ ਵਿਕਸਿਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|title=World Cancer Report 2014|url=https://archive.org/details/worldcancerrepor0000unse_p0u5|date=2014|publisher=World Health Organization|isbn=978-9283204299|pages=Chapter 5.12}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Dunne|first=EF|last2=Park|first2=IU|date=Dec 2013|title=HPV and HPV-associated diseases.|url=https://archive.org/details/sim_infectious-disease-clinics-of-north-america_2013-12_27_4/page/765|journal=Infectious Disease Clinics of North America|volume=27|issue=4|pages=765–78|doi=10.1016/j.idc.2013.09.001|pmid=24275269}}</ref> ਹੋਰ ਜੋਖਮ ਦੇ ਕਾਰਕ ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਸਿਗਰਟਨੋਸ਼ੀ]], ਇੱਕ ਕਮਜ਼ੋਰ ਇਮਿਊਨ ਸਿਸਟਮ, ਗਰਭ ਨਿਰੋਧਕ ਗੋਲੀਆਂ, ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਸੈਕਸ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨਾ, ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਜਿਨਸੀ ਸਾਥੀ ਹੋਣਾ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਘੱਟ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ।<ref>{{Cite web|url=http://www.cancer.gov/cancertopics/pdq/treatment/cervical/Patient/page1/AllPages|title=Cervical Cancer Treatment (PDQ®)|date=2014-03-14|website=NCI|archive-url=https://web.archive.org/web/20140705230453/http://www.cancer.gov/cancertopics/pdq/treatment/cervical/Patient/page1/AllPages|archive-date=5 July 2014|dead-url=no|access-date=24 June 2014}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.cancer.gov/cancertopics/pdq/treatment/cervical/HealthProfessional/page1/AllPages|title=Cervical Cancer Treatment (PDQ®)|date=2014-03-14|website=National Cancer Institute|archive-url=https://web.archive.org/web/20140705230535/http://www.cancer.gov/cancertopics/pdq/treatment/cervical/HealthProfessional/page1/AllPages|archive-date=5 July 2014|dead-url=no|access-date=25 June 2014}}</ref> ਬੱਚੇਦਾਨੀ ਕੈਂਸਰ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ 10 ਤੋਂ 20 ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਪੂਰਵਕ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੱਚੇਦਾਨੀ ਕੈਂਸਰ ਦੇ ਤਕਰੀਬਨ 90% ਕੇਸ ਸਕੁਆਮਸ ਸੈਲ ਕਾਰਸਿਮਸ ਹਨ, 10% ਐਡੀਨੋਕੈਰਕਿਨੋਮਾ ਹਨ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਗਿਣਤੀ ਹੋਰ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਹਨ। == ਚਿੰਨ੍ਹ ਅਤੇ ਲੱਛਣ == ਬੱਚੇਦਾਨੀ ਕੈਂਸਰ ਦਾ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪੜਾਅ ਲੱਛਣਾਂ ਤੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਮੁਕਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|title=Robbins Basic Pathology|url=https://archive.org/details/robbinsbasicpath0000unse_q0t1|vauthors=Kumar V, Abbas AK, Fausto N, Mitchell RN|publisher=Saunders Elsevier|year=2007|isbn=978-1-4160-2973-1|edition=8th|pages=[https://archive.org/details/robbinsbasicpath0000unse_q0t1/page/718 718]–721}}</ref><ref>{{Cite journal|year=2000|title=Cervical cancer|url=http://www.aafp.org/afp/20000301/1369.html|dead-url=no|journal=Am Fam Physician|volume=61|issue=5|pages=1369–76|doi=|pmid=10735343|archive-url=https://web.archive.org/web/20050206141303/http://www.aafp.org/afp/20000301/1369.html|archive-date=2005-02-06}}</ref> ਯੋਨੀ ਰਾਹੀਂ ਖੂਨ ਨਿਕਲਣਾ, ਕਾਨਟੈਕਟ ਖੂਨ ਵਹਿਣਾ (ਇੱਕ ਸਭ ਤੋਂ ਆਮ ਰੂਪ ਜਿਨਸੀ ਸੰਬੰਧਾਂ ਦੇ ਬਾਅਦ ਖੂਨ ਨਿਕਲਣਾ), ਜਾਂ (ਘੱਟ) ਜੰਮਣ ਕਾਰਨ ਯੋਨੀ ਦਰਦ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ, ਜਿਨਸੀ ਸੰਬੰਧਾਂ ਅਤੇ ਯੋਨੀ ਡਿਸਚਾਰਜ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਮੱਧਮ ਦਰਦ ਬੱਚੇਦਾਨੀ ਕੈਂਸਰ ਦੇ ਲੱਛਣ ਹਨ।<ref>{{Cite web|url=https://www.medicinenet.com/cervical_cancer/article.htm#what_is_cervical_cancer|title=Cervical Cancer Symptoms, Signs, Causes, Stages & Treatment|last=|date=|website=medicinenet.com}}</ref> == ਕਾਰਨ == [[ਤਸਵੀਰ:Figure_28_02_08.JPG|thumb|In most cases, cells infected with the HPV virus heal on their own. In some cases, however, the virus continues to spread and becomes an invasive cancer.]] [[ਤਸਵੀਰ:Figure_28_02_06.JPG|thumb|Cervix in relation to upper part of vagina and posterior portion of uterus., showing difference in covering epithelium of inner structures.]] ਕੁਝ ਕਿਸਮ ਦੇ ਐਚ.ਪੀ.ਵੀ. ਨਾਲ ਲਾਗ ਬੱਚੇਦਾਨੀ ਕੈਂਸਰ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਜੋਖਮ ਕਾਰਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਿਗਰਟਨੋਸ਼ੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|year=2011|title=Smoking habit, immune suppression, oral contraceptive use, and hormone replacement therapy use and cervical carcinogenesis: A review of the literature|journal=Gynecological Endocrinology|volume=27|issue=8|pages=597–604|doi=10.3109/09513590.2011.558953|pmid=21438669}}</ref> [[ਐਚਆਈਵੀ]] ਦੀ ਲਾਗ ਵੀ ਇੱਕ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਕਾਰਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੱਚੇਦਾਨੀ ਦੇ ਕੈਂਸਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਕਾਰਨਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ, ਕਈ ਹੋਰ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਣ ਵਾਲੇ ਕਾਰਕ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।।<ref>{{Cite web|url=https://www.medicinenet.com/cervical_cancer/article.htm#cervical_cancer_facts|title=Cervical Cancer Symptoms, Signs, Causes, Stages & Treatment|last=|date=|website=medicinenet.com}}</ref> == ਇਤਿਹਾਸ == * 400 BCE — [[ਹਿਪੋਕਰਾਤਿਸ|Hippocrates]] noted that cervical cancer was incurable * 1925 — Hinselmann invented the colposcope * 1928 — Papanicolaou developed the Papanicolaou technique * 1941 — Papanicolaou and Traut: Pap test screening began * 1946 — Aylesbury spatula was developed to scrape the cervix, collecting the sample for the Pap test * 1951 — First successful in-vitro cell line, HeLa, derived from biopsy of cervical cancer of Henrietta Lacks * 1976 — Harald zur Hausen and Gisam found HPV DNA in cervical cancer and genital warts; Hausen later won the Nobel Prize for his work<ref name="zur2002">{{Cite journal|last=zur Hausen|first=Harald|year=2002|title=Papillomaviruses and cancer: from basic studies to clinical application|journal=Nature Reviews Cancer|volume=2|issue=5|pages=342–350|doi=10.1038/nrc798|issn=1474-1768|pmid=12044010}}</ref> * 1988 — Bethesda System for reporting Pap results was developed * 2006 — First HPV vaccine was approved by the FDA == ਹਵਾਲੇ == {{reflist}} == ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ == * {{cite journal|last1=Arbyn|first1=M.|last2=Castellsague|first2=X.|last3=de Sanjose|first3=S.|last4=Bruni|first4=L.|last5=Saraiya|first5=M.|last6=Bray|first6=F.|last7=Ferlay|first7=J.|date=6 April 2011|title=Worldwide burden of cervical cancer in 2008|journal=[[Annals of Oncology]]|volume=22|issue=12|pages=2675–2686|doi=10.1093/annonc/mdr015|pmid=21471563}} *{{cite journal|last1=Chuang|first1=L. T.|last2=Temin|first2=S.|last3=Camacho|first3=R.|last4=Duenas-Gonzalez|first4=A.|last5=Feldman|first5=S.|last6=Gultekin|first6=M.|last7=Gupta|first7=V.|last8=Horton|first8=S.|last9=Jacob|first9=G.|date=25 May 2016|title=Management and Care of Women With Invasive Cervical Cancer: American Society of Clinical Oncology Resource-Stratified Clinical Practice Guideline|journal=Journal of Global Oncology|volume=2|issue=5|pages=311–340|doi=10.1200/JGO.2016.003954|pmc=5493265|pmid=28717717|last10=Kidd|first10=E. A.|last11=Lishimpi|first11=K.|last12=Nakisige|first12=C.|last13=Nam|first13=J.-H.|last14=Ngan|first14=H. Y. S.|last15=Small|first15=W.|last16=Thomas|first16=G.|last17=Berek|first17=J. S.}} *{{cite journal|year=2004|title=The cervical cancer epidemic that screening has prevented in the UK|url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_july-17-23-2004_364_9430/page/249|journal=Lancet|volume=364|issue=9430|pages=249–56|doi=10.1016/S0140-6736(04)16674-9|pmid=15262102|vauthors=Peto J, Gilham C, Fletcher O, Matthews FE}} * {{cite journal|last1=Pimenta|first1=Jeanne M|last2=Galindo|first2=Claudia|last3=Jenkins|first3=David|last4=Taylor|first4=Sylvia M|date=21 November 2013|title=Estimate of the global burden of cervical adenocarcinoma and potential impact of prophylactic human papillomavirus vaccination|journal=[[BMC Cancer]]|volume=13|issue=1|pages=553|doi=10.1186/1471-2407-13-553|pmc=3871005|pmid=24261839}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == {{ਮੈਡੀਕਲ ਸਰੋਤ|DiseasesDB=2278|ICD10={{ICD10|C|53||c|51}}|ICD9={{ICD9|180}}|OMIM=603956|MedlinePlus=000893|eMedicineSubj=med|eMedicineTopic=324|eMedicine_mult={{eMedicine2|radio|140}}|MeshID=D002583}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਹਿਲਾ ਬੀਮਾਰੀ]] 0lmnicx24f8mm5xpmr1zsgyv50stefy 0 115025 842251 540302 2026-07-10T18:16:37Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842251 wikitext text/x-wiki 1896 ਵਿਚ, [[ਮਦਰਾਸ]] ਸਰਕਾਰ ਨੇ 1891 ਦੇ ਮਲਾਬਾਰ ਮੈਰਿਜ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਮਲਾਬਾਰ ਮੈਰਿਜ ਐਕਟ ਪਾਸ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਨਾਲ ਮਲਾਬਾਰ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਜਾਤੀ ਦੇ ਮਰੂਮਕਾਕਟਯਾਮ (ਮੈਤਰੀਜ) ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਵਿਆਹ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਾਂਭਧਮ ਵਿੱਚ ਰਜਿਸਟਰ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪਾਬੰਦੀਸ਼ੁਦਾ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਸੀ: ਚਾਹੇ ਰਿਸ਼ਤਾ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੀ।<ref name="Panikkar1918p271">{{cite journal | title=Some Aspects of Nayar Life| first=K. M. |last=Panikkar |authorlink=Kavalam Madhava Panikkar| journal=Journal of the Royal Anthropological Institute| date=July–December 1918| volume=48| page=271| url=https://archive.org/stream/SomeAspectsOfNayarLife/SomeAspectsOfNayarLifeCopy#page/n0/mode/2up |accessdate=2011-06-24}}</ref> ਸਰ ਸੀ ਸ਼ੰਕਰਨ ਨਾਇਰ ਦੇ ਕੰਮ ਨੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ, ਪੈਨਕਾਰਰ ਨੇ ਇਹ ਗੱਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸਫਲ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਐਕਟ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 20 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਛੇ ਅਜਿਹੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਰਜਿਸਟਰਡ ਹੋਏ ਸਨ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਹੀ ਨਾਇਰ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਦੇ ਸਨ।<ref name="Kodoth2001p350">{{cite journal |title=Courting Legitimacy or Delegitimizing Custom? Sexuality, Sambandham and Marriage Reform in Late Nineteenth-Century Malabar |first=Praveena |last=Kodoth |journal=Modern Asian Studies |volume=35 |issue=2 |date=May 2001 |page=350 |doi=10.1017/s0026749x01002037 |jstor=313121}}{{subscription required}}</ref> ==ਸਾਂਭਾਮਾਮ ਅਤੇ ਮੁਰੂਕਕਾਟਯਮ== ਸੰਬਹਮਥ ਨਾਅਰ ਜਾਤੀ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਗਏ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਰੂਪ ਸੀ। ਮਾਨਵ-ਵਿਗਿਆਨੀ ਕ੍ਰਿਸਟੋਫਰ ਫੁਲਰ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ, "ਨਾਇਰ ਦੀ ਵਿਆਹ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਾਨਵ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਸਭਨਾਂ ਸੰਗਠਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਣਾਇਆ ਹੈ।" ਥਾਮਸ ਨੌਸਿਤਰ ਨੇ ਟਿੱਪਣੀ ਕੀਤੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੀ -ਊਵੁੱਟਰਲ ਥਲੈਕਿਟੂ ਕਲਿਆਣਮ ਰੀਤ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ<ref name="Fuller1975p283">{{cite journal |title=The Internal Structure of the Nayar Caste |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-anthropological-research_winter-1975_31_4/page/283 |first=C. J. |last=Fuller |authorlink=Chris Fuller (academic)|journal=Journal of Anthropological Research |volume=31 |issue=4 |date=Winter 1975 |page=283 |jstor=3629883}}{{subscription required}}</ref> ਅਤੇ ਹਾਈਪਰਜੀਅਮ ਅਤੇ ਬਹੁਪੱਖੀ ਦੇ ਇੱਕ ਰੂਪ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ, "ਇਸ ਲਈ ਸ਼ਰਮਨਾਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ ਕਿ ਕੀ 'ਵਿਆਹ' ਸਭਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਸੀ।" ਪੁਰਸ਼ ਅਤੇ ਤੀਜੇ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਸਹਿਭਾਗੀ ਦੋਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਉਹਨਾਂ ਪਾਰਟੀਆਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਘੱਟੋ ਘੱਟ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਹੋਰ ਸਹਿਭਾਗੀਆਂ ਨੂੰ ਲੈ ਸਕਦੇ ਹਨ।<ref name="Nossiter1982p27">{{cite book |title=Communism in Kerala: a study in political adaptation |first=Thomas Johnson |last=Nossiter |publisher=University of California Press |year=1982 |page=27 |chapter=Kerala's identity: unity and diversity |url=https://books.google.com/books?id=8CSQUxVjjWQC |isbn=978-0-520-04667-2 |authorlink=Thomas Nossiter |accessdate=2011-06-24}}</ref> ਸਾਂਭੰਡਮ ਸੰਬੰਧ ਨੂੰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਮਾਨਤਾ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਰਿਆਸਤਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਸਮਝਿਆ. ਸਿਵਲ ਕੋਰਟ ਨੇ ਅਖਤਿਆਰੀ ਅਦਾਲਤ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਰਿਸ਼ਤਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪਾਰਟੀ ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਨੂੰ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਭੰਗ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਸੰਪਤੀ ਦੇ ਕੋਈ ਹੱਕ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਜ਼ਮੀਨੀ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੇ ਕਾਰਨ ਖੇਤਰ ਦੇ ਨਾਂਬੁਦ੍ਰਿਰੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਪਦਵੀ ਨੂੰ ਜਾਤ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਬਾਹਰੋਂ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਨਬੋਦ੍ਰਿਰੀ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨੀਵਾਂ ਦਰਜਾ ਵਾਲੇ ਨਾਅਰ ਭਾਈਚਾਰੇ ਤੋਂ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦੇ ਸਾਧਨ ਮੁਹੱਈਆ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਮਰੂਮਕਾਟਯਮ ਵੀ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤੌਹ ਦਾ ਸਰੋਕਾਰ ਸੀ। ==ਤਬਦੀਲੀ ਲਈ ਅੰਦੋਲਨ== 1870 ਅਤੇ 1880 ਦੇ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮਰੂਮਕਕਾਟਯਾਮ ਨਾਲ ਅਸੰਤੁਸ਼ਟਤਾ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਵੀ ਕਾਲਮਨਾਲਿਕ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕ ਵਿਲੀਅਮ ਲੋਗਨ ਨੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਇੱਕ ਸਰਕਾਰੀ ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਸੁਣਾਇਆ। 1890 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਮਾਮਲਾ ਆਇਆ ਤਾਂ ਨਾਇਰ ਨੇ ਬਿੱਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਕਿ ਮਦਰਾਸ ਵਿਧਾਨ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਵਿੱਚ ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜਾਂ ਨੂੰ ਕਾਨੂੰਨੀ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕੇ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨੇ 1891 ਵਿੱਚ ਮਲਾਬਾਰ ਮੈਰਿਜ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਮੈਟਰੀਲੀਨੀਅਲ ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ 'ਤੇ ਵੀ ਇਹ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਕਿ ਕੀ ਵਿਆਹ, ਪਰਿਵਾਰਕ ਸੰਸਥਾ ਅਤੇ ਵਿਰਾਸਤ ਲਈ ਰਵਾਇਤੀ ਅਭਿਆਸਾਂ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕਾਨੂੰਨੀ ਉਪਾਵਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। == ਹਵਾਲੇ == {{reflist}} lz4iv6k7ailh7xyix4r295i01nzvctl 0 116967 842188 719471 2026-07-10T14:53:26Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 842188 wikitext text/x-wiki {{Infobox person |name = Jennifer Finney Boylan |image = |caption = |birth_name = James Boylan |birth_date = {{birth date and age|1958|6|22}} |birth_place = [[Valley Forge, Pennsylvania]], United States |death_date = |death_place = |residence = [[Belgrade, Maine|Belgrade Lakes, Maine]]<br>[[New York City]] |nationality = American |known_for = Transgender activism |alma_mater = [[Wesleyan University]]<br>[[Johns Hopkins University]] |employer = |occupation = Author, activist, professor, television personality |home_town = [[Valley Forge, Pennsylvania]] |children = 2 |spouse = Deirdre Boylan (m. 1988) |years_active = 2003–present |website = http://www.jenniferboylan.net/ }} '''ਜੈਨੀਫਰ ਫਿੰਨਏ ਬੋਏਲਨ''' (ਜਨਮ 'ਜੇਮਜ਼ ਬੋਏਲਨ' ਵਜੋਂ 22 ਜੂਨ 1958)<ref>''She's Not There: A Life in Two Genders'', Broadway, 2003.</ref> ਇੱਕ [[ਅਮਰੀਕੀ]] [[ਲੇਖਕ]], [[ਟਰਾਂਸਜੈਂਡਰ]] [[ਕਾਰਕੁੰਨ]] ਅਤੇ ਰਿਆਲਟੀ [[ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ]] ਹਸਤੀ ਹਨ। ਉਹ [[ਕੋਲੰਬੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਦੇ ਬਰਨਾਰਡ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਫੇਸ਼ਰ ਹਨ, ਜੋ [[ਨਿਊਯਾਰਕ ਟਾਈਮਜ਼]] ਲਈ ਲਿਖਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ 'ਆਈ ਐਮ ਕੈਟ' ਦੀ ਦਿੱਖ ਲਈ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ==ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ== ਬੋਏਲਨ ਇੱਕ [[ਟਰਾਂਸ ਔਰਤ]] ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ 2003 ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਹੋਈ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ, 'ਸ਼ੀ ਇਜ ਨੋਟ ਦੇਅਰ: ਏ ਲਾਈਫ ਇਨ ਟੂ ਜੈਂਡਰਸ', ਇੱਕ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਟਰਾਂਸਜੈਂਡਰ]] ਅਮਰੀਕੀ ਦੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਬੈਸਟ ਸੇਲਰ ਬਣਨ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਕਿਤਾਬ ਸੀ।<ref name="GLAAD bio">{{cite web|url=http://www.glaad.org/about/board/jenniferboylan |title=Professor Jennifer Finney Boylan (Maine) (May 2011 – Present) |publisher=GLAAD |date= |accessdate=2012-12-26}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਡੇਇਰਡਰੇ ਬੋਏਲਨ ਨਾਲ ਦੋ ਬੱਚੇ, ਜ਼ਾਈ ਅਤੇ ਸੀਨ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਤਬਦੀਲੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 1988 ਵਿੱਚ ਵਿਆਹ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>{{cite web|title=Jennifer Finney Boylan Named Inaugural Anna Quindlen Writer-in-Residence at Barnard|url=http://barnard.edu/news/jennifer-finney-boylan-named-inaugural-anna-quindlen-writer-residence-barnard|website=barnard.edu|access-date=2020-03-31|archive-date=2015-04-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20150419152431/http://barnard.edu/news/jennifer-finney-boylan-named-inaugural-anna-quindlen-writer-residence-barnard|url-status=dead}}</ref> ਬੋਏਲਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਰਦ ਤੋਂ ਔਰਤ ਤਬਦੀਲੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 2000 ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਸੀ,<ref>{{cite web|last1=Finney Boylan|first1=Jennifer |date=May 11, 2009 |title=Is My Marriage Gay?|url=https://www.nytimes.com/2009/05/12/opinion/12boylan.html?_r=1&|website=nytimes.com|publisher=Arthur Ochs Sulzberger Jr.}}</ref> ਥੈਰੇਪੀ, ਔਰਤ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਅਤੇ ਮਾਦਾ ਹਾਰਮੋਨ ਪੂਰਕ ਤੋਂ।<ref>{{cite web|last1=Leung|first1=Rebecca|title=Trapped: Jenny Boylan|url=http://www.cbsnews.com/news/trapped-jenny-boylan/|website=cbsnews.com}}</ref> ਜਿਨਸੀ ਪੁਨਰ ਨਿਯੁਕਤੀ ਦੀ ਸਰਜਰੀ ਕਰਾਉਣ ਵੇਲੇ ਬੋਏਲਨ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਯਕੀਨ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਵਿਆਹ ਡੇਇਰਡਰੇ ਨਾਲ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।<ref>{{cite web|title=Interview with Author and Transgender Jennifer Finney Boylan|url=http://www.cnn.com/TRANSCRIPTS/0505/25/lkl.01.html|website=cnn.com}}</ref> ਅੱਜ ਇਹ ਜੋੜਾ ਅਜੇ ਵੀ ਸ਼ਾਦੀਸ਼ੁਦਾ ਹੈ ਅਤੇ [[ਨਿਊਯਾਰਕ ਸ਼ਹਿਰ|ਨਿਊਯਾਰਕ ਸਿਟੀ]] ਅਤੇ ਬੈਲਗ੍ਰੇਡ ਲੇਕਸ, ਮਾਈਨ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।<ref name="auto">{{cite web|title=Professor Jennifer Finney Boylan|url=http://www.glaad.org/about/board/jenniferboylan|website=glaad.org}}</ref> ਆਪਣੀ ਤਬਦੀਲੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੋਂ ਨੌਂ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਬੋਏਲਨ ਨੇ [[ਨਿਊਯਾਰਕ ਟਾਈਮਜ਼|ਦ ਨਿਊਯਾਰਕ ਟਾਈਮਜ਼]] ਲਈ ਇੱਕ ਲੇਖ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ "ਮੈਂ ਅਤੇ ਮੇਰਾ ਜੀਵਨ ਸਾਥੀ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਸਾਡੀ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਾਂਝ ਇੱਕ ਚੰਗੀ ਚੀਜ਼ ਰਹੀ ਹੈ - ਸਾਡੇ ਲਈ, ਸਾਡੇ ਬੱਚਿਆਂ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਲਈ"।<ref>{{cite news|last1=Finney Boylan|first1=Jennifer|title=Is My Marriage Gay?|url=https://www.nytimes.com/2009/05/12/opinion/12boylan.html?_r=1&|newspaper=The New York Times|publisher=Arthur Ochs Sulzberger Jr.|date=2009-05-11}}</ref> ==ਮੁੱਢਲੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ== ਬੋਏਲਨ ਦਾ ਜਨਮ '''ਜੇਮਜ਼ ਬੋਏਲਨ''' ਵਜੋਂ ਵੈਲੀ ਫੋਰਜ, ਪੈਨਸਿਲਵੇਨੀਆ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਹਾਵਰਫੋਰਡ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ, 1976 ਵਿੱਚ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ 1980 ਵਿੱਚ ਵੇਸਲੀਅਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਕੀਤੀ, ਫਿਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਜੋਨਜ਼ ਹੌਪਕਿਨਜ਼ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਦਾ ਕੰਮ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ। ਬੋਏਲਨ 1988 ਤੋਂ 2014 ਤੱਕ ਕੋਲਬੀ ਕਾਲਜ ਦੀ ਫੈਕਲਟੀ ਸੀ।<ref name="GLAAD bio" /><ref>{{cite web|url=http://www.wcsh6.com/story/news/local/207/2014/05/27/jennifer-finney-boylan/9645435/|title=Jennifer Finney Boylan -|date=27 May 2014|work=WCSH6}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 2000 ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਕੋਲਬੀ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ "ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਆਫ਼ ਦ ਯੀਅਰ" ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref>{{cite web|title=Jennifer Finney Boylan|url=http://www.colby.edu/directory/profile/jenny.boylan/|website=colby.edu}}</ref> ਉਹ 2014 ਵਿੱਚ ਬਰਨਾਰਡ ਚਲੀ ਗਈ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੀ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਅਤੇ ਅੰਨਾ ਕੁਇੰਡਲਨ ਦੀ ਲੇਖਕ ਨਿਵਾਸੀ ਹੈ।<ref>{{cite web|title=Jennifer Boylan Home Page at Barnard College|url=https://english.barnard.edu/profiles/jennifer-boylan|access-date=2020-03-31|archive-date=2018-07-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20180726041011/https://english.barnard.edu/profiles/jennifer-boylan|url-status=dead}}</ref> ==ਪੁਸਤਕ ਸੂਚੀ== *''The Planets'' (April 15, 1991) {{ISBN|978-0671727154}} *''The Constellations: A Novel'' (November 8, 1994) {{ISBN|978-0679430216}} *''Getting In'' (September 1, 1998) {{ISBN|978-0446674171}} *''She's Not There: A Life in Two Genders'' (July 29, 2003) {{ISBN|978-0767914048}} *''I'm Looking Through You: Growing Up Haunted: A Memoir'' (January 15, 2008) {{ISBN|978-0767921749}} *''Falcon Quinn and the Black Mirror'' (May 11, 2010) {{ISBN|978-0061728327}} *''Falcon Quinn and the Crimson Vapor'' (May 10, 2011) {{ISBN|978-0061728358}} *''Stuck in the Middle with You: A Memoir of Parenting in Three Genders'' (April 30, 2013) {{ISBN|978-0767921763}} *''Trans Bodies, Trans Selves: A Resource for the Transgender Community'' (June 10, 2014) {{ISBN|978-0199325351}} *''You Are You'' (May 12, 2015) {{ISBN|978-3868285406}} *''Long Black Veil'' (April 11, 2017) {{ISBN|978-0451496324}} ===ਕਥਾਵਾਂ=== *''Sexual Metamorphosis: An Anthology of Transsexual Memoirs'' (April 12, 2005) {{ISBN|978-1400030149}} *''The Book of Dads: Essays on the Joys, Perils, and Humiliations of Fatherhood'' (May 12, 2009) {{ISBN|978-0061711558}} *''Love Is a Four-Letter Word: True Stories of Breakups, Bad Relationships, and Broken Hearts'' (July 28, 2009) {{ISBN|978-0452295506}} *''How Beautiful the Ordinary'' (October 6, 2009) {{ISBN|978-0061154980}} *''It Gets Better'' (March 22, 2011) {{ISBN|978-0525952336}} *''Truth & Dare: 20 Tales of Heartbreak and Happiness'' (April 26, 2011) {{ISBN|978-0762441044}} ==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ== {{Wikiquote}} * [http://www.colby.edu/profile/jfboylan/ Colby College profile] ==ਹਵਾਲੇ== [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਟਰਾਂਸਜੈਂਡਰ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਰਕੁੰਨ]] pf7o2k4tux56qvtw5l6u3nv7iij4r0q 0 118068 842425 825761 2026-07-10T21:18:49Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842425 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=ਸ਼ਿਆਮ ਕੁਮਾਰੀ ਖਾਨ|image=Shamkumari Nehru.jpg|image_size=|alt=|caption=ਸ਼ਿਆਮ ਕੁਮਾਰੀ ਖਾਨ|native_name=|native_name_lang=hi|birth_name=ਸ਼ਿਆਮ ਕੁਮਾਰੀ ਨਹਿਰੂ|birth_date={{Birth date|1904|10|20|df=yes}}|birth_place=|death_date={{death date and age|1980|06|09|1904|10|20|df=yes}}|death_place=|monuments=|residence=|nationality=[[ਭਾਰਤ|ਭਾਰਤੀ]]|other_names=|ethnicity=|education=|alma_mater=|occupation=ਵਕੀਲ<br>[[ਭਾਰਤੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਅੰਦੋਲਨ]]<br>[[ਰਾਜ ਸਭਾ]] ਮੈਂਬਰ<br>Social worker|party=[[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]]|religion=|spouse=ਅਬਦੁਲ ਜਮੀਲ ਖਾਨ|children=2|parents=|relatives=[[ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ]]<br>[[ਉਮਾ ਨਹਿਰੂ]] (ਮਾਂ)<br>[[ਅਰੁਣ ਨਹਿਰੂ]] (ਭਤੀਜਾ)}} '''ਸ਼ਿਆਮ ਕੁਮਾਰੀ ਖਾਨ''' (née '''ਨਹਿਰੂ''', 20 ਅਕਤੂਬਰ 1904 – 9 ਜੂਨ 1980) ਇੱਕ [[ਭਾਰਤੀ]] ਵਕੀਲ, [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ|ਆਜ਼ਾਦੀ ਕਾਰਕੁਨ]], ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਅਤੇ ਸਮਜਿਕ ਕਾਰਜਕਰਤਾ ਸੀ। ਉਹ 1963 ਤੋਂ 1968 ਤੱਕ ਰਾਜ ਸਭਾ ਦੀ ਮੈਂਬਰ ਰਹੀ। == ਕੈਰੀਅਰ == ਖਾਨ ਨੇ [[ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਤੋਂ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 1924-28 ਤੱਕ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਉਹ ਇਲਹਾਬਾਦ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਸਕੱਤਰ, ਉਪ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਮਹਿਲਾ ਬਣੀ।<ref>[http://nehruportal.nic.in/family-tree-details Nehru-Gandhi family tree] on the Nehru Portal.</ref> ਉਹ ਪੇਸ਼ੇ ਤੋਂ ਵਕੀਲ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ [[ਯਸ਼ਪਾਲ]] ਨੂੰ ਬਚਾਇਆ, ਇੱਕ ਲੇਖਕ, ਆਜ਼ਾਦੀ ਕਾਰਕੁਨ ਅਤੇ 1932 ਵਿੱਚ ਸਿਆਸੀ ਕੈਦੀ, ਜਦੋਂ ਬਰਤਾਨਵੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਬਗਾਵਤ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਰਿਹਾ।<ref>{{Cite book|title=This is Not that Dawn|url=https://archive.org/details/thisisnotthatdaw0000yash|last=Yashpal|publisher=Penguin|year=2010|isbn=9780143103134|page=xii}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Friend|first=Corinne|date=Fall 1977|title=Yashpal: Fighter for Freedom -- Writer for Justice|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-south-asian-literature_fall-1977-summer-1978_13_1-4/page/n72|journal=Journal of South Asian Literature|volume=13|pages=65–90|jstor=40873491}}</ref><ref>{{Cite book|title=This is not that dawn|url=https://archive.org/details/thisisnotthatdaw0000yash|last=Trivedi|first=Harish|publisher=Penguin Books India|year=2010|isbn=9780143103134|location=|pages=}}</ref> 1932 ਵਿਚ, ਉਹ ਖਿਲਾਫਤ ਅੰਦੋਲਨ ਅਤੇ ਸਿਵਿਲ ਨਾਫੁਰਮਾਨੀ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਕਮਲਾ ਨਹਿਰੂ ਦੇ ਨਾਲ ਮਹਿਲਾ ਆਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਆਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ।<ref name=":0">{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=npwz9iE5KMUC&pg=PA137&lpg=PA137&dq=shyam+kumari+khan&source=bl&ots=_Fn1jplS7N&sig=JH3XNtB3JJn7qGY3bT8K4Alnjqk&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiIjfGJsdnXAhWHLI8KHR92Bhc4ChDoAQgsMAI#v=onepage&q=shyam%20kumari%20khan&f=false|title=Perspectives on Indian Women|last=Tripathi|first=R. S.|last2=Tiwari|first2=R. P.|date=1999|publisher=APH Publishing|isbn=9788176480253|language=en}}</ref> ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ [[ਉਮਾ ਨਹਿਰੂ]] ਦੇ ਨਾਲ [[ਲੂਣ ਸੱਤਿਆਗ੍ਰਹਿ|ਸਾਲਟ ਮਾਰਚ]] ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਮਹਿਲਾ ਨੇਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ।<ref name=":0" /> ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਇੱਕ ਸੋਸ਼ਲ ਵਰਕਰ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਰਗਰਮ ਰਹੀ। 30 ਮਈ, 1952 ਨੂੰ ਉਹ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ, [[ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਕੌਰ|ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਅਮ੍ਰਿਤ ਕੌਰ]] ਅਤੇ ਬੀ. ਸ਼ਿਵ ਰਾਓ ਵਰਗੇ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸ਼ਖਸੀਅਤਾਂ ਸਮੇਤ ਭਾਰਤੀ ਬਾਲ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਿਭਾਗ (ਆਈ.ਸੀ.ਸੀ.) ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਬਣ ਗਈ।<ref>[http://iccw.in/dared_dream.html They dared to dream] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151220130219/http://iccw.in/dared_dream.html|date=20 December 2015}} on the ICCW website.</ref> ਉਹ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਆਈਸੀਸੀ ਡਬਲਿਊ ਦੀ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਬਣ ਗਈ। ਉਹ 11 ਦਸੰਬਰ 1963 ਤੋਂ 2 ਅਪ੍ਰੈਲ 1968 ਤਕ [[ਰਾਜ ਸਭਾ]] ਦੀ ਮੈਂਬਰ ਸੀ।<ref name="rajyasabha">[http://www.rajyasabha.nic.in/rsnew/pre_member/1952_2003/k.pdf Khan, Shrimati Shya Kumari] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190325054714/https://rajyasabha.nic.in/rsnew/pre_member/1952_2003/k.pdf |date=2019-03-25 }} on the Rajya Sabha website.</ref> == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == 20 ਅਕਤੂਬਰ 1904 ਨੂੰ ਉਸ ਦਾ ਜਨਮ ਸ਼ਾਮਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਅਤੇ [[ਉਮਾ ਨਹਿਰੂ]] ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਬੱਚੇ ਵਜੋਂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਸ਼ਾਮਲਾਲ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ [[ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ]] ਦਾ ਚਚੇਰਾ ਭਰਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ 7 ਦਸੰਬਰ 1937 ਨੂੰ ਸਪੈਸ਼ਲ ਮੈਰਿਜ ਐਕਟ, 1872,<ref>{{Cite news|url=https://scroll.in/article/819767/my-name-is-khan-inter-religious-marriages-still-draw-questions-and-incredulity-in-india|title=My name is Khan: Inter-religious marriages still draw questions and incredulity in India|last=Khan|first=Radha|work=Scroll.in|access-date=2017-08-19|language=en-US}}</ref> ਅਧੀਨ ਅਬਦੁਲ ਜਮਾਲ ਖਾਨ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਇਆ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ 'ਸ਼ਿਆਮ ਕੁਮਾਰੀ ਖਾਨ' ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਿਆ।<ref>{{Cite web |url=http://www.iccw.co.in/dared_dream.html |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2019-06-27 |archive-date=2019-06-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190624082355/http://www.iccw.co.in/dared_dream.html |url-status=dead }}</ref> ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ 9 ਜੂਨ 1980 ਨੂੰ 75 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੀ।<ref name="rajyasabha"/> == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਵਕੀਲ ਔਰਤਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਹਿਰੂ-ਗਾਂਧੀ ਪਰਿਵਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1980]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1904]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਔਰਤਾਂ]] 9sruoy5it6jh9hqdk0hqgt5iyth397k 0 119297 842260 776070 2026-07-10T18:25:34Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 2 books for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842260 wikitext text/x-wiki <br />{{Infobox medical condition (new)|name=ਹੈਜ਼ਾ|image=PHIL 1939 lores.jpg|caption=ਹੈਜ਼ਾ ਕਾਰਨ ਗੰਭੀਰ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ, ਝਰਕਦੇ ਹੱਥਾਂ ਅਤੇ ਚਮੜੀ।|field=[[ਛੂਤ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ]]|Symptoms=ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀਦਾਰ [[ਦਸਤ]], [[ਕੈ|ਉਲਟੀਆਂ]], ਮਾਸਪੇਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕੜੱਲ<ref name=WHO2010 /><ref name=CDC2015Pro />|Onset=2 ਘੰਟੇ ਤੋਂ 5 ਦਿਨ ਬਾਅਦ<ref name=CDC2015Pro />|Duration=ਕੁਝ ਕੁ ਦਿਨ<ref name=WHO2010 />|causes=ਮੋਖਿਕ ਕਾਰਨ ਇੱਕ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਜਾਣਾ<ref name=WHO2010 /><ref name=Fink2016 />|risks=ਸਫਾਈ,ਗਰੀਬੀ ਅਤੇ ਗੰਦਾ ਪਾਣੀ<ref name=WHO2010 />|Diagnosis=[[ਮਲ ਨਰੀਖਣ]]ref name=WHO2010 />|differential=|Prevention=ਸਵੱਛਤਾ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ, [[ਪੀਣ ਵਾਲਾ ਪਾਣੀ|ਸਾਫ ਪਾਣੀ]], ਹੈਜ਼ਾ ਦਾ ਟੀਕਾ<ref name=WHO2010 /><ref name=Lancet2012 />|Medication=|Prognosis=|frequency=ਇੱਕ ਸਾਲ ਵਿੱਚ 30 ਤੋਂ 55 ਲੱਖ ਲੋਕ<ref name=WHO2010 />|Deaths=28,800 (2015)<ref name=GBD2015De/>}} '''ਹੈਜ਼ਾ''', [[ਬੈਕਟੀਰੀਆ]] ਦਾ ਰੋਗ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਲੱਛਣ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਵੀ, ਹਲਕੇ ਤੋਂ ਗੰਭੀਰ ਤੱਕ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।<ref name="CDC2015Pro">{{Cite web|url=https://www.cdc.gov/cholera/healthprofessionals.html|title=Cholera – Vibrio cholerae infection Information for Public Health & Medical Professionals|date=January 6, 2015|publisher=[[Centers for Disease Control and Prevention]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20150320052724/http://www.cdc.gov/cholera/healthprofessionals.html|archive-date=20 March 2015|dead-url=no|access-date=17 March 2015}}</ref> ਟਕਸਾਲੀ ਲੱਛਣ ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਵਾਲੇ ਦਸਤ ਹਨ ਜੋ ਕੁਝ ਦਿਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।<ref name="WHO2010">{{Cite journal|date=March 26, 2010|title=Cholera vaccines: WHO position paper|url=http://www.who.int/wer/2010/wer8513.pdf|dead-url=no|journal=Wkly. Epidemiol. Rec.|volume=85|issue=13|pages=117–128|pmid=20349546|archive-url=https://web.archive.org/web/20150413020218/http://www.who.int/wer/2010/wer8513.pdf|archive-date=April 13, 2015}}</ref> [[ਕੈ|ਉਲਟੀਆਂ]] ਅਤੇ ਮਾਸਪੇਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕੜੱਲ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।<ref name="CDC2015Pro" /> ਦਸਤ ਇੰਨੇ ਗੰਭੀਰ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਘੰਟਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ-ਅੰਦਰ ਸ਼ਰੀਰ ਵਿੱਚੋ ਪਾਣੀ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref name="WHO2010" /> ਇਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਅੱਖਾਂ ਡੁੱਬੀਆਂ, ਠੰਡੀ ਚਮੜੀ, ਚਮੜੀ ਦੀ ਲਚਕਤਾ ਘਟ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਹੱਥਾਂ ਅਤੇ ਪੈਰਾਂ ਨੂੰ ਝੁਰੜੀਆਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।<ref name="Lancet2012">{{Cite journal|last=Harris|first=JB|last2=LaRocque|first2=RC|last3=Qadri|first3=F|last4=Ryan|first4=ET|last5=Calderwood|first5=SB|date=30 June 2012|title=Cholera.|url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_june-30-july-6-2012_379_9835/page/2466|journal=Lancet|volume=379|issue=9835|pages=2466–76|doi=10.1016/s0140-6736(12)60436-x|pmc=3761070|pmid=22748592}}</ref> ਪਾਣੀ ਦੀ ਘਾਟ ਕਰਕੇ ਚਮੜੀ ਨੀਲੀ ਪੈ ਸਕਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=7rvLPx33GPgC&pg=PA7|title=Cholera|last=Bailey|first=Diane|date=2011|publisher=Rosen Pub.|isbn=978-1-4358-9437-2|edition=1st|location=New York|page=7|archive-url=https://web.archive.org/web/20161203190215/https://books.google.com/books?id=7rvLPx33GPgC&pg=PA7|archive-date=2016-12-03|dead-url=no|df=}}</ref> ਲੱਛਣ ਦੋ ਘੰਟੇ ਤੋਂ ਪੰਜ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref name="CDC2015Pro" /> ਹੈਜ਼ਾ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕੁਝ ਕਿਸਮਾਂ ਦੂਜਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਗੰਭੀਰ ਬਿਮਾਰੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।<ref name="WHO2010">{{Cite journal|date=March 26, 2010|title=Cholera vaccines: WHO position paper|url=http://www.who.int/wer/2010/wer8513.pdf|dead-url=no|journal=Wkly. Epidemiol. Rec.|volume=85|issue=13|pages=117–128|pmid=20349546|archive-url=https://web.archive.org/web/20150413020218/http://www.who.int/wer/2010/wer8513.pdf|archive-date=April 13, 2015}}</ref> ਇਹ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਹਨ ਕਿ ਸਮੁੰਦਰੀ ਪੱਧਰ ਵਧਣ ਨਾਲ ਬਿਮਾਰੀ ਦੀਆਂ ਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੋਵੇਗਾ।<ref name="WHO2010" /> [[ਸਟੂੱਲ ਟੈਸਟ|ਮਲ ਨਿਰੀਖਣ]] ਦੁਆਰਾ ਹੈਜ਼ਾ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref name="WHO2010">{{Cite journal|date=March 26, 2010|title=Cholera vaccines: WHO position paper|url=http://www.who.int/wer/2010/wer8513.pdf|dead-url=no|journal=Wkly. Epidemiol. Rec.|volume=85|issue=13|pages=117–128|pmid=20349546|archive-url=https://web.archive.org/web/20150413020218/http://www.who.int/wer/2010/wer8513.pdf|archive-date=April 13, 2015}}</ref> ਇੱਕ ਤੇਜ਼ [[ਡਿੱਪਸਟਿਕ]] ਨਾਮਕ ਜਾਂਚ ਉਪਲੱਬਧ ਹੈ ਪਰ ਸਹੀ ਨਹੀਂ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.cdc.gov/cholera/diagnosis.html|title=Diagnosis and Detection|date=February 10, 2015|publisher=[[Centers for Disease Control and Prevention]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20150315041832/http://www.cdc.gov/cholera/diagnosis.html|archive-date=15 March 2015|dead-url=no|access-date=17 March 2015}}</ref> ਹੈਜ਼ਾ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਰੋਕਥਾਮ ਦੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਵੱਛਤਾ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਅਤੇ [[ਪੀਣ ਵਾਲਾ ਪਾਣੀ|ਸਾਫ ਪਾਣੀ ਦੀ]] ਪਹੁੰਚ ਸ਼ਾਮਲ [[ਪੀਣ ਵਾਲਾ ਪਾਣੀ|ਹੈ]]।<ref name="Lancet2012">{{Cite journal|last=Harris|first=JB|last2=LaRocque|first2=RC|last3=Qadri|first3=F|last4=Ryan|first4=ET|last5=Calderwood|first5=SB|date=30 June 2012|title=Cholera.|url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_june-30-july-6-2012_379_9835/page/2466|journal=Lancet|volume=379|issue=9835|pages=2466–76|doi=10.1016/s0140-6736(12)60436-x|pmc=3761070|pmid=22748592}}</ref> ਹੈਜ਼ਾ ਦੇ ਟੀਕੇ ਜੋ ਮੂੰਹ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਲਗਭਗ ਛੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਲਈ ਵਾਜਬ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref name="WHO2010">{{Cite journal|date=March 26, 2010|title=Cholera vaccines: WHO position paper|url=http://www.who.int/wer/2010/wer8513.pdf|dead-url=no|journal=Wkly. Epidemiol. Rec.|volume=85|issue=13|pages=117–128|pmid=20349546|archive-url=https://web.archive.org/web/20150413020218/http://www.who.int/wer/2010/wer8513.pdf|archive-date=April 13, 2015}}</ref> ਹੈਜ਼ਾ ਅੰਦਾਜ਼ਨ 3-5 ਮਿਲੀਅਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ 28,800-130,000 ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref name="WHO2010">{{Cite journal|date=March 26, 2010|title=Cholera vaccines: WHO position paper|url=http://www.who.int/wer/2010/wer8513.pdf|dead-url=no|journal=Wkly. Epidemiol. Rec.|volume=85|issue=13|pages=117–128|pmid=20349546|archive-url=https://web.archive.org/web/20150413020218/http://www.who.int/wer/2010/wer8513.pdf|archive-date=April 13, 2015}}</ref><ref name="GBD2015De">{{Cite journal|last=GBD 2015 Mortality and Causes of Death|first=Collaborators.|date=8 October 2016|title=Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980–2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015.|journal=Lancet|volume=388|issue=10053|pages=1459–1544|doi=10.1016/s0140-6736(16)31012-1|pmc=5388903|pmid=27733281}}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਸ ਨੂੰ [[2010]] ਵਿੱਚ [[ਮਹਾਂਮਾਰੀ]] ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਪਰ ਇਹ [[ਵਿਕਸਿਤ ਦੇਸ਼|ਵਿਕਸਤ ਸੰਸਾਰ]] ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ [[ਵਿਕਸਿਤ ਦੇਸ਼|ਹੈ]]<ref name="WHO2010" /> ਛੋਟੇ ਬੱਚੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web|url=https://www.cdc.gov/cholera/index.html|title=Cholera – Vibrio cholerae infection|date=October 27, 2014|publisher=[[Centers for Disease Control and Prevention]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20150317031930/http://www.cdc.gov/cholera/index.html|archive-date=17 March 2015|dead-url=no|access-date=17 March 2015}}</ref> ਬਿਮਾਰੀ ਦੇ ਚੱਲ ਰਹੇ ਜੋਖਮ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ [[ਅਫ਼ਰੀਕਾ|ਅਫਰੀਕਾ]] ਅਤੇ [[ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ|ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ]]<ref name="WHO2010" /> ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਦਾ ਜੋਖਮ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ 5% ਤੋਂ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਇਹ 50% ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref name="WHO2010" /> ਇਲਾਜ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਨਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਮੌਤ ਦੀ ਦਰ ਵੱਧ ਰਹੀ ਹੈ। == ਚਿੰਨ੍ਹ ਅਤੇ ਲੱਛਣ == ਹੈਜ਼ਾ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਲੱਛਣ ਹਨ ਦਸਤ ਅਤੇ ਸਪਸ਼ਟ ਤਰਲ ਦੀ [[ਕੈ|ਉਲਟੀਆਂ]]।<ref name="Lancet2004">{{Cite journal|date=January 2004|title=Cholera|url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_2004-01-17_363_9404/page/n49|journal=Lancet|volume=363|issue=9404|pages=223–33|doi=10.1016/S0140-6736(03)15328-7|pmid=14738797}}</ref> ਬੈਕਟੀਰੀਆ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਤੋਂ ਅੱਧੇ ਦਿਨ ਤੋਂ ਪੰਜ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਲੱਛਣ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਚਾਨਕ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite journal|date=November 2012|title=The incubation period of cholera: A systematic review|url=|journal=J. Infect.|volume=66|issue=5|pages=432–438|doi=10.1016/j.jinf.2012.11.013|pmc=3677557|pmid=23201968}}</ref> ਹੈਜ਼ਾ ਦਾ ਇਲਾਜ ਨਾ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਇੱਕ ਦਿਨ ਵਿੱਚ 10 ਤੋਂ 20 ਲੀਟਰ ਤਕ ਦਸਤ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref name="Lancet2004" /> ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੈਜ਼ਾ ਅੱਧਿਆਂ ਦੀ ਮੌਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref name="Lancet2004" /> ਜੇ ਗੰਭੀਰ ਦਸਤ ਦਾ ਇਲਾਜ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ,ਤਾਂ ਸ਼ਰੀਰ ਦਾ ਸਾਰਾ ਪਾਣੀ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਨਤੀਜਾ ਜਾਨਲੇਵਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref name="Lancet2004" /> ਹੈਜ਼ਾ ਨੂੰ "ਨੀਲੀ ਮੌਤ" ਦਾ ਉਪਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ<ref name="Greenough">{{Cite journal|last=Greenough|first=William B.|date=2 January 2008|title=The blue death Disease, disaster, and the water we drink|journal=The Journal of Clinical Investigation|volume=118|issue=1|pages=4|doi=10.1172/JCI34394|pmc=2171164}}</ref> ਕਿਉਂਕਿ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਚਮੜੀ ਤਰਲਾਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਨੁਕਸਾਨ ਤੋਂ ਨੀਲੀ-ਸਲੇਟੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।<ref name="McE2009">{{Cite book|title=Medical Anthropology in Ecological Perspective|url=https://archive.org/details/medicalanthropol0000mcel_o4h6|last=McElroy, Ann|last2=Townsend, Patricia K.|publisher=Westview|year=2009|isbn=978-0-8133-4384-6|location=Boulder, CO|page=[https://archive.org/details/medicalanthropol0000mcel_o4h6/page/n396 375]}}</ref> ਰੋਗੀ ਸੁਸਤ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਡੀਹਾਈਡਰੇਸਨ ਦੇ ਕਾਰਨ [[ਲਹੂ ਦਾ ਦਬਾਅ|ਬਲੱਡ ਪ੍ਰੈਸ਼ਰ]] ਘੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨਬਜ਼ ਤੇਜ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਪਿਸ਼ਾਬ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਘੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਮਾਸਪੇਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਕੜੱਲ ਅਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਦੌਰੇ ਪੈਣ ਲਗਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬੱਚੇ ਤਾ ਕੋਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।<ref name="Lancet2004">{{Cite journal|date=January 2004|title=Cholera|url=|journal=Lancet|volume=363|issue=9404|pages=223–33|doi=10.1016/S0140-6736(03)15328-7|pmid=14738797}}</ref> == ਕਾਰਨ == ਇਹ ਜਿਆਦਾਤਰ ਅਸੁਰੱਖਿਅਤ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਅਸੁਰੱਖਿਅਤ ਭੋਜਨ ਦੁਆਰਾ ਫੈਲਦਾ ਹੈ।<ref name="WHO2010" /> ਕੱਚਾ ਸਮੁੰਦਰੀ ਭੋਜਨ ਇੱਕ ਆਮ ਸਰੋਤ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.cdc.gov/cholera/infection-sources.html|title=Sources of Infection & Risk Factors|date=November 7, 2014|publisher=[[Centers for Disease Control and Prevention]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20150312223337/http://www.cdc.gov/cholera/infection-sources.html|archive-date=12 March 2015|dead-url=no|access-date=17 March 2015}}</ref> ਇਸ ਨਾਲ ਕੇਵਲ ਮਨੁੱਖ ਹੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦੇ।<ref name="WHO2010" /> ਗਰੀਬੀ ਵੀ ਇਸਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।[[ਤਸਵੀਰ:Vibrio_cholerae.jpg|thumb|''ਵਿਬਰੀਓ'' ਹੈਜ਼ਾ, ਬੈਕਟੀਰੀਆ, ਜੋ ਹੈਜ਼ਾ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ.]] == ਇਲਾਜ == ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਦਸਤ ਦੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਲਈ [[ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਸਥਾ|ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਗਠਨ]] ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਭੋਜਨ ਲਗਾਤਾਰ ਖਾਂਦੇ ਰਹਿਣਾ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਕਾਰਨ ਹੋਵੇ।<ref name="WHOTreatmentOfDiarrhoea2005">[http://whqlibdoc.who.int/publications/2005/9241593180.pdf THE TREATMENT OF DIARRHOEA, A manual for physicians and other senior health workers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111019172153/http://whqlibdoc.who.int/publications/2005/9241593180.pdf|date=2011-10-19}}, World Health Organization, 2005. See page 10 (14 in PDF) and esp chapter 5; "MANAGEMENT OF SUSPECTED CHOLERA", pages 16–17 (20–21 in PDF).</ref> ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਓਹਨਾ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੇ ਦਸਤ ਲੱਗ ਜਾਂਣ ਤਾਂ ਇਲਾਜ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨ ਵੇਲੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਚੁੰਘਾਉਣਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖੋ। ਬਾਲਗ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਅਕਸਰ ਖਾਣਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।<ref name="CDCCommunityHealthWorkerTrainingManual">{{Cite web|url=https://www.cdc.gov/cholera/pdf/chw-trainingmaterials-haiti-specific-508c.pdf|title=Community Health Worker Training Materials for Cholera Prevention and Control|publisher=[[Centers for Disease Control and Prevention]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170702064520/https://www.cdc.gov/cholera/pdf/chw-trainingmaterials-haiti-specific-508c.pdf|archive-date=2017-07-02|dead-url=no}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} == ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ == * [http://www.who.int/cholera/technical/prevention/control/en/ ਹੈਜ਼ਾ ਫੈਲਣ ਤੋਂ ਰੋਕਥਾਮ ਅਤੇ ਨਿਯੰਤਰਣ: ਡਬਲਯੂਐਚਓ ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਸਿਫਾਰਸ਼ਾਂ] * [http://www.who.int/cholera ਹੈਜ਼ਾ] - [[ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਸਥਾ|ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਗਠਨ]] * [https://www.cdc.gov/cholera/index.html ਹੈਜ਼ਾ - ''ਵਿਬਰੀਓ'' ਹੈਜ਼ਾ ਦੀ ਲਾਗ] pdubj7o57f7hijvpynkgel6y58rtb9b 0 119349 842333 840326 2026-07-10T19:49:35Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842333 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Net_crops_tropicalvsworld.png|thumb| ਵਿਸ਼ਵ ਭਰ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਚੋਣਵੇਂ ਖੰਡੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧ ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਦਾ ਗ੍ਰਾਫ। ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਤੋਂ ਮਿਲੇ ਕੱਚੇ ਅੰਕੜੇ।[http://faostat3.fao.org/browse/Q/QC/E] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161122053717/http://faostat3.fao.org/browse/Q/QC/E |date=2016-11-22 }} ]] '''ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ''' (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ: '''Climate Change and Agriculture''') ਦੋਵੇਂ ਆਪਸੀ ਸਬੰਧਿਤ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਗਲੋਬਲ ਪੈਮਾਨੇ ਤੇ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। [[ਆਲਮੀ ਤਪਸ਼|ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ]] ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ [[ਖੇਤੀਬਾੜੀ]] ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਔਸਤਨ ਤਾਪਮਾਨ, [[ਮੀਂਹ|ਬਾਰਸ਼]] ਅਤੇ ਜਲਵਾਯੂ ਦੀਆਂ ਅਤਿ ਆਧੁਨਿਕ ਤਬਦੀਲੀਆਂ (ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ ਗਰਮੀ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ; ਕੀੜਿਆਂ ਅਤੇ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ; ਵਾਯੂਮੰਡਲ [[ਕਾਰਬਨ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ]] ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨੀ-ਪੱਧਰ ਦੇ [[ਓਜ਼ੋਨ]] ਗਾੜ੍ਹਾਪਣ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲੀਆਂ; ਕੁਝ ਭੋਜਨਾਂ ਦਾ ਪੋਸ਼ਣ ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲੀ;<ref name="science-news">{{Cite news|url=https://www.sciencenews.org/article/nutrition-climate-change-top-science-stories-2017-yir|title=Worries grow that climate change will quietly steal nutrients from major food crops|last=Milius|first=Susan|date=December 13, 2017|work=[[Science News]]|access-date=January 21, 2018}}</ref> ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਪੱਧਰ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀਆਂ।<ref>Hoffmann, U., Section B: Agriculture - a key driver and a major victim of global warming, in: Lead Article, in: Chapter 1, in {{Harvard citation no brackets|Hoffmann|2013}}</ref> ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ, ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਅਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ ਤੇ ਵੰਡੇ ਗਏ ਹਨ।<ref name="porter summary">Porter, J.R., ''et al.'', Executive summary, in: [http://ipcc-wg2.gov/AR5/images/uploads/WGIIAR5-Chap7_FINAL.pdf Chapter 7: Food security and food production systems] (archived [https://web.archive.org/web/20141105164634/https://ipcc-wg2.gov/AR5/images/uploads/WGIIAR5-Chap7_FINAL.pdf 5 November 2014]), in {{Harvard citation no brackets|IPCC AR5 WG2 A|2014}} </ref> ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਸੰਭਾਵਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨੀਵੇਂ ਵਿਥਕਾਰ ਵਾਲੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ [[ਫਸਲ ਪੈਦਾਵਾਰ (ਖੇਤੀ ਉਤਪਾਦਨ)|ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਨੂੰ]] ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰੇਗੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਉੱਤਰੀ [[ਅਕਸ਼ਾਂਸ਼ ਰੇਖਾ|ਵਿਥਾਂ]] ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਜਾਂ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।<ref name="porter summary" /> ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਸ਼ਾਇਦ ਕੁਝ ਕਮਜ਼ੋਰ ਸਮੂਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਗਰੀਬੀ|ਗਰੀਬਾਂ]] ਲਈ ਭੋਜਨ ਦੀ ਅਸੁਰੱਖਿਆ ਦਾ ਖਤਰਾ ਵਧਾਏਗੀ।<ref>Paragraph 4, in: SUMMARY AND RECOMMENDATIONS, in: {{Harvard citation no brackets|HLPE|2012}} </ref> [[ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ]] CO₂ ਗ੍ਰੀਨਹਾਉਸ ਗੈਸ ਉਤਪਾਦਨ ਲਈ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਮੀਥੇਨ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ, ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਭੂਮੀ ਬਾਂਝਪਨ, ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਸਪੀਸੀਜ਼ ਦਾ ਉਜਾੜੇ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੈ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ, [[ਗ੍ਰੀਨਹਾਉਸ ਗੈਸ|ਗ੍ਰੀਨਹਾਉਸ ਗੈਸਾਂ]] ਦੇ ਐਂਥ੍ਰੋਪੋਜੇਨਿਕ ਨਿਕਾਸ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲਾਂ ਨੂੰ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰਨ ਨਾਲ ਦੋਵਾਂ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ [[ਗ੍ਰੀਨਹਾਉਸ ਗੈਸ|ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ]]।<ref>Section 4.2: Agriculture’s current contribution to greenhouse gas emissions, in: {{Harvard citation no brackets|HLPE|2012}} </ref> ਖੇਤੀਬਾੜੀ, ਜੰਗਲਾਤ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨੀ ਵਰਤੋਂ ਬਦਲਾਅ ਨੇ ਸਾਲ 2010 ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਸਾਲਾਨਾ ਨਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਤਕਰੀਬਨ 20 ਤੋਂ 25% ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ।<ref>Blanco, G., ''et al.'', Section 5.3.5.4: Agriculture, Forestry, Other Land Use, in: [http://report.mitigation2014.org/report/ipcc_wg3_ar5_chapter5.pdf Chapter 5: Drivers, Trends and Mitigation] (archived [https://web.archive.org/web/20141230092610/http://report.mitigation2014.org/report/ipcc_wg3_ar5_chapter5.pdf 30 December 2014)], in: {{Harvard citation no brackets|IPCC AR5 WG3|2014}}. Emissions aggregated using 100-year [[ ਗਲੋਬਲ ਵਾਰਮਿੰਗ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ |global warming potentials]] from the [[ ਆਈ ਪੀ ਸੀ ਸੀ ਦੀ ਦੂਜੀ ਮੁਲਾਂਕਣ ਰਿਪੋਰਟ |IPCC Second Assessment Report]].</ref> ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ 'ਤੇ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਮੌਸਮੀ ਤਬਦੀਲੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਦੇ ਜੋਖਮ ਨੂੰ ਘਟਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ<ref>Porter, J.R., ''et al.'', Section 7.5: Adaptation and Managing Risks in Agriculture and Other Food System Activities, in [http://ipcc-wg2.gov/AR5/images/uploads/WGIIAR5-Chap7_FINAL.pdf Chapter 7: Food security and food production systems] (archived [https://web.archive.org/web/20141105164634/https://ipcc-wg2.gov/AR5/images/uploads/WGIIAR5-Chap7_FINAL.pdf 5 November 2014]), in {{Harvard citation no brackets|IPCC AR5 WG2 A|2014}}</ref><ref>Oppenheimer, M., ''et al.'', Section 19.7. Assessment of Response Strategies to Manage Risks, in: [http://ipcc-wg2.gov/AR5/images/uploads/WGIIAR5-Chap19_FINAL.pdf Chapter 19: Emergent risks and key vulnerabilities] (archived [https://web.archive.org/web/20141105164634/https://ipcc-wg2.gov/AR5/images/uploads/WGIIAR5-Chap19_FINAL.pdf 5 November 2014]), in {{Harvard citation no brackets|IPCC AR5 WG2 A|2014}}</ref> ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਸੈਕਟਰ ਤੋਂ ਗ੍ਰੀਨਹਾਉਸ ਗੈਸ ਨਿਕਾਸ ਨੂੰ ਵੀ।<ref>SUMMARY AND RECOMMENDATIONS, in: {{Harvard citation no brackets|HLPE|2012}}</ref><ref>Current climate change policies are described in {{Harvard citation no brackets|Annex I NC|2014}} and {{Harvard citation no brackets|Non-Annex I NC|2014}}</ref><ref>Smith, P., ''et al.'', Executive summary, in: [http://report.mitigation2014.org/report/ipcc_wg3_ar5_chapter5.pdf Chapter 5: Drivers, Trends and Mitigation] (archived [https://web.archive.org/web/20141230092610/http://report.mitigation2014.org/report/ipcc_wg3_ar5_chapter5.pdf 30 December 2014)], in: {{Harvard citation no brackets|IPCC AR5 WG3|2014}} </ref> == ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉੱਪਰ ਮੌਸਮੀ ਤਬਦੀਲੀ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ == [[ਤਸਵੀਰ:Corn_and_soybean_temperature_response_(ARS_USDA).png|alt=refer to caption and image description|left|thumb|450x450px| ਹਰ ਪੌਦੇ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਲਈ, ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਵਾਧੇ ਲਈ ਇਕ ਸਰਬੋਤਮ ਤਾਪਮਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਪਮਾਨ ਵਧਣ ਜਾਂ ਘਟਣ ਨਾਲ ਵਿਕਾਸ ਘਟਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਾਪਮਾਨਾਂ ਦੀ ਇਕ ਸੀਮਾ ਹੈ ਜਿਸ ਅੰਦਰ ਇਕ ਪੌਦਾ ਬੀਜ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸੀਮਾ ਦੇ ਬਾਹਰ, ਪੌਦਾ ਦੁਬਾਰਾ ਪ੍ਰਜਨਨ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ। ਜਿਵੇਂ ਗ੍ਰਾਫ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ, [[ਮੱਕੀ]] 95°F (35°C) ਤੋਂ ਉਪਰ ਤਾਪਮਾਨ ਤੇ ਮੁੜ ਉਤਪਾਦਨ ਕਰਨ ਵਿਚ ਅਸਫਲ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ ਅਤੇ [[ਸੋਇਆਬੀਨ]] 102°F (38.8°C) ਦੇ ਉੱਪਰ।<ref>{{Include-USGov|agency=US Global Change Research Program ([[USGCRP]])|source=[http://nca2009.globalchange.gov/corn-and-soybean-temperature-response Corn and Soybean Temperature Response] {{cite web |url=http://nca2009.globalchange.gov/corn-and-soybean-temperature-response |title=Archived copy |access-date=2013-05-30 |deadurl=yes |archive-url=https://web.archive.org/web/20130512133320/http://nca2009.globalchange.gov/corn-and-soybean-temperature-response |archive-date=12 May 2013 |df=dmy-all }}, in: [http://nca2009.globalchange.gov/agriculture Agriculture], in: {{citation |year = 2009 |title = Global Climate Change Impacts in the United States |author = Karl, T.R. |publisher = Cambridge University Press |isbn = 978-0-521-14407-0 |url = http://nca2009.globalchange.gov/ |display-authors = etal |access-date = 2019-08-16 |archive-date = 2013-06-07 |archive-url = https://web.archive.org/web/20130607054901/http://nca2009.globalchange.gov/ |url-status = dead }}}}</ref> ]] ਤਕਨੀਕੀ ਤਰੱਕੀ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਧਰੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ, ਜੈਨੇਟਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਸੋਧੇ ਜੀਵ-ਜੰਤੂ ਅਤੇ [[ਸਿੰਚਾਈ]] ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦਕਤਾ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ [[ਮਿੱਟੀ]] ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੌਸਮ ਅਜੇ ਵੀ ਇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਾਰਕ ਹੈ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉੱਪਰ ਮੌਸਮ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ, ਵਿਸ਼ਵ ਜਲਵਾਯੂ ਪੈਟਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸਥਾਨਕ ਮੌਸਮ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। 1880 ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਦੇ ਔਸਤਨ ਸਤਹ ਤਾਪਮਾਨ ਵਿਚ 1.5°F (0.83°C) ਦਾ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਮੁਲਾਂਕਣ ਕਰਨ ਸਮੇਂ [[ਖੇਤੀ ਵਿਗਿਆਨ (ਐਗਰੋਨੋਮੀ)|ਖੇਤੀ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ]] ਨੂੰ ਹਰੇਕ ਸਥਾਨਕ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਹਾਲ ਹੀ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਪਾਰ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਹੁਣ ਵੱਡੇ ਆਯਾਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ਤੇ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਨਿਰਯਾਤ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਅਰਾਮਦੇਹ [[ਕੁੱਲ ਘਰੇਲੂ ਉਤਪਾਦਨ|ਆਮਦਨੀ]], ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਭੋਜਨ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਭੋਜਨ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿਚ ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਹਿਲੂ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਮੌਸਮ ਤਬਦੀਲੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਸਾਇੰਸ ਜਰਨਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਇੱਕ 2008 ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਨੇ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਦੇ ਕਾਰਨ, "ਦੱਖਣੀ ਅਫਰੀਕਾ 2030 ਤੱਕ ਆਪਣੀ ਮੁੱਖ ਫਸਲ, ਮੱਕੀ ਦਾ 30% ਤੋਂ ਵੱਧ ਗੁਆ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਚੌਲਾਂ, ਬਾਜਰੇ ਅਤੇ ਮੱਕੀ ਵਰਗੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਖੇਤਰੀ ਪਹਾੜੀਆਂ ਦਾ 10% ਤੱਕ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/7220807.stm|title=Climate 'could devastate crops'|date=31 January 2008|work=BBC News}}</ref><ref>{{Cite journal|date=February 2008|title=Prioritizing climate change adaptation needs for food security in 2030|url=https://archive.org/details/sim_science_2008-02-01_319_5863/page/606|journal=Science|volume=319|issue=5863|pages=607–10|doi=10.1126/science.1152339|pmid=18239122}}</ref> ਅੰਤਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਪੈਨਲ ਆਨ ਮੌਸਮ ਤਬਦੀਲੀ (ਆਈ.ਪੀ.ਸੀ.ਸੀ.) ਨੇ ਕਈ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੌਸਮ ਤਬਦੀਲੀ ਬਾਰੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਆਈ.ਪੀ.ਸੀ.ਸੀ. ਦੀ ਤੀਜੀ ਮੁਲਾਂਕਣ ਰਿਪੋਰਟ, ਜੋ 2001 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਨੇ ਸਿੱਟਾ ਕੱਢਿਆ ਕਿ ਪਾਣੀ ਦੀ ਉਪਲਬਧਤਾ ਵਿੱਚ ਕਮੀ, ਅਤੇ ਨਵੀਂ ਜਾਂ ਬਦਲੀ ਹੋਈ ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜਿਆਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਗਰਮ ਦੇਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਉਪ-ਖੰਡੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਝਾੜ ਵਿੱਚ ਕਮੀ ਆਉਣ ਨਾਲ ਸਭ ਤੋਂ ਗਰੀਬ ਦੇਸ਼ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਣਗੇ। ਅਫਰੀਕਾ ਅਤੇ ਲਾਤੀਨੀ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਬਾਰਸ਼ ਵਾਲੀਆਂ ਕਈ ਫਸਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਤਾਪਮਾਨ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਮੌਸਮ ਦੇ ਛੋਟੇ ਬਦਲਾਂ ਲਈ ਵੀ ਝਾੜ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਘਟਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ; 21 ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀ ਉਤਪਾਦਕਤਾ ਵਿੱਚ 30% ਤੱਕ ਦੀ ਗਿਰਾਵਟ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਹੈ। ਸਮੁੰਦਰੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਮੱਛੀਆਂ ਫੜਨ ਦਾ ਉਦਯੋਗ ਵੀ ਕੁਝ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਹੋਏਗਾ। [[ਗ੍ਰੀਨਹਾਉਸ ਗੈਸ|ਗ੍ਰੀਨਹਾਉਸ ਗੈਸਾਂ ਦੇ]] ਵਧਣ ਨਾਲ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਫਸਲਾਂ ਨੂੰ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਖੇਤਰਾਂ ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਣ ਦੇ ਲਈ, ਮੌਸਮ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਅਨੁਸਾਰ inਸਤਨ ਫਸਲੀ ਝਾੜ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਘਟ ਕੇ 50% ਰਹਿ ਜਾਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਮੱਕੀ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹਾਈਡ੍ਰੋਲੋਜਿਕ ਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ 25% ਤੱਕ ਵਧਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਹੈ। ਝਾੜ 'ਤੇ ਵਧੇਰੇ ਅਨੁਕੂਲ ਪ੍ਰਭਾਵ ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਵਾਧੇ ਅਤੇ ਕਾਰਬਨ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ ਦੇ ਸੰਭਾਵਤ ਤੌਰ' ਤੇ ਲਾਭਕਾਰੀ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਦੀ ਬੋਧ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿਚ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਦੇ ਵਾਧੇ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸੰਭਾਵਤ ਝਾੜ ਵਿੱਚ ਕਮੀ ਦੇ ਵਧਣ ਦੇ ਅਰਸੇ ਨੂੰ ਘੱਟ ਕਰਨ, ਪਾਣੀ ਦੀ ਉਪਲਬਧਤਾ ਵਿੱਚ ਕਮੀ ਅਤੇ ਮਾੜੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੋਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ। ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਮੌਸਮੀ ਤਬਦੀਲੀ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ: * '''ਉਤਪਾਦਕਤਾ''' - ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਅਤੇ ਗੁਣਵੱਤਾ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ। * '''ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਭਿਆਸ''' - ਪਾਣੀ ਵਰਤਣ ਦੀ ਤਬਦੀਲੀ (ਸਿੰਚਾਈ) ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨਿਵੇਸ਼ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ [[ਨਦੀਨ-ਨਾਸ਼ਕ ਦਵਾਈਆਂ|ਨਦੀਨ-ਨਾਸ਼ਕ]], [[ਕੀਟਨਾਸ਼ਕ]] ਅਤੇ [[ਖਾਦ|ਖਾਦਾਂ]]। * '''ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ''' - ਖ਼ਾਸਕਰ ਮਿੱਟੀ ਚੋ ਪਾਣੀ ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਦੀ ਬਾਰੰਬਾਰਤਾ ਅਤੇ ਤੀਬਰਤਾ (ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਲੀਚਿੰਗ), ਭੌਂ ਖੁਰਣ, [[ਜੀਵ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਤਾ|ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਵਿੱਚ]] ਕਮੀ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ। * '''ਪੇਂਡੂ ਸਪੇਸ''' - ਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੀ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਅਤੇ ਲਾਭ, ਜ਼ਮੀਨੀ ਅਟਕਲਾਂ, ਜ਼ਮੀਨੀ ਤਿਆਗ, ਅਤੇ ਹਾਈਡ੍ਰੌਲਿਕ ਸਹੂਲਤਾਂ ਦੁਆਰਾ। * '''ਅਨੁਕੂਲਤਾ''' - ਜੀਵ ਜਿਆਦਾ ਜਾਂ ਘੱਟ ਪ੍ਰਤੀਯੋਗੀ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਵਧੇਰੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਾਲੇ ਜੀਵ-ਜੰਤੂਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਹੜ੍ਹ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧਕ ਜਾਂ ਲੂਣ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧੀ ਚੌਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਤੁਰੰਤਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਬੇਪਰਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਵੱਡੀਆਂ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾਵਾਂ ਹਨ, ਖ਼ਾਸਕਰ ਕਿਉਂਕਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਖਾਸ ਸਥਾਨਕ ਖੇਤਰਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੀ ਘਾਟ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ, ਉਤਪਾਦਕਤਾ ਉੱਤੇ ਤਕਨੀਕੀ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ, ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਭੋਜਨ ਮੰਗਾਂ ਅਤੇ ਅਨੁਕੂਲਣ ਦੀਆਂ ਅਨੇਕਾਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਬਹੁਤੇ ਖੇਤੀ ਵਿਗਿਆਨੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦਨ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਜਲਵਾਯੂ ਤਬਦੀਲੀ ਦੀ ਤੀਬਰਤਾ ਅਤੇ ਗਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਏਗਾ, ਨਾ ਕਿ ਜਲਵਾਯੂ ਦੇ ਹੌਲੀ ਰੁਝਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ। ਜੇ ਤਬਦੀਲੀ ਹੌਲੀ ਹੈ, ਬਾਇਓਟਾ ਐਡਜਸਟਮੈਂਟ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਸਮਾਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਜਲਵਾਯੂ ਤਬਦੀਲੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਖ਼ਾਸਕਰ ਉਹ ਜਿਹੜੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਮਾੜੀ ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਮੌਸਮ ਦੇ ਮਾੜੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਨਾਲ ਜੂਝ ਰਹੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ [[ਕੁਦਰਤੀ ਛਾਂਟ|ਕੁਦਰਤੀ ਚੋਣ]] ਅਤੇ ਅਨੁਕੂਲਤਾ ਲਈ ਅਨੁਕੂਲ ਸਮਾਂ ਹੈ। ਪਰ ਇਸ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਅਜੇ ਵੀ ਅਣਜਾਣ ਹੈ ਕਿ [[ਜਲਵਾਯੂ ਤਬਦੀਲੀ|ਮੌਸਮੀ ਤਬਦੀਲੀ]] ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੇਤੀ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਰਵੱਈਏ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਮੌਸਮ ਦੇ ਮਾਡਲਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਮਝਣੀ ਔਖੀ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਣ ਦੇ ਲਈ, [[ਉਂਟਾਰੀਓ|ਓਨਟਾਰੀਓ]] [[ਕੈਨੇਡਾ|ਕਨੈਡਾ]] ਵਿੱਚ ਗੈਲਫ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਇੱਕ ਭੂਗੋਲ ਲੇਖਕ, ਇਵਾਨ ਫਰੇਜ਼ਰ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤੇ ਹਨ ਜੋ ਇਹ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਖੇਤੀ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ-ਆਰਥਿਕ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਇਹ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਕਿ [[ਸੋਕਾ|ਸੋਕੇ]] ਦਾ ਫਸਲ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ 'ਤੇ ਕੋਈ ਵੱਡਾ, ਜਾਂ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਅਸਰ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|last=Fraser|first=E|year=2007a|title=Travelling in antique lands: Studying past famines to understand present vulnerabilities to climate change|url=https://archive.org/details/sim_climatic-change_2007-08_83_4/page/495|journal=Climate Change|volume=83|issue=4|pages=495–514|doi=10.1007/s10584-007-9240-9}}</ref><ref name="Simelton, E. 2009">{{Cite journal|last=Simelton|first=E.|last2=Fraser|first2=E.|last3=Termansen|first3=M.|year=2009|title=Typologies of crop-drought vulnerability: an empirical analysis of the socio-economic factors that influence the sensitivity and resilience to drought of three major food crops in China (1961–2001)|url=|journal=Environmental Science & Policy|volume=12|issue=4|pages=438–452|doi=10.1016/j.envsci.2008.11.005}}</ref> ਕੁਝ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਾਮੂਲੀ ਸੋਕੇ ਦਾ ਵੀ ਭੋਜਨ ਸੁਰੱਖਿਆ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਂਦਾ ਹੈ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ 1980 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ [[ਇਥੋਪੀਆ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਥੇ ਇੱਕ ਮਾਮੂਲੀ ਸੋਕੇ ਨੇ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਕਾਲ਼ ਨੂੰ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ), ਇਸਦੇ ਬਨਾਮ, ਕਈ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਕਿ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਵੱਡੀ ਮੌਸਮ ਤਬਦੀਲੀ ਨੂੰ ਵੀ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਮੁਸ਼ਕਲ ਦੇ ਅਪਨਾ ਲਿਆ ਗਿਆ।<ref>{{Cite journal|last=Fraser|first=E.|last2=Termansen|first2=M.|last3=Sun|first3=N.|last4=Guan|first4=D.|last5=Simelton|first5=E.|last6=Dodds|first6=P.|last7=Feng|first7=K.|last8=Yu|first8=Y.|year=2008|title=Quantifying socio economic characteristics of drought sensitive regions: evidence from Chinese provincial agricultural data|url=|journal=Comptes Rendus Geoscience|volume=340|issue=9–10|pages=679–688|bibcode=2008CRGeo.340..679F|doi=10.1016/j.crte.2008.07.004}}</ref> ਇਵਾਨ ਫਰੇਜ਼ਰ ਸਮਾਜਿਕ-ਆਰਥਿਕ ਮਾਡਲਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਜਲਵਾਯੂ ਮਾਡਲਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਦੀ ਹੈ, “ਕਮਜ਼ੋਰਤਾ ਵਾਲੇ ਹੌਟਸਪੌਟਸ” ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਨ ਲਈ <ref name="Simelton, E. 2009" /> ਅਜਿਹੇ ਇੱਕ ਅਧਿਐਨ ਨੇ ਯੂਐਸ ਮੱਕੀ (ਮੱਕੀ) ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਨੂੰ ਖਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਲਈ ਕਮਜ਼ੋਰ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਦੇ ਬਦਤਰ ਸੋਕੇ ਦੇ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਵਿਚ ਸਮਾਜਿਕ-ਆਰਥਿਕ ਸਥਿਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹਨ ਜੋ ਸੁਝਾਅ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਕਿਸਾਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਦਲਦੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਹੋਣਗੇ।<ref>{{Cite journal|last=Fraser|first=E. D. G.|last2=Simelton|first2=E.|last3=Termansen|first3=M.|last4=Gosling|first4=S. N.|last5=South|first5=A.|year=2013|title='Vulnerability hotspots': integrating socio-economic and hydrological models to identify where cereal production may decline due to climate change induced drought|url=|journal=Agricultural and Forest Meteorology|volume=170|issue=|pages=195–205|doi=10.1016/j.agrformet.2012.04.008}}</ref> ਹੋਰ ਅਧਿਐਨ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮੌਸਮ ਸੰਬੰਧੀ ਜਾਂ ਖੇਤੀਬਾੜੀ-ਜਲਵਾਯੂ ਸੂਚਕਾਂਕ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਵੱਧ ਰਹੇ ਮੌਸਮ ਦੀ ਲੰਬਾਈ, ਪੌਦੇ ਦੇ ਗਰਮੀ ਦੇ ਤਣਾਅ, ਜਾਂ ਖੇਤ ਦੇ ਕੰਮਕਾਜ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ, ਭੂਮੀ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਦੇ ਹਿੱਸੇਦਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪਛਾਣੇ ਗਏ ਅਤੇ ਜੋ ਵਾਹਨ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਮਾਹੌਲ ਤੇ ਲਾਭਕਾਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਦੇ ਅਨੁਮਾਨਾਂ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਖੇਤੀਬਾੜੀ 'ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite journal|last=Harding|first=A. E.|last2=Rivington|first2=M.|last3=Mineter|first3=M. J.|last4=Teff|first4=S. F. B.|year=2015|title=Agro-meteorological indices and climate model uncertainty over the UK|journal=Climatic Change|volume=128|issue=1|pages=113–126|bibcode=2015ClCh..128..113H|doi=10.1007/s10584-014-1296-8}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Monier|first=E.|last2=Xu|first2=L.|last3=Snyder|first3=R. L.|year=2016|title=Uncertainty in future agro-climate projections in the United States and benefits of greenhouse gas mitigation|journal=Environmental Research Letters|volume=11|issue=5|pages=055001|bibcode=2016ERL....11e5001M|doi=10.1088/1748-9326/11/5/055001}}</ref> == ਮੌਸਮੀ ਤਬਦੀਲੀ ਉੱਪਰ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ == [[ਤਸਵੀਰ:Greenhouse_gas_emissions_from_agriculture,_by_region,_1990-2010.png|alt=refer to caption and image description|right|thumb|450x450px| ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਤੋਂ ਗ੍ਰੀਨਹਾਉਸ ਗੈਸ ਨਿਕਾਸ, ਖੇਤਰ ਦੁਆਰਾ, 1990-2010. ]] ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੇਤਰ, ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਸੋਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਗੈਸ ਨਿਕਾਸ ਅਤੇ ਭੂਮੀ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਚਾਲਕ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ। [[ਪਥਰਾਟੀ ਬਾਲਣ|ਜੈਵਿਕ ਬਾਲਣ]] ਦੇ ਜ਼ਮੀਨੀ ਅਤੇ ਖਪਤਕਾਰ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਉਪਭੋਗਤਾ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਚੌਲਾਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਣ ਵਰਗੇ ਅਭਿਆਸਾਂ ਦੁਆਰਾ [[ਗ੍ਰੀਨਹਾਉਸ ਗੈਸ|ਗ੍ਰੀਨਹਾਉਸ ਗੈਸ ਦੇ]] ਨਿਕਾਸ ਵਿਚ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ;<ref>[http://www.virtualcentre.org/en/library/key_pub/longshad/A0701E00.pdf Food and Agriculture Organization of the UN] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080625000000/http://www.virtualcentre.org/en/library/key_pub/longshad/A0701E00.pdf|date=25 June 2008}} retrieved 25 June 2007</ref> ਮੌਸਮ ਤਬਦੀਲੀ ਬਾਰੇ ਅੰਤਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਪੈਨਲ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਪਿਛਲੇ 250 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਵੇਖੇ ਗਏ ਗ੍ਰੀਨਹਾਉਸ ਗੈਸਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਧੇ ਦੇ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਜੈਵਿਕ ਇੰਧਨ, ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਹਨ।<ref>[http://ipcc-wg1.ucar.edu/wg1/wg1-report.html Intergovernmental Panel on Climate Change] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070501031449/http://ipcc-wg1.ucar.edu/wg1/wg1-report.html|date=1 May 2007}} ([[ ਮੌਸਮੀ ਤਬਦੀਲੀ ਬਾਰੇ ਅੰਤਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਪੈਨਲ |IPCC]])</ref> === ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ === ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਗ੍ਰੀਨਹਾਉਸ ਗੈਸ ਨੂੰ ਚਾਰ ਮੁੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਜ਼ਮੀਨੀ ਵਰਤੋਂ ਰਾਹੀਂ ਵਧਾਉਣ ਵਿਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ: * CO₂ ਰੀਲੀਜ਼ [[ਜੰਗਲ-ਵਾਢੀ|ਜੰਗਲਾਂ ਦੀ ਕਟਾਈ]] ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ। * [[ਚਾਵਲ|ਚੌਲਾਂ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ]] ਤੋਂ ਮਿਥੇਨ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। * ਮੀਥੇਨ ਪਸ਼ੂਆਂ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਤੋਂ ਰਿਹਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। * [[ਖਾਦ|ਖਾਦ ਦੀ]] ਵਰਤੋਂ ਤੋਂ ਨਾਈਟ੍ਰਸ ਆਕਸਾਈਡ ਜਾਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਕੱਠੇ ਮਿਲ ਕੇ, ਇਹ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਮਿਥੇਨ ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਦੇ 54%, ਲਗਭਗ 80% ਨਾਈਟ੍ਰਸ ਆਕਸਾਈਡ ਨਿਕਾਸ, ਅਤੇ ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਕਾਰਬਨ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਜੋੜਦੀਆਂ ਹਨ।<ref>[http://www.grida.no/climate/ipcc/emission/076.htm Intergovernmental Panel on Climate Change Special Report on Emissions Scenarios] retrieved 26 June 2007</ref> === ਪਸ਼ੂ === ਪਸ਼ੂਆਂ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਜੰਗਲਾਂ ਦੀ ਕਟਾਈ ਅਤੇ ਵਧ ਰਹੀ ਬਾਲਣ-ਸੰਘਣੀ ਖੇਤੀ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਮਨੁੱਖ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਏ ਗ੍ਰੀਨਹਾਉਸ ਗੈਸ ਨਿਕਾਸ ਦੇ 18%<ref name="lls">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=1B9LQQkm_qMC|title=Livestock's Long Shadow: Environmental Issues and Options|last=Steinfeld|first=Henning|last2=Gerber|first2=Pierre|last3=Wassenaar|first3=T. D.|last4=Castel|first4=Vincent|last5=Haan|first5=Cees de|date=1 January 2006|publisher=Food & Agriculture Org.|isbn=9789251055717|archive-url=https://web.archive.org/web/20080625000000/http://www.virtualcentre.org/en/library/key_pub/longshad/A0701E00.pdf|archive-date=25 June 2008|dead-url=yes|via=Google Books|df=dmy-all}},</ref> ਤੋਂ ਵੱਧ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹਨ: * 9% ਗਲੋਬਲ [[ਕਾਰਬਨ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ]] ਨਿਕਾਸ * 35-40% ਗਲੋਬਲ [[ਮੀਥੇਨ|ਮਿਥੇਨ]] ਨਿਕਾਸ (ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਫਰਮੀਟੇਸ਼ਨ ਅਤੇ [[ਰੂੜੀ|ਖਾਦ ਦੇ]] ਕਾਰਨ) * ਗਲੋਬਲ ਨਾਈਟ੍ਰਸ ਆਕਸਾਈਡ ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਦਾ 64% (ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਖਾਦ|ਖਾਦ ਦੀ]] ਵਰਤੋਂ ਕਾਰਨ)<ref name="lls"/> == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਖੇਤੀਬਾੜੀ]] m7oqdcacjwv8x7r4ij839b4jlm6xfx1 0 120735 842423 837948 2026-07-10T21:17:57Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842423 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist |name = ਜਿੰਮ ਪੀਬਲਜ਼ |honorific_suffix = {{post-nominals|country=ਸੀਏਐਨ|ਓਐਮ|ਐਫਆਰਐਸ|size=100%}} |image = Jim Peebles 2010.jpg |caption = ਪੀਬਲਜ਼ 2010 ਵਿੱਚ |birth_name = ਫਿਲਿਪ ਜੇਮਜ਼ ਐਡਵਿਨ ਪੀਬਲਜ਼ |birth_date = {{birth date and age|df=y|1935|4|25}} |birth_place = [[ਵਿਨੀਪੈਗ]], [[ਮਾਨੀਟੋਬਾ]], [[ਕੈਨੇਡਾ]] |death_date = |death_place = |nationality = ਕੈਨੇਡੀਅਨ-ਅਮਰੀਕੀ |education = [[ਮਾਨੀਟੋਬਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] {{small|([[ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਬੈਚਲਰ]])}}<br />[[ਪ੍ਰਿੰਸਟਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] {{small|([[ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਮਾਸਟਰ]], [[ਪੀਐਚ.ਡੀ.]])}} |known_for = [[ਕੌਸਮਿਕ ਮਾਈਕ੍ਰੋਵੇਵ ਬੈਕਗ੍ਰਾਉਂਡ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ]] |awards = [[ਐਡਿੰਗਟਨ ਮੈਡਲ]] (1981) <br/> [[ਐਸਟ੍ਰੋਫਿਜਿਕਸ ਲਈ ਡੈਨੀ ਹੀਨੇਮੈਨ ਪ੍ਰਾਈਜ਼|ਹੀਨੇਮੈਨ ਪ੍ਰਾਈਜ਼]] (1982) <br/> [[ਬਰੂਸ ਮੈਡਲ]] (1995) <br/> [[ਰਾਇਲ ਐਸਟ੍ਰੋਨੋਮੀਕਲ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦਾ ਗੋਲਡ ਮੈਡਲ ]] (1998) <br/> [[ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿੱਚ ਗਰੂਬੇਰ ਪੁਰਸਕਾਰ|ਗਰੂਬੇਰ ਪ੍ਰਾਈਜ਼]] (2000) <br/> [[ਹਾਰਵੀ ਇਨਾਮ]] (2001) <br/> [[ਸ਼ਾਅ ਇਨਾਮ]] (2004)) <br/> [[ਕਰਾਫੋਰਡ ਪੁਰਸਕਾਰ]] (2005) <br/> [[ਡਿਰਾਕ ਮੈਡਲ]] (2013) <br /> [[ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ]] (2019) |fields = [[ਸਿਧਾਂਤਕ ਭੌਤਿਕੀ]] <br /> [[ਭੌਤਿਕ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ]] |workplaces = [[ਪ੍ਰਿੰਸਟਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] <br/> [[ਐਡਵਾਂਸਡ ਸਟੱਡੀ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ]] |thesis_title = |thesis_url = https://search.proquest.com/docview/302111786/ |thesis_year = 1962 |doctoral_advisor = [[ਰਾਬਰਟ ਡਿਕ]] |academic_advisors = |doctoral_students = {{ublist|[[ਮਾਰਗਰੇਟ ਜੇ. ਗੇਲਰ]] | [[ਸਟੂਅਰਟ ਐਲ. ਸ਼ਾਪਿਰੋ]]}} |notable_students = }} '''ਫਿਲਿਪ ਜੇਮਜ਼ ਐਡਵਿਨ ਪੀਬਲਜ਼''' {{Post-nominals|country=CAN|OM|FRS}} ({{Lang-en|Philip James "Jim" Edwin Peebles}}; ਜਨਮ 25 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1935) ਇੱਕ ਕੈਨੇਡੀਅਨ-ਅਮਰੀਕੀ ਖਗੋਲ-ਭੌਤਿਕਵਿਗਿਆਨੀ, ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨੀ, ਅਤੇ ਸਿਧਾਂਤਕ [[ਭੌਤਿਕੀ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਗਿਆਨ|ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਗਿਆਨੀ ਹੈ]] ਜੋ ਇਸ ਸਮੇਂ [[ਪ੍ਰਿੰਸਟਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਵਿੱਚ ਐਲਬਰਟ ਆਇਨਸਟਾਈਨ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਇਮੇਰਿਟਸ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.princeton.edu/physics/about-us/history/memorable-members/john-wheeler/|title=Princeton University Physics Department|archive-url=https://web.archive.org/web/20110511222857/http://www.princeton.edu/physics/about-us/history/memorable-members/john-wheeler/|archive-date=May 11, 2011}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.princeton.edu/main/news/archive/A94/84/71G20/index.xml|title=Princeton University News|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413193815/https://www.princeton.edu/main/news/archive/A94/84/71G20/index.xml|archive-date=April 13, 2016}}</ref> 1970 ਤੋਂ ਉਸਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ [[ਭੌਤਿਕੀ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਗਿਆਨ|ਸਿਧਾਂਤਕ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ]] ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਮੁੱਢਲੇ ਨਿਊਕਲੀਓਸਿੰਥੇਸਿਸ, [[ਹਨੇਰ ਪਦਾਰਥ|ਡਾਰਕ ਮੈਟਰ]], [[ਕੌਸਮਿਕ ਮਾਈਕ੍ਰੋਵੇਵ ਬੈਕਗਰਾਊਂਡ|ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਮਾਈਕ੍ਰੋਵੇਵ ਪਿਛੋਕੜ]] ਅਤੇ ਸੰਰਚਨਾ-ਗਠਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਿਧਾਂਤਕ ਯੋਗਦਾਨ ਹੈ। ਪੀਬਲਜ਼ ਨੂੰ [[ਭੌਤਿਕੀ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਗਿਆਨ|ਭੌਤਿਕ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀਆਂ]] ਸਿਧਾਂਤਕ ਖੋਜਾਂ ਲਈ 2019 ਵਿੱਚ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਅੱਧਾ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ ਸੂਰਜ ਵਰਗੇ ਤਾਰੇ ਦੇ ਚੱਕਰ ਕੱਟ ਰਹੇ ਐਕਸੋਪਲੇਨੈੱਟ ਦੀ ਖੋਜ ਲਈ ਮਿਸ਼ੇਲ ਮੇਅਰ ਅਤੇ ਡਿਡੀਅਰ ਕੋਲੋਜ਼ ਨਾਲ ਸਾਂਝੇ ਤੌਰ `ਤੇ ਇਨਾਮ ਮਿਲਿਆ।<ref>{{Cite web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2019/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 2019|publisher=[[Nobel Media AB]]|access-date=8 October 2019}}</ref><ref name="NYT-20191008">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2019/10/08/science/nobel-prize-physics.html|title=Nobel Prize in Physics Awarded for Cosmic Discoveries - The cosmologist James Peebles split the prize with the astrophysicists Michel Mayor and Didier Queloz, for work the Nobel judges said “transformed our ideas about the cosmos.”|last=Chang|first=Kenneth|date=8 October 2019|work=[[The New York Times]]|access-date=8 October 2019|last2=Specia|first2=Megan}}</ref> == ਅਰੰਭਕ ਜੀਵਨ == ਪੀਬਲਜ਼ ਦਾ ਜਨਮ 25 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1935 ਨੂੰ [[ਵਿਨੀਪੈਗ]], [[ਮਾਨੀਟੋਬਾ]], [[ਕੈਨੇਡਾ|ਕਨੇਡਾ ਦੇ]] ਸੇਂਟ ਬੋਨੀਫੇਸ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਮਾਨੀਟੋਬਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਬੈਚਲਰ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ 1958 ਦੇ ਪਤਝੜ ਵਿੱਚ ਮੈਨੀਟੋਬਾ ਛੱਡ ਕੇ [[ਪ੍ਰਿੰਸਟਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਚਲਾ ਗਿਆ, ਜਿਥੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ [[ਪੀਐਚ.ਡੀ.|ਪੀ.ਐਚ.ਡੀ.]]1962 ਵਿੱਚ<ref>science.ca, [http://www.science.ca/scientists/scientistprofile.php?pID=205 "Phillip James E. Peebles Astronomy, Astrophysics and Space Science] (updated October 8, 2019). Retrieved October 8, 2019.</ref> ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ ਰਾਬਰਟ ਡਿਕ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web |url=http://www.annualreviews.org/doi/full/10.1146/annurev-astro-081811-125526 |title=Seeing Cosmology Grow |access-date=2019-10-10 |archive-date=2021-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210107215048/https://www.annualreviews.org/doi/full/10.1146/annurev-astro-081811-125526 |dead-url=yes }}</ref> ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੂਰੇ ਕਰੀਅਰ ਦੌਰਾਨ ਪ੍ਰਿੰਸਟਨ ਰਿਹਾ। ਪੀਬਲਜ਼, ਵਿਦਿਅਕ ਸਾਲ 1977–78 ਵਿੱਚ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਫਾਰ ਐਡਵਾਂਸਡ ਸਟੱਡੀ ਵਿਖੇ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਨੈਚੁਰਲ ਸਾਇੰਸ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਸੀ; ਉਸਨੇ 1990-91 ਅਤੇ 1998–99 ਵਿੱਚ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਥੇ ਵਿਜ਼ਿਟਰ ਰਿਹਾ।<ref>{{Cite web|url=https://www.ias.edu/scholars/phillip-james-e-peebles|title=Phillip James E. Peebles|website=Institute for Advanced Study|language=en|access-date=2019-10-08}}</ref> == ਵਿੱਦਿਅਕ ਕੈਰੀਅਰ == 1964 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਹੁਣ ਤੱਕ ਪੀਬਲਜ਼ ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਕੰਮ [[ਭੌਤਿਕੀ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਗਿਆਨ|ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ]] ਦੇ ਮੁੱਢ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨ ਲਈ [[ਭੌਤਿਕੀ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਗਿਆਨ|ਭੌਤਿਕ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ]] ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ ਹੈ। 1964 ਵਿਚ, ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਦਿਲਚਸਪੀ ਲਈ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਇੱਕ "ਸਿਰਾ" ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਪਰ ਪੀਬਲਜ਼ ਇਸਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਲਈ ਵਚਨਬੱਧ ਰਿਹਾ।<ref name="princeton nobel">{{Cite web|url=https://www.princeton.edu/news/2019/10/08/joy-ride-career-peebles-wins-nobel-prize-physics-tackling-big-questions-about|title=A ‘joy ride’ of a career: Peebles wins Nobel Prize in Physics for tackling big questions about the universe|last=Garlinghouse|first=Tom|date=October 8, 2019|publisher=[[Princeton University]]|access-date=October 9, 2019}}</ref> ਪੀਬਲਜ਼ ਨੇ [[ਮਹਾਂ ਧਮਾਕਾ|ਬਿਗ ਬੈਂਗ]] ਮਾੱਡਲ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਹੈ। ਪੀਬਲਜ਼ ਨੇ ਡਿਕ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ (ਜੋਰਜ ਗੇਮੋਵ, ਰਾਲਫ਼ ਏ ਐਲਫਰ ਅਤੇ ਰਾਬਰਟ ਸੀ. ਹਰਮਨ ਤੋਂ ਲਗਭਗ ਦੋ ਦਹਾਕੇ ਬਾਅਦ) [[ਕੌਸਮਿਕ ਮਾਈਕ੍ਰੋਵੇਵ ਬੈਕਗਰਾਊਂਡ|ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਮਾਈਕ੍ਰੋਵੇਵ ਪਿਛੋਕੜ ਦੀ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ ਦੀ]] ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਕੀਤੀ। ਬਿਗ ਬੈਂਗ ਨਿ ਊਕਲੀਓਸਿੰਥੇਸਿਸ, [[ਹਨੇਰ ਪਦਾਰਥ|ਡਾਰਕ ਮੈਟਰ]] ਅਤੇ [[ਹਨੇਰ ਊਰਜਾ|ਡਾਰਕ ਐਨਰਜੀ]] ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਣ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਉਹ 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਬਣਤਰਾਂ ਦੇ ਗਠਨ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਵਿੱਚ ਮੋਹਰੀ ਸੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਗੰਭੀਰ, ਗਿਣਾਤਮਕ ਸ਼ਾਖਾ ਮੰਨੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪਹਿਲਾਂ, ਪੀਬਲਜ਼ ਭੌਤਿਕ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਇਸਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਲਈ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਕੀਤਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.ias.edu/ideas/2015/thomas-general-relativity|title=General Relativity’s Influence and Mysteries|website=Institute for Advanced Study|language=en|access-date=2019-10-08}}</ref> ਪੀਬਲਜ਼ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ: “ਇਹ ਇਕੋ ਕਦਮ, ਕੋਈ ਅਲੋਕਾਰੀ ਖੋਜ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਅਚਾਨਕ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਨੂੰ ਢੁਕਵਾਂ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਸਗੋਂ ਇਹ ਖੇਤਰ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਕਈ ਪ੍ਰਯੋਗਾਤਮਕ ਨਿਰੀਖਣਾਂ ਰਾਹੀਂ ਉੱਭਰਿਆ। ਮੇਰੇ ਕੈਰੀਅਰ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕੌਸਮਿਕ ਮਾਈਕ੍ਰੋਵੇਵ ਬੈਕਗ੍ਰਾਉਂਡ (ਸੀ.ਐੱਮ.ਬੀ.) ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਉਣਾ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਧਿਆਨ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਖਿੱਚਿਆ [...] ਇਸ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਮਾਪਣ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਯੋਗਮੂਲਕ ਅਤੇ ਸਿਧਾਂਤਮੂਲਕ ਵਿਗਿਆਨੀ ਦੋਨੋਂ ਸਨ। ਉਹ ਇਸ ਦੇ ਅਸਰਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ "।<ref>{{Cite web|url=https://ep-news.web.cern.ch/content/interview-james-peebles|title=Interview with James Peebles|website=CERN EP newsletter|language=en|access-date=2016-05-04}}</ref> ਉਸ ਦਾ ਸ਼ਾਅ ਇਨਾਮ ਵੇਲੇ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ "ਉਸਨੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ ਸਾਰੀਆਂ ਆਧੁਨਿਕ, ਦੋਵੇਂ ਸਿਧਾਂਤਮੂਲਕ ਅਤੇ ਨਿਰੀਖਣਮੂਲਕ ਜਾਂਚ-ਪੜਤਾਲਾਂ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ, ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਅਟਕਲਬਾਜ਼ੀ ਦੇ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸ਼ੁੱਧ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ।"<ref>{{Cite web|url=http://www.shawprize.org/en/shaw.php?tmp=3&twoid=53&threeid=67&fourid=123|title=Announcement-The Shaw Laureate in Astronomy 2004|publisher=Shaw Foundation|access-date=27 January 2016|archive-date=9 ਜਨਵਰੀ 2013|archive-url=https://www.webcitation.org/6DXNfCfv9?url=http://www.shawprize.org/en/shaw.php?tmp=3|dead-url=yes}}</ref> ਪੀਬਲਜ਼ ਕੋਲ ਬੁਨਿਆਦੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਨਵੀਨਤਾ ਦੇਣ ਦਾ ਲੰਮਾ ਰਿਕਾਰਡ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਵਿਗਿਆਨੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨਗੇ। ਉਦਾਹਰਣ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ, 1987 ਵਿਚ, ਉਸਨੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਪ੍ਰਾਇਮੋਰੀਅਲ ਆਈਸੋਕਰਵੇਚਰ ਬੇਰੀਓਨ ਮਾਡਲ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਕੀਤਾ।<ref>Hu (1994-06-28)</ref> ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੀਬਲਜ਼ ਨੇ 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ [[ਹਨੇਰ ਪਦਾਰਥ|ਡਾਰਕ ਮੈਟਰ]] ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ।<ref>{{Cite journal|last=de Swart|first=J. G.|last2=Bertone|first2=G.|last3=van Dongen|first3=J.|date=2017|title=How dark matter came to matter|journal=Nature Astronomy|volume=1|issue=59|pages=0059|arxiv=1703.00013|bibcode=2017NatAs...1E..59D|doi=10.1038/s41550-017-0059}}</ref> ਪੀਬਲਜ਼ ਗਲੈਕਟਿਕ ਗਠਨ ਦੀ ਸਥਿਰਤਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਓਸਟ੍ਰਾਈਕਰ – ਪੀਬਲਜ਼ ਮਾਪਦੰਡ ਲਈ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=01yNf7mipb0C&pg=PA374|title=Galactic Dynamics|last=Binney|first=James|last2=Tremaine|first2=Scott|date=1987|publisher=Princeton University Press|isbn=9780691084459|pages=374|language=en}}</ref> ਪੀਬਲਜ਼ ਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਵਜੋਂ ਉਸ ਨੂੰ [[ਭੌਤਿਕੀ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਗਿਆਨ|ਭੌਤਿਕ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀਆਂ]] ਸਿਧਾਂਤਕ ਖੋਜਾਂ ਲਈ 2019 ਦਾ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉਸਨੂੰ ਸੂਰਜ ਵਰਗੇ ਤਾਰੇ ਦੇ ਚੱਕਰ ਕੱਟ ਰਹੇ ਐਕਸੋਪਲੇਨੈੱਟ ਦੀ ਖੋਜ ਲਈ ਮਿਸ਼ੇਲ ਮੇਅਰ ਅਤੇ ਡਿਡੀਅਰ ਕੋਲੋਜ਼ ਨਾਲ ਸਾਂਝੇ ਤੌਰ `ਤੇ ਇਹ ਇਨਾਮ ਮਿਲਿਆ।<ref>{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2019/10/08/science/nobel-physics.html|title=Nobel Prize in Physics Awarded for Studies of Earth’s Place in the Universe|last=Chang|first=Kenneth|last2=Specia|first2=Megan|date=October 8, 2019|website=[[The New York Times]]|access-date=October 9, 2019}}</ref> == ਸਨਮਾਨ == '''ਅਵਾਰਡ''' {{ਕਾਲਮ ਸ਼ੁਰੂ|colwidth=27em}} *[[ਐਡਿੰਗਟਨ ਮੈਡਲ]] (1981)<ref name=Weintraub>{{cite book |last1=Weintraub |first1=David A. |title=How Old Is the Universe? |date=2011 |publisher=Princeton University Press |isbn=9780691147314 |page=317 |url=https://books.google.co.uk/books?id=oWmGcsV7N6sC |accessdate=8 October 2019 |language=en}}</ref> *[[ਐਸਟ੍ਰੋਫਿਜਿਕਸ ਲਈ ਡੈਨੀ ਹੀਨੇਮੈਨ ਪ੍ਰਾਈਜ਼]] (1982)<ref>{{cite web |title=Dannie Heineman Prize for Astrophysics {{!}} American Astronomical Society |url=https://aas.org/grants-and-prizes/dannie-heineman-prize-astrophysics |website=aas.org |accessdate=8 October 2019}}</ref> *[[ਰਾਇਲ ਸੁਸਾਇਟੀ ਫ਼ੈਲੋ]] (1982)<ref>{{cite web|url=https://royalsociety.org/people/phillip-peebles-12070/|title=Phillip Peebles biography|publisher= [[Royal Society]]|accessdate= 24 January 2017}}</ref> *[[ਹੈਨਰੀ ਨੌਰਿਸ ਰਸਲ ਲੈਕਚਰਸ਼ਿਪ]] (1993)<ref name=Weintraub /> *[[ਬਰੂਸ ਮੈਡਲ]] (1995)<ref>{{cite web |title=The Bruce Medalists |url=http://www.phys-astro.sonoma.edu/brucemedalists/ |website=www.phys-astro.sonoma.edu |accessdate=8 October 2019}}</ref> *[[ਓਸਕਰ ਕਲੀਨ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਲੈਕਚਰ|ਓਸਕਰ ਕਲੀਨ ਮੈਡਲ]] (1997)<ref>{{cite web |title=Earlier Lectures - Oskar Klein Centre |url=http://www.okc.albanova.se/research/memorial-lecture/earlier-lectures |website=www.okc.albanova.se |accessdate=8 October 2019 |archive-date=4 ਨਵੰਬਰ 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201104135719/http://www.okc.albanova.se/research/memorial-lecture/earlier-lectures |url-status=dead }}</ref> *[[ਰਾਇਲ ਐਸਟ੍ਰੋਨੋਮੀਕਲ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦਾ ਗੋਲਡ ਮੈਡਲ]] (1998)<ref>{{cite web |last1=Williams |first1=D. A. |title=Prof. P J E Peebles: 1998 Gold Medal |url=https://academic.oup.com/astrogeo/article/40/3/3.6/197418/ |website=Astronomy & Geophysics |accessdate=8 October 2019 |pages=3.6–3.6 |language=en |doi=10.1093/astrog/40.3.3.6-a |date=1 June 1999}}</ref> *[[ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿੱਚ ਗਰੂਬੇਰ ਪੁਰਸਕਾਰ|ਗਰੂਬੇਰ ਪ੍ਰਾਈਜ਼]] (2000), with [[Allan Sandage]]<ref>{{cite web |title=2000 Gruber Cosmology Prize {{!}} Gruber Foundation |url=https://gruber.yale.edu/prize/2000-gruber-cosmology-prize |website=gruber.yale.edu |accessdate=8 October 2019}}</ref> *[[ਹਾਰਵੀ ਇਨਾਮ]] (2001)<ref>{{cite web |title=Princeton Announcements, June 2001 - Archived |url=http://www.princeton.edu/webannounce/Princeton_Announcements/Archived/2001/JUN_Text.html |website=www.princeton.edu |accessdate=8 October 2019}}</ref> *[[ਸ਼ਾਅ ਇਨਾਮ]] (2004)<ref>{{cite web |title=The Shaw Prize - Top prizes for astronomy, life science and mathematics |url=http://www.shawprize.org/en/shaw.php?tmp=3&twoid=53 |website=www.shawprize.org |accessdate=8 October 2019 |archive-date=5 ਅਪ੍ਰੈਲ 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180405041510/http://www.shawprize.org/en/shaw.php?tmp=3&twoid=53 |dead-url=yes }}</ref> *[[ਕਰਾਫੂਰਡ ਇਨਾਮ]] with [[James E. Gunn (astronomer)|James E. Gunn]] and [[Martin Rees]] (2005)<ref>{{cite web |title=The Crafoord Prize 2005 |url=https://www.crafoordprize.se/press_release/the-crafoord-prize-2005 |website=www.crafoordprize.se |accessdate=8 October 2019}}</ref> *ਹਿਚੱਕੌਕ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰਸ਼ਿਪ (2006)<ref>{{cite web |title=Charles M. and Martha Hitchcock Lectures {{!}} Series {{!}} Berkeley Graduate Lectures |url=https://gradlectures.berkeley.edu/series/hitchcock/ |website=gradlectures.berkeley.edu |accessdate=8 October 2019}}</ref> *[[ਡਿਰਾਕ ਮੈਡਲ]] (2013)<ref>{{cite web |title=FACULTY AWARD: Peebles awarded 2013 Dirac Medal for work in theoretical physics |url=https://www.princeton.edu/news/2013/08/14/faculty-award-peebles-awarded-2013-dirac-medal-work-theoretical-physics |website=Princeton University |accessdate=8 October 2019 |language=en}}</ref> *[[ਮਾਨੀਟੋਬਾ ਆਰਡਰ]] ਮੈਂਬਰ (2017)<ref>{{cite news |title=12 Manitobans to receive province's highest honour this summer |url=https://www.cbc.ca/news/canada/manitoba/order-of-manitoba-recipients-1.4111916 |accessdate=8 October 2019 |work=[[CBC.ca]] |date=12 May 2017}}</ref> *[[ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ]] (2019)<ref>{{cite web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2019/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 2019|publisher= [[Nobel Media AB]]|accessdate= 8 October 2019}}</ref> {{Div col end}} '''ਉਸਦਾ ਨਾਮ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ''' *[[ਨਿੱਕਾ ਗ੍ਰਹਿ]] 18242 ਪੀਬਲਜ਼<ref>{{Cite web|url=http://rasc.ca/asteroid/18242|title=Asteroid (18242) Peebles|last=|date=|publisher=Royal Astronomical Society of Canada|access-date=9 October 2019|}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{ਕਾਲਮ ਸ਼ੁਰੂ}} * {{Cite journal|last=Davis|first=M.|author-link=Marc Davis (astronomer)|last2=Peebles|first2=P. J. E.|year=1983|title=A survey of galaxy redshifts. V – The two-point position and velocity correlations|url=|journal=Astrophys. J.|volume=267|issue=|page=465|bibcode=1983ApJ...267..465D|doi=10.1086/160884}} * {{Cite journal|last=Dicke|first=R. H.|last2=Peebles|first2=P. J. E.|last3=Roll|first3=P. G.|last4=Wilkinson|first4=D. T.|author-link4=David Todd Wilkinson|year=1965|title=Cosmic Black-Body Radiation|url=|journal=Astrophys. J.|volume=142|issue=|page=414|bibcode=1965ApJ...142..414D|doi=10.1086/148306}} * {{Cite journal|last=Fukugita|first=M.|last2=Hogan|first2=C. J.|last3=Peebles|first3=P. J. E.|year=1998|title=The cosmic baryon budget|url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_1998-08-20_503_2/page/518|journal=Astrophys. J.|volume=503|issue=2|page=518|arxiv=astro-ph/9712020|bibcode=1998ApJ...503..518F|doi=10.1086/306025}} * {{Cite journal|last=Groth|first=E. J.|last2=Peebles|first2=P. J. E.|year=1977|title=Statistical Analysis Of Catalogs Of Extragalactic Objects. 7. Two And Three Point Correlation Functions For The High-Resolution Shane-Wirtanen Catalog Of Galaxies|url=|journal=Astrophys. J.|volume=217|issue=|page=385|bibcode=1977ApJ...217..385G|doi=10.1086/155588}} * {{Cite journal|last=Ostriker|first=J. P.|author-link=Jeremiah P. Ostriker|last2=Peebles|first2=P. J. E.|year=1973|title=A Numerical Study of the Stability of Flattened Galaxies: or, can Cold Galaxies Survive?|url=|journal=Astrophys. J.|volume=186|issue=|page=467|bibcode=1973ApJ...186..467O|doi=10.1086/152513}} * {{Cite journal|last=Peebles|first=P. J. E.|year=1966|title=Primordial Helium Abundance and the Primordial Fireball. I|url=https://archive.org/details/sim_physical-review-letters_1966-03-07_16_10/page/410|journal=Phys. Rev. Lett.|volume=16|issue=10|page=410|bibcode=1966PhRvL..16..410P|doi=10.1103/PhysRevLett.16.410}} * {{Cite journal|last=Peebles|first=P. J. E.|year=1966|title=Primordial Helium Abundance and the Primordial Fireball. II|url=|journal=Astrophys. J.|volume=146|issue=|page=542|bibcode=1966ApJ...146..542P|doi=10.1086/148918}} * {{Cite journal|last=Peebles|first=P. J. E.|last2=Dicke|first2=R. H.|year=1968|title=Origin of the Globular Star Clusters|url=|journal=Astrophys. J.|volume=154|issue=|page=891|bibcode=1968ApJ...154..891P|doi=10.1086/149811}} * {{Cite journal|last=Peebles|first=P. J. E.|year=1969|title=Origin of the Angular Momentum of Galaxies|url=|journal=Astrophys. J.|volume=155|issue=|page=393|bibcode=1969ApJ...155..393P|doi=10.1086/149876}} * {{Cite journal|last=Peebles|first=P. J. E.|last2=Yu|first2=J. T.|year=1970|title=Primeval adiabatic perturbation in an expanding universe|url=|journal=Astrophys. J.|volume=162|issue=|page=815|bibcode=1970ApJ...162..815P|doi=10.1086/150713}} * {{Cite book|title=Physical Cosmology|url=https://archive.org/details/isbn_0691081085|last=Peebles|first=P. J. E.|publisher=Princeton University Press|year=1971|location=Princeton}} * {{Cite book|title=The large-scale structure of the universe|url=https://archive.org/details/largescalestruct0000peeb|last=Peebles|first=P. J. E.|publisher=Princeton University Press|year=1980|location=Princeton}} * {{Cite journal|last=Peebles|first=P. J. E.|year=1982|title=Large-scale background temperature and mass fluctuations due to scale-invariant primeval perturbations|url=|journal=Astrophys. J.|volume=263|issue=|page=L1|bibcode=1982ApJ...263L...1P|doi=10.1086/183911}} * {{Cite book|title=Principles of Physical Cosmology|url=https://archive.org/details/principlesofphys00pjep|last=Peebles|first=P. J. E.|publisher=Princeton University Press|year=1993|location=Princeton}} * {{Cite journal|last=Ratra|first=B.|last2=Peebles|first2=P. J. E.|year=1988|title=Cosmology with a time-variable cosmological 'constant'|url=|journal=Astrophys. J.|volume=325|issue=|page=L17|bibcode=1988ApJ...325L..17P|doi=10.1086/185100}} * {{Cite journal|last=Ratra|first=B.|last2=Peebles|first2=P. J. E.|year=1988|title=Cosmological consequences of a rolling homogeneous scalar field|url=|journal=Phys. Rev. D|volume=37|issue=12|page=3406|bibcode=1988PhRvD..37.3406R|doi=10.1103/physrevd.37.3406}} * {{Cite journal|last=Ratra|first=B.|last2=Peebles|first2=P. J. E.|year=2003|title=The cosmological constant and dark energy|journal=Rev. Mod. Phys.|volume=75|issue=2|pages=559–606|arxiv=astro-ph/0207347|bibcode=2003RvMP...75..559P|doi=10.1103/RevModPhys.75.559}} {{Div col end}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1935]] n78cv9dr2d1ogy9zprw2bqlq7m5wbth 0 121236 842328 723678 2026-07-10T19:45:06Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842328 wikitext text/x-wiki '''ਨੀਲੀ ਵ੍ਹੇਲ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]] ਵਿੱਚ: '''blue whale;''' ''ਬੈਲੇਨੋਪਟੇਰਾ ਮਸਕੂਲਸ'') ਇੱਕ ਸਮੁੰਦਰੀ ਥਣਧਾਰੀ ਜੀਵ ਹੈ, ਜੋ ਬਲੇਨ ਵ੍ਹੇਲ ਪਾਰਵਆਰਡਰ, ਮਾਇਸਟੀਸੀਟੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ।<ref name="factsheet">{{Cite web|url=http://www.acsonline.org/factpack/bluewhl.htm|title=American Cetacean Society Fact Sheet – Blue Whales|archive-url=https://web.archive.org/web/20070711025158/http://www.acsonline.org/factpack/bluewhl.htm|archive-date=11 July 2007|access-date=20 June 2007}}</ref> {{Convert|29.9|m|ft|sp=us}}<ref name="pop">{{Cite web|url=http://www.sararegistry.gc.ca/virtual_sara/files/cosewic/sr_blue_whale_e.pdf|title=Assessment and Update Status Report on the Blue Whale ''Balaenoptera musculus''|year=2002|publisher=Committee on the Status of Endangered Wildlife in Canada|archive-url=https://web.archive.org/web/20140915084032/http://www.sararegistry.gc.ca/virtual_sara/files/cosewic/sr%5Fblue%5Fwhale%5Fe%2Epdf|archive-date=15 September 2014|access-date=19 April 2007}}</ref> ਤੱਕ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਅਤੇ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ 173 ਟੰਨ ਦੇ ਭਾਰ, ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਵਾਲਾ ਇਹ ਹੁਣ ਤੱਕ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਜਾਨਵਰ ਹੈ।<ref name="G.S.Paul2010">{{Cite book|url={{google books|plainurl=y|id=PFuzDAAAQBAJ|page=19}}|title=The Princeton Field Guide to Dinosaurs|last=Paul|first=Gregory S.|date=2016|publisher=Princeton University Press|isbn=978-1-4008-8314-1|edition=Second|page=19}}</ref><ref name="Bortolotti">{{Cite book|url={{google books|plainurl=y|id=MGq3G2NIgjYC}}|title=Wild Blue: A Natural History of the World's Largest Animal|last=Bortolotti|first=Dan|date=2008|publisher=St. Martin's Press|isbn=978-1-4299-8777-6}}</ref> ਲੰਬਾ ਅਤੇ ਪਤਲਾ, ਨੀਲੀ ਵ੍ਹੇਲ ਦਾ ਸਰੀਰ ਨੀਲੇ-ਸਲੇਟੀ ਡਾਰਸਲੀ ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਸ਼ੇਡ ਅਤੇ ਹੇਠਾਂ ਤੋਂ ਕੁਝ ਹਲਕਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://www.fao.org/fishery/species/2744|title=Species Fact Sheets: ''Balaenoptera musculus'' (Linnaeus, 1758)|publisher=Fisheries and Aquaculture Department, [[Food and Agriculture Organization]], [[United Nations]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20090227042533/http://www.fao.org/fishery/species/2744|archive-date=27 February 2009|access-date=24 December 2012}}</ref> ਇੱਥੇ ਘੱਟੋ ਘੱਟ ਤਿੰਨ ਵੱਖਰੀਆਂ ਉਪ-ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਹਨ: ਬੀ. ਐਮ. ਉੱਤਰੀ ਅਟਲਾਂਟਿਕ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਦੇ ਮਾਸਕੂਲਸ, ਬੀ. ਐਮ. ਦੱਖਣੀ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਦਾ ਇੰਟਰਮੀਡੀਆ ਅਤੇ ਬੀ. ਐਮ. ਬ੍ਰਵੀਕੌਡਾ (ਜਿਸਨੂੰ ਪਿਗਮੀ ਬਲਿਊ ਵ੍ਹੇਲ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਹਿੰਦ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬੀ. ਐਮ. ਇੰਡੀਕਾ, ਹਿੰਦ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲੀ, ਇੱਕ ਹੋਰ ਉਪ-ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਹੋਰ ਬਾਲਿਨ ਵ੍ਹੀਲਜ਼ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਸ ਦੀ ਖੁਰਾਕ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ ਸਿਰਫ ਛੋਟੇ ਕ੍ਰਸਟੇਸੀਅਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕ੍ਰਿਲ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref name="wheelock">{{Cite web|url=http://whale.wheelock.edu/bwcontaminants/welcome.html|title=Contaminant analysis of organochlorines in blubber biopsies from blue whales in the St. Lawrence Seaway|last=de Koning|first=Jason|last2=Wild|first2=Geoff|year=1997|publisher=Trent University|archive-url=https://web.archive.org/web/20070704145244/http://whale.wheelock.edu/bwcontaminants/welcome.html|archive-date=4 July 2007|access-date=29 June 2007}}</ref> ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤਕ ਧਰਤੀ ਦੇ ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਮਹਾਂਸਾਗਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨੀਲੀ ਵ੍ਹੇਲ ਬਹੁਤ ਸੀ। ਇੱਕ ਸਦੀ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਤੱਕ, ਉਹ 1966 ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ-ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੁਆਰਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਨਾ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਤੱਕ ਵ੍ਹੇਲਿੰਗ ਦੁਆਰਾ ਲਗਭਗ ਮਿਟਣ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਈ ਸੀ।<ref name="pop">{{Cite web|url=http://www.sararegistry.gc.ca/virtual_sara/files/cosewic/sr_blue_whale_e.pdf|title=Assessment and Update Status Report on the Blue Whale ''Balaenoptera musculus''|year=2002|publisher=Committee on the Status of Endangered Wildlife in Canada|archive-url=https://web.archive.org/web/20140915084032/http://www.sararegistry.gc.ca/virtual_sara/files/cosewic/sr%5Fblue%5Fwhale%5Fe%2Epdf|archive-date=15 September 2014|access-date=19 April 2007}}</ref> 2002 ਦੀ ਇੱਕ ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ 5,000 ਤੋਂ 12,000 ਨੀਲੀਆਂ ਵ੍ਹੇਲ ਸਨ, ਘੱਟੋ ਘੱਟ ਪੰਜ ਆਬਾਦੀਆਂ ਵਿੱਚ। ਆਈ.ਯੂ.ਸੀ.ਐਨ. ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਹੈ ਕਿ ਅੱਜ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਇਦ 10,000 ਅਤੇ 25,000 ਨੀਲੀਆਂ ਵ੍ਹੇਲ ਹਨ। ਵ੍ਹੇਲਿੰਗ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਬਾਦੀ ਅੰਟਾਰਕਟਿਕ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਗਿਣਤੀ ਲਗਭਗ 239,000 (ਸੀਮਾ 202,000 ਤੋਂ 311,000)। ਪੂਰਬੀ ਉੱਤਰੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ, ਅੰਟਾਰਕਟਿਕ ਅਤੇ ਹਿੰਦ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਵਿਚੋਂ ਹਰੇਕ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ ਬਹੁਤ ਘੱਟ (ਲਗਭਗ 2,000) ਸੰਘਣੇਪਣ ਬਚਿਆ ਹੈ। ਉੱਤਰੀ ਅਟਲਾਂਟਿਕ ਵਿੱਚ ਦੋ ਹੋਰ ਸਮੂਹ ਹਨ, ਅਤੇ ਘੱਟੋ ਘੱਟ ਦੋ ਦੱਖਣੀ ਗੋਲਾਕਾਰ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਪੂਰਬੀ ਉੱਤਰੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਦੇ ਨੀਲੇ ਵ੍ਹੇਲ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 2014 ਦੁਆਰਾ ਲਗਭਗ ਆਪਣੀ ਸ਼ਿਕਾਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਪੱਧਰ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਈ ਸੀ।<ref name="Ant">{{Cite journal|last=Branch|first=T. A.|last2=Matsuoka|first2=K.|last3=Miyashita|first3=T.|year=2004|title=Evidence for increases in Antarctic blue whales based on Bayesian modelling|url=https://archive.org/details/marine-mammal-science_2004-10_20_4/page/726|journal=Marine Mammal Science|volume=20|issue=4|pages=726–754|doi=10.1111/j.1748-7692.2004.tb01190.x}}</ref><ref name="iflscience.com">{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-29069515|title=California blue whales bounce back to near historic numbers|last=McGrath|first=Matt|date=5 September 2014|work=BBC News|access-date=19 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181120081149/https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-29069515|archive-date=20 November 2018}}<br /><br />*{{Cite web|url=http://www.washington.edu/news/2014/09/05/california-blue-whales-rebound-from-whaling-first-of-their-kin-to-do-so/|title=California blue whales rebound from whaling; first of their kin to do so|last=Hines|first=Sandra|date=5 September 2014|publisher=University of Washington|archive-url=https://web.archive.org/web/20140908022003/http://www.washington.edu/news/2014/09/05/california-blue-whales-rebound-from-whaling-first-of-their-kin-to-do-so/|archive-date=8 September 2014|access-date=8 September 2014}}<br /><br />*{{Cite web|url=https://www.sciencemag.org/news/2014/09/california-blue-whales-bounce-back|title=California blue whales bounce back|last=Morell|first=Virginia|date=5 September 2014|publisher=American Association for the Advancement of Science|archive-url=https://web.archive.org/web/20181120100942/https://www.sciencemag.org/news/2014/09/california-blue-whales-bounce-back|archive-date=20 November 2018|access-date=19 November 2018}}</ref> [[ਤਸਵੀਰ:Large Blue Whale Off Southern California Coast Photo Don Ramey Logan.jpg|thumb|'''''ਨੀਲੀ ਵ੍ਹੇਲ''' (ਬਾਲੇਨੋਪਟੇਰਾ ਮਸਕੂਲਸ)'']] == ਵੇਰਵਾ == [[ਤਸਵੀਰ:Blue whale tail.JPG|right|thumb| ਇੱਕ ਨੀਲੀ ਵ੍ਹੇਲ, ਪੂਛ ਚੁੱਕਦੀ ਹੋਈ।]] [[ਤਸਵੀਰ:Blue Whale 001 body bw.jpg|right|thumb| ਬਾਲਗ ਨੀਲੀ ਵ੍ਹੇਲ]] ਨੀਲੀ ਵ੍ਹੇਲ ਦੀ ਲੰਮੀ ਟੇਪਰਿੰਗ ਬਾਡੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਹੋਰ ਵੇਹਲ ਦੇ ਸਟਾਕਿਅਰ ਬਿਲਡ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਤੁਲਿਆ ਹੋਇਆ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।<ref name="des">{{Cite web|url=http://www.wdcs.org/dan/publishing.nsf/allweb/F8FE8974A62E12F88025696D004A8EE9<!--http://uk.whales.org/species-guide/blue-whale-->|title=Size and Description of the Blue Whale Species|publisher=Whale and Dolphin Conservation Society|archive-url=https://web.archive.org/web/20071001144738/http://www.wdcs.org/dan/publishing.nsf/allweb/F8FE8974A62E12F88025696D004A8EE9|archive-date=1 October 2007|access-date=15 June 2007}}</ref> ਸਿਰ ਸਮਤਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ''U-'' ਅਕਾਰ ਵਾਲਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪਥ ਹੈ ਜੋ ਬੁਨੇਹੋਲ ਤੋਂ ਉਪਰਲੇ ਹੋਠ ਦੇ ਸਿਖਰ ਤੇ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਮੂੰਹ ਦਾ ਅਗਲਾ ਹਿੱਸਾ ਬੇਲੀਨ ਪਲੇਟਾਂ ਨਾਲ ਸੰਘਣਾ ਹੈ; ਲਗਭਗ 300 ਪਲੇਟਾਂ, ਹਰ ਇੱਕ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ {{Convert|1|m|ft|abbr=off|sp=us}} ਲੰਬਾ, ਉੱਪਰਲੇ ਜਬਾੜੇ ਤੋਂ ਲਟਕਦਾ ਹੈ, {{Convert|0.5|m|in|sigfig=1|abbr=on|sp=us}} ਵਾਪਸ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਹੀ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 70 ਅਤੇ 118 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਗ੍ਰੋਵ (ਜਿਸ ਨੂੰ ਵੈਂਟ੍ਰਲ ਪਲੀਟਸ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ) ਸਰੀਰ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਦੇ ਸਮਾਨਤਰ ਗਲ਼ੇ ਦੇ ਨਾਲ ਚਲਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਅਨੁਕੂਲਤਾ ਲੰਗ ਖੁਰਾਕ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚੋਂ ਪਾਣੀ ਕੱਢਣ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਨੀਲੇ ਵ੍ਹੇਲ, ਛੋਟੇ ਬਰਸਟ ਨਾਲ ਹੀ 50 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪ੍ਰਤੀ ਘੰਟਾ (31 ਮੀਲ ਪ੍ਰਤੀ ਘੰਟੇ) ਦੀ ਸਪੀਡ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਦੋਂ ਦੂਜੀ ਵ੍ਹੇਲ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਪਰ 20 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪ੍ਰਤੀ ਘੰਟਾ (12 ਮੀਲ ਪ੍ਰਤੀ ਘੰਟਾ) ਵਧੇਰੇ ਖਾਸ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਗਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਦੇ ਪਿਗਮੀ ਬਲਿਊ ਵ੍ਹੇਲ ਦੀ ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਟੈਲੀਮੈਟਰੀ ਨੇ ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ ਪਰਵਾਸ ਕਰਦਿਆਂ ਇਹ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਉਹ 0.09 ਤੋਂ 455.8 ਕਿਲੋਮੀਟਰ (0.056) ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀ ਦਿਨ 283.221 ਮੀਲ।<ref>{{Cite journal|last=Double|first=Michael C.|last2=Andrews-Goff|first2=Virginia|last3=Jenner|first3=K. Curt S.|last4=Jenner|first4=Micheline-Nicole|last5=Laverick|first5=Sarah M.|last6=Branch|first6=Trevor A.|last7=Gales|first7=Nicholas J.|date=2014|title=Migratory Movements of Pygmy Blue Whales (''Balaenoptera musculus brevicauda'') between Australia and Indonesia as Revealed by Satellite Telemetry|journal=PLoS One|volume=9|issue=4|page=e93578|doi=10.1371/journal.pone.0093578}} </ref> ਖਾਣਾ ਖੁਆਉਂਦੇ ਸਮੇਂ, ਉਹ ਪ੍ਰਤੀ ਘੰਟਾ 5 ਕਿਲੋਮੀਟਰ (3.1 ਮੀਲ ਪ੍ਰਤੀ ਘੰਟਾ) ਹੌਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਮੁੰਦਰੀ ਜੀਵ]] keliaaho1v7kulsl1wauap2182zf8sg 0 121546 842366 494794 2026-07-10T20:20:44Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 4 books for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842366 wikitext text/x-wiki '''ਸੋਨੇਟ 18''' ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਨਾਟਕਕਾਰ ਅਤੇ ਕਵੀ [[ਵਿਲੀਅਮ ਸ਼ੇਕਸਪੀਅਰ|ਵਿਲੀਅਮ ਸ਼ੈਕਸਪੀਅਰ]] ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੇ ਗਏ 154 ਸੋਨੈੱਟਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੋਨੇਟ ਵਿਚ ਬੁਲਾਰਾ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਉਸ ਨੂੰ ਨੌਜਵਾਨ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਗਰਮੀ ਦੇ ਦਿਨ ਨਾਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਨੋਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨੌਜਵਾਨ ਵਿਚ ਉਹ ਗੁਣ ਹਨ ਜੋ ਗਰਮੀਆਂ ਦੇ ਦਿਨ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਇਹ ਵੀ ਨੋਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗਰਮੀਆਂ ਦੇ ਦਿਨ ਦੇ ਗੁਣ ਬਦਲਣ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਖਰਕਾਰ ਇਹ ਘਟ ਜਾਣਗੇ। ਭਾਸ਼ਣਕਾਰ ਨੇ ਫਿਰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਨੌਜਵਾਨ ਕਵਿਤਾ ਦੀਆਂ ਸਤਰਾਂ ਵਿਚ ਸਦਾ ਜੀਵੇਗਾ, ਜਿੰਨਾ ਚਿਰ ਇਸ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸੋਨੇਟ ਵਿਚ ਇਕ ਵਿਅੰਗਾਤਮਕ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਸਲ ਨੌਜਵਾਨ ਨਹੀਂ ਜੋ ਸਦੀਵੀ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ, ਬਲਕਿ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਉਸ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ ਅਤੇ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਜਵਾਨ ਆਦਮੀ ਦਾ ਛੋਟਾ ਜਾਂ ਕੋਈ ਵਰਣਨ ਨਹੀਂ ਹੈ ਬਲਕਿ ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਅਤੇ ਗਰਮੀਆਂ ਦੇ ਦਿਨ ਦੇ ਸਥਾਈ ਵਰਣਨ ਜਿਸ ਨੂੰ ਨੌਜਵਾਨ ਨੇ ਪਛਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। == ਬਣਤਰ == ਸੋਨੇਟ 18 ਇਕ ਆਮ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਜਾਂ ਸ਼ੈਕਸਪੀਅਰਨ ਸੋਨੈੱਟ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ 14 ਲਾਈਨਾਂ ਆਈਮਬਿਕ ਪੈਂਟੀਮੀਸ੍ਰਸ ਹਨ : ਤਿੰਨ ਤ੍ਰਿਪਦ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਕ ਦੋਹਰਾ। ਇਸ ਵਿਚ ਇਹ ਵੀ ਗੁਣ ਹਨ - ਕਵਿਤਾ ਸਕੀਮ ABAB CDCD EFEF GG:। ਕਵਿਤਾ ਇਕ ਇਤਾਲਵੀ ਜਾਂ ਪੈਟਰਾਰਚਨ ਸੋਨੇਟ ਦੀ ਬਿਆਨਬਾਜ਼ੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਪੈਟਰਾਰਚਨ ਸੋਨੇਟਸ ਨੇ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਿਸੇ ਪਿਆਰੇ ਦੇ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ। ਅਕਸਰ ਅਣਚਾਹੇ ਪਿਆਰ ਪਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਹੀਂ।<ref name="trimming">{{Cite journal|last=Jungman|first=Robert E.|date=January 2003|title=Trimming Shakespeare's Sonnet 18.|url=https://archive.org/details/sim_anq-american-notes-queries_winter-2003_16_1/page/18|journal=ANQ: A Quarterly Journal of Short Articles, Notes and Reviews|publisher=ANQ|volume=16|issue=1|pages=18–19|doi=10.1080/08957690309598181|issn=0895-769X}}</ref> ਇਸ ਵਿਚ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾ ਵਸਤੂ ਵਿਚ ਇਕ <nowiki><i id="mwUQ">ਵੋਲਟ</i></nowiki> ਜਾਂ ਸ਼ਿਫਟ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਤੀਸਰੇ ਚੌਥਾਈ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਲਾਈਨ 1: ਬਿਆਨਬਾਜ਼ੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜੋੜੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਲਾਈਨ ਨਿਯਮਤ ਆਈਮਬਿਕ ਪੈਂਟਸਾਈਮਰ ਤਾਲ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ : × / × / × / × / × / So long as men can breathe or eyes can see, (18.13) : / = ''ictus'', ਇੱਕ ਮੈਟ੍ਰਿਕਲੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸਿਲੇਬਿਕ ਸਥਿਤੀ. × = ''nonictus'' . == ਪ੍ਰਸੰਗ == ਕਵਿਤਾ ਫੇਅਰ ਯੂਥ ਕ੍ਰਮ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ (ਜਿਸ ਵਿਚ 1609 ਵਿਚ ਪਹਿਲੇ ਸੰਸਕਰਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਸੋਨੇਟ 1-16 ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ)। ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਤਰਤੀਬ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਚੱਕਰ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਵੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਹੁਣ ਉਤਪਾਦਨ ਸੋਨੇਟਸ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਸੋਨੇਟ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਲਿਖਤੀ ਸ਼ਬਦ ਦੁਆਰਾ ਸਦੀਵੀ ਜੀਵਨ ਤਕ ਪਹੁੰਚਣ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਵਿਸ਼ਾ ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਸੋਨੇਟ 15 - 17 ਵਿੱਚ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਸੋਨੈੱਟ 20 ਦੇ ਟਾਈਮ ਥੀਮ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। == ਟੈਕਸਟ ਤੇ ਨੋਟ == ਲਾਈਨ ਸਿਕਸ ਵਿੱਚ "ਕੰਪਲੈਕਸਨ" ਦੇ ਦੋ ਅਰਥ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ: * (1) ਪਿਛਲੀ ਲਾਈਨ ਵਿਚ sun ("the eye of heaven") ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਚਿਹਰੇ ਦੀ ਬਾਹਰੀ ਦਿੱਖ, ਜਾਂ * (2) ਚਾਰੇ ਤੁਕਾਂ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਭਾਵਨਾ. ਸ਼ੈਕਸਪੀਅਰ ਦੇ ਸਮੇਂ "ਕੰਪਲੈਕਸ਼ਨ (complexion)" ਨੇ ਦੋਨੋ ਬਾਹਰੀ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਅਰਥ ਦਰਸਾਏ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ "ਤਪਸ਼" (ਬਾਹਰੀ ਤੌਰ ਤੇ ਮੌਸਮ ਦੀ ਸਥਿਤੀ; ਅੰਦਰੂਨੀ ਤੌਰ ਤੇ, ਹਾਸੇ ਦਾ ਸੰਤੁਲਨ) ਸੀ। "ਕੰਪਲੈਕਸ਼ਨ (complexion)" ਦਾ ਦੂਜਾ ਅਰਥ ਇਹ ਸੰਚਾਰ ਕਰੇਗਾ ਕਿ ਪਿਆਰੇ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ, ਹੱਸਮੁੱਖ ਅਤੇ ਸੁਸ਼ੀਲ ਸੁਭਾਅ ਨਿਰੰਤਰ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟ, ਜੋ ਬੱਦਲਵਾਈ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਧੁੰਦਲਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾ ਅਰਥ ਵਧੇਰੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਬਾਹਰੀ ਦਿੱਖ ਵਿਚ ਇਕ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਤਬਦੀਲੀ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|last=Ray|first=Robert H.|date=October 1994|title=Shakespeare's Sonnet 18.|url=https://archive.org/details/sim_explicator_fall-1994_53_1/page/10|journal=The Explicator|volume=53|issue=1|pages=10–11|doi=10.1080/00144940.1994.9938800|issn=0014-4940}}</ref> ਅੱਠਵੀਂ ਲਾਈਨ ਵਿਚ “ਅਨਟਰਿਮਡ (untrimmed)” ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਦੋ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ: ਪਹਿਲਾ, ਸਜਾਵਟ ਅਤੇ ਝਰਨੇ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਦੇ ਭਾਵ ਵਿਚ ਅਤੇ ਦੂਸਰਾ, ਇਕ ਜਹਾਜ਼ ਵਿਚ ਬੇਤਾਰੂਤ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਵਿਚ। ਪਹਿਲੀ ਵਿਆਖਿਆ ਵਿਚ, ਕਵਿਤਾ ਪੜ੍ਹਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸੁੰਦਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਪਣੀ ਮਨਮੋਹਣੀ ਗਵਾਚ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨਪ। ਦੂਜੇ ਵਿਚ ਇਹ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੁਦਰਤ ਇਕ ਜਹਾਜ਼ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇਕਸਾਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਜਿਸ ਨਾਲ ਹਵਾ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ "ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਬਦਲਦੇ ਰਾਹ" ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਆਕਸੀਮੋਰਨ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਅਚਾਨਕ ਤਬਦੀਲੀ, ਜਾਂ ਇਹ ਤੱਥ ਕਿ ਸਿਰਫ ਇਕੋ ਚੀਜ਼ ਜੋ ਨਹੀਂ ਬਦਲੀ ਜਾਂਦੀ ਉਹ ਤਬਦੀਲੀ ਹੈ। ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਇਹ ਪੰਗਤੀ ਪਹਿਲੇ ਅੱਠ ਲਾਈਨਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਰਤਨ ਤੋਂ ਅਖੀਰਲੇ ਛੇ ਵਿਚ ਬਦਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਤਦ ਤਬਦੀਲੀ ਅਤੇ ਸਦੀਵਤਾ ਨੂੰ ਫਿਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਖਰੀ ਲਾਈਨ ਦੁਆਰਾ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref name="trimming">{{Cite journal|last=Jungman|first=Robert E.|date=January 2003|title=Trimming Shakespeare's Sonnet 18.|url=https://archive.org/details/sim_anq-american-notes-queries_winter-2003_16_1/page/18|journal=ANQ: A Quarterly Journal of Short Articles, Notes and Reviews|publisher=ANQ|volume=16|issue=1|pages=18–19|doi=10.1080/08957690309598181|issn=0895-769X}}</ref> ਦਸਵੀਂ ਲਾਈਨ ਵਿੱਚ "Ow'st" ਦੇ ਦੋ ਅਰਥ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਹਰੇਕ ਸਮੇਂ ਆਮ: "ownest" ਅਤੇ "owest"। ਸ਼ੈਕਸਪੀਅਰ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ "owe" ਕਈ ਵਾਰ "ਆਪਣੇ" ਦੇ ਸਮਾਨਾਰਥੀ ਵਜੋਂ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ""owest"" ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੁੰਦਰਤਾ ਕੁਦਰਤ ਦੁਆਰਾ ਉਧਾਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਚੀਜ਼ ਹੈ - ਜੋ ਕਿ ਇਸਦਾ ਭੁਗਤਾਨ ਕਰਨਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਆਖਿਆ ਵਿੱਚ, "ਨਿਰਪੱਖ" "ਕਿਰਾਏ" ਤੇ, ਜਾਂ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸਫ਼ਰ ਲਈ ਕੁਦਰਤ ਦੁਆਰਾ ਲੋੜੀਂਦਾ ਕਿਰਾਇਆ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|last=Howell|first=Mark|date=April 1982|title=Shakespeare's Sonnet 18|url=https://archive.org/details/sim_explicator_spring-1982_40_3/page/12|journal=The Explicator|volume=40|issue=3|page=12|issn=0014-4940}}</ref> ਹੋਰ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇਹ ਉਧਾਰ ਅਤੇ ਉਧਾਰ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਵਿਸ਼ਾ ਸੁਭਾਅ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੋਵਾਂ ਲਈ ਸਹੀ ਹੈ। ਗਰਮੀਆਂ, ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ "ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਛੋਟਾ ਮਿਤੀ" ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ "ਲੀਜ਼ (ਗਹਿਣੇ ਧਰਨਾ)" ਹੈ। ਇਹ ਮੌਦਰਿਕ ਥੀਮ ਸ਼ੈਕਸਪੀਅਰ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸੋਨੇਟਾਂ ਵਿਚ ਆਮ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਉਸ ਦੇ ਉਭਰ ਰਹੇ [[ਪੂੰਜੀਵਾਦ|ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ]] ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਇਕ ਨਿੱਤ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਸੀ।<ref>{{Cite journal|last=Thurman|first=Christopher|date=May 2007|title=Love's Usury, Poet's Debt: Borrowing and Mimesis in Shakespeare's Sonnets|journal=Literature Compass|publisher=Literature Compass|volume=4|issue=3|pages=809–819|doi=10.1111/j.1741-4113.2007.00433.x}}</ref> == ਰਿਕਾਰਡਿੰਗਜ਼ == * ਪਾਲ ਕੈਲੀ, 2016 ਐਲਬਮ ਲਈ, ''ਸੱਤ ਸੋਨੇਟਸ ਅਤੇ ਇੱਕ ਗਾਣਾ'' * ਯੂਟਿਊਬ ਚੱਕ ਲਿਡੈਲ {{YouTube|91XXO0lv0p0}} * ਡੇਵਿਡ ਗਿਲਮੌਰ * ਬ੍ਰਾਇਨ ਫੇਰੀ, 1997 ਦੀ ਐਲਬਮ ਡਾਇਨਾ, ਪ੍ਰਿੰਸੈਸ ਆਫ ਵੇਲਜ਼: ਟ੍ਰਿਬਿ .ਟ ਲਈ == ਨੋਟ == {{ਹਵਾਲੇ|30em}} == ਹਵਾਲੇ == * ਬਾਲਡਵਿਨ, ਟੀ ਡਬਲਯੂ (1950). ''ਸ਼ੈਕਸਪੀਅਰ ਦੇ ਸੋਨੇਟਸ ਦੇ ਸਾਹਿਤਕ ਜੈਨੇਟਿਕਸ ਤੇ'' . ਇਲੀਨੋਇਸ ਪ੍ਰੈਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਅਰਬਾਨਾ. * ਹੁਬਲਰ, ਐਡਵਰਡ (1952) ''ਸੇਕਸ ਆਫ ਸ਼ੇਕਸਪੀਅਰ ਦੇ ਸੋਨੇਟਸ'' . ਪ੍ਰਿੰਸਟਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪ੍ਰੈਸ, ਪ੍ਰਿੰਸਟਨ. * ਸ਼ੋਏਨਫੈਲਡ, ਮਾਈਕਲ (2007) ''ਦ ਸੋਨੈੱਟਸ: ਕੈਮਬ੍ਰਿਜ ਕੰਪੇਨ ਟੂ ਸ਼ੈਕਸਪੀਅਰ ਦੀ ਕਵਿਤਾ'' . ਪੈਟਰਿਕ ਚੇਨੀ, ਕੈਂਬਰਿਜ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪ੍ਰੈਸ, ਕੈਂਬਰਿਜ. {{Shakespeare sonnets bibliography}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{Wikisource-inline|Sonnet 18 (Shakespeare)}} * [http://www.shakespeare-online.com/sonnets/18detail.html ਪੈਰਾਫਰੇਜ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ (ਸ਼ੇਕਸਪੀਅਰ-)ਨਲਾਈਨ)] * {{YouTube|S8Osse7w9fs|David Gilmour's recording of Sonnet 18}} {{YouTube|S8Osse7w9fs|David Gilmour's recording of Sonnet 18}} * ਪੋਏਟਰਰਾ ਦੀ [https://itunes.apple.com/tr/album/shall-i-compare-shakespeare/id900163391?i=900163601&uo=4 ਸੋਨੇਟ 18] ਦੀ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗ nuk3cjtr6bkjsy5u01inowd8mog3crx 0 121804 842390 776890 2026-07-10T20:41:41Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842390 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition (new)|name=Breast pain<!--{{PAGENAME}} by default-->|Synonym=Mastodynia, mastalgia, breast tenderness|image=|image_size=|alt=|caption=|pronounce=|specialty=[[Gynecology]]|Symptoms=|complications=|Onset=|Duration=|Types=Cyclic, non-cyclic<ref name=AFP2012/>|causes=[[Menstrual cycle]] related, [[birth control pills]], [[hormone therapy]], [[psychiatric medication]], [[breast cancer]]<ref name=AFP2012/>|risks=|Diagnosis=[[breast examination|Examination]], [[medical imaging]]<ref name=AFP2012/>|differential=[[Gallstones]], [[thoracic outlet syndrome]], [[costochondritis]]<ref name=BMJ2013/>|Prevention=|Treatment=Reassurance after ruling out cancer, medications<ref name=AFP2012/><ref name=BMJ2013/>|Medication=[[Paracetamol]], [[NSAIDs]]<ref name=AFP2012/>|Prognosis=>75% resolve without treatment<ref name=AFP2012/>|frequency=70% of women<ref name=BMJ2013/>|Deaths=}} '''ਛਾਤੀ ਦਾ ਦਰਦ [[ਛਾਤੀ (ਨਾਰੀ)|ਛਾਤੀ]]''' ਵਿੱਚ ਬੇਆਰਾਮੀ ਦਾ ਲੱਛਣ ਹੈ।<ref name="BMJ2013">{{Cite journal|last=Iddon|first=J|last2=Dixon|first2=JM|date=13 December 2013|title=Mastalgia.|journal=BMJ (Clinical Research Ed.)|volume=347|pages=f3288|doi=10.1136/bmj.f3288|pmid=24336097}}</ref> ਉਹ ਦਰਦ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੋਵੇਂ ਛਾਤੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਮਾਹਵਾਰੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬਾਰ ਬਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗੰਭੀਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref name="AFP2012">{{Cite journal|last=Salzman|first=B|last2=Fleegle|first2=S|last3=Tully|first3=AS|date=15 August 2012|title=Common breast problems.|journal=American Family Physician|volume=86|issue=4|pages=343–9|pmid=22963023}}</ref><ref name="NHS2018">{{Cite web|url=https://www.nhs.uk/conditions/breast-pain/|title=Breast pain|date=2017-10-17|website=NHS|access-date=30 October 2018}}</ref> ਉਹ ਦਰਦ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਛਾਤੀ ਦਾ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਧੇਰੇ ਚਿੰਤਾਦਾਇਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇਸ ਲਈ ਚਿੰਤਾਦਾਇਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੇਕਰ ਇਸ 'ਚ ਛਾਤੀ 'ਚ ਇੱਕ ਸਖਤ ਗੰਡ ਜਾਂ '''[[ਚੂਚੀ ਰਿਸਣਾ]]''' ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਮਾਹਵਾਰੀ ਚੱਕਰ, ਜਨਮ ਨਿਯੰਤਰਨ ਦੀਆਂ ਗੋਲੀਆਂ, ਹਾਰਮੋਨ ਥੈਰੇਪੀ, ਜਾਂ ਮਾਨਸਿਕ ਰੋਗ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।<ref name="AFP2012"/> [[ਮਾਹਵਾਰੀ ਰੁਕਣਾ|'''ਮਾਹਵਾਰੀ ਰੁਕਣ''']] ਦੌਰਾਨ, ਅਤੇ [[ਗਰਭ ਅਵਸਥਾ|ਗਰਭ ਅਵਸਥਾ ਦੇ]] ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵੱਡੀ ਛਾਤੀਆਂ ਨਾਲ ਦਰਦ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref name="NHS2018"/> ਲਗਭਗ 2% ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਛਾਤੀ ਦਾ ਦਰਦ [[ਛਾਤੀ ਦਾ ਕੈਂਸਰ|ਛਾਤੀ ਦੇ ਕੈਂਸਰ]] ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref name="Maz2011">{{Cite book|url=https://books.google.ca/books?id=_Q7IO4ACO1cC&pg=PA189|title=Women's Health in General Practice|last=Mazza|first=Danielle|date=2011|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=978-0729578714|page=189|language=en}}</ref> ਡਾਕਟਰੀ ਇਮੇਜਿੰਗ ਦੇ ਨਾਲ ਜੇਕਰ ਛਾਤੀ ਦਾ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਖ਼ਾਸ ਹਿੱਸਾ ਦੁਖਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਛਾਤੀ ਦੀ ਜਾਂਚ ਵਿੱਚ ਤਸ਼ਖੀਸ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 75% ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਦ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਇਲਾਜ ਦੇ ਠੀਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref name="AFP2012"/> ਨਹੀਂ ਤਾਂ, ਇਲਾਜਾਂ ਵਿੱਚ [[ਪੈਰਾਸੀਟਾਮੋਲ]] ਜਾਂ [[ਨੌਨ ਸਟੀਰੌਇਡਲ ਐਂਟੀ ਇਨਫ਼ਲਾਮੇਟਰੀ ਦਵਾਈਆਂ|ਐਨ.ਐਸ.ਏ.ਆਈ.ਡੀ.]] ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਚੰਗੀ ਫਿਟਿੰਗ ਵਾਲੀ ਬ੍ਰਾ ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦਗਾਰ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।<ref name="NHS2018"/> ਗੰਭੀਰ ਦਰਦ ਵਾਲੇ ਤਾਮੋਕਸੀਫਿਨ ਜਾਂ ਡੈਨਜ਼ੋਲ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਤਕਰੀਬਨ 70% ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਜਾ ਕੇ ਛਾਤੀ ਵਿੱਚ ਦਰਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref name="BMJ2013"/> ਛਾਤੀ ਦਾ ਦਰਦ ਛਾਤੀ ਦੀ ਗੰਡ ਅਤੇ ਚੂਚੀ ਰਿਸਣ ਦੇ ਵਿੱਚ ਛਾਤੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਆਮ ਲੱਛਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। == ਕਾਰਨ == ਚੱਕਰਵਾਤੀ ਛਾਤੀ ਦਾ ਦਰਦ ਅਕਸਰ ਫਾਈਬਰੋਸਿਸਟਿਕ ਛਾਤੀ ਦੀਆਂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਜਾਂ ਡੈਕਟ ਐਕਟਸੀਆ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਥਾਈਲੋਟ੍ਰੋਪਿਨ ਪ੍ਰਤੀ ਪ੍ਰੋਲੈਕਟਿਨ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਆ ਦੀਆਂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|last=Dogliotti|first=L|last2=Faggiuolo|first2=R|last3=Ferusso|first3=A|last4=Orlandi|first4=F|last5=Sandrucci|first5=S|last6=Tibo|first6=A|last7=Angeli|first7=A|year=1985|title=Prolactin and thyrotropin response to thyrotropin-releasing hormone in premenopausal women with fibrocystic disease of the breast|journal=Hormone Research|volume=21|issue=3|pages=137–44|doi=10.1159/000180038|pmid=3922866}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Dogliotti|first=L|last2=Orlandi|first2=F|last3=Angeli|first3=A|year=1989|title=The endocrine basis of benign breast disorders|url=https://archive.org/details/sim_world-journal-of-surgery_november-december-1989_13_6/page/674|journal=World Journal of Surgery|volume=13|issue=6|pages=674–9|doi=10.1007/BF01658413|pmid=2696218}}</ref> ਚੱਕਰਵਾਸੀ ਛਾਤੀ ਦੇ ਕੋਮਲਤਾ ਦੀ ਕੁਝ ਹੱਦ ਮਾਹਵਾਰੀ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਆਮ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਮਾਹਵਾਰੀ]] ਅਤੇ/ਜਾਂ ਪ੍ਰੀਮੇਨਸਟ੍ਰੁਲ ਸਿੰਡਰੋਮ (ਪੀ.ਐਮ.ਐਸ.) ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। === ਛਾਤੀ ਦਾ ਕੈਂਸਰ === ਕੁਝ ਔਰਤਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਜਾਂ ਦੋਵੇਂ ਛਾਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਦਰਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨੂੰ [[ਛਾਤੀ ਦਾ ਕੈਂਸਰ|ਛਾਤੀ ਦੇ ਕੈਂਸਰ]] ਦਾ ਡਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਛਾਤੀ ਵਿੱਚ ਦਰਦ ਕੈਂਸਰ ਦਾ ਆਮ ਲੱਛਣ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਛਾਤੀ ਦੇ ਕੈਂਸਰ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕੇਸ ਦਰਦ ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਬਜ਼ੁਰਗ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਛਾਤੀ ਦੇ ਦਰਦ ਕੈਂਸਰ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref name="BMJ2013"/><ref name="Cash2013">{{Cite book|title=Family practice guidelines|url=https://archive.org/details/familypracticegu0000unse_d7s0|last=Cash|first=Jill|publisher=Springer Publishing|year=2014|isbn=9780826197825|location=New York}}, [Electronic book] Section I Guidelines, Chapter Thirteen: Gynecologic Guidelines-Breast Pain</ref> == ਤਸ਼ਖੀਸ == ਡਾਕਟਰੀ ਇਮੇਜਿੰਗ ਦੇ ਨਾਲ ਜੇਕਰ ਛਾਤੀ ਦਾ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਖ਼ਾਸ ਹਿੱਸਾ ਦੁਖਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਛਾਤੀ ਦੀ ਜਾਂਚ ਵਿੱਚ ਤਸ਼ਖੀਸ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref name="AFP2012"/> [[ਅਲਟਰਾਸਾਉਂਡ]] ਦੁਆਰਾ ਮੈਡੀਕਲ ਇਮੇਜਿੰਗ ਦੀ ਹਰ ਉਮਰ ਲਈ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, 30 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉਮਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ 'ਚ ਮੈਮੋਗ੍ਰਾਫੀ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਇਸ ਦੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦਰਦ ਦੇ ਦੂਸਰੇ ਸੰਭਾਵਿਤ ਕਾਰਨਾਂ ਦਾ ਹੱਲ ਕੱਢਣ ਲਈ ਦਰਦ ਦੇ ਸਰੋਤ ਨੂੰ ਵੱਖ ਕਰ ਕੇ ਦੇਖਣਾ ਇੱਕ ਤਰੀਕਾ ਹੈ। ਛਾਤੀ ਵਿੱਚ ਦਰਦ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇਹ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ: {{ਕਾਲਮ ਸ਼ੁਰੂ}} *[[ਐਨਜਾਈਨਾ ਪੈਕਟੋਰਿਸ]] *[[ਚਿੰਤਾ]] ਅਤੇ [[ਤਣਾਅ]]{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} *ਬਰਾ<ref name=jh>{{cite web|url=http://www.hopkinsmedicine.org/breast_center/breast_cancers_other_conditions/breast_pain.html|title=Breast Pain Causes and Diagnosis: Johns Hopkins Breast Center|first=Ken|last=Brown|publisher=|accessdate=14 August 2017}}</ref><ref name = medline/> *[[ਦੁੱਧ ਦੀ ਬੰਦ ਨਲੀ]] *[[ਦੁੱਧ ਚੁੰਗਾਉਣਾ]]<ref name=jh/> *ਛਾਤੀ ਦੀਵਾਰ ਮਾਸਪੇਸ਼ੀ ਦੇ ਦਰਦ *[[ਗਰਭ ਅਵਸਥਾ]]<ref name=jh/><ref name = medline/> *[[ਸਰੀਰਿਕ ਦੁਰਵਿਵਹਾਰ]] *ਪਿਟੁਟਰੀ ਟਿਊਮਰ (ਅਕਸਰ ਨਿੱਪਲ ਦੇ ਡਿਸਚਾਰਜ ਦੇ ਨਾਲ) *ਮੁੰਡੇ ਅਤੇ ਕੁੜੀਆਂ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ [[ਜਵਾਨੀ]]<ref name = medline/> *[[ਜਿਨਸੀ ਸ਼ੋਸ਼ਣ]] *[[ਸ਼ਿੰਗਲਜ਼]] *ਦੁਖਦਾ [[ਨਿੱਪਲ]] ਅਤੇ[[ਫਟੀ ਹੋਈ ਚੂਚੀ]]s<ref name="Sant2016">{{cite journal|last1=Santos|first1=Kamila Juliana da Silva|last2=Santana|first2=Géssica Silva|last3=Vieira|first3=Tatiana de Oliveira|last4=Santos|first4=Carlos Antônio de Souza Teles|last5=Giugliani|first5=Elsa Regina Justo|last6=Vieira|first6=Graciete Oliveira|title=Prevalence and factors associated with cracked nipples in the first month postpartum|journal=BMC Pregnancy and Childbirth|volume=16|issue=1|pages=209|year=2016|issn=1471-2393|doi=10.1186/s12884-016-0999-4|pmid=27496088|pmc=4975913}}</ref><ref name = nhs2>{{cite web|url=http://www.nhs.uk/Conditions/pregnancy-and-baby/Pages/sore-cracked-nipples-breastfeeding.aspx|title=Sore or cracked nipples when breastfeeding, Pregnancy and baby guide|publisher=National Health Services (UK)|website=www.nhs.uk|accessdate=4 August 2017|archive-date=23 ਅਗਸਤ 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170823174759/http://www.nhs.uk/conditions/pregnancy-and-baby/pages/sore-cracked-nipples-breastfeeding.aspx|url-status=dead}}</ref> *ਸਰਜਰੀ ਜਾਂ ਬਾਇਓਪਸੀ *ਟਰਾਮਾਂ {{Div col end}} ਡਾਇਗਨੋਸਟਿਕ ਟੈਸਟਿੰਗ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਵਰਤੇ ਗਏ ਆਮ ਟੈਸਟ ਮੈਮੋਗ੍ਰਾਮ, ਠੋਸ ਗੰਡਾਂ ਲਈ ਐਕਸਗੇਂਸਨਲ ਬਾਇਓਪਸੀ, ਬਰੀਕ-ਸੂਈਆਂ ਦੀ ਅਭਿਲਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਬਾਇਓਪਸੀ, ਗਰਭ ਅਵਸਥਾ ਜਾਂਚ, ਅਲਟਰਾਸੋਨੋਗ੍ਰਾਫੀ, ਅਤੇ ਚੁੰਬਕੀ ਗੂੰਜ ਇਮੇਜਿੰਗ (ਐਮ.ਆਰ.ਆਈ) ਹਨ।<ref name="Cash2013"/> == ਇਲਾਜ == 75% ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਦ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਇਲਾਜ ਦੇ ਠੀਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref name="AFP2012"/> ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਇਲਾਜਾਂ ਵਿੱਚ [[ਪੈਰਾਸੀਟਾਮੋਲ]] ਜਾਂ [[ਨੌਨ ਸਟੀਰੌਇਡਲ ਐਂਟੀ ਇਨਫ਼ਲਾਮੇਟਰੀ ਦਵਾਈਆਂ|ਐਨ ਐਸ ਏ ਆਈ ਡੀ]] ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਚੰਗੀ ਫਿਟਿੰਗ ਬ੍ਰਾ ਵੀ ਇਸ ਦਰਦ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਉਣ 'ਚ ਮਦਦ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ।<ref name="NHS2018"/> ਗੰਭੀਰ ਦਰਦ ਵਾਲੇ ਤਾਮੋਕਸੀਫਿਨ ਜਾਂ ਡੈਨਜ਼ੋਲ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਬ੍ਰੋਮੋਕ੍ਰੀਪਟਾਈਨ ਦੀ ਵੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।<ref name="SchuilingLikis2011">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=pj_ourS3PBMC&pg=PA381|title=Women's Gynecologic Health|last=Kerri Durnell Schuiling|last2=Frances E. Likis|publisher=Jones & Bartlett Publishers|year=2011|isbn=978-0-7637-5637-6|pages=381–}}</ref> == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * [[ਮੈਮੋਪਲਾਸੀਆ]] * [[ਦਰਦ ਪ੍ਰਬੰਧਨ]] == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == {{ਮੈਡੀਕਲ ਸਰੋਤ|DiseasesDB=22464|ICD10={{ICD10|N64.4}}, {{ICD10|F45.4}}|ICD9={{ICD9|611.71}}|OMIM=|MedlinePlus=003152|eMedicineSubj=|eMedicineTopic=|MeshID=}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਛਾਤੀ ਦੇ ਰੋਗ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਦਰਦ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਹਿਲਾ ਸਿਹਤ ਲੇਖ ਸੰਪਾਦਨ ਮੁਹਿੰਮ 2019]] p439vhjlu6xo6b2y19081ogvpswk439 0 122038 842282 841999 2026-07-10T18:48:11Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842282 wikitext text/x-wiki '''''ਅਰਾਰਤ''''' 2002 ਦੀ ਕੈਨੇਡੀਅਨ-ਫ੍ਰੈਂਚ ਇਤਿਹਾਸਕ - ਨਾਟਕ ਫ਼ਿਲਮ ਹੈ। ਜੋ ਅਟੋਮ ਈਗੋਯਾਨ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਫ਼ਿਲਮ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸਿਤਾਰੇ ਚਾਰਲਜ਼ ਅਜ਼ਨਾਵੌਰ, ਕ੍ਰਿਸਟੋਫਰ ਪਲੂਮਰ, ਡੇਵਿਡ ਅਲਪੇ, ਅਰਸੀਨੀ ਖੰਜੀਆਂ, ਏਰਿਕ ਬੋਗੋਸੀਅਨ, ਬਰੂਸ ਗ੍ਰੀਨਵੁੱਡ ਅਤੇ ਏਲੀਅਸ ਕੋਟੀਆਸ ਹਨ। ਇਹ ਟੋਰਾਂਟੋ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਫ਼ਿਲਮ ਦੇ ਅਮਲੇ ਬਾਰੇ ਹੈ ਜੋ 1915 ਵਿੱਚ [[ਅਰਮੀਨੀ ਨਸਲਕੁਸ਼ੀ|ਅਰਮੀਨੀਆਈ ਨਸਲਕੁਸ਼ੀ]] ਦੌਰਾਨ ਡਿਫੈਂਸ਼ ਆਫ ਵੈਨ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੈ। ਉਸ ਖਾਸ ਇਤਿਹਾਸਕ ਘਟਨਾ ਦੇ ਮਨੁੱਖੀ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਦੀ ਪੜਚੋਲ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ''ਅਰਾਰਤ'' ਸੱਚ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਅਤੇ ਕਲਾ ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਨਸਲਕੁਸ਼ੀ ਨੂੰ ਤੁਰਕੀ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਵਿਵਾਦਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਹ ਇੱਕ ਮੁੱਦਾ ਹੈ ਜੋ ਅੰਸ਼ਕ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਫ਼ਿਲਮ ਵਿੱਚ ਖੋਜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਫ਼ਿਲਮ 2002 ਦੇ ਕਾਨ ਫ਼ਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ ਵਿੱਚ ਮੁਕਾਬਲੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਦਿਖਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ 23 ਵੇਂ ਗ੍ਰੈਮੀ ਅਵਾਰਡ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤੇ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਰਬੋਤਮ ਮੋਸ਼ਨ ਪਿਕਚਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। == ਪਲਾਟ == [[ਟੋਰਾਂਟੋ|ਟੋਰਾਂਟੋ ਵਿੱਚ]], ਇੱਕ ਅਰਮੀਨੀਆਈ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਪਰਵਾਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਇੱਕ ਵਿਧਵਾ ਅਨੀ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਪਤੀ ਨੇ ਤੁਰਕੀ ਦੇ ਰਾਜਦੂਤ ਦਾ ਕਤਲ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਜਵਾਨ ਬੇਟਾ ਰਫੀ ਉਸਦੀ ਮਤਰੇਈ ਭੈਣ ਸੇਲਿਆ ਨਾਲ ਜਿਨਸੀ ਸੰਬੰਧਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੇ ਅਨੀ ਉੱਤੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਚੱਟਾਨ ਤੋਂ ਡਿਗਣ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਾਇਆ ਹੈ।ਜਦੋਂ ਕਿ ਅਨੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਫਿਸਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਅਨੀ ਨੇ ਆਰਮੀਨੀਆਈ ਅਮਰੀਕੀ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਅਰਸ਼ੀਲੇ ਗੋਰਕੀ 'ਤੇ ਕਲਾ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੈਲੀਆ ਲਗਾਤਾਰ ਆਉਂਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਨੀ ਨੂੰ ਜਨਤਕ ਤੌਰ' ਤੇ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਲੁਕਾਉਣ ਬਾਰੇ ਹੈਕਲਿੰਗ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਅਰਮੀਨੀਆਈ ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਐਡਵਰਡ ਸਰੋਯਾਨ, [[ਅਰਮੀਨੀ ਨਸਲਕੁਸ਼ੀ|ਆਰਮੀਨੀਆਈ ਨਸਲਕੁਸ਼ੀ]], ਵੈਨ ਰੈਜ਼ਿਸਟੈਂਸ ਅਤੇ ਗੋਰਕੀ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਫ਼ਿਲਮ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਟੀਚੇ ਨਾਲ ਟੋਰਾਂਟੋ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਐਨੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਲਾਹਕਾਰ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਰਫੀ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ' ਤੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅਲੀ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਤੁਰਕੀ ਤੁਰਕੀ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਅਦਾਕਾਰ ਨੂੰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਵੱਡਾ ਬਰੇਕ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਓਟੋਮਨ ਦੇ ਰਾਜਪਾਲ ਜੈਵਡੇਤ ਬੇਈ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ. ਅਲੀ ਨਸਲਕੁਸ਼ੀ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਬਾਰੇ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਉਸਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਸੁਣਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਰਫੀ ਨੂੰ ਨਾਰਾਜ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਰੋਯਾਨ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਓਟੋਮੈਨਜ਼ ਨੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਨਸਲਕੁਸ਼ੀ ਨੂੰ ਜਾਇਜ਼ ਠਹਿਰਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, [[ਪਹਿਲੀ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ|ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੇ]] ਮੱਦੇਨਜ਼ਰ ਰਫੀ ਅਲੀ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਰਮੀਨੀਅਨ [[ਉਸਮਾਨੀ ਸਾਮਰਾਜ|ਓਟੋਮਾਨੀ ਸਾਮਰਾਜ]] ਦੇ ਨਾਗਰਿਕ ਸਨ ਅਤੇ ਤੁਰਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਅਲੀ ਨੇ ਇਹ ਮੁਕਾਬਲਾ ਰੱਦ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਕਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ ਨਸਲਕੁਸ਼ੀ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਸੀ। ਰਫੀ ਦੇ ਤੁਰਕੀ ਤੋਂ ਉਡਾਣ ਭਰ ਕੇ ਕਨੇਡਾ ਪਰਤਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਨੂੰ ਏਅਰਪੋਰਟ ਸੁੱਰਖਿਆ ਤੇ ਡੇਵਿਡ ਨਾਮ ਦੇ ਰਿਟਾਇਰਡ ਕਸਟਮ ਅਧਿਕਾਰੀ ਦੁਆਰਾ ਪੁੱਛਗਿੱਛ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਜਿਸਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਰਫੀ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਤਸਕਰੀ ਦੀ ਸਾਜਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। ਨਸ਼ਾ ਛੁਡਾਉਣ ਵਾਲੇ ਕੁੱਤਿਆਂ ਨੂੰ ਨੌਕਰੀ ਦੇਣ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਡੇਵਿਡ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੇ ਰਫੀ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਨਾ ਪਸੰਦ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਫੀ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਨੇ ਤੁਰਕੀ ਵਿੱਚ ਵਾਧੂ ਫੁਟੇਜ ਸ਼ੂਟ ਕਰਨ ਲਈ ਖੁਦ ਲਿਆ ਹੈ। ਦਰਅਸਲ, ਫ਼ਿਲਮ ਉਸ ਰਾਤ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਬੇਟੇ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ, ਡੇਵਿਡ ਰਾਫੀ ਨੂੰ ਬੇਕਸੂਰ ਮੰਨਣ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਰਿਹਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫ਼ਿਲਮ ਦੀ ਫਸਾਉਣੀ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਰਹੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ, ਡੇਵਿਡ ਨੂੰ [[ਹੈਰੋਇਨ]] ਰੱਖਣ ਦੀ ਖੋਜ ਮਿਲੀ। == ਕਾਸਟ == [[ਤਸਵੀਰ:Charles_Aznavour_Cannes.jpg|left|thumb|246x246px| ਚਾਰਲਜ਼ ਅਜ਼ਨਾਵੌਰ ਸਟਾਰਜ਼ ਐਡਵਰਡ ਸਰੋਯਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ]] == ਥੀਮ == ਫ਼ਿਲਮ ਵਿੱਚ ਪੜਤਾਲੇ ਗਏ ਮੁੱਦਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸੱਚਾਈ ਅਤੇ ਕਲਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਕਹਾਣੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਿਆਂ, ਫ਼ਿਲਮ ਇਹ ਪੜਚੋਲ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਨੂੰ ਯੁੱਧ ਅਪਰਾਧ ਦੁਬਾਰਾ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਕੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਧੇਰੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਸੱਚਾਈਆਂ ਨੂੰ ਸੰਚਾਰਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਤੱਥਾਂ ਨੂੰ ਬਦਲ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।<ref name="Dawson">{{Cite web|url=http://www.bbc.co.uk/films/2003/03/11/ararat_2003_review.shtml|title=Ararat (2003)|last=Dawson|first=Tom|date=11 March 2003|website=[[BBC]]|access-date=30 November 2016}}</ref> ਫ਼ਿਲਮ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਥੀਮ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪਾੜਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਪਤਾ ਲਗਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਾਅਦ ਦੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ [[ਅਰਮੀਨੀ ਨਸਲਕੁਸ਼ੀ|ਅਰਮੀਨੀਆਈ ਨਸਲਕੁਸ਼ੀ]] ਦੀ ਬਜਾਏ ਇਤਿਹਾਸਕ ਰਿਕਾਰਡ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਸਮਝਦੀਆਂ ਹਨ। {{Sfn|Siraganian|2016}} ਫ਼ਿਲਮ ਵਿੱਚ ਅਰਮੀਨੀਆਈ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਕਿਰਦਾਰ ਆਪਣੀ ਵਿਰਾਸਤ ਦੇ ਨਾਲ ਸਿੰਬਲ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮਾਉਂਟ ਅਰਾਰਤ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ। ਕਾਲਪਨਿਕ ਅਰਸ਼ਾਈਲ ਗੋਰਕੀ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਇੱਕ ਬਟਨ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਦੀ ਫੋਟੋ ਹਨ।{{Sfn|Siraganian|2016}} ਫ਼ਿਲਮ ਵਿੱਚ ਗੋਰਕੀ ਨੂੰ ਅਰਮੀਨੀਆਈ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਅਜੋਕੀ ਜਿੰਦਗੀ ਦੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਜੋੜ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।{{Sfn|Mazierska|2011}} == ੳਤਪਾਦਨ == === ਵਿਕਾਸ === ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਐਟਮ ਈਗੋਯਾਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਅਰਸੀਨੀ ਖੰਜੀਆਂ, ਅਰਮੀਨੀਆਈ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਹਨ ਅਤੇ ਈਗੋਯਾਨ ਦੇ ਕੁਝ ਪੁਰਖਿਆਂ ਦੀ ਨਸਲਕੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਗੁੰਮ ਗਿਆ ਸੀ। ਈਗੋਯਾਨ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੇਟੇ ਅਰਸ਼ੀਲੇ ਨੂੰ ਨਸਲਕੁਸ਼ੀ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਛੇ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਸੀ।ਅਰਸ਼ੀਲੇ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਕੀ ਤੁਰਕਾਂ ਨੇ ਮਾਫ ਕੀਤਾ?"<ref>{{Cite web|url=http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,901030428-444961,00.html|title=Moving the Mountain|last=Bird|first=Maryann|date=20 April 2003|website=[[Time (magazine)|Time]]|access-date=30 November 2016|archive-date=2 ਦਸੰਬਰ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161202034127/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,901030428-444961,00.html|url-status=dead}}</ref> ਫ਼ਿਲਮ ''ਅਰਾਰਤ'' ਇਸ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਜੋਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।<ref name="Ebert">{{Cite web|url=http://www.rogerebert.com/reviews/ararat-2002|title=Ararat|last=Ebert|first=Roger|date=22 November 2002|website=Rogerebert.com|access-date=30 November 2016}}</ref> ਨਿਰਮਾਤਾ ਰਾਬਰਟ ਲੈਨਤੋਸ ਨੇ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਜੇ ਨਸਲਕੁਸ਼ੀ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਫ਼ਿਲਮ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਉਹ ਕਰਾਂਗਾ ਜੇ ਈਗੋਯਾਨ ਕਦੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref name="Dillon1">{{Cite web|url=http://oldads.playbackmag.com/articles/magazine/20021219/ararat.html|title=Ararat shines with nine|last=Dillon|first=Mark|date=19 December 2002|website=[[Playback (magazine)|Playback]]|access-date=30 November 2016|archive-date=1 ਦਸੰਬਰ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161201212027/http://oldads.playbackmag.com/articles/magazine/20021219/ararat.html|dead-url=yes}}</ref> ਅਲਾਇੰਸ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਨੇ ਈਗੋਯਾਨ ਨੂੰ 12 ਮਿਲੀਅਨ ਡਾਲਰ ਦਾ ਬਜਟ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ।<ref name="Dillon">{{Cite web|url=http://playbackonline.ca/2002/09/16/cine-20020916/|title=Egoyan, Sarossy think bigger on Ararat|last=Dillon|first=Mark|date=16 September 2002|website=[[Playback (magazine)|Playback]]|access-date=30 November 2016}}</ref> === ਫ਼ਿਲਮਾਂਕਣ === [[ਤਸਵੀਰ:Defense_of_Van_1915.jpg|thumb|256x256px| ਫ਼ਿਲਮ ਵਿੱਚ ਵੈਨ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਮੁੜ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ.]] ਸਿਨੇਮੈਟੋਗ੍ਰਾਫੀ ਲਈ, ਈਗੋਯਾਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਕਸਰ ਸਹਿਯੋਗੀ ਪਾਲ ਸਰੋਸੀ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਗਰਮੀਆਂ 2001 ਦੇ ਦੌਰਾਨ 45 ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਤੇ ਸ਼ੂਟਿੰਗ ਹੋਈਵੈਨ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਲੜਾਈ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸ਼ੂਟਿੰਗ ਡਰਮਹੈਲਰ, ਅਲਬਰਟਾ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਕੁਝ ਸੈਨਿਕ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੰਪਿੳੇੁੋਟਰ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਵੈਨ ਪਿੰਡ ਕੰਪਿਉਟਰ ਵੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ।<ref name="Dillon"/> ਹੋਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਟੋਰਾਂਟੋ ਦੇ ਚੈਰੀ ਬੀਚ 'ਤੇ ਸ਼ੂਟ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਤੁਰਕੀ ਵੱਲੋਂ ਨਸਲਕੁਸ਼ੀ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਫ਼ਿਲਮ ਦੀ ਸ਼ੂਟਿੰਗ ਤੁਰਕੀ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਅਸਲ ਮਾਉਂਟ ਅਰਾਰਤ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕੀ ਸੀ।<ref name="Dillon"/> ਫ਼ਿਲਮ ਨੂੰ ਕਰਨ ਲਈ ਪੁਰਾਣੇ ਕੈਨੇਡਾ ਦੀ ਸੰਸਦ ਨੂੰ ਵੋਟ ਅਰਮੀਨੀਆਈ ਨਸਲਕੁਸ਼ੀ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ 2004 ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। {{Sfn|Hogikyan|2015}} ਿੲਗੋਯਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਹੋਰ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਤੁਰਕੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=http://www.ctvnews.ca/politics/the-political-game-how-one-mp-fought-to-have-canada-recognize-the-armenian-genocide-1.2343214|title=The political game: How one MP fought to have Canada recognize the Armenian Genocide|last=Leung|first=Marlene|date=24 April 2015|website=[[CTV News]]|access-date=3 December 2016}}</ref> == ਜਾਰੀ == [[ਮੈਟਰੋ-ਗੋਲਡਵਿਨ-ਮੇਅਰ|ਐਮਜੀਐਮ]] ਨੇ ''ਅਰਾਰਤ'' ਵੰਡਣ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ ਪਰ ਐਲੇਕਸ ਯੇਨੀਡਜਿਅਨ, ਮੁੱਖ ਕਾਰਜਕਾਰੀ, ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਵਿੱਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਸ ਫ਼ਿਲਮ ਨੂੰ ਵੰਡਣਾ ਤਰਕਸੰਗਤ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ; ਇਸ ਲਈ ਮੀਰਾਮੈਕਸ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ ਇਸ ਨੂੰ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ।<ref name="Welkyp41">{{Cite journal|last=Welky, David|date=Spring 2006|title=GLOBAL HOLLYWOOD VERSUS NATIONAL PRIDE: The Battle to Film ''The Forty Days of Musa Dagh''|url=https://archive.org/details/sim_film-quarterly_spring-2006_59_3/page/35|journal=[[Film Quarterly]]|publisher=[[University of California Press]]|volume=59|issue=3|pages=35–43|doi=10.1525/fq.2006.59.3.35|jstor=10.1525/fq.2006.59.3.35}} - Cited: p. 41</ref> ਫ਼ਿਲਮ ਨੂੰ 2002 ਦੇ ਕਾਨ ਫ਼ਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ ਵਿੱਚ ਮੁਕਾਬਲੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="festival-cannes.com">{{Cite web|url=http://www.festival-cannes.com/en/archives/ficheFilm/id/3158397/year/2002.html|title=Festival de Cannes: Ararat|website=festival-cannes.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20121010001319/http://www.festival-cannes.com/en/archives/ficheFilm/id/3158397/year/2002.html|archive-date=10 October 2012|access-date=1 November 2009}}</ref> ਇਹ ਫ਼ਿਲਮ 2002 ਟੋਰਾਂਟੋ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਫ਼ਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ 5 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਵੀ ਖੇਡੀ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=http://playbackonline.ca/2002/07/08/tiff-20020708/|title=Ararat to open TIFF2002|last=Dillon|first=Mark|date=8 July 2002|website=[[Playback (magazine)|Playback]]|access-date=30 November 2016}}</ref> ਇਹ ਫ਼ਿਲਮ 15 ਨਵੰਬਰ 2002 ਨੂੰ [[ਲਾਸ ਐਂਜਲਸ|ਲਾਸ ਏਂਜਲਸ]], [[ਨਿਊਯਾਰਕ ਸ਼ਹਿਰ|ਨਿ York ਯਾਰਕ ਸਿਟੀ]] ਅਤੇ ਟੋਰਾਂਟੋ ਵਿੱਚ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਸੀ।<ref name="Dillon1"/> ਜਦੋਂ ''ਅਰਾਰਤ'' ਨੂੰ ਰਿਹਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਅਜੋਕੇ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਅਰਮੀਨੀਆਈ ਨਸਲਕੁਸ਼ੀ ਬਾਰੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਵਪਾਰਕ ਥੀਏਟਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਇਕਲੌਤੀ ਫ਼ਿਲਮ ਸੀ।<ref name="Welkyp41"/> ਇਟਲੀ ਦੀ ''ਅਰਾਰਤ'' ਦੀ ਰਿਹਾਈ 24 ਅਪ੍ਰੈਲ 2003 ਲਈ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਟਲੀ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਰਿਲੀਜ਼ ਤੋਂ ਇੱਕ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ 'ਤੇ ਅਚਾਨਕ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਇਹ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਫ਼ਿਲਮ ਦੇ ਵਿਤਰਕ ਨੇ ਲਾਜ਼ਮੀ ਸੈਂਸਰਸ਼ਿਪ ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ ਲਈ ਅਰਜ਼ੀ ਦੇਣ ਦੀ ਆਖਰੀ ਮਿਤੀ ਤੋਂ ਖੁੰਝ ਗਈ। ਰੋਮ ਵਿੱਚ ਤੁਰਕੀ ਦੇ ਦੂਤਾਵਾਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਫ਼ਿਲਮ ਇਟਲੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਤ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ, ਪਰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਇਸ ਫੈਸਲੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਫ਼ਿਲਮ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾਈ ਜਾਏਗੀ।<ref>{{Cite web|url=http://asbarez.com/48572/italy-bans-release-of-atom-egoyans-ararat/|title=Italy Bans Release of Atom Egoyan's Ararat|last=|first=|date=28 April 2003|website=[[Asbarez]]|access-date=1 December 2016|archive-date=2 ਦਸੰਬਰ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161202040529/http://asbarez.com/48572/italy-bans-release-of-atom-egoyans-ararat/|url-status=dead}}</ref> ਅਰੰਭ ਵਿੱਚ ਜਿਲਮਾਜ਼ ਕਾਰਾਕੋਯੁਨਲੂ, ਤੁਰਕੀ ਦੇ ਰਾਜ ਮੰਤਰੀ, ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਤੁਰਕੀ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਇਸ ਫ਼ਿਲਮ ਦਾ ਜਿੰਨਾ ਸੰਭਵ ਹੋ ਸਕੇ ਵਿਰੋਧ ਕਰੇਗੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਤੁਰਕੀ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਫ਼ਿਲਮ ਨੂੰ ਤੁਰਕੀ ਵਿੱਚ ਚੱਲਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ, ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਵਧਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ ਤਾਂ ਕਿ ਤੁਰਕੀ ਯੂਰਪੀਅਨ ਯੂਨੀਅਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਸਕੇ।<ref name="FilmQNatlPride">{{Cite web|url=https://filmquarterly.org/2006/03/01/global-hollywood-versus-national-pride/|title=Global Hollywood Versus National Pride: The Battle to Film The Forty Days of Musa Dagh|date=2006-03-01|publisher=[[Film Quarterly]]|access-date=2019-05-14}}</ref> ਬੈਲਗ ਫ਼ਿਲਮ ਨੂੰ ਤੁਰਕੀ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਤੋਂ ਤੁਰਕੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇਸ ਫ਼ਿਲਮ ਨੂੰ ਰਿਲੀਜ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਸੀ, ਪਰ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਨੇ ਜਦੋਂ “ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਨ” ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਉਦੋਂ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਚੋਣ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite journal|last=Koksal|first=Özlem|date=Fall 2014|title='Past Not-So-Perfect': Ararat and Its Reception in Turkey|journal=Cinema Journal|publisher=|volume=54|issue=1|page=46}}</ref> ਇਹ ਚਾਰ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਤੁਰਕੀ ਟੀਵੀ ਸਟੇਸ਼ਨ ਕਨਾਲਟ੍ਰਕ 'ਤੇ ਚੱਲਿਆ।<ref>{{Cite journal|last=Koksal|first=Özlem|date=Fall 2014|title='Past Not-So-Perfect': Ararat and Its Reception in Turkey|journal=Cinema Journal|publisher=|volume=54|issue=1|page=47}}</ref> == ਰਿਸੈਪਸ਼ਨ == === ਬਾਕਸ ਆਫਿਸ === 15 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਸੀਮਤ ਰਿਲੀਜ਼ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਹਿਲੇ ਹਫ਼ਤੇ ਵਿਚ, ਫ਼ਿਲਮ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀ ਸਕ੍ਰੀਨ ਔਸਤਨ $35,188 ਹੈ।<ref name="Dillon1"/> ਇਸ ਨੇ 18 ਨਵੰਬਰ ਤਕ ਪੰਜ ਥੀਏਟਰਾਂ ਵਿੱਚ 2 162,000 ਬਣਾ ਲਏ।<ref>{{Cite news|title=Harry magical at box office|last=AP|first=|date=18 November 2002|work=[[The Toronto Star]]|page=E04}}</ref> 24 ਦਿਨਾਂ ਤਕ, ਇਸ ਨੇ ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ 1.1 ਮਿਲੀਅਨ ਡਾਲਰ ਦੀ ਕਮਾਈ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਫ਼ਿਲਮ ਨੇ ਆਪਣੀ ਟੀਚੇ ਨੂੰ 30 ਜਨਵਰੀ 2003 ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ, ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ 55 1,555,959 ਦੀ ਕਮਾਈ ਨਾਲ। ਇਸ ਨੇ ਕੁੱਲ 74 2,743,336 ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ 18 1,187,377 ਦੀ ਕਮਾਈ ਕੀਤੀ।<ref name="mojo">{{Cite web|url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=ararat.htm|title=Ararat (2002)|last=|first=|date=|website=[[Box Office Mojo]]|access-date=30 November 2016}}</ref> === ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਰਿਸੈਪਸ਼ਨ === ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਰਿਸੈਪਸ਼ਨ ਜਿਆਦਾਤਰ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਸੀ। {{Sfn|Melnyk|2004}} ਕਨੇਡਾ ਵਿੱਚ, ''ਦਿ ਗਲੋਬ ਐਂਡ ਮੇਲ'' ਨੇ ਲਿਖਿਆ "ਅਲੰਕਾਰ ਭੜਕਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਬਹੁਤ ਵਾਰ, ਦਰਸ਼ਕ ਸਪੁਰਦਗੀ ਦੇ ਮਕੈਨਿਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।"<ref name="Dillon1"/> ਬ੍ਰਾਇਨ ਡੀ ਜੌਹਨਸਨ ਨੇ ''ਮੈਕਲੇਨਜ਼'' ਲਈ ਲਿਖਦਿਆਂ ਇਸ ਨੂੰ ਨਿਰਾਸ਼ਾਜਨਕ ਦੱਸਿਆ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਦਿਲਚਸਪ ਵੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਲਾਲਸਾ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਘੱਟ ਗਿਆ।<ref>{{Cite magazine|last=Johnson|first=Brian D.|date=18 November 2002|title=A MAZE OF DENIAL|url=https://archive.org/details/sim_macleans_macleans_2002-11-18_115_46/page/116|magazine=[[Maclean's]]|volume=115|issue=46|page=116}}</ref> ''ਨੈਸ਼ਨਲ ਪੋਸਟ ਦੀ'' ਸਮੀਖਿਆ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ "ਈਗੋਯਾਨ ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਪੱਖਾਂ ਨੂੰ ਦਿਖਾਉਣ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਤੋਂ ਅਪਾਹਜ ਹੈ।" ਟੋਰਾਂਟੋ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਫ਼ਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ ਵਿਚ, ਜੱਜਾਂ ਦੇ ਕੌਮੀ ਪੈਨਲ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸਾਲ ਦੇ ਪਹਿਲੇ 10 ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ।<ref>{{Cite magazine|last=|first=|date=March–May 2003|title=Toronto International Film Festival 2002 Top Ten|magazine=[[Take One (Canadian magazine)|Take One]]|volume=|issue=|page=50}}</ref> ਰੋਜਰ ਐਲਬਰਟ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਢਾਈ ਸਿਤਾਰੇ ਦਿੱਤੇ, ਇਸ ਨੂੰ "ਬੇਲੋੜੀ ਉਲਝਣ" ਕਹਿ ਕੇ ਕਿਹਾ, "ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਈਗੋਯਾਨ ਦੇ ਦਿਲ ਤੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ" ਪਰ " ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪੱਧਰੀ, ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਬੇਲੋੜਾ ਔਖਾ, ਬਹੁਤ ਧੁੰਦਲਾ" ਹੈ। ਉਸਨੇ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਵਿਵਾਦਿਤ ਹੈ ਕਿ [[ਅਡੋਲਫ ਹਿਟਲਰ]] ਵੱਲੋਂ ਫ਼ਿਲਮ ਦਾ ਇਹ ਹਵਾਲਾ ਕਿ ਅਰਮੀਨੀਆਈ ਨਸਲਕੁਸ਼ੀ ਭੁੱਲ ਗਈ ਹੈ ਸੱਚੀ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ।<ref name="Ebert"/> ਨਿ ''[[ਨਿਊਯਾਰਕ ਟਾਈਮਜ਼|New ਯਾਰਕ ਟਾਈਮਜ਼ ਵਿਚ]]'', ਸਟੀਫਨ ਹੋਲਡਨ ਨੇ ਫ਼ਿਲਮ ਨੂੰ "ਇਤਿਹਾਸਕ ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ ਦਾ ਡੂੰਘਾ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬ" ਕਿਹਾ, ਅਤੇ "ਸਾਲ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਸੋਚੀ-ਸਮਝੀ ਫ਼ਿਲਮ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕੀਤਾ।"<ref>{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/movie/review?res=9903E6DA1730F936A25752C1A9649C8B63|title=To Dwell on a Historic Tragedy or Not: A Bitter Choice|last=Holden|first=Stephen|date=15 November 2002|website=[[The New York Times]]|access-date=30 November 2016}}</ref> [[ਬੀ.ਬੀ.ਸੀ|ਬੀਬੀਸੀ]] ਦੇ ਟੌਮ ਡਾਵਸਨ ਨੇ ਈਗੋਯਾਨ ਦੇ ਹੋਰ ਕੰਮਾਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਵਿੱਚ ਫ਼ਿਲਮ "ਬੇਈਮਾਨ ਅਤੇ ਦੋਸ਼ੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ" ਲਿਖੀ ਹੈ।<ref name="Dawson"/> ''ਅਰਾਰਾਤ'' ਨੂੰ ਇੱਕ 55% 'ਤੇ ਰੇਟਿੰਗ ਹਨ ਸੜੇ ਟਮਾਟਰ, 76 ਸਮੀਖਿਆ ਦੇ ਆਧਾਰ' ਤੇ,<ref>{{Cite web|url=https://www.rottentomatoes.com/m/ararat/|title=Ararat (2002)|last=|first=|date=|website=[[Rotten Tomatoes]]|access-date=30 November 2016}}</ref> 'ਤੇ ਹੈ ਅਤੇ 62 ਦੇ ਇੱਕ ਮੀਟਾਸਕੋਰ ( "ਆਮ ਅਨੁਕੂਲ ਸਮੀਖਿਆ") ਮੀਟਾਕਰੀਟਿਕ। === ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਅਲੋਚਨਾ === ਕਨੇਡਾ ਦੇ ਐਥਨਿਕ ਤੁਰਕਸ ਨੇ ਡਿਜ਼ਨੀ ਅਤੇ ਇਸਦੀਆਂ ਸਹਾਇਕ ਕੰਪਨੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਦਾ ਬਾਈਕਾਟ ਕਰਨ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਕਈ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਅਲੋਚਕਾਂ ਨੇ ਈਗੋਯਾਨ ਨੂੰ ਈ-ਮੇਲ ਭੇਜੀ ਅਤੇ ਵੈਬਸਾਈਟਾਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਕਿ ਫ਼ਿਲਮ ਦਾ ਅਧਾਰ ਸਹੀ ਨਹੀਂ ਹੈ।<ref name="FilmQNatlPride"/> ਕੁਝ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੇ ਈਗੋਯਾਨ ਨੂੰ ਧਮਕੀਆਂ ਭੇਜੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਬਿਆਨ ਵੀ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਕਿ ਫ਼ਿਲਮ ਦੀ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਣ ਨਾਲ ਤੁਰਕੀ ਵਿੱਚ ਅਰਮੀਨੀ ਵਾਸੀਆਂ ਲਈ ਖ਼ਤਰਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref name="Buckley">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2017/04/20/movies/the-promise-the-ottoman-lieutenant-turkey-armenian-genocide.html|title=Battle Over Two Films Represents Turkey's Quest to Control a Narrative|last=Buckley, Cara|date=2017-04-20|work=[[The New York Times]]|access-date=2019-05-13|quote=“The Promise,” [...] was unfettered by studio pressures. The film’s financier was Kirk Kerkorian,}}</ref> ''ਫ਼ਿਲਮ ਤਿਮਾਹੀ ਵਿਚ'' ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ " ''ਅਰਾਰਤ'' ਨੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆਏ ਇਨਕਾਰ ਅਤੇ ਨਫ਼ਰਤ ਭੜਕਾਉਣ ਦੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਨਵੇਂ ਦੌਰ ਨੂੰ ਛੂਹ ਲਿਆ।" === ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ === ਫ਼ਿਲਮ ਨੇ ਕਈ ਐਵਾਰਡ ਜਿੱਤੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ 23 ਵੇਂ ਜੇਨੀ ਅਵਾਰਡ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਪੁਰਸਕਾਰ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ''ਅਰਾਰਤ'' ਸਟਾਰ ਅਰਸੀਨੀ ਖੰਜੀਆਂ ਨੇ ਅਭਿਨੇਤਾ ਪੀਟਰ ਕੇਲਘਨ ਦੇ ਨਾਲ ਸਹਿਯੋਗੀ ਬਣਾਇਆ। ਈਗੋਯਾਨ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਸੀ।<ref name="McKay">{{Cite news|url=https://www.theglobeandmail.com/news/national/egoyans-ararat-named-best-film-takes-5-awards-at-the-genies/article1010681/|title=Egoyan's Ararat named best film, takes 5 awards at the Genies|last=McKay|first=John|date=14 February 2003|work=[[The Globe and Mail]]|access-date=30 November 2016}}</ref> 2008 ਵਿਚ, [[ਇਜ਼ਰਾਇਲ|ਇਜ਼ਰਾਈਲ]] ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਈਗੋਯਾਨ ਨੂੰ "ਅਤੀਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ" ਲਈ ਡੈਨ ਡੇਵਿਡ ਇਨਾਮ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।''ਅਰਾਰਤ'' ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਨਮਾਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://www.thestar.com/opinion/columnists/2008/02/28/egoyan_recognized_for_armenian_perspective_in_ararat.html|title=Egoyan recognized for Armenian perspective in Ararat|last=Knelman|first=Martin|date=28 February 2008|website=[[The Toronto Star]]|access-date=3 December 2016}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:2002 ਦੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ]] 2ephszsnkof81j53t4maxka8hh6nzfk 0 122133 842208 840202 2026-07-10T17:25:37Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842208 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Evstafiev-chechnya-prayer3.jpg|thumb|ਮਿਖਾਇਲ ਇਵਸਟਾਫੀਏਵ ਦੁਆਰਾ "Чеченская молитва" (''ਚੇਚਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ'') ਵਿੱਚ 1995 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਚੇਚਨ ਆਦਮੀ ਗਰੋਜ਼ਨੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਦੌਰਾਨ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।]] [[ਤਸਵੀਰ:Rwandan refugee camp in east Zaire.jpg|right|thumb| 1994 ਵਿੱਚ ਜ਼ੇਅਰ ਵਿੱਚ [[ਰਵਾਂਡਾਈ ਨਸਲਕੁਸ਼ੀ]] ਦੇ ਇੱਕ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀ ਕੈਂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਸਥਾਪਿਤ [[ਤੁਤਸੀ]] ਲੋਕ ]] '''ਨਸਲੀ ਟਕਰਾਅ''' ਦੋ ਜਾਂ ਦੋ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਤੀਯੋਗੀ [[ਕੌਮੀਅਤ|ਨਸਲੀ ਸਮੂਹਾਂ]] ਵਿਚਕਾਰ ਟਕਰਾਅ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਵਾਦ ਦਾ ਸਰੋਤ [[ਸਿਆਸਤ|ਰਾਜਨੀਤਿਕ]], ਸਮਾਜਿਕ, ਆਰਥਿਕ ਜਾਂ ਧਾਰਮਿਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਵਿਵਾਦਾਂ ਵਿੱਚ ਘਿਰੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਨਸਲੀ ਸਮੂਹ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ ਤੇ ਲੜਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅੰਤਮ ਮਾਪਦੰਡ ਨਸਲੀ ਟਕਰਾਅ ਨੂੰ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਹੋਰਨਾਂ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|title=Ethnic Conflict and Civic Life: Hindus and Muslims in India|url=https://archive.org/details/ethnicconflictci0000vars_r8o0|last=Varshney|first=Ashutosh|publisher=Yale University Press|year=2002|isbn=|location=New Haven|pages=}}</ref><ref>{{Cite book|title=Modern Hatreds: The Symbolic politics of ethnic war|url=https://archive.org/details/modernhatredssym00kauf|last=Kaufman|first=Stuart J.|publisher=Cornell University. Press|year=2001|isbn=|location=Ithaca|pages=[https://archive.org/details/modernhatredssym00kauf/page/17 17]}}</ref> == ਕਾਰਨਾਂ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ == ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਸ਼ਾਸਤਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਨਸਲੀ ਟਕਰਾਅ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ 'ਤੇ ਬਹਿਸ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। === ਜਨਤਕ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ === ਬਹੁ-ਨਸਲੀ ਲੋਕਤੰਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਸਲੀ ਟਕਰਾਅ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਸਰੋਤ ਰਾਜ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ। ਨਸਲੀ ਸਮੂਹਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਰਾਜ ਦੇ ਸਰੋਤਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਵਿਵਾਦ ਨਸਲੀ ਹਿੰਸਾ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਵਧਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite journal|last=Kolev, Wang|first=|date=2010|title=Ethnic Group Divisions and Clientelism|journal=APSA Annual Meeting Paper|doi=|pmid=|ssrn=1644406|access-date=}}</ref> ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ, ਰਾਜ ਦੇ ਲਾਭਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਨਸਲੀ ਟਕਰਾਅ ਸੰਭਾਵਤ ਤੌਰ ਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪਾਰਟੀਆਂ ਅਤੇ ਪਾਰਟੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਨਸਲੀਕਰਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਥੇ ਨਸਲੀ ਪਛਾਣ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਅਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।<ref name=":19">{{Cite book|title=From Voting to Violence: Democratization and Nationalist Conflict|url=https://archive.org/details/isbn_9780393048810|last=Snyder|first=Jack|publisher=W. W. Norton & Company|year=2000|isbn=|location=|pages=}}</ref> ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਅਤੇ ਨਸਲੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ "ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਲੋਕਤੰਤਰ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|url=http://politics.as.nyu.edu/docs/IO/2587/Chandra2007-CountingHeads.pdf|title=Patrons, clients, and policies: Patterns of democratic accountability and political competition|last=Kitschelt|first=Herbert|publisher=Cambridge University Press|year=2007|isbn=|location=|pages=}}</ref> ਸਥਾਨਕ ਸਿਆਸਤਦਾਨਾਂ ਅਤੇ ਨਸਲੀ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਦੇ ਜਾਲ ਦੀ ਹੋਂਦ ਸਿਆਸਤਦਾਨਾਂ ਲਈ ਨਸਲੀ ਸਮੂਹਾਂ ਨੂੰ ਲਾਮਬੰਦ ਕਰਨ ਅਤੇ ਚੋਣ ਲਾਭਾਂ ਲਈ ਨਸਲੀ ਹਿੰਸਾ ਭੜਕਾਉਣ ਨੂੰ ਸੌਖਾ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਆਗੂਆਂ ਨੇ ਸਮਾਜ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਨਸਲੀ ਲੀਹਾਂ 'ਤੇ ਧਰੁਵੀ ਉਲਾਰ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਰਾਜ ਦੇ ਸਰੋਤਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਹਿ-ਨਸਲੀ ਸਥਾਨਕ ਰਾਜਨੇਤਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਨਸਲੀ ਸਮੂਹਾਂ ਦੀ ਨਿਰਭਰਤਾ ਸੰਭਾਵਤ ਤੌਰ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਜਾਤੀਗਤ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਹਿੰਸਾ ਦੀਆਂ ਕਾਲਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਵਧੇਰੇ ਜਵਾਬਦੇਹ ਬਣਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।<ref name="Berenschot2010">{{Cite journal|last=Berenschot|first=Ward|date=2010|title=The Spatial Distribution of Riots: Patronage and the Instigation of Communal Violence in Gujarat, India|url=http://ac.els-cdn.com/S0305750X10002019/1-s2.0-S0305750X10002019-main.pdf?_tid=6f3d0cfa-1365-11e6-820c-00000aab0f27&acdnat=1462523886_331783388|journal=World Development|volume=39|pages=221–230|doi=10.1016/j.worlddev.2009.11.029|access-date=}}</ref> ਇਸ ਲਈ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਥਾਨਕ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨਸਲੀ ਸਮੂਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹਿੰਸਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। == ਸੰਸਥਾਗਤ ਨਸਲੀ ਟਕਰਾਅ ਦਾ ਨਿਰਾਕਰਨ == ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਸਲੀ ਟਕਰਾਅ ਦੇ ਹੱਲ, ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਅਤੇ ਤਬਦੀਲੀ ਲਈ ਉਪਲਬਧ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦਾ ਸੰਸਲੇਸ਼ਣ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ।ਨਸਲੀ ਟਕਰਾਅ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵੱਧ ਰਹੀ ਰੁਚੀ ਦੇ ਨਾਲ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਨੀਤੀ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ ਸੰਭਾਵਿਤ ਮਤਿਆਂ ਨੂੰ ਸਿਧਾਂਤਕ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੰਸਥਾਗਤ ਨੀਤੀ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਨੂੰ ਖੋਜਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ, ਸਿਧਾਂਤ ਅਕਸਰ ਇਸ ਗੱਲ ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਿਹੜੀਆਂ [[ਅਦਾਰਾ|ਸੰਸਥਾਵਾਂ]] ਨਸਲੀ ਟਕਰਾਅ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਢੁੱਕਵੀਆਂ ਹਨ। === ਇਕਸੁਰਵਾਦ === ਇਕੱਸੁਰਵਾਦ ਇੱਕ ਸ਼ਕਤੀ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸਮਝੌਤਾ ਹੈ ਜੋ ਨਸਲੀ ਸਮੂਹਾਂ ਦੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰੀ ਰਾਜ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਹਰੇਕ ਸਮੂਹ ਜਾਂ ਨਸਲੀ ਸਮੂਹ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਸਮੂਹ ਦੇ ਇੱਕ ਨੁਮਾਇੰਦੇ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹਰੇਕ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਅਨੁਪਾਤ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਜਾਤੀ ਦੀ ਜਨਸੰਖਿਆ ਸੰਬੰਧੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ।<ref name=":0">{{Cite book|title=Containing Nationalism|url=https://archive.org/details/containingnation0000hech|last=Hechter|first=Michael|publisher=Oxford University Press|year=2000|isbn=|location=New York|pages=}}</ref> ਅਰੇਂਦ ਲੀਜਫਾਰਟ ਅਨੁਸਾਰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਜਰੂਰਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਨਸਲੀ ਸਮੂਹਾਂ ਦੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦੇ ਇੱਕ "ਮਹਾ ਗੱਠਜੋੜ" ਦੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਨਿਪਟਾਰੇ ਲਈ ਇੱਕ ਉਪਰ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਰਸਾਈ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੋਵੇ।<ref name=":1">{{Cite journal|last=Stroschein|first=Sherrill|date=November 2014|title=Consociational Settlements and Reconstruction: Bosnia in Comparative Perspective (1995- Present)|url=|journal=Annals of the American Academy|doi=|pmid=|access-date=}}</ref> ਸਿਧਾਂਤਕ ਤੌਰ ਤੇ, ਇਹ ਸਵੈ-ਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਨਸਲੀ ਸਮੂਹ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵੱਲ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਿਦਵਾਨ<ref name=":4">{{Cite book|title=Nationalism Reframed|url=https://archive.org/details/nationalismrefra0000brub|last=Brubaker|first=Roger|publisher=Cambridge|year=1996|isbn=|location=New York|pages=}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Kaufman|first=Stuart|date=Fall 1996|title=Spiraling to Ethnic War: Elites, Masses, and Moscow in Moldova's Civil War|url=https://archive.org/details/sim_international-security_summer-1996_21_1/page/108|journal=International Security|volume=21|pages=108–138|doi=10.1162/isec.21.2.108}}</ref> ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਦੋਂ ਨਸਲੀ ਸਮੂਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਰਾਜ ਦੁਆਰਾ ਨਸਲੀ ਧਮਕੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਨਸਲੀ ਤਣਾਅ, ਨਸਲੀ ਹਿੰਸਾ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਵੀਟੋ ਤਾਕਤਾਂ ਨੂੰ ਨਸਲੀ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਵਿਧਾਨਕ ਖਤਰੇ ਤੋਂ ਬਚਣ ਦੀ ਗੁੰਜਾਇਸ਼ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ ਅਕਸਰ ਇੱਕ ਸਫਲ ਇਕਸੁਰਵਾਦੀ ਰਾਜ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=":0"/> === ਸੰਘਵਾਦ === ਨਸਲੀ ਟਕਰਾਅ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਸੰਘਵਾਦ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਇਹ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਵੈ-ਸ਼ਾਸਨ, "ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ ਲਈ ਮੰਗਾਂ" ਘਟਾਉਂਦਾ ਹੈ।<ref name=":0"/> ਹੈਕਟਰ ਦਾ ਤਰਕ ਹੈ ਕਿ ਵਧੇਰੇ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਨਸਲੀ ਸਮੂਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਰਨ ਲਈ ਕੁਝ ਚੀਜ਼ਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਅਫਸਰਸ਼ਾਹੀ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਰਾਜ ਭਰ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸਥਾਨਕ ਲੋੜਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਾਇਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਟਰੋਸਚੇਨ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਹੈ ਕਿ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਘੱਟਗਿਣਤੀ ਸਮੂਹਾਂ ਨੂੰ ਹਿੰਸਾ ਜਾਂ ਚੁੱਪਚਾਪ ਟਕਰਾਅ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਰਿਆਇਤਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਤਸਾਹਨ ਵਜੋਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਧਿਕਾਰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref name=":5">{{Cite journal|last=Stroschein|first=Sherill|date=December 2008|title=Making or Breaking Kosovo: Applications of Dispersed State Control|url=|journal=Perspectives on Politics|volume=6|page=655|doi=10.1017/s153759270808184x|pmid=|access-date=}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿਆਸੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਯੁੱਧ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜੰਗਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਮਾਜ ਵਿਗਿਆਨ]] lz1edv0y1f1vc5fp7w6gsckrn6sgi3o 0 122154 842202 837475 2026-07-10T17:20:52Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842202 wikitext text/x-wiki '''ਏਸ਼ੀਆ-ਪੈਸੀਫਿਕ ਆਰਥਿਕ ਸਹਿਕਾਰਤਾ''' ( '''ਏਪੀਈਸੀ''' ) 21 ਪੈਸੀਫਿਕ ਰਿਮ ਮੈਂਬਰ ਅਰਥਚਾਰਿਆਂ<ref name="apec.org">[http://www.apec.org/about-us/about-apec/member-economies.aspx Member Economies – Asia-Pacific Economic Cooperation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180709153701/https://www.apec.org/about-us/about-apec/member-economies.aspx |date=2018-07-09 }}. Apec.org. Retrieved 12 April 2014.</ref> ਲਈ ਇੱਕ ਅੰਤਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਫੋਰਮ ਹੈ ਜੋ ਏਸ਼ੀਆ-ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਮੁਫਤ ਵਪਾਰ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। [[ਆਸੀਆਨ|ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ]] [[ਆਸੀਆਨ|ਆਫ਼ ਸਾਊਥ ਈਸਟ ਏਸ਼ੀਅਨ ਨੇਸ਼ਨਜ਼ (ਏਸੀਆਨ)]] ਦੀ 1980 ਤੋਂ ਅੱਧ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਮੰਤਰੀ ਮੰਤਰਾਲੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀਆਂ ਕਾਨਫਰੰਸਾਂ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ, ਏਪੀਈਸੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਏਸ਼ੀਆ-ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਅਰਥਚਾਰਿਆਂ ਦੀ ਵੱਧ ਰਹੀ ਅੰਤਰ-ਨਿਰਭਰਤਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਹੋਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਪਾਰਕ ਸਮੂਹ ਬਣਨ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਯੂਰਪ ਤੋਂ ਪਰੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦਾਂ ਅਤੇ ਕੱਚੇ ਮਾਲ ਲਈ ਨਵੇਂ ਬਾਜ਼ਾਰ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ 1989 ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=http://www.pecc.org/resources/doc_view/601-back-to-canberra-founding-apec|title=PECC – Back to Canberra: Founding APEC|website=pecc.org|access-date=12 November 2017}}</ref><ref name="History">{{Cite web|url=https://www.apec.org/About-Us/About-APEC/History|title=History|website=apec.org|access-date=2019-11-09|archive-date=2019-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20190304034820/http://apec.org/About-Us/About-APEC/History|url-status=dead}}</ref><ref name="pecc.org">{{Cite web|url=https://www.pecc.org/resources/regional-cooperation/601-back-to-canberra-founding-apec/file}}</ref> ਇਸ ਦੇ ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ ਸਿੰਗਾਪੁਰ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਏਪੀਈਸੀ ਨੂੰ ਏਸ਼ੀਆ-ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚ ਪੱਧਰੀ ਬਹੁਪੱਖੀ ਸਮੂਹਾਂ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਫੋਰਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|url=http://www.ncapec.org/docs/what_is_apec.pdf}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.brookings.edu/opinions/the-east-asia-summit-looking-for-an-identity/|title=The East Asia Summit: Looking for an Identity|last=Chu|first=Shulong|date=NaN|website=Brookings}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.apec.org/About-Us/About-APEC/Achievements-and-Benefits|title=Achievements and Benefits|website=apec.org}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.fxcm.com/insights/2016-apec-forum-affect-world-economy/|title=How Could The 2016 APEC Forum Affect The World Economy? – FXCM|date=9 January 2017|work=FXCM Insights|access-date=16 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180916201924/https://www.fxcm.com/insights/2016-apec-forum-affect-world-economy/|archive-date=16 September 2018}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Parreñas|first=Julius Caesar|date=January 1998|title=ASEAN and Asia‐Pacific economic cooperation|url=https://archive.org/details/sim_pacific-review_1998_11_2/page/233|journal=The Pacific Review|volume=11|issue=2|pages=233–248|doi=10.1080/09512749808719255}}</ref><ref>{{Cite journal|url=https://www.anzam.org/wp-content/uploads/pdf-manager/2336_BAMBER_GREG_AMI-13.PDF}}</ref> ਸਾਲਾਨਾ ਏਪੇਕ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਲੀਡਰਾਂ ਦੀ ਬੈਠਕ ਵਿੱਚ [[ਤਾਈਵਾਨ|ਚੀਨ ਗਣਤੰਤਰ]] (ਤਾਈਵਾਨ) ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਸਾਰੇ ਏਪੇਕ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੇ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ (ਤਾਈਵਾਨ ਨੂੰ [[ਤਾਈਵਾਨ|ਚੀਨੀ ਤਾਈਪੇ]] ਦੇ ''ਆਰਥਿਕ ਨੇਤਾ'' ਵਜੋਂ ਇੱਕ ਮੰਤਰੀ-ਪੱਧਰ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰਦਾ ਹੈ)।<ref>[http://www.chinapost.com.tw/taiwan/national/national-news/2013/08/27/387427/Conditions-not.htm Conditions not right for APEC attendance: Ma] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201117201433/http://www.chinapost.com.tw/taiwan/national/national-news/2013/08/27/387427/Conditions-not.htm |date=2020-11-17 }}. The China Post (27 August 2013). Retrieved 12 April 2014.</ref> ਬੈਠਕ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਹਰ ਸਾਲ ਮੈਂਬਰ ਅਰਥਚਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਰੰਪਰਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ (ਪਰ ਸਾਰੇ ਨਹੀਂ) ਸੰਮੇਲਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਨੇਤਾ ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੁਸ਼ਾਕ ਪਹਿਨ ਕੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਏਪੇਕ ਦੇ ਤਿੰਨ ਅਧਿਕਾਰਤ ਆਬਜ਼ਰਵਰ ਹਨ: [[ਆਸੀਆਨ|ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਆਫ]] ਸਾਊਥ [[ਆਸੀਆਨ|ਈਸਟ ਏਸ਼ੀਅਨ ਨੇਸ਼ਨਜ਼]] ਸਕੱਤਰੇਤ, ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਆਰਥਿਕ ਸਹਿਕਾਰਤਾ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਅਤੇ ਪੈਸੀਫਿਕ ਟਾਪੂ ਫੋਰਮ ਸਕੱਤਰੇਤ।<ref>{{Cite web|url=http://www.apec.org/About-Us/How-APEC-Operates/APEC-Observers|title=Asia-Pacific Economic Cooperation -|website=apec.org|access-date=12 November 2017|archive-date=5 ਦਸੰਬਰ 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201205101331/https://www.apec.org/About-Us/How-APEC-Operates/APEC-Observers|url-status=dead}}</ref> ਏਪੀਈਸੀ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਆਰਥਿਕਤਾ ਸਾਲ ਲਈ ਜੀ -20 ਦਿਸ਼ਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦਿਆਂ ਜੀ [[ਜੀ-20|-20]] ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਭੂਗੋਲਿਕ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਲਈ ਪਹਿਲੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਬੁਲਾਇਆ ਗਿਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://international.gc.ca/world-monde/international_relations-relations_internationales/g20/index.aspx?lang=eng|title=Canada and the G20|last=Government of Canada|first=Foreign Affairs Trade and Development Canada|website=GAC|access-date=12 November 2017}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://vietnamembassy-usa.org/news/2017/02/deputy-pm-meets-us-state-secretary-g20-meeting-sidelines|title=Deputy PM meets US State Secretary on G20 meeting sidelines – Embassy of the Socialist Republic of Vietnam in the United States|website=vietnamembassy-usa.org|access-date=12 November 2017}}</ref> == ਇਤਿਹਾਸ == ਏਪੀਈਸੀ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਉਦੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋਇਆ ਸੀ ਜਦੋਂ 1980 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ [[ਆਸੀਆਨ]] ਦੀਆਂ ਪੋਸਟ-ਮਨਿਸਟਰੀਅਲ ਕਾਨਫਰੰਸਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਨੇ ਵਿਕਸਤ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਦੋਵਾਂ ਅਰਥਚਾਰਿਆਂ ਦੇ ਮੰਤਰੀ ਪੱਧਰ ਦੇ ਨੁਮਾਇੰਦਿਆਂ ਦਰਮਿਆਨ ਨਿਯਮਤ ਕਾਨਫਰੰਸਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਅਤੇ ਮੁੱਲ ਦਰਸਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। 1989 ਤਕ, ਪੋਸਟ-ਮਨਿਸਟਰੀਅਲ ਕਾਨਫਰੰਸਾਂ ਵਿੱਚ 12 ਮੈਂਬਰ (ਆਸੀਆਨ ਦੇ ਤਤਕਾਲੀ ਛੇ ਮੈਂਬਰ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਛੇ ਸੰਵਾਦ ਸਹਿਭਾਗੀ) ਹੋ ਗਏ ਸੀ। ਘਟਨਾਕ੍ਰਮ ਨੇ ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਬੌਬ ਹੌਕ ਨੂੰ ਆਰਥਿਕ ਮਾਮਲਿਆਂ 'ਤੇ ਖੇਤਰ-ਵਿਆਪੀ ਸਹਿਕਾਰਤਾ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ' ਤੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤੀ। ਜਨਵਰੀ 1989 ਵਿੱਚ, ਬੌਬ ਹੌਕ ਨੇ ਪੈਸੀਫਿਕ ਰੀਮ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਆਰਥਿਕ ਸਹਿਯੋਗ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਨਾਲ ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ [[ਕੈਨਬਰਾ]] ਵਿੱਚ ਨਵੰਬਰ ਵਿੱਚ ਏਪੇਕ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਬੈਠਕ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਦੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਮਾਮਲਿਆਂ ਬਾਰੇ ਮੰਤਰੀ ਗੈਰੇਥ ਇਵਾਨਸ ਨੇ ਕੀਤੀ। ਬਾਰਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੇ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਬੈਠਕ ਸਿੰਗਾਪੁਰ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਕੋਰੀਆ ਵਿੱਚ ਭਵਿੱਖ ਦੀਆਂ ਸਾਲਾਨਾ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਲਈ ਵਚਨਬੱਧਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਮਾਪਤ ਹੋਈ। ਦਸ ਮਹੀਨਿਆਂ ਬਾਅਦ, ਏਪੇਕ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਲਈ 12 ਏਸ਼ੀਆ-ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਦੇ ਅਰਥਚਾਰੇ ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਦੇ ਕੈਨਬਰਾ ਵਿੱਚ ਮਿਲੇ। ਸਿੰਗਾਪੁਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਏਪੇਕ ਸਕੱਤਰੇਤ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਤਾਲਮੇਲ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref name="History"/><ref name="pecc.org"/> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1989 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆ ਸੰਸਥਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਆਰਥਿਕ ਸੰਗਠਨ]] 7d47mzoll6q9dfq5v71rhor0y4qyo1n 0 122247 842393 752477 2026-07-10T20:43:56Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842393 wikitext text/x-wiki {{Subspeciesbox|image=Ratte-Vache.jpeg|image_alt=An agouti-colored, variegated hooded fancy rat|image_caption=An [[agouti]]-colored, [[variegated]] hooded fancy rat|status=DOM|genus=Rattus|species=norvegicus|species_link=Brown rat|subspecies=domestica|authority=([[John Berkenhout|Berkenhout]], 1769)|synonyms=|synonyms_ref=}} {| class="infobox biota" style="text-align: left; width: 200px; font-size: 100%" ! colspan="2" style="text-align: center; background-color: rgb(235,235,210)" |''Rattus norvegicus domestica'' |- | colspan="2" style="text-align: center" |[[File:Ratte-Vache.jpeg|alt=An agouti-colored, variegated hooded fancy rat|frameless|An agouti-colored, variegated hooded fancy rat]] |- | colspan="2" style="text-align: center; font-size: 88%" |An [[agouti]]-colored, [[variegated]] hooded fancy rat |- style="text-align: center; background-color: rgb(235,235,210)" ! colspan="2" |<div style="text-align: center">[[Conservation status]]</div> |- | colspan="2" |<div style="text-align: center">Domesticated </div> |- ! colspan="2" style="min-width:15em; text-align: center; background-color: rgb(235,235,210)" |[[Taxonomy (biology)|Scientific classification]] <span class="plainlinks" style="font-size:smaller; float:right; padding-right:0.4em; margin-left:-3em;">[[File:Red_Pencil_Icon.png|link=Template:Taxonomy/Rattus|e]]</span> |- |Kingdom: |[[Animal]]ia |- |Phylum: |[[Chordate|Chordata]] |- |Class: |[[Mammal]]ia |- |Order: |[[Rodent]]ia |- |Family: |[[Muridae]] |- |Genus: |''[[Rattus]]'' |- |Species: |<div class="species" style="display:inline">''[[Brown rat|R.&nbsp;norvegicus]]''</div> |- |Subspecies: |<div class="subspecies" style="display:inline">'''''R.&nbsp;n. domestica'''''</div> |- style="text-align: center; background-color: rgb(235,235,210)" ! colspan="2" style="text-align: center" |[[Trinomen|Trinomial name]] |- | colspan="2" style="text-align: center" |'''<span class="trinomial">''Rattus norvegicus domestica''</span>'''<br /><br /><div style="font-size: 85%;">([[John Berkenhout|Berkenhout]], 1769)</div> |} '''ਫੈਂਸੀ ਚੂਹਾ, ਭੂਰਾ ਚੂਹਾ, ਅਤੇ ਪਾਲਤੂ ਜਾਨਵਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰੱਖੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਚੂਹਿਆਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਆਮ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਹੈ।'''''ਫੈਨਸੀ ਚੂਹਾ'' ਨਾਮ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ <nowiki><i id="mwFQ">ਫੈਨਸੀ</i></nowiki> (ਪਾਲਤੂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਉਤਸ਼ਾਹ) ਜਾਂ "ਫੈਨਸੀ ਤੋਂ" (ਭਾਵ ਪਸੰਦ ਕਰਨਾ ਜਾਂ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਕਰਨਾ) ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੈ। ਜੰਗਲੀ-ਫੜੇ ਨਮੂਨੇ ਜੋ ਸ਼ੌਕੀਨ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਲਈ ਨਸਲ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਜੇ ਵੀ ''ਫੈਨਸੀ'' ਕਿਸਮ ਦੇ ਅਧੀਨ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਫੈਨਸੀ ਚੂਹੇ ਅਸਲ ਵਿੱਚ 18 ਵੀਂ ਅਤੇ 19 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਖੂਨ ਦੀ ਖੇਡ ਲਈ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਸਨ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪਾਲਤੂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਜੋਂ ਨਸਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਹੁਣ ਕੋਟ ਦੇ ਰੰਗਾਂ ਅਤੇ ਨਮੂਨੇ ਦੀਆਂ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਚੂਹਿਆਂ ਦੇ ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਸਮੂਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪਾਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪਾਲਤੂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਸਟੋਰਾਂ ਅਤੇ ਬਰੀਡਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵੇਚੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫੈਨਸੀ ਚੂਹੇ ਆਪਣੇ ਲਈ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਿਫਾਇਤੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਦੂਜੇ ਛੋਟੇ ਪਾਲਤੂਆਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ; ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਡਰਾਅ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਉਹ ਕਾਫ਼ੀ ਸੁਤੰਤਰ, ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਅਤੇ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਸਿਖਿਅਤ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਹੋਰ ਘਰੇਲੂ ਚੂਹਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਸੂਝਵਾਨ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਿਹਤਮੰਦ ਫੈਨਸੀ ਚੂਹੇ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ 2 ਤੋਂ 3 ਸਾਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਫੈਨਸੀ ਚੂਹੇ ਡਾਕਟਰੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ ਤੇ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਰੀਰ ਵਿਗਿਆਨ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ <nowiki><i id="mwIQ">ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਚੂਹਿਆਂ (ਲੈਬ ਚੂਹੇ)</i></nowiki> ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਘਰੇਲੂ ਚੂਹੇ ਸਰੀਰਕ ਅਤੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੰਗਲੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਆਮ ਤੌਰ' ਤੇ ਹੋਰ ਆਮ ਪਾਲਤੂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨਾਲੋਂ ਸਿਹਤ ਲਈ ਕੋਈ ਖ਼ਤਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।<ref>{{Cite book|url=http://www.merckvetmanual.com/mvm/index.jsp?cfile=htm/bc/220100.htm|title=Merck Veterinary Manual – Zoonoses:Introduction|publisher=Merck and Co., Inc|year=2008|chapter=Table on Global Zoonoses|access-date=11 January 2009|chapter-url=http://www.merckvetmanual.com/mvm/htm/bc/tzns01.htm|archive-date=23 ਜਨਵਰੀ 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090123214540/http://merckvetmanual.com/mvm/index.jsp?cfile=htm/bc/220100.htm|url-status=dead}}</ref> ਉਦਾਹਰਣ ਦੇ ਲਈ, ਘਰੇਲੂ ਭੂਰੇ ਚੂਹਿਆਂ ਨੂੰ [[ਰੋਗ|ਬਿਮਾਰੀ ਦਾ]] ਖ਼ਤਰਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ,<ref name="JAVMA">{{Cite journal|last=Orloski|first=Kathleen A.|last2=Sarah L. Lathrop|date=February 15, 2003|title=Plague: a veterinary perspective|url=https://archive.org/details/sim_american-veterinary-medical-association-journal_2003-02-15_222_4/page/444|journal=Journal of the American Veterinary Medical Association|volume=222|issue=4|pages=444–448|doi=10.2460/javma.2003.222.444|pmid=12597416}}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ ਜੰਗਲੀ ਚੂਹੇ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਨਾਲ ਘਰ ਵਿੱਚ ''ਸਟ੍ਰੈਪਟੋਬੈਕਿਲਸ ਮੋਨੀਲੀਫਾਰਮਿਸ'' ਬੈਕਟੀਰੀਆ ਵਰਗੇ ਜਰਾਸੀਮ ਪੈਦਾ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।<ref name="merck-general">{{Cite web|url=http://www.merckvetmanual.com/mvm/index.jsp?cfile=htm/bc/171547.htm|title=Merck Veterinary Manual – Generalised Diseases|access-date=9 January 2009|archive-date=4 ਦਸੰਬਰ 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081204032620/http://www.merckvetmanual.com/mvm/index.jsp?cfile=htm/bc/171547.htm|url-status=dead}}</ref> ਫੈਨਸੀ ਚੂਹਿਆਂ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੰਗਲੀ ਹਮਲਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਸਿਹਤ ਦੇ ਵੱਖੋ ਵੱਖਰੇ ਜੋਖਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੰਗਲੀ ਚੂਹਿਆਂ ਵਾਂਗ ਉਹਨਾ ਨੂੰ ਬਿਮਾਰੀ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:Articles with 'species' microformats]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:Taxobox articles missing a taxonbar]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਲਤੂ ਜਾਨਵਰ]] 68y3n7tav2tri10gipzy09dxnkbxlpm 0 122318 842402 820832 2026-07-10T20:51:42Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842402 wikitext text/x-wiki '''ਆਸਟਰੋਨੇਸ਼ੀਆਈ ਲੋਕ''' ਜਾਂ ਵਧੇਰੇ ਸਹੀ '''ਆਸਟਰੋਨੇਸ਼ੀਆਈ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ''',<ref name="solheimterm">According to the anthropologist [[Wilhelm Solheim II]]: "I emphasize again, as I have done in many other articles, that 'Austronesian' is a linguistic term and is the name of a super language family. It should never be used as a name for a people, genetically speaking, or a culture. To refer to people who speak an Austronesian language the phrase 'Austronesian-speaking people' should be used." ''Origins of the Filipinos and Their Languages'' (January 2006)</ref> [[ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ]], [[ਤਾਈਵਾਨ]], [[ਓਸ਼ੇਨੀਆ]] ਅਤੇ [[ਮਾਦਾਗਾਸਕਰ|ਮੈਡਾਗਾਸਕਰ]] ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਸਮੂਹ [[ਮਾਦਾਗਾਸਕਰ|ਹੈ]] ਜੋ [[ਆਸਟਰੋਨੇਸ਼ੀਆਈ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ|ਆਸਟਰੋਨੇਸ਼ੀਆਈ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਬੋਲਦੇ ਹਨ]]। ਆਸਟਰੋਨੇਸ਼ੀਆਈ ਬੋਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਮੁੱਖ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲੇ ਰਾਸ਼ਟਰਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸਮੂਹਕ ਤੌਰ' ਤੇ ਆਸਟਰੋਨੇਸ਼ੀਆ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਮੁੰਦਰੀ ਪਰਵਾਸ ਤੋਂ 3000 ਤੋਂ 1500 ਈਪੂ ਤੋਂ '''ਹਨ''' ਜੋ '''ਆਸਟਰੋਨੇਸ਼ੀਅਨ ਵਿਸਥਾਰ''' ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="meacham1984">{{Cite journal|last=Meacham|first=William|date=1984–1985|title=On the improbability of Austronesian origins in South China|url=https://scholarspace.manoa.hawaii.edu/bitstream/10125/16921/AP-v26n1-89-106.pdf|journal=Asian Perspective|volume=26|pages=89–106|access-date=2019-11-13|archive-date=2019-11-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20191109104620/https://scholarspace.manoa.hawaii.edu/bitstream/10125/16921/AP-v26n1-89-106.pdf|dead-url=yes}}</ref><ref name="Chambers2015">{{Cite journal|last=Chambers|first=Geoffrey K.|last2=Edinur|first2=Hisham A.|date=2015|title=The Austronesian Diaspora: A Synthetic Total Evidence Model|url=https://www.cosmosscholars.com/phms/index.php/gjar/article/viewFile/515/324|journal=Global Journal of Anthropology Research|volume=2|issue=2|pages=53–65|doi=10.15379/2410-2806.2015.02.02.06|access-date=2019-11-13|archive-date=2019-01-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20190111055014/https://www.cosmosscholars.com/phms/index.php/gjar/article/viewFile/515/324|url-status=dead}}</ref> == ਖੋਜ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ == [[ਮਾਦਾਗਾਸਕਰ|ਮੈਡਾਗਾਸਕਰ]], [[ਪੌਲੀਨੇਸ਼ੀਆ|ਪੋਲੀਨੇਸ਼ੀਆ]] ਅਤੇ [[ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ|ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ]] ਵਿਚਕਾਰ ਭਾਸ਼ਾਈ ਸੰਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਯੁੱਗ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿੱਚ ਯੂਰਪੀਅਨ ਲੇਖਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪਛਾਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਖ਼ਾਸਕਰ ਮਾਲਾਗਾਸੀ, ਮਾਲੇ ਅਤੇ ਪੋਲੀਨੇਸੀਅਨ ਅੰਕਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਕਮਾਲ ਦੀਆਂ ਸਮਾਨਤਾਵਾਂ ਦੇਖੀਆਂ ਗਈਆਂ।<ref name="Crowley">{{Cite book|url=https://books.google.com.ph/books?id=FhOuslPWYGoC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false|title=The Oceanic Languages|last=Crowley|first=Terry|last2=Lynch|first2=John|last3=Ross|first3=Malcolm|date=2013|publisher=Routledge|isbn=9781136749841}}</ref> ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਬੰਧਾਂ ਬਾਰੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰਸਮੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ 1708 ਵਿੱਚ ਡੱਚ ਓਰੀਐਂਟਲਿਸਟ ਐਡਰਿਅਨ ਰੇਲੈਂਡ ਨੇ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ ਮੈਡਾਗਾਸਕਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪੱਛਮੀ ਪੋਲੀਨੀਸ਼ੀਆ ਤਕ “ਸਾਂਝੀ ਭਾਸ਼ਾ” ਦੀ ਪਛਾਣ ਕੀਤੀ ਸੀ; ਹਾਲਾਂਕਿ ਡੱਚ ਐਕਸਪਲੋਰਰ ਕੌਰਨੇਲਿਸ ਡੀ ਹਾਉਟਮੈਨ ਨੇ ਵੀ 1603 ਵਿੱਚ ਰੀਲੈਂਡ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਡਾਗਾਸਕਰ ਅਤੇ ਮਾਲੇਈ ਆਰਕੀਪੇਲਾਗੋ ਵਿੱਚ ਭਾਸ਼ਾਈ ਸੰਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲਿਆ ਸੀ।<ref name="Blust2013">{{Cite book|title=The Austronesian languages|last=Blust|first=Robert A.|date=2013|publisher=Australian National University|isbn=9781922185075|series=Asia-Pacific Linguistics|hdl=1885/10191}}</ref> [[ਤਸਵੀਰ:Masked_Dancers_at_Aurora.jpg|left|thumb| ਮਈਵੋ, [[ਵਨੁਆਤੂ|ਵੈਨੂਆਟੂ]] ਦੇ ਆਗਾਜ਼ੀ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਨੱਚਣ ਵਾਲੀਆਂ ਨੇ ਕਿਆਟੂ ਨਕਾਬ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ, ''ਮੇਲੇਨੇਸ਼ੀਅਨ'' (1891) ਚਿੱਤਰਕਾਰ: ਰਾਬਰਟ <nowiki><span typeof="mw:Entity" id="mwVQ">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki> ਕੋਡਰਿੰਗਟਨ<ref name="Codrington">{{Cite book|url=https://archive.org/details/melanesiansstudi00codruoft/page/n5|title=The Melanesians: Studies in their Anthropology and Folklore|last=Codrington|first=Robert Henry|date=1891|publisher=Oxford: Clarendon Press}}</ref> ]] ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਪੈਨਿਸ਼ ਫਿਲੋਲਾਜਿਸਟ ਲੋਰੇਂਜ਼ੋ ਹਰਵੀਸ ਵਾਈ ਪਾਂਡੋਰੋ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਈਡੀਆ ਡੈਲ 'ਯੂਨੀਵਰਸੋ (1778-1787) ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਮਲੇਸ਼ੀਆਈ ਪ੍ਰਾਇਦੀਪ, [[ਮਾਲਦੀਵ|ਮਾਲਦੀਵਜ਼]], [[ਮੈਡਾਗਾਸਕਰ]], ਸੁੰਡਾ ਆਈਲੈਂਡਜ਼, ਮੋਲੁਕਸ, [[ਫਿਲੀਪੀਨਜ਼]] ਅਤੇ [[ਈਸਟਰ ਟਾਪੂ|ਈਸਟਰ ਆਈਲੈਂਡ]] ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਟਾਪੂਆਂ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਜੋੜਨ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਭਾਸ਼ਾ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਕਈ ਹੋਰ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ([[ਦਿਵੇਹੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਮਾਲਦੀਵੀਆਂ]] ਨੂੰ ਗ਼ਲਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ) ਇਸ ਵਰਗੀਕਰਣ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ " ''ਮਲਾਯੋ-ਪੋਲੀਨੇਸ਼ੀਅਨ'' " ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਇਹ ਨਾਮ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਰਮਨ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨੀ ਫ੍ਰਾਂਜ਼ ''ਬੋਪ ਨੇ'' 1841 ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਸੀ ( [[ਜਰਮਨ ਭਾਸ਼ਾ|ਜਰਮਨ]]: ''malayisch-polynesisch'')। ਸ਼ਬਦ "ਮਲਾਯੋ-ਪੋਲੀਨੇਸ਼ੀਅਨ" ਵੀ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ 1842 ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਨਸਲੀ ਵਿਗਿਆਨੀ ਜੇਮਜ਼ ਕੌਵਲਜ਼ ਪ੍ਰਚਾਰਡ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਨਸਲੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਜੋ ਕਿ ਮੋਟੇ ਤੌਰ ਤੇ ਅੱਜ ਦੇ ਆਸਟਰੋਨੇਸ਼ੀਆਈ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਭਾਸ਼ਾ ਪਰਿਵਾਰ ਲਈ।<ref name="Crowley"/><ref name="Ross">{{Cite journal|last=Ross|first=Malcolm|date=June 1996|title=On the Origin of the Term 'Malayo-Polynesian'|url=https://archive.org/details/sim_oceanic-linguistics_summer-1996_35_1/page/143|journal=Oceanic Linguistics|volume=35|issue=1|pages=143–145|doi=10.2307/3623036|jstor=3623036}}</ref> [[ਤਸਵੀਰ:Austronesian_family.png|thumb| ਆਸਟਰੋਨੇਸ਼ੀਆਈ [[ਆਸਟਰੋਨੇਸ਼ੀਆਈ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ|ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ]] ਵੰਡ ( ਬਲਾਸਟ, 1999)<ref name="Blust1999">{{Cite book|title=Selected Papers from the Eighth International Conference on Austronesian Linguistics|last=Blust, Robert A.|publisher=Institute of Linguistics (Preparatory Office), Academia Sinica|year=1999|isbn=|editor-last=Zeitoun, Elizabeth|series=|pages=31–94|chapter=Subgrouping, circularity and extinction: some issues in Austronesian comparative linguistics|editor-last2=Li, Paul Jen-kuei}}</ref> ]] ਹਾਲਾਂਕਿ, ਮਲਾਯੋ-ਪੋਲੀਨੇਸ਼ੀਆਈ ਭਾਸ਼ਾ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਮਲੇਨੇਸ਼ੀਆ ਅਤੇ [[ਮਾਈਕ੍ਰੋਨੇਸ਼ੀਆ|ਮਾਈਕ੍ਰੋਨੇਸ਼ੀਆ ਨੂੰ]] ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਲੋਓ-ਪੋਲੀਸਨੀਅਨ ਬੋਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਤੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਵਸਨੀਕਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਉਘੜਵੇਂ ਸਰੀਰਕ ਭੇਦ ਨਜ਼ਰ ਆਏ ਸਨ। ਐਪਰ, ਮਲਯੋ-ਪੋਲੀਨੇਸ਼ੀਆਈ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਾਸ਼ਾਈ ਸੰਬੰਧਾਂ ਦੇ ਵਧ ਰਹੇ ਸਬੂਤ ਸਨ, ਖ਼ਾਸਕਰ ਜਾਰਜ ਵਾਨ ਡੇਰ ਗੈਬਲੇਂਟਜ਼, ਰਾਬਰਟ ਹੈਨਰੀ ਕੋਡਰਿੰਗਟਨ ਅਤੇ ਸਿਡਨੀ ਹਰਬਰਟ ਰੇ ਦੁਆਰਾ ਮੇਲਾਨੇਸ਼ੀਅਨ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ 'ਤੇ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਦੁਆਰਾ. ਕੋਡਰਿੰਗਟਨ ਨੇ ਮੇਲੇਨੇਸ਼ੀਆਈ ਅਤੇ ਮਾਈਕ੍ਰੋਨੇਸ਼ੀਆਈ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਵੱਖ ਹੋਣ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ, 1891 ਵਿੱਚ "ਮਲਾਓ-ਪੋਲੀਨੇਸ਼ੀਅਨ" ਦੀ ਬਜਾਏ "ਓਸ਼ਨ" ਭਾਸ਼ਾ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਰੇ ਨੇ ਅਪਣਾ ਲਿਆਸੀ ਜਿਸਨੇ "ਓਸ਼ੀਅਨ" ਭਾਸ਼ਾ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਵਜੋਂ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਮੈਡਾਗਾਸਕਰ, ਮਾਈਕ੍ਰੋਨੇਸ਼ੀਆ, ਮਲੇਨੇਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਪੋਲੀਨੇਸ਼ੀਆ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref name="Blust2013"/><ref name="Codrington"/><ref name="Ray">{{Cite journal|last=Ray|first=Sidney H.|date=1896|title=The common origin of Oceanic languages|url=http://www.jps.auckland.ac.nz/document//Volume_5_1896/Volume_5%2C_No._1%2C_March_1896/The_common_origin_of_Oceanic_languages%2C_by_Sidney_H._Ray%2C_p_58-68/p1|journal=The Journal of the Polynesian Society|volume=5|issue=1|pages=58–68|access-date=2019-11-13|archive-date=2019-01-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20190130121637/http://www.jps.auckland.ac.nz/document//Volume_5_1896/Volume_5%2C_No._1%2C_March_1896/The_common_origin_of_Oceanic_languages%2C_by_Sidney_H._Ray%2C_p_58-68/p1|url-status=dead}}</ref><ref name="Fox">{{Cite journal|last=Fox|first=Charles Elliot|date=1906|title=The Comparison of the Oceanic Languages|url=http://rsnz.natlib.govt.nz/volume/rsnz_39/rsnz_39_00_005490.pdf|journal=Transactions and Proceedings of the Royal Society of New Zealand|volume=39|pages=464–475|access-date=2019-11-13|archive-date=2020-04-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20200403092106/http://rsnz.natlib.govt.nz/volume/rsnz_39/rsnz_39_00_005490.pdf|url-status=dead}}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲੋਕ]] trgkw5v17g0hdq2ry5pljwdg6r5mtix 0 122443 842375 541679 2026-07-10T20:26:57Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842375 wikitext text/x-wiki '''ਵ੍ਹੇਲ ਸ਼ਾਰਕ''' (''ਰਿੰਕੋਡਨ ਟਾਈਪਸ'') ਇੱਕ ਹੌਲੀ ਚਲਦੀ, ਫਿਲਟਰ-ਫੀਡਿੰਗ ਕਾਰਪੇਟ ਸ਼ਾਰਕ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਮੌਜੂਦਾ ਮੱਛੀ [[ਪ੍ਰਜਾਤੀ|ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਹੈ]]। ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੇ ਮੱਛੀ ਦੀ ਲੰਬਾਈ {{Convert|18.8|m|ft|abbr=on}}ਸੀ<ref name=":1">McClain CR, Balk MA, Benfield MC, Branch TA, Chen C, Cosgrove J, Dove ADM, Gaskins LC, Helm RR, Hochberg FG, Lee FB, Marshall A, McMurray SE, Schanche C, Stone SN, Thaler AD. 2015. Sizing ocean giants: patterns of intraspecific size variation in marine megafauna. ''PeerJ'' 3:e715 https://doi.org/10.7717/peerj.715</ref> ਵ੍ਹੇਲ ਸ਼ਾਰਕ ਨੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਅਕਾਰ ਦੇ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਰਿਕਾਰਡ ਰੱਖੇ ਹਨ। 1984 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ''ਰਾਈਨੋਡੋਂਟੀ'' ਵਿੱਚ ਰਾਈਨਿਓਡਨ ਵਜੋਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਵ੍ਹੇਲ ਸ਼ਾਰਕ ਗਰਮ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਖੁੱਲੇ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ {{Convert|21|C|F}} ਤੋਂ ਘੱਟ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਹੀ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਾਡਲਿੰਗ ਤਕਰੀਬਨ 70 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਦਾ ਸੁਝਾਅ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਕਿ ਮਾਪਾਂ ਮੁਸ਼ਕਲ ਸਾਬਤ ਹੋਈਆਂ ਹਨ,<ref name="fishbase">{{Cite web|url=http://www.fishbase.org/Summary/SpeciesSummary.php?id=2081|title=''Rhincodon typus''|last=Colman|first=J. G. <!--as per FishBase's request to cite main ref author as author-->|editor-last=Froese|editor-first=Ranier|editor2-last=Pauly|editor2-first=Daniel|publisher=FishBase|access-date=17 September 2006}}</ref> ਫੀਲਡ ਡੇਟਾ ਤੋਂ ਅਨੁਮਾਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਸ਼ਾਇਦ 130 ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਜੀ ਸਕਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite journal|last=Perry|first=Cameron T.|last2=Figueiredo|first2=Joana|last3=Vaudo|first3=Jeremy J.|last4=Hancock|first4=James|last5=Rees|first5=Richard|last6=Shivji|first6=Mahmood|date=2018|title=Comparing length-measurement methods and estimating growth parameters of free-swimming whale sharks (Rhincodon typus) near the South Ari Atoll, Maldives|journal=Marine and Freshwater Research|volume=69|issue=10|pages=1487|doi=10.1071/MF17393|issn=1323-1650}}</ref> ਵ੍ਹੇਲ ਸ਼ਾਰਕ ਦੇ ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਮੂੰਹ ਹਨ ਅਤੇ ਫਿਲਟਰ ਫੀਡਰ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਫੀਡਿੰਗ ਮੋਡ ਹੈ ਜੋ ਸਿਰਫ ਦੋ ਹੋਰ ਸ਼ਾਰਕ, ਮੈਗਾਮੌਥ ਸ਼ਾਰਕ ਅਤੇ ਬਾਸਕਿੰਗ ਸ਼ਾਰਕ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਲਗਭਗ ਕੇਵਲ ਪਲੇਂਕਟਨ ਅਤੇ ਛੋਟੀਆਂ ਮੱਛੀਆਂ ਨੂੰ ਖਾਣਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਕੋਈ ਖਤਰਾ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਅਪ੍ਰੈਲ 1828 ਵਿੱਚ ਸਪੀਸੀਜ਼ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਨਮੂਨਾ ਟੇਬਲ ਬੇ, ਸਾ ਊਥ ਅਫਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਕੇਪਟਾ [[ਕੇਪਟਾਊਨ|ਟਾਊਨ]] ਵਿੱਚ ਤਾਇਨਾਤ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਫੌਜਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਇੱਕ ਮਿਲਟਰੀ ਡਾਕਟਰ ਐਂਡਰ ਸਮਿੱਥ ਨੇ ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਇਸ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web|url=http://elasmo-research.org/education/topics/ng_rhincodon_or_rhiniodon.htm|title=Rhincodon or Rhiniodon? A Whale Shark by any Other Name|last=Martin|first=R. Aidan|website=ReefQuest Centre for Shark Research}}</ref> "ਵ੍ਹੇਲ ਸ਼ਾਰਕ" ਨਾਮ ਮੱਛੀ ਦੇ ਆਕਾਰ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਵ੍ਹੇਲ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਕਿਸਮਾਂ ਜਿੰਨਾ ਵੱਡਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ,<ref>{{Cite journal|last=Brunnschweiler|first=J. M.|last2=Baensch|first2=H.|last3=Pierce|first3=S. J.|last4=Sims|first4=D. W.|date=3 February 2009|title=Deep-diving behaviour of a whale shark ''Rhincodon typus'' during long-distance movement in the western Indian Ocean|url=https://archive.org/details/journal-fish-biology_2009-02_74_3/page/706|journal=Journal of Fish Biology|volume=74|issue=3|pages=706–14|doi=10.1111/j.1095-8649.2008.02155.x|pmid=20735591}}</ref> ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਬਾਲਿਨ ਵ੍ਹੇਲ ਵਾਂਗ ਫਿਲਟਰ ਫੀਡਰ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। == ਵੇਰਵਾ == [[ਤਸਵੀਰ:Rhincodon_typus_jaws.jpg|left|thumb| ਜਬਾੜੇ]] [[ਤਸਵੀਰ:Rhincodon_typus_teeth.jpg|left|thumb| ਦੰਦ]] ਵ੍ਹੇਲ ਸ਼ਾਰਕ ਦਾ ਮੂੰਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ {{Convert|1.5|m|ft|1|abbr=on}} ਚੌੜਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|last=Kaikini|first=A. S.|last2=Ramamohana Rao|first2=V.|last3=Dhulkhed|first3=M. H.|date=1959|title=A note on the whale shark Rhincodon typus Smith, stranded off Mangalore|url=https://core.ac.uk/display/33012000|journal=Central Marine Fisheries Research Unit, Mangalore.|volume=|pages=|via=}}</ref> 300 ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਤਾਰਾਂ ਵਾਲੇ ਛੋਟੇ ਦੰਦ ਅਤੇ 20 ਫਿਲਟਰ ਪੈਡ ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਹ ਫਿਲਟਰ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤਦੀਹੈ।<ref name="FAO">{{Cite web|url=http://www.fao.org/fishery/species/2801/en|title=Species Fact Sheet, ''Rhincodon typus''|last=Compagno|first=L. J. V.|publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations|access-date=19 September 2006}}</ref> ਕਈ ਹੋਰ ਸ਼ਾਰਕਾਂ ਦੇ ਉਲਟ, ਵ੍ਹੇਲ ਸ਼ਾਰਕ ਦੇ ਮੂੰਹ ਸਿਰ ਦੇ ਥੱਲੇ ਜਾਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸਿਰ ਦੇ ਅਗਲੇ ਪਾਸੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web|url=http://marinebio.org/species.asp?id=47|title=Whale Sharks, Rhincodon typus|website=MarineBio.org|access-date=17 May 2018}}</ref> ਵ੍ਹੇਲ ਸ਼ਾਰਕ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਵੱਡੀਆਂ ਜੋੜੀਆਂ ਗਿੱਲ ਹਨ। ਸਿਰ ਚੌਗਿਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਕੋਨੇ 'ਤੇ ਦੋ ਛੋਟੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਫਲੈਟ ਹੈ। ਵ੍ਹੇਲ ਸ਼ਾਰਕ ਚਿੱਟੇ ਢਿੱਡ ਦੇ ਨਾਲ ਗੂੜ੍ਹੇ ਸਲੇਟੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਮੜੀ ਨੂੰ ਫ਼ਿੱਕੇ ਸਲੇਟੀ ਜਾਂ ਚਿੱਟੇ ਧੱਬਿਆਂ ਅਤੇ ਧਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਾਨਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ ਹਰੇਕ ਵ੍ਹੇਲ ਲਈ ਵਿਲੱਖਣ ਹਨ।ਵ੍ਹੇਲ ਸ਼ਾਰਕ ਦੇ ਇਸਦੇ ਪਾਸਿਆਂ ਤੇ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਧਾਰੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਸਿਰ ਦੇ ਉੱਪਰ ਅਤੇ ਪਿਛਲੇ ਪਾਸੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਦੁਪੱਟ ਪੈਡਨਕਲ ਤੇ ਖਤਮ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਦੀ ਚਮੜੀ 15 ਸੈਟੀਮੀਟਰ ਮੋਟੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਖਤ ਹੈ। ਵ੍ਹੇਲ ਸ਼ਾਰਕ ਦੀਆਂ ਝਿੱਲੀਆਂ ਇਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਪਿੱਛੇ ਹਨ। == ਹਵਾਲੇ == mxmzit71x6qbhu0dy9lnhl0n9jiu9jw 0 122543 842261 535070 2026-07-10T18:26:28Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842261 wikitext text/x-wiki '''ਨਰਵੇਲ''' (Monodon monoceros), ਜਾਂ ਨਰਵ੍ਹੇਲ ਇੱਕ ਮੱਧਮ ਆਕਾਰ ਦੀ ਦੰਦਾਂ ਵਾਲੀ ਮੱਛੀ ਹੈ। ਇਹ [[ਗਰੀਨਲੈਂਡ|ਗ੍ਰੀਨਲੈਂਡ]], ਕਨੇਡਾ ਅਤੇ ਰੂਸ ਦੇ ਆਸ ਪਾਸ [[ਆਰਕਟਿਕ]] ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਾਲ ਭਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਬੇਲੁਗਾ ਵ੍ਹੇਲ ਦੇ ਨਾਲ, ਮੋਨੋਡੋਂਟੀਡੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ [[ਵ੍ਹੇਲ ਮੱਛੀ|ਵ੍ਹੇਲ]] ਦੀਆਂ ਦੋ ਜੀਵਿਤ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਨਰਵਾਲ ਪੁਰਸ਼ ਇੱਕ ਲੰਮੇ, ਨੂੰ ਸਿੱਧੇ, ਕੇ ਵੱਖ ਹਨ, ਹੈਲੀਕਲ ਟਸਕ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਇਲੋਂਗੇਟਡ ਉੱਪਰ ਖੱਬੇ ਕੈਨੀਨ ਹੈ। ਨਾਰੋਵਾਲ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ ਜੋ [[ਕਾਰਲ ਲੀਨੀਅਸ|ਕਾਰਲ ਲਿੰਨੇਅਸ]] ਦੁਆਰਾ 1758 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ''ਸਿਸਟਮਮਾ ਨਟੁਰਾਏ'' ਦੁਆਰਾ [[ਕਾਰਲ ਲੀਨੀਅਸ|ਦਰਸਾਈ]] ਗਈ ਸੀ। ਬੇਲੂਗਾ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਨਰਵੇਲ ਮੱਧਮ ਆਕਾਰ ਦੇ ਵ੍ਹੇਲ ਹਨ। ਦੋਨੋਂ ਲਿੰਗਾਂ ਲਈ, ਮਰਦ ਦੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਸਰੀਰ ਦਾ ਕੁੱਲ ਆਕਾਰ {{Convert|3.95|to|5.5|m|ft|0|abbr=on}} ਤੱਕ ਦਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਮਰਦ ਮਾਦਾ ਨਾਲੋਂ ਥੋੜੇ ਵੱਡੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਬਾਲਗ ਨਰਵਾਲ ਦਾ ਔਸਤਨ ਭਾਰ {{Convert|800|to|1600|kg|lb|-1|abbr=on}} ਲਗਭਗ 11 ਤੋਂ 13 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਮਰਦ ਸੈਕਸੁਅਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਔਰਤਾਂ ਲਗਭਗ 5 ਤੋਂ 8 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਯੌਨ ਪਰਿਪੱਕ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਨਰਵੇਲ 50 ਸਾਲ ਤੱਕ ਜੀ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਅਕਸਰ ਸਮੁੰਦਰੀ ਬਰਫ਼ ਦੇ ਬਣਨ ਕਾਰਨ ਫਸਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਮ ਘੁੱਟ ਕੇ ਮਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੌਤ ਦੇ ਹੋਰ ਕਾਰਨ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨੌਜਵਾਨ ਵੇਲ੍ਹ ਦਾ ਆਪਸ ਵਿੱਚ, ਭੁੱਖਮਰੀ ਅਤੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹਨ orcas ਕਿਉਂਕਿ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਨਹਿਰੂ ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਅਨੁਮਾਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 50,000 ਤੋਂ ਘੱਟ ਸੀ, ਇਸ [[ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਸੰਭਾਲ਼ ਸੰਘ|ਲਈ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਯੂਨੀਅਨ ਫਾਰ ਕੰਜ਼ਰਵੇਸ਼ਨ ਆਫ਼ ਨੇਚਰ]] (ਆਈਯੂਸੀਐਨ) ਦੁਆਰਾ ''ਨਹਿਰੂਆਂ'' ਨੂੰ ''ਲਗਭਗ ਧਮਕੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ''। ਹੋਰ ਤਾਜ਼ਾ ਅਨੁਮਾਨ ਵਧੇਰੇ ਆਬਾਦੀ ਨੂੰ ਸੂਚੀਬੱਧ ਕਰਦੇ ਹਨ (170,000 ਤੋਂ ਉੱਪਰ), ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘੱਟ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ''ਹੈ'' .<ref name="IUCN2017">{{Cite journal|last=Lowry|first=L|last2=Laidre|first2=K|last3=Reeves|first3=R|year=2017|title=Monodon monoceros|url=https://www.iucnredlist.org/species/13704/50367651|publisher=International Union for Conservation of Nature|doi=10.2305/IUCN.UK.2017-3.RLTS.T13704A50367651.en|access-date=4 January 2018}}</ref> Narwhals ਸਾਲ ਦੇ ਸੌ ਕੇ ਲਈ ਕਟਾਈ ਗਿਆ ਹੈ [[ਇਨੂਇਤ|Inuit]] ਲਈ ਉੱਤਰੀ ਕੈਨੇਡਾ ਅਤੇ ਰੂਸ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਮੀਟ ਅਤੇ ਹਾਬੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਨਿਰਬਾਹ ਸ਼ਿਕਾਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਨਾਰੋਵਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ ਜਿਸਨੂੰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ [[ਕਾਰਲ ਲੀਨੀਅਸ|ਲੀਨੇਅਸ]] ਨੇ ਆਪਣੇ ''ਸਿਸਟਮ ਨੈਟੂਰੇ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਇਆ ਸੀ''।<ref name="Linnaeus">{{Cite book|title=Systema naturae per regna tria naturae, secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis. Tomus I. Editio decima, reformata.|last=Linnaeus|first=C|publisher=Holmiae. (Laurentii Salvii).|year=1758|page=824|language=la|author-link=Carl Linnaeus}}</ref> ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ ਤੱਕ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਓਲਡ ਨੋਰਸ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ''ਨਾਰ'' ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ "ਲਾਸ਼"। ਨਰਵਾਲ ਸਭ ਤੋਂ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਬੇਲੂਗਾ ਵ੍ਹੇਲ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ. ਇਕੱਠੇ ਮਿਲ ਕੇ, ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਸਪੀਸੀਜ਼ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਸਿਰਫ ਮੌਜੂਦਾ ਮੈਂਬਰ ਮੋਨੋਡੋਂਟੀਡੇਅ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ "ਚਿੱਟੇ ਵ੍ਹੇਲ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ. ਮੋਨੋਡੋਂਟੀਡੇ ਮੱਧਮ ਆਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਵੱਖਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ (ਲਗਭਗ {{Convert|4|m|ft|1|abbr=on}} ਲੰਬਾਈ ਵਿੱਚ), ਮੱਥੇ ਦੇ ਖਰਬੂਜੇ (ਗੋਲ ਸੰਵੇਦਨਾਤਮਕ ਅੰਗ), ਛੋਟੀਆਂ ਸਨੌਟਸ, ਅਤੇ ਸੱਚੀ ਖੁਰਲੀ ਦੇ ਫਿਨ ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ.<ref name="EoM">{{Cite book|url=https://archive.org/details/encyclopediaofma00mals_0/page/200|title=The Encyclopedia of Mammals|last=Brodie, Paul|publisher=Facts on File|year=1984|isbn=978-0-87196-871-5|editor-last=Macdonald, D.|location=New York|pages=[https://archive.org/details/encyclopediaofma00mals_0/page/200 200–203]}}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ ਨਰਵਾਲ ਅਤੇ ਬੇਲੂਗਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਹਰ ਇੱਕ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਦੇ ਨਾਲ, ਇਸ ਗੱਲ ਦੇ ਕੁਝ ਸਬੂਤ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਘੱਟ ਹੀ, ਇੱਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਪੱਛਮੀ ਗ੍ਰੀਨਲੈਂਡ ਸਰਕਾ 1990 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਚਾਨਕ ਵ੍ਹੇਲ ਦੀ ਪੂਰੀ ਖੋਪਰੀ ਲੱਭੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜੀਵ-ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਜਾਣੀ-ਪਛਾਣੀ ਸਪੀਸੀਜ਼ ਦੇ ਉਲਟ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਨਾਰੋਵਾਲ ਅਤੇ ਬੇਲੁਗਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਕਾਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਇਹ ਧਾਰਣਾ ਨਾਲ ਇਕਸਾਰ ਹੈ ਕਿ ਵਿਅੰਗੀ ਵ੍ਹੇਲ ਇੱਕ ਨਾਰਵਾਲ-ਬੇਲੂਗਾ ਹਾਈਬ੍ਰਿਡ ਸੀ;<ref>{{Cite journal|last=Heide-Jørgensen|first=M. P.|last2=Reeves|first2=R. R.|date=July 1993|title=Description of an Anomalous Monodontid Skull from West Greenland: A Possible Hybrid?|url=https://archive.org/details/marine-mammal-science_1993-07_9_3/page/258|journal=Marine Mammal Science|volume=9|issue=3|pages=258–268|doi=10.1111/j.1748-7692.1993.tb00454.x}}</ref> 2019 ਵਿੱਚ, ਇਸ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਡੀਐਨਏ ਅਤੇ ਆਈਸੋਟੋਪਿਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref name="Hydbridconfirmed">[https://www.nature.com/articles/s41598-019-44038-0 Hybridization between two high Arctic cetaceans confirmed by genomic analysis], in ''Nature''; Mikkel Skovrind, Jose Alfredo Samaniego Castruita, James Haile, Eve C. Treadaway, Shyam Gopalakrishnan, Michael V. Westbury, Mads Peter Heide-Jørgensen, Paul Szpak & Eline D. Lorenzen; Scientific Reports; volume 9, Article number: 7729 (2019)</ref> ==ਹਵਾਲੇ== 6mhivbatodaj5hcxg8v2nh66zdvge54 0 123352 842422 821652 2026-07-10T21:17:23Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842422 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition (new)}} '''ਮਾਰਫਨ ਸਿੰਡਰੋਮ''' '''ਐਮ.ਐਫ.ਐਸ'''. ਜੋੜਨ ਵਾਲੇ ਟਿਸ਼ੂ ਦੀ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਕਾਰ ਹੈ।<ref name="NIH2010What">{{Cite web|url=https://www.nhlbi.nih.gov/health/health-topics/topics/mar#|title=What Is Marfan Syndrome?|date=October 1, 2010|website=NHLBI, NIH|archive-url=https://web.archive.org/web/20160506150850/http://www.nhlbi.nih.gov/health/health-topics/topics/mar|archive-date=6 May 2016|access-date=16 May 2016}}</ref> ਇਹ ਡਿਗਰੀ ਹੈ ਜਿਸ ਤੇ ਲੋਕ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਵੱਖੋ ਵੱਖਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਮਾਰਫਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਲੰਬੇ ਅਤੇ ਪਤਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਲੰਬੀਆਂ ਬਾਹਾਂ, ਲੱਤਾਂ, ਉਂਗਲਾਂ ਅਤੇ ਅੰਗੂਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲਚਕਦਾਰ ਜੋੜ ਅਤੇ ਸਕੋਲੀਓਸਿਸ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਗੰਭੀਰ ਪੇਚੀਦਗੀਆਂ ਵਿੱਚ [[ਦਿਲ]] ਅਤੇ ਏਓਰਟਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਿਟਰਲ ਵਾਲਵ ਪ੍ਰੌਲਪਸ ਅਤੇ ਐਓਰਟਿਕ ਐਨਿਉਰਿਜ਼ਮ ਦੇ ਵਧੇ ਹੋਏ ਜੋਖਮ ਦੇ ਨਾਲ<ref>{{Cite web|url=https://www.nhlbi.nih.gov/health/health-topics/topics/mar/signs|title=What Are the Signs and Symptoms of Marfan Syndrome?|date=October 1, 2010|website=NHLBI, NIH|archive-url=https://web.archive.org/web/20160611000255/https://www.nhlbi.nih.gov/health/health-topics/topics/mar/signs|archive-date=11 June 2016|access-date=16 May 2016}}</ref> ਹੋਰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਫੇਫੜਿਆਂ, ਅੱਖਾਂ, ਹੱਡੀਆਂ ਅਤੇ ਰੀੜ੍ਹ ਦੀ ਹੱਡੀ ਨੂੰ ਕੱਟਣਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਐਮ.ਐਫ.ਐਸ. ਇੱਕ ਆਟੋਸੋਮਲ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਿਗਾੜ ਹੈ।<ref name="NIH2010What"/> ਲਗਭਗ 75% ਸਮੇਂ, ਸਥਿਤੀ ਕਿਸੇ ਮਾਂ-ਪਿਓ ਤੋਂ ਵਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ 25% ਸਮਾਂ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਪਰਿਵਰਤਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਜੀਨ ਦਾ ਇੱਕ ਪਰਿਵਰਤਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਫਾਈਬਰਿਲਿਨ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਨਤੀਜਾ ਅਸਾਧਾਰਣ ਕਨੈਕਟਿਵ ਟਿਸ਼ੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਨਿਦਾਨ ਅਕਸਰ ਘੈਂਟ ਮਾਪਦੰਡ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref name="NIH2010Diag">{{Cite web|url=https://www.nhlbi.nih.gov/health/health-topics/topics/mar/diagnosis|title=How Is Marfan Syndrome Diagnosed?|date=October 1, 2010|website=NHLBI, NIH|archive-url=https://web.archive.org/web/20160611015839/https://www.nhlbi.nih.gov/health/health-topics/topics/mar/diagnosis|archive-date=11 June 2016|access-date=16 May 2016}}</ref><ref name="NORD2017">{{Cite web|url=http://rarediseases.org/rare-diseases/marfan-syndrome/|title=Marfan Syndrome|date=2017|website=National Organization for Rare Disorders|access-date=5 November 2016}}</ref> ਮਾਰਫਨ ਸਿੰਡਰੋਮ ਦਾ ਕੋਈ ਜਾਣਿਆ ਇਲਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਹੈ।<ref name="NIH2010What"/> ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਹੀ ਇਲਾਜ ਨਾਲ ਆਮ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ ਬੀਟਾ ਬਲੌਕਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰੋਪ੍ਰੈਨੋਲੋਲ ਜਾਂ ਐਟੇਨੋਲੋਲ ਜਾਂ, ਜੇ ਇਹ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ, ਕੈਲਸੀਅਮ ਚੈਨਲ ਬਲੌਕਰ ਜਾਂ ਏਸੀਈ ਇਨਿਹਿਬਟਰਜ਼ ਆਦਿ।<ref name="NORD2017"/> ਏਓਰਟਾ ਦੀ ਮੁਰੰਮਤ ਕਰਨ ਜਾਂ ਦਿਲ ਦੇ ਵਾਲਵ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਲਈ ਸਰਜਰੀ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।<ref name="NIH2010Tx">{{Cite web|url=https://www.nhlbi.nih.gov/health/health-topics/topics/mar/treatment|title=How Is Marfan Syndrome Treated?|date=October 1, 2010|website=NHLBI, NIH|archive-url=https://web.archive.org/web/20160611003149/https://www.nhlbi.nih.gov/health/health-topics/topics/mar/treatment|archive-date=11 June 2016|access-date=16 May 2016}}</ref> ਇਹ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਖਤ ਕਸਰਤ ਤੋਂ ਪਰਹੇਜ਼ ਕਰੋ। 5,000 ਤੋਂ 10,000 ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਵਿਚੋਂ 1 ਦੇ ਕੋਲ ਮਾਰਫਨ ਸਿੰਡਰੋਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref name="PMID18506019">{{Cite journal|year=2008|title=Medical management of Marfan syndrome|url=https://archive.org/details/sim_circulation_2008-05-27_117_21/page/2802|journal=Circulation|volume=117|issue=21|pages=2802–13|doi=10.1161/CIRCULATIONAHA.107.693523|pmid=18506019|quote=estimated prevalence of 1 case per 3000 to 5000 individuals}}</ref> ਇਹ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref name="NORD2017"/> ਦਰਾਂ ਨਸਲਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇਕੋ ਜਿਹੀਆਂ ਹਨ। ਇਸਦਾ ਨਾਮ ਇੱਕ ਐਂਟੋਨੀ ਮਾਰਫਨ, ਇੱਕ ਫ੍ਰੈਂਚ ਬਾਲ ਰੋਗ ਵਿਗਿਆਨੀ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ 1896 ਵਿੱਚ ਇਸ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref name="Marfan1896">{{Cite journal|last=Marfan, Antoine|year=1896|title=Un cas de déformation congénitale des quartre membres, plus prononcée aux extrémitiés, caractérisée par l'allongement des os avec un certain degré d'amincissement [A case of congenital deformation of the four limbs, more pronounced at the extremities, characterized by elongation of the bones with some degree of thinning]|journal=Bulletins et Memoires de la Société Medicale des Hôspitaux de Paris|language=fr|volume=13|issue=3rd series|pages=220–226}}</ref><ref name="AntoineBernardJean">{{Cite web|url=http://www.whonamedit.com/doctor.cfm/972.html|title=Antoine Bernard-Jean Marfan|website=Whonamedit?|archive-url=https://web.archive.org/web/20160308084456/http://www.whonamedit.com/doctor.cfm/972.html|archive-date=8 March 2016|access-date=16 May 2016}}</ref> === ਪਿੰਜਰ ਪ੍ਰਣਾਲੀ === ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਸੰਕੇਤ ਪਿੰਜਰ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਮਾਰਫਨ ਸਿੰਡਰੋਮ ਵਾਲੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਿਅਕਤੀ ਔਸਤਨ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕਈਆਂ ਦੇ ਪਤਲੇ, ਕਮਜ਼ੋਰ ਗੁੱਟਾਂ ਅਤੇ ਲੰਬੀਆਂ ਉਂਗਲੀਆਂ ਅਤੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਲੰਬੇ, ਪਤਲੇ ਅੰਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਚਾਈ ਅਤੇ ਅੰਗ ਅਨੁਪਾਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਮਾਰਫਨ ਸਿੰਡਰੋਮ ਦੇ ਨਾਲ ਲੋਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਰੀੜ੍ਹ ਦੀ ਅਸਾਧਾਰਣ ਪਾਸੇ ਸਕੋਲੋਸਿਸ, ਯੂਰੋਖਪਅਨ, ਅਸਧਾਰਨ ਹਾਸ਼ੀਏ ਦੇ ਸਟੇਰਿਮ, ਅਸਧਾਰਨ ਸੰਯੁਕਤ ਲਚਕਤਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਉੱਚ-ਡਾਟਦਾਰ ਭੀੜ ਵਾਲੇ ਦੰਦਾਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦੰਦਾਂ, ਫਲੈਟ ਪੈਰਾਂ, ਹਥੌੜੇ ਦੇ ਅੰਗੂਠੇ, ਸਿੱਧੇ ਮੋਢੇ ਅਤੇ ਚਮੜੀ 'ਤੇ ਨਿਰਵਿਘਨ [[ਸਟਰੇਚ ਮਾਰਕਸ|ਖਿੱਚ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵਾਲਾ]] ਤਾਲੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਜੋੜਾਂ, ਹੱਡੀਆਂ ਅਤੇ ਮਾਸਪੇਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦਰਦ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਮਾਰਫਨ ਵਾਲੇ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਛਣ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਲੱਛਣ ਵਾਲੇ ਉੱਚੇ ਤਾਲੂ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਜਬਾੜੇ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਗਠੀਆ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਸੰਕੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਉਂਕਿ ਫੈਮੋਰਲ ਸਿਰ ਅਸਾਧਾਰਣ ਡੂੰਘੇ ਹਿੱਪ ਸਾਕਟ ਵਿੱਚ ਫੈਲਣ ਕਾਰਨ ਕੁੱਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਗਤੀ ਦੀ ਸੀਮਤ ਸੀਮਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref name="Van de Velde 2006">{{Cite journal|last=Van de Velde|first=S|last2=Fillman, R|last3=Yandow, S|year=2006|title=Protrusio acetabuli in Marfan syndrome. History, diagnosis, and treatment.|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-bone-and-joint-surgery_2006-03_88a_3/page/639|journal=The Journal of Bone and Joint Surgery. American Volume|volume=88|issue=3|pages=639–46|doi=10.2106/JBJS.E.00567|pmid=16510833}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|url=http://omim.org/entry/154700|title=OMIM Entry - # 154700 - MARFAN SYNDROME; MFS|website=omim.org|access-date=2016-08-08}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == {{ਮੈਡੀਕਲ ਸਰੋਤ}} 0xqjadbgg8bzsvnv4gygouzjmyr0ubj 0 123614 842465 580302 2026-07-11T07:46:46Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 842465 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer <!-- for more information see [[:Template:Infobox writer/doc]] --> | name = ਮਹਿਮ ਬੋਰਾ | image = Mahim bora.jpg | imagesize = | alt = | caption = ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ ਅਵਾਰਡ 2011 ਸਮੇਂ ਮਹਿਮ ਬੋਰਾ ਅਦਾਕਾਰ [[ਸ਼ਸ਼ੀ ਕਪੂਰ]] ਨਾਲ। | pseudonym = | birth_name = | birth_date = {{birth date|1924|7|6|df=y}} | birth_place = | death_date = {{dda|2016|8|5|1924|7|26|df=y}} | death_place = [[ਗੁਹਾਟੀ]], ਅਸਾਮ | occupation = Writer, critic, poet | nationality = ਭਾਰਤੀ | citizenship = | language = [[ਅਸਾਮੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅਸਾਮੀ]] | education = | alma_mater = | period = | genre = [[ਅਸਾਮੀ ਸਾਹਿਤ|ਅਸਾਮੀ]] | subject = [[ਸਾਹਿਤ]] | movement = | notableworks = | spouse = | partner = | children = | relatives = | awards = [[ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ]] | signature = | signature_alt = | website = }} '''ਮਹਿਮ ਬੋਰਾ''' (6 ਜੁਲਾਈ 1924 - 5 ਅਗਸਤ 2016) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਲੇਖਕ ਅਤੇ [[ਅਸਾਮ|ਅਸਾਮ ਦਾ]] ਸਿੱਖਿਆ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=http://indianreview.in/authors/mahimbora/|title=Mahim Bora - Indian Review - Critiques and Writings from across India and the World over !: Literature|date=2013-05-29|publisher=Indianreview.in|access-date=2013-06-10|archive-date=2013-09-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20130913094326/http://indianreview.in/authors/mahimbora/|dead-url=yes}}</ref> ਉਹ 1989 ਵਿੱਚ ਡੂਮਦੋਮਾ ਵਿਖੇ ਹੋਈ ਅਸਾਮ ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਵਜੋਂ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=http://www.assam.org/pages/axom-xahitya-xabha-literary-society-assam|title=Axom Xahitya Xabha (The Literary Society of Assam) &#124; Assam Portal|date=|publisher=Assam.org|access-date=2013-06-10|archive-date=2013-04-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20130417044234/http://assam.org/pages/axom-xahitya-xabha-literary-society-assam|url-status=dead}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 2011 ਵਿੱਚ [[ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ]], 2001 ਵਿੱਚ [[ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ|ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ]] ਅਤੇ 1998 ਵਿੱਚ ਅਸਾਮ ਵੈਲੀ ਸਾਹਿਤਕ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਅਸਾਮ ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ 2007 ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਆਨਰੇਰੀ ਉਪਾਧੀ ''ਸਾਹਿਤਚਾਰੀਆ'' ਦਿੱਤੀ। == ਸੰਖੇਪ ਜੀਵਨ == ਮਹਿਮ ਬੋਰਾ, 6 ਜੁਲਾਈ 1924 ਨੂੰ ਸੋਨੀਤਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਚਾਹ ਅਸਟੇਟ ਘੋਪਸਾਧਾਰੂ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਬਚਪਨ ਆਪਣੇ ਘਰ ਪਿੰਡ ਰਮਤਮੁੱਲੀ ਚੱਕ, ਹਾਟਬਰੋ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਇਆ। ==ਸਿੱਖਿਆ== ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਮੁੱਢਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਹਾਟਬਾਰ ਐਲਪੀ ਸਕੂਲ, ਹਾਟਬਰੋ ਐਮਈ ਕੁਵਾਰੀਤਾਲ ਕੰਬਾਈਨ ਐਮਵੀ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਕਾਲੀਬਾਰ ਗੌਰਮਿੰਟ, ਏਡਡ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਦਸਵੀਂ ਪਾਸ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 1946 ਵਿੱਚ ਨੌਗਾਂਗ ਕਾਲਜ, ਨਾਗਾਓਂ (ਅਸਾਮ) ਤੋਂ ਇੰਟਰਮੀਡੀਏਟ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਕਾਟਨ ਕਾਲਜ, [[ਗੁਹਾਟੀ]] (ਅਸਾਮ) ਤੋਂ ਬੀਏ ਕੀਤੀ ਅਤੇ [[ਗੌਹਾਟੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ|ਗੁਹਾਟੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]], ਗੁਹਾਟੀ ਤੋਂ ਅਸਾਮੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਐਮਏ ਕੀਤੀ। ==ਸਾਹਿਤਕ ਕੰਮ== ਐਮ ਏ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਾਲੀਆਬਾਰ ਐਚ ਈ ਸਕੂਲ, ਨਾਗਾਓਂ ਅਤੇ ਕਾਮਰੂਪ ਅਕਾਦਮੀ, ਗੁਹਾਟੀ ਵਿੱਚ ਅਧਿਆਪਕ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋਇਆ। ਉਹ ''ਰੰਗਘਰ ਚਿਲਡਰਨ ਮੈਗਜ਼ੀਨ'' (ਹੁਣ ਬੰਦ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ) ਦਾ ਸਹਾਇਕ ਸੰਪਾਦਕ ਸੀ ਅਤੇ [[ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ|ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਰੇਡੀਓ]], ਗੁਹਾਟੀ ਵਿੱਚ ''ਗਾਓਨਾਲੀਆ ਰਾਏਜੋਲ'' ਦੇ ''ਸੰਚਾਲਕ'' ਵਜੋਂ ਵੀ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਜੇ ਬੀ ਕਾਲਜ, ਜੋਰਹਾਟ (ਅਸਾਮ) ਵਿੱਚ ਅਸਾਮੀ ਲੈਕਚਰਾਰ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ਤੇ ਨਾਗਾਂਗ ਕਾਲਜ, ਨਾਗਾਓਂ ਚਲਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਅਸਾਮੀ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਮੁਖੀ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਤੋਂ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਏਡੀਪੀ ਕਾਲਜ ਅਤੇ ਗਰਲਜ਼ ਕਾਲਜ ਨਾਗਾਓਂ ਦਾ ਸੰਸਥਾਪਕ ਲੈਕਚਰਾਰ ਵੀ ਰਿਹਾ। ==ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ== ਉਹ ਨਾਓਗਾਂਗ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ, ਅਸਾਮ ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ: ਕਵੀ ਸੰਮਿਲਨ (1978) ਅਤੇ ਅਸਾਮ ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ (1989-90) ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਰਿਹਾ। ==ਪਰਿਵਾਰ== ਉਸਨੇ 1 ਮਈ 1957 ਨੂੰ ਜਮੁਗੁੜੀ ਦੀ ਦੀਪਤੀ ਰੇਖਾ ਹਜ਼ਾਰਿਕਾ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਇਆ। ਉਹ 2 ਪੁੱਤਰਾਂ ਦਾ ਪਿਤਾ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਦੀ 20 ਜਨਵਰੀ 1999 ਨੂੰ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਛੋਟੇ ਬੇਟੇ ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਅਬੀਜੀਤ ਬੋਰਾ ਦਾ 2005 ਵਿੱਚ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਰਿਟਾਇਰਡ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਬੇਟੇ, 2 ਨੂੰਹਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ 3 ਪਿਆਰੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਬਤੀਤ ਕੀਤੀ। ==ਮੌਤ== 5 ਅਗਸਤ 2016 ਨੂੰ 93 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ [[ਗੁਹਾਟੀ]] ਦੇ ਇੱਕ ਨਿੱਜੀ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ [[ਗੁਹਾਟੀ|ਬੁ]]<nowiki/>ਢਾਪੇ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਕਾਰਨ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਉਸ ਦਾ ਅੰਤਮ ਸਸਕਾਰ ਨਾਗਾਓਂ ਵਿੱਚ ਪੂਰੇ ''ਰਾਜ ਸਨਮਾਨ'' ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਕਵੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2016]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1924]] hbwerjeu5bqxbguh9zn2k8b9cgz4s4e 0 124350 842380 827472 2026-07-10T20:31:13Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842380 wikitext text/x-wiki '''ਪੌਲ ਲਾਰੈਂਸ ਮੋਡਰਿਕ''' (ਜਨਮ 13 ਜੂਨ, 1946) ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ [[ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ|ਜੀਵ-ਵਿਗਿਆਨੀ]], ਜੇਮਜ਼ ਬੀ. [[ਡਿਊਕ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਦੇ [[ਜੀਵ ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ|ਬਾਇਓਕੈਮਿਸਟਰੀ ਵਿਭਾਗ ਦਾ]] ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਹੈ ਅਤੇ ਹਾਵਰਡ ਹਿਊਜ ਮੈਡੀਕਲ [[ਜੀਵ ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ|ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ]] ਵਿੱਚ ਇਨਵੈਸਟੀਗੇਟਰ ਹੈ।<ref name="HHMI2">{{cite news|url=http://www.hhmi.org/news/paul-modrich-awarded-2015-nobel-prize-chemistry|title=Paul Modrich Awarded 2015 Nobel Prize in Chemistry|date=October 7, 2015|accessdate=December 13, 2015|publisher=HHMI|agency=HHMI}}</ref> ਉਹ ਡੀਐਨਏ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਮੁਰੰਮਤ ਬਾਰੇ ਆਪਣੀ ਖੋਜ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੋਡਰਿਚ ਨੂੰ [[ਅਜ਼ੀਜ਼ ਸਾਂਜਰ|ਅਜ਼ੀਜ਼ ਸੈਂਕਰ]] ਅਤੇ [[ਟੌਮਸ ਲਿੰਡਾਹਲ|ਟੋਮਸ ਲਿੰਡਾਹਲ ਦੇ]] ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਕੈਮਿਸਟਰੀ 2015 ਵਿੱਚ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਮਿਲਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2015/10/08/science/tomas-lindahl-paul-modrich-aziz-sancarn-nobel-chemistry.html|title=Nobel Prize in Chemistry Awarded to Tomas Lindahl, Paul Modrich and Aziz Sancar for DNA Studies|last=Broad|first=William J.|date=October 7, 2015|work=The New York Times|access-date=December 13, 2015|issn=0362-4331}}</ref><ref name="NP-20151007">{{Cite news|url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2015/popular-chemistryprize2015.pdf|title=THE NOBEL PRIZE IN CHEMISTRY 2015 - DNA repair – providing chemical stability for life|last=Staff|date=October 7, 2015|work=[[Nobel Prize]]|access-date=December 13, 2015}}</ref> == ਮੁੱਢਲੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ == ਮੋਡਰਿਕ ਦਾ ਜਨਮ 13 ਜੂਨ 1946 ਨੂੰ ਰੈਟਨ, ਨਿਊ ਮੈਕਸੀਕੋ ਵਿੱਚ ਲਾਰੇਂਸ ਮੋਡਰਿਕ ਅਤੇ ਮਾਰਗਰੇਟ ਮੈਕਟ੍ਰਕ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਡੇਵ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਰੈਟਨ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਬਾਸਕਟਬਾਲ, ਫੁਟਬਾਲ ਅਤੇ ਟੈਨਿਸ ਲਈ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ ਅਧਿਆਪਕ ਅਤੇ ਕੋਚ ਸਨ ਜਿਥੇ ਉਸਨੇ 1964 ਵਿੱਚ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ। ਮੋਡਰਿਚ ਜਰਮਨ, ਸਕਾਚ-ਆਇਰਿਸ਼, ਕ੍ਰੋਏਸ਼ੀਆਈ ਅਤੇ ਮੋਂਟੇਨੇਗਰਿਨ ਮੂਲ ਦਾ ਹੈ। ਕ੍ਰੋਏਸ਼ੀਅਨ ਮੂਲ ਦੇ ਉਸ ਦੇ ਨਾਨਾ ਜੀ, ਸ਼ਾਇਦ ਜ਼ਾਦਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਪਿੰਡ ਮੋਡਰਿਨੀ ਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਮੌਂਟੇਨੇਗਰਿਨ ਮੂਲ ਦੀ ਦਾਦੀ, 19 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਸਮੁੰਦਰੀ ਕੰਢੇ ਕ੍ਰੋਏਸ਼ੀਆ ਤੋਂ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਚਲੀ ਗਈ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਮਤਰੇਈ ਪਰਿਵਾਰ ਮਿਸ਼ਰਤ ਜਰਮਨ ਅਤੇ ਸਕਾਚ-ਆਇਰਿਸ਼ ਮੂਲ ਦਾ ਹੈ। ਮੋਡਰਿਕ ਨੇ 1980 ਵਿੱਚ ਸਾਥੀ ਵਿਗਿਆਨੀ ਵਿਕਰਸ ਬਰਡੇਟ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ।<ref name="NobelBio">{{Cite web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/2015/modrich/biographical/|title=Paul Modrich - Biographical|website=www.nobelprize.org|access-date=2016-11-16}}</ref><ref name=":0">{{Cite news|url=http://www.taosnews.com/news/childhood-in-raton-helped-shape-life-of-nobel-winner-in/article_aa4a1b7e-6dbd-11e5-b2ff-4b27bd157bb1.html|title=Childhood in Raton helped shape life of Nobel winner in chemistry|last=Simonich|first=Milan|date=2015-10-08|work=The Taos News|access-date=2016-10-09|via=}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=0mJV2ya7tcA|title=Večer S Nobelovcima - Nobel Spirit 2 (ISABS 2019)|website=YouTube|publisher=[[Hrvatska radiotelevizija]] & [[Dragan Primorac]]|access-date=2019-06-19|quote=...my wife and I, we visited the village yesterday where my grandparent, grandfather may have been born, Modrići, I believe it is called}}</ref><ref name="Tportal">{{Cite news|url=http://www.tportal.hr/vijesti/znanost/401989/Nobelovac-Modrich-za-tportal-Djed-mi-je-bio-Hrvat.html|title=Nobelovac Modrich za tportal: Djed mi je bio Hrvat|last=Nenad Jarić Dauenhauer|date=October 26, 2015|work=tportal.hr|access-date=December 13, 2015|publisher=[[T-Hrvatski Telekom]]|trans-title=Nobel laureate Modrich for tportal: My grandfather was a Croat}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.newsobserver.com/news/local/education/article51568805.html|title=For Paul Modrich, frenzy and failures yield truths|last=|first=|date=|work=News & Observer|access-date=2016-10-09|via=}}</ref> ਮੋਡਰਿਕ ਨੇ 1968 ਵਿੱਚ [[ਮੈਸਾਚੂਸਟਸ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ|ਮੈਸੇਚਿਉਸੇਟਸ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ]] ਤੋਂ [[ਬੀ ਐੱਸ ਸੀ|ਬੀ.ਐਸ.]] ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ 1973 ਵਿੱਚ [[ਸਟੈਨਫੋਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਤੋਂ [[ਪੀਐਚ.ਡੀ.]] ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। == ਖੋਜ == ਮੋਡਰਿਕ 1974 ਵਿੱਚ [[ਕੈਲੀਫ਼ੋਰਨੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਬਰਕਲੀ|ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਬਰਕਲੇ]] ਦੇ ਕੈਮਿਸਟਰੀ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਹਾਇਕ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਬਣਿਆ। ਉਹ 1976 ਵਿੱਚ ਡਿਊਕ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਫੈਕਲਟੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ 1995 ਤੋਂ ਹਾਵਰਡ ਹਿਊਜ ਇਨਵੈਸਟੀਗੇਟਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਹ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਸਟ੍ਰੈਂਡ-ਡਾਇਰੈਕਟਡ ਮਿਸਮੇਟ ਮੁਰੰਮਤ ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਲੈਬ ਨੇ ਦਿਖਾਇਆ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਡੀਐਨਏ ਦੀ ਮੇਲ ਖਾਂਦੀ ਮੁਰੰਮਤ [[ਡੀ.ਐੱਨ.ਏ.|ਡੀ]] ਐਨ [[ਡੀ.ਐੱਨ.ਏ.|ਏ]] ਪੋਲੀਮੇਰੇਜ ਤੋਂ ਗਲਤੀਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਕਾੱਪੀਡਿਟਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਮੈਥਿਊ ਮੇਲਸਨ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਮੇਲ ਨਹੀਂ ਖਾਣ ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ''ਈ. ਕੋਲੀ'' ਵਿੱਚ ਗ਼ੈਰ-ਮੇਲ ਦੀ ਮੁਰੰਮਤ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਲਈ ਮੋਡਰਿਕ ਨੇ ਬਾਇਓਕੈਮੀਕਲ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤੇ।<ref>{{Cite journal|last=Su|first=SS|last2=Modrich|first2=P|date=July 1986|title=Escherichia coli mutS-encoded protein binds to mismatched DNA base pairs.|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1986-07_83_14/page/5057|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=83|issue=14|pages=5057–61|bibcode=1986PNAS...83.5057S|doi=10.1073/pnas.83.14.5057|pmc=323889|pmid=3014530}}</ref> ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾਕਾਮ ਰਿਪੇਅਰ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਦੀ ਭਾਲ ਕੀਤੀ।<ref name="HHMI">{{Cite news|url=http://www.hhmi.org/news/paul-modrich-awarded-2015-nobel-prize-chemistry|title=Paul Modrich Awarded 2015 Nobel Prize in Chemistry|date=October 7, 2015|access-date=December 13, 2015|publisher=HHMI|agency=HHMI}}</ref> == ਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਅਵਾਰਡ == ਮੋਡਰਿਕ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਅਵਾਰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ:<ref>{{Cite web|url=https://med.stanford.edu/alumni/alumni-community/class-notes/PaulModrich.html|title=Paul L. Modrich (PhD '73)|publisher=Stanford Medicine Alumni Association|access-date=30 November 2018|archive-date=6 ਅਗਸਤ 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200806042034/https://med.stanford.edu/alumni/alumni-community/class-notes/PaulModrich.html|url-status=dead}}</ref> * 1983: ਐਂਜ਼ਾਈਮ ਕੈਮਿਸਟਰੀ ਵਿੱਚ ਫਾਈਜ਼ਰ ਐਵਾਰਡ 1996: ਕੈਂਸਰ ਰਿਸਰਚ ਵਿੱਚ ਜਨਰਲ ਮੋਟਰਜ਼ ਚਾਰਲਸ ਐਸ * 1998: ਰੋਬਰਟ ਜੇ. ਅਤੇ ਕਲੇਅਰ ਪਾਸਰੋ ਫਾਉਂਡੇਸ਼ਨ ਮੈਡੀਕਲ ਰਿਸਰਚ ਐਵਾਰਡ 2000 ਫੀਡੋਰ ਲਿਨੇਨ ਮੈਡਲ * 2005: ਅਮੈਰੀਕਨ ਕੈਂਸਰ ਸੁਸਾਇਟੀ ਮੈਡਲ ਆਫ ਆਨਰ 2015: ਕੈਮਿਸਟਰੀ ਵਿੱਚ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ * 2016: ਬਾਇਓਮੇਡਿਕਲ ਸਾਇੰਸਜ਼ ਵਿੱਚ ਆਰਥਰ ਕੋਰਨਬਰਗ ਅਤੇ ਪਾਲ ਬਰਗ ਲਾਈਫਟਾਈਮ ਅਚੀਵਮੈਂਟ ਅਵਾਰਡ * ਮੋਡਰਿਕ ਅਮਰੀਕਨ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ ਆਰਟਸ ਐਂਡ ਸਾਇੰਸਜ਼ ਦਾ ਸਾਥੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ ਮੈਡੀਸਨ ਅਤੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ ਸਾਇੰਸਿਜ਼ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਹੈ। == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1946]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨੋਬਲ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ]] locupv1lebx4hb7ioyy4ua3nhxx3qib 0 124434 842241 725276 2026-07-10T18:03:57Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842241 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Niklaus Wirth, UrGU.jpg|thumb|ਨਿਕਲੌਸ ਵਿਰਥ]] '''ਨਿਕਲੌਸ ਏਮਿਲ ਵਿਰਥ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: Niklaus Emil Wirth; ਜਨਮ 15 ਫਰਵਰੀ 1934) ਇੱਕ ਸਵਿਸ ਕੰਪਿਊਟਰ ਵਿਗਿਆਨੀ ਹੈ। ਉਸਨੇ [[ਪਾਸਕਲ]] ਸਮੇਤ ਕਈ [[ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਿੰਗ ਭਾਸ਼ਾ|ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਿੰਗ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ]] ਡਿਜ਼ਾਇਨ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾੱਫਟਵੇਅਰ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਵਿੱਚ ਕਈ ਕਲਾਸਿਕ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਹੈ। 1984 ਵਿਚ ਉਸਨੇ ਟੂਰਿੰਗ ਅਵਾਰਡ ਜਿੱਤਿਆ, ਜਿਸਨੂੰ ਕੰਪਿਊਟਰ ਸਾਇੰਸ ਵਿਚ ਨਵੀਨ ਕੰਪਿਊਟਰ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਨੂੰ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨ ਲਈ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਮਾਣ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|title=Algorithms|url=https://archive.org/details/algorithms0000dasg|last=Dasgupta|first=Sanjoy|last2=Papadimitriou|first2=Christos|last3=Vazirani|first3=Umesh|publisher=[[McGraw-Hill]]|year=2008|isbn=978-0-07-352340-8|page=[https://archive.org/details/algorithms0000dasg/page/317 317]|postscript=<!--None-->|author-link2=Christos Papadimitriou|author-link3=Umesh Vazirani}}</ref><ref>[http://dblp.org/db/journals/cacm/turing.html Bibliography of Turing Award lectures], [[DBLP]]</ref><ref>{{Cite web|url=http://amturing.acm.org/award_winners/wirth_1025774.cfm|title=Niklaus E. Wirth|last=Haigh|first=Thomas|date=1984|website=A.M. Turing Award|publisher=Association for Computing Machinery|access-date=15 October 2019}}</ref> == ਜੀਵਨੀ == ਵਿਰਥ ਦਾ ਜਨਮ ਵਿੰਟਰਥਰ, ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ ਵਿਚ 1934 ਵਿਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। 1959 ਵਿਚ, ਉਸਨੇ ਸਵਿਸ ਫੈਡਰਲ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਜ਼ੂਰੀ (ਈ.ਟੀ.ਐਚ. ਜ਼ੂਰੀ) ਤੋਂ ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨਿਕ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਵਿਚ [[ਬੀ ਐੱਸ ਸੀ|ਬੈਚਲਰ ਆਫ਼ ਸਾਇੰਸ]] (ਬੀ.ਐੱਸ.) ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। 1960 ਵਿਚ, ਉਸਨੇ ਯੂਨੀਵਰਸਟੀ ਲਵਾਲ, ਕਨੇਡਾ ਤੋਂ ਮਾਸਟਰ ਆਫ਼ ਸਾਇੰਸ (ਐਮ.ਐੱਸ.) ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ 1963 ਵਿਚ, ਉਸਨੇ [[ਕੈਲੀਫ਼ੋਰਨੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਬਰਕਲੀ|ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਬਰਕਲੇ]] ਤੋਂ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕਲ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਅਤੇ ਕੰਪਿਊਟਰ ਸਾਇੰਸ (ਈ.ਈ.ਸੀ.ਐਸ.) ਵਿਚ [[ਪੀਐਚ.ਡੀ.]] ਕੰਪਿਊਟਰ ਡਿਜ਼ਾਈਨਰ ਪਾਇਨੀਅਰ ਹੈਰੀ ਹੱਸਕੀ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ ਕੀਤੀ। 1963 ਤੋਂ 1967 ਤੱਕ, ਉਸਨੇ [[ਸਟੈਨਫੋਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਫਿਰ ਜ਼ਿਊਰਿਕ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਕੰਪਿਊਟਰ ਸਾਇੰਸ ਦੇ ਸਹਾਇਕ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ। ਫਿਰ 1968 ਵਿਚ, ਉਹ ਈ.ਟੀ.ਐਚ. ਜ਼ੂਰੀਚ ਵਿਚ ਇਨਫਾਰਮੇਟਿਕਸ ਦਾ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਬਣਿਆ, [[ਕੈਲੀਫ਼ੋਰਨੀਆ|ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ]] ਵਿਚ ਜ਼ੇਰੋਕਸ ਪੀ.ਆਰ.ਸੀ.(1976–1977 ਅਤੇ 1984–1985) ਵਿਚ ਦੋ ਸਾਲ ਦੀ ਸਬਬੈਟਿਕਲਸ ਲਿਆ। ਉਹ 1999 ਵਿਚ ਰਿਟਾਇਰ ਹੋਇਆ ਸੀ। 2004 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ ਕੰਪਿਊਟਰ ਹਿਸਟਰੀ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਦਾ ਇੱਕ ਫੈਲੋ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ "ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਿੰਗ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਐਲਗੋਰਿਦਮ ਵਿੱਚ ਅਰਧ ਕਾਰਜਾਂ ਲਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਉਲਰ, ਐਲਗੋਲ-ਡਬਲਯੂ, ਪਾਸਕਲ, ਮੋਡੁਲਾ ਅਤੇ ਓਬਰੋਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।"<ref>{{Cite web|url=https://www.computerhistory.org/fellowawards/hall/niklaus-wirth/|title=Niklaus Wirth: 2004 Fellow|last=<!-- Unstated -->|website=Computer History Museum (CHM)|access-date=15 October 2019}}</ref> == ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ == ਕੈਥਲਿਨ ਜੇਨਸਨ, ''ਦਿ ਪਾਸਕਲ ਯੂਜ਼ਰ ਮੈਨੂਅਲ ਐਂਡ ਰਿਪੋਰਟ ਦੇ'' ਨਾਲ ਸਾਂਝੇ ਤੌਰ ਤੇ ਲਿਖੀ ਗਈ ਉਸਦੀ ਕਿਤਾਬ, ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ 1970 ਅਤੇ 1980 ਦੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਭਾਸ਼ਾ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਅਨੇਕਾਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਦਾ ਅਧਾਰ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਲੇਖ ''ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਡਿਵੈਲਪਮੈਂਟ ਬਾਈ ਸਟੈਪਵਾਈਸ ਰਿਫਾਇਨਮੈਂਟ'', ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਿੰਗ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਬਾਰੇ, ਸਾੱਫਟਵੇਅਰ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਵਿਚ ਇਕ ਕਲਾਸਿਕ ਪਾਠ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>Wirth N. (2001) Program Development by Stepwise Refinement. In: Broy M., Denert E. (eds) Pioneers and Their Contributions to Software Engineering. Springer, Berlin, Heidelberg</ref> 1975 ਵਿਚ ਉਸਨੇ ''"ਐਲਗੋਰਿਥਮਜ਼ + ਡਾਟਾ ਸਟ੍ਰਕਚਰਜ਼ = ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ "'' ਕਿਤਾਬ ਲਿਖੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਵਿਆਪਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਮਿਲੀ।<ref>[http://dl.acm.org/citation.cfm?id=540029 Citations collected by the [[Association for Computing Machinery]] (ACM)</ref> ਇਸ ਸਿਰਲੇਖ ਦੇ ਨਵੇਂ ਸਿਰਲੇਖ ''ਐਲਗੋਰਿਦਮ + ਡੇਟਾ ਸਟਰਕਚਰ ਦੇ'' ਨਾਲ ਵੱਡੇ ਸੰਸ਼ੋਧਨ 1985 ਅਤੇ 2004 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਹੋਏ ਸਨ। ਪਹਿਲੇ ਸੰਸਕਰਣ ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਪਾਸਕਲ ਵਿਚ ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸੰਸਕਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਮੋਡੂਲਾ -2 ਅਤੇ ਓਬਰੋਨ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਨਾਲ ਤਬਦੀਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 1992 ਵਿਚ, ਉਸਨੇ ਓਬਰੋਨ ਓ.ਐਸ. ਦਾ ਪੂਰਾ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ (ਜਾਰਗ ਗੁਟਨੇਚੈਟ ਨਾਲ) ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤਾ। ਇਕ ਦੂਸਰੀ ਕਿਤਾਬ (ਮਾਰਟਿਨ ਰਾਈਜ਼ਰ ਦੇ ਨਾਲ) ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਰ ਗਾਈਡ ਵਜੋਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। == ਵਿਰਥ ਦਾ ਲਾਅ == 1995 ਵਿਚ, ਉਸਨੇ ਕਹਾਵਤ ਨੂੰ ਹੁਣ ਵਿਥਰ ਲਾਅ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬਣਾਇਆ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ [[ਕੰਪਿਊਟਰ ਹਾਰਡਵੇਅਰ|ਹਾਰਡਵੇਅਰ]] ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਬਣਨ ਨਾਲੋਂ [[ਸਾਫ਼ਟਵੇਅਰ|ਸਾਫਟਵੇਅਰ]] ਹੋਰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਹੌਲੀ ਹੁੰਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। 1995 ਦੇ ਆਪਣੇ ਪੇਪਰ ''ਏ ਪਲੀਅ ਫਾਰ ਲੀਨ ਸਾੱਫਟਵੇਅਰ ਵਿਚ'' ਉਹ ਇਸਦਾ ਗੁਣ ਮਾਰਟਿਨ ਰੀਜ਼ਰ ਨੂੰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|last=Niklaus Wirth|date=February 1995|title=A Plea for Lean Software|url=https://archive.org/details/computer_1995-02_28_2/page/66|journal=[[Computer (magazine)|Computer]]|volume=28|issue=2|pages=64–68|doi=10.1109/2.348001}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1934]] ecewqtw0dmj9p99ournita0v9ikwah0 0 124544 842392 618280 2026-07-10T20:43:27Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842392 wikitext text/x-wiki '''ਰੌਸ ਸਾਗਰ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Ross Sea'''), [[ਅੰਟਾਰਕਟਿਕਾ]] ਵਿੱਚ [[ਦੱਖਣੀ ਮਹਾਂਸਾਗਰ]] ਦੀ ਇੱਕ ਡੂੰਘੀ ਖਾੜੀ ਹੈ, ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਲੈਂਡ ਅਤੇ ਮੈਰੀ ਬਰਡ ਲੈਂਡ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਅਤੇ ਰੋਸ ਐਮਬੇਮੈਂਟ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦਾ ਦੱਖਣੀ ਦੱਖਣ ਵਾਲਾ ਸਮੁੰਦਰ ਹੈ। ਇਹ ਇਸਦਾ ਨਾਮ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਐਕਸਪਲੋਰਰ ਜੇਮਜ਼ ਰਾਸ ਤੋਂ ਲਿਆ ਹੈ ਜੋ 1841 ਵਿਚ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵਿਚ ਰੋਸ ਆਈਲੈਂਡ ਅਤੇ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਲੈਂਡ ਹੈ, ਪੂਰਬ ਵਿਚ ਰੋਜਵੇਲਟ ਆਈਲੈਂਡ ਅਤੇ ਐਡਰਵਰਡ VII ਪ੍ਰਾਇਦੀਪ, ਮੈਰੀ ਬਰਡ ਲੈਂਡ ਵਿਚ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਦੱਖਣੀ ਹਿੱਸਾ ਰੋਸ ਆਈਸ ਸ਼ੈਲਫ ਦੁਆਰਾ ਢਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਧਰੁਵ ਇਸ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 200 ਮੀਲ (320 ਕਿਮੀ) ਦੀ ਦੂਰੀ 'ਤੇ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਅਤੇ ਖੇਤਰ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਜਲ ਅਤੇ ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਸੰਬੰਧੀ ਖੋਜ ਸੰਸਥਾ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਖੇਤਰਫਲ 637,000 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ (246,000 ਵਰਗ ਮੀਲ) ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=https://www.niwa.co.nz/fisheries/the-ross-sea-trophic-model/about-the-ross-sea|title=About the Ross Sea|date=2012-07-27|work=NIWA|access-date=2018-02-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20180224053208/https://www.niwa.co.nz/fisheries/the-ross-sea-trophic-model/about-the-ross-sea|archive-date=24 February 2018|language=en}}</ref> ਰੌਸ ਸਾਗਰ ਦਾ ਗੇੜ ਇਕ ਹਵਾ ਨਾਲ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਗਿਅਰ ਦਾ ਦਬਦਬਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਹਾਅ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਤੋਂ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਤਕ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਤਿੰਨ ਪਣਡੁੱਬੀਆਂ ਦੇ ਤਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਰਕੰਪੋਲਰ ਡੂੰਘੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗਰਮ, ਨਮਕੀਨ ਅਤੇ ਪੌਸ਼ਟਿਕ-ਅਮੀਰ ਪਾਣੀ ਵਾਲਾ ਪੁੰਜ ਹੈ ਜੋ ਕੁਝ ਸਥਾਨਾਂ' ਤੇ ਮਹਾਂਦੀਪੀ ਸ਼ੈਲਫ 'ਤੇ ਵਗਦਾ ਹੈ। ਰੌਸ ਸਾਗਰ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਾਲ ਬਰਫ਼ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|last=Jacobs|first=Stanley S.|last2=Amos|first2=Anthony F.|last3=Bruchhausen|first3=Peter M.|date=1970-12-01|title=Ross sea oceanography and antarctic bottom water formation|journal=Deep Sea Research and Oceanographic Abstracts|volume=17|issue=6|pages=935–962|doi=10.1016/0011-7471(70)90046-X|issn=0011-7471}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Dinniman|first=Michael S.|last2=Klinck|first2=John M.|last3=Smith|first3=Walker O.|date=2003-11-01|title=Cross-shelf exchange in a model of the Ross Sea circulation and biogeochemistry|url=https://archive.org/details/deep-sea-research-part-ii_2003_50_22-26/page/3103|journal=Deep Sea Research Part II: Topical Studies in Oceanography|series=The US JGOFS Synthesis and Modeling Project: Phase II|volume=50|issue=22|pages=3103–3120|doi=10.1016/j.dsr2.2003.07.011|issn=0967-0645}}</ref> ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਪਾਣੀ ਪੌਂਕਟਨ ਦੀ ਬਹੁਤਾਤ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਘੱਟੋ ਘੱਟ ਦਸ ਥਣਧਾਰੀ ਜੀਵ, ਛੇ ਪੰਛੀ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਅਤੇ 95 ਮੱਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਇੱਥੇ ਪਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬੇਵਕੂਫੀਆਂ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਮਨੁੱਖੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਨੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਰੋਸ ਨਿਰਭਰਤਾ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਸਮੁੰਦਰ ਇਸ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਮੁੰਦਰੀ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨੀ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਜੈਵਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਉੱਚ ਪੱਧਰੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਬਹੁਤ ਵਿਗਿਆਨਕ ਖੋਜ ਦਾ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਇਹ ਕੁਝ ਵਾਤਾਵਰਣਵਾਦੀ ਸਮੂਹਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਵੀ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਸਮੁੰਦਰੀ ਰਿਜ਼ਰਵ ਵਜੋਂ ਐਲਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਮੁਹਿੰਮ ਚਲਾਈ ਹੈ। 2016 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਮਝੌਤੇ ਨੇ ਇਸ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰੀ ਪਾਰਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ।<ref name="Guardian Slezak 2016">{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2016/oct/28/worlds-largest-marine-park-created-in-ross-sea-in-antarctica-in-landmark-deal|title=World's largest marine park created in Ross Sea in Antarctica in landmark deal|last=Slezak|first=Michael|date=26 October 2016|work=The Guardian|access-date=28 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161028152059/https://www.theguardian.com/world/2016/oct/28/worlds-largest-marine-park-created-in-ross-sea-in-antarctica-in-landmark-deal|archive-date=28 October 2016|language=en-GB}}</ref> == ਵੇਰਵਾ == ਰਾਸ ਸਾਗਰ ਦੀ ਖੋਜ ਰੋਸ ਮੁਹਿੰਮ ਦੁਆਰਾ 1841 ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਰੌਸ ਸਾਗਰ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵਿਚ ਰਾਸ ਆਈਲੈਂਡ ਹੈ। ਈਰੇਬਸ [[ਜੁਆਲਾਮੁਖੀ|ਜਵਾਲਾਮੁਖੀ]], ਪੂਰਬ ਰੂਜ਼ਵੈਲਟ ਆਈਲੈਂਡ ਵਿਚ। ਦੱਖਣੀ ਹਿੱਸਾ ਰੋਸ ਆਈਸ ਸ਼ੈਲਫ ਦੁਆਰਾ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। [[ਰੁਆਲ ਆਮੁੰਸਨ|ਰੋਲਡ ਅਮੁੰਡਸਨ]] ਨੇ ਆਪਣੀ [[ਦੱਖਣੀ ਧਰੁਵ]] ਮੁਹਿੰਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 1911 ਵਿਚ ਵੇਲਜ਼ ਦੀ ਖਾੜੀ ਤੋਂ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਕਿ ਸ਼ੈਲਫ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਸੀ। ਰੌਸ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵਿਚ, ਮੈਕਮੁਰਡੋ ਸਾਉਂਡ ਇਕ ਬੰਦਰਗਾਹ ਹੈ ਜੋ ਗਰਮੀਆਂ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਰਫ਼ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਰੌਸ ਸਾਗਰ ਦਾ ਦੱਖਣੀ ਹਿੱਸਾ ਗੋਲਡ ਕੋਸਟ ਹੈ, ਜੋ ਭੂਗੋਲਿਕ [[ਦੱਖਣੀ ਧਰੁਵ]] ਤੋਂ ਲਗਭਗ ਦੋ ਸੌ ਮੀਲ ਦੀ ਦੂਰੀ 'ਤੇ ਹੈ। == ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ == ਵੇਲਜ਼ ਦੀ ਖਾੜੀ ਨੂੰ ਉਰਸੁਲਾ ਕੇ. ਲੇਗੁਇਨ ਦੀ ਲਘੂ ਕਹਾਣੀ ''ਸੁਰ ਵਿਚ ਇਕ'' ਆਲ-ਔਰਤ ਐਕਸਪਲੋਰਰ ਟੀਮ ਦੇ ਲੈਂਡਿੰਗ ਪੁਆਇੰਟ ਅਤੇ ਬੇਸ ਕੈਂਪ ਲਈ ਜਗ੍ਹਾ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਹਾਣੀ ਵਿਚ, ਰਤਾਂ ਦੱਖਣੀ ਧਰੁਵ ਤਕ ਪਹੁੰਚਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪਹਿਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਹਨ, ਪਰ ਅਮੁੰਡਸਨ ਨੂੰ ਸ਼ਰਮਿੰਦਗੀ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨੂੰ ਗੁਪਤ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ।<ref name="New Yorker 1982">{{Cite journal|last=LeGuin|first=Ursula K.|date=1 February 1982|title=Sur|url=https://archive.org/details/sim_the-new-yorker_1982-02-01_57_50/page/38|journal=The New Yorker|page=38}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == 85ax6un71oqir7k0dmg2xx5146gjsz5 0 124630 842384 788703 2026-07-10T20:35:14Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842384 wikitext text/x-wiki '''ਪਰਸੀ ਵਿਲੀਅਮਜ਼ ਬਰਿੱਜਮੈਨ ('''[[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]''': Percy Williams Bridgman;''' 21 ਅਪ੍ਰੈਲ 1882 - 20 ਅਗਸਤ 1961) ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ ਉੱਚ ਦਬਾਅ ਦੇ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਉੱਤੇ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਲਈ [[ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ|ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ]] 1946 ਦਾ [[ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ|ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ]]। ਉਸਨੇ [[ਵਿਗਿਆਨਕ ਤਰੀਕਾ|ਵਿਗਿਆਨਕ ਢੰਗ]] ਅਤੇ [[ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ|ਵਿਗਿਆਨ]] ਦੇ [[ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ|ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਦੇ]] ਹੋਰ ਪਹਿਲੂਆਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਲਿਖਿਆ।<ref>{{Cite journal|year=1961|title=Percy W. Bridgman|url=https://archive.org/details/physics-today_1961-10_14_10/page/78|journal=Physics Today|volume=14|issue=10|pages=78|doi=10.1063/1.3057180|pmc=|pmid=}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Bridgman|first=P.|year=1914|title=A Complete Collection of Thermodynamic Formulas|url=https://zenodo.org/record/2462046|journal=Physical Review|volume=3|issue=4|pages=273–281|bibcode=1914PhRv....3..273B|doi=10.1103/PhysRev.3.273|pmc=|pmid=}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Bridgman|first=P. W.|year=1956|title=Probability, Logic, and ESP|url=https://archive.org/details/sim_science_1956-01-06_123_3184/page/n13|journal=Science|volume=123|issue=3184|pages=15–17|bibcode=1956Sci...123...15B|doi=10.1126/science.123.3184.15|pmc=|pmid=13281470}}</ref> ਬ੍ਰਿਜਗਮਨ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਈਡਮੈਨ – ਸਟਾਕਬਾਰਜਰ ਤਕਨੀਕ ਉਸਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਹੈ। == ਜੀਵਨੀ == === ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ === ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਦੋਸਤਾਂ ਨੂੰ "ਪੀਟਰ" ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਬ੍ਰਿਡਮੈਨ ਦਾ ਜਨਮ ਮੈਸੇਚਿਉਸੇਟਸ ਦੇ ਕੈਮਬ੍ਰਿਜ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਨੇੜੇ ਹੀ ਔਬਰੈਂਡਲ, ਮੈਸੇਚਿਉਸੇਟਸ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name="Kemble"/> ਬ੍ਰਿਜਗਮੈਨ ਦੇ ਮਾਪੇ ਦੋਵੇਂ ਨਿਊ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਰੇਮੰਡ ਲੈਂਡਨ ਬ੍ਰਿਜਗਮੈਨ, "ਬਹੁਤ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦੀ" ਸਨ ਅਤੇ ਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਨੂੰ ਸੌਂਪੇ ਗਏ ਅਖਬਾਰ ਦੇ ਰਿਪੋਰਟਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਸਦੀ ਮਾਂ, ਮੈਰੀ ਐਨ ਮਾਰੀਆ ਵਿਲੀਅਮਜ਼, ਨੂੰ "ਵਧੇਰੇ ਰਵਾਇਤੀ, ਸਪੱਸ਼ਟ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਯੋਗੀ" ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Kemble"/> ਬ੍ਰਿਜਗਮੈਨ ਨੇ ਔਬੁਰਡੇਲ ਦੇ ਐਲੀਮੈਂਟਰੀ ਅਤੇ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਦੋਵੇਂ ਪੜ੍ਹੇ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਕਲਾਸਰੂਮ ਵਿਚ, ਖੇਡ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ, ਅਤੇ ਸ਼ਤਰੰਜ ਖੇਡਦਿਆਂ ਖੇਡਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। ਸ਼ਰਮਿੰਦਾ ਅਤੇ ਹੰਕਾਰੀ ਦੋਵਾਂ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ, ਉਸ ਦੀ ਘਰੇਲੂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਪਰਿਵਾਰਕ ਸੰਗੀਤ, ਤਾਸ਼ ਦੀਆਂ ਖੇਡਾਂ, ਅਤੇ ਘਰੇਲੂ ਅਤੇ ਬਗੀਚਿਆਂ ਦੇ ਕੰਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਰਿਵਾਰ ਬਹੁਤ ਧਾਰਮਿਕ ਸੀ; ਹਰ ਸਵੇਰ ਨੂੰ ਬਾਈਬਲ ਪੜ੍ਹਨੀ ਅਤੇ ਇਕ ਕਲੀਸਿਯਾ ਚਰਚ ਵਿਚ ਜਾਣਾ।<ref name="Kemble">{{Cite book|url=http://www.nasonline.org/publications/biographical-memoirs/memoir-pdfs/bridgman-percy-w.pdf|title=Percy Williams Bridgman – 1882—1961|last=Kemble|first=Edwin C.|last2=Birch|first2=Francis|publisher=National Academy of Sciences|year=1970|pages=25, 26, 27}}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ, ਬ੍ਰਿਡਮੈਨ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਾਸਤਿਕ ਬਣ ਗਿਆ। === ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਜੀਵਨ === ਬ੍ਰਿਜਗਮੈਨ ਨੇ 1900 ਵਿਚ ਹਾਰਵਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਪੀਐਚ.ਡੀ. ਤਕ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ. 1910 ਤੋਂ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਹੋਣ ਤਕ, ਉਸਨੇ ਹਾਰਵਰਡ ਵਿਖੇ ਪੜ੍ਹਾਇਆ, 1919 ਵਿਚ ਪੂਰਾ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਬਣਿਆ। 1905 ਵਿਚ, ਉਸਨੇ ਉੱਚ ਦਬਾਅ ਹੇਠ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀਆਂ ਜਾਇਦਾਦਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਇੱਕ ਮਸ਼ੀਨਰੀ ਦੀ ਖਰਾਬੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦਬਾਅ ਯੰਤਰ ਨੂੰ ਸੋਧਣ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ; ਨਤੀਜਾ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਉਪਕਰਣ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਉਸਨੂੰ ਅੰਤ ਵਿੱਚ 100,000 ਕਿਲੋਮੀਟਰ / ਸੇਮੀ 2 (10 ਜੀਪੀਏ; 100,000 ਵਾਯੂਮੰਡਲ) ਤੋਂ ਵੱਧ ਦਬਾਅ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ। ਪਿਛਲੀ ਮਸ਼ੀਨਰੀ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਇਹ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਸੁਧਾਰ ਸੀ, ਜੋ ਸਿਰਫ 3,000 ਕਿਲੋਮੀਟਰ / ਸੇਮੀ 2 (0.3 ਜੀਪੀਏ) ਦੇ ਦਬਾਅ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਨਵੇਂ ਉਪਕਰਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਨਵੀਆਂ ਖੋਜਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈਆਂ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੰਪ੍ਰੈਸਿਬਿਲਟੀ, ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਅਤੇ ਥਰਮਲ ਸੰਚਾਲਨ, ਤਣਾਅ ਦੀ ਤਾਕਤ ਅਤੇ 100 ਤੋਂ ਵੱਧ ਵੱਖ ਵੱਖ ਮਿਸ਼ਰਣਾਂ ਦੀ ਲੇਸਤਾ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਬ੍ਰਿਜਗਮੈਨ ਨੂੰ ਧਾਤਾਂ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸਟਲ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਵਿਚ ਬਿਜਲੀ ਦੇ ਢੋਣ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਲਈ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਬ੍ਰਜਗਮੈਨ ਦੀ ਮੋਹਰ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਡਗਮੈਨ ਦੇ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕ ਸਮੀਕਰਣਾਂ ਦਾ ਉਪਕਰਣ ਹੈ। ਬ੍ਰਿਜਗਮੈਨ ਨੇ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਆਪਣੇ ਉੱਚ-ਦਬਾਅ ਵਾਲੇ ਯੰਤਰ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸੁਧਾਰ ਕੀਤੇ, ਅਤੇ ਹੀਰੇ ਦੇ ਸੰਸਲੇਸ਼ਣ ਦੀ ਅਸਫਲ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ।<ref>{{Citation|last=Hazen|first=Robert|title=The Diamond Makers|year=1999}}</ref> === ਘਰ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਮੌਤ === ਬ੍ਰਿਜਗਮੈਨ ਨੇ 1912 ਵਿਚ ਹਾਰਟਫੋਰਡ, ਕਨੈਕਟੀਕਟ ਦੇ ਓਲਿਵ ਵੇਅਰ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ। ਵੇਅਰ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਐਡਮੰਡ ਆਸਾ ਵੇਅਰ, ਐਟਲਾਂਟਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਬਾਨੀ ਅਤੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਨ। ਇਸ ਜੋੜੇ ਦੇ ਦੋ ਬੱਚੇ ਸਨ ਅਤੇ 50 ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਆਹ ਹੋਏ ਸਨ, ਉਹ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਮਾਂ ਕੈਂਬਰਿਜ ਵਿਚ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਸ ਪਰਵਾਰ ਦਾ ਨਿਊ ਹੈਂਪਸ਼ਾਇਰ ਦੇ ਰੈਂਡੋਲਫ ਵਿੱਚ ਗਰਮੀਆਂ ਦਾ ਘਰ ਵੀ ਸੀ, ਜਿਥੇ ਬ੍ਰਿਡਗਮੈਨ ਇੱਕ ਕੁਸ਼ਲ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੜ੍ਹਾਈ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।<ref name="Kemble"/> ਬ੍ਰਿਜਗਮੈਨ ਇੱਕ "ਉਪਜਾਊ ਮਕੈਨੀਕਲ ਕਲਪਨਾ" ਅਤੇ ਬੇਮਿਸਾਲ ਮੈਨੂਅਲ ਨਿਪੁੰਨਤਾ ਵਾਲਾ ਇੱਕ "ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਕ ਚਿੰਤਕ" ਸੀ। ਉਹ ਇਕ ਹੁਨਰਮੰਦ ਪਲੰਬਰ ਅਤੇ ਤਰਖਾਣ ਸੀ, ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ੇਵਰਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਤੋਂ ਵਾਂਝਿਆ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਵੀ ਸ਼ੌਕੀਨ ਸੀ ਅਤੇ ਪਿਆਨੋ ਵਜਾਉਂਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਫੁੱਲ ਅਤੇ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਦੇ ਬਗੀਚਿਆਂ ਵਿਚ ਮਾਣ ਕਰਦਾ ਸੀ।<ref name="Kemble"/> ਬ੍ਰਾਈਡਮੈਨ ਨੇ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਮੈਟਾਸਟੈਟਿਕ ਕੈਂਸਰ ਤੋਂ ਪੀੜਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੋਲੀਆਂ ਮਾਰ ਕੇ ਖੁਦਕੁਸ਼ੀ ਕਰ ਲਈ। ਉਸ ਦੇ ਸੁਸਾਈਡ ਨੋਟ ਵਿਚ ਕੁਝ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਸੀ, “ਸਮਾਜ ਲਈ ਇਹ ਵਿਲੀਨ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਆਦਮੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇਹ ਕੰਮ ਕਰੇ। ਸ਼ਾਇਦ ਇਹ ਆਖ਼ਰੀ ਦਿਨ ਹੈ ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋਵਾਂਗਾ।" ਬ੍ਰਿਜਗਮੈਨ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਖੁਦਕੁਸ਼ੀ ਬਹਿਸ ਵਿਚ ਕਈਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।<ref>[http://www.aynrand.org/site/News2?page=NewsArticle&id=15041&news_iv_ctrl=1021 Ayn Rand Institute discussion on assisted suicide]. Aynrand.org; retrieved 2012-01-28.</ref><ref>[http://www.assistedsuicide.org/ Euthanasia Research and Guidance Organization] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080417063854/http://www.assistedsuicide.org/ |date=2008-04-17 }}. Assistedsuicide.org (2003-06-13); retrieved 2012-01-28.</ref> == ਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਅਵਾਰਡ == ਮੈਸੇਚਿਉਸੇਟਸ ਵਿੱਚ ਪਰਸੀ ਡਬਲਯੂ. ਬ੍ਰਿਜਗਮੈਨ ਹਾਊਸ, ਇੱਕ ਯੂਐਸ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਲੈਂਡਮਾਰਕ ਹੈ, ਜੋ 1975 ਵਿੱਚ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। 2014 ਵਿੱਚ, ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਖਣਿਜ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ (ਆਈਐਮਏ) ਦੇ ਨਵੇਂ ਖਣਿਜ, ਨਾਮਕਰਨ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੇਣੀਕਰਨ (ਸੀ.ਐਨ.ਐਮ.ਐਨ.ਸੀ.) ਕਮਿਸ਼ਨ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਉੱਚ-ਸਨਮਾਨ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਭਰਪੂਰ ਖਣਿਜ, ਪੈਰੋਵਸਕਾਈਟ ਢਾਂਚਾ (ਐਮਜੀ, ਫੇ) ਸਿਓ 3 ਲਈ ਬ੍ਰਿਜਗਨਾਈਟ ਨਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਦਿੱਤੀ। == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1961]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨੋਬਲ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ]] 1l1hm4qpwhzjz0x4j5gdi1c93tfu6pj 0 124654 842278 836004 2026-07-10T18:45:37Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842278 wikitext text/x-wiki '''ਚਾਰਲਸ ਹਾਰਡ ਟਾਉਨਜ਼''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: Charles Hard Townes; 28 ਜੁਲਾਈ, 1915-27 ਜਨਵਰੀ, 2015) ਇੱਕ [[ਅਮਰੀਕੀ]] ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ ਸੀ।<ref name="nobel">{{Cite web|url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1964/townes-bio.html|title=Charles H. Townes&nbsp;— Biographical|date=2006|publisher=Nobelprize.org|access-date=2014-07-29}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.furman.edu/About/About/Pages/remembering-charles-townes.aspx|title=Remembering Charles Townes|date=2015-01-27|publisher=Furman University|access-date=2015-01-27|archive-date=2015-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20150128230845/http://www.furman.edu/About/About/Pages/remembering-charles-townes.aspx|dead-url=yes}}</ref> ਟਾਊਨਜ਼ ਨੇ ਮਾਈਸਰ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਕਾਰਜ ਉੱਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਜਿਸਦੇ ਲਈ ਉਸਨੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਪੇਟੈਂਟ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਮਾਜ਼ਰ ਅਤੇ ਲੇਜ਼ਰ ਦੋਵਾਂ ਯੰਤਰਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਕੁਆਂਟਮ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਨਿਕਸ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਕੰਮ ਕੀਤੇ।<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/historyoflaser0000bert|title=The History of the Laser|last=Bertolotti|first=Mario|publisher=Taylor & Francis|year=2004|isbn=978-0-7503-0911-0|url-access=registration}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/laserinamerica190000brom|title=The Laser in America, 1950–1970|last=Bromberg|first=Joan|publisher=MIT Press|year=1991|isbn=978-0-585-36732-3|url-access=registration}}</ref><ref>{{Cite book|title=Amazing Light: A Volume Dedicated To Charles Hard Townes On His 80th Birthday|url=https://archive.org/details/isbn_9780387946580|publisher=Springer|year=1996|isbn=978-0-387-94658-0|editor-last=Chiao|editor-first=Raymond}}</ref><ref>{{Cite book|title=Visions of Discovery: New Light on Physics, Cosmology, and Consciousness, A Volume Dedicated to Charles Hard Townes on his 90th Birthday|publisher=Cambridge|year=2005|isbn=978-0-521-88239-2|editor-last=Chiao|editor-first=Raymond}}</ref><ref>{{Cite book|title=First, You Explore: The Story of Young Charles Townes (Young Palmetto Books)|last=Haynie|first=Rachel|publisher=University of South Carolina Press|year=2014|isbn=978-1-61117-343-7}}</ref><ref>{{Cite book|title=Beam: The Race to Make the Laser|url=https://archive.org/details/beamracetomakela0000hech_x3i3|last=Hecht|first=Jeff|publisher=Oxford University Press|year=2005|isbn=978-0-19-514210-5}}</ref><ref>{{Cite book|title=Laser Pioneers|url=https://archive.org/details/laserpioneers0000hech|last=Hecht|first=Jeff|publisher=Academic Press|year=1991|isbn=978-0-12-336030-4}}</ref><ref>{{Cite book|title=Laser: The Inventor, the Nobel Laureate, and the Thirty-Year Patent War|url=https://archive.org/details/laser00nick|last=Taylor|first=Nick|publisher=Simon & Schuster|year=2000|isbn=978-0-684-83515-0}}</ref><ref>{{Cite book|title=Misadventures of a Scientist's Wife|url=https://archive.org/details/misadventuresofs0000town|last=Townes|first=Frances|publisher=Regent Press|year=2007|isbn=978-1-58790-128-7}}</ref> ਉਸ ਨੇ [[ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ|ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] ਦੇ 1964 ਦੇ [[ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ|ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ]] ਨਿਕੋਲੇ ਬਾਸੋਵ ਅਤੇ ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਪ੍ਰੋਖੋਰੋਵ ਨਾਲ ਸਾਂਝੇ ਕੀਤੇ।<ref name="nature">{{Cite journal|last=Boyd|first=Robert|year=2015|title=Dr. Charles H. Townes (1915-2015) Laser co-inventor, astrophysicist and US presidential adviser|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_nature_2015-03-19_519_7543/page/292|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume=519|issue=7543|pages=292|bibcode=2015Natur.519..292B|doi=10.1038/519292a|pmid=25788091}}</ref><ref name="death">{{Cite web|url=http://newscenter.berkeley.edu/2015/01/27/nobel-laureate-and-laser-inventor-charles-townes-dies-at-99/|title=Nobel laureate and laser inventor, Charles Hard Townes, dies at 99|date=2015-01-27|publisher=Berkeley.edu|access-date=January 27, 2015|archive-date=2015-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20150128110636/http://newscenter.berkeley.edu/2015/01/27/nobel-laureate-and-laser-inventor-charles-townes-dies-at-99/|url-status=dead}}</ref> ਟਾਊਨਜ਼ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਸਟੇਟ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਸਲਾਹਕਾਰ ਸੀ, ਹੈਰੀ ਟਰੂਮੈਨ (1945) ਤੋਂ ਬਿਲ ਕਲਿੰਟਨ (1999) ਤੱਕ ਦੇ ਹਰ ਅਮਰੀਕੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਅਪੋਲੋ ਚੰਦਰ ਲੈਂਡਿੰਗ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਲਈ ਯੂਐਸ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਸਲਾਹਕਾਰ ਕਮੇਟੀ ਨੂੰ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ।1967 ਵਿਚ ਬਰਕਲੇ ਵਿਖੇ ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਬਣਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੇ ਇਕ ਖਗੋਲ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਵਿਚ ਕਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਖੋਜਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈਆਂ, ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, [[ਮਿਲਕੀ ਵੇ|ਮਿਲਕੀ ਵੇਅ]] ਗਲੈਕਸੀ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿਚ [[ਬਲੈਕ ਹੋਲ]]। ਕਸਬੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸਨ <ref>{{Cite web|url=http://content.cdlib.org/view?docId=kt3199n627;NAAN=13030&doc.view=frames&chunk.id=d0e1739&toc.depth=1&toc.id=d0e1210&brand=calisphere|title=A Life in Physics: Bell Telephone Laboratories and World War II; Columbia University and the Laser; MIT and Government Service; California and Research in Astrophysics|access-date=2020-01-11|archive-date=2023-02-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20230208100701/https://oac.cdlib.org/view?docId=kt3199n627;NAAN=13030&doc.view=frames&chunk.id=d0e1739&toc.depth=1&toc.id=d0e1210&brand=calisphere|url-status=dead}}</ref> ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਧਰਮ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਅਤੇ ਉਦੇਸ਼ ਦੀ ਇੱਕ ਵਧੇਰੇ ਸਮਝ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਪਰਿਵਰਤਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ == ਨਸਲੀ ਜਰਮਨ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਸਕੌਟਿਸ਼, ਇੰਗਲਿਸ਼, ਵੈਲਸ਼, ਹੁਗੁਏਨੋਟ ਫ੍ਰੈਂਚ ਅਤੇ ਸਕਾਚ ਆਇਰਿਸ਼ ਵੰਸ਼ਵਾਦ <ref>[https://www.aip.org/history-programs/niels-bohr-library/oral-histories/4918]</ref> ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਸੌਦਾ, ਟਾਊਨਜ਼ ਦਾ ਜਨਮ ਗ੍ਰੀਨਵਿਲੇ, ਦੱਖਣੀ ਕੈਰੋਲਿਨਾ, ਹੈਨਰੀ ਕੀਥ ਟਾਊਨਜ਼ (1876–1958) ਦਾ ਇੱਕ ਅਟਾਰਨੀ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਏਲੇਨ ਸਮਟਰ ਟਾਊਨਜ਼ (ਹਾਰਡ; 1881–1980)।<ref>{{Cite web|url=http://indigobluesc.com/2010/10/09/notable-south-carolinians-dr-charles-hard-townes/|title=Notable South Carolinians- Dr. Charles Hard Townes &#124; Indigo Blue|date=1915-07-28|publisher=Indigobluesc.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20131023063219/http://indigobluesc.com/2010/10/09/notable-south-carolinians-dr-charles-hard-townes/|archive-date=2013-10-23|access-date=2013-10-22}}</ref> ਉਸਨੇ ਫੁਰਮਾਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਬੀਐਸ ਅਤੇ ਮਾਡਰਨ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬੀਏ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਜਿਥੇ ਉਸਨੇ 1935 ਵਿੱਚ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ।<ref name="nobel"/> ਟਾਊਨਜ਼ ਨੇ 1937, <ref>{{Cite web|url=https://www.aip.org/history/acap/biographies/bio.jsp?townesc|title=Charles Townes|publisher=The Array of Contemporary American Physicists|archive-url=https://web.archive.org/web/20160223153726/https://www.aip.org/history/acap/biographies/bio.jsp?townesc|archive-date=23 February 2016|access-date=30 December 2015}}</ref> ਦੌਰਾਨ ਡਿਊਕ [[ਡਿਊਕ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ|ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਵਿੱਚ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਮਾਸਟਰ ਆਫ਼ ਆਰਟਸ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਲਈ ਕੰਮ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ [[ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਤਕਨਾਲੋਜੀ|ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਦੇ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਟੈਕਨਾਲੌਜੀ]] ਵਿੱਚ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਸਕੂਲ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ, ਜਿੱਥੋਂ ਉਸਨੇ ਪੀਐਚ.ਡੀ. 1939 ਵਿਚ ਡਿਗਰੀ ਕੀਤੀ। ਦੂਜੇ [[ਦੂਜੀ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ|ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ]], ਉਸਨੇ ਬੈੱਲ ਲੈਬਜ਼ ਵਿਖੇ ਰਾਡਾਰ ਬੰਬਾਰੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।<ref name="nature"/> == ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਵਿਰਾਸਤ == ਟਾਊਨਜ਼ ਨੇ 1941 ਦੌਰਾਨ ਬੇਘਰੇ <ref>{{Cite web|url=http://youthspiritartworks.org/2016/01/16/celebrating-the-100th-birthday-of-frances-h-townes/|title=Celebrating the 100th Birthday of Frances H. Townes|last=admin|website=Youth Spirit Artworks|access-date=2016-03-14|archive-date=2016-03-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20160315035633/http://youthspiritartworks.org/2016/01/16/celebrating-the-100th-birthday-of-frances-h-townes/|url-status=dead}}</ref> ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਫ੍ਰਾਂਸਿਸ ਐਚ ਬਰਾਊਨ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ। ਉਹ ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਦੇ ਬਰਕਲੇ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਬੇਟੀਆਂ, ਲਿੰਡਾ ਰੋਜ਼ਨਵੈਨ, ਏਲੇਨ ਐਂਡਰਸਨ, ਕਾਰਲਾ ਕੇਸਲਰ ਅਤੇ ਹੋਲੀ ਟਾਊਨਜ਼ ਸਨ।<ref name="nobel"/> ਇਕ ਧਾਰਮਿਕ ਆਦਮੀ ਅਤੇ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਚਰਚ ਆਫ਼ ਕ੍ਰਾਈਸਟ ਦੇ ਮੈਂਬਰ, ਟਾਊਨਸ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ "ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਧਰਮ [ਕਾਫ਼ੀ] ਇਕਸਾਰ ਹਨ, ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਲੋਕ ਜਿੰਨਾ ਸੋਚਦੇ ਹਨ ਉਸ ਨਾਲੋਂ ਕਿਧਰੇ ਮਿਲਦੇ-ਜੁਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਕਿ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਲਈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕਠੇ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ"।<ref>[[Harvard Gazette]] June 16, 2005 [http://news.harvard.edu/gazette/2005/06.16/05-laser.html Laser's inventor predicts meeting of science, religion] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305074632/http://news.harvard.edu/gazette/2005/06.16/05-laser.html |date=2016-03-05 }}</ref> ਉਸਨੇ 2005 ਦੌਰਾਨ ਟੈਂਪਲਟਨ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਬਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ: “ਵਿਗਿਆਨ ਇਹ ਸਮਝਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡਾ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸਾਡੇ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਧਰਮ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਸਾਡੀ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਹੈ, ਸਾਡੀ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵੀ. ਜੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦਾ ਕੋਈ ਉਦੇਸ਼ ਜਾਂ ਅਰਥ ਹੈ, ਇਹ ਲਾਜ਼ਮੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਸ ਦੇ ਢਾਂਚੇ ਅਤੇ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲਤਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ।" <ref name="bloomberg">{{Cite web|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2015-01-28/charles-townes-nobel-pioneer-of-james-bond-s-laser-dies-at-99|title=Pioneer of James Bond's Laser, Dies at 99|last=Henry|first=David|publisher=Bloomberg|access-date=2015-07-22}}</ref> ਟਾਊਨਜ਼ ਦੀ 99 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ 27 ਜਨਵਰੀ, 2015 ਨੂੰ ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਦੇ ਓਕਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। <ref name="nature"/> <ref>{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2015/01/29/us/charles-h-townes-physicist-who-helped-develop-lasers-dies-at-99.html?_r=0|title=Charles H. Townes Dies at 99; He Envisioned the Laser, Bringing It Into Daily Life|date=2015-01-29|website=[[The New York Times]]|access-date=2015-01-29}}</ref> ਬਰਕਲੇ ਦੇ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਰੇਨਹਾਰਡ ਗੇਂਜੈਲ ਨੇ ਟਾesਨਜ਼ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ, “ਉਹ ਪਿਛਲੀ ਸਦੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਪ੍ਰਯੋਗਾਤਮਕ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। "ਉਸਦੀ ਤਾਕਤ ਉਸਦੀ ਉਤਸੁਕਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਅਟੱਲ ਉਮੀਦ ਸੀ, ਉਸਦੀ ਡੂੰਘੀ ਈਸਾਈ ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ।." <ref name="bloomberg"/> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1915]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:All articles with unsourced statements]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨੋਬਲ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ]] 3g0fqctgg961kt32yk0zc556wbqs6ni 0 124989 842276 821698 2026-07-10T18:43:56Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 2 books for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842276 wikitext text/x-wiki {{merge|ਫੈਟੀ ਲੀਵਰ ਬਿਮਾਰੀ}} {{Infobox medical condition (new) | name = ਚਰਬੀ ਜਿਗਰ | synonyms = ਹੈਪੇਟਿਕ ਸਟੈਟੋਸਿਸ | image = Non-alcoholic_fatty_liver_disease1.jpg | caption = [[ਮਾਈਕਰੋਗ੍ਰਾਫ]] ਇੱਕ ਚਰਬੀ ਜਿਗਰ ਦਿਖਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ([[ਮੈਕਰੋਵੇਸਿਕੂਲਰ ਸਟੈਟੋਸਿਸ]]), ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਗੈਰ-ਅਲਕੋਹਲ ਚਰਬੀ ਜਿਗਰ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ]] ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ. [[ਟ੍ਰਿਕ੍ਰੋਮ ਦਾਗ]]. | field = [[ਗੈਸਟਰੋਐਂਟਰੋਲੋਜੀ]] | symptoms = ਕੋਈ ਥਕਾਵਟ ਨਹੀਂ,ਪੇਟ ਦੇ ਉਪਰਲੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਦਰਦ<ref name=NIH2016/><ref name=Sin2017/> | complications =[[ਸਿਰੋਸਿਸ]], [[ਜਿਗਰ ਦਾ ਕੈਂਸਰ]], [[ਠੋਡੀ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ]]<ref name=NIH2016/><ref name=Ant2019/> | onset = | duration = | types = [[ਅਲਕੋਹਲ ਰਹਿਤ ਚਰਬੀ ਜਿਗਰ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ]] (ਐਨਏਐਫਐਲਡੀ), [[ਅਲਕੋਹਲ ਜਿਗਰ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ]] | causes =[[ਈਥਾਨੋਲ|ਸ਼ਰਾਬ]], [[ਸ਼ੂਗਰ]], [[ਮੋਟਾਪਾ]]<ref name=NIH2016/><ref name=Ant2019/> | risks = | diagnosis =[[ਮੈਡੀਕਲ ਇਤਿਹਾਸ]] ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਖੂਨ ਦੇ ਟੈਸਟ, [[ਮੈਡੀਕਲ ਇਮੇਜਿੰਗ]], [[ਜਿਗਰ ਬਾਇਓਪਸੀ]] ਦੁਆਰਾ ਸਹਿਯੋਗੀ<ref name=NIH2016/> | differential = [[ਵਾਇਰਲ ਹੈਪੇਟਾਈਟਸ]], [[ਵਿਲਸਨ ਬਿਮਾਰੀ]], [[ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕਲੋਰਸਿੰਗ ਕੋਲੰਜਾਈਟਿਸ]]<ref name=Ant2019/> | prevention = | treatment = ਕੋਈ ਸ਼ਰਾਬ ਨਹੀਂ, ਭਾਰ ਘਟਾਉਣਾ<ref name=NIH2016/><ref name=Ant2019/> | medication = | prognosis = ਚੰਗਾ ਜੇ ਜਲਦੀ ਇਲਾਜ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ<ref name=Ant2019/> | frequency = ਐੱਨਏਐਫਾਐੱਲਡੀ: 30% (ਪੱਛਮੀ ਦੇਸ਼)<ref name=Sin2017/><br>ALD: >ਭਾਰੀ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਣ ਵਾਲੇ 90%<ref name=Bas2011/> | deaths = }} '''ਚਰਬੀ ਜਿਗਰ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ''' ('''ਐੱਫ.ਐੱਲ.ਡੀ.'''), ਜਿਸ ਨੂੰ '''ਹੇਪੇਟਿਕ ਸਟੀਆਟੋਸਿਸ''' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ [[ਕਾਲਜਾ|ਜਿਗਰ]] ਵਿੱਚ ਜਿਆਦਾ ਚਰਬੀ ਬਣਦੀ [[ਕਾਲਜਾ|ਹੈ]]।<ref name="NIH2016">{{Cite web|url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/liver-disease/nafld-nash/all-content|title=Nonalcoholic Fatty Liver Disease & NASH|date=November 2016|website=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases|access-date=7 November 2018}}</ref> ਅਕਸਰ ਕੋਈ ਜਾਂ ਕੁਝ ਲੱਛਣ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਕਦੇ-ਕਦੇ ਪੇਟ ਦੇ ਉਪਰਲੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਥਕਾਵਟ ਜਾਂ ਦਰਦ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।ਪੇਚੀਦਗੀਆਂ ਵਿੱਚ [[ਲਿਵਰ ਸਿਰੋਸਿਸ|ਸਿਰੋਸਿਸ]], [[ਜਿਗਰ ਦਾ ਕੈਂਸਰ]], ਅਤੇ ਠੋਡੀ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।<ref name="Ant2019">{{Cite journal|last=Antunes|first=C|last2=Azadfard|first2=M|last3=Gupta|first3=M|date=January 2019|title=Fatty Liver|pmid=28723021}}</ref> ਚਰਬੀ ਜਿਗਰ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਦੀਆਂ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ ਗੈਰ-ਅਲਕੋਹਲ ਫੈਟੀ ਜਿਗਰ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ (ਐਨਏਐਫਐਲਡੀ) ਅਤੇ ਅਲਕੋਹਲ ਜਿਗਰ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ।<ref name="NIH2016"/> ਐਨਏਐਫਐਲਡੀ ਸਧਾਰਨ ਚਰਬੀ ਜਿਗਰ ਅਤੇ ਨਾਨ-ਅਲਕੋਹਲਿਕ ਸਟੀਟੋਹੈਪੇਟਾਈਟਸ (ਐਨਏਐਸਐਚ) ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੈ।<ref name="AFP2013">{{Cite journal|last=Iser|first=D|last2=Ryan|first2=M|date=July 2013|title=Fatty liver disease--a practical guide for GPs.|journal=Australian Family Physician|volume=42|issue=7|pages=444–7|pmid=23826593}}</ref> ਮੁੱਖ ਜੋਖਮਾਂ ਵਿੱਚ [[ਈਥੇਨੋਲ|ਸ਼ਰਾਬ]], [[ਸ਼ੱਕਰ ਰੋਗ ਟਾਈਪ 2|ਟਾਈਪ 2 ਸ਼ੂਗਰ]] ਅਤੇ [[ਮੋਟਾਪਾ|ਮੋਟਾਪਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।]]<ref name="Ant2019"/> ਹੋਰ ਜੋਖਮ ਦੇ ਕਾਰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਦਵਾਈਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਗਲੂਕੋਕਾਰਟੀਕੋਇਡਜ਼, ਅਤੇ [[ਹੇਪਾਟਾਈਟਿਸ ਸੀ|ਹੈਪੇਟਾਈਟਸ ਸੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ]]। ਇਹ ਅਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਐਨਏਐਫਐਲਡੀ ਸਧਾਰਨ ਚਰਬੀ ਵਾਲਾ ਜਿਗਰ ਕਿਉਂ ਵਿਕਸਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਸਰੇ ਨਾਸ਼ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਕਿਉਂ ਕਰਦੇ ਹਨ।]ਨਿਦਾਨ ਖੂਨ ਦੀਆਂ ਜਾਂਚਾਂ, ਮੈਡੀਕਲ ਇਮੇਜਿੰਗ, ਅਤੇ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਜਿਗਰ ਦੇ ਬਾਇਓਪਸੀ ਦੁਆਰਾ ਸਹਿਯੋਗੀ ਡਾਕਟਰੀ ਇਤਿਹਾਸ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਚਰਬੀ ਜਿਗਰ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਸ਼ਰਾਬ ਨਾ ਪੀਓ।<ref name="Ant2019"/> ਐਨਏਐਫਐਲਡੀ ਦਾ ਇਲਾਜ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਖੁਰਾਕ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਅਤੇ ਕਸਰਤ ਦੁਆਰਾ ਭਾਰ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref name="NIH2016"/> ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਗਰ ਦੀ ਲਵਾਈ ਇੱਕ ਵਿਕਲਪ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਭਾਰੀ ਪੀਣ ਵਾਲੇ 90% ਤੋਂ ਵੱਧ ਚਰਬੀ ਵਾਲੇ ਜਿਗਰ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਕਿ ਲਗਭਗ 25% ਵਧੇਰੇ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਹੈਪੇਟਾਈਟਸ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref name="Bas2011">{{Cite journal|last=Basra|first=Sarpreet|date=2011|title=Definition, epidemiology and magnitude of alcoholic hepatitis|journal=World Journal of Hepatology|volume=3|issue=5|pages=108–113|doi=10.4254/wjh.v3.i5.108|pmc=3124876|pmid=21731902}}</ref> ਐਨਏਐਫਐਲਡੀ ਪੱਛਮੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਲਗਭਗ 30% ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ 10% ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref name="Sin2017">{{Cite journal|last=Singh|first=S|last2=Osna|first2=NA|last3=Kharbanda|first3=KK|date=28 September 2017|title=Treatment options for alcoholic and non-alcoholic fatty liver disease: A review.|journal=World Journal of Gastroenterology|volume=23|issue=36|pages=6549–6570|doi=10.3748/wjg.v23.i36.6549|pmc=5643281|pmid=29085205}}</ref> ਐਨਏਐਫਐਲਡੀ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 10% ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਕਸਰ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਅਤੇ ਮਰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref name="AFP2013"/> == ਚਿੰਨ੍ਹ ਅਤੇ ਲੱਛਣ == ਅਕਸਰ ਕੋਈ ਜਾਂ ਕੁਝ ਲੱਛਣ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।<ref name="NIH2016"/> ਕਦੇ-ਕਦੇ ਪੇਟ ਦੇ ਉਪਰਲੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਥਕਾਵਟ ਜਾਂ ਦਰਦ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। === ਪੇਚੀਦਗੀਆਂ === ਚਰਬੀ ਜਿਗਰ ਫਾਈਬਰੋਸਿਸ ਜਾਂ ਜਿਗਰ ਦਾ ਕੈਂਸਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref name="AASLD2018">{{Cite journal|last=Chalasani|first=Naga|last2=Younossi|first2=Zobair|last3=Lavine|first3=Joel E.|last4=Charlton|first4=Michael|last5=Cusi|first5=Kenneth|last6=Rinella|first6=Mary|last7=Harrison|first7=Stephen A.|last8=Brunt|first8=Elizabeth M.|last9=Sanyal|first9=Arun J.|date=January 2018|title=The diagnosis and management of nonalcoholic fatty liver disease: Practice guidance from the American Association for the Study of Liver Diseases|journal=Hepatology|volume=67|issue=1|pages=328–357|doi=10.1002/hep.29367|pmid=28714183}}</ref> ਐਨਏਐਫਐਲਡੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਲੋਕਾਂ ਲਈ, 10 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਜੀਵਣ ਦਰ ਲਗਭਗ 80% ਸੀ।ਨਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਫਾਈਬਰੋਸਿਸ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਦੀ ਦਰ ਇੱਕ ਵਧ ਰਹੀ ਗਤੀ ਦੇ ਨਾਲ, ਐਨਏਐਫਐਲਡੀ ਲਈ ਪ੍ਰਤੀ 7 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਤੇ 14 ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਅਨੁਮਾਨ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|last=Singh|first=Siddharth|last2=Allen|first2=Alina M.|last3=Wang|first3=Zhen|last4=Prokop|first4=Larry J.|last5=Murad|first5=Mohammad H.|last6=Loomba|first6=Rohit|date=April 2015|title=Fibrosis Progression in Nonalcoholic Fatty Liver vs Nonalcoholic Steatohepatitis: A Systematic Review and Meta-analysis of Paired-Biopsy Studies|journal=Clinical Gastroenterology and Hepatology|volume=13|issue=4|pages=643–654.e9|doi=10.1016/j.cgh.2014.04.014|pmc=4208976|pmid=24768810}}</ref><ref name="Younossi2017">{{Cite journal|last=Younossi|first=Zobair|last2=Anstee|first2=Quentin M.|last3=Marietti|first3=Milena|last4=Hardy|first4=Timothy|last5=Henry|first5=Linda|last6=Eslam|first6=Mohammed|last7=George|first7=Jacob|last8=Bugianesi|first8=Elisabetta|date=20 September 2017|title=Global burden of NAFLD and NASH: trends, predictions, risk factors and prevention|journal=Nature Reviews Gastroenterology & Hepatology|volume=15|issue=1|pages=11–20|doi=10.1038/nrgastro.2017.109|pmid=28930295}}</ref> ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਕਾਰ ਅਤੇ ਪਾਚਕ ਬਿਮਾਰੀਆਂ (ਸ਼ੂਗਰ ਦੀ ਕਿਸਮ 2, ਪਾਚਕ ਸਿੰਡਰੋਮ) ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸਬੰਧ ਹੈ। ਇਹ ਜਰਾਸੀਮ ਗੈਰ-ਮੋਟਾਪੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਵਧੇਰੇ ਜੋਖਮ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਿਰੀਓਟਿਕ ਅਲਕੋਹਲ ਐਫਐਲਡੀ ਵਾਲੇ 10% ਤੋਂ ਘੱਟ ਲੋਕ ਹੈਪੇਟੋਸੈਲੂਲਰ ਕਾਰਸਿਨੋਮਾ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਕਰਨਗੇ,<ref name="Qian_2005">{{Cite journal|date=May 2005|title=Obesity, fatty liver and liver cancer|journal=Hepatobiliary & Pancreatic Diseases International|volume=4|issue=2|pages=173–7|pmid=15908310}}</ref> ਬਾਲਗਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਗਰ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਆਮ ਕਿਸਮ ਦਾ ਕੈਂਸਰ ਹੈ, ਪਰ ਸਿਰੋਸਿਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ NASH ਵਾਲੇ 45% ਲੋਕ ਹੈਪੇਟੋਸੈਲੂਲਰ ਕਾਰਸਿਨੋਮਾ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite journal|last=Bellentani|first=Stefano|date=January 2017|title=The epidemiology of non-alcoholic fatty liver disease|journal=Liver International|volume=37|pages=81–84|doi=10.1111/liv.13299|pmid=28052624}}</ref> ਇਹ ਸਥਿਤੀ ਹੋਰ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਵੀ ਜੁੜੀ ਹੈ ਜੋ ਚਰਬੀ ਦੇ [[ਮੈਟਾਬੋਲਿਜ਼ਮ|ਪਾਚਕ]] ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref name="Reddy_2006">{{Cite journal|date=May 2006|title=Lipid metabolism and liver inflammation. II. Fatty liver disease and fatty acid oxidation|journal=American Journal of Physiology. Gastrointestinal and Liver Physiology|volume=290|issue=5|pages=G852-8|doi=10.1152/ajpgi.00521.2005|pmid=16603729}}</ref> == ਕਾਰਨ == [[ਤਸਵੀਰ:Stage_of_liver_damage.JPG|thumb|ਜਿਗਰ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਪੜਾਅ]] ਚਰਬੀ ਜਿਗਰ (ਐੱਫ.ਐੱਲ.) ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ [[ਮੈਟਾਬੌਲਕ ਸਿੰਡ੍ਰੋਮ|ਪਾਚਕ ਸਿੰਡਰੋਮ]] ([[ਸ਼ੱਕਰ ਰੋਗ|ਸ਼ੂਗਰ]], ਹਾਈਪਰਟੈਨਸ਼ਨ, [[ਮੋਟਾਪਾ]], ਅਤੇ ਡਿਸਲਿਪੀਡਮੀਆ) ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੁੰਦਾ [[ਮੈਟਾਬੌਲਕ ਸਿੰਡ੍ਰੋਮ|ਹੈ]], ਪਰ ਕਈ ਕਾਰਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਕਾਰਨ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref name="Angulo_2002">{{Cite journal|date=April 2002|title=Nonalcoholic fatty liver disease|journal=The New England Journal of Medicine|volume=346|issue=16|pages=1221–31|doi=10.1056/NEJMra011775|pmc=1216300|pmid=11961152}}</ref><ref name="Bayard_2006">{{Cite journal|date=June 2006|title=Nonalcoholic fatty liver disease|url=https://archive.org/details/sim_american-family-physician_2006-06-01_73_11/page/1960|journal=American Family Physician|volume=73|issue=11|pages=1961–8|pmid=16770927}}</ref> ; ਸ਼ਰਾਬ : ਜਿਗਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਾਬ ਦੇ ਪਾਚਕ ਕਿਰਿਆ ਦੌਰਾਨ ਐਲਡੀਹਾਈਡਜ਼ ਵਰਗੇ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਪਾਚਕ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਕਾਰਨ ਚਰਬੀ ਜਿਗਰ ਦਾ ਇੱਕ ਕਾਰਨ ਸ਼ਰਾਬ ਹੈ।ਇਹ ਵਰਤਾਰਾ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਪੁਰਾਣੀ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਣ ਨਾਲ ਵਾਪਰਦਾ ਹੈ। ; ਪਾਚਕ : ਐਬੀਟੈਲੀਪੋਪ੍ਰੋਟੀਨੇਮੀਆ, ਗਲਾਈਕੋਜਨ ਸਟੋਰੇਜ ਰੋਗ, ਵੇਬਰ – ਕ੍ਰਿਸ਼ਚੀਅਨ ਬਿਮਾਰੀ, ਗਰਭ ਅਵਸਥਾ ਦਾ ਗੰਭੀਰ ਚਰਬੀ ਵਾਲਾ ਜਿਗਰ, ਲਿਪੋਡੀਸਟ੍ਰੋਫੀ। ; ਪੋਸ਼ਣ ਸੰਬੰਧੀ : [[ਮੋਟਾਪਾ|ਮੋਟਾਪੇ]], [[ਕੁਪੋਸ਼ਣ]], ਕੁੱਲ parenteral ਪੋਸ਼ਣ, ਗੰਭੀਰ ਭਾਰ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ, refeeding ਸਿੰਡਰੋਮ, jejunoileal ਬਾਈਪਾਸ, ਹਾਈਡ੍ਰੋਕਲੋਰਿਕ ਬਾਈਪਾਸ, jejunal ਡਾਇਵਰਟੀਕੁਲੋਸਿਸ ਨਾਲ ਬੈਕਟੀਰੀਆ ਝਾੜ। ; ਨਸ਼ੇ ਅਤੇ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਪਦਾਰਥ : ਅਮਿਓਡੇਰੋਨ, ਮੈਥੋਟਰੈਕਸੇਟ, ਡਿਲਟੀਆਜ਼ੈਮ, ਮਿਆਦ ਪੂਰੀ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਟੈਟਰਾਸਾਈਕਲਿਨ, ਅਤਿ ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ ਐਂਟੀਰੇਟ੍ਰੋਵਾਈਰਲ ਥੈਰੇਪੀ, ਗਲੂਕੋਕਾਰਟਿਕੋਇਡਜ਼, ਟੈਮੋਕਸੀਫੇਨ,<ref name="Osman_2007">{{Cite journal|date=January 2007|title=Tamoxifen-induced non-alcoholic steatohepatitis: where are we now and where are we going?|journal=Expert Opinion on Drug Safety|volume=6|issue=1|pages=1–4|doi=10.1517/14740338.6.1.1|pmid=17181445}}</ref> ਵਾਤਾਵਰਣਕ ਹੈਪੇਟੋਟੌਕਸਿਨ (ਜਿਵੇਂ, [[ਫ਼ਾਸਫ਼ੋਰਸ|ਫਾਸਫੋਰਸ]], ਮਸ਼ਰੂਮ ਜ਼ਹਿਰ) ; ਕੁਛ ਹੋਰ : ਸਿਲਿਏਕ ਬਿਮਾਰੀ,<ref name="Marciano_2016">{{Cite journal|date=February 2016|title=Celiac disease-related hepatic injury: Insights into associated conditions and underlying pathomechanisms|journal=Digestive and Liver Disease|volume=48|issue=2|pages=112–9|doi=10.1016/j.dld.2015.11.013|pmid=26711682}}</ref> ਸਾੜ ਟੱਟੀ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ, [[ਐਚਆਈਵੀ]], ਹੈਪੇਟਾਈਟਸ ਸੀ (ਖ਼ਾਸਕਰ ਜੀਨੋਟਾਈਪ 3), ਅਤੇ ਅਲਫ਼ਾ 1-ਐਂਟੀਟ੍ਰਾਈਪਸੀਨ ਦੀ ਘਾਟ।<ref name="Valenti_2006">{{Cite journal|date=October 2006|title=Alpha 1-antitrypsin mutations in NAFLD: high prevalence and association with altered iron metabolism but not with liver damage|url=https://archive.org/details/sim_hepatology_2006-10_44_4/page/857|journal=Hepatology|volume=44|issue=4|pages=857–64|doi=10.1002/hep.21329|pmid=17006922}}</ref> == ਪੈਥੋਲੋਜੀ == [[ਤਸਵੀਰ:Periportal_hepatosteatosis_intermed_mag.jpg|right|thumb| ਪੈਰੀਫੋਰਟਲ [[ਕਾਲਜਾ|ਹੇਪੇਟਿਕ]] ਸਟੀਆਟੋਸਿਸ ਦਾ ਮਾਈਕਰੋਗ੍ਰਾਫਸ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਟੀਰੌਇਡ ਦੀ ਵਰਤੋਂ, ਟ੍ਰਾਈਕ੍ਰੋਮ ਦਾਗ ਕਾਰਨ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ]] ਚਰਬੀ ਤਬਦੀਲੀ ਟਰਾਈਗਲਿਸਰਾਈਡਜ਼ (ਨਿਰਪੱਖ ਚਰਬੀ) ਦੇ [[ਸਾਇਟੋਪਲਾਜ਼ਮ|ਇੰਟਰਾਸਾਈਟੋਪਲਾਜ਼ੈਟਿਕ]] ਇਕੱਤਰਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ. ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ, ਹੈਪੇਟੋਸਾਈਟਸ ਛੋਟੇ ਚਰਬੀ ਰਸਧਾਨੀ ਪੇਸ਼(ਲਿਪੋਸੋਮਜ਼) ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਨਿਊਕਲੀਅਸ (ਮਾਈਕ੍ਰੋਵੇਸਕੂਲਰ ਫ਼ੈਟ ਤਬਦੀਲੀ)। ਇਸ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ, ਜਿਗਰ ਦੇ ਸੈੱਲ ਮਲਟੀਪਲ ਚਰਬੀ ਦੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕੇਂਦਰੀ ਸਥਿਤ ਨਿਕਲੀਅਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਬਦਲਦੇ ਅਖੀਰਲੇ ਪੜਾਅ ਵਿਚ, ਖਲਾਅ ਦਾ ਆਕਾਰ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਨਿਊਕਲੀਅਸ ਨੂੰ ਸੈੱਲ ਦੇ ਚੱਕਰਾਂ ਵੱਲ ਧੱਕਦਾ ਹੈ, ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਸਿਗਨਟ ਰਿੰਗ ਦੀ ਦਿੱਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ (ਮੈਕਰੋਵੈਸਕੁਲਰ ਫੈਟੀ ਤਬਦੀਲੀ)। ਇਹ ਵੇਸਿਕ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਸਤਰਤ ਅਤੇ ਆਪਟੀਕਲ ਤੌਰ 'ਤੇ "ਖਾਲੀ" ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਚਰਬੀ ਟਿਸ਼ੂ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਘੁਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ. ਵੱਡੇ ਖਲਾਅ ਚਰਬੀ ਨੂੰ ਜੋੜ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਨਾ ਬਦਲੇ ਜ਼ਖ਼ਮ ਹਨ. Macrovesicular steatosis ਸਭ ਆਮ ਰੂਪ ਹੈ ਅਤੇ ਖਾਸ ਤੌਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ, ਸ਼ਰਾਬ, [[ਸ਼ੱਕਰ ਰੋਗ]], [[ਮੋਟਾਪਾ|ਮੋਟਾਪੇ]], ਅਤੇ ਕੋਰਟੀਕੋਸਟੇਰੋਇਡ। ਗਰਭ ਅਵਸਥਾ ਦਾ ਤੀਬਰ ਚਰਬੀ ਜਿਗਰ ਅਤੇ ਰੀਏ ਦਾ ਸਿੰਡਰੋਮ ਗੰਭੀਰ ਜਿਗਰ ਰੋਗ ਦੀ ਉਦਾਹਰਣ ਹਨ ਜੋ ਮਾਈਕ੍ਰੋਵੇਸਿਕੂਲਰ ਚਰਬੀ ਤਬਦੀਲੀ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਟੇਟੋਸਿਸ ਦੀ ਜਾਂਚ ਉਦੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਜਿਗਰ ਵਿੱਚ ਚਰਬੀ ਭਾਰ ਦੁਆਰਾ 5-10% ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref name="Reddy_2006"/><ref name="Adams_2005">{{Cite journal|date=July 2005|title=The natural history of nonalcoholic fatty liver disease: a population-based cohort study|url=https://archive.org/details/sim_gastroenterology_2005-07_129_1/page/113|journal=Gastroenterology|volume=129|issue=1|pages=113–21|doi=10.1053/j.gastro.2005.04.014|pmid=16012941}}</ref><ref name="Crabb_2004">{{Cite journal|date=August 2004|title=Molecular mechanisms of alcoholic fatty liver: role of peroxisome proliferator-activated receptor alpha|url=https://archive.org/details/sim_alcohol_2004-08_34_1/page/35|journal=Alcohol|volume=34|issue=1|pages=35–8|doi=10.1016/j.alcohol.2004.07.005|pmid=15670663}}</ref> [[File:Steatosis.jpg|left|thumb| ਹੈਪੇਟਿਕ ਸਟੈਟੋਸਿਸ ਵੱਲ ਲਿਜਾਣ ਵਾਲੀ ਵਿਧੀ]] ਫੈਟੀ ਐਸਿਡ ਮੈਟਾਬੋਲਿਜ਼ਮ ਵਿੱਚ ਨੁਕਸ ਐਫਐਲਡੀ ਦੇ ਜਰਾਸੀਮ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ energyਰਜਾ ਦੀ ਖਪਤ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਬਲਨ ਵਿੱਚ ਅਸੰਤੁਲਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਲਿਪਿਡ ਸਟੋਰੇਜ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਇਨਸੁਲਿਨ ਲਈ ਪੈਰੀਫਿਰਲ ਟਾਕਰੇ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਨਾਲ ਚਰਬੀ ਐਸਿਡਾਂ ਦੇ ਐਡੀਪੋਜ਼ ਟਿਸ਼ੂ ਤੋਂ ਜਿਗਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref name="Reddy_2006"/><ref name="Medina_2004">{{Cite journal|date=August 2004|title=Approach to the pathogenesis and treatment of nonalcoholic steatohepatitis|url=https://archive.org/details/sim_diabetes-care_2004-08_27_8/page/2057|journal=Diabetes Care|volume=27|issue=8|pages=2057–66|doi=10.2337/diacare.27.8.2057|pmid=15277442}}</ref> ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਣਾ ਜਾਂ ਰੀਸੈਪਟਰ ਅਣੂਆਂ (ਪੀਪੀਏਆਰ-α, ਪੀਪੀਏਆਰ- γ ਅਤੇ ਐਸਈਆਰਬੀਪੀ 1) ਜੋ ਫੈਟੀ ਐਸਿਡਾਂ ਦੇ ਆਕਸੀਕਰਨ ਅਤੇ ਸੰਸਲੇਸ਼ਣ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਪਾਚਕਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਚਰਬੀ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੇ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਅਲਕੋਹਲ ਨੂੰ ਮਾਈਟੋਕੌਂਡਰੀਆ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੈਲੂਲਰ ਸਾਂਚਿਆਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸੈਲੂਲਰ ਤਾਕਤ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਿਗਾੜਦਾ ਹੈ।ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਗੈਰ-ਅਲਕੋਹਲ ਵਾਲੀ ਐਫਐਲਡੀ ਜਿਗਰ ਦੇ ਸੈੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਬੇਲੋੜੀ ਤਾਕਤ ਦੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।ਹੈਪੇਟਿਕ ਸਟੀਆਟੋਸਿਸ ਨੂੰ ਉਲਟਾਣਸ਼ੀਲ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੱਦ ਤਕ ਗੈਰ-ਪ੍ਰੋਗਰੈਸਿਵ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੇ ਮੂਲ ਕਾਰਨ ਘੱਟ ਜਾਂ ਹਟਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। [[ਤਸਵੀਰ:Steatohepatitis_high_mag.jpg|right|thumb| ਭਖਦੇ ਫ਼ੈਟ ਜਿਗਰ ਦੇ ਮਾਈਕਰੋਗ੍ਰਾਫ(ਸਟੀਓਹੋਪੇਟਾਈਟਸ)]] ਗੰਭੀਰ ਚਰਬੀ ਵਾਲਾ ਜਿਗਰ ਕਈ ਵਾਰ ਜਲਣ ਦੇ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਟੀੋਹੋਪੇਟਾਈਟਸ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ. ਅਲਕੋਹਲਕ ਸਟੈਟੀਓਹੇਪੇਟਾਈਟਸ (ਏਐਸਐਚ) ਜਾਂ ਨਾਨ-ਅਲਕੋਹਲਿਕ ਸਟੀਟੋਹੈਪੇਟਾਈਟਸ (ਐਨਏਐਸਐਚ) ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਭੜਕਾ।ਕਾਰਨਾਂ ਦੇ ਸਥਿਰਤਾ ਜਾਂ ਗੰਭੀਰਤਾ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।ਦੋਵਾਂ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਥੋਲੋਜੀਕਲ ਜਖਮ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਹਨ. ਹਾਲਾਂਕਿ, ਭੜਕਾ,ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਆ ਦੀ ਹੱਦ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ ਤੇ ਵੱਖੋ ਵੱਖਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਚਰਬੀ ਇਕੱਠੀ ਕਰਨ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਨਾਲ ਮੇਲ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦੀ।ਸਟੀਆਟੋਸਿਸ ([[ਵਸਾ|ਲਿਪਿਡ ਦੀ]] ਧਾਰਨ) ਅਤੇ ਸਟੀਓਹੋਪੇਟਾਈਟਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਐਫਐਲਡੀ ਤਰੱਕੀ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਪੜਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।<ref name="Day_1998">{{Cite journal|date=April 1998|title=Steatohepatitis: a tale of two "hits"?|url=https://archive.org/details/sim_gastroenterology_1998-04_114_4/page/842|journal=Gastroenterology|volume=114|issue=4|pages=842–5|doi=10.1016/S0016-5085(98)70599-2|pmid=9547102}}</ref> ਵਿਆਪਕ ਜਲਣ ਅਤੇ ਸਟੀੇਟੋਸਿਸ ਦੀ ਇੱਕ ਉੱਚ ਡਿਗਰੀ ਵਾਲੀ ਜਿਗਰ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਅਕਸਰ ਬਿਮਾਰੀ ਦੇ ਵਧੇਰੇ ਗੰਭੀਰ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਵੱਧਦੀ ਹੈ।<ref name="Gramlich_2004">{{Cite journal|date=February 2004|title=Pathologic features associated with fibrosis in nonalcoholic fatty liver disease|url=https://archive.org/details/sim_human-pathology_2004-02_35_2/page/196|journal=Human Pathology|volume=35|issue=2|pages=196–9|doi=10.1016/j.humpath.2003.09.018|pmid=14991537}}</ref> ਹੈਪੇਟੋਸਾਈਟ ਬੈਲੂਨਿੰਗ ਅਤੇ ਨੈਕਰੋਸਿਸ ਵੱਖ ਡਿਗਰੀ ਦੇ ਅਕਸਰ ਇਸ ਪੜਾਅ 'ਤੇ ਮੌਜੂਦ ਹਨ. ਜਿਗਰ ਸੈੱਲ ਦੀ ਮੌਤ ਅਤੇ ਭੜਕਾ. ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ ਹੀਪੇਟਿਕ ਸਟੈਲੇਟ ਸੈੱਲਾਂ ਦੇ ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ ਹੋਣ ਵੱਲ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਹੈਪੇਟਿਕ ਫਾਈਬਰੋਸਿਸ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਅਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।ਫਾਈਬਰੋਸਿਸ ਦੀ ਹੱਦ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ ਤੇ ਭਿੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।ਪੈਰੀਸਿਨੁਸੋਇਡਲ ਫਾਈਬਰੋਸਿਸ ਸਭ ਤੋਂ ਆਮ ਹੈ, ਖ਼ਾਸਕਰ ਬਾਲਗਾਂ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਜ਼ੋਨ 3 ਵਿੱਚ ਟਰਮਿਨਲ ਹੈਪੇਟਿਕ ਨਾੜੀਆਂ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref name="Zafrani _2004">{{Cite journal|date=January 2004|title=Non-alcoholic fatty liver disease: an emerging pathological spectrum|journal=Virchows Archiv|volume=444|issue=1|pages=3–12|doi=10.1007/s00428-003-0943-7|pmid=14685853}}</ref> ਸਿਰੋਸਿਸ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਚਰਬੀ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਅਤੇ ਸਟੀੋਹੋਪੇਟਾਈਟਸ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਕਾਰਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਅਲਕੋਹਲ ਐਫਐਲਡੀ ਵਿੱਚ, ਨਿਰੰਤਰ ਅਲਕੋਹਲ ਦੇ ਸੇਵਨ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਿਰੋਸਿਸ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਹੈ, ਪਰ ਨਾਨ-ਅਲਕੋਹਲਿਕ ਐਫਐਲਡੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਘੱਟ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ। == ਨਿਦਾਨ == [[ਤਸਵੀਰ:Liversteatosis.png|thumb|ਜਿਗਰ ਸਟੀਆਟੋਸਿਸ (ਚਰਬੀ ਜਿਗਰ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ) ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸੀ.ਟੀ.]] [[ਤਸਵੀਰ:Steatosis_hepatis_-_Sonographie_001.jpg|thumb|ਅਲਟ੍ਰਾਸਾਊਂਡ ਦਿਖਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਗਰ ਦੀ ਗੂੰਜ ਵਧੀ ਹੈ.]] ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਵਿਅਕਤੀ ਅਸਮਿੱਤਲੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਅਸਧਾਰਨ ਜਿਗਰ ਦੇ ਫੰਕਸ਼ਨ ਟੈਸਟ ਜਾਂ ਸੰਬੰਧਤ ਡਾਕਟਰੀ ਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨੋਟ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹੇਪੇਟੋਮੇਗਲੀ ਕਾਰਨ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਲੱਭੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।ਐਲੀਵੇਟਿਡ ਜਿਗਰ ਦੀ ਬਾਇਓਕੈਮਿਸਟਰੀ 50% ਸਧਾਰਨ ਸਟੀਟੀਓਸਿਸ ਵਾਲੇ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੀਰਮ ਅਲਾਨਾਈਨ ਟ੍ਰਾਂਸਮਿਨੀਸ ਦਾ ਪੱਧਰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਲਕੋਹਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਐਸਪ੍ਰੇਟ ਟ੍ਰਾਂਸਮੀਨੇਸ ਦੇ ਪੱਧਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਲਕੋਹਲ ਐਫਐਲਡੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਮੇਜਿੰਗ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਅਕਸਰ ਮੁਲਾਂਕਣ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੌਰਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। [[ਅਲਟਰਾਸਾਉਂਡ|ਅਲਟਰਾਸੌਨੋਗ੍ਰਾਫੀ]] ਇੱਕ "ਚਮਕਦਾਰ" ਜਿਗਰ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਈਕੋਜੀਨੀਸੀਟੀ ਦੇ ਨਾਲ।ਮੈਡੀਕਲ ਇਮੇਜਿੰਗ ਚਰਬੀ ਜਿਗਰ ਦੀ ਜਾਂਚ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ;ਫ਼ੈਟ ਲਿਵਰਾਂ ਦੀ ਕੰਪਿਟਿਡ ਟੋਮੋਗ੍ਰਾਫੀ (ਸੀਟੀ) ਤੇ ਤਿੱਲੀ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ [[ਸੰਘਣਾਪਣ|ਘਣਤਾ]] ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਟੀ 1-ਵੇਟਡ ਮੈਗਨੈਟਿਕ ਰਿਜੋਨੇਸ ਚਿੱਤਰਾਂ (ਐਮਆਰਆਈ) ਵਿੱਚ ਚਰਬੀ ਚਮਕਦਾਰ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।ਚੁੰਬਕੀ ਗੂੰਜਦਾ ਈਲਾਸਟੋਗ੍ਰਾਫੀ, ਚੁੰਬਕੀ ਗੂੰਜਦਾ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬ ਦਾ ਇੱਕ ਰੂਪ, ਫਾਈਬਰੋਸਿਸ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਗੈਰ ਇਨਵੇਸਿਵ ਢੰਗ ਵਜੋਂ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|last=Singh|first=Siddharth|last2=Venkatesh|first2=Sudhakar K.|last3=Loomba|first3=Rohit|last4=Wang|first4=Zhen|last5=Sirlin|first5=Claude|last6=Chen|first6=Jun|last7=Yin|first7=Meng|last8=Miller|first8=Frank H.|last9=Low|first9=Russell N.|date=28 August 2015|title=Magnetic resonance elastography for staging liver fibrosis in non-alcoholic fatty liver disease: a diagnostic accuracy systematic review and individual participant data pooled analysis|journal=European Radiology|volume=26|issue=5|pages=1431–1440|doi=10.1007/s00330-015-3949-z|pmc=5051267|pmid=26314479}}</ref> ਜਿਗਰ ਦੇ ਬਾਇਓਪਸੀ ਦੁਆਰਾ ਹਿਸਟੋਲੋਜੀਕਲ ਨਿਦਾਨ ਫਾਈਬਰੋਸਿਸ ਅਤੇ ਜਿਗਰ ਦੀ ਚਰਬੀ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਸਹੀ ਮਾਪ ਹੈ 2018 ਤੱਕ।<ref name="AASLD2018"/> == ਇਲਾਜ == ਚਰਬੀ ਜਿਗਰ ਦਾ ਇਲਾਜ ਇਸ ਦੇ ਕਾਰਨ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ, ਆਮ ਤੌਰ' ਤੇ, ਅੰਡਰਲਾਈੰਗ ਕਾਰਨ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕਰਨਾ ਜੇਕਰ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪੜਾਅ 'ਤੇ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸਟੀੇਟੋਸਿਸ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਉਲਟਾ ਦੇਵੇਗਾ।ਚਰਬੀ ਜਿਗਰ ਵੱਖੋ ਵੱਖਰੇ ਕਾਰਕਾਂ ਕਰਕੇ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ. ਹਾਲਾਂਕਿ, ਚਰਬੀ ਜਿਗਰ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਦੇ ਦੋ ਜਾਣੇ ਕਾਰਣ ਹਨ ਸ਼ਰਾਬ ਦੀ ਵਧੇਰੇ ਖਪਤ ਅਤੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਖੁਰਾਕ ਕਾਰਬੋਹਾਈਡਰੇਟ ਤੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕੈਲੋਰੀ ਦੀ ਵਧੇਰੇ ਮਾਤਰਾ ਦੇ ਨਾਲ. ਐਨਏਐਫਐਲਡੀ ਜਾਂ ਨੈਸ਼ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ, ਖੁਰਾਕ ਅਤੇ ਕਸਰਤ ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਦੁਆਰਾ ਭਾਰ ਘਟਾਉਣਾ ਬਿਮਾਰੀ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਣ ਜਾਂ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="AASLD2018"/> ਵਧੇਰੇ ਗੰਭੀਰ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਦਵਾਈਆਂ ਜੋ ਇਨਸੁਲਿਨ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਹਾਈਪਰਲਿਪੀਡੇਮੀਆ, ਅਤੇ ਉਹ ਜੋ ਭਾਰ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਬੈਰੀਏਟ੍ਰਿਕ ਸਰਜਰੀ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਵਿਟਾਮਿਨ ਈ ਜਿਗਰ ਦੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਬਣਾਉਣ ਜਾਂ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਦਿਖਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।<ref name="Bayard_2006"/> [[ਬੈਰੀਐਟਰਿਕ ਸਰਜਰੀ|ਬੈਰੀਆਟ੍ਰਿਕ ਸਰਜਰੀ]], ਜਦੋਂ ਕਿ ਇਕੱਲੇ ਫੈਟੀ ਜਿਗਰ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ (ਐਫ.ਐਲ.ਡੀ.) ਦੇ ਇਲਾਜ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ 2017 ਵਿੱਚ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਗਈ, 90% ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਐਫਐਲਡੀ, ਐਨਏਐਫਐਲਡੀ, ਐਨਏਐਸਐਚ ਅਤੇ ਐਡਵਾਂਸਡ ਸਟੀਟੋਹੈਪੇਟਾਈਟਸ ਨੂੰ ਮੋੜਨਾ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ [[ਮੋਟਾਪਾ|ਮੋਟਾਪੇ]] ਦੇ ਇਲਾਜ ਲਈ ਇਹ ਸਰਜਰੀ ਕੀਤੀ ਹੈ।<ref name="AASLD2018"/><ref>{{Cite journal|date=2017-01-25|title=Fatty Liver: Overview, Pathophysiology, Etiology|url=http://emedicine.medscape.com/article/175472-overview#a12}}</ref> ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਕੁੱਲ ਪੇਟ ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਣ ਫੈਟ ਜਿਗਰ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿਚ, ਕੋਲੀਨ ਲੱਛਣਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name="Buchman_1995">{{Cite journal|date=November 1995|title=Choline deficiency: a cause of hepatic steatosis during parenteral nutrition that can be reversed with intravenous choline supplementation|url=https://archive.org/details/sim_hepatology_1995-11_22_5/page/1399|journal=Hepatology|volume=22|issue=5|pages=1399–403|doi=10.1002/hep.1840220510|pmid=7590654}}</ref><ref name="Buchman_1992">{{Cite journal|date=April 1992|title=Lecithin increases plasma free choline and decreases hepatic steatosis in long-term total parenteral nutrition patients|url=https://archive.org/details/sim_gastroenterology_1992-04_102_4/page/1363|journal=Gastroenterology|volume=102|issue=4 Pt 1|pages=1363–70|doi=10.1016/0016-5085(92)70034-9|pmid=1551541}}</ref><ref name="Buchman_2016">{{Cite journal|year=2016|title=Choline deficiency causes reversible hepatic abnormalities in patients receiving parenteral nutrition: proof of a human choline requirement: a placebo-controlled trial|journal=JPEN. Journal of Parenteral and Enteral Nutrition|volume=25|issue=5|pages=260–8|doi=10.1177/0148607101025005260|pmid=11531217}}</ref> ਇਹ ਮਿਥਿਓਨਾਈਨ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਕਮੀ ਕਾਰਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|date=August 2010|title=The importance of being choline|journal=Journal of the American Dietetic Association|volume=110|issue=8|pages=1162–5|doi=10.1016/j.jada.2010.05.012|pmid=20656090}}</ref> == ਮਹਾਮਾਰੀ == ਐਨਏਐਫਐਲਡੀ ਪੱਛਮੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਲਗਭਗ 30% ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ 10% ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref name="Sin2017"/> ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਰੇਟ ਲਗਭਗ 35% ਹਨ ਅਤੇ ਲਗਭਗ 7% ਗੰਭੀਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ NASH ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref name="NIH2016"/> ਐਨਏਐਫਐਲਡੀ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 10% ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਐਨਏਐਫਐਲਡੀ 80% ਮੋਟੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 35% NASH<ref name="Hamaguchi_2005">{{Cite journal|date=November 2005|title=The metabolic syndrome as a predictor of nonalcoholic fatty liver disease|url=https://archive.org/details/sim_annals-of-internal-medicine_2005-11-15_143_10/page/n69|journal=Annals of Internal Medicine|volume=143|issue=10|pages=722–8|doi=10.7326/0003-4819-143-10-200511150-00009|pmid=16287793}}</ref> ਵਧਦਾ ਹੈ,<ref name="Hamaguchi_2005"/> ਅਤੇ 20% ਤੱਕ ਦੇ ਭਾਰ ਵਿੱਚ ਆਮ ਭਾਰ,<ref name="Younossi2017"/> ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਣ ਦੇ ਕੋਈ ਸਬੂਤ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ. ਐਫਐਲਡੀ [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ|ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਸਟੇਟ]] ਵਿੱਚ ਅਸਧਾਰਨ ਜਿਗਰ ਫੰਕਸ਼ਨ ਟੈਸਟਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਆਮ ਕਾਰਨ ਹੈ।<ref name="Angulo_2002"/> ਚਰਬੀ ਜਿਗਰ ਚਿੱਟੇ ਨਾਲੋਂ ਹਿਸਪੈਨਿਕ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ, ਕਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਹੈ। 90 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ, 1991 ਅਤੇ 1992 ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ 2.5% ਨੂੰ ਅਲਟ੍ਰਾਸਾਊਂਡ ਦੁਆਰਾ 18 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਗੈਰ-ਅਲਕੋਹਲ ਚਰਬੀ ਜਿਗਰ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਹੋਣ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ; ਪੰਜ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਅਸਥਾਈ ਈਲੋਗੋਗ੍ਰਾਫੀ (ਫਾਈਬਰੋਸਕੈਨ) ਨੇ 20% ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਿਗਰ ਤੇ ਚਰਬੀ ਜਮ੍ਹਾਂ ਕਰਵਾਏ, ਜੋ ਕਿ ਗੈਰ-ਅਲਕੋਹਲ ਚਰਬੀ ਜਿਗਰ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਜਿਹੜੇ ਅੱਧੇ ਗੰਭੀਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ. ਸਕੈਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵੀ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਕਿ 2.4% ਦੇ ਜਿਗਰ ਦੇ ਦਾਗ-ਧੱਬੇ ਸਨ, ਜੋ [[ਲਿਵਰ ਸਿਰੋਸਿਸ|ਸਿਰੋਸਿਸ ਦਾ]] ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/society/2019/apr/12/experts-warn-of-fatty-liver-disease-epidemic-in-young-people|title=Experts warn of fatty liver disease 'epidemic' in young people|last=Sarah Boseley|date=12 April 2019}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == jdchm25v7plp5q1apowh1v6i6ubevrt 0 124990 842341 821710 2026-07-10T19:58:18Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 2 books for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842341 wikitext text/x-wiki '''ਓਸਟੀਓਪਰੋਰੋਸਿਸ''' ਇੱਕ [[ਰੋਗ|ਬਿਮਾਰੀ]] ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹੱਡੀਆਂ ਦੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਣਾ ਟੁੱਟੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਦਾ ਜੋਖਮ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ [[ਬੁਢੇਪਾ|ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਵਿੱਚ]] ਟੁੱਟਣ ਵਾਲੀ ਹੱਡੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਆਮ ਕਾਰਨ ਹੈ।<ref name="NIH2014">{{Cite web|url=http://www.niams.nih.gov/health_info/Osteoporosis/default.asp|title=Handout on Health: Osteoporosis|date=August 2014|website=[[NIAMS]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20150518091922/http://www.niams.nih.gov/health_info/Osteoporosis/default.asp|archive-date=18 May 2015|access-date=16 May 2015}}</ref> ਹੁਆ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਤੋੜਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਕਸ਼ਮਕਸ਼ ਵਿੱਚ [[ਰੀੜ ਦੀ ਹੱਡੀ|ਰੀੜ੍ਹ]] ਦੀ ਹੱਡੀ ਕੂਹਣੀ, ਅਤੇ ਕਮਰ।<ref name="Gol2015">{{Cite journal|date=May 2015|title=Osteoporosis: screening, prevention, and management|journal=The Medical Clinics of North America|volume=99|issue=3|pages=587–606|doi=10.1016/j.mcna.2015.01.010|pmid=25841602}}</ref> ਜਦ ਤਕ ਟੁੱਟਦੀ ਹੱਡੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਕੋਈ ਲੱਛਣ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।ਹੱਡੀਆਂ ਇਸ ਹੱਦ ਤਕ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਤਣਾਅ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਬਰੇਕ ਪੈ ਸਕਦਾ ਹੈ।ਟੁੱਟੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਗੰਭੀਰ ਦਰਦ ਅਤੇ ਆਮ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਕਰਨ ਦੀ ਘੱਟ ਯੋਗਤਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਓਸਟੀਓਪਰੋਰੋਸਿਸ ਆਮ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਆਮ ਹੱਡੀਆਂ ਦੇ ਮਾਸ ਅਤੇ ਹੱਡੀਆਂ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾਲੋਂ ਆਮ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref name="NIH2014">{{Cite web|url=http://www.niams.nih.gov/health_info/Osteoporosis/default.asp|title=Handout on Health: Osteoporosis|date=August 2014|website=[[NIAMS]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20150518091922/http://www.niams.nih.gov/health_info/Osteoporosis/default.asp|archive-date=18 May 2015|access-date=16 May 2015}}</ref> ਐਸਟ੍ਰੋਜਨ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਪੱਧਰ ਦੇ ਕਾਰਨ [[ਮਾਹਵਾਰੀ ਰੁਕਣਾ|ਮੀਨੋਪੌਜ਼ ਦੇ]] ਬਾਅਦ ਹੱਡੀਆਂ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਵੱਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਓਸਟੀਓਪਰੋਰੋਸਿਸ ਕਈ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਜਾਂ ਇਲਾਜ਼ ਦੇ ਕਾਰਨ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਸ਼ਰਾਬਬਾਜ਼ੀ|ਅਲਕੋਹਲ]], ਐਨਓਰੇਕਸਿਆ, ਹਾਈਪਰਥਾਈਰੋਡਿਜ਼ਮ, ਗੁਰਦੇ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ, ਅਤੇ ਅੰਡਾਸ਼ਯ ਦੇ ਸਰਜੀਕਲ ਹਟਾਉਣ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।ਕੁਝ ਦਵਾਈਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਦੀ ਦਰ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਐਂਟੀਸਾਈਜ਼ਰ ਦਵਾਈਆਂ, [[ਕੀਮੋਥੇਰੇਪੀ|ਕੀਮੋਥੈਰੇਪੀ]], ਪ੍ਰੋਟੋਨ ਪੰਪ ਇਨਿਹਿਬਟਰਜ਼, ਚੋਣਵੇਂ ਸੇਰੋਟੋਨਿਨ ਰੀਅਪਟੈਕ ਇਨਿਹਿਬਟਰਜ਼, ਅਤੇ ਗਲੂਕੋਕਾਰਟੀਕੋਸਟੀਰੋਇਡਜ਼ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਤੰਬਾਕੂਨੋਸ਼ੀ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ [[ਸਰੀਰਕ ਕਸਰਤ|ਕਸਰਤ]] ਵੀ ਜੋਖਮ ਦੇ ਕਾਰਕ ਹਨ।ਓਸਟੀਓਪਰੋਰੋਸਿਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਬਾਲਗ ਦੇ ਹੇਠਾਂ 2.5 ਸਟੈਂਡਰਡ ਭਟਕਣਾ ਦੀ ਹੱਡੀ ਦੀ ਘਣਤਾ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦੋਹਰੀ ਰਜਾ ਦੇ ਐਕਸ-ਰੇ ਐਸਪੋਪਟੀਓਮੈਟਰੀ ਦੁਆਰਾ ਮਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="WHOcriteria">{{Cite book|url=http://whqlibdoc.who.int/trs/WHO_TRS_921.pdf|title=Prevention and management of osteoporosis : report of a WHO scientific group|last=WHO Scientific Group on the Prevention and Management of Osteoporosis (2000 : Geneva, Switzerland)|year=2003|isbn=978-9241209212|pages=7, 31|archive-url=https://web.archive.org/web/20070716094519/http://whqlibdoc.who.int/trs/WHO_TRS_921.pdf|archive-date=16 July 2007}}</ref> ਓਸਟੀਓਪਰੋਰਸਿਸ ਦੀ ਰੋਕਥਾਮ ਵਿੱਚ ਬਚਪਨ ਦੌਰਾਨ ਇੱਕ ਖੁਰਾਕ ਕਵੀਂ ਖੁਰਾਕ ਅਤੇ ਦਵਾਈਆਂ ਤੋਂ ਬਚਣ ਦੇ ਯਤਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਹੱਡੀਆਂ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਦੀ ਦਰ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ।<ref name="NIH2014">{{Cite web|url=http://www.niams.nih.gov/health_info/Osteoporosis/default.asp|title=Handout on Health: Osteoporosis|date=August 2014|website=[[NIAMS]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20150518091922/http://www.niams.nih.gov/health_info/Osteoporosis/default.asp|archive-date=18 May 2015|access-date=16 May 2015}}</ref> ਓਸਟੀਓਪਰੋਰੋਸਿਸ ਵਾਲੇ ਟੁੱਟੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਵਿੱਚ ਚੰਗੀ ਖੁਰਾਕ, ਕਸਰਤ ਅਤੇ ਪਤਝੜ ਦੀ ਰੋਕਥਾਮ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।ਜੀਵਨਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਤਮਾਕੂਨੋਸ਼ੀ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਅਤੇ ਸ਼ਰਾਬ ਨਾ ਪੀਣਾ ਮਦਦ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਓਸਟੋਪੋਰੋਸਿਸ ਕਾਰਨ ਪਿਛਲੀਆਂ ਟੁੱਟੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਵਾਲੇ ਬਿਫੋਸੋਫੋਨੇਟ ਦਵਾਈਆਂ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹਨ। ਓਸਟੀਓਪਰੋਰੋਸਿਸ ਵਾਲੇ ਪਰ ਪਿਛਲੀਆਂ ਟੁੱਟੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਵਿਚ, ਉਹ ਘੱਟ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref name="Wells2008">{{Cite journal|date=January 2008|title=Alendronate for the primary and secondary prevention of osteoporotic fractures in postmenopausal women|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|issue=1|pages=CD001155|doi=10.1002/14651858.CD001155.pub2|pmid=18253985}}</ref><ref name="Wells2008a">{{Cite journal|date=January 2008|title=Risedronate for the primary and secondary prevention of osteoporotic fractures in postmenopausal women|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|issue=1|pages=CD004523|doi=10.1002/14651858.CD004523.pub3|pmid=18254053}}</ref><ref name="Wells2008b">{{Cite journal|date=January 2008|title=Etidronate for the primary and secondary prevention of osteoporotic fractures in postmenopausal women|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|issue=1|pages=CD003376|doi=10.1002/14651858.CD003376.pub3|pmid=18254018}}</ref> ਕਈ ਹੋਰ ਦਵਾਈਆਂ ਵੀ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।<ref>{{Cite journal|year=2010|title=Screening for Osteoporosis: Systematic Review to Update the 2002 U.S. Preventive Services Task Force Recommendation [Internet]|journal=Agency for Healthcare Research and Quality|volume=|issue=|doi=|pmid=20722176}}</ref> ਓਸਟੀਓਪਰੋਰਸਿਸ ਉਮਰ ਦੇ ਨਾਲ ਵਧੇਰੇ ਆਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="NIH2014">{{Cite web|url=http://www.niams.nih.gov/health_info/Osteoporosis/default.asp|title=Handout on Health: Osteoporosis|date=August 2014|website=[[NIAMS]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20150518091922/http://www.niams.nih.gov/health_info/Osteoporosis/default.asp|archive-date=18 May 2015|access-date=16 May 2015}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ 50 ਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਤਕਰੀਬਨ 15% ਕਾਕੇਸ਼ੀਅਨ ਅਤੇ 80 ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉਮਰ ਦੇ 70% ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਹਨ।<ref name="WHOEpi">{{Cite web|url=http://www.who.int/chp/topics/rheumatic/en/|title=Chronic rheumatic conditions|website=World Health Organization|archive-url=https://web.archive.org/web/20150427154245/http://www.who.int/chp/topics/rheumatic/en|archive-date=27 April 2015|access-date=18 May 2015}}</ref> ਇਹ ਮਰਦਾਂ ਨਾਲੋਂ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਆਮ ਹੈ। [[ਵਿਕਸਿਤ ਦੇਸ਼|ਵਿਕਸਤ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ]], ਨਿਦਾਨ ਦੇ ਗਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ, 2% ਤੋਂ 8% ਪੁਰਸ਼ ਅਤੇ 9% ਤੋਂ 38% ਪ੍ਰਭਾਵਿਤਰਤਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। [[ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਦੇਸ਼|ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਦੇਸ਼ਾਂ]] ਵਿੱਚ ਬਿਮਾਰੀ ਦੀਆਂ ਦਰਾਂ ਅਸਪਸ਼ਟ ਹਨ.<ref name="Han2008">{{Cite journal|date=August 2008|title=Osteoporosis in developing countries|journal=Best Practice & Research. Clinical Rheumatology|volume=22|issue=4|pages=693–708|doi=10.1016/j.berh.2008.04.002|pmid=18783745}}</ref> [[ਯੂਰਪੀ ਸੰਘ|ਯੂਰਪੀਅਨ ਯੂਨੀਅਨ]] ਵਿੱਚ ਤਕਰੀਬਨ 22 ਮਿਲੀਅਨ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤਰਤਾਂ ਅਤੇ 5.5 ਮਿਲੀਅਨ ਮਰਦਾਂ ਨੂੰ 2010 ਵਿੱਚ ਓਸਟੀਓਪਰੋਸਿਸ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name="Sve2013">{{Cite journal|date=2013|title=Osteoporosis in the European Union: a compendium of country-specific reports|journal=Archives of Osteoporosis|volume=8|issue=1–2|pages=137|doi=10.1007/s11657-013-0137-0|pmc=3880492|pmid=24113838}}</ref> ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸਾਲ 2010 ਵਿਚ, ਤਕਰੀਬਨ 80 ਲੱਖ ਅੋਰਤਾਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਤੋਂ 20 ਲੱਖ ਮਰਦਾਂ ਨੂੰ ਓਸਟੀਓਪਰੋਰੋਸਿਸ ਸੀ।<ref name="Wade2014">{{Cite journal|date=2014|title=Estimating prevalence of osteoporosis: examples from industrialized countries|journal=Archives of Osteoporosis|volume=9|issue=1|pages=182|doi=10.1007/s11657-014-0182-3|pmid=24847682}}</ref><ref name="Will2015">{{Cite journal|date=2015|title=The clinical epidemiology of male osteoporosis: a review of the recent literature|journal=Clinical Epidemiology|volume=7|pages=65–76|doi=10.2147/CLEP.S40966|pmc=4295898|pmid=25657593}}</ref> ਚਿੱਟੇ ਅਤੇ ਏਸ਼ੀਆਈ ਲੋਕ ਵਧੇਰੇ ਜੋਖਮ ਵਿੱਚ ਹਨ। "ਓਸਟੀਓਪਰੋਰੋਸਿਸ" ਸ਼ਬਦ ਯੂਨਾਨੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ "ਭਿੱਲੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ" ਲਈ ਹੈ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=u1wq63x4VsYC&pg=PA1004|title=Pharmacology for women's health|last=King|first=Tekoa L.|last2=Brucker|first2=Mary C.|date=2011|publisher=Jones and Bartlett Publishers|isbn=9780763753290|location=Sudbury, Mass.|pages=1004|name-list-format=vanc|archive-url=https://web.archive.org/web/20170908174354/https://books.google.com/books?id=u1wq63x4VsYC&pg=PA1004|archive-date=8 September 2017}}</ref> == ਚਿੰਨ੍ਹ ਅਤੇ ਲੱਛਣ == [[ਤਸਵੀਰ:Blausen_0686_Osteoporosis_01.png|thumb|ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਆਮ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਓਸਟੀਓਪਰੋਸਿਸ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ]] ਓਸਟੀਓਪਰੋਰੋਸਿਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਲੱਛਣ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ; ਇਸਦਾ ਮੁੱਖ ਨਤੀਜਾ ਹੱਡੀਆਂ ਦੇ ਭੰਜਨ ਦੇ ਵੱਧਣ ਦਾ ਜੋਖਮ ਹੈ. ਓਸਟੀਓਪਰੋਟਿਕ ਭੰਜਨ ਉਹਨਾਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਤੰਦਰੁਸਤ ਲੋਕ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਹੱਡੀ ਨਹੀਂ ਤੋੜਦੇ; ਉਹ ਇਸ ਲਈ ਨਾਜ਼ੁਕ ਭੰਜਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਮੰਨਿਆ ਰਹੇ ਹਨ। ਵਰਚਿਅਲ [[ਰੀੜ ਦੀ ਹੱਡੀ|ਕਾਲਮ]], ਰੱਬੀ, ਕੁੱਲ੍ਹੇ ਅਤੇ ਗੁੱਟ ਵਿੱਚ ਆਮ ਕਮਜ਼ੋਰ ਫ੍ਰੈਕਚਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਭੰਜਨ ਓਸਟੀਓਪਰੋਰੋਸਿਸ ਦਾ ਆਮ ਲੱਛਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਉਹ ਅਪਾਹਜ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ. ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਗੰਭੀਰ ਅਤੇ ਭਿਆਨਕ ਦਰਦ ਅਕਸਰ ਓਸਟੀਓਪਰੋਰੋਸਿਸ ਦੇ ਫ੍ਰੈਕਚਰ ਨੂੰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਗਲੀ ਅਪੰਗਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਮੌਤ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ.<ref>{{Cite journal|year=2004|title=Vertebral compression fractures in the elderly|url=http://www.aafp.org/afp/2004/0101/p111.html|journal=American Family Physician|volume=69|issue=1|pages=111–16|pmid=14727827|archive-url=https://web.archive.org/web/20110805184810/http://www.aafp.org/afp/2004/0101/p111.html|archive-date=5 August 2011|access-date=31 March 2011}}</ref> ਇਹ ਭੰਜਨ ਸੰਕੇਤਕ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ. ਸਭ ਤੋਂ ਆਮ ਓਸਟੀਓਪਰੋਟਿਕ ਭੰਜਨ ਗੁੱਟ, ਰੀੜ੍ਹ ਦੀ ਹੱਡੀ, ਮੋਢੇ ਅਤੇ ਕੁੱਲ੍ਹੇ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ. ਵਰਟੀਬ੍ਰਲ ਦੇ .ਹਿਣ ਦੇ ਲੱਛਣ (" ਕੰਪਰੈਸ਼ਨ ਫ੍ਰੈਕਚਰ ") ਅਚਾਨਕ ਪਿੱਠ ਦਰਦ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਕਸਰ ਰੈਡੀਕੂਲਰ ਦਰਦ ( ਨਸੂਰ ਜਟ ਕੰਪਰੈਸ਼ਨ ਕਾਰਨ ਸ਼ੂਟਿੰਗ ਦਰਦ) ਅਤੇ ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਰੀੜ੍ਹ ਦੀ ਹੱਡੀ ਦੇ ਕੰਪਰੈੱਸ ਜਾਂ ਕੂਡਾ ਇਕਵਿਨਾ ਸਿੰਡਰੋਮ ਦੇ ਨਾਲ . ਮਲਟੀਪਲ ਬਹੁ-ਭੰਡਾਰ ਭੜਕਣ ਕਾਰਨ ਰੁਕਾਵਟ ਵਿੱਚ ਕਮੀ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਉੱਚੀ ਆਸਣ, ਕੱਦ ਘਟਣਾ ਅਤੇ ਗੰਭੀਰ ਦਰਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ.<ref>{{Cite journal|year=2006|title=Osteoporotic compression fractures of the spine; current options and considerations for treatment|journal=The Spine Journal|volume=6|issue=5|pages=479–87|doi=10.1016/j.spinee.2006.04.013|pmid=16934715}}</ref> ਲੰਬੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਦੇ ਭੰਜਨ ਗੰਭੀਰ ਗਤੀਸ਼ੀਲਤਾ ਨੂੰ ਵਿਗਾੜਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ [[ਸਰਜਰੀ|ਸਰਜਰੀ ਦੀ]] ਜ਼ਰੂਰਤ ਪੈ ਸਕਦੀ ਹੈ।ਕਮਰ ਭੰਜਨ, ਖ਼ਾਸਕਰ, ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਤੁਰੰਤ ਸਰਜਰੀ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਗੰਭੀਰ ਜੋਖਮ ਇਸ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਡੂੰਘੀ ਨਾੜੀ ਥ੍ਰੋਮੋਬਸਿਸ ਅਤੇ ਪਲਮਨਰੀ ਐਬੋਲਿਜ਼ਮ, ਅਤੇ ਮੌਤ ਦਰ. ਫ੍ਰੈਕਚਰ ਜੋਖਮ ਕੈਲਕੂਲੇਟਰ ਹੱਡੀਆਂ ਦੇ ਖਣਿਜ ਘਣਤਾ, ਉਮਰ, ਤੰਬਾਕੂਨੋਸ਼ੀ, ਸ਼ਰਾਬ ਦੀ ਵਰਤੋਂ, ਭਾਰ ਅਤੇ ਲਿੰਗ ਸਮੇਤ ਕਈ ਮਾਪਦੰਡਾਂ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਫ੍ਰੈਕਚਰ ਦੇ ਜੋਖਮ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕਰਦੇ ਹਨ. ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੈਲਕੁਲੇਟਰਾਂ ਵਿੱਚ ਐਫਰੇਕਸ<ref>{{Cite web|url=http://courses.washington.edu/bonephys/FxRiskCalculator.html|title=Fracture Risk Calculator|last=Susan Ott|archive-url=https://web.archive.org/web/20091014090245/http://courses.washington.edu/bonephys/FxRiskCalculator.html|archive-date=14 October 2009|access-date=2009-11-03}}</ref> ਅਤੇ ਡੱਬਬੋ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨਞ। "ਸਥਾਪਤ ਓਸਟੀਓਪਰੋਰੋਸਿਸ" ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਉਦੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਓਸਟੀਓਪਰੋਰੋਸਿਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਟੁੱਟੀ ਹੱਡੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref name="WHO1994">{{Cite journal|last=WHO|year=1994|title=Assessment of fracture risk and its application to screening for postmenopausal osteoporosis. Report of a WHO Study Group|journal=World Health Organization Technical Report Series|volume=843|pages=1–129|pmid=7941614}}</ref> ਓਸਟੀਓਪਰੋਰੋਸਿਸ ਫ੍ਰਿਲਟੀ ਸਿੰਡਰੋਮ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। === ਡਿੱਗਣ ਦਾ ਜੋਖਮ === [[ਤਸਵੀਰ:Menopause_-_Osteoporosis_--_Smart-Servier_(cropped).jpg|thumb|ਓਸਟੀਓਪਰੋਰੋਸਿਸ ਵਿੱਚ ਉਮਰ ਦੇ ਨਾਲ ਵਰਟੀਬਲ ਕਾਲਮ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਦੀ ਪ੍ਰਗਤੀ]] ਬੁਢਾਪੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਡਿੱਗਣ ਦਾ ਜੋਖਮ ਵੱਧਦਾ ਹੈ. ਇਹ ਗਿਰਾਵਟ ਗੁੱਟ, ਰੀੜ੍ਹ, ਕੁੱਲ੍ਹੇ, ਗੋਡੇ, ਪੈਰ ਅਤੇ ਗਿੱਟੇ 'ਤੇ ਪਿੰਜਰ ਨੁਕਸਾਨ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ. ਗਿਰਾਵਟ ਦੇ ਜੋਖਮ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਹੈ, (ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਕਾਲ਼ਾ ਮੋਤੀਆ|ਗਲੂਕੋਮਾ]], ਮੈਕੂਲਰ ਡੀਜਨਰੇਸਨ ), ਸੰਤੁਲਨ ਵਿਗਾੜ, ਅੰਦੋਲਨ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ. [[ਪਾਰਕਿਨਸਨ ਰੋਗ|ਪਾਰਕਿੰਸਨ'ਸ ਰੋਗ]] ), ਦਿਮਾਗੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ, ਅਤੇ ਸਰਕੋਪੀਨੀਆ ( ਪਿੰਜਰ ਮਾਸਪੇਸ਼ੀ ਦੀ ਉਮਰ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਨੁਕਸਾਨ). ਕਹਿ ਜਾਣਾ (ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਦੇ ਨਾਲ ਜਾਂ ਬਿਨਾਂ ਸੰਕੇਤਕ ਟੋਨ ਦਾ ਅਸਥਾਈ ਨੁਕਸਾਨ). ਸਿੰਕੋਪ ਦੇ ਕਾਰਨ ਕਈ ਗੁਣਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਾਰਡੀਆਕ ਅਰੀਥਿਮੀਅਸ (ਦਿਲ ਦੀ ਧੜਕਣ ਦੀ ਧੜਕਣ), ਵਾਸੋਵੈਗਲ ਸਿੰਕੋਪ, ਥਰਥੋਸਟੈਟਿਕ ਹਾਈਪੋਟੈਂਸ਼ਨ (ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣ ਤੇ ਬਲੱਡ ਪ੍ਰੈਸ਼ਰ ਵਿੱਚ ਅਸਧਾਰਨ ਬੂੰਦ), ਅਤੇ ਦੌਰੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜੀਵਤ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਅਤੇ ਕਾਲੀਆਂ ਕਾਰਪੇਟਾਂ ਨੂੰ ਹਟਾਉਣਾ ਪਤਝੜਿਆਂ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਘਟਾ ਸਕਦਾ ਹੈ. ਜਿਹੜੀਆਂ ਪਿਛਲੀਆਂ ਗਿਰਾਵਟਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਗੇਟ ਜਾਂ ਸੰਤੁਲਨ ਸੰਬੰਧੀ ਵਿਗਾੜ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜੋਖਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|year=2007|title=Will my patient fall?|journal=JAMA|volume=297|issue=1|pages=77–86|doi=10.1001/jama.297.1.77|pmid=17200478}}</ref> == ਜੋਖਮ ਦੇ ਕਾਰਕ == ਓਸਟੀਓਪਰੋਟਿਕ ਫ੍ਰੈਕਚਰ ਲਈ ਜੋਖਮ ਦੇ ਕਾਰਕਾਂ ਨੂੰ ਗੈਰ-ਸੋਧਣਯੋਗ ਅਤੇ (ਸੰਭਾਵੀ) ਸੰਸ਼ੋਧਕ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵੰਡਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ. ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਓਸਟੀਓਪਰੋਰੋਸਿਸ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੋਗਾਂ ਅਤੇ ਵਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਪੇਚੀਦਗੀ ਹੈ. ਦਵਾਈ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਿਧਾਂਤਕ ਤੌਰ ਤੇ ਸੰਸ਼ੋਧਨਯੋਗ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਓਸਟੀਓਪਰੋਰੋਸਿਸ ਦੇ ਜੋਖਮ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੀ ਦਵਾਈ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅਟੱਲ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ. ਕੈਫੀਨ ਓਸਟੀਓਪਰੋਰੋਸਿਸ ਲਈ ਜੋਖਮ ਦਾ ਕਾਰਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।<ref>{{Cite journal|date=January 2009|title=Risk factors for low bone mass in healthy 40–60 year old women: a systematic review of the literature|journal=Osteoporosis International|volume=20|issue=1|pages=1–21|doi=10.1007/s00198-008-0643-x|pmc=5110317|pmid=18523710}}</ref> ਇਹ ਮਰਦਾਂ ਨਾਲੋਂ ਅੋਰਤਾ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਆਮ ਹੈ।<ref name="NIH2014">{{Cite web|url=http://www.niams.nih.gov/health_info/Osteoporosis/default.asp|title=Handout on Health: Osteoporosis|date=August 2014|website=[[NIAMS]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20150518091922/http://www.niams.nih.gov/health_info/Osteoporosis/default.asp|archive-date=18 May 2015|access-date=16 May 2015}}</ref> === ਗ਼ੈਰ-ਸੋਧਯੋਗ === [[ਤਸਵੀਰ:615_Age_and_Bone_Mass.jpg|thumb|ਲਗਭਗ 30 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੱਡੀਆਂ ਦੀ ਘਣਤਾ ਸਿਖਰ ਤੇ ਹੈ। ਹੱਡੀ ਰਤਾਂ ਮਰਦਾਂ ਨਾਲੋਂ ਹੱਡੀਆਂ ਦੇ ਪੁੰਜ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਗੁਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।<ref>{{Cite book|title=Anatomy & Physiology|publisher=Openstax CNX|year=2013|isbn=978-1-938168-13-0|chapter=6.6 Exercise, Nutrition, Hormones, and Bone Tissue|chapter-url=http://cnx.org/contents/FPtK1zmh@6.27:g-vsB2Y2@4/Exercise-Nutrition-Hormones-an|archive-url=https://web.archive.org/web/20170110085931/http://cnx.org/contents/FPtK1zmh%406.27%3Ag-vsB2Y2%404/Exercise-Nutrition-Hormones-an|archive-date=10 January 2017}}</ref>]] * ਓਸਟੀਓਪਰੋਰੋਸਿਸ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਜੋਖਮ ਦੇ ਕਾਰਕ ਐਡਵਾਂਸ ਏਜ (ਆਦਮੀ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਔਰਤ ਦੋਵਾਂ ਵਿਚ) ਅਤੇ [[ਮਾਦਾ]] ਲਿੰਗ ਹਨ; ਮੀਨੋਪੌਜ਼ ਦੇ ਬਾਅਦ ਐਸਟ੍ਰੋਜਨ ਦੀ ਘਾਟ ਜਾਂ ਅੰਡਾਸ਼ਯ ਨੂੰ ਸਰਜੀਕਲ ਹਟਾਉਣ ਨਾਲ ਹੱਡੀਆਂ ਦੇ ਖਣਿਜ ਘਣਤਾ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਕਮੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਮਰਦਾਂ ਵਿੱਚ, ਟੈਸਟੋਸਟੀਰੋਨ ਦੇ ਪੱਧਰ ਵਿੱਚ ਕਮੀ ਦਾ ਤੁਲਨਾਤਮਕ (ਪਰ ਘੱਟ ਸਪਸ਼ਟ) ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|year=2013|title=Novel insights in the regulation and mechanism of androgen action on bone|journal=Current Opinion in Endocrinology, Diabetes and Obesity|volume=20|issue=3|pages=240–44|doi=10.1097/MED.0b013e32835f7d04|pmid=23449008}}</ref><ref>{{Cite journal|year=2011|title=Testosterone and the male skeleton: a dual mode of action|journal=Journal of Osteoporosis|volume=2011|pages=1–7|doi=10.4061/2011/240328|pmc=3173882|pmid=21941679}}</ref> * ਨਸਲੀਅਤ: ਹਾਲਾਂਕਿ ਓਸਟੀਓਪਰੋਰੋਸਿਸ ਸਾਰੇ ਨਸਲੀ ਸਮੂਹਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਯੂਰਪੀਅਨ ਜਾਂ ਏਸ਼ੀਅਨ ਵੰਸ਼ ਓਸਟੀਓਪਰੋਰੋਸਿਸ ਦਾ ਪੂਰਵ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|last=Melton LJ|year=2003|title=Epidemiology worldwide|journal=Endocrinol. Metab. Clin. North Am.|volume=32|issue=1|pages=v, 1–13|doi=10.1016/S0889-8529(02)00061-0|pmid=12699289}}</ref> * ਖ਼ਾਨਦਾਨੀ: ਭੰਜਨ ਜਾਂ ਓਸਟੀਓਪਰੋਰੋਸਿਸ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਇਤਿਹਾਸ ਵਾਲੇ ਉਹ ਜੋਖਮ 'ਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਫ੍ਰੈਕਚਰ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਘੱਟ ਹੱਡੀਆਂ ਦੇ ਖਣਿਜ ਘਣਤਾ, ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਉੱਚ ਹੈ, 25 ਤੋਂ 80% ਤੱਕ. ਘੱਟੋ ਘੱਟ 30 ਜੀਨ ਓਸਟੀਓਪਰੋਰੋਸਿਸ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ।<ref name="Raisz">{{Cite journal|last=Raisz L|year=2005|title=Pathogenesis of osteoporosis: concepts, conflicts, and prospects|url=http://www.jci.org/cgi/content/full/115/12/3318|journal=J Clin Invest|volume=115|issue=12|pages=3318–25|doi=10.1172/JCI27071|pmc=1297264|pmid=16322775|archive-url=https://web.archive.org/web/20070824074703/http://www.jci.org/cgi/content/full/115/12/3318|archive-date=24 August 2007}}</ref> * ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਫ੍ਰੈਕਚਰ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਸੇ ਉਮਰ ਅਤੇ ਲਿੰਗ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ ਦੋ ਵਾਰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਫਰੈਕਚਰ ਹੋਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|year=2007|title=History of fractures as predictor of subsequent hip and nonhip fractures among older Mexican Americans|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-national-medical-association_2007-04_99_4/page/412|journal=Journal of the National Medical Association|volume=99|issue=4|pages=412–18|pmc=2569658|pmid=17444431}}</ref> * ਬਣਾਓ: ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਕੱਦ ਓਸਟੀਓਪਰੋਰੋਸਿਸ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਇੱਕ ਗੈਰ-ਸੋਧ ਯੋਗ ਜੋਖਮ ਕਾਰਕ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref name="AppTher">{{Cite book|title=Applied therapeutics: the clinical use of drugs|url=https://archive.org/details/appliedtherapeut0000unse_09ed|last=Brian K Alldredge|last2=Koda-Kimble, Mary Anne|last3=Young, Lloyd Y.|last4=Wayne A Kradjan|last5=B. Joseph Guglielmo|publisher=Wolters Kluwer Health/Lippincott Williams & Wilkins|year=2009|isbn=978-0-7817-6555-8|location=Philadelphia|pages=[https://archive.org/details/appliedtherapeut0000unse_09ed/page/n671 101]–03}}</ref> === ਸੰਭਾਵੀ ਸੋਧਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ === * ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸ਼ਰਾਬ: ਹਾਲਾਂਕਿ ਅਲਕੋਹਲ ਦੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਮਾਤਰਾ ਸ਼ਾਇਦ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੈ (ਸ਼ਰਾਬ ਦੇ ਵੱਧਣ ਨਾਲ ਹੱਡੀਆਂ ਦੀ ਘਣਤਾ ਵਧਦੀ ਹੈ), ਭਾਰੀ ਭਾਰੀ ਪੀਣਾ (ਸ਼ਰਾਬ ਦਾ ਸੇਵਨ ਤਿੰਨ ਯੂਨਿਟ / ਦਿਨ ਤੋਂ ਵੱਧ) ਸ਼ਾਇਦ ਹੱਡੀਆਂ ਦੇ ਘਣਤਾ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਲਾਭਕਾਰੀ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਫ੍ਰੈਕਚਰ ਦੇ ਜੋਖਮ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ।<ref name="BMJosteoporosis">{{Cite journal|date=December 2006|title=Osteoporosis and its management|journal=BMJ|volume=333|issue=7581|pages=1251–56|doi=10.1136/bmj.39050.597350.47|pmc=1702459|pmid=17170416}}</ref><ref>{{Cite journal|year=2008|title=Association between alcohol consumption and both osteoporotic fracture and bone density|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-medicine_2008-05_121_5/page/406|journal=Am J Med|volume=121|issue=5|pages=406–18|doi=10.1016/j.amjmed.2007.12.012|pmc=2692368|pmid=18456037}}</ref> * ਵਿਟਾਮਿਨ ਡੀ ਦੀ ਘਾਟ :<ref name="micronutrients">{{Cite journal|last=Nieves JW|year=2005|title=Osteoporosis: the role of micronutrients|journal=Am J Clin Nutr|volume=81|issue=5|pages=1232S–39S|doi=10.1093/ajcn/81.5.1232|pmid=15883457}}</ref><ref>{{Cite journal|year=2011|title=Calcium and vitamin d supplementation in men|journal=Journal of Osteoporosis|volume=2011|pages=1–6|doi=10.4061/2011/875249|pmc=3163142|pmid=21876835}}</ref> ਘੱਟ ਗੇੜ ਵਿੱਚ ਵਿਟਾਮਿਨ ਡੀ ਵਿਸ਼ਵਭਰ ਵਿੱਚ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਆਮ ਹੈ।<ref name="WHOcriteria">{{Cite book|url=http://whqlibdoc.who.int/trs/WHO_TRS_921.pdf|title=Prevention and management of osteoporosis : report of a WHO scientific group|last=WHO Scientific Group on the Prevention and Management of Osteoporosis (2000 : Geneva, Switzerland)|year=2003|isbn=978-9241209212|pages=7, 31|archive-url=https://web.archive.org/web/20070716094519/http://whqlibdoc.who.int/trs/WHO_TRS_921.pdf|archive-date=16 July 2007}}</ref> ਹਲਕੇ ਵਿਟਾਮਿਨ ਡੀ ਦੀ ਘਾਟ ਪੈਰਾਥੀਰਾਇਡ ਹਾਰਮੋਨ (ਪੀਟੀਐਚ) ਦੇ ਵਧਣ ਨਾਲ ਜੁੜਦੀ ਹੈ। ਪੀਟੀਐਚ ਹੱਡੀਆਂ ਦੇ ਸੰਜੋਗ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਹੱਡੀਆਂ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ. ਸੀਰਮ 1,25-ਡੀਹਾਈਡ੍ਰੋਕਸੀਕੋਲੇਕਾਸੀਸੀਰੋਲ ਦੇ ਪੱਧਰ ਅਤੇ ਹੱਡੀਆਂ ਦੇ ਖਣਿਜ ਘਣਤਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਪੀਟੀਐਚ ਹੱਡੀਆਂ ਦੇ ਖਣਿਜ ਘਣਤਾ ਨਾਲ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਤੌਰ ਤੇ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। * ਤੰਬਾਕੂ ਤੰਬਾਕੂਨੋਸ਼ੀ : ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਧਿਐਨਾਂ ਨੇ ਸਿਗਰਟਨੋਸ਼ੀ ਨੂੰ ਹੱਡੀਆਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਘਟਾਉਣ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਹੈ, ਪਰੰਤੂ ਇਸ ਦੀਆਂ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਅਸਪਸ਼ਟ ਹਨ। ਤੰਬਾਕੂ ਤੰਬਾਕੂਨੋਸ਼ੀ ਨੂੰ ਓਸਟੀਓਬਲਾਸਟਾਂ ਦੀ ਗਤੀਵਿਧੀ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਓਸਟੀਓਪਰੋਰੋਸਿਸ ਲਈ ਇੱਕ ਸੁਤੰਤਰ ਜੋਖਮ ਕਾਰਕ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|year=2007|title=The effects of smoking on bone health|journal=Clin. Sci.|volume=113|issue=5|pages=233–41|doi=10.1042/CS20060173|pmid=17663660}}</ref> ਤੰਬਾਕੂਨੋਸ਼ੀ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਐਕਸਜੋਨੀਸ ਐਸਟ੍ਰੋਜਨ ਦੇ ਟੁੱਟਣ, ਸਰੀਰ ਦਾ ਘੱਟ ਭਾਰ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਮੀਨੋਪੌਜ਼ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਹੱਡੀਆਂ ਦੇ ਖਣਿਜ ਘਣਤਾ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। * [[ਕੁਪੋਸ਼ਣ]] : ਚੰਗੀ ਹੱਡੀ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਵਿੱਚ ਪੋਸ਼ਣ ਦੀ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਅਤੇ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਭੂਮਿਕਾ ਹੈ. ਪਛਾਣੇ ਗਏ ਜੋਖਮ ਕਾਰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਖੁਰਾਕ [[ਕੈਲਸ਼ੀਅਮ]] ਅਤੇ / ਜਾਂ ਫਾਸਫੋਰਸ, ਮੈਗਨੀਸ਼ੀਅਮ, ਜ਼ਿੰਕ, ਬੋਰਨ, ਆਇਰਨ, ਫਲੋਰਾਈਡ, ਤਾਂਬਾ, ਵਿਟਾਮਿਨ ਏ, ਕੇ, ਈ ਅਤੇ ਸੀ (ਅਤੇ ਡੀ ਜਿੱਥੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਚਮੜੀ ਦੇ ਐਕਸਪੋਜਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਪਲਾਈਕਵੀਂ ਸਪਲਾਈ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ. ਵਧੇਰੇ ਸੋਡੀਅਮ ਜੋਖਮ ਦਾ ਕਾਰਕ ਹੈ।ਹਾਈ ਬਲੱਡ ਐਸਿਡਿਟੀ ਖੁਰਾਕ-ਸੰਬੰਧੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਹੱਡੀਆਂ ਦਾ ਜਾਣਿਆ-ਪਛਾਣਿਆ ਵਿਰੋਧੀ ਹੈ।<ref name="pmid11194525">{{Cite journal|year=2000|title=Nutrition in Bone Health Revisited: A Story Beyond Calcium|url=http://www.jacn.org/cgi/content/full/19/6/715|journal=Journal of the American College of Nutrition|volume=19|issue=6|pages=715–37|doi=10.1080/07315724.2000.10718070|pmid=11194525|archive-url=https://web.archive.org/web/20090807021923/http://www.jacn.org/cgi/content/full/19/6/715|archive-date=7 August 2009|access-date=6 October 2009}}</ref> ਕਈਆਂ ਨੇ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਘੱਟ ਹੋਣ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕੀਤੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅੱਲ੍ਹੜ ਉਮਰ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਹੱਡੀਆਂ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਹਿੱਸੇ ਅਤੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੀ ਹੱਡੀ ਦੇ ਖਣਿਜ ਘਣਤਾ ਦੇ ਦੌਰਾਨ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ, ਕੁਝ ਨੇ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਦੀ ਘੱਟ ਮਾਤਰਾ ਨੂੰ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਕਾਰਕ ਵਜੋਂ ਪਛਾਣਿਆ ਹੈ, ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਖੁਰਾਕ ਐਸਿਡਿਟੀ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ. ਓਮੇਗਾ -6 ਤੋਂ ਓਮੇਗਾ -3 ਪੌਲੀਉਨਸੈਚੁਰੇਟਿਡ ਚਰਬੀ ਦਾ ਅਸੰਤੁਲਨ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪਛਾਣਿਆ ਗਿਆ ਜੋਖਮ ਕਾਰਕ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|year=2005|title=Ratio of n−6 to n−3 fatty acids and bone mineral density in older adults: the Rancho Bernardo Study|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-clinical-nutrition_2005-04_81_4/page/934|journal=Am J Clin Nutr|volume=81|issue=4|pages=934–38|doi=10.1093/ajcn/81.4.934|pmid=15817874}}</ref> * ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਸਰੋਤਾਂ ਤੋਂ ਉੱਚ ਖੁਰਾਕ ਪ੍ਰੋਟੀਨ : ਖੋਜ ਨੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਵਾਲੇ ਉੱਚੇ ਖੁਰਾਕਾਂ ਅਤੇ ਪਿਸ਼ਾਬ [[ਕੈਲਸ਼ੀਅਮ|ਕੈਲਸੀਅਮ ਵਿੱਚ]] ਵਾਧਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਸਬੰਧ ਪਾਇਆ [[ਕੈਲਸ਼ੀਅਮ|ਹੈ]],<ref>{{Cite journal|year=1992|title=Cross-cultural association between dietary animal protein and hip fracture: a hypothesis|url=https://archive.org/details/sim_calcified-tissue-international_1992-01_50_1/page/14|journal=Calcified Tissue International|volume=50|issue=1|pages=14–18|citeseerx=10.1.1.674.9378|doi=10.1007/BF00297291|pmid=1739864}}</ref><ref>{{Cite journal|year=1981|title=Urinary calcium and calcium balance in young men as affected by level of protein and phosphorus intake|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-nutrition_1981-03_111_3/page/553|journal=The Journal of Nutrition|volume=111|issue=3|pages=553–62|doi=10.1093/jn/111.3.553|pmid=7205408}}</ref><ref>{{Cite journal|year=1990|title=Dietary protein increases urinary calcium|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-nutrition_1990-01_120_1/page/134|journal=Journal of Nutrition|volume=120|issue=1|pages=134–36|doi=10.1093/jn/120.1.134|pmid=2406396}}</ref> ਅਤੇ ਭੰਜਨ ਦੇ ਵਾਧੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ।<ref>{{Cite journal|year=1996|title=Protein consumption and bone fractures in women|journal=Am. J. Epidemiol.|volume=143|issue=5|pages=472–79|doi=10.1093/oxfordjournals.aje.a008767|pmid=8610662}}</ref> ਪੌਦੇ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਦੀ ਉੱਚੀ ਖੁਰਾਕ ਹੱਡੀਆਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਲਈ ਅਨੁਕੂਲ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉੱਚ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਖੁਰਾਕ ਖੁਰਾਕ ਤੋਂ ਕੈਲਸੀਅਮ ਦੀ ਸਮਾਈ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹੱਡੀਆਂ ਦੀ ਘਣਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite journal|year=2011|title=Dietary protein and skeletal health: A review of recent human research|journal=Current Opinion in Lipidology|volume=22|issue=1|pages=16–20|doi=10.1097/MOL.0b013e3283419441|pmc=4659357|pmid=21102327}}</ref> ਦਰਅਸਲ, ਇਹ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਘੱਟ ਭੋਜਨ ਹੱਡੀਆਂ ਦੀ ਮਾੜੀ ਸਿਹਤ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite journal|last=Bonjour JP|year=2005|title=Dietary protein: An essential nutrient for bone health|journal=Journal of the American College of Nutrition|volume=24|issue=6 Suppl|pages=526S–36S|doi=10.1080/07315724.2005.10719501|pmid=16373952}}</ref> ਓਸਟੀਓਪਰੋਰੋਸਿਸ ਦੀ ਰੋਕਥਾਮ ਅਤੇ ਇਲਾਜ ਵਿੱਚ ਖੁਰਾਕ ਪ੍ਰੋਟੀਨ 'ਤੇ ਕੋਈ ਦਖਲਅੰਦਾਜ਼ੀ ਅਜ਼ਮਾਇਸ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।<ref name="pmid12936953">{{Cite journal|year=2003|title=Dietary protein, calcium metabolism, and skeletal homeostasis revisited|journal=Am. J. Clin. Nutr.|volume=78|issue=3 Suppl|pages=584S–92S|doi=10.1093/ajcn/78.3.584S|pmid=12936953}}</ref> * ਘੱਟ ਭਾਰ / [[ਸਰੀਰਕ ਕਸਰਤ|ਨਾ-ਸਰਗਰਮ]] : ਹੱਡੀਆਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਸਰੀਰਕ ਤਣਾਅ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸਲਈ ਸਰੀਰਕ ਅਯੋਗਤਾ ਹੱਡੀਆਂ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨੁਕਸਾਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਭਾਰ ਪਾਉਣ ਵਾਲੀ ਕਸਰਤ ਅੱਲ੍ਹੜ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਹੱਡੀਆਂ ਦੇ ਪੁੰਜ ਨੂੰ ਵਧਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਤੇ ਹੱਡੀਆਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਮਾਸਪੇਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਸਬੰਧ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ.<ref>{{Cite journal|year=1996|title=Influence of muscle strength on bone strength during childhood and adolescence|journal=Hormone Research|volume=45|issue=Suppl. 1|pages=63–66|doi=10.1159/000184834|pmid=8805035}}</ref> ਓਸਟਿਓਪੋਰੋਸਿਸ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਭਾਰ ਘੱਟ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।<ref>{{Cite journal|date=1 June 2006|title=Bone, body weight, and weight reduction: what are the concerns?|journal=J. Nutr.|volume=136|issue=6|pages=1453–56|doi=10.1093/jn/136.6.1453|pmc=4016235|pmid=16702302}}</ref> * ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ: ਅੋਰਤ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਦੇ ਐਥਲੀਟਾਂ ਵਿਚ, ਸਿਖਲਾਈ ਦੀ ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ ਹੱਡੀਆਂ ਦੀ ਘਣਤਾ ਅਤੇ ਓਸਟੀਓਪਰੋਰੋਸਿਸ ਦੇ ਵਧੇ ਹੋਏ ਜੋਖਮ ਨੂੰ ਘਟਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|year=2010|title=Bone-mineral density and other features of the female athlete triad in elite endurance runners: A longitudinal and cross-sectional observational study|url=https://semanticscholar.org/paper/21c4f508ff03f9773f66a8cc1d00f95b11c23ad9|journal=International Journal of Sport Nutrition and Exercise Metabolism|volume=20|issue=5|pages=418–26|doi=10.1123/ijsnem.20.5.418|pmid=20975110}}</ref> ਇਹ ਪ੍ਰਭਾਵ ਮਾਹਵਾਰੀ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਵਾਲੀ ਤੀਬਰ ਸਿਖਲਾਈ, ਐਮੇਨੋਰਿਆ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਮਾਦਾ ਐਥਲੀਟ ਟ੍ਰਾਈਡ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|year=2004|title=Nutritional and exercise-related determinants of bone density in elite female runners|journal=Osteoporosis International|volume=15|issue=8|pages=611–18|doi=10.1007/s00198-004-1589-2|pmid=15048548}}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ, ਪੁਰਸ਼ ਅਥਲੀਟਾਂ ਲਈ, ਸਥਿਤੀ ਘੱਟ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਾਲਾਂਕਿ ਕੁਝ ਅਧਿਐਨਾਂ ਨੇ ਕੁਲੀਨ ਮਰਦ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਐਥਲੀਟਾਂ ਵਿੱਚ ਹੱਡੀਆਂ ਦੀ ਘਣਤਾ ਘੱਟ ਦੱਸੀ ਹੈ,<ref>{{Cite journal|year=1993|title=Low bone mass and high bone turnover in male long distance runners|journal=The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism|volume=77|issue=3|pages=770–75|doi=10.1210/jcem.77.3.8370698|pmid=8370698}}</ref> ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ ਲੱਤਾਂ ਦੀ ਹੱਡੀ ਦੀ ਘਣਤਾ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਦੇਖਿਆ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|year=1997|title=Bone metabolism in endurance trained athletes: A comparison to population-based controls based on DXA, SXA, quantitative ultrasound, and biochemical markers|url=https://archive.org/details/calcified-tissue-international_1997-12_61_6/page/448|journal=Calcified Tissue International|volume=61|issue=6|pages=448–54|doi=10.1007/s002239900366|pmid=9383270}}</ref><ref>{{Cite journal|year=2000|title=Bone mineral density and serum testosterone in chronically trained, high mileage 40–55 year old male runners|journal=British Journal of Sports Medicine|volume=34|issue=4|pages=273–78|doi=10.1136/bjsm.34.4.273|pmc=1724199|pmid=10953900}}</ref> * ਭਾਰੀ ਧਾਤਾਂ : ਹੱਡੀਆਂ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਦੇ ਨਾਲ [[ਕੈਡਮੀਅਮ]] ਅਤੇ [[ਸਿੱਕਾ (ਧਾਤ)|ਲੀਡ ਦੇ]] ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸਬੰਧ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ. ਕੈਡਮੀਅਮ ਦਾ ਘੱਟ ਪੱਧਰੀ ਐਕਸਪੋਜਰ ਦੋਵੇਂ ਲਿੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਹੱਡੀਆਂ ਦੇ ਖਣਿਜ ਘਣਤਾ ਦੀ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਵੱਧ ਰਹੇ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਦਰਦ ਅਤੇ ਭੰਜਨ ਦੇ ਜੋਖਮ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਉੱਚ ਕੈਡਮੀਅਮ ਐਕਸਪੋਜਰ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਸਟਿਓਮਲਾਸੀਆ (ਹੱਡੀ ਦੀ ਨਰਮ ਹੋਣਾ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|year=1999|title=Environmental exposure to cadmium, forearm bone density, and risk of fractures: prospective population study. Public Health and Environmental Exposure to Cadmium (PheeCad) Study Group|url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_1999-04-03_353_9159/page/1140|journal=Lancet|volume=353|issue=9159|pages=1140–44|doi=10.1016/S0140-6736(98)09356-8|pmid=10209978}}</ref> * ਸਾਫਟ ਡਰਿੰਕ: ਕੁਝ ਅਧਿਐਨ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਾਫਟ ਡਰਿੰਕ (ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਫਾਸਫੋਰਿਕ ਐਸਿਡ ਰੱਖਦੇ ਹਨ) ਓਸਟੀਓਪਰੋਸਿਸ ਦੇ ਜੋਖਮ ਨੂੰ ਵਧਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਘੱਟੋ ਘੱਟ in [[ਔਰਤ|ਰਤਾਂ ਵਿੱਚ]]<ref>{{Cite journal|year=2006|title=Colas, but not other carbonated beverages, are associated with low bone mineral density in older women: The Framingham Osteoporosis Study|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-clinical-nutrition_2006-10_84_4/page/936|journal=Am. J. Clin. Nutr.|volume=84|issue=4|pages=936–42|doi=10.1093/ajcn/84.4.936|pmid=17023723}}</ref> ਦੂਸਰੇ ਸੁਝਾਅ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਾਫਟ ਡਰਿੰਕ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਓਸਟਿਓਪੋਰੋਸਿਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਖੁਰਾਕ ਤੋਂ ਕੈਲਸੀਅਮ ਵਾਲੇ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨੂੰ ਹਟਾ ਦੇਵੇਗਾ।<ref>{{Cite journal|last=American Academy of Pediatrics Committee on School Health|year=2004|title=Soft drinks in schools|url=https://archive.org/details/sim_pediatrics_2004-01_113_1/page/152|journal=Pediatrics|volume=113|issue=1 Pt 1|pages=152–54|doi=10.1542/peds.113.1.152|pmid=14702469}}</ref> * ਪ੍ਰੋਟੋਨ ਪੰਪ ਇਨਿਹਿਬਟਰਜ਼ (ਜੀਵੇ ਲੈਨੋਸਪ੍ਰਜ਼ੋਲ, ਐਸੋਮੇਪ੍ਰਜ਼ੋਲ, ਜਾਂ ਓਮੇਪ੍ਰਜ਼ੋਲਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਕਮੀ) ਪੇਟ ਐਸਿਡ, ਹੱਡੀ ਭੰਜਨ ਲਈ ਇੱਕ ਖਤਰਾ ਹੈ, ਜੇਕਰ ਦੀ ਘੱਟ ਸਮਾਈ ਕਾਰਨ, ਦੋ ਜ ਹੋਰ ਸਾਲ ਲਈ ਲਿਆ ਰਹੇ ਹਨ [[ਕੈਲਸ਼ੀਅਮ]] ਵਿੱਚ [[ਪੇਟ]]।<ref>{{Cite journal|date=January 2016|title=Proton-pump inhibitors and risk of fractures: an update meta-analysis|journal=Osteoporosis International|volume=27|issue=1|pages=339–47|doi=10.1007/s00198-015-3365-x|pmid=26462494}}</ref> === ਮੈਡੀਕਲ ਵਿਕਾਰ === [[ਤਸਵੀਰ:625_Calcium_Homeostasis.jpg|thumb|ਸਰੀਰ ਕੈਲਸ਼ੀਅਮ ਹੋਮਿਓਸਟੈਸੀਸ ਨੂੰ ਦੋ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇੱਕ ਨੂੰ ਚਾਲੂ ਕਰਨ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਖੂਨ ਦੇ ਕੈਲਸ਼ੀਅਮ ਦਾ ਪੱਧਰ ਆਮ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਉਹ ਰਸਤਾ ਹੈ ਜੋ ਖੂਨ ਦੇ ਕੈਲਸੀਅਮ ਦੇ ਪੱਧਰ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਹੋਣ 'ਤੇ ਚਾਲੂ ਕਰਨ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।]] ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਕਾਰ ਓਸਟੀਓਪਰੋਰੋਸਿਸ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ।<ref name="ICSI">{{Cite web|url=http://www.icsi.org/osteoporosis/diagnosis_and_treatment_of_osteoporosis__3.html|title=ICSI Health Care Guideline: Diagnosis and Treatment of Osteoporosis, 5th edition|last=Simonelli, C|date=July 2006|publisher=Institute for Clinical Systems Improvement|format=PDF|archive-url=https://web.archive.org/web/20070718014056/http://www.icsi.org/osteoporosis/diagnosis_and_treatment_of_osteoporosis__3.html|archive-date=18 July 2007|access-date=2008-04-08|display-authors=etal}}</ref> ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਲਈ, ਹੱਡੀਆਂ ਦੇ ਪਾਚਕ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅੰਤਰੀਵ ਵਿਧੀ ਡੰਗ ਸਿੱਧਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਦੂਜਿਆਂ ਲਈ ਕਾਰਨ ਕਈ ਜਾਂ ਅਣਜਾਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। * ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ, [[ਅਧਰੰਗ|ਅਮਲ]] ਹੱਡੀਆਂ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ (ਨਿਯਮ' ਇਸਨੂੰ ਵਰਤੋ ਜਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਗੁਆਓ "ਦੇ ਨਿਯਮ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ)। ਉਦਾਹਰਣ ਦੇ ਲਈ, ਸਥਾਨਕ ਓਸਟੀਓਪਰੋਸਿਸ ਇੱਕ ਪਲੱਸਤਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਭੰਜਨ ਅੰਗ ਦੇ ਲੰਬੇ ਸਥਿਰ ਰਹਿਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸਰਗਰਮ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਧੇਰੇ ਆਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉੱਚ ਹੱਡੀ ਦੀ ਵਾਰੀ (ਉਦਾਹਰਣ ਲਈ, ਐਥਲੀਟ)।ਦੂਜੀਆਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਵਿੱਚ [[ਸਪੇਸ ਉਡਾਣ|ਪੁਲਾੜ ਦੀ ਉਡਾਣ]] ਦੌਰਾਨ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਹੱਡੀਆਂ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਹੜੇ ਸੌਣ ਵਾਲੇ ਹਨ ਜਾਂ ਵ੍ਹੀਲਚੇਅਰਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਵਰਤਦੇ ਹਨ। * ਹਾਈਪੋਗੋਨੈਡਲ ਰਾਜ ਸੈਕੰਡਰੀ ਓਸਟੀਓਪਰੋਰੋਸਿਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਨ. ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ [[ਟਰਨਰ ਸਿੰਡਰੋਮ]], ਕਲਾਈਨਫੈਲਟਰ ਸਿੰਡਰੋਮ, ਕੈਲਮੈਨ ਸਿੰਡਰੋਮ, ਐਨੋਰੇਕਸਿਆ ਨਰਵੋਸਾ, ਐਂਡਰੋਪੌਸ, [[ਹਿਪੋਥੈਲੇਮਸ|ਹਾਈਪੋਥੈਲੇਮਿਕ]] ਐਮਨੋਰੀਆ ਜਾਂ ਹਾਈਪਰਪ੍ਰੋਲੇਕਟਾਈਨਮੀਆ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ, ਹਾਈਪੋਗੋਨਾਡਿਜ਼ਮ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਐਸਟ੍ਰੋਜਨ ਦੀ ਘਾਟ ਦੁਆਰਾ ਦਖਲ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ. ਇਹ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਮੀਨੋਪੌਜ਼ (<45 ਸਾਲ) ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰੀਮੇਨੋਪੌਜ਼ਲ ਐਮੇਨੋਰੀਆ (> 1 ਸਾਲ) ਤੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ. ਦੁਵੱਲੀ ਓਓਫੋਰੇਕਟੋਮੀ (ਅੰਡਕੋਸ਼ ਨੂੰ ਸਰਜੀਕਲ ਹਟਾਉਣ) ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅੰਡਕੋਸ਼ ਦੀ ਅਸਫਲਤਾ ਐਸਟ੍ਰੋਜਨ ਦੇ ਘਾਟ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀ ਹੈ. ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਵਿਚ, ਟੈਸਟੋਸਟੀਰੋਨ ਦੀ ਘਾਟ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ (ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਐਂਡੋਪੋਜ਼ ਜਾਂ ਟੈਸਟਾਂ ਦੇ ਸਰਜੀਕਲ ਹਟਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ)। * ਐਂਡੋਕਰੀਨ ਵਿਕਾਰ ਜਿਹੜੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਵਿੱਚ ਕੁਸ਼ਿੰਗ ਸਿੰਡਰੋਮ,<ref name="WHOcriteria">{{Cite book|url=http://whqlibdoc.who.int/trs/WHO_TRS_921.pdf|title=Prevention and management of osteoporosis : report of a WHO scientific group|last=WHO Scientific Group on the Prevention and Management of Osteoporosis (2000 : Geneva, Switzerland)|year=2003|isbn=978-9241209212|pages=7, 31|archive-url=https://web.archive.org/web/20070716094519/http://whqlibdoc.who.int/trs/WHO_TRS_921.pdf|archive-date=16 July 2007}}</ref> ਹਾਈਪਰਪੈਥੀਰੋਇਡਿਜ਼ਮ, ਹਾਈਪਰਥਾਈਰਾਇਡਿਜ਼ਮ, ਹਾਈਪੋਥਾਇਰਾਇਡਿਜਮ, [[ਸ਼ੱਕਰ ਰੋਗ|ਸ਼ੂਗਰ ਰੋਗ mellitus]] ਕਿਸਮ 1 ਅਤੇ 2,<ref name="OsteoporosisMen">{{Cite journal|last=Ebeling PR|year=2008|title=Clinical practice. Osteoporosis in men|url=https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2008-04-03_358_14/page/1474|journal=N Engl J Med|volume=358|issue=14|pages=1474–82|doi=10.1056/NEJMcp0707217|pmid=18385499}}</ref> ਐਕਰੋਮੈਗਲੀ, ਅਤੇ ਐਡਰੀਨਲ ਕਮੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref name="ICSI">{{Cite web|url=http://www.icsi.org/osteoporosis/diagnosis_and_treatment_of_osteoporosis__3.html|title=ICSI Health Care Guideline: Diagnosis and Treatment of Osteoporosis, 5th edition|last=Simonelli, C|date=July 2006|publisher=Institute for Clinical Systems Improvement|format=PDF|archive-url=https://web.archive.org/web/20070718014056/http://www.icsi.org/osteoporosis/diagnosis_and_treatment_of_osteoporosis__3.html|archive-date=18 July 2007|access-date=2008-04-08|display-authors=etal}}</ref> * ਕੁਪੋਸ਼ਣ, ਪੇਟੈਂਟਲ ਪੋਸ਼ਣ ਅਤੇ ਮਲਬੇਸੋਰਪਸ਼ਨ ਓਸਟੀਓਪਰੋਸਿਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਨ. ਪੋਸ਼ਣ ਸੰਬੰਧੀ ਅਤੇ ਗੈਸਟਰ੍ੋਇੰਟੇਸਟਾਈਨਲ ਵਿਕਾਰ ਜੋ ਕਿ ਓਸਟੀਓਪਰੋਰਸਿਸ ਦਾ ਸੰਭਾਵਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅਣ-ਨਿਦਾਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਅਤੇ ਇਲਾਜ ਨਾ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸਿਲਿਆਕ ਰੋਗ (ਦੋਵੇਂ ਲੱਛਣ ਅਤੇ ਐਸੀਮਪੋਮੈਟਿਕ ਲੋਕ),<ref name="MirzaCanalis2015">{{Cite journal|date=Sep 2015|title=Management of endocrine disease: Secondary osteoporosis: pathophysiology and management|journal=Eur J Endocrinol|type=Review|volume=173|issue=3|pages=R131–51|doi=10.1530/EJE-15-0118|pmc=4534332|pmid=25971649}}</ref> ਕਰੋਨਜ਼ ਬਿਮਾਰੀ,<ref name="Pediatric">{{Cite journal|year=2009|title=Update on pediatric bone health|url=http://www.jaoa.org/content/109/1/5.abstract|journal=The Journal of the American Osteopathic Association|volume=109|issue=1|pages=5–12|pmid=19193819|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304172113/http://jaoa.org/content/109/1/5.abstract|archive-date=4 March 2016|access-date=23 April 2013}}</ref> ਅਲਸਰੇਟਿਵ ਕੋਲਾਇਟਿਸ, ਸਾਇਸਟਿਕ ਫਾਈਬਰੋਸਿਸ, ਸਰਜਰੀ ( ਗੈਸਟਰੈਕਟੋਮੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਆਂਦਰਾਂ ਦੇ ਬਾਈਪਾਸ ਸਰਜਰੀ ਜਾਂ ਟੱਟੀ ਦੀ ਜਾਂਚ ਤੋਂ ਬਾਅਦ) ਅਤੇ ਗੰਭੀਰ ਜਿਗਰ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ (ਖ਼ਾਸਕਰ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਬਿਲੀਰੀ ਸਿਰੋਸਿਸ )। ਲੈਕਟੋਜ਼ ਅਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਜਾਂ ਦੁੱਧ ਦੀ ਐਲਰਜੀ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਕੈਲਸੀਅਮ ਵਾਲੇ ਭੋਜਨ ਦੀ ਪਾਬੰਦੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਓਸਟੀਓਪਰੋਰੋਸਿਸ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।<ref name="Beto2015">{{Cite journal|date=Jan 2015|title=The role of calcium in human aging|journal=Clin Nutr Res|type=Review|volume=4|issue=1|pages=1–8|doi=10.7762/cnr.2015.4.1.1|pmc=4337919|pmid=25713787}}</ref> ਬੁਲੀਮੀਆ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਗਠੀਏ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਵੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ. ਕੈਲਸੀਅਮ ਅਤੇ / ਜਾਂ ਵਿਟਾਮਿਨ ਡੀ ਨੂੰ ਜਜ਼ਬ ਕਰਨ ਦੀ ਅਸਮਰਥਤਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਓਸਟੀਓਪਰੋਸਿਸ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ. ਹੋਰ ਸੂਖਮ ਤੱਤਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਵਿਟਾਮਿਨ ਕੇ ਜਾਂ ਵਿਟਾਮਿਨ ਬੀ <nowiki><sub id="mwAaY">12 ਦੀ</sub></nowiki> ਘਾਟ ਵੀ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। * ਗਠੀਏ ਦੇ ਰੋਗ ਜਿਵੇਂ ਲੋਕ ਗਠੀਏ, ਐਨਕਲੋਇਜਿੰਗ ਸਪੋਂਡਲਾਈਟਿਸ,<ref name="medscapeosteoporosis">{{Cite web|url=http://emedicine.medscape.com/article/330598-overview|title=Osteoporosis&nbsp;– Risk Factors, Screening, and Treatment|last=Kohlmeier|first=Lynn Kohlmeier|year=1998|publisher=Medscape Portals|archive-url=https://web.archive.org/web/20081219183121/http://emedicine.medscape.com/article/330598-overview|archive-date=19 December 2008|access-date=2008-05-11}}</ref> ਪ੍ਰਣਾਲੀਗਤ ਲੂਪਸ ਏਰੀਥੀਓਟੋਸਸ ਅਤੇ ਪੌਲੀਅਰਟਿਕਲਰ ਕਿਸ਼ੋਰ ਇਡੀਓਪੈਥਿਕ ਗਠੀਆ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਓਸਟੀਓਪਰੋਰੋਸਿਸ ਦਾ ਵੱਧ ਖ਼ਤਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਜਾਂ ਹੋਰ ਜੋਖਮ ਕਾਰਕ (ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਕੋਰਟੀਕੋਸਟੀਰਾਇਡ ਥੈਰੇਪੀ) . ਅਮੈਲੋਇਡਿਸ ਅਤੇ ਸਾਰਕੋਇਡਿਸ ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਸੰਬੰਧੀ ਰੋਗ ਵੀ ਓsਸਟੀਓਪਰੋਰੋਸਿਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਨ. * ਗੰਭੀਰ ਗੁਰਦੇ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਪੇਸ਼ਾਬ ਓਸਟੀਓਡੀਸਟ੍ਰੋਫੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ. * ਹੇਮੇਟੋਲੋਜੀਕਲ ਓਸਟੀਓਪਰੋਰਰੋਵਸਸ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਿਵਕਾਰ ਹਨ [[ਬਹੁ-ਮਾਇਲਓਲੋਮਾ|ਨੂੰ ਕਈ]] ਅਤੇ ਹੋਰ ਮੋਨੋਕਲੋਨਲ ਗਾਮੋਪਾਥੀ, ਲਿਮਫੋਮਾ, ਲਿuਕਿਮੀਆ, ਮਾਸਟੋਸਾਈਟੋਿਸਸ, [[ਹੀਮੋਫਿਲਿਆ|ਪੀੜ੍ਹੀ]], ਦਾਤਰੀ-ਸੈੱਲ ਦੇ ਰੋਗ ਅਤੇ ਥੈਲੇਸੀਮੀਆ। * ਕਈ ਵਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਵਿਕਾਰ ਓਸਟੀਓਪਰੋਸਿਸ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ. ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਟਿਓਜਨੇਸਿਸ ਅਪੂਰਪੈਕਟਿਟਾ, [[ਮਾਰਫਨ ਸਿੰਡਰੋਮ]], ਹੀਮੋਚਰੋਮੋਟੋਸਿਸ, ਹਾਈਫੋਫੋਫਾਟਾਸੀਆ<ref>{{Cite book|title=GeneReviews: Hypophostasia|last=Mornet|first=Etienne|last2=Nunes|first2=Mark E|date=20 November 2007|publisher=NCBI|chapter=Hypophosphatasia|name-list-format=vanc|chapter-url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK1150/|archive-url=https://web.archive.org/web/20170118123525/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK1150/|archive-date=18 January 2017}}</ref> (ਜਿਸ ਲਈ ਇਹ ਅਕਸਰ ਗਲਤ ਨਿਦਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ),<ref>{{Cite web|url=http://www.hypophosphatasia.com/hcp/dangers-of-misdiagnosis|title=Hypophosphatasia Case Studies: Dangers of Misdiagnosis|website=Hypophosphatasia.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20140808054019/http://www.hypophosphatasia.com/hcp/dangers-of-misdiagnosis|archive-date=8 August 2014|access-date=5 August 2014}}</ref> ਗਲਾਈਕੋਜਨ ਸਟੋਰੇਜ ਰੋਗ, ਹੋਮੋਸਾਈਸਟਿਨੂਰੀਆ, ਏਹਲਰਸ – ਡੈਨਲੋਸ ਸਿੰਡਰੋਮ, ਪੋਰਫੀਰੀਆ, ਮੇਨਕਸ ਸਿੰਡਰੋਮ, ਐਪੀਡਰਮੋਲਿਸਿਸ ਬੁਲੋਸਾ ਅਤੇ ਗੌਚਰ ਬਿਮਾਰੀ। * ਅਣਜਾਣ ਕਾਰਣ ਦੇ ਸਕੋਲੀਓਸਿਸ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਓਸਟੀਓਪਰੋਰੋਸਿਸ ਦਾ ਵੱਧ ਖ਼ਤਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੱਡੀ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਖੇਤਰੀ ਦਰਦ ਸਿੰਡਰੋਮ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।ਪਾਰਕਿਨਸਨ ਰੋਗ ਅਤੇ [[ਸੀ ਓ ਪੀ ਡੀ|ਗੰਭੀਰ ਰੁਕਾਵਟ ਪਲਮਨਰੀ ਬਿਮਾਰੀ ਵਾਲੇ]] ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਕਸਰ ਹੁੰਦਾ [[ਸੀ ਓ ਪੀ ਡੀ|ਹੈ]]। * [[ਪਾਰਕਿਨਸਨ ਰੋਗ|ਪਾਰਕਿੰਸਨ ਰੋਗ ਵਾਲੇ]] ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਦੇ ਟੁੱਟਣ ਦਾ ਵਧੇਰੇ ਖ਼ਤਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਾੜੀ ਸੰਤੁਲਨ ਅਤੇ ਹੱਡੀਆਂ ਦੀ ਮਾੜੀ ਘਣਤਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|year=2009|title=Osteoporosis in Parkinson's disease|journal=Parkinsonism & Related Disorders|volume=15|issue=5|pages=339–46|doi=10.1016/j.parkreldis.2009.02.009|pmid=19346153}}</ref> ਪਾਰਕਿੰਸਨ'ਸ ਰੋਗ ਵਿੱਚ ਡੋਪਾਮਿਨਰਜੀਕ ਨਿਰੋਨਜ਼ ਅਤੇ ਐਲਟਰਡ ਕੈਲਸ਼ੀਅਮ ਪਾਚਕ<ref>{{Cite journal|year=2009|title=Mitochondria, calcium and cell death: A deadly triad in neurodegeneration|journal=Biochimica et Biophysica Acta (BBA) - Bioenergetics|volume=1787|issue=5|pages=335–44|doi=10.1016/j.bbabio.2009.02.021|pmc=2696196|pmid=19268425}}</ref> (ਅਤੇ ਲੋਹੇ ਦੇ ਪਾਚਕ ) ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਅਤੇ ਪਿੰਜਰ ਦੇ ਤਣਾਅ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸੰਬੰਧ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। === ਦਵਾਈ === ਕੁਝ ਦਵਾਈਆਂ ਓਸਟੀਓਪਰੋਰੋਸਿਸ ਦੇ ਜੋਖਮ ਵਿੱਚ ਵਾਧੇ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਹਨ; ਸਿਰਫ ਗਲੂਕੋਕਾਰਟੀਕੋਸਟੀਰੋਇਡਜ਼ ਅਤੇ ਐਂਟੀਕਨਵੁਲਸੈਂਟਸ ਕਲਾਸਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਪਰ ਦੂਸਰੇ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਸਬੂਤ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਰਹੇ ਹਨ। * ਸਟੀਰੌਇਡ-ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਓਸਟਿਓਪੋਰੋਸਿਸ (ਐਸਆਈਓਪੀ) ਗਲੂਕੋਕਾਰਟਿਕੋਇਡਜ਼ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਾਰਨ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। - ਕੁਸ਼ਿੰਗ ਸਿੰਡਰੋਮ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਧੁਰਾ ਪਿੰਜਰ ਸ਼ਾਮਲ. ਸਿੰਥੇਟਿਕ ਗਲੂਕੋਕਾਰਟਿਕਾਈਡ ਨੁਸਖ਼ੇ ਵਾਲੀ ਦਵਾਈ ਦੀ ਪ੍ਰੀਡਨੀਸੋਨ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਸੇਵਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਉਮੀਦਵਾਰ ਹੈ। ਕੁਝ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਦਿਸ਼ਾ-ਨਿਰਦੇਸ਼ ਉਹਨਾਂ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਫਾਈਲੈਕਸਿਸ ਦੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ 30 ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ &nbsp; ਮਿਲੀਗ੍ਰਾਮ ਹਾਈਡ੍ਰੋਕਾਰਟੀਸੋਨ (7.5 &nbsp; ਪ੍ਰੀਡਨੀਸਲੋਨ ਦਾ ਮਿਲੀਗ੍ਰਾਮ), ਖ਼ਾਸਕਰ ਜਦੋਂ ਇਹ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|url=http://bookshop.rcplondon.ac.uk/contents/pub89-a953a6c0-06c0-46d8-b79a-e951536d9070.pdf|title=Glucocorticoid-induced Osteoporosis|last=Bone and Tooth Society of Great Britain|last2=National Osteoporosis Society|last3=Royal College of Physicians|publisher=Royal College of Physicians of London|year=2003|isbn=978-1-86016-173-5|location=London, UK|author-link2=National Osteoporosis Society|access-date=3 October 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20120114134537/http://bookshop.rcplondon.ac.uk/contents/pub89-a953a6c0-06c0-46d8-b79a-e951536d9070.pdf|archive-date=14 January 2012|df=dmy-all}}</ref> ਇਸਦੀ ਰੋਕਥਾਮ ਵਜੋਂ ਕੈਲਸੀਅਮ ਜਾਂ ਵਿਟਾਮਿਨ ਡੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਦੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|date=1998-04-27|title=Calcium and vitamin D for corticosteroid-induced osteoporosis|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|issue=2|pages=CD000952|doi=10.1002/14651858.cd000952|pmid=10796394}}</ref> ਬਦਲਵੇਂ ਦਿਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸ਼ਾਇਦ ਇਸ ਪੇਚੀਦਗੀ ਨੂੰ ਨਾ ਰੋਕ ਸਕੇ।<ref name="GIOP">{{Cite journal|date=February 2007|title=Prevention and treatment strategies for glucocorticoid-induced osteoporotic fractures|journal=Clinical Rheumatology|volume=26|issue=2|pages=144–53|doi=10.1007/s10067-006-0315-1|pmid=16670825}}</ref> * ਬਾਰਬੀਟਿਰੇਟਰੇਟਸ, ਫੀਨਾਈਟੋਇਨ ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਐਨਜ਼ਾਈਮ-ਪ੍ਰੇਰਕ ਐਂਟੀਪਾਈਲਪਟਿਕਸ &nbsp; - ਇਹ ਸ਼ਾਇਦ ਵਿਟਾਮਿਨ ਡੀ ਦੀ ਪਾਚਕ ਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite journal|year=2007|title=Anti-epileptic medication and bone health|journal=Osteoporosis International|volume=18|issue=2|pages=129–42|doi=10.1007/s00198-006-0185-z|pmid=17091219}}</ref> * ਐੱਲ-ਥਾਈਰੋਕਸਾਈਨ ਓਵਰ-ਰਿਪਲੇਸਮੈਂਟ, ਓਸਟੋਪੋਰੋਸਿਸ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਥਾਇਰੋਟੌਕਸਿਕੋਸਿਸ।<ref name="ICSI">{{Cite web|url=http://www.icsi.org/osteoporosis/diagnosis_and_treatment_of_osteoporosis__3.html|title=ICSI Health Care Guideline: Diagnosis and Treatment of Osteoporosis, 5th edition|last=Simonelli, C|date=July 2006|publisher=Institute for Clinical Systems Improvement|format=PDF|archive-url=https://web.archive.org/web/20070718014056/http://www.icsi.org/osteoporosis/diagnosis_and_treatment_of_osteoporosis__3.html|archive-date=18 July 2007|access-date=2008-04-08|display-authors=etal}}</ref> ਇਹ ਸਬਕਲੀਨਿਕ ਹਾਈਪੋਥਾਈਰੋਡਿਜ਼ਮ ਵਿੱਚ ਕੁਵਾਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। * ਕਈਂ ਦਵਾਈਆਂ ਹਾਈਪੋਗੋਨਾਡਿਜ਼ਮ ਨੂੰ ਭੜਕਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਦਾਹਰਣ ਲਈ ਛਾਤੀ ਦੇ ਕੈਂਸਰ, ਮੈਥੋਟਰੈਕਸੇਟ ਅਤੇ ਹੋਰ ਐਂਟੀਮੇਟੈਬੋਲਾਈਟ ਡਰੱਗਜ਼, ਡੀਪੋਟ ਪ੍ਰੋਜੈਸਟਰੋਨ ਅਤੇ ਗੋਨਾਡੋਟ੍ਰੋਪਿਨ-ਜਾਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਾਰਮੋਨ ਐਗੋਨੀਸਟ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਐਰੋਮੇਟੇਜ ਇਨਿਹਿਬਟਰਜ਼। * ਐਂਟੀਕੋਆਗੂਲੈਂਟਸ - ਹੈਪਰੀਨ ਦੀ ਲੰਮੀ ਮਿਆਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੱਡੀਆਂ ਦੇ ਘਣਤਾ ਵਿੱਚ ਕਮੀ ਦੇ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ,<ref>{{Cite journal|year=2002|title=Heparin and osteoporosis during pregnancy: 2002 update|journal=Lupus|volume=11|issue=10|pages=680–82|doi=10.1191/0961203302lu262oa|pmid=12413068}}</ref> ਅਤੇ ਵਾਰਫਾਰਿਨ (ਅਤੇ ਸਬੰਧਤ ਕੋਮਰਿਨ) ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਓਸਟੀਓਪੋਰੋਟਿਕ ਫ੍ਰੈਕਚਰ ਦੇ ਵਧੇ ਹੋਏ ਜੋਖਮ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ।<ref>{{Cite journal|year=2006|title=Risk of osteoporotic fracture in elderly patients taking warfarin: results from the National Registry of Atrial Fibrillation 2|journal=Arch. Intern. Med.|volume=166|issue=2|pages=241–46|doi=10.1001/archinte.166.2.241|pmid=16432096}}</ref> * ਪ੍ਰੋਟੋਨ ਪੰਪ ਇਨਿਹਿਬਟਰਜ਼ - ਇਹ ਦਵਾਈਆਂ ਪੇਟ ਐਸਿਡ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਨੂੰ ਰੋਕਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਹ ਕੈਲਸੀਅਮ ਸਮਾਈ ਵਿੱਚ ਵਿਘਨ ਪਾਉਣ ਲਈ ਸੋਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|year=2006|title=Long-term proton pump inhibitor therapy and risk of hip fracture|url=https://archive.org/details/sim_jama_2006-12-27_296_24/page/2946|journal=JAMA|volume=296|issue=24|pages=2947–53|doi=10.1001/jama.296.24.2947|pmid=17190895}}</ref> ਦੀਰਘ ਫ਼ਾਸਫ਼ੇਟ ਬਾਈਡਿੰਗ ਨਾਲ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ [[ਐਲਮੀਨੀਅਮ|ਅਲਮੀਨੀਅਮ]] -ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਖਟਾਸਮਾਰ . * ਥਿਆਜ਼ੋਲਿਡੀਨੇਡੀਅਨਜ਼ (ਸ਼ੂਗਰ ਦੇ ਲਈ ਵਰਤਿਆ) - ਰੇਅਜਿਗਲਾਝੋਨ ਅਤੇ ਸੰਭਵ ਪਿਓਗਲਾਈਟਾਜ਼ੋਨ ਦੇ ਇਨਿਹਿਬਟਰਜ਼ ਪੀਪੀਏ ਓਸਟੀਓਪਰੋਰਰੋਵਸਸ ਅਤੇ ਹੱਡੀ ਦੇ ਜੋਖਮ ਵਧ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|year=2007|title=Effects of thiazolidinediones on bone loss and fracture|url=https://archive.org/details/sim_annals-of-pharmacotherapy_2007-12_41_12/page/2014|journal=Annals of Pharmacotherapy|volume=41|issue=12|pages=2014–18|doi=10.1345/aph.1K286|pmid=17940125}}</ref> * ਦੀਰਘ [[ਲਿਥੀਅਮ|ਲੀਥੀਅਮ]] ਥੈਰੇਪੀ ਓਸਟੀਓਪਰੋਸਿਸ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੈ। === ਵਿਕਾਸਵਾਦੀ === ਉਮਰ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੱਡੀਆਂ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਆਮ ਮੁੱਪ੍ਰਾਈਮਲੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਘੱਟ ਸੰਘਣੀ ਹੱਡੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਾਰਨ ਆਮ ਹੈ।<ref name="Latimer_2005">{{Cite journal|last=Latimer B|year=2005|title=The perils of being bipedal|url=https://archive.org/details/sim_annals-of-biomedical-engineering_2005-01_33_1/page/3|journal=Ann Biomed Eng|volume=33|issue=1|pages=3–6|doi=10.1007/s10439-005-8957-8|pmid=15709701}}</ref> ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਵਧੇਰੇ ਛੇਤੀ ਹੱਡੀਆਂ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਗੰਭੀਰ ਓਸਟੀਓਪਰੋਸਿਸ ਅਤੇ ਓਸਟੀਓਪਰੋਰੋਸਿਸ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਭੰਜਨ ਦੀ ਬਾਰੰਬਾਰਤਾ ਵਧੇਰੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref name="Cot2011">{{Cite journal|last=Cotter M|displayauthors=et al|year=2011|title=Human evolution and osteoporosis-related spinal fractures|journal=PLoS ONE|volume=6|issue=10|pages=e26658|bibcode=2011PLoSO...626658C|doi=10.1371/journal.pone.0026658|pmc=3197574|pmid=22028933}}</ref> Teਸਟਿਓਪੋਰੋਸਿਸ ਦੀ ਮਨੁੱਖੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਇੱਕ ਸਪਸ਼ਟ ਲਾਗਤ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਨੂੰ ਬਾਈਪੇਡਿਜ਼ਮਵਾਦ ਦੇ ਲਾਭ ਨਾਲ ਜਾਇਜ਼ ਠਹਿਰਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਇਸ ਤਰਾਂ ਦਾ ਲਾਭ ਹੈ। ਇਹ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਛੇਤੀ ਹੱਡੀਆਂ ਸਾਡੇ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਹਮਰੁਤਬਾਆਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਵਿੱਚ ਦੋ ਸਤਹਾਂ 'ਤੇ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਤਣਾਅ ਨੂੰ ਜਜ਼ਬ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਤਾਕਤ ਫੈਲਾਉਣ ਲਈ ਚਾਰ ਸਤਹ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਪੋਰੋਸਿਟੀ ਵਧੇਰੇ ਲਚਕਤਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਹਲਕਾ ਪਿੰਜਰ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨਾ ਸੌਖਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਵਿਚਾਰ ਇਹ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅੱਜ ਖੁਰਾਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕੈਲਸੀਅਮ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਘੱਟ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਦੂਸਰੇ ਪ੍ਰਾਈਮੈਟਸ ਜਾਂ ਟੀਟ੍ਰੈਪਡਲ ਪੁਰਖਿਆਂ ਦੀਆਂ ਖੁਰਾਕਾਂ ਨਾਲੋਂ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੈ ਜੋ ਓਸਟੀਓਪਰੋਰੋਸਿਸ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਦਿਖਾਉਣ ਦੀ ਵਧੇਰੇ ਸੰਭਾਵਨਾ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ।<ref name="pmid2053574">{{Cite journal|year=1991|title=Calcium in evolutionary perspective|journal=Am. J. Clin. Nutr.|volume=54|issue=1 Suppl|pages=281S–87S|doi=10.1093/ajcn/54.1.281S|pmid=2053574}}</ref> == ਜਰਾਸੀਮ == [[ਤਸਵੀਰ:Osteoporosis_Locations.png|thumb|ਓਸਟੀਓਪਰੋਰੋਸਿਸ ਦੇ ਸਥਾਨ]] ਓਸਟੀਓਪਰੋਰੋਸਿਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰੀਵ ਵਿਧੀ ਹੱਡੀਆਂ ਦੇ ਮੁੜ ਸਥਾਪਨ ਅਤੇ [[ਹੱਡੀ|ਹੱਡੀਆਂ ਦੇ ਗਠਨ ਦੇ]] ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਅਸੰਤੁਲਨ ਹੈ।ਆਮ ਹੱਡੀ ਵਿਚ, ਹੱਡੀਆਂ ਦੀ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ ਰੀਮੌਡਲਿੰਗ ਨਿਰੰਤਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਸਾਰੇ ਹੱਡੀਆਂ ਦੇ ਪੁੰਜਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 10% ਸਮੇਂ ਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਮੇਂ ਦੁਬਾਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੱਡੀਆਂ ਦੀਆਂ ਮਲਟੀਸੈਲਿਓਲਰਲਰ ਯੂਨਿਟਾਂ (ਵੀ ਮ ਜੁ ਸ) ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ 1963 ਵਿੱਚ ਫ੍ਰੌਸਟ ਅਤੇ ਥੌਮਸ ਦੁਆਰਾ ਵਰਣਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>Frost HM, Thomas CC. Bone Remodeling Dynamics. Springfield, IL: 1963.</ref> ਹੱਡੀ ਦੇ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ ਨੂੰ ਨੀਵਾਂ ਕਰਨ ਲਈ ਟ੍ਰਾਂਸਕ੍ਰਿਪਸ਼ਨ ਫੈਕਟਰ ਪੀਯੂ 1 ਦੁਆਰਾ ਓਸਟੀਓਕਲਾਸਟਸ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਓਸਟੋਬਲਾਸਟਸ ਹੱਡੀਆਂ ਦੇ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਤਦ ਘੱਟ ਹੱਡੀਆਂ ਦੀ ਪੁੰਜ ਦੀ ਘਣਤਾ ਉਦੋਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਓਸਟੀਓਕਲਾਸਟਸ ਹੱਡੀ ਦੇ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ ਨੂੰ ਓਡੀਓਬਲਾਸਟਾਂ ਤੋਂ ਹੱਡੀ ਦੇ ਪੁਨਰ ਨਿਰਮਾਣ ਨਾਲੋਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਡੀਗਰੇਡ ਕਰ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite journal|date=2013|title=Genome-wide approaches for identifying genetic risk factors for osteoporosis|journal=Genome Medicine|volume=5|issue=5|pages=44|doi=10.1186/gm448|pmc=3706967|pmid=23731620}}</ref> [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:All articles with unsourced statements]] tnh9i1b931p4jc9s8u0if1opq5lydpe 0 124995 842389 823615 2026-07-10T20:40:13Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842389 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Marketvegetables.jpg|thumb|ਪੱਤੇ ਹਰੇ, ਕਰੂਸੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕੱਚੀਆਂ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਇੱਕ ਸਿਹਤਮੰਦ ਖੁਰਾਕ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ]] <ref name="EU14"/><ref name="EU14"/><ref name="WHO1235">{{cite web|url=http://www.who.int/dietphysicalactivity/fruit/en/index.html|title=WHO &#124; Promoting fruit and vegetable consumption around the world|work=WHO|accessdate=}}</ref><ref name="WHO1235"/> ਇੱਕ '''ਸਿਹਤਮੰਦ ਖੁਰਾਕ''' ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ [[ਬੰਨ੍ਹਵੀਂ ਖ਼ੁਰਾਕ|ਖੁਰਾਕ ਹੈ]] ਜੋ ਸਮੁੱਚੀ [[ਸਿਹਤ]] ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਜਾਂ ਬਿਹਤਰ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਤੰਦਰੁਸਤ ਖੁਰਾਕ ਜ਼ਰੂਰੀ ਪੋਸ਼ਣ ਤਰਲ,: ਸੂਖਮ ਤੱਤਅਤੇ ਕਾਫ਼ੀ [[ਕੈਲੋਰੀ]] ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।<ref name="lean">{{Cite journal|last=Lean|first=Michael E.J.|date=2015|title=Principles of Human Nutrition|url=|journal=Medicine|volume=43|issue=2|pages=61–65|doi=10.1016/j.mpmed.2014.11.009|pmid=}}</ref><ref name="WHO2004">{{Cite book|url=http://apps.who.int/iris/bitstream/handle/10665/42716/9241546123.pdf?ua=1|title=Vitamin and mineral requirements in human nutrition|last=World Health Organization, Food and Agricultural Organization of the United Nations|date=2004|publisher=World Health Organization|isbn=978-9241546126|edition=2.|location=Geneva}}</ref> ਇੱਕ ਸਿਹਤਮੰਦ ਖੁਰਾਕ ਵਿੱਚ ਫਲ, ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਪੂਰੇ ਅਨਾਜ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰੋਸੈਸ ਕੀਤੇ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਮਿੱਠੇ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਦਾਰਥ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਿਹਤਮੰਦ ਖੁਰਾਕ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਪੌਦੇ ਅਧਾਰਤ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰ-ਅਧਾਰਤ ਖਾਣਿਆਂ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਵਿਟਾਮਿਨ ਬੀ 12 ਦਾ ਇੱਕ ਗੈਰ-ਜਾਨਵਰ ਸਰੋਤ ਇੱਕ [[ਵੀਗਨਿਜ਼ਮ|ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀ ਖੁਰਾਕ ਦੀ]] ਪਾਲਣਾ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|last=Melina|first=Vesanto|last2=Craig|first2=Winston|last3=Levin|first3=Susan|date=December 2016|title=Position of the Academy of Nutrition and Dietetics: Vegetarian Diets|url=https://www.eatrightpro.org/~/media/eatrightpro%20files/practice/position%20and%20practice%20papers/position%20papers/vegetarian-diet.ashx|journal=Journal of the Academy of Nutrition and Dietetics|volume=116|issue=12|pages=1970–1980|doi=10.1016/j.jand.2016.09.025|pmid=27886704|access-date=2020-01-30|archive-date=2019-07-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20190708160222/https://www.eatrightpro.org/~/media/eatrightpro%20files/practice/position%20and%20practice%20papers/position%20papers/vegetarian-diet.ashx|dead-url=yes}}</ref> ਡਾਕਟਰੀ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਅਦਾਰਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕਈ ਪੋਸ਼ਣ ਸੰਬੰਧੀ ਗਾਈਡ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਾਗਰੂਕ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿਹਤਮੰਦ ਰਹਿਣ ਲਈ ਕੀ ਖਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।ਕੁਝ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਥਾਂ ਦੇ ਲੇਬਲ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਖਪਤਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸਿਹਤ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਖਾਣਿਆਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।<ref name="EU14">{{cite web|url=http://eur-lex.europa.eu/legal-content/en/ALL/?uri=CELEX:32011R1169|title=Food information to consumers - legislation|work=EU|accessdate=2017-11-24}}</ref><ref name="WHO1235"/> == ਸਿਫਾਰਸ਼ਾਂ == === ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਗਠਨ === [[ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਸਥਾ|ਵਰਲਡ ਹੈਲਥ ਆਰਗੇਨਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ]] (ਡਬਲਯੂਐਚਓ) ਆਬਾਦੀ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਪੰਜ ਸਿਫਾਰਸ਼ਾਂ ਕਰਦਾ ਹੈ:<ref>{{Cite web|url=http://www.who.int/dietphysicalactivity/diet/en/index.html|title=WHO &#124; Diet|website=WHO|access-date=}}</ref> # .ਜਿੰਨੀ ਕੈਲੋਰੀਜ ਤੁਹਾਡਾ ਸਰੀਰ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਉਨੀ ਗਿਣਤੀ ਖਾ ਕੇ ਇੱਕ ਸਿਹਤਮੰਦ ਭਾਰ ਬਣਾਈ ਰੱਖੋ। # ਚਰਬੀ ਦੇ ਸੇਵਨ ਨੂੰ ਸੀਮਤ ਕਰੋ. ਕੁੱਲ ਕੈਲੋਰੀ ਦਾ 30% ਤੋਂ ਵੱਧ ਚਰਬੀ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਆਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ. ਸੰਤ੍ਰਿਪਤ ਚਰਬੀ ਨੂੰ ਸੰਤ੍ਰਿਪਤ ਚਰਬੀ ਪਸੰਦ ਕਰੋ. ਟ੍ਰਾਂਸ ਫੈਟਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰਹੇਜ ਕਰੋ। # ਪ੍ਰਤੀ ਦਿਨ ਘੱਟੋ ਘੱਟ 400 ਗ੍ਰਾਮ ਫਲ ਅਤੇ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਖਾਓ (ਆਲੂ, ਮਿੱਠੇ ਆਲੂ, ਕਸਾਵਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਟਾਰਚੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਗਿਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ). ਸਿਹਤਮੰਦ ਖੁਰਾਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਫਲ਼ੀਦਾਰ (ਉਦਾ. ਦਾਲ, ਫਲੀਆਂ), ਪੂਰੇ ਦਾਣੇ ਅਤੇ ਗਿਰੀਦਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। # ਸਧਾਰਨ ਸ਼ੱਕਰ ਦਾ ਸੇਵਨ 10% ਤੋਂ ਘੱਟ ਕੈਲੋਰੀ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਰੱਖੋ (5% ਹੇਠਾਂ ਕੈਲੋਰੀ ਜਾਂ 25 ਗ੍ਰਾਮ ਹੋਰ ਵੀ ਵਧੀਆ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। # ਸਾਰੇ ਸਰੋਤਾਂ ਤੋਂ ਲੂਣ / ਸੋਡੀਅਮ ਨੂੰ ਸੀਮਤ ਕਰੋ ਅਤੇ ਇਹ ਸੁਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰੋ ਕਿ ਲੂਣ ਆਇਓਡਾਈਜ਼ਡ ਹੈ. ਪ੍ਰਤੀ ਦਿਨ 5 ਗ੍ਰਾਮ ਤੋਂ ਘੱਟ ਲੂਣ ਕਾਰਡੀਓਵੈਸਕ ਦੇ ਜੋਖਮ ਨੂੰ ਘਟਾ ਸਕਦਾ ਡਬਲਯੂਐਚਓ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਨਾਕਾਫ਼ੀ [[ਸਬਜੀ|ਸਬਜ਼ੀਆਂ]] ਅਤੇ [[ਫਲ]] ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ 2.8% ਮੌਤਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹਨ।<ref name=":0">{{Cite web|url=http://www.who.int/gho/ncd/risk_factors/unhealthy_diet_text/en/|title=WHO - Unhealthy diet|website=who.int}}</ref> ਦੂਜੀ ਡਬਲਯੂਐਚਓ ਦੀਆਂ ਸਿਫਾਰਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: * ਇਹ ਸੁਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨਾ ਕਿ ਖਾਣੇ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ [[ਵਿਟਾਮਿਨ]] ਅਤੇ ਕੁਝ ਖਣਿਜ ਹਨ; * ਸਿੱਧੇ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਭਾਰੀ ਧਾਤ) ਅਤੇ ਕਾਰਸਿਨੋਜਨਿਕ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਬੈਨਜ਼ੀਨ|ਬੈਂਜਿਨ]]) ਪਦਾਰਥਾਂ ਤੋਂ ਪਰਹੇਜ਼ ਕਰਨਾ; * ਮਨੁੱਖੀ ਰੋਗਾਣੂਆਂ ਦੁਆਰਾ ਦੂਸ਼ਿਤ ਭੋਜਨ ਤੋਂ ਪਰਹੇਜ਼ ਕਰਨਾ (ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ ''ਈ. ਕੋਲੀ'', ਟੇਪਵਰਮ ਅੰਡੇ); * ਅਤੇ ਖੁਰਾਕ ਵਿੱਚ ਪੌਲੀਓਨਸੈਚੂਰੇਟਡ ਚਰਬੀ ਨਾਲ ਸੰਤ੍ਰਿਪਤ ਚਰਬੀ ਦੀ ਥਾਂ ਲੈਣਾ, ਜੋ ਕੋਰੋਨਰੀ ਆਰਟਰੀ ਬਿਮਾਰੀ ਅਤੇ [[ਸ਼ੱਕਰ ਰੋਗ|ਸ਼ੂਗਰ]] ਦੇ ਜੋਖਮ ਨੂੰ ਘਟਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref name=":0"/> === ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਭਾਗ === ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਭਾਗ (ਯੂ. ਐੱਸ. ਡੀ. ਏ.) ਦੁਆਰਾ ਅਮਰੀਕੀ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਡਾਈਟ ਗਾਈਡਲਾਈਨਜ, 2000 ਕੇਸੀਐਲ ਦੀ ਖੁਰਾਕ ਲਈ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੀ ਸਾਰਣੀ ਵਿੱਚ ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਖੁਰਾਕ ਦੇ ਤਿੰਨ ਸਿਹਤਮੰਯੋਗਦ ਪੈਟਰਨ ਦੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref>Dietary Guidelines Advisory Committee. "[http://health.gov/dietaryguidelines/2015-scientific-report/PDFs/Scientific-Report-of-the-2015-Dietary-Guidelines-Advisory-Committee.pdf Scientific Report of the 2015 Dietary Guidelines Advisory Committee] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160503071439/http://health.gov/dietaryguidelines/2015-scientific-report/PDFs/Scientific-Report-of-the-2015-Dietary-Guidelines-Advisory-Committee.pdf |date=2016-05-03 }}." ''Washington (DC): USDA and US Department of Health and Human Services'' (2015).</ref><ref name="USDietaryGuidelines2015">{{Cite web|url=https://health.gov/dietaryguidelines/2015/|title=2015–2020 Dietary Guidelines for Americans - health.gov|last=US Department of Health and Human Services.|date=2017|website=health.gov|publisher=Skyhorse Publishing Inc.|type=National guideline|access-date=30 September 2019|archive-date=6 ਨਵੰਬਰ 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191106200014/https://health.gov/dietaryguidelines/2015/|url-status=dead}}</ref><ref name="USGuidelines2013">{{Cite journal|last=Jensen|first=MD|last2=Ryan|first2=DH|last3=Apovian|first3=CM|last4=Ard|first4=JD|last5=Comuzzie|first5=AG|last6=Donato|first6=KA|last7=Hu|first7=FB|last8=Hubbard|first8=VS|last9=Jakicic|first9=JM|date=24 June 2014|title=2013 AHA/ACC/TOS guideline for the management of overweight and obesity in adults: a report of the American College of Cardiology/American Heart Association Task Force on Practice Guidelines and The Obesity Society.|journal=Circulation|type=Professional society guideline|volume=129|issue=25 Suppl 2|pages=S102-38|doi=10.1161/01.cir.0000437739.71477.ee|pmc=5819889|pmid=24222017}}</ref> ਇਹ ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੀ ਸਥਿਰਤਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਲਚਕਦਾਰ ਪਹੁੰਚ ਦੋਵਾਂ ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।ਇਸ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਖਰੜਾ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਲਿਖਿਆ: “ਟਿਕਾ ਖੁਰਾਕਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਖੋਜਾਂ ਇਹ ਸਨ ਕਿ ਪੌਦਾ-ਅਧਾਰਤ ਭੋਜਨ, ਜਿਵੇਂ ਸਬਜ਼ੀਆਂ, ਫਲ, ਅਨਾਜ, ਫਲ਼ੀ, ਗਿਰੀਦਾਰ ਅਤੇ ਬੀਜ, ਅਤੇ ਕੈਲੋਰੀ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰ-ਅਧਾਰਤ ਭੋਜਨ ਘੱਟ ਸਿਹਤ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮੌਜੂਦਾ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੀ ਖੁਰਾਕ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ. ਖਾਣ ਪੀਣ ਦਾ ਇਹ ਨਮੂਨਾ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖੁਰਾਕ ਪੈਟਰਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ “ਸਿਹਤਮੰਦ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਦਾ ਪੈਟਰਨ”, “ਸਿਹਤਮੰਦ ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀ ਪੈਟਰਨ” ਅਤੇ “ਸਿਹਤਮੰਦ ਮੈਡੀਟੇਰੀਅਨ-ਸ਼ੈਲੀ ਦਾ ਪੈਟਰਨ” ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref>{{Cite web|url=http://health.gov/dietaryguidelines/2015-scientific-report/15-appendix-E3/e3-7.asp|title=App. E-3.7: Developing Vegetarian and Mediterranean-style Food Patterns - 2015 Advisory Report - health.gov|website=health.gov|access-date=2015-09-30|archive-date=2017-01-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20170103202902/https://health.gov/dietaryguidelines/2015-scientific-report/15-appendix-E3/e3-7.asp|url-status=dead}}</ref> ਖੁਰਾਕ ਸਮੂਹ ਦੀਆਂ ਰਕਮਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਦਿਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਦ ਤੱਕ ਕਿ ਹਰ ਹਫਤੇ ਨੋਟ ਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। {| class="wikitable" |+ ਤਿੰਨ ਸਿਹਤਮੰਦ ਪੈਟਰਨ ! ਭੋਜਨ ਸਮੂਹ / ਉਪ ਸਮੂਹ (ਇਕਾਈਆਂ) ! US ਸ਼ੈਲੀ ! [[ਸ਼ਾਕਾਹਾਰ|ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀ]] ! ਮੈਡ ਸ਼ੈਲੀ |- | '''[[ਫਲ]] (ਕੱਪ eq)''' | 2 | 2 | 2.5 |- | '''[[ਸਬਜੀ|ਸਬਜ਼ੀਆਂ]] (ਕੱਪ eq)''' | 2.5 | 2.5 | 2.5 |- | ਹਨੇਰਾ ਹਰੇ | 1.5 / ਡਬਲਯੂ | 1.5 / ਡਬਲਯੂ | 1.5 / ਡਬਲਯੂ |- | ਲਾਲ / ਸੰਤਰੀ | 5.5 / ਡਬਲਯੂ | 5.5 / ਡਬਲਯੂ | 5.5 / ਡਬਲਯੂ |- | ਸਟਾਰਚਾਈ | 5 / ਡਬਲਯੂ | 5 / ਡਬਲਯੂ | 5 / ਡਬਲਯੂ |- | ਫ਼ਲਦਾਰ | 1.5 / ਡਬਲਯੂ | 3 / ਡਬਲਯੂ | 1.5 / ਡਬਲਯੂ |- | ਹੋਰ | 4 / ਡਬਲਯੂ | 4 / ਡਬਲਯੂ | 4 / ਡਬਲਯੂ |- | '''ਅਨਾਜ (zਜ਼ ਏਕਿq)''' | 6 | .5.. | 6 |- | ਪੂਰਾ | 3 | ... | 3 |- | ਸੁਧਾਰੀ | 3 | 3 | 3 |- | '''ਡੇਅਰੀ (ਕੱਪ eq)''' | 3 | 3 | 2 |- | '''ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਭੋਜਨ (ਓਜ਼ ਏਕਿq)''' | 5.5 | ... | .5.. |- | ਮੀਟ (ਲਾਲ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਸੈਸਡ) | 12.5 / ਡਬਲਿਯੂ | - | 12.5 / ਡਬਲਿਯੂ |- | ਪੋਲਟਰੀ | 10.5 / ਡਬਲਯੂ | - | 10.5 / ਡਬਲਯੂ |- | ਸਮੁੰਦਰੀ ਭੋਜਨ | 8 / ਡਬਲਯੂ | - | 15 / ਡਬਲਯੂ |- | ਅੰਡੇ | 3 / ਡਬਲਯੂ | 3 / ਡਬਲਯੂ | 3 / ਡਬਲਯੂ |- | ਗਿਰੀਦਾਰ / ਬੀਜ | 4 / ਡਬਲਯੂ | 7 / ਡਬਲਯੂ | 4 / ਡਬਲਯੂ |- | ਪ੍ਰੋਸੈਸਡ ਸੋਇਆ (ਟੋਫੂ ਸਮੇਤ) | 0.5 / ਡਬਲਯੂ | 8 / ਡਬਲਯੂ | 0.5 / ਡਬਲਯੂ |- | '''ਤੇਲ (ਗ੍ਰਾਮ)''' | 27 | 27 | 27 |- | '''ਠੋਸ ਚਰਬੀ ਦੀ ਸੀਮਾ (ਗ੍ਰਾਮ)''' | 18 | 21 | 17 |- | '''ਜੋੜੀ ਗਈ ਸ਼ੱਕਰ ਸੀਮਾ (ਗ੍ਰਾਮ)''' | 30 | 36 | 29 |} === ਅਮੈਰੀਕਨ ਹਾਰਟ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ / ਵਰਲਡ ਕੈਂਸਰ ਰਿਸਰਚ ਫੰਡ / ਕੈਂਸਰ ਰਿਸਰਚ ਲਈ ਅਮਰੀਕੀ ਇੰਸਟੀਚਿ .ਟ === ਅਮੈਰੀਕਨ ਹਾਰਟ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ, ਵਰਲਡ ਕੈਂਸਰ ਰਿਸਰਚ ਫੰਡ, ਅਤੇ ਅਮੈਰੀਕਨ ਇੰਸਟੀਚਿ for ਟ ਫਾਰ ਕੈਂਸਰ ਰਿਸਰਚ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਖੁਰਾਕ ਦੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਬਿਨਾਂ ਪ੍ਰੋਸੈਸ ਕੀਤੇ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਖਾਣੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੂਰੇ ਅਨਾਜ, ਫਲ਼ੀ, ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਸਟਾਰਚ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਫਲਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਲੜੀ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ. ਇਸ ਸਿਹਤਮੰਦ ਖੁਰਾਕ ਵਿੱਚ ਗੈਰ-ਸਟਾਰਚ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਫਲਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ ਜੋ ਲਾਲ, ਹਰੇ, ਪੀਲੇ, ਚਿੱਟੇ, ਜਾਮਨੀ, ਅਤੇ ਸੰਤਰੀ ਸਮੇਤ ਵੱਖ ਵੱਖ ਰੰਗ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ. ਸਿਫਾਰਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਟਮਾਟਰ ਤੇਲ, ਪਕਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਲਸਣ ਅਤੇ ਫੁੱਲ ਗੋਭੀ ਵਰਗੀਆਂ ਸਬਜ਼ੀਆਂ, ਕੈਂਸਰ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਕੁਝ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ. ਇਹ ਸਿਹਤਮੰਦ ਖੁਰਾਕ energyਰਜਾ ਦੀ ਘਣਤਾ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਭਾਰ ਵਧਾਉਣ ਅਤੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਤੋਂ ਬਚਾ ਸਕਦੀ ਹੈ. ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਮਿੱਠੇ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਖਪਤ ਨੂੰ ਸੀਮਤ ਕਰਨਾ, richਰਜਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਖਾਣੇ ਸੀਮਤ ਕਰਨਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ "ਤੇਜ਼ ਭੋਜਨ" ਅਤੇ ਲਾਲ ਮੀਟ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਸੈਸ ਕੀਤੇ ਮੀਟ ਤੋਂ ਪਰਹੇਜ਼ ਕਰਨਾ ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਲੰਬੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ. ਕੁਲ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਖੋਜਕਰਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਡਾਕਟਰੀ ਨੀਤੀ ਨੇ ਸਿੱਟਾ ਕੱ .ਿਆ ਕਿ ਇਹ ਸਿਹਤਮੰਦ ਖੁਰਾਕ ਭਿਆਨਕ ਬਿਮਾਰੀ ਅਤੇ ਕੈਂਸਰ ਦੇ ਜੋਖਮ ਨੂੰ ਘਟਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।<ref name="WCR2007">{{Cite book|url=http://www.aicr.org/assets/docs/pdf/reports/Second_Expert_Report.pdf|title=Food, Nutrition, Physical Activity, and the Prevention of Cancer: a Global Perspective|date=2007-01-01|work=Washington DC: AICR, 2007|isbn=978-0-9722522-2-5|format=|access-date=|archive-url=https://web.archive.org/web/20160507140127/http://www.aicr.org/assets/docs/pdf/reports/Second_Expert_Report.pdf|archive-date=2016-05-07}}</ref><ref name="urlwww.cancer.org">{{Cite web|url=http://www.cancer.org/acs/groups/cid/documents/webcontent/002577-pdf.pdf|title=American Cancer Society Guidelines on Nutrition and Physical Activity for Cancer Prevention|website=Last Revised: 1/11/2012|format=|access-date=|archive-date=2012-06-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20120625074325/http://www.cancer.org/acs/groups/cid/documents/webcontent/002577-pdf.pdf|url-status=dead}}</ref> ਇਹ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਬੱਚੇ ਪ੍ਰਤੀ ਦਿਨ 25 ਗ੍ਰਾਮ ਤੋਂ ਵੀ ਘੱਟ ਚੀਨੀ (100 ਕੈਲੋਰੀ) ਦੀ ਘੱਟ ਵਰਤੋਂ.<ref name="Vos2016">{{Cite journal|last=Vos|first=Miriam B.|last2=Kaar|first2=Jill L.|last3=Welsh|first3=Jean A.|last4=Van Horn|first4=Linda V.|last5=Feig|first5=Daniel I.|last6=Anderson|first6=Cheryl A.M.|last7=Patel|first7=Mahesh J.|last8=Cruz Munos|first8=Jessica|last9=Krebs|first9=Nancy F.|date=22 August 2016|title=Added Sugars and Cardiovascular Disease Risk in Children|journal=Circulation|volume=135|issue=19|pages=e1017–e1034|doi=10.1161/CIR.0000000000000439|pmc=5365373|pmid=27550974}}</ref> ਦੂਜੀਆਂ ਸਿਫਾਰਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ 2 ਸਾਲ ਤੋਂ ਘੱਟ ਉਮਰ ਦੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀ ਹਫ਼ਤੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤੋਂ ਘੱਟ ਸਾਫਟ ਡਰਿੰਕ ਵਿੱਚ ਵਾਧੂ ਸ਼ੱਕਰ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਹਨ. 2017 ਦੇ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ, ਕੁੱਲ ਚਰਬੀ ਘਟ ਕੋਈ ਵੀ ਹੁਣ ਦੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਸਿਫਾਰਸ਼ ਦੇ ਖਤਰੇ ਨੂੰ ਘੱਟ ਕਰਨ ਲਈ [[ਕਾਰਡੀਓਵੈਸਕੁਲਰ ਰੋਗ]] ਦੀ ਖਪਤ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਹੈ monounsaturated ਚਰਬੀ ਅਤੇ polyunsaturated ਚਰਬੀ, ਜਦਕਿ ਦੀ ਖਪਤ ਘਟ ਸੰਤ੍ਰਿਪਤ ਚਰਬੀ।<ref>{{Cite journal|last=Sacks|first=Frank M.|last2=Lichtenstein|first2=Alice H.|last3=Wu|first3=Jason H.Y.|last4=Appel|first4=Lawrence J.|last5=Creager|first5=Mark A.|last6=Kris-Etherton|first6=Penny M.|last7=Miller|first7=Michael|last8=Rimm|first8=Eric B.|last9=Rudel|first9=Lawrence L.|date=15 June 2017|title=Dietary Fats and Cardiovascular Disease: A Presidential Advisory From the American Heart Association|journal=Circulation|volume=136|issue=3|pages=e1–e23|doi=10.1161/CIR.0000000000000510|pmid=28620111}}</ref> === ਹਾਰਵਰਡ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਪਬਲਿਕ ਹੈਲਥ === ਹਾਰਵਰਡ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਪਬਲਿਕ ਹੈਲਥ ਦਾ ਪੋਸ਼ਣ ਸਰੋਤ ਸਿਹਤਮੰਦ ਖੁਰਾਕ ਲਈ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ 10 ਸਿਫਾਰਸ਼ਾਂ ਕਰਦਾ ਹੈ:<ref name="nsm">{{Cite web|url=http://www.hsph.harvard.edu/nutritionsource/what-should-you-eat/index.html|title=What Should I Eat?|website=The Nutrition Source|publisher=Harvard School of Public Health|archive-url=https://web.archive.org/web/20120804113239/http://www.hsph.harvard.edu/nutritionsource/what-should-you-eat/index.html|archive-date=4 August 2012|access-date=17 October 2012}}</ref> * ਚੰਗੇ ਕਾਰਬੋਹਾਈਡਰੇਟ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰੋ: ਪੂਰੇ ਅਨਾਜ (ਘੱਟ ਜਿੰਨੀ ਬਿਹਤਰ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ), ਸਬਜ਼ੀਆਂ, ਫਲ ਅਤੇ ਬੀਨਜ਼. ਚਿੱਟੀ ਰੋਟੀ, ਚਿੱਟੇ ਚਾਵਲ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਪੇਸਟਰੀ, ਸ਼ੱਕਰ ਵਾਲੇ ਸੋਡੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪ੍ਰੋਸੈਸ ਕੀਤੇ ਭੋਜਨ ਤੋਂ ਪਰਹੇਜ਼ ਕਰੋ।<ref>{{Cite web|url=http://www.hsph.harvard.edu/nutritionsource/what-should-you-eat/carbohydrates/index.html|title=Carbohydrates|archive-url=https://web.archive.org/web/20110707013735/http://www.hsph.harvard.edu/nutritionsource/what-should-you-eat/carbohydrates/index.html|archive-date=2011-07-07}}</ref> * ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਪੈਕੇਜ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦਿਓ: ਚੰਗੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਮੱਛੀ, ਪੋਲਟਰੀ, ਗਿਰੀਦਾਰ ਅਤੇ ਬੀਨਜ਼ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ. ਲਾਲ ਮੀਟ ਤੋਂ ਬਚਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੋ।<ref>{{Cite web|url=http://www.hsph.harvard.edu/nutritionsource/protein-full-story/|title=Protein: Moving Closer to Center Stage|date=2012-09-18|access-date=October 1, 2014}}</ref> * ਸਿਹਤਮੰਦ ਚਰਬੀ ਵਾਲੇ ਭੋਜਨ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰੋ. ਪੌਦੇ ਤੇਲ, ਗਿਰੀਦਾਰ ਅਤੇ ਮੱਛੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਵਿਕਲਪ ਹਨ. ਸੰਤ੍ਰਿਪਤ ਚਰਬੀ ਦੀ ਖਪਤ ਨੂੰ ਸੀਮਤ ਕਰੋ, ਅਤੇ ਟ੍ਰਾਂਸ ਫੈਟ ਵਾਲੇ ਭੋਜਨ ਤੋਂ ਪਰਹੇਜ਼ ਕਰੋ।<ref name="nsm"/> * ਇੱਕ [[ਮੋਟਾ ਅਹਾਰ|ਫਾਈਬਰ-]] ਭਰਪੂਰ ਖੁਰਾਕ ਚੁਣੋ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੂਰੇ ਅਨਾਜ, ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਫਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref>{{Cite web|url=http://www.hsph.harvard.edu/nutritionsource/what-should-you-eat/fiber/index.html|title=The Bottom Line: Choose a fiber-filled diet, rich in whole grains, vegetables, and fruits|access-date=October 27, 2012|archive-date=ਜਨਵਰੀ 5, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130105231406/http://www.hsph.harvard.edu/nutritionsource/what-should-you-eat/fiber/index.html|dead-url=yes}}</ref> * ਵਧੇਰੇ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਫਲ ਖਾਓ - ਜਿੰਨਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਰੰਗੀਨ ਅਤੇ ਭਿੰਨ, ਉੱਨਾ ਵਧੀਆ। * ਖੁਰਾਕ ਵਿੱਚ [[ਕੈਲਸ਼ੀਅਮ|ਕੈਲਸ਼ੀਅਮ ਦੀ]] ਕਾਫ਼ੀ ਮਾਤਰਾ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰੋ; ਹਾਲਾਂਕਿ, ਦੁੱਧ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਜਾਂ ਇਕਮਾਤਰ ਸਰੋਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ. ਕੈਲਸੀਅਮ ਦੇ ਚੰਗੇ ਸਰੋਤ ਹਨ ਕਲਾਰਡਸ, ਬੋਕ ਚੋਆ, ਫੋਰਟੀਫਾਈਡ ਸੋਇਆ ਦੁੱਧ, ਪੱਕੀਆਂ ਬੀਨਜ਼ ਅਤੇ ਕੈਲਸ਼ੀਅਮ ਅਤੇ ਵਿਟਾਮਿਨ ਡੀ ਵਾਲੇ ਪੂਰਕ<ref>{{Cite web|url=http://www.hsph.harvard.edu/nutritionsource/what-should-you-eat/calcium-and-milk/index.html|title=The Bottom Line: Calcium is important. But milk isn't the only, or even best, source|archive-url=https://web.archive.org/web/20121024100927/http://www.hsph.harvard.edu/nutritionsource/what-should-you-eat/calcium-and-milk/index.html|archive-date=October 24, 2012|access-date=October 27, 2012}}</ref> * ਹੋਰ ਪੀਣ ਵਾਲੇ [[ਪਾਣੀ]] ਨਾਲੋਂ [[ਪਾਣੀ]] ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦਿਓ. ਮਿੱਠੇ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਦਾਰਥ, ਅਤੇ ਜੂਸ ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਦੀ ਸੀਮਤ ਸੇਵਨ ਤੋਂ ਪਰਹੇਜ਼ ਕਰੋ. ਕਾਫੀ, ਚਾਹ, ਨਕਲੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਿੱਠੇ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਦਾਰਥ, 100 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਫਲਾਂ ਦੇ ਰਸ, ਘੱਟ ਚਰਬੀ ਵਾਲਾ ਦੁੱਧ ਅਤੇ ਅਲਕੋਹਲ ਇੱਕ ਸਿਹਤਮੰਦ ਖੁਰਾਕ ਵਿੱਚ ਫਿੱਟ ਰੱਖ ਸਕਦੇ ਹਨ ਪਰ ਸੰਜਮ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਖਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ. ਖੇਡਾਂ ਦੇ ਪੀਣ ਦੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਸਿਰਫ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਹੜੇ ਪਸੀਨੇ ਵਿੱਚ ਗੁੰਮ ਗਏ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨੂੰ ਤਬਦੀਲ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਘੰਟੇ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਕਸਰਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web|url=http://www.hsph.harvard.edu/nutritionsource/healthy-drinks/healthy-drinks-full-story/index.html|title=The Nutrition Source Healthy Beverage Guidelines|access-date=October 27, 2012|archive-date=ਦਸੰਬਰ 13, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121213131610/http://www.hsph.harvard.edu/nutritionsource/healthy-drinks/healthy-drinks-full-story/index.html|dead-url=yes}}</ref> * ਨਮਕ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਨੂੰ ਸੀਮਤ ਰੱਖੋ. ਪ੍ਰੋਸੈਸ ਕੀਤੇ ਭੋਜਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਵਧੇਰੇ ਤਾਜ਼ੇ ਭੋਜਨ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰੋ। * ਸੰਜਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਓ. ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਿਹਤ ਲਾਭ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਹਰੇਕ ਲਈ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ. * ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਮਲਟੀਵਿਟਾਮਿਨ ਅਤੇ ਵਾਧੂ [[ਵਿਟਾਮਿਨ ਡੀ|ਵਿਟਾਮਿਨ ਡੀ ਦੇ]] ਸੇਵਨ 'ਤੇ ਗੌਰ ਕਰੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਿਹਤ ਸੰਬੰਧੀ ਸੰਭਾਵਿਤ ਲਾਭ ਹਨ। ਪੋਸ਼ਣ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਗਾਈਡ ਵਾਰ ਵਾਰ [[ਸਰੀਰਕ ਕਸਰਤ|ਸਰੀਰਕ ਕਸਰਤ ਕਰਨ]] ਅਤੇ ਸਿਹਤਮੰਦ ਸਰੀਰ ਦੇ ਭਾਰ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਦੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ .<ref name="nsm"/> === ਹੋਰ === ਡੇਵਿਡ ਐਲ. ਕੈਟਜ਼, ਜਿਸ ਨੇ 2014 ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਖੁਰਾਕਾਂ ਦੀ ਸਮੀਖਿਆ ਕੀਤੀ, ਨੇ ਨੋਟ ਕੀਤਾ: <blockquote> ਸਬੂਤ ਦਾ ਭਾਰ ਸਿਹਤਮੰਦ ਭੋਜਨ ਖਾਣ ਦੇ ਥੀਮ ਦੀ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਸ ਥੀਮ ਤੇ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ. ਕੁਦਰਤ, ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਪੌਦੇ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ ਪ੍ਰੋਸੈਸ ਕੀਤੇ ਭੋਜਨ ਦੀ ਇੱਕ ਖੁਰਾਕ ਨਿਰਣਾਤਮਕ ਤੌਰ ਤੇ ਸਿਹਤ ਨੂੰ ਵਧਾਵਾ ਦੇਣ ਅਤੇ ਬਿਮਾਰੀ ਦੀ ਰੋਕਥਾਮ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ ਅਤੇ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ ਤੇ ਵੱਖਰੀ ਖੁਰਾਕ ਦੀਆਂ ਪਹੁੰਚਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਭਾਗਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇਕਸਾਰ ਹੈ. ਖੁਰਾਕ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਜਨਤਕ ਸਿਹਤ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਨ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਨੂੰ ਹੋਮੋ ਸੇਪੀਅਨਜ਼ ਦੀ ਅਨੁਕੂਲ ਭੋਜਨ ਬਾਰੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਲਈ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਅਤਿਕਥਨੀ ਦੇ ਦਾਅਵਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਧਿਆਨ ਭਟਕਾਉਣ ਦੇ ਲਈ, ਅਤੇ ਸਾਡੀ ਅਸਫਲਤਾ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਭਰੋਸੇਮੰਦ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ਨਿਯਮਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਕੀ ਕਰਦੇ ਹਾਂ. ਇਸ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ ਅਜੇ ਤਕ ਸ਼ਕਤੀ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਕਾਸ਼ ਕਿ ਇਹ ਇਸ ਤਰਾਂ ਹੁੰਦਾ<ref name="katz">{{Cite journal|year=2014|title=Can we say what diet is best for health?|journal=Annu Rev Public Health|volume=35|pages=83–103|doi=10.1146/annurev-publhealth-032013-182351|pmid=24641555}}</ref> </blockquote> ਮੈਰੀਅਨ ਨੇਸਲ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਧਾਰਾ ਦੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਨੂੰ ਜ਼ਾਹਰ ਕਰਦੀ ਹੈ:<ref name="fitz">{{Cite book|url=https://archive.org/details/dietcultssurpris0000fitz|title=Diet Cults: The Surprising Fallacy at the Core of Nutrition Fads and a Guide to Healthy Eating for the Rest of US|last=Fitzgerald M|publisher=Pegasus Books|year=2014|isbn=978-1-60598-560-2|url-access=registration}}</ref> {{Rp|10}} <blockquote> ਚੰਗੇ ਭੋਜਨ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਇੰਨੇ ਸਰਲ ਹਨ ਕਿ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਦਸ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸ ਸਕਦਾ ਹਾਂ: ਘੱਟ ਖਾਓ, ਵਧੇਰੇ ਮੂਵ ਕਰੋ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਫਲ ਅਤੇ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਖਾਓ. ਅਤਿਰਿਕਤ ਸਪਸ਼ਟੀਕਰਨ ਲਈ, ਪੰਜ-ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਸੋਧਕ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦਾ ਹੈ: ਕਬਾੜ ਵਾਲੇ ਭੋਜਨ ਤੇ ਅਸਾਨ ਹੋਵੋ . ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਿਯਮਾਂ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰੋ ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਸਾਡੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਭਾਰ ਵਾਲੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਮੁੱਖ ਰੋਗਾਂ - ਕੋਰੋਨਰੀ ਦਿਲ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ, ਕੁਝ ਖਾਸ ਕੈਂਸਰ, ਸ਼ੂਗਰ, ਸਟ੍ਰੋਕ, ਓਸਟੀਓਪਰੋਰੋਸਿਸ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੋਕਥਾਮ ਲਈ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਅੱਗੇ ਜਾਉਗੇ. . . . ਇਹ ਆਦੇਸ਼ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਸਿਹਤ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਖੁਰਾਕ ਸਿਫਾਰਸ਼ਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਸਿਧਾਂਤ ਬਣਦੇ ਹਨ - ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, 2005 ਦੇ ਖੁਰਾਕ ਦਿਸ਼ਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਇਕਵਾਲੀ “ਕੁੰਜੀ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ਾਂ”. . . . ਹਾਲਾਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ ਜਿਵੇਂ ਪੋਸ਼ਣ ਸੰਬੰਧੀ ਸਲਾਹ ਨਿਰੰਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਰਹੀ ਹੈ, ਮੇਰੇ ਚਾਰ ਆਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੇ ਮੁੱ ideasਲੇ ਵਿਚਾਰ ਅੱਧੀ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਬਦਲੇ. ਅਤੇ ਉਹ ਭੋਜਨ ਦੇ ਅਨੰਦ ਲੈਣ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਜਗ੍ਹਾ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।<ref name="Nestle2006">{{Cite book|url=https://archive.org/details/whattoeat00nest|title=What to Eat|last=Nestle, Marion|publisher=North Point Press (Farrar, Straus and Giroux)|year=2006|isbn=978-0-86547-738-4|edition=|location=New York|pages=[https://archive.org/details/whattoeat00nest/page/611 611]|url-access=registration}}</ref> {{Rp|22}} </blockquote> ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ ਤੇ, ਇੱਕ ਸਿਹਤਮੰਦ ਖੁਰਾਕ ਨੂੰ ਇੱਕ ਖੁਰਾਕ ਵਜੋਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ 55% ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਾਰਬੋਹਾਈਡਰੇਟ, 30% ਤੋਂ ਘੱਟ ਚਰਬੀ ਅਤੇ ਲਗਭਗ 15% ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ.<ref>{{Cite journal|last=Matarese|first=LE|last2=Pories|first2=WJ|date=December 2014|title=Adult weight loss diets: metabolic effects and outcomes.|journal=Nutrition in Clinical Practice|type=Review|volume=29|issue=6|pages=759–67|doi=10.1177/0884533614550251|pmid=25293593}}</ref> ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵਰਤਮਾਨ ਸਮੇਂ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਦੀ ਬਜਾਏ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਗੱਲਬਾਤ ਦੇ ਨਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਵਜੋਂ ਖੁਰਾਕ ਲੋੜਾਂ ਦੇ ਵਧੇਰੇ ਵਿਆਪਕ ramਾਂਚੇ ਵੱਲ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ.<ref name="USDietaryGuidelines2015"/> == ਖਾਸ ਹਾਲਤਾਂ ਲਈ == ਆਮ ਆਬਾਦੀ ਲਈ ਖੁਰਾਕ ਦੀਆਂ ਸਿਫਾਰਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਖਾਸ ਭੋਜਨ ਹਨ ਜੋ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਖਾਸ ਆਬਾਦੀ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਬਿਹਤਰ ਸਿਹਤ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਤ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਹਾਈ ਬਲੱਡ ਪ੍ਰੈਸ਼ਰ ਵਾਲੇ ਲੋਕ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਘੱਟ ਸੋਡੀਅਮ ਡਾਈਟ ਜਾਂ ਵਧੇਰੇ ਖਾਸ ਡੀਐਸਐਚ ਖੁਰਾਕ), ਜਾਂ ਉਹ ਲੋਕ ਜੋ ਜ਼ਿਆਦਾ ਭਾਰ ਵਾਲੇ ਜਾਂ [[ਮੋਟਾਪਾ|ਮੋਟੇ ਹਨ]] ([[ਬੰਨ੍ਹਵੀਂ ਖ਼ੁਰਾਕ|ਭਾਰ ਨਿਯੰਤਰਣ ਖੁਰਾਕ]]). ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਦੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਲਾਭਕਾਰੀ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਲਈ ਘੱਟ ਜਾਂ ਘੱਟ ਸਬੂਤ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ. === ਹਾਈਪਰਟੈਨਸ਼ਨ === ਹਾਈ ਬਲੱਡ ਪ੍ਰੈਸ਼ਰ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਸੋਡੀਅਮ ਦੀ ਘੱਟ ਖੁਰਾਕ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ. 2008 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕੋਚਰੇਨ ਸਮੀਖਿਆ ਨੇ ਇਹ ਸਿੱਟਾ ਕੱ .ਿਆ ਕਿ ਇੱਕ ਲੰਬੀ ਮਿਆਦ (4 ਹਫਤਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਧ) ਘੱਟ ਸੋਡੀਅਮ ਦੀ ਖੁਰਾਕ ਖੂਨ ਦੇ ਦਬਾਅ ਨੂੰ ਲਾਭਦਾਇਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਘਟਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਦੋਵੇਂ ਹਾਈਪਰਟੈਨਸ਼ਨ (ਹਾਈ ਬਲੱਡ ਪ੍ਰੈਸ਼ਰ) ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਆਮ ਬਲੱਡ ਪ੍ਰੈਸ਼ਰ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ।<ref name="cochrane2008">{{Cite journal|last=He FJ, MacGregor GA|year=2004|title=Effect of longer-term modest salt reduction on blood pressure|journal=Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=1|issue=3|page=CD004937|doi=10.1002/14651858.CD004937|pmid=15266549}}</ref> ਹਾਈ ਬਲੱਡ ਪ੍ਰੈਸ਼ਰ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਡੀਐਸ਼ਐਚ ਖੁਰਾਕ (ਹਾਈਪਰਟੈਨਸ਼ਨ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਖੁਰਾਕ ਸੰਬੰਧੀ ਪਹੁੰਚ) ਨੈਸ਼ਨਲ ਹਾਰਟ, ਫੇਫੜੇ ਅਤੇ ਬਲੱਡ ਇੰਸਟੀਚਿ .ਟ (ਐਨਆਈਐਚ ਦਾ ਹਿੱਸਾ, ਇੱਕ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਇੱਕ ਸੰਸਥਾ) ਦੁਆਰਾ ਅੱਗੇ ਵਧਾਈ ਜਾਂਦੀ ਇੱਕ ਖੁਰਾਕ ਹੈ. ਯੋਜਨਾ ਦੀ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ [[ਸੋਡੀਅਮ|ਸੋਡੀਅਮ ਦੀ]] ਮਾਤਰਾ ਨੂੰ ਸੀਮਤ ਕਰਨਾ ਹੈ,<ref name="dashguide">{{Cite web|url=http://www.nhlbi.nih.gov/health/public/heart/hbp/dash/new_dash.pdf|title=Your Guide To Lowering Your Blood Pressure With DASH|access-date=2009-06-08}}</ref> ਅਤੇ ਖੁਰਾਕ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗਿਰੀਦਾਰ, ਪੂਰੇ ਅਨਾਜ, ਮੱਛੀ, ਪੋਲਟਰੀ, ਫਲਾਂ ਅਤੇ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਦੀ ਖਪਤ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਲਾਲ ਮੀਟ, ਮਠਿਆਈਆਂ ਅਤੇ ਚੀਨੀ ਦੀ ਖਪਤ ਨੂੰ ਘੱਟ ਕਰਦੇ ਹਨ. ਇਹ "ਪੋਟਾਸ਼ੀਅਮ, ਮੈਗਨੀਸ਼ੀਅਮ, ਅਤੇ ਕੈਲਸੀਅਮ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ"। ਮੈਡੀਟੇਰੀਅਨ ਖੁਰਾਕ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲਾਲ ਮੀਟ ਦੀ ਖਪਤ ਨੂੰ ਸੀਮਤ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਖਾਣਾ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਜੈਤੂਨ ਦੇ ਤੇਲ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਨੂੰ ਵੀ ਕਾਰਡੀਓਵੈਸਕੁਲਰ ਨਤੀਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ.<ref name="Walker C, Reamy BV 2009 571–8">{{Cite journal|date=April 2009|title=Diets for cardiovascular disease prevention: what is the evidence?|url=https://archive.org/details/sim_american-family-physician_2009-04-01_79_7/page/570|journal=Am Fam Physician|volume=79|issue=7|pages=571–7|doi=|pmid=19378874}}</ref> === ਮੋਟਾਪਾ === ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਜੋ ਜ਼ਿਆਦਾ ਭਾਰ ਵਾਲੇ ਜਾਂ [[ਮੋਟਾਪਾ|ਮੋਟੇ]] ਹਨ ਭਾਰ ਘਟਾਉਣ ਲਈ [[ਸਰੀਰਕ ਕਸਰਤ|ਸਰੀਰਕ ਕਸਰਤ ਦੇ]] ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਡਾਈਟਿੰਗ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ. ਭਾਰ ਘਟਾਉਣ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਭੋਜਨ ਨੂੰ ਚਾਰ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ: ਘੱਟ ਚਰਬੀ, ਘੱਟ ਕਾਰਬੋਹਾਈਡਰੇਟ, ਘੱਟ ਕੈਲੋਰੀ, ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਕੈਲੋਰੀ .<ref name="Strychar">{{Cite journal|last=Strychar I|date=January 2006|title=Diet in the management of weight loss|journal=CMAJ|volume=174|issue=1|pages=56–63|doi=10.1503/cmaj.045037|pmc=1319349|pmid=16389240}}</ref> ਛੇ ਬੇਤਰਤੀਬੇ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਅਜ਼ਮਾਇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਮੈਟਾ-ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਖੁਰਾਕ ਕਿਸਮਾਂ (ਘੱਟ ਕੈਲੋਰੀ, ਘੱਟ ਕਾਰਬੋਹਾਈਡਰੇਟ, ਅਤੇ ਘੱਟ ਚਰਬੀ) ਵਿਚਕਾਰ ਕੋਈ ਅੰਤਰ ਨਹੀਂ ਪਾਇਆ ਗਿਆ, ਸਾਰੇ ਅਧਿਐਨਾਂ ਵਿੱਚ 2-4 ਕਿਲੋਗ੍ਰਾਮ ਭਾਰ ਘਟਾਉਣ ਦੇ ਨਾਲ. ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ, ਅਧਿਐਨਾਂ ਵਿਚਲੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਖੁਰਾਕਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੈਲੋਰੀ ਘਟਾ ਦਿੱਤੀ, ਬਰਾਬਰ ਭਾਰ ਘਟਾਉਣ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਚਾਹੇ ਚਰਬੀ ਜਾਂ ਕਾਰਬੋਹਾਈਡਰੇਟ ਦੀ ਖਪਤ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀਆਂ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।<ref>{{Cite journal|date=February 2009|title=Comparison of weight-loss diets with different compositions of fat, protein, and carbohydrates|url=http://nrs.harvard.edu/urn-3:HUL.InstRepos:32631101|journal=N. Engl. J. Med.|volume=360|issue=9|pages=859–73|doi=10.1056/NEJMoa0804748|pmc=2763382|pmid=19246357}}</ref> === ਗਲੂਟਨ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਵਿਕਾਰ === ਗਲੂਟਨ, [[ਕਣਕ]] ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਅਨਾਜ ਵਿੱਚ [[ਜੌਂ]], ਰਾਈ, [[ਜਵੀ]] ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਅਤੇ ਹਾਈਬ੍ਰਿਡ (ਜਿਵੇਂ ਸਪੈਲ, ਕਮੂਟ, ਅਤੇ ਟ੍ਰਾਈਟਕੇਲ) ਵਿੱਚ ਪਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ [[ਪ੍ਰੋਟੀਨ|ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਦਾ]] ਮਿਸ਼ਰਣ, ਗਲੂਟਨ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਵਿਗਾੜ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ [[ਰੋਗ|ਸਿਹਤ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦਾ]] ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਸਿਲਿਆਕ ਰੋਗ, ਨਾਨ-ਸੇਲੀਅਕ ਗਲੂਟਨ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ, ਗਲੂਟਨ ਐਟੈਕਸੀਆ, ਡਰਮੇਟਾਇਟਸ ਹਰਪੀਟੀਫਾਰਮਿਸ ਅਤੇ ਕਣਕ ਦੀ ਐਲਰਜੀ ਸਮੇਤ .<ref name="LudvigssonLeffler">{{Cite journal|date=January 2013|title=The Oslo definitions for coeliac disease and related terms|url=|journal=Gut|volume=62|issue=1|pages=43–52|doi=10.1136/gutjnl-2011-301346|pmc=3440559|pmid=22345659}}</ref> ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ, ਗਲੂਟਨ-ਰਹਿਤ ਖੁਰਾਕ ਹੀ ਉਪਲਬਧ ਇਲਾਜ ਹੈ.<ref name="MulderWanrooijQuotation">{{Cite journal|date=2013|title=Gluten-free diet in gluten-related disorders|journal=Dig. Dis.|type=Review|volume=31|issue=1|pages=57–62|doi=10.1159/000347180|pmid=23797124|quote=The only treatment for CD, dermatitis herpetiformis (DH) and gluten ataxia is lifelong adherence to a GFD.}}</ref><ref name="HischenhuberCrevelQuotation">{{Cite journal|date=Mar 1, 2006|title=Review article: safe amounts of gluten for patients with wheat allergy or coeliac disease|url=https://semanticscholar.org/paper/9f2e32adf8410bb0578c3583bbd0a5b992c52e53|journal=Aliment Pharmacol Ther|volume=23|issue=5|pages=559–75|doi=10.1111/j.1365-2036.2006.02768.x|pmid=16480395|quote=For both wheat allergy and coeliac disease the dietary avoidance of wheat and other gluten-containing cereals is the only effective treatment.}}</ref><ref name="VoltaCaio2015Quotation">{{Cite journal|date=Jun 2015|title=Non-celiac gluten sensitivity: a work-in-progress entity in the spectrum of wheat-related disorders|journal=Best Pract Res Clin Gastroenterol|volume=29|issue=3|pages=477–91|doi=10.1016/j.bpg.2015.04.006|pmid=26060112|quote=A recently proposed approach to NCGS diagnosis is an objective improvement of gastrointestinal symptoms and extra-intestinal manifestations assessed through a rating scale before and after GFD. Although a standardized symptom rating scale is not yet applied worldwide, a recent study indicated that a decrease of the global symptom score higher than 50% after GFD can be regarded as confirmatory of NCGS (Table 1) [53]. (…) After the confirmation of NCGS diagnosis, according to the previously mentioned work-up, patients are advized to start with a GFD [49].}}</ref> === ਮਿਰਗੀ === [[ਕੇਟੋਜਨਿਕ ਖੁਰਾਕ]] ਬਾਲਗਾਂ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਮਿਰਗੀ ਦੇ ਦੌਰੇ ਘਟਾਉਣ ਦਾ ਇਲਾਜ ਹੈ ਜਦੋਂ ਸਿਹਤ ਸੰਭਾਲ ਟੀਮ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ.<ref name="EatrightKeto">{{Cite web|url=https://www.eatright.org/health/weight-loss/fad-diets/what-is-the-ketogenic-diet|title=What is the Ketogenic Diet|date=April 2019|website=www.eatright.org|publisher=Academy of Nutrition and Dietetics|access-date=2020-01-30|archive-date=2021-04-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428215913/https://www.eatright.org/health/weight-loss/fad-diets/what-is-the-ketogenic-diet|dead-url=yes}}</ref> ਖਾਣ ਪੀਣ ਅਤੇ ਕੈਂਸਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਭਿਆਨਕ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੇ ਜੋਖਮ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਸਮੇਤ ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਸੰਬੰਧ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ . ਫਲ ਅਤੇ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਦੀ ਵਧੇਰੇ ਖੁਰਾਕ, ਦਿਲ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਜੋਖਮ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਕੈਂਸਰ ਦੀ ਨਹੀਂ.<ref>{{Cite journal|last=Wang|first=X|last2=Ouyang|first2=Y|last3=Liu|first3=J|last4=Zhu|first4=M|last5=Zhao|first5=G|last6=Bao|first6=W|last7=Hu|first7=FB|date=Jul 29, 2014|title=Fruit and vegetable consumption and mortality from all causes, cardiovascular disease, and cancer: systematic review and dose-response meta-analysis of prospective cohort studies.|journal=BMJ (Clinical Research Ed.)|volume=349|pages=g4490|doi=10.1136/bmj.g4490|pmc=4115152|pmid=25073782}}</ref> ਇੱਕ ਸਿਹਤਮੰਦ ਖੁਰਾਕ ਖਾਣਾ ਅਤੇ [[ਸਰੀਰਕ ਕਸਰਤ|ਕਾਫ਼ੀ ਕਸਰਤ ਕਰਨਾ]] ਸਰੀਰ ਦੇ ਭਾਰ ਨੂੰ ਆਮ ਸੀਮਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕਾਇਮ ਰੱਖ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ [[ਮੋਟਾਪਾ|ਮੋਟਾਪੇ]] ਨੂੰ ਰੋਕ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੋਟਾਪੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਘਾਤਕ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਮਾੜੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ.<ref>{{Cite journal|last=GBD 2015 Obesity Collaborators.|last2=Afshin|first2=A|last3=Forouzanfar|first3=MH|last4=Reitsma|first4=MB|last5=Sur|first5=P|last6=Estep|first6=K|last7=Lee|first7=A|last8=Marczak|first8=L|last9=Mokdad|first9=AH|displayauthors=1|date=6 July 2017|title=Health Effects of Overweight and Obesity in 195 Countries over 25 Years.|journal=The New England Journal of Medicine|volume=377|issue=1|pages=13–27|doi=10.1056/NEJMoa1614362|pmc=5477817|pmid=28604169}}</ref> == ਗੈਰ-ਸਿਹਤਮੰਦ ਭੋਜਨ == ਪੱਛਮੀ ਨਮੂਨੇ ਦੀ ਖੁਰਾਕ ਜਿਹੜੀ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਮਰੀਕਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਖਾਧੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵੱਧਦੀ ਨਾਲ ਅਪਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਗਰੀਬੀ ਛੱਡਦੇ ਹਨ: ਇਹ "ਲਾਲ ਮੀਟ, ਡੇਅਰੀ ਉਤਪਾਦਾਂ, ਪ੍ਰੋਸੈਸਡ ਅਤੇ ਨਕਲੀ ਤੌਰ' ਤੇ ਮਿੱਠੇ ਖਾਣੇ ਅਤੇ ਨਮਕ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਘੱਟ ਘੱਟ ਸੇਵਨ ਦੇ ਨਾਲ." "ਫਲ, ਸਬਜ਼ੀਆਂ, ਮੱਛੀ, ਫਲ ਅਤੇ ਸਾਰਾ ਅਨਾਜ।"<ref>{{Cite journal|last=Bloomfield|first=HE|last2=Kane|first2=R|last3=Koeller|first3=E|last4=Greer|first4=N|last5=MacDonald|first5=R|last6=Wilt|first6=T|date=November 2015|title=Benefits and Harms of the Mediterranean Diet Compared to Other Diets|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmedhealth/PMH0089086/pdf/PubMedHealth_PMH0089086.pdf|journal=VA Evidence-based Synthesis Program Reports.|pmid=27559560}}</ref> ਇੱਕ ਗੈਰ-ਸਿਹਤਮੰਦ ਖੁਰਾਕ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਜੋਖਮ ਕਾਰਕ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: ਹਾਈ ਬਲੱਡ ਪ੍ਰੈਸ਼ਰ, ਉੱਚ ਕੋਲੇਸਟ੍ਰੋਲ, [[ਸ਼ੱਕਰ ਰੋਗ|ਸ਼ੂਗਰ]], ਅਸਾਧਾਰਣ ਖੂਨ ਦੇ ਲਿਪਿਡ, ਵਧੇਰੇ ਭਾਰ / [[ਮੋਟਾਪਾ]], [[ਕਾਰਡੀਓਵੈਸਕੁਲਰ ਰੋਗ|ਦਿਲ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ]], ਅਤੇ ਕੈਂਸਰ.<ref name="WHOD">{{Cite web|url=http://www.who.int/dietphysicalactivity/en/|title=WHO &#124; Diet and physical activity: a public health priority|website=|access-date=}}</ref> ਡਬਲਯੂਐਚਓ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਸਾਲ 2.7 ਮਿਲੀਅਨ ਮੌਤਾਂ ਫਲਾਂ ਅਤੇ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਦੀ ਖੁਰਾਕ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ.<ref name="WHOD"/> ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਜਿਹੇ ਖੁਰਾਕਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 19% ਗੈਸਟਰ੍ੋਇੰਟੇਸਟਾਈਨਲ ਕੈਂਸਰ, 31% ਇਸਕੇਮਿਕ ਦਿਲ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ, ਅਤੇ 11% [[ਸਟਰੋਕ]] ਹੋਣ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ,<ref name="WHO123">{{Cite web|url=http://www.who.int/dietphysicalactivity/fruit/en/index.html|title=WHO &#124; Promoting fruit and vegetable consumption around the world|website=WHO|access-date=}}</ref> ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਮੌਤ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰੋਕਥਾਮ ਕਾਰਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ,<ref>{{Cite journal|date=May 2006|title=Global and regional burden of disease and risk factors, 2001: systematic analysis of population health data|url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_may-27-june-2-2006_367_9524/page/1747|journal=Lancet|volume=367|issue=9524|pages=1747–57|doi=10.1016/S0140-6736(06)68770-9|pmid=16731270}}</ref> ਅਤੇ ਚੌਥਾ ਮੋਹਰੀ. ਕਿਸੇ ਵੀ ਬਿਮਾਰੀ ਦਾ ਜੋਖਮ ਕਾਰਕ.<ref name="Hebden2017">{{Cite journal|last=Hebden|first=L|last2=O'Leary|first2=F|last3=Rangan|first3=A|last4=Singgih Lie|first4=E|last5=Hirani|first5=V|last6=Allman-Farinelli|first6=M|date=13 August 2017|title=Fruit consumption and adiposity status in adults: A systematic review of current evidence.|journal=Critical Reviews in Food Science and Nutrition|volume=57|issue=12|pages=2526–2540|doi=10.1080/10408398.2015.1012290|pmid=26115001}}</ref> === ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਭੋਜਨ === ਕੁਝ ਜਨਤਕ ਖੁਰਾਕ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਚਿਹਰੇ ਦੇ ਖਾਣੇ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਭਾਰ ਘਟਾਉਣ ਜਾਂ ਸਿਹਤ ਸੰਬੰਧੀ ਹੋਰ ਫਾਇਦੇ ਜਿਵੇਂ ਲੰਬੀ ਉਮਰ ਜਾਂ ਡੀਟੌਕਸਫਿਕੇਸ਼ਨ ਦੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਅਧਾਰ ਦੇ ਬਗੈਰ ਅਤਿਕਥਨੀ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ; ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਭੋਜਨ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪਾਬੰਦੀਸ਼ੁਦਾ ਜਾਂ ਅਸਾਧਾਰਣ ਭੋਜਨ ਵਿਕਲਪਾਂ ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ.<ref name="Hart2018">{{Cite book|title=Advanced nutrition and dietetics in obesity|last=Hart|first=Katherine|date=2018|publisher=Wiley|isbn=9780470670767|editor-last=Hankey|editor-first=Catherine|pages=177–182|language=en|chapter=4.6 Fad diets and fasting for weight loss in obesity.|chapter-url=https://books.google.be/books?id=VwBBDwAAQBAJ}}</ref><ref name="Hanky2017">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=ky5ADwAAQBAJ|title=Advanced Nutrition and Dietetics in Obesity|last=Hankey|first=Catherine|date=2017-11-23|publisher=John Wiley & Sons|isbn=9781118857977|location=|pages=179–181|language=en}}</ref><ref name="Williams2013">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=vH1EAgAAQBAJ|title=Encyclopedia of Pseudoscience: From Alien Abductions to Zone Therapy|last=Williams|first=William F.|date=2013-12-02|publisher=Routledge|isbn=9781135955229|location=|pages=107–108|language=en}}</ref> ਸੇਲਿਬ੍ਰਿਟੀ ਐਡੋਰਸਮੈਂਟਸ (ਸੈਲੀਬ੍ਰਿਟੀ ਡਾਕਟਰਾਂ ਸਮੇਤ) ਅਕਸਰ ਅਜਿਹੇ ਖੁਰਾਕਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਨੂੰ ਵਿਕਸਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਕਾਫ਼ੀ ਲਾਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ.<ref name="fitz"/> {{Rp|11–12}} == ਜਨਤਕ ਸਿਹਤ == ਖਪਤਕਾਰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਿਹਤਮੰਦ ਖੁਰਾਕ ਦੇ ਤੱਤ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਮਸ਼ਹੂਰ ਮੀਡੀਆ ਨੂੰ ਭੰਬਲਭੂਸੇ ਵਿੱਚ ਪੋਸ਼ਣ ਸੰਬੰਧੀ ਲੇਬਲ ਅਤੇ ਖੁਰਾਕ ਦੀ ਸਲਾਹ ਲੱਭੋ।<ref name="Ridder2017">{{Cite journal|last=de Ridder|first=D|last2=Kroese|first2=F|last3=Evers|first3=C|last4=Adriaanse|first4=M|last5=Gillebaart|first5=M|date=August 2017|title=Healthy diet: Health impact, prevalence, correlates, and interventions.|journal=Psychology & Health|volume=32|issue=8|pages=907–941|doi=10.1080/08870446.2017.1316849|pmid=28447854}}</ref> 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅੱਧ ਤਕ ਉੱਚ ਕੋਲੇਸਟ੍ਰੋਲ ਦੇ ਡਰ ਅਕਸਰ ਆਉਂਦੇ ਰਹੇ. ਹਾਲਾਂਕਿ, ਹੋਰ ਤਾਜ਼ਾ ਖੋਜਾਂ ਨੇ ਦਿਖਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਕੋਲੈਸਟ੍ਰੋਲ ਦੇ ਸੰਭਾਵਿਤ ਮਾੜੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਿਆਂ, ਉੱਚ ਅਤੇ ਘੱਟ ਘਣਤਾ ਵਾਲੇ ਲਿਪੋਪ੍ਰੋਟੀਨ (ਕ੍ਰਮਵਾਰ 'ਚੰਗਾ' ਅਤੇ 'ਮਾੜਾ' ਕੋਲੇਸਟ੍ਰੋਲ) ਵਿਚਕਾਰ ਅੰਤਰ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ. ਖੁਰਾਕ ਦੀਆਂ ਵੱਖ ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਕੋਲੇਸਟ੍ਰੋਲ ਦੇ ਖੂਨ ਦੇ ਪੱਧਰਾਂ ਤੇ ਵੱਖੋ ਵੱਖਰੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੁੰਦੇ ਹਨ. ਉਦਾਹਰਣ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਪੌਲੀਓਨਸੈਟ੍ਰੇਟਿਡ ਚਰਬੀ ਦੋਵਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਕੋਲੈਸਟਰੋਲ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦੀ ਹੈ; ਮੋਨੋਸੈਚੁਰੇਟਿਡ ਚਰਬੀ ਐੱਲ ਡੀ ਐੱਲ ਨੂੰ ਘੱਟ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਐਚਡੀਐਲ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਸੰਤ੍ਰਿਪਤ ਚਰਬੀ ਜਾਂ ਤਾਂ HDL ਵਧਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਾਂ HDL ਅਤੇ LDL ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ;<ref name="Mensink2003">{{Cite journal|date=May 2003|title=Effects of dietary fatty acids and carbohydrates on the ratio of serum total to HDL cholesterol and on serum lipids and apolipoproteins: a meta-analysis of 60 controlled trials|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-clinical-nutrition_2003-05_77_5/page/1146|journal=American Journal of Clinical Nutrition|volume=77|issue=5|pages=1146–1155|doi=10.1093/ajcn/77.5.1146|issn=0002-9165|pmid=12716665}}</ref> ਅਤੇ ਟ੍ਰਾਂਸ ਫੈਟ ਐੱਲ ਡੀ ਐਲ ਅਤੇ ਘੱਟ ਐਚਡੀਐਲ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ।. ਖੁਰਾਕ ਕੋਲੇਸਟ੍ਰੋਲ ਸਿਰਫ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦਾਂ ਜਿਵੇਂ ਮੀਟ, ਅੰਡੇ ਅਤੇ ਡੇਅਰੀ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ. ਖੂਨ ਦੇ ਕੋਲੇਸਟ੍ਰੋਲ ਦੇ ਪੱਧਰਾਂ ਤੇ ਖੁਰਾਕ ਕੋਲੇਸਟ੍ਰੋਲ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਿਵਾਦਪੂਰਨ ਹੈ. ਕੁਝ ਅਧਿਐਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਲੇਸਟ੍ਰੋਲ ਦੀ ਖਪਤ ਅਤੇ ਸੀਰਮ ਕੋਲੈਸਟ੍ਰੋਲ ਦੇ ਪੱਧਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਲਿੰਕ ਮਿਲਿਆ ਹੈ.<ref>{{Cite journal|last=Hopkins|first=P. N.|date=22 March 2016|title=Effects of dietary cholesterol on serum cholesterol: a meta-analysis and review.|url=https://semanticscholar.org/paper/f23d787252a77369c3c588f0cd0a3fa658d80b21|journal=The American Journal of Clinical Nutrition|volume=55|issue=6|pages=1060–70|doi=10.1093/ajcn/55.6.1060|pmid=1534437}}</ref> ਹੋਰ ਅਧਿਐਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਲੇਸਟ੍ਰੋਲ ਖਾਣ ਅਤੇ ਕੋਲੇਸਟ੍ਰੋਲ ਦੇ ਖੂਨ ਦੇ ਪੱਧਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਕੋਈ ਸੰਬੰਧ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ।<ref>{{Cite web|url=http://www.health.gov/dietaryguidelines/2015-scientific-report/06-chapter-1/d1-2.asp|title=Part D. Chapter 1: Food and Nutrient Intakes, and Health: Current Status and Trends - Continued|website=Office of Disease Prevention and Health Promotion|archive-url=https://web.archive.org/web/20160111205430/http://www.health.gov/dietaryguidelines/2015-scientific-report/06-chapter-1/d1-2.asp|archive-date=January 11, 2016|access-date=September 18, 2018}}</ref> ਜੰਡ ਫੂਡ ਪ੍ਰਮੋਟਰਾਂ ਲਈ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲੇ ਦੇ ਮੌਕੇ ਵਜੋਂ ਵੈਂਡਿੰਗ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਖ਼ਾਸਕਰ ਅੱਗ ਲੱਗ ਗਈਆਂ ਹਨ. ਹਾਲਾਂਕਿ, ਨਿਯਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੈ ਅਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ "ਸਿਹਤਮੰਦ" ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਇੱਕ ਕੰਪਨੀ ਦੀਆਂ ਅਸਲ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਸਹੀ .ੰਗ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਨਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ. ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ, ਯੁਨਾਈਟਡ ਕਿੰਗਡਮ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰਬਾਜ਼ੀ ਪ੍ਰੈਕਟਿਸ ਦੀ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਚਰਬੀ, ਨਮਕ ਜਾਂ ਚੀਨੀ ਵਿੱਚ ਉੱਚੇ ਖਾਣੇ ਅਤੇ ਸਾਫਟ ਡਰਿੰਕ ਉਤਪਾਦਾਂ ਲਈ ਮੀਡੀਆ ਦੀ ਮਸ਼ਹੂਰੀ ਨੂੰ ਸੀਮਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਤਜਵੀਜ਼ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ.<ref>{{Cite web|url=https://www.cap.org.uk/News-reports/Media-Centre/2016/Launch-of-public-consultation-on-new-food-ad-rules.aspx|title=Launch of public consultation on new food ad rules|date=2016|website=Committee of Advertising Practice|access-date=16 August 2016|archive-date=19 ਸਤੰਬਰ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160919214554/https://www.cap.org.uk/News-reports/Media-Centre/2016/Launch-of-public-consultation-on-new-food-ad-rules.aspx|dead-url=yes}}</ref> ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਹਾਰਟ ਫਾਉਂਡੇਸ਼ਨ ਨੇ ਆਪਣੇ "ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਫੰਡ ਕੀਤੇ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ," ਲੇਬਲ "ਫੂਡ 4 ਥੌਟ", ਜੋ ਕਿ ਬੱਚਿਆਂ ਅਤੇ ਬਾਲਗਾਂ ਨੂੰ ਜੰਕ ਫੂਡ ਦਾ ਸੇਵਨ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਗੈਰ-ਸਿਹਤ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://www.bcs.com/pages/news_full.asp?NewsID=17678356|title=British Heart Foundation launches Food4Thought campaign|date=22 September 2006|publisher=British Cardiovascular Society|access-date=16 August 2016|archive-date=8 ਨਵੰਬਰ 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171108204928/https://www.bcs.com/pages/news_full.asp?NewsID=17678356|url-status=dead}}</ref> [[ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ|ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ]] ਅਤੇ [[ਸੱਭਿਆਚਾਰ|ਸਭਿਆਚਾਰਕ]] ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ, ਖਾਣ ਪੀਣ ਦੀਆਂ ਮਾੜੀਆਂ ਆਦਤਾਂ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਸਿਹਤਮੰਦ ਖੁਰਾਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ.<ref>[https://www.nytimes.com/2010/09/25/health/policy/25vegetables.html "Told to Eat Its Vegetables, America Orders Fries"] article by Kim Severson in ''[[The New York Times]]'' September 24, 2010, accessed September 25, 2010</ref> ਇਹ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਸਵਾਦ ਅਤੇ ਮਿੱਠੇ, ਨਮਕੀਨ ਅਤੇ / ਜਾਂ ਚਰਬੀ ਵਾਲੇ ਭੋਜਨ ਦੀ ਤਰਜੀਹ ਕਾਰਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ.<ref>{{Cite journal|last=James WP|year=2008|title=The fundamental drivers of the obesity epidemic|url=https://semanticscholar.org/paper/35126bd36be9b5ec68297fd92651078c05204bf7|journal=Obesity Research|volume=9 Suppl 1|issue=Mar;9 Suppl 1:6–13|pages=6–13|doi=10.1111/j.1467-789X.2007.00432.x|pmid=18307693}}</ref> ਯੂਕੇ ਵਿਚ, ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੈਡੀਕਲ ਅਧਿਕਾਰੀ ਨੇ ਦਸੰਬਰ, 2018 ਵਿੱਚ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ ਕਿ ਖੰਡ ਅਤੇ ਨਮਕ ਨੂੰ ਖਪਤ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਤ ਕਰਨ ਲਈ ਟੈਕਸ ਲਗਾਇਆ ਜਾਵੇ.<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/society/2018/dec/21/chief-medic-calls-for-food-taxes-to-cut-salt-and-sugar-intake|title=Chief medic calls for food taxes to cut salt and sugar intake|last=Sarah Boseley|date=21 December 2018|work=The Guardian|access-date=21 December 2018}}</ref> == ਹੋਰ ਜਾਨਵਰ == ਜਾਨਵਰ ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਉਹ ਸਿਹਤਮੰਦ ਖੁਰਾਕ ਤੋਂ ਵੀ ਲਾਭ ਉਠਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਅਜਿਹੇ ਖੁਰਾਕਾਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਆਦਰਸ਼ ਮਨੁੱਖੀ ਖੁਰਾਕ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਵੱਖਰੀਆਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ.<ref>{{Cite web|url=https://www.rspca.org.uk/adviceandwelfare/pets/dogs/diet|title=Heathlthy and Balanced Diet for Dogs|date=2017|publisher=RSPCA|access-date=8 December 2017}}</ref> {{Portal|Food}} * == ਹਵਾਲੇ == 9vr2g8jsvylgex7sikt49l9eohp3vqq 0 125004 842286 836414 2026-07-10T18:55:40Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842286 wikitext text/x-wiki '''ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ''' [[ਵਿਸ਼ਾਣੂ|ਵਿਸ਼ਾਣੂਆਂ ਦਾ]] ਸਮੂਹ [[ਵਿਸ਼ਾਣੂ|ਹਨ]] ਜੋ ਕਿ ਥਣਧਾਰੀ ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੇ ਹਨ.।ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ, ਵਾਇਰਸ ਸਾਹ ਦੀਆਂ ਲਾਗਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੇ ਹਨ ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹਲਕੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਆਮ ਤੌਰ' ਤੇ ਠੰਡੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਦਿਸਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਾਰਸ ਅਤੇ ਐਮਈਆਰਐਸ ਘਾਤਕ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਗਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸੂਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦਸਤ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਮੁਰਗੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਉੱਪਰਲੇ ਸਾਹ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਨ.।ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਟੀਕੇ ਜਾਂ ਐਂਟੀਵਾਇਰਲ ਦਵਾਈਆਂ ਨਹੀਂ ਹਨ ਜੋ ਰੋਕਥਾਮ ਜਾਂ ਇਲਾਜ ਲਈ ਮਨਜ਼ੂਰ ਹਨ। ਕ੍ਰੋਡ ਨਿਡੋਵਿਰੇਲਸ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕ੍ਰੋਨੇਵਾਰਿਓਰਿਡੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਸਬਫੈਮਿਲੀ ਆਰਥੋਕਰੋਨੋਵਾਇਰਿਨੇ ਵਿੱਚ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਵਾਇਰਸ ਹਨ।<ref name="groot">{{Cite book|title=Ninth Report of the International Committee on Taxonomy of Viruses|vauthors=de Groot RJ, Baker SC, Baric R, Enjuanes L, Gorbalenya AE, Holmes KV, Perlman S, Poon L, Rottier PJ, Talbot PJ, Woo PC, Ziebuhr J|publisher=Elsevier, Oxford|year=2011|isbn=978-0-12-384684-6|editor-last=AMQ King|pages=806–828|chapter=Family ''Coronaviridae''|author-link2=Susan Baker (virologist)|editor-last2=E Lefkowitz|editor-last3=MJ Adams|editor-last4=EB Carstens}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://talk.ictvonline.org/files/ictv_documents/m/msl/1231/download.aspx|title=ICTV Master Species List 2009 – v10|last=International Committee on Taxonomy of Viruses|date=24 August 2010|format=xls|access-date=30 ਜਨਵਰੀ 2020|archive-date=15 ਅਪ੍ਰੈਲ 2013|archive-url=https://archive.today/20130415045936/http://talk.ictvonline.org/files/ictv_documents/m/msl/1231/download.aspx|url-status=dead}}</ref> ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਇੱਕ ਸਕਾਰਾਤਮਕ-ਸੂਝਵਾਨ ਸਿੰਗਲ-ਫਸੇ ਆਰ ਐਨ ਏ ਜੀਨੋਮ ਦੇ ਨਾਲ ਅਤੇ ਹੇਲਿਕਲ ਸਮਮਿਤੀ ਦੇ ਨਿਊਕਲੀਓਕੈਪਸੀਡ ਦੇ ਨਾਲ ਲਿਫਾਫੇ ਵਾਇਰਸ ਹਨ। ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਦਾ ਜੀਨੋਮਿਕ ਅਕਾਰ ਲਗਭਗ 26 ਤੋਂ 32 ਕਿੱਲੋ ਤੱਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਕ ਆਰ ਐਨ ਏ ਵਾਇਰਸ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। "ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ" ਨਾਮ ਲਾਤੀਨੀ ''ਕੋਰੋਨਾ'' ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ''ਤਾਜ'' ਜਾਂ ''ਹਾਲੋ'', ਜੋ ਕਿ ਵਾਇਰਸ ਦੇ ਕਣਾਂ (ਵਾਇਰਸ) ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਨਾਲ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ,ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਸ਼ਾਹੀ ਤਾਜ ਜਾਂ ਸੂਰਜੀ ਕੋਰੋਨਾ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੀ ਹੈ। == ਖੋਜ == ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ 1960 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਲੱਭੇ ਗਏ ਸਨ।<ref>{{Cite web|url=https://www.caringlyyours.com/coronavirus/|title=Coronavirus: Common Symptoms, Preventive Measures, & How to Diagnose It|date=2020-01-28|website=Caringly Yours|language=en-US|access-date=2020-01-28|archive-date=2020-03-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20200306140702/https://www.caringlyyours.com/coronavirus/|dead-url=yes}}</ref> ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਲੱਭੇ ਗਏ ਚਿਕਨ ਵਿੱਚ ਛੂਤ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰੌਨਕਾਈਟਸ ਦਾ ਵਾਇਰਸ ਅਤੇ [[ਜੁਕਾਮ|ਆਮ ਜ਼ੁਕਾਮ]] ਨਾਲ ਮਨੁੱਖੀ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਨਾਸਕ ਗੁਫਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੋ ਵਾਇਰਸ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਕੋਰੋਨਵਾਇਰਸ 229 ਈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਓ ਸੀ 43 ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।<ref name="pmid23202515">{{Cite journal|date=November 2012|title=Human coronaviruses: insights into environmental resistance and its influence on the development of new antiseptic strategies|journal=Viruses|volume=4|issue=11|pages=3044–3068|doi=10.3390/v4113044|pmc=3509683|pmid=23202515}}</ref> ਇਸ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਹੋਰ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 2003 ਵਿੱਚ ਸਾਰਸ- ਸੀ.ਵੀ ., 2004 ਵਿੱਚ ਐਚ.ਸੀ.ਓ.ਵੀ ਐਨ.ਐਲ .63, 2005 ਵਿੱਚ ਐਚ.ਕੇ.ਯੂ 1, 2012 ਵਿੱਚ ਮਰਸ -ਕੋਵ ਅਤੇ 2019 ਵਿੱਚ ਐਨ.ਸੀ.ਓ.ਵੀ. ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਗੰਭੀਰ ਸਾਹ ਦੀ ਨਾਲੀ ਦੀ ਲਾਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ ਹਨ। == ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਤੀ == [[ਤਸਵੀਰ:Coronavirus_replication.png|thumb|ਕੋਰੋਨਵਾਇਰਸ ਦਾ ਲਾਗ ਚੱਕਰ]] ਇਸ ਵਾਇਰਸ ਦੇ ਸੈੱਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਵਾਇਰਸ ਦਾ ਕਣ [[ਵਿਸ਼ਾਣੂ|ਬੇਰੋਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ]] ਅਤੇ ਆਰ ਐਨ ਏ ਜੀਨੋਮ ਨੂੰ ਸਾਇਟੋਪਲਾਜ਼ਮ ਵਿੱਚ ਜਮ੍ਹਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਆਰ ਐਨ ਏ ਜੀਨੋਮ ਦੀ ਇੱਕ 5 ′ ਮੈਥੀਲੇਟਿਡ ਕੈਪ ਅਤੇ ਇੱਕ 3 ′ ਪੌਲੀਏਡੀਨਾਈਲੇਟਡ ਪੂਛ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।।ਇਹ ਆਰ ਐਨ ਏ ਨੂੰ ਅਨੁਵਾਦ ਲਈ ਰਾਈਬੋਸੋਮ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਵੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਟੀਨ, ਇੱਕ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਣਿਆ ਹੈ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਤੀ ਇਸ ਦੇ ਜੀਨੋਮ ਵਿੱਚ ਅੰਕਿਤ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਆਰ ਐਨ ਏ ਵਾਇਰਸ ਜੀਨਸ ਜਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸਹਾਇਕ ਹੈ ਉਤਾਰੇ ਵਰਤ ਨਵ ਆਰ ਐਨ ਏ ਨਕਲ ਵਿੱਚ ਹੋਸਟ ਸੈੱਲ ਦੀ ਮਸ਼ੀਨਰੀ।।ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਤੀ ਪਹਿਲਾਂ ਬਣਾਇਆ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਹੈ; ਇੱਕ ਵਾਰ ਜੀਨ ਦੇ ਐਨਕੋਡਿੰਗ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਹੋ ਜਾਣ ਤੇ, ਅਨੁਵਾਦ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਟਾਪ ਕੋਡਨ ਦੁਆਰਾ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ. ਇਸਨੂੰ <nowiki><i id="mwZw">ਨੇਸਟਡ</i></nowiki> ਟ੍ਰਾਂਸਕ੍ਰਿਪਟ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ . ਜਦ ਐਮਆਕਐਨਏ ਪ੍ਰਤੀਲਿਪੀ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਹੀ ਜੀਨ ਤੇਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ ਹੈ ਮੋਨੋਸਿਸਟ੍ਰੋਨਿਕ।।ਇੱਕ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਗੈਰ-ਢਾਂਚਾਗਤ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਨਿਪੁੰਨਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਇੱਕ ਪਰੂਫ ਰੀਡਿੰਗ ਫੰਕਸ਼ਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ,<ref name="SextonSmith2016">{{Cite journal|date=August 2016|title=Homology-Based Identification of a Mutation in the Coronavirus RNA-Dependent RNA Polymerase That Confers Resistance to Multiple Mutagens|journal=Journal of Virology|volume=90|issue=16|pages=7415–7428|doi=10.1128/JVI.00080-16|pmc=4984655|pmid=27279608}}</ref> ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਆਰ ਐਨ ਏ ਨਿਰਭਰ ਆਰ ਐਨ ਏ ਪੋਲੀਮੇਰੇਜ਼ ਐਨਜ਼ਾਈਮਸ ਦੀ ਘਾਟ ਹੈ। ਆਰ ਐਨ ਏ ਜੀਨੋਮ ਨੂੰ ਦੁਹਰਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਲੰਮਾ ਪੋਲੀਪ੍ਰੋਟੀਨ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਜੁੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗੈਰ-ਢਾਂਚਾਗਤ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ - ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਟੀਸ - ਜੋ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਨੂੰ ਚੇਨ ਵਿੱਚ ਵੱਖ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਇਹ ਵਾਇਰਸ ਦੇ ਲਈ ਜੈਨੇਟਿਕ ਆਰਥਿਕਤਾ ਦੇ ਇੱਕ ਰੂਪ,ਨਿਊਕਲੀਓਟਾਈਡਜ਼ ਦੀ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਜੀਨ ਦੀ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਨੂੰ ਇੰਕੋਡ ਕਰਨ ਲਈ ਸਹਾਇਕ ਹੈ।<ref name="pmid25720466">{{Cite book|title=Coronaviruses|vauthors=Fehr AR, Perlman S|year=2015|isbn=978-1-4939-2437-0|series=Methods in Molecular Biology|volume=1282|pages=1–23|chapter=Coronaviruses: an overview of their replication and pathogenesis|doi=10.1007/978-1-4939-2438-7_1|pmc=4369385|pmid=25720466}}</ref> == ਸੰਚਾਰ == ਕੋਰੋਨਵਾਇਰਸ ਦੀ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਮਨੁੱਖ ਤੱਕ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਛਿੱਕ ਅਤੇ ਖੰਘ ਦੁਆਰਾ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ ਸਾਹ ਦੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਦੁਆਰਾ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਸੰਪਰਕਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/about/transmission.html|title=Transmission of Novel Coronavirus (2019-nCoV) {{!}} CDC|date=2020-01-31|website=www.cdc.gov|language=en-us|access-date=2020-02-01}}</ref> == ਰੋਕਥਾਮ == === ਭਾਰਤ === ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ, ਸਾਰੇ ਗੈਰ-ਜ਼ਰੂਰੀ ਕੰਮ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਦੀ ਹਦਾਇਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ, ਰੋਕਥਾਮ ਹੀ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਹੱਲ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://letterwritinginhindi.xyz/coronavirus-essay-in-hindi/|title=कोरोनावायरस पर निबंध|date=2022-05-11|access-date=2022-05-18|archive-date=2022-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20220929194902/https://letterwritinginhindi.xyz/coronavirus-essay-in-hindi/|url-status=dead}}</ref> ਇਸ ਦੇ ਮੱਦੇਨਜ਼ਰ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ 17 ਮਈ ਤੱਕ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਲਾਕਡਾਊਨ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਵਧਾ ਕੇ 31 ਮਈ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਲਾਕਡਾਊਨ ਕੁਝ ਢਿੱਲ ਦੇ ਨਾਲ 31 ਜੁਲਾਈ ਤੱਕ ਜਾਰੀ ਰਹੇਗਾ।<ref>{{Cite web|url=https://www.aajtak.in/india/story/corona-virus-covid-19-mha-announces-extension-of-lockdown-for-two-more-weeks-1061006-2020-05-01|title=मोदी सरकार ने दो हफ्ते के लिए बढ़ाया लॉकडाउन, 17 मई तक रहेगा जारी|website=आज तक|language=hi|access-date=2022-05-18}}</ref> ਮਈ, 2024 ਵਿਚ ਸਿੰਗਾਪੁਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਰੋਨਾ ਵਾਇਰਸ ਦੇ ਨਵੇਂ ਵੈਰੀਏਂਟ ਕੇ.ਪੀ.-1ਅਤੇ ਕੇ.ਪੀ.-20ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਵੀ ਪੈਰ ਪਸਾਰਨ ਲੱਗੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਨਿਊਜ਼ ਚੈਨਲ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਮੁਤਾਬਿਕ ਕੇਂਦਰੀ ਸਿਹਤ ਮੰਤਰਾਲੇ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਨਵੇਂ ਵੈਰੀਏਂਟ ਜ਼ਿਆਦਾ ਖਤਰਨਾਕ ਨਹੀਂ ਹਨ। === ਟੀਮ 11 === ਕੋਰੋਨਾ ਮਹਾਮਾਰੀ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਟੀਮ 11 ਦਾ ਗਠਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਿਸਦਾ ਮਕਸਦ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਕੋਰੋਨਾ ਵਾਇਰਸ ਨੂੰ ਫੈਲਣ ਤੋਂ ਰੋਕਣ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.aajtak.in/india/uttar-pradesh/story/corona-virus-lock-down-cm-yogi-adityanath-team-11-minister-control-room-1044373-2020-03-27|title=कोरोना पर CM योगी आदित्यनाथ की टीम 11, मंत्री ने घर पर बनाया कंट्रोल रूम|website=आज तक|language=hi|access-date=2022-05-18}}</ref> === ਜ਼ਰੂਰੀ ਪਹਿਲਕਦਮੀ === ਆਸਾਮ ਵਿੱਚ ਸਟੇਡੀਅਮ ਵਿੱਚ ਆਈਸੋਲੇਸ਼ਨ ਸੈਂਟਰ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਪਹਿਲ ਕੀਤੀ ਗਈ। === ਚੀਨ === ਚੀਨ 'ਚ ਇਸ ਬੀਮਾਰੀ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਹੁਬੇਈ ਸੂਬੇ ਦੇ ਵੁਹਾਨ 'ਚ 76 ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਬੰਦੀ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। === ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ === ਕੋਰੋਨਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨੁਕਸਾਨ ਅਮਰੀਕਾ ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਕੋਰੋਨਾ ਕਾਰਨ ਇਕ ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਕੋਰੋਨਾ ਵਾਇਰਸ ਕਾਰਨ ਅਮਰੀਕਾ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਾਕਡਾਊਨ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ਹੈ। ਅਮਰੀਕੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਡੋਨਾਲਡ ਟਰੰਪ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਕੋਰੋਨਾ ਅਮਰੀਕਾ 'ਤੇ ਪਰਲ ਹਾਰਬਰ ਅਤੇ 9/11 ਦੇ ਅੱਤਵਾਦੀ ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਡਾ ਹਮਲਾ ਹੈ। == ਵਿਕਾਸ == ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਤਾਜ਼ਾ ਆਮ ਪੂਰਵਜ 8000 ਸਾ.ਯੁ.ਪੂ।<ref name="Wertheim2013">{{Cite journal|date=June 2013|title=A case for the ancient origin of coronaviruses|journal=Journal of Virology|volume=87|issue=12|pages=7039–7045|doi=10.1128/JVI.03273-12|pmc=3676139|pmid=23596293}}</ref> ਉਹ ਇਸ ਤੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਵੱਡੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ. ਇੱਕ ਹੋਰ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਭਗ 8100 ਬੀਸੀਈ ਦੇ ਸਾਰੇ ਕੋਰੋਨਵਾਇਰਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਤਾਜ਼ਾ ਸਾਂਝਾ ਪੂਰਵਜ (ਐਮਆਰਸੀਏ) ਰੱਖਦਾ ਹੈ।ਐਲਫਾਕਾਰੋਨਾਵਾਇਰਸ, ਬੀਟਾਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ, ਗਾਮਾਕਾਰੋਨਾਵਾਇਰਸ, ਅਤੇ ਡੈਲਟਾਕਰੋਨਵਾਇਰਸ ਦਾ ਐਮਆਰਸੀਏ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਲਗਭਗ 2400 ਬੀਸੀਈ, 3300 ਬੀਸੀਈ, 2800 ਬੀਸੀਈ ਅਤੇ 3000 ਬੀਸੀਈ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।ਇਹ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਚਮਕਦਾਰ ਅਤੇ ਪੰਛੀ, ਗਰਮ-ਖੂਨ ਨਾਲ ਉਡਾਣ ਭਰਨ ਵਾਲੇ ਚਸ਼ਮੇ, ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਜੀਨ ਸਰੋਤ (ਅਲਫ਼ਾਕਾਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਅਤੇ ਬੀਟਾਕਾਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਲਈ ਬੱਟਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਗਾਮਮਾਕਾਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਅਤੇ ਡੈਲਟਾਕਾਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਲਈ ਪੰਛੀਆਂ) ਲਈ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰ ਲਈ ਉੱਚਿਤ ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਹਨ।<ref name="Woo2012">{{Cite journal|date=April 2012|title=Discovery of seven novel Mammalian and avian coronaviruses in the genus deltacoronavirus supports bat coronaviruses as the gene source of alphacoronavirus and betacoronavirus and avian coronaviruses as the gene source of gammacoronavirus and deltacoronavirus|journal=Journal of Virology|volume=86|issue=7|pages=3995–4008|doi=10.1128/JVI.06540-11|pmc=3302495|pmid=22278237}}</ref> 1951 ਵਿੱਚ ਬੋਵਾਈਨ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਅਤੇ ਕਾਈਨਾਈਨ ਸਾਹ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਇੱਕ ਆਮ ਪੂਰਵਜ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਗਿਆ।<ref name="Bidokhti2013">{{Cite journal|date=September 2013|title=Evolutionary dynamics of bovine coronaviruses: natural selection pattern of the spike gene implies adaptive evolution of the strains|url=https://semanticscholar.org/paper/cd52428d528903edd0fdd3ae09f1cb1bddfc8c2d|journal=The Journal of General Virology|volume=94|issue=Pt 9|pages=2036–2049|doi=10.1099/vir.0.054940-0|pmid=23804565}}</ref> ਬੋਵਾਈਨ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਓਸੀ 43 1899 ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਗਏ. ਬੋਵੀਨ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ 18 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਣ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਸਪੀਸੀਜ਼ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਗਿਆ।ਇਕ ਹੋਰ ਅੰਦਾਜ਼ੇ ਤੋਂ ਪਤਾ ਚੱਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖੀ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਓਸੀ 43 ਸੰਨ 1890 ਵਿੱਚ ਬੋਵਾਈਨ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਗਿਆ।<ref name="Vijgen2005">{{Cite journal|date=February 2005|title=Complete genomic sequence of human coronavirus OC43: molecular clock analysis suggests a relatively recent zoonotic coronavirus transmission event|journal=Journal of Virology|volume=79|issue=3|pages=1595–1604|doi=10.1128/jvi.79.3.1595-1604.2005|pmc=544107|pmid=15650185}}</ref> ਮਨੁੱਖੀ ਕੋਰੋਨਵਾਇਰਸ ਓਸੀ 43 ਦਾ ਐਮਆਰਸੀਏ 1950 ਤੱਕ ਤਾਰੀਖ ਤੋਂ ਹੈ।<ref name="Lau2011">{{Cite journal|date=November 2011|title=Molecular epidemiology of human coronavirus OC43 reveals evolution of different genotypes over time and recent emergence of a novel genotype due to natural recombination|journal=Journal of Virology|volume=85|issue=21|pages=11325–11337|doi=10.1128/JVI.05512-11|pmc=3194943|pmid=21849456}}</ref> ਮਿਡਲ ਈਸਟ ਸਾਹ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਸਿੰਡਰੋਮ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਕਈ ਬੈਟਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ, ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਈ ਸਦੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Lau2013">{{Cite journal|date=August 2013|title=Genetic characterization of Betacoronavirus lineage C viruses in bats reveals marked sequence divergence in the spike protein of pipistrellus bat coronavirus HKU5 in Japanese pipistrelle: implications for the origin of the novel Middle East respiratory syndrome coronavirus|journal=Journal of Virology|volume=87|issue=15|pages=8638–8650|doi=10.1128/JVI.01055-13|pmc=3719811|pmid=23720729}}</ref> ਮਨੁੱਖੀ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਐਨਐਲ 63 ਅਤੇ ਇੱਕ ਬੈਟ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਨੇ ਇੱਕ ਐਮਆਰਸੀਏ 563–822 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਂਝਾ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref name="Huynh2012">{{Cite journal|date=December 2012|title=Evidence supporting a zoonotic origin of human coronavirus strain NL63|journal=Journal of Virology|volume=86|issue=23|pages=12816–12825|doi=10.1128/JVI.00906-12|pmc=3497669|pmid=22993147}}</ref> ਸਭ ਤੋਂ ਨੇੜਿਓਂ ਸਬੰਧਤ ਬੈਟ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਅਤੇ ਸਾਰਸ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ 1986 ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਗਏ।<ref name="Vijaykrishna2007">{{Cite journal|date=April 2007|title=Evolutionary insights into the ecology of coronaviruses|journal=Journal of Virology|volume=81|issue=8|pages=4012–4020|doi=10.1128/jvi.02605-06|pmc=1866124|pmid=17267506}}</ref> ਸਾਰਸ ਵਿਸ਼ਾਣੂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਬੱਟਾਂ ਨਾਲ ਗੂੜ੍ਹੇ ਸੰਬੰਧ ਦਾ ਰਾਹ ਤਜਵੀਜ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ.<ref name="Gouilh2011">{{Cite journal|date=October 2011|title=SARS-Coronavirus ancestor's foot-prints in South-East Asian bat colonies and the refuge theory|journal=Infection, Genetics and Evolution|volume=11|issue=7|pages=1690–702|doi=10.1016/j.meegid.2011.06.021|pmid=21763784}}</ref><ref name="pmid18258002">{{Cite journal|date=October 2007|title=Evolutionary relationships between bat coronaviruses and their hosts|journal=Emerging Infectious Diseases|volume=13|issue=10|pages=1526–1532|doi=10.3201/eid1310.070448|pmc=2851503|pmid=18258002}}</ref> ਲੇਖਕ ਸੁਝਾਅ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੋਰੋਨਵਾਇਰਸ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਚਮਗਿੱਦੜਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ,ਅਤੇ ਸਾਰਸ ਵਿਸ਼ਾਣੂ ਦੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹਿੱਪੋਸੀਡਰਾਈ ਜੀਸ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਨੂੰ ਸੰਕਰਮਿਤ ਕੀਤਾ, ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਰਾਇਨੋਲੋਫਿਡੀਏ ਦੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ. ਅਲਪਕਾ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ 229E 1960 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬਦਲ ਗਏ।<ref name="Crossley2012">{{Cite journal|date=December 2012|title=Identification and characterization of a novel alpaca respiratory coronavirus most closely related to the human coronavirus 229E|journal=Viruses|volume=4|issue=12|pages=3689–3700|doi=10.3390/v4123689|pmc=3528286|pmid=23235471}}</ref> == ਮਨੁੱਖੀ ਕੋਰੋਨਵਾਇਰਸ == ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਮਨੁੱਖੀ ਬਾਲਗਾਂ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਮ ਜ਼ੁਕਾਮ ਦੀ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਦਾ ਕਾਰਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਸਰਦੀਆਂ ਅਤੇ ਬਸੰਤ ਦੇ ਮੌਸਮ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁਖਾਰ,ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਸੋਜ ਐਡਾਈਨੋਇਡਜ਼ ਨਾਲ ਜ਼ੁਕਾਮ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite journal|date=November 2017|title=Prevalence and genetic diversity analysis of human coronaviruses among cross-border children|journal=Virology Journal|language=En|volume=14|issue=1|pages=230|doi=10.1186/s12985-017-0896-0|pmc=5700739|pmid=29166910}}</ref> ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ [[ਨਮੋਨੀਆ|ਨਮੂਨੀਆ ਦਾ]] ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਤਾਂ ਸਿੱਧੇ ਵਾਇਰਲ ਨਮੂਨੀਆ ਜਾਂ ਸੈਕੰਡਰੀ ਬੈਕਟੀਰੀਆ ਦੇ ਨਮੂਨੀਆ ਅਤੇ ਉਹ [[ਸਾਹ-ਨਾਲ਼ੀ ਦੀ ਸੋਜ|ਬ੍ਰੌਨਕਾਇਟਿਸ ਦਾ]] ਕਾਰਨ ਵੀ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਤਾਂ ਸਿੱਧੇ ਵਾਇਰਲ ਬ੍ਰੌਨਕਾਈਟਸ ਜਾਂ ਸੈਕੰਡਰੀ ਬੈਕਟਰੀਆ ਬ੍ਰੌਨਕਾਈਟਸ।<ref name="pmid19199189">{{Cite journal|date=February 2009|title=Healthcare-associated atypical pneumonia|journal=Seminars in Respiratory and Critical Care Medicine|volume=30|issue=1|pages=67–85|doi=10.1055/s-0028-1119811|pmid=19199189}}</ref> 2003 ਵਿੱਚ ਲੱਭੇ ਗਏ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਮਨੁੱਖੀ ਕੋਰੋਨਵਾਇਰਸ, ਸਾਰਸ-ਕੋਵੀ, ਜੋ ਕਿ [[ਸਾਰਸ (ਰੋਗ)|ਗੰਭੀਰ ਤੀਬਰ ਸਾਹ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਸਿੰਡਰੋਮ]] (ਸਾਰਜ਼) ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਜਰਾਸੀਮ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਉਪਰਲੇ ਅਤੇ [[ਸਾਹ ਨਲੀ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਹਿੱਸੇ ਦਾ ਸੰਕਰਮਣ|ਹੇਠਲੇ]] ਦੋਹਾਂ [[ਸਾਹ ਨਲੀ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਹਿੱਸੇ ਦਾ ਸੰਕਰਮਣ|ਸਾਹ ਦੀਆਂ ਟ੍ਰੈਕ ਲਾਗਾਂ ਦਾ]] ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ [[ਸਾਹ ਨਲੀ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਹਿੱਸੇ ਦਾ ਸੰਕਰਮਣ|ਹੈ]]। ਮਨੁੱਖੀ ਕੋਰੋਨਵਾਇਰਸ ਦੀਆਂ ਸੱਤ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ: # ਮਨੁੱਖੀ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ 229E (ਐਚਸੀਓਵੀ-229E) # ਮਨੁੱਖੀ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਓਸੀ 43 (ਐਚਸੀਓਵੀ-ਓਸੀ 43) # ਸਾਰਸ- ਸੀਓਵੀ # ਮਨੁੱਖੀ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਐਨਐਲ 63 (ਐਚਸੀਓਵੀ -ਐਨਐਲ 63, ਨਵਾਂ ਹੈਵਨ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ) # ਮਨੁੱਖੀ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਐਚਯੂਯੂ 1 # ਮਿਡਲ ਈਸਟ ਸਾਹ ਸੰਬੰਧੀ ਸਿੰਡਰੋਮ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ (''ਐਮਈਆਰਐਸ-ਸੀਓਵੀ''), ਪਹਿਲਾਂ ''ਨਾਵਲ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ 2012'' ਅਤੇ ''ਐਚਸੀਓਵੀ-ਈਐਮਸੀ'' ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ. # ਨਾਵਲ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ (2019-nCoV),<ref name="WHO20200110&quot;">{{Cite web|url=https://apps.who.int/iris/bitstream/handle/10665/330374/WHO-2019-nCoV-laboratory-2020.1-eng.pdf|title=Laboratory testing of human suspected cases of novel coronavirus (nCoV) infection. Interim guidance, 10 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200120043516/https://apps.who.int/iris/bitstream/handle/10665/330374/WHO-2019-nCoV-laboratory-2020.1-eng.pdf|archive-date=20 January 2020|access-date=14 January 2020}}</ref> ਨੂੰ ਵੂਹਾਨ ਨਮੂਨੀਆ ਜਾਂ ਵੁਹਾਨ ਕੋਰੋਨਵਾਇਰਸ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.who.int/csr/don/05-january-2020-pneumonia-of-unkown-cause-china/en/|title=Pneumonia of unknown cause – China|date=5 January 2020|publisher=World Health Organization|archive-url=https://web.archive.org/web/20200107032945/https://www.who.int/csr/don/05-january-2020-pneumonia-of-unkown-cause-china/en/|archive-date=7 January 2020|access-date=23 January 2020}}</ref> (ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ 'ਨਾਵਲ' ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਨਵੀਂ ਲੱਭੀ ਗਈ, ਜਾਂ ਨਵੀਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਪਲੇਸਹੋਲਡਰ ਨਾਮ ਹੈ।)<ref name="CDC20200113">{{Cite web|url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/index.html|title=Novel Coronavirus 2019, Wuhan, China &#124; CDC|date=23 January 2020|website=www.cdc.gov|archive-url=https://web.archive.org/web/20200120144040/https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/index.html|archive-date=20 January 2020|access-date=23 January 2020}}</ref> ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਐਚਸੀਓਵੀ -229 ਈ, -ਐਨਐਲ 63, -ਓਸੀ 43, ਅਤੇ -ਐਚਕੇਯੂ 1 ਲਗਾਤਾਰ ਮਨੁੱਖੀ ਆਬਾਦੀ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਲਗਾਂ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵ-ਵਿਆਪੀ ਸਾਹ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ।<ref name="pmid29551135">{{Cite journal|date=2018|title=Hosts and Sources of Endemic Human Coronaviruses|url=|journal=Advances in Virus Research|volume=100|issue=|pages=163–188|doi=10.1016/bs.aivir.2018.01.001|isbn=978-0-12-815201-0|pmid=29551135}}</ref> === ਗੰਭੀਰ ਤੀਬਰ ਸਾਹ ਸਿੰਡਰੋਮ (ਸਾਰਸ) === 2003 ਵਿਚ, ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ ਗੰਭੀਰ ਤੀਬਰ ਸਾਹ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਸਿੰਡਰੋਮ ਦੇ ਫੈਲਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅਤੇ [[ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਸਥਾ|ਵਿਸ਼ਵ]] ਵਿੱਚ ਕਿਤੇ ਹੋਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਮਾਮਲੇ, [[ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਸਥਾ|ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਗਠਨ]] (ਡਬਲਯੂਐਚਓ) ਨੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰੈਸ ਬਿਆਨ ਜਾਰੀ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇੱਕ ਨਾਵਲ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਦੁਆਰਾ ਪਛਾਣਿਆ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾਵਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਸਾਰਾਂ ਲਈ ਕਾਰਕ ਏਜੰਟ ਸੀ। ਵਾਇਰਸ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਾਰਸ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ (ਸਾਰਸ-ਕੋਵ) ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ. 8,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕ ਸੰਕਰਮਿਤ ਹੋਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ 10% ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।<ref name="li">{{Cite journal|date=September 2005|title=Structure of SARS coronavirus spike receptor-binding domain complexed with receptor|url=https://semanticscholar.org/paper/bbedaafec1ea70e9ae405d1f2ac4c143951630bc|journal=Science|volume=309|issue=5742|pages=1864–1868|bibcode=2005Sci...309.1864L|doi=10.1126/science.1116480|pmid=16166518}}</ref> === ਮਿਡਲ ਈਸਟ ਸਾਹ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਸਿੰਡਰੋਮ === ਸਤੰਬਰ 2012 ਵਿਚ, ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਕਿਸਮ ਦੇ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਨੋਵਲ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ 2012 ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਹੁਣ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ ਤੇ ਮਿਡਲ ਈਸਟ ਸਾਹ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਸਿੰਡਰੋਮ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ (ਐਮਈਆਰਐਸ-ਸੀਓਵੀ) ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name="NPR">{{Cite news|url=https://www.npr.org/blogs/health/2012/09/25/161770135/scientists-go-deep-on-genes-of-sars-like-virus|title=Scientists Go Deep On Genes Of SARS-Like Virus|last=Doucleef|first=Michaeleen|date=26 September 2012|work=Associated Press|access-date=27 September 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120927043755/http://www.npr.org/blogs/health/2012/09/25/161770135/scientists-go-deep-on-genes-of-sars-like-virus|archive-date=27 September 2012}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://thechart.blogs.cnn.com/2012/09/24/new-sars-like-virus-poses-medical-mystery/?hpt=he_c2|title=New SARS-like virus poses medical mystery|last=Falco|first=Miriam|date=24 September 2012|work=CNN Health|access-date=16 March 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131101042029/http://thechart.blogs.cnn.com/2012/09/24/new-sars-like-virus-poses-medical-mystery/?hpt=he_c2|archive-date=1 November 2013}}</ref> ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਗਠਨ ਨੇ ਜਲਦੀ ਹੀ ਗਲੋਬਲ ਚੇਤਾਵਨੀ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/09/2012924182013530585.html|title=New SARS-like virus found in Middle East|date=24 September 2012|work=Al-Jazeera|access-date=16 March 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130309203607/http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/09/2012924182013530585.html|archive-date=9 March 2013}}</ref> 28 ਸਤੰਬਰ 2012 ਨੂੰ ਡਬਲਯੂਐਚਓ ਦੇ ਅਪਡੇਟ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਵਿਸ਼ਾਣੂ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿੱਚ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਲੰਘਦਾ ਨਹੀਂ ਜਾਪਦਾ।<ref name="Reuters2012">{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/2012/09/28/us-virus-who-idUSBRE88R0F220120928|title=New virus not spreading easily between people: WHO|last=Kelland|first=Kate|date=28 September 2012|work=Reuters|access-date=16 March 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20121124005044/http://www.reuters.com/article/2012/09/28/us-virus-who-idUSBRE88R0F220120928|archive-date=24 November 2012}}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ, 12 ਮਈ 2013 ਨੂੰ, ਫਰਾਂਸ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ-ਮਨੁੱਖੀ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਦੇ ਇੱਕ ਕੇਸ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਫਰਾਂਸ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਮਾਮਲਿਆਂ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref name="may12">[http://www.social-sante.gouv.fr/actualite-presse,42/communiques,2322/nouveau-coronavirus-point-de,15820.html ''Nouveau coronavirus – Point de situation: Un nouveau cas d’infection confirmé''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130608140519/http://www.social-sante.gouv.fr/actualite-presse,42/communiques,2322/nouveau-coronavirus-point-de,15820.html|date=8 June 2013}} ''(Novel coronavirus – Status report: A new case of confirmed infection)'' 12 May 2013, social-sante.gouv.fr</ref> ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ, ਮਨੁੱਖੀ-ਨੂੰ-ਮਨੁੱਖੀ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਦੇ ਮਾਮਲੇ 'ਚ ਸਿਹਤ ਮੰਤਰਾਲੇ ਨੇ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ [[ਟੁਨੀਸ਼ੀਆ|ਟਿਊਨੀਸ਼ੀਆ]]।ਦੋ ਪੁਸ਼ਟੀਕਰਣ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਲੋਕ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ ਜੋ ਜਾਪਦੇ ਸਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਰਹੂਮ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਬਿਮਾਰੀ ਫੜੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਤਰ ਅਤੇ ਸਾਊਦੀ ਅਰਬ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਿਮਾਰ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਇਹ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਾਇਰਸ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਫੈਲਣ ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਵਿਅਕਤੀ ਜੋ ਸੰਕਰਮਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਉਹ ਵਾਇਰਸ ਦਾ ਸੰਚਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।<ref>{{Cite web|url=https://www.cdc.gov/coronavirus/mers/about/transmission.html|title=MERS Transmission|last=CDC|date=2 August 2019|website=Centers for Disease Control and Prevention|archive-url=https://web.archive.org/web/20191207073553/https://www.cdc.gov/coronavirus/mers/about/transmission.html|archive-date=7 December 2019|access-date=10 December 2019}}</ref> 30 ਅਕਤੂਬਰ 2013 ਤਕ ਸਾਊਦੀ ਅਰਬ ਵਿੱਚ 124 ਮਾਮਲੇ ਅਤੇ 52 ਮੌਤਾਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ।<ref name="may22">{{Cite web|url=http://www.who.int/csr/don/2013_05_22_ncov/en/index.html|title=Novel coronavirus infection – update|date=22 May 2013|publisher=World Health Association|archive-url=https://web.archive.org/web/20130607163823/http://www.who.int/csr/don/2013_05_22_ncov/en/index.html|archive-date=7 June 2013|access-date=23 May 2013}}</ref> ਡੱਚ ਈਰੇਸਮਸ ਮੈਡੀਕਲ ਸੈਂਟਰ ਦੇ ਵਾਇਰਸ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਵਾਇਰਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਨਾਮ, ਮਨੁਖੀ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ – ਈਰਾਸਮਸ ਮੈਡੀਕਲ ਸੈਂਟਰ (ਐਚਸੀਓਵੀ-ਈਐਮਸੀ) ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਵਾਇਰਸ ਦਾ ਅੰਤਮ ਨਾਮ ਮਿਡਲ ਈਸਟ ਸਾਹ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਸਿੰਡਰੋਮ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ (ਐਮਈਆਰਐਸ-ਸੀਓਵੀ) ਹੈ।।ਮਈ 2014 ਵਿੱਚ, ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਸਿਰਫ ਦੋ ਕੇਸਾਂ ਵਿੱਚ ਐਮ.ਈ.ਆਰ.ਸੀ.-ਸੀ.ਵੀ. ਦੀ ਲਾਗ ਦੇ ਕੇਸ ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ, ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਸਿਹਤ ਸੰਭਾਲ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰਦੇ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਸਾਊਦੀ ਅਰਬ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਯੂ ਐਸ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਇੱਕ ਦਾ ਇਲਾਜ ਇੰਡੀਆਨਾ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਫਲੋਰਿਡਾ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਅਸਥਾਈ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹਸਪਤਾਲ ਦਾਖਲ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਛੁੱਟੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.cdc.gov/coronavirus/mers/us.html|title=MERS in the U.S.|last=CDC|date=2 August 2019|website=Centers for Disease Control and Prevention|archive-url=https://web.archive.org/web/20191215030453/https://www.cdc.gov/coronavirus/mers/US.html|archive-date=15 December 2019|access-date=10 December 2019}}</ref> ਮਈ 2015 ਵਿੱਚ, ਕੋਰੀਆ ਦੀ ਗਣਤੰਤਰਤਾ ਵਿੱਚ, ਐਮਈਆਰਐਸ-ਕੋਵੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕੋਪ ਵਾਪਰਿਆ, ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਜੋ ਮੱਧ ਪੂਰਬ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਆਪਣੀ ਬਿਮਾਰੀ ਦੇ ਇਲਾਜ ਲਈ ਸਿਓਲ ਖੇਤਰ ਦੇ 4 ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕਰਦਾ ਸੀ. ਇਸ ਨਾਲ ਮਿਡਲ ਈਸਟ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਮਰਸ-ਕੋਵੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਫੈਲਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਿਆ।<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2015/06/09/world/asia/mers-viruss-path-one-man-many-south-korean-hospitals.html|title=MERS Virus's Path: One Man, Many South Korean Hospitals|last=Sang-Hun|first=Choe|date=8 June 2015|work=The New York Times|access-date=1 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170715170528/https://www.nytimes.com/2015/06/09/world/asia/mers-viruss-path-one-man-many-south-korean-hospitals.html|archive-date=15 July 2017}}</ref> ਦਸੰਬਰ 2019 ਤੱਕ, ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਟੈਸਟਾਂ ਦੁਆਰਾ ਐਮਈਆਰਐਸ-ਸੀਵੀ ਸੰਕਰਮਣ ਦੇ 2,468 ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ 851 ਘਾਤਕ ਸਨ, ਮੌਤ ਦਰ ਲਗਭਗ 34.5%।<ref>{{Cite web|url=http://www.who.int/emergencies/mers-cov/en/|title=Middle East respiratory syndrome coronavirus (MERS-CoV)|website=WHO|archive-url=https://web.archive.org/web/20191018010957/https://www.who.int/emergencies/mers-cov/en/|archive-date=18 October 2019|access-date=10 December 2019}}</ref> === ਨਾਵਲ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ (2019-nCoV) === [[ਤਸਵੀਰ:3D_medical_animation_corona_virus.jpg|alt=Cross-sectional model of a coronavirus|thumb|227x227px| ਕ੍ਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਦਾ ਕਰਾਸ-ਵਿਭਾਗੀ ਮਾਡਲ]] ਦਸੰਬਰ 2019 ਵਿਚ, [[ਵੂਖ਼ਨ|ਵੁਹਾਨ]], [[ਚੀਨ ਦਾ ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਗਣਰਾਜ|ਚੀਨ]] ਵਿੱਚ ਨਮੂਨੀਆ ਦੇ ਪ੍ਰਕੋਪ ਦੀ ਖਬਰ ਮਿਲੀ।<ref name="NYT-20200129">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2020/01/29/opinion/coronavirus-outbreak.html|title=Is the World Ready for the Coronavirus? - Distrust in science and institutions could be a major problem if the outbreak worsens.|last=The Editorial Board|date=29 January 2020|work=[[The New York Times]]|access-date=30 January 2020}}</ref> 31 ਦਸੰਬਰ 2019 ਨੂੰ, ਪ੍ਰਕੋਪ ਨੂੰ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਦੇ ਇੱਕ ਨਾਵਲ ਦੇ ਤਣਾਅ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਗਿਆ,<ref name="WHO9Jan2020">{{Cite web|url=https://www.who.int/china/news/detail/09-01-2020-who-statement-regarding-cluster-of-pneumonia-cases-in-wuhan-china|title=WHO Statement Regarding Cluster of Pneumonia Cases in Wuhan, China|date=9 January 2020|website=www.who.int|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20200114133102/https://www.who.int/china/news/detail/09-01-2020-who-statement-regarding-cluster-of-pneumonia-cases-in-wuhan-china|archive-date=14 January 2020|access-date=10 January 2020}}</ref> ਜਿਸ ਨੂੰ [[ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਸਥਾ|ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਗਠਨ (ਡਬਲਯੂਐਚਓ)]] ਦੁਆਰਾ ਸਾਲ 2019-ਐਨਸੀਓਵੀ ਦਾ ਲੇਬਲ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="WHO20200110&quot;"/><ref name="CDC20200113"/><ref>{{Cite web|url=https://www.canada.ca/en/public-health/services/diseases/2019-novel-coronavirus-infection.html|title=2019 Novel Coronavirus infection (Wuhan, China): Outbreak update|date=21 January 2020|website=Canada.ca|access-date=2 ਫ਼ਰਵਰੀ 2020|archive-date=25 ਜਨਵਰੀ 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200125011050/https://www.canada.ca/en/public-health/services/diseases/2019-novel-coronavirus-infection.html|url-status=dead}}</ref> ਜਾਰਜਟਾਉਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਖੇ ਡੈਨੀਅਲ ਲੂਸੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਨੁੱਖੀ ਇਨਫੈਕਸ਼ਨ ਨਵੰਬਰ 2019 ਵਿੱਚ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਾਇਦ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ।<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.sciencemag.org/news/2020/01/wuhan-seafood-market-may-not-be-source-novel-virus-spreading-globally|title=Wuhan seafood market may not be source of novel virus spreading globally|last=Cohen|first=Jon|date=2020-01-26|website=[[Science (journal)|ScienceMag]] American Association for the Advancement of Science. (AAAS)|language=en|archive-url=https://archive.today/20200127063253/https://www.sciencemag.org/news/2020/01/wuhan-seafood-market-may-not-be-source-novel-virus-spreading-globally|archive-date=2020-01-27|access-date=2020-01-29|dead-url=no}}</ref> 30 ਜਨਵਰੀ 2020 (16:00 ਯੂਟੀਸੀ) ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਸ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਨਮੂਨੀਆ ਫੈਲਣ ਨਾਲ ਮੌਤ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 214 ਸੀ ਅਤੇ 8,230 ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ ਗਈ।<ref>{{Cite web|url=https://gisanddata.maps.arcgis.com/apps/opsdashboard/index.html#/bda7594740fd40299423467b48e9ecf6|title=Operations Dashboard for ArcGIS|last=|first=|date=2020-01-28|website=gisanddata.maps.arcgis.com|publisher=The Center for Systems Science and Engineering (CSSE) is a research collective housed within the Department of Civil and Systems Engineering (CaSE) at Johns [[Johns Hopkins University|Hopkins University]] (JHU)|archive-url=https://archive.today/20200129000238/https://gisanddata.maps.arcgis.com/apps/opsdashboard/index.html%23/bda7594740fd40299423467b48e9ecf6#/bda7594740fd40299423467b48e9ecf6|archive-date=2020-01-29|access-date=2020-01-28|dead-url=no}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://bc.ctvnews.ca/b-c-confirms-province-s-first-presumptive-positive-case-of-new-coronavirus-1.4786706|title=B.C. confirms province's first presumptive positive case of new coronavirus|last=Kotyk|first=Alyse|date=2020-01-28|website=[[CTV News]]|language=en|archive-url=https://archive.today/20200129002331/https://bc.ctvnews.ca/b-c-confirms-province-s-first-presumptive-positive-case-of-new-coronavirus-1.4786706|archive-date=2020-01-29|access-date=2020-01-28|dead-url=no}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2020/01/22/asia/china-wuhan-coronavirus-deadly-intl-hnk/index.html|title=Wuhan coronavirus death toll rises, as city imposes transport lockdown|last=James Griffiths|last2=Nectar Gan|website=CNN|last3=Tara John|last4=Amir Vera}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-china-health-idUSKBN1ZM087|title=China virus death toll mounts to 25, infections spread|date=24 January 2020|work=Reuters|access-date=24 January 2020|language=en}}</ref> ਵੁਹਾਨ ਦੇ ਤਣਾਅ ਨੂੰ ਸਾਰਕ-ਸੀਓਵੀ ਦੀ ~ 70% ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਮਾਨਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਗਰੁੱਪ 2 ਬੀ ਤੋਂ ਬੀਟਾਕੋਰੋਨਵਾਇਰਸ ਦੇ ਨਵੇਂ ਤਣਾਅ ਵਜੋਂ ਪਛਾਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.clinicalkey.com/#!/content/playContent/1-s2.0-S1201971220300114?returnurl=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1201971220300114?showall=true&referrer=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/|title=ClinicalKey|website=www.clinicalkey.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20130425174959/https://www.clinicalkey.com/#!/content/playContent/1-s2.0-S1201971220300114?returnurl=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1201971220300114?showall=true&referrer=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/|archive-date=25 April 2013|access-date=23 January 2020}}</ref> ਇਹ ਵਾਇਰਸ [[ਸੱਪ|ਸੱਪਾਂ]] ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਦਾ ਸ਼ੱਕ ਸੀ,<ref>{{Cite journal|last=Luo|first=Guangxiang (George)|last2=Gao|first2=Shou‐Jiang|year=2020|title=Global Health Concern Stirred by Emerging Viral Infections|journal=Journal of Medical Virology|doi=10.1002/jmv.25683|pmid=31967329}}</ref> ਪਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਖੋਜਕਰਤਾ ਇਸ ਸਿੱਟੇ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਨਹੀਂ ਹਨ।<ref>{{Cite magazine|title=No, the Wuhan Virus Is Not a 'Snake Flu'|url=https://www.wired.com/story/wuhan-coronavirus-snake-flu-theory/|magazine=Wired|archive-url=https://web.archive.org/web/20200124071025/https://www.wired.com/story/wuhan-coronavirus-snake-flu-theory/|archive-date=24 January 2020|access-date=24 January 2020}}</ref> ਜਾਰਜਟਾਉਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਛੂਤ ਵਾਲੀ ਬਿਮਾਰੀ ਮਾਹਰ, ਡੈਨੀਅਲ ਲੂਸੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ “ਹੁਣ ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ [ਸਮੁੰਦਰੀ ਭੋਜਨ ਦਾ ਬਾਜ਼ਾਰ ਹੀ ਵਾਇਰਸ ਦਾ ਇਕੋ ਇੱਕ ਮੂਲ ''ਨਹੀਂ'' ਹੈ”।<ref name=":0"/><ref>{{Cite web|url=https://www.popsci.com/story/health/wuhan-coronavirus-china-wet-market-wild-animal/|title=We’re still not sure where the Wuhan coronavirus really came from|last=Eschner|first=Kat|date=2020-01-28|website=[[Popular Science]]|language=en|archive-url=https://archive.today/20200130003350/https://www.popsci.com/story/health/wuhan-coronavirus-china-wet-market-wild-animal/|archive-date=2020-01-30|access-date=2020-01-30|dead-url=no}}</ref> == ਹੋਰ ਜਾਨਵਰ == ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਨੂੰ 1970 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਵੈਟਰਨਰੀ ਦਵਾਈ ਵਿੱਚ ਪੈਥੋਲੋਜੀਕਲ ਸਥਿਤੀਆਂ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਏਵੀਅਨ ਛੂਤ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰੌਨਕਾਈਟਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਬੰਧਤ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੀ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਅੰਤੜੀ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite book|title=Veterinary Virology|url=https://archive.org/details/williamjohnsonpa0000fein_3rd_edition|last=Murphy, FA|last2=Gibbs, EPJ|last3=Horzinek, MC|last4=Studdart MJ|publisher=Academic Press|year=1999|isbn=978-0-12-511340-3|location=Boston|pages=[https://archive.org/details/williamjohnsonpa0000fein_3rd_edition/page/495 495]–508}}</ref> === ਰੋਗ ਕਾਰਨ === ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਥਣਧਾਰੀ ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਉਪਰਲੇ ਸਾਹ ਅਤੇ ਗੇਸਟ੍ਰੋਇੰਟੇਸਟਾਈਨਲ ਟ੍ਰੈਕਟ ਨੂੰ ਸੰਕਰਮਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਖੇਤ ਦੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਅਤੇ ਪਾਲਤੂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਗੰਭੀਰ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀ ਉਦਯੋਗ ਲਈ ਇੱਕ ਖ਼ਤਰਾ ਹਨ. ਮੁਰਗੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਕੋਰੋਨਵਾਇਰਸ, ਛੂਤ ਵਾਲਾ ਬ੍ਰੌਨਕਾਈਟਸ ਵਾਇਰਸ (ਆਈਬੀਵੀ), ਨਾ ਸਿਰਫ ਸਾਹ ਦੇ ਟ੍ਰੈਕਟ ਨੂੰ, ਬਲਕਿ ਯੂਰੋਜੀਨਟਲ ਟ੍ਰੈਕਟ ਨੂੰ ਵੀ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ . ਵਾਇਰਸ ਪੂਰੇ ਚਿਕਨ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref name="pmid25954763">{{Cite journal|year=2015|title=Progress and challenges toward the development of vaccines against avian infectious bronchitis|journal=Journal of Immunology Research|volume=2015|pages=1–12|doi=10.1155/2015/424860|pmc=4411447|pmid=25954763}}</ref> ਆਰਥਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਫਾਰਮ ਪਸ਼ੂਆਂ ਵਿੱਚ ਪੋਰਸੀਨ ਕੋਰੋਨਾਈਵਾਇਰਸ (ਟ੍ਰਾਂਸਮਿਸਿਬਲ ਗੈਸਟਰੋਐਂਟਰਾਈਟਸ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ, ਟੀਜੀਈ) ਅਤੇ ਬੋਵਾਈਨ ਕੋਰੋਨਾਈਵਾਇਰਸ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਦੋਵੇਂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦਸਤ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਲਾਈਨ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ: ਦੋ ਰੂਪ, ਫਿਲੀਨ ਐਂਟਰਿਕ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਇੱਕ ਮਾਮੂਲੀ ਕਲੀਨਿਕਲ ਮਹੱਤਤਾ ਦਾ ਇੱਕ ਜਰਾਸੀਮ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਵਾਇਰਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਆਪ [[ਮਿਊਟੇਸ਼ਨ|ਬਦਲ ਜਾਣ]] ਨਾਲ ਫਿਨਲਾਈਨ ਛੂਤਕਾਰੀ ਪੈਰੀਟੋਨਾਈਟਸ (ਐਫਆਈਪੀ), ਉੱਚ ਰੋਗ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਇੱਕ ਬਿਮਾਰੀ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ. ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਫੈਰੇਟਸ ਨੂੰ ਸੰਕਰਮਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ: ਫੇਰਟ ਐਂਟਰਿਕ ਕੋਰਨੋਵਾਇਰਸ ਐਪੀਜ਼ੂਟਿਕ ਕੈਟਾਰਹਾਲ ਐਂਟਰਾਈਟਸ (ਈਸੀਈ) ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਇੱਕ ਗੇਸਟ੍ਰੋਇੰਟੇਸਟਾਈਨਲ ਸਿੰਡਰੋਮ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਣੂ ਦਾ ਵਧੇਰੇ ਮਾਰੂ ਪ੍ਰਣਾਲੀਗਤ ਰੂਪ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਬਿੱਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਐਫਆਈਪੀ) ਫੈਰੇਟ ਸਿਸਟਮਟਿਕ ਕੋਰੋਨਵਾਇਰਸ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (ਐਫਐਸਸੀ)<ref>{{Cite web|url=http://www.smallanimalchannel.com/ferrets/ferret-health/whats-new-with-ferret-fiplike-disease.aspx|title=What's New With Ferret FIP-like Disease?|last=Murray|first=Jerry|date=16 April 2014|format=xls|archive-url=https://web.archive.org/web/20140424203951/http://www.smallanimalchannel.com/ferrets/ferret-health/whats-new-with-ferret-fiplike-disease.aspx|archive-date=24 April 2014|access-date=24 April 2014}}</ref> ਇੱਥੇ ਦੋ ਕਿਸਮ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਾਈਨਾਈਨ ਕੋਰੋਨਵਾਇਰਸ (ਸੀਸੀਓਵੀ), ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਹਲਕੇ ਗੇਸਟ੍ਰੋਇੰਟੇਸਟਾਈਨਲ ਰੋਗ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਸਾਹ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ. ਮਾਊਸ ਹੈਪੇਟਾਈਟਿਸ ਵਾਇਰਸ ਨੂੰ (MHV) ਇੱਕ ਕੋਰੋਨਵਾਇਰਸ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਮਹਾਮਾਰੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀ ਹੈ ਹੈ murine, ਉੱਚ ਦਰ ਨਾਲ ਬੀਮਾਰੀ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਮਾਊਸ ਦੇ ਕਲੋਨੀਆ ਆਪਸ ਵਿੱਚ.<ref name="pmid16339739">{{Cite journal|date=December 2005|title=Coronavirus pathogenesis and the emerging pathogen severe acute respiratory syndrome coronavirus|url=https://archive.org/details/sim_microbiology-and-molecular-biology-reviews_2005-12_69_4/page/635|journal=Microbiology and Molecular Biology Reviews|volume=69|issue=4|pages=635–664|doi=10.1128/MMBR.69.4.635-664.2005|pmc=1306801|pmid=16339739}}</ref> ਸਿਓਲੋਡਾਕ੍ਰਾਇਓਡੇਨੇਟਿਸ ਵਾਇਰਸ (ਐਸਡੀਏਵੀ) ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਚੂਹਿਆਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਛੂਤ ਵਾਲਾ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧਾ ਸੰਪਰਕ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਅਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ਤੇ ਐਰੋਸੋਲ ਦੁਆਰਾ ਫੈਲ ਸਕਦਾ ਹੈ. ਗੰਭੀਰ ਲਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਥੁੱਕ, ਲੇਚਰੀਮਲ ਅਤੇ ਹਾਰਡਰੀਅਨ ਗਲੈਂਡਜ਼ ਲਈ ਵਧੇਰੇ ਰੋਗ ਅਤੇ ਟ੍ਰੋਪਿਜ਼ਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ<ref>{{Cite web|url=https://www.sciencedirect.com/topics/agricultural-and-biological-sciences/rat-coronavirus|title=Rat Coronavirus - an overview &#124; ScienceDirect Topics|website=www.sciencedirect.com}}</ref> ਐਚ ਕੇਯੂ 2 ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਬੈਟ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਜਿਸਨੂੰ ਸਵਾਈਨ ਅੇਕਿਊਟ ਦਸਤ ਸਿੰਡਰੋਮ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ (ਸੈਡਸ-ਸੀਓਵੀ) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਸੂਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦਸਤ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ।<ref>[https://www.nature.com/articles/s41586-018-0010-9 Fatal swine acute diarrhoea syndrome caused by an HKU2-related coronavirus of bat origin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190531091511/https://www.nature.com/articles/s41586-018-0010-9|date=31 May 2019}}, Peng Zhou, Hang Fan, Tian Lan, Xing-Lou Yang, Wei-Feng Shi, Wei Zhang, Yan Zhu, Ya-Wei Zhang, Qing-Mei Xie, Shailendra Mani, Xiao-Shuang Zheng, Bei Li, Jin-Man Li, Hua Guo, Guang-Qian Pei, Xiao-Ping An, Jun-Wei Chen, Ling Zhou, Kai-Jie Mai, Zi-Xian Wu, Di Li, Danielle E. Anderson, Li-Biao Zhang, Shi-Yue Li, Zhi-Qiang Mi, Tong-Tong He, Feng Cong, Peng-Ju Guo, Ren Huang, Yun Luo, Xiang-Ling Liu, Jing Chen, Yong Huang, Qiang Sun, Xiang-Li-Lan Zhang, Yuan-Yuan Wang, Shao-Zhen Xing, Yan-Shan Chen, Yuan Sun, Juan Li, Peter Daszak, Lin-Fa Wang, Zheng-Li Shi, Yi-Gang Tong & Jing-Yun Ma, Nature, 5 April 2018.</ref> ਸਾਰਸ-ਸੀਓਵੀ ਦੀ ਖੋਜ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਐਮਐਚਵੀ ''ਵਿਵੋ'' ਅਤੇ ''ਵਿਟ੍ਰੋ'' ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਅਣੂ ਦੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਬਿਹਤਰ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਰਿਹਾ ਸੀ।।ਐਮਐਚਵੀ ਦੇ ਕੁਝ ਤਣਾਅ ਚੂਹੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਡੀਮਾਈਲੀਨੇਟਿੰਗ ਐਨਸੇਫਲਾਈਟਿਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੇ ਹਨ,ਜੋ ਕਿ ਮਲਟੀਪਲ ਸਕਲੇਰੋਸਿਸ ਲਈ ਮੁਰਾਈਨ ਮਾਡਲ ਵਜੋਂ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਖੋਜ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਦੇ ਵਾਇਰਸ ਵਾਲੇ ਜਰਾਸੀਮ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ 'ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਖ਼ਾਸਕਰ ਵੈਟਰਨਰੀ ਅਤੇ ਜ਼ੂਨੋਟਿਕ ਰੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਵਾਇਰਲੋਜਿਸਟ।<ref name="pmid20627412">{{Cite journal|date=July 2010|title=Cell replacement therapies to promote remyelination in a viral model of demyelination|journal=Journal of Neuroimmunology|volume=224|issue=1–2|pages=101–107|doi=10.1016/j.jneuroim.2010.05.013|pmc=2919340|pmid=20627412}}</ref> === ਘਰੇਲੂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਿੱਚ === ਛੂਤ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰੌਨਕਾਈਟਸ ਵਾਇਰਸ (ਆਈਬੀਵੀ) ਐਵੀਅਨ ਛੂਤ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰੌਨਕਾਈਟਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ. ਪੋਰਕਾਈਨ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ (ਟਰਾਂਸਮਿਸਿਬਲ ਗੈਸਟਰੋਐਂਟਰਾਈਟਸ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਸੂਰ, ਟੀਜੀਈਵੀ). ਬੋਵਾਈਨ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ (ਬੀ.ਸੀ.ਵੀ.), ਜਵਾਨ ਵੱਛਿਆਂ ਵਿੱਚ ਗੰਭੀਰ ਨਿਵੇਸ਼ ਵਾਲੇ ਐਂਟਰਾਈਟਸ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੈ. ਲਾਈਨ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ (ਐਫਸੀਓਵੀ) ਬਿੱਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹਲਕੇ ਐਂਟਰਾਈਟਸ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਗੰਭੀਰ ਫਾਈਨਲਾਈਨ ਛੂਤਕਾਰੀ ਪੇਰੀਟੋਨਾਈਟਸ (ਉਸੇ ਵਾਇਰਸ ਦੇ ਹੋਰ ਰੂਪ) ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ. ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਕਾਈਨਨ ਕੋਰੋਨਵਾਇਰਸ (ਸੀਸੀਓਵੀ) (ਇਕ ਕਾਰਨ ਐਂਟਰਾਈਟਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਸਾਹ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ). ਟਰਕੀ ਦੇ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ (ਟੀਸੀਵੀ) ਟਰਕੀ ਵਿੱਚ ਐਂਟਰਾਈਟਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੇ ਹਨ. ਫੇਰੇਟ ਐਂਟਰਿਕ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਫੈਰੇਟਸ ਵਿੱਚ ਐਪੀਜ਼ੂਟਿਕ ਕੈਟਾਰਹਲ ਐਂਟਰਾਈਟਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ. ਫੇਰੇਟ ਪ੍ਰਣਾਲੀਗਤ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਫੈਰੇਟਸ ਵਿੱਚ ਐਫਆਈਪੀ ਵਰਗਾ ਪ੍ਰਣਾਲੀਗਤ ਸਿੰਡਰੋਮ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ. ਪੈਂਟ੍ਰੋਪਿਕ ਕਾਈਨਾਈਨ ਕੋਰੋਨਵਾਇਰਸ. ਖਰਗੋਸ਼ ਐਂਟਰਿਕ ਕੋਰੋਨਵਾਇਰਸ ਗੰਭੀਰ ਯੂਰਪੀਅਨ ਖਰਗੋਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਪੇਟ ਦੀ ਗੰਭੀਰ ਬਿਮਾਰੀ ਅਤੇ ਦਸਤ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ. ਮੌਤ ਦਰ ਉੱਚ ਹੈ. ਇਕ ਹੋਰ ਨਵੀਂ ਵੈਟਰਨਰੀ ਬਿਮਾਰੀ, ਪੋਰਸਾਈਨ ਮਹਾਮਾਰੀ ਦਸਤ ਵਿਸ਼ਾਣੂ (ਪੀਈਡੀ ਜਾਂ ਪੀਈਡੀਵੀ), ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ ਹੈ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=January 2020}} ਇਸ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਮਹੱਤਤਾ ਅਜੇ ਅਸਪਸ਼ਟ ਹੈ, ਪਰੰਤੂ ਇਹ ਸੂਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਚ ਮੌਤ ਦਰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=January 2020}} {{Portal|Viruses}} == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|2}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਾਇਰਲ ਰੋਗ]] dckx4aut5xxszjch52ftmwwzcjyic5e 0 125778 842462 830200 2026-07-11T07:10:12Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 842462 wikitext text/x-wiki {{ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬਾ ਸੰਗੀਤ ਕਲਾਕਾਰ|Name=ਮਨੀਸ਼ਾ ਗੁਲਯਾਨੀ|image=Manisha Gulyani.JPG|Birth_name=|Alias=|birth_place=[[ਜੈਪੁਰ]], [[ਰਾਜਸਥਾਨ]]|death_date=|Origin=[[ਭਾਰਤ]]|Instrument=|Genre=ਭਾਰਤੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਡਾਂਸਰ|Occupation=ਪ੍ਰ੍ਫੋਰਮਿੰਗ ਕਲਾਕਾਰ|Years_active=|Label=|Associated_acts=|website=http://www.manishagulyani.in|Current_members=|Past_members=}} '''ਮਨੀਸ਼ਾ ਗੁਲਯਾਨੀ''' ([[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]]: मनीषा गुलयानी) [[ਭਾਰਤ|ਭਾਰਤੀ]] [[ਕਥਕ]] [[ਡਾਂਸ|ਡਾਂਸਰ]] ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://www.bhavalaya.com/art%20and%20culture/famous_kathak_dancers.html#|title=Archived copy|archive-url=https://web.archive.org/web/20120423213717/http://www.bhavalaya.com/art%20and%20culture/famous_kathak_dancers.html#|archive-date=23 April 2012|access-date=13 December 2013}}</ref> ਉਹ ਪ੍ਰਿੰ. ਗਿਰਧਾਰੀ ਮਹਾਰਾਜ ਦੀ ਸ਼ਾਗਿਰਦ ਆਈ.ਸੀ.ਸੀ.ਆਰ. ਕਥਕ [[ਕਲਾਕਾਰ]] ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਆਈ.ਸੀ.ਸੀ. ਕੇਂਦਰਾਂ ਲਈ ਅਧਿਆਪਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰ੍ਫ਼ੋਰਮਰ ਹੈ।<ref>{{Cite web |url=http://www.culturall.ch/Autumn%20Concert.htm |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2020-03-08 |archive-date=2016-11-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161125153449/http://www.culturall.ch/Autumn%20Concert.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.iccrindia.net/OCD2009-2010.pdf |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2020-03-08 |archive-date=2015-05-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150505225201/http://www.iccrindia.net/OCD2009-2010.pdf |dead-url=yes }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.iccrindia.net/ocd/ocdlist-march%202012.pdf |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2020-03-08 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924032817/http://www.iccrindia.net/ocd/ocdlist-march%202012.pdf |dead-url=yes }}</ref> ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਕਲਾ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਮਵਰ ਪਲੇਟਫਾਰਮਾਂ ਤੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ।<ref>http://www.newindianexpress.com/cities/thiruvananthapuram/Dance-is-My-Language/2014/04/14/article2166996.ece/{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜਨਵਰੀ 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://timescity.com/jaipur/events/kathak-recital-by-manisha-gulyani/132222/#|title=Archived copy|archive-url=https://archive.today/20140601154938/http://timescity.com/jaipur/events/kathak-recital-by-manisha-gulyani/132222/#|archive-date=1 June 2014|access-date=1 June 2014}}</ref> == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ == ਮਨੀਸ਼ਾ ਦਾ ਜਨਮ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜ ਜੈਪੁਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਸਿਖਲਾਈ ਸੱਤ ਸਾਲ ਦੀ ਛੋਟੀ ਉਮਰੇ ਜੈਪੁਰ ਕਥਕ ਕੇਂਦਰ ਤੋਂ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਨਾਮਵਰ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਕਥਕ ਵਿੱਚ ਉੱਨਤ ਯੋਗਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। == ਕਰੀਅਰ == ਉਸਨੇ ਭਾਰਤੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਖੋਜ ਲੇਖ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਹਨ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਵਿਦਿਆ ਭਵਨ ਅਤੇ ਡੀ.ਪੀ.ਐਸ. ਸੁਸਾਇਟੀ ਜੈਪੁਰ ਲਈ ਡਾਂਸ ਇੰਸਟ੍ਰਕਟਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਕਥਕ ਪਾਠਾਂ ਵਿੱਚ ਕੌਮੀ ਪੱਧਰ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਬਾਲੀ ਸਪਿਰਟ ਫੈਸਟੀਵਲ, ਸਿਲਕ ਰੋਡਜ਼ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਵੇਨਿਸ, ਨੈਨਿੰਗ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਫੈਸਟੀਵਲ ਚੀਨ, ਟਰੂਫੇਸਟਾ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਡਾਂਸ ਫੈਸਟੀਵਲ ਨਾਈਜੀਰੀਆ, ਕਲਚਰਲ ਯੂਰਪ, ਓ.ਐਮ.ਆਈ. ਅਤੇ ਹਾਈ ਪੁਆਇੰਟ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਯੂ.ਐਸ.ਏ. ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਕਥਕ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਵੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਲਾਨਾ ਆਯੋਜਿਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਲਾਸੀਕਲ ਡਾਂਸ ਫੈਸਟੀਵਲ '''ਥਿਰਕ ਉਤਸਵ''' ਦੀ ਸੰਚਾਲਕ ਵੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://www.silkroadprojects.com/index.php?lang=en|title=Archived copy|archive-url=https://web.archive.org/web/20131214224153/http://www.silkroadprojects.com/index.php?lang=en|archive-date=2013-12-14|access-date=2013-12-14}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.sguardi.info/index.php?id=205,1216,0,0,1,0 |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2020-03-08 |archive-date=2014-02-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202201451/http://www.sguardi.info/index.php?id=205,1216,0,0,1,0 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.hpuinternationalclub.com/2013/04/new-event-coming-up.html|title=Archived copy|archive-url=https://web.archive.org/web/20131214222309/http://www.hpuinternationalclub.com/2013/04/new-event-coming-up.html|archive-date=2013-12-14|access-date=2013-12-14}}</ref> == ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ == ਮਨੀਸ਼ਾ ਦਾ ਵਿਆਹ ਲੋਕੇਸ਼ ਗੁਲਯਾਨੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਦਸ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਮਾਂ ਹੈ। == ਅਵਾਰਡ == ਮਨੀਸ਼ਾ ਕੋਲ [[ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ]] ਤੋਂ ਨੈਸ਼ਨਲ ਰਿਸਰਚ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ ਅਤੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਦੋਵੇਂ ਜੂਨੀਅਰ ਅਤੇ ਸੀਨੀਅਰ ਹਨ। ਉਸਨੂੰ ਜੈਪੁਰ ਕਥਕ ਕੇਂਦਰ ਤੋਂ ਮੈਰਿਟ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਵੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ 2007 ਵਿੱਚ ਓ.ਐਮ.ਆਈ. ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਡਾਂਸ ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀ ਐਵਾਰਡ, ਯੂ.ਐਸ.ਏ., 2007 ਵਿੱਚ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੂਫ਼ੀ ਫੈਸਟੀਵਲ ਅਜਮੇਰ ਦੁਆਰਾ ਆਈ.ਐਸ.ਐਫ.ਆਈ. ਗੋਲਡ ਅਵਾਰਡ, ਜੈਪੁਰ ਵਿਖੇ ਆਰਟਸ ਵਿੱਚ ਯੂਥ ਆਈਕਨ ਅਵਾਰਡ 2014 ਅਤੇ ਫਿਕੀ ਫਲੋ ਵਿਮਨ ਆਫ ਦ ਈਅਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਸਿਰਕੁ ਡੀ ਸੋਲਿਲ ਦੀਆਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨਜ਼, ਟੋਰਾਂਟੋ ਅਤੇ [[ਦੂਰਦਰਸ਼ਨ]], ਸੂਚਨਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੀ ਕਥਕ ਕਲਾਕਾਰ ਵੀ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਮੰਤਰਾਲੇ ਅਧੀਨ ਇੱਕ ਰਿਸਰਚ ਫੈਲੋ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਉਹ ਜੈਪੁਰ ਵਿਖੇ ਕਥਕ ਇੰਸਟ੍ਰਕਟਰ ਅਤੇ ਕਲਾਕਾਰ ਹੈ। == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [http://www.manishagulyani.in www.manishagulyani.in] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131215172022/http://www.manishagulyani.in/ |date=2013-12-15 }} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1985]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਡਾਂਸਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਾਚ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] g9w5egcl0k0gsinr6iswwfkagqqcdic 0 126223 842348 779272 2026-07-10T20:05:23Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 842348 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਨਮਰਤਾ ਰਾਏ <br> नम्रता राय | image = Namrrta Raai.jpg | caption = | birth_name = | birth_date = | birth_place = [[ਦੇਹਰਾਦੂਨ]], [[ਉੱਤਰਾਖੰਡ]], [[ਭਾਰਤ]] | death_date = | death_place = | dances = ਭਾਰਤੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਡਾਂਸਰ | occupation = ਪ੍ਰਫ਼ੋਰਮਰ ਅਤੇ ਕੋਰੀਓਗ੍ਰਾਫਰ | years_active = 2007 – ਹੁਣ | height = | website = {{URL|http://www.namrrtaraai.com/}} | current_group = | former_groups = }} '''ਨਮਰਤਾ ਰਾਏ''' ([[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]]: नम्रता राय) ਇੱਕ [[ਭਾਰਤ|ਭਾਰਤੀ]] ਕਲਾਸੀਕਲ [[ਕਥਕ]] ਡਾਂਸਰ ਅਤੇ ਕੋਰੀਓਗ੍ਰਾਫਰ ਹੈ। ਉਹ ਸਵਰਗੀ ਡਾ. ਮਧੂਕਰ ਆਨੰਦ<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/Dr.MadhukarAnand?ref=hl|title=Dr. Madhukar Anand - Home|date=|publisher=[[Facebook]]|access-date=2017-07-07}}</ref> ਅਤੇ ਪੰ. ਉਦੈ ਮਜੂਮਦਾਰ ਦੀ ਸ਼ਾਗਿਰਦ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://www.udhaimazumdar.com/|title=Home|date=|publisher=Udhai Mazumdar|access-date=2017-07-07|archive-date=2017-07-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20170726135529/http://www.udhaimazumdar.com/|dead-url=yes}}</ref> == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਪਿਛੋਕੜ == ਨਮਰਤਾ ਦਾ ਜਨਮ [[ਦੇਹਰਾਦੂਨ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਸਨੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਲਖਨਾਊ ਘਰਾਨੇ ਦੇ ਡਾ. ਮਧੁਕਰ ਅਨੰਦ ਤੋਂ ਡਾਂਸ ਸਿੱਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਹ ਸਿੱਖਿਆ ਉਸਨੇ ਵੈਦਿਕ ਸਿਸਟਮ ਦੀ ਗੁਰੂ-ਸ਼ਿਸ਼ਿਆ ਪਰੰਪਰਾ ਅਧੀਨ ਲਈ ਸੀ। ਡੀ.ਏ.ਵੀ. (ਪੀ.ਜੀ.) ਕਾਲਜ, ਦੇਹਰਾਦੂਨ ਤੋਂ ਉਸਨੇ ਕੱਥਕ ਵਿੱਚ ਬੈਚਲਰ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤੀ। [[ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੋਤ ਵਿਕਾਸ ਮੰਤਰਾਲਾ (ਭਾਰਤ)|ਮਨੁੱਖੀ ਮੰਤਰਾਲੇ ਸਰੋਤ ਵਿਕਾਸ]], ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ 2009 ਵਿੱਚ ਨਮਰਤਾ ਨੂੰ ਨੈਸ਼ਨਲ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਤਹਿਤ ਉਸ ਨੂੰ ਸਤਿਕਾਰਤ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਭਰ ਵਿੱਚ ਮਸ਼ਹੂਰ ਕਥਕ ਵਾਦਕ ਪੰਡਿਤ [[ਬਿਰਜੂ ਮਹਾਰਾਜ]] ਤੋਂ ਸਿੱਖਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ। == ਕਰੀਅਰ == ਨਮਰਤਾ ਇੰਡੀਅਨ ਕੌਂਸਲ ਫਾਰ ਕਲਚਰਲ ਰਿਲੇਸ਼ਨਜ਼ (ਆਈ. ਸੀ. ਸੀ. ਆਰ.), ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਮੰਤਰਾਲੇ (ਇੰਡੀਆ) ਅਤੇ ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ [[ਦੂਰਦਰਸ਼ਨ]], ਸੂਚਨਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਮੰਤਰਾਲੇ (ਭਾਰਤ) ਦੀ ਕਲਾਕਾਰ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਵਿਸ਼ਵ ਭਰ ਦੇ ਨਾਮਵਰ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਡਾਂਸ ਤਿਉਹਾਰ ਅਸਕੋਨਾ (ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ), [[ਪੰਡਿਤ ਰਵੀ ਸ਼ੰਕਰ|ਰਵੀ ਸ਼ੰਕਰ]] ਸੈਂਟਰ<ref>{{Cite web|url=http://danceincity.com/delhi/event/indian-classical-music-dance-festival-2014|title=Archived copy|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304002602/http://danceincity.com/delhi/event/indian-classical-music-dance-festival-2014|archive-date=4 March 2016|access-date=2015-05-18}}</ref> (94 ਵੇਂ ਜਨਮ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ) ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। [[ਤਸਵੀਰ:Namrrta_Raai_(Kathak).jpg|thumb|ਨਮਰਤਾ ਸੂਫੀ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ]] ਉਸਨੇ ਮੋਧੇਰਾ ਡਾਂਸ ਤਿਉਹਾਰ ਗੁਜਰਾਤ, ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਦਿਵਾਲੀ ਮੈਨੀਫੈਸਟੇਟ ਸਾਊਥ-ਅਮਰੀਕਾ,<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=p4LwAGipBm4|title=Namrrta Raai - Kathak Danseuse at Nationale Divali Manifestatie|date=2012-09-16|publisher=[[YouTube]]|access-date=2017-07-07}}</ref> ਕਲਚਰਲ ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ,<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=zVUCU8Q3nz0|title=RED - Unfolding Power, Romance & Passion by Namrrta Raai (Kathak Danseuse)|date=2014-12-17|publisher=[[YouTube]]|access-date=2017-07-07}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=dEGlRgNBOs4|title=KaalChakra - A Chronology of Kathak by Uhdai Mazumdar|date=2015-11-03|publisher=[[YouTube]]|access-date=2017-07-07}}</ref> ਸੂਫੀਆਨਾ ਕਥਕ ਉਸਤਾਦ ਸ਼ਫਕਤ ਅਲੀ ਖਾਨ ਨਾਲ,<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=gJdDJrADD9w|title=Kafi by Ustad Shafqat Ali Khan and Kathak Danseuse - Namrrta Raai|date=2011-06-01|publisher=[[YouTube]]|access-date=2017-07-07}}</ref> 550 ਸਾਲਾ ਬੇਸਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ, ਮਹਾ ਕੁੰਭ ਹਰਿਦੁਆਰ, ਉੱਤਰਾਯਾਨੀ ਮੋਹੋਤਸਵਾ ਬਾਗੇਸ਼ਵਰ, ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਲਈ ਇੱਕ ਥੀਏਟਰਲ ਡਾਂਸ ਬੈਲੇ ''ਗੀਤ-ਗੋਵਿੰਦ'',<ref name="youtube1">{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=Vj2qDuWUtps|title=DD BHARTI: Yahi Madhav by Namrrta Raai - Kathak Danseuse|date=2010-08-05|publisher=[[YouTube]]|access-date=2017-07-07}}</ref> ਵਿਸ਼ਵ ਡਾਂਸ ਡੇ ਸੂਰੀਨਾਮ,<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=PKPZiYwP-LE|title=Sufiyana Kathak by Kathak Danseuse - Namrrta Raai|date=2013-06-23|publisher=[[YouTube]]|access-date=2017-07-07}}</ref> ਸੰਗੀਤ ਦੇਈ ਪੌਪੋਲੀ ਇਟਲੀ,<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=n9KJfMXtkRM|title=Kathak Danseuse-Namrrta Raai in Florence, Italy|date=2014-05-08|publisher=[[YouTube]]|access-date=2017-07-07}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://namrtarai.com/webroot/img/press/2.jpg|title=Archived copy|archive-url=https://web.archive.org/web/20140906063636/http://www.namrtarai.com/webroot/img/press/2.jpg|archive-date=6 September 2014|access-date=2015-05-18}}</ref> ਸੋਲਫਲ ਸੂਫੀ ਰੋਮ ਅਤੇ ਆਸਟਰੀਆ, ਨੀਦਰਲੈਂਡਜ਼, ਜਰਮਨੀ ਵਿੱਚ ਕਈ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਤਿਉਹਾਰ, ਫਰਾਂਸ, ਇਟਲੀ, ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲ, ਗੁਆਇਨਾ ਅਤੇ ਰੋਮਾਨੀਆ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ। ਨਮਰਤਾ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਭਾਰਤੀ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਕੇਂਦਰਾਂ ਲਈ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪ੍ਰਫ਼ੋਰਮਰ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਕ ਹੈ। ਉਹ ਸਪਿਕ ਮੈਕਯ (ਸੋਸਾਇਟੀ ਫਾਰ ਦ ਪ੍ਰਮੋਸ਼ਨ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਅਨ ਕਲਾਸਿਕਲ ਮਿਊਜ਼ਕ ਐਂਡ ਕਲਚਰ ਇਨ ਯੂਥ) ਲਈ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਨਿਯਮਤ ਰੂਪ ਨਾਲ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਸਿੱਖਿਆ ਵੇਲਹੈਮ ਗਰਲਜ਼ ਸਕੂਲ, ਭਾਰਤ [[ਦੇਹਰਾਦੂਨ]] ਵਿੱਚ ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਬੋਰਡਿੰਗ ਸਕੂਲ ਵਿਚੋਂ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਨਮਰਤਾ ਨੂੰ 2011 ਵਿੱਚ ਦੱਖਣੀ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਸੂਰੀਨਾਮ ਵਿੱਚ ਇੰਡੀਅਨ ਕਲਚਰਲ ਸੈਂਟਰ ਵਿਖੇ ਆਈ.ਸੀ.ਸੀ.ਆਰ. ਦੁਆਰਾ ਕਥਕ ਡਾਂਸ ਟੀਚਰ ਕਮ ਪਰਫਾਰਮਰ ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਸਟੇਜ, ਟੈਲੀਵੀਜ਼ਨ, ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਟੈਲੀਵੀਜ਼ਨ [[ਦੂਰਦਰਸ਼ਨ]]<ref name="youtube1"/> ਅਤੇ ਸੇਂਟ ਲੂਸ਼ਿਯਾ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਰਨੀਵਲ ਲਈ ਕਈ ਨਾਚਾਂ ਦੀ ਕੋਰੀਓਗ੍ਰਾਫੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। == ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ == ਨਮਰਤਾ ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਧੀ ਹੈ। ਸ਼ੋਭਾ ਰਾਏ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਐਸ ਕੇ ਰਾਏ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰਾਖੰਡ, ਦੇਹਰਾਦੂਨ ਦੇ ਡੀ.ਏ.ਵੀ. ਕਾਲਜ ਵਿਖੇ ਰਿਟਾਇਰਡ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਲੈਕਚਰਾਰ ਹਨ। ਉਸ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਸੁਮਿਤ ਰਾਏ ਅਤੇ ਦੋ ਵੱਡੀਆਂ ਭੈਣਾਂ ਨਿਧੀ ਰਾਏ ਅਤੇ ਨੇਹਾ ਰਾਏ ਹਨ। == ਅਵਾਰਡ == [[ਤਸਵੀਰ:Namrrta_Raai_while_receiving_Brand_Icon_Award_by_TOI.jpg|thumb|''ਟਾਈਮਜ਼ ਆਫ ਇੰਡੀਆ'' ਦੁਆਰਾ ਨਮਰਤਾ ਬ੍ਰਾਂਡ ਆਈਕਨ ਅਵਾਰਡ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਿਆਂ।]] * ''ਟਾਈਮਜ਼ ਆਫ ਇੰਡੀਆ'' 2017 ਦੁਆਰਾ ਬ੍ਰਾਂਡ ਆਈਕਨ ਅਵਾਰਡ<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/NamrrtaRaai/photos/a.289580054458394.68280.227503590666041/1233489136734143/?type=3&theater|title=#BrandIcondAward #TimeOfIndia #Honoured... - Namrrta Raai - Kathak Danseuse|date=2017-02-23|publisher=[[Facebook]]|access-date=2017-07-07}}</ref> * ਉਤਰਾਖੰਡ 2016 ਦੇ ਇੱਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਅਚੀਵਮੈਂਟ ਅਵਾਰਡ: ''ਗੜਵਾਲ ਪੋਸਟ''<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo.php?fbid=10206673850190440&set=pcb.10206673970793455&type=3&theater|title=Namrrta Raai - Some special moments of the 1st Garhwal...|date=2016-07-22|publisher=[[Facebook]]|access-date=2017-07-07}}</ref> * ਡਾ ਏ.ਪੀ.ਜੇ. ਅਬਦੁੱਲ ਕਲਾਮ ਅਵਾਰਡ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ 2016 == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * [[ਕਥਕ]] * ਕਥਕ ਨ੍ਰਿਤਕਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ * [[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਾਚ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਨਾਚ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] * ਕਥਕ ਮਹਿਰਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ * [[ਮਹਾਬਲੀਪੁਰਮ]] * ਸ਼ੋਰ ਮੰਦਰ * ਮੋਧੇਰਾ ਡਾਂਸ ਫੈਸਟੀਵਲ == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} == ਕਿਤਾਬਚਾ == * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=yFXkPk3zMeYC&pg=RA1-PA29&dq=Kathak+Kendra&cd=4#v=onepage&q=Kathak%20Kendra&f=false|title=India's kathak dance, past present, future|last=Massey|first=Reginald|publisher=Abhinav Publications|year=1999|isbn=81-7017-374-4|ref=Ma}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [http://www.namrtarai.com/ ਅਧਿਕਾਰਤ ਵੈਬਸਾਈਟ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190124195108/http://www.namrtarai.com/ |date=2019-01-24 }} * [https://www.youtube.com/user/nrityangana27 ਯੂਟਿਊਬ ਚੈਨਲ] * [http://www.birjumaharaj-kalashram.com/ ਪੰਡਿਤ ਬਿਰਜੂ ਮਹਾਰਾਜ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190722113033/http://www.birjumaharaj-kalashram.com/ |date=2019-07-22 }} * {{Cite web|url=http://www.gettyimages.in/detail/news-photo/kathak-dancer-namrata-rai-performs-in-front-of-the-1000-news-photo/464137097|title=Kathak dancer, Namrata Rai performs in front of the 1000 year old Surya Mandir or Sun Temple on the first day of a two day 'Uttarardh Mahotsav' or Dance Festival at Modhera, some 100 kms [sic] from Ahmed... Pictures &#124; Getty Images|date=2014-01-20|website=Gettyimages.in|access-date=2017-07-07}} * {{Cite web|url=http://www.iccrindia.net/iccrstafflist-dec2012.html|title=Iccrindia.net|date=|website=Iccrindia.net|access-date=2017-07-07|archive-date=2014-09-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20140906000130/http://www.iccrindia.net/iccrstafflist-dec2012.html|dead-url=yes}} * {{Cite web|url=http://www.organicoscenaartistica.ch/tanztotal.htm|title=organico scena artistica! - la danza|date=|website=Organicoscenaartistica.ch|access-date=2017-07-07|archive-date=2017-06-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20170628024727/http://organicoscenaartistica.ch/tanztotal.htm|dead-url=yes}} * {{Cite web|url=http://www.narthaki.com/kathak/ktk1s.htm|title=Kathak Dancers in UTTARAKHAND,India|last=|date=|website=Narthaki.com|access-date=2017-07-07|archive-date=2017-07-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20170730201132/http://www.narthaki.com/kathak/ktk1s.htm|url-status=dead}} * {{Cite web|url=http://www.toscanamusiche.it/namrta-rai-alla-flog-musiche-e-danze-dallindia/|title=Namrta Rai alla Flog, musiche e danze dall’India|last=|date=|website=Toscanamusiche.it|access-date=2017-07-07|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304073848/http://www.toscanamusiche.it/namrta-rai-alla-flog-musiche-e-danze-dallindia/|url-status=dead}} * {{Cite web|url=http://www.culturall.ch/Autumn%20Concert.htm|title=Culturall Autumn Tour|date=|website=Culturall.ch|access-date=2017-07-07|archive-date=2016-11-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20161125153449/http://www.culturall.ch/Autumn%20Concert.htm|url-status=dead}} * {{Cite web|url=http://allevents.in/paramaribo/parampara-fest-2014/272015906337222|title=Parampara Fest 2014 at Dokter J.F. Nassylaan 6, Paramaribo, Paramaribo|date=2014-08-02|website=Allevents.in|access-date=2017-07-07|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304041418/http://allevents.in/paramaribo/parampara-fest-2014/272015906337222|dead-url=yes}} * {{Cite web|url=http://allevents.in/amsterdam/soulful-sufi/166698530199952|title=Soulful Sufi at Amsterdam, Noord-Holland, Netherlands, Amsterdam|website=Allevents.in|access-date=2017-07-07|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304034722/http://allevents.in/amsterdam/soulful-sufi/166698530199952|dead-url=yes}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1984]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਾਚ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] 3i101jfsom49lkj5ndknfc8uyhstkj3 0 126284 842419 580466 2026-07-10T21:14:00Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842419 wikitext text/x-wiki '''ਮਿਸ਼ੇਲ ਵਾਈ. ਗ੍ਰੀਨ''' ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਇੱਕ [[ਅਮਰੀਕੀ]] ਲੇਖਕ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਮੈਰੀਲੈਂਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਜੌਹਨਜ਼ ਹੌਪਕਿਨਜ਼ ਮਾਸਟਰਜ਼ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਲਿਖਤ<ref name="NKAAD1">{{Cite web|url=http://www.uky.edu/Libraries/NKAA/all.php?sort_by=M|title=Notable Kentucky African Americans Database|date=2009-04-17|publisher=Reinette Jones & University of Kentucky Libraries|access-date=2009-04-17|archive-date=2010-08-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20100824012344/http://www.uky.edu/Libraries/nkaa/all.php?sort_by=M|dead-url=yes}}</ref> ਵਿੱਚ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਕਈ ਕੋਰਸ ਸਿਖਾਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਸਾਹਿਤ ਲਿਖਣ ਬਾਰੇ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।<ref name="CBG1">{{Cite web|url=http://www.childrensbookguild.org/green.htm|title=Michelle Y. Green|publisher=The Children’s Book Guild of Washington D.C.|archive-url=https://web.archive.org/web/20081016000342/http://www.childrensbookguild.org/green.htm|archive-date=October 16, 2008|access-date=2009-04-18}}</ref> ਉਸ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ, ਬ੍ਰਾਇਨ ਅਤੇ ਇਵਾਨ ਗ੍ਰੀਨ ਹਨ। ਉਸਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗਲਪ ਇਸ ਗੱਲ 'ਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਹ "ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਛੇਕ" ਵਜੋਂ ਵਰਣਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਗਲਪ ਵਿੱਚ [[ਅਫ਼ਰੀਕਾ]] ਦੇ ਅਮਰੀਕੀਆਂ ਅਤੇ [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ|ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ]] ਵਿੱਚ ਘੱਟਗਿਣਤੀ ਸਮੂਹਾਂ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਜਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਅਸਾਧਾਰਣ ਕਹਾਣੀਆਂ ਹਨ।<ref name="CBG1"/> ਉਸ ਦੇ ਬਚਪਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਲੌਰਾ ਇੰਗਲਜ਼ ਵਾਈਲਡਰ ਦੀ ਰਚਨਾ 'ਲਿਟਲ ਹਾਉਸ ਓਨ ਦ ਪਿਰੇਰੀ' ਸੀ।<ref name="RIF1">{{Cite web|url=http://www.rif.org/readingplanet/bookzone/content/green.mspx|title=Meet the Authors and Illustrators: Michelle Y. Green – Author: Interview|website=Reading Planet|publisher=Reading Is Fundamental|archive-url=https://web.archive.org/web/20080928110938/http://www.rif.org/readingplanet/bookzone/content/green.mspx|archive-date=2008-09-28|access-date=2009-04-18}}</ref> ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਸਨ ਅਤੇ ਟਸਕੀਗੀ ਏਅਰਮੇਨ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਸਨ। ਉਸਦੀ ਵਿਲੀ ਪਰਲ ਲੜੀ ਨੇ 1991 ਦਾ ਕ੍ਰੈਬਬੇਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰ (ਪ੍ਰਿੰਸ ਜਾਰਜ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ) ਅਤੇ 1993 ਦੇ ਬਹੁ-ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਪਬਲਿਸ਼ਿੰਗ ਲਈ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਸਾਹਿਤਕ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ''ਏ ਸਟਰਾਂਗ ਰਾਈਟ ਆਰਮ'' ਜੂਨੀਅਰ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਗਿਲਡ ਦੀ ਚੋਣ ਸੀ ਅਤੇ ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ [[ਕੈਨ ਬਰਨਸ|ਕੇਨ ਬਰਨਜ਼]] ਦੁਆਰਾ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref name="CBG1"/> ਇਸ ਨੂੰ 2004 ਵਿੱਚ ਰ੍ਹੋਡ ਆਈਲੈਂਡ ਚਿਲਡਰਨ ਬੁੱਕ ਐਵਾਰਡ ਲਈ ਵੀ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=http://www.ri.net/RIEMA/2004nominees.html|title=NOMINEES FOR THE YEAR 2004|website=Rhode Island Children's Book Award|publisher=Rhode Island Teacher's & Technology Initiative/Rhode Island Educational Media Association/Rhode Island Network for Educational Technology|archive-url=https://web.archive.org/web/20081121015924/http://www.ri.net/RIEMA/2004nominees.html|archive-date=2008-11-21|access-date=2009-04-20}}</ref> ''ਬੁੱਕਲਿਸਟ'' ਨੇ ਇੱਕ ਤਾਰੇ ਵਾਲੀ ਸਮੀਖਿਆ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਕਿ "ਜੌਹਨਸਨ ਦੀ ਵਿਅੰਗਮਈ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਨੇ ਪੇਜ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਛਾਲ ਦਿੱਤਾ", ਅਤੇ "ਘੱਟ ਐਕਸ਼ਨ ਪੈਕ ਚੈਪਟਰਸ" ਅਤੇ ਜਾਨਸਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਦੇ-ਕਦਾਈਂ ਫੋਟੋਆਂ 'ਤੇ ਨੋਟ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|last=Carton|first=Debbie|date=1 June 2002|title=Starred Reviews: Books for Youth|url=https://archive.org/details/sim_booklist_june-1-and-15-2002_98_19-20/page/1716|journal=Booklist|location=USA|publisher=American Library Association|volume=98|issue=19/20|pages=1716|issn=0006-7385}}</ref> ''ਕਿਰਕੁਸ ਰਿਵਿਉਜ਼'' ਕਿਤਾਬ ਨੂੰ “ਇਕੋ ਸਮੇਂ ਵਿਲੱਖਣ, ਪਰ ਸਮਾਜ ਦੇ ਹਰ ਪਹਿਲੂ 'ਤੇ ਨਸਲਵਾਦ ਦੇ ਪੱਕੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਹੋਣ ਨੂੰ ਜਾਹਿਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਗ੍ਰੀਨ ਨੇ ਸਮਝਦਾਰੀ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਉਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਸੀ... "<ref>''Kirkus Reviews'' (The Nielson Company) June 15, 2002. '''70''' (12) General OneFile. Gale. Northern Michigan University. 30 Apr. 2009</ref> ਉਸ ਕਿਤਾਬ ਲਈ, ਗ੍ਰੀਨ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਿੱਚਾਂ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਮੈਮੀ ਜਾਨਸਨ ਨਾਲ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਸੰਬੰਧ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤਾ।<ref name="RIF1"/> ਕਿਤਾਬ ਇੱਕ ਜੀਵਨੀ ਹੈ ਜੋ ਪਹਿਲੇ ਵਿਅਕਤੀ 'ਤੇ ਲਿਖੀ ਗਈ ਹੈ; ਜੌਹਨਸਨ ਨੇ ਕਿਤਾਬ ਦੀ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਕਰਵਾਈ ਅਤੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਉਹ ਅਤੇ ਗ੍ਰੀਨ ਨੇ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕੀਤੀ ਸੀ।<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/strongrightarmst00gree|title=A Strong Right Arm: The Story of Mamie "Peanut" Johnson|last=Green|first=Michelle Y.|publisher=Dial Books for Young Readers|others=Cover illustration by Kadir Nelson|year=2002|isbn=0-8037-2661-9|location=New York|pages=|chapter=Introduction by Mamie “Peanut” Johnson}}</ref> ਗ੍ਰੀਨ ਦੀ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਲੀ ''ਵਿਲੀ ਪਰਲ'' ਲੜੀ ਗ੍ਰੀਨ ਦੀ ਮਾਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਡਿਪਰੈਸ਼ ਦੌਰਾਨ ਕੈਂਟਕੀ ਵਿੱਚ ਕੋਲਾ ਮਾਈਨਿੰਗ ਕਸਬੇ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਗ੍ਰੀਨ ਦਾ ਤਾਜ਼ਾ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਅਫ਼ਰੀਕੀ-ਅਮਰੀਕੀ ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ ਆਸਕਰ ਮਾਈਕੋ ਬਾਰੇ ਕਿਤਾਬ ਲਿਖਣਾ ਹੈ। == ਰਚਨਾ == * ''A Strong Right Arm: The Story of Mamie "Peanut" Johnson'' (2002). Cover Illustratation by [[:en:Kadir Nelson|Kadir Nelson]]. {{ISBN|0-8037-2661-9}}  === ''ਵਿਲੀ ਪਰਲ'' === * ''ਵਿਲੀ ਪਰਲ'' * ''ਵਿਲੀ ਪਰਲ: ਫੀਲਡ ਡੇ ਏਟ ਬਿਗ ਸੈਂਡੀ'' * ''ਵਿਲੀ ਪਰਲ: ਅੰਡਰ ਦ ਮਾਉਂਟੇਨ'' == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਅਮਰੀਕਨ ਲੇਖਕ]] tnjk1x9qf68erdnb07epxefxgmm68c2 0 127308 842432 821667 2026-07-10T21:26:42Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842432 wikitext text/x-wiki '''ਆਰ. ਮਾਈਕਲ (ਰਾਬਰਟ ਮਾਈਕਲ) ਬਾਗਬੀ''' (ਜਨਮ 1953) ਇੱਕ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀ, ਸੀਨੀਅਰ ਕਲੀਨੀਸ਼ਿਪ ਸਾਇੰਟਿਸਟ ਅਤੇ ਸੈਂਟਰ ਫਾਰ ਐਡਿਕਸ਼ਨ ਐਂਡ ਮਾਨਸਿਕ ਹੈਲਥ (ਸੀਐਮਐਚ) ਦੇ ਕਲੀਨੀਕਲ ਰਿਸਰਚ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਹਨ। ਉਹ [[ਟੋਰਾਂਟੋ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ|ਟੋਰਾਂਟੋ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ]] ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://www.camh.net/research/scientific_Staff_profiles/bio_detail.php?cuserID=37|title=Dr. Michael Bagby|website=[[Centre for Addiction and Mental Health]]|access-date=14 July 2010}}</ref> ਉਹ ਜੁਲਾਈ, 2011 ਵਿੱਚ ਟੋਰਾਂਟੋ ਸਕਾਰਬਰੋ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਪੂਰੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਬਣੇ। ਮੁਡਲੀ ਖੋਜ ਦੀਆਂ ਰੁਚੀਆਂ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨ ਨੂੰ ਫੋਰੈਂਸਿਕ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਵਜੋਂ ਸਿਖਿਅਤ ਹੋਣ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਕਰਨ ਲਈ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਲੈ ਗਿਆ [[ਵਿਅਕਤਿਤਵ|ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ]] ਉਸਾਰੀ ਲਈ ਅਲੈਕਸੀਥਮੀਆ ਇਸ ਦੇ ਗੁਣ ਮਾਪਣ ਲਈ ਟੋਰੰਟੋ ਅਲੈਕਸੀਥਮੀਆ ਸਕੇਲ (ਟੀਏਐਸ-20) ਪੈਦਾ ਕਰ ਕੇ।<ref>{{Cite journal|last=Bagby|first=RM|last2=Taylor, GJ|last3=Parker, JD|last4=Loiselle, C|year=1990|title=Cross-validation of the factor structure of the Toronto Alexithymia Scale.|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-psychosomatic-research_1990_34_1/page/47|journal=Journal of Psychosomatic Research|volume=34|issue=1|pages=47–51|doi=10.1016/0022-3999(90)90007-q|pmid=2313613}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Taylor|first=GJ|last2=Bagby, RM|last3=Parker, JD|year=1992|title=The Revised Toronto Alexithymia Scale: some reliability, validity, and normative data.|journal=Psychotherapy and Psychosomatics|volume=57|issue=1–2|pages=34–41|doi=10.1159/000288571|pmid=1584897}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Bagby|first=RM|last2=Parker, JD|last3=Taylor, GJ|date=January 1994|title=The twenty-item Toronto Alexithymia Scale--I. Item selection and cross-validation of the factor structure.|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-psychosomatic-research_1994-01_38_1/page/23|journal=Journal of Psychosomatic Research|volume=38|issue=1|pages=23–32|doi=10.1016/0022-3999(94)90005-1|pmid=8126686}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Bagby|first=RM|last2=Taylor, GJ|last3=Parker, JD|date=January 1994|title=The Twenty-item Toronto Alexithymia Scale--II. Convergent, discriminant, and concurrent validity.|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-psychosomatic-research_1994-01_38_1/page/33|journal=Journal of Psychosomatic Research|volume=38|issue=1|pages=33–40|doi=10.1016/0022-3999(94)90006-x|pmid=8126688}}</ref> ਐਮ ਐਮ ਪੀ ਆਈ -2 ਦੇ ਸੰਸ਼ੋਧਨ ਦੇ ਨਾਲ ਆਰ ਐਮ ਬਾਗਬੀ ਟੈਸਟ ਸਕੋਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਤੌਰ ਤੇ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਧਿਆਨ [[ਮਨੋਵਿਕਾਰ|ਮਾਨਸਿਕ ਬਿਮਾਰੀ ਦੇ]] ਅਪਰਾਧ [[ਧੋਖਾ|ਕਰਨ ਵਾਲੇ]] ਅਤੇ / ਜਾਂ ਗ਼ਲਤ ਅੰਗ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋਣਾ [[ਮਨੋਵਿਕਾਰ|ਸੀ]]।<ref>{{Cite journal|last=Gillis|first=JR|last2=Rogers, R|last3=Bagby, RM|date=August 1991|title=Validity of the M Test: simulation-design and natural-group approaches.|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-personality-assessment_1991-08_57_1/page/130|journal=Journal of Personality Assessment|volume=57|issue=1|pages=130–40|doi=10.1207/s15327752jpa5701_15|pmid=1920026}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Rogers|first=R|last2=Kropp, PR|last3=Bagby, RM|last4=Dickens, SE|date=September 1992|title=Faking specific disorders: a study of the Structured Interview of Reported Symptoms (SIRS).|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-clinical-psychology_1992-09_48_5/page/643|journal=Journal of Clinical Psychology|volume=48|issue=5|pages=643–8|doi=10.1002/1097-4679(199209)48:5<643::aid-jclp2270480511>3.0.co;2-2|pmid=1401150}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Bagby|first=RM|last2=Rogers, R|last3=Buis, T|date=March 1994|title=Malingered and Defensive Response Styles on the MMPI-2: An Examination of Validity Scales|url=https://archive.org/details/sim_environmental-monitoring-and-assessment_1994-03_30_1/page/31|journal=[[Assessment (journal)|Assessment]]|volume=1|issue=1|pages=31–8|doi=10.1177/1073191194001001005|pmid=9463497}}</ref> ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਇਸ ਸੰਭਾਵਨਾ ਦੀ ਪੜਤਾਲ ਕੀਤੀ ਹੈ ਕਿ ਡੀਐਸਐਮ- IV ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਡੀਐਸਐਮ-5 ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜ [[ਸਾਈਕੈਟਰੀ|ਮਾਨਸਿਕ]] ਮਾਡਲ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਦੇ ਪਹਿਲੂਆਂ ਨੂੰ ਕਈ [[ਸਾਈਕੈਟਰੀ|ਮਾਨਸਿਕ ਰੋਗਾਂ ਦੀ]] ਪਛਾਣ ਕਰਨ ਲਈ ਅਯਾਮੀ ਬਨਾਮ ਇੱਕ ਸਪਸ਼ਟ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|last=Bagby|first=RM|last2=Schuller, DR|last3=Levitt, AJ|last4=Joffe, RT|last5=Harkness, KL|date=Jun 5, 1996|title=Seasonal and non-seasonal depression and the five-factor model of personality.|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-affective-disorders_1996-06-05_38_2-3/page/89|journal=Journal of Affective Disorders|volume=38|issue=2–3|pages=89–95|doi=10.1016/0165-0327(95)00097-6|pmid=8791178}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Bagby|first=RM|last2=Bindseil, KD|last3=Schuller, DR|last4=Rector, NA|last5=Young, LT|last6=Cooke, RG|last7=Seeman, MV|last8=McCay, EA|last9=Joffe, RT|date=May 5, 1997|title=Relationship between the five-factor model of personality and unipolar, bipolar and schizophrenic patients.|journal=Psychiatry Research|volume=70|issue=2|pages=83–94|doi=10.1016/s0165-1781(97)03096-5|pmid=9194202}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Rector|first=NA|last2=Hood, K|last3=Richter, MA|last4=Bagby, RM|date=October 2002|title=Obsessive-compulsive disorder and the five-factor model of personality: distinction and overlap with major depressive disorder.|url=https://archive.org/details/sim_behaviour-research-and-therapy_2002-10_40_10/page/1204|journal=Behaviour Research and Therapy|volume=40|issue=10|pages=1205–19|doi=10.1016/s0005-7967(02)00024-4|pmid=12375729}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Rector|first=NA|last2=Bagby, RM|last3=Huta, V|last4=Ayearst, LE|date=May 15, 2012|title=Examination of the trait facets of the five-factor model in discriminating specific mood and anxiety disorders.|journal=Psychiatry Research|volume=199|issue=2|pages=131–9|doi=10.1016/j.psychres.2012.04.027|pmid=22595418}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1953]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀ]] symgrb5f91voiuogft1xnez5toji46x 0 127640 842443 743388 2026-07-10T21:37:37Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 3 books for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842443 wikitext text/x-wiki {{ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬਾ ਵਿਗਿਆਨੀ|name=Dalbir Bindra|field=[[Psychology|Psychologist]]|prizes=[[Fellow of the Royal Society]]|known_for=|doctoral_students=|doctoral_advisor=|alma_mater=<br />[[University of the Punjab|Punjab University]], <br />[[McGill University]], <br />[[Harvard University]]|work_institution=[[McGill University]]|nationality=[[Canadians|Canadian]]|image=|residence=[[Canada]]|death_place=Montreal, Quebec, Canada|death_date={{Death date and age|1980|12|31|1922|6|11|mf=y}}|birth_place=[[Rawalpindi, Pakistan|Rawalpindi]], [[Pakistan]]|birth_date={{Birth date|1922|6|11|mf=y}}|caption=|image_size=|footnotes=}} '''ਦਲਬੀਰ ਬਿੰਦਰਾ''' ਐਫਆਰਐਸਸੀ ਦਾ ਜਨਮ11 ਜੂਨ 1922 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਅਤੇ 31 ਦਸੰਬਰ 1980 ਨੂੰ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਉਹ ਇੱਕ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਨਿੳਰੋਸਾਈਕਲੋਜਿਸਟ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ [[ਮੈਕਗਿੱਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] 1949-1980 ਦੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਸੀ।<ref name="auto">{{Cite journal|last=Hebb|first=D. O.|last2=Ferguson|first2=George A.|year=2010|title=Dalbir Bindra (1922–1980)|journal=Behavioral and Brain Sciences|volume=4|issue=2|pages=315|doi=10.1017/S0140525X00009067|doi-access=free}}</ref> ਉਹ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਅਤੇ ਵਿਵਹਾਰ ਦੇ ਤੰਤੂ-ਵਿਗਿਆਨ ਅਧਿਐਨ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਦੋ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਈ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ''ਪ੍ਰੇਰਣਾ: ਇੱਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀਗਤ ਪੁਨਰ ਵਿਆਖਿਆ'' (1959), ਅਤੇ ''ਇੱਕ'' ''ਥਿੳਰੀ'' ''ਆਫ਼ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਟ ਰਵੱਈਆ'' (1976)। ਉਸਨੇ ਮੈਕਗਿੱਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਵਿਭਾਗ (1975 - 1980) ਦੇ ਚੇਅਰ ਵਜੋਂ ਵੀ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ।<ref name="auto1">{{Cite journal|last=Melzack|first=Ronald|date=1 January 1982|title=Dalbir Bindra: 1922-1980|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-psychology_spring-1982_95_1/page/161|journal=The American Journal of Psychology|volume=95|issue=1|pages=161–163|jstor=1422665}}</ref> == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ == ਦਲਬੀਰ ਬਿੰਦਰਾ ਦਾ ਜਨਮ [[ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ|ਰਾਵਲ ਦੇ ਪਿੰਡ]] ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਜੋ ਕਿਹੁ ਣ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੈ।<ref name="auto">{{Cite journal|last=Hebb|first=D. O.|last2=Ferguson|first2=George A.|year=2010|title=Dalbir Bindra (1922–1980)|journal=Behavioral and Brain Sciences|volume=4|issue=2|pages=315|doi=10.1017/S0140525X00009067|doi-access=free}}</ref> ਉਸਦੇ ਤਿੰਨ ਭਰਾ ਸਨ। ਤਿੰਨੇ ਭਰਾਵਾ ਨੇ ਮਿਲਟਰੀ ਕੈਰੀਅਰ ਵਿੱਚ ਸਫਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ: ਦੋ ਜਰਨੈਲ ਬਣ ਗਏ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਕ ਬਣ ਗਿਆ। ਦਲਬੀਰ ਬਿੰਦਰਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਮਿੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਲਈ ਡੀ ਬੀ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਦਲਬੀਰ ਬਿੰਦਰਾ ਨੇ [[ਲਾਹੌਰ|ਲਾਹੌਰ ਦੀ]] [[ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਲਹੌਰ|ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਵਿੱਚ ਬੀ.ਏ. ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪੂਰੀ ਕਰਦਿਆਂ ਤਜਰਬੇ ਵਾਲੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਵੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ [[ਹਾਰਵਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ|ਹਾਰਵਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ]] ਆਪਣੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ।ਉਸਨੇ1946 ਦੇ ਵਿੱਚ ਐਮਏ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਪੀਐਚ.ਡੀ. 1948 ਦੇ ਵਿਚ, ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਜੇਸੀਆਰ ਲਿਕਲਾਈਡਰ ਐਟ ਹਾਰਵਰਡ, ਬਿੰਦਰਾ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ, ਜੇ ਜੀ ਬੀਬੀ-ਸੈਂਟਰ ਅਧੀਨ ਕਲਾਸਾਂ ਲਈਆਂ, ਅਤੇ ਐਡਵਿਨ ਬੋਰਿੰਗ, ਗੋਰਡਨ ਆਲਪੋਰਟ ਅਤੇ ਸਟੈਨਲੇ ਸਮਿੱਥ ਸਟੀਵੈਂਸ ਸਮੇਤ ਫੈਕਲਟੀ ਦੇ ਹੋਰ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।ਉਸਦੇ ਸਾਥੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਰਜੀਨੀਆ ਸੈਂਡਰਸ, ਮਾਰਕ ਰੋਸੇਨਜ਼ਵੀਗ, ਜਿੰਮ ਈਗਨ, ਡੇਵਿਸ ਹੋਵਸ, ਜਾਰਜ ਮਿਲਰ ਅਤੇ ਲਿਓ ਪੋਸਟਮੈਨ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਬਿੰਦਰਾ ਦੀ ਪੀ.ਐਚ.ਡੀ. ਥੀਸਿਸ ਰਿਸਰਚ ਅਤੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾਂ ਨੇ ਚੂਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਅਤੇ ਹੋਰਡਿੰਗ ਵਿਵਹਾਰ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ। == ਕਰੀਅਰ == ਬਿੰਦਰਾ ਨੇ 1949 ਦੇ ਵਿੱਚ ਮੈਕਗਿੱਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ, ਡੀ.ਸੀ. ਵਿੱਚ ਅਮਰੀਕੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਦੋ ਸਾਲ ਪੜ੍ਹਾਇਆ, ਜਦੋਂ ਡੋਨਾਲਡ ਓ. ਹੇਬ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਵਿਭਾਗ ਦੀ ਚੇਅਰ ਸੀ। ਮੈਕਗਿੱਲ ਵਿਖੇ, ਬਿੰਦਰਾ ਦੀ ਖੋਜ ਦੇ ਕੋਰ ਨੇ ਡਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦੀ ਤੰਤੂ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਾਬਕਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਦੀ ਜਾਂਚ ਵੀ ਕੀਤੀ। ਬਿੰਦਰਾ ਦੀਆਂ ਖੋਜ ਹਿੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਦਰਦ ਦੇ ਥ੍ਰੈਸ਼ਹੋਲਡ ਦਰਦ, ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਨਿੳਰੋਸਾਈਕੋਲੋਜੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਵਿਵਹਾਰ ਦੇ ਤੰਤੂ ਸੰਬੰਧਾਂ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਸਨੇ 1976 ਦੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਦੂਜੀ ਕਿਤਾਬ, ਅਤੇ ਥਿੳਰੀ ਅਫ ''ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਟ ਵਿਵਹਾਰ'', ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਵਿਵਹਾਰ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਦਿਮਾਗੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਅੰਡਰਲਾਈੰਗ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਅਤੇ ਸੰਵੇਦਨਾ-ਮੋਟਰ ਤਾਲਮੇਲ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਸੀ। ਬਿੰਦਰਾ ਦੀ ਪੀ.ਐਚ.ਡੀ. ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਨਡੇਲ, ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ ਤੇ ''ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ'' ਕਿਤਾਬ, ''ਦਿ ਹਿੱਪੋਕੈਂਪਸ ਏਜ ਏ ਕਨਗਨਿਟਿਵ ਮੈਪ'' (ਨਡੇਲ ਐਂਡ ਓਕੀਫ, 1978) ਦੇ ਸਹਿ ਲੇਖਕ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਬਿੰਦਰਾ 1958 ਦੇ ਵਿੱਚ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਭਾਸ਼ਣ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਯੋਗਾਤਮਕ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ ਵਿਗਾੜਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਬੰਧ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।ਬਿੰਦਰਾ ਨੇ 1962 ਤੋਂ 1968 ਤੱਕ ਕਨੇਡਾ ਦੀ ਨੈਸ਼ਨਲ ਰਿਸਰਚ ਕਾਉਂਸਿਲ ਦੀ ਪ੍ਰਯੋਗਾਤਮਕ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਤੇ ਐਸੋਸੀਏਟ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ ਵੀ ਰਹੇ। 1975 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ ਮੈਕਗਿੱਲ ਦੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਵਿਭਾਗ ਦੀ ਚੇਅਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਉਹ ਇੱਕ ਅਹੁਦਾ ਜਿਸਦਾ ਉਸਨੇ ਪੰਜ ਸਾਲ ਤੱਕ 31 ਦਸੰਬਰ, 1980 ਨੂੰ ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ ਪੈਣ ਕਾਰਨ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੱਕ ਰੱਖਿਆ<ref name="auto">{{Cite journal|last=Hebb|first=D. O.|last2=Ferguson|first2=George A.|year=2010|title=Dalbir Bindra (1922–1980)|journal=Behavioral and Brain Sciences|volume=4|issue=2|pages=315|doi=10.1017/S0140525X00009067|doi-access=free}}</ref> == ਖੋਜ == === ਪ੍ਰੇਰਣਾ === ਬਿੰਦਰਾ ਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਕਾਰਜਾਂ ਲਈ ਫਾਰਮਾਸੋਲੋਜੀ ਅਤੇ ਨਿੳਰੋਲੋਜੀ ਵਿੱਚ ਖੋਜ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨੂੰ ਜੀਵ-ਵਿਗਿਆਨਕ, ਸਮਾਜਕ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਅਤੇ ਬਾਹਰੀ ਕਾਰਕਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਆਪਸੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਵਜੋਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਤ ਕੀਤਾ। ਅੰਦਰੂਨੀ ਕਾਰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰੀਰਕ ਅਤੇ ਡ੍ਰਾਇਵਿੰਗ ਸੰਕੇਤਾਂ ਅਤੇ ਬਾਹਰੀ ਕਾਰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਤਾਵਰਣਕ ਉਤੇਜਨਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।ਬਿੰਦਰਾ ਨੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਪ੍ਰੇਰਣਾ, ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਜੋਂ, ਵਿਭਿੰਨ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਉਪ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਏਕੀਕ੍ਰਿਤ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਿਵਾਦਪੂਰਨ ਵਿਚਾਰ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ। ਬਿੰਦਰਾ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਖੋਜ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਲਈ ਬੁੱਧ ਬਹਿਸ ਨੂੰ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਦੋਵਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਢੰਗਾਂ ਅਤੇ ਖੋਜਾਂ ਨੂੰ ਏਕੀਕ੍ਰਿਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮੋਹਰੀ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਖੋਜ ਨੇ ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਵਿਭਿੰਨ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਮਿਲਾਇਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਟੀਚਾ ਦਿਸ਼ਾ, ਸੰਵੇਦਨਾਤਮਕ ਸੰਕੇਤ, ਉਤਸ਼ਾਹ, ਖੂਨ ਦੀ ਰਸਾਇਣ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ. ਇਹ ਰਚਨਾ ਸੰਨ 1959 ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪੁਸਤਕ, ''ਪ੍ਰੇਰਣਾ: ਏ ਪ੍ਰਣਾਲੀਗਤ ਪੁਨਰ ਵਿਆਖਿਆ'', ਜੋ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਫਰੇਮਵਰਕ ਢਾਚੇ ਵਿੱਚ ਸਮਕਾਲੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ''ਤਰਤੀਬਬੱਧ'' ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਹੋਈ। ਮਨੁੱਖੀ ਪ੍ਰਯੋਗਾਤਮਕ ਅੰਕੜਿਆਂ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਢਾਂਚੇ ਦੇ ਸਬੂਤ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ, ਕਿਤਾਬ ਨੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਟੀਚਾ-ਨਿਰਦੇਸ਼ਤ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਲਈ ਮੂਲ ਵਿਆਖਿਆਵਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ। === ਤੰਤੂ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਢੰਗ === 1950 ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ, ਬਿੰਦਰਾ ਨੇ ਚੂਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਣ ਲਈ ਨਾਵਲ ਫਾਰਮਾਸੋਲੋਜੀਕਲ ਅਤੇ ਨਿੳਰੋਸਾਈਕੋਲੋਜੀਕਲ ਪ੍ਰਯੋਗਾਤਮਕ ਤਕਨੀਕਾਂ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੀਆਂ।<ref name="auto1">{{Cite journal|last=Melzack|first=Ronald|date=1 January 1982|title=Dalbir Bindra: 1922-1980|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-psychology_spring-1982_95_1/page/161|journal=The American Journal of Psychology|volume=95|issue=1|pages=161–163|jstor=1422665}}</ref> ਉਸਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਢੰਗਾਂ ਨੂੰ ਬੁੱਧੀ, ਸਿੱਖਣ, ਖੋਜ ਵਿਹਾਰ, ਭਾਵਨਾ, ਤਿਆਗ ਅਤੇ ਆਦਤ ਸਮੇਤ ਕਈ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਲਈ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ।ਇਹ ਢੰਗਾਂ ਚੂਹਿਆਂ ਦੇ ਮਾਡਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਥਲੋਵੀਅਨ ਕੰਡੀਸ਼ਨਿੰਗ ਪੈਰਾਡਾਈਮ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਮੈਥਾਈਲਫੇਨੀਡੇਟ ਅਤੇ ਕਲੋਰਪ੍ਰੋਮਾਜਾਈਨ ਦੇ ਡਰੱਗ ਟੀਕੇ ਤੱਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite journal|last=Bindra|first=D|year=1974|title=A motivational view of learning, performance, and behavior modification|url=https://archive.org/details/sim_psychological-review_1974-05_81_3/page/199|journal=Psychological Review|volume=81|issue=3|pages=199–213|doi=10.1037/h0036330|pmid=4424766}}</ref> ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਉਸ ਦੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਯੋਗ ਨੇ<ref>{{Cite journal|last=Bindra|first=Dalbir|last2=Baran|first2=Daniel|year=1901|title=Effects of methylphenidylacetate and chlorpromazine on certain components of general activity1|journal=Journal of the Experimental Analysis of Behavior|volume=2|issue=4|pages=343–350|doi=10.1901/jeab.1959.2-343|pmc=1403901|pmid=13800748}}</ref> ਨੇ ਵੱਖਰੇ ਵੱਖਰੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਦੀ ਪੜਤਾਲ ਕੀਤੀ ਜੋ ਮੈਥਾਈਲਫੈਨੀਡੇਟ, ਕਲੋਰਪ੍ਰੋਮਾਜਾਈਨ, ਅਤੇ ਇਮੀਪ੍ਰਾਮਾਈਨ ਦੇ ਚੂਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਠੰ. ਅਤੇ ਅਚੱਲਤਾ ਉੱਤੇ ਸਨ। ਬਿੰਦਰਾ ਨੇ ਪਾਇਆ ਕਿ ਇਹ ਦਵਾਈਆਂ ਚੂਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਆ ਦੇ ਪੈਟਰਨ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਬਦਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਹੇਜ ਪ੍ਰਹੇਜ ਵਿਵਹਾਰ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। === ਖੋਜ ਦੇ ਹੋਰ ਪਹਿਲੂ === ਆਪਣੀ ਦੂਜੀ ਕਿਤਾਬ, 'ਏ ਥਿੳਰੀ ਆਫ਼ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਟ ਬਿਹੇਵੀਅਰ' (1976) ਵਿਚ, ਬਿੰਦਰਾ ਨੇ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲ, ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ, ਆਸ਼ਾਵਾਦੀ ਅਤੇ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਵਿਵਹਾਰਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਵਜੋਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਤ ਕੀਤਾ ਜੋ ਇੱਛਤ ਨਤੀਜੇ ਕੱਡਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ।ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦਿਮਾਗੀ ਸੰਬੰਧਾਂ ਬਾਰੇ ਚਾਨਣਾ ਪਾਇਆ ਜੋ ਗਿਆਨ ਦੇ ਗਿਆਨ, ਪ੍ਰੇਰਕ ਉਤਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਸੰਵੇਦਨਾਤਮਕ ਮੋਟਰ ਤਾਲਮੇਲ ਨੂੰ ਸਮਰੱਥ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਬਿੰਦਰਾ ਨੇ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਮਿਲ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਸੀ ਸੰਬੰਧਾਂ ਨੇ ਬੁੱਧੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬਿੰਦਰਾ ਕੋਲ ਮਨੁੱਖੀ ਸਿਖਲਾਈ ਦੇ ਬਾਰੇ ਕੱਟੜ ਵਿਚਾਰ ਸਨ: ਉਸਨੇ ਜਵਾਬ-ਪੁਨਰ-ਸ਼ਕਤੀਕਰਨ ਦੇ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਕੰਡੀਸ਼ਨਿੰਗ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਠੁਕਰਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਉਸਨੇ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਸਿਖਲਾਈ ਸਾਡੇ ਬਾਹਰੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੀਆਂ ਸਾਵਧਾਨੀਆਂ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ; ਇਹ ਸਕੀਮਾਂ ਪ੍ਰਸੰਗ, ਪ੍ਰੇਰਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਕੈਰੀਅਰ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ, ਬਿੰਦਰਾ ਨੇ ਵਿਹਾਰ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਵਿਗਾੜਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੀ ਖੋਜ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਕੀਤਾ. ਉਸਨੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ 1972 ਅਤੇ 1981 ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਰੋਂਦੇ ਅਤੇ ਬੋਲਣ ਬਾਰੇ ਲੇਖ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੇ। == ਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਅਵਾਰਡ == ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਬਿੰਦਰਾ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਨੂੰ ਕਈ ਸਨਮਾਨਾਂ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 1958-1959 ਤੱਕ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਸਾਈਕੋਲੋਜੀਕਲ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ (ਸੀਪੀਏ) ਦੇ ਚੁਣੇ ਗਏ ਪ੍ਰਧਾਨ,<ref name="auto1">{{Cite journal|last=Melzack|first=Ronald|date=1 January 1982|title=Dalbir Bindra: 1922-1980|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-psychology_spring-1982_95_1/page/161|journal=The American Journal of Psychology|volume=95|issue=1|pages=161–163|jstor=1422665}}</ref> ਬਿੰਦਰਾ ਸੀਪੀਏ ਅਤੇ [[ਅਮਰੀਕੀ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਸਭਾ|ਅਮੈਰੀਕਨ ਸਾਈਕੋਲੋਜੀਕਲ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ]] ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਫੈਲੋ ਵੀ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ 1967 ਵਿੱਚ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਮੈਡਲ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ 1973 ਵਿੱਚ ਰਾਇਲ ਸੁਸਾਇਟੀ ਆਫ਼ ਕਨੇਡਾ ਦਾ ਇੱਕ ਫੈਲੋ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ, ਇੱਕ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀ ਲਈ ਇੱਕ ਵਿਰਲਾ ਸਨਮਾਨ। ਮੈਕਗਿੱਲ ਦੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਅਧਿਆਪਨ ਅਤੇ ਖੋਜ ਯੋਗਦਾਨਾਂ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ, ਦਲਬੀਰ ਬਿੰਦਰਾ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਜਿਸਦੀ ਕੀਮਤ 10,000 ਡਾਲਰ ਹੈ।ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ ਤਰਜੀਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ<ref>{{Cite web|url=http://coursecalendar.mcgill.ca/fellowships2005-06/onlinefellowship-1-06.html|title=4 McGill Graduate Fellowships|publisher=McGill|quote=Dalbir Bindra Fellowship. Established in recognition of the late Professor Dalbir Bindra's contribution to teaching and research during his thirty years in the Department of Psychology at McGill. Eligibility: Open to students registered in any program of the Graduate Studies, with a preference to those from developing countries. Value: $10,000; renewable once}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1980]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1922]] c6hr7zxhbxl26mr6q7ncjiy6es68e26 0 127713 842300 838332 2026-07-10T19:07:36Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842300 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=ਲਿਲੀ ਐਲਬੀ|image=Lili Elbe 1926.jpg|caption=ਲਿਲੀ ਐਲਬੀ 1926 ਵਿਚ।|birth_name=ਈਨਾਰ ਮੈਗਨਸ ਐਂਡਰੇਅਸ ਵੇਗਨਰ|birth_date={{Birth date|df=yes|1882|12|28}}|birth_place=[[ਵੇਜਲੇ]], ਡੇਨਮਾਰਕ|death_date={{Death date and age|df=yes|1931|9|13|1882|12|28}}|death_place=ਡ੍ਰੇਸਡਨ, [[ਜਰਮਨੀ]]|nationality=ਡੈਨਿਸ|other_names=ਲਿਲੀ ਇਲਜ਼ੇ ਐਲਵਨਜ਼<br>(ਕਾਨੂੰਨੀ ਨਾਮ)<!-- Elbe is the “other” name, albeit the one she is better known by -->|spouse={{ਵਿਆਹ|[[ਗੇਰਡਾ ਵੇਗਨਰ]]<br>|1904|1930|end=[[Annulment|{{abbr|annul.|annuled}}]]}}|occupation=|known_for=}} '''ਲਿਲੀ ਇਲਜ਼ੇ ਐਲਵਨਜ਼''' (28 ਦਸੰਬਰ 1882 - 13 ਸਤੰਬਰ 1931), '''ਲਿਲੀ ਐਲਬੀ ਦੇ''' ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ [[ਡੈੱਨਮਾਰਕ|ਡੈੱਨਮਾਰਕੀ]] [[ਟਰਾਂਸਜੈਂਡਰ]] ਔਰਤ ਸੀ ਅਤੇ ਸੈਕਸ ਰੀ-ਅਸਾਈਨਮੈਂਟ ਸਰਜਰੀ ਕਰਵਾਉਣ ਵਾਲੇ ਪਹਿਲੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ 'ਚੋਂ ਇਕ ਸੀ। <ref>[[Magnus Hirschfeld|Hirschfeld, Magnus]]. ''Chirurgische Eingriffe bei Anomalien des Sexuallebens: Therapie der Gegenwart'', pp. 67, 451–455</ref> <ref name="aj">{{Cite web|url=http://andrejkoymasky.com/liv/fam/bioe1/elbe01.html|title=Famous GLTB: Lili Elbe|last=Koymasky, Matt & Andrej|date=17 May 2003|website=HistoryVSHollywood.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20071010080625/http://andrejkoymasky.com/liv/fam/bioe1/elbe1.html|archive-date=10 October 2007|access-date=2 February 2016}}</ref> ਐਲਬੀ ਦਾ ਜਨਮ '''ਈਨਾਰ ਮੈਗਨਸ ਐਂਡਰੇਅਸ ਵੇਗਨਰ''', {{Sfn|Meyer|2015}} ਵਜੋਂ ਹੋਇਆ ਸੀ {{Sfn|Meyer|2015}} ਅਤੇ ਉਸ ਇਸ ਨਾਮ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸਫ਼ਲ ਪੇਂਟਰ ਸੀ। 1930 ਵਿਚ ਸਫ਼ਲਤਾਪੂਰਵਕ ਤਬਦੀਲੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਕਾਨੂੰਨੀ ਨਾਮ ਬਦਲ ਕੇ ਲਿਲੀ ਇਲਜ਼ੇ ਐਲਵਨਜ਼ ਰੱਖ ਲਿਆ ਅਤੇ ਪੇਂਟਿੰਗ ਕਰਨਾ ਬਿਲਕੁਲ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। <ref name="Meyer pp. 311-314">{{Harvard citation no brackets|Meyer|2015}}</ref> ਨਾਮ "ਲਿਲੀ" ਦਾ ਇੱਕ ਦੋਸਤ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਅੰਨਾ ਲਾਰਸਨ ਦੁਆਰਾ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ, ਲਿਲੀ ਨੇ ਡ੍ਰੇਸਡਨ ਵਿਚ ਐਲਬੀ ਨਦੀ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰੇਰਿਤ, ਉਪਨਾਮ "ਐਲਬੀ" ਚੁਣਿਆ।<ref name="ThoughtCo">{{Cite news|url=https://www.thoughtco.com/lili-elbe-biography-4176321|title=Biography of Lili Elbe, Pioneering Transgender Woman|work=ThoughtCo.com|access-date=December 17, 2019}}</ref> ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਇਕ ਗਰੱਭਾਸ਼ਯ ਟ੍ਰਾਂਸਪਲਾਂਟ ਵਿਚਲੀਆਂ ਪੇਚੀਦਗੀਆਂ ਕਰਕੇ ਹੋਈ। <ref name="Biography.com, 2015">{{Cite web|url=http://www.biography.com/people/lili-elbe-090815|title=Lili Elbe Biography|website=Biography.com|publisher=A&E Television Networks|access-date=December 11, 2015}}</ref> <ref name="The Week, 2015">{{Cite news|url=http://www.theweek.co.uk/65324/lili-elbe-the-transgender-artist-behind-the-danish-girl|title=Lili Elbe: the transgender artist behind The Danish Girl|date=18 September 2015|work=This Week Magazine|access-date=1 February 2016}}</ref> ਉਸ ਦੀ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ''ਮੈਨ ਇਨ ਵੂਮੈਨ'' ਸੰਨ 1933 ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਹੋਈ ਸੀ। <ref>{{Cite web|url=http://www.biography.com/people/lili-elbe-090815|title=Lili Elbe – Painter|last=Worthen, Meredith|date=n.d.|publisher=Biography.com|access-date=August 15, 2016}}</ref> == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ == ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਐਲਬੀ ਦਾ ਜਨਮ 1882 ਵਿੱਚ, [[ਡੈੱਨਮਾਰਕ]] ਦੇ ਵੇਜਲੇ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਜਨਮ ਸਾਲ ਕਈ ਵਾਰ 1886 ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਉਸ ਬਾਰੇ ਇਕ ਕਿਤਾਬ ਵਿਚੋਂ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਲਈ ਕੁਝ ਤੱਥ ਬਦਲ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਐਲਬੀ ਦੀ ਪਤਨੀ ਗੇਰਡਾ ਗੋਟਲਿਬ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਾਰੇ ਤੱਥ ਸੁਝਾਅ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ 1882 ਦੀ ਤਾਰੀਖ ਸਹੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1904 ਵਿਚ ਕਾਲਜ ਵਿਚ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਜੇਕਰ ਉਹ 1886 ਦੀ ਤਾਰੀਖ ਸਹੀ ਹੁੰਦੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਿਰਫ ਅਠਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ। <ref name="cp">[https://web.archive.org/web/20070927182419/http://www.cphpost.dk/get/59398.html She and She: The Marriage of Gerda and Einar Wegener]. ''The Copenhagen Post''. 3 July 2000</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.politietsregisterblade.dk/index.php?option=com_sfup&controller=politregisterblade&task=viewRegisterblad&id=1923045&limitstart=20|title=Ejner Mogens Wegener, 28-12-1882, Vejle Stillinger: Maler|date=|publisher=Politietsregisterblade.dk|access-date=30 December 2011|archive-date=3 ਅਗਸਤ 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150803152942/http://www.politietsregisterblade.dk/index.php?option=com_sfup&controller=politregisterblade&task=viewRegisterblad&id=1923045&limitstart=20|url-status=dead}}</ref> ਇਹ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਐਲਬੀ ਇੰਟਰਸੈਕਸ ਸੀ, <ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/manintowomanfirs0000elbe/page/|title=Man into woman: the first sex change, a portrait of Lili Elbe: the true and remarkable transformation of the painter Einar Wegener|last=Hoyer, ed.|first=Niels|date=2004|publisher=Blue Boat Books|isbn=9780954707200|location=London|pages=[https://archive.org/details/manintowomanfirs0000elbe/page/ vii, 26–27, 172]}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://oii.org.au/789/book-review-man-woman/|title=Lili Elbe's autobiography, Man into Woman|date=16 April 2009|website=OII Australia – Intersex Australia|publisher=[[OII Australia]]|access-date=1 September 2015|archive-date=28 ਮਾਰਚ 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150328194132/https://oii.org.au/789/book-review-man-woman/|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite news|url=http://www.advocate.com/arts-entertainment/film/2014/04/29/les-miserables-actor-eddie-redmayne-star-queer-artist-lili-elbe|title=Les Miserables Actor Eddie Redmayne to Star as Queer Artist Lili Elbe|last=Vacco|first=Patrick|date=29 April 2014|work=[[The Advocate (LGBT magazine)|The Advocate]]|access-date=1 September 2015}}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਸ 'ਤੇ ਵਿਵਾਦ ਹੋਇਆ ਹੈ। <ref>{{Cite journal|last=Kaufmann|first=Jodi|date=January 2007|title=Transfiguration: a narrative analysis of male‐to‐female transsexual|url=https://archive.org/details/sim_intl-journal-qualitative-studies-education_january-february-2007_20_1/page/1|journal=International Journal of Qualitative Studies in Education|volume=20|issue=1|pages=1–13|doi=10.1080/09518390600923768}}</ref> ਕੁਝ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਚੱਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਪੇਟ ਵਿਚ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਅੰਡਾਸ਼ਯ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਲਾਈਨਫੈਲਟਰ ਸਿੰਡਰੋਮ ਹੋ ਸਕਦਾ ਸੀ।<ref name="aj"/> <ref name="Biography.com, 2015"/> == ਵਿਆਹ ਅਤੇ ਮਾਡਲਿੰਗ == [[ਤਸਵੀਰ:Gerda_Wegener.jpg|right|thumb| ਗੇਰਡਾ ਗੋਟਲਿਬ, 1904 ]] [[ਤਸਵੀਰ:Lili_Elbe_c1920.jpg|right|thumb| ਲਿਲੀ ਐਲਬੀ ਸੀ. 1920 ]] [[ਤਸਵੀਰ:Lili_Elbe_-_Poplerne_langs_Hobro_Fjord_-_1908.png|left|thumb| ''ਹੋਬਰੋ ਫਜੋਰਡ'', 1908 ''ਦੇ ਨਾਲ ਪੌਪਲਰਜ਼'' - ਇਕ ਲੈਂਡਸਕੇਪ ਪੇਂਟਰ ਵਜੋਂ ਲਿਲੀ ਐਲਬੀ ਦੇ ਕੰਮ ਦੀ ਇੱਕ ਉਦਾਹਰਣ ]] ਐਲਬੀ ਨੇ ਗੇਰਡਾ ਗੋਟਲਿਬ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕੀਤੀ ਜਦੋਂ ਉਹ ਕੋਪੇਨਹੇਗਨ ਵਿੱਚ ਰਾਇਲ ਡੈਨਿਸ਼ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ ਫਾਈਨ ਆਰਟਸ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਨ, <ref name="art">{{Cite web|url=http://www.vintage-movie-poster.com/Paintings/Fine_art.htm|title=Conway's Vintage Treasures|date=|publisher=Vintage-movie-poster.com|access-date=8 April 2014|archive-date=27 ਮਾਰਚ 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190327130001/http://www.vintage-movie-poster.com/Paintings/Fine_art.htm|url-status=dead}}</ref> ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1904 ਵਿੱਚ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ ਜਦੋਂ ਗੋਟਲਿਬ 19 ਸਾਲਾਂ ਅਤੇ ਐਲਬੀ 22 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਸੀ। <ref name="Biography.com">{{Cite news|url=https://www.biography.com/artist/gerda-wegener|title=Biography of Gerda Wegener|work=Biography.com|access-date=December 17, 2019}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਚਿੱਤਰਕਾਰਾਂ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਐਲਬੀ ਨੇ ਲੈਂਡਸਕੇਪ ਪੇਂਟਿੰਗ ਵਿਚ ਮੁਹਾਰਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ, ਜਦਕਿ ਗੋਟਲਿਬ ਨੇ ਕਿਤਾਬਾਂ ਅਤੇ ਫੈਸ਼ਨ ਮੈਗਜ਼ੀਨਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ। ਉਹ 1912 ਵਿਚ ਪੈਰਿਸ ਵਿਚ ਵੱਸਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਟਲੀ ਅਤੇ ਫਰਾਂਸ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰ ਕੇ ਆਏ ਸਨ, ਜਿਥੇ ਐਲਬੀ ਗੋਟਲਿਬ ਦੀ ਭੈਣ ਬਣ ਕੇ ਇਕ ਔਰਤ ਵਜੋਂ ਵਧੇਰੇ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਜੀਅ ਸਕਿਆ ਸੀ। <ref name="Artefact Magazine">{{Cite web|url=http://www.artefactmagazine.com/2017/03/07/gerda-wegener-the-truth-behind-the-canvas/|title=Gerda Wegener: The Truth Behind The Canvas|date=7 March 2017|website=artefactmagazine.com|access-date=December 17, 2019}}</ref> ਐਲਬੀ ਨੂੰ 1907 ਵਿਚ ਨਿਊਹਾਸੇਨਸ ਇਨਾਮ ਮਿਲਿਆ ਅਤੇ ਡੈਨਮਾਰਕ ਦੇ ਵੇਜਲ ਆਰਟ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਵਿਚ ਕੁੰਸਟਨੇਰਨੇਸ ਐਫਟਰਸੁਰਸਟੀਲਿੰਗ (ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦੀ ਪਤਨ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ) ਵਿਖੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਥੇ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਬਾਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪੈਰਿਸ ਵਿਚ ਸੈਲੂਨ ਅਤੇ ਸੈਲੂਨ ਡੀ ਆਟੋਮਨੀ ਵਿਚ ਵੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref name="aob">[https://web.archive.org/web/20060618025105/http://www.renaissanceblackpool.org/art.html The Arts and Transgender]. renaissanceblackpool.org</ref> ਐਲਬੀ ਨੇ ਗੋਟਲਿਬ ਦੀ ਮਾਡਲ, ਮਿੱਤਰ ਅਤੇ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਅੰਨਾ ਲਾਰਸਨ ਦੇ ਲੇਟ ਹੋਣ ਕਾਰਨ, ਉਸ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਪਹਿਰਾਵਾ ਪਹਿਨਿਆ ਸੀ। ਐਲਬੀ ਨੂੰ ਲਾਰਸਨ ਦੀਆਂ ਲੱਤਾਂ, ਸਟੋਕਿੰਗਜ਼ ਅਤੇ ਅੱਡੀ ਪਹਿਨਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਐਲਬੀ ਨੇ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਪਹਿਰਾਵੇ ਵਿਚ ਕਾਫੀ ਆਰਾਮ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਉਸ ਲਈ ਹੈਰਾਨੀ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਸੀ। ਮਾਡਲਿੰਗ ਸੈਸ਼ਨ ਚੱਲਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਤੇ ਐਲਬੀ ਦੇ ਆਪਣੀ ਨਵੀਂ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਗਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅੰਨਾ ਲਾਰਸਨ ਨੇ ਉਸਨੂੰ "ਲਿਲੀ" ਨਾਮ ਲੈਣ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਹੀ ਅਪਣਾ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਐਲਬੀ ਜਨਤਕ ਤੌਰ ਤੇ "ਲੀਲੀ" ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਲੱਗੀ, ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਉਸਨੂੰ ਹਰ ਪੱਖੋਂ ਔਰਤ ਵਜੋਂ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। <ref name="lilielbe.org">{{Cite news|url=http://www.lilielbe.org/narrative/editions/B1.html|title=Man Into Woman|work=Lili-Elbe.org|access-date=December 17, 2019}}</ref> ਸੰਭਾਵਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਫ਼ਿਲਮ, "ਦ ਡੈਨਿਸ ਗਰਲ" ਨਾਲ ਥੋੜ੍ਹੀ ਉਲਝਣ ਕਾਰਨ, ਕੁਝ ਗਲਤੀ ਮੰਨਦੇ ਹੋਇਆ ਇਹ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਉਲਾ ਪੂਲਸਨ ਨੂੰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ, ਜੋ ਗੋਟਲਿਬ ਦੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰ ਮਾਡਲ ਸੀ ਅਤੇ ਜਿਸਨੇ ਐਲਬੀ ਨੂੰ "ਲਿਲੀ" ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਮਿੱਤਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਅੰਨਾ ਲਾਰਸਨ ਸੀ। ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਛੁਪਾਉਣ ਲਈ ਐਲਬੀ ਦੇ ਸਵੈਜੀਵਨੀ ਨਾਵਲ, “ਮੈਨ ਇੰਟੂ ਵੂਮੈਨ” ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਨਾਂ ਬਦਲੇ ਗਏ ਸਨ, ਪਰ ਅੰਨਾ ਲਾਰਸਨ ਇਸ ਦੇ ਬਦਲਵੇਂ ਸ਼ਬਦ ਜੋੜ, “ਲਾਰਸਨ” ਦੁਆਰਾ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਾਲ ਅਸਪਸ਼ਟ ਰਹੇ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਐਲਬੀ ਨੇ ਤਬਦੀਲੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਾਨੂੰਨੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਪਣਾ ਨਾਮ '''ਲਿਲੀ ਇਲਜ਼ੇ ਐਲਵਨਜ਼''' ਰੱਖ ਲਿਆ ਸੀ, ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਉਸਨੇ ਐਲਬੀ ਨਦੀ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਉਪਨਾਮ "'''ਐਲਬੀ'''" ਚੁਣਿਆ ਜੋ ਕਿ ਉਸਦੀ ਆਖ਼ਰੀ ਸਰਜਰੀਆਂ ਦੇ ਸਾਈਟ, ਡ੍ਰੇਜ਼੍ਡਿਨ, جرمنی ਦੁਆਰਾ ਵਗਦੀ ਹੈ। <ref name="Man Into Woman Page 65">{{Cite news|url=http://www.lilielbe.org/media/B1/B1_065.jpg|title=Man Into Woman|access-date=December 17, 2019}}</ref> <ref name="ThoughtCo"/> <ref name="Coilhouse: A Love Letter To Alternative Culture">{{Cite news|url=http://coilhouse.net/2012/08/the-incredibly-true-adventures-of-gerda-wegener-and-lili-elbe/|title=The Incredibly True Adventures of Gerda Wegener and Lily Elbe|work=Coilhouse.net|access-date=December 17, 2019}}</ref> 1920 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਤੱਕ ਐਲਬੀ ਨਿਯਮਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲੀਲੀ ਨਾਮ ਦੀ ਔਰਤ ਵਜੋਂ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਲੱਗੀ, ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਦਾ ਮਨੋਰੰਜਨ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਪੈਰਿਸ ਵਿਚ ਕਾਰਨੀਵਲ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਵਿਚ ਅਲੋਪ ਹੋਣਾ ਪਸੰਦ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਗੇਰਡਾ ਦੇ ਮਾਡਲਿੰਗ ਵਾਲੇ ਫੈਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਨਦੀ ਸੀ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਗੋਟਲਿਬ ਚਿਕਦਾਰ ਲਿਬਾਸਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਾਮ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਸੁੰਦਰ ਔਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਪੇਂਟਿੰਗਾਂ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋ ਗਈ। ''ਗੋਟਲਿਬ'' ਦੁਆਰਾ ''ਪੇਟਾਈਟਸ ਫੇਮਜ਼ ਫਾਟੇਲਜ਼'' ਦੇ ਚਿੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਮਾਡਲ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਐਲਬੀ ਹੀ ਸੀ।<ref name="gerda">[https://web.archive.org/web/20080110152844/http://home.get2net.dk/abra-ken/Gerda.htm Gerda Wegener]. get2net.dk</ref> <ref name="hist">{{Cite web|url=http://www.lgbthistorymonth.org.uk/history/lilielbe.htm|title=Lili Elbe (1886–1931)|date=|publisher=LGBT History Month|archive-url=https://web.archive.org/web/20150803154601/http://www.lgbthistorymonth.org.uk/history/lilielbe.htm|archive-date=3 August 2015|access-date=8 April 2014}}</ref> == ਸਰਜਰੀ ਅਤੇ ਵਿਆਹ ਦਾ ਟੁੱਟਣਾ == [[ਤਸਵੀਰ:Lili_Elbe_by_Gerda_Wegener.jpg|left|thumb| ਲਿਲੀ ਐਲਬੀ ਦਾ ਚਿੱਤਰ ਗੇਰਡਾ ਗੋਟਲਿਬ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ ]] 1930 ਵਿਚ ਐਲਬੀ ਸੈਕਸ ਰੀ-ਅਸਾਈਨਮੈਂਟ ਸਰਜਰੀ ਲਈ ਜਰਮਨੀ ਗਈ, ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗਾਤਮਕ ਸੀ। ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਮਿਆਦ ਵਿਚ ਚਾਰ ਓਪਰੇਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਇਕ ਲੜੀ ਕੀਤੀ ਗਈ।<ref>{{Cite web|url=http://www.lgbthistorymonth.org.uk/history/lilielbe.htm|title=Lili Elbe (1886–1931)|date=|publisher=LGBT History Month|archive-url=https://web.archive.org/web/20150803154601/http://www.lgbthistorymonth.org.uk/history/lilielbe.htm|archive-date=3 August 2015|access-date=8 April 2014}}</ref> ਅੰਡਕੋਸ਼ ਨੂੰ ਹਟਾਉਣ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਸਰਜਰੀ, ਬਰਲਿਨ ਵਿੱਚ ਸੈਕਸਲੋਜਿਸਟ [[ਮੈਗਨਸ ਹਿਰਸ਼ਫੇਲਡ|ਮੈਗਨਸ ਹਰਸ਼ਫੈਲਡ]] ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ ਡਾ. ਲੂਡਵਿਗ ਲੇਵੀ-ਲੈਂਜ਼ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਐਲਬੀ ਦੀਆਂ ਬਾਕੀ ਸਰਜਰੀਆਂ ਡ੍ਰੇਸਡਨ ਮਿਊਂਸਪਲ ਮਹਿਲਾ ਕਲੀਨਿਕ ਵਿਚ ਇਕ ਡਾਕਟਰ ਕਰਟ ਵਾਰਨੇਕਰੋਸ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ।<ref>Brown, Kay (1997) [https://web.archive.org/web/20080308205659/http://www.transhistory.net/history/TH_Lili_Elbe.html Lili Elbe]. Transhistory.net.</ref> ਦੂਜਾ ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਉਸ ਦੇ ਪੇਟ ਦੀਆਂ ਮਾਸਪੇਸ਼ੀਆਂ 'ਤੇ ਅੰਡਾਸ਼ਯ ਨੂੰ ਲਗਾਉਣਾ ਸੀ, ਤੀਸਰਾ ਲਿੰਗ ਅਤੇ ਸਕ੍ਰੋਟਮ ਨੂੰ ਹਟਾਉਣ ਲਈ<ref>{{Harvard citation no brackets|Meyer|2015}}</ref> ਅਤੇ ਚੌਥਾ ਬੱਚੇਦਾਨੀ ਦਾ ਟਰਾਂਸਪਲਾਂਟ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਯੋਨੀ ਕੇਨਲ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਨਾ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=http://www.biography.com/people/lili-elbe-090815|title=Lili Elbe Biography|website=Biography.com|publisher=A&E Television Networks|access-date=December 11, 2015}}</ref> <ref name="Harrod, 2015">{{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/film/the-danish-girl/true-story-lili-elbe-transgender/|title=The tragic true story behind The Danish Girl|last=Harrod|first=Horatia|date=8 December 2015|work=The Telegraph|access-date=11 December 2015}}</ref> <ref>According to some accounts, Elbe was operated on an additional time after the ovarian implant, to alleviate severe abdominal pain possibly caused by [[Transplant rejection|rejection]]; Koymasky (2003).</ref> [[ਤਸਵੀਰ:Szív_királynő_-_Lili_portéja.jpg|right|thumb| ਲਿਲੀ ਐਲਬੀ ਦਾ ਚਿੱਤਰ ਗੇਰਡਾ ਗੋਟਲਿਬ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ ]] ਐਲਬੀ ਦੀ ਆਖਰੀ ਸਰਜਰੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਡੈਨਿਸ਼ ਅਤੇ ਜਰਮਨ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਕੇਸ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸਨਸਨੀ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ। ਡੈਨਮਾਰਕ ਦੀ ਇਕ ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਅਕਤੂਬਰ 1930 ਵਿੱਚ ਜੋੜੇ ਦੇ ਵਿਆਹ ਨੂੰ ਅਯੋਗ ਕਰ ਦਿੱਤਾ,<ref>{{Harvard citation no brackets|Meyer|2015}}</ref> ਅਤੇ ਐਲਬੀ ਨੇ ਆਪਣਾ 'ਸੈਕਸ ਅਤੇ ਨਾਮ' ਕਾਨੂੰਨੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਦਲਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪਾਸਪੋਰਟ ਲਿਲੀ ਇਲਜ਼ੇ ਇਲੈਵਨਜ਼ ਵਜੋਂ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਤਬਦੀਲੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੇਂਟਿੰਗ ਕਰਨਾ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। <ref name="Meyer pp. 311-314">{{Harvard citation no brackets|Meyer|2015}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://andrejkoymasky.com/liv/fam/bioe1/elbe01.html|title=Famous GLTB: Lili Elbe|last=Koymasky, Matt & Andrej|date=17 May 2003|website=HistoryVSHollywood.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20071010080625/http://andrejkoymasky.com/liv/fam/bioe1/elbe1.html|archive-date=10 October 2007|access-date=2 February 2016}}</ref> ਵਿਆਹ ਦੇ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਐਲਬੀ ਆਪਣੀ ਚੌਥੀ ਸਰਜਰੀ ਲਈ ਡ੍ਰੇਸਡਨ ਵਾਪਸ ਆ ਗਈ। 1931 ਵਿਚ ਐਲਬੀ ਯੋਨੀਓਪਲਾਸਟੀ ਸਰਜਰੀ ਕਰਾਉਣ ਵਾਲੀ ਦੂਜੀ [[ਟਰਾਂਸਜੈਂਡਰ]] ਔਰਤ ਬਣ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਕੁਝ ਹਫ਼ਤੇ ਬਾਅਦ ਡਾਕਟਰ ਅਰਵਿਨ ਗੋਬਰਬੰਟ ਨੇ ਡੋਰਾ ਰਿਕਟਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਯੋਗਾਤਮਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite news|url=http://www.transmediawatch.org/timeline.html|title=A Trans Timeline – Trans Media Watch|work=Trans Media Watch|access-date=February 3, 2016|archive-date=ਦਸੰਬਰ 18, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191218150249/http://transmediawatch.org/timeline.html|dead-url=yes}}</ref> ਐਲਬੀ ਦੀ ਕਾਸਟ੍ਰੇਟ ਐਂਡ ਪੇਂਟੀਕੋਮੀ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਡਾ. ਲੂਡਵਿਗ ਲੇਵੀ-ਲੈਨਜ਼ (1889–1966) ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਹ ਮੁੱਢਲੀਆਂ ਸਰਜਰੀਆਂ ਕਈ ਵਾਰ ਉਸ ਦੀ ਮੁੜ ਨਿਯੁਕਤੀ ਦੀ ਸਰਜਰੀ ਦੀ ਤਾਰੀਖ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਉਲਝਣ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਗੋਬਰਬੰਟ ਤਕਨੀਕ ਨੇ ਜਾਣ-ਬੁੱਝ ਕੇ ਸਕ੍ਰੋਟਮ ਦੇ ਬਾਕੀ ਬਚੇ ਖਿਆਲ ਰੱਖੇ, ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਲੈਬੀਆ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰਨ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ, ਪਰ ਜੋ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਇਹ ਅਸਪਸ਼ਟ ਹੈ, ਲੇਵੀ-ਲੈਂਜ਼ ਨੇ ਖੁਦ ਇਸ ਹੋਰ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ ਐਲਵਨਜ਼ ਦਾ ਕੇਸ ਡਾ. ਕਰਟ ਵਾਰਨੇਕਰੋਸ ( 1879-1796 ), ਡ੍ਰੇਸਡਨ ਵਿਮੈਨਜ਼ ਕਲੀਨਿਕ ਵਿਖੇ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਮਈ 1933 ਵਿਚ [[ਨਾਜ਼ੀਵਾਦ|ਨਾਜ਼ੀ]] ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਫਾਰ ਜਿਨਸੀ ਰਿਸਰਚ ਵਿਖੇ ਲਿਖਣ ਵਾਲੀ ਕਿਤਾਬ, ਫਰਵਰੀ 1945 ਵਿਚ ਡ੍ਰੇਸਡਨ ਵਿਮੈਨਜ਼ ਕਲੀਨਿਕ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਅਲਾਇਡ ਬੰਬ ਧਾੜਿਆਂ ਵਿਚ ਇਸ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਅਤੇ ਮਿਥਿਹਾਸਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਲਿਲੀ ਐਲਬੀ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵਿਚ ਅਸੰਗਤਤਾਵਾਂ ਰਹਿ ਗਈਆਂ। ਇਸ ਦਾ ਹੱਲ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ।<ref>{{Cite news|url=http://www.transmediawatch.org/timeline.html|title=A Trans Timeline – Trans Media Watch|work=Trans Media Watch|access-date=February 3, 2016|archive-date=ਦਸੰਬਰ 26, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226033626/http://www.transmediawatch.org/timeline.html|dead-url=yes}}</ref> == ਮੌਤ == [[ਤਸਵੀਰ:Lili_Elbe_1930.jpg|thumb| ਲਿਲੀ ਐਲਬੀ, 1930 ]] ਐਲਬੀ ਨੇ ਫ੍ਰੈਂਚ ਆਰਟ ਡੀਲਰ ਕਲਾਉਡ ਲੀਜਯੂਨ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ਤਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਵਿਆਹ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਬੱਚੇ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਗਰੱਭਾਸ਼ਯ ਟ੍ਰਾਂਸਪਲਾਂਟ ਅਤੇ ਯੋਨੀ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਆਪਣੀ ਅੰਤਮ ਸਰਜਰੀ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ।<ref name="The Week, 2015"/> <ref name="Harrod, 2015"/> ਜੂਨ 1931 ਵਿਚ ਕੀਤੀਆਂ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਨਵੀਂਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯੋਗਾਤਮਕ ਸਨ। <ref name="Biography.com, 2015"/> ਉਸ ਦੀ ਇਮਿਊਨ ਸਿਸਟਮ ਨੇ ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਟ੍ਰਾਂਸਪਲਾਂਟ ਕੀਤੇ ਗਰੱਭਾਸ਼ਯ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸਰਜੀਕਲ ਰੀਵਿਜ਼ਨ ਵਿਚ ਲਾਗ ਲੱਗ ਗਈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ [[ਬੈਕਟੀਰੀਆ-ਵਿਰੋਧੀ ਦਵਾਈ|ਐਂਟੀਬਾਇਓਟਿਕ]] ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਐਲਬੀ ਦੀ ਮੌਤ ਸਰਜਰੀ ਦੇ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨਿਆਂ ਬਾਅਦ 13 ਸਤੰਬਰ 1931 ਨੂੰ ਹੋ ਗਈ।<ref name="Trans Media">{{Cite news|url=http://www.transmediawatch.org/timeline.html|title=A Trans Timeline – Trans Media Watch|work=Trans Media Watch|access-date=February 3, 2016|archive-date=ਦਸੰਬਰ 26, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226033626/http://www.transmediawatch.org/timeline.html|dead-url=yes}}</ref> <ref name="The Week, 2015"/> <ref name="Harrod, 2015"/> <ref>{{Cite web|url=http://danmarkshistorien.dk/leksikon-og-kilder/vis/materiale/lili-elbe-einar-wegener-1882-1931/|title=Lili Elbe (Einar Wegener) 1882–1931|date=10 September 2013|website=Danmarkshistorien.dk|publisher=Danmarkshistorien.dk|language=Danish|access-date=2 February 2016|archive-date=5 ਅਪ੍ਰੈਲ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160405231834/http://danmarkshistorien.dk/leksikon-og-kilder/vis/materiale/lili-elbe-einar-wegener-1882-1931|url-status=dead}}</ref> ਐਲਬੀ ਨੂੰ ਡ੍ਰੇਸਡਨ ਵਿੱਚ ਟ੍ਰੀਨਿਟੇਟਿਸ਼ਫ੍ਰੇਡਹੋਫ਼ (ਟ੍ਰਿਨਿਟੀ ਕਬਰਸਤਾਨ) ਵਿਚ ਦਫ਼ਨਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਕਬਰ ਨੂੰ 1960 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿਚ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਅਪ੍ਰੈਲ 2016 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਕਬਰ ਪੱਥਰ ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸਦੀ ਵਿੱਤੀ ਸਹਾਇਤਾ ''ਡੇਨਿਸ਼ ਗਰਲ'' ਦੀ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ ਕੰਪਨੀ ਫੋਕਸ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=http://www.queer.de/bild-des-tages.php?einzel=1485|title=Letzte Ehre fürs "Danish Girl"}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.sz-online.de/nachrichten/hollywood-rettet-lili-elbes-grab-3379272.html|title=Hollywood rettet Lili Elbes Grab|last=Haufe|first=Kay|date=22 April 2016|website=Sächsische Zeitung|language=German|trans-title=Hollywood saves Lili Elbe's grave|archive-url=https://web.archive.org/web/20180621042937/https://www.sz-online.de/nachrichten/hollywood-rettet-lili-elbes-grab-3379272.html|archive-date=21 June 2018|access-date=26 April 2016}}</ref> ਕਬਰਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਐਲਬੀ ਦੀ ਜਨਮ ਮਿਤੀ ਨਹੀਂ ਦੱਸੀ ਗਈ, ਉਸ 'ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਉਸਦਾ ਨਾਮ, ਜਨਮ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਹੀ ਦਰਜ ਹਨ। == ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ == [[ਐਲ.ਜੀ.ਬੀ.ਟੀ|ਐਲ.ਜੀ.ਬੀ.ਟੀ.]] ਫ਼ਿਲਮ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਐਮ.ਆਈ.ਐਕਸ. ਕੋਪੇਨਹੇਗਨ ਚਾਰ "ਲਿਲੀ" ਪੁਰਸਕਾਰ ਐਲਬੀ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। <ref>{{Cite web|url=https://www.ellgeebe.com/en/community/events/mix-copenhagen-lgbt-film-festival-327033|title=MIX Copenhagen LGBT Film Festival - LGBTQ - Copenhagen|website=ellgeeBE|access-date=2018-12-08|archive-date=2018-12-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20181209124317/https://www.ellgeebe.com/en/community/events/mix-copenhagen-lgbt-film-festival-327033|url-status=dead}}</ref> 2000 ਵਿੱਚ ਡੇਵਿਡ ਇਬਰਸ਼ੋਫ ਨੇ 'ਦ ਡੈਨਿਸ਼ ਗਰਲ', ਐਲਬੀ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਇੱਕ ਕਾਲਪਨਿਕ ਬਿਰਤਾਂਤ ਲਿਖਿਆ ਸੀ। <ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2000/02/14/books/books-of-the-times-radical-change-and-enduring-love.html|title=BOOKS OF THE TIMES; Radical Change and Enduring Love|date=February 14, 2000|work=[[The New York Times]]|access-date=December 11, 2015}}</ref> ਇਹ ਇਕ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਬੈਸਟ ਸੇਲਰ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਇਕ ਦਰਜਨ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਅਨੁਵਾਦ ਹੋਇਆ। 2015 ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਇਕ ਫ਼ਿਲਮ ਦਾ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ 'ਦ ਡੈਨਿਸ਼ ਗਰਲ' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਗੇਲ ਮੁਟਰਕਸ ਅਤੇ ਨੀਲ ਲੈਬੂਟ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਮਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਵਿਚ [[ਐੱਡੀ ਰੇੱਡਮਾਇਨ|ਐਡੀ ਰੇੱਡਮਾਇਨ]] ਨੇ ਐਲਬੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ। ਇਹ ਫ਼ਿਲਮ ਸਤੰਬਰ 2015 ਵਿਚ ਵੇਨਿਸ ਫ਼ਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ ਵਿਚ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ ਸੀ, <ref>{{Cite magazine|date=5 September 2015|title='The Danish Girl' Wows With 10-Minute Standing Ovation In Venice Premiere|url=https://deadline.com/2015/09/danish-girl-standing-ovation-venice-1201516383/|magazine=Deadline|access-date=6 September 2015|archive-date=15 ਅਪ੍ਰੈਲ 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190415211139/https://deadline.com/2015/09/danish-girl-standing-ovation-venice-1201516383/|url-status=dead}}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਸ ਵਿਚ ਇਕ ਇੰਗਲਿਸ਼ ਸਿਜੈਂਡਰ ਆਦਮੀ ਦੇ ਡੈੱਨਮਾਰਕੀ ਟਰਾਂਸਜੈਂਡਰ ਔਰਤ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਣ ਲਈ ਅਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। <ref>{{Cite news|url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/films/news/the-danish-girl-eddie-redmayne-defends-casting-as-trans-artist-lili-elbe-and-reveals-how-much-he-10451250.html|title=The Danish Girl: Eddie Redmayne defends casting as trans artist Lili Elbe after backlash|last=Denham|first=Jess|date=12 August 2015|work=[[The Independent]]|access-date=7 March 2016}}</ref> ਨਾਵਲ ਅਤੇ ਫ਼ਿਲਮ ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਗੋਟਲਿਬ ਦੀ ਸੈਕਸੁਅਲਤਾ ਸਮੇਤ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਉਸ ਦੇ ਉਕ੍ਰਾਣਕ ਚਿੱਤਰਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, <ref>{{Cite news|url=http://coilhouse.net/2012/08/the-incredibly-true-adventures-of-gerda-wegener-and-lili-elbe/|title=The Incredibly True Adventures of Gerda Wegener and Lili Elbe|date=August 3, 2012|work=coilhouse.net|access-date=January 26, 2016}}</ref> ਅਤੇ ਗੋਟਲਿਬ ਅਤੇ ਐਲਬੀ ਦੇ ਸਬੰਧਾਂ ਦੇ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। । <ref>{{Cite news|url=https://www.allenandunwin.com/documents/reading-groups/145-the-danish-girl-reading-group-notes|title=Reading Group Notes The Danish Girl|work=allenandunwin.com|access-date=December 10, 2015}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ|30em}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=T4yyCwAAQBAJ|title="Wie Lili zu einem richtigen Mädchen wurde": Lili Elbe: Zur Konstruktion von Geschlecht und Identität zwischen Medialisierung, Regulierung und Subjektivierung|last=Meyer|first=Sabine|publisher=transcript Verlag|year=2015|isbn=978-3-8394-3180-1|ref=harv}} == ਹੋਰ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ == ** ''Man into woman: an authentic record of a change of sex'' / Lili Elbe; edited by Niels Hoyer [i.e. E. Harthern]; translated from the German by H.J. Stenning; introd. by Norman Haire. London: Jarrold Publishers, 1933 (Original Danish ed. published in 1931 under title: ''Fra mand til kvinde''. Later edition: ''Man into woman: the first sex change, a portrait of Lili Elbe – the true and remarkable transformation of the painter Einar Wegener''. London: Blue Boat Books, 2004. ** ''Schnittmuster des Geschlechts. Transvestitismus und Transsexualität in der frühen Sexualwissenschaft'' by Dr. Rainer Herrn (2005), pp.&nbsp;204–211. {{ISBN|3-89806-463-8}}[[:en:ISBN (identifier)|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/3-89806-463-8|3-89806-463-8]]. German study containing a detailed account of the operations of Lili Elbe, their preparations and the role of Magnus Hirschfeld. ** "When a woman paints women" / Andrea Rygg Karberg and "The transwoman as model and co-creator: resistance and becoming in the back-turning Lili Elbe" / Tobias Raun in ''Gerda Wegener'' / edited by Andrea Rygg Karberg ... [et al.]. – Denmark, Arken Museum of Modern Art, 2015. == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == ** [http://www.biography.com/people/lili-elbe-090815 Lili Elbe] on [[:en:Biography.com|Biography.com]] ** [https://web.archive.org/web/20150803154601/http://www.lgbthistorymonth.org.uk/history/lilielbe.htm Lili Elbe] on LGBT History Month ** Sabine Meyer: Mit dem Puppenwagen in die normative Weiblichkeit. Lili Elbe und die journalistische Inszenierung von Transsexualität in Dänemark. In: NORDEUROPAforum 20 (2010:1–2), 33–61. [http://edoc.hu-berlin.de/nordeuropaforum/2010-1/meyer-sabine-33/PDF/meyer.pdf Article in German scholarly journal] ** Represented in ARKEN Museum of Modern Art's [https://web.archive.org/web/20160123144038/http://www.arken.dk/udstilling/gerda-wegener/ Gerda Wegener exhibition] 7 November 2015 – 8 January 2017 [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1931]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਟਰਾਂਸਜੈਂਡਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਹਿਲਾ ਟਰਾਂਸਜੈਂਡਰ ਵਿਅਕਤੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਐਲਜੀਬੀਟੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਐਲਜੀਬੀਟੀ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਰਕੁੰਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਟਰਾਂਸਜੈਂਡਰ ਲੇਖਕ]] gdg1w6uvfxsvx9mins0h3gb7tmd2n0q 0 127859 842218 753149 2026-07-10T17:35:26Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842218 wikitext text/x-wiki [[ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਗਿਆਨ|ਸਮਾਜਿਕ]] ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿਚ, ਇੱਕ '''ਕੇਸ ਅਧਿਐਨ''' ਇੱਕ ਖੋਜ ਕਰਨ ਦਾ ਢੰਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਕੇਸ ਦੀ ਨਜ਼ਦੀਕੀ, ਡੂੰਘਾਈ ਅਤੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਜਾਂਚ ਸ਼ਾਮਲ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਣ ਦੇ ਲਈ, ਦਵਾਈ ਦਾ ਕੇਸ ਅਧਿਐਨ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਮਰੀਜ਼ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਿਸਦਾ ਡਾਕਟਰ ਇਲਾਜ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਾਰੋਬਾਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕੇਸ ਅਧਿਐਨ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਫਰਮ ਦੀ ਰਣਨੀਤੀ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਕੇਸ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦੀ ਲਗਭਗ ਕਿਸੇ ਵੀ ਇਕਾਈ ਦਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਿਅਕਤੀਆਂ, ਸੰਗਠਨਾਂ, ਘਟਨਾਵਾਂ, ਜਾਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।ੳ 'ਕੇਸ ਸਟੱਡੀ ਰਿਸਰਚ' ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਬਹੁਤ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ, ਮਾਨਵ ਸ਼ਾਸਤਰ, ਸਮਾਜ ਸ਼ਾਸਤਰ, ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਿੱਖਿਆ, ਕਲੀਨਿਕਲ ਸਾਇੰਸ, ਸਮਾਜਿਕ ਕਾਰਜ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਵਿਗਿਆਨ ਤੱਕ ਦੇ ਕਈ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਅਤੇ ਪੇਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਥਾਨ ਰਿਹਾ ਹੈ।<ref name="Mills2010">{{Cite book|title=Encyclopedia of Case Study Research|url=https://archive.org/details/encyclopediaofca0002unse_k3g7|publisher=SAGE Publications|year=2010|isbn=978-1-4129-5670-3|editor-last=Mills|editor-first=Albert J.|location=Thousand Oaks, CA|page=xxxi|editor-last2=Durepos|editor-first2=Gabrielle|editor-last3=Wiebe|editor-first3=Elden}}</ref><ref name="Yin">{{Cite book|url={{GBurl|OgyqBAAAQBAJ}}|title=Case Study Research: Design and Methods|last=Yin|first=Robert K.|publisher=SAGE Publications|year=2013|isbn=978-1-4833-2224-7|edition=5th|location=Thousand Oaks, CA|author-link=Robert K. Yin}}</ref><ref name="Rolls2005">{{Cite book|title=Classic Case Studies in Psychology|last=Rolls|first=Geoffrey|publisher=Hodder Education|year=2005|location=Abingdon, England}}</ref> == ਖੋਜ ਕਰਨ ਦੇ ਢੰਗ == ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਖੋਜ ਵਿਚ, ਚਾਰ ਆਮ ਕੇਸਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਦੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref name="Ridder2017">{{Cite journal|last=Ridder|first=Hans-Gerd|date=October 2017|title=The theory contribution of case study research designs|journal=Business Research|volume=10|issue=2|pages=281–305|doi=10.1007/s40685-017-0045-z|issn=2198-2627|doi-access=free}}</ref><ref name="Welch2011">{{Cite journal|last=Welch|first=Catherine|last2=Piekkari|first2=Rebecca|last3=Plakoyiannaki|first3=Emmanuella|last4=Paavilainen-Mäntymäki|first4=Eriikka|date=June 2011|title=Theorising from case studies: Towards a pluralist future for international business research|url=https://www.academia.edu/download/43015779/Theorising_from_Case_Studies_Towards_a_P20160224-27042-2c24kc.pdf|journal=Journal of International Business Studies|volume=42|issue=5|pages=740–762|citeseerx=10.1.1.692.3967|doi=10.1057/jibs.2010.55|issn=1478-6990|access-date=2020-05-23|archive-date=2020-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20200406055630/https://www.academia.edu/download/43015779/Theorising_from_Case_Studies_Towards_a_P20160224-27042-2c24kc.pdf|dead-url=yes}}</ref> ਪਹਿਲਾਂ, ਕੇਸ ਸਟੱਡੀ ਡਿਜ਼ਾਇਨ ਦੀ "ਕੋਈ ਥਿੳਰੀ ਫਸਟ ਨਹੀਂ" ਕਿਸਮ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਕੈਥਲੀਨ ਐਮ. ਆਈਸਨਹਾਰਟ ਦੇ ਕਾਰਜ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨਾਲ ਨੇੜਿਓਂ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ।<ref name="Eisenhardt1991">{{Cite journal|last=Eisenhardt|first=Kathleen M.|author-link=Kathleen M. Eisenhardt|year=1991|title=Better Stories and Better Constructs: The Case for Rigor and Comparative Logic|journal=The Academy of Management Review|volume=16|issue=3|pages=620–627|doi=10.5465/amr.1991.4279496|jstor=258921}}</ref> ਦੂਜੀ ਕਿਸਮ ਦਾ ਖੋਜ ਡਿਜ਼ਾਇਨ "ਪਾੜੇ ਅਤੇ ਮੋਰੀ" ਬਾਰੇ ਹੈ, ਰੌਬਰਟ ਕੇ. ਯਿਨ ਦੇ ਦਿਸ਼ਾ-ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦਿਆਂ ਅਤੇ ਸਾਕਾਰਵਾਦੀ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਬਣਾਉਣਾ।<ref name="Yin"/> ਇੱਕ ਤੀਸਰਾ ਡਿਜ਼ਾਇਨ "ਅਸਲੀਅਤ ਦਾ ਸਮਾਜਿਕ ਨਿਰਮਾਣ" ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ, ਜੋ ਰਾਬਰਟ ਈ ਸਟੇਕ ਦੇ ਕੰਮ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name="Stake1995">{{Cite book|url={{GBurl|ApGdBx76b9kC|pg=PR99}}|title=The Art of Case Study Research|last=Stake|first=Robert E.|publisher=SAGE Publications|year=1995|isbn=978-0-8039-5767-1|location=Thousand Oaks, CA|pages=99–102|author-link=Robert E. Stake}}</ref> ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਕੇਸ ਅਧਿਐਨ ਦੀ ਖੋਜ ਦਾ ਕਾਰਨ "ਵਿਗਾੜ" ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਨਾ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਪਹੁੰਚ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਵਿਦਵਾਨ ਮਾਈਕਲ ਬੁਰਾਵੋ ਹੈ।<ref name="Burawoy2009">{{Cite book|url={{GBurl|xCA7R-o8BMIC}}|title=The Extended Case Method: Four Countries, Four Decades, Four Great Transformations, and One Theoretical Tradition|last=Burawoy|first=Michael|publisher=University of California Press|year=2009|isbn=978-0-520-94338-4|location=Berkeley|author-link=Michael Burawoy}}</ref> ਇਹ ਚਾਰ ਤਰੀਕੇ ਦੇ ਹਰ ਕਾਰਜ ਦੇ ਇਸ ਖੇਤਰ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿਲੱਖਣ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਤੱਤ ਅਤੇ [[ਗਿਆਨ ਮੀਮਾਂਸਾ|ਗਿਆਨ ਮਿਮਾਂਸਾ]] ਕਲਪਨਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਰੀਕਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਕਾਫ਼ੀ ਵਿਧੀਗਤ ਅੰਤਰ ਹਨ। == ਕੇਸ ਦੀ ਚੋਣ ਅਤੇ ਢਾਂਚਾ == ਸਤਨ, ਜਾਂ ਆਮ ਕੇਸ, ਅਕਸਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਅਮੀਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਕਾਰਣ ਦੀਆਂ ਸਪਸ਼ਟ ਲਾਈਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਵਿਸ਼ੇ ਚੁਣਨਾ ਵਧੇਰੇ ਫਾਇਦੇਮੰਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ ਦਿਲਚਸਪ, ਅਸਾਧਾਰਣ ਜਾਂ ਖ਼ਾਸਕਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਹਾਲਤਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ।ਇੱਕ ਕੇਸ ਦੀ ਚੋਣ ਜੋ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੈ ਘੱਟ ਹੀ ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਸੂਝ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਕੇਸ ਅਧਿਐਨ ਲਈ ਕੇਸ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਦੇ ਹੋ, ਖੋਜਕਰਤਾ ਇਸ ਲਈ ਬੇਤਰਤੀਬੇ ਨਮੂਨੇ ਦੇ ਉਲਟ, ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਧਾਰਤ ਨਮੂਨੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨਗੇ.<ref name="Flyvbjerg06">{{Cite book|title=Qualitative Research Practice: Concise Paperback Edition|last=Flyvbjerg|first=Bent|work=Qualitative Inquiry|publisher=SAGE Publications|year=2007|isbn=978-1-4129-3420-6|editor-last=Seale|editor-first=Clive|volume=12|location=Thousand Oaks, CA|page=390|chapter=Five Misunderstandings About Case-Study Research Inquiry|arxiv=1304.1186|doi=10.1177/1077800405284363|editor-last2=Silverman|editor-first2=David|editor-last3=Gobo|editor-first3=Giampietro|editor-last4=Gubrium|editor-first4=Jaber F.|chapter-url=https://www.researchgate.net/publication/286140682|issue=2}}</ref> ਆੳਟਲਰ ਕੇਸ (ਜੋ ਕਿ, ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ, ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਜਾਂ ਅਟਪਿਕਲ ਹਨ) ਸੰਭਾਵਿਤ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀ ਕੇਸ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਾ ਖੁਲਾਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਹਾਦਸਿਆਂ ਦੇ ਵਧੇਰੇ ਗੁਣਾਤਮਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਿਗਿਆਨਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਲਈ ਚੁਣੇ ਗਏ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="Underwood2016">{{Cite journal|last=Underwood|first=Peter|last2=Waterson|first2=Patrick|last3=Braithwaite|first3=Graham|year=2016|title='Accident investigation in the wild' – A small-scale, field-based evaluation of the STAMP method for accident analysis|journal=Safety Science|volume=82|pages=129–43|doi=10.1016/j.ssci.2015.08.014}}</ref> ਕੇਸ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਰੁਚੀ ਜਾਂ ਇਸਦੇ ਆਸ ਪਾਸ ਦੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਕਾਰਨ ਇੱਕ ਕੇਸ ਚੁਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।ਵਿਕਲਪਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਇਸਦੀ ਚੋਣ ਖੋਜਕਰਤਾਵਾਂ ਦੇ ਸਥਾਨਕ ਡੂੰਘਾਈ ਗਿਆਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਜਿੱਥੇ ਖੋਜਕਰਤਾਵਾਂ ਕੋਲ ਇਹ ਸਥਾਨਕ ਗਿਆਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਰਿਚਰਡ ਫੇਨੋ ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਨੂੰ "ਭਿੱਜ ਕੇ ਭੜਕਾਉਣ" ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ,<ref name="Fenno2014">{{Cite journal|last=Fenno|first=Richard F.|author-link=Richard Fenno|year=2014|title=Observation, Context, and Sequence in the Study of Politics|journal=American Political Science Review|volume=80|issue=1|pages=3–15|doi=10.2307/1957081|jstor=1957081}}</ref> ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਥਾਪਤੀ ਅਤੇ ਸਥਿਤੀਆਂ ਦੇ ਇਸ ਅਮੀਰ ਗਿਆਨ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਵਿਆਖਿਆ ਦੀਆਂ ਤਰਕਪੂਰਨ ਲਾਈਨਾਂ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰਾਂ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਕੇਸਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਲਈ ਵੱਖਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ: # ਮੁੱਖ ਕੇਸ # ਬਾਹਰਲੇ ਕੇਸ # ਸਥਾਨਕ ਗਿਆਨ ਦੇ ਕੇਸ ਕੇਸ ਅਧਿਐਨ (ਕੁੰਜੀ, ਬਾਹਰੀ, ਸਥਾਨਕ ਗਿਆਨ) ਦੀ ਵਿਸ਼ਾ ਦੀ ਚੋਣ ਲਈ ਸੰਦਰਭ ਦਾ ਜੋ ਮਰਜ਼ੀ,ਢਾਂਚਾ ਹੈ, ਇਸ '''ਵਿਸ਼ੇ''' ਅਤੇ ਕੇਸ ਅਧਿਐਨ ਦੇ '''ਉਦੇਸ਼''' ਵਿਚਕਾਰ ਅੰਤਰ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।ਵਿਸ਼ਾ "ਅਮਲੀ, ਇਤਿਹਾਸਕ ਏਕਤਾ" ਹੈ ਜਿਸ ਦੁਆਰਾ ਅਧਿਐਨ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤਕ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।<ref name="Wieviorka1992">{{Cite book|title=What Is a Case?: Exploring the Foundations of Social Inquiry|last=Wieviorka|first=M.|date=July 31, 1992|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521421881|editor-last=Ragin|editor-first=Charles C.|editor-link=Charles C. Ragin|page=10|chapter=Case studies: history or sociology?|access-date=2016-06-20|editor-last2=Becker|editor-first2=Howard Saul|editor-link2=Howard S. Becker|chapter-url={{GBurl|vSNp2jtzCbEC|p=10}}}}</ref> ਆਬਜੈਕਟ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਿਧਾਂਤਕ ਫੋਕਸ - ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣਕਾਰੀ ਫਰੇਮ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਜੇ ਕੋਈ ਖੋਜਕਰਤਾ ਸਿਧਾਂਤਕ ਫੋਕਸ ਵਜੋਂ ਕਮਿੳਨਿਸਟ ਪਸਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਯੂਐਸ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਰੱਖਦਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਕੋਰੀਅਨ ਯੁੱਧ ਨੂੰ ''ਵਿਸ਼ਾ'', ਲੈਂਜ਼, ਕੇਸ ਅਧਿਐਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੁਆਰਾ ਸਿਧਾਂਤਕ ਧਿਆਨ, ''ਉਦੇਸ਼'', ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ. ਵੇਖਿਆ ਅਤੇ ਸਪਸ਼ਟ ਕੀਤਾ। ਕੇਸ ਦੀ ਚੋਣ ਅਤੇ ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਅਤੇ ਉਦੇਸ਼ ਬਾਰੇ ਫੈਸਲਿਆਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਕੇਸ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਉਦੇਸ਼, ਪਹੁੰਚ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਬਾਰੇ ਫੈਸਲੇ ਲੈਣ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।ਗੈਰੀ ਥੌਮਸ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੇਸ ਅਧਿਐਨ ਲਈ ਟਾਈਪੋਲੋਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ (ਮੁਲਾਂਕਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਜਾਂ ਖੋਜਕਰਤਾ), ਫਿਰ ਪਹੁੰਚਾਂ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (ਸਿਧਾਂਤ-ਟੈਸਟਿੰਗ, ਥਿੳਰੀ-ਬਿਲਡਿੰਗ ਜਾਂ ਉਦਾਹਰਣਕਾਰੀ), ਫਿਰ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਚੋਣ ਵਿਚਕਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਧਿਐਨ ਇਕੱਲੇ ਜਾਂ ਬਹੁਪੱਖੀ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਵੀ ਇਸ ਬਾਰੇ ਵਿਕਲਪ ਹਨ ਕਿ ਅਧਿਐਨ ਪਿਛੋਕੜ ਵਾਲਾ, ਸਨੈਪਸ਼ਾਟ ਜਾਂ ਡਾਇਕਰੌਨਿਕ ਹੋਣਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਆਲ੍ਹਣਾ, ਸਮਾਨਾਂਤਰ ਜਾਂ ਕ੍ਰਮਵਾਦੀ ਹੈ।<ref name="Thomas">{{Cite journal|last=Thomas|first=Gary|author-link=Gary Thomas (academic)|year=2011|title=A Typology for the Case Study in Social Science Following a Review of Definition, Discourse, and Structure|url=https://zenodo.org/record/894078|journal=Qualitative Inquiry|volume=17|issue=6|pages=511–21|doi=10.1177/1077800411409884}}</ref> == ਕਿਸਮਾਂ == ਲੋਕ -ਸੰਬੰਧਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ, ਤਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਕੇਸ ਅਧਿਐਨ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ:<ref> {{Cite book|title=Encyclopedia of Public Relations|last=Stacks|first=Don W.|date=August 20, 2013|publisher=SAGE Publications|isbn=9781452276229|editor-last=Heath|editor-first=Robert L.|publication-date=2013|page=99|chapter=Case Study|quote=There are three major types of case studies common to public relations: linear, process-oriented and grounded.|access-date=2016-06-20|chapter-url=https://books.google.com/books?id=AgpzAwAAQBAJ}} </ref> # ਲੀਨੀਅਰ, # ਕਾਰਜ-ਅਧਾਰਤ, # ਅਧਾਰਤ. ਕੇਸ ਅਧਿਐਨ ਦੀ ਵਧੇਰੇ ਸਧਾਰਨ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੇ ਅਧੀਨ ਕਈ ਸਬ-ਡਵੀਜਨਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹਰੇਕ ਰਿਵਾਇਤੀ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜਾਂਚਕਰਤਾ ਦੇ ਟੀਚਿਆਂ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੇ ਕੇਸ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: * '''ਉਦਾਹਰਣ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਦਾ ਅਧਿਐਨ.''' ਇਹ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਵਰਣਨ ਯੋਗ ਅਧਿਐਨ ਹਨ। ਉਹ ਮੌਜੂਦਾ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਕਿਸੇ ਘਟਨਾ ਦੇ ਇੱਕ ਜਾਂ ਦੋ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ।ਵਿਲੱਖਣ ਕੇਸਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਅਣਜਾਣ ਨੂੰ ਜਾਣੂ ਕਰਾਉਣ ਅਤੇ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵਿਚਲੇ ਵਿਸ਼ੇ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਆਮ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇਣ ਲਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। * '''ਪੜਚੋਲ (ਜਾਂ ਪਾਇਲਟ) ਕੇਸ ਅਧਿਐਨ.''' ਇਹ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ਦੀ ਜਾਂਚ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੀਤੇ ਗਏ ਕੰਨਡੇਨਡ ਕੇਸ ਸਟੱਡੀਜ਼ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੁਡਲਾ ਕੰਮ ਮੁੱਖ ਜਾਂਚ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਨ ਅਤੇ ਮਾਪਣ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨਾ ਹੈ।ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਦਾ ਮੁਡਲਾ ਘਾਟਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਮੁਡਲੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਯਕੀਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। * '''ਸੰਚਤ ਕੇਸ ਅਧਿਐਨ.''' ਇਹ ਵੱਖੋ ਵੱਖਰੇ ਸਮੇਂ ਇਕੱਤਰ ਕੀਤੀਆਂ ਕਈ ਸਾਈਟਾਂ ਤੋਂ ਇਕੱਤਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ. ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਧਿਐਨਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਵਿਚਾਰ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਪਿਛਲੇ ਅਧਿਐਨਾਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਨਵੇਂ, ਸੰਭਾਵਤ ਤੌਰ ਤੇ ਦੁਹਰਾਉਣ ਵਾਲੇ ਅਧਿਐਨਾਂ 'ਤੇ ਬਿਨਾਂ ਖਰਚੇ ਜਾਂ ਸਮਾਂ ਬਿਤਾਏ ਬਿਨ੍ਹਾਂ ਵਧੇਰੇ ਸਧਾਰਨਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੇਵੇਗਾ। * '''ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਉਦਾਹਰਣ ਕੇਸ ਅਧਿਐਨ.''' ਇਹ ਇੱਕ ਜਾਂ ਵਧੇਰੇ ਸਾਈਟਾਂ ਦੀ ਪੜਤਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਤਾਂ ਅਨੌਖੇ ਰੁਚੀ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਕਿ ਆਮਕਰਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਦਿਲਚਸਪੀ ਨਹੀਂ ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ, ਜਾਂ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਧਾਰਨ ਜਾਂ ਵਿਆਪਕ ਦਾਅਵੇ ਨੂੰ ਸਵਾਲ ਕਰਨ ਲਈ. ਇਹ ਢੰਗ ਕਾਰਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ। == ਕਾਰੋਬਾਰ ਵਿੱਚ == [[ਤਸਵੀਰ:Case_Study_Caption_1.jpg|right|thumb|200x200px| ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਇੱਕ ਕੇਸ ਅਧਿਐਨ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ.]] 1870 ਵਿੱਚ ਹਾਰਵਰਡ ਲਾਅ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਸਟੋਫਰ ਲੈਂਗਡੇਲ ਰਵਾਇਤੀ ਭਾਸ਼ਣ ਅਤੇ ਨੋਟਬੰਦੀ ਦੇ ਸਮਝੌਤੇ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਕੇਸਾਂ ਨੂੰ ਕਲਾਸੀ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰੇ ਦਾ ਅਧਾਰ ਮੰਨਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 1920 ਤਕ, ਇਹ ਪ੍ਰਥਾ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਲਾਅ ਸਕੂਲ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਵਾਦੀ ਵਿਦਵਤਾਵਾਦੀ ਪਹੁੰਚ ਬਣ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{Cite journal|last=Jackson|first=Giles|year=2011|title=Rethinking the case method|journal=Journal of Management Policy and Practice|volume=12|issue=5|pages=142–64}}</ref> ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਖੋਜ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਇੱਕ [[ਪ੍ਰਤੱਖਵਾਦ|ਪਾਜ਼ੀਟਿਵਵਾਦੀ]] [[ਗਿਆਨ ਮੀਮਾਂਸਾ|ਗਿਆਨ-ਵਿਗਿਆਨ]] ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ,<ref>{{Cite journal|last=Chua|first=Wai Fong|date=October 1986|title=Radical Developments in Accounting Thought|url=https://archive.org/details/sim_accounting-review_1986-10_61_4/page/601|journal=The Accounting Review|volume=61|issue=4|pages=601–32|jstor=247360}}</ref> ਅਰਥਾਤ, ਹਕੀਕਤ ਉਹ ਚੀਜ਼ ਹੈ ਜੋ ਉਦੇਸ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਨੁਭਵ ਪ੍ਰਮਾਣ ਦੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਦੁਆਰਾ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਸੰਗਠਨਾਤਮਕ ਵਿਵਹਾਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਧਾਰਨ ਟੈਸਟਾਂ ਵਿੱਚ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਘਟਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਜੋ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਸਹੀ ਜਾਂ ਗਲਤ ਸਾਬਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।ਹਕੀਕਤ ਇੱਕ ਮੰਤਵ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰੰਤੂ ਇਹ ਉਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ, ਇਸ ਤੇ ਅਮਲ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਯਥਾਰਥਵਾਦ, ਜੋ ਕੁਦਰਤੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਬੰਧ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਦੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਲਾਭਦਾਇਕ ਅਧਾਰ ਹੈ ਇੱਕ ਸੰਗਠਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਮਾਗਮ।<ref>{{Cite journal|last=Bhaskar|first=Roy|last2=Danermark|first2=Berth|year=2006|title=Metatheory, Interdisciplinarity and Disability Research: A Critical Realist Perspective|journal=Scandinavian Journal of Disability Research|volume=8|issue=4|pages=278–97|doi=10.1080/15017410600914329|doi-access=free}}</ref> ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਕੇਸ ਅਧਿਐਨ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਰਣਨੀਤੀਆਂ ਜਾਂ ਸਬੰਧਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਲਈ, "ਸਰਬੋਤਮ ਅਭਿਆਸਾਂ" ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨ ਲਈ, ਜਾਂ ਬਾਹਰੀ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਫਰਮ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਦਖਲਅੰਦਾਜ਼ੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।   ਕਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਪਵਾਦਾਂ ਦੇ ਨਾਲ (ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਗਰੈਥਥਿੰਕ ਤੇ ਜੈਨਿਸ)<ref>{{Cite journal|last=Janis|first=Irving L|year=1973|title=Groupthink and Group Dynamics: A Social Psychological Analysis of Defective Policy Decisions|url=https://archive.org/details/sim_policy-studies-journal_autumn-1973_2_1/page/n22|journal=Policy Studies Journal|volume=2|issue=1|pages=19–25|doi=10.1111/j.1541-0072.1973.tb00117.x}}</ref> == ਇਤਿਹਾਸ == ਫਰੈਡਰਿਕ ਲੇ ਪਲੇ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 1829 ਵਿੱਚ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਕੇਸ-ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਬਜਟ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਹੱਥਕੜੀ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite journal|last=Healy|first=Sister Mary Edward|year=1947|title=Le Play's Contribution to Sociology: His Method|journal=The American Catholic Sociological Review|volume=8|issue=2|pages=97–110|doi=10.2307/3707549|jstor=3707549}}</ref> ਇਹਨਾਂ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਕੇਸ ਅਧਿਐਨ ਨਵੇਂ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯਮਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਇੱਕ ਮੌਕਾ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਮਾਜ - ਵਿਗਿਆਨੀ ਬਾਰਨੀ ਗਲੇਸਰ (1930-) ਅਤੇ ਐਂਸਲਮ ਸਟ੍ਰਾਸ (1916-1996) ਦੇ ਆਧਾਰ-ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ। ਇਕ ਖੇਤਰ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੇਸ ਅਧਿਐਨ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਉਹ ਹੈ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਦਿਅਕ ਮੁਲਾਂਕਣ।<ref name="MacDonald2006">{{Cite journal|last=MacDonald|first=Barry|last2=Walker|first2=Rob|year=2006|title=Case‐study and the Social Philosophy of Educational Research|journal=Cambridge Journal of Education|volume=5|issue=1|pages=2–11|doi=10.1080/0305764750050101}}</ref> ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਕੇਸ ਅਧਿਐਨ, ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਗਿਆਨ, ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਖੋਜ ਵਿੱਚ; ਇੱਕ ਪਹੁੰਚ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਵਟਾਂਦਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਖੋਜਕਰਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਖਿਤਿਜੀ, ਲੰਬਕਾਰੀ ਅਤੇ ਆਰਜ਼ੀ ਤੌਰ ਤੇ ਤੁਲਨਾ ਕਰਨ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। == ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਰਤੋਂ == ਕੇਸਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਨੂੰ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਵਰਤਣਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਵਰਤਣ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਕੇਸ ਢੰਗ ਅਤੇ ਕੇਸਬੁੱਕ ਵਿਧੀਆਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਟੀਚਿੰਗ ਕੇਸ ਸਟੱਡੀਜ਼ ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਾਇੰਸ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਤੱਕ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੈਡੋਗੌਜੀਕਲ ਫਾਰਮੈਟ ਰਿਹਾ ਹੈ। [[ਹਾਰਵਰਡ ਬਿਜ਼ਨਸ ਸਕੂਲ]] ਅਧਿਆਪਨ ਕੇਸ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਘੇ ਵਿਕਾਸਕਰਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਉਪਭੋਗਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਰਿਹਾ ਹੈ।<ref name="Garvin">{{Cite journal|last=Garvin|first=David A.|year=2003|title=Making the Case: Professional Education for the World of Practice|url=http://www.hbs.edu/faculty/Pages/item.aspx?num=15306|journal=Harvard Magazine|volume=106|issue=1|pages=56–107}}</ref> ਕਾਰੋਬਾਰ ਸਕੂਲ ਫੈਕਲਟੀ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਖ਼ਾਸ ਸਿੱਖਣ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਕੇਸ ਅਧਿਐਨ ਵਿਕਸਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅਤਿਰਿਕਤ ਦਸਤਾਵੇਜ਼, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਵਿੱਤੀ ਬਿਆਨ, ਸਮਾਂ-ਰੇਖਾ, ਅਤੇ ਛੋਟੀਆਂ ਜੀਵਨੀਆਂ, ਅਕਸਰ ਕੇਸ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਣਾਂ ਵਜੋਂ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਮਲਟੀਮੀਡੀਆ ਪੂਰਕ (ਜਿਵੇਂ ਕੇਸ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਨਾਲ ਇੰਟਰਵਿੳ ਦੀ ਵੀਡੀਓ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗ) ਅਕਸਰ ਕੇਸ ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਨਾਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਧਿਆਪਨ ਦੇ ਕੇਸ ਅਧਿਐਨ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਏ ਹਨ। ਨੈਸ਼ਨਲ ਸੈਂਟਰ ਫਾਰ ਕੇਸ ਸਟੱਡੀਜ਼ ਇਨ ਟੀਚਿੰਗ ਸਾਇੰਸ ਨੇ ਵੱਧ ਰਹੀ ਕੇਸ ਸਟੱਡੀਜ਼ ਦੀ ਇੱਕ ਕਲਾਸ ਨੂੰ ਕਲਾਸਰੂਮ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਲਈ, ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ ਦੇ ਕੋਰਸ ਲਈ ਉਪਲਬਧ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।<ref name="Palmer2015">{{Cite book|title=Exploring Cases Using Emotion, Open Space and Creativity|last=Palmer|first=Grier|last2=Iordanou|first2=Ioanna|work=Case-based Teaching and Learning for the 21st Century|publisher=Libri|year=2015|isbn=978-1-909818-57-6|location=|pages=19–38}}</ref><ref name="NCCSTS">{{Cite web|url=http://sciencecases.lib.buffalo.edu/cs/about/|title=About Us|website=National Center for Case Study Teaching in Science (NCCSTS)|publisher=University at Buffalo|access-date=2018-09-12|archive-date=2018-09-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20180913002426/http://sciencecases.lib.buffalo.edu/cs/about/|dead-url=yes}}</ref> ਕੇਸ ਸਟੱਡੀਜ਼ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੇਸ ਪ੍ਰਤੀਯੋਗਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਮੈਕਕਿਨਸੀ ਐਂਡ ਕੰਪਨੀ, ਸੀਈਬੀ ਇੰਕ. ਅਤੇ ਬੋਸਟਨ ਕੰਸਲਟਿੰਗ ਗਰੁੱਪ ਵਰਗੇ ਸਲਾਹਕਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਫਰਮਾਂ ਲਈ ਨੌਕਰੀ ਦੀਆਂ ਇੰਟਰਵਿsਆਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਮੀਦਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਿਰਧਾਰਤ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕੇਸ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੱਲ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://management-consulting-formula.com/consulting-case-study/|title=Consulting Case Study|last=Mamou|first=Victor|publisher=Management Consulting Formula|access-date=2016-06-13|archive-date=2016-05-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20160501164239/http://management-consulting-formula.com/consulting-case-study/|dead-url=yes}}</ref> == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * ਕਥਾ ਪ੍ਰਮਾਣ * ਕੇਸਬੁੱਕ ਵਿਧੀ * ਕੇਸ ਵਿਧੀ * ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਕੇਸ ਅਧਿਐਨ * ਕੇਸ ਮੁਕਾਬਲਾ * ਕੇਸ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ * ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਬਾਲ ਨਿਗਰਾਨੀ * ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ ਕਾਉਂਟੀ ਬੰਦ-ਸਰਕਿਟ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨਲ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ == ਹਵਾਲੇ == kto742xe5n8fcv0z6cslrpdibwud1wi 0 128154 842221 743583 2026-07-10T17:38:10Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842221 wikitext text/x-wiki [[ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ|ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ]] [[ਨਾਪ-ਤੋਲ|ਮਾਪ]] ਥਿਊਰੀ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਦਾ ਇੱਕ ਖੇਤਰ ਹੈ [[ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ|ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ]] [[ਨਾਪ-ਤੋਲ|ਮਾਪ]]। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਯੂਐਸ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਉਂਸਿਲ ਮੈਸਰਮੈਂਟ ਇਨ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ (ਐਨਸੀਐਮਈ) ਦੁਆਰਾ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ '''ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਮਾਪ''' ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ, ਇਹ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਟੈਸਟਿੰਗ, ਮਾਪ, ਮੁਲਾਂਕਣ ਅਤੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ।<ref>National Council on Measurement in Education http://www.ncme.org/ncme/NCME/Resource_Center/Glossary/NCME/Resource_Center/Glossary1.aspx?hkey=4bb87415-44dc-4088-9ed9-e8515326a061#anchorP {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170722194028/http://www.ncme.org/ncme/NCME/Resource_Center/Glossary/NCME/Resource_Center/Glossary1.aspx?hkey=4bb87415-44dc-4088-9ed9-e8515326a061#anchorP|date=2017-07-22}}</ref> ਇਹ ਖੇਤਰ ਹੁਨਰਾਂ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ [[ਨਾਪ-ਤੋਲ|ਮਾਪ]], ਯੋਗਤਾਵਾਂ, ਰਵੱਈਏ, ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਵਿਦਿਅਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ .।ਕੁਝ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਖੋਜਕਰਤਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਯੰਤਰਾਂ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਵਲੀ, [[ਪ੍ਰੀਖਿਆ (ਮੁਲਾਂਕਣ)|ਟੈਸਟ]], ਰੈਟਰਾਂ ਦੇ ਨਿਰਣਾ, ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਲੱਛਣ ਪੈਮਾਨੇ, ਅਤੇ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਦੇ ਟੈਸਟਾਂ 'ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਦੂਸਰੇ ਮਾਪ ਸਿਧਾਂਤ (ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਆਈਟਮ ਰਿਸਪਾਂਸ ਥਿ .ਰੀ ; ਇੰਟਰਾਕਲਾਸ ਸਹਿ-ਸਬੰਧ) ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਖੋਜ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦ੍ਰਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰੈਕਟੀਸ਼ਨਰਾਂ ਨੂੰ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ. [[ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀ|ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਵਿਗਿਆਨੀ]] ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਯੋਗਤਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ [[ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀ|ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ]] ਤਕਨੀਕੀ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਸਿਖਲਾਈ ਦੇ ਨਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਰਵਾਇਤੀ ਅਕਾਦਮਿਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਸਰਕਾਰ ਜਾਂ [[ਮਨੁੱਖੀ ਵਸੀਲੇ|ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੋਤ]] ਵਿਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ. ਦੂਸਰੇ ਸਿੱਖਣ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਵਜੋਂ ਮੁਹਾਰਤ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। == ਇਤਿਹਾਸਕ ਨੀਂਹ == ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਟੈਸਟਿੰਗ ਦੋ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਆਈ ਹੈ: ਪਹਿਲੀ, ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਅੰਤਰਾਂ ਦੇ ਮਾਪ ਬਾਰੇ [[ਚਾਰਲਸ ਡਾਰਵਿਨ|ਡਾਰਵਿਨ]], ਗੈਲਟਨ, ਅਤੇ ਕੈਟਲ ਤੋਂ, ਅਤੇ ਦੂਜੀ, ਹਰਬਰਟ, ਵੇਬਰ, ਫੈਕਨਰ ਅਤੇ ਵਾਂਟ ਤੋਂ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਸਾਰੀ ਦੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਮਾਪ। ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਦਾ ਦੂਜਾ ਸਮੂਹ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਪ੍ਰਯੋਗਾਤਮਕ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ, ਅਤੇ ਮਾਨਕੀਕ੍ਰਿਤ ਟੈਸਟਿੰਗ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref name="Kaplan, R.M. 2010">Kaplan, R.M., & Saccuzzo, D.P. (2010). ''Psychological Testing: Principles, Applications, and Issues.'' (8th ed.). Belmont, CA: Wadsworth, Cengage Learning.</ref> === ਵਿਕਟੋਰੀਅਨ ਧਾਰਾ === ਚਾਰਲਸ ਡਾਰਵਿਨ ਸਰ ਫ੍ਰਾਂਸਿਸ ਗੈਲਟਨ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕੀਤੀ. 1859 ਵਿਚ, ਡਾਰਵਿਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ''[[ਜੀਵ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਉਤਪਤੀ|ੳਨ ਦਿ ਓਰਿਜਨਨ ਸਪੀਸੀਜ਼]]'' ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਕਿ ਪੌਦਿਆਂ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖ ਵੱਖ ਆਬਾਦੀਆਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਉੱਭਰਨ ਵਿੱਚ ਕੁਦਰਤੀ ਚੋਣ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਸੀ। ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰ ਵਟਾਂਦਰੇ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਕ [[ਪ੍ਰਜਾਤੀ|ਸਪੀਸੀਜ਼]] ਦੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਮੈਂਬਰ ਵੱਖਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਲਈ ਘੱਟ ਜਾਂ ਘੱਟ ਅਨੁਕੂਲ ਹਨਜਿਹੜੇ ਵਧੇਰੇ ਅਨੁਕੂਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੈਦਾਇਸ਼ੀ ਹੋਣ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇਣ ਦੀ ਵਧੇਰੇ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਘੱਟ ਅਨੁਕੂਲ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ. ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਗੈਲਟਨ ਦੀ ਰੁਚੀ ਨੂੰ ਉਤੇਜਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਕਿ ਉਹ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਵੱਖਰੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੰਤਰਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਮਾਪਿਆ ਜਾਵੇ। ਗੈਲਟਨ ਨੇ ਵੱਖੋ ਵੱਖਰੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਜੋ ''ਖ਼ਾਨਦਾਨੀ ਜੀਨੀਅਸ'' ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਕਿਤਾਬ ਲਿਖੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੂਜਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ "ਫਿਟ" ਕਿਵੇਂ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਅੱਜ ਇਹ ਅੰਤਰ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸੰਵੇਦਨਾਤਮਕ ਅਤੇ ਮੋਟਰ ਫੰਕਸ਼ਨ (ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਆ ਸਮਾਂ, ਵਿਜ਼ੂਅਲ ਐਕਸੀਟੀ, ਅਤੇ ਸਰੀਰਕ ਤਾਕਤ) ਵਿਗਿਆਨਕ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਡੋਮੇਨ ਹਨ। ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਮੁ inਲੇ ਸਿਧਾਂਤਕ ਅਤੇ ਲਾਗੂ ਕਾਰਜ [[ਬੁੱਧੀ]] ਨੂੰ ਮਾਪਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ. ਗੈਲਟਨ, ਜਿਸਨੂੰ ਅਕਸਰ "ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਪਿਤਾ" ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਾਨਵ-ਪਦ ਉਪਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਨਸਿਕ ਪਰੀਖਿਆਵਾਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੀਆਂ। ਜੇਮਜ਼ ਮੈਕਕਿਨ ਕੈਟਲ, ਜੋ ਕਿ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਨੇ ਗੈਲਟਨ ਦੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ।ਕੈਟੇਲ ਨੇ ''ਮਾਨਸਿਕ ਪਰੀਖਿਆ ਦਾ'' ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਬਣਾਇਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਖੋਜ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੈ ਜੋ ਆਖਰਕਾਰ ਆਧੁਨਿਕ ਟੈਸਟਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਿਆ।<ref name="kap&quot;">Kaplan, R.M., & Saccuzzo, D.P. (2010). ''Psychological tresting: Principles, applications, and issues'' (8th ed.). Belmont, CA: Wadsworth, Cengage Learning.</ref> === ਜਰਮਨ ਸਟ੍ਰੀਮ === ਸਾਈਕੋਮੈਟ੍ਰਿਕਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸਾਈਕੋਫਿਜਿਕਸ ਦੇ ਸਬੰਧਤ ਖੇਤਰ ਨਾਲ ਵੀ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ. ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਜਦੋਂ ਡਾਰਵਿਨ, ਗੈਲਟਨ ਅਤੇ ਕੈਟਲ ਆਪਣੀਆਂ ਖੋਜਾਂ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਹਰਬਰਟ ਵਿਗਿਆਨਕ ਵਿਧੀ ਦੁਆਰਾ "ਮਨੁੱਖੀ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਰਹੱਸਾਂ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹਣ" ਵਿੱਚ ਵੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਰੱਖ ਰਿਹਾ ਸੀ।<ref name="kap&quot;"/> ਹਰਬਰਟ ਮਨ ਦੇ ਗਣਿਤ ਦੇ ਮਾਡਲ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਸੀ, ਜੋ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਅਕ ਅਭਿਆਸਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸਨ। ਈਐਚ ਵੇਬਰ ਨੇ ਹਰਬਰਟ ਦੇ ਕੰਮ ਤੇ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਥ੍ਰੈਸ਼ੋਲਡ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨੂੰ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਇਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਇੱਕ ਸੰਵੇਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਸਰਗਰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਘੱਟੋ ਘੱਟ ਉਤਸ਼ਾਹ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ। ਵੇਬਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜੀਟੀ ਫੈਕਨਰ ਨੇ ਉਸ ਗਿਆਨ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਕੀਤਾ ਜੋ ਉਸਨੇ ਹਰਬਰਟ ਅਤੇ ਵੇਬਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਇਸ ਕਾਨੂੰਨ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿ ਇੱਕ ਉਤੇਜਨਾ ਦੀ ਤਾਕਤ ਉਤਸ਼ਾਹ ਦੀ ਤੀਬਰਤਾ ਦੇ ਲਾਗੀਰਥਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਧਦੀ ਹੈ। ਵੇਬਰ ਐਂਡ ਫੈਕਨਰ ਦਾ ਇੱਕ ਚੇਲਾ, ਵਿਲਹੈਲਮ ਵਾਂਟ ਨੂੰ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵੂੰਡਟ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੈ ਜੋ ਦੂਜਿਆਂ ਲਈ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਜਾਂਚ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਕਰਨ ਦਾ ਰਾਹ ਪੱਧਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref name="kap&quot;"/> === 20 ਵੀ ਸਦੀ === 1936 ਵਿੱਚ ਸਾਈਕੋਮੈਟ੍ਰਿਕਸ ਐਲ ਐਲ ਥਰਸਟਨ, ਸਾਈਕੋਮੈਟ੍ਰਿਕ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਅਤੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਧਾਨ, ਨੇ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਨਿਰਣੇ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਮਾਪਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਸਿਧਾਂਤਕ ਪਹੁੰਚ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਲਾਗੂ ਕੀਤੀ, ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਪਹੁੰਚ ਜਿਸਦਾ ਅਰਨਸਟ ਹੇਨਰਿਕ ਵੇਬਰ ਅਤੇ ਗੁਸਤਾਵ ਫੈਕਨਰ ਦੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਸਿਧਾਂਤ ਨਾਲ ਨੇੜਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਸਪੀਅਰਮੈਨ ਅਤੇ ਥੂਰਸਟਨ ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਕਾਰਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ, ਇੱਕ ਅੰਕੜਾ ਵਿਧੀ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ ਤੇ ਵਰਤੀ ਗਈ।1950 ਵਿਆਂ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ, ਲੀਓਪੋਲਡ ਸਜ਼ੋਂਦੀ ਨੇ ਪਿਛਲੇ ਕੁਝ ਦਹਾਕਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਉੱਤੇ ਅੰਕੜਾਵਾਦੀ ਸੋਚ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਵਿਗਿਆਨਕ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕੀਤਾ: "ਪਿਛਲੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਖਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਸੋਚ ਨੂੰ ਲਗਭਗ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਬਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਇੱਕ ਅੰਕੜਾ ਸੋਚ ਦੁਆਰਾ।ਬਿਲਕੁਲ ਇੱਥੇ ਅਸੀਂ ਅੱਜ ਦੇ ਟੈਸਟੋਲੋਜੀ ਅਤੇ ਟੈਸਟੋਮੋਨੀਆ ਦਾ ਕੈਂਸਰ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ। " ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ, ਸਾਈਕੋਮੈਟ੍ਰਿਕ ਥਿ .ਰੀ [[wiktionary:personality|ਸ਼ਖਸੀਅਤ]], ਨਜ਼ਰੀਏ ਅਤੇ [[ਵਿਸ਼ਵਾਸ|ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ]] ਅਤੇ ਅਕਾਦਮਿਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਮਾਪ ਵਿੱਚ ਲਾਗੂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਣਸੁਖਾਵੇਂ ਵਰਤਾਰੇ ਦਾ ਨਾਪਣਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਅਨੁਸ਼ਾਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਖੋਜ ਅਤੇ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਨੂੰ ਅਜਿਹੇ ਵਰਤਾਰੇ ਦੀ ਸਹੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਤ੍ਰਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ.।[[ਭੌਤਿਕੀ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਰੂਪਰੇਖਾ|ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਅਭਿਆਸਕਾਂ]] ਅਤੇ [[ਐਕਟਿਵਿਜ਼ਮ|ਸਮਾਜਕ ਕਾਰਕੁਨਾਂ]] ਸਮੇਤ ਅਲੋਚਕਾਂ ਨੇ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਮਾਨਤਾ ਅਸੰਭਵ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਜਿਹੀਆਂ ਮਾਪਾਂ ਦੀ ਅਕਸਰ ਦੁਰਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਦੇ ਟੈਸਟਾਂ ਨਾਲ। : "ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਕੋਈ ਮਾਲਕ ਕਿਸੇ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ ਦੁਹਰਾਉਣ ਵਾਲੇ ਵੇਰਵਿਆਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰੰਤਰ ਧਿਆਨ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਰੱਖਦਾ ਹੋਇਆ ਸ਼ਾਇਦ ਉਹ ਨੌਕਰੀ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦੇਣਾ ਚਾਹੇਗਾ ਜੋ ਬਹੁਤ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਹੈ ਅਤੇ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਬੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।"<ref>Psychometric Assessments. ''[http://www.services.unimelb.edu.au/careers/student/interviews/test.html Psychometric Assessments .]'' University of Melbourne.</ref> ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਣ ਵਾਲੇ ਚਿੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਰਲ ਪੀਅਰਸਨ, ਹੈਨਰੀ ਐੱਫ. ਕੈਸਰ, ਕਾਰਲ ਬ੍ਰਿਘਮ, ਐਲਐਲ ਥਾਰਸਟਨ, [[ਈਡਵਰਡ ਥੌਰਨਡਾਇਕ|ਈਐਲ ਥੋਰਨਡਾਈਕ]], ਜਾਰਜ ਰਾਸ਼, ਯੂਜੀਨ ਗੈਲੈਂਟਰ, ਜਾਨਸਨ ਓ ਕਾਂਨਰ, ਫਰੈਡਰਿਕ ਐਮ. ਲਾਰਡ, ਲੈਡਯਾਰਡ ਆਰ ਟਕਰ, ਅਤੇ ਜੇਨ ਲੋਵਿੰਗਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ == ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਮਾਪ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ == ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਮਾਪ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਇੱਕ ਲੰਮਾ ਇਤਿਹਾਸ ਹੈ।ਇਸ ਵੇਲੇ ਵਿਆਪਕ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ, ਸਟੈਨਲੇ ਸਮਿੱਥ ਸਟੀਵੰਸ (1946) ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ, ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਮਾਪ "ਕਿਸੇ ਨਿਯਮ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਵਸਤੂਆਂ ਜਾਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਅੰਕਾਂ ਦਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨਾ ਹੈ." ਇਹ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਪੇਪਰ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਟੀਵਨਜ਼ ਨੇ ਮਾਪ ਦੇ ਚਾਰ ਪੱਧਰਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਪਣਾਏ ਜਾਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਇਹ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਅਪਣਾਈ ਗਈ ਮਾਪ ਦੀ ਵਧੇਰੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਨਾਲੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰੀ ਹੈ, ਅਰਥਾਤ ਇਹ ਕਿ ਵਿਗਿਆਨਕ ਮਾਪ "ਉਸੇ ਗੁਣ ਦੇ ਇਕਾਈ ਦੇ ਇੱਕ ਮਾਤਰਾ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਅਨੁਪਾਤ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਜਾਂ ਖੋਜ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। “(ਪੀ.) &nbsp; 358)<ref>{{Cite journal|last=Michell|first=Joel|date=August 1997|title=Quantitative science and the definition of measurement in psychology|url=https://archive.org/details/british-journal-of-psychology_1997-08_88_3/page/355|journal=British Journal of Psychology|volume=88|issue=3|pages=355–383|doi=10.1111/j.2044-8295.1997.tb02641.x}}</ref> ਦਰਅਸਲ, ਸਟੀਵਨਜ਼ ਦੀ ਮਾਪ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਫਰਗਸਨ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਰੱਖੀ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਕੁਰਸੀ, ਏ. ਫਰਗੂਸਨ, ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ ਸੀ। ਕਮੇਟੀ ਨੂੰ ਸੰਨ 1932 ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਫਾਰ ਐਡਵਾਂਸਮੈਂਟ ਆਫ਼ ਸਾਇੰਸ ਦੁਆਰਾ ਸੰਵੇਦਨਾ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੇ ਅੰਕਾਂ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਉਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਦੀ ਪੜਤਾਲ ਕਰਨ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਸ ਦੀ ਕੁਰਸੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮੈਂਬਰ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ ਸਨ, ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਕਈ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ ਸਨ. ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਨੇ ਮਾਪ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਬਾਰੇ ਚਾਨਣਾ ਪਾਇਆ।ਜਦੋਂ ਕਿ ਸਟੀਵਨਜ਼ ਦਾ ਜਵਾਬ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਿਪੋਰਟ ਦਾ ਇਕਮਾਤਰ ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ ਸੀ।ਇਕ ਹੋਰ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵੱਖਰਾ, ਜਵਾਬ ਕਲਾਸੀਕਲ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਹੇਠ ਦਿੱਤੇ ਬਿਆਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। : ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਮਾਪ ਕਿਸੇ ਵੀ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰੇ ਨਹੀਂ ਹਨ।ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ ਮਾਪ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਉਹ ਓਪਰੇਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਦੁਆਰਾ ਉਹ ਜ਼ਰੂਰੀ ਮਾਪਦੰਡਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ; ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਕੋਲ ਵੀ ਉਹੀ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੋ ਵਿਗਿਆਨ (ਰੀਜ਼, 1943, ਪੀ. 49) ਵਿੱਚ ਮਾਪ ਦੇ ਅਰਥ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਰਹੱਸਮਈ ਅੰਤਰ ਬਾਰੇ ਚਿੰਤਾ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਨਹੀਂ ਹੈ।<ref>Reese, T.W. (1943). The application of the theory of physical measurement to the measurement of psychological magnitudes, with three experimental examples. ''Psychological Monographs, 55'', 1–89. doi:10.1037/h0061367</ref> ਇਹ ਵੱਖਰੇ ਜਵਾਬ ਮਾਪ ਲਈ ਵਿਕਲਪਕ ਪਹੁੰਚ ਵਿੱਚ ਝਲਕਦੇ ਹਨ।3ਉਦਾਹਰਣ ਦੇ ਲਈ, ਸਹਿਕਾਰੀ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਢੰਗ ਆਮ ਤੌਰ' ਤੇ ਇਸ ਅਧਾਰ 'ਤੇ ਲਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮੁਲਾਂਕਣਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੱਚੇ ਅੰਕ, ਮਾਪ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਪਹੁੰਚ ਸਟੀਵਨਜ਼ ਦੀ ਮਾਪ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ ਤੇ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਲਈ ਸਿਰਫ ਕਿਸੇ ਨਿਯਮ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਨੰਬਰ ''ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਦੀ'' ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ. ਮੁੱਖ ਖੋਜ ਕਾਰਜ, ਫਿਰ, ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਕੋਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸਬੰਧਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰਾਂ ਦੀਆਂ ਸੰਗਠਨਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਵਾਲੇ ਕਾਰਕਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>http://www.assessmentpsychology.com/psychometrics.htm</ref> ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਜਦੋਂ ਮਾਪ ਦੇ ਮਾਡਲਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਰਾਸਚ ਮਾਡਲ ਲਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਨਿਯਮ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਨੰਬਰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ।ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਉਪਰੋਕਤ ਰੀਜ਼ ਦੇ ਬਿਆਨ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਿਆਂ, ਮਾਪ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਾਪਦੰਡ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ, ਅਤੇ ਟੀਚਾ ਉਹ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਜਾਂ ਕਾਰਜਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਨਾ ਹੈ ਜੋ ਡੇਟਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮਾਪਦੰਡਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮਾੱਡਲਾਂ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਮਾਪਾਂ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨ ਲਈ ਟੈਸਟ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੀ ਸੰਬੰਧਤ ਮਾਪਦੰਡ ਪੂਰੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ ਜਾਂ ਨਹੀਂ। {{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=March 2015}} <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (March 2015)">ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> == ਉਪਕਰਣ ਅਤੇ ਕਾਰਜ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ == ਪਹਿਲਾ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਉਪਕਰਣ [[ਬੁੱਧੀ]] ਦੀ ਧਾਰਣਾ ਨੂੰ ਮਾਪਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ।<ref>{{Cite web|url=http://examenpsicometrico.com/los-diferentes-tipos-de-tests-psicometricos/|title=Los diferentes tipos de tests psicometricos - examen psicometrico|website=examenpsicometrico.com|access-date=2020-06-04|archive-date=2020-08-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20200806130903/http://examenpsicometrico.com/los-diferentes-tipos-de-tests-psicometricos/|url-status=dead}}</ref> ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਹੁੰਚ ਵਿੱਚ ਸਟੈਨਫੋਰਡ-ਬਿਨੇਟ ਆਈਕਿQ ਟੈਸਟ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਫ੍ਰੈਂਚ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਐਲਫਰੇਡ ਬਿਨੇਟ ਦੁਆਰਾ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ ਟੈਸਟ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ ਸਾਧਨ ਹਨ।ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਕਲਪਿਕ ਧਾਰਨਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਬੋਧਿਕ ਸਮਰੱਥਾਵਾਂ ਇੱਕ ਆਮ ਭਾਗ, ਜਾਂ ਆਮ ਖੁਫੀਆ ਕਾਰਕ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਕਿਸੇ ਦਿੱਤੇ ਡੋਮੇਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਖਾਸ ਗਿਆਨ-ਸੰਬੰਧੀ ਸਮਰੱਥਾ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (March 2015)">ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> ਸਾਈਕੋਮੈਟ੍ਰਿਕਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੋਰ ਵੱਡਾ ਧਿਆਨ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਪਰਖਣ 'ਤੇ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਨੂੰ ਸੰਕਲਪਿਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਮਾਪਣ ਲਈ ਸਿਧਾਂਤਕ ਪਹੁੰਚ ਦੀ ਇੱਕ ਸੀਮਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਬਿਹਤਰ ਜਾਣੇ ਯੰਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਨੇਸੋਟਾ ਮਲਟੀਫਾਸਕ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਵਸਤੂ ਸੂਚੀ, ਪੰਜ-ਕਾਰਕ ਮਾਡਲ (ਜਾਂ "ਵੱਡੇ 5") ਅਤੇ ਸੰਦ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਅਤੇ ਪਸੰਦ ਦੀ ਵਸਤੂ ਸੂਚੀ ਅਤੇ ਮਾਈਅਰਜ਼-ਬ੍ਰਿਗੇਸ ਕਿਸਮ ਸੂਚਕ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਪਹੁੰਚਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਿਆਂ ਰਵੱਈਏ ਦਾ ਵੀ ਵਿਆਪਕ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। {{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=March 2015}} ਰਵੱਈਏ ਦੀ ਮਾਪ ਲਈ ਇੱਕ ਆਮ ਢੰਗ ਹੈ ਲਿੱਕਰਟ ਪੈਮਾਨੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ। ਇੱਕ ਵਿਕਲਪਕ ਵਿਧੀ ਵਿੱਚ ਅਨੌਖੇ ਮਾਪ ਦੇ ਮਾਡਲਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਸਭ ਤੋਂ ਆਮ ਹੈ ਹਾਈਪਰਬਰੋਲਿਕ ਕੋਸਾਈਨ ਮਾਡਲ (ਐਂਡਰਿਕ ਅਤੇ ਲੂਓ, 1993)।<ref>Andrich, D. & Luo, G. (1993). A hyperbolic cosine latent trait model for unfolding [[Dichotomy|dichotomous]] single-stimulus responses. Applied Psychological Measurement, 17, 253-276.</ref> == ਸਿਧਾਂਤਕ ਪਹੁੰਚ == ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਮਾਪਣ ਦੇ ਵੱਖੋ ਵੱਖਰੇ ਸਿਧਾਂਤ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੇ ਹਨ।ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕਲਾਸੀਕਲ ਟੈਸਟ ਥਿ .ਰੀ (ਸੀਟੀਟੀ) ਅਤੇ ਆਈਟਮ ਰਿਸਪਾਂਸ ਥਿ .ਰੀ (ਆਈਆਰਟੀ) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref>Embretson, S.E., & Reise, S.P. (2000). ''Item Response Theory for Psychologists''. Mahwah, NJ: Erlbaum.</ref><ref>Hambleton, R.K., & Swaminathan, H. (1985). ''Item Response Theory: Principles and Applications.'' Boston: Kluwer-Nijhoff.</ref> ਇੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜੋ ਗਣਿਤ ਦੁਆਰਾ ਆਈਆਰਟੀ ਦੇ ਸਮਾਨ ਜਾਪਦੀ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਮੁੱ. ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਦੇ ਲਿਹਾਜ਼ ਨਾਲ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਵੱਖਰਾ ਹੈ, ਮਾਪਣ ਲਈ ਰਾਸਚ ਮਾਡਲ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਰਾਸਚ ਮਾੱਡਲ ਦਾ ਵਿਕਾਸ, ਅਤੇ ਮਾਡਲਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਜਿਸਦਾ ਇਹ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ, ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ ਤੇ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਮਾਪ ਦੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਤੇ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>Rasch, G. (1960/1980). ''Probabilistic models for some intelligence and attainment tests''. Copenhagen, Danish Institute for Educational Research, expanded edition (1980) with foreword and afterword by B.D. Wright. Chicago: The University of Chicago Press.</ref> ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਆਪਸੀ ਸੰਬੰਧਾਂ ਅਤੇ ਸਹਿਕਾਰਤਾ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੇ ਢੰਗ ਵੀ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤੇ ਹਨ. ਇਸ ਆਮ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀਆਂ ਤਕਨੀਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: ਕਾਰਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ,<ref>Thompson, B.R. (2004). ''Exploratory and Confirmatory Factor Analysis: Understanding Concepts and Applications.'' American Psychological Association.</ref> ਡੇਟਾ ਦੇ ਅੰਤਰੀਵ ਪਹਿਲੂ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨ ਦਾ ਇੱਕ ਤਰੀਕਾ। ਕਾਰਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦੇ ਉਪਭੋਗਤਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਦਰਪੇਸ਼ ਮੁੱਖ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਸੁੱਤੇ ਕਾਰਕਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕਵੀਂ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਤੇ ਸਹਿਮਤੀ ਦੀ ਘਾਟ।<ref name="Zwick1986">{{Cite journal|last=Zwick|first=William R.|last2=Velicer|first2=Wayne F.|date=1986|title=Comparison of five rules for determining the number of components to retain.|url=https://archive.org/details/sim_psychological-bulletin_1986-05_99_3/page/432|journal=Psychological Bulletin|volume=99|issue=3|pages=432–442|doi=10.1037//0033-2909.99.3.432}}</ref> ਇੱਕ ਆਮ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ [[ਆਈਗਨ-ਮੁੱਲ ਅਤੇ ਆਈਗਨ-ਵੈਕਟਰ|ਈਗੇਨਵੈਲਯੂਜ਼]] ਇੱਕ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਜਾਣ ਤਾਂ [[ਆਈਗਨ-ਮੁੱਲ ਅਤੇ ਆਈਗਨ-ਵੈਕਟਰ|ਫੈਕਚਰਿੰਗ]] ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਕਿਉਂਕਿ ਅਸਲ ਦਾਇਰਾ ਛੋਟਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ. ਕੱਟਣ ਵਾਲੇ ਬਿੰਦੂਆਂ ਦੀ ਘਾਟ ਹੋਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ।   <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (October 2011)">ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> ਬਹੁ-ਆਯਾਮੀ ਸਕੇਲਿੰਗ<ref>Davison, M.L. (1992). ''Multidimensional Scaling.'' Krieger.</ref> ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਸੁਚੱਜੇ ਮਾਪ ਦੇ ਨਾਲ ਡੇਟਾ ਲਈ ਇੱਕ ਸਧਾਰਨ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਲੱਭਣ ਦਾ ਇੱਕ .ੰਗ ਹੈ. ਕਲੱਸਟਰ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਇਕਾਈ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਲਈ ਇੱਕ ਪਹੁੰਚ ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਵਾਂਗ ਹਨ। ਕਾਰਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ, ਬਹੁ-ਅਯਾਮੀ ਸਕੇਲਿੰਗ, ਅਤੇ ਕਲੱਸਟਰ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਉਹ ਸਾਰੇ ਮਲਟੀਵਰਆਇਟ ਵਰਣਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਢੰਗ ਹਨ ਜੋ ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਡਾਟਾ ਸਰਲ ਢਾਚਿਆਂ ਤੋਂ ਭਟਕਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੁਣੇ ਹੁਣੇ, ਢਾਂਚਾਗਤ ਸਮੀਕਰਨ ਮਾਡਲਿੰਗ<ref>Kaplan, D. (2008). ''Structural Equation Modeling: Foundations and Extensions'', 2nd ed. Sage.</ref> ਅਤੇ ਮਾਰਗ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਵੱਡੇ ਸਹਿਕਾਰੀ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ ਦੇ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਵਧੇਰੇ ਸੂਝਵਾਨ ਪਹੁੰਚਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਢੰਗ ਅੰਕੜਿਆਂ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਸੂਝਵਾਨ ਮਾਡਲਾਂ ਨੂੰ ਡਾਟੇ ਤੇ ਫਿੱਟ ਕਰਨ ਦੀ ਇਜ਼ਾਜ਼ਤ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿ ਕੀ ਉਹ ਕਾਫ਼ੀ ਕਵੇਂ ਹਨ।ਕਿਉਂਕਿ ਗ੍ਰੈਨਿੳਲਰ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਖੋਜ ਹਰ ਦਿਲਚਸਪੀ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹਦੀ ਹੱਦ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ, ਇੱਕ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਤੌਰ ਤੇ ਨਵੀਂ ਵਿਧੀ ਜੋ ਦੋ-ਕਾਰਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ<ref>DeMars, C. E. (2013). A tutorial on interpreting bi-factor model scores. ''International Journal of Testing, 13'', 354–378. http://dx.doi.org/10 .1080/15305058.2013.799067</ref><ref>Reise, S. P. (2012). The rediscovery of bi-factor modeling. ''Multivariate Behavioral Research, 47'', 667–696. http://dx.doi.org/10.1080/00273171.2012.715555</ref><ref>Rodriguez, A., Reise, S. P., & Haviland, M. G. (2016). Evaluating bifactor models: Calculating and interpreting statistical indices. ''Psychological Methods, 21'', 137–150. http://dx.doi.org/10.1037/met0000045</ref> ਮਦਦਗਾਰ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਦੋ-ਪੱਖੀ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ "ਆਦਰਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ, ਦੋ ਸਰੋਤ, ਇੱਕ ਆਮ ਕਾਰਕ ਅਤੇ ਵਾਧੂ ਪ੍ਰਣਾਲੀਗਤ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦੇ ਇੱਕ ਸਰੋਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ" ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਦੇ ਵਿਧੀਗਤ ਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਵਿਗਾੜ ਸਕਦਾ ਹੈ। "<ref>Schonfeld, I.S., Verkuilen, J. & Bianchi, R. (2019). An exploratory structural equation modeling bi-factor analytic approach to uncovering what burnout, depression, and anxiety scales measure. ''Psychological Assessment, 31'', 1073-1079. http://dx.doi.org/10.1037/pas0000721 p. 1075</ref> === ਕੁੰਜੀ ਧਾਰਣਾ === [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖਿਆ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ]] 1l5ihl6ngpt1b50nfstx68739uyj9a8 0 128160 842284 743605 2026-07-10T18:52:34Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 5 books for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842284 wikitext text/x-wiki ਮਨੁੱਖੀ ਸੂਝ ਬੂਝ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਬੌਧਿਕ ਸਮਰੱਥਾ ਹੈ, ਜਿਹੜੀ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਬੋਧਿਕ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਅਤੇ ਸਵੈ-ਜਾਗਰੂਕਤਾ।<ref>{{Cite book|url=https://www.springer.com/gp/book/9789460917585|title=Measuring Multiple Intelligences and Moral Sensitivities in Education|last=Tirri, Nokelainen|publisher=Springer|year=2011|isbn=978-94-6091-758-5|series=Moral Development and Citizenship Education}}</ref> ਸਵੈ-ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੇ ਉੱਚ ਪੱਧਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਈ ਗਈ ਹੈ। [[ਬੁੱਧੀ|ਬੁੱਧੀ ਦੇ]] ਜ਼ਰੀਏ, ਇਨਸਾਨ [[ਸਿੱਖਣਾ|ਸਿੱਖਣ]], ਸੰਕਲਪਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ, ਸਮਝਣ, [[ਤਰਕ ਸ਼ਾਸਤਰ|ਤਰਕ]] ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਅਤੇ [[ਤਰਕ ਸ਼ਾਸਤਰ|ਤਰਕ]] ਨੂੰ [[ਸੰਗਿਆਨ|ਸਮਝਣ ਦੀ]] ਯੋਗਤਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੈਟਰਨਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨ, ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ, ਨਵੀਨਤਾ, ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਹੱਲ ਕਰਨ, ਫੈਸਲੇ ਲੈਣ, ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਣ ਅਤੇ [[ਭਾਸ਼ਾ|ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ]] ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। == ਨਾਲ ਜੁੜਦਾ ਹੈ == ਖੁਫੀਆ ਟੈਸਟਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਨਿਰਮਾਣ ਅਤੇ ਮਾਪਿਆ ਵਜੋਂ, ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ [[ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ]] ਵਿੱਚ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਇੱਕ ਸਭ ਤੋਂ ਉਪਯੋਗੀ ਧਾਰਣਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਢੁੱਕਵੇਂ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ ਦੁਰਘਟਨਾ, ਤਨਖਾਹ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸਹਿਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ।<ref>Triglia, A.; Regader, B.; & García-Allen, J.; (2018). "¿Qué es la inteligencia? Del CI a las inteligencias múltiples". Barcelona: EMSE.</ref> ; ਸਿੱਖਿਆ ਬੁੱਧੀ ਤੇ 2018 ਦੇ ਵਿਦਿਅਕ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਦੇ ਮੈਟਾਸਟੂਡੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਿੱਖਿਆ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ “ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਿਰੰਤਰ, ਮਜ਼ਬੂਤ, ਅਤੇ ਟਿਕਾ ਵਿਧੀ” ਜਾਪਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|date=2018-06-18|title=How Much Does Education Improve Intelligence? A Meta-Analysis.|url=https://www.research.ed.ac.uk/portal/en/publications/how-much-does-education-improve-intelligence-a-metaanalysis(57ce8841-09bd-4f26-85e9-2a440f4b7f37).html|journal=[[Psychological Science (journal)|Psychological Science]]|volume=28|issue=8|pages=1358–1369|doi=10.1177/0956797618774253|pmc=6088505|pmid=29911926}}</ref> ; ਮਾਇਓਪੀਆ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਧਿਐਨਾਂ ਨੇ [[ਇੰਟੈਲੀਜੈਨਸੀ ਕੋਸੈਂਟ|ਆਈ]] [[ਨਿਕਟ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੋਸ਼|ਕਿਯੂ]] ਅਤੇ [[ਨਿਕਟ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੋਸ਼|ਮਾਇਓਪੀਆ]] [[ਨਿਕਟ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੋਸ਼|ਵਿਚਕਾਰ ਆਪਸੀ ਸੰਬੰਧ]] ਦਿਖਾਇਆ ਹੈ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/?id=mNT577S8uywC&pg=PA24|title=Myopia and nearwork|last=Rosenfield, Mark|last2=Gilmartin, Bernard|publisher=Elsevier Health Sciences|year=1998|isbn=978-0-7506-3784-8|page=23}}</ref> ਕੁਝ ਸੁਝਾਅ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੰਬੰਧ ਦਾ ਕਾਰਨ ਵਾਤਾਵਰਣਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਲੋਕ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪੜ੍ਹਨ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਦੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੰਭਾਵਨਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਦੂਸਰੇ ਲੋਕ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੈਨੇਟਿਕ ਲਿੰਕ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|last=Czepita|first=D.|last2=Lodygowska|first2=E.|last3=Czepita|first3=M.|year=2008|title=Are children with myopia more intelligent? A literature review|journal=Annales Academiae Medicae Stetinensis|volume=54|issue=1|pages=13–16; discussion 16|pmid=19127804}}</ref> ; ਬੁੱਢਾਪਾ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਸਬੂਤ ਹੈ ਕਿ ਬੁਢਾਪਾ ਗਿਆਨ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਰਾਵਟ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਕਰਾਸ-ਵਿਭਾਗੀ ਅਧਿਐਨ ਵਿਚ, 20 ਤੋਂ 50 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਤਕ ਜ਼ੈੱਡ-ਸਕੋਰ ਵਿੱਚ ਵੱਖੋ ਵੱਖਰੇ ਗਿਆਨ-ਸੰਬੰਧੀ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਰਾਵਟ ਆਈ, ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ ਦੀ ਗਤੀ, ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਮੈਮੋਰੀ ਅਤੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਮੈਮੋਰੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.dialogues-cns.org/contents-15-1/dialoguesclinneurosci-15-109/|title=The aging mind: neuroplasticity in response to cognitive training|last=Denise C. Park|last2=Gérard N. Bischof|access-date=24 November 2017|archive-date=8 ਨਵੰਬਰ 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181108025820/https://www.dialogues-cns.org/contents-15-1/dialoguesclinneurosci-15-109/|dead-url=yes}}</ref> ; ਵੰਸ - ਕਣ ਮਨੁੱਖੀ ਡੀਐਨਏ ਵਿਚਲੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿੰਗਲ-ਨਿਯੂਕਲੀਓਟਾਈਡ ਪੌਲੀਮੋਰਫਿਜ਼ਮ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ।<ref>{{Cite web|url=http://nautil.us/issue/18/genius/super_intelligent-humans-are-coming|title=Super-Intelligent Humans Are Coming|last=Hsu|first=Stephen|date=2014-10-16|website=Nautilus|access-date=2020-01-04|archive-date=2020-01-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20200109220206/http://nautil.us/issue/18/genius/super_intelligent-humans-are-coming|dead-url=yes}}</ref> == ਸਿਧਾਂਤ == [[ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ|ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ]], ਮਨੁੱਖੀ ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ [[ਇੰਟੈਲੀਜੈਨਸੀ ਕੋਸੈਂਟ|ਆਈਕਿਯੂ ਦੇ]] ਅੰਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਆਈਕਿਯੂ ਟੈਸਟਾਂ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਆਈਕਿਯੂ ਟੈਸਟ ਦੇ ਆਲੋਚਕ ਹਨ ਜੋ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਹ ਆਈਕਿਯੂ ਟੈਸਟ ਸਕੋਰਾਂ ਦੀ ਸਥਿਰਤਾ 'ਤੇ ਵਿਵਾਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਜਾਂ ਇਹ ਤੱਥ ਕਿ ਉਹ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਕੁਝ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਬਜਾਏ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਇਹ ਬਹਿਸ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਆਈਕਿਯੂ ਤੇ ਖੁਫੀਆ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੀ ਧਾਰਣਾ ਨੂੰ ਅਧਾਰਤ ਕਰਨ ਲਈ। ਇਕੱਲੇ ਟੈਸਟ ਅੰਕ ਮਾਨਸਿਕ ਯੋਗਤਾ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਪਹਿਲੂਆਂ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰ ਅੰਦਾਜ਼ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਲਿੰਡਾ ਐਸ ਗੋਟਫ੍ਰੈਡਸਨ (2006) ਨੇ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਕਿ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਅਧਿਐਨਾਂ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਨੌਕਰੀ ਦੀ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਲਈ ਆਈਕਿਯੂ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦੇ ਹਨ (ਸ਼ਮਿਟ ਐਂਡ ਹੰਟਰ, 2004 ਦਾ ਕੰਮ ਵੀ ਵੇਖੋ)। ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਆਈਕਿਯੂ ਕਈ ਹੋਰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦੀ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਜਾਂ ਸੰਬੰਧ ਵੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਉਲਟ, ਗੈਰ-ਜੀ ਬੁੱਧੀ ਲਈ ਅਨੁਭਵੀ ਸਹਾਇਤਾ ਦੀ ਘਾਟ ਹੈ ਜਾਂ ਬਹੁਤ ਮਾੜੀ ਹੈ।<ref>Gottfredson, L. S. (2006). Social consequences of group differences in cognitive ability (Consequencias sociais das diferencas de grupo em habilidade cognitiva). In C. E. Flores-Mendoza & R. Colom (Eds.), Introducau a psicologia das diferencas individuais (pp. 433-456). Porto Allegre, Brazil: ArtMed Publishers.</ref> === ਕਈ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀਆਂ ਦੀ ਸਿਧਾਂਤ === ਹਾਵਰਡ ਗਾਰਡਨਰ [[ਬਹੁ-ਸੁਘੜਤਾ ਸਿਧਾਂਤ|ਦਾ ਮਲਟੀਪਲ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ]] ਦਾ [[ਬਹੁ-ਸੁਘੜਤਾ ਸਿਧਾਂਤ|ਸਿਧਾਂਤ]] ਨਾ ਸਿਰਫ ਸਧਾਰਨ ਬੱਚਿਆਂ ਅਤੇ ਬਾਲਗਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੈ, ਬਲਕਿ [[ਬਹੁ-ਸੁਘੜਤਾ ਸਿਧਾਂਤ|ਬੁੱਧੀਮਾਨ]] ਵਿਅਕਤੀਆਂ (ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਖੌਤੀ " ਸੇਵੈਂਟਸ " ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ), ਦਿਮਾਗ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ, ਮਾਹਰਾਂ ਅਤੇ ਵਰਚੁਓਸੋਸ, ਅਤੇ ਦੇ ਅਧਿਐਨਾਂ' ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੈ। ਵੱਖ ਵੱਖ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀ। ਗਾਰਡਨਰ ਨੇ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਘੱਟੋ ਘੱਟ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ। ''ਮਨ'' (1983) ''ਦੀ'' ਉਸ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ''ਫਰੇਮ'' ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਐਡੀਸ਼ਨ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਸੱਤ ਵੱਖ ਕਿਸਮ ਦਾ ਵਰਣਨ ਖੁਫੀਆ-ਲਾਜ਼ੀਕਲ-ਗਣਿਤ, ਭਾਸ਼ਾਈ, ਵੱਖਰੇ, ਸੰਗੀਤ, ਕਿਨੈਸਟੈਟਿਕ, ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਦੂਸਰੇ ਸੰਸਕਰਣ ਵਿਚ, ਉਸਨੇ ਦੋ ਹੋਰ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀਆਂ ਸੂਝ-ਬੂਝੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੀਆਂ - ਕੁਦਰਤਵਾਦੀ ਅਤੇ ਹੋਂਦ ਦੀ ਬੁੱਧੀ। ਉਹ ਦਲੀਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਈਕੋਮੈਟ੍ਰਿਕ (ਆਈਕਿਯੂ) ਟੈਸਟ ਸਿਰਫ ਭਾਸ਼ਾਈ ਅਤੇ ਤਰਕਪੂਰਨ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਕੁਝ ਪਹਿਲੂਆਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਗਾਰਡਨਰ ਦੇ ਥਿਊਰੀ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਆਲੋਚਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਟੈਸਟ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਦੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜ ਸਮੀਖਿਆ ਦੇਖ, ਗਾਰਡਨਰਜ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਦੇ ਕੇ ਅਧੀਨ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੱਚਮੁੱਚ ਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਹੈ ਹੈ ਨਿਰਪੱਖ।<ref>{{Cite web|url=http://www2.cortland.edu/departments/psychology/|title=Psychology Department - SUNY Cortland|website=www2.cortland.edu|archive-url=https://web.archive.org/web/20100113020206/http://www.cortland.edu/psych/mi/critique.html|archive-date=January 13, 2010}}</ref> ਹੋਰ (ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ ਲਾੱਕ, 2005) ਨੇ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਖਾਸ ਢੰਗਾਂ (ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਐਪਟੀਟਿਯੂਡ ਥਿਯੂਰੀ) ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦੇਣਾ ਇੱਕ ਰਾਜਨੀਤਿਕ - ਨਾ ਕਿ ਵਿਗਿਆਨਕ — ਏਜੰਡੇ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ, ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਸਮਰੱਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਭਾਵਤ ਤੌਰ ਤੇ ਸਹੀ ਅਤੇ ਸਾਰਥਕ ਅੰਤਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦੇਣ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਸਾਰੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਦੀ ਕਦਰ ਕਰਨ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਹੈ। ਸਮਿੱਟ ਐਂਡ ਹੰਟਰ (2004) ਦਾ ਸੁਝਾਅ ਹੈ ਕਿ ਆਮ ਮਾਨਸਿਕ ਯੋਗਤਾ ਜਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਪਰ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਦੀ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਯੋਗਤਾ, ਜਾਂ "ਜੀ", ਨੂੰ ਅਨੁਭਵੀ ਸਮਰਥਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਹੈ. ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਜੇਰੋਮ ਬਰੂਨਰ ਗਾਰਡਨਰ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਹੋਏ ਕਿ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀਆਂ "ਉਪਯੋਗੀ ਕਲਪਨਾ" ਸਨ, ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਦੱਸੀਆਂ ਕਿ "ਉਸਦੀ ਪਹੁੰਚ ਮਾਨਸਿਕ ਜਾਂਚਕਰਤਾਵਾਂ ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਦੀ ਘਾਟ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਖੁਸ਼ ਹੋਣ ਦੇ ਹੱਕਦਾਰ ਹੈ।"<ref>{{Cite news|url=https://www.nybooks.com/articles/1983/10/27/state-of-the-child/|title=State of the Child|last=Bruner|first=Jerome S.|work=The New York Review of Books|access-date=2018-10-16|language=en-US}}</ref> ਹਾਵਰਡ ਗਾਰਡਨਰ ਆਪਣੇ ਪਹਿਲੇ ਸੱਤ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀਆਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਇਸ ਤਰਾਂ ਕਰਦਾ ਹੈ:<ref name="Gardner1993">{{Cite book|url=https://archive.org/details/multipleintellig00gard_0|title=Multiple Intelligences: The Theory in Practice, A Reader|publisher=Basic Books|year=1993|isbn=978-0-465-01822-2|location=New York|author-mask=Gardner, Howard|url-access=registration}}</ref> * ਭਾਸ਼ਾਈ ਸੂਝ-ਬੂਝ: ਭਾਸ਼ਾਈ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ ਉੱਚ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਲਈ ਬੋਲਣ ਅਤੇ ਲਿਖਣ ਦੋਵਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਪਿਆਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। * ਲਾਜ਼ੀਕਲ-ਗਣਿਤ ਦੀ ਬੁੱਧੀ: ਇਹ ਲਾਜ਼ੀਕਲ ਅਤੇ ਗਣਿਤ ਦੀਆਂ ਕਾਬਲੀਅਤਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। * ਸਥਾਨਕ ਬੁੱਧੀ: ਸਥਾਨਿਕ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਮਾਨਸਿਕ ਨਮੂਨਾ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਤੇ ਉਸ ਮਾਡਲ ਨੂੰ ਵਰਤ ਕੇ ਚਲਾਉਣ ਅਤੇ ਚਲਾਉਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋਣ ਦੀ। * ਸੰਗੀਤਕ ਬੁੱਧੀ: ਸੰਗੀਤਕ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਕੋਲ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਪਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਬਿਲਕੁਲ ਉੱਚਾਈ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। * ਸਰੀਰਕ-ਕਿਨੈਸਟੈਟਿਕ ਬੁੱਧੀ: ਕਿਸੇ ਦੇ ਪੂਰੇ ਸਰੀਰ, ਜਾਂ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਜਾਂ ਫੈਸ਼ਨ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੀ ਯੋਗਤਾ। ਇਸ ਬੁੱਧੀ ਵਿੱਚ ਹੋਣਹਾਰ ਲੋਕ ਚੰਗੇ ਡਾਂਸਰ, ਐਥਲੀਟ, ਸਰਜਨ, ਕਾਰੀਗਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। * [[ਬਹੁ-ਸੁਘੜਤਾ ਸਿਧਾਂਤ|ਆਪਸੀ ਸਮਝਦਾਰੀ]]: ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਵੇਖਣ ਦੀ, ਜਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਹਮਦਰਦੀ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਝਣ ਦੀ ਯੋਗਤਾ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਅਧਿਆਪਕ, ਰਾਜਨੇਤਾ, ਕਲੀਨਸ਼ੀਅਨ, ਧਾਰਮਿਕ ਆਗੂ, ਆਦਿ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਖਤ ਪਰਸਪਰ ਅੰਤਰਮੁਖੀ ਬੁੱਧੀ ਇੱਕ ਸੰਪਤੀ ਹੋਵੇਗੀ। * [[ਬਹੁ-ਸੁਘੜਤਾ ਸਿਧਾਂਤ|ਇੰਟਰਾਪਰਸੋਨਲ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ]]: ਇਹ ਇੱਕ ਸਮਰੱਥਾ ਹੈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦਾ ਇੱਕ ਸਹੀ, [[wiktionary:veridical|ਜ਼ੁਬਾਨੀ]] ਨਮੂਨਾ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਉਸ ਮਾਡਲ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ [[wiktionary:veridical|ਢੰਗ]] ਨਾਲ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋਣਾ। === ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਤਿਕੋਣੀ ਸਿਧਾਂਤ === ਰਾਬਰਟ ਸਟਰਨਬਰਗ ਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਯੋਗਤਾ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਵਿਭਿੰਨ ਜਾਂ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨਾਲੋਂ ਬੌਧਿਕ ਯੋਗਤਾ ਦੇ ਵਧੇਰੇ ਵਿਆਪਕ ਵੇਰਵੇ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਤਿਕੋਣੀ ਸਿਧਾਂਤ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਦਿੱਤਾ।<ref name="Sternberg1985">{{Cite book|title=Beyond IQ: A triarchic theory of human intelligence|last=Sternberg, R.J.|publisher=Cambridge University Press|year=1985|isbn=978-0-521-26254-5|location=New York}}</ref> ਟ੍ਰਾਈਅਰਚਿਕ ਸਿਧਾਂਤ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਤਿੰਨ ਬੁਨਿਆਦੀ ਪਹਿਲੂਆਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਕ ਬੁੱਧੀ ਮਾਨਸਿਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦੁਆਰਾ ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਚਨਾਤਮਕ ਬੁੱਧੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਚੁਣੌਤੀ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਲਗਭਗ ਹੈ, ਪਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ, ਨਾਵਲ ਹੈ ਜਾਂ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਕਿਸੇ ਕਾਰਜ ਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸਵੈਚਾਲਿਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਵਿਹਾਰਕ ਬੁੱਧੀ ਇੱਕ ਸਮਾਜਕ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਮਿਲਿਓ ਵਿੱਚ ਬੱਝੀ ਹੋਈ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਫਿੱਟ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੀ ਅਨੁਕੂਲਤਾ, ਚੋਣ ਅਤੇ ਰੂਪਾਂਤਰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਟ੍ਰਾਈਅਰਚਿਕ ਸਿਧਾਂਤ ਆਮ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਕਾਰਕ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਬਹਿਸ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ; ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਥਿਯੂਰੀ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਆਮ ਬੁੱਧੀ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਕ ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਤਿੰਨੋਂ ਪਹਿਲੂਆਂ 'ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਬੌਧਿਕ ਕਾਰਜਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਨੂੰ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ, ਟ੍ਰਾਈਅਰਚਿਕ ਥਿਯੂਰੀ ਨੂੰ ਅਪਡੇਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਸਟਰਨਬਰਗ ਦੁਆਰਾ ਥਿਯੂਰੀ ਆਫ਼ ਸਫਲਤਾਪੂਰਣ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name="Sternberg1999">{{Cite journal|last=Sternberg, R.J.|year=1978|title=The theory of successful intelligence|journal=Review of General Psychology|volume=3|issue=4|pages=292–316|doi=10.1037/1089-2680.3.4.292}}</ref><ref name="Sternberg2003">{{Cite journal|last=Sternberg, R.J.|year=2003|title=A broad view of intelligence: The theory of successful intelligence|journal=Consulting Psychology Journal: Practice and Research|volume=55|issue=3|pages=139–154|doi=10.1037/1061-4087.55.3.139}}</ref> ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਹੁਣ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਦੇ ਆਪਣੇ (ਮੁਹਾਵਰੇਦਾਰ) ਮਿਆਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਦੇ ਸਮਾਜਕ-ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਸਫਲਤਾ ਦੇ ਮੁਲਾਂਕਣ ਵਜੋਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਫਲਤਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਕ, ਰਚਨਾਤਮਕ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰਕ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਸੰਯੋਗਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪਹਿਲੂ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ ਹੁਨਰ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੇ ਹੁਨਰ ਨੂੰ ਸਫਲਤਾ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੁਆਰਾ ਵਿਹਾਰਕ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਤਿੰਨ ਤੱਤ ਸਨ: ਕਿਸੇ ਦੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਨੂੰ ਅਨੁਕੂਲ, ਆਕਾਰ, ਅਤੇ ਚੁਣਨਾ।।ਸਫਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੇ ਹੁਨਰ ਨੂੰ ਵਰਤਣ ਵਾਲੇ ਢੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਦੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਦੀ ਭਰਪਾਈ ਜਾਂ ਸੁਧਾਰ ਕਰਨਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਸਟਰਨਬਰਗ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਬਾਰੇ ਖੋਜ ਵਿਗਿਆਨਕ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਵਿਵਾਦਪੂਰਨ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ।<ref name="Brody2003a">{{Cite journal|last=Brody, N.|year=2003|title=Construct validation of the Sternberg Triarchic Abilities Test: Comment and reanalysis|url=https://archive.org/details/sim_intelligence_2003_31_4/page/319|journal=Intelligence|volume=31|issue=4|pages=319–329|doi=10.1016/S0160-2896(01)00087-3}}</ref><ref name="Brody2003b">{{Cite journal|last=Brody, N.|year=2003|title=What Sternberg should have concluded|url=https://archive.org/details/sim_intelligence_2003_31_4/page/339|journal=Intelligence|volume=31|issue=4|pages=339–342|doi=10.1016/S0160-2896(02)00190-3}}</ref><ref name="Gottfredson2003a">{{Cite journal|last=Gottfredson, L.S.|year=2003|title=Dissecting practical intelligence theory: Its claims and evidence|url=https://archive.org/details/sim_intelligence_2003_31_4/page/343|journal=Intelligence|volume=31|issue=4|pages=343–397|doi=10.1016/S0160-2896(02)00085-5}}</ref><ref name="Gottfredson2003b">{{Cite journal|last=Gottfredson, L.S.|year=2003|title=On Sternberg's 'Reply to Gottfredson{{'-}}|url=https://archive.org/details/sim_intelligence_2003_31_4/page/415|journal=Intelligence|volume=31|issue=4|pages=415–424|doi=10.1016/S0160-2896(03)00024-2}}</ref> === ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਪਾਸ ਸਿਧਾਂਤ === ਏਆਰ ਲੂਰੀਆ (1966)<ref name="luria-1966">Luria, A. R. (1966). Higher cortical functions in man. New York: Basic Books.</ref> ਅਧਾਰ ਤੇ ਦਿਮਾਗ ਦੇ ਕਾਰਜਾਂ ਦੇ ਰੂਪਾਂਤਰਣ, ਅਤੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਦੀ ਨਿਯੂਰੋਇਮੈਜਿੰਗ ਖੋਜ ਦੁਆਰਾ ਸਹਿਯੋਗੀ, ਪਾਸ ਥਿਯੂਰੀ ਆਫ਼ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ<ref name="das-naglieri-kirby-1994">Das, J. P., Naglieri, J. A., & Kirby, J. R. (1994). Assessment of cognitive processes. Needham Heights, MA: Allyn & Bacon.</ref> ਨੇ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਬੋਧਤਾ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਗਠਿਤ ਹੈ। ਪਹਿਲੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਿਵਹਾਰ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਵਿਵਸਥਿਤ ਕਰਨ, ਰਣਨੀਤੀਆਂ ਦੀ ਚੋਣ ਅਤੇ ਨਿਰਮਾਣ, ਅਤੇ ਕਾਰਜਕੁਸ਼ਲਤਾ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰਨ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਕਾਰਜ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਦੂਜਾ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਤਣਾਅ ਦੇ ਪੱਧਰ ਅਤੇ ਜਾਗਰੁਕਤਾ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਅਤੇ ਢੁੱਕਵੀਂ ਪ੍ਰੇਰਣਾ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਤ ਕਰਨ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੈ। ਅਗਲੇ ਦੋ ਨੂੰ ਸਿਮਟਲ ਅਤੇ ਸਫਲ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਏਨਕੋਡਿੰਗ, ਟ੍ਰਾਂਸਫੋਰਮਿੰਗ, ਅਤੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਣਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਇਕੋ ਸਮੇਂ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਵਸਤੂਆਂ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੀ ਪੂਰੀ ਇਕਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਏਕੀਕਰਣ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਬੰਧ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਖਸੀਅਤਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇੱਕ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤਿਕੋਣ ਬਨਾਮ ਇੱਕ ਤਿਕੋਣ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦਾ ਚੱਕਰ, ਜਾਂ 'ਨਾਸ਼ਤੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸਨੇ ਸ਼ਾਵਰ ਕੀਤਾ ਸੀ' ਅਤੇ 'ਸ਼ਾਵਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸਨੇ ਨਾਸ਼ਤਾ ਕੀਤਾ ਸੀ'। ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਅੰਤਰ. ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸੰਗਠਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਨਿਰੰਤਰ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸ਼ਬਦਾਂ ਜਾਂ ਕ੍ਰਮਾਂ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਨੂੰ ਬਿਲਕੁਲ ਉਸੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਕਰਨਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੁਣੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦਿਮਾਗ ਦੇ ਚਾਰ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਕਾਰਜ ਹਨ। ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਾਡੇ ਦਿਮਾਗ ਦੇ ਅਗਲੇ ਹਿੱਸੇ, ਫਰੰਟਲ ਲੋਬ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਧਿਆਨ ਦੇਣਾ ਅਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹਜਨਕ ਫਰੰਟਲ ਲੋਬ ਅਤੇ ਕਾਰਟੈਕਸ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਸੰਯੁਕਤ ਕਾਰਜ ਹਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਪੈਰੀਟਲ ਲੋਬ ਵੀ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਕੋ ਸਮੇਂ ਦੀ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ ਅਤੇ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ ਪਿਛਲੇ ਭਾਗ ਜਾਂ ਦਿਮਾਗ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਿਮਟਲ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ ਤੇ ਓਸੀਪੀਟਲ ਅਤੇ ਪੈਰੀਟਲ ਲੋਬਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ ਤੇ ਫਰੰਟ-ਟੈਂਪੋਰਲ ਲੋਬਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਾਸ (ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ / ਧਿਆਨ / ਸਿਮਟਲ / ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ) ਸਿਧਾਂਤ ਦੋਵੇਂ ਲੂਰੀਆ (1966, 1973<ref name="luria-1973">Luria, A. R. (1973). The working brain: An introduction to neuropsychology. New York.</ref>), ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਬਿਹਤਰ ਨਜ਼ਰੀਏ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਬੋਧਵਾਦੀ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਲਈ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਰਿਣੀ ਹਨ।<ref>{{Cite journal|last=Das|first=J.P.|year=2002|title=A Better look at Intelligence|url=https://archive.org/details/sim_current-directions-in-psychological-science_2002-02_11_1/page/n30|journal=Current Directions in Psychology|volume=11|issue=1|pages=28–32|doi=10.1111/1467-8721.00162}}</ref> === ਪਾਈਜੇਟ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਨੀਓ-ਪਾਈਗਿਸ਼ੀਅਨ ਸਿਧਾਂਤ === ਪਾਈਜੇਟ ਦੇ ਬੋਧਿਕ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਮਾਨਸਿਕ ਯੋਗਤਾਵਾਂ 'ਤੇ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਬੱਚੇ ਦੇ ਮਾਨਸਿਕ ਮਾਡਲਾਂ' ਤੇ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਬੱਚਾ ਵਿਕਸਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਹੀ ਮਾਡਲਾਂ ਵਿਕਸਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਨਾਲ ਬਿਹਤਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਉਦਾਹਰਣ ਇਕਾਈ ਦੀ ਸਥਾਈਤਾ ਜਿਥੇ ਬੱਚੇ ਦਾ ਨਮੂਨਾ ਵਿਕਸਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਚੀਜ਼ਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਵੇਖੀਆਂ, ਸੁਣੀਆਂ ਜਾਂ ਛੂਹ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀਆਂ। ਪਿਅਗੇਟ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੇ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਚਾਰ ਮੁੱਖ ਪੜਾਅ ਅਤੇ ਕਈ ਉਪ ਪੜਾਵਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਚਾਰ ਮੁੱਖ ਪੜਾਅ ਹਨ: * ਸੰਵੇਦੀ ਮੋਟਰ ਪੜਾਅ (ਜਨਮ -2ਸਾਲ); * ਪੂਰਵ-ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਪੜਾਅ (2ਸਾਲ-7ਸਾਲ); * ਠੋਸ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਪੜਾਅ (7ਸਾਲ-11ਸਾਲ); ਅਤੇ * ਰਸਮੀ ਕਾਰਜ ਪੜਾਅ (11 ਸਾਲ -16 ਸਾਲ)<ref name="Piaget, J. 2001">Piaget, J. (2001). Psychology of intelligence. Routledge.</ref> ਇਹਨਾਂ ਪੜਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਤਰੱਕੀ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਆਈਕਿਯੂ ਨਾਲ ਇਕੋ ਜਿਹੀ ਨਹੀਂ।<ref name="Elkind, D. 1969">Elkind, D., & Flavell, J. (1969). ''Studies in cognitive development: Essays in honor of Jean Piaget''. New York: Oxford University Press</ref><ref>{{Cite journal|last=Weinberg|first=Richard A.|year=1989|title=Intelligence and IQ, Landmark Issues and Great Debates|url=https://archive.org/details/sim_american-psychologist_1989-02_44_2/page/98|journal=American Psychologist|volume=44|issue=2|pages=98–104|doi=10.1037/0003-066x.44.2.98}}</ref> ਪਾਈਜੇਟ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਮਰੱਥਾ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਗਤੀਵਿਧੀ ਵਜੋਂ ਸੰਕਲਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਾਈਜੇਟ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਅਧਿਐਨ ਦੋਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਅਤੇ ਚਾਰ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਵਿਤਕਰਾਤਮਕ ਯੋਗਤਾਵਾਂ 'ਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਅਧਿਐਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਉਮਰ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਅਤੇ ਮਠਿਆਈਆਂ ਦੀਆਂ ਦੋ ਲਾਈਨਾਂ ਰੱਖ ਕੇ ਕੀਤੀ, ਇੱਕ ਮਿਠਾਈ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਲਾਈਨ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਫੈਲ ਗਈ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਲਾਈਨ ਵਿੱਚ ਇਕੋ ਜਿਹੀਆਂ ਮਿਠਾਈਆਂ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਨਾਲ ਰੱਖੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਉਸਨੇ ਪਾਇਆ ਕਿ, "2 ਸਾਲ, 6 ਮਹੀਨਿਆਂ ਅਤੇ 3 ਸਾਲ, 2 ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਬੱਚੇ, ਦੋ ਕਤਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਆਬਜੈਕਟ ਦੀ ਅਨੁਸਾਰੀ ਗਿਣਤੀ ਨੂੰ ਸਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਿਖਾਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; 3 ਸਾਲ, 2 ਮਹੀਨੇ ਅਤੇ 4 ਸਾਲ, 6 ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਉਹ ਲੰਬੇ ਕਤਾਰ ਨੂੰ ਘੱਟ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ "ਹੋਰ" ਰੱਖਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ; 4 ਸਾਲ, 6 ਮਹੀਨਿਆਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਫਿਰ ਸਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਿਤਕਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ "।<ref>Piaget, J. (1953). The origin of intelligence in the child. New Fetter Lane, New York: Routledge & Kegan Paul.</ref> ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਛੋਟੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਜੇ ਚਾਰ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਬੱਚਾ ਮਾਤਰਾ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਬੱਚਾ ਸ਼ਾਇਦ ਮੰਨ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਨਤੀਜੇ ਹਾਲਾਂਕਿ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਬੱਚੇ ਜੋ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਅਤੇ ਦੋ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਵੱਡੇ ਹੁੰਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਉਹ ਇਹ ਗੁਣ ਗੁਆ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਚਾਰ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਤਕ ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ. ਇਹ ਗੁਣ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਰਣਨੀਤੀਆਂ 'ਤੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨਿਰਭਰਤਾ ਕਾਰਨ ਅਸਥਾਈ ਤੌਰ' ਤੇ ਗੁੰਮ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਵਧੇਰੇ ਕੈਂਡੀ ਨੂੰ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਕੈਂਡੀ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਚਾਰ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਦੇ ਉਲਟ ਸਥਿਤੀਆਂ ਲਈ ਅਸਮਰੱਥਾ ਦੇ ਕਾਰਨ।<ref name="Piaget, J. 2001"/> ਇਸ ਪ੍ਰਯੋਗ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਈ ਨਤੀਜੇ ਮਿਲ ਗਏ. ਪਹਿਲਾਂ, ਛੋਟੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਵੇਕਸ਼ੀਲ ਯੋਗਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਇਹ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਬੋਧਿਕ ਕਾਰਜਾਂ ਲਈ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਸਮਰੱਥਾ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਇਹ ਅਧਿਐਨ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਛੋਟੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਬੋਧਿਕ ਕਾਰਜਾਂ ਲਈ ਕੁਝ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਲੈਸ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਗੱਲ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਾਰਜ ਦੀ ਬਣਤਰ ਕਿੰਨੀ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਹੈ। ਖੋਜ ਇਹ ਵੀ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਬੱਚੇ 5 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਸਪਸ਼ਟ ਸਮਝ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਬੱਚਾ ਮਿਠਾਈਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਗਿਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸ ਕੋਲ ਵਧੇਰੇ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਕਿ ਸਮੁੱਚੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਸੰਭਾਲ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਜੱਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਦੀ ਮੁੱਢਲੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਪਾਈਜੇਟ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਮਾਡਲ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਦੀ ਉਮਰ ਲਈ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਵਸਤੂ ਸਥਾਈਤਾ, ਨਿਰਭਰ ਰਹਿਣਾ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਟੈਸਟਿੰਗ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ (ਆਬਜੈਕਟ ਸਥਾਈਤਾ ਬਾਰੇ ਲੇਖ ਦੇਖੋ)। ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਤੌਰ' ਤੇ ਪਰਖਣਾ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਜਾਂ ਅਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਦੇ ਕਾਰਨ ਕਿ ਮਾਨਸਿਕ ਮਾਡਲ ਟੈਸਟਿੰਗ ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|last=Kitchener|first=R. F.|year=1993|title=Piaget's epistemic subject and science education: Epistemological vs. Psychological issues|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-geoscience-education_1993-03_41_2/page/137|journal=Science and Education|volume=2|issue=2|pages=137–148|bibcode=1993Sc&Ed...2..137K|doi=10.1007/BF00592203|pmc=|pmid=}}</ref> ਗਿਆਨ-ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਨਿਓ-ਪਾਈਗਿਸ਼ੀਅਨ ਸਿਧਾਂਤ ਪਾਈਜੇਟ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਫੈਲਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਵਰਗੇ ਕਾਰਕਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੀ ਗਤੀ ਅਤੇ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਮੈਮੋਰੀ, "ਹਾਇਪਰਸੈਨਗਨਟਿਵ" ਕਾਰਕ ਜਿਵੇਂ ਸਵੈ-ਨਿਗਰਾਨੀ, ਵਧੇਰੇ ਪੜਾਅ, ਅਤੇ ਇਸ ਗੱਲ 'ਤੇ ਵਧੇਰੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨਾ ਕਿ ਤਰੱਕੀ ਕਿਵੇਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਵੱਖਰੇ ਡੋਮੇਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਥਾਨਿਕ ਜਾਂ ਸਮਾਜਕ।<ref>Demetriou, A. (1998). Cognitive development. In A. Demetriou, W. Doise, K.F.M. van Lieshout (Eds.), Life-span developmental psychology (pp. 179-269). London: Wiley.</ref><ref>Demetriou, A., Mouyi, A., & Spanoudis, G. (2010). The development of mental processing. Nesselroade, J.R. (2011). Methods in the study of life-span human development: Issues and answers. In W.F. Overton (Ed.), ''Biology, cognition and methods across the life-span. Volume 1 of the Handbook of life-span development'' (pp. 36-35), Editor-in-chief: R.M. Lerner. Hoboken, NJ: Wiley.</ref> === ਪੈਰੀਟੋ-ਫਰੰਟਲ ਏਕੀਕਰਣ ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ === 37 ਨਿਯੂਰੋਇਮੈਜਿੰਗ ਅਧਿਐਨਾਂ ਦੀ ਸਮੀਖਿਆ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ, ਜੰਗ ਅਤੇ ਹਾਇਰ (2007) ਨੇ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਜੀਵ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਧਾਰ ਦਿਮਾਗ ਦੇ ਅਗਲੇ ਅਤੇ ਪੈਰੀਟਲ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਕਿੰਨੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਚਾਰ ਅਤੇ ਵਿਵਾਦ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।<ref name="JH 2007">{{Cite journal|last=Jung|first=R. E.|last2=Haier|first2=R. J.|year=2007|title=The parieto-frontal integration theory (P-FIT) of intelligence: converging neuroimaging evidence|url=https://semanticscholar.org/paper/5cc5ca4eac671d89ddf7b8030ef38d47a245298d|journal=Behavioral and Brain Sciences|volume=30|issue=2|pages=135–187|doi=10.1017/s0140525x07001185|pmid=17655784}}</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਨਿਯੂਰੋਇਮੇਜਿੰਗ ਅਤੇ ਜਖਮ ਅਧਿਐਨ ਸਿਧਾਂਤ ਨਾਲ ਆਮ ਸਹਿਮਤੀ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref name="C 2009">{{Cite journal|last=Colom|first=R.|last2=Haier|first2=R. J.|last3=Head|first3=K.|last4=Alvarez-Linera|first4=J.|last5=Ouiroga|first5=M. A.|last6=Shih|first6=P. C.|last7=Jung|first7=R. E.|year=2009|title=Gray matter correlates of fluid, crystallized, and spatial intelligence: testing the P-FIT model|url=https://archive.org/details/sim_intelligence_march-april-2009_37_2/page/124|journal=Intelligence|volume=37|issue=2|pages=124–135|doi=10.1016/j.intell.2008.07.007}}</ref><ref name="V 2014">{{Cite journal|last=Vakhtin|first=A. A.|last2=Ryman|first2=S. G.|last3=Flores|first3=R. A.|last4=Jung|first4=R. E.|year=2014|title=Functional brain networks contributing to the parieto-frontal integration theory of intelligence|url=|journal=NeuroImage|volume=103|issue=|pages=349–354|doi=10.1016/j.neuroimage.2014.09.055|pmid=25284305}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Gläscher|first=J.|last2=Rudrauf|first2=D.|last3=Colom|first3=R.|last4=Paul|first4=L. K.|last5=Tranel|first5=D.|last6=Damasio|first6=H.|last7=Adolphs|first7=R.|year=2010|title=Distributed neural system for general intelligence revealed by lesion mapping|journal=Social Cognitive and Affective Neuroscience|volume=9|issue=3|pages=265–72|bibcode=2010PNAS..107.4705G|doi=10.1093/scan/nss124|pmc=3980800|pmid=23171618}}</ref> ਨਿਯੂਰੋ ਸਾਇੰਸ ਅਤੇ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਸਮੀਖਿਆ ਇਹ ਸਿੱਟਾ ਕੱਢਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪੈਰੀਟੋ-ਫਰੰਟਲ ਏਕੀਕਰਣ ਸਿਧਾਂਤ ਮਨੁੱਖੀ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਅੰਤਰਾਂ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਉਪਲਬਧ ਵਿਆਖਿਆ ਹੈ।<ref name="DPJ 2010">{{Cite journal|last=Deary|first=I. J.|last2=Penke|first2=L.|last3=Johnson|first3=W.|year=2010|title=The neuroscience of human intelligence differences|url=https://www.pure.ed.ac.uk/ws/files/8895819/the_neuroscience_of_human_intelligence.pdf|journal=Nature Reviews Neuroscience|volume=11|issue=3|pages=201–211|doi=10.1038/nrn2793|pmid=20145623}}</ref> === ਨਿਵੇਸ਼ ਸਿਧਾਂਤ === ਕੈਟਲ – ਹੌਰਨ – ਕੈਰਲ ਥਿਯੂਰੀ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ, ਅਕਸਰ ਸੰਬੰਧਤ ਅਧਿਐਨਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਟੈਸਟਾਂ ਵਿੱਚ ਤਰਲ ਦੀ ਯੋਗਤਾ (ਜੀਐੱਫ) ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸਟਲਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ ਸਮਰੱਥਾ (ਜੀਸੀ) ਦੇ ਉਪਾਅ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਜਿਹੜੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਚਾਲ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite journal|last=Horn|first=J. L.|last2=Cattell|first2=R. B.|year=1966|title=Refinement and test of the theory of fluid and crystallized general intelligences|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-educational-psychology_1966-10_57_5/page/253|journal=Journal of Educational Psychology|volume=57|issue=5|pages=253–270|doi=10.1037/h0023816|pmid=5918295}}</ref> ਕੈਟੇਲ<ref>Cattell, R. B. (1987). Intelligence: Its structure, growth and action. New York: North-Holland.</ref> ਦੁਆਰਾ 'ਨਿਵੇਸ਼ ਸਿਧਾਂਤ' ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹੁਨਰ ਅਤੇ ਗਿਆਨ (ਜੀਸੀ) ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵਿੱਚ ਵੇਖੇ ਗਏ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਅੰਤਰ ਅੰਤਰਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜੀਐਫ ਦੇ' ਨਿਵੇਸ਼ 'ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖਣ ਦੇ ਹਰ ਪਹਿਲੂ ਵਿੱਚ ਤਰਲ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦੇ ਹਨ. ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ।<ref>{{Cite journal|last=Kvist|first=A. V.|last2=Gustafsson|first2=J. E.|year=2008|title=The relation between fluid intelligence and the general factor as a function of cultural background: A test of Cattell's investment theory|url=https://archive.org/details/sim_intelligence_september-october-2008_36_5/page/422|journal=Intelligence|volume=36|issue=5|pages=422–436|doi=10.1016/j.intell.2007.08.004|hdl-access=free}}</ref> ਇਹ ਉਜਾਗਰ ਕਰਨਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ ਕਿ ਨਿਵੇਸ਼ ਸਿਧਾਂਤ ਸੁਝਾਅ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਦੇ ਗੁਣ 'ਅਸਲ' ਯੋਗਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ [[ਇੰਟੈਲੀਜੈਨਸੀ ਕੋਸੈਂਟ|ਆਈਕਿਯੂ]] ਟੈਸਟ 'ਤੇ ਅੰਕ ਨਹੀਂ।<ref> Cattell, R. B. (1971). Abilities: their structure, growth, and action. Boston: Houghton Mifflin.</ref> ਸੰਗਠਨ ਵਿਚ, ਹੇਬ ਦੇ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੇ ਇੱਕ ਵਿਭਾਜਨ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ, ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ ਏ (ਸਰੀਰ ਵਿਗਿਆਨ), ਜਿਸ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਸਟਲਾਈਜ਼ਡ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ ਦੇ ਸਮਾਨ ਤਰਲ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ ਬੀ (ਤਜਰਬੇਕਾਰ) ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref>Hebb. D.O. (1939). Intelligence in man after large removals of cerebral tissue: Report of four frontal lobe cases. Journal qf'Gcneru/ Pswho/o~\: 21. 73-87.</ref> === ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ ਮੁਆਵਜ਼ਾ ਸਿਧਾਂਤ (ਆਈਸੀਟੀ) === ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ ਮੁਆਵਜ਼ਾ ਸਿਧਾਂਤ (ਵੁੱਡ ਐਂਡ ਐਂਗਲਰਟ, 2009 ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ)<ref>{{Cite journal|last=Wood|first=P.|last2=Englert|first2=P.|year=2009|title=Intelligence compensation theory: A critical examination of the negative relationship between conscientiousness and fluid and crystallised intelligence|url=https://semanticscholar.org/paper/60424119230d1758d93a9f3b3e2ed836aa294832|journal=The Australian and New Zealand Journal of Organisational Psychology|volume=2|issue=|pages=19–29|doi=10.1375/ajop.2.1.19}}</ref> ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਜੋ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਤੌਰ ਤੇ ਘੱਟ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਵਧੇਰੇ ਵਿਧੀਵਤ ਤੌਰ ਤੇ, ਟੀਚਿਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ, ਮੁਆਵਜ਼ਾ ਦੇਣ ਲਈ ਵਧੇਰੇ ਦ੍ਰਿੜ ਅਤੇ ਪੂਰੀ (ਵਧੇਰੇ ਜ਼ਮੀਰਵਾਨ) ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਜਦਕਿ ਹੋਰ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਵਿਅਕਤੀ ਗੁਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ, ਨਾ ਭੁੱਲੋ 'ਖੁਫੀਆ ਦੀ ਘਾਟ' ਲਈ / ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਫੈਕਟਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਿਹਾਰ ਜ਼ਮੀਰ ਤਰੱਕੀ ਕਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਬਣਤਰ ਜ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਬੋਧ ਕਾਬਲੀਅਤ ਦੀ ਤਾਕਤ 'ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ।<ref>{{Cite journal|last=Chamorro-Premuzic|first=T.|last2=Furnham|first2=A.|year=2004|title=A possible model for explaining the personality–intelligence interface|url=|journal=British Journal of Psychology|volume=95|issue=2|pages=249–264|doi=10.1348/000712604773952458|pmid=15142305}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Moutafi|first=J.|last2=Furnham|first2=A.|last3=Crump|first3=J.|year=2003|title=Demographic and Personality Predictors of Intelligence: A study using the Neo Personality Inventory and the Myers-Briggs Type Indicator|url=|journal=European Journal of Personality|volume=17|issue=|pages=79–94|doi=10.1002/per.471}}</ref> ਸਿਧਾਂਤ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਕਾਰਕ ਸੰਬੰਧਾਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਦਾ ਸੁਝਾਅ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਦੇ ਗੁਣ ਜ਼ਮੀਰ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਬੁੱਧੀ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਧਾਰਨਾ ਨੂੰ ਬੁਰੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਉਲਟ ਕਾਰਣ ਸੰਬੰਧ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ;<ref>{{Cite journal|last=Moutafi|first=J.|last2=Furnham|first2=A.|last3=Paltiel|first3=L.|year=2004|title=Why is conscientiousness negatively correlated with intelligence?.|url=https://archive.org/details/sim_personality-and-individual-differences_2004-10_37_5/page/1013|journal=Personality and Individual Differences|volume=37|issue=5|pages=1013–1022|doi=10.1016/j.paid.2003.11.010}}</ref> ਸੰਕੇਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਸੰਬੰਧ ਤਰਲ ਦੀ ਖੁਫੀਆ ਜਾਣਕਾਰੀ (ਜੀਐੱਫ) ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਰ ਪ੍ਰਤੀ ਵਧੇਰੇ ਹੋਵੇਗਾ। ਜੀਐੱਫ, ਜੀਸੀ ਅਤੇ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਦਾ ਜਾਇਜ਼ ਠਹਿਰਾਓ, ਕਿਉਂਕਿ ਜਦੋਂ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਦੇ ਗੁਣ ਵਿਕਸਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਕ੍ਰਿਸਟਲਾਈਜ਼ਡ ਬੁੱਧੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਕਸਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸਕੂਲ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਯੁੱਗਾਂ ਦੌਰਾਨ, ਵਧੇਰੇ ਵਿਵੇਕਸ਼ੀਲ ਬੱਚਿਆਂ ਤੋਂ ਸਿੱਖਿਆ ਦੁਆਰਾ ਵਧੇਰੇ ਕ੍ਰਿਸਟਲਾਈਜ਼ਡ ਬੁੱਧੀ (ਗਿਆਨ) ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਉਮੀਦ ਕੀਤੀ ਜਾਏਗੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਵਧੇਰੇ ਕੁਸ਼ਲ, ਸੰਪੂਰਨ, ਮਿਹਨਤੀ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਬਣਨਗੇ।<ref>Brody, N. (1992). Intelligence (2nd ed.). New York: Academic Press.</ref> ਇਸ ਸਿਧਾਂਤ ਦਾ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਸਬੂਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਖੰਡਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ''ਮੁਆਵਜ਼ੇ ਵਾਲੇ ਨਮੂਨੇ ਦੀ ਚੋਣ ਦੀ'' ਪਛਾਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ, ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਕੁਝ ਥ੍ਰੈਸ਼ਹੋਲਡ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਮੂਨਿਆਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਪਿਛਲੀਆਂ ਖੋਜਾਂ ਨੂੰ ਪੱਖਪਾਤ ਦਾ ਕਾਰਨ ਮੰਨਣਾ।<ref>{{Cite journal|last=Murray|first=A. L.|last2=Johnson|first2=W.|last3=McGue|first3=M.|last4=Iacono|first4=W. G.|year=2014|title=How are conscientiousness and cognitive ability related to one another? A re-examination of the intelligence compensation hypothesis|url=|journal=Personality and Individual Differences|volume=70|issue=|pages=17–22|doi=10.1016/j.paid.2014.06.014}}</ref> === ਬਾਂਦੁਰਾ ਦਾ ਸਵੈ-ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ੀਲਤਾ ਅਤੇ ਬੋਧ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ === ਵਿਗਿਆਨਕ ਯੋਗਤਾ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਵਿਕਸਤ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਹੁਣ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੁਆਰਾ ਰੱਖੀ ਇੱਕ ਸਥਿਰ ਜਾਇਦਾਦ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾਂ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਮੌਜੂਦਾ ਪਰਿਪੇਖ ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਆਮ ਸਮਰੱਥਾ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨਾ ਸਿਰਫ ਬੋਧਵਾਦੀ ਹੈ, ਬਲਕਿ ਪ੍ਰੇਰਣਾਦਾਇਕ, ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਵਿਵਹਾਰਕ ਪੱਖ ਵੀ ਹਨ। ਇਹ ਪੱਖ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਇਕੱਠੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੁਨਰ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉਹ ਹੈ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਅਨੁਭਵ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਤਜ਼ਰਬੇ ਜੋ ਕਿਸੇ ਦੀ ਸੋਚ ਅਤੇ ਗਤੀਵਿਧੀ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਨੂੰ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਸਫਲਤਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਬੰਧ ਸਵੈ-ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ੀਲਤਾ ਵਿੱਚ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਅੰਤਰ ਨੂੰ ਕ੍ਰੈਡਿਟ ਦੇ ਕੇ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਬੰਡੁਰਾ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਮੁਹਾਰਤਾਂ ਰੱਖਣ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋਣ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਅੰਤਰ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਥਿਯੂਰੀ ਸੁਝਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਹੁਨਰ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਸਵੈ-ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ੀਲਤਾ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ, ਮਾੜੇ ਸਤਨ ਜਾਂ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਅਨੁਭਵ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਹੈ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੀ ਭਵਿੱਖਵਾਣੀ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੇਣਾ ਅਤੇ ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਲਈ ਢੰਗ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ। ਇਹ ਹੁਨਰ ਉਤੇਜਕ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਅਸਪਸ਼ਟ ਅਤੇ ਅਸਪਸ਼ਟ ਹੈ। ਸੰਬੰਧਿਤ ਸੰਕਲਪਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖਣ ਲਈ, ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਕਲਪਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਨ, ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਲਈ ਗਿਆਨ ਦੇ ਰਿਜ਼ਰਵ 'ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਲਾਜ਼ਮੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਿਛਲੇ ਤਜ਼ੁਰਬੇ ਤੋਂ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਸਿਖਲਾਈ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋਣ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦਿਆਂ ਕਾਰਜਾਂ 'ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਤ ਰਹਿਣ ਲਈ ਸਵੈ-ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ੀਲਤਾ ਦੀ ਸਥਿਰ ਭਾਵਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।<ref>Wood, R., & Bandura, A. (198913). Social cognitive theory of organizational management. ''Academy of Management Review'', 14, 361-384.</ref> ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਣ ਲਈ, ਬਾਂਦੁਰਾ ਦਾ ਸਵੈ-ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ੀਲਤਾ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਸੁਝਾਅ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਵੈ-ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਭਾਵਨਾ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਤੋਂ ਬਚਣਗੇ। ਇਹ ਪ੍ਰਭਾਵ ਉਦੋਂ ਉੱਚਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਥਿਤੀਆਂ ਨੂੰ ''ਨਿੱਜੀ ਖਤਰੇ'' ਵਜੋਂ ਸਮਝਦੇ ਹਨ. ਜਦੋਂ ਅਸਫਲਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਦੂਜਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਇਸ ਤੋਂ ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਲੋੜੀਂਦੀ ਯੋਗਤਾ ਲਈ ਕ੍ਰੈਡਿਟ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਉੱਚ-ਪੱਧਰੀ ਸਵੈ-ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ੀਲਤਾ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਇੱਕ ਟਾਸਕ-ਡਾਇਗਨੌਸਟਿਕ ਟੀਚਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਜੋ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|last=Bandura|first=A|year=1993|title=Perceived self-efficacy in cognitive development and functioning|url=https://semanticscholar.org/paper/ce9a244c79c36dc844740b8721298ce2bd8832fe|journal=Educational Psychologist|volume=28|issue=2|pages=117–148|doi=10.1207/s15326985ep2802_3}}</ref> === ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ, ਸ਼ਖਸੀਅਤ, ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਸਿਧਾਂਤ (ਪੀਪੀਆਈਕੇ) === [[ਤਸਵੀਰ:Development_of_intelligence_with_age.jpg|thumb|''ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ'' ਲਈ ਵਿਕਾਸ ਦਰ ਦੀ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ, ਕ੍ਰਿਸਟਲਾਈਜ਼ਡ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ, ਕਿੱਤਾਮੁਖੀ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਏਕਰਮੈਨ ਦੇ ਪੀਪੀਆਈਕੇ ਥਿ .ਰੀ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਐਵੋਕੇਸ਼ਨਲ ਗਿਆਨ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=March 2018}} <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (March 2018)">ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ</span></nowiki>'' &#x5D;</sup><sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (March 2018)">ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ</span></nowiki>'' &#x5D;</sup>]] ਅਕਰਮੈਨ ਦੁਆਰਾ ਵਿਕਸਿਤ, ਪੀਪੀਆਈਕੇ (ਕਾਰਜ ਨੂੰ, ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ, ਖੁਫੀਆ ਅਤੇ ਗਿਆਨ) ਦੀ ਥਿਊਰੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਖੁਫੀਆ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਦੇ ਤੌਰ ਕੈਟੇਲ, ਕੇ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਵਿਕਸਤ ਨਿਵੇਸ਼ ਥਿਊਰੀ ਅਤੇ ਹੈਬ, ''ਗਿਆਨ'' ਅਤੇ ''ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਖੁਫੀਆ'' ''ਤੌਰ 'ਤੇ ਖੁਫੀਆ'' ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਫ਼ਰਕ ਸੁਝਾਅ (ਦੋ ਸੰਕਲਪ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੀ ਹਨ ਅਤੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਜੀਸੀ ਅਤੇ ਜੀਐਫ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ, ਪਰ ਹੇਬ ਦੇ "ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ ਏ" ਅਤੇ "ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ ਬੀ" ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਵਧੇਰੇ ਵਿਆਪਕ ਅਤੇ ਨੇੜਲੇ) ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਰਕਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਖਸੀਅਤ, ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਅਤੇ ਰੁਚੀਆਂ ਵਰਗੇ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਨਾ।<ref name="Ackerman">{{Cite journal|last=Ackerman|first=P. L.|year=1996|title=A theory of adult intellectual development: Process, personality, interests, and knowledge|journal=Intelligence|volume=22|issue=2|pages=227–257|doi=10.1016/S0160-2896(96)90016-1}}</ref><ref name="Ackerman2">Ackerman, P.L. (1995, August). Personality, intelligence, motivation, and interests: Implications for overlapping traits. Address presented at the annual meeting of the American Psychological Association, New York.</ref> ਏਕਰਮੈਨ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਮਗਰੀ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਯੋਗਤਾ ਟੈਸਟ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ।<ref name="Ackerman"/><ref name="Ackerman2"/><ref>Detterman, D.K., & Andrist, C.G. (1990). Effect of instructions on elementary cognitive tasks sensitive to individual differences. American Journal of Psychology: 103. 367-390.</ref> ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਦੇ ਗੁਣ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ''ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੇ'' ਪਹਿਲੂ ਦੇ ''ਤੌਰ'' ਤੇ ''ਬੁੱਧੀ'' ਨਾਲ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੇ। ਇਸ ਸਧਾਰਨਕਰਣ ਦਾ ਇੱਕ ਅਪਵਾਦ ਹੈ ਬੋਧ ਯੋਗਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿੰਗ ਅੰਤਰਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਨਾ, ਗਣਿਤ ਅਤੇ ਸਥਾਨਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਾਬਲੀਅਤ।<ref>{{Cite journal|last=Signorella|first=M.L.|last2=Jamison|first2=W.|year=1986|title=Masculinity, femininity, androgyny and cognitive performance: A meta-analysis|url=https://archive.org/details/sim_psychological-bulletin_1986-09_100_2/page/207|journal=Psychological Bulletin|volume=100|issue=2|pages=207–238|doi=10.1037/0033-2909.100.2.207}}</ref> ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ''ਗਿਆਨ ਦੇ'' ਕਾਰਕ ''ਵਜੋਂ ਬੁੱਧੀ ਦਾ'' ਸੰਬੰਧ ਖੁੱਲੇਪਣ ਅਤੇ ਖਾਸ ਬੌਧਿਕ ਰੁਝੇਵਿਆਂ,<ref>Rolfhus, E.L.. & Ackerman, P.L. (1996). Self-report knowledge: At the crossroads of ability. inter- est, and personality. Journal of Educational Psychology, 88. 174- 188.</ref><ref>Rocklin, T. (1994). The relationship between typical intellectual engagement and openness: A comment on Goff and Ackerman (1992). Journal of Educational Psychology, 86. 145-149.</ref> ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜੋ ਜ਼ੁਬਾਨੀ ਕਾਬਲੀਅਤਾਂ (ਕ੍ਰਿਸਟਲਾਈਜ਼ਡ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ ਨਾਲ ਜੁੜੇ) ਨਾਲ ਵੀ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਢੁੱਕਵਾਂ ਹੈ। === ਦੇਰੀ ਰੋਕ === ਇਹ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲੇਟੈਂਟ ਅੜਿੱਕਾ ਕਿਸੇ ਦੀ [[ਸਿਰਜਣਸ਼ੀਲਤਾ|ਰਚਨਾਤਮਕਤਾ]] ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰ ਸਕਦਾ [[ਸਿਰਜਣਸ਼ੀਲਤਾ|ਹੈ]]। ਕਿਉਂਕਿ ਬੁੱਧੀ ਘੱਟੋ ਘੱਟ ਅੰਸ਼ਕ ਤੌਰ ਤੇ ਦਿਮਾਗ ਦੇ ਢਾਂਚੇ ਅਤੇ ਜੀਨ ਨੂੰ ਰੂਪ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਦਿਮਾਗ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ [[ਜਣਨ ਇੰਜੀਨੀਅਰੀ|ਜੈਨੇਟਿਕ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਦੀ]] ਵਰਤੋਂ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਕਈ ਵਾਰ ਵਿਗਿਆਨਕ ਕਲਪਨਾ ਵਿੱਚ ਜੀਵ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਉੱਨਤੀ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਚੂਹੇ 'ਤੇ ਕੀਤੇ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਨੇ ਵਿਹਾਰਕ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਣ ਅਤੇ ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮ ਯੋਗਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।<ref name="pmid10485705">{{Cite journal|year=1999|title=Genetic enhancement of learning and memory in mice|url=https://www.researchgate.net/publication/232778813|journal=Nature|volume=401|issue=6748|pages=63–9|bibcode=1999Natur.401...63T|doi=10.1038/43432|pmid=10485705}}</ref> ਆਈ ਕਿQ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਸਫਲਤਾ ਵੱਲ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦਾ ਹੈ,<ref>{{Cite journal|last=Johnson|first=W.|last2=Brett|first2=C. E.|last3=Deary|first3=I. J.|year=2010|title=The pivotal role of education in the association between ability and social class attainment: A look across three generations|url=|journal=Intelligence|volume=38|issue=|pages=55–65|doi=10.1016/j.intell.2009.11.008}}</ref> ਪਰ ਸੁਤੰਤਰ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਆਈ ਕਿQ ਦੇ ਅੰਕ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ.<ref>{{Cite journal|last=Brinch|first=C. N.|last2=Galloway|first2=T. A.|year=2012|title=Schooling in adolescence raises IQ scores|url=|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences USA|volume=109|issue=2|pages=425–30|bibcode=2012PNAS..109..425B|doi=10.1073/pnas.1106077109|pmc=3258640|pmid=22203952}}</ref> ਇੱਕ 2017 ਦਾ ਮੈਟਾ-ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਸੁਝਾਅ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਤੀ ਸਾਲ 1-5 ਅੰਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਆਈ ਕਿQ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਘੱਟੋ ਘੱਟ ਆਈਕਿਯੂ ਟੈਸਟ ਲੈਣ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ.<ref>{{Cite web|url=https://psyarxiv.com/kymhp|title=''How much does education improve intelligence? A meta-analysis''|publisher=}}</ref> ਦਿਮਾਗ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਦੇ ਨਾਲ ਆਈਕਿਯੂ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਨੇ ਸਿਖਲਾਈ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਪਹਿਲੂਆਂ 'ਤੇ ਵਾਧਾ ਕੀਤਾ - ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ - ਪਰ ਇਹ ਅਜੇ ਅਸਪਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਇਹ ਵਾਧਾ ਪ੍ਰਤੀ ਸੈਕਿੰਡ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|last=Shipstead|first=Zach|last2=Redick|first2=Thomas S.|last3=Engle|first3=Randall W.|year=2010|title=Does Working Memory Training Generalize?|journal=[[Psychologica Belgica]]|volume=50|issue=3–4|pages=245–276|doi=10.5334/pb-50-3-4-245|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Simons|first=Daniel J.|last2=Boot|first2=Walter R.|last3=Charness|first3=Neil|last4=Gathercole|first4=Susan E.|last5=Chabris|first5=Christopher F.|last6=Hambrick|first6=David Z.|last7=Stine-Morrow|first7=Elizabeth A. L.|year=2016|title=Do "Brain-Training" Programs Work?|url=https://semanticscholar.org/paper/224d08a15960c774163fd53391d90b4caffe84e8|journal=Psychological Science in the Public Interest|volume=17|issue=3|pages=103–186|doi=10.1177/1529100616661983|pmid=27697851}}</ref> 2008 ਦੇ ਇੱਕ ਖੋਜ ਪੱਤਰ ਵਿੱਚ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਦੋਹਰੇ ਐੱਨ-ਬੈਕ ਕੰਮ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨ ਨਾਲ ਤਰਲ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ (ਜੀਐਫ) ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਟੈਂਡਰਡ ਟੈਸਟਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>Jaeggi, S. M., Buschkuehl, M., Jonides, J., Perrig, W. J. (2008), Improving fluid intelligence with training on working memory, [[Proceedings of the National Academy of Sciences]], vol. 105 no. 19</ref> ਇਸ ਖੋਜ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮੀਡੀਆ ਦੁਆਰਾ ਕੁਝ ਧਿਆਨ ਮਿਲਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ''ਵਾਇਰਡ'' ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਲੇਖ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।<ref>[[Alexis Madrigal]], [https://www.wired.com/science/discoveries/news/2008/04/smart_software ''Forget ''Brain Age:'' Researchers Develop Software That Makes You Smarter''], [[Wired News|Wired]], April 2008</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ, ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੀ ਕਾਰਜਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਅਲੋਚਨਾ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਯੋਗ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਉੱਤੇ ਸਵਾਲ ਉਠਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਿਯੰਤਰਣ ਅਤੇ ਟੈਸਟ ਸਮੂਹਾਂ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਟੈਸਟਾਂ ਵਿੱਚ ਇਕਸਾਰਤਾ ਦੀ ਘਾਟ ਦਾ ਮੁੱਦਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|last=Moody|first=D. E.|year=2009|title=Can intelligence be increased by training on a task of working memory?|url=https://archive.org/details/sim_intelligence_july-august-2009_37_4/page/327|journal=Intelligence|volume=37|issue=4|pages=327–328|doi=10.1016/j.intell.2009.04.005}}</ref> ਉਦਾਹਰਣ ਦੇ ਲਈ, ਰੇਵੇਨ ਦੇ ਐਡਵਾਂਸਡ ਪ੍ਰੋਗਰੈਸਿਵ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ (ਏਪੀਐਮ) ਦੇ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀਸ਼ੀਲ ਸੁਭਾਅ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਪਾਬੰਦੀਆਂ (ਜਿਵੇਂ, 10 ਮਿੰਟ ਦੀ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ 45 ਮਿੰਟ ਦੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ) ਦੁਆਰਾ ਸੋਧਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਪਦਾਰਥ ਜੋ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਮੁੱਢਲੀ ਤੌਰ ਤੇ ਬੁੱਧੀ ਜਾਂ ਹੋਰ ਮਾਨਸਿਕ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨੂਟ੍ਰੋਪਿਕਸ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਮੈਟਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਓਮੇਗਾ 3 ਫੈਟੀ ਐਸਿਡ ਬੋਧ ਘਾਟੇ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਬੋਧਿਕ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸਿਹਤਮੰਦ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ।<ref>{{Cite journal|date=July 2012|title=Effects of ω-3 fatty acids on cognitive performance: a meta-analysis|journal=Neurobiology of Aging|volume=33|issue=7|pages=1482.e17–29|doi=10.1016/j.neurobiolaging.2011.12.014|pmid=22305186}}</ref> ਇੱਕ ਮੈਟਾ-ਰੈਗ੍ਰੇਸ਼ਨ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਓਮੇਗਾ 3 ਫੈਟੀ ਐਸਿਡ ਵੱਡੇ ਉਦਾਸੀ ਵਾਲੇ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਮੂਡ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ (ਵੱਡੀ ਉਦਾਸੀ ਮਾਨਸਿਕ ਘਾਟ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ)।<ref>{{Cite journal|date=March 2016|title=Meta-analysis and meta-regression of omega-3 polyunsaturated fatty acid supplementation for major depressive disorder|journal=Translational Psychiatry|volume=6|issue=3|pages=e756|doi=10.1038/tp.2016.29|pmc=4872453|pmid=26978738}}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ, ਕਸਰਤ, ਨਾ ਸਿਰਫ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਦਵਾਈਆਂ, ਸਿਹਤਮੰਦ ਅਤੇ ਗੈਰ ਸਿਹਤਮੰਦ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਲਈ ਮਾਨਤਾ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|date=2 December 2015|title=Pills or Push-Ups? Effectiveness and Public Perception of Pharmacological and Non-Pharmacological Cognitive Enhancement|journal=Frontiers in Psychology|volume=6|pages=1852|doi=10.3389/fpsyg.2015.01852|pmc=4667098|pmid=26696922}}</ref> ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਮੋਰਚੇ 'ਤੇ, ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰਨ ਲਈ ਚੇਤੰਨ ਯਤਨ ਨੈਤਿਕ ਮੁੱਦੇ ਉਠਾਉਂਦੇ ਹਨ।।ਨਿਯੂਰੋਥੈਸਟਿਕਸ ਨਿਯੂਰੋਸਾਇੰਸ ਦੇ ਨੈਤਿਕ, ਕਾਨੂੰਨੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਦਿਮਾਗੀ ਬਿਮਾਰੀ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕਰਨ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਦਿਮਾਗ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਫਰਕ ਵਰਗੇ ਮੁੱਦਿਆਂ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਦੌਲਤ ਨਿਯੂਰੋ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਤਕ ਪਹੁੰਚ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਨਿਯੂਰੋਥੈਥੀਕਲ ਮੁੱਦੇ ਮਨੁੱਖੀ ਜੈਨੇਟਿਕ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਦੀ ਨੈਤਿਕਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਟ੍ਰਾਂਸੁਮੈਨਿਸਟ ਸਿਧਾਂਤਕਾਰ ਮਨੁੱਖੀ ਕਾਬਲੀਅਤਾਂ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਤਕਨੀਕਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਵਰਤੋਂ ਦੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਯੁਜਨੀਕਸ ਇੱਕ ਸਮਾਜਿਕ ਦਰਸ਼ਨ ਹੈ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਵੰਸ਼ਵਾਦੀ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਸੁਧਾਰ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਦਖਲਅੰਦਾਜ਼ੀ ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਦੁਆਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref name="Osborn1937">{{Cite journal|last=Osborn, F.|author-link=Frederick Osborn|year=1937|title=Development of a Eugenic Philosophy|url=https://archive.org/details/sim_american-sociological-review_1937-06_2_3/page/389|journal=[[American Sociological Review]]|volume=2|issue=3|pages=389–397|doi=10.2307/2084871|jstor=2084871}}</ref> ਯੁਜੇਨਿਕਸ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਦੌਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖੋ ਵੱਖਰੇ ਤੌਰ ਤੇ ਹੋਣਹਾਰ ਜਾਂ ਦੁਖੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, [[ਦੂਜੀ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ|ਦੂਸਰੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ]] ਵਿੱਚ [[ਨਾਜ਼ੀ ਜਰਮਨੀ]] ਦੀ ਹਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਬਦਨਾਮ ਹੋ ਗਿਆ। <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (September 2010)">ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> == ਮਾਪਣ == [[ਤਸਵੀਰ:Terman1916Fig2IQDistribution.png|alt=Chart of IQ Distributions on 1916 Stanford-Binet Test|thumb| 1916 ਸਟੈਨਫੋਰਡ-ਬਿਨੇਟ ਟੈਸਟ ਤੇ ਟੈਸਟ ਕੀਤੇ 905 ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਨਮੂਨਿਆਂ ਲਈ ਸਕੋਰ ਵੰਡਣ ਦਾ ਚਾਰਟ]] ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮਰਥਕਾਂ ਅਤੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਛਾਪੀ ਖੋਜ ਨਾਲ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਟੈਸਟਿੰਗ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੈ। ਇਹ ਹੁਣ ਤੱਕ ਵਿਹਾਰਕ ਸੈਟਿੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ ਤੇ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। [[ਇੰਟੈਲੀਜੈਨਸੀ ਕੋਸੈਂਟ|ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ ਕੁਆਇੰਟ]] (ਆਈਕਿਯੂ) ਦੇ ਟੈਸਟਾਂ ਵਿੱਚ ਸਟੈਨਫੋਰਡ-ਬਿਨੇਟ, ਰੈਵੇਨਜ਼ ਪ੍ਰੋਗਰੈਸਿਵ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ, ਵੇਚਲਸਰ ਐਡਲਟ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ ਸਕੇਲ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਕੌਫਮੈਨ ਅਸੈਸਮੈਂਟ ਬੈਟਰੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਟੈਸਟ ਵੀ ਹਨ ਜੋ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਮਾਪਣ ਲਈ ਨਹੀਂ ਹਨ ਬਲਕਿ ਕੁਝ ਨੇੜਲੇ ਸਬੰਧਿਤ ਉਸਾਰੀ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਵਿਦਿਅਕ ਯੋਗਤਾ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਉਦਾਹਰਣ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਸਕੈਂਡਰੀ ਸਕੂਲ ਦਾਖਲਾ ਟੈਸਟ, ਸਤਿ,ਐਕਟ, ਵਿਕਲਪ, ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜ ਦਾਖਲਾ ਟੈਸਟ, ਐਲਐਸਏਟ, ਅਤੇ ਜੀਮੈਟ। ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤੇ ਢੰਗ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ, ਤਕਰੀਬਨ ਕੋਈ ਵੀ ਟੈਸਟ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੀਖਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਤਰਕ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਮੁਸ਼ਕਲ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਸਕੋਰ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਲਗਭਗ ਆਮ ਤੌਰ ' ਤੇ ਆਮ ਆਬਾਦੀ ਵਿੱਚ ਵੰਡੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref>Jensen, A. R. (1998). ''The g factor: The science of mental ability.'' Westport, CT: Praeger.</ref><ref>{{Cite journal|last=Warne|first=R. T.|last2=Godwin|first2=L. R.|last3=Smith|first3=K. V.|year=2013|title=Are there more gifted people than would be expected in a normal distribution? An investigation of the overabundance hypothesis|url=|journal=Journal of Advanced Academics|volume=24|issue=4|pages=224–241|doi=10.1177/1932202x13507969}}</ref> ਬੁੱਧੀ ਟੈਸਟ ਵਿਦਿਅਕ,<ref>{{Cite journal|last=Ritter|first=N.|last2=Kilinc|first2=E.|last3=Navruz|first3=B.|last4=Bae|first4=Y.|year=2011|title=Test Review: Test of Nonverbal Intelligence-4 (TONI-4)|url=|journal=Journal of Psychoeducational Assessment|volume=29|issue=5|pages=384–388|doi=10.1177/0734282911400400}}</ref> ਕਾਰੋਬਾਰ ਅਤੇ ਫੌਜੀ ਸੈਟਿੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ ਤੇ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਵਿਵਹਾਰ ਦੀ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਹੈ. ਆਈਕਿਯੂ ਅਤੇ ''ਜੀ'' (ਅਗਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰੇ ਗਏ) ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਸਮਾਜਿਕ ਨਤੀਜਿਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਘੱਟ ਆਈਕਿਯੂ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਤਲਾਕਸ਼ੁਦਾ ਹੋਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਵਧੇਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇੱਕ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਬੱਚਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕੈਦ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਸਹਾਇਤਾ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਵਿਅਕਤੀ ਉੱਚ ਆਈਕਿਯੂ ਵਧੇਰੇ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੇ ਸਾਲਾਂ, ਉੱਚ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੀਆਂ ਨੌਕਰੀਆਂ ਅਤੇ ਉੱਚ ਆਮਦਨੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ।<ref name="isbn1591471818">{{Cite book|title=The Origin of the Mind: Evolution of Brain, Cognition, and General Intelligence|url=https://archive.org/details/originofmindevol0000gear|last=Geary, David M.|publisher=American Psychological Association (APA)|year=2004|isbn=978-1-59147-181-3|oclc=217494183}}</ref> ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਸਿਖਲਾਈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਨਾਲ ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਸੰਬੰਧ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਈਕਿਯੂ / ਜੀ ਸਫਲ ਨੌਕਰੀ ਦੀ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਹੈ।<ref name="Ree1992">{{Cite journal|last=Ree, M.J.|last2=Earles, J.A.|year=1992|title=Intelligence Is the Best Predictor of Job Performance|journal=Current Directions in Psychological Science|volume=1|issue=3|pages=86–89|doi=10.1111/1467-8721.ep10768746}}</ref> === ਜਨਰਲ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ ਫੈਕਟਰ ਜਾਂ ''ਜੀ'' === ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਆਈਕਿਯੂ ਟੈਸਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਟੈਸਟ ਕੰਮਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਟੈਸਟਾਂ ਵਿੱਚ ਇਕੋ ਕਿਸਮ ਦੇ ਕੰਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਦੂਸਰੇ ਕੰਮਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਭੰਡਾਰ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮਗਰੀ (ਵਿਜ਼ੂਅਲ-ਸਪੈਸ਼ਲ,<ref>{{Cite journal|last=Delen|first=E.|last2=Kaya|first2=F.|last3=Ritter|first3=N.|year=2012|title=Test review: Test of Comprehensive Nonverbal Intelligence-2 (CTONI-2)|url=|journal=Journal of Psychoeducational Assessment|volume=30|issue=2|pages=209–213|doi=10.1177/0734282911415614}}</ref> ਮੌਖਿਕ, ਸੰਖਿਆਤਮਕ) ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗਿਆਨ-ਸੰਬੰਧੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ (ਜਿਵੇਂ, ਤਰਕ, ਮੈਮੋਰੀ, ਤੇਜ਼ ਫੈਸਲੇ, ਵਿਜ਼ੂਅਲ) ਤੁਲਨਾਵਾਂ, ਸਥਾਨਿਕ ਰੂਪਕ, ਪੜ੍ਹਨਾ ਅਤੇ ਆਮ ਗਿਆਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ)। 20 ਵੀ ਸਦੀ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿੱਚ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀ ਚਾਰਲਸ ਸਪੀਅਰਮੈਨ ਨੇ ਵੱਖੋ ਵੱਖਰੇ ਟੈਸਟ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਸੀ ਸੰਬੰਧਾਂ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਰਸਮੀ ਕਾਰਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਅਜਿਹੇ ਸਾਰੇ ਟੈਸਟਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੰਬੰਧ ਜੋੜਨ ਦਾ ਰੁਝਾਨ ਪਾਇਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ''ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਕਈ ਗੁਣਾ'' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਪੀਅਰਮੈਨ ਨੇ ਪਾਇਆ ਕਿ ਇਕੋ ਆਮ ਕਾਰਕ ਟੈਸਟਾਂ ਵਿੱਚ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਸੰਬੰਧਾਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਸਪੀਅਰਮੈਨ ਇਸ ਨੂੰ "ਲਈ ਜੀ ਨਾਮ ਆਮ ਖੁਫੀਆ ਫੈਕਟਰ "। ਉਸਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਅਧਾਰ ਵਜੋਂ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਜਾਂ ਛੋਟੇ ਹੱਦ ਤੱਕ, ਸਾਰੇ ਬੋਧਕ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿੱਚ ਸਫਲਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਕਈ ਗੁਣਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਾਂਚ ਦੀ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਦੇ ਆਮ ਕਾਰਨ ਵਜੋਂ ''ਜੀ ਦੀ'' ਇਹ ਵਿਆਖਿਆ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਅਜੇ ਵੀ ਪ੍ਰਬਲ ਹੈ। (ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇੱਕ ਵਿਕਲਪਿਕ ਵਿਆਖਿਆ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਵੈਨ ਡੇਰ ਮਾਅਸ ਅਤੇ ਸਹਿਕਰਮੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{Cite journal|last=van der Maas|first=H. L. J.|last2=Dolan, C. V.|last3=Grasman, R. P. P. P.|last4=Wicherts, J. M.|last5=Huizenga, H. M.|last6=Raijmakers, M. E. J.|year=2006|title=A dynamical model of general intelligence: The positive manifold of intelligence by mutualism|url=https://semanticscholar.org/paper/2bbf42b6f1f4065b3b5d2dae23f3cf84382b4dde|journal=Psychological Review|volume=113|issue=4|pages=842–861|doi=10.1037/0033-295X.113.4.842|pmid=17014305}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ''ਆਪਸੀ ਤਾਲਮੇਲ ਮਾਡਲ ਇਹ'' ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁੱਧੀ ਕਈ ਸੁਤੰਤਰ ''ਢੰਗਾਂ'' 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਸਾਰੇ ਗਿਆਨਵਾਦੀ ਟੈਸਟਾਂ' ਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਇਹ ਵਿਧੀ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਦੀ ਕੁਸ਼ਲ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲਤਾ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਕੁਸ਼ਲ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਹੋਣ ਦੀ ਵਧੇਰੇ ਸੰਭਾਵਨਾ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਕਈ ਗੁਣਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।) ਆਈਕਿਯੂ ਕਾਰਜਾਂ ਅਤੇ ਟੈਸਟਾਂ ਨੂੰ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ''ਜੀ'' ਕਾਰਕ ਤੇ ਕਿੰਨਾ ਉੱਚਾ ਭਾਰ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉੱਚ ''ਜੀ-'' ਲੋਡਿੰਗ ਦੇ ਨਾਲ ਟੈਸਟ ਉਹ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਦੂਜੇ ਟੈਸਟਾਂ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਟੈਸਟਾਂ ਅਤੇ ਟਾਸਕਾਂ<ref>{{Cite journal|last=Marshalek|first=B.|last2=Lohman, D. F.|last3=Snow, R. E.|year=1983|title=The complexity continuum in the radex and hierarchical models of intelligence|url=https://archive.org/details/intelligence_april-june-1983_7_2/page/107|journal=Intelligence|volume=7|issue=2|pages=107–127|doi=10.1016/0160-2896(83)90023-5}}</ref> ਦੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸੰਬੰਧਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਵਿਆਪਕ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਰੇਵੇਨਜ਼ ਪ੍ਰੋਗਰੈਸਿਵ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹੋਰ ਟੈਸਟਾਂ ਅਤੇ ਕਾਰਜਾਂ ਨਾਲ ਖਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਉੱਚ ਸੰਬੰਧ ਹੈ। ''ਰੇਵਨ ਦਾ'' ਵੱਖਰਾ ਦਿੱਖ ਸਮੱਗਰੀ ਨਾਲ ਤਰਕ ਦਾ ਇੱਕ ਟੈਸਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਦੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਵਧਦੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਦੁਆਰਾ ਲਗਭਗ ਕ੍ਰਮਬੱਧ। ਹਰੇਕ ਸਮੱਸਿਆ ਇੱਕ ਖਾਲੀ ਸੈੱਲ ਦੇ ਨਾਲ ਐਬਸਟ੍ਰੈਕਟ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਦਾ 3 x 3 ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ ਇੱਕ ਨਿਯਮ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਨਿਯਮ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਉਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿ 8 ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਹੜਾ ਵਿਕਲਪ ਖਾਲੀ ਸੈੱਲ ਵਿੱਚ ਫਿੱਟ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਟੈਸਟਾਂ ਨਾਲ ਇਸਦੇ ਉੱਚ ਸੰਬੰਧ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਰੇਵੇਨ ਦੇ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਆਮ ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਇੱਕ ਚੰਗਾ ਸੂਚਕ ਵਜੋਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਹ ਮੁਸਕਿਲ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ''ਰੇਵੇਨਜ਼'',<ref>{{Cite journal|last=Lynnn|first=R.|last2=Irving, P.|year=2004|title=Sex differences on the progressive matrices: A meta-analysis|url=https://archive.org/details/sim_intelligence_2004_32_5/page/481|journal=Intelligence|volume=32|issue=5|pages=481–498|doi=10.1016/j.intell.2004.06.008}}</ref> 'ਤੇ ਕਾਫ਼ੀ ਲਿੰਗਕ ਅੰਤਰ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਉਦੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਜਦੋਂ ''ਜੀ'' ਨੂੰ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ' ਤੇ ਟੈਸਟਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਤੋਂ ਆਮ ਕਾਰਕ ਦੀ ਗਣਨਾ ਕਰਕੇ ਮਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|last=Halpern|first=D. F.|last2=LaMay, M. L.|year=2000|title=The smarter sex: A critical review of sex differences in intelligence|url=https://archive.org/details/sim_educational-psychology-review_2000-06_12_2/page/229|journal=[[Educational Psychology Review]]|volume=12|issue=2|pages=229–246|doi=10.1023/A:1009027516424}}</ref> === ਆਮ ਸਮੂਹਕ ਖੁਫੀਆ ਕਾਰਕ ਜਾਂ ''ਸੀ'' === ਸਮੂਹਕ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਇੱਕ ਤਾਜ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਮਝ, ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕਾਰਜਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਮਰੱਥਾ ਵਜੋਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ,<ref>{{Cite journal|last=Woolley|first=Anita Williams|last2=Chabris|first2=Christopher F.|last3=Pentland|first3=Alex|last4=Hashmi|first4=Nada|last5=Malone|first5=Thomas W.|date=2010-10-29|title=Evidence for a Collective Intelligence Factor in the Performance of Human Groups|url=https://semanticscholar.org/paper/2816dd942e1b2f41c3708c32ccb13e6f24235c72|journal=Science|volume=330|issue=6004|pages=686–688|bibcode=2010Sci...330..686W|doi=10.1126/science.1193147|issn=0036-8075|pmid=20929725}}</ref> ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨ ਢੰਗਾਂ ਅਤੇ ਸੰਕਲਪਾਂ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਦਿਆਂ ਮਨੁੱਖੀ ਖੁਫੀਆ ਖੋਜ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ, ਕਾਰਜਸ਼ੀਲਤਾ ਅਤੇ ਢੰਗ ਆਮ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਪਹੁੰਚ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹਨ ਜਿਥੇ ਗਿਆਨ-ਸੰਬੰਧੀ ਕਾਰਜਾਂ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸਮੂਹ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਫੈਕਟਰ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦੁਆਰਾ ਕੱਢੀ ਗਈ ਜਨਰਲ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ ਫੈਕਟਰ <nowiki><i id="mwAbM">ਜੀ</i></nowiki> ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਏ ਗਏ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਮਾਪਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|last=Spearman, C.E.|date=1904|title="General intelligence," objectively determined and measured|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-psychology_1904-04_15_2/page/201|journal=American Journal of Psychology|volume=15|issue=2|pages=201–293|doi=10.2307/1412107|jstor=1412107|pmid=|access-date=}}</ref> ਉਸੇ ਨਾੜੀ ਵਿੱਚ, ਸਮੂਹਕ ਖੁਫੀਆ ਖੋਜ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਇੱਕ ' ''ਸੀ'' ਫੈਕਟਰ' ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਨਾ ਹੈ ਜੋ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਸਮੂਹ-ਸਮੂਹ ਦੇ ਅੰਤਰ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਇਸਦੇ ਢਾਂਚਾਗਤ ਅਤੇ ਸਮੂਹ ਰਚਨਾਤਮਕ ਕਾਰਨਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|last=Woolley|first=Anita Williams|last2=Aggarwal|first2=Ishani|last3=Malone|first3=Thomas W.|date=2015-12-01|title=Collective Intelligence and Group Performance|journal=Current Directions in Psychological Science|volume=24|issue=6|pages=420–424|doi=10.1177/0963721415599543|issn=0963-7214}}</ref> === ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਸਿਧਾਂਤ === ਬੁੱਧੀ ਦੀਆਂ ਕਈ ਵੱਖਰੀਆਂ ਸਿਧਾਂਤ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ ਤੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਅਕਸਰ ਉਹ ''ਜੀ ਫੈਕਟਰ'' ਵਰਗੇ ਇੱਕ ਸਿੰਗਲ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਕਾਰਕਾਂ ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। === ਕੈਟਲ – ਹੌਰਨ – ਕੈਰਲ ਥਿਯੂਰੀ === ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਿਆਪਕ, ਹਾਲੀਆ ਆਈਕਿਯੂ ਦੇ ਟੈਸਟ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਾਟਲ - ਹੌਰਨ – ਕੈਰੋਲ ਥਿਯੂਰੀ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਏ ਹਨ। ਖੋਜ ਤੋਂ ਬੁੱਧੀ ਬਾਰੇ ਜੋ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇਹ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖੀ ਬੁੱਧੀ ਲਈ ਕਾਰਕਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੀ ਚੋਟੀ 'ਤੇ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਤਹਿਤ 10 ਵਿਆਪਕ ਯੋਗਤਾਵਾਂ ਹਨ ਜੋ ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ 70 ਤੰਗ ਯੋਗਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਵਿਆਪਕ ਯੋਗਤਾਵਾਂ ਹਨ: * ਤਰਲ ਅਕਲ (ਜੀਐੱਫ): ਵਿੱਚ ਅਣਜਾਣ ਜਾਣਕਾਰੀ ਜਾਂ ਨਾਵਲ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਤਰਕ ਕਰਨ, ਸੰਕਲਪਾਂ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਯੋਗਤਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। * ਕ੍ਰਿਸਟਲਾਈਜ਼ਡ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ (ਜੀਸੀ): ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਹਾਸਲ ਕੀਤੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਅਤੇ ਡੂੰਘਾਈ, ਕਿਸੇ ਦੇ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਸੰਚਾਰਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਗਤਾ, ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਸਿੱਖੇ ਹੋਏ ਤਜ਼ਰਬਿਆਂ ਜਾਂ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਤਰਕ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। * ਕੁਆਂਟਿਵੇਟਿਵ استدلال (ਜੀਕਿਯੂ): ਮਾਤਰਾਤਮਕ ਧਾਰਣਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸੰਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਅਤੇ ਅੰਕਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸੋਧਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ। * ਪੜ੍ਹਨ ਅਤੇ ਲਿਖਣ ਦੀ ਯੋਗਤਾ (ਗਰੂ): ਮੁੱਢਲੇ ਪੜ੍ਹਨ ਅਤੇ ਲਿਖਣ ਦੇ ਹੁਨਰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। * ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਮੈਮੋਰੀ (ਜੀਐਸਐਮ): ਤੁਰੰਤ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਵਿੱਚ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ ਫੜਣ ਅਤੇ ਰੱਖਣ ਅਤੇ ਫਿਰ ਕੁਝ ਸਕਿੰਟਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਹੈ। * ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸਟੋਰੇਜ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤੀ (ਗੈਲਰ): ਸੋਚ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ ਸਟੋਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨਾਲ ਪ੍ਰਵਾਹ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਹੈ। * ਵਿਜ਼ੂਅਲ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ (ਜੀਵੀ): ਵਿਜ਼ੂਅਲ ਨੁਮਾਇੰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਸਟੋਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਯਾਦ ਕਰਾਉਣ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਸਮੇਤ ਦਰਸ਼ਨੀ ਪੈਟਰਨਾਂ ਨਾਲ ਸਮਝਣ, ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਨ, ਸਿੰਥੇਸਾਈਜ਼ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸੋਚਣ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਹੈ। * ਆਡੀਟੋਰੀਅਲ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ (ਗਾ): ਆਡੀਟਰੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ, ਸੰਸਲੇਸ਼ਣ ਅਤੇ ਪੱਖਪਾਤ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਭਾਸ਼ਣ ਦੀਆਂ ਅਵਾਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਵਿਗਾੜਨਾ ਅਤੇ ਵਿਗਾੜਨਾ ਵਾਲੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਅਧੀਨ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। * ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੀ ਗਤੀ (ਜੀਐੱਸ): ਆਟੋਮੈਟਿਕ ਬੋਧਵਾਦੀ ਕਾਰਜ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਹੈ, ਖ਼ਾਸਕਰ ਜਦੋਂ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਤ ਕਰਨ ਲਈ ਦਬਾਅ ਹੇਠ ਮਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। * ਫੈਸਲਾ / ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ ਦਾ ਸਮਾਂ / ਗਤੀ (ਜੀਟੀ): ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ ਉਸ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਵਿਅਕਤੀ ਉਤਸ਼ਾਹ ਜਾਂ ਕੰਮ ਪ੍ਰਤੀ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਆ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ (ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਸਕਿੰਟਾਂ ਦੇ ਸਕਿੰਟਾਂ ਜਾਂ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੀਐਸ ਨਾਲ ਉਲਝਣ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ 2– ਦੇ ਅੰਤਰਾਲ ਵਿੱਚ ਮਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) 3 ਮਿੰਟ)।ਮਾਨਸਿਕ ਕ੍ਰੋਮੋਮੈਟਰੀ ਵੇਖੋ। ਆਧੁਨਿਕ ਟੈਸਟ ਜ਼ਰੂਰੀ ਤੌਰ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਯੋਗਤਾਵਾਂ ਦਾ ਮਾਪ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਜੀਕਿਯੂ ਅਤੇ ਗਰੂ ਨੂੰ ਸਕੂਲ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਉਪਾਅ ਵਜੋਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਨਾ ਕਿ ਆਈਕਿਯੂ। ਜੀ ਟੀ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਉਪਕਰਣਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਮਾਪਣਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜੀ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਅਕਸਰ ਸਿਰਫ ਜੀਐਡ ਅਤੇ ਜੀਸੀ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਜੋ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵੇਚਲਰ ਆਈਕਿਯੂ ਟੈਸਟ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸੰਸਕਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਗੈਰ-ਜ਼ਬਾਨੀ ਜਾਂ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਉਪਸੈਟਾਂ ਅਤੇ ਜ਼ੁਬਾਨੀ ਸਬਸੈੱਟਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਹੋਰ ਤਾਜ਼ਾ ਖੋਜਾਂ ਨੇ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। === ਵਿਵਾਦ === ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਖੁਦ ਸਾਈਕੋਮੈਟ੍ਰਿਕ ਪਹੁੰਚ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਵਿਵਾਦ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਖੋਜ ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਬਾਰੇ ਕਈ ਵਿਵਾਦ ਹਨ। ਇਕ ਆਲੋਚਨਾ ਮੁੱਢਲੀ ਖੋਜ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕ੍ਰੈਨੀਓਮੈਟਰੀ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹੈ।<ref name="mom">''The Mismeasure of Man'', Stephen Jay Gould, Norton, 1996</ref> ਇਸਦਾ ਉੱਤਰ ਮਿਲਿਆ ਹੈ ਕਿ ਮੁਢਲੀ ਖੁਫੀਆ ਖੋਜ ਤੋਂ ਸਿੱਟੇ ਕੱਟਣਾ ਮਾਡਲ ਟੀ ਦੀ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਦੀ ਅਲੋਚਨਾ ਕਰਦਿਆਂ ਆਟੋ ਉਦਯੋਗ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਨ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ।<ref name="Jensen1982">{{Cite journal|last=Jensen, A.R.|author-link=Arthur Jensen|year=1982|title=The debunking of scientific fossils and straw persons|url=http://www.debunker.com/texts/jensen.html|journal=Contemporary Education Review|volume=1|issue=2|pages=121–135|access-date=2008-03-18}}</ref> ਕਈ ਆਲੋਚਕ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਟੀਫਨ ਜੇ ਗੋਲਡ, ''ਜੀ ਦੀ'' ਆਲੋਚਨਾ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ, ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅੰਕੜਾਤਮਕ ਕਲਾ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਆਈਕਿਯੂ ਦੇ ਟੈਸਟ ਦੀ ਬਜਾਏ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਅਸੰਬੰਧਿਤ ਯੋਗਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮਾਪਦੇ ਹਨ।<ref name="mom"/><ref name="Schlinger2003">{{Cite journal|last=Schlinger, H.D.|year=2003|title=The Myth of Intelligence|url=https://www.questia.com/PM.qst?a=o&se=gglsc&d=5001903843|journal=The Psychological Record|volume=53|issue=1|pages=15–33|access-date=2008-03-18|archive-date=2009-10-07|archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20091007164436/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&se=gglsc&d=5001903843|url-status=dead}}</ref> ਅਮੈਰੀਕਨ ਸਾਈਕੋਲੋਜੀਕਲ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ " ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ: ਜਾਣੇ-ਪਛਾਣੇ ਅਤੇ ਅਣਜਾਣ " ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਆਈਕਿਯੂ ਟੈਸਟ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਮੇਲ ਖਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਹੈ ਕਿ ''ਜੀ'' ਇੱਕ ਅੰਕੜਾਤਮਕ ਬਿਰਤਾਂਤ ਹੈ ਇੱਕ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਹੈ। == ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧੀ == [[ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ|ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀਆਂ]] ਨੇ ਦਿਖਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖੀ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਉਸ ਸਭਿਆਚਾਰ ਲਈ ਵਿਲੱਖਣ ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ ਅਧਿਐਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਰੌਬਰਟ ਸਟਰਨਬਰਗ ਉਨ੍ਹਾਂ ਖੋਜਕਰਤਾਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਿਚਾਰ ਵਟਾਂਦਰੇ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਦਾ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਅੱਗੇ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਪ੍ਰਸੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖੋ ਵੱਖਰੇ ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤੇ ਬਗੈਰ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨਾ ਦੁਨੀਆ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਖੋਜ-ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਅਣਜਾਣੇ ਵਿੱਚ ਅਹੰਕਾਰੀ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਦਰਸਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਨਕਾਰਨ ਲਈ, ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀ ਬੁੱਧੀ ਦੀਆਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ: # ਸਫਲ ਬੁੱਧੀ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਸਮਾਜਕ-ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ, ਸਫਲਤਾ ਦੀ ਆਪਣੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਸਫਲਤਾ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੇ ਹੁਨਰ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਹੈ। # ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣਤਮਕ ਬੁੱਧੀ ਖੁਫੀਆ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇ ਅੰਸ਼ਾਂ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੈ ਜੋ ਬਿਲਕੁਲ ਵੱਖਰੀ ਪਰ ਜਾਣੂ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਤੇ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। # ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਕੰਮਾਂ ਅਤੇ ਸਥਿਤੀਆਂ ਲਈ ਲਾਗੂ ਕੀਤੇ ਖੁਫੀਆ ਤੱਤ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੈ। # ਵਿਹਾਰਕ ਬੁੱਧੀ ਖੁਫੀਆ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੈ ਅਨੁਕੂਲਣ, ਆਕਾਰ ਅਤੇ ਚੋਣ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਅਨੁਭਵ ਤੇ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref>''Intelligence and Culture'', Robert Sternberg, American Psychologist, American Psychological Association, 2004, Vol. 59, No. 5, pp. 325-338.</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਸਦੀ ਪੱਛਮੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਦੁਆਰਾ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਪਛਾਣ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਕਈ ਅਧਿਐਨ ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਨੁੱਖੀ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀ ਵਿਸ਼ਵ ਭਰ ਦੇ ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ ਵੱਖ ਅਰਥ ਕੱਢਦੀ ਹੈ। ਕਈ ਪੂਰਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਬੁੱਧੀ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਕਿਸੇ ਦੀ ਸਮਾਜਕ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਚੀਨ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਇਸ ਨੂੰ ਹੋਰਾਂ ਨਾਲ ਹਮਦਰਦੀ ਅਤੇ ਸਮਝਣ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਵਜੋਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਤ ਕਰੇਗੀ - ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਸ ਦਾ ਇਕੋ ਇੱਕ ਤਰੀਕਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ [[ਚੀਨ ਦਾ ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਗਣਰਾਜ|ਚੀਨ]] ਵਿੱਚ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ [[ਚੀਨ ਦਾ ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਗਣਰਾਜ|ਹੈ]]।ਕਈ ਅਫਰੀਕੀ ਕਮਿਯੂਨਿਟੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਇਸੇ ਤਰਾਂ ਇੱਕ ਸਮਾਜਕ ਲੈਂਜ਼ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪੂਰਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ ਵਾਂਗ, ਸਮਾਜਿਕ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ, ਸਮਾਜਿਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਇਸਦਾ ਉਦਾਹਰਣ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਣ ਦੇ ਲਈ, ਚੀ-ਚੀਵਾ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ, ਜੋ ਕਿ ਪੂਰੇ [[ਅਫ਼ਰੀਕਾ|ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦੇ]] ਲਗਭਗ 10 ਮਿਲੀਅਨ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਬੁੱਧੀ ਲਈ ਬਰਾਬਰ ਦੀ ਮਿਆਦ ਨਾ ਸਿਰਫ ਚਤੁਰਾਈ, ਬਲਕਿ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਿਭਾਉਣ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਨੂੰ ਵੀ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ. ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਅਮਰੀਕੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੀ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਵਿਆਖਿਆਵਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹਨ. ਅਮਰੀਕੀ ਸਮਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧੀ ਬਾਰੇ ਸਭ ਤੋਂ ਆਮ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਇਸਨੂੰ ਸਮੱਸਿਆ-ਨਿਪੁੰਨਤਾ ਦੇ ਹੁਨਰਾਂ, ਕਟੌਤੀਪੂਰਨ ਤਰਕ ਦੇ ਹੁਨਰਾਂ, ਅਤੇ [[ਇੰਟੈਲੀਜੈਨਸੀ ਕੋਸੈਂਟ|ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ ਕਾਵਾਂਇਟ]] (ਆਈਕਿਯੂ) ਦੇ ਸੁਮੇਲ ਵਜੋਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਹੋਰ ਅਮਰੀਕੀ ਸਮਾਜ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਮਾਜਕ ਜ਼ਮੀਰ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰਨਾ ਉਹ ਕੌਣ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਲਾਹ ਜਾਂ [[ਸਿਆਣਪ|ਬੁੱਧੀ]] ਦੇਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ।<ref>''Intelligence and Culture'', Robert Serpell, Handbook of Intelligence, Cambridge University Press, 2000, pp. 549-578.</ref> == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * ਜੀਨੀਅਸ * ਬੁੱਧੀ * ਤੰਤੂ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ § ਮਨੁੱਖ * ਮਨੁੱਖੀ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਰੂਪ ਰੇਖਾ * ਨਸਲ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ * ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ ਦੀ ਸਵੈ-ਜਾਂਚ * ਸੈਕਸ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ * ਵਹਿਮ * [[ਬਹੁ-ਸੁਘੜਤਾ ਸਿਧਾਂਤ|ਕਈ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀਆਂ ਦੀ ਸਿਧਾਂਤ]] * ਭਾਗ (ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ) == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ|30em}} kfidqohs2cj7evnf7ke82lfoeh76wx8 0 128306 842383 743400 2026-07-10T20:34:40Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842383 wikitext text/x-wiki == Etic v. emic perspectives == == Etic v. emic perspectives == '''ਅੰਤਰ-ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ''' ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਹਾਰ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਧਿਐਨ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਭਿੰਨ ਭਿੰਨ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਸਥਿਤੀਆਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲਤਾ ਅਤੇ ਇਨਵਰਾਰਿਟੀ ਦੋਵੇਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref>Ho, D. Y. F., & Wu, M. (2001). Introduction to cross-cultural psychology. In L. L. Adler & U. P. Gielen (Eds.), ''Cross-cultural topics in psychology'' (pp.&nbsp;3–13). Westport, CT: Praeger.</ref> ਵਿਹਾਰ, ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦੇਣ ਲਈ ਖੋਜ ਢੰਗਾਂ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ ਦੁਆਰਾ ਇਹ [[ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ]] ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਅਤੇ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref name="Gielen2004">Gielen, U. P., & Roopnarine, J. L. (Eds.). (2016). ''Childhood and adolescence: Cross-cultural perspectives and applications'' (2nd ed.). Santa Barbara, CA: Praeger.</ref> ਕਿਉਂਕਿ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਇੱਕ ਅਕਾਦਮਿਕ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ਤੇ ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਕੁਝ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀ ਚਿੰਤਤ ਹੋ ਗਏ ਕਿ ਸਰਬ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ ਤੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਉਸਾਰੂਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਿੰਨੀਆਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਖ਼ਾਸਕਰ ਕਿਉਂਕਿ ਹੋਰ ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਨੂੰ ਦੁਹਰਾਉਣ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖੋ ਵੱਖਰੀ ਸਫਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ ਸੀ।<ref name="Smith2013">Smith, Peter B., Fischer, R., Vignoles, V. L. & Bond, M. H. (Eds.). (2013). ''Understanding Social Psychology Across Cultures: Engaging with others in a changing world'' (2nd ed.). Thousand Oaks, California: Sage.</ref> ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਥੇ ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹਨ ਕਿ ਕੀ ਕੇਂਦਰੀ ਥੀਮਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਿਧਾਂਤ, ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰਭਾਵ, [[ਸੰਗਿਆਨ|ਬੋਧ]], ਖੁਦ ਦੀਆਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ, ਚਿੰਤਾ ਅਤੇ ਉਦਾਸੀ ਵਰਗੇ ਮੁੱਦੇ, ਬਾਹਰੀ ਵੈਧਤਾ ਦੀ ਘਾਟ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਹੋਰ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਪ੍ਰਸੰਗਾਂ ਨੂੰ "ਨਿਰਯਾਤ" ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮੁੜ-ਜਾਂਚ ਕਰਦਾ ਹੈ ਢੰਗਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਜੋ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਬਣਦੇ ਹਨ।<ref name="vandevijver1997">[[Vijver, Fons van de]], and Kwok Leung. ''Methods and Data Analysis for Cross-Cultural Research.'' Thousand Oaks, CA: Sage, 1997</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ ਕੁਝ ਆਲੋਚਕਾਂ ਨੇ ਅੰਤਰ-ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਵਿਧੀਵਾਦੀ ਖਾਮੀਆਂ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿਧਾਂਤਕ ਅਤੇ ਵਿਧੀਵਾਦੀ ਅਧਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਗੰਭੀਰ ਕਮੀਆਂ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਰੁਕਾਵਟ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਕ੍ਰਾਸ-ਕਲਚਰਲ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਵੱਲ ਵਧੇਰੇ ਮੋੜ ਰਹੇ ਹਨ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਜਾਂ ਰਸਾਇਣ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਸਰਵਵਿਆਪੀਆਂ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਅੰਤਰ (ਪਰਿਵਰਤਨ) ਕਿਵੇਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਅੰਤਰ-ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ WWII ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਮਾਮੂਲੀ ਖੇਤਰ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰਦਾ ਸੀ, 1960 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਵਧਣ ਲੱਗੀ। 1971 ਵਿੱਚ, ਅੰਤਰ-ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਖੋਜ ਲਈ ਅੰਤਰ-ਅਨੁਸ਼ਾਸਨੀ ਸੁਸਾਇਟੀ (ਐਸ.ਸੀ.ਸੀ.ਆਰ.) ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਅਤੇ 1972 ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ-ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ (ਆਈ.ਏ.ਸੀ.ਸੀ.ਪੀ.) ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref name="Cherry">{{Cite web|url=http://psychology.about.com/od/branchesofpsycholog1/f/cross-cultural.htm|title=What is Cross Cultural Psychology|last=Cherry|first=Kendra|access-date=19 November 2012|archive-date=5 ਮਾਰਚ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305010716/http://psychology.about.com/od/branchesofpsycholog1/f/cross-cultural.htm|dead-url=yes}}</ref> ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ, ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਇਹ ਸ਼ਾਖਾ ਫੈਲਾਉਂਦੀ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਵਰਤਾਰੇ ਦੇ ਅਧਿਐਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਧ ਰਹੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਰਹੀ ਹੈ। Cross-cultural psychology is differentiated from cultural psychology, which refers to the branch of psychology that holds that human behavior is strongly influenced by cultural differences, meaning that psychological phenomena can only be compared with each other across cultures to a limited extent. In contrast, cross-cultural psychology includes a search for possible universals in behavior and mental processes. Cross-cultural psychology "can be thought of as a type [of] research methodology, rather than an entirely separate field within psychology".<ref name="Cherry"/><ref>{{Cite journal|last=Lonner|first=W. J.|year=2000|title=On the growth and continuing importance of cross-cultural psychology|url=|journal=Eye on Psi Chi|volume=4|issue=3|pages=22–26|doi=10.24839/1092-0803.eye4.3.22}}</ref> In addition, cross-cultural psychology can be distinguished from international psychology which centers around the global expansion of psychology especially during recent decades. Nevertheless, cross-cultural psychology, cultural psychology, and international psychology are united by a common concern for expanding psychology into a universal discipline capable of understanding psychological phenomena across cultures and in a global context. == ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਛੇਤੀ ਕੰਮ == ਖੇਤਰ ਦੀਆਂ ਦੋ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: "ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਹਾਰ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਸੰਚਾਰਨ ਦਾ ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਧਿਐਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਿਆਂ ਜਿਸ ਨਾਲ ਵਿਹਾਰ ਵਿਵਹਾਰਕ ਰੂਪ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਤਾਕਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ"<ref name="Berry, J. W. 2011">Berry, J. W., & Poortinga, Y. H. (2011). ''Cross-cultural psychology: Research and applications'' (3rd ed.). Cambridge: Cambridge University Press.</ref> ਅਤੇ "ਵੱਖ ਵੱਖ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਸਮੂਹਾਂ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਅਧਿਐਨ. ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਖੋ ਵੱਖਰੇ ਤਜ਼ਰਬੇ ਹੋਏ ਹਨ ਜੋ ਅਨੁਮਾਨ ਕਰਨ ਯੋਗ ਅਤੇ ਵਿਵਹਾਰ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅੰਤਰ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ "।<ref>Brislin, Lonner, & Thorndike, 1973 as cited in Berry, J. W., Poortinga, Y. H., Segall, M. H., & Dasen, P. R. (1992). ''Cross-cultural psychology: Research and applications.'' Cambridge: Cambridge University Press.</ref> ਸਭਿਆਚਾਰ, ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ 'ਤੇ, "ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਦੇ ਸਾਂਝਾ ਜੀਵਨ ਢੰਗ" ਵਜੋਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਤ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸਮਾਜ ਸ਼ਾਸਤਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਪਰੀਤ, ਬਹੁਤੇ ਕ੍ਰਾਸ-ਕਲਚਰਲ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀ ਸਮਾਜਿਕ ਢਾਂਚੇ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸਪਸ਼ਟ ਵੰਡਣ ਵਾਲੀ ਰੇਖਾ ਨਹੀਂ ਖਿੱਚਦੇ। ਕ੍ਰਾਸ-ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਮੁਡਲੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਲਾਜ਼ਰ ਅਤੇ ਸਟੀਨਥਲ ਦੀ ਜਰਨਲ ''ਜ਼ੀਟਸਚ੍ਰਿਫਟ ਫਰ ਵਲਕਰਪਸੀਚੋਲੋਜੀ ਅੰਡਰ ਸਪ੍ਰੈਚਵਿਸਸੇਨਕਾਫਟ'' [ਲੋਕ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਜਰਨਲ] ਵਿੱਚ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ 1860 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਹੋਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿਲੀਅਮਜ਼ ਐਚ.ਆਰ. ਰਿਵਰਸ (1864–1922) ਦੁਆਰਾ ਵਧੇਰੇ ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਗਈ ਜਿਸਨੇ ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਅਤੇ ਗਿੰੳਨੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਥਿਤ ਟੋਰੇਸ ਸਟਰੇਟਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵਸਦੇ ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਸੰਵੇਦਨਾਤਮਕ ਗਤੀ ਨੂੰ ਮਾਪਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ।<ref>[[Gustav Jahoda|Jahoda, G.]] (1993). ''Crossroads between culture and mind.'' Cambridge, MA: Harvard University Press.</ref> ਆਧੁਨਿਕ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਵਿਲਹੈਲਮ ਵਾਂਟ ਨੇ, ''ਵਾਲਕਰਪਸਾਈਕੋਲੋਜੀ'' (ਇਤਿਹਾਸਕ ਪੱਖੀ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਇੱਕ ਕਿਸਮ) ਉੱਤੇ ਦਸ ਖੰਡਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੀਆਂ, ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਖੰਡਾਂ ਦਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ ਸੀਮਤ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸੀ।<ref>Wundt, W. (1900-1920). ''Völkerpsychologie'' (Comparative Psychology of Peoples), vols.1-10. Leipzig, Germany: Engelmann.</ref> ਕੋਲੰਬੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਮਾਨਵ-ਵਿਗਿਆਨੀ, ਵਾਂਟ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਫ੍ਰਾਂਜ਼ ਬੋਅਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਈ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਰੂਥ ਬੈਨੇਡਿਕਟ ਅਤੇ ਮਾਰਗਰੇਟ ਮੀਡ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਉਹ ਜਾਪਾਨ, ਸਮੋਆ ਅਤੇ ਗਿੰੳਨੀ ਵਰਗੀਆਂ ਪੱਛਮੀ ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਵਰਤਾਰੇ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਵਰਤਾਰੇ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਪਰਿਵਰਤਨ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਮਨਪਸੰਦ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੀ ਅੰਤਰ-ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਵੈਧਤਾ ਨੂੰ ਸਾਬਤ ਕਰਨ। ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਹੋਰ ਖੇਤਰ ਇਸ ਗੱਲ ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦ੍ਰਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਸੰਬੰਧ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਵਹਾਰ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਹ ਸਭ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਵਹਾਰ ਤੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ.<ref name="Cherry"/> ਮਾਲੀਨੋਵਸਕੀਆ ਨੇਮ ਇਸ ਵਿਚਾਰ 'ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਰਵ ਵਿਆਪੀ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਦੀ ਆਮ ਖੋਜ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸਮਾਜ ਦੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਝਣ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ ਜੋ ਸਾਰੇ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਵਹਾਰ' ਤੇ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ.<ref name="triandis">{{Cite journal|last=Triandis|first=Harry|last2=Roy S. Malpass|last3=Andrew R. Davidson|year=1971|title=Cross-Cultural Psychology|journal=Biennial Review of Anthropology|volume=7|pages=1–84|jstor=2949227}}</ref> ਕ੍ਰਾਸ-ਕਲਚਰ ਦੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕਾਂ ਨੇ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਇਮਿਕ / ਐਟਿਕ ਵੱਖਰੇਵੇਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਹੈ.<ref>{{Cite journal|last=Berry|first=John|year=1969|title=On cross-culture comparability|journal=[[International Journal of Psychology]]|volume=4|issue=2|pages=119–128|doi=10.1080/00207596908247261}}</ref> ਇਮਿਕ ਪਹੁੰਚ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਵਿਹਾਰ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਇੱਕ ਸਭਿਆਚਾਰ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੈ; ਐਟਿਕ ਪਹੁੰਚ ਸਭਿਆਚਾਰ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਦੇ ਵਿਹਾਰ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੈ.<ref name="Berry 1980 11">{{Cite book|title=Handbook of Cross-Cultural Psychology: Vol. 2. Methodology|last=Berry|first=John|publisher=Allyn and Bacon|year=1980|location=Boston|pages=11}}</ref> ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀ ਅੰਤਰ-ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਖੋਜ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰੋ ਜਿਸਨੂੰ ਸੂਡੋਐਟਿਕ ਪਹੁੰਚ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ.<ref name="TriandisMarin1983">{{Cite journal|last=Triandis|first=H. C.|last2=Marin|first2=G.|year=1983|title=Etic Plus Emic Versus Pseudoetic: A Test of a Basic Assumption of Contemporary Cross-Cultural Psychology|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-cross-cultural-psychology_1983-12_14_4/page/489|journal=Journal of Cross-Cultural Psychology|volume=14|issue=4|pages=489–500|doi=10.1177/0022002183014004007|issn=0022-0221}}</ref> ਇਹ ਸੂਡੋਐਟਿਕ ਪਹੁੰਚ ਦਰਅਸਲ ਇੱਕ ਪੱਛਮੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਇੱਕ ਏਮਿਕ ਅਧਾਰਤ ਪਹੁੰਚ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਇੱਕ ਐਟਿਕ ਪਹੁੰਚ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ. ਇਰਵਾਈਨ ਅਤੇ ਕੈਰਲ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਸਭਿਆਚਾਰ ਲਈ ਇੱਕ ਬੁੱਧੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਲੈ ਕੇ ਆਏ, ਇਹ ਜਾਂਚ ਕੀਤੇ ਬਗੈਰ ਕਿ ਇਹ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਮਾਪ ਰਹੀ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਮਾਪਣ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਕੀ ਸੀ. ਇਸ ਨੂੰ ਸੂਡੋਮੇਟਿਕ ਕੰਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਵੱਖ ਵੱਖ ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਲਈ ਆਪਣੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ. == ਖੋਜ ਅਤੇ ਕਾਰਜ == ਡੱਚ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀ ਜੀਰਟ ਹੋਫਸਟੇਡੀ ਨੇ 1970 ਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਈ ਬੀ ਐਮ ਦੇ ਮੁੱਲਾਂ ਬਾਰੇ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਖੋਜ ਕਰਦਿਆਂ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਲਿਆ ਦਿੱਤੀ। ਹੋਫਸਟੇਡੀ ਦਾ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਪਹਿਲੂ ਸਿਧਾਂਤ ਨਾ ਸਿਰਫ ਅੰਤਰ-ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਰਗਰਮ ਖੋਜ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ, ਬਲਕਿ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ ਤੇ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈਉਸਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਕੰਮ ਨੇ ਪਾਇਆ ਕਿ ਸਭਿਆਚਾਰ ਚਾਰ ਪਹਿਲੂਆਂ ਤੇ ਭਿੰਨ ਹਨ: ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਦੂਰੀ, ਅਨਿਸ਼ਚਿਤ।<ref>Hofstede, G. (2001). ''Culture's consequences: Comparing values, behaviors, institutions, and organizations across nations'' (2nd ed.). Thousand Oaks, CA: Sage.</ref> ਤਾ ਤੋਂ ਪਰਹੇਜ਼, ਮਰਦਾਨਗੀ-ਰਤਵਾਦ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀਵਾਦ-ਸਮੂਹਕਤਾ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ, ਚੀਨੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਕਨੈਕਸ਼ਨ ਨੇ ਦੇਸੀ ਚੀਨੀ ਸਮੱਗਰੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਿਆਂ ਆਪਣੀ ਖੋਜ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਨੇ ਪੰਜਵਾਂ ਪਹਿਲੂ ਜੋੜਿਆ - ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਰੁਝਾਨ (ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਨਫੂਸੀਅਨ ਗਤੀਸ਼ੀਲਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) - ਜੋ ਕਿ ਚੀਨ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref name="CCC">{{Cite journal|last=|first=|year=1987|title=Chinese values and the search for culture-free dimensions of culture|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-cross-cultural-psychology_1987-06_18_2/page/143|journal=Journal of Cross-Cultural Psychology|volume=18|issue=2|pages=143–164|doi=10.1177/0022002187018002002}}</ref> ਫਿਰ ਵੀ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਮਾਈਕਲ ਮਿੰਕੋਵ ਨਾਲ ਵਰਲਡ ਵੈਲਯੂਜ ਸਰਵੇਖਣ ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਿਆਂ ਕੰਮ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਛੇਵਾਂ ਪਹਿਲੂ ਜੋੜਿਆ - ਅਨੰਦ ਕਾਰਜ ਬਨਾਮ ਸੰਜਮ।<ref>Hofstede, Geert, Hofstede, Gert Jan, and Minkov, Michael. (2010). ''Cultures and organizations: Software of the Mind'' (3rd ed.). New York: McGraw-Hill.</ref> ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਹੋਫਸਟੇਡੀ ਦੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਮੈਕਸੁਨੇਏ (2002) ਦੁਆਰਾ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਸਵਾਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|last=McSweeney|year=2002|title=Hofstede's model of national cultural differences and their consequences: A triumph of faith – a failure of analysis|url=https://archive.org/details/sim_human-relations_2002-01_55_1/page/89|journal=Human Relations|volume=55|issue=1|pages=89–118|doi=10.1177/0018726702551004}}</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਬੇਰੀ ਏਟ ਅਲ. ਹੋਫਸਟੇਡੀ ਦੇ ਕੁਝ ਕਾਰਜਾਂ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿਓ, ਵਿਅਕਤੀਵਾਦ ਅਤੇ ਸਮੂਹਕਤਾਵਾਦ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕਰਨ ਲਈ ਵਿਕਲਪਿਕ ਉਪਾਵਾਂ ਦੀ ਤਜਵੀਜ਼ ਰੱਖੋ. ਦਰਅਸਲ, ਵਿਅਕਤੀਵਾਦ-ਸਮੂਹਕਤਾਵਾਦ ਦੀ ਬਹਿਸ ਖੁਦ ਮੁਸਕਿਲ ਸਾਬਤ ਹੋਈ ਹੈ, ਸਿਨਹਾ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਪਾਠੀ (1994) ਦੀ ਦਲੀਲ ਹੈ ਕਿ ਮਜ਼ਬੂਤ ਵਿਅਕਤੀਵਾਦੀ ਅਤੇ ਸਮੂਹਕਵਾਦੀ ਰੁਝਾਨ ਇਕੋ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ (ਉਹ ਇਸ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ [[ਭਾਰਤ]] ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਵਟਾਂਦਰੇ ਕਰਦੇ [[ਭਾਰਤ|ਹਨ]] )।<ref>Kim, U., Triandis, H. C., Choi, S. C., Kağitçibaşi, Ç., & Yoon, G. (Eds.). (1994). ''Individualism and collectivism: Theory, method, and applications.'' Thousand Oaks, CA: Sage.</ref> ਕੁਦਰਤ ਅਨੁਸਾਰ, ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਰੇਖਿਕ ਮਾਪਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਸਿੱਧ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਧੇਰੇ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੰਗਿਕ ਅਧਾਰ ਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਨਾ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਅਣਚਾਹੇ ਅਯਾਮੀ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀਆਂ ਵਿੱਚ। === ਸਲਾਹ ਅਤੇ ਕਲੀਨਿਕਲ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ === ਕ੍ਰਾਸ-ਕਲਚਰਲ ਕਲੀਨਿਕਲ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ (ਉਦਾਹਰਣ ਲਈ, ਜੈਫਰਸਨ ਫਿਸ਼<ref>Fish, J. M. (1996). ''Culture and therapy: An integrative approach.'' Northvale, NJ: Jason Aronson.</ref><ref name="gielen">Gielen, U. P., Draguns, J. G., & Fish, J. M. (Eds.) (2008). ''Principles of multicultural counseling and therapy.'' New York City, NY: Routledge.</ref><ref>Fish, J. M. (2011). ''The concept of race and psychotherapy.'' New York: Springer Science + Business Media.</ref> ਅਤੇ ਸਲਾਹ ਮਾਹਰ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕਾਂ (ਉਦਾਹਰਣ ਲਈ, ਲਾਰੈਂਸ ਐਚ. ਗਰਸਟਿਨ,<ref name="Gerstein, L.H. 2009">Gerstein, L.H., Heppner, P. P., AEgisdottir, Leung, S.-M. A., & Norsworthy, K. L. (Eds.). (2009). ''International handbook of cross-cultural counseling: Cultural assumptions and practices worldwide.'' Los Angeles, CA: Sage.</ref> ਰਾਏ ਮੂਡਲੀ,<ref name="Moodley, R. 2013">Moodley, R., Gielen, U. P., & Wu, R. (Eds.). (2013). ''Handbook of counseling and psychotherapy in an international context.'' New York: Routledge.</ref><ref name="Moodley, R. 2015">Moodley, R., Lengyell, M., Wu, R., & Gielen, U. P. (Eds.). (2015). ''International counseling case studies handbook''. Alexandria, VA: American Counseling Association.</ref> ਅਤੇ ਪੌਲ ਪੇਡਰਸਨ<ref>Pedersen, P., Draguns J.G., Lonner W., & Trimble J. (2015). ''Counseling across cultures'' (7th ed.). Thousand Oaks, CA: Sage.</ref><ref>Pedersen, P. (1999). ''Hidden messages in culture-centered counseling: A Triad Training Model.'' Thousand Oaks, CA: Sage.</ref> ) ਨੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਮਨੋਰੰਜਨ ਲਈ ਅੰਤਰ-ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਲਾਗੂ ਕੀਤੇ ਹਨ. ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਉਵੇ ਪੀ. ਜੀਲੇਨ, ਜੂਰੀਸ ਜੀ. ਡਰੈਗਨਜ਼, ਅਤੇ ਜੇਫਰਸਨ ਐਮ. ਫਿਸ਼ ਦੀ ਸਿਰਲੇਖ ਵਜੋਂ, "ਬਹੁ-ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਕਾseਂਸਲਿੰਗ ਅਤੇ ਥੈਰੇਪੀ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ" ਸਲਾਹ-ਮਸ਼ਵਰੇ ਵਿੱਚ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਬਾਰੇ ਕਈ ਅਧਿਆਇ ਹਨ. ਜੋਨ ਡੀ. ਕੋਸ-ਚੀਓਨੋ, ਲੂਈਸ ਬਾਕਾ ਅਤੇ ਲੂਈਸ ਏ ਵਰਗਾ ਸਭ ਕੁਝ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿੱਚ ਸੂਚੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ (ਮੈਕਸੀਕਨ ਅਮੈਰੀਕਨ ਅਤੇ ਮੈਕਸੀਕਨ ਅੱਲ੍ਹੜ ਉਮਰ ਦੇ ਸਮੂਹ ਸਮੂਹ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਸਿਰਲੇਖ ਦੇ ਚੈਪਟਰ ਵਿਚ: ਸਭਿਆਚਾਰ 'ਤੇ ਫੋਕਸ) ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਥੈਰੇਪੀ ਦੇ ਢੰਗ ਵਿੱਚ ਲੈਟਿਨੋਜ਼ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹੋਏ "ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ" ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ. ਉਦਾਹਰਣ ਦੇ ਲਈ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਥੈਰੇਪੀ ਵਿੱਚ ਉਹ ਇੱਕ "ਚੌਥੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ" ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਬੱਚਿਆਂ / ਅੱਲੜ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਸ਼ ਹੁਣ ਬਹੁ-ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਦਖਲਅੰਦਾਜ਼ੀ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਲਾਹ-ਮਸ਼ਵਰੇ ਦੇ ਅਭਿਆਸਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਸੂਚੀਬੱਧ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: ਮਲੇਸ਼ੀਆ, ਕੁਵੈਤ, ਚੀਨ, ਇਜ਼ਰਾਈਲ, ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਅਤੇ ਸਰਬੀਆ। ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ, "ਬਹੁਸਭਿਆਚਾਰਕਤਾ ਅਤੇ ਸਕੂਲ ਸਲਾਹ-ਮਸ਼ਵਰੇ, ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਿਆਪਕ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸਲਾਹ-ਮਸ਼ਵਰੇ ਦੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰਨਾ" ਦੇ ਚੈਪਟਰ ਵਿੱਚ, ਹਾਰਡਿਨ ਐਲ.ਕੇ. ਕੋਲਮੈਨ, ਅਤੇ ਜੈਨੀਫ਼ਰ ਜੇ. ਲਿੰਡਵਾਲ ਨੇ ਸਕੂਲ ਦੇ ਕਾਉਂਸਲਿੰਗ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਉਹ ਸਲਾਹ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬਹੁ-ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਯੋਗਤਾ ਹੋਣ ਅਤੇ ਇਸ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਗਤਾ' ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਵੱਖ ਵੱਖ ਨਸਲੀ ਪਿਛੋਕੜ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹੋ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਕਈ ਹਾਲੀਆ ਖੰਡਾਂ ਨੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਵਿਆਪੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੀਆਂ ਸਮਾਨਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਕੌਂਸਲਿੰਗ ਦੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਵਟਾਂਦਰੇ ਦੌਰਾਨ ਵਿਸ਼ਵ ਭਰ ਵਿੱਚ ਸਲਾਹ-ਮਸ਼ਵਰੇ ਦੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਦੀ ਸਮੀਖਿਆ ਕੀਤੀ। === ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਦਾ ਪੰਜ-ਕਾਰਕ ਮਾਡਲ === ਕੀ ਅਮਰੀਕੀ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਏ ਗਏ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਆਮ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇਸ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ, ਅੰਤਰ-ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕਾਂ ਨੇ ਅਕਸਰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕਿਵੇਂ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ. ਇਸ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨ ਲਈ, ਵੱਖੋ ਵੱਖਰੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਗੁਣ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਿਆਂ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਦੇ ਕਾਰਕਾਂ ਨੂੰ ਮਾਪਣ ਵਾਲੇ ਲਕਸ਼ਿਕ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।<ref name="mc">{{Cite web|url=http://www.wwu.edu/culture/mccrae.htm|title=Cross-cultural research on the five-factor model of personality|last=McCrae|first=R. R.|website=In W. J. Lonner, D. L. Dinnel, S. A. Hayes, & D. N. Sattler (Eds.) Online Readings in Psychology and Culture (Unit 6, Chapter 1)|publisher=Center for Cross-Cultural Research, Western Washington University Bellingham, Washington USA|access-date=29 November 2012|archive-date=7 ਮਾਰਚ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160307121025/http://www.wwu.edu/culture/mccrae.htm|url-status=dead}}</ref> ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਧਿਐਨਾਂ ਨੇ ਇਹ ਸਿੱਟਾ ਕੱ .ਿਆ ਹੈ ਕਿ ਐਕਸਟਰਾਵਰਜ਼ਨ, ਸਹਿਮਤੀ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਰ ਦੇ ਕਾਰਕ ਲਗਭਗ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਵੀ ਤੰਤੂ-ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਤਜ਼ੁਰਬੇ ਲਈ ਖੁੱਲਾਪਣ ਕਈ ਵਾਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ. ਇਸ ਲਈ, ਇਹ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਕੁਝ ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਹਨ ਜਾਂ ਕੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਪਣ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਸਮੂਹਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ. ਹਾਲਾਂਕਿ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਖੋਜਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਐੱਫ.ਐੱਫ.ਐੱਮ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਢਾਂਚਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅੰਤਰ-ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਖੋਜ ਅਤੇ ਖੋਜ ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਹੋਰ ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਗੁਣ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜੋ ਐੱਫ ਐੱਫ ਐੱਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ traਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ. === ਭਾਵਨਾ ਦੇ ਨਿਰਣੇ === ਖੋਜਕਰਤਾਵਾਂ ਨੇ ਅਕਸਰ ਹੈਰਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਵੱਖ ਵੱਖ ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਦੇ ਹਨ. ਅੰਤਰ-ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ, ਪਾਲ ਏਕਮਾਨ ਨੇ ਚਿਹਰੇ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਦੇ ਅੰਤਰ-ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਤੌਰ ਤੇ ਨਿਰਣਾਵਾਂ ਦੀ ਪੜਤਾਲ ਕੀਤੀ. ਉਸ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਵਿੱਚ ਦਸ ਵੱਖੋ ਵੱਖਰੀਆਂ ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ ਦੇ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖੋ ਵੱਖਰੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਜ਼ਾਹਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਹਰੇਕ ਭਾਵਨਾ ਦੀ ਤੀਬਰਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਸੀ. ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਨੇ ਦਿਖਾਇਆ ਕਿ ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇਕਰਾਰਨਾਮਾ ਹੋਇਆ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਤੀਬਰ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਸਭ ਤੋਂ ਤੀਬਰ ਸਨ।<ref name="ekman">{{Cite journal|last=Ekman|first=Paul|last2=Wallace V. Friesen|last3=Maureen O' Sullivan|last4=Anthony Chan|last5=Irene Diacoyanni-Tarlatzis|last6=Karl Heider|last7=Rainer Krause|author-link7=Rainer Krause|last8=William Ayhan LeCompte|last9=Tom Pitcairn|date=13 March 1987|title=Universals and Cultural Differences in the Judgements of Facial Expressions of Emotion|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-personality-and-social-psychology_1987-10_53_4/page/712|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=53|issue=4|pages=712–717|doi=10.1037/0022-3514.53.4.712}}</ref> ਇਹ ਖੋਜਾਂ ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਲਈ ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਤੌਰ ਤੇ ਘੱਟੋ ਘੱਟ ਕੁਝ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਚਿਹਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।ਫਿਰ ਵੀ, ਇਹ ਨੋਟ ਕਰਨਾ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਹੈ ਕਿ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਇਸ ਢੰਗ ਨਾਲ ਅੰਤਰ ਸਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ ਦੇ ਭਾਗੀਦਾਰਾਂ ਨੇ ਭਾਵਨਾ ਦੀ ਤੀਬਰਤਾ ਨੂੰ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ। ਜਦੋਂਕਿ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਚਿਹਰੇ ਦੇ ਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਯੁਕਿਨ ਹੁਆਂਗ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਹਿਯੋਗੀ ਨੇ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਜੋ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਇੱਕ ਸਭਿਆਚਾਰ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦੇ ਕੁਝ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਤੇ ਵੱਖੋ ਵੱਖਰੇ ਲੇਬਲ ਲਗਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਹੁਆਂਗ ਏਟ ਅਲ।(2001) ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਚੀਨੀ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਚਿਹਰੇ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਦੀ ਅਮਰੀਕੀ ਧਾਰਨਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਾਇਆ ਕਿ ਚੀਨੀ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਅਮਰੀਕੀ ਭਾਗੀਦਾਰ ਜਿੰਨੇ ਕੁ ਕੁਸ਼ਲ ਨਹੀਂ ਸਨ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਤੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਰਵ ਵਿਆਪਕ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਨੂੰ ਸਮਝਣ।ਹ ਖੋਜਾਂ ਇਸ ਧਾਰਨਾ ਲਈ ਸਮਰਥਨ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਨਿਰਣੇ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ-ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਅੰਤਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।।ਹੁਆਂਗ ਏਟ ਅਲ। (2001) ਸੁਝਾਅ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਏਸ਼ੀਅਨ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਲਈ ਚਿਹਰੇ 'ਤੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਸੰਕੇਤਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ, ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਵੱਖੋ ਵੱਖਰੇ ਮੁੱਲ ਅਤੇ ਨਿਯਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਸਮਝਣਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਬਿਹਤਰ ਸਮਝ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿ ਕਿਉਂ ਕੁਝ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦੀ ਜਾਂ ਤਾਂ ਵੱਖਰੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ। ਉਦਾਹਰਣ ਲਈ, ਜਿਵੇਂ ਹੁਆਂਗ ਏਟ ਅਲ। (2001) ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਇਹ ਬਹੁਤ ਆਮ ਹੈ ਕਿ 'ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਭਾਵਨਾਵਾਂ' ਦਾ ਏਸ਼ੀਅਨ ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਵਾਗਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ।ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਦੇ ਏਸ਼ੀਅਨ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕੀ ਫੈਸਲਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਅੰਤਰ-ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਅੰਤਰ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦੇਣ ਲਈ ਇਹ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਟਰੰਕਾ ਏਟ ਅਲ। (2018) ਨੇ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ: "ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪਿਛਲੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਇਹਨਾਂ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਦੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਸਰੋਤਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਆਮ ਸਿਧਾਂਤਕ ਢਾਂਚਾ ਅਜੇ ਵੀ ਗਾਇਬ ਹੈ।" ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਫਰੇਮਵਰਕ ਚ ਜੋ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਗੁੰਝਲਦਾਰਤਾ ਦੇ ਪੰਜ ਮੁੱਖ ਭਾਗਾਂ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਤਮਕ ਤੌਰ ਤੇ ਨਿਖੇੜਦਾ ਹੈ: “1) ਭਾਵਨਾ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ, 2) ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਧਾਰਨਾਤਮਕ ਗਿਆਨ, 3) ਭਾਵਨਾ-ਸੰਬੰਧੀ ਕਦਰਾਂ ਕੀਮਤਾਂ, 4) ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦੇ ਨਿਯਮ, ਭਾਵ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਅਨੁਭਵ ਲਈ ਨਿਯਮ, ਅਤੇ 5) ਨਿਯਮ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਤ ਕਰੋ ਭਾਵ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਲਈ ਨਿਯਮ।<ref>{{Cite journal|last=Trnka|first=Radek|last2=Poláčková Šolcová|first2=Iva|last3=Tavel|first3=Peter|date=2018|title=Components of cultural complexity relating to emotions: A conceptual framework|url=https://www.researchgate.net/publication/325487029|journal=New Ideas in Psychology|language=en|volume=51|pages=27–33|doi=10.1016/j.newideapsych.2018.05.001|via=}}</ref> [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ]] 3vro8qm2us6rpac66862sqqzvvppqff 0 128661 842412 821708 2026-07-10T21:05:50Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842412 wikitext text/x-wiki '''ਸਮਾਜਕ ਰੁਤਬਾ''' ਸਮਾਜਕ ਮੁੱਲ ਦਾ ਮਾਪ ਹੈ।<ref name=":2">{{Cite journal|last=Sauder|first=Michael|last2=Lynn|first2=Freda|last3=Podolny|first3=Joel|date=2012|title=Status: Insights from Organizational Sociology|url=https://semanticscholar.org/paper/179d1112570d10ba3be476b0e00bb9e19d67aaa9|journal=Annual Review of Sociology|volume=38|pages=267–283|doi=10.1146/annurev-soc-071811-145503}}</ref><ref name="ReferenceA">{{Cite journal|last=Anderson|first=Cameron|last2=Hildreth|first2=John|last3=Howland|first3=Laura|date=2015|title=Is the Desire for Status a Fundamental Human Motive? A Review of the Empirical Literature|url=https://semanticscholar.org/paper/48cd8f785a2ea53b3e537dbc7268cbfbe62b6042|journal=Psychological Bulletin|volume=141|issue=3|pages=574–601|doi=10.1037/a0038781|pmid=25774679}}</ref> ਵਧੇਰੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ, ਇਹ ਇੱਕ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ, ਸਮੂਹਾਂ ਅਤੇ ਸੰਗਠਨਾਂ ਨੂੰ ਸਤਿਕਾਰ, ਸਨਮਾਨ, ਯੋਗਤਾ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰੀ ਪੱਧਰ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਸਮਾਜਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਭੂਮਿਕਾ ਜਾਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਇੱਕ "ਰੁਤਬਾ" ਵਜੋਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਲਿੰਗ, ਸਮਾਜਕ ਵਰਗ, ਜਾਤੀ, ਅਪਰਾਧਿਕ ਦੋਸ਼ੀ ਹੋਣਾ, ਮਾਨਸਿਕ ਬਿਮਾਰੀ ਹੋਣਾ ਆਦਿ)।<ref name=":0">{{Cite journal|last=Pescosolido|first=Bernice|last2=Martin|first2=Jack|date=2015|title=The Stigma Complex|url=|journal=Annual Review of Sociology|volume=41|pages=87–116|doi=10.1146/annurev-soc-071312-145702|pmc=4737963|pmid=26855471}}</ref> ਸਥਿਤੀ ਇਸ ''ਵਿਸ਼ਵਾਸ'' ਵਿੱਚ ਅਧਾਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਸਮਾਜ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦਾ ''ਵਿਸ਼ਵਾਸ'' ਹੈ ਕਿ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਤੌਰ ਤੇ ਵਧੇਰੇ ਜਾਂ ਘੱਟ ਸਮਾਜਕ ਮੁੱਲ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|last=Sedikides|first=C.|last2=Guinote|first2=A.|year=2018|title="How Status Shapes Social Cognition: Introduction to the Special Issue,"The Status of Status: Vistas from Social Cognition|url=|journal=Social Cognition|volume=36|issue=1|pages=1–3|doi=10.1521/soco.2018.36.1.1|doi-access=free}}</ref> ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਦੁਆਰਾ, ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸਮਾਜ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ ਤੇ ਸਾਂਝੇ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ, ਲੋਕ ਸਰੋਤਾਂ, ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਅਹੁਦਿਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਹੋਰ ਕਿਸਮਾਂ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸਥਿਤੀ ਦੀ ਲੜੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹਾ ਕਰਦਿਆਂ, ਇਹ ਸਾਂਝੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸਰੋਤਾਂ ਅਤੇ [[ਸੱਤਾ (ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ)|ਸ਼ਕਤੀ]] ਦੀਆਂ ਅਸਮਾਨ ਵੰਡਾਂ ਨੂੰ ਕੁਦਰਤੀ ਅਤੇ ਨਿਰਪੱਖ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਸਮਾਜਿਕ ਪੱਧਰ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite journal|last=Ridgeway|first=Cecilia L.|last2=Correll|first2=Shelley|date=2006|title=Consensus and the Creation of Status Beliefs.|url=https://archive.org/details/sim_social-forces_2006-09_85_1/page/431|journal=Social Forces|volume=85|pages=431–453|doi=10.1353/sof.2006.0139}}</ref> ਮਨੁੱਖੀ ਸਮਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤੀ ਦੇ ਢਾਂਚੇ ਸਰਬ ਵਿਆਪਕ ਜਾਪਦੇ ਹਨ, ਉੱਚ ਪੱਧਰਾਂ 'ਤੇ ਕਾਬਜ਼ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਲਾਭ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਬਿਹਤਰ ਸਿਹਤ, ਸਮਾਜਿਕ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ, ਸਰੋਤ, ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਤੇ ਆਜ਼ਾਦੀ। ਸਥਿਤੀ ਦਰਜਾਬੰਦੀ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਥਿਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਅਤੇ ਵਰਤੋਂ' ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਕੇਤ ਹਨ ਜੋ ਲੋਕ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਕਿੰਨਾ ਰੁਤਬਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਵਿਵਹਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|last=Mazur|first=Allan|date=2015|title=A Biosocial Model of Status in Face-To-Face Groups|url=|journal=Evolutionary Perspectives on Social Psychology|series=Evolutionary Psychology|volume=|issue=|pages=303–315|doi=10.1007/978-3-319-12697-5_24|isbn=978-3-319-12696-8|jstor=}}</ref> ਅਜਿਹੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜਕ ਤੌਰ ਤੇ ਕੀਮਤੀ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਹੋਣਾ ਜਾਂ ਇੱਕ ਵੱਕਾਰੀ ਡਿਗਰੀ ਹੋਣਾ। ਦੂਜੇ ਰੁਤਬੇ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਵਿੱਚ ਧਨ ਦੌਲਤ ਅਤੇ ਸਪਸ਼ਟ ਖਪਤ ਦੁਆਰਾ ਇਸਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|title=The Theory of the Leisure Class: An Economic Study of Institutions|last=Veblen|first=Thornstein|date=1899|publisher=MacMillan}}</ref> ਆਹਮੋ-ਸਾਹਮਣੇ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਕੁਝ ਨਿਯੰਤਰਣ ਯੋਗ ਵਿਵਹਾਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਦ੍ਰਿੜ ਭਾਸ਼ਣ, ਆਸਣ,<ref>{{Citation|last=Mazur|first=Allan|date=2015|pages=303–315|publisher=Springer International Publishing|language=en|doi=10.1007/978-3-319-12697-5_24|isbn=9783319126968|title=Evolutionary Perspectives on Social Psychology|series=Evolutionary Psychology|chapter=A Biosocial Model of Status in Face-To-Face Groups}}</ref> ਅਤੇ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ।<ref>{{Cite journal|last=Tiedens|first=Larissa Z.|date=2001|title=Anger and advancement versus sadness and subjugation: The effect of negative emotion expressions on social status conferral.|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-personality-and-social-psychology_2001-01_80_1/page/86|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=80|issue=1|pages=86–94|citeseerx=10.1.1.333.5115|doi=10.1037/0022-3514.80.1.86|issn=0022-3514|pmid=11195894}}</ref> == ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ == ਸਟੈਨਲੀ Wasserman ਅਤੇ ਕੈਥਰੀਨ ਫੌਸਟ ਦਾ ਸਟੈਨਲੀ ਨੂੰ ਚੇਤਾਵਨੀ " ਸਬੰਧਿਤ ਧਾਰਨਾ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਬਾਰੇ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਮਤਭੇਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਮਾਜਿਕ ਸਥਿਤੀ, ਸਮਾਜਿਕ ਸਥਿਤੀ ਦਾ, ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਭੂਮਿਕਾ।" ਉਹ ਨੋਟ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਿਦਵਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪਰਿਭਾਸ਼ਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਿਦਵਾਨ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਨਾਲ ਟਕਰਾਉਂਦੀ ਹੈ; ਉਦਾਹਰਣ ਦੇ ਲਈ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ " [[ਰਾਲਫ਼ ਲਿੰਟਨ|[ਰਾਲਫ਼] ਲਿੰਟਨ]] 'ਸਥਿਤੀ' ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵਰਤਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸਾਡੀ" ਸਥਿਤੀ "ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ।<ref name="WassermanFaust1994">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=CAm2DpIqRUIC&pg=PA348|title=Social Network Analysis: Methods and Applications|last=Stanley Wasserman|last2=Katherine Faust|last3=Stanley (University of Illinois Wasserman, Urbana-Champaign)|date=25 November 1994|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-38707-1|page=348}}</ref> == ਨਿਰਣਾ == ਸਥਿਤੀ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਇਸਦੇ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਸਥਿਰ ਅਤੇ ਤਰਲ ਪੱਖਾਂ ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਨਮ ਦੇ ਸਮੇਂ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਲਈ ਨਿਰਧਾਰਤ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਨਿਸ਼ਚਤ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਨਿਰਧਾਰਣ ਸਮਾਜਿਕ ਇਨਾਮਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੁਆਰਾ ਉਸ ਦੇ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਯੋਗਤਾ ਅਤੇ / ਜਾਂ ਲਗਨ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.202016|title=The Study of Man|last=Linton|first=Ralph|date=1936|publisher=Appleton Century Crofts}}</ref> ਨਿਰਧਾਰਤ ਰੁਤਬੇ ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਵਿੱਚ [[ਜਾਤ|ਜਾਤੀਆਂ]], ਨਸਲ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁੰਦਰਤਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ, ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਹਰੇਕ ਦੇ ਵਿਦਿਅਕ ਪ੍ਰਮਾਣ ਪੱਤਰਾਂ ਜਾਂ ਪੇਸ਼ੇ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ: ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਲਈ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਕਸਰ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਲੈਣੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਮਾਸਟਰ ਸਟੇਟਸ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਦੱਸਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref name="BrymLie2009">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=vje_Pl5JmkcC&pg=PA88|title=Sociology: Your Compass for a New World, Brief Edition: Enhanced Edition|last=Robert Brym|last2=John Lie|date=11 June 2009|publisher=Cengage Learning|isbn=978-0-495-59893-0|page=88}}</ref><ref>Ferris, Kelly, and Jill Stein. [http://www.wwnorton.com/college/soc/real-world3/ch/04/ "The Self and Interaction."] Chapter 4 of ''The Real World: An Introduction to Sociology''. W. W. Norton & Company Inc, Dec. 2011. Accessed 20 September 2014.</ref> ਹੋਰ ਪਰਿਪੇਖ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਥਿਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ, ਇੱਕ ਮਾਸਟਰ ਰੁਤਬੇ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਰੋਕਦੇ ਹਨ (ਇਕ ਸਮਾਜਿਕ ਗੁਣ ਦੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਜਿਸਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦੀ ਸਥਿਤੀ 'ਤੇ ਇੱਕ ਆਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ)।<ref name=":1">{{Cite journal|last=Lucas|first=Jeffrey|last2=Phelan|first2=Jo|date=2012|title=Stigma and Status: The Interrelation of Two Theoretical Perspectives|url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177%0190272512459968|journal=Social Psychology Quarterly|volume=75|issue=4|pages=310–333|doi=10.1177/0190272512459968|pmc=4248597|pmid=25473142|via=}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ ਤੇ, ਸਿਧਾਂਤਕ ਖੋਜ ਨੇ ਇਹ ਪਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਸਮਾਜਿਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਦੱਸਤਾ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਰੁਤਬੇ ਦੀ ਕਦਰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਕਾਰਜ ਯੋਗਤਾ ਜਾਂ ਸਮੂਹ ਮੈਂਬਰਸ਼ਿਪ (ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਇੱਕ ਕਾਲੀ ਔਰਤ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਹੈ) ਹੈ।<ref>{{Cite journal|last=Berger|first=Joseph|last2=Norman|first2=Robert Z.|last3=Balkwell|first3=James W.|last4=Smith|first4=Roy F.|date=1992|title=Status Inconsistency in Task Situations: A Test of Four Status Processing Principles|url=https://archive.org/details/sim_american-sociological-review_1992-12_57_6/page/843|journal=American Sociological Review|volume=57|issue=6|pages=843–855|doi=10.2307/2096127|issn=0003-1224|jstor=2096127}}</ref> ਉਦਾਹਰਣ ਦੇ ਲਈ, ਲਿੰਗ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ, ਇਸ ਸਿਧਾਂਤਕ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਯੋਗਾਤਮਕ ਟੈਸਟਾਂ ਨੇ ਬਾਰ ਬਾਰ ਪ੍ਰਯੋਗਿਕ ਸਬੂਤ ਲੱਭੇ ਹਨ ਕਿ ਔਰਤਾਂ ਸਿਰਫ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਉੱਚਿਤ ਦਰਜੇ ਦੇ ਵਿਤਕਰੇ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ.<ref>{{Cite journal|last=Johnson|first=Cathryn|date=1993|title=Gender and Formal Authority|url=https://archive.org/details/sim_social-psychology-quarterly_1993-09_56_3/page/193|journal=Social Psychology Quarterly|volume=56|issue=3|pages=193–210|doi=10.2307/2786778|jstor=2786778}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Johnson|first=Cathryn|date=1994|title=Gender, Legitimate Authority, and Leader-Subordinate Conversations|url=https://archive.org/details/sim_american-sociological-review_1994-02_59_1/page/122|journal=American Sociological Review|volume=59|issue=1|pages=122–135|doi=10.2307/2096136|jstor=2096136}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Johnson|first=Cathryn|last2=Clay-Warner|first2=Jody|last3=Funk|first3=Stephanie|date=1996|title=Effects of Authority Structures and Gender on Interaction in Same-Sex Task Groups|url=https://archive.org/details/sim_social-psychology-quarterly_1996-09_59_3/page/221|journal=Social Psychology Quarterly|volume=59|issue=3|pages=221–236|doi=10.2307/2787020|jstor=2787020}}</ref> ਹੋਰ ਖੋਜਾਂ ਨੇ ਪਾਇਆ ਕਿ ਮਾਨਸਿਕ ਬਿਮਾਰੀ ਨਾਲ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਆਪਸੀ ਨੁਕਸਾਨ ਨੂੰ ਵੀ ਘੱਟ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਅਜਿਹੇ ਲੋਕ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੁਨਰਮੰਦ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਪਛੜੇ ਸਮੂਹਾਂ ਲਈ, ਰੁਤਬੇ ਦੀ ਕਮੀ ਨੂੰ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਤੌਰ ਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੁਆਰਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਕਾਰਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਸਥਿਤੀ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਮੂਹ ਸਦੱਸਤਾ ਤੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ। ਇਸੇ ਤਰਾਂ, ਇਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵਿੱਚ ਖੋਜ ਨੇ ਅਜੇ ਤੱਕ ਇੱਕ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਦੀ ਪਛਾਣ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜੋ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਟ੍ਰਾਂਸ-ਸਿਥਤੀ ਮਾਸਟਰ ਰੁਤਬੇ ਵਾਂਗ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸੋਸ਼ਲ ਨੈਟਵਰਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਖੋਜਕਰਤਾਵਾਂ ਨੇ ਦਿਖਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਵੀ ਰੁਤਬੇ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।ਕਈ ਅਧਿਐਨ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਜੋ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ<ref>{{Cite journal|last=Lynn|first=Freda|last2=Simpson|first2=Brent|last3=Walker|first3=Mark|last4=Peterson|first4=Colin|date=2016|title=Why is the Pack Persuasive? The Effect of Choice Status on Perceptions of Quality|journal=Sociological Science|volume=3|pages=239–263|doi=10.15195/v3.a12|doi-access=free}}</ref> ਜਾਂ ਹਾਣੀਆਂ ਉੱਤੇ ਦਬਦਬਾ ਦਿਖਾਉਣਾ<ref>{{Cite journal|last=Faris|first=Robert|date=2012-06-01|title=Aggression, Exclusivity, and Status Attainment in Interpersonal Networks|url=https://archive.org/details/sim_social-forces_2012-06_90_4/page/1207|journal=Social Forces|language=en|volume=90|issue=4|pages=1207–1235|doi=10.1093/sf/sos074|issn=0037-7732}}</ref> ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਰਮਾਂ ਦੇ ਨੈਟਵਰਕ ਅਧਿਐਨ ਤੋਂ ਇਹ ਵੀ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੰਗਠਨ ਮਾਰਕੀਟ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਖੁਦ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਆਪਣੇ ਸਹਿਯੋਗੀ ਸੰਗਠਨਾਂ ਅਤੇ ਨਿਵੇਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref name=":2"/> == ਵੱਖ ਵੱਖ ਸੁਸਾਇਟੀਆਂ ਵਿੱਚ == ਭਾਵੇਂ ਰਸਮੀ ਜਾਂ ਗੈਰ ਰਸਮੀ, ਸਟੇਟਸ ਲੜੀ ਸਾਰੇ ਸਮਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹਨ।<ref name="ReferenceA"/> ਇੱਕ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ, ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਅਨੁਸਾਰੀ ਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਇਸ ਗੱਲ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਸਮਾਜ ਦੇ ਟੀਚਿਆਂ ਅਤੇ ਆਦਰਸ਼ਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਣ) ਦੇ ਨਾਲ ਕਿੰਨੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਥਿਤੀ ਕਈ ਵਾਰ ਸੇਵਾਦਾਰਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ, ਡਿਉਟੀਆਂ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਅਭਿਆਸਾਂ ਨਾਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਆਧੁਨਿਕ ਸਮਾਜਾਂ ਵਿੱਚ, [[ਧੰਦਾ|ਕਿੱਤੇ]] ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਰੁਤਬੇ ਦਾ ਮੁੱਖ ਨਿਰਧਾਰਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਹੋਰ ਸਦੱਸਤਾਵਾਂ ਜਾਂ ਮਾਨਤਾ (ਜਿਵੇਂ [[ਕੌਮੀਅਤ|ਨਸਲੀ ਸਮੂਹ]], [[ਧਰਮ]], [[ਲਿੰਗ-ਭੇਦ(ਜੈਂਡਰ)|ਲਿੰਗ]], ਸਵੈਇੱਛਤ ਸੰਗਠਨਾਂ, ਫੈਨਡਮ, ਸ਼ੌਕ) ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://www.virginia.edu/topnews/textonlyarchive/September_1996/nerd.txt|title=Archived copy|archive-url=https://web.archive.org/web/20071027083043/http://www.virginia.edu/topnews/textonlyarchive/September_1996/nerd.txt|archive-date=2007-10-27|access-date=2007-04-30}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Eder|first=Donna|last2=Kinney|first2=David A.|date=1995-03-01|title=The Effect of Middle School Extra Curricular Activities on Adolescents' Popularity and Peer Status – EDER and KINNEY 26 (3): 298 – Youth & Society|url=https://archive.org/details/sim_youth-and-society_1995-03_26_3/page/298|journal=Youth & Society|volume=26|issue=3|pages=298–324|doi=10.1177/0044118X95026003002}}</ref> ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਸਥਿਤੀ, ਜਦੋਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਗੁਣਾਂ ਜਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਸਟਰੈਟੀਕੇਸ਼ਨ ਢਾਂਚੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ ਵਿਕਸਤ ਸਮਾਜਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਚਿੱਤਰ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਸਿੱਖਿਆ, ਕਿੱਤੇ ਅਤੇ ਵਿਆਹੁਤਾ ਸਥਿਤੀ ਦੁਆਰਾ। ਸਟਰੇਟੀਫਿਕੇਸ਼ਨ ਢਾਂਚੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਥਾਨ ਸਮਾਜ ਦੇ ਮਾਪਦੰਡਾਂ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅਕਸਰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਕਦਰਾਂ ਕੀਮਤਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸ਼ਕਤੀ, ਵਿੱਦਿਅਕ ਅਕਲ ਅਤੇ ਵਿੱਤੀ ਦੌਲਤ ਨਾਲ ਮੇਲ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਫਲਤਾ ਬਾਰੇ ਨਿਰਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪੂਰਵ-ਆਧੁਨਿਕ ਸੁਸਾਇਟੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਭਿੰਨਤਾ ਵੱਖ ਵੱਖ ਹੈ। ਕੁਝ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕਾਫ਼ੀ ਸਖਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਭਾਰਤ|ਭਾਰਤੀ]] [[ਜਾਤ|ਜਾਤੀ]] ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਨਾਲ। ਹੋਰ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਰੁਤਬਾ ਬਿਨਾਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਅਤੇ / ਜਾਂ ਗੈਰ ਰਸਮੀ ਤੌਰ ਤੇ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕੁਝ ਹੰਟਰ-ਗੈਥੀਰ ਸੁਸਾਇਟੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਖੋਇਸਨ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਦੇਸੀ ਆਸਟਰੇਲੀਆਈ ਸੁਸਾਇਟੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਸਥਿਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਸਬੰਧਾਂ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਣ ਦੇ ਲਈ, ਇੱਕ ਖੋਇਸਨ ਆਦਮੀ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਦੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਲੈਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ (ਇੱਕ ਗੈਰ ਮਜ਼ਾਕ ਵਾਲਾ ਸੰਬੰਧ), ਹਾਲਾਂਕਿ ਸੱਸ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਜਵਾਈ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕਿਸੇ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਖਾਸ "ਰੁਤਬਾ" ਨਹੀਂ ਹੈ - ਅਤੇਕੇਵਲ ਤਾਂ ਹੀ ਖਾਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਸਥਿਤੀ ਸਮਾਜਕ ਪੱਧਰ ' ਤੇ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਥਿਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸੰਸਾਧਨਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਮੂਲੀ ਅਸਮਾਨਤਾ ਨੂੰ ਅਣਉਚਿਤ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੇਠਲੇ ਰੁਤਬੇ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਦਲਾ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧਤਾ ਨੂੰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜੇ ਕੁਝ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਦੂਜਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਵਧੀਆ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (ਭਾਵ, ਉੱਚ ਰੁਤਬਾ ਹੈ), ਤਾਂ ਇਹ ਕੁਦਰਤੀ ਅਤੇ ਨਿਰਪੱਖ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉੱਚ-ਦਰਜੇ ਦੇ ਲੋਕ ਵਧੇਰੇ ਸਰੋਤ ਅਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite journal|last=Ridgeway|first=Cecilia|date=2014|title=Why status matters for inequality|url=http://inequality.stanford.edu/sites/default/files/Cecilia%20L.%20Ridgeway%20-Why%20Status%20Matters%20for%20Inequality.pdf|journal=American Sociological Review|volume=79|pages=1–16|doi=10.1177/0003122413515997|via=}}</ref> ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ, [[ਮੈਕਸ ਵੈਬਰ|ਮੈਕਸ ਵੇਬਰ]] [[ਸਮਾਜਕ ਵਰਗ|ਸਮਾਜਿਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ]] ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਰੁਤਬਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ,<ref>Weber, Max. 1946. "Class, Status, Party." pp. 180–95 in From Max Weber: Essays in Sociology, H. H. Gerth and C. Wright Mills (eds.). New York: Oxford University.</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ ਕੁਝ ਸਮਕਾਲੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਸਮਾਜ-ਵਿਗਿਆਨੀ ਸਮਾਜਿਕ -ਆਰਥਿਕ ਸਥਿਤੀ ਜਾਂ ਐਸਈਐਸ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਦੋਵਾਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਦੇ ਹਨ, ਆਮ ਤੌਰ' ਤੇ [[ਆਮਦਨ|ਆਮਦਨੀ]], [[ਸਿੱਖਿਆ]] ਅਤੇ ਕਿੱਤਾਮੱਤੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਦੇ ਸਧਾਰਨ ਸੂਚਕਾਂਕ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। == ਗੈਰ ਮਨੁੱਖੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਿੱਚ == ਸਮਾਜਿਕ ਰੁਤਬੇ ਦੀ ਲੜੀ ਨੂੰ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ: ਬਾਂਦਰਾਂ,<ref>Chimpanzee Politics (1982, 2007) deWaal, Frans, Johns Hopkins University Press</ref> ਬਾਬੂਆਂ,<ref>{{Cite journal|last=Sapolsy|first=R.M.|year=1992|title=Cortisol concentrations and the social significance of rank instability among wild baboons|url=https://archive.org/details/sim_psychoneuroendocrinology_1992-11_17_6/page/701|journal=Journal of Psychoneuroendocrinology|volume=17|issue=6|pages=701–09|doi=10.1016/0306-4530(92)90029-7|pmid=1287688}}</ref> ਬਘਿਆੜ,<ref>{{Cite web|url=http://www.freewebs.com/alphawolfsabrina/socialorderandvisual.htm|title=Accessed 10 September 2012|website=freewebs.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20140506100134/http://www.freewebs.com/alphawolfsabrina/socialorderandvisual.htm|archive-date=6 May 2014|access-date=8 May 2018}}</ref> ਗਾਵਾਂ / ਬਲਦ,<ref>{{Cite journal|last=Rutberg|first=Allen T.|year=2010|title=Factors Influencing Dominance Status in American Bison Cows (Bison bison)|journal=Zeitschrift für Tierpsychologie|volume=63|issue=2–3|pages=206–212|doi=10.1111/j.1439-0310.1983.tb00087.x}}</ref> ਕੁਕੜੀਆਂ,<ref>Schjelderup-Ebbe, T. 1922. Beitrage zurSozialpsycholgie des Haushuhns. ''Zeitschrift Psychologie'' 88: 225–52. Reprinted in Benchmark Papers in Animal Behaviour/3. Ed. M.W.Schein. 1975</ref> ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਮੱਛੀ,<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1991/11/12/science/in-fish-social-status-goes-right-to-the-brain.html?pagewanted=all&src=pm|title=In Fish, Social Status Goes Right to the Brain - New York Times|last=Natalie Angier|date=1991-11-12|access-date=2014-05-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20140506094643/http://www.nytimes.com/1991/11/12/science/in-fish-social-status-goes-right-to-the-brain.html?pagewanted=all&src=pm|archive-date=2014-05-06|publisher=Nytimes.com}}</ref> ਅਤੇ ਕੀੜੀਆਂ।<ref>Wilson, E.O, The Insect Societies (1971) Belknap Press of Harvard University Press</ref> ਕੁਦਰਤੀ ਚੋਣ ਰੁਤਬੇ ਦੀ ਭਾਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਵਹਾਰ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਵਧੇਰੇ ਸੰਜੀਦਾ ਲਾਦ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ।<ref>Wilson, E.O, Sociobiology (1975, 2000) Belknap Press of Harvard University Press</ref> ਅਜਿਹੇ ਵਿਵਹਾਰ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ ਤੇ ਵੱਖਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੇ ਵੱਖੋ ਵੱਖਰੇ ਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਸਮਾਜਿਕ ਦਬਦਬੇ ਵਾਲੇ ਵਿਵਹਾਰ ਪ੍ਰਜਨਨ ਦੇ ਅਵਸਰ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ,<ref>Wrangham, R. and Peterson, D. (1996). Demonic males. Boston, MA: Houghton Mifflin. {{ISBN|978-0-395-87743-2}}.</ref> ਜਦੋਂ ਕਿ ਦੂਸਰੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਦੀ ਬਚਾਅ ਦਰ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ।<ref>Smuts, B.B., Cheney, D.L. Seyfarth, R.M., Wrangham, R.W., & Struhsaker, T.T. (Eds.) (1987). Primate Societies. Chicago: University of Chicago Press. {{ISBN|0-226-76715-9}}</ref> ਨਿਰੋਕਲਮੀਕਲਜ਼, ਖ਼ਾਸਕਰ ਸੇਰੋਟੋਨਿਨ,<ref>{{Cite journal|last=Raleigh|first=Michael J.|year=1985|title=Dominant social status facilitates the behavioral effects of serotonergic agonists|url=https://archive.org/details/sim_brain-research_1985-12-02_348_2/page/274|journal=Brain Res|volume=348|issue=2|pages=274–82|doi=10.1016/0006-8993(85)90445-7|pmid=3878181}}</ref> ਕਿਸੇ ਜੀਵ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸਮਾਜਿਕ ਦਬਦਬਾ ਦੇ ਵਿਵਹਾਰ ਨੂੰ ਅੰਤ ਦੇ ਸਾਧਨ ਵਜੋਂ ਅਵਸਥਾ ਦੇ ਸੰਖੇਪ ਸੰਕਲਪਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਮਾਜਿਕ ਦਬਦਬਾ ਲੜੀਵਾਰ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਬਚਾਅ ਦੀ ਭਾਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਵਹਾਰਾਂ ਤੋਂ ਉੱਭਰਦਾ ਹੈ। == ਸਥਿਤੀ ਅਸੰਗਤਤਾ == ਸਥਿਤੀ ਦੀ ਅਸੰਗਤਤਾ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਸਮਾਜਕ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਸਥਿਤੀ 'ਤੇ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਅਤੇ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਣ ਦੇ ਲਈ, ਇੱਕ [[ਅਧਿਆਪਕ]] ਦਾ ਇੱਕ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਸਮਾਜਿਕ ਚਿੱਤਰ (ਆਦਰ, ਵੱਕਾਰ) ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਸ਼ਾਇਦ ਥੋੜਾ [[ਪੈਸਾ]] ਕਮਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦਾ ਹੈ। == ਜਨਮ ਅਤੇ ਹਾਸਲ == [[ਤਸਵੀਰ:Inquilinos.gif|right|thumb|267x267px| ਸਮਾਜਿਕ ਸਥਿਤੀ ਅਕਸਰ ਕੱਪੜੇ ਅਤੇ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਤਸਵੀਰ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਗਿੱਛ ਦੇ ਨਾਲ ਫੋਰਮੈਨ ਦੀ ਘੋੜੇ ਅਤੇ ਉੱਚ ਟੋਪੀ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਕਰੋ। ਚਿੱਤਰ 19 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪੇਂਡੂ ਚਿਲੀ ਦਾ।]] ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਜਨਮੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ, ਜਿਵੇਂ ਜਾਤੀ ਜਾਂ ਸ਼ਾਹੀ ਵਿਰਾਸਤ, ਨੂੰ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸਥਿਤੀਆਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਕਲੰਕ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਰੀਰਕ ਵਿਗਾੜ ਜਾਂ ਮਾਨਸਿਕ ਬਿਮਾਰੀ) ਵੀ ਇੱਕ ਗੁਣ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਵਿਅਕਤੀ ਜਨਮ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਆਇਆ ਹੈ, ਪਰ ਕਲੰਕ ਵੀ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।<ref name=":0"/> ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰਾਂ, ਕਲੰਕ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਨੀਵੇਂ ਰੁਤਬੇ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੇ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref name=":1"/> == ਸਮਾਜਿਕ ਗਤੀਸ਼ੀਲਤਾ == ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਸਮਾਜਿਕ ਗਤੀਸ਼ੀਲਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੁਆਰਾ ਬਦਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਸਟਰੈਟੀਗੇਸ਼ਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਥਿਤੀ ਬਦਲਦਾ ਹੈ। ਸਮਾਜਿਕ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਦਮ ਉੱਪਰ ਵੱਲ (ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਗਤੀਸ਼ੀਲਤਾ), ਜਾਂ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ (ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀ ਗਤੀਸ਼ੀਲਤਾ) ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸਮਾਜਿਕ ਗਤੀਸ਼ੀਲਤਾ ਉਹਨਾਂ ਸਮਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਲਿਖਤ ਦੀ ਬਜਾਏ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੀ ਕਦਰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। == ਸਮਾਜਿਕ ਪੱਧਰ == ਸਮਾਜਕ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਜਾਂ ਢਾਚੇ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਕੁਝ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਜਾਂ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਚੱਲਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਮਾਜ ਦੁਆਰਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਇਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਉਪ-ਸੱਭਿਆਚਾਰ। ਸਮਾਜਿਕ ਸਮੂਹ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਸਮੂਹ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਘੱਟ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸਮਾਜਕ ਪੱਧਰ ਦੀ ਇੱਕ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਉੱਚ ਜਾਂ ਨੀਵੇਂ ਰੁਤਬੇ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite journal|last=McPherson|first=Miller|last2=Smith-Lovin|first2=Lynn|last3=Cook|first3=James M|date=2001-08-01|title=Birds of a Feather: Homophily in Social Networks|url=https://semanticscholar.org/paper/312048ca4295d3639dce516f4691c116afda0e5d|journal=Annual Review of Sociology|volume=27|issue=1|pages=415–444|doi=10.1146/annurev.soc.27.1.415|issn=0360-0572}}</ref> ਇਸ ਤਰਾਂ ਦੇ ਪੱਧਰਾਂ ਲਈ ਕੁਝ ਆਮ ਅਧਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। * ਦੌਲਤ / [[ਆਮਦਨ|ਆਮਦਨੀ]] (ਸਭ ਤੋਂ ਆਮ): ਇਕੋ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਆਮਦਨੀ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਵਿਚਾਲੇ ਸਬੰਧ * [[ਲਿੰਗ-ਭੇਦ(ਜੈਂਡਰ)|ਲਿੰਗ]]: ਸਮਲਿੰਗੀ ਅਤੇ ਜਿਨਸੀਅਤ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸਬੰਧ * ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਰੁਤਬਾ: ਇਕੋ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਵਿਚਾਰਾਂ / ਰੁਤਬੇ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸਬੰਧ * [[ਧਰਮ]]: ਇਕੋ ਧਰਮ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਵਿਚਾਲੇ ਸਬੰਧ * ਰੇਸ / [[ਕੌਮੀਅਤ|ਨਸਲ]]: ਇੱਕੋ ਜਾਤੀ / ਨਸਲੀ ਗਰੁੱਪ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਬੰਧ * [[ਸਮਾਜਕ ਵਰਗ|ਸਮਾਜਿਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ]]: ਇਕੋ ਆਰਥਿਕ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਵਿਚਾਲੇ ਸਬੰਧ * ਸ਼ੀਤਤਾ: ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚਾਲੇ ਸੰਬੰਧ ਜੋ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੱਧਰ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ == ਮੈਕਸ ਵੇਬਰ ਦੇ ਸਟ੍ਰੈਟੀਟੇਸ਼ਨ ਦੇ ਤਿੰਨ ਮਾਪ == ਜਰਮਨ ਦੇ ਸਮਾਜ ਸ਼ਾਸਤਰੀ [[ਮੈਕਸ ਵੈਬਰ|ਮੈਕਸ ਵੇਬਰ]] ਨੇ ਇੱਕ [[ਮੈਕਸ ਵੈਬਰ|ਥਿਓਰੀ]] ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਕਿ ਸਟਰੇਟੀਫਿਕੇਸ਼ਨ ਤਿੰਨ ਕਾਰਕਾਂ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੈ ਜੋ "ਸਟਰੈਟੀਕਰਨ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪੀ" ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: [[ਸੰਪੱਤੀ|ਜਾਇਦਾਦ]], ਵੱਕਾਰ ਅਤੇ [[ਸੱਤਾ (ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ)|ਸ਼ਕਤੀ]]। ਉਸਨੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਸਮਾਜਿਕ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਧਨ ਦੌਲਤ (ਸ਼੍ਰੇਣੀ), ਵੱਕਾਰ ਦੀ ਸਥਿਤੀ (ਜਾਂ ਜਰਮਨ ''ਸਟੈਂਡ ਵਿਚ'') ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ (ਪਾਰਟੀ) ਦੀ ਆਪਸੀ ਤਾਲਮੇਲ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੈ।<ref>Tony Waters and Dagmar Waters, translators and eds., (2015). Weber's Rationalism and Modern Society. Palgrave Macmillan.</ref> * ਸਟਰੈਟੀਗੇਸ਼ਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਦਾ ਸਥਾਨ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨ ਲਈ ਵੱਕਾਰ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਕਾਰਕ ਹੈ। ਜਾਇਦਾਦ ਦੀ ਮਾਲਕੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ, ਪਰ ਅਕਸਰ ਇੱਜ਼ਤ ਅਤੇ ਘੱਟ ਜਾਇਦਾਦ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਹੁੰਦੇ ਹੈ। * [[ਸੰਪੱਤੀ|ਜਾਇਦਾਦ]] ਕਿਸੇ ਦੇ ਪਦਾਰਥਕ ਸੰੰਪੱਤੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਕੋਲ ਜਾਇਦਾਦ ਦਾ ਨਿਯੰਤਰਣ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਉੱਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਾਇਦਾਦ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਲਾਭ ਲਈ ਵਰਤ ਸਕਦਾ ਹੈ। * [[ਸੱਤਾ (ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ)|ਸ਼ਕਤੀ]] ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਹੈ। (ਦਬਦਬਾ, ਇੱਕ ਨੇੜਿਓਂ ਸਬੰਧਤ ਸੰਕਲਪ, ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਵਿਵਹਾਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਤਾਕਤ ਹੈ)। ਇਹ ਦੋ ਵੱਖਰੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਅਭਿਆਸ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਣ ਦੇ ਲਈ, ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਇੰਚਾਰਜ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਕੋਲ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪੈਸਾ ਨਹੀਂ ਕਮਾਉਂਦੇ। ਮੈਕਸ ਵੇਬਰ ਨੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਢੰਗਾਂ ਨੂੰ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਸੁਸਾਇਟੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਦਰਜਾਬੰਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸੰਗਠਿਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਤਰੀਕੇ ਸਮਾਜਕ ਰੁਤਬਾ, ਜਮਾਤੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਹਨ। * ਕਲਾਸ ਪਾਵਰ: ਇਹ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਅਸਮਾਨ ਪਹੁੰਚ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ, ਇਹ ਤੁਹਾਨੂੰ ਲੋੜਵੰਦ ਵਿਅਕਤੀ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਬਣਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰੋਤ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿੱਚ ਦੂਜੇ ਨਾਲੋਂ ਸੌਦੇਬਾਜ਼ੀ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ। * ਸੋਸ਼ਲ ਸਟੇਟਸ (ਸੋਸ਼ਲ ਪਾਵਰ): ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਸਮਾਜਿਕ ਉੱਤਮ ਸਮਝਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਤੁਹਾਡੇ 'ਤੇ ਤਾਕਤ ਰੱਖੇਗਾ ਕਿਉਂਕਿ ਤੂਸੀਂ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹੋ ਕਿ ਵਿਅਕਤੀ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲੋਂ ਉੱਚਾ ਰੁਤਬਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। * ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸ਼ਕਤੀ: ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਲੜੀਵਾਰ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਜੋ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾ ਸਕਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਿਹੜੇ ਕਾਨੂੰਨ ਪਾਸ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉਹ ਦੂਜਿਆਂ ਉੱਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਵਰਤ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਵਟਾਂਦਰੇ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਵੇਬਰ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਸਮਾਨਤਾ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸਮਾਜਿਕ ਅਸਮਾਨਤਾ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਸ਼ਰਤਾਂ ਜਿਵੇਂ ਸਮਾਜਿਕ ਆਰਥਿਕ ਸਥਿਤੀ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹਨ।<ref>Waters, Tony and Dagmar Waters 2016 Are the terms "socio-economic status" and "social status" a warped form of reasoning for Max Weber?" Palgrave Communications 2, Article number: 16002 (2016) {{Cite journal|last=Waters|first=Tony|last2=Waters|first2=Dagmar|year=2016|title=Are the terms "socio-economic status" and "class status" a warped form of reasoning for Max Weber?|journal=Palgrave Communications|volume=2|doi=10.1057/palcomms.2016.2|doi-access=free}}</ref> === ਸਥਿਤੀ ਸਮੂਹ === [[ਮੈਕਸ ਵੈਬਰ|ਮੈਕਸ ਵੇਬਰ]] ਨੇ "ਸਥਿਤੀ ਸਮੂਹ" ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤਾ ਜੋ ਜਰਮਨ ''ਸਟੈਂਡ'' (pl) ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਹੈ। ''ਸਟੈਂਡ'')। ਸਥਿਤੀ ਸਮੂਹ ਉਹ ਕਮਿਉਨਿਟੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਥਿਤੀ ਸਮੂਹ ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਦਾਅਵੇ' ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਥਿਤੀ ਸਮੂਹ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਮਾਣ, ਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨ ਬਾਰੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਅਤੇ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਕਿਸਮ ਦੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਸਥਿਤੀ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿਚਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੁਤਬੇ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਜੋੜਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਖ਼ਾਸਕਰ, ਸਮੂਹ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜਾਂ ਬਾਹਰ ਵਿਆਹ ਨੂੰ ਨਿਰਾਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਥਿਤੀ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ੇ, ਕਲੱਬ ਵਰਗੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ, ਜਾਤੀ, ਨਸਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਮੂਹ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਲਈ ਪੈਟਰਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ।<ref>Weber 48-56</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਗਿਆਨ]] eghfdfz1i9hqweififpmoneg0pqfui3 0 128895 842277 618295 2026-07-10T18:44:43Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842277 wikitext text/x-wiki '''''ਜਿਮਨੇਮਾ ਸਿਲਵੇਸਟਰ'''''<ref>{{Cite web|url=https://www.itis.gov|title=Integrated Taxonomic Information System|website=www.itis.gov|access-date=2018-02-01}}</ref> (ਗੁੜਮਾਰ) ਇੱਕ ਬਾਰਾਂਮਾਹੀ ਕਾਠੀ ਵੇਲ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਗਰਮ ਖੰਡੀ ਖੇਤਰ, ਏਸ਼ੀਆ, ਚੀਨ, ਅਰਬ ਪ੍ਰਾਇਦੀਪ, ਅਫਰੀਕਾ ਅਤੇ ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ [[ਆਯੁਰਵੇਦ|ਆਯੁਰਵੈਦਿਕ ਦਵਾਈਆਂ]] ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਆਮ ਨਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ; ਜਿਮਨੇਮਾ,<ref name="books.google_a">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=8AJkBmPDRUUC|title=Handbook of medicinal herbs|publisher=CRC Press|year=2002|isbn=978-0-8493-1284-7|editor-last=Duke|editor-first=James A.|edition=2nd|page=855|name-list-format=vanc}}</ref> ਆਸਟਰੇਲੀਆਈ ਕਾਓਪਲਾਂਟ, ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ''ਪੈਰੀਪਲੋਕਾ'' ਅਤੇ ਹਿੰਦੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ''ਗੁੜਮਾਰ'', ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "ਖੰਡ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰੀ"।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/?id=6YIJqE3Qep0C&printsec=frontcover&dq=CRC+World+Dictionary+of+Plant+Names#v=onepage&q=CRC%20World%20Dictionary%20of%20Plant%20Names&f=false|title=CRC World Dictionary of Plant Names: Common Names, Scientific Names, Eponyms, Synonyms, and Etymology|last=Quattrocchi|first=Umberto|date=1999-11-23|publisher=Taylor & Francis US|isbn=9780849326769|language=en|name-list-format=vanc}}</ref><ref name=":0">{{Cite journal|date=2014|title=Phytochemical and pharmacological properties of Gymnema sylvestre: an important medicinal plant|journal=BioMed Research International|volume=2014|pages=830285|doi=10.1155/2014/830285|pmc=3912882|pmid=24511547}}</ref><ref name="Ulbricht_2011">{{Cite journal|year=2011|title=An evidence-based systematic review of gymnema (Gymnema sylvestre R. Br.) by the Natural Standard Research Collaboration|url=|journal=Journal of Dietary Supplements|volume=8|issue=3|pages=311–30|doi=10.3109/19390211.2011.597977|pmid=22432729}}</ref> ਪੱਤੇ ਅਤੇ ਰਸਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਮਨੀਮਿਕ ਐਸਿਡ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਬਾਇਓਐਕਟਿਵ ਅੰਸ਼ ਹਨ ਜੋ ਮਿੱਠੇ ਦੇ ਸਵਾਦ ਨੂੰ ਅਸਥਾਈ ਤੌਰ ਤੇ ਦਬਾਉਣ ਲਈ ਜੀਭ 'ਤੇ ਸੁਆਦ ਸੰਵੇਦਕਾਂ ਨਾਲ ਅੰਤਰਅਮਲ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref name="Kurihara_1969">{{Cite journal|year=1969|title=Antisweet activity of gymnemic acid A1 and its derivatives|journal=Life Sciences|volume=8|issue=9|pages=537–43|doi=10.1016/0024-3205(69)90449-4|pmid=5791706}}</ref><ref name="Gent_1999">{{Cite journal|year=1999|title=Taste confusions following gymnemic acid rinse|journal=Chemical Senses|volume=24|issue=4|pages=393–403|doi=10.1093/chemse/24.4.393|pmid=10480675|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal|date=September 2014|title=Molecular mechanisms for sweet-suppressing effect of gymnemic acids|journal=The Journal of Biological Chemistry|volume=289|issue=37|pages=25711–20|doi=10.1074/jbc.M114.560409|pmc=4162174|pmid=25056955}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/?id=UdcZ2bttXaMC&printsec=frontcover#v=onepage&q=gymnema&f=false|title=American Herbal Products Association's Botanical Safety Handbook, Second Edition|last=Gardner|first=Zoë|last2=McGuffin|first2=Michael|date=2013-03-15|publisher=CRC Press|isbn=9781466516946|language=en|name-list-format=vanc}}</ref><ref name="Brala_1983">{{Cite journal|date=January 1983|title=Effects of sweetness perception and caloric value of a preload on short term intake|journal=Physiology & Behavior|volume=30|issue=1|pages=1–9|doi=10.1016/0031-9384(83)90030-6|pmid=6836034}}</ref> == ਵੇਰਵਾ == ਪੌਦਾ ਇੱਕ ਵੇਲ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਉਪਰਲੀ ਸਤਹ 'ਉੱਤੇ ਨਰਮ ਵਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪੱਤੇ ਲੰਬੇ-ਅੰਡਾਕਾਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਛੋਟਾ, ਪੀਲਾ, ਨਾਭੀਤ ਫੁੱਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਸਾਲ ਭਰ ਨਿਕਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/stream/handbookindianf00drurgoog#page/n232/mode/1up/|title=Hand-book of Indian Flora|last=Drury|first=Heber|publisher=Trabancore Sircar Press|year=1869|isbn=978-1-143-66359-8|location=Madras|pages=232|name-list-format=vanc}}</ref> == ਗੁਣ == ''ਜਿਮਨੀਮਾ ਸਿਲੇਵੇਸਟਰ'' ਦਾ ਜੜੀ-ਬੂਟੀਆਂ ਦੀ ਦਵਾਈ ਵਿੱਚ ਵਰਤੋਂ ਦਾ ਲੰਮਾ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਇਲਾਜ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਹੈ।<ref name=":0"/><ref name="Ulbricht_2011"/><ref>{{Cite journal|date=April 2003|title=Systematic review of herbs and dietary supplements for glycemic control in diabetes|journal=Diabetes Care|volume=26|issue=4|pages=1277–94|doi=10.2337/diacare.26.4.1277|pmid=12663610|doi-access=free}}</ref> ==== ਸੁਆਦ ਮਿੱਠਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਣ ਦਿੰਦਾ ==== ਇਸ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਟ੍ਰਿਟਰਪੈਨੋਇਡ ਸੈਪੋਨੀਨਜ਼,<ref>{{Cite journal|date=September 1973|title=Gymnemic acid, the antisaccharine principle of Gymnema sylvestre. Studies on the isolation and heterogeneity of gymnemic acid A1|journal=Journal of Agricultural and Food Chemistry|volume=21|issue=5|pages=899–903|doi=10.1021/jf60189a030|pmid=4733385}}</ref><ref name=":5">{{Cite journal|date=2015|title=Gymnema sylvestre R. Br., an Indian medicinal herb: traditional uses, chemical composition, and biological activity|journal=Current Pharmaceutical Biotechnology|volume=16|issue=6|pages=506–16|doi=10.2174/138920101606150407112903|pmid=25860062}}</ref><ref name="pmid6039815">{{Cite journal|year=1967|title=Constituents from Gymnema sylvestre leaves. II. Nitrogenous compounds|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-pharmaceutical-sciences_1967-06_56_6/page/732|journal=Journal of Pharmaceutical Sciences|volume=56|issue=6|pages=732–6|doi=10.1002/jps.2600560615|pmid=6039815}}</ref> ਫਲੇਵੋਨੌਲਜ,<ref>{{Cite journal|date=March 2004|title=Two new flavonol glycosides from Gymnema sylvestre and Euphorbia ebracteolata|url=https://archive.org/details/carbohydrate-research_2004-03-15_339_4/page/891|journal=Carbohydrate Research|language=en|volume=339|issue=4|pages=891–5|doi=10.1016/j.carres.2003.12.017|pmid=14980834}}</ref> ਅਤੇ ਗੁਰਮਰੀਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref name="Ulbricht_2011"/> ਪੌਦੇ ਦੇ ਜੈਵਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਸਰਗਰਮ ਅਣੂ ਟ੍ਰਾਈਟਰਪੈਨੋਇਡ ਸੈਪੋਨੀਨਜ਼ ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਜਿਮਨੀਮਿਕ ਐਸਿਡ ਹਨ, ਜਿਸਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਜੀਭ 'ਤੇ ਸੁਕਰੋਜ਼ (ਚੀਨੀ), ਸਟੀਵੀਆ, ਜ਼ੈਲਾਈਟੋਲ ਅਤੇ ਨਕਲੀ ਮਿੱਠੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਜਿਵੇਂ ਐਸਪਾਰਟਮ ਆਦਿ ਦੇ ਮਿੱਠੇ ਦੇ ਸੁਆਦ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|last=Frank|first=Robert A.|last2=Mize|first2=Sara J.S.|last3=Kennedy|first3=Linda M.|last4=de los Santos|first4=Hannah C.|last5=Green|first5=Sharon J.|date=1992-10-01|title=The effect of Gymnema sylvestre extracts on the sweetness of eight sweeteners|url=https://archive.org/details/sim_chemical-senses_1992-10_17_5/page/461|journal=Chemical Senses|volume=17|issue=5|pages=461–479|doi=10.1093/chemse/17.5.461}}</ref> ''ਜੀ. ਸਿਲੇਵੇਸਟਰੇ'' ਦਾ ਮਿੱਠੇ ਦੇ ਸੁਆਦ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ 15<ref name="Kurihara_1969"/> ਤੋਂ 50 ਮਿੰਟ<ref name="pmid5522511">{{Cite journal|year=1970|title=Human judgments of Gymnema sylvestre and sucrose mixtures|journal=Physiology & Behavior|volume=5|issue=8|pages=945–8|doi=10.1016/0031-9384(70)90187-3|pmid=5522511}}</ref> ਤੱਕ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਕਈ ਘੰਟਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਜਾਰੀ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਿਮਨੀਮਿਕ ਐਸਿਡਾਂ ਦਾ ਜ਼ਾਹਰ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਵਾਦ' ਤੇ ਕੋਈ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਇਹ ਕੌੜੇ, ਨਮਕੀਨ ਜਾਂ ਖਟਾਈ ਦੇ ਸੁਆਦ ਦੀ ਧਾਰਣਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।<ref name="Gent_1999"/><ref>{{Cite journal|last=Riskey|first=Dwight R.|last2=Desor|first2=J. A.|last3=Vellucci|first3=Dominic|date=1982-01-01|title=Effects of gymnemic acid concentration and time since exposure on intensity of simple tastes: A test of the biphasic model for the action of gymnemic acid|journal=Chemical Senses|language=en|volume=7|issue=2|pages=143–152|doi=10.1093/chemse/7.2.143|issn=0379-864X}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਔਸ਼ਧੀ ਪੌਦੇ]] 72hgpeeyqn9qhp4053v1enskmj160qn 0 131312 842224 832989 2026-07-10T17:40:14Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842224 wikitext text/x-wiki {{ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬਾ ਲਿਖਾਰੀ|image=Reetika Vazirani.jpg|caption=|genre=[[Poetry]]}}'''ਰੀਤਿਕਾ ਜੀਨਾ ਵਜ਼ੀਰਾਨੀ''' (9 ਅਗਸਤ 1962-16 ਜੁਲਾਈ 2003) <ref>{{Cite web |url=http://ead.lib.virginia.edu/vivaxtf/view?docId=wm/viw00162.xml |title=Earl Gregg Swem Library, College of William and Mary - ''Inventory of the Reetika Vazirani Papers'' |access-date=2020-12-01 |archive-date=2022-09-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220926231807/https://ead.lib.virginia.edu/vivaxtf/view?docId=wm/viw00162.xml |url-status=dead }}</ref> ਇੱਕ [[ਭਾਰਤ|ਭਾਰਤੀ]] / [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ|ਅਮਰੀਕੀ]] ਪ੍ਰਵਾਸੀ [[ਕਵੀ]] ਅਤੇ [[ਅਧਿਆਪਕ|ਸਿੱਖਿਅਕ ਸੀ]]।<ref>{{Cite web|url=https://poets.org/poet/reetika-vazirani|title=Reetika Vazirani|website=poets.org|publisher=poets.org|access-date=14 February 2020}}</ref> == ਜ਼ਿੰਦਗੀ == ਵਜ਼ੀਰਾਨੀ ਦਾ ਜਨਮ 1962 ਵਿਚ [[ਪਟਿਆਲਾ|ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਟਿਆਲੇ]] ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ 1968 ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ]] ਚਲੀ ਗਈ ਸੀ। 1984 ਵਿਚ [[ਵੇਲਸਲੇ ਕਾਲਜ]] ਤੋਂ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਨੂੰ ਭਾਰਤ, [[ਥਾਈਲੈਂਡ]], [[ਜਪਾਨ]] ਅਤੇ [[ਚੀਨ ਦਾ ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਗਣਰਾਜ|ਚੀਨ ਦੀ]] ਯਾਤਰਾ ਕਰਨ ਲਈ [[ਥੌਮਸ ਜੇ ਵਾਟਸਨ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ|ਥਾਮਸ ਜੇ. ਵਾਟਸਨ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ]] ਮਿਲੀ। ਉਸਨੇ [[ਵਰਜੀਨੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਤੋਂ ਹੋਯੰਸ ਫੈਲੋ ਵਜੋਂ ਇੱਕ ਐਮ.ਐੱਫ.ਏ. ਵੀ ਮਿਲੀ।<ref>{{Cite journal|last=Dove|first=Rita|year=2004|title=Remebering Reetika Vazirani: National Press Club, Washington, DC, July 26, 2003|url=https://archive.org/details/sim_callaloo_spring-2004_27_2/page/n7|journal=Callaloo|publisher=jstor.org|volume=27|issue=2|pages=368–369|doi=10.1353/cal.2004.0062|jstor=3300649}}</ref> ਵਜ਼ੀਰਾਨੀ [[ਟ੍ਰੇਨਟਨ, ਨਿ J ਜਰਸੀ|ਟ੍ਰੇਨਟਨ]], ਨਿਊ [[ਨਿਊ ਜਰਸੀ|ਜਰਸੀ]] ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਬੇਟੇ ਜੇਹਾਨ ਨਾਲ, ਕਵੀ [[ਯੂਸੇਫ ਕੋਮੂਨਿਆਕਾ|ਯੂਸਫ ਕੋਮੂਨਿਆਕਾ]] ਦੇ ਕੋਲ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ, ਜੋ ਉਸਦਾ ਸਾਥੀ ਅਤੇ ਜੇਹਾਨ ਦਾ ਪਿਤਾ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਉਸਨੇ ਨਿਊ [[ਨਿ New ਜਰਸੀ ਦਾ ਕਾਲਜ|ਜਰਸੀ ਦੇ ਕਾਲਜ]] ਵਿਖੇ ਵਿਜਿਟਿੰਗ ਫੈਕਲਟੀ ਮੈਂਬਰ ਵਜੋਂ ਰਚਨਾਤਮਕ ਲਿਖਾਈ ਸਿਖਾਈ। <ref>{{Cite web|url=http://www.tcnjsignal.net/2003/09/09/alossforwordsreetikavaziranipoetandprofessorcommitssuicideat/|title=A loss for words: Reetika Vazirani, poet and professor, commits suicide at 40|last=Fiore|first=Kristina|website=The Signal|access-date=2016-02-07}}</ref> ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਵਜ਼ੀਰਾਨੀ [[Emory ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ|ਐਮਰੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਭਾਗ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ, [[ਵਿਲੀਅਮਸਬਰਗ, ਵਰਜੀਨੀਆ|ਵਰਜੀਨੀਆ ਦੇ ਵਿਲੀਅਮਸਬਰਗ]] ਵਿਚ ਵਿਲੀਅਮ ਐਂਡ ਮੈਰੀ ਦੇ ਕਾਲਜ ਵਿਚ ਲੇਖਕ-ਨਿਵਾਸ ਸੀ। <ref>{{Cite web|url=https://indiaunfinished.wordpress.com/2009/07/17/remembering-reetika-vazirani-a-midnight-wail-across-thea-cultural-divide/|title=Remembering Reetika Vazirani – A midnight wail across the cultural divide.|website=indiaunfinished.wordpress.com|publisher=indiaunfinished.wordpress.com|access-date=15 February 2020}}</ref> 16 ਜੁਲਾਈ 2003 ਨੂੰ, ਵਜ਼ੀਰਾਨੀ ਨਾਵਲਕਾਰ [[ਹਾਵਰਡ ਨੌਰਮਨ]] ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਕਵੀ [[ਜੇਨ ਸ਼ੋਰ (ਕਵੀ)|ਜੇਨ ਸ਼ੋਰ]] ਦੇ ਘਰ, <ref name="chicagopoetry">{{Cite web|url=http://chicagopoetry.com/modules.php?op=modload&name=News&file=article&sid=194&mode=thread&order=0&thold=0|title=Senseless tragedy strikes the American poetry scene|date=5 December 2004|publisher=chicagopoetry.com|access-date=2009-01-23|archive-date=2011-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20111001125836/http://chicagopoetry.com/modules.php?op=modload&name=News&file=article&sid=194&mode=thread&order=0&thold=0|dead-url=yes}}</ref> [[ਚੇਵੀ ਚੇਜ਼, ਮੈਰੀਲੈਂਡ|ਚੈਵੀ ਚੇਜ਼, ਮੈਰੀਲੈਂਡ]] ਵਿੱਚ ਘਰ ਬਣਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਥੇ ਹੀ, ਵਜ਼ੀਰਾਨੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੋ ਸਾਲ ਦੇ ਬੇਟੇ, ਜੇਹਾਨ ਦੀ ਗੁੱਟ ਨੂੰ ਸਲੈਸ਼ਿੰਗ ਕਰਕੇ ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਆਤਮ ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਲਈ। <ref>{{Cite web|url=https://www.washingtonpost.com/lifestyle/magazine/the-failing-light-why-did-a-rising-young-poet-plunge-into-despair-taking-her-own-life-and-the-life-of-her-2-year-old-son/2015/01/15/2575a388-9d1f-11e4-96cc-e858eba91ced_story.html|title=The Failing Light: Why did a rising young poet plunge into despair, taking her own life and the life of her 2-year-old son?|website=washingtonpost.com|publisher=washingtonpost.com|access-date=14 February 2020}}</ref> <ref>[http://wiz.cath.vt.edu/pipermail/new-poetry/2003-July.txt David A. Fahrenthold and Simone Weichselbaum ''In Final Hours, Despair Defeated Poet'', 15 July 2003] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131207065155/http://wiz.cath.vt.edu/pipermail/new-poetry/2003-July.txt|date=7 December 2013}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://murderpedia.org/female.V/v/vazirani-reetika.htm|title=Reetika Vazirani|website=murderpedia.org|publisher=murderpedia.org|access-date=14 February 2020}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://longreads.com/2015/02/16/the-inscrutable-tragedy-of-reetika-vazirani/|title=The Inscrutable Tragedy of Reetika Vazirani|website=longreads.com|publisher=longreads.com|access-date=14 February 2020}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.tcnjsignal.net/2003/09/09/alossforwordsreetikavaziranipoetandprofessorcommitssuicideat/|title=A loss for words: Reetika Vazirani, poet and professor, commits suicide at 40|website=tcnjsignal.net|publisher=tcnjsignal.net|access-date=15 February 2020}}</ref> == ਕੰਮ == ਵਜ਼ੀਰਾਨੀ ਦੋ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ, ਚਿੱਟਾ ਹਾਥੀ <ref>{{Cite web|url=https://www.cse.iitk.ac.in/users/amit/books/vazirani-1996-white-elephants.html|title=White Elephants Reetika Vazirani|website=cse.iitk.ac.in/users/amit/books/vazirani-1996-white-elephants.html|publisher=cse.iitk.ac.in/users/amit/books/vazirani-1996-white-elephants.html|access-date=15 February 2020}}</ref>, 1995 ਬਾਰਨਾਰਡ ਨਿਊ ਔਰਤ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦੀ ਵਿਜੇਤਾ, ਅਤੇ ''ਵਰਲਡ ਹੋਟਲ'' ( [[ਕਾਪਰ ਕੈਨਿਯਨ ਪ੍ਰੈਸ]], 2002), <ref>{{Cite web|url=https://www.coppercanyonpress.org/pages/browse/book.asp?bg=%7BC634B929-4036-4287-82DA-C868BE6F7A75%7D|title=World Hotel|website=Copper Canyon Press|access-date=2016-02-07|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304001756/https://www.coppercanyonpress.org/pages/browse/book.asp?bg=%7BC634B929-4036-4287-82DA-C868BE6F7A75%7D|dead-url=yes}}</ref> 2003 ਦੇ ਐਨੀਸਫੀਲਡ ਵੁਲਫ ਕਿਤਾਬ ਪੁਰਸਕਾਰ ਦੇ ਲੇਖਕ ਸਨ। ਉਹ ''[[ਸ਼ੇਨਨਦੋਆਹ (ਰਸਾਲਾ)|ਸ਼ੈਨਨਡੋਆਹ]]'' ਲਈ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਣ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਸਲਾਹਕਾਰ ਸੰਪਾਦਕ, ''ਕੈਲਲੂ'' ਲਈ ਇੱਕ ਪੁਸਤਕ ਸਮੀਖਿਆ ਸੰਪਾਦਕ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆਈ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਜਰਨਲ ''ਕਟਮਾਰਨ'' ਲਈ ਇੱਕ ਸੀਨੀਅਰ ਕਾਵਿ ਸੰਪਾਦਕ ਸੀ। ਉਸਨੇ [[ਉਰਦੂ ਭਾਸ਼ਾ|ਉਰਦੂ]] ਤੋਂ ਕਵਿਤਾ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਕੁਝ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦਾ ਇਤਾਲਵੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ। <ref>{{Cite web|url=https://www.pshares.org/authors/reetika-vazirani|title=Reetika Vazirani|website=pshares.org|publisher=Ploughshares at Emerson College|access-date=15 February 2020}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.theparisreview.org/poetry/832/independence-reetika-vazirani|title=Independence by Reetika Vazirani|website=theparisreview.org|publisher=theparisreview.org|access-date=15 February 2020}}</ref> ਉਸ ਦੀ ਕਵਿਤਾ "ਮੂੰਹ-ਅੰਗਾਂ ਅਤੇ ਡਰੱਮਾਂ " ਸੰਗੀਤ ਦੇ ''ਪੋਇਟਸ ਵਿਰੋਧ ਯੁੱਧ'' ( [[ਰਾਸ਼ਟਰ ਕਿਤਾਬਾਂ|ਨੇਸ਼ਨ ਬੁਕਸ]], 2003) ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਹੋਈ ਸੀ। <ref>{{Cite web|url=http://www.poetsagainstthewar.org/displaypoem.asp?AuthorID=1592#453057478|title=Reetika Vazirani|archive-url=https://web.archive.org/web/20070311080617/http://www.poetsagainstthewar.org/displaypoem.asp?AuthorID=1592#453057478|archive-date=11 March 2007|access-date=15 February 2020}}</ref> [[ਲੈਸਲੀ ਮੈਕਗ੍ਰਾ|ਲੈਜ਼ਲੀ ਮੈਕਗ੍ਰਾਥ]] ਅਤੇ [[ਪੰਡਿਤ ਰਵੀ ਸ਼ੰਕਰ|ਰਵੀ ਸ਼ੰਕਰ]] ਦੁਆਰਾ ਸੰਪਾਦਿਤ ਵਜ਼ੀਰਾਨੀ ਦਾ ਅੰਤਮ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ, ''ਰਾਧਾ ਸਾਇਸ'', ਡ੍ਰੋਕਨ ਬੋਟ ਮੀਡੀਆ ਦੁਆਰਾ 2009 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਹੋਇਆ ਸੀ। <ref>{{Cite web|url=https://www.thecafereview.com/radha-says/|title=Radha Says|website=thecafereview.com|publisher=thecafereview.com|access-date=14 February 2020}}</ref> == ਅਵਾਰਡ == * 2003, [[ਅਨੀਸਫੀਲਡ-ਵੁਲਫ ਬੁੱਕ ਐਵਾਰਡ|ਅਨੀਸਫੀਲਡ-ਵੁਲਫ ਬੁੱਕ ਅਵਾਰਡ]] <ref>{{Cite web|url=https://www.anisfield-wolf.org/books/world-hotel/|title=Reetika Vazirani|website=anisfield-wolf.org|publisher=anisfield-wolf.org|access-date=14 February 2020}}</ref> * 1995, [[ਬਰਨਾਰਡ ਮਹਿਲਾ ਕਵੀਆਂ ਦਾ ਇਨਾਮ|ਬਰਨਾਰਡ ਮਹਿਲਾ ਕਵੀਆਂ ਦਾ ਪੁਰਸਕਾਰ]] ਉਹ ਇੱਕ ਡਿਸਕਵਰੀ / ਦਿ ਨੇਸ਼ਨ ਅਵਾਰਡ, ਇੱਕ [[ਪੁਸ਼ਕਾਰਟ ਇਨਾਮ|ਪੁਸ਼ਕਾਰਟ ਪੁਰਸਕਾਰ]], ਕਵੀ ਅਤੇ ਲੇਖਕ ਐਕਸਚੇਂਜ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਪੁਰਸਕਾਰ, ਬਰੈੱਡ ਲੋਫ ਅਤੇ ਸਵਾਨੀ ਲੇਖਕਾਂ ਦੀਆਂ ਕਾਨਫਰੰਸਾਂ ਤੋਂ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ, ਗਲੇਨਾ ਲੂਸ਼ੇਈ / ਪ੍ਰੈਰੀ ਸ਼ੂਨਰ ਅਵਾਰਡ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸੀ, ਉਸਦੇ ਲੇਖ, "ਆਰਟ ਆਫ ਬ੍ਰੀਥਿੰਗ"<ref>{{Cite journal|last=Vazirani|first=Reetika|year=2001|title=The Art of Breathing|journal=Prairie Schooner|publisher=jstor.org|volume=75|issue=3|pages=63–74|jstor=40635929}}</ref> ਮਾਨਵ-ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ ਕਿ ''ਕਿਵੇਂ ਅਸੀਂ ਆਪਣਾ ਯੋਗਾ'' ਜੀਉਂਦੇ ''ਹਾਂ'' (ਬੀਕਨ 2001)। ਉਸ ''[[ਸਰਬੋਤਮ ਅਮਰੀਕੀ ਕਵਿਤਾ 2000|ਦਿ ਬੈਸਟ ਅਮੈਰੀਕਨ ਕਵਿਤਾ 2000]]'' ਵਿਚ ਇਕ ਕਵਿਤਾ ਵੀ ਸੀ। <ref>{{Cite web|url=https://blog.bestamericanpoetry.com/the_best_american_poetry/2017/12/my-flu-by-reetika-vazirani.html|title="My Flu" by Reetika Vazirani|website=bestamericanpoetry.com|publisher=bestamericanpoetry.com|access-date=15 February 2020|archive-date=4 ਸਤੰਬਰ 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190904104022/https://blog.bestamericanpoetry.com/the_best_american_poetry/2017/12/my-flu-by-reetika-vazirani.html|url-status=dead}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਕਵੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਲੇਖਿਕਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਲੇਖਕਾਂਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਕਵੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਨਾਰੀ ਕਵੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2003]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1962]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਮਹਿਲਾ ਅਨੁਵਾਦਕ]] 22og5fwo30l9aknxb4pz7elxwtnon03 0 131393 842316 773669 2026-07-10T19:31:45Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842316 wikitext text/x-wiki {{ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬਾ ਛੁੱਟੀ|holiday_name=ਪੋਂਗਲ<br />{{lang|ta|பொங்கல்}}|image=pongal.jpg|caption=|observedby=ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ [[ਭਾਰਤ]], [[ਸ੍ਰੀਲੰਕਾ]], [[ਮਲੇਸ਼ੀਆ]], [[ਸਯੁੰਕਤ ਰਾਜ]], [[ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ]], [[ਮਾਰੀਸ਼ਸ]], [[ਸਿੰਗਾਪੁਰ]], [[ਯੂ.ਕੇ.]], [[ਦੱਖਣੀ ਅਫਰੀਕਾ]], [[ਕੈਨੇਡਾ]], [[ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ]], [[ਯੂ.ਏ.ਈ]], [[ਕਤਰ]], [[ਓਮਨ]], [[ਕਵੈਤ]], [[ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ]] ਵਿੱਚ ਤਾਮਿਲ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ|date= ਤਾਈ ਮਹੀਨੇ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਦਿਨ ([[ਤਾਮਿਲ ਕਲੈਂਡਰ]])|celebrations=ਪੋਂਗਲ ਪਕਵਾਨ, ਸਜਾਵਟ, ਆਟੇ ਦੇ ਪਕਵਾਨ, ਮਹਿਮਾਨ-ਨਿਵਾਜ਼ੀ, ਪ੍ਰਾਥਨਾਵਾਂ, ਤੋਹਫ਼ੇ ਦੇਣਾ|longtype=ਤਾਮਿਲ ਤਿਉਹਾਰ|type=ਤਾਮਿਲ|significance=ਵਾਢੀ ਤਿਉਹਾਰ- ਸੂਰਜ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਸ਼ੁਕਰੀਆ ਅਦਾ ਕਰਨਾ|relatedto=[[ਮਕਰ ਸੰਕਰਾਂਤੀ]]<br/> [[ਮਾਘ ਬਿਹੂ]]}} '''ਪੋਂਗਲ''' ( பொங்கல் , /P oʊ n ɡ ʌ L / ''ਵੀ'' '''Poṅkal''' ''ਅਸੂਲਾ),'' ਨੂੰ ਵੀ (தைப்பொங்கல் , ਜਾਂ '''ਤਾਈ ਪੋਂਗਲ''' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ), ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ ਦਾ ਇੱਕ ਬਹੁ-ਦਿਨਾ ਵਾਢੀ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ [[ਤਮਿਲ਼ ਲੋਕ|ਤਾਮਿਲ]] ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="britpongal">[https://www.britannica.com/topic/Pongal, Pongal], Encyclopaedia Britannica (2011), Quote: "Pongal, three-day Tamil festival held throughout South India. It is celebrated on the winter solstice, when, according to the traditional Tamil system of reckoning, the Sun, having reached its southernmost point, turns to the north again and reenters the sign of makara (Capricorn), usually on January 14."</ref><ref name="CushRobinson2008p610">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=i_T0HeWE-EAC|title=Encyclopedia of Hinduism|last=Denise Cush|last2=Catherine A. Robinson|last3=Michael York|publisher=Psychology Press|year=2008|isbn=978-0-7007-1267-0|pages=610–611}}</ref><ref name="Ramaswamy2017p274">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=ALUvDwAAQBAJ&pg=PA274|title=Historical Dictionary of the Tamils|last=Vijaya Ramaswamy|publisher=Rowman & Littlefield Publishers|year=2017|isbn=978-1-5381-0686-0|pages=274–275}}</ref> ਇਹ ''ਤਾਈ'' ਤਾਮਿਲ ਸੂਰਜੀ ਕੈਲੰਡਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ''ਤਾਈ'' ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੋਂ ਹੀ ਮਨਾਇਆ ਜਾਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ 14 ਜਨਵਰੀ ਬਾਰੇ ਹੈ।<ref name="Beteille73">{{Cite journal|last=Beteille|first=Andre|year=1964|title=89. A Note on the Pongal Festival in a Tanjore Village|journal=Man|publisher=Royal Anthropological Institute of Great Britain and Ireland|volume=64|pages=73–75|doi=10.2307/2797924|issn=0025-1496}}</ref> ਇਹ ਸੂਰਜ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ,<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=crxUQR_qBXYC|title=History of People and Their Environs|last=R Abbas|publisher=Bharathi Puthakalayam|year=2011|isbn=978-93-80325-91-0|editor-last=S Ganeshram and C Bhavani|pages=751–752}}</ref> [[ਸੂਰਜ (ਦੇਵਤਾ)|ਸੂਰਜ]], ਅਤੇ [[ਮਕਰ ਸੰਕਰਾਂਤੀ]] ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ, ਕਈ ਖੇਤਰੀ ਨਾਮ ਦੇ ਤਹਿਤ ਵਾਢੀ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="Melton2011p547">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=lD_2J7W_2hQC|title=Religious Celebrations: An Encyclopedia of Holidays, Festivals, Solemn Observances, and Spiritual Commemorations|last=J. Gordon Melton|publisher=ABC-CLIO|year=2011|isbn=978-1-59884-206-7|pages=547–548}}</ref><ref name="HamiltonAmmayao2003">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=yyQoAQAAMAAJ|title=The art of rice: spirit and sustenance in Asia|last=Roy W. Hamilton|last2=Aurora Ammayao|publisher=University of California Press|year=2003|isbn=978-0-930741-98-3|pages=156–157}}</ref> ਪੋਂਗਲ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰ ਦੇ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਨੂੰ '''ਭੋਗੀ ਪੋਂਗਲ''', '''ਸੂਰਿਆ ਪੋਂਗਲ''' ਅਤੇ '''ਮੱਟੂ ਪੋਂਗਲ''' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="Mathews2017p207">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Y4RIDwAAQBAJ|title=Singapore Ethnic Mosaic, The: Many Cultures, One People|last=A Mani|last2=Pravin Prakash and Shanthini Selvarajan|publisher=World Scientific Publishing Company, Singapore|year=2017|isbn=978-981-323-475-8|editor-last=Mathew Mathews|pages=207–211}}</ref> ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਤਿਉਹਾਰ ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਵਜੋਂ ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ (ਉੱਤਰਾਯਨਮ) ਦੀ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਲੰਘੀ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਰਾਸ਼ੀ ''ਮਕਰਾ'' (ਮਕਰ) ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref name="britpongal2">[https://www.britannica.com/topic/Pongal, Pongal], Encyclopaedia Britannica (2011)</ref> ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਦਾ ਨਾਮ ਰਸਮੀ "ਪੋਂਗਲ" ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "ਉਬਲਣਾ, ਛਲਕਣਾ" ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਅਤੇ ਚੀਨੀ ਨਾਲ ਉਬਾਲੇ ਨਵੇਂ ਕਟਾਈ ਵਾਲੇ ਚਾਵਲ ਦੀ ਰਵਾਇਤੀ ਪਕਵਾਨ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ।<ref name="CushRobinson2008p610"/> ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ, ਪੋਂਗਲ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਪਕਵਾਨ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਹਿਲਾਂ ਦੇਵੀ-ਦੇਵਤਿਆਂ (ਪੋਂਗਲ ਦੇਵੀ) ਨੂੰ ਭੇਟ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਈ ਵਾਰ ਗਾਵਾਂ ਨੂੰ ਚੜ੍ਹਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ ਖਾਧਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦੇ ਜਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਗਾਵਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿੰਗ ਸਜਾਉਣ, ਰਸਮ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਅਤੇ ਜਲੂਸ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite journal|last=G. Eichinger Ferro-Luzzi|year=1978|title=Food for the Gods in South India: An Exposition of Data|journal=Zeitschrift für Ethnologie|publisher=Dietrich Reimer Verlag GmbH|volume=Bd. 103, H. 1|jstor=25841633}}</ref> ਇਹ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਚਾਵਲ-ਪਾਊਡਰ ਅਧਾਰਤ ਕੋਲਮ ਕਲਾਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਜਾਉਣ, ਘਰ, ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਰਦਾਸਾਂ ਕਰਨ, ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਦੋਸਤਾਂ ਨਾਲ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣ, ਅਤੇ ਏਕਤਾ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਬੰਧਨਾਂ ਨੂੰ ਨਵੀਨੀਕਰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਤੋਹਫ਼ਿਆਂ ਦਾ ਆਦਾਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਦਾ ਇੱਕ ਮੌਕਾ ਹੈ।<ref name="Beteille73"/><ref name="Goodp223">{{Cite journal|last=Good|first=Anthony|year=1983|title=A Symbolic Type and Its Transformations: The Case of South Indian Ponkal|url=https://archive.org/details/contributions-to-indian-sociology_july-december-1983_17_2/page/223|journal=Contributions to Indian Sociology|publisher=SAGE Publications|volume=17|issue=2|pages=223–244|doi=10.1177/0069966783017002005}}</ref> ਪੋਂਗਲ [[ਤਮਿਲ਼ ਨਾਡੂ|ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ]] ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ [[ਪਾਂਡੀਚਰੀ|ਪੁਡੂਚੇਰੀ]] ਵਿੱਚ ਤਾਮਿਲ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਮਨਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।<ref name="Ramaswamy2017p274"/><ref name="Richmond2007">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=9a02sRJKFhMC&pg=PA490|title=Malaysia, Singapore and Brunei|last=Richmond|first=Simon|date=15 January 2007|publisher=Lonely Planet|isbn=978-1-74059-708-1|page=490|access-date=3 January 2012}}</ref> ਇਹ [[ਸ੍ਰੀਲੰਕਾ|ਸ਼੍ਰੀ ਲੰਕਾ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਤਾਮਿਲ ਤਿਉਹਾਰ ਵੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://www.jaffnahindu.org/news/thai-pongal-tomorrow-thursday-15-jan-2015-131.html|title=Jaffna Hindu College :: Thai Pongal tomorrow, Thursday 15 Jan 2015|website=|access-date=4 July 2015|archive-date=11 ਜਨਵਰੀ 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200111230908/http://www.jaffnahindu.org/news/thai-pongal-tomorrow-thursday-15-jan-2015-131.html|dead-url=yes}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://slembassyusa.org/topstories/washington-embassy-celebrates-thai-pongal/|title=Washington Embassy celebrates Thai Pongal &#124; Embassy of Sri Lanka – Washington DC USA|website=|format=|access-date=4 July 2015|archive-date=5 ਜੁਲਾਈ 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150705135814/http://slembassyusa.org/topstories/washington-embassy-celebrates-thai-pongal/|dead-url=yes}}</ref> ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਪ੍ਰਤੀ ਪਿਆਰ ਪਰਵਾਸੀ ਤਮਿਲ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ,<ref>{{Cite web|url=http://www.tamilguardian.com/article.asp?articleid=13552|title=Thai Pongal celebrated across the globe|website=|format=|access-date=4 July 2015}}</ref><ref name="The Hindu2008">{{Cite web|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-tamilnadu/meaning-of-thai-pongal/article1178529.ece|title=Meaning of ‘Thai Pongal’ - TAMIL NADU - The Hindu|website=|format=|access-date=4 July 2015}}</ref> ਜਿਸ 'ਚ [[ਮਲੇਸ਼ੀਆ]],<ref>{{Cite web|url=http://www.ndtv.com/world-news/malaysian-prime-minister-greets-ethnic-tamils-on-pongal-727321|title=Malaysian Prime Minister Greets Ethnic Tamils on Pongal|website=|format=|access-date=4 July 2015}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.themalaymailonline.com/malaysia/article/najib-extends-pongal-wishes-to-indian-community|title=Najib extends Pongal wishes to Indian community &#124; Malaysia &#124; Malay Mail Online|website=|format=|access-date=4 July 2015}}</ref> [[ਮਾਰੀਸ਼ਸ]], [[ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ|ਦੱਖਣੀ ਅਫਰੀਕਾ]]<ref>{{Cite web|url=http://www.mhds.co.za/dates.html|title=.:: Midrand Hindu Dharma Sabha &#124; Hindu Festivals - Prayer Dates - Religious Calendar - 2015 - 2016 ::.|website=|access-date=4 July 2015|archive-date=5 ਜੁਲਾਈ 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150705022309/http://www.mhds.co.za/dates.html|dead-url=yes}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://tamilelibrary.org/teli/diaspora2.html|title=History of the Tamil Diaspora (V. Sivasupramaniam)|website=|access-date=4 July 2015}}</ref>, [[ਸਿੰਗਾਪੁਰ]],<ref>{{Cite web|url=http://eresources.nlb.gov.sg/newspapers/Digitised/Page/straitstimes19370114-1.1.5.aspx|title=Newspaper Full Page - The Straits Times, 14 January 1937, Page 5|website=|format=|access-date=4 July 2015}}</ref>, ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ, ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਤੇ ਕੈਨੇਡਾ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ।<ref>{{Cite web|url=http://news.gc.ca/web/article-en.do?nid=920669|title=Minister Kenney issues statement to mark Thai Pongal|website=|format=|access-date=4 July 2015|archive-date=5 ਜੁਲਾਈ 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150705070908/http://news.gc.ca/web/article-en.do?nid=920669|dead-url=yes}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.liberal.ca/statement-by-liberal-party-of-canada-leader-justin-trudeau-on-thai-pongal/|title=» Statement by Liberal Party of Canada Leader Justin Trudeau on Thai Pongal|website=|format=|access-date=4 July 2015}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.harrowtimes.co.uk/news/11733392.Community_celebrates_Thai_Pongal_harvest_festival/?ref=mr|title=Community celebrates Thai Pongal harvest festival (From Harrow Times)|website=|format=|access-date=4 July 2015}}</ref> == ਸ਼ਬਦ -ਨਿਰੁਕਤੀ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ == ''ਤਾਈ'' (தை) ਤਾਮਿਲ ਕੈਲੰਡਰ ਵਿੱਚ ਦਸਵੇਂ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਨਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ''ਪੋਂਗਲ'' (''ਪੋਂਗੂ'' ਤੋਂ) ਤੋਂ ਜਿਸ ਦਾ''ਭਾਵ'' "ਉਬਲਦੇ" ਜਾਂ "ਉੱਛਲਣਾ" ਹੈ। ''ਪੋਂਗਲ'' ਦੁੱਧ ਅਤੇ ਗੁੜ ਵਿੱਚ ਉਬਾਲੇ ਹੋਏ ਚੌਲਾਂ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਪਕਵਾਨ ਦਾ ਨਾਮ ਵੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਇਸ ਦਿਨ ਰਸਮੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੇਵਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ. <ref name="CushRobinson2008p610"/> ਪੋਂਗਲ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰ ਦਾ ਵਰਣਨ [[ਵਿਸ਼ਨੂੰ]] (ਤਿਰੂਵੱਲੂਰ, ਚੇਨਈ) ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਵਰਰਾਘਵਾ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਸਿਹਰਾ [[ਚੋਲ ਰਾਜਵੰਸ਼|ਚੋਲ]] ਰਾਜਾ [[ਕੁਲੋਤੁੰਗ ਚੋਲ ਪਹਿਲਾ|ਕੁਲੋਟੁੰਗਾ ਪਹਿਲੇ]] (1070-1122 ਸਾ.ਯੁ.) ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਵਿੱਚ ਪੋਂਗਲ ਦੇ ਸਾਲਾਨਾ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਨੂੰ ਮਨਾਉਣ ਲਈ ਮੰਦਰ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇਣ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name="KasturiMadhavan2007">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=_HwMAQAAMAAJ|title=South India heritage: an introduction|last=Prema Kasturi|last2=Chithra Madhavan|publisher=East West Books|year=2007|isbn=978-81-88661-64-0|page=223}}</ref> ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ''ਮਾਨਿਕਕਵਾਚਕਰ'' ਦੁਆਰਾ 9ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ [[ਸ਼ਿਵ]] ਭਕਤਿ ਪਾਠ ''ਤਿਰੂਵੇਮਬਾਵੈ'' ਵਿੱਚ ਪੂਰੇ ਉਤਸਵ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ। [[ਤਸਵੀਰ:Castes_and_Tribes_of_Southern_India,_Volume_6_-_Image_1.jpg|thumb| 1909 ਨੂੰ ਵਨੀਯਾਰ ਭਾਈਚਾਰਾ ਪੋਂਗਲਮਨਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ]] ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਤਾਮਿਲ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਆਂਡਰੀਆ ਗੁਟੀਰੇਜ਼ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਪੋਂਗਲ ਪਕਵਾਨ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ [[ਚੋਲ ਰਾਜਵੰਸ਼|ਚੋਲ ਕਾਲ]] ਤੋਂ ਪਤਾ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖਾਂ ਵਿੱਚ ਭਿੰਨ ਸਪੈਲਿੰਗਾਂ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੁੱਢ''ਲੇ'' ਰਿਕਾਰਡਾਂ ਵਿੱਚ, ਇਹ ''ਪੋਨਕਮ'', ''ਤਿਰੂਪੋਨਕਮ'', ''ਪੋਂਕਲ'' ਅਤੇ ਸਮਾਨ ਰੂਪਾਂ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref name="Gutierrezp270">{{Cite journal|last=Gutiérrez|first=Andrea|year=2018|title=Jewels Set in Stone: Hindu Temple Recipes in Medieval Cōḻa Epigraphy|journal=Religions|volume=9|issue=9|pages=279–281, context: 270–303|doi=10.3390/rel9090270|issn=2077-1444|doi-access=free}}</ref> [[ਚੋਲ ਰਾਜਵੰਸ਼]] ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ [[ਵਿਜੈਨਗਰ ਸਾਮਰਾਜ|ਵਿਜੇਨਗਰ ਸਾਮਰਾਜ]] ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਦੇ ਕੁਝ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਿੰਦੂ ਮੰਦਰ ਦੇ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸਤਾਰਪੂਰਵਕ ਨੁਸਖਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ ਜੋ ਜ਼ਰੂਰ ਹੀ ਆਧੁਨਿਕ ਯੁੱਗ ਦੀਆਂ ਪੋਂਗਲ ਪਕਵਾਨਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਹੈ, ਪਰ ਮੌਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਅਤੇ ਸਮੱਗਰੀ ਦੀ ਅਨੁਸਾਰੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਅੰਤਰ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ''ਪੋਨਕਮ'', ''ਪੋਂਕਲ'' ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਅਗੇਤਰ ਰੂਪਾਂ ਦਾ ਅਰਥ ਜਾਂ ਤਾਂ ਤਿਉਹਾਰ ਪੋਂਗਲ ਪਕਵਾਨ ਨੂੰ ''ਪ੍ਰਸਾਦਮ'' ਵਜੋਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਪੋਂਗਲ ਡਿਸ਼ ਸਾਰੀ ''ਥਾਲੀ'' (ਹੁਣ ''ਅਲਾੰਕਾਰ ਨੈਵਿਦਿਆ'' ) ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਹੈ। ਇਹ ਤਾਮਿਲ ਅਤੇ ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਹਿੰਦੂ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁਫਤ ਭਾਈਚਾਰਕ ਰਸੋਈਆਂ ਦੁਆਰਾ ਜਾਂ ਤਾਂ ਤਿਉਹਾਰ ਦੇ ਭੋਜਨ ਵਜੋਂ ਜਾਂ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਦਾਨ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਦਾਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸਨ। == ਪੋਂਗਲ ਪਕਵਾਨ == ਤਿਉਹਾਰ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਪ੍ਰਥਾ ਰਵਾਇਤੀ "ਪੋਂਗਲ" ਪਕਵਾਨ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਤਾਜ਼ੇ ਕਟਾਈ ਵਾਲੇ ਚੌਲਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਅਤੇ ਕੱਚੇ ਗੰਨੇ ਦੀ ਚੀਨੀ (ਗੁੜ) ਵਿੱਚ ਉਬਾਲ ਕੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="britpongal2"/> ਕਈ ਵਾਰ ਇਸ ਮਿੱਠੇ ਪਕਵਾਨ ਵਿੱਚ ਵਾਧੂ ਸਮੱਗਰੀ, ਜਿਵੇਂ: [[ਇਲਾਇਚੀ]], [[ਮੁਨੱਕਾ|ਕਿਸ਼ਮਿਸ਼]], [[ਮੂੰਗੀ|ਹਰਾ ਚੂਰਨ (ਵੰਡ)]] ਅਤੇ [[ਕਾਜੂ]] ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੋਰ ਸਮੱਗਰੀ ਵਿੱਚ ਨਾਰੀਅਲ ਅਤੇ ਘਿਓ (ਗਾਂ ਦੇ ਦੁੱਧ ਦਾ ਸ਼ੁੱਧ ਮੱਖਣ) ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref name="Mathews2017p207"/><ref name="Gutierrezp270"/> ਪੋਂਗਲ ਪਕਵਾਨ ਦੇ ਮਿੱਠੇ ਰੂਪ ਦੇ ਨਾਲ, ਕੁਝ ਹੋਰ ਰੂਪ ਵੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨਮਕੀਨ ਅਤੇ ''ਤਿੱਖਾ'' ( ''ਵੇਨਪੋਂਗਲ'' ) ਪਕਵਾਨ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਕੁਝ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਔਰਤਾਂ ਆਪਣੇ "ਖਾਣਾ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਬਰਤਨ ਕਸਬੇ ਦੇ ਕੇਂਦਰ, ਜਾਂ ਮੁੱਖ ਵਰਗ, ਜਾਂ ਆਪਣੀ ਪਸੰਦ ਦੇ ਮੰਦਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਘਰ ਦੇ ਸਾਮ੍ਹਣੇ" ਲੈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਮਾਜਕ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੀਆਂ ਪਕਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਖਾਣਾ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਪਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਿਹੜੇ ਵਿੱਚ ਹੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪਕਵਾਨ ਸੂਰਜ ਦੇਵਤਾ, [[ਸੂਰਜ (ਦੇਵਤਾ)|ਸੂਰਿਆ]] ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਦੋਸਤਾਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪੋਂਗਲ ਦੇ ਦਿਨ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ, "ਕੀ ਚਾਵਲ ਪਕਾਏ ਹਨ"? ਦੀ ਵਧਾਈ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। == ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਬਾਹਰ == 2017 ਵਿੱਚ, ਰਾਜਦੂਤ ਡੇਵਿਡ ਬੁਲੋਵਾ ਨੇ ਵਰਜੀਨੀਆ ਹਾਊਸ ਦੇ ਰਾਜਦੂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਯੁਕਤ ਮਤਾ ਐਚਜੇ 577 ਨੂੰ ਹਰ ਸਾਲ 14 ਜਨਵਰੀ ਨੂੰ ਪੋਂਗਲ ਦਿਵਸ ਵਜੋਂ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕਰਨ ਲਈ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। <ref>{{Cite web |url=http://leg1.state.va.us/cgi-bin/legp504.exe?171+ful+HJ573 |title=Joint resolution HJ573 |access-date=2020-12-05 |archive-date=2021-01-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210114030940/http://leg1.state.va.us/cgi-bin/legp504.exe?171%20ful%20HJ573 |url-status=dead }}</ref> == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * [[ਮਕਰ ਸੰਕਰਾਂਤੀ]] * ਵਾਢੀ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ|30em}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਤਿਉਹਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਤਿਉਹਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤਾਮਿਲ ਸੱਭਿਆਚਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤਾਮਿਲ ਤਿਉਹਾਰ]] 13zvf0nkkb9qnmvijm7lsxawizkh6kj 0 131548 842320 820478 2026-07-10T19:37:38Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842320 wikitext text/x-wiki {{Cleanup infobox}}{{ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬਾ ਵਿਗਿਆਨੀ|name=Stuart Hall|image=Hall Stuart.jpg|birth_name=Stuart Henry McPhail Hall|birth_date={{birth date|1932|2|3|df=y}}|death_date={{Death date and age|2014|2|10|1932|2|3|df=y}}|birth_place=[[Kingston, Jamaica|Kingston]], [[Colony of Jamaica]]|death_place=[[London]], [[England]]|field=[[Cultural Studies]], [[Sociology]]|resting_place=[[Highgate Cemetery]], London, England|work_institutions=[[University of Birmingham]]<br>[[Open University]]|alma_mater=[[Merton College, Oxford]]|known_for=Founder of ''[[New Left Review]]'', [[Articulation (sociology)|Articulation]], [[Encoding/decoding model of communication]], [[Reception theory]]|influences=[[Karl Marx]]{{•}} [[Antonio Gramsci]]{{•}} [[Raymond Williams]]{{•}} [[Richard Hoggart]]{{•}} [[Louis Althusser]]{{•}} [[Michel Foucault]]}} '''ਸਟੂਅਰਟ ਮੈਕਫਾਈਲ ਹਾਲ''' {{Post-nominals|country=GBR|FBA}} (3 ਫਰਵਰੀ 1932 - 10 ਫਰਵਰੀ 2014) ਇੱਕ [[ਜਮੈਕਾ|ਜਮੈਕਨ-]] ਜੰਮਪਲ [[ਯੂਨਾਈਟਡ ਕਿੰਗਡਮ|ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼]] [[ਮਾਰਕਸਵਾਦ|ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ]] [[ਸਮਾਜ ਸ਼ਾਸਤਰ|ਸਮਾਜ ਸ਼ਾਸਤਰੀ]], ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਸਿਧਾਂਤਕ ਅਤੇ [[ਐਕਟਿਵਿਜ਼ਮ|ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਕਾਰਕੁਨ ਸੀ]] । ਹਾਲ, ਰਿਚਰਡ ਹੌਗਗਾਰਟ ਅਤੇ [[ਰੇਮੰਡ ਵਿਲੀਅਮਸ|ਰੇਮੰਡ ਵਿਲੀਅਮਜ਼ ਦੇ ਨਾਲ]], ਸੋਚ ਦੇ ਸਕੂਲ ਦੀ ਇੱਕ ਬਾਨੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਸੀ ਜੋ ਹੁਣ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕਲਚਰਲ ਸਟੱਡੀਜ਼ ਜਾਂ ਬਰਮਿੰਘਮ ਸਕੂਲ ਆਫ ਕਲਚਰਲ ਸਟੱਡੀਜ਼ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। <ref>Procter, James (2004), ''Stuart Hall'', Routledge Critical Thinkers.</ref> 1950 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿਚ ਹਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ''ਖੱਬੀ ਸਮੀਖਿਆ ਦਾ'' ਸੰਸਥਾਪਕ ਸੀ. ਹੌਗਗਾਰਟ ਦੇ ਸੱਦੇ 'ਤੇ, ਉਹ 1964 ਵਿਚ ਬਰਮਿੰਘਮ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਖੇ ਸਮਕਾਲੀ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਅਧਿਐਨ ਕੇਂਦਰ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ। ਹਾਲ ਨੇ 1968 ਵਿਚ ਸੈਂਟਰ ਦੇ ਐਕਟਿੰਗ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਵਜੋਂ ਹੋਗਗਾਰਟ ਤੋਂ ਅਹੁਦਾ ਸੰਭਾਲਿਆ, 1972 ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਬਣਿਆ, ਅਤੇ 1979 ਤਕ ਉਥੇ ਰਿਹਾ। <ref name="GuardianObit">Morley, David, and Bill Schwarz, [https://www.theguardian.com/politics/2014/feb/10/stuart-hall "Stuart Hall obituary: Influential cultural theorist, campaigner and founding editor of the New Left Review"], ''The Guardian'' (London), 10 February 2014.</ref> ਜਦੋਂ ਕਿ ਕੇਂਦਰ ਵਿਚ, ਹਾਲ ਨੂੰ ਜਾਤੀ ਅਤੇ ਲਿੰਗ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਲਈ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਦਾਇਰੇ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਵਿਚ, ਅਤੇ [[ਮਿਸ਼ੇਲ ਫੂਕੋ|ਮਿਸ਼ੇਲ ਫੂਕਾਲਟ]] ਵਰਗੇ ਫ੍ਰੈਂਚ ਸਿਧਾਂਤਕਾਰਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਵੇਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਵਿਚ ਮਦਦ ਕਰਨ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। <ref>Schulman, Norman. [http://www.cjc-online.ca/index.php/journal/article/view/717/623 "Conditions of their Own Making: An Intellectual History of the Centre for Contemporary Cultural Studies at the University of Birmingham"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190611192225/https://www.cjc-online.ca/index.php/journal/article/view/717/623 |date=2019-06-11 }}, ''Canadian Journal of Communication'', Vol. 18, No. 1 (1993).</ref> ਹਾਲ ਨੇ 1979 ਵਿਚ ਓਪਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਚ ਸਮਾਜ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਬਣਨ ਲਈ ਕੇਂਦਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। <ref>Chen, Kuan-Hsing. "The Formation of a Diasporic Intellectual: An interview with Stuart Hall," collected in David Morley and Kuan-Hsing Chen (eds), ''Stuart Hall: Critical Dialogues in Cultural Studies'', New York: Routledge, 1996.</ref> ਉਹ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸੋਸ਼ਲੋਲੋਜੀਕਲ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ 1995-97 ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸੀ। ਉਹ 1997 ਵਿਚ ਓਪਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਰਿਟਾਇਰ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਇਮੇਰਿਟਸ ਸੀ ।ਗੁਆਂਢੀਆਂ ਦੇ ਨੇਤਾ<ref>"Stuart Hall: Culture and Power", [http://www.radicalphilosophy.com/default.asp?channel_id=2190&editorial_id=10337 Interview] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090316061907/http://www.radicalphilosophy.com/default.asp?channel_id=2190&editorial_id=10337|date=16 March 2009}}, ''Radical Philosophy'', November/December 1998.</ref> ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅਖਬਾਰ ''ਦਿ ਅਬਜ਼ਰਵਰ'' ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ "ਦੇਸ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਸਿਧਾਂਤਵਾਦੀ" ਕਿਹਾ। <ref name="Observer">{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/society/2007/sep/23/communities.politicsphilosophyandsociety|title=Cultural hallmark|last=Adams|first=Tim|date=22 September 2007|publisher=The Observer|access-date=17 February 2014}}</ref> ਹਾਲ ਵੀ ਬਲੈਕ ਆਰਟਸ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ. ਫਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਜੌਨ ਅਕੋਮਫਰਾਹ ਅਤੇ ਆਈਜ਼ੈਕ ਜੂਲੀਅਨ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਇਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਜੋਂ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। <ref>Julien, Isaac, [http://www.bfi.org.uk/news-opinion/news-bfi/features/memoriam-stuart-hall "In memoriam: Stuart Hall"], BFI, 12 February 2014.</ref> ਹਾਲ ਦਾ ਵਿਆਹ [[ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਕਾਲਜ ਲੰਦਨ|ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਕਾਲਜ ਲੰਡਨ]] ਵਿਖੇ ਆਧੁਨਿਕ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਕੈਥਰੀਨ ਹਾਲ ਨਾਲ ਹੋਇਆ [[ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਕਾਲਜ ਲੰਦਨ|ਸੀ]], ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਦੋ ਬੱਚੇ ਸਨ। <ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/politics/2014/feb/10/stuart-hall|title=Stuart Hall obituary|last=Morley|first=David|date=2014-02-10|work=[[The Guardian]]|access-date=2019-01-26|last2=Schwarz|first2=Bill}}</ref> == ਜੀਵਨੀ == ਸਟੂਅਰਟ ਹਾਲ [[ਕਿੰਗਸਟਨ, ਜਮੈਕਾ]] ਵਿੱਚ ਅਫ਼ਰੀਕੀ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼, ਪੁਰਤਗਾਲੀ ਪੁਰਤਗਾਲੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਇਦ ਭਾਰਤੀ ਮੂਲ ਦੇ ਇੱਕ ਮੱਧ ਵਰਗੀ ਜਮੈਕੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। <ref name="Observer"/> ਉਸਨੇ ਜਮੈਕਾ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਿਆ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਕੂਲ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇੱਕ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। <ref name="Farred p. 30">Farred, Grant, [https://www.jstor.org/stable/3819983 "You Can Go Home Again, You Just Can't Stay: Stuart Hall and the Caribbean Diaspora"], ''Research in African Literatures'', 27.4 (Winter 1996), 28–48 (p. 30).</ref> ਇਕ ਇੰਟਰਵਿ interview ਵਿਚ ਹਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇਕ "ਚਮਕਦਾਰ, ਹੌਸਲਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਵਿਦਵਾਨ" ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਰਸਮੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ "ਬਹੁਤ ਹੀ 'ਕਲਾਸੀਕਲ' ਸਿੱਖਿਆ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਪਰ ਬਹੁਤ ਰਸਮੀ ਅਕਾਦਮਿਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ." ਹਮਦਰਦੀ ਭਰੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਕੀਤਾ " [[ਟੀ ਐਸ ਈਲੀਅਟ|ਟੀ ਐਸ ਐਲੀਅਟ]], [[ਜੇਮਜ਼ ਜੋਆਇਸ|ਜੇਮਜ਼ ਜੋਇਸ]], [[ਸਿਗਮੰਡ ਫ਼ਰਾਇਡ|ਫ੍ਰਾਇਡ]], [[ਕਾਰਲ ਮਾਰਕਸ|ਮਾਰਕਸ]], [[ਵਲਾਦੀਮੀਰ ਲੈਨਿਨ|ਲੈਨਿਨ]] ਅਤੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਕੁਝ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਕਵਿਤਾ" ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ " ਕੈਰੇਬੀਅਨ ਸਾਹਿਤ "। <ref>Kuan-Hsing, 1996, pp. 486–487.</ref> ਹਾਲ ਦੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਚੱਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਵੈਸਟ ਇੰਡੀਜ਼ ਦੇ ਰੰਗਮੰਤਰੀ ਵਿੱਚ ਵੱਧਦੇ ਹੋਏ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਗਹਿਰੀ ਚਮੜੀ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਨੇ ਉਸਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਉੱਤੇ ਡੂੰਘਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਇਅਾ।<ref>[https://www.jstor.org/stable/3819983 Farred] 1996, pp. 33–34.</ref> <ref name="Imperium">Lewis, Tanya, [https://web.archive.org/web/20041023214537/http://www.imperiumjournal.com/0pages/40002.html "Stuart Hall and the Formation of British Cultural Studies: A Diasporic Perspective"], ''Imperium'', 4 (2004).</ref> 1951 ਵਿਚ ਹਾਲ ਨੇ [[ਆਕਸਫ਼ੋਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ|ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ਼ ਆਕਸਫੋਰਡ]] ਵਿਖੇ ਮਾਰਟਨ ਕਾਲਜ ਵਿਚ ਰੋਡਜ਼ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਜਿੱਤੀ, ਜਿਥੇ ਉਸਨੇ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਐਮ.ਏ. ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, <ref name="MCreg">{{Cite book|title=Merton College Register 1900-1964|date=1964|publisher=Basil Blackwell|editor-last=Levens|editor-first=R. G. C.|location=Oxford|page=424}}</ref> <ref name="Bomb">[[Caryl Phillips|Phillips, Caryl]], [http://bombsite.com/issues/58/articles/2030 "Stuart Hall"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111106120825/http://bombsite.com/issues/58/articles/2030|date=2011-11-06}}, ''BOMB'', 58 (Winter 1997).</ref> ਵਿੰਡਰਸ਼ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਈ, ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤੀਆਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਵੱਡੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਪਰਵਾਸ ਕਮਿ communityਨਿਟੀ ਉਸ ਸਮੇਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ. ਉਸਨੇ ਆਕਸਫੋਰਡ ਵਿਖੇ ਆਪਣੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਜਾਰੀ ਰੱਖਦਿਆਂ ਪੀਐਚ.ਡੀ. [[ਹੈਨਰੀ ਜੇਮਜ਼|ਹੈਨਰੀ ਜੇਮਜ਼ ਉੱਤੇ]] ਪਰੰਤੂ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ 1956 ਦੇ [[1956 ਦਾ ਹੰਗਰੀ ਦਾ ਇਨਕਲਾਬ|ਸੋਵੀਅਤ ਹਮਲੇ ਦੁਆਰਾ ਹੰਗਰੀ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਕੇ]] (ਜਿਸਨੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ ਕਮਿ Communਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਆਫ਼ ਗ੍ਰੇਟ ਬ੍ਰਿਟੇਨ (ਸੀਪੀਬੀ) ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਪਿਛਲੇ ਕੱਟੜਵਾਦੀ ਵਿਕਲਪਾਂ ਦੀ ਭਾਲ ਕਰਦਿਆਂ ਵੇਖਿਆ ਸੀ) ਅਤੇ ਸੂਏਜ਼ ਸੰਕਟ ਨੇ 1957 ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਜਾਂ 1958 <ref name="Farred p. 30"/> ਉਸਦੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਕੰਮਾਂ ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਤ ਕਰਨ ਲਈ।।1957 ਵਿਚ, ਉਹ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਨਿਹੱਥੇਕਰਨ ਲਈ ਮੁਹਿੰਮ (ਸੀ.ਐਨ.ਡੀ.) ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਇਹ ਸੀ ਐਨ ਡੀ ਮਾਰਚ 'ਤੇ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ। <ref>[[Marcus Williamson|Williamson, Marcus]], [https://www.independent.co.uk/news/obituaries/professor-stuart-hall-sociologist-and-pioneer-in-the-field-of-cultural-studies-whose-work-explored-the-concept-of-britishness-9120126.html "Professor Stuart Hall: Sociologist and pioneer in the field of cultural studies whose work explored the concept of Britishness" (obituary)], ''[[The Independent]]'' (London), 11 February 2014.</ref> 1958 ਤੋਂ 1960 ਤੱਕ, ਹਾਲ ਨੇ ਲੰਡਨ ਦੇ ਸੈਕੰਡਰੀ ਆਧੁਨਿਕ ਸਕੂਲ <ref>[https://www.jstor.org/stable/3819983 Farred] 1996, p. 38.</ref> ਅਤੇ ਬਾਲਗ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਧਿਆਪਕ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ 1964 ਵਿੱਚ ਕੈਥਰੀਨ ਹਾਲ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰ ਲਿਆ, ਇਸ ਸਮੇਂ ਤਕਰੀਬਨ ਉਸ ਦੇ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕੈਰੇਬੀਅਨ ਪਰਤਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਆਕਸਫੋਰਡ ਵਿਖੇ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ''ਯੂਨੀਵਰਸਟੀਆਂ ਅਤੇ ਖੱਬੇ ਪੱਖੀ ਸਮੀਖਿਆ'' 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਹਾਲ [[ਈ ਪੀ ਥਾਮਪਸਨ|ਈ ਪੀ ਥੌਮਸਨ]], [[ਰੇਮੰਡ ਵਿਲੀਅਮਸ|ਰੇਮੰਡ ਵਿਲੀਅਮਜ਼]] ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ''1915 ਵਿਚ ਨਿ Le'' ''ਖੱਬੇ ਪੱਖੀ ਸਮੀਖਿਆ ਦੀ'' ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹਾਲ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਸੰਪਾਦਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਕੀਤਾ। <ref name="Farred p. 30"/> 1958 ਵਿਚ, ਉਸੇ ਸਮੂਹ ਨੇ, ਰਾਫੇਲ ਸੈਮੂਅਲ ਦੇ ਨਾਲ, ਖੱਬੇਪੱਖੀ ਵਿੰਗਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਮੀਟਿੰਗ ਵਾਲੀ ਜਗ੍ਹਾ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸੋਹੋ ਵਿੱਚ ਪਾਰਟੀਆਂ ਦੇ ਕੌਫੀ ਹਾ Houseਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। <ref>Berlin, Mike, [http://www.bishopsgate.org.uk/audios.aspx?vid=7563 Bishopsgate Institute Podcast: The Partisan Coffee House: Cultural Politics and the New Left] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131113165856/http://www.bishopsgate.org.uk/audios.aspx?vid=7563 |date=2013-11-13 }}, 11 June 2009.</ref> ਹਾਲ ਨੇ 1961 <ref>Derbyshire, Jonathan, [http://www.newstatesman.com/politics/uk-politics/2012/08/stuart-hall-we-need-talk-about-englishness "Stuart Hall: 'We need to talk about Englishness'"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201130180458/https://www.newstatesman.com/politics/uk-politics/2012/08/stuart-hall-we-need-talk-about-englishness |date=2020-11-30 }}, ''New Statesman'', 23 August 2012.</ref> ਜਾਂ 1962 ਵਿਚ ''ਨਿ Le ਖੱਬੇ ਪੱਖੀ ਸਮੀਖਿਆ'' ਦਾ ਬੋਰਡ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ।<ref name="Imperium"/> ਹਾਲ ਦਾ ਅਕਾਦਮਿਕ ਕੈਰੀਅਰ 1964 ਵਿਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਫਿਲਮ ਇੰਸਟੀਚਿ (ਟ (ਬੀਐਫਆਈ) ਦੇ ਪੈਡੀ ਵੈਨਲ ਨਾਲ ਸਹਿ-ਲੇਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ, "ਮਨੋਰੰਜਨ ਵਜੋਂ ਫਿਲਮ ਦੇ ਗੰਭੀਰ ਅਧਿਐਨ ਲਈ ਕੇਸ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ", ''ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਲਾ'' . <ref>Paterson, Richard, and Paul Gerhardt, [http://www.bfi.org.uk/news-opinion/news-bfi/features/stuart-hall-1932-2014 "Stuart Hall (1932-2014)"], BFI.</ref> ਸਿੱਧੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ, ਰਿਚਰਡ ਹੌਗਗਾਰਟ ਨੇ ਹਾਲ ਨੂੰ ਬੁਰਮਿੰਘਮ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਖੇ ਸਮਕਾਲੀ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਅਧਿਐਨ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ, ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਹੌਗਗਾਰਟ ਦੇ ਆਪਣੇ ਖਰਚੇ ਤੇ ਇੱਕ ਖੋਜ ਫੈਲੋ ਵਜੋਂ। <ref name="Imperium"/> 1968 ਵਿਚ ਹਾਲ ਸੈਂਟਰ ਦਾ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਬਣਿਆ। ਉਸਨੇ ਅਗਲੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਲੇਖ ਲਿਖੇ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ''ਸੀਟੁਏਟਿੰਗ ਮਾਰਕਸ: ਮੁਲਾਂਕਣ ਅਤੇ ਵਿਦਾਇਗੀ'' (1972) ਅਤੇ ''ਏਨਕੋਡਿੰਗ ਅਤੇ odਕੋਡਿੰਗ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਡਿਸਕੌਸਰ'' (1973) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਉਸਨੇ ''ਪੋਲੀਸਿੰਗ ਦਿ ਕਰਿਸਿਸ'' (1978) ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਵੀ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ''ਰੈਜ਼ਿਸਟੈਂਟਸ ਥਰੂ ਰੀਤੁਅਲਜ਼'' (1975) ਦਾ ''ਸੰਪਾਦਨ ਕੀਤਾ'' । ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਅੱਗੇ ਥੈਚਰ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਬਣ ਗਏ 1979 ਵਿਚ, ਹਾਲ ਅਤੇ ਮੈਗੀ steed ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ''ਇਸ ਨੂੰ ਅੱਧੇ ਦੀ ਨਸਲਵਾਦ ਮੰਮੀ, ਇੱਕ, ਹੈ ਨਾ'' ਓਪਨ ਡੋਰ ਮੀਡੀਆ (CARM) ਵਿਚ ਮੁਹਿੰਮ ਵਿਰੁੱਧ ਨਸਲਵਾਦ, ਜੋ ਕਿ ਨਸਲੀ ਸਟੇਰੀਓਟਾਈਪਸ ਅਤੇ ਇਮੀਗ੍ਰੇਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸਮਕਾਲੀ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਵੱਈਏ ਖ਼ਤਮ ਨੇ ਕੀਤੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=wGgCDgAAQBAJ&pg=PT94|title=Racism and Media|last=Titley|first=Gavan|date=27 May 2019|publisher=SAGE|isbn=978-1-5264-2209-5|page=94|language=en|access-date=12 November 2020}}</ref> ਉਸ ਸਾਲ ਓਪਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ (ਓਯੂ) ਵਿਚ ਸਮਾਜ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਹਾਲ ਨੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਪੁਸਤਕਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੀਆਂ, ਜਿਸ ਵਿਚ ''ਦ ਹਾਰਡ ਰੋਡ ਟੂ ਨਵੀਨੀਕਰਣ'' (1988), ''ਫੌਰਮੇਸ਼ਨਜ਼ ਆਫ ਮਾਡਰਨਟੀ'' (1992), ''ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪਹਿਚਾਣ'' (1996) ਅਤੇ ''ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਅਤੇ ਸੰਕੇਤ ਦੇਣ ਦੇ ਅਭਿਆਸ'' (1997). 1970 ਅਤੇ 1980 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੌਰਾਨ, ਹਾਲ ''[[ਮਾਰਕਸਿਜ਼ਮ ਟੂਡੇ|ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਟੂਡੇ]]'' ਰਸਾਲੇ ਨਾਲ ਨੇੜਿਓਂ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ; <ref>Callinicos, Alex, "The politics of ''Marxism Today''", ''International Socialism'', 29 (1985).</ref> 1995 ਵਿੱਚ, ਉਹ ''ਸਾਉਂਡਿੰਗਜ਼: ਏ ਜਰਨਲ ਆਫ਼ ਰਾਜਨੀਤੀ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦਾ'' ਸੰਸਥਾਪਕ ਸੰਪਾਦਕ ਸੀ। <ref>{{Cite web|url=http://www.lwbooks.co.uk/journals/soundings/issue/1.html|title=''Soundings''|publisher=Lwbooks.co.uk|access-date=17 February 2014|archive-date=18 ਸਤੰਬਰ 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180918195500/https://www.lwbooks.co.uk/journals/soundings/issue/1.html|dead-url=yes}}</ref> ਉਸਨੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਅਧਿਐਨਾਂ 'ਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ' ਤੇ ਗੱਲ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ 1983 ਵਿਚ ਅਰਬਨ-ਚੈਂਪੀਅਨ ਵਿਖੇ ਇਲੀਨੋਇਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਚ ਭਾਸ਼ਣਾਂ ਦੀ ਇਕ ਲੜੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ ਜੋ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਬਾਅਦ 2016 ਦੀ ਕਿਤਾਬ ''ਕਲਚਰਲ ਸਟੱਡੀਜ਼ 1983: ਏ ਸਿਧਾਂਤਕ ਇਤਿਹਾਸ'' (ਜੈਨੀਫ਼ਰ ਸਲੈਕ ਦੁਆਰਾ ਸੰਪਾਦਿਤ ਅਤੇ) ਲਾਰੈਂਸ ਗਰੋਸਬਰਗ )।<ref>Hsu, Hua (17 July 2017), [https://www.newyorker.com/books/page-turner/stuart-hall-and-the-rise-of-cultural-studies "Stuart Hall and the Rise of Cultural Studies"], ''[[The New Yorker]]''.</ref> ਹਾਲ ਆਈਨੀਵਾ ( ਇੰਸਟੀਚਿ of ਟ ਆਫ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਵਿਜ਼ੂਅਲ ਆਰਟਸ) ਅਤੇ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫੀ ਸੰਸਥਾ ਆਟੋਗ੍ਰਾਫ ਏਬੀਪੀ (ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਆਫ ਬਲੈਕ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫ਼ਰਾਂ) ਦੀ ਬਾਨੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸੀ।<ref>Loudis, Jessica (27 September 2017), [https://newrepublic.com/article/145042/need-stuart-halls-imaginative-left "Why We Need Stuart Hall’s Imaginative Left"], ''[[The New Republic]]''.</ref> ਹਾਲ 1997 ਵਿਚ ਓਪਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਰਿਟਾਇਰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ 2005 ਵਿਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅਕੈਡਮੀ (ਐਫ.ਬੀ.ਏ.) ਦੇ ਫੈਲੋ ਚੁਣੇ ਗਏ ਅਤੇ 2008 ਵਿਚ ਯੂਰਪੀਅਨ ਕਲਚਰਲ ਫਾਉਂਡੇਸ਼ਨ ਦਾ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਮਾਰਗ੍ਰਿਏਟ ਅਵਾਰਡ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਉਸਦੇ 82 ਵੇਂ ਜਨਮਦਿਨ ਦੇ ਇੱਕ ਹਫਤੇ ਬਾਅਦ, ਕਿਡਨੀ ਫੇਲ੍ਹ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, 10 ਫਰਵਰੀ 2014 ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ. ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤਕ, ਉਹ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ ਤੇ "ਬਹੁਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਗੌਡਫਾਦਰ" ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।<ref>{{Cite news|url=http://www.voice-online.co.uk/article/jamaican-cultural-theorist-stuart-hall-dies-aged-82|title=Jamaican cultural theorist Stuart Hall dies, aged 82|last=Hudson|first=Rykesha|date=10 February 2014|work=The Voice|access-date=10 February 2014|archive-date=14 ਫ਼ਰਵਰੀ 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140214120941/http://www.voice-online.co.uk/article/jamaican-cultural-theorist-stuart-hall-dies-aged-82|dead-url=yes}}</ref> <ref name="GuardianObit"/> <ref name="Telegraphobit">{{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/10629087/Stuart-Hall-obituary.html|title=Stuart Hall obituary|date=10 February 2014|work=The Daily Telegraph|location=London}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/education/2014/feb/10/stuart-hall-cultural-legacy-britain-godfather-multiculturalism|title='Godfather of multiculturalism' Stuart Hall dies aged 82|last=Butler|first=Patrick|date=10 February 2014|work=The Guardian|location=London}}</ref> ਉਸ ਦਾ ਯਾਦਗਾਰੀ ਚਿੰਨ੍ਹ, ''ਜਾਣਿਆ-ਪਛਾਣਿਆ ਅਜਨਬੀ: ਏ ਲਾਈਫ ਬਿਟਿਨ ਟੂ ਆਈਲੈਂਡਜ਼'' ( ਬਿਲ ਸਵਾਰਜ਼ ਦੇ ਸਹਿ ਸਹਿ ਲੇਖਕ), ਨੂੰ ਮਰੇ - ਮਰੇ 2017 ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। == ਵਿਚਾਰ == ਹਾਲ ਦਾ ਕੰਮ [[ਆਂਤੋਨੀਓ ਗਰਾਮਸ਼ੀ|ਗ੍ਰੈਮਸਕੀਅਨ ਤੋਂ]] ਬਾਅਦ ਦਾ ਰੁਖ [[ਆਂਤੋਨੀਓ ਗਰਾਮਸ਼ੀ|ਅਪਣਾਉਂਦੇ ਹੋਏ]], ਵਡਿਆਈ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਮੁੱਦਿਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਦਾ ਹੈ. ਉਹ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ [[ਸੱਤਾ (ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ)|ਸ਼ਕਤੀ]], [[ਅਦਾਰਾ|ਸੰਸਥਾਵਾਂ]] ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ / ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ frameworkਾਂਚੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਮੰਨਦਾ ਹੈ. ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਇਕੋ ਸਮੇਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ''ਉਤਪਾਦਕ'' ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ''ਉਪਭੋਗਤਾ'' ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।।(ਗ੍ਰੈੱਸਸੀਅਨ ਥਿ inਰੀ ਵਿਚ ਹਕੂਮਤ, "ਸਹਿਮਤੀ" ਅਤੇ "ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ" ਦੇ ਸਮਾਜਕ-ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਉਤਪਾਦਨ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ।।) ਹਾਲ ਲਈ, ਸਭਿਆਚਾਰ ਸਧਾਰਣ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਨ ਜਾਂ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪਰ ਇਕ "ਸਮਾਜਿਕ ਕਿਰਿਆ ਅਤੇ ਦਖਲ ਦੀ ਇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਜਗ੍ਹਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਸਥਾਪਤ ਅਤੇ ਸੰਭਾਵਤ ਤੌਰ' ਤੇ ਅਸੰਤੁਲਿਤ" ਹੁੰਦੇ ਹ। <ref>Procter 2004, p. 2.</ref> ਹਾਲ ਰਿਸੈਪਸ਼ਨ ਥਿ .ਰੀ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਿਮਾਇਤੀ ਬਣ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਹਾਲ ਦੇ ਐਨਕੋਡਿੰਗ ਅਤੇ ਡੀਕੋਡਿੰਗ ਦੀ ਥਿoryਰੀ ਨੂੰ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤਾ। ਟੈਕਸਟ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦੀ ਇਹ ਪਹੁੰਚ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਤੇ ਗੱਲਬਾਤ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧ ਦੀ ਗੁੰਜਾਇਸ਼ ਤੇ ਕੇਂਦਰਤ ਹੈ।ਇਸਦਾ ਅਰਥ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਰੋਤੇ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਪਾਠ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ — ਸਮਾਜਿਕ ਨਿਯੰਤਰਣ। ਹਾਲ ਦੇ ਨਜ਼ਰੀਏ 'ਤੇ ਅਪਰਾਧ ਦੇ ਅੰਕੜੇ ਅਕਸਰ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਚਲਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ.।ਨੈਤਿਕ ਘਬਰਾਹਟ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੁੱਟਣਾ) ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ "ਸੰਕਟ ਨੂੰ ਪੁਲਿਸ" ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਲਈ ਜਨਤਕ ਸਮਰਥਨ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਝੂਠੀ ਜ਼ੁਰਮ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੇ ਇਨਾਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਮੀਡੀਆ “ਖ਼ਬਰਾਂ ਦਾ ਸਮਾਜਿਕ ਨਿਰਮਾਣ” ਵਿਚ ਕੇਂਦਰੀ ਭੂਮਿਕਾ ਅਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। <ref>Hall et al. 1978. ''Policing the Crisis: Mugging, the State and Law and Order''.</ref> ਆਪਣੇ ਲੇਖ "ਪੁਨਰ ਨਿਰਮਾਣ ਕਾਰਜ: ਚਿੱਤਰਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਕਾਲੇ ਬੰਦੋਬਸਤ" ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ, ਹਾਲ ਇਕ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫੀ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਇਤਿਹਾਸਕ ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ ਅਤੇ ਦਿੱਖ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਪੁੱਛਗਿੱਛ ਕਰਦਾ ਹੈ।ਹਾਲ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਕਾਲ਼ੀ ਪਰਵਾਸ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਵਿੱਚ ਸੈਟਲ ਹੋਣ ਬਾਰੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਅਤੇ ਲਿਖਣ ਲਈ ਸੀਮਤ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪੁਰਾਲੇਖ ਦੀ ਇੱਕ ਸਾਵਧਾਨੀ ਅਤੇ ਅਲੋਚਨਾਤਮਕ ਜਾਂਚ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫਿਕ ਸਬੂਤ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਨਮੋਲ ਸਾਬਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।ਹਾਲਾਂਕਿ, ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫਿਕ ਚਿੱਤਰ ਅਕਸਰ ਦੂਜੀਆਂ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀਆਂ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਸਮਝੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਖਤਰਨਾਕ ਹੈ।ਉਸਦੇ ਵਿਚਾਰ ਵਿਚ, ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਾਂਚ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਚਿੱਤਰ ਕਿਸ ਨੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ, ਉਹ ਕਿਸ ਉਦੇਸ਼ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣਾ ਏਜੰਡਾ ਕਿਵੇਂ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ (ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਜਾਣਬੁੱਝ ਕੇ ਕੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਫਰੇਮ ਵਿੱਚ ਬਾਹਰ ਕੱ .ਿਆ ਗਿਆ ਹੈ)।ਉਦਾਹਰਣ ਦੇ ਲਈ, ਬੁੱਧਵਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ, ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫਿਕ ਚਿੱਤਰ ਜੋ ''ਤਸਵੀਰ ਪੋਸਟ'' ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ "ਤੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਰੰਗ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ" ਬਲੈਕ ਮਾਈਗ੍ਰੇਸ਼ਨ, ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਵਿੱਚ ਕਾਲੇਪਨ, ਨੂੰ " ''ਸਮੱਸਿਆ'' " ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ. <ref name="ReconstructionWork">Hall, Stuart. "Reconstruction Work: Images of Postwar Black Settlement", in James Procter (ed.), ''Writing Black Britain, 1948–98: An Interdisciplinary Anthology'', Manchester University Press, 2006, p. 92.</ref> ਉਹ "ਮੁਸ਼ਕਲ ਦਾ ਕੇਂਦਰ", "ਮੁਖ ਮੁੱਦੇ" ਵਜੋਂ, "ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਕੇਂਦਰ" ਵਜੋਂ ਗਲਤ ਬਣਾਉਂਦ ਹਨ। ਹਾਲ ਦਾ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਲੇਬਰ ਪਾਰਟੀ ਤਕ ਫੈਲਿਆ, ਸ਼ਾਇਦ ਉਸ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਲੇਖਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸੀ ਜੋ ਉਸਨੇ ਸੀ ਪੀ ਜੀ ਬੀ ਦੀ ਸਿਧਾਂਤਕ ਰਸਾਲਾ ''[[ਮਾਰਕਸਿਜ਼ਮ ਟੂਡੇ|ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਟੂਡੇ]]'' ( ''ਐਮ ਟੀ'' ) ਲਈ ਲਿਖਿਆ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਅਤੇ ਆਮ ਸੰਗਠਨਾਤਮਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਰੂੜ੍ਹੀਵਾਦੀਵਾਦ ਦੇ ਖੱਬੇ ਪੱਖ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੱਤੀ ਸੀ।।ਨੀਲ ਕਿਨੌਨਕ ਅਤੇ ਟੋਨੀ ਬਲੇਅਰ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਲੇਬਰ ਪਾਰਟੀ ਉੱਤੇ ਇਸ ਪ੍ਰਵਚਨ ਦਾ ਡੂੰਘਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਆ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਹਾਲ ਨੇ ਨਵੀਂ ਲੇਬਰ ਨੂੰ "ਥੈਚਰਵਾਦ ਦੁਆਰਾ ਪਰਿਭਾਸ਼ਤ ਕੀਤੇ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾਂ" ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। <ref name="Telegraphobit"/> === ਏਨਕੋਡਿੰਗ ਅਤੇ ਡੀਕੋਡਿੰਗ ਮਾਡਲ === ਹਾਲ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕੈਰੀਅਰ ਦੇ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾਂ ਅਤੇ ਕਈ ਮੌਖਿਕ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਏਨਕੋਡਿੰਗ ਅਤੇ ਡੀਕੋਡਿੰਗ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ।ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ “ ਏਨਕੋਡਿੰਗ ਐਂਡ ingਕੋਡਿੰਗ ਇਨ ਦਿ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਡਿਸਕੌਸਰ ” (1973) ਸੀ, ਇਕ ਕਾਗਜ਼ ਜੋ ਉਸਨੇ [[ਯੂਰਪ ਦੀ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ|ਯੂਰੋਪ ਕੌਂਸਲ]] ਲਈ ਲਿਖਿਆ ਸੀ “ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ਇਨ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਲੈਂਗਵੇਜਿੰਗ ਆਫ਼ ਦਿ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਲੈਂਗਵੇਜ” ਵਿਖੇ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਸੈਂਟਰ ਫਾਰ ਮਾਸ ਕਮਿ Communਨੀਕੇਸ਼ਨ ਰਿਸਰਚ। ਲੈਸਟਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ।ਇਹ ਸੈਂਟਰ ਫਾਰ ਕੰਨਟੈਂਪਰੀ ਕਲਚਰਲ ਸਟੱਡੀਜ਼ ਵਿਖੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ [https://web.archive.org/web/20120118204217/http://www.lsa.umich.edu/comm/facultystaff/faculty/ci.scannellpaddy_ci.detail ਪੈਡੀ ਸਕੈਨਲ] ਦੱਸਦਾ ਹੈ: "ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਟੈਕਸਟ ਦੀ ਆਰਜ਼ੀ ਭਾਵਨਾ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ' ਅਧੂਰੇਪਨ 'ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੈ"। <ref name="Scannell p. 211">Scannell 2007, p. 211.</ref> 1974 ਵਿਚ ਪੇਪਰ ਬ੍ਰੌਡਕਾਸਟਰਸ ਅਤੇ [[ਵੈਨਿਸ|ਵੇਨਿਸ]] ਵਿਚ ਸਰੋਤਿਆਂ ਦੇ ਭਾਸ਼ਣ 'ਤੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ [[ਵੈਨਿਸ|ਸੀ]] । ਹਾਲ ਨੇ 1980 ਵਿੱਚ ''ਸਭਿਆਚਾਰ, ਮੀਡੀਆ, ਭਾਸ਼ਾ'' ਵਿੱਚ “ਏਨਕੋਡਿੰਗ / ਡੀਕੋਡਿੰਗ” ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਏਨਕੋਡਿੰਗ ਅਤੇ ਡੀਕੋਡਿੰਗ ਮਾਡਲ ਨੂੰ ਵੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। 1973 ਵਿਚ ਏਨਕੋਡਿੰਗ ਅਤੇ ਡੀਕੋਡਿੰਗ ਬਾਰੇ ਹਾਲ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਅਤੇ ਉਸਦੀ 1980 ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਵਿਚਕਾਰ ਸਮਾਂ ਅੰਤਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਆਲੋਚਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰ ਦਾ ਸਮਕਾਲੀ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਅਧਿਐਨ ਕੇਂਦਰ ਤੋਂ ਓਪਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਹਾਲ ਦਾ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਅਧਿਐਨ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸ਼ਬਦ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਸਦਾ 1973 ਦੇ ਪਾਠ ਨੂੰ ਉਸਾਰਵਾਦ ਪ੍ਰਤੀ ਹਾਲ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੋੜ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਮੁੱਖ ਸਿਧਾਂਤਕ ਵਿਕਾਸਾਂ ਬਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਮਝ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਉਸਨੇ ਸੈਂਟਰ ਫਾਰ ਕੰਨਟੈਂਪਰੀ ਕਲਚਰਲ ਸਟੱਡੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਖੋਜ ਕੀਤੀ। ਹਾਲ ਇਕ [[ਚਿਹਨ-ਵਿਗਿਆਨ|ਅਰਧਵਾਦੀ]] ਪਹੁੰਚ ਅਪਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ [[ਰੋਲਾਂ ਬਾਰਥ|ਰੋਲੈਂਡ ਬਾਰਥਜ਼]] ਅਤੇ [[ਉਮਬੇਰਤੋ ਈਕੋ|ਅੰਬਰਟੋ ਈਕੋ]] ਦੇ ਕੰਮ ਤੇ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਦਾ ਹੈ. <ref>Scannell 2007, p. 209.</ref> ਲੇਖ ਲੇਖ ਸੰਚਾਰ ਦੇ ਨਵੇਂ ਸਿਧਾਂਤ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੀਡੀਆ ਸੰਦੇਸ਼ ਕਿਵੇਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਖਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਇਸ ਬਾਰੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। <ref name="Procter 2004, p. 59-61">Procter 2004, pp. 59–61.</ref> "ਟੈਲੀਵੀਯਨ ਵਿਚ ਉਤਪਾਦਨ ਦੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਅਤੇ structuresਾਂਚਿਆਂ ਦਾ 'ਇਕਾਈ' ਇਕ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਅਰਥਾਤ ਸੰਕੇਤ ਜਾਂ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਸੰਚਾਲਨ ਦੇ ਦੁਆਰਾ, ਸੰਚਾਰ ਜਾਂ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਕਿਸਮ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਕ ਖਾਸ ਕਿਸਮ ਦੇ ਸੰਗਠਿਤ ਵਾਹਨ ਜਾਂ ਸੰਕੇਤ ਵਾਹਨ. ਕੋਡ, ਇੱਕ ਭਾਸ਼ਣ ਦੀ ਸਿੰਟੈਗਾਮੈਟਿਕ ਚੇਨ ਦੇ ਅੰਦਰ । <ref>Hall, S. (1973). ''Encoding and Decoding in the Television Discourse''. Birmingham: Centre for Contemporary Cultural Studies, p. 1.</ref> ਹਾਲ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, "ਇੱਕ ਸੰਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਲਾਜ਼ਮੀ ਭਾਸ਼ਣ ਵਜੋਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ, ਵਰਤੋਂ, ਜਾਂ ਜ਼ਰੂਰਤ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸਦਾ ਅਰਥ ਅਰਥ-ਕੋਡ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ"। ਸੰਚਾਰ ਦੇ ਏਨਕੋਡਿੰਗ / ਡੀਕੋਡਿੰਗ ਮਾਡਲ ਦੇ ਚਾਰ ਕੋਡ ਹਨ. ਏਨਕੋਡਿੰਗ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਤਰੀਕਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ (ਭਾਵ ਹੇਗਮੋਨਿਕ) ਕੋਡ ਹੈ।ਇਹ ਉਹ ਕੋਡ ਹੈ ਜੋ ਐਨਕੋਡਰ ਡੀਕੋਡਰ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨ ਅਤੇ ਡੀਕੋਡ ਕਰਨ ਦੀ ਉਮੀਦ ਰੱਖਦਾ ਹੈ. "ਜਦੋਂ ਦਰਸ਼ਕ ਸੰਪੂਰਣ ਅਰਥ ਪੂਰੇ ਅਤੇ ਸਿੱਧੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਦਰਭ-ਕੋਡ ਦੇ ਸੰਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਸੰਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਡੀਕੋਡ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਇਹ ਕੋਡ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਕੋਡ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ." ਏਨਕੋਡਿੰਗ ਦਾ ਦੂਜਾ ਤਰੀਕਾ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਕੋਡ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕੋਡ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ. "ਇਹ ਹੇਗਮੋਨਿਕ ਕੁਆਲਟੀ ਨੂੰ ਬਰੈਕਟ ਕਰਕੇ, ਅਤੇ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਕੋਡਿੰਗ ਨਾਲ ਸੰਚਾਲਿਤ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਹੀ rੰਗ ਨਾਲ ਦੁਬਾਰਾ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਵਿਜ਼ੁਅਲ ਕੁਆਲਿਟੀ, ਖ਼ਬਰਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ ਕਦਰਾਂ ਕੀਮਤਾਂ, ਟੈਲੀਵਿਜ਼ੁਅਲ ਕੁਆਲਿਟੀ, 'ਪੇਸ਼ੇਵਰਵਾਦ' ਆਦਿ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ." <ref name="Hall 1973, p. 16">Hall 1973, p. 16.</ref> ਏਨਕੋਡਿੰਗ ਦਾ ਤੀਜਾ ਤਰੀਕਾ ਗੱਲਬਾਤ ਦਾ ਕੋਡ ਹੈ।"ਇਹ ਮਹਤੱਵਪੂਰਨ ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਹੇਗਮੋਨਿਕ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਜਾਇਜ਼ਤਾ ਨੂੰ ਮੰਨਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਵਧੇਰੇ ਸੀਮਤ, ਸਥਿਤੀ ਦੇ ਪੱਧਰ ਤੇ, ਇਹ ਆਪਣੇ ਜ਼ਮੀਨੀ-ਨਿਯਮ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਨਿਯਮ ਦੇ 'ਅਪਵਾਦਾਂ' ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। <ref>Hall 1973, p. 17.</ref> ਏਨਕੋਡਿੰਗ ਦਾ ਚੌਥਾ ਤਰੀਕਾ ਵਿਰੋਧੀ ਕੋਡ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਲਟ ਕੋਡ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। "ਕਿਸੇ ਵੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵਿਚ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਝਗੜੇ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਦਰਸ਼ਕ ਲਈ ਬਿਲਕੁਲ ਸੰਭਵ ਹੈ, ਪਰ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ contraryੰਗ ਨਾਲ ਸੰਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਡੀਕੋਡ ਕਰਨ ਲਈ ਇਹ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨ ਲ ਈ।"ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿ ਇਸ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਾ 'ਪ੍ਰਭਾਵ' ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ (ਪਰ ਪ੍ਰਭਾਸ਼ਿਤ ਹੈ), ਜਾਂ 'ਜ਼ਰੂਰਤ' ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਕਿਸੇ 'ਵਰਤੋਂ' ਤੇ ਪਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਰਥਕ ਭਾਸ਼ਣ ਵਜੋਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਰਥਪੂਰਨ deੰਗ ਨਾਲ ਕੋਡ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਹਨ।" <ref>Hall 1973, p. 18.</ref> ਹਾਲ ਨੇ ਪੁੰਜ ਸੰਚਾਰ ਮਾੱਡਲ ਦੇ ਸਾਰੇ ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੱਤੀ। ਉਹ ਦਲੀਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ (i) ਭਾਵ ਸਿੱਧਾ ਭੇਜਣ ਵਾਲੇ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਜਾਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ; (ii) ਸੰਦੇਸ਼ ਕਦੇ ਪਾਰਦਰਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਅਤੇ (iii) ਸਰੋਤਿਆਂ ਦਾ ਅਰਥ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। <ref name="Procter 2004, p. 59-61">Procter 2004, pp. 59–61.</ref> ਉਦਾਹਰਣ ਦੇ ਲਈ, ਪਨਾਹ ਮੰਗਣ ਵਾਲਿਆਂ 'ਤੇ ਇੱਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਫਿਲਮ ਜਿਸਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੁਰਦਸ਼ਾ ਦਾ ਹਮਦਰਦੀ ਭਰਪੂਰ ਲੇਖਾ ਦੇਣਾ ਹੈ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਗਰੰਟੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਦਰਸ਼ਕ ਹਮਦਰਦੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨਗੇ।ਯਥਾਰਥਵਾਦੀ ਹੋਣ ਅਤੇ ਤੱਥਾਂ ਨੂੰ ਦੁਹਰਾਉਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਨੂੰ ਅਜੇ ਵੀ ਇੱਕ ਸੰਕੇਤ ਪ੍ਰਣਾਲੀ (ਟੀਵੀ ਦੇ ਸੰਖੇਪ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਸੰਕੇਤ) ਦੁਆਰਾ ਸੰਚਾਰ ਕਰਨਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ ਜੋ ਇਕੋ ਸਮੇਂ ਨਿਰਮਾਤਾਵਾਂ ਦੇ ਇਰਾਦਿਆਂ ਨੂੰ ਵਿਗਾੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰੋਤਿਆਂ ਵਿਚ ਵਿਰੋਧੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਭੜਕਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਗਾੜ ਸਿਸਟਮ ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨਿਰਮਾਤਾ ਜਾਂ ਦਰਸ਼ਕ ਦੀ "ਅਸਫਲਤਾ" ਹੋਣ ਦੀ ਬਜਾਏ।ਹਾਲ ਬਹਿਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, "ਸੰਚਾਰੀ ਵਟਾਂਦਰੇ ਵਿਚ ਦੋਹਾਂ ਧਿਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ" ਫਿੱਟ ਦੀ ਘਾਟ ਹੈ - ਇਹ ਸੰਦੇਸ਼ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਦੇ ਪਲ ("ਏਨਕੋਡਿੰਗ") ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਸਵਾਗਤ ਦੇ ਪਲ ("ਡੀਕੋਡਿੰਗ" ਵਿਚਕਾਰ ਹੈ )। <ref name="Procter 2004, p. 59-61">Procter 2004, pp. 59–61.</ref> "ਏਨਕੋਡਿੰਗ / ਡੀਕੋਡਿੰਗ" ਵਿਚ, ਹਾਲ ਸੁਝਾਅ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੀਡੀਆ ਸੁਨੇਹੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਕਾਰੀ ਸੁਭਾਅ ਦੁਆਰਾ ਕੁਝ ਹੱਦ ਤਕ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ। " [[11 ਸਤੰਬਰ 2001 ਦੇ ਹਮਲੇ|9/11]] " ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਨੂੰ ਦੁਹਰਾਉਣ, ਸਟੇਜਿੰਗ ਕਰਨ ਜਾਂ ਦੱਸਣ ਦੁਆਰਾ (ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੋਰ ਵੀ ਹਨ), ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਤੌਰ ਤੇ ਖਾਸ ਵਿਆਖਿਆ ਸਿਰਫ ਨਾਜਾਇਜ਼ ਅਤੇ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ "ਆਮ ਸੂਝ" ਨੂੰ ਉੱਚਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। === ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਅਫਰੀਕੀ ਡਾਇਸਪੋਰਾ 'ਤੇ ਵਿਚਾਰ === 1996 ਦੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਲੇਖ “ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਡਾਇਸਪੋਰਾ” ਵਿੱਚ, ਹਾਲ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਪਛਾਣ ਦੀਆਂ ਦੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ, ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਪਛਾਣ "ਇਕ ਕਿਸਮ ਦਾ ਸਮੂਹਕ 'ਇਕ ਸੱਚਾ ਸਵੈ' ਹੈ ... ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਾਂਝਾ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਵੰਸ਼ਵਾਦ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਸਾਂਝਾ ਕਰਦੇ ਹਨ." <ref name=":0">{{Cite web|url=http://www.rlwclarke.net/Theory/SourcesPrimary/HallCulturalIdentityandDiaspora.pdf|title=Cultural Identity and Diaspora|last=Hall|first=Stuart|access-date=2020-12-11|archive-date=2018-10-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20181024203436/http://www.rlwclarke.net/Theory/SourcesPrimary/HallCulturalIdentityandDiaspora.pdf|dead-url=yes}}</ref> ਇਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਵਿੱਚ, ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਪਛਾਣ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤਬਦੀਲੀ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਅਤੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ "ਸਥਿਰ, ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਸੰਦਰਭ ਅਤੇ ਅਰਥ ਦਾ ਨਿਰੰਤਰ ਫਰੇਮ" ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ. ਇਹ ਵੰਸ਼ਜਾਂ ਦੇ ਮੁੱins ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੁਰਜ਼ਿਆਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤਜ਼ਰਬਿਆਂ ਨੂੰ ਸਾਂਝਾ ਸਾਂਝੇ ਸੱਚ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਇਸ ਲਈ, ਡਾਇਸਪੋਰਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਕਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਸਲ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪਛਾਣ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਨ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਫਰੀਕੀ ਅਤੀਤ ਨੂੰ ਸਿਰਫ "ਲੱਭਣਾ" ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ. ਹਾਲ ਹਾਲ ਕਿ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਪਛਾਣ ਦੇ ਇਸ ਪਹਿਲੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਨੂੰ ਉਪ-ਵਿਸ਼ਵ-ਵਿਆਪੀ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਚੰਗੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਪਛਾਣ ਦੀ ਦੂਜੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਉੱਤਮ ਸਮਝਦਾ ਹੈ। ਹਾਲ ਦੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪਛਾਣ ਦੀ ਦੂਜੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ "ਮਾਨਤਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ, ਨਾਲ ਹੀ ਸਮਾਨਤਾ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਨੁਕਤਿਆਂ ਦੇ, ਡੂੰਘੇ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ''ਅੰਤਰ'' ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਨੁਕਤੇ ਵੀ ਹਨ ਜੋ 'ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਕੀ ਹਾਂ' ਦਾ ਗਠਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਜਾਂ - ਕਿਉਂਕਿ ਇਤਿਹਾਸ ਨੇ ਦਖਲ ਦਿੱਤਾ ਹੈ - 'ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਕੀ ਹੈ. ਬਣੋ। <nowiki>''</nowiki> <ref name=":0"/> ਇਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਵਿੱਚ, ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਪਛਾਣ ਅਤੀਤ ਵਿੱਚ ਜੜਿਆ ਹੋਇਆ ਇੱਕ ਸਥਿਰ ਤੱਤ ਨਹੀਂ ਹੈ।ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਪਹਿਚਾਣ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ "ਨਿਰੰਤਰ ਰੂਪਾਂਤਰਣ" ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ "ਇਤਿਹਾਸ, ਸਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਨਿਰੰਤਰ 'ਖੇਡ' ਦੇ ਅਧੀਨ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਾਲ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਪਹਿਚਾਣ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਤ ਕਰਦਾ ਹੈ "ਉਹ ਨਾਮ ਜੋ ਅਸੀਂ ਵੱਖੋ ਵੱਖਰੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ ਜਿਸਦੀ ਅਸੀਂ ਸਥਿਤੀ ਰੱਖਦੇ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਤੀਤ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਾਂ।" ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਪਛਾਣ ਦਾ ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਡੂੰਘੇ ਮਤਭੇਦਾਂ ਵਿਚ ਡੁੱਬਣ ਕਾਰਨ ਪਿਛਲੇ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਚੁਣੌਤੀਪੂਰਨ ਸੀ, ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਇਸ ਨੇ ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਡਾਇਸਪੋਰਾ ਦਾ ਮਿਸ਼ਰਨ ਦਿਖਾਇਅਾ।” ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ, ਹਾਲ ਦੀ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਪਛਾਣ "ਤੱਤ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਇਕ ''ਸਥਿਤੀ'' " ਹੈ। ==== ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ==== ਹਾਲ ਕੈਰੇਬੀਅਨ ਪਛਾਣ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਵੱਖਰੇ "ਪ੍ਰਸਤਾਨਾਂ" ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।ਅਫਰੀਕੀ, ਯੂਰਪੀਅਨ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕੀ. <ref name=":0"/> ਤੱਕ ਸੰਪਤੀ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ aime Césaire ਅਤੇ [[ਲੀਓਪੋਲਡ ਸੈਨਘੋਰ|ਲਿਓਪੋਲਡ Senghor]], ਉਹ ਤਿੰਨ presences ਬਾਰੇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ: "ਮੌਜੂਦਗੀ Africaine", "ਮੌਜੂਦਗੀ Européenne", ਅਤੇ "ਮੌਜੂਦਗੀ Americaine" (230)। "ਪ੍ਰੇਜੈਂਸ ਅਫਰੀਕਾਨ" ਕੈਰੇਬੀਅਨ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ "ਅਵਿਸ਼ਵਾਸੀ" ਮੌਜੂਦਗੀ ਹੈ "(230). ਹਾਲ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਮੌਜੂਦਗੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਗੁਲਾਮੀ ਅਤੇ ਬਸਤੀਵਾਦ ਦੁਆਰਾ ਦਬਾਏ ਗਏ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੈਰੇਬੀਅਨ ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਹਰ ਪਹਿਲੂ, ਭਾਸ਼ਾ, ਧਰਮ, ਕਲਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਸਪੱਸ਼ਟ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਛੁਪੀ ਹੋਈ ਹੈ. ਡਾਇਸਪੋਰਾ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ, ਅਫਰੀਕਾ ਇਕ "ਕਲਪਿਤ ਕਮਿ communityਨਿਟੀ" ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੋਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਰ, ਹਾਲ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਗੁਲਾਮੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੌਜੂਦ ਅਫਰੀਕਾ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਦੀ ਕੋਈ ਲੋੜ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਫਰੀਕਾ ਵੀ ਬਦਲ ਗਿਆ ਹੈ।ਦੂਜਾ, ਹਾਲ ਕੈਰੀਬੀਅਨ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਪਛਾਣ ਵਿੱਚ ਯੂਰਪੀਅਨ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨੂੰ ਬਸਤੀਵਾਦ, ਨਸਲਵਾਦ, ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਬਾਹਰ ਕੱ ofਣ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।"ਪ੍ਰੈਸਨੇਸ ਅਫਰੀਕਾਾਈਨ" ਤੋਂ ਉਲਟ, ਯੂਰਪੀਅਨ ਮੌਜੂਦਗੀ ਅਚਾਨਕ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਜ਼ੁਲਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ. ਪਰ ਹਾਲ ਨੇ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਕੈਰੇਬੀਅਨ ਅਤੇ ਡਾਇਸਪੋਰਿਕ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨਾ ਪਏਗਾ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਯੂਰਪੀਅਨ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਦਾ ਇਕ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਈ ਹ। ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ, ਹਾਲ ਅਮਰੀਕੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨੂੰ "ਧਰਤੀ, ਸਥਾਨ, ਪ੍ਰਦੇਸ਼" ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਦੁਨੀਆਂ ਭਰ ਦੇ ਲੋਕ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਟਕਰਾ ਗਏ। ਇਹ ਹਾਲ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਹਾਲ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, "ਜਿੱਥੇ ਅਫਰੀਕਾ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵਿਚਕਾਰ ਘਾਤਕ / ਘਾਤਕ ਮੁਕਾਬਲਾ ਹੋਇਆ ਸੀ", ਅਤੇ ਇਹ ਵੀ ਜਿੱਥੇ ਮੂਲ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਦਾ ਉਜਾੜਾ ਹੋਇਆ ਸੀ (234). ==== ਡਾਇਸਪੋਰਿਕ ਪਛਾਣ ==== ਕਿਉਂਕਿ ਕੈਰੇਬੀਅਨ ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਡਾਇਸਪੋਰਿਕ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਪਛਾਣ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਵੱਖੋ ਵੱਖਰੀਆਂ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਦਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਹੈ, ਹਾਲ ਇਕ 'ਪਛਾਣ ਦੀ ਧਾਰਨਾ' ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਇਕਸਾਰਤਾ ਦੁਆਰਾ ਨਹੀਂ, ਅੰਤਰ ਦੇ ਨਾਲ ਅਤੇ ਦੁਆਰਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। <ref name=":0"/> ਹਾਲ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਡਾਇਸਪੋਰਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਕਾਲੇ ਲੋਕ ਆਪਣੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਅਭਿਆਸਾਂ ਵਿੱਚ ਅਫਰੀਕਾ, ਯੂਰਪ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਰਲਾਉਣ, ਹਾਈਬ੍ਰਿਡਾਈਜ਼ਿੰਗ, ਅਤੇ "ਕ੍ਰੋਲਾਇਜਾਈਜ਼" ਕਰਕੇ ਲਗਾਤਾਰ ਆਪਣੀ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਪਹਿਚਾਣ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਡਾਇਸਪੋਰਿਕ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਇਕ-ਅਕਾਰ-ਫਿੱਟ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਸਾਰੀ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਪਹਿਚਾਣ ਹੈ, ਬਲਕਿ ਵੱਖੋ ਵੱਖਰੀਆਂ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਪਛਾਣਾਂ ਦੀ ਇਕ ਗੁਣਾ ਜੋ ਦੋਵਾਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਸਮਾਨਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਅੰਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸਾਂਝਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਦਾ ਆਦਰ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ==== ਅੰਤਰ ਅਤੇ ਅੰਤਰ ==== ''ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਵਿੱਚ'', ਹਾਲ ਕਾਲੀ ਪਛਾਣ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਤੇ ਚਾਨਣਾ ਪਾਇਆ।ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਾਲੇ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਵਿਚ ਏਕਤਾ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਏਕਤਾ ਕਿਵੇਂ ਕਾਲੇਪਨ ਅਤੇ ਕਾਲੇ ਤਜਰਬੇ ਦੇ ਮੂਲ ਵਿਚ ਹੈ। ਉਹ ਜ਼ਾਹਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਵਾਸਾਂ ਉੱਤੇ ਏਕਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਨੈਗਟਰੇਟ ਅਤੇ ਪੈਨ-ਅਫਰੀਕੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਵਰਗੀਆਂ ਹਰਕਤਾਂ ਨੂੰ ਰਾਹ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।ਹਾਲ ਡਾਇਸਪੋਰਾ ਵਿਚਲੇ ਡੂੰਘੇ ਜੜ੍ਹਾਂ ਵਾਲੇ "ਅੰਤਰ" ਨੂੰ ਵੀ ਮੰਨਦਾ ਹੈ. ਇਹ ਫਰਕ ਟ੍ਰਾਂਸੈਟਲਾੰਟਿਕ ਗੁਲਾਮ ਵਪਾਰ ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰੀ ਸੁਭਾਅ ਅਤੇ ਗੁਲਾਮੀ ਦੀਆਂ ਸਿੱਧੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।ਉਹ ਇਸ ਅੰਤਰ ਨੂੰ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ "ਅਸੀਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੀ ਹਾਂ", ਜਾਂ ਡਾਇਸਪੋਰਾ ਦਾ ਅਸਲ ਸੁਭਾਅ.।ਅਜਿਹੀ ਪਛਾਣ ਦੀ ਦਵੰਦਤਾ, ਜੋ ਡੂੰਘੀ ਏਕਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਹਾਲ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਉਕਸਾਉਂਦੀ ਹੈ: "ਫਿਰ, ਪਛਾਣ ਦੇ ਅੰਦਰ 'ਅੰਤਰ' ਦੇ ਇਸ ਨਾਟਕ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਬਿਆਨਿਆ ਜਾਏ?" <ref name=":0"/> ਹਾਲ ਦਾ ਜਵਾਬ 'ਅੰਤਰ' ਹੈ। ਸ਼ਬਦ ਵਿਚ 'ਏ' ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਾਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਸਾਡੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਅਤੇ ਆਮ ਵਿਆਖਿਆ ਤੋਂ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਸਲ ਵਿਚ [[ਯਾਕ ਦੇਰੀਦਾ|ਜੈਕ ਡੈਰਿਡਾ]] ਦੁਆਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਸ਼ਬਦ ਅੰਤਰ ਦੇ ਇਸ ਸੋਧ ਨਾਲ ਸਥਾਨਿਕ ਅਤੇ ਅਸਥਾਈ ਅੰਤਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵੱਖਰੇਪਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਡਾਇਸਪੋਰਾ ਦੀ ਸੂਖਮਤਾ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ .ੁਕਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। == ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ (ਅਧੂਰੇ) == === 1960 ਦੇ ਦਹਾਕੇ === * {{Cite journal|last=Hall|first=Stuart|date=March–April 1960|title=Crosland territory|url=http://newleftreview.org/I/2/stuart-hall-crosland-territory|journal=New Left Review|volume=I|issue=2|pages=2–4}} === 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ === * ਹਾਲ, ਸਟੂਅਰਟ (1971). ''ਭਟਕਣਾ, ਰਾਜਨੀਤੀ ਅਤੇ ਮੀਡੀਆ'' . ਬਰਮਿੰਘਮ: ਸਮਕਾਲੀ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਅਧਿਐਨ ਲਈ ਕੇਂਦਰ. * ਹਾਲ, ਸਟੂਅਰਟ (1971). "ਲਾਈਫ ਐਂਡ ਡੈਥ ਆਫ਼ ਪਿਕਚਰ ਪੋਸਟ", ''ਕੈਮਬ੍ਰਿਜ'' ਰਿਵਿ., ਭਾਗ. 92, ਨਹੀਂ. 2201. * ਹਾਲ, ਸਟੂਅਰਟ; ਪੀ. ਵਾਲਟਨ (1972). ''ਸਥਿਤੀ ਦੇ ਮਾਰਕਸ: ਮੁਲਾਂਕਣ ਅਤੇ ਵਿਦਾਇਗੀ'' . ਲੰਡਨ: ਮਨੁੱਖੀ ਪ੍ਰਸੰਗ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ. * ਹਾਲ, ਸਟੂਅਰਟ (1972). "ਦਿ ਸੋਸ਼ਲ ਆਈ ਪਿਕਚਰ ਪੋਸਟ", ''ਕਲਚਰਲ ਸਟੱਡੀਜ਼ ਦੇ ਵਰਕਿੰਗ ਪੇਪਰ'', ਨੰ. 2, ਪੀਪੀ.&nbsp;71-120. * ਹਾਲ, ਸਟੂਅਰਟ (1973). ''ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਭਾਸ਼ਣ ਵਿਚ ਏਨਕੋਡਿੰਗ ਅਤੇ ਡੀਕੋਡਿੰਗ'' . ਬਰਮਿੰਘਮ: ਸਮਕਾਲੀ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਅਧਿਐਨ ਲਈ ਕੇਂਦਰ. * ਹਾਲ, ਸਟੂਅਰਟ (1973). ''ਮਾਰਕਸ ਦੇ 1857 ਦੇ ਗ੍ਰੈਂਡਰੇਸਿਸ ਦੀ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਦਾ ਇੱਕ 'ਰੀਡਿੰਗ''' . ਬਰਮਿੰਘਮ: ਸਮਕਾਲੀ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਅਧਿਐਨ ਲਈ ਕੇਂਦਰ. * ਹਾਲ, ਸਟੂਅਰਟ (1974). "ਮਾਰਕਸ ਦੇ onੰਗ ਤੇ ਨੋਟਸ: '1857 ਦੀ ਜਾਣ ਪਛਾਣ' ਦਾ 'ਰੀਡਿੰਗ', ''ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਪਰਚੇ'', ਨੰ. 6, ਪੰਨਾ 132–171. * ਹਾਲ, ਸਟੂਅਰਟ; ਟੀ. ਜੈਫਰਸਨ (1976), ''ਵਿਪਰੀਤ ਵਿਧੀ ਦੁਆਰਾ, ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਵਿੱਚ ਯੂਥ ਉਪ-ਸਭਿਆਚਾਰ'' . ਲੰਡਨ: ਹਾਰਪਰਕੋਲਿਨਸਕੇਡੇਮਿਕ. * {{Cite journal|last=Hall|first=Stuart|date=1977|title=Journalism of the air under review|journal=Journalism Studies Review|volume=1|issue=1|pages=43–45}} * ਹਾਲ, ਸਟੂਅਰਟ; ਸੀ. ਆਲੋਚਕ; ਟੀ. ਜੈਫਰਸਨ; ਜੇ ਕਲਾਰਕ; ਬੀ. ਰਾਬਰਟਸ (1978), ''ਪੋਲੀਸਿੰਗ ਕਰਾਈਸਿਸ: ਮੋਗਿੰਗ, ਸਟੇਟ ਐਂਡ ਲਾਅ ਐਂਡ ਆਰਡਰ'' . ਲੰਡਨ: ਮੈਕਮਿਲਨ. ਲੰਡਨ: ਮੈਕਮਿਲਨ ਪ੍ਰੈਸ. [[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/0-333-22061-7|0-333-22061-7]] (ਪੇਪਰਬੈਕ);  (ਹਾਰਡਬੈਕ). * {{Cite journal|last=Hall|first=Stuart|date=January 1979|title=The great moving right show|url=http://www.amielandmelburn.org.uk/collections/mt/index_frame.htm|journal=[[Marxism Today]]|publisher=Amiel and Melburn Collections|pages=14–20}} === 1980 ਵਿਆਂ === * ਹਾਲ, ਸਟੂਅਰਟ (1980). "ਇੰਕੋਡਿੰਗ / ਡੀਕੋਡਿੰਗ." ਇਨ: ਹਾਲ, ਡੀ. ਹੋਬਸਨ, ਏ. ਲੋਵ, ਅਤੇ ਪੀ. ਵਿਲਿਸ (ਐਡੀ). ''ਸਭਿਆਚਾਰ, ਮੀਡੀਆ, ਭਾਸ਼ਾ: ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਅਧਿਐਨ ਵਿਚ ਵਰਕਿੰਗ ਪੇਪਰਜ਼, 1972–79'' . ਲੰਡਨ: ਹਚਿੰਸਨ, ਪੀ.ਪੀ.&nbsp;128–138. * {{Cite journal|last=Hall|first=Stuart|date=1980|title=Cultural Studies: two paradigms|url=https://archive.org/details/media-culture-society_1980-01_2_1/page/57|journal=[[Media, Culture and Society]]|volume=2|issue=1|pages=57–72|doi=10.1177/016344378000200106}} * ਹਾਲ, ਸਟੂਅਰਟ (1980). "ਰੇਸ, ਕਲਾਕਾਰੀ ਅਤੇ ਸੁਸਾਇਟੀਆਂ ਦਾ ਦਬਦਬਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਵਿੱਚ." ਵਿੱਚ: ਯੂਨੈਸਕੋ (ਐਡ) ''ਸਮਾਜਿਕ ਸਿਧਾਂਤ: ਨਸਲ ਅਤੇ ਬਸਤੀਵਾਦ.'' ਪੈਰਿਸ: ਯੂਨੈਸਕੋ. ਪੀਪੀ.&nbsp;305–345. * ਹਾਲ, ਸਟੂਅਰਟ (1981). "ਮਸ਼ਹੂਰ onਾਂਚੇ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਨ 'ਤੇ ਨੋਟਿਸ". ਇਨ: ''ਪੀਪਲਜ਼ ਹਿਸਟਰੀ ਐਂਡ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਥਿ .ਰੀ'' . ਲੰਡਨ: ਰਸਤਾ. * ਹਾਲ, ਸਟੂਅਰਟ; ਪੀ. ਸਕ੍ਰੈਟਨ (1981). "ਕਾਨੂੰਨ, ਕਲਾਸ ਅਤੇ ਨਿਯੰਤਰਣ". ਇਨ: ਐਮ. ਫਿਟਜ਼ਗਰਾਲਡ, ਜੀ. ਮੈਕਲੈਨਨ ਅਤੇ ਜੇ. ਪਾਵਸਨ (ਐਡੀ). ''ਕ੍ਰਾਈਮ ਐਂਡ ਸੁਸਾਇਟੀ'', ਲੰਡਨ: ਆਰ.ਕੇ.ਪੀ. * ਹਾਲ, ਸਟੂਅਰਟ (1988). ''ਨਵੀਨੀਕਰਣ ਲਈ ਹਾਰਡ ਰੋਡ: ਥੈਚਰਿਜ਼ਮ ਅਤੇ ਖੱਬੇਪੱਖੀ ਸੰਕਟ'' । ਲੰਡਨ: ਵਰਸੋ ਬੁਕਸ . * {{Cite journal|last=Hall|first=Stuart|date=June 1986|title=Gramsci's relevance for the study of race and ethnicity|journal=[[Journal of Communication Inquiry]]|volume=10|issue=2|pages=5–27|doi=10.1177/019685998601000202}} * {{Cite journal|last=Hall|first=Stuart|date=June 1986|title=The problem of ideology-Marxism without guarantees|journal=Journal of Communication Inquiry|volume=10|issue=2|pages=28–44|citeseerx=10.1.1.1033.1130|doi=10.1177/019685998601000203}} * {{Cite journal|last=Hall|first=Stuart|last2=Jacques|first2=Martin|author-link2=Martin Jacques|date=July 1986|title=People aid: a new politics sweeps the land|url=http://www.amielandmelburn.org.uk/collections/mt/index_frame.htm|journal=Marxism Today|publisher=Amiel and Melburn Collections|pages=10–14}} === 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ === * {{Cite book|url=https://archive.org/details/modernityitsfutu0000unse|title=Modernity and its futures|last=Hall|first=Stuart|last2=Held|first2=David|last3=McGrew|first3=Anthony|publisher=Polity Press in association with the Open University|year=1992|isbn=9780745609669|location=Cambridge|author-link2=David Held|url-access=registration}} * {{Citation|last=Hall|first=Stuart|title=Modernity and its futures|url=https://archive.org/details/modernityitsfutu0000unse/page/274}} * {{Cite journal|last=Hall|first=Stuart|date=Summer 1996|title=Who dares, fails|url=http://www.lwbooks.co.uk/journals/soundings/issue/3.html|journal=Soundings, Issue: Heroes and Heroines|publisher=[[Lawrence and Wishart]]|volume=3}} * {{Cite book|url=https://archive.org/details/representationcu0000unse|title=Representation: cultural representations and signifying practices|last=Hall|first=Stuart|publisher=Sage in association with the Open University|year=1997|isbn=9780761954323|location=London Thousand Oaks, California|url-access=registration}} * {{Citation|last=Hall|first=Stuart|title=Dangerous liaisons: gender, nation, and postcolonial perspectives}} * {{Cite journal|last=Hall|first=Stuart|date=January–February 1997|title=Raphael Samuel: 1934-96|url=http://newleftreview.org/I/221/stuart-hall-raphael-samuel-1934-1996|journal=[[New Left Review]]|publisher=New Left Review|volume=I|issue=221}} [http://www.bishopsgate.org.uk/content.aspx?CategoryID=1331 Available online.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181108224404/https://newleftreview.org/I/221/stuart-hall-raphael-samuel-1934-1996 |date=2018-11-08 }} === 2000s === * {{Citation|last=Hall|first=Stuart|contribution=Foucault: Power, knowledge and discourse|title=Discourse Theory and Practice: a reader|pages=72–80|publisher=[[Sage Publications|Sage]] in association with the [[Open University (UK)|Open University]]|series=D843 Course: Discourse Analysis|location=London Thousand Oaks California|year=2001|isbn=9780761971566|postscript=.}} === 2010 === * {{Cite journal|last=Hall|first=Stuart|date=2011|title=The neo-liberal revolution|journal=Cultural Studies|volume=25|issue=6|pages=705–728|doi=10.1080/09502386.2011.619886}} * {{Cite book|title=Representation|last=Hall|first=Stuart|last2=Evans|first2=Jessica|last3=Nixon|first3=Sean|publisher=Sage in association with The Open University|year=2013|isbn=9781849205634|edition=2nd|location=London|orig-year=1997}}<bdi>{{Cite book|title=Representation|last=Hall|first=Stuart|last2=Evans|first2=Jessica|last3=Nixon|first3=Sean|publisher=Sage in association with The Open University|year=2013|isbn=9781849205634|edition=2nd|location=London|orig-year=1997}}</bdi> {{Cite book|title=Representation|last=Hall|first=Stuart|last2=Evans|first2=Jessica|last3=Nixon|first3=Sean|publisher=Sage in association with The Open University|year=2013|isbn=9781849205634|edition=2nd|location=London|orig-year=1997}} * ਹਾਲ, ਸਟੂਅਰਟ (2016). ''ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਅਧਿਐਨ 1983: ਇੱਕ ਸਿਧਾਂਤਕ ਇਤਿਹਾਸ'' . ਸਲੈਕ, ਜੈਨੀਫਰ ਅਤੇ ਲਾਰੈਂਸ ਗ੍ਰਾਸਬਰਗ, ਐਡੀ. ਡਿkeਕ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪ੍ਰੈਸ. [[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/0822362635|0822362635]] . * {{Cite book|title=Selected Political Writings: The Great Moving Right Show and other essays|last=Hall|first=Stuart|publisher=Lawrence & Wishart|year=2017|isbn=9781910448656|location=London}}<bdi>{{Cite book|title=Selected Political Writings: The Great Moving Right Show and other essays|last=Hall|first=Stuart|publisher=Lawrence & Wishart|year=2017|isbn=9781910448656|location=London}}</bdi> {{Cite book|title=Selected Political Writings: The Great Moving Right Show and other essays|last=Hall|first=Stuart|publisher=Lawrence & Wishart|year=2017|isbn=9781910448656|location=London}} * {{Cite book|title=Familiar Stranger: A Life Between Two Islands|url=https://archive.org/details/familiarstranger0000hall_s5k0|last=Hall|first=Stuart (with [[Bill Schwarz]])|publisher=Allen Lane; Durham: Duke University Press|year=2017|isbn=9780822363873|location=London}}<bdi>{{Cite book|title=Familiar Stranger: A Life Between Two Islands|url=https://archive.org/details/familiarstranger0000hall_s5k0|last=Hall|first=Stuart (with [[Bill Schwarz]])|publisher=Allen Lane; Durham: Duke University Press|year=2017|isbn=9780822363873|location=London}}</bdi> {{Cite book|title=Familiar Stranger: A Life Between Two Islands|url=https://archive.org/details/familiarstranger0000hall_s5k0|last=Hall|first=Stuart (with [[Bill Schwarz]])|publisher=Allen Lane; Durham: Duke University Press|year=2017|isbn=9780822363873|location=London}} == ਵਿਰਾਸਤ == * ਸਟੂਅਰਟ ਹਾਲ ਦੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ, InIVA 'ਤੇ ਦੇ ਹਵਾਲਾ ਲਾਇਬਰੇਰੀ Rivington ਪਲੇਸ ਵਿਚ ਸ਼ੋਰੇਿਡਚ, ਲੰਡਨ, 2007 ਵਿਚ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਸਟੂਅਰਟ ਹਾਲ, ਜਿਸ ਨੇ ਕਈ ਸਾਲ ਲਈ InIVA ਦੇ ਬੋਰਡ ਦੀ ਕੁਰਸੀ ਸੀ ਬਾਅਦ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ. * ਨਵੰਬਰ 2014 ਵਿੱਚ ਸਟੂਅਰਟ ਹਾਲ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਹਫ਼ਤਾ ਭਰ ਦਾ ਜਸ਼ਨ [[ਲੰਡਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ|ਲੰਡਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ]] ਗੋਲਡਸਮਿਥਜ਼ ਕਾਲਜ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ, ਜਿੱਥੇ 28 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਨਵੀਂ ਅਕਾਦਮਿਕ ਇਮਾਰਤ ਦਾ ਨਾਮ ਬਦਲ ਕੇ, ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਸਟੂਅਰਟ ਹਾਲ ਦੀ ਇਮਾਰਤ (ਪੀਐਸਐਚ) ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। <ref>[http://www.gold.ac.uk/news/professor-stuart-hall-roundup/ "Goldsmiths renames academic building after Professor Stuart Hall"], Goldsmiths, University of London, 11 December 2014.</ref> <ref>[http://www.voice-online.co.uk/article/goldsmiths-honour-stuart-hall-naming-building-after-him "Goldsmiths Honour Stuart Hall By Naming Building After Him"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181108184405/http://www.voice-online.co.uk/article/goldsmiths-honour-stuart-hall-naming-building-after-him |date=2018-11-08 }}, ''The Voice'', 4 December 2014.</ref> * ਉਸ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਸਟੂਅਰਟ ਹਾਲ ਫਾ Foundationਂਡੇਸ਼ਨ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਲਈ ਦਸੰਬਰ 2014 ਵਿਚ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ. <ref>[https://web.archive.org/web/20150411085723/http://www.stuarthallmemorial.org/stuart-hall-foundation/ Stuart Hall Foundation.]</ref> === ਫਿਲਮ === ਹਾਲ ''ਰੈੱਡੈਂਪਸ਼ਨ ਸੌਂਗ'' ਨਾਮੀ ਸੱਤ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਲੜੀ ਦਾ ਪੇਸ਼ਕਾਰ ਸੀ - ਬੈਰਕਲੋ ਕੈਰੀ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨਜ਼ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਬੀਬੀਸੀ 2 ਉੱਤੇ, 30 ਜੂਨ ਤੋਂ 12 ਅਗਸਤ 1991 ਦੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਹੋਇਆ - ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਕੈਰੇਬੀਅਨ ਬਣਨ ਵਾਲੇ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ, ਗੜਬੜ ਨੂੰ ਵੇਖਦਿਆਂ ਟਾਪੂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਅੱਜ ਉਥੇ ਰਹਿੰਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਇੰਟਰਵਿing. <ref>[http://bufvc.ac.uk/dvdfind/index.php/title/18006 "Redemption Song (7 Parts)"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230812174130/http://bufvc.ac.uk/dvdfind/index.php/title/18006 |date=2023-08-12 }}, BUFVC.</ref> ਲੜੀ ਦੇ ਕਿੱਸੇ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸਨ: * "ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਰੰਗਤ" (11/08/1991) * "ਫਿਦੇਲ ਦਾ ਅਨੁਸਰਣ" (04/08/1991) * "ਵਰਲਡਜ਼ ਅੱਡ" (28 ਜੁਲਾਈ 1991) * "ਲਾ ਗ੍ਰਾਂਡੇ ਭਰਮ" (21 ਜੁਲਾਈ 1991) * "ਪੈਰਾਡਾਈਜ ਗੁੰਮ ਗਿਆ" (14 ਜੁਲਾਈ 1991) * "ਅਫਰੀਕਾ ਤੋਂ ਬਾਹਰ" (7 ਜੁਲਾਈ 1991) * "ਰੂਹ ਵਿਚ ਆਇਰਨ" (30 ਜੂਨ 1991) * [http://www.mediaed.org/cgi-bin/commerce.cgi?preadd=action&key=407 ''ਰੇਸ, ਫਲੋਟਿੰਗ ਸਿਗਨੀਫਾਇਰ''] (1997). * [http://www.mediaed.org/cgi-bin/commerce.cgi?preadd=action&key=409 ''ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਅਤੇ ਮੀਡੀਆ''] (1997). * [http://www.mediaed.org/cgi-bin/commerce.cgi?preadd=action&key=414 ''ਕਲਚਰਲ ਸਟੱਡੀਜ਼ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ''] (2006) ਮਾਈਕ ਡਿੱਬ ਨੇ ਪੱਤਰਕਾਰ ਮਾਇਆ ਜੱਗੀ ਅਤੇ ਸਟੂਅਰਟ ਹਾਲ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਲੰਮੇ ਇੰਟਰਵਿ. 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਇੱਕ ਫਿਲਮ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ ਜਿਸਨੂੰ ''ਪਰਸੋਨਲੀ ਸਪੀਕਿੰਗ'' (2009) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ. <ref>[[imdbtitle:3664512|"Personally Speaking: A Long Conversation with Stuart Hall (2009)"]], IMDb.</ref> <ref>[http://www.mediaed.org/cgi-bin/commerce.cgi?preadd=action&key=416%20 ''Personally Speaking'']. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150404064706/http://www.mediaed.org/cgi-bin/commerce.cgi?preadd=action&key=416%20|date=4 April 2015}} (2009).</ref> ਹਾਲ ਜੌਨ ਅਕੋਮਫਰਾਹ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਤ ਦੋ ਫਿਲਮਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਸਿਰਲੇਖ ''ਦਿ ਅਨਫਿਨਿਸ਼ਡ ਕਨਵਰਜ਼ਨ'' (2012) ਅਤੇ ''ਦਿ ਸਟੂਅਰਟ ਹਾਲ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ'' (2013) ਹੈ. ਪਹਿਲੀ ਫਿਲਮ ਲੰਡਨ ਦੇ ਟੇਟ ਬ੍ਰਿਟੇਨ, ਮਿਲਬੈਂਕ ਵਿਖੇ (26 ਅਕਤੂਬਰ 2013 - 23 ਮਾਰਚ 2014) ਦਿਖਾਈ ਗਈ ਸੀ <ref>[http://www.tate.org.uk/whats-on/tate-britain/display/bp-spotlight-john-akomfrah-unfinished-conversation "BP Spotlight: John Akomfrah, The Unfinished Conversation"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141024142414/http://www.tate.org.uk/whats-on/tate-britain/display/bp-spotlight-john-akomfrah-unfinished-conversation|date=24 October 2014}}, Tate Britain.</ref> ਜਦੋਂ ਕਿ ਦੂਜੀ ਹੁਣ ਡੀਵੀਡੀ 'ਤੇ ਉਪਲਬਧ ਹੈ. <ref>Hudson, Mark, [https://www.telegraph.co.uk/culture/art/art-features/9609361/The-Unfinished-Conversation-by-John-Akomfrah-a-beautiful-paean-to-identity.html "The Unfinished Conversation by John Akomfrah: a beautiful paean to identity"], ''The Daily Telegraph'' (London), 15 October 2012.</ref> ''ਸਟੂਅਰਟ ਹਾਲ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਹਾਲ'' ਦੀਆਂ 100 ਘੰਟਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੁਰਾਣੀ ਫੁਟੇਜ ਤੋਂ ਖਿੱਚੀਆਂ ਗਈਆਂ ਕਲਿੱਪਾਂ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜੈਜ਼ ਕਲਾਕਾਰ [[ਮਾਇਲਸ ਡੇਵਿਸ|ਮਾਈਲਜ਼ ਡੇਵਿਸ]] ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਉੱਤੇ ਇਕੱਠੇ ਬੁਣੇ ਹੋਏ ਸਨ ਜੋ ਹਾਲ ਅਤੇ ਅਕੋਮਫਰਾਹ ਦੋਵਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਸਰੋਤ ਸਨ. <ref>Clark, Ashley, [https://www.bfi.org.uk/news-opinion/sight-sound-magazine/reviews-recommendations/film-week-stuart-hall-project "Film of the Week: The Stuart Hall Project"], ''Sight & Sound'', British Film Institute, 29 September 2014; updated 31 March 2015.</ref> ਫਿਲਮ ਦੀ ਬਣਤਰ ਮਲਟੀਪਲ ਸਟ੍ਰੈਂਡ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੈ. ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਮਾਗਮਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸੁਏਜ਼ ਕ੍ਰਾਈਸਿਸ, ਵੀਅਤਨਾਮ ਦੀ ਲੜਾਈ ਅਤੇ [[1956 ਦਾ ਹੰਗਰੀ ਦਾ ਇਨਕਲਾਬ|1956]] ਦੀ [[1956 ਦਾ ਹੰਗਰੀ ਦਾ ਇਨਕਲਾਬ|ਹੰਗਰੀ ਦੀ ਵਿਦਰੋਹ ਦਾ]] ਹਾਲ-ਕਥਨ ਹੈ ਅਤੇ ਕੈਰੀਬੀਅਨ ਤੋਂ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਵਜੋਂ ਹਾਲ ਦੇ ਉਸ ਦੇ ਤਜ਼ਰਬਿਆਂ 'ਤੇ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬ ਵੀ ਹਨ। ਇਕ ਹੋਰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਘਟਨਾ ਫਿਲਮ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਸੀ 1958 ਵਿਚ ਨਾਟਿੰਗ ਹਿੱਲ ਦੌੜ ਦੇ ਦੰਗੇ ਜੋ ਇਕ ਕਾਲੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਨਾਲ ਹੋਏ ਸਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ ਨੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਕਾਲੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ. ਕੈਰੇਬੀਅਨ ਦੀ ਚਰਚਾ ਕਰਦਿਆਂ, ਹਾਲ ਹਾਈਬ੍ਰਿਡਿਟੀ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਵਟਾਂਦਰੇ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੈਰੇਬੀਅਨ ਹਾਈਬ੍ਰਿਡਿਟੀ ਦਾ ਘਰ ਹੈ. ਫਿਲਮ ਵਿਚ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗਰਾ .ਂਡਿੰਗ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਆਵਾਜ਼-ਵਟਾਂਦਰੇ ਅਤੇ ਇੰਟਰਵਿ. ਵੀ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਹਾਲਾਂਕਿ ਹਾਲ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਵਿਚ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਸਮਝ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ. ਵੌਇਸਓਵਰਾਂ ਅਤੇ ਇੰਟਰਵਿsਆਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ ਏਮਬੇਡ ਕੀਤੇ ਹਾਲ ਦੀਆਂ ਨਿੱਜੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਵੀ ਹਨ; ਇਹ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੈਰੇਬੀਅਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਕੋਈ ਰਵਾਇਤੀ ਪੁਰਾਲੇਖ ਨਹੀਂ ਹਨ ਜੋ ਮਿਡਲ ਬੀਤਣ ਵਾਲੇ ਤਜ਼ਰਬੇ ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ. ਫਿਲਮ ਨੂੰ ਵਿੰਡਰਸ਼ ਪੀੜ੍ਹੀ, ਜੋ ਕਿ [[ਦੂਜੀ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ|ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੇ]] ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕੈਰੇਬੀਅਨ ਤੋਂ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਚਲੇ ਗਏ, ਉੱਤੇ ਵਧੇਰੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਤ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ. ਹਾਲ, ਜੋ ਆਪ ਇਸ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦਾ ਇੱਕ ਮੈਂਬਰ ਹੈ, ਨੇ ਕੈਰੇਬੀਅਨ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਤਜਰਬੇ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਘੱਟ ਗਲੈਮਰਸ ਸੱਚਾਈ ਦਾ ਪਰਦਾਫਾਸ਼ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤੀ ਪਰਵਾਸੀ ਉਮੀਦਾਂ ਦੇ ਵਿਪਰੀਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਅਕਸਰ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਣ 'ਤੇ ਆਈਆਂ ਕਠੋਰ ਹਕੀਕਤਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। <ref>Jeffries, Stuart. [https://www.theguardian.com/education/2014/feb/10/stuart-hall-cultural-legacy-britain-godfather-multiculturalism "Stuart Hall's Cultural Legacy: Britain under the Microscope"], ''The Guardian''. Guardian News and Media, 10 February 2014. Retrieved 24 November 2014.</ref> ਫਿਲਮ ਦਾ ਇਕ ਕੇਂਦਰੀ ਥੀਮ ਡਾਇਸਪੋਰਿਕ ਹੈ. ਹਾਲ ਨੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅਤੇ ਕੈਰੇਬੀਅਨ ਦੋਵਾਂ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਵੱਖਰੀ ਪਛਾਣ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਫਿਲਮ ਦੇ ਇਕ ਬਿੰਦੂ ਤੇ ਉਹ ਟਿੱਪਣੀ ਕਰਦਾ ਹੈ: “ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਮੇਰਾ ਘਰ ਹੈ, ਪਰ ਮੈਂ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਨਹੀਂ ਹਾਂ।” ਆਈਐਮਡੀਬੀ ਨੇ ਫਿਲਮ ਨੂੰ "ਉਤਰਾਅ-ਚੜ੍ਹਾਅ, ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਮੋੜਵੇਂ ਬਿੰਦੂਆਂ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਰੋਲਰ ਕੋਸਟਰ ਰਾਈਡ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਨੇ 20 ਵੀਂ ਸਦੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੀ ਸਦੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਤਬਦੀਲੀ ਦੀ ਕੀਤੀ." <ref>[https://www.imdb.com/title/tt2578290/plotsummary?ref_=tt_ov_pl "The Stuart Hall Project (2013)"], IMDb. Retrieved 24 November 2014.</ref> ਅਗਸਤ 2012 ਵਿਚ, ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਸੁਤ ਝੱਲੀ ਨੇ ਹਾਲ ਨਾਲ ਇਕ ਇੰਟਰਵਿ interview ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਵਿਚ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਕਈ ਥੀਮਾਂ ਅਤੇ ਮੁੱਦਿਆਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ. <ref>{{Cite web|url=https://vimeo.com/53879491|title=Stuart Hall Interviewed By Sut Jhally|last=Jhally|first=Sut|date=30 August 2012|publisher=Vimeo.com|access-date=17 February 2014}}</ref> === ਕਿਤਾਬ === * {{Cite book|title=Stuart Hall, Cultural Studies and the Rise of Black and Asian British Art|last=McRobbie|first=Angela|year=2016|author-link=Angela McRobbie}} McRobbie has also written an article in tribute to Hall: {{Cite journal|date=14 February 2014|title=Times with Stuart|url=http://www.opendemocracy.net/angela-mcrobbie/times-with-stuart|journal=OpenDemocracy|access-date=30 June 2014|archive-date=13 ਜੁਲਾਈ 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140713052533/http://www.opendemocracy.net/angela-mcrobbie/times-with-stuart|dead-url=yes}} == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ|30em}} == ਹੋਰ ਪੜ੍ਹਨ == == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * ਮਾਰਕਸ ਵਿਲੀਅਮਸਨ, [https://www.independent.co.uk/news/obituaries/professor-stuart-hall-sociologist-and-pioneer-in-the-field-of-cultural-studies-whose-work-explored-the-concept-of-britishness-9120126.html ਓਬਿਟੁਰੀ] ਇਨ ''ਦ ਇੰਡੀਪੈਂਡੈਂਟ'', 11 ਫਰਵਰੀ 2014. * ਆਸਟਰੇਲੀਆਈ ਬ੍ਰੌਡਕਾਸਟਿੰਗ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ ਦੇ ਡਬਲਟੈਕ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਲਈ ਸਟੂਅਰਟ ਹਾਲ ਨਾਲ ਜੌਨ ਓ'ਹਾਰਾ ਇੰਟਰਵਿ., ਅਸਲ ਵਿੱਚ 5 ਮਈ 1983 ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ: ''[https://web.archive.org/web/20080808121916/http://www.dalkeyarchive.com/article/show/31 ਨਰੇਟਿਵ ਉਸਾਰੀ ਦਾ ਹਕੀਕਤ - ਸਟੂਅਰਟ ਹਾਲ]'' . ਸੈਂਟਰਫੋਰਕਕੂਲ.ਆਰ.ਆਰ.ਓ. ਦੇ "ਪ੍ਰਸੰਗ" editionਨਲਾਈਨ ਐਡੀਸ਼ਨ, ਨੰਬਰ 10 ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ. 16 ਅਪ੍ਰੈਲ 2008 ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ. * ਮਿਸ਼ੇਲ, ਡੌਨ. [https://books.google.com/books?id=H0JDn3TCoXgC&pg=RA3-PA1994 ਅਧਿਆਇ 24: ਸਟੂਅਰਟ ਹਾਲ] . ਵਿੱਚ: ''ਸਪੇਸ ਅਤੇ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਕੁੰਜੀ ਚਿੰਤਕ'' . ਫਿਲ ਹੱਬਰਡ, ਰੌਬ ਕਿਚਿਨ, ਗਿੱਲ ਵੈਲੇਨਟਾਈਨ (2004), ਪੀ.ਪੀ.&nbsp;160 ਐੱਫ. [[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/0-7619-4963-1|0-7619-4963-1]] . * [http://www.aber.ac.uk/media/Documents/marxism/marxism11.html ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਮੀਡੀਆ ਥਿ .ਰੀ] * ਜੌਨ ਸਿਮਕਿਨ, [http://www.spartacus-educational.com/HIShallS.htm ਸਟੂਅਰਟ ਹਾਲ ਜੀਵਨੀ], ਸਪਾਰਟਾਕਸ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨਲ, ਸਤੰਬਰ 1997 (ਅਗਸਤ 2014 ਨੂੰ ਅਪਡੇਟ ਹੋਇਆ) * [http://www.darkmatter101.org/site/2007/02/28/stuart-hall-globalization-cartographies-of-power/ ਸਟੂਅਰਟ ਹਾਲ ਵਿਸ਼ਵੀਕਰਨ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ (2003, ਆਡੀਓ)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201123220736/http://www.darkmatter101.org/site/2007/02/28/stuart-hall-globalization-cartographies-of-power/ |date=2020-11-23 }}, ''ਡਾਰਕਮੇਟਰ ਜਰਨਲ'' [http://www.darkmatter101.org/site/2007/02/28/stuart-hall-globalization-cartographies-of-power/ ਬਾਰੇ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201123220736/http://www.darkmatter101.org/site/2007/02/28/stuart-hall-globalization-cartographies-of-power/ |date=2020-11-23 }} . * [http://www.darkmatter101.org/site/2010/11/28/stuart-hall-in-conversation-with-les-back-audio/ ਸਟੂਅਰਟ ਹਾਲ ਲੇਸ ਬੈਕ (2010, ਆਡੀਓ)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201125030346/http://www.darkmatter101.org/site/2010/11/28/stuart-hall-in-conversation-with-les-back-audio/ |date=2020-11-25 }}, ''ਡਾਰਕਮੇਟਰ ਜਰਨਲ'' [http://www.darkmatter101.org/site/2010/11/28/stuart-hall-in-conversation-with-les-back-audio/ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਵਿਚ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201125030346/http://www.darkmatter101.org/site/2010/11/28/stuart-hall-in-conversation-with-les-back-audio/ |date=2020-11-25 }} . * [http://www.marxists.org/glossary/people/h/a.htm ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ.ਆਰ.ਕੇ. ਦੇ "ਲੋਕ" ਭਾਗ ਤੇ ਸੂਚੀਬੱਧ] * [https://www.sms.cam.ac.uk/media/1119965 ਪਨੀਨਾ ਵਰਨਰ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਵਿੱਚ, ਮਾਰਚ 2006 (ਵੀਡੀਓ)] * [http://www.bbc.co.uk/radio4/features/desert-island-discs/castaway/caed0ab9 "ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਸਟੂਅਰਟ ਹਾਲ"], ''ਡੀਜ਼ਰਟ ਆਈਲੈਂਡ ਡਿਸਕਸ'', ਬੀਬੀਸੀ ਰੇਡੀਓ 4, 18 ਫਰਵਰੀ 2000. * ਰਿਚਰਡ ਪੈਟਰਸਨ, ਪਾਲ ਗੇਰਹਾਰਟ, [http://www.bfi.org.uk/news-opinion/news-bfi/features/stuart-hall-1932-2014#.UvmFDksrc-0.facebook "ਸਟੂਅਰਟ ਹਾਲ (1932–2014)"], ਬੀ.ਐਫ.ਆਈ., 11 ਫਰਵਰੀ 2014. * ਅਲੈਕਸ ਕੈਲਿਨਿਕੋਸ, [http://www.isj.org.uk/index.php4?id=975&issue=142 "ਪਰਿਪੇਖ ਵਿਚ ਸਟੂਅਰਟ ਹਾਲ"], ''ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਮਾਜਵਾਦ'', ਅੰਕ 142, 2 ਅਪ੍ਰੈਲ 2014. * ਜੇਸਿਕਾ ਇਵਾਨਜ਼ (ਸਮਾਜ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿਭਾਗ), [http://www.open.edu/openlearn/society/politics-policy-people/stuart-hall-ou-perspective "ਸਟੂਅਰਟ ਹਾਲ: ਇੱਕ ਓਯੂ ਪਰਿਪੇਖ"], ਓਪਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, 14 ਫਰਵਰੀ 2014. * [http://calmview.bham.ac.uk/GetDocument.ashx?db=Catalog&fname=US121+Stuart+Hall+Archive+finding+aid.pdf ਸਟੂਅਰਟ ਹਾਲ ਆਰਕਾਈਵ] ਕੈਡਮਬਰੀ ਰਿਸਰਚ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ, ਸਪੈਸ਼ਲ ਸੰਗ੍ਰਹਿ, ਬਰਮਿੰਘਮ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਖੇ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ. [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2014]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1932]] ca8vkb7onyd7hukc9c3vuzm1s7hnzpu 0 132514 842382 555638 2026-07-10T20:34:15Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842382 wikitext text/x-wiki '' '' ਏਲੇਨੋਰਾ ਫਗਨ '' (7 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1915 - 17 ਜੁਲਾਈ, 1959), ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਤੌਰ 'ਤੇ' '' 'ਬਿਲੀ ਹੋਲੀਡੇ' 'ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ [[ਜੈਜ਼]] ਅਤੇ [[ਸਵਿੰਗ ਮਿਊਜ਼ਿਕ]] ਨਾਲ ਇੱਕ ਗਾਇਕ ਸੀ।ਇਸ ਦਾ ਕੈਰੀਅਰ 26 ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਦੋਸਤ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਸਹਿਭਾਗੀ [[ਲੈਸਟਰ ਯੰਗ]] ਦੁਆਰਾ ਉਸਨੂੰ "" "ਲੇਡੀ ਡੇ" "" ਦਾ ਉਪਨਾਮ ਦੇਣਾ, ਹਾਲੀਡੇ ਦੇ ਜੈਜ਼ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ [[ਪੌਪ ਸੰਗੀਤ | ਪੌਪ]] ਗਾਇਕੀ 'ਤੇ ਨਵਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਅਵਾਜ਼ ਸ਼ੈਲੀ, ਜੈਜ਼ ਸਾਜ਼ਾਂ ਦੇ ਵਾਦਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਸੀ, ਉਸਨੇ [[ਫਰੇਸ (ਸੰਗੀਤ) | ਫਰਾਸਿੰਗ)] ਅਤੇ [[ਟੈਂਪੋ]] ਨੂੰ ਹੇਰਾਫੇਰੀ ਦੇ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਢੰਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਵੋਕਲ ਡਿਲਿਵਰੀ ਅਤੇ ਸੰਭਾਵਿਤ ਕੁਸ਼ਲਤਾਵਾਂ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।<ref>{{cite journal |title=Review of Lady Day: The Many Faces of Billie Holiday |url=https://archive.org/details/sim_popular-music_1993-05_12_2/page/201 |jstor=931303 |journal=Popular Music |date=January 1, 1993 |pages=201–202 |volume=12 |issue=2 |first=Berndt |last=Ostendorf |doi=10.1017/s0261143000005602}}</ref> ਇੱਕ ਅਸ਼ਾਂਤ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਹਾਲੀਡੇ ਨੇ [[ਹਰਲੇਮ]] ਵਿੱਚ ਨਾਈਟ ਕਲੱਬਾਂ ਵਿੱਚ ਗਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੂੰ ਨਿਰਮਾਤਾ [[ਜੌਹਨ ਹੈਮੰਡ (ਰਿਕਾਰਡ ਨਿਰਮਾਤਾ] | ਜੌਨ ਹੈਮੰਡ]] ​​ਦੁਆਰਾ ਸੁਣਿਆ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਉਸਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਦੀ ਤਾਰੀਫ਼ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ 1935 ਵਿਚ [[ਬਰਨਸਵਿਕ ਰਿਕਾਰਡਸ | ਬਰਨਸਵਿਕ]] ਨਾਲ ਇਕ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗ ਇਕਰਾਰਨਾਮੇ ਤੇ ਹਸਤਾਖਰ ਕੀਤੇ। [[ਟੇਡੀ ਵਿਲਸਨ]] ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ "[[ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਮੂਨਲਾਈਟ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ]]" ਹਿੱਟ ਆਈ, ਜੋ ਜਾਜ਼ ਸਟੈਂਡਰਡ ਬਣ ਗਈ। 1930 ਅਤੇ 1940 ਦੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਦੌਰਾਨ, [[ਕੋਲੰਬੀਆ ਰਿਕਾਰਡਸ | ਕੋਲੰਬੀਆ]] ਅਤੇ [[ਡੇਕਾ ਰਿਕਾਰਡਸ | ਡੇਕਾ]] ਵਰਗੇ ਲੇਬਲਾਂ ਤੇ ਹਾਲੀਡੇ ਨੇ ਮੁੱਖ ਧਾਰਾ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। 1940 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿਚ, ਉਹ ਕਾਨੂੰਨੀ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਅਤੇ ਨਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰ ਗਈ ਸੀ। ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਜੇਲ੍ਹ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੇ [[ਕਾਰਨੇਗੀ ਹਾਲ]] ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਵਿਕਾਊ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਉਸਦੇ ਨਸ਼ੇ ਅਤੇ ਸ਼ਰਾਬ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਕਾਰਨ ਉਸਦੀ ਸਾਖ ਵਿਗੜ ਗਈ। ਉਸਨੇ 1950 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੌਰਾਨ ਕਾਰਨੇਗੀ ਹਾਲ ਵਿੱਚ ਦੋ ਹੋਰ ਵਿਕੇ ਹੋਏ ਸ਼ੋਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਇੱਕ ਸਫਲ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਨਿੱਜੀ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਬਦਲੀ ਹੋਈ ਅਵਾਜ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੰਤਮ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗਾਂ ਨੂੰ ਮਿਸ਼ਰਤ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਆ ਮਿਲੀ ਸੀ ਪਰ ਇਹ ਹਲਕੀਆਂ ਵਪਾਰਕ ਸਫਲਤਾਵਾਂ ਸਨ। ਉਸ ਦੀ ਅੰਤਮ ਐਲਬਮ, '' [[ਸਾਥੀਨ ਵਿਚ ਲੇਡੀ]]] '' 1958 ਵਿਚ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} esalpoh88m4jdu2f5ouakaze2pbk3vv 0 132619 842200 834386 2026-07-10T17:19:26Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842200 wikitext text/x-wiki {{short description|Cochiti Pueblo potter}} {{use mdy dates|date=June 2019}} {{Infobox person | name = ਹੈਲੇਨ ਕੋਡੇਰੋ | image = Helen Cordero.jpg | alt = Helen Cordero standing by an adobe building in 1986 | caption = Helen Cordero, 1986 | birth_name = Helen Quintano | birth_date = {{Birth date|1915|06|15}} | birth_place = [[ਕੋਚੀਟੀ ਪੂਏਬਲੋ, ਨਿਊ ਮੈਕਸੀਕੋ]] | death_date = {{Death date and age|1994|07|24|1915|06|15}}<ref>{{Cite web | title = Helen Cordero: Death Record from the Social Security Death Index (SSDI) | work = GenealogyBank | access-date = 2014-02-20 | url = http://www.genealogybank.com/gbnk/ssdi/doc/news/1130E31A4C269D1C }}</ref> | death_place = | nationality = [[United States|ਅਮਰੀਕਨ]] | other_names = | occupation = ਰਵਾਇਤੀ [[pottery|ਘੁਮਿਆਰ]] | known_for = [[Storyteller (pottery)|ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਬੁੱਤ]] | awards = ਸੈਂਟਾ ਫੇ ਲਿਵਿੰਗ ਟ੍ਰੈਜ਼ਰ, 1985; [[ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਵਿਰਾਸਤ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ | ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਵਿਰਾਸਤ ਫੈਲੋ]], 1986 | spouse = ਜਾਰਜ ਕੋਡੇਰੋ | children = ਐਂਟੋਨੀਟਾ "ਟੋਨੀ" ਕੋਡੇਰੋ ਸੁਇਨਾ, ਡੋਲੋਰਸ ਪੇਸ਼ਲਾਕੀ, ਜਿੰਮੀ ਕੋਡੇਰੋ, ਜਾਰਜ ਕੋਡੇਰੋ, ਲਿਓਨਾਰਡ ਟ੍ਰੁਜੀਲੋ | parents = ਕੁਇੰਟਾਣਾ ਅਤੇ ਕੋਰੋਲੀਨ ਕੁਇੰਟਾਨਾ-ਪੇਕੋਸ | relatives = ਪੋਤਰੇ, ਡੇਲਬਰਟ ਮੂਸਾ ਟ੍ਰੈਨਕੋਸਾ, ਏਰਿਕਾ ਟ੍ਰਾਂਸੋਸਾ, ਜੈਕਲੀਨ ਵਾਲੈਂਸੀਆ, ਡੀਆਨਾ ਟ੍ਰਾਂਸਕੋਸਾ, ਫਰੈਡ ਸੁਇਨਾ, ਟਿਮ ਕਾਰਡੋ, ਬੱਫੀ ਕਰਡੋ, ਡੇਨਿਸ ਕੋਰਡਰੋ ਕੇਵਿਨ ਪੇਸ਼ਲਾਕਾਈ, ਟੀਆ ਕਰੋਡਰੋ, ਕੇਵਿਨ ਪੇਸ਼ਲਾਕਾਈ, ਇਵਾਨ ਟ੍ਰੂਜਿਲੋ, ਜੇਰੋਟਿਨੋ, ਜਵਾਈ ਡੇਲ ਟ੍ਰਾਂਸਕੋਸਾ, ਪਾਲਣ-ਪੋਤਰੀ ਨੂੰਹ ਕੈਥੀ ਟਰੂਜੀਲੋ ਅਤੇ ਮੈਰੀ ਟਰੂਜੀਲੋ}} '' '' ਹੈਲਨ ਕੋਡੇਰੋ '' (15 ਜੂਨ, 1915 - 24 ਜੁਲਾਈ 1994) [[ਕੋਚੀਟੀ ਪੂਏਬਲੋ]] [[ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਭਾਂਡੇ]]] ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੀ [[ਕੋਚੀਟੀ, ਨਿਊ ਮੈਕਸੀਕੋ]] ਤੋਂ ਸੀ। ਉਹ ਉਸਦੇ [[ਕਹਾਣੀਕਾਰ (ਬਰਤਨ) | ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਮਿੱਟੀ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ]] ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸੀ, ਇੱਕ [[ਵਿਕਟ: ਮੋਟਿਫ | ਮੋਟਿਫ]] ਉਸਦਾ ਕਾਢਣ ਕੱਢਣੀ,<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2005/03/30/arts/artsspecial/the-history-is-here-but-the-action-is-elsewhere.html|title=OLD AND NEW; The History Is Here, but the Action Is Elsewhere |date=30 March 2005|work=[[The New York Times]]|access-date=2009-10-01 | first=Jack | last=Smith}}</ref>ਰਵਾਇਤੀ "ਗਾਉਣ ਵਾਲੀ ਮਾਂ" ਦੀ ਧਾਰਣਾ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਸੀ।<ref>{{Cite book|title=Artists of New Mexico traditions : the National Heritage fellows|last=Michael|first=Pettit|date=2012|publisher=Museum of New Mexico Press|isbn=978-0-89013-575-4|location=Santa Fe, N.M.|oclc=796081945}}</ref> == ਮੁਢਲੇ ਕੰਮ == ਉਸਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਚਮੜੇ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸਿੱਖਿਆ, ਫਿਰ 1950 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿਚ ਬਰਤਨ ਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਬਣਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਜੋ ਉਸਦੇ ਪਤੀ ਨੇ ਪੇਂਟ ਕੀਤੇ ਸੀ।<ref name=":0">{{Cite news|title=Helen Cordero's Dolls|last=Love|first=Marian|date=December 1981|work=The Santa Fean}}</ref>ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹੈਲੇਨ ਦੀ ਮਾਸੀ ਨੇ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਮਹਿੰਗੇ ਚਮੜੇ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਵਜੋਂ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਨੇ ਹੈਲੇਨ ਦੁਆਰਾ ਕਟੋਰੇ ਅਤੇ ਜਾਰਾਂ 'ਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੰਕੜਿਆਂ ਦੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ।<ref name=":2">{{Cite journal|last=Jones|first=Michael Owen|year=1997|title=How Can We Apply Event Analysis to "Material Behavior," and Why Should We?|url=https://archive.org/details/sim_western-folklore_summer-fall-1997_56_3-4/page/204|jstor=1500274|journal=Western Folklore|volume=56, 3/4|issue=3/4|page=204}}</ref> == ਸ਼ੈਲੀ ਅਤੇ ਸਮੱਗਰੀ == ਕੋਡੇਰੋ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਖੁਦਾਈ ਕਰਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਖੁਦ ਦੇ ਰੰਗਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਸਮੇਤ ਰਵਾਇਤੀ ਜੀਵਨ ਢੰਗ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕੀਤੀ।<ref name="askart">{{Cite web|url=http://www.askart.com/askart/c/helen_cordero/helen_cordero.aspx|title=Helen Cordero – Artist, Fine Art, Auction Records, Prices, Biography for Helen Cordero|work=Ask Art, the Artist's Bluebook|access-date=2014-02-20|archive-date=ਸਤੰਬਰ 1, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140901000042/http://www.askart.com/askart/c/helen_cordero/helen_cordero.aspx|url-status=dead}}</ref>ਸਾਰੇ ਕੋਚੀਟੀ ਪੂਏਬਲੋ ਨੇੜੇ ਖਟਾਈ, ਅਤੇ ਪੇਂਟ ਲਈ ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਪੌਦੇ ਦੀਆਂ ਸਮੱਗਰੀਆਂ ਆਦਿ ਉਸਨੇ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ।<ref name=":1">{{Cite news|title=Helen Cordero, The Storyteller Lady|last=Babcock|first=Barbara|date=December 1978|work=New Mexico Magazine}}</ref>ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਹੈਲੇਨ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਧੇਰੇ ਸੁਧਾਰੀ ਗਈ, ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਟੁਕੜੇ ਦੀ ਬਜਾਏ ਵੱਖਰਾ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਆਪਣੀ ਜਗ੍ਹਾ ਬਦਲ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਹੈਲੇਨ ਦਾ ਕੰਮ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਗਿਆ, ਆਖਰਕਾਰ ਉਸਨੇ ਟ੍ਰੇਡਮਾਰਕ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤਾ ਜਿਸਦੇ ਲਈ ਉਸ ਦੀਆਂ ਗੁੱਡੀਆਂ ਹੁਣ ਜਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।<ref name=":2" /> Cordero had a personal connection to her work, "They're my little people. I talk to them and they're singing."<ref name=":3">{{Cite book|title=Women potters : transforming traditions|last=Moira.|first=Vincentelli|date=2004|publisher=Rutgers University Press|isbn=0-8135-3381-3|location=New Brunswick, N.J.|oclc=53038510|url-access=registration|url=https://archive.org/details/womenpotterstran0000vinc}}</ref>ਇਹ ਪੂਏਬਲੋ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਿੱਟੀ ਜੀਵਤ ਪਦਾਰਥ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਜੀਵਿਤ ਜੀਵਣ ਵਰਗੀਆਂ ਹਨ। ==ਹਵਾਲੇ== hx1jqdjolharhqaonsd7m456nmezzge 0 132795 842467 829506 2026-07-11T11:15:38Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 842467 wikitext text/x-wiki {{Infobox artist|name=ਮ੍ਰਿਣਾਲਿਨੀ ਮੁਖਰਜੀ|image=Photo of Mrinalini Mukherjee.jpg|imagesize=|caption=ਮੁਖਰਜੀ ਫਾਈਨ ਆਰਟਸ ਮੇਲੇ, 1969 ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਦੌਰਾਨ ਆਪਣੀ ਫਾਈਬਰ ਰਚਨਾ ਨਾਲ|birth_name=|birth_date={{Birth year|1949}}|birth_place=[[ਬੰਬੇ]], ਭਾਰਤ|alma_mater=[[ਵੈਲਹੈਮ ਗਰਲਜ਼ ਸਕੂਲ]]<br/>[[Maharaja Sayajirao University|ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਿਆਜੀਰਾਓ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]], [[ਬੜੌਦਾ]]<br/> [[ਵੈਸਟ ਸਰੀ ਕਾਲਜ ਆਫ਼ ਆਰਟ ਐਂਡ ਡਿਜ਼ਾਈਨ]]|death_date={{death date|df=yes|2015|2|15}}|death_place=ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ, ਭਾਰਤ|nationality=ਭਾਰਤੀ|awards=|field=ਮੂਰਤੀ|training=}} '''ਮ੍ਰਿਣਾਲਿਨੀ ਮੁਖਰਜੀ''' (1949 – 15 ਫਰਵਰੀ 2015) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਿਲਪਕਾਰ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਵੱਖਰੀ ਸਮਕਾਲੀ ਸ਼ੈਲੀ ਅਤੇ ਰੰਗੀਨ ਸੀ ਉਹ ਬੁਣੇ ਹੋਏ [[ਹੈਂਪ|ਭਾਂਡੇ]] ਫਾਈਬਰ, ਮੂਰਤੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਗੈਰ ਰਵਾਇਤੀ ਸਮੱਗਰੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਕੈਰੀਅਰ 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਤੋਂ 2000 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੌਰਾਨ ਚਾਰ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਮੁਖਰਜੀ ਦੀ ਕਾਰਜਸ਼ੈਲੀ ਜਨਤਕ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਅਜਾਇਬ ਆਰਟ ਦਾ ਅਜਾਇਬ ਘਰ, ਆਕਸਫੋਰਡ, ਨੈਸ਼ਨਲ ਗੈਲਰੀ ਆਫ ਮਾਡਰਨ ਆਰਟ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ, ਅਤੇ ਸਟੀਲਿਜਕ ਅਜਾਇਬ ਘਰ, ਐਮਸਟਰਡਮ ਦਾ ਇਕ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। == ਮੁਢਲੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ == ਮੁਖਰਜੀ ਦਾ ਜਨਮ 1949 ਵਿੱਚ, [[ਮੁੰਬਈ|ਬੰਬੇ, ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਬੇਨੋਦ ਬਿਹਾਰੀ ਮੁਖਰਜੀ ਅਤੇ ਲੀਲਾ ਮੁਖਰਜੀ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>Dalmia, and Datta, and Sambrini, and Jakimowicz, and Datta (1997) ''[[Mrinalini Mukherjee#Indian Contemporary Art|Indian Contemporary Art Post-Independence]]''. p.206</ref> ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦਾ ਇਕਲੌਤਾ ਬੱਚਾ ਸੀ, ਉਸਦਾ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਪਹਾੜੀ ਕਸਬੇ [[ਦੇਹਰਾਦੂਨ]] (ਮੌਜੂਦਾ [[ਉੱਤਰਾਖੰਡ]] ) ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਵੈਲਹੈਮ ਗਰਲਜ਼ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਗਰਮੀ ਦੀਆਂ ਛੁੱਟੀਆਂ ਸ਼ਾਂਤੀਨੀਕੇਤਨ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਇਆ ਕਰਦੀ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=http://www.naturemorte.com/artists/mrinalinimukherjee/|title=Education|website=Nature Morte|access-date=2021-02-17|archive-date=2019-02-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20190208235756/http://naturemorte.com/artists/mrinalinimukherjee/|url-status=dead}}</ref> ਮੁਖਰਜੀ ਬੜੌਦਾ ਦੀ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਿਆਜੀਰਾਓ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਖੇ ਬੈਚਲਰ ਆਫ਼ ਫਾਈਨ ਆਰਟਸ (ਪੇਂਟਿੰਗ) ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰਨ ਚਲੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://thewire.in/2322/secular-deities-enchanted-plants-mrinalini-mukherjee-at-the-ngma/|title=Secular Deities, Enchanted Plants: Mrinalini Mukherjee at the NGMA|last=Gupta|first=Trisha|date=23 May 2015|website=The Wire|access-date=25 June 2019}}</ref><ref name=":4">{{Cite web|url=http://www.livemint.com/Leisure/53MJymd6rXLOsW3SDhmjgM/Mrinalini-Mukherjee--Nature-as-art.html|title=Mrinalini Mukherjee – Nature as art|last=Ghoshal|first=Somak|date=8 November 2013|website=Live Mint|access-date=26 June 2019}}</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੇ ਭਾਰਤੀ ਕਲਾਕਾਰ ਕੇ.ਜੀ. ਸੁਬਰਾਮਨੀਅਨ ਦੇ ਅਧੀਨ ਉਸੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦਾ ਪੋਸਟ ਡਿਪਲੋਮਾ ਇਨ ਡਿਪਲੋਮਾ ਕੀਤਾ ਜੋ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਚ ਫਾਈਨ ਆਰਟਸ ਫੈਕਲਟੀ ਦੀ ਮੈਂਬਰ ਵੀ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਅਧਿਐਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇਤਾਲਵੀ ਫਰੈਸਕੋ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰਵਾਇਤੀ ਤਕਨੀਕਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਝਿੱਲੀ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਵਜੋਂ ਕੁਦਰਤੀ ਰੇਸ਼ੇ ਦੇ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।<ref name=":3">{{Cite book|title=Mrinalini Mukherjee, RECENT SCULPTURE IN CERAMICS, ‘In the Garden’|publisher=Vadhera Art Gallery|year=1997|location=Defence Colony, New Delhi}}</ref> == ਕਰੀਅਰ == ਮੁਖਰਜੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਇਕਲੌਤੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ 1972 ਵਿਚ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੀਧਰਾਨੀ ਆਰਟ ਗੈਲਰੀ ਵਿਚ ਲਗਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਰੰਗੇ ਹੋਏ ਕੁਦਰਤੀ ਰੇਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬੁਣੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਬੁਣੇ ਹੋਏ ਰੇਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਰੂਪਾਂ ਅਤੇ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਜੋ ਉਸਦੀ ਪਛਾਣ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਦਾ ਨਾਮ ਉਪਜਾ ਦੀ ਦੇਵੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੰਵੇਦਨਾਤਮਕ ਅਤੇ ਸੁਝਾਅ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਵਜੋਂ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ। ਮੁਖਰਜੀ ਨੂੰ 1971 ਵਿਚ ਇਕ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕੌਂਸਲ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਲਈ ਮੂਰਤੀ ਮਿਲੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵੈਸਟ ਸਰੀ ਕਾਲਜ ਆਫ਼ ਆਰਟ ਐਂਡ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਥੇ ਉਸਨੇ 1978 ਤਕ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ ਰੇਸ਼ੇਦਾਰ ਕੰਮਾਂ ਦੀ ਪੈਰਵੀ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web|url=http://artasiapacific.com/News/IndianSculptorMrinaliniMukherjeeDiesAt65|title=ArtAsiaPacific: Indian Sculptor Mrinalini Mukherjee Dies At65|website=artasiapacific.com|access-date=4 February 2019}}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ ਮੁਖਰਜੀ ਦੇ ਮੁਢਲੇ ਕੰਮ ਵਿਚ ਕੁਦਰਤੀ [[ਹੈਂਪ|ਭੰਗ]] ਫਾਈਬਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕੈਰੀਅਰ ਵਿਚ ਸਿਰੇਮਿਕ ਅਤੇ [[ਕਾਂਸਾ|ਕਾਂਸੀ ਦੇ]] ਨਾਲ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਵੀ ਉੱਦਮ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web|url=http://artasiapacific.com/News/IndianSculptorMrinaliniMukherjeeDiesAt65|title=ArtAsiaPacific: Indian Sculptor Mrinalini Mukherjee Dies At65|website=artasiapacific.com|access-date=4 February 2019}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[http://artasiapacific.com/News/IndianSculptorMrinaliniMukherjeeDiesAt65 "ArtAsiaPacific: Indian Sculptor Mrinalini Mukherjee Dies At65"]. ''artasiapacific.com''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">4 February</span> 2019</span>.</cite></ref> <ref>{{Cite news|url=http://indianexpress.com/article/opinion/columns/mistress-of-texture/|title=Mistress of texture|date=10 February 2015|work=The Indian Express|access-date=16 September 2017}}</ref> ਉਸ ਦਾ ਕਾਂਸੀ ਦਾ ਕੰਮ 2000 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿਚ ਉਭਰਿਆ, 'ਜਦੋਂ ਕਲਾਕਾਰ ਰਵਾਇਤੀ ਗੁੰਮੀਆਂ-ਮੋਮ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਿਆਂ ਸਿੱਧੇ ਮੋਮ ਵਿਚ ਢਾਲਣ ਵਾਲੇ ਫਾਰਮ ਕਾਸਟ ਕਰਨਾ ਅਰੰਭ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਜਿਸਦੀ ਸਤਹ ਉਸ ਨੇ ਸਥਾਨਕ ਦੰਦਾਂ ਦੇ ਦੰਦਾਂ ਦੇ ਡਾਕਟਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸੰਦਾਂ ਨਾਲ ਖਤਮ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web|url=https://ocula.com/magazine/features/mrinalini-mukherjee-forces-of-nature/|title=Mrinalini Mukherjee: Force(s) of Nature|date=2020-11-25|website=ocula.com|language=en|access-date=2020-11-25}}</ref> ਮੁਖਰਜੀ ਨੂੰ 1994 ਵਿੱਚ ਡੇਵਿਡ ਇਲੀਅਟ ਦੁਆਰਾ ਆਯੋਜਿਤ ਇੱਕ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕਰਨ ਲਈ ਆਕਸਫੋਰਡ ਦੇ ਆਧੁਨਿਕ ਕਲਾ ਦੇ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਵਿੱਚ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਅਗਲੇ ਕੁਝ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ ਦੇ ਹੋਰ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਚਲੀ ਗਈ। ਮੁਖਰਜੀ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ 1996 ਵਿੱਚ ਨੀਦਰਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਇੱਕ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। 2019 ਵਿੱਚ, ਮੈਟਰੋਪੋਲੀਟਨ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਆਫ਼ ਆਰਟ ਨੇ ਮੁਖਰਜੀ ਦੇ "ਫੈਨੋਮੀਨਲ ਨੇਚਰ: ਮ੍ਰਿਣਾਲਿਨੀ ਮੁਖਰਜੀ" ਸਿਰਲੇਖ ਦੇ ਇੱਕ ਮਰਨ ਉਪਰੰਤ ਪਿਛੋਕੜ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕੀਤੀ। ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸਮੀਖਿਆ ਵਿੱਚ, ਕਲਾ ਆਲੋਚਕ ਨਗੀਨ ਸ਼ੇਖ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਸ਼ਾਇਦ ਮੁੱਖ ਸਬਕ ਜੋ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ, ਆਲੋਚਕ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਕ ਮੁਖਰਜੀ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਕ ਹੈਰਾਨੀਜਨਕ ਪੂਰਵ-ਅਨੁਮਾਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਉਹ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕਲਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਿਧੀਗਤ ਪੱਛਮੀ ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਤਹਿਤ ਦਰਸਾਏ ਜਾਣ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਿਵੇਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾਤਮਕ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਮੂਰਤ ਹੈ। ਇਹ ਆਪਣੇ ਮੂਲ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾ ਤੋਂ ਸਿੱਖਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਕੰਮ ਦੀਆਂ ਸੂਖਮਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਦੇ ਨਵੇਂ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਸਿੱਖਿਅਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।"<ref>{{Cite web|title="Exploring Sexuality and Myth Through Fiber and Other Types of Sculpture"|url=https://hyperallergic.com/514901/phenomenal-nature-mrinalini-mukherjee/|last=Shaikh|first=Nageen|date=2019|website=Hyperallergic|access-date=9 May 2020}}</ref> == ਤਕਨੀਕ ਅਤੇ ਸ਼ੈਲੀ == ਮੁਖਰਜੀ ਰਵਾਇਤੀ ਭਾਰਤੀ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਯੂਰਪੀ ਮੂਰਤੀ ਕਲਾ, ਲੋਕ ਕਲਾ, ਆਧੁਨਿਕ ਡਿਜ਼ਾਈਨ, ਸਥਾਨਕ ਸ਼ਿਲਪਕਾਰੀ ਅਤੇ ਟੈਕਸਟਾਈਲ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸਨ।<ref>{{harvc|c=Phenomenal Forces of Nature|last=Jhaveri |first=Shanay |p=12 |in=Jhaveri |year=2019 |anchor-year=2019a}}</ref> ਗੰਢਾਂ ਬਣਾਉਣਾ ਉਸ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਤਕਨੀਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ; ਉਸਨੇ ਸਹਿਜਤਾ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕਦੇ ਵੀ ਸਕੈਚਾਂ, ਮਾਡਲਾਂ ਜਾਂ ਤਿਆਰੀ ਵਾਲੀਆਂ ਡਰਾਇੰਗਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਸਮਕਾਲੀ ਕਲਾ ਦੇ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਮੁਖਰਜੀ ਨੂੰ "ਸਮਕਾਲੀ ਭਾਰਤੀ ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਆਵਾਜ਼" ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ, ਅਤੇ ਟਿੱਪਣੀ ਕੀਤੀ ਕਿ "ਮਿੱਟੀ ਜਾਂ ਅਮੀਰ ਚਮਕਦਾਰ ਰੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਭੰਗ ਦੀਆਂ ਰੱਸੀਆਂ ਨਾਲ ਬੜੀ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਗੰਢੇ ਗਏ ਮੂਰਤੀਆਂ, ਵਧਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ, ਅੰਕੜੇ, ਹਰੇ ਭਰੇ ਰੰਗਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਦੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। "ਫਾਲਿਕ ਰੂਪਾਂ" ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ ਲਿੰਗਕਤਾ ਦੇ ਨੋਟ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ "ਰਹੱਸਮਈ ਤਹਿਆਂ ਅਤੇ ਉਤਪੱਤੀਆਂ, ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਵਕਰ ਅਤੇ ਪਰਦੇ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ। ਉਸ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੰਵੇਦਨਾਤਮਕ, ਸਪਰਸ਼ ਗੁਣ ਹੈ ਜੋ ਦਰਸ਼ਕ 'ਤੇ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਰ ਪਕੜ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦਾ ਹੈ।"<ref>Dalmia, and Datta, and Sambrini, and Jakimowicz, and Datta (1997) ''[[#Indian Contemporary Art|Indian Contemporary Art Post-Independence]]''</ref> ਮੁਖਰਜੀ ਨੇ ਕੇ.ਜੀ. ਸੁਬਰਾਮਨੀਅਨ ਦੇ ਅਧੀਨ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਕਲਾ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਸੋਨਲ ਖੁੱਲਰ ਨੇ ਸੁਬਰਾਮਨੀਅਨ ਦੇ ਉਸ 'ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਬਾਰੇ ਲਿਖਦੇ ਹੋਏ ਵਰਲਡਲੀ ਐਫੀਲੀਏਸ਼ਨਜ਼ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ, ਮੁਖਰਜੀ ਇੱਕ ਸਾਬਕਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ, "[...] ਇੱਕ ਵਾਰ ਜਾਦੂਈ ਅਤੇ ਦੁਨਿਆਵੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਜੂਟ, ਲੱਕੜ, ਰੱਸੀ ਅਤੇ ਗੋਬਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਵਿਜ਼ੂਅਲ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਨਿਵੇਸ਼ ਦੇ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਅਤੇ ਸਾਧਾਰਨ ਸਮੱਗਰੀ ਸੁਬਰਾਮਨੀਅਨ ਦੇ ਅਧਿਆਪਨ, ਲੇਖਣ ਅਤੇ ਕਲਾ-ਮੇਕਿੰਗ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਹੈ।"<ref>Khullar (2015) ''Worldly Affiliations: Artistic Practice, National Identity, and Modernism in India, 1930–1990''. p.134</ref> ਕਲਾ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਅਤੇ ਸੁਤੰਤਰ ਕਿਊਰੇਟਰ ਦੀਪਕ ਅਨੰਤ ਨੇ ਵੀ ਮੁਖਰਜੀ ਦੀ ਮਾਮੂਲੀ, ਧਰਤੀ ਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਲਈ ਸੁਬਰਾਮਣੀਅਨ ਤੋਂ ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਤੇ ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਕਾਰੀਗਰੀ ਸ਼ਿਲਪਕਾਰੀ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਮੰਨਿਆ। == ਪ੍ਰਭਾਵ == ਕੇ ਜੀ ਸੁਬਰਾਮਨੀਅਨ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸਿੱਖਿਆ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ, ਮੁਖਰਜੀ ਦਾ "ਉੱਚ ਕਲਾ" ਦੀ ਬਜਾਏ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਕਲਾ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਸਮੱਗਰੀ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਉਸ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ ਦੁਆਰਾ ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਧਰੁਵਤਾ ਸਮਝਦੇ ਹੋਏ ਉਸ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਚੇਤੰਨ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਕਾਰੀਗਰੀ ਹੁਨਰ ਦੀ ਅਤਿਅੰਤ ਅਮੀਰੀ ਅਤੇ ਨਿਰੰਤਰ ਵਾਸਤਵਿਕਤਾ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਥਾਨਕ ਮੁਹਾਵਰੇ ਦੀ ਪਰਤੱਖ ਬਹੁਪੱਖਤਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|title=Lalit Kala Contemporary 43|publisher=Lalit Kala Akademi|year=200|location=Delhi}}</ref> == ਮੌਤ == ਮ੍ਰਿਣਾਲਿਨੀ ਮੁਖਰਜੀ ਦੀ ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਬਿਮਾਰੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 65 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।<ref>{{Cite web|url=http://artasiapacific.com/News/IndianSculptorMrinaliniMukherjeeDiesAt65|title=Indian Sculptor Mrinalini Mukherjee Dies at 65|last=Bent|first=Siobhan|date=5 February 2015|publisher=ArtAsiaPacific Magazine|access-date=22 August 2019}}</ref> == ਜਨਤਕ ਸੰਗ੍ਰਹਿ == * ਅਜਾਇਬ ਕਲਾ ਦਾ ਅਜਾਇਬ ਘਰ, [[ਆਕਸਫ਼ੋਰਡ|ਆਕਸਫੋਰਡ]] * ਯੌਰਕਸ਼ਾਇਰ ਸਕਲਪਚਰ ਪਾਰਕ, ਯੌਰਕਸ਼ਾਇਰ * ਸਟੀਲਿਜਕ ਅਜਾਇਬ ਘਰ, ਐਮਸਟਰਡਮ * ਨੈਸ਼ਨਲ ਗੈਲਰੀ ਆਫ ਮਾਡਰਨ ਆਰਟ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ * [[ਲਲਿਤ ਕਲਾ ਅਕਾਦਮੀ]], ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ * ਰੂਪਨਕਰ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਦਾ ਆਰਟ, ਭਾਰਤ ਭਵਨ, [[ਭੋਪਾਲ]] * ਫਾਈਨ ਆਰਟਸ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ, [[ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]] * ਇੰਡੀਆ ਟੂਰਿਜ਼ਮ ਡਿਵਲਪਮੈਂਟ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ * ਇੰਡੀਆ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ ਇਮਯੂਨੋਜੀ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ * ਟੇਟ ਮਾਡਰਨ, ਲੰਡਨ<ref>{{Cite web|url=https://www.tate.org.uk/visit/tate-modern/display/materials-and-objects/mrinalini-mukherjee|title=Mrinalini Mukherjee – Display at Tate Modern|website=[[Tate Etc.]]|access-date=26 June 2019|archive-date=26 ਜੂਨ 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190626172448/https://www.tate.org.uk/visit/tate-modern/display/materials-and-objects/mrinalini-mukherjee|dead-url=yes}}</ref> * ਸਰਕਾਰੀ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਅਤੇ ਆਰਟ ਗੈਲਰੀ, [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]] <ref>{{Cite web|url=http://chdmuseum.nic.in/|title=Government Museum and Art Gallery Chandigarh|archive-url=https://web.archive.org/web/20170523013636/http://www.chdmuseum.nic.in/|archive-date=23 May 2017|access-date=9 April 2017}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1949]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਸਮਕਾਲੀ ਮੂਰਤੀਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਐਲਜੀਬੀਟੀ ਕਲਾਕਾਰ]] 0j5cbznz8i1oq1e2s45qfpm9wh5iik1 0 133791 842311 841856 2026-07-10T19:25:20Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842311 wikitext text/x-wiki {{ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬਾ ਲਿਖਾਰੀ|name=ਨੀਲਮ ਸਰਨ ਗੌੜ|image=NeelumSaranGour.jpg|caption=Neelum Saran Gour reading at the literary event, ''Memory as Muse'',<ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/features/metroplus/of-moods-and-memories/article8570418.ece|title=Of moods and memories|access-date=2016-07-27|newspaper=The Hindu|date=8 May 2016|last1=Singh|first1=Aatika}}</ref>[[Oxford Bookstore]], New Delhi|birth_date={{Birth date and age|1955|10|12|df=y}}|birth_place=[[ਇਲਾਹਾਬਾਦ]], ਭਾਰਤ|occupation=ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਅਕਾਦਮਿਕ|nationality=[[ਭਾਰਤੀ]]|alma_mater=[[ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]]|genre=[[ਗਲਪ]]|website={{URL|http://www.neelumsarangour.com}}|imagesize=}}'''ਨੀਲਮ ਸਰਨ ਗੌੜ'''<ref>{{Cite web|url=http://www.dailypioneer.com/sunday-edition/agenda/backbone/chronicling-allahabad-university.html|title=Chronicling Allahabad University|website=www.dailypioneer.com|access-date=2016-07-16|archive-date=2016-08-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20160826084904/http://www.dailypioneer.com/sunday-edition/agenda/backbone/chronicling-allahabad-university.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/features/friday-review/history-and-culture/neelum-saran-cour-on-the-125-year-old-allahabad-university/article7403234.ece|title=Allahabad University: A lore collector's recollections|date=2015-07-09|work=The Hindu|access-date=2016-07-16|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> (ਜਨਮ 12 ਅਕਤੂਬਰ 1955) ਗਲਪ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਭਾਰਤੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਲੇਖਕ ਹੈ, ਜੋ 1990 ਵੇਂ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿੱਚ ਉੱਭਰੀ। ਉਹ ਪੰਜ ਨਾਵਲਾਂ, ਛੋਟੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੇ ਚਾਰ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕ [[ਗੈਰ-ਗਲਪ]] ਦੀ ਲੇਖਕ ਹੈ। ਉਸਨੇ [[ਅਲਾਹਾਬਾਦ|ਇਲਾਹਾਬਾਦ]] ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਬਾਰੇ ਇਕ ਸੰਚਾਲਿਤ ਖੰਡ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਿਥੇ ਉਹ ਰਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਇਕ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਨਾਵਲ ਦਾ ਹਿੰਦੀ ਵਿਚ ਅਨੁਵਾਦ ਵੀ ਕੀਤਾ ਹੈ। == ਮੁੱਢਲੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ == [[ਅਲਾਹਾਬਾਦ|ਇਲਾਹਾਬਾਦ]] ਵਿੱਚ ਜਨਮੀ ਨੀਲਮ ਸਰਨ ਗੌੜ ਇੱਕ [[ਬੰਗਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਬੰਗਾਲੀ]] ਮਾਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਹਿੰਦੀਫੋਨ ਪਿਤਾ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਮਹੌਲ ਮਿਲਿਆ ਹੈ। ਰੋਮਨ ਕੈਥੋਲਿਕ ਨਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਕੂਲ ਸੇਂਟ ਮੈਰੀ ਕਾਨਵੈਂਟ ਇੰਟਰ ਕਾਲਜ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ, ਉਸਨੇ 19 ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਹੀ [[ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਵਿਚ [[ਇਤਿਹਾਸ]], [[ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ|ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ]] ਅਤੇ [[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਾਹਿਤ|ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਾਹਿ]]<nowiki/>ਤ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਚ ਇਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਕੈਰੀਅਰ ਦੇ ਕੋਰਸ ਵਿਚ, ਜਿਥੇ ਉਹ ਹਰ ਅਕਾਦਮਿਕ ਸਾਲ ਵਿਚ ਨਿਰੰਤਰ ਸਿਖਰ 'ਤੇ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ, ਉਸਨੇ ਅਕਾਦਮਿਕ ਹੁਸ਼ਿਆਰੀ ਲਈ 10 ਸੋਨੇ ਅਤੇ ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਤਗਮੇ ਜਿੱਤੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਜਲਦੀ ਬਾਅਦ 1977 ਵਿਚ ਉਸ ਨੂੰ [[ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਭਾਗ ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ ਲੈਕਚਰਾਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਉਸਨੇ 1977 ਤੋਂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਾਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਹੁਣ ਉਹ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ੇ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਦਾ ਅਹੁਦਾ ਸੰਭਾਲਦੀ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਅਸਲ ਪਛਾਣ ਇਕ ਉੱਘੇ ਨਾਵਲਕਾਰ, ਲਘੂ ਕਹਾਣੀਕਾਰ, ਲੋਕ-ਕਹਾਣੀਕਾਰ, ਸਮੀਖਿਅਕ, ਆਲੋਚਕ ਅਤੇ ਓਨਲਾਈਨ ਕਾਲਮਨਵੀਸ ਵਜੋਂ ਹੈ। == ਕੈਰੀਅਰ == ਨੀਲਮ ਸਰਨ ਗੌੜ ਦੀਆਂ ਪਹਿਲੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਉੱਨੀਵੀਂ ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਭਾਰਤੀ ਸਾਹਿਤਕ ਰਸਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਰਸਾਲੇ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਪੈਨਗੁਇਨ ਇੰਡੀਆ ਦੇ ਮੈਨੇਜਿੰਗ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਡੇਵਿਡ ਦੇਵਿਦਰ ਨੇ ਵੇਖੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ। ਮਸ਼ਹੂਰ ਡੈਬਿਊ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਗ੍ਰੇਅ ਪਿਜਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਹਾਣੀਆਂ ਨੂੰ 1993 ਵਿੱਚ ਪੇਂਗੁਇਨ ਇੰਡੀਆ ਨੇ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref>{{Cite book|title="Grey Pigeon" and Other Stories|last=Gour|first=Neelum Saran|date=1988-02-25|publisher=Penguin Books Ltd|isbn=9780140107937|location=New Delhi, India; New York, N.Y.|language=en}}</ref> ਇਸ ਨੂੰ ਬੇਲੋੜੀਆਂ ਸਮੀਖਿਆਵਾਂ ਮਿਲੀਆਂ, ਚਾਰਲਸ ਵਾਲੇਸ ਇੰਡੀਆ ਟਰੱਸਟ ਤੋਂ ਬਰਤਾਨੀਆ ਵਿੱਚ ਗੌਰ ਏ ਰਾਈਟਰਜ਼ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ ਜਿੱਤੀ। ਉਸ ਦੀ ਅਗਲੀ ਕਿਤਾਬ, ਇੱਕ ਨਾਵਲ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ 'ਸਪੀਕਿੰਗ' ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਪੈਨਗੁਇਨ ਦੁਆਰਾ 1995 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite book|title=Speaking of '62|last=Gour|first=Neelam Saran|date=1995-09-28|publisher=Penguin Books Australia|isbn=9780140245943|location=New Delhi; New York, N.Y., USA|language=en}}</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1997 ਵਿੱਚ ਵਿੰਟਰ ਕੰਪੇਨਸਿਏਂਸ ਐਂਡ ਅਦਰ ਸਟੋਰੀਜ਼ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੀ ਗਈ।<ref>{{Cite book|title=Winter Companions and Other Stories|last=Gour|first=Neelum Saran|date=1997-02-01|publisher=Penguin Books India|isbn=9780140249897|edition=2|location=New Delhi; New York, NY|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://indiatoday.intoday.in/story/book-review-winter-companions-and-other-stories-by-neelam-s.-gour/1/274987.html|title=Book review: Winter Companions and Other Stories by Neelam S. Gour|access-date=2016-07-16}}</ref> 2002 ਵਿੱਚ ਵਰਚੁਅਲ ਰਿਐਲਿਟੀਜ਼ <ref>{{Cite book|title=Virtual Realities|last=Gour|first=Neelum Saran|date=2001-12-10|publisher=Penguin India|isbn=9780143028062|location=New Delhi, India; London|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://indiatoday.intoday.in/story/neelum-saran-gour-talks-about-her-new-novel-virtual-realities/1/220834.html|title=Neelum Saran Gour talks about her new novel Virtual Realities|access-date=2016-07-16}}</ref>ਅਤੇ 2005 ਵਿੱਚ ਦੋ ਨਾਵਲ, ਸਿਕੰਦਰ ਚੌਕ ਪਾਰਕ<ref>{{Cite web|url=http://www.mylibrary.britishcouncil.org/fiction/sikandar-chowk-park|title=Sikandar Chowk Park - Neelum Saran Gour|website=www.mylibrary.britishcouncil.org|access-date=2016-07-16|archive-date=2016-08-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20160828201525/http://www.mylibrary.britishcouncil.org/fiction/sikandar-chowk-park|dead-url=yes}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.outlookindia.com/magazine/story/and-the-holy-gosht/228824|title=...And The Holy Gosht|access-date=2016-07-16}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://indiatoday.intoday.in/story/book-review-sikandar-chowk-park-by-neelum-saran-gour/1/192826.html|title=Book review: Sikandar Chowk Park by Neelum Saran Gour|access-date=2016-07-16}}</ref> ਪੇਂਗੁਇਨ ਦੁਆਰਾ ਅਤੇ ਮੈਸੇਸ ਡਿਕਨਜ਼, ਡੌਇਲ ਅਤੇ ਵੋਡਹਾਉਸ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਲਿਮਟਿਡ ਹੈਲਸੀਨ ਬੁਕਸ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੇ ਗਏ।<ref>{{Cite web|url=http://www.thebookreviewindia.org/articles/archives-3245/2006/january-february/1-2/a-brain-teaser.html|title=A Brain-teaser|website=www.thebookreviewindia.org|access-date=2016-07-16|archive-date=2016-08-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20160809212255/http://www.thebookreviewindia.org/articles/archives-3245/2006/January-February/1-2/a-brain-teaser.html|dead-url=yes}}</ref> ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਭਾਰਤੀ ਰਸਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਰਸਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਸਮੀਖਿਆ ਮਿਲੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਗੌਰ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਗਲਪ ਲੇਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਲਿਆਇਆ ਗਿਆ। ਉਸ ਦਾ ਕੰਮ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ਦੇ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਹਿੱਸਿਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਯੂਟਿਨ ਬੈਂਸਨ ਦੁਆਰਾ ਸੰਪਾਦਿਤ ਅਤੇ ਉਪ-ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਰੂਟਲੇਜ ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਦੁਆਰਾ ਕਵਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਕੋਨੋਲੀ, ਕੈਮਬ੍ਰਿਜ ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਵੂਮੈਨ ਰਾਈਟਿੰਗ<ref>{{Cite web|url=http://www.routledgeonline.com:80/literature/Book.aspx?id=w396|title=Routledge Literature Online|website=www.routledgeonline.com|access-date=2016-07-16}}</ref>, ਸੰਪਾਦਿਤ ਲੋਰਨਾ ਸੇਜ, ਗਰਮਾਈਨ ਗ੍ਰੀਰ ਅਤੇ ਈਲੇਨ ਸ਼ੋਅਲੇਟਰ,<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/cambridgeguidedt0000unse|title=The Cambridge Guide to Women's Writing in English|last=Sage|first=Lorna|last2=Greer|first2=Germaine|last3=Showalter|first3=Elaine|date=1999-09-30|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521668132|language=en|url-access=registration}}</ref> ਕੰਪੇਨ ਟੂ ਇੰਡੀਅਨ ਫਿਕਸ਼ਨ ਇੰਗਲਿਸ਼, ਪੀਰ ਪਾਓਲੋ ਪਿਕਯੂਕੋ <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=chM76CrCYhoC|title=A Companion to Indian Fiction in English|last=Piciucco|first=Pier Paolo|date=2004-01-01|publisher=Atlantic Publishers & Dist|isbn=9788126903108|language=en}}</ref>ਦੁਆਰਾ ਸੰਪਾਦਿਤ, ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਾਹਿਤ 1980 -2000 ਦੁਆਰਾ ਐਮ ਕੇਨਾਇਕ ਅਤੇ ਸ਼ਿਆਮਲਾ ਨਾਰਾਇਣ ਦੁਆਰਾ ਉਸ ਦੇ ਕੰਮ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ।<ref>{{Cite journal|last=Narayan|first=Shyamala A.|date=1994-09-01|title=India|url=https://archive.org/details/journal-of-commonwealth-literature_1994_29_3/page/53|journal=The Journal of Commonwealth Literature|language=en|volume=29|issue=3|pages=53–85|doi=10.1177/002198949402900303|issn=0021-9894}}</ref> ਉਸ ਦੀ ਰਚਨਾ ਬਾਰੇ ਹਾਲੀਆ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਲਿਖਤਾਂ ਫਿਰੋਜ਼ਾ ਜੂਸਾਵਾਲਾ ਅਤੇ ਡੈਬੋਰਾਹ ਫਿਲਰੂਪ ਵੇਗਲ<ref>{{Cite book|url=https://www.peterlang.com/view/9781454192114/03_Title2.xhtml?rskey=0BDzDT&result=1|title=Title : Emerging South Asian Women Writers|isbn=9781454192114|access-date=2016-07-16}}</ref> ਦੁਆਰਾ "ਇਮਰਜਿੰਗ ਸਾਊਥ ਏਸ਼ੀਅਨ ਰਾਈਟਰਸ, ਅਤੇ ਕੰਟੈਪਰੇਰੀ ਫ਼ਿਕਸ਼ਨ: ਐਨ ਐਂਥੋਲੋਜੀ ਆਫ਼ ਫੀਮੇਲ ਰਾਈਟਰਸ, ਵੰਦਨਾ ਪਾਠਕ, ਉਰਮਿਲਾ ਦਬੀਰ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭਾ ਮਿਸ਼ਰਾ ਦੁਆਰਾ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=OoicEs0osl8C|title=Contemporary Fiction: An Anthology of Female Writers|last=Dabir|first=Urmila|date=2008-01-01|publisher=Sarup & Sons|isbn=9788176258357|language=en}}</ref> 2009 ਵਿੱਚ ਅਲਾਹਾਬਾਦ ਵੇਅਰ ਦ ਰਿਵਰਸ ਮੀਟ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਈ<ref>{{Cite book|title=Allahabad: Where the Rivers Meet|url=https://archive.org/details/isbn_9788185026947|date=2009-09-01|publisher=The Marg Foundation|isbn=9788185026947|editor-last=Gour|editor-first=Neelum Saran|language=en}}</ref>, ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਨੂੰ ਗੌਰ ਦੁਆਰਾ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮਾਰਗ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨਜ਼ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਬਿਕਣ ਵਾਲੀ ਕਿਤਾਬ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਗੌਰ ਨੂੰ ਅਲਾਹਾਬਾਦ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀ ਸਾਹਿਤਕ ਅਵਾਜ਼ ਵਜੋਂ, ਭਾਰਤੀ ਵਿਦੇਸਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪਾਠਕਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਕੀਤਾ। 2010 ਵਿੱਚ ਪੈਨਗੁਇਨ-ਯਾਤਰਾ ਨੇ ਗੌਰ ਦੇ ਅਰੰਭਕ ਨਾਵਲ ਸਪੀਕਿੰਗ ਆਫ 62 ਦਾ ਹਿੰਦੀ ਅਨੁਵਾਦ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਗੌਰ ਨੇ ਖੁਦ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਸਿਰਲੇਖ ‘62 ਕੀ ਬਾਤੇਂ’ <ref>{{Cite web|url=http://www.tribuneindia.com/2011/20111211/spectrum/book4.htm|title=The Sunday Tribune - Books|website=www.tribuneindia.com|access-date=2016-07-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.dawn.com/news/705103/fiction-exploring-conflicting-realities|title=FICTION: Exploring conflicting realities|last=InpaperMagazine|first=From|date=2012-03-24|access-date=2016-07-17}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/features/metroplus/short-with-depth/article2674972.ece|title=Short with depth|date=2011-11-30|newspaper=The Hindu|access-date=2016-07-16|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref>ਦਿੱਤਾ ਸੀ। 2011 ਵਿੱਚ ਪੈਨਗੁਇਨ ਦੁਆਰਾ ਗਾਣੇ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਅੰਤ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਵਾਰਤਕ ਦਾ ਕੰਮ 2015 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਅਲਾਹਾਬਾਦ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਾਹਿਤ ਇਤਿਹਾਸ, ਥ੍ਰੀ ਰਿਵਰਜ਼ ਅਤੇ ਦ ਟ੍ਰੀ - ਸਟੋਰੀ ਆਫ਼ ਅਲਾਹਾਬਾਦ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ<ref>{{Cite web|url=http://www.theweek.in/books/three-rivers-and-a-tree-by-neelum-saran-gour.html|title=Campus chronicles|access-date=2016-07-17|archive-date=2016-07-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20160709083345/http://www.theweek.in/books/three-rivers-and-a-tree-by-neelum-saran-gour.html|dead-url=yes}}</ref><ref>{{Cite book|title=Three Rivers and a Tree|url=https://archive.org/details/threeriversandtr0000gour|last=Gour|first=Neelum Saran|date=2015-07-01|publisher=Rupa Publications India|language=en|asin=B016APQK4I}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://biblio-india.org/archives/15/SN15/tocSN15.asp?mp=SO15|title=Biblio: A Review of Books|website=biblio-india.org|access-date=2016-07-16}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਦਸੰਬਰ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.thestatesman.com/mobi/news/92186-story.html|title=A raconteur from the place of offerings|access-date=2016-07-16|archive-date=2016-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20161009082122/http://www.thestatesman.com/mobi/news/92186-story.html|dead-url=yes}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.outlookindia.com/magazine/story/learning-at-the-sangam/295277|title=Learning At The Sangam|access-date=2016-07-16}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.thebookreviewindia.org/articles/archives-4655/2015/september/9/saga-of-a-fading-relic.html|title=Saga of a Fading Relic|website=www.thebookreviewindia.org|access-date=2016-07-16|archive-date=2016-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20160811002112/http://www.thebookreviewindia.org/articles/archives-4655/2015/september/9/saga-of-a-fading-relic.html|dead-url=yes}}</ref>, ਰੂਪਾ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨਜ਼ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸੇ ਸਾਲ, ਅਲਾਹਾਬਾਦ ਅਰਿਆ<ref>{{Cite news|url=http://www.tribuneindia.com/news/books-reviews/where-different-worlds-meet/183850.html|title=Where different worlds meet|access-date=2016-07-16|archive-date=2016-08-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20160819213142/http://www.tribuneindia.com/news/books-reviews/where-different-worlds-meet/183850.html|url-status=dead}}</ref> ਨੂੰ ਵੀ ਰੂਪਾ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨਜ਼ ਅਤੇ ਇਨਵਿਜ਼ੀਬਲ ਇੰਕ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ,<ref>{{Cite web|url=http://www.goodreads.com/book/show/26857649-invisible-ink|title=Invisible Ink|website=Goodreads|access-date=2016-07-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.deccanherald.com/content/526083/transformed-relationships.html|title=Transformed relationships|date=30 January 2016|website=Deccan Herald|access-date=2016-07-16}}</ref> ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਹਾਰਪਰਕੌਲਿਨਜ਼ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਨਵੀਨਤਮ ਨਾਵਲ ਰੇਕੁਇਮ ਇਨ ਰਾਗ ਜਾਨਕੀ<ref>{{Cite web|url=https://www.goodreads.com/book/show/40691060-requiem-in-raga-janki|title=Requiem In Raga Janki|website=Goodreads|access-date=2019-01-20}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/books/requiem-in-raga-janki-a-fictionalised-biography-of-jankibai-illahabadi/article24828915.ece|title='Requiem in Raga Janki': A fictionalised biography of Jankibai Illahabadi|last1=Balantrapu|first1=Mihir|date=September 2018|newspaper=the Hindu|access-date=2018-09-01}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.freepressjournal.in/weekend/requiem-in-raga-janki-by-neelum-saran-gour/1352262|title=Requiem in Raga Janki by Neelum Saran Gour|website=freepressjournal|access-date=2018-09-09}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/1420123|title=THE SONG OF FIFTY-SIX KNIVES|date=15 July 2018|website=Dawn|access-date=2018-07-15}}</ref>, ਪੇਂਗੁਇਨ ਵਾਈਕਿੰਗ ਦੁਆਰਾ ਜੂਨ, 2018 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲੇਖਕ ਰਚਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਉਸ ਦਾ ਕੰਮ ਕਈ ਗਲਪ ਅਤੇ ਗ਼ੈਰ-ਕਲਪਿਤ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਡੈਜ਼ਰਟ ਇਨ ਬਲੂਮ - ਕੰਟੈਪਰੇਰੀ ਇੰਡੀਅਨ ਵੁਮੈਨ'ਸ ਫ਼ਿਕਸ਼ਨ ਇਨ ਇੰਗਲਿਸ਼<ref>{{Cite book|title=Desert in Bloom: Contemporary Indian Women's Fiction In English|last=Bharat|first=Meenakshi|date=2004-01-01|publisher=Pencraft International|isbn=9788185753591|language=en}}</ref> ਮੀਨਾਕਸ਼ੀ ਭਰਤ ਦੁਆਰਾ ਸੰਪਾਦਿਤ, (ਪੇਨਕ੍ਰਾਫ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ, 2004), ਵਧ ਰਹੀ ਵਜੋਂ ਜਸਬੀਰ ਜੈਨ (ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਅਤੇ ਸੇਜ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨਜ਼ 2007) ਦੁਆਰਾ ਸੰਪਾਦਿਤ, ਫੀਅਰ ਫੈਕਟਰ<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=hRStCwAAQBAJ|title=Troubled Testimonies: Terrorism and the English novel in India|last=Bharat|first=Meenakshi|date=2015-12-14|publisher=Routledge|isbn=9781317333791|language=en}}</ref>, ਸ਼ੈਰਨ ਰੰਡਲ ਅਤੇ ਮੀਨਾਕਸ਼ੀ ਭਾਰਤ (ਪਿਕਡੋਰ, २०० 2009) ਦੁਆਰਾ ਸੰਪਾਦਿਤ, ਓਨਲੀ ਕਨੈਕਟ, ਸ਼ੇਰਨ ਰੰਡਲ ਅਤੇ ਮੀਨਾਕਸ਼ੀ ਭਾਰਤ (ਪਿੱਤਲ ਦਾ ਬਾਂਦਰ) ਦੁਆਰਾ ਸੰਪਾਦਿਤ, ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਅਤੇ ਰੂਪਾ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨਜ਼, ਇੰਡੀਆ, 2014), ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਗਲਿਸ਼ ਐਂਡ ਵਰਨਾਕੂਲਰ ਇੰਡੀਆ, ਮਕਰੰਦ ਪਰਾਂਜਾਪੇ ਅਤੇ ਜੀਜੇਵੀ ਪ੍ਰਸਾਦ (ਪੀਅਰਸਨ 2010) ਦੁਆਰਾ ਸੰਪਾਦਿਤ, ਕ੍ਰਿਏਟਿਵ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ- ਸੱਤ ਲੇਖ, (ਇੰਸਟੀਚਿਓਟ ਫਾਰ ਰਿਸਰਚ ਇਨ ਇੰਟਰਡਿਸਪਲਿਨਰੀ ਸਟੱਡੀਜ਼, 2013) ਅਤੇ ਲਰਨਿੰਗ ਨਾਨ-ਵਾਇਲੈਂਸ, ਗੰਗਾਏ ਮੁਖਰਜੀ (ਆਕਸਫੋਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪ੍ਰੈਸ, 2016) ਦੁਆਰਾ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕੀਤੇ ਕੰਮ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ।<ref>{{Cite book|url=https://global.oup.com/academic/product/learning-non-violence-9780199458431?cc=in&lang=en&|title=Learning Non-Violence|date=9 November 2015|publisher=Oxford University Press|isbn=9780199458431}}</ref> ਗੌਰ ਦੀਆਂ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਰਾਓ ਦੀ ਅਲੰਕਾਰਿਕ ਤਿਕੜੀ, (ਕਿਤਾਬ ਮਾਹਲ, 1992) ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਦੀ ਇੰਡੀਅਨ ਰਿਵਿਊ ਆਫ਼ ਬੁੱਕਜ਼ ਅਤੇ ਟਾਈਮਜ਼ ਲਿਟਰੇਰੀ ਸਪਲੀਮੈਂਟ ਲਈ ਸਮੀਖਿਆ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://www.the-tls.co.uk/?s=neelum+saran+gour|title=You searched for neelum saran gour – TheTLS|website=TheTLS|language=en-GB|access-date=2016-07-16}}</ref> ਇੱਕ ਪੱਤਰਕਾਰ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ ਉਹ ਦਿ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਟਾਈਮਜ਼ ਦੇ ਅਲਾਹਾਬਾਦ ਪੇਜ਼ ਲਈ ਇੱਕ ਹਾਸੇ ਮਜ਼ਮੂਨ ਦੀ ਲੇਖਿਕਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਅਤੇ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੀ ਕੇਂਦਰੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਲਈ ਕਰੀਏਟਿਵ ਰਾਈਟਿੰਗ ਵਰਕਸ਼ਾਪਾਂ ਕਰਵਾਈਆਂ, ਇੱਕ ਬੀ.ਬੀ.ਸੀ ਟੀਵੀ ਸੀਰੀਜ਼ 'ਤੇ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਤੁਸੀਂ ਕੀ ਸੋਚਦੇ ਹੋ<ref>{{Cite web|url=http://www.bbc.co.uk/programmes/b00thnbt|title=Rupert Penry-Jones, Series 7, Who Do You Think You Are? - BBC One|website=BBC|access-date=2016-07-17}}</ref>ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰੁਪਰਤ ਪੇਨਰੀ-ਜੋਨਜ਼ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ, ਜੋ 16 ਅਗਸਤ, 2010 ਅੰਤਰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਤ ਹੋਈ। ਉਸ ਦਾ ਨਾਵਲ ਸਿਕੰਦਰ ਚੌਕ ਪਾਰਕ ਚਾਰਲਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪ੍ਰਾਗ ਦੇ ਐਮ.ਏ. ਕੋਰਸ ਵਿੱਚ ਅਧਿਐਨ ਲਈ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਏ ਲੇਨ ਇਨ ਲਖਨਊ ਨੂੰ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੇ ਈ-ਪਾਠਸ਼ਾਲਾ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਦੇ ਐਮ.ਏ. ਕੋਰਸ ਵਿੱਚ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਲਈ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। == ਅਵਾਰਡ == * 'ਰਿਕੁਇਮ ਇਨ ਰਾਗ ਜਾਨਕੀ' ਫ਼ਿਕਸ਼ਨ ਲਈ ਦ ਹਿੰਦੂ ਪ੍ਰਾਇਜ਼-2018।<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/books/books-authors/noted-writer-neelum-saran-gour-bags-the-hindu-fiction-prize/article25986619.ece|title=Noted writer Neelum Saran Gour bags The Hindu fiction prize for 2018|date=2019-01-13|work=The Hindu}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://scroll.in/latest/909302/writers-neelum-saran-gour-and-manoranjan-byapari-win-the-hindu-prize-2018|title=Writers Neelum Saran Gour and Manoranjan Byapari win The Hindu Prize 2018|website=Scroll|access-date=2019-01-13}}</ref> 12 - 14 ਜਨਵਰੀ, 2019 ਨੂੰ ਹੋਏ ਹਿੰਦੂ ਲਿਟ ਫਾਰ ਲਾਈਫ ਫੈਸਟੀਵਲ ਵਿਚ ਐੱਨ. ਰਵੀ, ਪਬਿਲਸ਼ਰ ਅਤੇ ਸਾਬਕਾ ਸੰਪਾਦਕ-ਇਨ-ਚੀਫ਼ ਦੁਆਰਾ ਚੇਨਈ ਵਿਚ ਇਸ ਇਨਾਮ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [http://www.neelumsarangour.com/ ਨੀਲਮ ਸਰਨ ਗੌੜ ਦੀ ਵੈਬਸਾਈਟ] * [http://www.ndtv.com/video/shows/just-books/a-survey-on-latest-books-on-bollywood-266 ਐਨਡੀਟੀਵੀ ਟੀਵੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ, ''ਸਿਕੰਦਰ ਚੌਕ ਪਾਰਕ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਜਸਟ ਬੁੱਕਸ''] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਲੇਖਿਕਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਲੇਖਿਕਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਮਹਿਲਾ ਨਾਵਲਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1955]] edbp36ry8n1bynozz47cykrfwrpwko5 0 133841 842335 839028 2026-07-10T19:50:31Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842335 wikitext text/x-wiki '''ਆਲ-ਯੂਕਰੇਨੀਅਨ ਫੋਟੋ ਸਿਨੇਮਾ ਐਡਮਿਨੀਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ'''( {{Lang-uk|Всеукраїнське фото кіноуправління}} , [[ਲਿਪੀਅੰਤਰਨ|ਪ੍ਰਤੀਲਿਪੀ.]]&nbsp;''&nbsp; '''V'''se-'''U'''krains'ke '''F'''oto '''K'''ino '''U'''pravlinnia,'' ( {{Lang-uk|ВУФКУ}}) ਇੱਕ ਸਿਨੇਮੇਟੋਗ੍ਰਾਫਿਕ ਸਟੇਟ ਏਕਾਅਧਿਕਾਰ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ [[ਯੂਕਰੇਨ]] (1922–1930) ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਫ਼ਿਲਮ ਇੰਡਸਟਰੀ ਨੂੰ ਏਕਤਾ ਵਿੱਚ ਜੋੜ ਕੇ ਰੱਖਿਆ।<ref name="issuu">{{Cite web|url=https://issuu.com/dovzhenkocentre/docs/ukrainian_silent|title=УКРАЇНСЬКЕ НІМЕ / UKRAINIAN RE-VISION by Oleksandr Dovzhenko National Centre - issuu|publisher=issuu.com|access-date=2016-11-27|archive-date=2016-11-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20161127084915/https://issuu.com/dovzhenkocentre/docs/ukrainian_silent|url-status=dead}}</ref> ਵੀ.ਯੂ.ਐਫ.ਕੇ.ਯੂ. ਲੰਬਕਾਰੀ ਏਕੀਕ੍ਰਿਤ ਸੀ: ਇਹ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ, ਵੰਡ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਤ ਕਰਦਾ ਸੀ।<ref>{{Cite journal|last=Nebesio, B.Y.|year=2009|title=Competition from Ukraine: VUFKU and the Soviet Film Industry in the 1920s|url=https://archive.org/details/historical-journal-of-film-radio-and-television_2009-06_29_2/page/159|journal=Historical Journal of Film, Radio and Television|volume=29|issue=2|pages=159–80|doi=10.1080/01439680902890654}}</ref> ਵੀ.ਯੂ.ਐਫ.ਕੇ.ਯੂ.ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 13 ਮਾਰਚ 1922 ਨੂੰ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਮਿਸ਼ਰ ਆਫ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ ਆਫ਼ ਦ ਯੂਕ੍ਰੇਨੀਅਨ ਐਸ.ਐਸ.ਆਰ. ਦੇ ਅਧੀਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। 22 ਅਪ੍ਰੈਲ 1922 ਨੂੰ ਇਕ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਅਤੇ ਐਨ.ਕੇ.ਵੀ.ਡੀ.ਦੁਆਰਾ ਜਾਰੀ ਸਾਰੇ ਫ਼ਿਲਮ ਥਿਏਟਰ, ਅਦਾਰੇ, ਫੋਟੋ ਅਤੇ ਫ਼ਿਲਮ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਉਦਯੋਗ ਦੀ ਕੰਪਨੀ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ [[ਯੂਕਰੇਨ]] ਵਫ਼ਕੂ (ਵੀ.ਯੂ.ਐਫ.ਕੇ.ਯੂ.) ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਖੇਤਰ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।<ref name="kinofestnyc">{{Cite web|url=http://www.kinofestnyc.com/history.html|title=Kinofest NYC - VUFKU History|publisher=kinofestnyc.com|access-date=2016-11-27}}</ref> ਵਫ਼ਕੂ ਓਡੇਸਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਸਟੂਡੀਓ ਅਤੇ ਦੋ ਛੋਟੇ ਸਟੂਡੀਓ (ਜਿਸ ਨੂੰ ਏਟਲਾਇਰਜ਼ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਦੇ [[ਕੀਵ]] ਅਤੇ [[ਖਾਰਕੀਵ]] ਵਿਚ ਮਾਲਕ ਬਣ ਗਏ। ਇਸਨੇ ਯਾਲਟਾ ਵਿਚ ਕਰੀਮੀਅਨ ਕਮੀਸਰ ਆਫ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ ਦਾ ਸਟੂਡੀਓ ਵੀ ਕਿਰਾਏ ਤੇ ਲਿਆ ਸੀ। 1929 ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਵਫ਼ਕੂ ਫ਼ਿਲਮ ਸਟੂਡੀਓ ਕੀਵ ਵਿੱਚ ਖੁੱਲ੍ਹਿਆ। ਚਾਰ ਫ਼ਿਲਮਾਂ 1923 ਵਿਚ, 16 ਫ਼ਿਲਮਾਂ 1924 ਵਿਚ, 20 ਫ਼ਿਲਮਾਂ 1927 ਵਿਚ, 36 ਫ਼ਿਲਮਾਂ 1928 ਵਿਚ ਅਤੇ 31 ਫ਼ਿਲਮਾਂ 1929 ਵਿਚ ਬਣੀਆਂ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸਟੂਡੀਓ ਦੇ ਤਕਨੀਕੀ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਮੀ ਕਾਰਨ 1923 ਵਿੱਚ 47 ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ 1929 ਵਿੱਚ 1000 ਹੋ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਫ਼ਿਲਮ ਥੀਏਟਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧੀ, 1914 ਵਿਚ 265 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 1928 ਵਿਚ 5,394 ਹੋ ਗਈ ਸੀ।<ref name="encyclopediaofukraine">{{Cite web|url=http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CF%5CI%5CFilm.htm|title=Film|publisher=encyclopediaofukraine.com|access-date=2016-11-27}}</ref> == ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ == * 1926 ''ਦ'' ਟ੍ਰਾਈਪੀਲੀਆ ਟ੍ਰੇਜਡੀ ( {{Lang-ru|Трипольская трагедия}}), ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਅਨੋਸ਼ੇਨਕੋ-ਅਨੋਦਾ ( [[ਮੂਕ ਫ਼ਿਲਮ|ਮੂਕ ਫ਼ਿਲਮ]] ) ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਤ * 1926 ''ਲਵ'ਜ਼ ਬੈਰੀ'' ( {{Lang-uk|Ягідка кохання}}), ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਡੋਵਜ਼ੈਂਕੋ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਤ ( [[ਮੂਕ ਫ਼ਿਲਮ|ਮੂਕ ਫ਼ਿਲਮ]] ) * 1926 ''ਟਾਰਸ ਸ਼ੇਵਚੇਂਕੋ'' ( {{Lang-uk|Тарас Шевченко}}), ਪਾਇਓਟਰ ਚਾਰਡੀਨਿਨ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਤ ( [[ਮੂਕ ਫ਼ਿਲਮ|ਮੂਕ ਫ਼ਿਲਮ]] ) * 1927 ''ਡਿਪਲੋਮੈਟਿਕ ਪਾਉਚ'' ( {{Lang-uk|Сумка дипкур'єра}} ), ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਡੋਵਜ਼ੈਂਕੋ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਤ ( [[ਮੂਕ ਫ਼ਿਲਮ|ਮੂਕ ਫ਼ਿਲਮ]] ) * 1928 ''ਆਰਸਨਲ'' ( {{Lang-uk|Арсенал}} ), ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਡੋਵਜ਼ੈਂਕੋ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਤ ( [[ਮੂਕ ਫ਼ਿਲਮ|ਮੂਕ ਫ਼ਿਲਮ]] ) * 1928 ਜ਼ਵੇਨੀਹੋਰਾ ( {{Lang-uk|Звенигора}}), ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਡੋਵਜ਼ੈਂਕੋ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਤ ( [[ਮੂਕ ਫ਼ਿਲਮ|ਚੁੱਪ ਫਿਲਮ]] ) * 1928 ਲੇਦਰ ਮੈਨ ( {{Lang-uk|Шкурник}} ), ਮਾਈਕੋਲਾ ਸ਼ੈਪੀਕੋਵਸਕੀ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਤ ( [[ਮੂਕ ਫ਼ਿਲਮ|ਮੂਕ ਫ਼ਿਲਮ]] ) * 1929 ਮੈਨ ਵਿਦ ਏ ਮੂਵੀ ਕੈਮਰਾ ( {{Lang-uk|Людина з кіноапаратом}} ), ਡਿਜੀਗਾ ਵਰਟੋਵ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਤ ( [[ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਫ਼ਿਲਮ|ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਫ਼ਿਲਮ]] ) * 1929 ਇਨ ਸਪਰਿੰਗ ( {{Lang-uk|Навесні}} ), ਮਿਖੈਲ ਕੌਫਮੈਨ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਤ ( [[ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਫ਼ਿਲਮ|ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਫ਼ਿਲਮ]] ) * 1930 ''ਅਰਥ'' ( {{Lang-uk|Земля}} ), ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਡੋਵਜ਼ੈਂਕੋ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਤ (ਮੂਕ ਫ਼ਿਲਮ) == ਡਾਇਰੈਕਟਰ == <gallery> ਤਸਵੀਰ:Petr Chardynin 002.jpg|[[Pyotr Chardynin|ਪਾਇਓਟਰ ਚਾਰਡੀਨਿਨ]] ਤਸਵੀਰ:Alexander Dovzhenko.jpg|[[Alexander Dovzhenko|ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਡੋਵਜ਼ੈਂਕੋ]] </gallery> == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * ਯੂਕਰੇਨ ਦਾ ਸਿਨੇਮਾ * ਓਡੇਸਾ ਫ਼ਿਲਮ ਸਟੂਡੀਓ * ਡੋਵਜ਼ੈਂਕੋ ਫ਼ਿਲਮ ਸਟੂਡੀਓ   == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{Cite web|url=http://odessafilm.com.ua/|title=Одесская Киностудия - Стартовая страница|publisher=odessafilm.com.ua|archive-url=https://web.archive.org/web/20161119012100/http://odessafilm.com.ua/|archive-date=2016-11-19|access-date=2016-11-27}} * {{Cite web|url=http://www.dovzhenkocentre.org/|title=Національний центр Олександра Довженка|publisher=dovzhenkocentre.org|access-date=2016-11-27|archive-date=2012-06-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20120621230929/http://www.dovzhenkocentre.org/|url-status=dead}} * {{Cite web|url=http://www.facebook.com/dovzhenko.centre|title=Національний центр Олександра Довженка - Dovzhenko Centre &#124; Facebook|publisher=facebook.com|access-date=2016-11-27}} == ਹੋਰ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ == * ''Histoire du cinéma ukrainien (1896–1995)'', Lubomir Hosejko, [[:en:Éditions_à_Dié|Éditions à Dié]], Dié, 2001, {{ISBN|978-2-908730-67-8}}, traduit en ukrainien en 2005 : ''Istoria Oukraïnskovo Kinemotografa'', Kino-Kolo, Kiev, 2005, {{ISBN|966-8864-00-X}} * ''Historical Dictionary of Ukraine'', Ivan Katchanovski, Zenon E. Kohut, Bohdan Y. Nebesio, Myroslav Yurkevich, Scarecrow Press, 2013, {{ISBN|978-0-8108-7845-7}} == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਯੂਕਰੇਨੀ ਫ਼ਿਲਮ ਸਟੂਡੀਓ]] 9zvkhnk2g48tidmzalz2ji0ktcz3zpo 0 134683 842189 815775 2026-07-10T14:55:09Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 842189 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਜੈਮੀ ਮਾਰਗੋਲੀਨ | image = Jamie Margolin on Climate Change (cropped).jpg | birth_date = {{Birth date and age|2001|12|10}} | occupation =ਜਲਵਾਯੂ ਨਿਯੰਤਰਣ ਕਾਰਕੁਨ | known_for = ਯੂਥ ਕਲਾਈਮੇਟ ਐਕਸ਼ਨ ਮਾਰਚ ਦਾ ਆਯੋਜਨ }} '''ਜੈਮੀ ਮਾਰਗੋਲੀਨ''' (ਜਨਮ ਦਸੰਬਰ 10, 2001) ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਜਲਵਾਯੂ ਨਿਆਂ ਕਾਰਕੁਨ ਹੈ<ref name=NYTimes2020July21>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/interactive/2020/07/21/magazine/teenage-activist-climate-change.html?action=click&module=Editors%20Picks&pgtype=Homepage|work=New York Times|date=21 Jul 2020|author=Brooke Jarvis|title=The Teenagers at the End of the World}}</ref> ਅਤੇ ਜ਼ੀਰੋ ਅਵਰ ਦੇ ਸਹਿ-ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਉਂਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.buzzfeednews.com/article/lesterfeder/europe-climate-change-protests-teens|title=A Huge Climate Change Movement Led By Teenage Girls Is Sweeping Europe. And It’s Coming To The US Next.|website=BuzzFeed News|language=en|access-date=2019-05-27}}</ref> ਮਾਰਗੋਲੀਨ ਇੱਕ ਲੈਸਬੀਅਨ ਵਜੋਂ ਪਛਾਣਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ [[ਐਲ.ਜੀ.ਬੀ.ਟੀ]] ਵਿਅਕਤੀ ਵਜੋਂ ਆਪਣੇ ਤਜ਼ਰਬਿਆਂ ਬਾਰੇ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਬੋਲਦੀ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮੀਡੀਆ ਆਉਟਲੈਟਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਸੀ.ਐਨ.ਐਨ. ਅਤੇ ਹਫਿੰਗਟਨ ਪੋਸਟ ਲਈ ਲਿਖਿਆ ਹੈ।<ref name="Jamie Margolin">{{Cite web|url=https://www.internationalcongressofyouthvoices.com/jamie-margolin|title=Jamie Margolin|website=THE INTERNATIONAL CONGRESS OF YOUTH VOICES|language=en-US|access-date=2019-11-03|archive-date=2021-07-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20210719080214/https://www.internationalcongressofyouthvoices.com/jamie-margolin|url-status=dead}}</ref> ਮਾਰਗੋਲੀਨ ਦੀ ਪਛਾਣ [[ਯਹੂਦੀ]] ਅਤੇ [[ਲਾਤੀਨੀ]] ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।<ref name="Forwsrd2020">{{cite web |title=Jamie Margolin: The Teenager Who Would Be President |url=https://forward.com/culture/436657/jamie-margolin-the-teenager-who-would-be-president/ |website=Forward |accessdate=February 9, 2020}}</ref> ==ਪਿਛੋਕੜ== 2017 ਵਿੱਚ 15 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਮਾਰਗੋਲੀਨ ਨੇ [[ਨਾਦੀਆ ਨਜ਼ਰ]] ਨਾਲ ਯੁਵਾ ਜਲਵਾਯੂ ਕਿਰਿਆ ਸੰਗਠਨ ਜੀਰੋ ਆਵਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web|url=https://progressive.org/api/content/91dd6f34-e1da-11e8-8345-120e7ad5cf50/|title=Five Questions For: Youth Climate Activist Jamie Margolin on #WalkoutToVote|last=Tempus|first=Alexandra|date=2018-11-06|website=Progressive.org|language=en-us|access-date=2019-05-27}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://grist.org/article/teens-jamie-margolin-built-climate-movement-zero-hour/|title=How to build a climate movement before your 17th birthday|date=2018-10-31|website=Grist|language=en|access-date=2019-05-26}}</ref> ਉਸਨੇ ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਸਹਿ-ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ।<ref name="Sloat">{{Cite web|url=https://www.inverse.com/article/54846-jamie-margolin-climate-crisis-activist|title=This 17-Year Old Activist Is Changing the Way We Talk About the Climate Crisis|last=Sloat|first=Sarah|website=Inverse|language=en|access-date=2019-05-27}}</ref> ਮਾਰਗੋਲੀਨ ਨੇ ਜ਼ੀਰੋ ਆਵਰ ਦੀ ਸਹਿ-ਸਥਾਪਨਾ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ ਵਿੱਚ ਪੋਰਟੋ ਰੀਕੋ<ref name=":0">{{Cite web|url=https://ultimatecivics.org/jamie-margolin-story/|title=Jamie Margolin, Youth Climate Activist|website=Ultimate Civics|language=en-US|access-date=2019-05-27|archive-date=2021-05-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20210507231650/https://ultimatecivics.org/jamie-margolin-story/|url-status=dead}}</ref> ਦੇ ਤੂਫਾਨ ਮਾਰੀਆ ਅਤੇ 2017 ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ ਦੀ ਜੰਗਲੀ ਅੱਗ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਆਪਣੇ ਨਿਜੀ ਤਜ਼ੁਰਬੇ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ।<ref name="Sloat"/> ਉਸਨੂੰ ਅਜੀ ਪੀ. ਵੀ. ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ ਕੇਸ ਵਿਚ ਮੁਦਈ ਵਜੋਂ ਕੁਝ ਕੁਰੁਖਤ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ, ਉਸਨੇ ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ ਰਾਜ 'ਤੇ ਸਥਿਰ ਮੌਸਮ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਦਾ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਅਧਾਰ ਹੈ ਇਸ ਅਧਾਰ 'ਤੇ ਮੌਸਮ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲੀ ਖਿਲਾਫ ਨਾਕਾਮ ਰਹਿਣ ਲਈ ਮੁਕੱਦਮਾ ਕੀਤਾ।<ref name=":0" /><ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2018/oct/06/i-sued-the-state-of-washington-because-i-cant-breathe-there-they-ignored-me|title=I sued my state because I can't breathe there. They ignored me {{!}} Jamie Margolin|last=Margolin|first=Jamie|date=2018-10-06|work=The Guardian|access-date=2019-05-27|language=en-GB|issn=0261-3077}}</ref> ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਬਾਰੇ ਉਸਦੀ ਲਿਖਤ ਹਫਪੋਸਟ, ਟੀਨ ਇੰਕ ਅਤੇ ਸੀ.ਐਨ.ਐਨ. ਸਮੇਤ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਛਪੀ ਹੈ। ਉਹ 2018 ਦੀ ਟੀਨ ਵੋਗ ਦੀ 21 ਅੰਡਰ 21 ਕਲਾਸ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://www.teenvogue.com/story/jamie-margolin-21-under-21-2018|title=Jamie Margolin Isn't Intimidated by Climate Change-Denying Bullies|last=Nast|first=Condé|website=Teen Vogue|language=en|access-date=2019-05-26}}</ref> 2018 ਵਿਚ ਉਸ ਨੂੰ ਪੀਪਲਜ਼ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਦੇ '25 ਵਿਮਨ ਚੈੰਜਿੰਗ ਦ ਵਰਲਡ' ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref>{{Cite web|url=https://people.com/human-interest/teenage-activists-take-climate-change-crisis/|title=Teenage Activists Take on Climate Change: 'I Have No Choice But To Be Hopeful'|website=PEOPLE.com|language=en|access-date=2019-05-26}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://people.com/human-interest/25-women-changing-the-world-2018/|title=Meet PEOPLE's 25 Women Changing the World of 2018|website=PEOPLE.com|language=en|access-date=2019-05-26}}</ref> ਮਾਰਗੋਲੀਨ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਜੂਨੀਅਰ ਸਟੇਟ ਦੀ ਮੈਂਬਰ ਹੈ।<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.huffpost.com/author/jamie-sarai|title=Jamie Margolin {{!}} HuffPost|website=www.huffpost.com|language=en|access-date=2019-05-27}}</ref> ਸਤੰਬਰ 2019 ਵਿਚ ਮਾਰਗੋਲੀਨ ਇਕ ਨੌਜਵਾਨ ਸਮੂਹ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਰਾਜ ਵਿਚ ਜੈ ਗਾਰਡ ਗੈਸ ਗੈਸਾਂ ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਰਾਜਪਾਲ ਜੈ ਇੰਸਲੀ ਅਤੇ ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ ਰਾਜ ਵਿਰੁੱਧ ਮੁਕਦਮਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਮੁਕੱਦਮੇ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੂੰ "ਗਲੋਬਲ ਜਲਵਾਯੂ ਸੰਕਟ 'ਤੇ ਅਗਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ ਆਵਾਜ਼" ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਗਵਾਹੀ ਦੇਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਿਸ਼ੋਰ ਆਪਣਾ ਕੇਸ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਯੋਗ ਸਨ।<ref>{{Cite web|url=https://www.seattletimes.com/seattle-news/environment/seattles-jamie-margolin-is-17-and-a-climate-activist-on-wednesday-she-testifies-before-congress/|title=Seattle’s Jamie Margolin is 17 and a climate activist. On Wednesday she testifies before Congress.|date=2019-09-17|website=The Seattle Times|language=en-US|access-date=2019-11-03}}</ref> ਇਸ ਮੁਕੱਦਮੇ ਵਿਚ ਜੁੜੇ ਨੌਜਵਾਨ ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ ਦੀਆਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਤਬਦੀਲੀ ਦੁਆਲੇ ਕਾਰਵਾਈ ਦੀ ਘਾਟ ਨਾਲ ਚਿੰਤਤ ਸਨ, ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਨੌਜਵਾਨ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਾਤਾਵਰਣ ਸੰਬੰਧੀ ਮੁੱਦਿਆਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਜੀਵਿਤ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਅਧਿਕਾਰ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।<ref name="Jamie Margolin"/> ਮਾਰਗੋਲੀਨ ਨੇ 14 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ 2016 ਵਿੱਚ ਜ਼ੀਰੋ ਅਵਰ ਸੰਗਠਨ ਦੀ ਸਹਿ-ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਯੁਵਾ ਕਾਰਕੁਨਾਂ ਦਾ ਇਹ ਸਮੂਹ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵ ਭਰ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਕਾਰਵਾਈ ਦੀ ਘਾਟ ਵੱਲ ਕੇਂਦਰਤ ਹੈ। ਮਾਰਗੋਲੀਨ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਹੈ, “ਇੱਥੇ ਸੰਕਟ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਪਰ ਕੋਈ ਕਾਰਵਾਈ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ। ਇਹ ਸੰਗਠਨ ਇੱਕ ਗੈਰ-ਮੁਨਾਫਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਸਥਾ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਟੀਚਾ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਲਵਾਯੂ ਸੰਕਟ ਬਾਰੇ ਜਾਗਰੂਕ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਵਧੇਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲਤਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਟੀਚਾ ਗ੍ਰਹਿ ਦੀ ਸਿਹਤ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰਨ ਲਈ ਕ੍ਰਿਆ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਮੂਹਕ ਦਿਨ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਸੀ। #ਥੀਸਿਸਜ਼ੀਰੋਆਵਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ, ਇਸ ਸੰਗਠਨ ਦੇ ਸਮਰਪਿਤ ਨੌਜਵਾਨ ਇਹ ਸੰਦੇਸ਼ ਭੇਜਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬਰਬਾਦ ਕਰਨ ਦਾ ਹੋਰ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਹੈ ਅਤੇ ਜਲਦ ਤੋਂ ਜਲਦ ਜਲਵਾਯੂ ਤਬਦੀਲੀ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕਾਰਵਾਈ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਬਿਆਨ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ "ਸਾਡਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਹਰੇਕ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਹਰੇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਹਵਾ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਨੂੰ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਲਾਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰੱਖਣ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।" ਦੂਜੇ ਟੀਚਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਉਹ ਵਿਸ਼ਵ ਭਰ ਦੇ ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਲੜਨ ਲਈ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਹ "ਮੌਸਮ ਦਾ ਸੰਕਟ ਕੀ ਹੈ ਇਸ ਬਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਾਗਰੂਕ ਕਰਨ ਅਤੇ ਮੁੱਦੇ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨ ਲਈ ਕਾਰਜਕਰਤਾ ਕਿਵੇਂ ਬਣਨਗੇ" ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦ੍ਰਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web|url=http://thisiszerohour.org/who-we-are/|title=Who We Are - Zero Hour|website=thisiszerohour.org|access-date=2019-11-03|archive-date=2021-04-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20210416103301/http://thisiszerohour.org/who-we-are/|dead-url=yes}}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 2001]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲੈਸਬੀਅਨ ਲੇਖਕ]] rbvg2m46fabxlay10i5hhwjvh8uwlhd 0 137135 842342 840831 2026-07-10T19:59:33Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842342 wikitext text/x-wiki ਪਰਸਨਲ ਕੇਅਰ (ਨਿੱਜੀ ਦੇਖਭਾਲ) ਜਾਂ ਟਾਇਲਟਰੀਜ਼ ਉਹ ਉਪਭੋਗਤਾ ਉਤਪਾਦ ਹਨ ਜੋ ਨਿੱਜੀ ਸਫਾਈ, ਨਿੱਜੀ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਜਾਂ ਸੁੰਦਰਤਾ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੌਸਮੈਟਿਕਸ ਅਤੇ ਪਰਸਨਲ ਕੇਅਰ ਇੰਡਸਟਰੀ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬੜੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਤੱਥ ਇਸ ਖਪਤਕਾਰ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚੋਂ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਕੰਪਨੀਆਂ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸੰਭਾਵਨਾ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪਰਸਨਲ ਕੇਅਰ ਅਤੇ ਕਾਸਮੈਟਿਕਸ ਸੈਕਟਰ ਨੇ ਲਗਾਤਾਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ​​ਵਾਧਾ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਿਟੇਲ ਸਟੋਰਾਂ ਅਤੇ ਬੁਟੀਕਾਂ ਦੀ ਸ਼ੈਲਫ ਸਪੇਸ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਕਾਸਮੈਟਿਕਸ ਦਾ ਭੰਡਾਰ ਇੱਥੇ ਵਧੀਆ ਹੈ। <ref>{{Cite web |title=ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੁੰਦਰਤਾ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਦੇਖਭਾਲ ਮਾਰਕੇਟ |publisher=pexport.gov.il|url=https://www.export.gov.il/files/cosmetics/ReportonIndianCosmeticsIndustry.pdf}}</ref> ==ਘਰੇਲੂ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ ਆਕਾਰ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਰੁਝਾਨ== ਭਾਰਤੀ ਕਾਸਮੈਟਿਕਸ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਪਿਛਲੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਨਿਰੰਤਰ ਵਾਧਾ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਪੰਜ ਮੁੱਖ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ - ਸਰੀਰ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ, ਚਿਹਰੇ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ, ਵਾਲਾਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ, ਹੱਥਾਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਅਤੇ ਰੰਗ-ਰੂਪ ਸ਼ਿੰਗਾਰ। ਭਾਰਤੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਦੇਖਭਾਲ (ਬੀਪੀਸੀ) ਉਦਯੋਗ 800 ਕਰੋੜ ਡਾਲਰ ਹੋਣ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਅਕਤੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਦੇਖਭਾਲ 'ਤੇ ਖਰਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਜੀਡੀਪੀ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ ==ਉਤਪਾਦ== ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਦੇਖਭਾਲ ਵਿੱਚ ਕਈ ਉਤਪਾਦ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕਲੀਨਜ਼ਿੰਗ ਪੈਡਸ, ਕੋਲੋਨਜ਼, ਕਾਟਨ ਸਵੈਬ, ਕਾਟਨ ਪੈਡ, ਡੀਓਡੋਰੈਂਟ, ਆਈ ਲਾਈਨਰ, ਚਿਹਰੇ ਦੇ ਟਿਸ਼ੂ, ਵਾਲਾਂ ਦੀ ਕਲੀਪਰ, ਲਿਪ ਗਲੋਸ, ਲਿਪਸਟਿਕ, ਲਿਪ ਬਾਮ, ਲੋਸ਼ਨ, ਮੇਕਅਪ, ਹੱਥ ਧੋਣ ਵਾਲਾ ਸਾਬਣ, ਫੇਸ਼ੀਅਲ ਕਲੀਨਜ਼ਰ, ਬਾਡੀ ਵਾਸ਼, ਨੇਲ ਫਾਈਲਾਂ, ਪੋਮੇਡ, ਪਰਫਿਉਮ, ਰੇਜ਼ਰ, ਸ਼ੇਵਿੰਗ ਕਰੀਮ, ਮਾਇਸਚੁਰਾਈਜ਼ਰ, ਬੇਬੀ ਪਾਉਡਰ, ਟਾਇਲਟ ਪੇਪਰ, ਟੁੱਥਪੇਸਟ, ਚਿਹਰੇ ਦੇ ਇਲਾਜ ਵਾਲੇ ਪਦਾਰਥ, ਗਿੱਲੇ ਵਾਈ, ਤੌਲੀਏ ਅਤੇ ਸ਼ੈਂਪੂ। ਹੁਣ ਕਈ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਉਤਪਾਦ ਉਪਲਬਧ ਹਨ, 100% ਹੱਥ ਨਾਲ ਬਣੇ ਸਾਬਣ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਂਡੇਡ ਸਾਬਣ ਉਪਲਬਧ ਹਨ ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਔਨਨਲਾਈਨ ਸਟੋਰਾਂ ਅਤੇ ਏਗਰੀਗੇਟਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਖਰੀਦ ਸਕਦੇ ਹੋ।<ref>{{cite web|title=ਨਿੱਜੀ ਦੇਖਭਾਲ ਉਤਪਾਦ|publisher=lovelocal.in|url=https://www.lovelocal.in/pc/personal-care|access-date=2021-09-13|archive-date=2021-09-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20210913052552/https://www.lovelocal.in/pc/personal-care|url-status=dead}}</ref> ==ਹੋਟਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤੋਂ== ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹੋਟਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਆਮ ਟਾਇਲਟਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: * ਸਾਬਣ ਦੀ ਛੋਟੀ ਬਾਰ * ਡਿਸਪੋਸੇਬਲ ਸ਼ਾਵਰ ਕੈਪ * ਮੋਇਸਚਰਾਇਜ਼ਰ ਦੇ ਛੋਟੇ ਬੋਤਲ * ਸ਼ੈਂਪੂ ਅਤੇ ਕੰਡੀਸ਼ਨਰ ਦੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਬੋਤਲਾਂ * ਟਾਇਲਟ ਪੇਪਰ * ਚਿਹਰੇ ਦੇ ਟਿਸ਼ੂ ਦਾ ਡੱਬਾ * ਚਿਹਰੇ ਦੇ ਤੌਲੀਏ * ਡਿਸਪੋਸੇਜਲ ਜੁੱਤੀ ਪਾਲਿਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕੱਪੜਾ * ਟੁੱਥਪੇਸਟ * ਬ੍ਰਸ਼ * ਕੋਲੋਨ ==ਵਾਤਾਵਰਣ ‘ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ== ਦਵਾ ਉਤਪਾਦਨ ਉਦਯੋਗਾਂ ਅਤੇ ਪਰਸਨਲ ਕੇਅਰ ਉਤਪਾਦਾਂ (ਪੀਪੀਸੀਪੀਜ਼) ਦੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ‘ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੀ ਘੱਟੋ ਘੱਟ 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਤੋਂ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਪੀਪੀਸੀਪੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਸਿਹਤ ਜਾਂ ਕਾਸਮੈਟਿਕ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਪਦਾਰਥ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਕਾਰੋਬਾਰ ਵਿੱਚ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਜਾਂ ਸਿਹਤ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਤ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਉਤਪਾਦ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਸਾਲ 2 ਕਰੋੜ ਟਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੀਪੀਸੀਪੀਜ਼ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref name=":0">{{cite journal | vauthors = Wang J, Wang S | title = Removal of pharmaceuticals and personal care products (PPCPs) from wastewater: A review | journal = Journal of Environmental Management | volume = 182 | pages = 620–640 | date = November 2016 | doi = 10.1016/j.jenvman.2016.07.049 }}</ref>ਯੂਰਪੀਅਨ ਯੂਨੀਅਨ ਨੇ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਦੂਸ਼ਿਤ ਹੋਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਵਾਲੇ ਦਵਾਈਆਂ ਦੇ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ "ਤਰਜੀਹੀ ਪਦਾਰਥ" ਐਲਾਨਿਆ ਹੈ।[[Environmental impact of pharmaceuticals and personal care products#cite note-WFD2013-2|^[3]]] ਵਿਸ਼ਵ ਭਰ ਦੇ ਜਲਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪੀਪੀਸੀਪੀ ਦੇ ਕਣ ਮਿਲੇ ਹਨ। ਜ਼ਹਿਰੀਲੇਪਨ, ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਅਤੇ ਬਾਇਓਅਕੁਮੂਲੇਸ਼ਨ ਦੇ ਜੋਖਮਾਂ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕਰਨ ਲਈ ਵਧੇਰੇ ਖੋਜ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ, ਪਰ ਖੋਜ ਦੀ ਮੌਜੂਦਾ ਸਥਿਤੀ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਨਿੱਜੀ ਦੇਖਭਾਲ ਉਤਪਾਦ ਵਾਤਾਵਰਣ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕੋਰਲ ਰੀਫ <ref>{{Cite journal| vauthors = Shinn H |date=2019 |title=ਕੋਰਲਾਂ ਅਤੇ ਜਲਜੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ 'ਤੇ ਅਲਟਰਾਵਾਇਲਟ ਫਿਲਟਰਸ ਅਤੇ ਸਨਸਕ੍ਰੀਨ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ: ਗ੍ਰੰਥ ਸੂਚੀ |publisher=NOAA ਕੇਂਦਰੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ |url=https://repository.library.noaa.gov/view/noaa/22758|language=en|doi=10.25923/hhrp-xq11}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Downs CA, Kramarsky-Winter E, Segal R, Fauth J, Knutson S, Bronstein O, Ciner FR, Jeger R, Lichtenfeld Y, Woodley CM, Pennington P, Cadenas K, Kushmaro A, Loya Y | display-authors = 6 | title = ਸਨਸਕ੍ਰੀਨ ਯੂਵੀ ਫਿਲਟਰ, ਆਕਸੀਬੇਨਜ਼ੋਨ (ਬੈਂਜ਼ੋਫੇਨੋਨ -3) ਦੇ ਟੌਕਸਿਕੋਪੈਥੋਲੌਜੀਕਲ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ, ਕੋਰਲ ਪਲੈਨੁਲੇ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸੈੱਲਾਂ ਅਤੇ ਹਵਾਈ ਅਤੇ ਯੂਐਸ ਵਰਜਿਨ ਆਈਲੈਂਡਜ਼ ਵਿੱਚ ਇਸਦੇ ਵਾਤਾਵਰਣਕ ਦੂਸ਼ਣ ਤੇ | journal = ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਅਤੇ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਪੁਰਾਲੇਖ | volume = 70 | issue = 2 | pages = 265–88 | date = February 2016 | pmid = 26487337 | doi = 10.1007/s00244-015-0227-7 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Downs CA, Kramarsky-Winter E, Fauth JE, Segal R, Bronstein O, Jeger R, Lichtenfeld Y, Woodley CM, Pennington P, Kushmaro A, Loya Y | display-authors = 6 | title = Toxicological effects of the sunscreen UV filter, benzophenone-2, on planulae and in vitro cells of the coral, Stylophora pistillata | journal = Ecotoxicology | volume = 23 | issue = 2 | pages = 175–91 | date = March 2014 | pmid = 24352829 | doi = 10.1007/s10646-013-1161-y}}</ref> ਅਤੇ ਮੱਛੀ 'ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ।<ref>{{cite journal | vauthors = Niemuth NJ, Klaper RD | title = ਉਭਰ ਰਹੇ ਗੰਦੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਦੂਸ਼ਿਤ ਮੈਟਫੋਰਮਿਨ ਇੰਟਰਸੈਕਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੱਛੀਆਂ ਦੀ ਉਪਜਾ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦਾ ਹੈ | journal = ਕੀਮੋਸਫੀਅਰ | volume = 135 | pages = 38–45 | date = September 2015 | pmid = 25898388 | doi = 10.1016/j.chemosphere.2015.03.060 | doi-access = free | bibcode = 2015Chmsp.135...38N }}</ref><ref>{{Cite journal| vauthors = Larsson DG, Adolfsson-Erici M, Parkkonen J, Pettersson M, Berg AH, Olsson PE, Förlin L |date=1999-04-01|title=ਐਥੀਨਾਈਲੋਏਸਟਰਾਡੀਓਲ - ਇੱਕ ਅਣਚਾਹੀ ਮੱਛੀ ਗਰਭ ਨਿਰੋਧਕ? | url = https://archive.org/details/sim_aquatic-toxicology_1999-04_45_2-3/page/91 |journal=ਜਲ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ |language=en|volume=45|issue=2|pages=91–97|doi=10.1016/S0166-445X(98)00112-X|issn=0166-445X}}</ref> ਪੀਪੀਸੀਪੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਵਾਤਾਵਰਣ ਸੰਬੰਧੀ ਨਿਰੰਤਰ ਫਾਰਮਾਸਿਉਟੀਕਲ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਕ (ਈਪੀਪੀਪੀ) ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦੇ ਸਥਾਈ ਜੈਵਿਕ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਕ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਵਾਇਤੀ ਸੀਵਰੇਜ ਟਰੀਟਮੈਂਟ ਪਲਾਂਟਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹਟਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚੌਥੇ ਟਰੀਟਮੈਂਟ ਪੜਾਅ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪਲਾਂਟਾਂ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। <ref name=":0" /> ==ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆੰ== <references/> rrjjlf5tkt9mbvcfmy7h873pwd1wyl0 0 138976 842354 779508 2026-07-10T20:13:10Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842354 wikitext text/x-wiki '''ਆਰੀਆ ਵੰਸ਼''' ਇੱਕ ਪੁਰਾਣਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਨਸਲੀ ਸੰਕਲ਼ਪ ਹੈ ਜੋ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ [[ਪ੍ਰੋਟੋ-ਹਿੰਦ-ਯੂਰਪੀਅਨ]] ਵਿਰਾਸਤ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ [[ਨਸਲੀ ਸਮੂਹ]] ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਰਣਨ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰਚੱਲ਼ਿਤ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>{{cite journal | title=The Great Aryan Myth|author=[[Knight Dunlap]]|volume=59|number=4|date=October 1944|journal=[[The Scientific Monthly]]|publisher=[[American Association for the Advancement of Science]]|url= https://www.jstor.org/stable/18253|pages=296–300|jstor=18253|bibcode=1944SciMo..59..296D}}</ref>{{sfn|Arvindsson|2006|pp=13–50}} ਇਸ ਥਿਊਰੀ ਨੂੰ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਕੋਈ ਵੀ [[ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਗਿਆਨ|ਮਨੁੱਖੀ ਵਿੱਗਿਆਨਕ]], [[ਇਤਿਹਾਸ|ਇਤਿਹਾਸਕ]] ਜਾਂ [[ਪੁਰਾਤੱਤ੍ਵ]] ਸਬੂਤ ਇਸਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।<ref name=autogenerated1>Arvidsson 2006:298 Arvidsson, Stefan (2006), Aryan Idols: Indo-European Mythology as Ideology and Science, translated by Sonia Wichmann, Chicago and London: The University of Chicago Press.</ref><ref>{{Cite journal|last=Ramaswamy|first=Sumathi|date=June 2001|title=Remains of the race: Archaeology, nationalism, and the yearning for civilisation in the Indus valley|url=https://archive.org/details/sim_indian-economic-and-social-history-review_april-june-2001_38_2/page/105|journal=The Indian Economic & Social History Review|volume=38|issue=2|pages=105–145|doi=10.1177/001946460103800201|s2cid=145756604|issn=0019-4646}}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਿਥਿਆ ਵਿਗਿਆਨ]] kw2seaewe7jmjvbzzhd0b88p9f7vrgz 0 139194 842203 588089 2026-07-10T17:21:09Z Amherst99 2075 /* */ 842203 wikitext text/x-wiki ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਜੰਗਾਂ ( culture wars ) ਸਮਕਾਲ ਵਿਚ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪਰਿਪੇਖ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦਿਆਂ ਟੈਰੀ ਈਗਲਟਨ ‘ ਸਭਿਆਚਾਰ ਜੰਗਾਂ ' ( culture wars ) ਸਿਰਲੇਖ ਅਧੀਨ ਇਸ ਨੁਕਤੇ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹਦਾ ਹੈ ਕਿ “ ਵਿਆਪਕ ਸਭਿਆਚਾਰ ( Culture ) ਅਤੇ ਸੰਕੁਚਿਤ ਸਭਿਆਚਾਰ ( culture ) ਵਿਚਲੀ ਲੜਾਈ ਹੁਣ ਕੇਵਲ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਲੜਾਈ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਇਹ ਇਕ ਵਿਸ਼ਵ - ਵਿਆਪੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਹੈ , ਇਹ ਮਸਲਾ ਮਹਿਜ਼ ਅਕਾਦਮਿਕਤਾ ਦਾ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਅਸਲ ਵਿਚ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦਾ ਮੁੱਦਾ ਹੈ . … ਸਭਿਆਚਾਰ ਜੰਗਾਂ ਵਿਚ ਅਸਲ ਮਸਲਾ ਨਸਲਕੁਸ਼ੀ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ।  ਉਹ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਨਾਲ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਅਜਿਹਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਉਪਰੋਕਤ ਦੋਵਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਸੰਕਲਪਗਤ ਪੱਧਰ ' ਤੇ ਵਾਪਰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਬਰਬਰਤਾ ( barbarism )ਨੂੰ ਕੁਝ ਕੁ ਖ਼ਾਸ ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਦੇ ਰਹਿਣ - ਸਹਿਣ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਰਬ - ਵਿਆਪਕ ਨਿਯਮ ਜਾਂ ਲੱਛਣ ਨਿਸਚਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ । ਈਗਲਟਨ ਇਕ ਨਵੀਂ ਅੰਤਰਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹੁਣ ' ਸਭਿਆਚਾਰ ਰਾਸ਼ਟਰ ਰਾਜ ( ਨੇਸ਼ਨ ਸਟੇਟ ) ਦਾ ਪ੍ਰਮੁਖ ਆਧਾਰ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ ਇਸ ਲਈ ਇਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਤੋਂ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪਰਿਪੇਖ ਆਪੋ ਵਿਚ ਰਲਗਡ ਹੋ ਗਏ ਹਨ । ਪਰ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਅਜੋਕੇ ਬਹੂ ਸਭਿਆਚਾਰਵਾਦ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਸਭਿਆਚਾਰ ਬਹੁਤੀ ਦੇਰ ਤੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰ ਰਾਜ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣਿਆ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ । ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੀਆਂ ਇਹਨਾਂ ਦੋਵੇਂ ਵਿਆਪਕ ਅਤੇ ਸੰਕੁਚਿਤ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਲਈ ਈਗਲਟਨ , ਮੈਥਿਊ ਆਰਨਾਲਡ ਦੀ ' ਸਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਜਿੰਮੇਵਾਰੀ ਵਜੋਂ ਸਮਝਣ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਨੂੰ ਹੱਲ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ , ਪਰ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ ' ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ ਪੱਖਪਾਤਾ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ , ਕਲਾ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਜੋਂ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜੀਵਨ ਵਿਹਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਜੋਂ ਦੋਵਾਂ ਦੇ , ਜੁੜਵੇਂ ਸੰਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਵਿਕਸਿਤ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਦਿੰਦਾ । ਉਸ ਦੀ ਭੱਵਿਖਬਾਈ ਹੈ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਸੰਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਰੈਡੀਕਲ ਰਾਜਨੀਤੀ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਜਿਉਂਦਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ । ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ ' ਆਈਡੀਆ ਆਫ਼ ਕਲਚਰ ਵਿਚ ਟੈਰੀ ਈਗਲਟਨ ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਪਕ ਰੇਮੰਡ ਵਿਲੀਅਮਜ਼ ਦੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਸੰਬੰਧੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ( ਬਿਨਾਂ ਹਵਾਲਾ ) ਦਿੱਤੇ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ । “ ਇਸ ਲਈ ਕਈ ਵਾਰ ਉਸ ' ਤੇ ਰੇਮੰਡ ਵਿਲੀਅਮਜ਼ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਦੁਹਰਾਉਣ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਵੀ ਲੱਗਦੇ ਹਨ । ਰੇਮੰਡ ਵਿਲੀਅਮਜ਼ ਤੋਂ ਏਨਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਕਈ ਵਾਰ ਉਸ ਦੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਸੰਬੰਧੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਰੇਮੰਡ ਵਿਲੀਅਮਜ਼ ਦੇ ਸਭਿਆਚਾਰ - ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਦੁਹਰਾਉ ਵਜੋਂ ਵੀ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਹੱਥਲੀ ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਅਸੀ ਸਮਝਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਈਗਲਟਨ , ਵਿਲੀਅਮਜ਼ ਦੇ ਸਭਿਆਚਾਰ - ਚਿੰਤਨ ਦਾ ਮੂਲ ਚੌਖਟਾ ਤਾਂ ਲੈਂਦਾ ਹੈ , ਪਰ ਅੱਗੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਿਸਥਾਰ ਅਤੇ ਵਿਆਖਿਆ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ , ਜਿਵੇਂ ਉਹ ' ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਸੰਸਕਰਣਾਂ ਨੂੰ ਤਲਾਸ਼ਣ ਸਮੇਂ , ਮੰਡ ਵਿਲੀਅਮਜ਼ ਦੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਸੰਕਲਪ ਨੂੰ ਆਧਾਰ - ਚੌਖਟੇ ਵਜੋਂ ਲੈ ਕੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੀਆਂ ਮੂਲ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਨੂੰ ਲਗਭਗ ਤੀਹ ( 30 ਪੰਨਿਆਂ ਵਿਚ ਵਿਸਥਾਰਦਾ ਹੈ । ਆਲੋਚਕ ਵਿਲੀਅਮ ਜੇ , ਅਰਬਨ ਦੇ ਟੈਰੀ ਈਗਲਟਨ ਦੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਸੰਕਲਪ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਪਾਏ ਯੋਗਦਾਨ ਨੂੰ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਹਨ ; “ ਟੈਰੀ ਈਗਲਟਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ ‘ ਆਈਡੀਆ ਆਫ਼ ਕਲਚਰ ਰਾਹੀਂ , ਸਭਿਆਚਾਰ ਨਾਲ ਸਾਡੇ ਗੂੜ੍ਹੇ ਸੰਬੰਧ ਨੂੰ “ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਅਤੇ ਜਨੂੰਨ " ਬਣਨ ਤੋਂ ਰੋਕਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ‘ ਗਿਆਨਵਾਨ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪ੍ਰਸੰਗ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਦੀ ਪਛਾਣ , ਸਾਨੂੰ ਇਸ [ ਸਭਿਆਚਾਰ ] ਨੂੰ ਇਸ ਦੇ ਸਥਾਨ ' ਤੇ ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਤਾੜਨਾ ਕਰਕੇ ਕੀਤੀ ਹੈ । ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਇਕ ਅਸਪਸ਼ਟ ਜਿਹੀ ਸ਼ੈਅ ਨੂੰ ' ਸਭਿਆਚਾਰ ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਜਿਹੜੀ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਤੋਂ ਵਿਛੁੰਨੀ ਸੀ , ਇਸ ਨੂੰ ਸਹੀ ( ਸਮਾਜਵਾਦੀ ) ਢਾਂਚੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸਮਝਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਭਾਸਦਾ ਸੀ । ” == ਹਵਾਲੇ == <ref>{{Cite book|ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਲੋਕ ਧਾਰਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਚਿੰਤਨ=ਡਾ. ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਡਾ. ਸੁਰਜੀਤ ਸਿਘ ਚੇਤਨਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਪੰਜਾਬੀ ਭਵਨ, ਲੁਧਿਆਣਾ ISBN 978-93-89997-73-6}}</ref> b5ri9hhnjoiw9xhgdohzo3400619urx 842204 842203 2026-07-10T17:21:52Z Amherst99 2075 /* */ 842204 wikitext text/x-wiki ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਜੰਗਾਂ ( culture wars ) ਸਮਕਾਲ ਵਿਚ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪਰਿਪੇਖ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦਿਆਂ ਟੈਰੀ ਈਗਲਟਨ ‘ ਸਭਿਆਚਾਰ ਜੰਗਾਂ ' ( culture wars ) ਸਿਰਲੇਖ ਅਧੀਨ ਇਸ ਨੁਕਤੇ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹਦਾ ਹੈ ਕਿ “ ਵਿਆਪਕ ਸਭਿਆਚਾਰ ( culture ) ਅਤੇ ਸੰਕੁਚਿਤ ਸਭਿਆਚਾਰ ( culture ) ਵਿਚਲੀ ਲੜਾਈ ਹੁਣ ਕੇਵਲ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਲੜਾਈ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਇਹ ਇਕ ਵਿਸ਼ਵ - ਵਿਆਪੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਹੈ , ਇਹ ਮਸਲਾ ਮਹਿਜ਼ ਅਕਾਦਮਿਕਤਾ ਦਾ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਅਸਲ ਵਿਚ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦਾ ਮੁੱਦਾ ਹੈ . … ਸਭਿਆਚਾਰ ਜੰਗਾਂ ਵਿਚ ਅਸਲ ਮਸਲਾ ਨਸਲਕੁਸ਼ੀ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ।  ਉਹ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਨਾਲ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਅਜਿਹਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਉਪਰੋਕਤ ਦੋਵਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਸੰਕਲਪਗਤ ਪੱਧਰ ' ਤੇ ਵਾਪਰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਬਰਬਰਤਾ ( barbarism )ਨੂੰ ਕੁਝ ਕੁ ਖ਼ਾਸ ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਦੇ ਰਹਿਣ - ਸਹਿਣ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਰਬ - ਵਿਆਪਕ ਨਿਯਮ ਜਾਂ ਲੱਛਣ ਨਿਸਚਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ । ਈਗਲਟਨ ਇਕ ਨਵੀਂ ਅੰਤਰਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹੁਣ ' ਸਭਿਆਚਾਰ ਰਾਸ਼ਟਰ ਰਾਜ ( ਨੇਸ਼ਨ ਸਟੇਟ ) ਦਾ ਪ੍ਰਮੁਖ ਆਧਾਰ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ ਇਸ ਲਈ ਇਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਤੋਂ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪਰਿਪੇਖ ਆਪੋ ਵਿਚ ਰਲਗਡ ਹੋ ਗਏ ਹਨ । ਪਰ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਅਜੋਕੇ ਬਹੂ ਸਭਿਆਚਾਰਵਾਦ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਸਭਿਆਚਾਰ ਬਹੁਤੀ ਦੇਰ ਤੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰ ਰਾਜ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣਿਆ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ । ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੀਆਂ ਇਹਨਾਂ ਦੋਵੇਂ ਵਿਆਪਕ ਅਤੇ ਸੰਕੁਚਿਤ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਲਈ ਈਗਲਟਨ , ਮੈਥਿਊ ਆਰਨਾਲਡ ਦੀ ' ਸਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਜਿੰਮੇਵਾਰੀ ਵਜੋਂ ਸਮਝਣ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਨੂੰ ਹੱਲ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ , ਪਰ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ ' ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ ਪੱਖਪਾਤਾ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ , ਕਲਾ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਜੋਂ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜੀਵਨ ਵਿਹਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਜੋਂ ਦੋਵਾਂ ਦੇ , ਜੁੜਵੇਂ ਸੰਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਵਿਕਸਿਤ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਦਿੰਦਾ । ਉਸ ਦੀ ਭੱਵਿਖਬਾਈ ਹੈ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਸੰਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਰੈਡੀਕਲ ਰਾਜਨੀਤੀ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਜਿਉਂਦਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ । ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ ' ਆਈਡੀਆ ਆਫ਼ ਕਲਚਰ ਵਿਚ ਟੈਰੀ ਈਗਲਟਨ ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਪਕ ਰੇਮੰਡ ਵਿਲੀਅਮਜ਼ ਦੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਸੰਬੰਧੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ( ਬਿਨਾਂ ਹਵਾਲਾ ) ਦਿੱਤੇ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ । “ ਇਸ ਲਈ ਕਈ ਵਾਰ ਉਸ ' ਤੇ ਰੇਮੰਡ ਵਿਲੀਅਮਜ਼ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਦੁਹਰਾਉਣ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਵੀ ਲੱਗਦੇ ਹਨ । ਰੇਮੰਡ ਵਿਲੀਅਮਜ਼ ਤੋਂ ਏਨਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਕਈ ਵਾਰ ਉਸ ਦੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਸੰਬੰਧੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਰੇਮੰਡ ਵਿਲੀਅਮਜ਼ ਦੇ ਸਭਿਆਚਾਰ - ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਦੁਹਰਾਉ ਵਜੋਂ ਵੀ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਹੱਥਲੀ ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਅਸੀ ਸਮਝਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਈਗਲਟਨ , ਵਿਲੀਅਮਜ਼ ਦੇ ਸਭਿਆਚਾਰ - ਚਿੰਤਨ ਦਾ ਮੂਲ ਚੌਖਟਾ ਤਾਂ ਲੈਂਦਾ ਹੈ , ਪਰ ਅੱਗੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਿਸਥਾਰ ਅਤੇ ਵਿਆਖਿਆ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ , ਜਿਵੇਂ ਉਹ ' ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਸੰਸਕਰਣਾਂ ਨੂੰ ਤਲਾਸ਼ਣ ਸਮੇਂ , ਮੰਡ ਵਿਲੀਅਮਜ਼ ਦੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਸੰਕਲਪ ਨੂੰ ਆਧਾਰ - ਚੌਖਟੇ ਵਜੋਂ ਲੈ ਕੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੀਆਂ ਮੂਲ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਨੂੰ ਲਗਭਗ ਤੀਹ ( 30 ਪੰਨਿਆਂ ਵਿਚ ਵਿਸਥਾਰਦਾ ਹੈ । ਆਲੋਚਕ ਵਿਲੀਅਮ ਜੇ , ਅਰਬਨ ਦੇ ਟੈਰੀ ਈਗਲਟਨ ਦੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਸੰਕਲਪ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਪਾਏ ਯੋਗਦਾਨ ਨੂੰ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਹਨ ; “ ਟੈਰੀ ਈਗਲਟਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ ‘ ਆਈਡੀਆ ਆਫ਼ ਕਲਚਰ ਰਾਹੀਂ , ਸਭਿਆਚਾਰ ਨਾਲ ਸਾਡੇ ਗੂੜ੍ਹੇ ਸੰਬੰਧ ਨੂੰ “ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਅਤੇ ਜਨੂੰਨ " ਬਣਨ ਤੋਂ ਰੋਕਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ‘ ਗਿਆਨਵਾਨ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪ੍ਰਸੰਗ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਦੀ ਪਛਾਣ , ਸਾਨੂੰ ਇਸ [ ਸਭਿਆਚਾਰ ] ਨੂੰ ਇਸ ਦੇ ਸਥਾਨ ' ਤੇ ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਤਾੜਨਾ ਕਰਕੇ ਕੀਤੀ ਹੈ । ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਇਕ ਅਸਪਸ਼ਟ ਜਿਹੀ ਸ਼ੈਅ ਨੂੰ ' ਸਭਿਆਚਾਰ ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਜਿਹੜੀ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਤੋਂ ਵਿਛੁੰਨੀ ਸੀ , ਇਸ ਨੂੰ ਸਹੀ ( ਸਮਾਜਵਾਦੀ ) ਢਾਂਚੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸਮਝਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਭਾਸਦਾ ਸੀ । ” == ਹਵਾਲੇ == <ref>{{Cite book|ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਲੋਕ ਧਾਰਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਚਿੰਤਨ=ਡਾ. ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਡਾ. ਸੁਰਜੀਤ ਸਿਘ ਚੇਤਨਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਪੰਜਾਬੀ ਭਵਨ, ਲੁਧਿਆਣਾ ISBN 978-93-89997-73-6}}</ref> it2nihc5osyxhwhq1bl5g85to4eixwy 0 139777 842254 841035 2026-07-10T18:20:45Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 2 books for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842254 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Esther_&_Chester.jpg|thumb| 1942 ਵਿੱਚ ਗੈਵਿਨ ਆਰਥਰ, ਵਰਦੀ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਪਤਨੀ ਐਸਥਰ ਆਰਥਰ]] '''ਚੈਸਟਰ ਐਲਨ "ਗੇਵਿਨ" ਆਰਥਰ III''' (21 ਮਾਰਚ, 1901 – 28 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1972) ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ [[ਜੋਤਿਸ਼ ਵਿਗਿਆਨ|ਜੋਤਸ਼ੀ]] ਅਤੇ ਸੈਕਸੋਲੋਜਿਸਟ ਸੀ। ਉਹ ਅਮਰੀਕੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਚੈਸਟਰ ਏ. ਆਰਥਰ ਦਾ ਪੋਤਾ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ "ਇੱਕ ਆਈਵੀ ਲੀਗ ਛੱਡਣ ਵਾਲਾ, ਇੱਕ ਆਇਰਿਸ਼ ਰਿਪਬਲਿਕਨ ਆਰਮੀ ਕਾਰਕੁਨ, ਇੱਕ ਪ੍ਰਯੋਗਾਤਮਕ-ਫ਼ਿਲਮ ਅਦਾਕਾਰ, ਇੱਕ ਕਮਿਊਨ ਲੀਡਰ, ਇੱਕ ਗੋਲਡ ਪ੍ਰੋਸਪੈਕਟਰ, ਸੈਨ ਕੁਐਂਟਿਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਧਿਆਪਕ ਅਤੇ ਇੱਕ ਲਿੰਗੀ ਸੈਕਸੋਲੋਜਿਸਟ/ਜੋਤਸ਼ੀ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਇੱਕ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਗੇਅ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਰਕੁਨ ਅਤੇ ਹਿੱਪੀਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਵਿਹਾਰਕ ਪ੍ਰੋਟੋਟਾਈਪ" ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://www.vice.com/en_us/article/this-presidents-grandson-was-more-interesting-than-youll-ever-be|title=This President's Grandson Was More Interesting Than You'll Ever Be|last=Lomax|first=John Nova|date=January 13, 2017|website=Vice|publisher=Vice Media}}</ref> == ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ == [[ਤਸਵੀਰ:Edgeplain.JPG|thumb| ਐਜਪਲੇਨ, ਕੋਲੋਰਾਡੋ ਸਪ੍ਰਿੰਗਜ਼, ਕੋਲੋਰਾਡੋ ਵਿੱਚ ਆਰਥਰ ਦਾ ਬਚਪਨ ਦਾ ਘਰ]] ਆਰਥਰ ਦਾ ਜਨਮ ਕੋਲੋਰਾਡੋ ਸਪ੍ਰਿੰਗਜ਼, ਕੋਲੋਰਾਡੋ ਵਿੱਚ 1901 ਵਿੱਚ ਚੈਸਟਰ ਐਲਨ ਆਰਥਰ II ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਮਾਈਰਾ ਟਾਊਨਸੇਂਡ ਫਿਥੀਅਨ ਐਂਡਰਿਊਜ਼ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name="arthurpapers">{{Cite web|url=http://memory.loc.gov/service/mss/eadxmlmss/eadpdfmss/2011/ms011190.pdf|title=Arthur Family Papers|publisher=[[Library of Congress]]|pages=3–4}}</ref> ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਕਲੌਤਾ ਬੱਚਾ ਸੀ। ਆਰਥਰ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਇੱਕ ਮਾਈਨਿੰਗ ਅਤੇ ਰੈਂਚਿੰਗ ਕੰਪਨੀ ਦੀ ਹਿੱਸੇ-ਮਾਲਕੀਅਤ ਸਦਕਾ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਆਰਾਮਦਾਇਕ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕੀਤਾ।<ref name="nyt">{{Cite news|url=https://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1972/04/30/82221710.pdf|title=Chester Arthur 3d Dies on Coast at 71|date=April 30, 1972|work=[[The New York Times]]}}</ref> ਆਰਥਰ ਨੇ ਕੋਲੰਬੀਆ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ, ਉਹ 1924 ਦੀ ਕਲਾਸ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਫਿਲੋਲੈਕਸੀਅਨ ਸੁਸਾਇਟੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ।<ref>{{Cite book|url=http://hdl.handle.net/2027/uc1.b4525470|title=Columbia university alumni register, 1754-1931|date=1932|publisher=Columbia University|location=New York|pages=27|hdl=2027/uc1.b4525470}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://spectatorarchive.library.columbia.edu/?a=d&d=cs19210506-01.2.9&srpos=1&e=------192-en-20--1--txt-txIN-chester+arthur------|title=Columbia Daily Spectator 6 May 1921 — Columbia Spectator|website=spectatorarchive.library.columbia.edu|access-date=2020-06-18|archive-date=2020-06-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20200619113833/http://spectatorarchive.library.columbia.edu/?a=d&d=cs19210506-01.2.9&srpos=1&e=------192-en-20--1--txt-txIN-chester+arthur------|url-status=dead}}</ref> ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕਵੀ ਅਤੇ ਕਾਰਕੁਨ ਐਡਵਰਡ ਕਾਰਪੇਂਟਰ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਕਾਇਲ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਉਸਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ 'ਤੇ ਡੂੰਘਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਛੱਡਿਆ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਸਕੂਲ ਛੱਡਣ ਲਈ ਧੱਕ ਦਿੱਤਾ।<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.vice.com/en_us/article/this-presidents-grandson-was-more-interesting-than-youll-ever-be|title=This President's Grandson Was More Interesting Than You'll Ever Be|last=Lomax|first=John Nova|date=January 13, 2017|website=Vice|publisher=Vice Media}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFLomax2017">Lomax, John Nova (January 13, 2017). [https://www.vice.com/en_us/article/this-presidents-grandson-was-more-interesting-than-youll-ever-be "This President's Grandson Was More Interesting Than You'll Ever Be"]. ''Vice''. Vice Media.</cite></ref><ref>{{Cite web|url=https://ir.uiowa.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1772&context=wwqr|title=Walt Whitman, Edward Carpenter, Gavin Arthur, and The Circle of Sex|last=Murray|first=Martin|date=Spring 2005|access-date=May 27, 2020|archive-date=ਜੁਲਾਈ 6, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200706110150/https://ir.uiowa.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1772&context=wwqr|url-status=dead}}</ref> ਸਕੂਲ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੇ 1922 ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਰਲੋਟ ਵਿਲਸਨ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ, ਪਰ ਦਸ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਤਲਾਕ ਹੋ ਗਿਆ।<ref name="arthurpapers" /> == ਕਾਰਕੁੰਨ ਅਤੇ ਲੇਖਕ == ਕਾਲਜ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਰਥਰ ਨੇ ਨਿਊਯਾਰਕ, ਫਰਾਂਸ ਅਤੇ ਆਇਰਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਆਇਰਿਸ਼ ਰਿਪਬਲਿਕਨ ਮੂਵਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web|url=http://memory.loc.gov/service/mss/eadxmlmss/eadpdfmss/2011/ms011190.pdf|title=Arthur Family Papers|publisher=[[Library of Congress]]|pages=3–4}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[http://memory.loc.gov/service/mss/eadxmlmss/eadpdfmss/2011/ms011190.pdf "Arthur Family Papers"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. [[ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ|Library of Congress]]. pp.&nbsp;3–4.</cite></ref> ਉਹ ਇੱਕ ਵਾਰ ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ ਬੋਸਟਨ ਵਿੱਚ ਜੇਲ੍ਹ ਵੀ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite news|title=Grandson of President Arthur Dies|date=April 30, 1972|work=[[Los Angeles Times]]}}</ref> ਜਦੋਂ ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ, ਆਰਥਰ ਅਤੇ ਸ਼ਾਰਲੋਟ ਨੇ 1930 ਦੀ ਅਵੈਂਟ-ਗਾਰਡ ਫ਼ਿਲਮ, ''ਬਾਰਡਰਲਾਈਨ'' ਵਿੱਚ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਨਿਭਾਈਆਂ ਸਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਪਾਲ ਰਾਬਸਨ|ਪਾਲ ਰੋਬਸਨ]] ਅਤੇ ਐਚਡੀ ਵੀ ਸਨ।<ref>{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt0020701/|title=Borderline (1930)|year=2013|website=Internet Movie Database|publisher=[[IMDB.com]]|access-date=June 17, 2013}}</ref> 1930 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪਿਸਮੋ ਬੀਚ, ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਚਲੇ ਗਏ ਅਤੇ ਉਸਨੇ "ਗੇਵਿਨ," ਨਾਮ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਆਪਣੀ ਬਾਕੀ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਜਾਣਿਆ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਆਰਥਰ ਨੇ ਇੱਕ ਕਲਾ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਕਮਿਊਨ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਮੈਗਜ਼ੀਨ, ''ਡੂਨ ਫੋਰਮ'' ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web|url=http://www.southcountyhistory.org/duneforum.htm|title=Dune Forum archive|publisher=South County Historical Society|access-date=March 18, 2014}}</ref> 1934 ਵਿੱਚ ਉਹ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਯੂਟੋਪੀਅਨ ਸੁਸਾਇਟੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਉਸਨੇ ਐਸਥਰ ਮਰਫੀ ਸਟ੍ਰਾਚੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ।<ref name="arthurpapers" /> ਆਪਣੇ ਦਾਦਾ ਜੀ ਦੀ ਰਿਪਬਲਿਕਨ ਪਾਰਟੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਆਰਥਰ ਨੇ ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਅਸਤੀਫਾ ਦੇਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 1940 ਵਿੱਚ ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਡੈਮੋਕਰੇਟਿਕ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਸਕੱਤਰ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ, ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਯਕੀਨ ਦਿਵਾਇਆ ਕਿ ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਉਸਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨਾਲ ਧੋਖਾ ਕੀਤਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://memory.loc.gov/service/mss/eadxmlmss/eadpdfmss/2011/ms011190.pdf|title=Arthur Family Papers|publisher=[[Library of Congress]]|pages=3–4}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[http://memory.loc.gov/service/mss/eadxmlmss/eadpdfmss/2011/ms011190.pdf "Arthur Family Papers"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. [[ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ|Library of Congress]]. pp.&nbsp;3–4.</cite></ref><ref>{{Cite news|url=https://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1972/04/30/82221710.pdf|title=Chester Arthur 3d Dies on Coast at 71|date=April 30, 1972|work=[[The New York Times]]}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true">[https://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1972/04/30/82221710.pdf "Chester Arthur 3d Dies on Coast at 71"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. ''[[ਨਿਊਯਾਰਕ ਟਾਈਮਜ਼|The New York Times]]''. April 30, 1972.</cite></ref> [[ਦੂਜੀ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ|ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ]] ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਤੇ ਆਰਥਰ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੀ ਜਲ ਸੈਨਾ ਵਿੱਚ ਭਰਤੀ ਹੋ ਗਿਆ।<ref>{{Cite journal|last=Reeves, Thomas C.|author-link=Thomas C. Reeves|date=Summer 1972|title=The Search for the Chester Alan Arthur Papers|url=https://archive.org/details/sim_wisconsin-magazine-of-history_summer-1972_55_4/page/310|journal=The Wisconsin Magazine of History|volume=55|issue=4|pages=310–319|jstor=4634741}}</ref> ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਆਰਥਰ ਨਿਊਯਾਰਕ ਚਲਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪਰਿਵਾਰਕ ਇਤਿਹਾਸ ਲਿਖਣ ਦਾ ਬੀੜਾ ਚੁੱਕਿਆ, ਜੋ ਕਦੇ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ।<ref>{{Cite journal|last=Reeves, Thomas C.|author-link=Thomas C. Reeves|date=Summer 1972|title=The Search for the Chester Alan Arthur Papers|url=https://archive.org/details/sim_wisconsin-magazine-of-history_summer-1972_55_4/page/310|journal=The Wisconsin Magazine of History|volume=55|issue=4|pages=310–319|jstor=4634741}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFReeves,_Thomas_C.1972">[[Thomas C. Reeves|Reeves, Thomas C.]] (Summer 1972). "The Search for the Chester Alan Arthur Papers". ''The Wisconsin Magazine of History''. '''55''' (4): 310–319. [[JSTOR (identifier)|JSTOR]]&nbsp;[//www.jstor.org/stable/4634741 4634741].</cite></ref> 1949 ਵਿੱਚ ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਆਰਥਰ ਨੇ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਸੈਨ ਕੁਐਂਟਿਨ ਸਟੇਟ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਕਲਾਸਾਂ ਪੜ੍ਹਾਈਆਂ ਅਤੇ ਗੋਲਡ ਪ੍ਰਾਸਪੈਕਟਰ ਵਜੋਂ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite news|title=Grandson of President Arthur Dies|date=April 30, 1972|work=[[Los Angeles Times]]}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true">"Grandson of President Arthur Dies". ''[[Los Angeles Times]]''. April 30, 1972.</cite></ref> 1952 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਸੈਨ ਫਰਾਂਸਿਸਕੋ ਸਟੇਟ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਬੈਚਲਰ ਡਿਗਰੀ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web|url=http://memory.loc.gov/service/mss/eadxmlmss/eadpdfmss/2011/ms011190.pdf|title=Arthur Family Papers|publisher=[[Library of Congress]]|pages=3–4}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[http://memory.loc.gov/service/mss/eadxmlmss/eadpdfmss/2011/ms011190.pdf "Arthur Family Papers"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. [[ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ|Library of Congress]]. pp.&nbsp;3–4.</cite></ref> ਫੰਡਾਂ 'ਤੇ ਅਕਸਰ ਘੱਟ, ਆਰਥਰ ਨੇ 1950 ਅਤੇ 60 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਸੈਨ ਫਰਾਂਸਿਸਕੋ ਦੀਆਂ ਸੜਕਾਂ 'ਤੇ ਅਖਬਾਰ ਵੇਚੇ।<ref>{{Cite news|url=https://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1972/04/30/82221710.pdf|title=Chester Arthur 3d Dies on Coast at 71|date=April 30, 1972|work=[[The New York Times]]}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true">[https://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1972/04/30/82221710.pdf "Chester Arthur 3d Dies on Coast at 71"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. ''[[ਨਿਊਯਾਰਕ ਟਾਈਮਜ਼|The New York Times]]''. April 30, 1972.</cite></ref> ਉਸੇ ਸਮੇਂ, ਉਹ ਇੱਕ ਐਸਟਰੋਲੋਗਰ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲੱਗਾ। ਆਰਥਰ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਦੂਜੀ ਪਤਨੀ ਐਸਤਰ ਦਾ 1961 ਵਿੱਚ ਤਲਾਕ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}}   [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਿਊਯਾਰਕ (ਰਾਜ) ਦੇ ਐਲਜੀਬੀਟੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1972]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1901]] l7ugrm13jc958sx79gk5wiunrsukw74 0 140708 842361 615677 2026-07-10T20:16:38Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 2 books for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842361 wikitext text/x-wiki '''ਬਾਰਬਰਾ ਕ੍ਰੀਡ''' {{Post-nominals|country=AUS|FAHA}} (ਜਨਮ 30 ਸਤੰਬਰ 1943) ਮੈਲਬੌਰਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਕਲਚਰ ਐਂਡ ਕਮਿਊਨੀਕੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਸਿਨੇਮਾ ਅਧਿਐਨ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਹੈ। ਉਹ [[ਲਿੰਗ-ਭੇਦ(ਜੈਂਡਰ)|ਲਿੰਗ]], ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਫਿਲਮ ਸਿਧਾਂਤ, ਅਤੇ ਡਰਾਉਣੀ ਫਿਲਮ ਸ਼ੈਲੀ 'ਤੇ ਛੇ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੀ ਲੇਖਕ ਹੈ।<ref name=":7">{{Cite web|url=https://events.unimelb.edu.au/presenters/10276-professor-barbara-creed|title=Professor Barbara Creed · Events at The University of Melbourne|website=events.unimelb.edu.au|access-date=7 March 2020}}</ref> ਬਾਰਬਰਾ ਮੋਨਾਸ਼ ਅਤੇ ਲਾਟ੍ਰੋਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ<ref>{{Cite web|url=https://findanexpert.unimelb.edu.au/profile/198-barbara-anne-creed|title=Prof Barbara Anne Creed|website=findanexpert.unimelb.edu.au|access-date=7 March 2020}}</ref> ਦੀ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਡਰਾਉਣੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨ ਲਈ [[ਮਨੋਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ]] ਅਤੇ [[ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਸਿਧਾਂਤ]] ਦੇ ਢਾਂਚੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਡਾਕਟਰੇਟ ਖੋਜ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਆਲੋਚਨਾ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। == ਆਰੰਭ ਦਾ ਜੀਵਨ == ਬਾਰਬਰਾ ਕ੍ਰੀਡ ਫਿਲਮ ਅਤੇ ਮੀਡੀਆ 'ਤੇ ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਅਨ ਟਿੱਪਣੀਕਾਰ ਹੈ। ਉਹ ਮੋਨਾਸ਼ ਅਤੇ ਲਾ ਟ੍ਰੋਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਡਰਾਉਣੀ ਸਿਨੇਮਾ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਸਿਧਾਂਤਕ ਥੀਸਿਸ ਅਤੇ ਖੋਜ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਹੈ।<ref name=":6">{{Cite journal|last=Gear|first=Rachel|date=2001|title=All those nasty womanly things: Women artists, technology and the monstrous-feminine.|url=https://archive.org/details/sim_womens-studies-international-forum_may-august-2001_24_3-4/page/321|journal=Women's Studies International Forum|volume=24|issue=3–4|pages=321–333|doi=10.1016/S0277-5395(01)00184-4}}</ref> ਕ੍ਰੀਡ ਨੇ ਡਰਾਉਣੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਜਾਂਚ ਵਿੱਚ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਮਨੋਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ।<ref name=":6" /> ਉਹ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਮੈਲਬੌਰਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਕਲਚਰ ਐਂਡ ਕਮਿਊਨੀਕੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਸਿਨੇਮਾ ਸਟੱਡੀਜ਼ ਦੀ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਮੌਜੂਦਾ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਸਕ੍ਰੀਨ 'ਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਨੈਤਿਕਤਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।<ref name=":7">{{Cite web|url=https://events.unimelb.edu.au/presenters/10276-professor-barbara-creed|title=Professor Barbara Creed · Events at The University of Melbourne|website=events.unimelb.edu.au|access-date=7 March 2020}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://events.unimelb.edu.au/presenters/10276-professor-barbara-creed "Professor Barbara Creed · Events at The University of Melbourne"]. ''events.unimelb.edu.au''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">7 March</span> 2020</span>.</cite></ref><ref name=":6" /> ਕੁੱਲ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਕ੍ਰੀਡ ਦਾ ਕੰਮ [[ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਸਿਧਾਂਤ]] ਅਤੇ [[ਮਨੋਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ]] ਲਈ ਦਿਲਚਸਪੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਸਿਧਾਂਤ ਡਰਾਉਣੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ 'ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਲਾਗੂ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਉਸਦਾ ਕੰਮ ਨਾਰੀਵਾਦ, ਮਨੋਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ, ਅਤੇ ਉੱਤਰ-ਸਭਿਆਚਾਰਵਾਦ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰਦਾ ਹੈ। <ref name=":6">{{Cite journal|last=Gear|first=Rachel|date=2001|title=All those nasty womanly things: Women artists, technology and the monstrous-feminine.|url=https://archive.org/details/sim_womens-studies-international-forum_may-august-2001_24_3-4/page/321|journal=Women's Studies International Forum|volume=24|issue=3–4|pages=321–333|doi=10.1016/S0277-5395(01)00184-4}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFGear2001">Gear, Rachel (2001). "All those nasty womanly things: Women artists, technology and the monstrous-feminine". ''Women's Studies International Forum''. '''24''' (3–4): 321–333. [[ਦੋਇ (ਪਛਾਣਕਰਤਾ)|doi]]:[[doi:10.1016/S0277-5395(01)00184-4|10.1016/S0277-5395(01)00184-4]].</cite></ref> ਉਸਦੀ ਜਾਂਚ ਦੇ ਥੀਮ, ਡਰਾਉਣੀ ਸਿਨੇਮਾ, ਸੈਕਸ ਦੇ ਚਿੱਤਰਣ, ਅਤੇ [[ਨਾਰੀਵਾਦ]] ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। <ref name=":0">{{Cite book|title=The Monstrous-Feminine: Film, Feminism, Psychoanalysis|url=https://archive.org/details/monstrousfeminin0000cree|last=Creed|first=Barbara|publisher=Routledge|year=1993|location=New York}}</ref> ਕ੍ਰੀਡ ਦਾ ਕੰਮ [[ਸਿਗਮੰਡ ਫ਼ਰਾਇਡ|ਸਿਗਮੰਡ ਫਰਾਉਡ]], ਅਤੇ [[ਜੂਲੀਆ ਕ੍ਰਿਸਤੇਵਾ|ਜੂਲੀਆ ਕ੍ਰਿਸਟੇਵਾ]] ਸਮੇਤ ਕਈ ਸਿਧਾਂਤਕਾਰਾਂ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। [[ਜੂਲੀਆ ਕ੍ਰਿਸਤੇਵਾ|ਜੂਲੀਆ ਕ੍ਰਿਸਟੇਵਾ]] ਕ੍ਰੀਡ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਨੇ ਕ੍ਰਿਸਟੇਵਾ ਦਾ ਬਹੁਤ ਡੂੰਘਾਈ ਨਾਲ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਘਿਨਾਉਣੀ ਜਾਂਚ ਦੇ ਨਾਲ। ਕ੍ਰੀਡ ਨੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਫਿਲਮ ਜਰਨਲ ਲਈ 1985 ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਸਟੇਵਾ ਅਤੇ ਫਿਲਮ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਲੇਖ ਲਿਖਿਆ। ਕ੍ਰੀਡ ਦੀ ''ਦ ਮੋਨਸਟ੍ਰਸ-ਫੇਮਿਨਾਈਨ'' <ref name=":0">{{Cite book|title=The Monstrous-Feminine: Film, Feminism, Psychoanalysis|url=https://archive.org/details/monstrousfeminin0000cree|last=Creed|first=Barbara|publisher=Routledge|year=1993|location=New York}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFCreed1993">Creed, Barbara (1993). ''The Monstrous-Feminine: Film, Feminism, Psychoanalysis''. New York: Routledge.</cite></ref> ਜੋ ਕਿ 1993 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕ੍ਰਿਸਟੇਵਾ 'ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਕੰਮ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1943]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਹਿਲਾ ਹਫ਼ਤਾ 2022 ਵਿੱਚ ਬਣਾਏ ਗਏ ਲੇਖ]] aof7o31mi4am6jszyux83zwwae1zpvw 0 140811 842343 834372 2026-07-10T20:00:04Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842343 wikitext text/x-wiki '''ਸੂਜ਼ੀ ਗੈਬਲਿਕ''' (ਜਨਮ 26 ਸਤੰਬਰ, 1934) ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਕਲਾਕਾਰ, ਲੇਖਕ, ਕਲਾ ਆਲੋਚਕ, ਕਲਾ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਕਲਾ ਆਲੋਚਨਾ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://arthistorians.info/gabliks|title=Suzi Gablik - Dictionary of Art Historians|website=arthistorians.info|access-date=3 September 2016|archive-date=30 ਮਾਰਚ 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180330080014/http://arthistorians.info/gabliks|dead-url=yes}}</ref> ਉਹ [[ਬਲੈਕਸਬਰਗ, ਵਰਜੀਨੀਆ]] ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://www.resurgence.org/magazine/author10-Suzi-Gablik.html|title=Resurgence • Author Suzi Gablik|website=www.resurgence.org|access-date=4 September 2016}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://americanart.si.edu/artist/suzi-gablik-1707|title=Suzi Gablik|website=Smithsonian American Art Museum|language=en|access-date=29 March 2018}}</ref> == ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ == ਗੈਬਲਿਕ ਦਾ ਜਨਮ 1934 ਵਿੱਚ ਨਿਊਯਾਰਕ ਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਐਂਥਨੀ ਜੇ. ਗੈਬਲਿਕ ਅਤੇ ਗੇਰਾਲਡੀਨ ਸ਼ਵਾਰਜ਼ ਗੈਬਲਿਕ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=http://jari.podbean.com/2009/11/01/interview-with-suzi-gablik/|title=Interview with Suzi Gablik|website=jari.podbean.com|access-date=5 September 2016}}</ref> 1951 ਵਿੱਚ, [[ਬਲੈਕ ਮਾਉਂਟੇਨ ਕਾਲਜ]] ਵਿੱਚ ਗਰਮੀਆਂ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੇ [[ਹੰਟਰ ਕਾਲਜ]] ਵਿੱਚ ਦਾਖਲਾ ਲਿਆ ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ [[ਰਾਬਰਟ ਮਦਰਵੈਲ]] ਨਾਲ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 1955 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਬੀ.ਏ.<ref>{{Cite web|url=http://askart.com/artist/Suzi_Gablik/101594/Suzi_Gablik.aspx|title=Suzi Gablik - Artist, Fine Art Prices, Auction Records for Suzi Gablik|website=askart.com|access-date=4 September 2016|archive-date=9 ਅਕਤੂਬਰ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161009182438/http://www.askart.com/artist/Suzi_Gablik/101594/Suzi_Gablik.aspx|url-status=dead}}</ref> ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਆਪਣੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਤੋਹਫ਼ੇ ਵਜੋਂ, ਉਸਨੇ ਯੂਰਪ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਵਾਪਸੀ 'ਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਮ ਸਬੰਧਾਂ ਕਾਰਨ ਬਾਹਰ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਰੋਤਾਂ 'ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਡੌਲੀ ਚੈਰੋ, [[ਪਿਅਰੇ ਚਾਰੋ|ਪਿਏਰੇ ਚੈਰੋ]] ਦੀ ਵਿਧਵਾ, ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਚੈਰੋ ਦੇ ਸਟੂਡੀਓ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਉਸਨੇ George Wittenborn ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।, ਕਲਾ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਡੀਲਰ ਅਤੇ ਵਿਟਨਬੋਰਨ ਦੀ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਲਰਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਛੋਟੇ-ਪ੍ਰੈਸ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਕ ਇਹ ਕਲਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਅਤੇ ਕਲਾ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਕੰਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸੀ।<ref name=stieber/> == ਲਿਖਣ ਦਾ ਕੈਰੀਅਰ == ਗੈਬਲਿਕ ਨੇ ''[[ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਕਲਾ]]'' ਲਈ ਲੇਖ ਲਿਖੇ ਹਨ (ਜਿਸ ਲਈ ਉਹ ਪੰਦਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਲੰਡਨ ਦੀ ਪੱਤਰਕਾਰ ਸੀ),<ref name=":0">{{cite web|last=|first=|date=|title=Detailed description of the Suzi Gablik papers, 1954-2014|url=http://www.aaa.si.edu/collections/suzi-gablik-papers-16176/more|accessdate=5 September 2016|website=Archives of American Art|publisher=[[Smithsonian Institution]]}}</ref> ''[[ਕਲਾ ਨਿਊਜ਼|ARTnews]]'' (1962-1966),<ref name=":0" /> ''[[ਟਾਈਮਜ਼ ਸਾਹਿਤਕ ਪੂਰਕ|ਟਾਈਮਜ਼ ਲਿਟਰੇਰੀ ਸਪਲੀਮੈਂਟ]]'',<ref>{{Cite web|url=https://www.overdrive.com/creators/85666/suzi-gablik|title=Suzi Gablik|website=OverDrive|access-date=5 September 2016}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.artnews.com/2016/08/26/a-catalogue-of-horrors-suzi-gablik-on-edward-kienholz-in-1965/|title=A Catalogue of Horrors: Suzi Gablik on Edward Kienholz, in 1965 {{!}} ARTnews|last=Gablik|first=Suzi|work=www.artnews.com|access-date=3 September 2016}}</ref> ਅਤੇ ''[[ਨਵਾਂ ਮਾਪਦੰਡ|ਦ ਨਿਊ ਕ੍ਰਾਈਟਰੀਅਨ]]'',<ref>{{Cite web|url=https://www.scribd.com/document/55986391/Gablik-Art-and-God|title=Gablik - Art and God|website=Scribd|access-date=4 September 2016}}</ref> ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਬਲੌਗ ਲਈ।<ref>{{Cite web|url=http://moncon.greenmuseum.org/papers/gablik.pdf|title=Suzi Gablik|last=Gablik|first=Suzi|website=GreenMuseum|access-date=3 September 2016|archive-date=16 ਜਨਵਰੀ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160116133026/http://moncon.greenmuseum.org/papers/gablik.pdf|dead-url=yes}}</ref> ਗੈਬਲਿਕ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਕਿਤਾਬ ''ਪੌਪ ਆਰਟ ਰੀਡਿਫਾਈਨਡ'' ਸੀ, ਜੋ ਕਲਾ ਆਲੋਚਕ [[ਜੌਨ ਰਸਲ (ਕਲਾ ਆਲੋਚਕ)|ਜੌਹਨ ਰਸਲ]] ਨਾਲ ਸਹਿ-ਲੇਖਕ ਸੀ।<ref name=":0" /><ref>Reviews of ''Pop Art Redefined'': *{{cite news|newspaper=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/1969/10/26/archives/pop-art-redefined-by-john-russell-and-suzi-gablik-illustrated-240.html|title=Pop Art Redefined|first=Annette|last=Michelson|authorlink= Annette Michelson |date=October 26, 1969}} *{{Cite journal|last=Moffitt|first=John F.|date=1970|title=Review of Pop Art Redefined|url=https://archive.org/details/sim_art-journal-uk_spring-1970_29_3/page/390|jstor=775479|journal=Art Journal|volume=29|issue=3|pages=390–392|doi=10.2307/775479|issn=0004-3249}}</ref> ਉਸ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: ''ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਤਰੱਕੀ'' (1977),<ref>Reviews of ''Progress in Art'': </ref> ''ਕੀ ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਫੇਲ ਹੋ ਗਈ ਹੈ?'' (1982),<ref>Reviews of ''Has Modernism Failed?'': </ref> ''ਦ ਰੀਨਚੈਂਟਮੈਂਟ ਆਫ਼ ਆਰਟ'' (1992),<ref>Reviews of ''The Reenchantment of Art'': </ref> ''ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਬਿਓਰ ਦ ਐਂਡ ਆਫ਼ ਟਾਈਮ'' (1995),<ref>Reviews of ''Conversations Before the End of Time'': </ref> ''ਲਿਵਿੰਗ ਦਿ ਮੈਜੀਕਲ ਲਾਈਫ: ਐਨ ਓਰਾਕੂਲਰ ਐਡਵੈਂਚਰ'' (2002),<ref>{{Cite journal|date=July 2003|title=Annotated List of Recent Books|journal=Interdisciplinary Studies in Literature and Environment|volume=10|issue=2|pages=299–308|doi=10.1093/isle/10.2.299|jstor=44086217}}</ref> ਅਤੇ ''ਮੈਗ੍ਰਿਟ'' (1970) ),<ref>{{Cite journal|last=Dutton|first=Flora|date=1971|title=Review of Magritte|journal=The Burlington Magazine|volume=113|issue=823|pages=616–619|issn=0007-6287|jstor=876774}}</ref> ਬੈਲਜੀਅਨ [[ਪੜਯਥਾਰਥਵਾਦ|ਅਤਿ]] -ਯਥਾਰਥਵਾਦੀ [[ਰੇਨੇ ਮੈਗ੍ਰਿਟ|ਰੇਨੇ ਮੈਗਰਿਟ]] ਬਾਰੇ, ਮੈਗਰਿਟਸ ਦੇ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ।<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/magritte00gabl|title=Magritte|last=Gablik|first=Suzi|publisher=New York Graphic Society|year=1970|isbn=0500490031|language=English}}</ref> ਗੈਬਲਿਕ ਦੀ ''ਦ ਰੀਨਚੈਂਟਮੈਂਟ ਆਫ਼ ਆਰਟ'' ਨੇ "ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਅਤੇ ਦਮਨਕਾਰੀ ਉਪਭੋਗਤਾਵਾਦੀ ਢਾਂਚੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਾਂ" ਤੋਂ ਉਸ ਦੇ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਮੁੱਢਲੇ ਅਤੇ ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜ ਨਾਲ ਮੁੜ-ਸੰਬੰਧ "ਆਤਮਾ ਦੀ ਵਾਪਸੀ" ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref name="Morgan">Morgan, David. “Enchantment, Disenchantment, Re-Enchantment,” in [https://www.routledge.com/Re-Enchantment/Elkins-Morgan/p/book/9780203891667 ''Re-Enchantment'', edited by James Elkins, David Morgan.] New York: Routledge, 2009, p. 16-17. Retrieved February 22, 2018.</ref> ਧਰਮ ਦੇ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਹਾਲਾਂਕਿ, ਗੈਬਲਿਕ ਨੇ ਸਮਕਾਲੀ ਕਲਾ ਦੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਉਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਦੀ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਪੱਛਮੀ ਢਾਂਚੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੋ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਫਰੈਂਕ ਗੋਹਲਕੇ]], [[ਗਿਲਾਹ ਯੇਲਿਨ ਹਰਸ਼]], [[ਨੈਨਸੀ ਹੋਲਟ]], ਡੋਮਿਨਿਕ ਮੇਜ਼ੌਡ, [[ਫਰਨ ਸ਼ੈਫਰ]] ਅਤੇ ਓਟੇਲੋ ਐਂਡਰਸਨ ਵਰਗੇ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, [[ਸਟਾਰਹਾਕ]], [[ਜੇਮਜ਼ ਟਰੇਲ|ਜੇਮਜ਼]] ਟਰੇਲ ਅਤੇ [[ਮਿਰਲੇ ਲੇਡਰਮੈਨ ਯੂਕੇਲੇਸ]], ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਲਿਖਤ ਵਿੱਚ।<ref name="Orion">Gablik, Suzi. “Arts and the Earth: Making Art as If the World Mattered,” ''Orion'', Autumn 1995, p. 44.</ref> ਆਪਣੇ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਲੇਖਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਗੈਬਲਿਕ ਨੇ ਹੋਰ ਕਲਾਕਾਰਾਂ, ਕਲਾ ਆਲੋਚਕਾਂ ਜਾਂ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਰਿਚਰਡ ਸ਼ਸਟਰਮੈਨ|ਰਿਚਰਡ ਸ਼ੁਸਟਰਮੈਨ]] ਨਾਲ ਇੰਟਰਵਿਊਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ।<ref>{{Cite web|url=http://www.fau.edu/humanitieschair/white-cube.php|title=FAU - Breaking Out of the White Cube|website=www.fau.edu|access-date=4 September 2016}}</ref><ref name="Shaffer Anderson">Gablik, Suzi. “The Ecological Imperative, An Interview with [[Fern Shaffer]] and Othello Anderson,” ''Art Papers'', Nov. 1991.</ref> ਉਸਨੇ ਸ਼ੋਅ ਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਕੈਟਾਲਾਗ ਲਈ ਲੇਖ ਵੀ ਲਿਖੇ ਹਨ ਜੋ ਉਸਨੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web|url=http://www.apexart.org/exhibitions/gablik.htm|title=apexart :: Suzi Gablik :: Sacred Wild|website=www.apexart.org|access-date=4 September 2016}}</ref> ਉਸ ਦੇ ਪੇਪਰ [[ਸਮਿਥਸੋਨੀਅਨ ਸੰਸਥਾ|ਸਮਿਥਸੋਨੀਅਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਸ਼ਨ]] ਦੇ [[ਅਮਰੀਕੀ ਕਲਾ ਦੇ ਪੁਰਾਲੇਖ|ਆਰਕਾਈਵਜ਼ ਆਫ਼ ਅਮਰੀਕਨ ਆਰਟ]] ਵਿਖੇ ਰੱਖੇ ਗਏ ਹਨ।<ref name=":0" /><ref name=stieber>{{Cite journal|last=Stieber|first=Jason|date=2014|doi=10.1086/aaa.53.1_2.43155548|title=Collector's Note: Suzi Gablik Abroad|jstor=43155548|journal=Archives of American Art Journal|volume=53|issue=1/2|pages=140–145|s2cid=192168719|issn=0003-9853}}</ref> == ਪੜ੍ਹਾਉਣਾ == ਗੈਬਲਿਕ ਨੇ [[ਵਰਜੀਨੀਆ ਕਾਮਨਵੈਲਥ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦਾ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਆਰਟਸ|ਵਰਜੀਨੀਆ ਕਾਮਨਵੈਲਥ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਆਰਟਸ]] ਅਤੇ [[ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ ਅਤੇ ਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਇਆ, ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰਾਂ ਵਿੱਚ ਲੈਕਚਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। 1976 ਤੋਂ 1979 ਤੱਕ, ਉਸਨੇ ਭਾਰਤ, ਹੰਗਰੀ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ [[ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਚਾਰ ਏਜੰਸੀ|ਅਮਰੀਕੀ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਚਾਰ ਏਜੰਸੀ]] ਲੈਕਚਰ ਟੂਰ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ।<ref>{{Cite web|url=http://www.aaa.si.edu/collections/suzi-gablik-papers-16176/more|title=Detailed description of the Suzi Gablik papers, 1954-2014 {{!}} Archives of American Art, Smithsonian Institution|last=Art|first=Archives of American|website=www.aaa.si.edu|access-date=5 September 2016}}</ref> ਉਸਨੇ ਪਤਝੜ 1986 ਦੇ ਮਾਉਂਟੇਨ ਲੇਕ ਸਿੰਪੋਜ਼ੀਅਮ ਵਿੱਚ "ਪੋਸਟ-ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਅਤੇ ਅਰਥ ਦਾ ਸਵਾਲ: ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਅਧਿਆਤਮਵਾਦ ਲਈ" ਇੱਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਵੀ ਦਿੱਤੀ।<ref>{{Cite web|url=https://msu.edu/course/ha/452/gablikpostmodernism.htm|title=Postmodernism and the Question of Meaning|website=msu.edu|access-date=7 September 2016}}</ref> == ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀਆਂ == ਗੈਬਲਿਕ ਦੀ ਕਲਾ ਦਾ ਕੰਮ [[ਸਮਿਥਸੋਨੀਅਨ ਅਮਰੀਕਨ ਆਰਟ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ|ਸਮਿਥਸੋਨੀਅਨ ਅਮੈਰੀਕਨ ਆਰਟ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ]]<ref name="Smithsonian Museum">{{Cite web|url=https://americanart.si.edu/artist/suzi-gablik-1707|title=Suzi Gablik: Works by this artist|last=Smithsonian Institution|website=Smithsonian American Art Museum|access-date=20 June 2020}}</ref> ਅਤੇ [[ਬਲੈਕ ਮਾਉਂਟੇਨ ਕਾਲਜ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ + ਆਰਟਸ ਸੈਂਟਰ|ਬਲੈਕ ਮਾਉਂਟੇਨ ਕਾਲਜ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ]] ਦੇ ਸਥਾਈ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://www.blackmountaincollege.org/suzi-gablik/|title=Suzi Gablik|website=Black Mountain College Museum|access-date=20 June 2020}}</ref> ਉਸਦਾ ਕੰਮ ਨਿਊਯਾਰਕ ਦੇ [[ਆਧੁਨਿਕ ਕਲਾ ਦਾ ਅਜਾਇਬ ਘਰ|ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਆਫ਼ ਮਾਡਰਨ ਆਰਟ ਵਿੱਚ]] ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.moma.org/artists/62178?locale=en|title=Suzi Gablik|website=Museum of Modern Art|access-date=20 June 2020}}</ref> == ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨ == 2003 ਵਿੱਚ, ਗਬਲਿਕ ਨੂੰ ਵਿਜ਼ੂਅਲ ਆਰਟਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ [[ਕਲਾ ਲਈ ਮਹਿਲਾ ਕਾਕਸ|ਵੂਮੈਨ ਕਾਕਸ ਫਾਰ ਆਰਟ]] ਦੁਆਰਾ ਨੈਸ਼ਨਲ ਲਾਈਫਟਾਈਮ ਅਚੀਵਮੈਂਟ ਅਵਾਰਡ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="WCforArt">{{Cite web|url=https://nationalwca.org/wp-content/uploads/2019/04/LTA2003.pdf|title=Women's Caucus for Art Honor Awards 2003|website=National Women's Caucus for Art|access-date=20 June 2020}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ|2}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1934]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] 7ee38079h0st197cxiefhp5p4gebn4q 0 141408 842237 683764 2026-07-10T18:00:00Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842237 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Russian_MT-LB_in_Ukraine_marked_"Z".jpg|thumb|330x330px| [[ਯੂਕ੍ਰੇਨ ਉੱਤੇ ਰੂਸੀ ਹਮਲਾ, 2022|2022 ਦੇ ਯੂਕਰੇਨ 'ਤੇ ਰੂਸ ਦੇ ਹਮਲੇ]] ਦੌਰਾਨ "Z" ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਨਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਰੂਸੀ MT-LB । Z ਚਿੰਨ੍ਹ ਦੀ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰੂਸੀ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸੈਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਪੱਖੀ ਰੂਸੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਤੁਲਨਾ ਫਾਸੀਵਾਦੀ ਸਵਾਸਤਿਕ <ref>{{Cite web|url=https://voxukraine.org/en/rashism-or-why-russians-are-the-new-nazi|title=Rashism or why russians are the new Nazi|last=Marayev|first=Vladlen|date=2022-03-30|website=VoxUkraine|language=en-US|publication-place=Kyiv, Ukraine|archive-url=https://web.archive.org/web/20220421140930/https://voxukraine.org/en/rashism-or-why-russians-are-the-new-nazi|archive-date=2022-04-21|access-date=2022-04-12}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://nv.ua/ukr/ukraine/events/znak-z-yak-naciska-svastika-interv-yu-z-andriyem-fedorivim-video-50226240.html|title=The letter Z is a symbol that the rashists chose by chance, like Hitler in his time, a solar sign of Hinduism, said on the air of Radio NV marketing Andrii Fedorov.|website=nv.ua|language=uk|access-date=2022-04-12}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.radiosvoboda.org/a/putin-hitler-napad-na-ukrayinu/31765500.html|title="Ordinary russicism": Putin openly and consistently imitates Hitler|website=Radio Svoboda|language=uk|access-date=2022-04-12}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.pravda.com.ua/ukr/articles/2022/04/11/7338686/index.amp|title=Ordinary ruscism. As one letter captured and nazificated Russia|website=www.pravda.com.ua|access-date=2022-04-12}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://armyinform.com.ua/2022/03/17/z-naczystskyj-symvol-samoznyshhennya-rosiyi/|title=Z is a Nazi symbol of self-destruction|website=armyinform.com.ua|language=uk|access-date=2022-04-12}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://bukinfo.com.ua/index.php/viyna-na-shodi/nova-svastyka-chomu-rosiyany-obraly-same-literu-z|title=New swastika: why the Russians chose the letter Z|website=bukinfo.com.ua|language=uk|access-date=2022-04-12}}</ref>]] '''ਰਾਸ਼ੀਵਾਦ''' ਜਾਂ '''ਰੂਸੀਵਾਦ''' ( ਰੂਸੀ <span title="Russian-language text">''ਰਾਸ਼ਿਜ਼ਮ''</span> , {{IPA-ru|rɐˈʂɨzm|pron}} {{IPA-ru|rɐˈʂɨzm|pron}} ; "ਰੂਸ" ਅਤੇ "ਫਾਸ਼ੀਵਾਦ" ਦਾ ਇੱਕ ਪੋਰਟਮੈਨਟੋ ( фашизм ) <ref>{{Cite web|url=https://uain.press/articles/rashizm-i-fashizm-znajdit-dvi-vidminnosti-1551222|last=Міщенко|first=Михайло|date=2022-03-01|website=Український інтерес|language=uk|script-title=uk:Рашизм і фашизм: знайдіть дві відмінності|trans-title=|archive-url=https://web.archive.org/web/20220303171058/https://uain.press/articles/rashizm-i-fashizm-znajdit-dvi-vidminnosti-1551222|archive-date=2022-03-03|access-date=2022-03-11}}</ref> ) ਇੱਕ ਦਾਅਵਾ ਹੈ ਕਿ [[ਰੂਸ]] ਇੱਕ [[ਫਾਸ਼ੀਵਾਦ|ਫਾਸ਼ੀਵਾਦੀ]] ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਲ਼ ਹੀ ਇਹ ਮਹਾਨ ਰੂਸ ਜਾਂ ਰੂਸੀ ਫੌਜੀ ਵਿਸਥਾਰਵਾਦ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ। <ref>{{Cite web|url=https://voxukraine.org/en/rashism-or-why-russians-are-the-new-nazi|title=Rashism or why russians are the new Nazi|last=Marayev|first=Vladlen|date=2022-03-30|website=VoxUkraine|language=en-US|publication-place=Kyiv, Ukraine|archive-url=https://web.archive.org/web/20220422084107/https://voxukraine.org/en/rashism-or-why-russians-are-the-new-nazi|archive-date=2022-04-22|access-date=2022-04-21}}</ref> <ref>{{Cite journal|date=2021|script-title=ru:Некоторые Инновационные словообразовательные процессы в популярных интернет-текстах в русском и арабском языках|trans-title=Some innovative word-formation processes in popular Internet texts in Russian and Arabic|url=https://www.iasj.net/iasj/article/217613|journal=Journal of the College of Languages|language=ru|issue=43|pages=186-207|archive-url=https://web.archive.org/web/20220422084123/https://www.iasj.net/iasj/article/217613|archive-date=2022-04-22|access-date=2022-04-22}}</ref> ਉਸ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦਾ ਵਰਣਨ [[ਰੂਸੀ ਲੋਕ|ਰੂਸੀਆਂ]] ਦੇ "ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਭਿਅਤਾ ਮਿਸ਼ਨ " ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮਾਸਕੋ ਨੂੰ ਤੀਜਾ ਰੋਮ ਅਤੇ ਵਿਸਤਾਰਵਾਦ । <ref>{{Cite journal|date=1998|title=Fascism and the New Russian Nationalism|url=https://archive.org/details/sim_communist-and-post-communist-studies_1998-03_31_1/page/n4|journal=Communist and Post-Communist Studies|publisher=|volume=31|issue=1|pages=1–15|doi=10.1016/S0967-067X(97)00025-1|issn=0967-067X|jstor=48609343}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.atlanticcouncil.org/blogs/ukrainealert/is-putin-s-russia-fascist/|title=Is Putin's Russia Fascist?|last=Motyl|first=Alexander J.|date=2015-04-23|website=[[Atlantic Council]]|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20220422085121/https://www.atlanticcouncil.org/blogs/ukrainealert/is-putin-s-russia-fascist/|archive-date=2022-04-22|access-date=2022-02-26}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2022/feb/25/vladimir-putin-ukraine-attack-antisemitism-denazify|title=The antisemitism animating Putin's claim to 'denazify' Ukraine|date=2022-02-26|work=[[The Guardian]]|access-date=2022-02-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20220417105216/https://www.theguardian.com/world/2022/feb/25/vladimir-putin-ukraine-attack-antisemitism-denazify|archive-date=2022-04-17|publisher=[[Guardian News & Media Limited]]|department=Ukraine}}</ref> ਇਹ ਰੂਸੀ ਫੌਜੀ ਹਮਲੇ ਦੇ ਸਮਰਥਕਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਨ ਲਈ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਦਾਅਵਾ ਵੀ ਹੈ। <ref>{{Cite web|url=https://www.ukrinform.ua/rubric-society/3424149-ideologia-rasizmu-mae-buti-zasudzena-svitom-ak-nacizm-i-fasizm-istorik.html|date=2022-03-08|website=www.ukrinform.ua|language=uk|script-title=uk:Ідеологія рашизму має бути засуджена світом, як нацизм і фашизм – історик|trans-title=|archive-url=https://web.archive.org/web/20220416070216/https://www.ukrinform.ua/rubric-society/3424149-ideologia-rasizmu-mae-buti-zasudzena-svitom-ak-nacizm-i-fasizm-istorik.html|archive-date=2022-04-16|access-date=2022-03-11}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[Category:Articles containing Russian-language text]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿਆਸੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਵਾਂ]] raa9flgo01v1iqhcahriftl268c0hxj 0 142071 842233 842066 2026-07-10T17:55:05Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842233 wikitext text/x-wiki {{short description|Sanskrit Hindu text, one of the eighteen major Puranas, story of Krishna}}{{EngvarB|date=July 2015}} {{Use dmy dates|date=July 2015}} {{italic title}}{{multiple image|direction=vertical|width=275|footer=''ਭਾਗਵਤ ਪੁਰਾਣ'' ਦੀਆਂ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ 16ਵੀਂ ਤੋਂ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੱਕ, [[ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ]] ਅਤੇ [[ਬੰਗਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ]] ਵਿਚ|image1=Rajasthan manuscript page of Bhagavata Purana.jpg|image2=Bhagavata Purana (Ancient Stories of the Lord) Manuscript LACMA M.88.134.4 (2 of 2).jpg}} '''ਭਾਗਵਤ ਪੁਰਾਣ''' (ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ: भागवतपुराण; ਆਈ ਏ ਐਸ ਟੀ) ਭਗਵਤ ਪੂਰਾਨ), ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀਮਦ ਭਾਗਵਤਮ, ਸ੍ਰੀਮਦ ਭਾਗਵਤ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਜਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਭਾਗਵਤ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, [[ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ]] ਦੇ ਅਠਾਰਾਂ ਮਹਾਨ [[ਪੁਰਾਣ|ਪੁਰਾਣਾਂ]] (ਮਹਾਪੁਰਾਣਾਂ) ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।<ref name="richardthompson2">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=3TZmDSr-1msC&pg=PA10|title=The Cosmology of the Bhagavata Purana 'Mysteries of the Sacred Universe|last=Thompson|first=Richard L.|publisher=Motilal Banarsidass Publishers|year=2007|isbn=978-81-208-1919-1|page=10}}</ref><ref>Dominic Goodall (1996), Hindu Scriptures, University of California Press, {{ISBN|978-0520207783}}, page xli</ref> [[ਬਿਆਸ (ਰਿਸ਼ੀ)|ਵੇਦ ਵਿਆਸ]] ਦੁਆਰਾ [[ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾ|ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ]] ਵਿੱਚ ਰਚਿਆ ਗਿਆ।<ref name="edwinbryant1122">{{Harvnb|Bryant|2007|pages=112}}</ref> ਇਹ [[ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ]] ਪ੍ਰਤੀ ਭਗਤੀ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਆਦਿ [[ਸ਼ੰਕਰਾਚਾਰੀਆ ਮੰਦਰ|ਸ਼ੰਕਰਾਚਾਰੀਆ]] ਦੇ ਅਦਵੈਤ (ਇਕਰੂਪਤਾ) ਦਰਸ਼ਨ,<ref>{{harv|Sheridan|1986|p=53}}</ref><ref name="Kumar Das_1722">{{harvnb|Kumar Das|2006|pages=172–173}}</ref><ref name="Bryant_1112">{{Harvnb|Bryant|2007|pages=111–113}}</ref>[[ਰਾਮਾਨੁਜਅਚਾਰਿਆ]] ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਸ਼ਟਦਵੈਤ (ਯੋਗ ਇਕਰੂਪਤਾ) ਅਤੇ <ref name="Kumar Das_1722" /><ref name="Brown">{{harvnb|Brown|1983|pages=553–557}}</ref><ref name="Sheridan_1-22">{{harvnb|Sheridan|1986|pp=1–2, 17–25}}</ref> ਮਾਧਵਾਚਾਰਿਆ ਦੇ ਦਵੈਤ (ਦਵੈਤਵਾਦ) ਦੇ [[ਵਸ਼ਿਸ਼ਟ|ਵਿਸ਼ਿਸ਼ਟ]] (ਦਵੈਤਵਾਦ) ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਸ਼ਟਵਾਦ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਏਕੀਕ੍ਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। === ਸਰੋਤ === {{Refbegin|40em}} *{{cite journal|last=Beach|first=Milo Cleveland|year=1965|title=A Bhāgavata Purāṇa from the Punjab Hills and related paintings|journal=Bulletin of the Museum of Fine Arts|volume=63|issue=333|pages=168–177|jstor=4171436}} *{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=cY1Xw1ZlIeQC&pg=PA183|title=Sonic theology: Hinduism and sacred sound|last=Beck|first=Guy|publisher=University of South Carolina Press|year=1993|isbn=978-0-253-35334-4|pages=183–184}} *{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=OxayHczql9EC&pg=PA17|title=The Devī Gītā: the song of the Goddess; a translation, annotation, and commentary|last=Brown|first=Cheever Mackenzie|publisher=SUNY Press|year=1998|isbn=978-0-7914-3940-1}} *{{cite journal|last=Brown|first=C. Mackenzie|year=1983|title=The Origin and Transmission of the Two "Bhāgavata Purāṇas": A Canonical and Theological Dilemma|url=https://archive.org/details/sim_american-academy-of-religion-journal_1983-12_51_4/page/n4|journal=Journal of the American Academy of Religion|volume=51|issue=4|pages=551–567|doi=10.1093/jaarel/li.4.551|jstor=1462581}} *{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=HVDqCkW1WpUC|title=Krishna: A Sourcebook|last=Bryant|first=Edwin Francis|publisher=Oxford University Press US|year=2007|isbn=978-0-19-514891-6}} *{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=veSItWingx8C&pg=PA1|title=Songs of Experience|last=Cutler|first=Norman|publisher=Indiana University Press|year=1987|isbn=978-0-253-35334-4|page=1}} *{{cite book|title=A history of Indian philosophy|last=Dasgupta|first=Surendranath|publisher=Cambridge University Press|year=1949|volume=IV: Indian pluralism}} *{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=ObFCT5_taSgC|title=The Encyclopaedia Of Indian Literature|last=Datta|first=Amaresh|publisher=[[Sahitya Akademi]]|year=2006|isbn=978-81-260-1803-1|volume=1}} * {{citation|editor-last=Doniger|editor-first=Wendy|editor-link=Wendy Doniger|title=Purana Perennis: Reciprocity and Transformation in Hindu and Jaina Texts|url=https://books.google.com/books?id=-kZFzHCuiFAC|year=1993|publisher=[[State University of New York Press]]|isbn=0-7914-1381-0}} *{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=DsRb6gjUa1oC|title=The Bhaktirasāmṛtasindhu of Rūpa Gosvāmīn|last=Haberman|first=David L.|author2=Rūpagōsvāmī|publisher=Motilal Banarsidass Publ.|year=2003|isbn=978-81-208-1861-3|editor=Indira Gandhi National Centre for the Arts}} *{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=8URUz0jhH3gC|title=Tales for the dying: the death narrative of the Bhāgavata-Purāṇa|last=Jarow|first=Rick|publisher=SUNY Press|year=2003|isbn=978-0-7914-5609-5}} *{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=BC3l1AbPM8sC|title=A history of Indian literature, 500–1399|last=Kumar Das|first=Sisir|publisher=Sahitya Akademi|year=2006|isbn=978-81-260-2171-0}} *{{cite book|title=Love Divine: Studies in Bhakti and Devotional Mysticism|last=Matchett|first=Freda|publisher=Routledge|year=1993|isbn=978-0-7007-0235-0|editor=Werner, Karel|pages=95–116|chapter=The Pervasiveness of Bhakti in the Bhāgavata Purāṇa|chapter-url=https://books.google.com/books?id=pYahlaJCLnYC&pg=PA95}} *{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=1oqTYiPeAxMC|title=Kṛṣṇa, Lord or Avatāra?|last=Matchett|first=Freda|publisher=Routledge|year=2001|isbn=978-0-7007-1281-6}} *{{cite book|title=The Blackwell companion to Hinduism|last=Matchett|first=Freda|publisher=Wiley-Blackwell|year=2003|isbn=978-0-631-21535-6|editor=[[Gavin Flood|Flood, Gavin D.]]|pages=129–144|chapter=The Purāṇas|chapter-url=https://books.google.com/books?id=qSfneQ0YYY8C&pg=PA129}} *{{cite book|title=The Puranas|last=Rocher|first=Ludo|publisher=Wiesbaden : Harrassowitz|year=1986|isbn=978-3-447-02522-5|pages=138–151}} *{{cite book|title=Researches in Indian and Buddhist philosophy: essays in honour of Professor Alex Wayman|last=Rukmani|first=T. S.|publisher=Motilal Banarsidass|year=1993|isbn=978-81-208-0994-9|editor=Wayman, Alex|pages=217–226|chapter=Siddhis in the Bhāgavata Purāṇa and in the Yogasutras of Patanjali – a Comparison|author-link=T. S. Rukmani|chapter-url=https://books.google.com/books?id=i1ffdTIbNJkC&pg=PA217}} *{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=qrtYYTjYFY8C|title=The Advaitic Theism of the Bhāgavata Purāṇa|last=Sheridan|first=Daniel|publisher=South Asia Books|year=1986|isbn=978-81-208-0179-0|location=Columbia, Mo}} *{{cite book|title=Encyclopedia Indica|last=van Buitenen|first=J. A. B|publisher=Anmol Publications|year=1996|isbn=978-81-7041-859-7|editor=S.S Shashi|location=New Delhi|pages=28–45|chapter=The Archaism of the Bhāgavata Purāṇa|chapter-url=https://books.google.com/books?id=U-sC1GkwH7sC&pg=PA28}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜਨਵਰੀ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=SyxOHOCVcVkC|title=History of Indian theatre|last=Varadpande|first=Manohar Laxman|publisher=Abhinav Publications|year=1987|isbn=978-81-7017-221-5|volume=3}} *{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=tJW71yboqI4C|title=Mysticism and Sacred Scripture|last=Katz|first=Steven T.|publisher=Oxford University Press|year=2000|isbn=978-0195357097}} == ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ == {{commons category|Bhagavata Purana}} ; English * Swami Prabhupāda's version [http://vedabase.io/ Bhaktivedanta Vedabase] * [[iarchive:bhagavatapuranagitapress_201907|Gita Press version]] * [http://www.atributetosankaradeva.org/Gunamala_trans.pdf The Translation of Sankaradeva's Gunamala - the 'pocket-Bhagavata'] (Assam version) * [http://atributetosankaradeva.org/Veda_Stuti.pdf Translation of Sankaradeva's Veda-Stuti (The Prayer of the Vedas), Bhagavata, Book X, from Sankaradeva's Kirttana Ghosa, the 'Bhagavata in miniature'] * [http://www.ochs.org.uk/research/bhagavata-purana-research-project Bhagavata Purana Research Project], Oxford University * [http://catalog.hathitrust.org/Record/012507010 A prose English translation of Srimad Bhagavatam], MN Dutt (Open access limited to the US and parts of Europe) * [http://atmanirvana.com/category/srimad-bhagavatam/ Bhagavata Purana Research Project], (Srimad Bhagavatam English Version) ; Sanskrit original * [https://web.archive.org/web/20081012022829/http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/3_purana/bhagp/bhp1-12u.htm GRETIL etext: The transliterated Sanskrit text for the entire work] * [http://sanskritdocuments.org/doc_purana/bhagpur.html?lang=sa Bhagavata Purana] (Sanskrit) * [http://www.sanskritweb.net/sansdocs/bhagpur.pdf Searchable transliterated PDF file of the entire Bhagavata-Purana from sanskritweb.net] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220420044300/http://sanskritweb.net/sansdocs/bhagpur.pdf |date=20 ਅਪ੍ਰੈਲ 2022 }} == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੁਰਾਣ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ]] sg7rpz1zlvbdq3g47lb0mizrfz0r649 0 142388 842397 604901 2026-07-10T20:47:02Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842397 wikitext text/x-wiki '''ਮੈਡਸਟੋਨ''' (ਲੋਕ-ਕਥਾਵਾਂ) ਮੁੱਢਲੇ [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ]] ਦੀ ਲੋਕਧਾਰਾ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਮੇਡਪੱਥਰ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਚਿਕਿਤਸਕ ਪਦਾਰਥ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ, ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਜਾਨਵਰ ਦੇ ਕੱਟਣ ਵਿੱਚ ਦਬਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਕਿ "ਜ਼ਹਿਰ" ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਕੇ ਰੇਬੀਜ਼ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਅਮੇਰਿਕਾਨਾ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ "ਸਬਜ਼ੀ ਦਾ ਪਦਾਰਥ ਜਾਂ ਪੱਥਰ" ਦੱਸਿਆ।<ref name="way2">{{cite journal|last1=Way|first1=Phocion R.|date=Autumn 1960|editor1-last=Duffen|editor1-first=William A.|title=Overland via "Jackass Mail" in 1858: The Diary of Phocion Way (Part III)|journal=Arizona and the West|publisher=Journal of the Southwest|volume=2|issue=3|page=289|issn=0004-1408|jstor=i40004452|quote=I have always been accustomed to look upon this disease as incurable, but here they have a stone which attracts the poison and when it is applied in time it never fails to cure.³⁸ This fact is so well established that I cannot reasonably doubt it, and it should be known far and wide that others may profit by it.}}</ref> 1958 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਖੋਜਕਰਤਾਵਾਂ ਨੇ "ਮੈਡਸਟੋਨ ਦੇ ਇਲਾਜ ਦੇ 130 ਮਾਮਲਿਆਂ" ਅਤੇ "ਹੁਣ ਤੱਕ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਪੱਥਰਾਂ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤੀ।<ref name="way">{{cite journal|last1=Way|first1=Phocion R.|date=Autumn 1960|editor1-last=Duffen|editor1-first=William A.|title=Overland via "Jackass Mail" in 1858: The Diary of Phocion Way (Part III)|journal=Arizona and the West|publisher=Journal of the Southwest|volume=2|issue=3|page=289|issn=0004-1408|jstor=i40004452|quote=I have always been accustomed to look upon this disease as incurable, but here they have a stone which attracts the poison and when it is applied in time it never fails to cure.³⁸ This fact is so well established that I cannot reasonably doubt it, and it should be known far and wide that others may profit by it.}}</ref> ਖੋਜਕਰਤਾਵਾਂ ਨੇ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਸਰ ਵਾਲਟਰ ਸਕਾਟ ਦੁਆਰਾ ਉਸ ਨਾਮ ਦੇ ਇੱਕ ਨਾਵਲ ਵਿੱਚ ਲਿਖੇ ਗਏ ਮੈਡਪੱਥਰ ਅਤੇ ਫਰਜ਼ੀ ਤਵੀਤ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਕੁਝ ਸਬੰਧ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕੁੱਤੇ ਦੇ ਕੱਟਣ ਦੇ ਪੀੜਤ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਰੂਸੇਡਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਹੋਲੀ ਲੈਂਡ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਲਿਆਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, "... ਪਰ ਹਾਲਾਂਕਿ ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਇਲਾਜ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ, ਪਰ ਸਫਲਤਾ ਅਤੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਸਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਨੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਰਾਬਰੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜੋ ਸੋਲਡਨ ਨੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਸਨ।<ref>{{cite journal|last1=Randolf|first1=Vance|date=1933|title=Ozark Superstitions|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-american-folklore_january-march-1933_46_179/page/1|journal=Journal of American Folklore|volume=46|issue=179|pages=1–12|doi=10.2307/535847|quote=The madstone treatment for rabies was once popular in many parts of the United States, and is still well known in the Ozarks. [...] I have never seen the madstone in actual use, but they tell me that if the dog was really mad the stone sticks fast to the wound and draws the "pizen" out.}}</ref> == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * [[ਨਾਗਮਣੀ]] == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲੋਕਧਾਰਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇਲਾਜ]] e2tn0aq1yyy48ejq9nyyazxwoyuzb3s 0 144161 842356 723333 2026-07-10T20:15:01Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842356 wikitext text/x-wiki '''Ikigai''' (生き甲斐, lit. 'ਹੋਣ ਦਾ ਇੱਕ ਕਾਰਨ') ਇੱਕ [[ਜਾਪਾਨ|ਜਾਪਾਨੀ]] ਸੰਕਲਪ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੀ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਉਦੇਸ਼ ਦੀ ਭਾਵਨਾ, ਜੀਊਂਣ ਦਾ ਇੱਕ ਕਾਰਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। == ਅਰਥ ਅਤੇ ਵਿਉਤਪਤੀ == [[ਆਕਸਫ਼ੋਰਡ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸ਼ਬਦਕੋਸ਼|ਆਕਸਫੋਰਡ ਇੰਗਲਿਸ਼ ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ]] ਨੇ ikigai ਨੂੰ "ਇੱਕ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਸ਼ਕਤੀ; ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਜਾਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਜੋ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਉਦੇਸ਼ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਜਾਂ ਜੀਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ" ਵਜੋਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਹ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਖੁਸ਼ੀ ਜਾਂ ਪੂਰਤੀ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਦੋ ਜਾਪਾਨੀ ਸ਼ਬਦ: ਇਕੀ (生き, ਮਤਲਬ 'ਜੀਵਨ; ਜ਼ਿੰਦਾ') ਅਤੇ ਕਾਈ (甲斐, ਮਤਲਬ '(ਉ) ਪ੍ਰਭਾਵ; (a) ਨਤੀਜਾ; (a) ਫਲ; (a) ਮੁੱਲ; (a) ਵਰਤੋਂ; (a) ਲਾਭ ; (ਨਹੀਂ, ਥੋੜਾ) ਲਾਭ') (ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਗਾਈ ਵਜੋਂ ਆਵਾਜ਼ ਦਿੱਤੀ ਗਈ), 'ਜੀਵਣ ਦੇ ਕਾਰਨ' 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ [ਜ਼ਿੰਦਾ]; ਜੀਵਨ ਲਈ ਇੱਕ ਅਰਥ; ਕੀ [ਕੁਝ ਅਜਿਹਾ ਹੈ ਜੋ] ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਜੀਉਣ ਦੇ ਯੋਗ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ; a raison d'être'. == ਸੰਖੇਪ ਜਾਣਕਾਰੀ == Ikigai ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਉਦੇਸ਼ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋਣ<ref>{{Cite journal|last1=Schippers|first1=Michaéla C.|last2=Ziegler|first2=Niklas|date=2019-12-13|title=Life Crafting as a Way to Find Purpose and Meaning in Life|journal=Frontiers in Psychology|volume=10|pages=2778|doi=10.3389/fpsyg.2019.02778|issn=1664-1078|pmc=6923189|pmid=31920827|doi-access=free}}</ref> ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|url=https://repub.eur.nl/pub/100484/|title=IKIGAI: Reflection on Life Goals Optimizes Performance and Happiness|last=Schippers|first=Michaéla|date=2017-06-16|isbn=978-90-5892-484-1|language=en|access-date=2022-08-21|archive-date=2021-02-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20210204022827/https://repub.eur.nl/pub/100484/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Mathews|first=Gordon|date=1996|title=The Stuff of Dreams, Fading: Ikigai and "The Japanese Self"|url=https://archive.org/details/sim_ethos_1996-12_24_4/page/718|journal=Ethos|volume=24|issue=4|pages=718–747|doi=10.1525/eth.1996.24.4.02a00060|issn=0091-2131|jstor=640520}}</ref> ਮਿਚੀਕੋ ਕੁਮਾਨੋ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਗਏ ਇੱਕ ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਾਪਾਨੀ ਵਿੱਚ ਵਰਣਨ ਕੀਤੇ ਅਨੁਸਾਰ ਆਈਕਿਗਾਈ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਦਾ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਰਥ ਹੈ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਅਤੇ ਪੂਰਤੀ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਜੋ ਉਦੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਜਨੂੰਨ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite journal|last=Kumano|first=Michiko|date=2018-06-01|title=On the Concept of Well-Being in Japan: Feeling Shiawase as Hedonic Well-Being and Feeling Ikigai as Eudaimonic Well-Being|journal=Applied Research in Quality of Life|language=en|volume=13|issue=2|pages=419–433|doi=10.1007/s11482-017-9532-9|issn=1871-2576|s2cid=149162906}}</ref> ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਜੋ ਇਕਾਈਗਾਈ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ 'ਤੇ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੁਭਾਵਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸਵੈ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref name=":12">{{Cite journal|last=Nakanishi|first=N|date=1999-05-01|title='Ikigai' in older Japanese people|url=https://archive.org/details/sim_age-and-ageing_1999-05_28_3/page/323|journal=Age and Ageing|language=en|volume=28|issue=3|pages=323–324|doi=10.1093/ageing/28.3.323|issn=1468-2834|pmid=10475874|doi-access=free}}</ref> ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀ ਕਾਤਸੁਆ ਇਨੂਏ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ikigai ਇੱਕ ਸੰਕਲਪ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੋ ਪਹਿਲੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: "ਸਰੋਤ ਜਾਂ ਵਸਤੂਆਂ ਜੋ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮੁੱਲ ਜਾਂ ਅਰਥ ਲਿਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ" ਅਤੇ "ਇਹ ਭਾਵਨਾ ਕਿ ਕਿਸੇ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਇਸਦੇ ਸਰੋਤ ਜਾਂ ਵਸਤੂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਦੇ ਕਾਰਨ ਮੁੱਲ ਜਾਂ ਅਰਥ ਹੈ"। Inoue ਸਮਾਜਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ ikigai ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕਰਦਾ ਹੈ - ਸਮਾਜਿਕ ikigai, ਗੈਰ-ਸਮਾਜਿਕ ikigai, ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਵਿਰੋਧੀ ikigai -। ''ਸਮਾਜਿਕ'' ikigai ikigai ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸਮਾਜ ਦੁਆਰਾ ਸਵੈਸੇਵੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਅਤੇ ਸਰਕਲ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ''ਸਮਾਜਿਕ'' ikigai ਇੱਕ ikigai ਹੈ ਜੋ ਸਮਾਜ ਨਾਲ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਜਾਂ ਸਵੈ-ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ। ''ਸਮਾਜ-ਵਿਰੋਧੀ'' ikigai ikigai ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਹਨੇਰੇ ਜਜ਼ਬਾਤਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਨਫ਼ਰਤ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਜਾਂ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਲਈ ਬੁਨਿਆਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਹੈ। <ref>{{Cite book|title=Psychology of Aging|last=Inoue|first=Katsuya|publisher=Chuo Hoki Shuppan|year=2000|isbn=978-4805818954|pages=80–99, 144–145}}</ref> ''[[ਨੈਸ਼ਨਲ ਜੀਓਗ੍ਰੈਫਿਕ ਮੈਗਜ਼ੀਨ|ਨੈਸ਼ਨਲ ਜੀਓਗ੍ਰਾਫਿਕ]]'' ਦੇ ਰਿਪੋਰਟਰ ਡੈਨ ਬੁਏਟਨਰ ਨੇ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਓਕੀਨਾਵਾ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਲੰਬੀ ਉਮਰ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ikigai ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.ted.com/talks/dan_buettner_how_to_live_to_be_100?language=en|title=How to live to be 100+|last=Buettner|first=Dan|date=September 2009|website=TED|access-date=2021-09-09}}</ref> ਬੁਏਟਨਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਓਕੀਨਾਵਾਸੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰਿਟਾਇਰ ਹੋਣ ਦੀ ਘੱਟ ਇੱਛਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਲੋਕ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਆਪਣਾ ਮਨਪਸੰਦ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਹ ਸਿਹਤਮੰਦ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। Moai, ਇੱਕ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਦੋਸਤ ਸਮੂਹ, ਨੂੰ ਵੀ ਓਕੀਨਾਵਾ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਜੀਉਣ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਾਰਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|title=Ikigai: The Japanese Secret to a Long and Happy Life|url=https://archive.org/details/ikigaijapanesese0000garc|last=García|first=Héctor|last2=Miralles|first2=Francesc|publisher=Penguin Books|year=2017|isbn=978-0143130727}}</ref> == ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ == ਹਾਲਾਂਕਿ ikigai ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਜਾਪਾਨੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਾਪਾਨੀ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਅਕਾਦਮਿਕ ਮੀਕੋ ਕਾਮੀਆ ਦੁਆਰਾ ਉਸਦੀ 1966 ਦੀ ਕਿਤਾਬ {{ਨਿਹੋਂਗੋ|"On the Meaning of Life"|生きがいについて|ikigai ni tsuite}} ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite book|title="『生きがいについて』 ("On the Meaning of Life" in Japanese)"|last=Kamiya|first=Mieko|publisher=Misuzu Shobo|year=1980|isbn=4622081814|location=Japan}}</ref> ਕਿਤਾਬ ਦਾ ਅਜੇ ਤੱਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਹੈ। == ਮਹੱਤਵ == 1960, 1970 ਅਤੇ 1980 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ, ikigai ਨੂੰ ਜਾਂ ਤਾਂ ਸਮਾਜ ਦੀ ਬਿਹਤਰੀ ("ਆਪਣੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਕਰਨਾ") ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੇ ਸੁਧਾਰ ("ਆਪਣੇ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਚੱਲਣਾ") ਲਈ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=AiQlDwAAQBAJ&q=ikigai&pg=PA1|title=Happiness and the Good Life in Japan|last=Manzenreiter|first=Wolfram|last2=Holthus|first2=Barbara|date=2017-03-27|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-317-35273-0|language=en}}</ref> ਮਾਨਵ-ਵਿਗਿਆਨੀ ਚਿਕਾਕੋ ਓਜ਼ਾਵਾ-ਡੀ ਸਿਲਵਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਾਪਾਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਲਈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ikigai ਨੂੰ "ਕੰਪਨੀ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਇਸ ਮਿਆਰੀ ਢਾਂਚੇ ਵਿੱਚ ਫਿੱਟ ਕਰਨਾ" ਸੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਨੌਜਵਾਨ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ikigai ਨੂੰ "ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਕੀ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਭਵਿੱਖ"।<ref name="Ozawa-de Silva">{{Cite journal|last=Ozawa-de Silva|first=Chikako|date=2020-02-11|title=In the eyes of others: Loneliness and relational meaning in life among Japanese college students|url=|journal=Transcultural Psychiatry|language=en|volume=57|issue=5|pages=623–634|doi=10.1177/1363461519899757|issn=1363-4615|pmid=32041496}}</ref> ਕਈ ਅਧਿਐਨ  ਨੇ ਦਿਖਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਲੋਕ ikigai ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਾਰਡੀਓਵੈਸਕੁਲਰ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਹੋਣ ਦੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਘਾਤਕ ਟਿਊਮਰ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਬੰਧ ਦਾ ਕੋਈ ਸਬੂਤ ਨਹੀਂ ਸੀ।<ref>{{Cite journal|last=Sone T.|last2=Nakaya N.|last3=Ohmori K.|last4=Shimazu T.|last5=Higashiguchi M.|last6=Kakizaki M.|last7=Kikuchi N.|last8=Kuriyama S.|last9=Tsuji I.|date=2008|title=Sense of life worth living (ikigai) and mortality in Japan: Ohsaki Study|url=https://archive.org/details/sim_psychosomatic-medicine_july-august-2008_70_6/page/709|journal=Psychosomatic Medicine|volume=70|issue=6|pages=709–15|doi=10.1097/PSY.0b013e31817e7e64|pmid=18596247}}</ref><ref name=":3">{{Cite journal|last=Tanno K.|last2=Sakata K.|last3=Ohsawa M.|last4=Onoda T.|last5=Itai K.|last6=Yaegashi Y.|last7=Tamakoshi A.|year=2009|title=Associations of ikigai as a positive psychological factor with all-cause mortality and cause-specific mortality among middle-aged and elderly Japanese people: findings from the Japan Collaborative Cohort Study|journal=Journal of Psychosomatic|volume=67|issue=1|pages=67–75|doi=10.1016/j.jpsychores.2008.10.018|pmid=19539820}}</ref> == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * [[ਜੋਇ ਦੇ ਵਿਵਰੇ]] * [[ਲੋਗੋਥੈਰੇਪੀ]] * [[ਅਰਥ—ਬਣਾਉਣਾ|ਅਰਥ-ਬਣਾਉਣਾ]] * [[ਪ੍ਰੇਰਣਾ § ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ]] == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਵੈ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:Articles containing Japanese language text]] bplmmxv0t8pfadcnwsv37xk02a6etxe 0 144412 842255 768619 2026-07-10T18:21:13Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842255 wikitext text/x-wiki {{multiple image | perrow = 3 | total_width = 350 | image1 = Swami Vivekananda 1896.jpg | alt1 = Swami Vivekananda | image2 = Hsuan Hua Hong Kong 1.jpeg | alt2 = Hsuan Hua | image3 = Baduanjin qigong edit1.jpg | alt3 = Baduanjin qigong | image6 = Carracci, Lodovico - St Francis in Meditation - Google Art Project.jpg | alt6 = St Francis | image5 = Dhikr Rifa-iyya.jpg | alt5 = Sufis | image4 = Sree Narayana guru at Meditation.jpg | alt4 = Narayana Guru | footer = ਧਿਆਨ ਦੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਚਿਤਰਣ (ਉੱਪਰ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ): [[ਹਿੰਦੂ]] [[ਸੋਆਮੀ ਵਿਵੇਕਾਨੰਦ]], [[ਬੋਧੀ]] ਭਿਕਸ਼ੂ ਸੁਆਨ [[ਹੁਆ]], [[ਤਾਓਵਾਦੀ]] [[ਬਦੁਆਨਜਿਨ]] [[ਕਿਗੋਂਗ]], ਈਸਾਈ [[ਸੇਂਟ ਫਰਾਂਸਿਸ]], ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਮੁਸਲਮਾਨ [[ਸੂਫੀ]], ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਸੁਧਾਰਕ [[ਨਰਾਇਣ ਗੁਰੂ]]। | align = | direction = | caption1 = | caption2 = }} '''ਧਿਆਨ''' ਇੱਕ [[ਕਿਰਿਆ]] ਜਾਂ ਅਭਿਆਸ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਵਿੱਚ ਚੇਤੰਨਤਾ, ਸਾਵਧਾਨੀ ਅਤੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਵਧਾਉਣ ਹੇਤ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਸਤੂ, ਵਿਚਾਰ, ਜਾਂ ਗਤੀਵਿਧੀ 'ਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰਨ, ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਸਥਿਰ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਤਕਨੀਕਾਂ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।{{Sfn|Walsh|Shapiro|2006}}{{Sfn|Cahn|Polich|2006}}{{Sfn|Jevning|Wallace|Beidebach|1992}}{{Sfn|Goleman|1988}} ਕਈ ਧਾਰਮਿਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਦੀਆਂ ਤਕਨੀਕਾਂ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਧਿਆਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਉੱਲੇਖ [[ਉਪਨਿਸ਼ਦ|ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ]] ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਧਿਆਨ [[ਬੁੱਧ ਧਰਮ|ਬੁੱਧ]], [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ|ਸਿੱਖ]] ਅਤੇ [[ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ|ਹਿੰਦੂ]] ਧਰਮ ਦੇ ਚਿੰਤਨਸ਼ੀਲ ਭੰਡਾਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=DD0w_IMFA8gC&q=meditation+hinduism&pg=PA243|title=Classical Hinduism|last=Dhavamony|first=Mariasusai|publisher=Università Gregoriana Editrice|year=1982|isbn=978-88-7652-482-0|pages=243|language=en}}</ref> 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ [[ਭਾਰਤੀ ਉਪਮਹਾਂਦੀਪ]] ਤੋਂ ਧਿਆਨ ਦੀਆਂ ਤਕਨੀਕਾਂ ਹੋਰ ਸੱਭਿਆਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਗਈਆਂ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਵਰਗੇ ਗੈਰ-ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਪ੍ਰਸੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਪਯੋਗ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਧਿਆਨ ਤਣਾਅ, [[ਚਿੰਤਾ]], [[ਬੇਦਿਲੀ|ਉਦਾਸੀ]] ਅਤੇ [[ਪੀੜ]] ਨੂੰ ਕਾਫੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਘਟਾ ਸਕਦਾ ਹੈ,<ref>{{Cite journal|last=Hölzel|first=Britta K.|last2=Lazar|first2=Sara W.|last3=Gard|first3=Tim|last4=Schuman-Olivier|first4=Zev|last5=Vago|first5=David R.|last6=Ott|first6=Ulrich|date=November 2011|title=How Does Mindfulness Meditation Work? Proposing Mechanisms of Action From a Conceptual and Neural Perspective|url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26168376/|journal=Perspectives on Psychological Science: A Journal of the Association for Psychological Science|volume=6|issue=6|pages=537–559|doi=10.1177/1745691611419671|issn=1745-6916|pmid=26168376}}</ref> ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ, ਸਵੈ-ਧਾਰਨਾ,<ref>{{Cite web|url=https://hackspirit.com/dalai-lama-reveals-practice-meditation-properly/|title=The Dalai Lama explains how to practice meditation properly|date=May 3, 2017}}</ref> ਸਵੈ-ਸੰਕਲਪ, ਅਤੇ ਤੰਦਰੁਸਤੀ ਨੂੰ ਵਧਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://nccih.nih.gov/health/meditation/overview.htm|title=Meditation: In Depth|website=NCCIH}}</ref><ref name="goyal">{{Cite journal|last=Goyal|first=M.|last2=Singh|first2=S.|last3=Sibinga|first3=E. M.|last4=Gould|first4=N. F.|last5=Rowland-Seymour|first5=A.|last6=Sharma|first6=R.|last7=Berger|first7=Z.|last8=Sleicher|first8=D.|last9=Maron|first9=D. D.|year=2014|title=Meditation Programs for Psychological Stress and Well-being: A Systematic Review and Meta-analysis|url=https://archive.org/details/sim_jama-internal-medicine_2014-03_174_3/page/357|journal=JAMA Internal Medicine|volume=174|issue=3|pages=357–368|doi=10.1001/jamainternmed.2013.13018|pmc=4142584|pmid=24395196}}</ref><ref name="auto">{{Cite journal|last=Shaner|first=Lynne|last2=Kelly|first2=Lisa|last3=Rockwell|first3=Donna|last4=Curtis|first4=Devorah|year=2016|title=Calm Abiding|journal=Journal of Humanistic Psychology|volume=57|page=98|doi=10.1177/0022167815594556}}</ref> [[ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ|ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ]], ਤੰਤੂ ਵਿਗਿਆਨਕ, ਅਤੇ [[ਖੂਨ ਸੰਚਾਰ ਪ੍ਰਣਾਲੀ|ਰਕਤ ਸੰਚਾਰ ਪ੍ਰਣਾਲੀਗਤ]] ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਹੋਰ ਖੇਤਰਾਂ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਮਝਣ ਲਈ ਖੋਜ ਜਾਰੀ ਹੈ। == ਵਿਉਤਪੱਤੀ == ਸ਼ਬਦ 'ਧਿਆਨ' [[ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾ|ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ]] ਮੂਲ ''ਧਿਆਈ'' ਤੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਚਿੰਤਨ ਜਾਂ ਮਨਨ ਕਰਨਾ।<ref>{{Cite journal|last=Sampaio|first=Cynthia Vieira Sanches|last2=Lima|first2=Manuela Garcia|last3=Ladeia|first3=Ana Marice|date=April 2017|title=Meditation, Health and Scientific Investigations: Review of the Literature|url=http://link.springer.com/10.1007/s10943-016-0211-1|journal=Journal of Religion and Health|language=en|volume=56|issue=2|pages=411–427|doi=10.1007/s10943-016-0211-1|issn=0022-4197|pmid=26915053}}</ref><ref name="feurstein06">{{Cite journal|last=Feuerstein|first=Georg|author-link=Georg Feuerstein|year=2006|title=Yoga and Meditation (Dhyana)|url=http://www.santosha.com/moksha/meditation1.html|journal=Moksha Journal|issue=1|oclc=21878732|access-date=2022-09-03|archive-date=2018-07-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20180708200025/http://www.santosha.com/moksha/meditation1.html|url-status=dead}}</ref><ref>The verb root "dhyai" is listed as referring to "contemplate, meditate on" and "dhyāna" is listed as referring to "meditation; religious contemplation" on page 134 of {{Cite book|title=A practical Sanskrit dictionary with transliteration, accentuation and etymological analysis throughout|url=https://archive.org/details/practicalsanskri0000macd|last=Macdonell|first=Arthur Anthony|date=1971|publisher=[[Oxford University Press]]|location=London|author-link=Arthur Anthony Macdonell|orig-year=1929}}</ref> == ਧਿਆਨ ਦੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ == === ਮੂਲ === ਧਿਆਨ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਉਸ ਧਾਰਮਿਕ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇਸਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।{{Sfn|Everly|Lating|2002}} ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਦੇ ਉਭਾਰ ਜਿੜ੍ਹੇ ਧਿਆਨ ਦੇ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਤੱਤ ਹੈ, ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਨਵੀਨਤਮ ਪੜਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|last=Rossano|first=Matt J.|date=February 2007|title=Did Meditating Make Us Human?|url=https://archive.org/details/cambridge-archaeological-journal_2007-02_17_1/page/47|journal=Cambridge Archaeological Journal|volume=17|issue=1|pages=47–58|doi=10.1017/S0959774307000054}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=DD0w_IMFA8gC&q=meditation+hinduism&pg=PA243|title=Classical Hinduism|last=Dhavamony|first=Mariasusai|publisher=Università Gregoriana Editrice|year=1982|isbn=978-88-7652-482-0|pages=243–244|language=en}}</ref>{{Sfn|Lusthaus|2018}} ਧਿਆਨ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਉੱਲ੍ਹੇਖਾਂ [[ਉਪਨਿਸ਼ਦ|ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ]] ਅਤੇ [[ਮਹਾਂਭਾਰਤ]] ([[ਭਗਵਦ ਗੀਤਾ]] ਸਮੇਤ) ਵਿੱਚ ਹਨ।<ref>Alexander Wynne, The Origin of Buddhist Meditation. Routledge 2007, p. 51. The earliest reference is actually in the Mokshadharma, which dates to the early Buddhist period.</ref><ref>The Katha Upanishad describes yoga, including meditation. On meditation in this and other post-Buddhist Hindu literature, see {{Cite book|title=The Sociology of Philosophies: A Global Theory of Intellectual Change|last=Collins|first=Randall|publisher=Harvard University Press|year=2000|page=199}}</ref> ਬ੍ਰਿਹਦਰਣਿਅਕ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਵਿੱਚ "ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਇਕਾਗਰ ਹੋ ਜਾਣ ਨਾਲ, ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ (''ਆਤਮਾਨ'') ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਅਨੁਭਵ ਕਰਨਾ" ਵਜੋਂ ਧਿਆਨ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref name="Flood">{{Cite book|url=https://archive.org/details/introductiontohi0000floo|title=An Introduction to Hinduism|last=Flood|first=Gavin|publisher=Cambridge University Press|year=1996|isbn=978-0-521-43878-0|location=Cambridge|pages=[https://archive.org/details/introductiontohi0000floo/page/94 94]–95|author-link=Gavin Flood|url-access=registration}}</ref> === ਭਾਰਤੀ ਧਰਮ === ==== ਜੈਨ ਧਰਮ ==== ਜੈਨ ਧਿਆਨ ਦੀ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਅਭਿਆਸ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ''ਮੁਕਤੀ-ਮਾਰਗ'' ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਤਿੰਨ ਅੰਗ ਹਨ ਜਿਸ ਨੂੰ ''ਰਤਨ ਤ੍ਰਿਆ'' "ਤਿੰਨ ਰਤਨ" ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਉਚਿਤ ਧਾਰਨਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਉਚਿਤ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਉਚਿਤ ਅਚਰਣ।<ref name="Ratna traya">{{Cite book|title=Jain Yog|last=Mahapragya|first=Acharya|publisher=Aadarsh Saahitya Sangh|year=2004|chapter=Foreword}}</ref> ਜੈਨ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਸਵੈ ਨੂੰ ਅਨੁਭਵ ਕਰਨਾ, ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਮੁਕਤੀ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਣਾ ਹੈ।<ref name="blessings">{{Cite book|title=Sambodhi|last=Tulsi|first=Acharya|publisher=Aadarsh Saahitya Sangh|year=2004|chapter=blessings}}</ref> ਇਸ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਆਤਮਾ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਣਾ ਅਤੇ ਬਣੇ ਰਹਿਣਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਲਗਾਅ ਜਾਂ ਘਿਰਣਾ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਭਿਆਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਜਾਣਕਾਰ-ਦਰਸ਼ਕ (ਗਿਆਤ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟ) ਬਣਨ ਦਾ ਜਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੈਨ ਧਿਆਨ ਨੂੰ ''ਧਰਮ ਧਿਆਨ'' ਅਤੇ ''ਸ਼ੁਕਲਾ ਧਿਆਨ'' ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ==== ਬੁੱਧ ਧਰਮ ==== [[ਤਸਵੀਰ:BodhidharmaYoshitoshi1887.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a2/BodhidharmaYoshitoshi1887.jpg/170px-BodhidharmaYoshitoshi1887.jpg|thumb| ਬੋਧੀਧਰਮ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਜ਼ਾਜ਼ਨ]] [[ਬੁੱਧ ਧਰਮ]] ਵਿੱਚ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਅਤੇ [[ਨਿਰਵਾਣ]] ਵੱਲ ਮਾਰਗ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਧਿਆਨ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।{{Refn|For instance, {{harvtxt|Kamalashila|2003|p=4}}, states that Buddhist meditation "includes any method of meditation that has [[Bodhi|Enlightenment]] as its ''ultimate'' aim." Likewise, {{harvtxt|Bodhi|1999}} writes: "To arrive at the experiential realization of the truths it is necessary to take up the practice of meditation.... At the climax of such contemplation the mental eye ... shifts its focus to the unconditioned state, [[Nirvana|Nibbana]]...." A similar although in some ways slightly broader definition is provided by:{{sfn|Fischer-Schreiber|Ehrhard|Diener|1991|p=142}} "'''Meditation'''&nbsp;– general term for a multitude of religious practices, often quite different in method, but all having the same goal: to bring the consciousness of the practitioner to a state in which he can come to an experience of 'awakening,' 'liberation,' 'enlightenment.'" {{harvtxt|Kamalashila|2003}} further allows that some Buddhist meditations are "of a more preparatory nature" (p. 4).}} ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਵਿੱਚ''ਭਾਵਾ'' ("ਵਿਕਾਸ") ਅਤੇ <nowiki><i>ਅਨਾਪਨਸਤੀ</i></nowiki> ("ਅੰਦਰ-ਬਾਹਰ ਸਾਹ ਲੈਣ ਦੀ ਚੇਤਨਾ"){{Refn|The [[Pāli]] and [[Sanskrit]] word ''bhāvanā'' literally means "development" as in "mental development." For the association of this term with "meditation," see {{harvtxt|Epstein|1995|p=105}}; and {{harvtxt|Fischer-Schreiber|Ehrhard|Diener|1991|p=20}}. As an example from a well-known discourse of the [[Pali Canon]], in "The Greater Exhortation to Rahula" (''Maha-Rahulovada Sutta'', [[Majjhima Nikaya|MN]] 62), Ven. [[Sariputta]] tells Ven. [[Rahula]] (in Pali, based on [http://www.tipitaka.org/romn/cscd/s0202m.mul1.xml VRI, n.d.)]: ''{{IAST|ānāpānassatiṃ, rāhula, bhāvanaṃ bhāvehi.}}'' {{cite web|url=http://www.accesstoinsight.org/tipitaka/mn/mn.062.than.html |title= Maha-Rahulovada Sutta: The Greater Exhortation to Rahula (MN 62) |author=Ṭhānissaro Bhikkhu |author-link=Ṭhānissaro Bhikkhu |year=2006}} translates this as: "Rahula, develop the meditation [''{{IAST|bhāvana}}''] of [[anapanasati|mindfulness of in-&-out breathing]]." (Square-bracketed Pali word included based on Ṭhānissaro Bhikkhu, 2006, end note}} ਦਾ ਮੂਲ ਅਭਿਆਸ ''ਝਨਾ'' / ''ਧਿਆਨ'' ਜਾਂ ''ਸਮਾਧੀ'' ਵਿੱਚ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।{{Refn|See, for example, {{cite web |url=http://www.accesstoinsight.org/lib/authors/thanissaro/onetool.html |title= One Tool Among Many: The Place of Vipassana in Buddhist Practice |author=Ṭhānissaro Bhikkhu |author-link=Ṭhānissaro Bhikkhu |year=1997}}; as well as {{harvtxt|Kapleau|1989|p=385}} for the derivation of the word "zen" from [[Sanskrit]] "dhyāna". [[Pāli Text Society]] Secretary Rupert Gethin, in describing the activities of [[śramaṇa|wandering ascetics]] contemporaneous with the Buddha, wrote: : There is the cultivation of meditative and contemplative techniques aimed at producing what might, for the lack of a suitable technical term in English, be referred to as "altered states of consciousness". In the technical vocabulary of Indian religious texts such states come to be termed "meditations" ([Skt.:] ''dhyāna'' / [Pali:] ''jhāna'') or "concentrations" (''[[samādhi]]''); the attainment of such states of consciousness was generally regarded as bringing the practitioner to deeper knowledge and experience of the nature of the world. ({{harvnb|Gethin|1998|p=10}})}} ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਉਪਰੰਤ ਦੂਜੇ ਏਸ਼ੀਆਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਫੈਲੀ ਗਈ ਸੀ, 2ਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਉਹ ਚੀਨ ਪਹੁੰਚੀ ਸੀ,<ref>Dumoulin(2005), ''Zen Buddhism: A History. Vol. 1: India and China'', p.64</ref> ਅਤੇ 6ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਜਾਪਾਨ ਪਹੁੰਚੀ ਸੀ। [[ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ|ਆਧੁਨਿਕ ਯੁੱਗ]] ਵਿੱਚ, ਏਸ਼ੀਆਈ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਉੱਤੇ ਬੋਧੀ ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਾਰਨ, ਬੋਧੀ ਧਿਆਨ ਦੀਆਂ ਤਕਨੀਕਾਂ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਪੱਛਮੀ ਦੁਨੀਆਂ 'ਚ [[ਜ਼ੇੱਨ|ਜ਼ੇਨ]] ਧਾਰਨਾ ਦੀ ਲੋਕਪ੍ਰਿਅਤਾ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਗੈਰ-ਬੋਧੀ ਨੇ ਧਿਆਨ ਦੀਆਂ ਬੋਧ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਦੇ ਅਭਿਆਸਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾਇਆ। ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਦੀ ਆਧੁਨਿਕ ਧਾਰਨਾ (ਬੋਧੀ ਸ਼ਬਦ ''ਸਤੀ'' 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ) ਅਤੇ ਸਬੰਧਤ ਧਿਆਨ ਅਭਿਆਸਾਂ ਨੂੰ ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਮਾਨਸਿਕ ਰੋਗਾਂ ਦੀ ਚਿਕਿਸਤਾ 'ਚ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web|url=https://www.unitedwecare.com/guided-meditation-for-calm-mindfulness/|title=How to Use Guided Meditation for Calm and Mindfulness|date=March 5, 2021|website=United We Care}}</ref> ===== ਗੌਤਮ ਬੁੱਧ ਦੀ ਧਿਆਨ ਸ਼ੈਲੀ ===== ਧਿਆਨ [[ਗੌਤਮ ਬੁੱਧ]] (5ਵੀਂ ਸਦੀ) ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਅਹਿਮਤਰੀਨ ਯੋਗਦਾਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਮਕਾਲੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨ-ਪ੍ਰੈਕਟੀਸ਼ਨਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਗੌਤਮ ਬੁੱਧ ਦੀ ਧਿਆਨ ਸ਼ੈਲੀ ਦਰਅਸਲ ਸੰਪੂਰਨ ਸਮਤਾ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ।<ref>Gethin, ''The Buddhist Path to Awakening''</ref> ਧਿਆਨ ਬੋਧੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਸੰਵੇਦਨਾ-ਸੰਜਮ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਬੰਦਸ਼ਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਕਸਿਤ ਬਿੰਦੂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref>Vetter, ''The meditative practices of early Buddhism''</ref><ref>Polak, ''Reexamining Jhana''</ref> ==== ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ==== [[ਤਸਵੀਰ:Patanjali_Statue.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9c/Patanjali_Statue.jpg/220px-Patanjali_Statue.jpg|thumb| ਪਤੰਜਲੀ ਯੋਗਪੀਠ ਵਿਖੇ [[ਪਦਮਾਸਨ|ਪਦਮ-ਆਸਨ]] ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦੀ [[ਪਤੰਜਲੀ]] ਦੀ ਮੂਰਤੀ।]] [[ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ]] ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਹਨ।<ref name="Flood"/> ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਵਿੱਚ, ''ਯੋਗ'' ਅਤੇ ''ਧਿਆਨ'' ਦਾ ਅਭਿਆਸ 'ਸ਼ੁੱਧ ਜਾਗਰੂਕਤਾ', ਜਾਂ 'ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ' ਵਜੋਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਦਵੈਤ ਵੇਦਾਂਤ ਵਿੱਚ ''ਜੀਵਾਤਮਨ'', ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਸਵੈ, ਨੂੰ ਭਰਮ ਵਿੱਚ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਸਲੀਅਤ ਵਿੱਚ ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਦਵੈਤ ਆਤਮਾ-[[ਬ੍ਰਹਮ|ਬ੍ਰਾਹਮਣ]] ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ। [[ਯੋਗ ਦਰਸ਼ਨ|ਦਵੈਤਵਾਦੀ ਯੋਗ ਦਰਸ਼ਨ]] ਅਤੇ [[ਸੰਖਿਆ ਦਰਸ਼ਨ|ਸਾਮਖਿਆ]] ਵਿੱਚ, ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ 'ਪੁਰਸ਼/ਪੁਰਖ' ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਜੋ ਕੁਦਰਤ, 'ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ' ਦੁਆਰਾ ਬੇਰੋਕ ਹੈ। ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਘਟਨਾ ਦਾ ਨੂੰ [[ਮੋਕਸ਼]], ਵਿਮੁਕਤੀ ਜਾਂ ਕੈਵਲਯ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ==== ਸਿੱਖ ਧਰਮ ==== [[ਸਿੱਖੀ|ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] ਵਿੱਚ, ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਉੱਨਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਹੇਤ [[ਸਿਮਰਨ]] (ਧਿਆਨ) ਅਤੇ ਚੰਗੇ ਕਰਮਾਂ ਦੋਵੇਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ;<ref>{{Cite book|title=Cultural and Religious Heritage of India: Sikhism|last=Sharma|first=Suresh|publisher=Mittal Publications|year=2004|isbn=978-81-7099-961-4|page=7}}</ref> ਚੰਗੇ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸਿਮਰਨ ਵਿਅਰਥ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਿੱਖ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ [[ਅਕਾਲੀ|ਪਰਮਾਤਮਾ]] ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਭਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|title=Ethics And The Sex-King|last=Parashar|first=M.|publisher=AuthorHouse|year=2005|isbn=978-1-4634-5813-3|page=592}}</ref> === ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆਈ ਧਰਮ - ਤਾਓਵਾਦ === [[ਤਸਵੀਰ:Stage1.gif|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/66/Stage1.gif/170px-Stage1.gif|thumb| "ਰੌਸ਼ਨੀ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨਾ", ''ਗੋਲਡਨ ਫਲਾਵਰ ਦੇ ਰਾਜ਼'' ਤੋਂ ਤਾਓਵਾਦੀ ਧਿਆਨ]] ਤਾਓਵਾਦੀ ਧਿਆਨ ਨੇ ਇਸਦੇ ਲੰਬੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇਕਾਗਰਤਾ, ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ, ''ਕਿਊ'' ਕਾਸ਼ਤ, ਚਿੰਤਨ, ਅਤੇ ਮਨਨਸ਼ੀਲਤਾ ਧਿਆਨ ਸਮੇਤ ਤਕਨੀਕਾਂ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ। 5ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਚੀਨੀ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਦੁਆਰਾ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਦਾਓਵਾਦੀ ਧਿਆਨ ਦੇ ਅਭਿਆਸਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਰਵਾਇਤੀ ਚੀਨੀ ਦਵਾਈ ਅਤੇ ਚੀਨੀ ਮਾਰਸ਼ਲ ਆਰਟਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ। === ਈਸ਼ਵਰਵਾਦੀ ਜਾਂ ਇਬਰਾਹੀਮੀ ਧਰਮ === ==== ਯਹੂਦੀ ਧਰਮ ==== ਯਹੂਦੀ ਧਰਮ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਧਿਆਨ ਦੇ ਅਭਿਆਸਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਹੈ।<ref>{{Cite book|title=Jewish Mystical Testimonies|last=Jacobs|first=L.|publisher=Keter Publishing House Jerusalem|year=1976|location=Jerusalem}}</ref> ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, [[ਤੌਰਾ]] ਵਿੱਚ, ਇਸਹਾਕ ਨੂੰ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ''"לשוח"'' (''ਲਸੋਆਹ'') ਹੋਣ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ - ਕਈ ਟਿੱਪਣੀਕਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦੇ ਧਿਆਨ ਅਭਿਆਸ ਵਜੋਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ([[ਜਣਨ ਦੀ ਕਿਤਾਬ|ਉਤਪਤ]] 24:63)।{{Sfn|Kaplan|1978}} ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਤਨਾਖ (ਇਬਰਾਨੀ [[ਬਾਈਬਲ]]) ਵਿਚ ਸੰਕੇਤ ਹਨ ਕਿ ਦੂਤਾਂ ਨੇ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ ਸੀ। [[ਪੁਰਾਣਾ ਨੇਮ|ਪੁਰਾਣੇ ਨੇਮ]] ਵਿੱਚ, ਸਿਮਰਨ ਲਈ [[ਹਿਬਰੂ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿਬਰੂ]] ਸ਼ਬਦ ਹਨ: ''ਹਾਗਾ'' ({{Lang-he|הגה}}) ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ''ਸਾਹ,'' ''ਬੁੜਬੁੜਾਉਣਾ'', ਜਾਂ ''ਮਨਨ ਕਰਨ'' ਅਤੇ ''ਸੀਹਾ'' ({{Lang-he|שיחה}}), ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ''ਦੁਹਰਾਉਣਾ'' ਜਾਂ ''ਜੱਪਣਾ''। <ref name="Kaplan, A. 1985">{{Cite book|title=Jewish Meditation: A Practical Guide|url=https://archive.org/details/jewishmeditation00kapl|last=Kaplan|first=A.|publisher=New York Schocken Books|year=1985}}</ref> ==== ਈਸਾਈ ==== ਕ੍ਰਿਸ਼ਚੀਅਨ ਮੈਡੀਟੇਸ਼ਨ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਦੇ ਇੱਕ ਰੂਪ ਲਈ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਪਰਮਾਤਮਾ|ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ]] ਦੇ ਖੁਲਾਸੇ ਨੂੰ ਜਾਣ-ਬੁੱਝ ਕੇ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਢਾਂਚਾਗਤ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। [[ਰੋਮਨ ਸਮਰਾਜ|ਰੋਮਨ ਸਾਮਰਾਜ]] ਵਿੱਚ, 20 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਤੱਕ ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰੀਆ ਦੇ ਫਿਲੋ ਨੇ ਧਿਆਨ (ਪ੍ਰੋਸੋਚ) ਅਤੇ ਇਕਾਗਰਤਾ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ "ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਅਭਿਆਸਾਂ" ਦੇ ਕੁਝ ਰੂਪਾਂ 'ਤੇ ਲਿਖਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਤੀਜੀ ਸਦੀ ਤੱਕ ਪਲੋਟਿਨਸ ਨੇ ਧਿਆਨ ਦੀਆਂ ਤਕਨੀਕਾਂ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਸਨ। ==== ਇਸਲਾਮ ==== [[ਤਸਵੀਰ:Whirling dervishes, Rumi Fest 2007.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1a/Whriling_dervishes%2C_Rumi_Fest_2007.jpg/220px-Whriling_dervishes%2C_Rumi_Fest_2007.jpg|thumb| ਘੁੰਮਦੇ ਹੋਏ ਦਰਵੇਸ਼ਾਂ]] [[ਨਮਾਜ਼|ਨਮਾਜ਼ ਪੜ੍ਹਨਾ]] ਇੱਕ ਲਾਜ਼ਮੀ ਕਿਰਿਆ ਹੈ ਜੋ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਤੀ ਦਿਨ ਪੰਜ ਵਾਰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਸਣਾਂ 'ਚ ਲੰਘਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਦੌਰਾਨ ਮਨ ਇਕਾਗਰਤਾ ਦਾ ਇੱਕ ਪੱਧਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ''ਖੁਸ਼ੂ'' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। [[ਸੂਫ਼ੀਵਾਦ|ਸੂਫੀਵਾਦ]] ਜਾਂ ਇਸਲਾਮੀ ਰਹੱਸਵਾਦ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਦੀ ਇੱਕ ਦੂਜੀ ਵਿਕਲਪਿਕ ਕਿਸਮ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਜ਼ਿਕਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਨਾਮ ਲੈਣਾ।<ref name="Prayer page 147-149">''Prayer: a history'' by Philip Zaleski, Carol Zaleski 2005 {{ISBN|0-618-15288-1}} pp. 147–49</ref><ref name="Education' page 63">''Global Encyclopaedia of Education'' by Rama Sankar Yadav & B.N. Mandal 2007 {{ISBN|978-81-8220-227-6}} p. 63</ref> ਇਹ ਸੂਫੀਵਾਦ ਦੇ ਲਾਜ਼ਮੀ ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਣ ਗਿਆ। ==== ਬਹਾਈ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ==== [[ਬਹਾਈ ਧਰਮ|ਬਹਾਈ ਵਿਸ਼ਵਾਸ]] ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਸਿਮਰਨ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਸਾਧਨ ਹੈ,<ref name="bahai-meditation">{{Cite web|url=https://www.bahai.org/beliefs/life-spirit/devotion/meditation|title=Meditation|year=2015|publisher=Baháʼí International Community|access-date=2020-12-16}}</ref> ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref name="Smith-meditation">{{Cite encyclopedia|title=Meditation|publisher=Oneworld Publications|location=Oxford|isbn=978-1-85168-184-6}}</ref> ਜਦੋਂ ਕਿ [[ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ]] ਅਤੇ ਸਿਮਰਨ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਧਿਆਨ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾਤਮਕ ਰਵੱਈਏ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਨੂੰ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵੱਲ ਮੁੜਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ,<ref name="Smith-prayer">{{Cite encyclopedia|title=Prayer|publisher=Oneworld Publications|location=Oxford|isbn=978-1-85168-184-6|page=[https://archive.org/details/conciseencyclope0000smit/page/274 274]}}</ref> ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸਾਂਝ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਬ੍ਰਹਮ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। <ref name="Smith-meditation" /> ==== ਪੱਛਮੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆਧੁਨਿਕ ਪ੍ਰਸਾਰ ==== 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤੋਂ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਫੈਲ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਦੁਨੀਆਂ ਭਰ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਚਾਰ ਵਧਿਆ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਏਸ਼ੀਆਈ ਅਭਿਆਸਾਂ ਦਾ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। [[ਤਸਵੀਰ:Meditating_in_Madison_Square_Park.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b2/Meditating_in_Madison_Square_Park.jpg/220px-Meditating_in_Madison_Square_Park.jpg|right|thumb| ਸਕੁਏਅਰ ਪਾਰਕ, [[ਨਿਊਯਾਰਕ ਸ਼ਹਿਰ|ਨਿਊਯਾਰਕ ਸਿਟੀ]] ਵਿਖੇ ਲੋਕਾਂ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ]] == ਪ੍ਰਭਾਵ == ਧਿਆਨ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਖੋਜ ਨਾੜੀ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਅੰਗ ਹੈ।<ref name="goyal"/> ਆਧੁਨਿਕ ਵਿਗਿਆਨਕ ਤਕਨੀਕਾਂ ਧਿਆਨ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਨਾੜੀ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।<ref>{{Cite journal|last=Fox|first=Kieran C.R.|last2=Nijeboer|first2=Savannah|last3=Dixon|first3=Matthew L.|last4=Floman|first4=James L.|last5=Ellamil|first5=Melissa|last6=Rumak|first6=Samuel P.|last7=Sedlmeier|first7=Peter|last8=Christoff|first8=Kalina|year=2014|title=Is meditation associated with altered brain structure? A systematic review and meta-analysis of morphometric neuroimaging in meditation practitioners|journal=Neuroscience & Biobehavioral Reviews|volume=43|pages=48–73|doi=10.1016/j.neubiorev.2014.03.016|pmid=24705269}}</ref> ਧਿਆਨ ਬਾਰੇ ਖੋਜ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ 'ਤੇ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਉਠਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।<ref name="goyal" /><ref name="VanDam">{{Cite journal|last=Van Dam|first=Nicholas T.|last2=van Vugt|first2=Marieke K.|last3=Vago|first3=David R.|last4=Schmalzl|first4=Laura|last5=Saron|first5=Clifford D.|last6=Olendzki|first6=Andrew|last7=Meissner|first7=Ted|last8=Lazar|first8=Sara W.|last9=Kerr|first9=Catherine E.|date=January 2018|title=Mind the Hype: A Critical Evaluation and Prescriptive Agenda for Research on Mindfulness and Meditation|journal=Perspectives on Psychological Science|volume=13|issue=1|pages=36–61|doi=10.1177/1745691617709589|pmc=5758421|pmid=29016274}}</ref><ref name="stetka">{{Cite journal|last=Stetka|first=Bret|date=7 December 2017|title=Where's the Proof that Mindfulness Really Works?|journal=Scientific American Mind|volume=29|issue=1|pages=20–23|doi=10.1038/scientificamericanmind0118-20}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Van Dam|first=Nicholas T.|last2=van Vugt|first2=Marieke K.|last3=Vago|first3=David R.|last4=Schmalzl|first4=Laura|last5=Saron|first5=Clifford D.|last6=Olendzki|first6=Andrew|last7=Meissner|first7=Ted|last8=Lazar|first8=Sara W.|last9=Gorchov|first9=Jolie|date=10 October 2017|title=Reiterated Concerns and Further Challenges for Mindfulness and Meditation Research: A Reply to Davidson and Dahl|journal=Perspectives on Psychological Science|volume=13|issue=1|pages=66–69|doi=10.1177/1745691617727529|pmc=5817993|pmid=29016240}}</ref> === ਸੰਭਾਵੀ ਮਾੜੇ ਪ੍ਰਭਾਵ === ਧਿਆਨ ਨੂੰ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਅਣਸੁਖਾਵੇਂ ਅਨੁਭਵਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.nhs.uk/news/lifestyle-and-exercise/does-meditation-carry-a-risk-of-harmful-side-effects/|title=Does meditation carry a risk of harmful side effects?|date=2017-05-26|website=nhs.uk|access-date=2022-09-03|archive-date=2021-01-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20210103073652/https://www.nhs.uk/news/lifestyle-and-exercise/does-meditation-carry-a-risk-of-harmful-side-effects/|dead-url=yes}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.psychologytoday.com/us/blog/mindfulness-wellbeing/201603/dangers-meditation|title=Dangers of Meditation|date=2016|website=Psychology Today}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.bbc.co.uk/programmes/articles/2nB1psRz3JFQpzDh6J2Z6xl/is-mindfulness-meditation-dangerous|title=Seriously... – Seriously... – Is Mindfulness Meditation Dangerous?|website=BBC Radio 4}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.independent.co.uk/life-style/health-and-families/features/meditation-is-touted-as-a-cure-for-mental-instability-but-can-it-actually-be-bad-for-you-10268291.html?amp|title=Meditation is touted as a cure for mental instability but can it actually be bad for you?|date=2015|work=www.independent.co.uk}}</ref> ਕੁਝ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਇਸ ਨੂੰ ਕੁਝ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਪਾਗਲਪਣ ਨਾਲ ਵੀ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|last=Chan-Ob|first=T|last2=Boonyanaruthee|first2=V|year=1999|title=Meditation in association with psychosis|url=https://www.researchgate.net/publication/12739139|journal=Journal of the Medical Association of Thailand = Chotmaihet Thangphaet|volume=82|issue=9|pages=925–30|issn=0125-2208|pmid=10561951}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਿੱਜੀ ਵਿਕਾਸ]] g2s2lwpz6n74blt7gt9cl8g2nf6zv1v 0 144781 842433 729636 2026-07-10T21:27:09Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842433 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Kye_Allums.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/50/Kye_Allums.jpg/220px-Kye_Allums.jpg|alt=A young Black man dressed in vest and tie, with leg crossed over his knee and his chin resting on his hand. He looks off-camera to the left.|thumb| Kye Allums, ਪਹਿਲੀ ਖੁੱਲ੍ਹੇਆਮ ਟਰਾਂਸਜੈਂਡਰ NCAA ਡਿਵੀਜ਼ਨ I ਕਾਲਜ ਅਥਲੀਟ।]] '''ਟਰਾਂਸ ਮੈਨ ਜਾਂ ਟਰਾਂਸ ਪੁਰਸ਼''' ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ [[ਮਰਦ|ਆਦਮੀ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਜਨਮ ਵੇਲੇ ਮਾਦਾ ਜਾਂ ਔਰਤ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। [[ਟਰਾਂਸਜੈਂਡਰ]] ਮੈਨ ਦਾ ਲੇਬਲ ਹਮੇਸ਼ਾ ਟਰਾਂਸਸੈਕਸੁਅਲ ਆਦਮੀ ਦੇ ਨਾਲ ਬਦਲਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਦੋ ਲੇਬਲ ਅਕਸਰ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ''ਟਰਾਂਸਜੈਂਡਰ'' ਇੱਕ ਅੰਬ੍ਰੇਲਾ ਟਰਮ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਲਿੰਗ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ (ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਟਰਾਂਸਸੈਕਸੁਅਲ ਲੋਕ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ)। ਟਰਾਂਸ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਮਰਦ ਲਿੰਗ ਪਛਾਣ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਟਰਾਂਸ ਪੁਰਸ਼ ਆਪਣੀ ਦਿੱਖ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਬਦਲਣ ਲਈ ਸਰਜੀਕਲ ਜਾਂ ਹਾਰਮੋਨਲ ਪਰਿਵਰਤਨ, ਜਾਂ ਦੋਵੇਂ ( ਸੈਕਸ ਰੀਸਾਈਨਮੈਂਟ ਥੈਰੇਪੀ ਦੇਖੋ) ਤੋਂ ਗੁਜ਼ਰਨਾ ਚੁਣਦੇ ਹਨ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲਿੰਗ ਪਛਾਣ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਲਿੰਗ ਡਿਸਫੋਰੀਆ ਨੂੰ ਘੱਟ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|last=Bariola|first=Emily|last2=Lyons|first2=Anthony|last3=Leonard|first3=William|last4=Pitts|first4=Marian|last5=Badcock|first5=Paul|last6=Couch|first6=Murray|date=October 2015|title=Demographic and Psychosocial Factors Associated With Psychological Distress and Resilience Among Transgender Individuals|journal=American Journal of Public Health|volume=105|issue=10|pages=2108–2116|doi=10.2105/AJPH.2015.302763|pmc=4566567|pmid=26270284}}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ ਸਾਹਿਤ ਇਹ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਟਰਾਂਸ ਪੁਰਸ਼ [[ਵਿਸ਼ਮਲਿੰਗਕਤਾ|ਵਿਪਰੀਤ]] ਲਿੰਗੀ (ਭਾਵ ਉਹ ਔਰਤਾਂ ਵੱਲ ਜਿਨਸੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ) ਵਜੋਂ ਪਛਾਣਦੇ ਹਨ,<ref name="Shankle">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=xq5LU0iK1Y4C&pg=RA1-PT175|title=The Handbook of Lesbian, Gay, Bisexual, and Transgender Public Health: A Practitioner's Guide to Service|last=Shankle|first=Michael|publisher=[[Routledge]]|year=2013|isbn=978-1-136-57355-2|page=175|access-date=January 10, 2016}}</ref><ref name="Yitzchak">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=AvfkAgAAQBAJ&pg=PA252|title=Principles and Practice of Sex Therapy, Fifth Edition|last=Binik|first=Yitzchak M.|last2=Hall|first2=Kathryn S. K.|publisher=[[Guilford Publications]]|year=2014|isbn=978-1-4625-1389-5|page=252|author-link=Irving M. Binik|access-date=January 10, 2016}}</ref> ਟਰਾਂਸ ਪੁਰਸ਼, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਿਜੈਂਡਰ ਮਰਦ, ਕੋਈ ਵੀ [[ਲਿੰਗਕ ਅਨੁਸਥਾਪਨ|ਜਿਨਸੀ ਰੁਝਾਨ]] ਜਾਂ [[ਲਿੰਗਕ ਹੋਂਦ|ਜਿਨਸੀ ਪਛਾਣ]] ਰੱਖ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕੁਝ ਟਰਾਂਸ ਪੁਰਸ਼ ਰਵਾਇਤੀ ਸਮਝ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜਿਨਸੀ ਝੁਕਾਅ ਲੇਬਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਨਾਕਾਫ਼ੀ ਜਾਂ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਜਿਸ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਉਹ ''[[ਕੁਇਅਰ|ਕੁਈਰ]]'' ਵਰਗੇ ਲੇਬਲ ਵਰਤਣ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।<ref name="BocktingBenner2009">{{Cite journal|last=Bockting|first=Walter|last2=Benner|first2=Autumn|last3=Coleman|first3=Eli|author-link3=Eli Coleman|date=28 March 2009|title=Gay and Bisexual Identity Development Among Female-to-Male Transsexuals in North America: Emergence of a Transgender Sexuality|url=https://archive.org/details/sim_archives-of-sexual-behavior_2009-10_38_5/page/688|journal=Archives of Sexual Behavior|volume=38|issue=5|pages=688–701|doi=10.1007/s10508-009-9489-3|pmid=19330439}}</ref> == ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ == [[ਤਸਵੀਰ:BrianMichaelGLAAD18.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/cc/BrianMichaelGLAAD18.jpg/220px-BrianMichaelGLAAD18.jpg|alt=A handsome Black man in a blue suit standing in front of an awards ceremony backdrop.|thumb| ਬ੍ਰਾਇਨ ਮਾਈਕਲ ਸਮਿਥ, ਪੁਰਸਕਾਰ ਜੇਤੂ ਅਦਾਕਾਰ।]] [[ਤਸਵੀਰ:Elliot_Page_2021.png|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/71/Elliot_Page_2021.png/220px-Elliot_Page_2021.png|alt=A thin, white man gazing at the camera, wearing a black hoodie, with a snowy backtground.|thumb| ਇਲੀਅਟ ਪੇਜ, ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਅਦਾਕਾਰ ਅਤੇ ਨਿਰਮਾਤਾ।]] [[ਤਸਵੀਰ:Elliot_Fletcher.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a3/Elliot_Fletcher.jpg/220px-Elliot_Fletcher.jpg|thumb| ਇਲੀਅਟ ਫਲੈਚਰ, ਅਮਰੀਕੀ ਅਭਿਨੇਤਾ।]] [[ਤਸਵੀਰ:Thomas_Beatie_på_Stockholm_Pride_2011.JPG|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/2d/Thomas_Beatie_p%C3%A5_Stockholm_Pride_2011.JPG/220px-Thomas_Beatie_p%C3%A5_Stockholm_Pride_2011.JPG|alt=A smiling young man of white, Korean, and Filipino descent, standing at a podium, gesturing with one hand.|thumb| [[ਥੋਮਸ ਬੀਟੀ|ਥਾਮਸ ਬੀਟੀ]], ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਪਬਲਿਕ ਸਪੀਕਰ, ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਟ੍ਰਾਂਸਜੈਂਡਰ [[ਪ੍ਰਜਨਨ ਅਧਿਕਾਰ|ਪ੍ਰਜਨਨ ਅਧਿਕਾਰਾਂ]] ਲਈ ਵਕੀਲ।]] ਅੰਬਰੇਲਾ ਟਰਮ ਟਰਾਂਸ ''[[ਟਰਾਂਸਜੈਂਡਰ]]'' ਅਤੇ ''ਟਰਾਂਸਸੈਕਸੁਅਲ'' ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਕਰਨਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਲਿੰਗ ਪਛਾਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਿਰਧਾਰਤ ਲਿੰਗ ਨਾਲ ਮੇਲ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦੀ। ਪਰਿਵਰਤਨ ਜਾਂ ਤਬਦੀਲੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਟਰਾਂਸ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ '''ਫੀਮੇਲ-ਟੂ-ਮੇਲ'''( '''ਐਫਟੀਐਮ''' ਜਾਂ '''ਐਫ2ਐਮ''' ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|last=Swann|first=William B.|last2=Gómez|first2=Ángel|last3=Vázquez|first3=Alexandra|last4=Guillamón|first4=Antonio|last5=Segovia|first5=Santiago|last6=Carillo|first6=Beatriz|date=10 February 2015|title=Fusion with the Cross-Gender Group Predicts Genital Sex Reassignment Surgery|journal=Archives of Sexual Behavior|volume=44|issue=5|pages=1313–1318|doi=10.1007/s10508-014-0470-4|pmid=25666854}}</ref> ''ਟਰਾਂਸਜੈਂਡਰ'' ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਮੈਡੀਕਲ ਅਤੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ''[[ਟਰਾਂਸਜੈਂਡਰ]]'' ਦਾ ਇੱਕ ਉਪ ਸਮੂਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਬਦਲਦੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਇਹ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਡਾਕਟਰੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਿਦਾਨ ਕੀਤੇ ਲਿੰਗ ਡਿਸਫੋਰੀਆ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਲਿੰਗ ਰੀਸਾਈਨਮੈਂਟ ਥੈਰੇਪੀ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਈ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਿਰੋਧੀ [[ਲਿੰਗ]] ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਟਰਾਂਸ ਲੋਕ ''ਟਰਾਂਸਜੈਂਡਰ'' ਜਾਂ ''ਟਰਾਂਸ'' ਲੇਬਲਾਂ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਸੰਮਲਿਤ ਅਤੇ ਘੱਟ ਕਲੰਕਜਨਕ ਸਮਝਦੇ ਹੋਏ।<ref name="Polly">{{Cite journal|last=Polly|first=Ryan|last2=Nicole|first2=Julie|date=March 2011|title=Understanding transsexual patients: culturally sensitive care in emergency nursing practice|url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21317698/|journal=[[Advanced Emergency Nursing Journal]]|volume=33|issue=1|pages=55–64|doi=10.1097/TME.0b013e3182080ef4|pmid=21317698|archive-url=https://web.archive.org/web/20220311010934/https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21317698/|archive-date=2022-03-11|access-date=2022-05-14|quote=The use of terminology by transsexual individuals to self-identify varies. As aforementioned, many transsexual individuals prefer the term transgender, or simply trans, as it is more inclusive and carries fewer stigmas. There are some transsexual individuals, however, who reject the term transgender; these individuals view transsexualism as a treatable congenital condition. Following medical and/or surgical transition, they live within the binary as either a man or a woman and may not disclose their transition history.}}</ref><ref name="Swanson">A Swenson, ''Medical Care of the Transgender Patient'', in ''Family Medicine'' (2014): "While some transsexual people still prefer to use the term to describe themselves, many transgender people prefer the term transgender to transsexual."</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ, ਹੋਰ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਬਕ ਐਂਜਲ, ''ਟ੍ਰਾਂਸਜੈਂਡਰ'' ਦੇ ਲੇਬਲ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web|url=http://www.gendercentre.org.au/|title=Transsexualism|date=March 2014|website=Gender Centre|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304090430/http://www.gendercentre.org.au/resources/fact-sheets/transsexualism.htm|archive-date=2016-03-04|access-date=2016-07-05|quote=Transsexualism is often included within the broader term 'transgender', which is generally considered an umbrella term for people who do not conform to typically accepted gender roles for the sex they were assigned at birth. The term 'transgender' is a word employed by activists to encompass as many groups of gender diverse people as possible. However, many of these groups individually don't identify with the term. Many health clinics and services set up to serve gender variant communities employ the term, however most of the people using these services again don't identify with this term. The rejection of this political category by those that it is designed to cover clearly illustrates the difference between self-identification and categories that are imposed by observers to understand other people.}}</ref><ref>{{Cite tweet|user=BuckAngel}}</ref> ਗਲਾਡ ਮੀਡੀਆ ਸੰਦਰਭ ਗਾਈਡ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਜੋ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ''ਟ੍ਰਾਂਸ-ਸੈਕਸੁਅਲ'' ਵਜੋਂ ਵਰਣਨ ਕਰਨ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸਲਾਹ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।<ref name="glaad.org2">{{Cite web|url=https://www.glaad.org/reference/trans-terms|title=GLAAD Media Reference Guide – Transgender Terms|date=22 February 2022|website=[[GLAAD]]|access-date=4 June 2022}}</ref> ਟਰਾਂਸਮਸਕੁਲੀਨ (ਕਈ ਵਾਰ ਟਰਾਂਸਮਾਸਕ ਵਿੱਚ ਕਲਿੱਪ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਰਦਾਨਾ ਪਛਾਣਾਂ ਜਾਂ ਲਿੰਗ ਸਮੀਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਟਰਾਂਸ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਵਿਆਪਕ ਸ਼ਬਦ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਟਰਾਂਸ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ [[ਗੈਰ-ਬਾਈਨਰੀ ਜੈਂਡਰ|ਗੈਰ-ਬਾਈਨਰੀ]] ਲੋਕ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਵੇਲੇ ਔਰਤ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਅੰਸ਼ਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਰਦਾਨਾ ਵਜੋਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਪਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਰਦ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ।<ref name="pmid271839782">{{Cite journal|last=MacDonald|first=Trevor|last2=Noel-Weiss|first2=Joy|last3=West|first3=Diana|author-link3=Diana West (lactation consultant)|last4=Walks|first4=Michelle|last5=Biener|first5=MaryLynne|last6=Kibbe|first6=Alanna|last7=Myler|first7=Elizabeth|date=16 May 2016|title=Transmasculine individuals' experiences with lactation, chestfeeding, and gender identity: a qualitative study|journal=BMC Pregnancy and Childbirth|volume=16|issue=1|page=106|doi=10.1186/s12884-016-0907-y|pmc=4867534|pmid=27183978}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.dictionary.com/browse/transmasculine|title=Definition of transmasculine|website=Dictionary.com|access-date=8 September 2016}}</ref> ਬਦਲਵੇਂ ਸਪੈਲਿੰਗ ਟਰਾਂਸਮੈਨ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਬਦਲ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਟਰਾਂਸਵਿਮਨ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਅਕਸਰ ਟ੍ਰਾਂਸ-ਐਕਸਕਲੂਜ਼ਨਰੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਟ੍ਰਾਂਸ ਪੁਰਸ਼ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਖਰੇ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref name="Lopez">German Lopez, ''[https://www.vox.com/2015/2/18/8055691/transgender-transgendered-tnr Why you should always use "transgender" instead of "transgendered"]'', ''Vox'', February 18, 2015</ref> ਇਸ ਕਾਰਨ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਟਰਾਂਸਜੈਂਡਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਪੈਲਿੰਗ ਅਪਮਾਨਜਨਕ ਲੱਗਦੀ ਹੈ।<ref name="Lopez" /> == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * [[ਟਰਾਂਸ ਔਰਤ]] * ਟਰਾਂਸਜੈਂਡਰ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ * ਟਰਾਂਸਜੈਂਡਰ-ਸਬੰਧਤ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} == ਹੋਰ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ == ** ''Becoming a Visible Man'' by [[:en:Jamison_Green|Jamison Green]] ** ''Just Add Hormones: An Insider's Guide to the Transsexual Experience'' by [[:en:Matt_Kailey|Matt Kailey]] ** ''Transmen and FTMs: Identities, Bodies, Genders, and Sexualities'' by [[:en:Jason_Cromwell|Jason Cromwell]] ** ''FTM: Female-to-Male Transsexuals in Society''. by [[:en:Aaron_H._Devor|Aaron H. Devor]] ** ''Second Son: Transitioning Toward My Destiny, Love and Life'' by [[:en:Ryan_Sallans|Ryan Sallans]] * == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{Dmoz|Society/Transgendered/Female_to_Male/|Transman}} * [http://www.nickgorton.org/ Medical Therapy and Health Maintenance for Transgender Men: A Guide For Health Care Providers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210501005033/https://www.nickgorton.org/ |date=2021-05-01 }} free ebook,   * [http://transguys.com/ TransGuys.com] A magazine for trans men * [http://www.ftmi.org/ FTM International] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030218144117/http://www.ftmi.org/ |date=2003-02-18 }} An organization serving the female-to-male trans community. * [https://originalplumbing.bigcartel.com/ Original Plumbing magazine] Quarterly magazine with online component focusing on culture and diversity in the trans male community. [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਟਰਾਂਸਜੈਂਡਰ ਪਛਾਣ]] lnz0pvc1pii6ztfnx4vvoeru4tkh3to 0 145570 842279 741348 2026-07-10T18:46:07Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842279 wikitext text/x-wiki {{Infobox book| <!-- See Wikipedia:WikiProject_Novels or Wikipedia:WikiProject_Books --> | name = ਵਤਨ ਔਰ ਦੇਸ਼ | image = | caption = | author = [[ਯਸ਼ਪਾਲ]] | country = ਭਾਰਤ | language = [[ਹਿੰਦੀ]] | genre = | publisher = ਰਾਜਕਮਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ (ਭਾਰਤ) | release_date = 1958 | dewey = 891.433 | preceded_by = | followed_by = ਦੇਸ਼ ਕਾ ਭਵਿਸ਼ਯ }} '''''ਵਤਨ ਔਰ ਦੇਸ਼''''' ਲੇਖਕ [[ਯਸ਼ਪਾਲ]] ਦੇ ਨਾਵਲ '[[ਝੂਠਾ ਸੱਚ (ਨਾਵਲ)|ਝੂਠਾ ਸੱਚ]]' ਦੀਆਂ ਦੋ ਜਿਲਦਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪਹਿਲਾ ਹੈ। ਇਹ [[ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ]] ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ।<ref name="Caravan">{{Cite web|url=http://www.caravanmagazine.in/books/night-smudged-light|title=Night-Smudged Light|last=Daisy Rockwell|date=1 October 2011|publisher=[[The Caravan]]|access-date=13 October 2014|archive-date=17 ਅਕਤੂਬਰ 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141017225644/http://www.caravanmagazine.in/books/night-smudged-light|url-status=dead}}</ref> ਇਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ 1958 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਨਾਵਲ ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਜਮਾਤੀ ਯੁੱਧ ਦੇ ਸਰਲ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਖੂਬਸੂਰਤੀ ਨਾਲ ਚਿਤਰਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਵਲ ਦੇ ਦਾਇਰੇ ਅਤੇ [[ਯਥਾਰਥਵਾਦ]] ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ [[ਲਿਉ ਤਾਲਸਤਾਏ|ਲਿਓ ਟਾਲਸਟਾਏ]] ਦੇ ''[[ਜੰਗ ਤੇ ਅਮਨ|ਯੁੱਧ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ]]'' ਨਾਲ ਇਸਦੀ ਅਨੁਕੂਲ ਤੁਲਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|last=Corinne Friend|year=1977–1978|title=Yashpal : Fighter For Freedom -- Writer For Justice|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-south-asian-literature_fall-1977-summer-1978_13_1-4/page/n72|journal=Journal of South Asian Literature|volume=13|issue=1/4|pages=65–90|jstor=40873491}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਨਾਵਲ]] ta4lfv8og9f3i2ys3lcwynxvcye5ne5 0 146970 842373 742956 2026-07-10T20:25:38Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 3 books for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842373 wikitext text/x-wiki {{ਗੈਰ-ਸ਼੍ਰੇਣੀ}} [[ਤਸਵੀਰ:Australian_bush02.jpg|right|thumb|260x260px| [[ਵਿਕਟੋਰੀਆ (ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ)|ਵਿਕਟੋਰੀਆ]] ਵਿੱਚ ਯੂਕੇਲਿਪਟ ਦੇ ਜੰਗਲ [[ਆਸਟਰੇਲੀਆ|ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ]] ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਬਨਸਪਤੀ 'ਤੇ ਇਕੋ ਜੀਨਸ, ''ਯੂਕਲਿਪਟਸ'' ਅਤੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮਿਰਟੇਸੀ ਦਾ ਦਬਦਬਾ ਹੈ।<ref name="cri">{{Cite journal|last=Crisp|first=Michael D.|last2=Burrows|first2=Geoffrey E.|last3=Cook|first3=Lyn G.|last4=Thornhill|first4=Andrew H.|last5=Bowman|first5=David M. J. S.|date=February 2011|title=Flammable biomes dominated by eucalypts originated at the Cretaceous–Palaeogene boundary|journal=Nature Communications|volume=2|pages=193|bibcode=2011NatCo...2..193C|doi=10.1038/ncomms1191|pmid=21326225|doi-access=free}}</ref>]]   '''[[ਆਸਟਰੇਲੀਆ|ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ]] ਦੇ ਬਨਸਪਤੀ''' ਵਿੱਚ 30,000 ਤੋਂ ਵੱਧ [[ਨਾੜੀਦਾਰ ਬੂਟਾ|ਨਾੜੀ]] ਅਤੇ 14,000 ਗੈਰ-ਨਾੜੀ ਪੌਦਿਆਂ, [[ਉੱਲੀ|ਫੰਜਾਈ]] ਦੀਆਂ 250,000 ਕਿਸਮਾਂ ਅਤੇ 3,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਲਾਈਕੇਨਜ਼ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਬਨਸਪਤੀ ਦਾ ਗੋਂਡਵਾਨਾ ਦੇ ਬਨਸਪਤੀ ਨਾਲ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸਬੰਧ ਹੈ, ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਪੱਧਰ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਥਾਨਕ [[ਫੁੱਲਦਾਰ ਬੂਟਾ|ਐਂਜੀਓਸਪਰਮ]] ਫਲੋਰਾ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਕ੍ਰੀਟੇਸੀਅਸ ਤੋਂ ਮਹਾਂਦੀਪੀ ਵਹਿਣ ਅਤੇ ਜਲਵਾਯੂ ਤਬਦੀਲੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਆਕਾਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਅਨ ਬਨਸਪਤੀ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਸੁੱਕੇਪਨ ਅਤੇ ਅੱਗ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲਤਾ ਹਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਕਲੇਰੋਮੋਰਫੀ ਅਤੇ ਸੇਰੋਟਿਨੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਹ ਪਰਿਵਰਤਨ ਵੱਡੇ ਅਤੇ ਜਾਣੇ-ਪਛਾਣੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਪ੍ਰੋਟੀਸੀਏ ( ''ਬੈਂਕਸੀਆ'' ), ਮਿਰਟਾਸੀਏ ( ''ਯੂਕਲਿਪਟਸ'' - ਗੰਮ ਦੇ ਦਰੱਖਤ), ਅਤੇ ਫੈਬੇਸੀ ( ''ਅਕੇਸ਼ੀਆ'' - ਵਾਟਲ) ਦੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆਮ ਹਨ। ਲਗਭਗ 50,000 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਆਮਦ<ref>{{Cite journal|last=Rasmussen|first=M|displayauthors=etal|year=2011|title=An Aboriginal Australian genome reveals separate human dispersals into Asia|journal=Science|volume=334|issue=6052|pages=94–98|bibcode=2011Sci...334...94R|doi=10.1126/science.1211177|pmc=3991479|pmid=21940856}}</ref> ਅਤੇ 1788 ਤੋਂ [[ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ (1788-1850)|ਯੂਰਪੀਅਨ ਲੋਕਾਂ]] ਦੁਆਰਾ ਵਸੇਬੇ ਨੇ ਬਨਸਪਤੀ ਉੱਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਇਆ ਹੈ। ਆਦਿਵਾਸੀ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਫਾਇਰ-ਸਟਿੱਕ ਫਾਰਮਿੰਗ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ 1788 ਤੋਂ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਬਨਸਪਤੀ ਦੇ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਸੋਧ ਜਾਂ ਵਿਨਾਸ਼ ਨੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਧਰਤੀ ਦੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀਆਂ 61 ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਅਤੇ 1000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਨੂੰ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿੱਚ ਪਾਉਣ ਲਈ। == ਮੂਲ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ == [[ਤਸਵੀਰ:Hellyer_Gorge,_Tasmania.jpg|right|thumb|220x220px| ਤਸਮਾਨੀਆ ਦੇ ਵਰਖਾ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਗੋਂਡਵਾਨਨ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।]] ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਦੱਖਣੀ ਮਹਾਂਦੀਪ ਗੋਂਡਵਾਨਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੱਖਣੀ ਅਮਰੀਕਾ, [[ਅਫ਼ਰੀਕਾ|ਅਫਰੀਕਾ]], [[ਭਾਰਤ]] ਅਤੇ [[ਅੰਟਾਰਕਟਿਕਾ]] ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਆਧੁਨਿਕ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਅਨ ਬਨਸਪਤੀ ਕ੍ਰੀਟੇਸੀਅਸ ਦੌਰਾਨ ਗੋਂਡਵਾਨਾ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਸਨ ਜਦੋਂ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਉਪ-ਉਪਖੰਡੀ ਵਰਖਾ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆਈ ਫਰਨਾਂ ਅਤੇ ਜਿਮਨੋਸਪਰਮ ਆਪਣੇ ਗੋਂਡਵਾਨਨ ਪੂਰਵਜਾਂ ਨਾਲ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸਮਾਨਤਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ,<ref>Page, C. N. and Clifford, H. T. 1981. Ecological biogeography of Australian conifers and ferns. In A. Keast ''Ecological Biogeography of Australia''. W. Junk</ref> ਅਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਗੋਂਡਵਾਨਨ ਐਂਜੀਓਸਪਰਮ ਬਨਸਪਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਮੈਂਬਰ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ''ਨੋਥੋਫੈਗਸ'', ਮਿਰਟੇਸੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਟੀਸੀ ਵੀ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਸਨ।<ref>{{Cite journal|last=Dettmann|first=M. E.|last2=Jarzen|first2=D. M.|year=1990|title=The Antarctic/Australian rift valley: Late Cretaceous cradle of Northeastern Australasian relicts?|url=https://archive.org/details/sim_review-of-palaeobotany-and-palynology_1990-10-30_65_1-4/page/131|journal=Review of Palaeobotany and Palynology|volume=65|issue=1–4|pages=131–144|doi=10.1016/0034-6667(90)90064-p}}</ref> [[ਤਸਵੀਰ:Xanthorrhoea_bushfire.JPG|left|thumb|253x253px| ਝਾੜੀਆਂ ਦੀ ਅੱਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ''ਜ਼ੈਂਥੋਰੋਆ'' ਨਾਲ ਸਕ੍ਰਬਲੈਂਡ।]] ਗੋਂਡਵਾਨਾ 140 ਮਿਲੀਅਨ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ (MYA) ਟੁੱਟਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ; ਈਓਸੀਨ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਦੌਰਾਨ 50 MYA ਅੰਟਾਰਕਟਿਕਾ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਮਿਓਸੀਨ ਯੁੱਗ 5.3 MYA ਵਿੱਚ ਏਸ਼ੀਆ ਨਾਲ ਇੰਡੋ-ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਅਨ ਪਲੇਟ ਦੇ ਟਕਰਾਉਣ ਤੱਕ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਅਲੱਗ-ਥਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਵਹਿ ਗਿਆ, ਸਥਾਨਕ ਅਤੇ ਗਲੋਬਲ [[ਜਲਵਾਯੂ ਤਬਦੀਲੀ|ਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ]] ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਤੇ ਸਥਾਈ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸੀ: ਇੱਕ ਚੱਕਰੀ ਸਮੁੰਦਰੀ ਕਰੰਟ ਵਿਕਸਤ ਹੋਇਆ, ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਦਾ ਗੇੜ ਵਧਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਅੰਟਾਰਕਟਿਕਾ ਤੋਂ ਦੂਰ ਚਲਿਆ ਗਿਆ, ਵਰਖਾ ਘੱਟ ਗਈ, ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੀ ਹੌਲੀ ਗਰਮੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਸੁੱਕੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਭੂਗੋਲਿਕ ਅਲੱਗ-ਥਲੱਗ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਕਤਾ ਦੀਆਂ ਇਹ ਸਥਿਤੀਆਂ ਇੱਕ ਵਧੇਰੇ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਬਨਸਪਤੀ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵੱਲ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। 25 ਤੋਂ 10 ਤੱਕ MYA ਪਰਾਗ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ''ਯੂਕੇਲਿਪਟਸ'', ''ਕੈਸੁਰੀਨਾ'', ''ਐਲੋਕਾਸੁਰੀਨਾ'', ''ਬੈਂਕਸੀਆ'' ਅਤੇ ਮਟਰ ਦੇ ਫੁੱਲਦਾਰ ਫਲ਼ੀਦਾਰਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਤੇਜ਼ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ ਅਤੇ ਖੁੱਲੇ ਜੰਗਲ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਸੁਝਾਅ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਈਓਸੀਨ ਤੋਂ ਘਾਹ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਯੂਰੇਸ਼ੀਅਨ ਪਲੇਟ ਨਾਲ ਟਕਰਾਉਣ ਨਾਲ ਵਾਧੂ [[ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ|ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆਈ]] ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਤੱਤ ਵੀ ''ਲੇਪੀਡੀਅਮ'' ਅਤੇ ਚੇਨੋਪੋਡਿਓਡੀਆ ਵਰਗੇ ਬਨਸਪਤੀ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਏ।<ref>{{Cite journal|last=Crisp|first=M.|displayauthors=etal|year=2004|title=Radiation of the Australian flora: what can comparisons of molecular phylogenies across multiple taxa tell us about the evolution of diversity in present-day communities?|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London B: Biological Sciences|volume=359|issue=1450|pages=1551–1571|doi=10.1098/rstb.2004.1528|pmc=1693438|pmid=15519972}}</ref> [[ਤਸਵੀਰ:Prospectcreek.jpg|thumb|300x300px| [[ਸਿਡਨੀ]] ਵਿੱਚ ਕੈਸੁਰੀਨਾ ਅਤੇ ਯੂਕੇਲਿਪਟਸ ਸਪੀਸੀਜ਼ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਰਿਪੇਰੀਅਨ ਜ਼ੋਨ ।]] ਖੁਸ਼ਕਤਾ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਅਤੇ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਮਾੜੀਆਂ ਮਿੱਟੀਆਂ ਨੇ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਅਨ ਬਨਸਪਤੀ ਅਤੇ ਉਤਪਤੀ ਦੇ ਵਿਕਾਸਵਾਦੀ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ - ਜਿਵੇਂ ਕਿ ''ਅਕੇਸ਼ੀਆ'' ਅਤੇ ''ਯੂਕੇਲਿਪਟਸ'' - ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵਿਲੱਖਣ ਰੂਪਾਂਤਰਣ ਲਈ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ - ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਹਾਲਤਾਂ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਹੋਏ। ਇੱਕ ਮੋਟੀ ਬਾਹਰੀ ਪਰਤ ਦੇ ਨਾਲ ਸਖ਼ਤ ਪੱਤੇ, ਇੱਕ ਸਥਿਤੀ ਜਿਸਨੂੰ ਸਕਲੇਰੋਮੋਰਫੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ C4 ਅਤੇ CAM ਕਾਰਬਨ ਫਿਕਸੇਸ਼ਨ ਜੋ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸੰਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦੌਰਾਨ ਪਾਣੀ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆਈ ਸੁੱਕੀਆਂ-ਅਨੁਕੂਲਿਤ ਡਿਕੋਟ ਅਤੇ ਮੋਨੋਕੋਟ ਸਪੀਸੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਦੋ ਆਮ ਰੂਪਾਂਤਰ ਹਨ। ਵਧਦੀ ਖੁਸ਼ਕਤਾ ਨੇ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਵਿੱਚ ਅੱਗਾਂ ਦੀ ਬਾਰੰਬਾਰਤਾ ਨੂੰ ਵੀ ਵਧਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅੱਗ ਨੇ ਦੇਰ ਪਲਾਈਸਟੋਸੀਨ ਤੋਂ ਅੱਗ-ਅਨੁਕੂਲ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਵੰਡ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਹੈ। ਲਗਭਗ 38,000 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਤਲਛਟ ਵਿੱਚ ਚਾਰਕੋਲ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਅਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਦੀਆਂ ਤਾਰੀਖਾਂ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੁਝਾਅ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਫਾਇਰ-ਸਟਿੱਕ ਫਾਰਮਿੰਗ ਵਰਗੇ ਅਭਿਆਸਾਂ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਗਈ ਅੱਗ ਨੇ ਸਕਲੇਰੋਫਿਲ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ ਰੱਖ-ਰਖਾਅ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਹੈ। ਜੰਗਲ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਤੱਟ 'ਤੇ।<ref>Singh, G. et al. 1981. Quaternary vegetation and fire history in Australia. In A. M. Gill, R. A. Groves and I. R. Nobel. ''Fire and the Australian Biota.'' Australian Academy of Science, 23-54</ref> ਅੱਗ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲਣ ਵਿੱਚ ''ਯੂਕੇਲਿਪਟਸ'' ਅਤੇ ''ਬੈਂਕਸੀਆ'' ਸਪੀਸੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਲਿਗਨੋਟਿਊਬਰ ਅਤੇ ਐਪੀਕੋਰਮਿਕ ਬਡ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਜੋ ਅੱਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪੁਨਰਜਨਮ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਨਸਲਾਂ ਸੇਰੋਟਿਨੀ ਵੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਸਿਰਫ ਗਰਮੀ ਅਤੇ/ਜਾਂ ਧੂੰਏਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਬੀਜ ਦੀ ਰਿਹਾਈ। ''ਜ਼ੈਂਥੋਰੋਆ'' ਘਾਹ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਅਤੇ ਆਰਕਿਡ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਕਿਸਮਾਂ ਅੱਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਫੁੱਲਦੀਆਂ ਹਨ।<ref>Gill, A. M. 1981. Adaptive responses of Australian vascular plant species to fire. In A. M. Gill, R. H. Groves, and I. R. Noble. eds. ''Fire and the Australian Biota''. Australian Academy of Science</ref> == ਜੀਵ ਭੂਗੋਲ == ਬਾਇਓਜੀਓਗ੍ਰਾਫੀ ਅਤੇ ਜੂਓਗੋਗ੍ਰਾਫੀ ਵਿੱਚ, ਇਕੱਲੇ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਇੱਕ ਖੇਤਰ (ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਅਨ ਖੇਤਰ) ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਕੁਝ ਲੇਖਕ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਅਨ ਖੇਤਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਖੇਤਰਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਹਨ। ਫਾਈਟੋਜੀਓਗ੍ਰਾਫੀ ਵਿੱਚ, ਤਖ਼ਤਾਜਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਹੇਠਲੇ ਸਥਾਨਕ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਫੁੱਲਵਾਦੀ ਰਾਜ (ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਅਨ ਰਾਜ) ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਪਲੈਟੀਜ਼ੋਮੈਟੇਸੀ (ਹੁਣ ਪਟੇਰੀਡੇਸੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ), ਆਸਟ੍ਰੋਬੇਲੀਏਸੀਏ, ਇਡੀਓਸਪਰਮੇਸੀ, ਗਾਇਰੋਸਟੈਮੋਨੇਸੀਏ, ਬਾਉਰੇਸੇਸੀਏਸੀ, ਈਰੋਸਟੈਮੋਨੇਸੀਏ, ਡੇਵਿਡੈਸੇਸੀਆ, ਈਰੋਸਟੇਮੋਨਾਸੀਏ, ਡੇਵਿਡੈਸੇਸੀਆ, ਈਰੋਸਟੈਮੋਨੇਸੀਏ, ਡੇਵਿਡਸੀਆਸੀ , ਈਰੋਸਟੇਮੋਨਾਸੀ, ਅਕਾਨੀਆਸੀਏ, ਟ੍ਰੇਮੈਂਡਰੇਸੀ, ਟੈਟਰਾਕਾਰਪੇਏਸੀ, ਬਰੂਨੋਨਿਆਸੀ, ਬਲੈਂਡਫੋਰਡੀਆਸੀ, ਡੋਰੀਅਨਥਾਸੀਏ, ਡੇਸੀਪੋਗੋਨੇਸੀ ਅਤੇ ਜ਼ੈਂਥੋਰੋਏਸੀਏ । ਇਹ Eupomatiaceae, Pittosporaceae, Epacridaceae, Stackhousiaceae, Myoporaceae ਅਤੇ Goodeniaceae ਦਾ ਮੂਲ ਕੇਂਦਰ ਵੀ ਹੈ। ਵਧੇਰੇ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਾਲੇ ਹੋਰ ਪਰਿਵਾਰ ਹਨ [[ਘਾਹ|ਪੋਏਸੀ]], ਫੈਬੇਸੀ, ਐਸਟਰੇਸੀ, ਆਰਕਿਡੇਸੀ, ਯੂਫੋਰਬੀਆਸੀ, ਸਾਈਪਰਸੀਏ, ਰੁਟਾਸੀਏ, ਮਿਰਟਾਸੀਏ (ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲੈਪਟੋਸਪਰਮੋਇਡੀਏ ) ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਟੀਸੀਏ।<ref>Тахтаджян А. Л. Флористические области Земли / Академия наук СССР. Ботанический институт им. В. Л. Комарова. — Л.: Наука, Ленинградское отделение, 1978. — 247 с. — 4000 экз. [http://herba.msu.ru/shipunov/school/books/takhtajan1978_flor_oblasti_zemli.djvu DjVu], [https://books.google.com/books?id=9gylTK3CsScC Google Books].</ref><ref>Takhtajan, A. (1986). ''Floristic Regions of the World''. (translated by T.J. Crovello & A. Cronquist). University of California Press, Berkeley, [http://www.gbv.de/dms/bs/toc/024192430.pdf PDF], [http://herba.msu.ru/shipunov/school/books/takhtajan1986_flor_regions.djvu DjVu].</ref> == ਬਨਸਪਤੀ ਕਿਸਮ == [[ਤਸਵੀਰ:Australia_Present_Vegetation_Map.png|right|thumb|220x220px| ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਵਿੱਚ 2009 ਦੇ ਐਟਲਸ ਆਫ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਅਨ ਰਿਸੋਰਸਜ਼ ਤੋਂ ਮੁੱਖ ਬਨਸਪਤੀ ਸਮੂਹ]] [[ਤਸਵੀਰ:Triodia_hummock_grassland.jpg|right|thumb|220x220px| ਹਮੌਕ ਘਾਹ ਦੇ ਮੈਦਾਨ, ਹਰੇ ਹਮੌਕ ''ਟ੍ਰਾਈਓਡੀਆ ਪਂਗੇਨ'' ਹਨ ਅਤੇ ਨੀਲੇ-ਸਲੇਟੀ ਹਮੌਕ ''ਟ੍ਰਾਈਓਡੀਆ ਬੇਸਡੌਵੀ'' ਹਨ।]] ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਦੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਬਨਸਪਤੀ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਬਨਸਪਤੀ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨਿਰਧਾਰਕ ਬਾਰਸ਼ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤਾਪਮਾਨ ਜੋ ਪਾਣੀ ਦੀ ਉਪਲਬਧਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref>Groves, R. H. 1999. Present vegetation types. In A. E. Orchard, ed. ''Flora of Australia - Volume 1'', 2nd edition pp 369-401. ABRS/CSIRO</ref> ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਟਿਲਤਾ ਦੀਆਂ ਕਈ ਸਕੀਮਾਂ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। 2022 ਤੱਕ, NVIS (ਨੈਸ਼ਨਲ ਵੈਜੀਟੇਸ਼ਨ ਇਨਫਰਮੇਸ਼ਨ ਸਿਸਟਮ) ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਦੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਬਨਸਪਤੀ ਨੂੰ 33 ਮੁੱਖ ਬਨਸਪਤੀ ਸਮੂਹਾਂ,<ref>[https://www.dcceew.gov.au/sites/default/files/env/pages/ba1d4b30-d46f-42f7-bec2-fac391f26072/files/mvg60-numeric-order.pdf NVIS 6.0 Major Vegetation Groups (numeric order)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221116000521/https://www.dcceew.gov.au/sites/default/files/env/pages/ba1d4b30-d46f-42f7-bec2-fac391f26072/files/mvg60-numeric-order.pdf |date=2022-11-16 }}, Department of Climate Change, Energy, the Environment and Water, [[Government of Australia]]</ref> ਅਤੇ 85 ਮੁੱਖ ਬਨਸਪਤੀ ਉਪ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਦਾ ਹੈ।<ref>[https://www.dcceew.gov.au/sites/default/files/env/pages/ba1d4b30-d46f-42f7-bec2-fac391f26072/files/mvsg60-numeric-order.pdf NVIS 6.0 Major Vegetation Subgroups (numeric order)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221116000529/https://www.dcceew.gov.au/sites/default/files/env/pages/ba1d4b30-d46f-42f7-bec2-fac391f26072/files/mvsg60-numeric-order.pdf |date=2022-11-16 }}, Department of Climate Change, Energy, the Environment and Water, Government of Australia.</ref> ਸਕੀਮ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸਭ ਤੋਂ ਆਮ ਬਨਸਪਤੀ ਕਿਸਮਾਂ ਉਹ ਹਨ ਜੋ ਸੁੱਕੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਮਨੁੱਖੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਸਫਾਈ ਦੁਆਰਾ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤੌਰ 'ਤੇ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਬਨਸਪਤੀ ਕਿਸਮ ਹਮੌਕ ਘਾਹ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਹਨ ਜੋ ਸੁੱਕੇ ਪੱਛਮੀ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ, ਦੱਖਣੀ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਦੇਸੀ ਬਨਸਪਤੀ ਦਾ 23% ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ''ਟ੍ਰਾਈਓਡੀਆ'' ਜੀਨਸ ਦੀਆਂ ਹਨ। ''ਜ਼ਾਇਗੋਚਲੋਆ'' ਸਿੰਪਸਨ ਰੇਗਿਸਤਾਨ ਵਰਗੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਰੇਤਲੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ 39% ਦੇਸੀ ਬਨਸਪਤੀ ਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਸੁਮੇਲ ਦੁਆਰਾ ਕਵਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ: * ਹਮੌਕ ਘਾਹ ਦੇ ਮੈਦਾਨਾਂ ਅਤੇ ਉੱਚ ਬਾਰਸ਼ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪਰਿਵਰਤਨ 'ਤੇ ਯੂਕੇਲਿਪਟ ਵੁੱਡਲੈਂਡਜ਼ ਲੱਭੇ ਗਏ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਸਥਿਤੀਆਂ ਅਜੇ ਵੀ ਰੁੱਖ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਸੀਮਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ; ਵੁੱਡਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਘਾਹ ਜਾਂ ਝਾੜੀ ਵਾਲੀ ਜ਼ਮੀਨ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਖੇਤਰ ਕੁਈਨਜ਼ਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਹੈ। * ਬਬੂਲ ਦੇ ਜੰਗਲ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਜੋ ਅਰਧ-ਸੁੱਕੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://www.anbg.gov.au/photo/vegetation/acacia-forests-woodlands.html|title=Acacia Forests and Woodlands|last=Australian National Botanic Gardens|year=2012|access-date=20 January 2018}}</ref> ਪ੍ਰਮੁੱਖ ''Acacia'' ਸਪੀਸੀਜ਼ ਸਥਾਨ ਦੇ ਨਾਲ ਬਦਲਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਲੈਂਸਵੁੱਡ, ਬੇਂਡੀ, ਮੁਲਗਾ, ਗਿੱਜੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਗਲੋ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਖੇਤਰ ਪੱਛਮੀ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਵਿੱਚ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://www.environment.gov.au/system/files/resources/2edcda80-d9b7-49d4-9e97-36236b91e9f9/files/mvg6-nvis-acacia-forests-and-woodlands.pdf|title=NVIS Fact sheet. MVG 6 – Acacia forests and woodlands|last=Australian Government. Department of the Environment and Energy|year=2017|page=4|access-date=20 January 2018}}</ref> * ਅਰਧ ਸੁੱਕੇ ਅਤੇ ਸੁੱਕੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬਬੂਲ ਦੇ ਝਾੜੀਆਂ। ਸਭ ਤੋਂ ਆਮ ਮੁਲਗਾ ਝਾੜੀਆਂ ਹਨ; ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਖੇਤਰ ਪੱਛਮੀ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਵਿੱਚ ਹੈ। * ਟਸੌਕ ਘਾਹ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਜੋ ਅਰਧ-ਸੁੱਕੇ ਅਤੇ ਕੁਝ ਸਮਸ਼ੀਨ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ  ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਦੇ ਹਿੱਸੇ; ਉਹ 10 ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਦੇ ਘਾਹ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਕਿਸਮ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਖੇਤਰ ਕੁਈਨਜ਼ਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਹੈ। * ਚੇਨੋਪੌਡ/ਸੈਂਫਾਇਰ ਬੂਟੇ ਅਤੇ ਫੋਰਬਲੈਂਡਸ ਜੋ ਨੇੜੇ-ਨੇੜਲੇ, ਸੁੱਕੇ ਅਤੇ ਅਰਧ-ਸੁੱਕੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਚੇਨੋਪੋਡ ਸਮੁਦਾਇਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਸੋਕੇ ਅਤੇ ਲੂਣ ਨੂੰ ਸਹਿਣ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ''ਸਕਲੇਰੋਲੇਨਾ'', ''ਐਟ੍ਰਿਪਲੈਕਸ'', ''ਮਾਈਰੇਆਨਾ'', ''ਚੇਨੋਪੋਡੀਅਮ'' ਅਤੇ ''ਰਗੋਡੀਆ'' ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਜਦੋਂ ਕਿ ਸੈਮਫਾਇਰ ਦੇ ਨੁਮਾਇੰਦਿਆਂ ਵਿੱਚ ''ਟੇਟੀਕੋਰਨੀਆ'', ''ਸੈਲੀਕੋਰਨੀਆ'', ''ਸਕਲੇਰੋਸਟੇਜੀਆ'' ਅਤੇ ''ਸਰਕੋਕੋਰਨੀਆ'' ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਦੱਖਣੀ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਬਨਸਪਤੀ ਕਿਸਮ ਦੇ ਵੱਡੇ ਖੇਤਰ ਹਨ। 70,000 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਤੋਂ ਘੱਟ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਬੰਧਿਤ ਖੇਤਰਾਂ ਵਾਲੇ ਹੋਰ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਗਰਮ ਜਾਂ ਸ਼ੀਸ਼ੇਦਾਰ ਮੀਂਹ ਦੇ ਜੰਗਲ ਅਤੇ ਵੇਲਾਂ ਦੀਆਂ ਝਾੜੀਆਂ, ਉੱਚੇ ਜਾਂ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਯੂਕੇਲਿਪਟ ਜੰਗਲ, ਕੈਲੀਟ੍ਰਿਸ ਅਤੇ ਕੈਸੁਰੀਨਾ ਦੇ ਜੰਗਲ, ਅਤੇ ਜੰਗਲ ਅਤੇ ਹੀਥ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। == ਨਾੜੀ ਦੇ ਪੌਦੇ == ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਵਿੱਚ ਨਾੜੀ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀਆਂ 30,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਰਣਿਤ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ, ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ [[ਫੁੱਲਦਾਰ ਬੂਟਾ|ਐਂਜੀਓਸਪਰਮਜ਼]], ਬੀਜ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਗੈਰ-ਐਂਜੀਓਸਪਰਮਜ਼ (ਜਿਵੇਂ ਕੋਨੀਫਰ ਅਤੇ ਸਾਈਕੈਡ), ਅਤੇ ਸਪੋਰ-ਬੇਅਰਿੰਗ ਫਰਨ ਅਤੇ ਫਰਨ ਸਹਿਯੋਗੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref name="Orchard">Orchard, A. E. 1999. Introduction. In A. E. Orchard, ed. ''Flora of Australia - Volume 1'', 2nd edition pp 1-9. ABRS/CSIRO</ref> ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲਗਭਗ 11% ਕੁਦਰਤੀ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ; ਬਾਕੀ ਦੇਸੀ ਜਾਂ ਸਥਾਨਕ ਹਨ। ਵੈਸਕੁਲਰ ਪਲਾਂਟ ਫਲੋਰਾ ਨੂੰ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੂਚੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਹ ਕੰਮ ਚੱਲ ਰਹੀ ''ਫਲੋਰਾ ਆਫ਼ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ'' ਸੀਰੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਕ੍ਰੋਨਕਵਿਸਟ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਈਆਂ ਨਾੜੀਆਂ ਦੇ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਸੂਚੀ ਵੀ ਉਪਲਬਧ ਹੈ।<ref>Australian Biological Resources Study. [http://www.deh.gov.au/biodiversity/abrs/online-resources/flora/main/published.html Flora of Australia Online - What's published and online, contributors and dates of publication] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061214072531/http://www.deh.gov.au/biodiversity/abrs/online-resources/flora/main/published.html|date=2006-12-14}}</ref> ਉੱਚ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੇ ਪੱਧਰਾਂ 'ਤੇ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆਈ ਬਨਸਪਤੀ ਬਾਕੀ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ; [[ਥੋਹਰ|ਕੈਕਟੀ]], ਬਿਰਚ ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਨਾੜੀ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇਸੀ ਬਨਸਪਤੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ 9 ਪਰਿਵਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref>Crisp, M. D., West, J. G., and Linder, H.P. 1999. Biogeography of the Australian flora. In A. E. Orchard, ed. ''Flora of Australia - Volume 1'', 2nd edition pp 321-367. ABRS/CSIRO</ref><ref>Department of the Environment and Heritage. [http://www.deh.gov.au/biodiversity/publications/series/paper2/index.html#contents Australia's Biodiversity: an overview of selected significant components] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060906022708/http://www.deh.gov.au/biodiversity/publications/series/paper2/index.html#contents|date=2006-09-06}}, Biodiversity Series, Paper No. 2</ref> ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਦੇ ਨਾੜੀ ਬਨਸਪਤੀ 85% ਸਥਾਨਕ ਹੋਣ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਹੈ;<ref>ESD Working Group on Biological Diversity. 1991. ''The Conservation of Biological Diversity as it Relates to Ecologically Sustainable Development'', Report of Working Party to the Ecologically Sustainable Development Secretariat, Canberra.</ref> ਇਹ ਉੱਚ ਪੱਧਰੀ ਨਾੜੀ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਅੰਤਮਵਾਦ ਦਾ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੁਝ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪ੍ਰੋਟੀਏਸੀ, ਮਿਰਟਾਸੀਏ, ਅਤੇ ਫੈਬੇਸੀ ਦੇ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। === ਐਂਜੀਓਸਪਰਮਸ === {| class="wikitable" style="margin:0 0 0.5em 1em;font-size:85%; float: right;" |+'''ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਐਂਜੀਓਸਪਰਮ ਪਰਿਵਾਰ''' ! style="background-color:LightGreen;" width="70" | ਪਰਿਵਾਰ ! style="background-color:LightGreen;" width="40" | ਕੁੱਲ ਬਨਸਪਤੀ ਦਾ % ¹ ! style="background-color:LightGreen;" width="130" | ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੀੜ੍ਹੀ |- | Fabaceae | 12.0 | ''ਬਬੂਲ'', ''ਪੁਲਟੀਨਾ'', ''ਡੇਵਿਸੀਆ'', ''ਬੋਸੀਆ'' |- | ਮਿਰਟੇਸੀ | 9.3 | ''ਕਾਲਿਸਟੇਮੋਨ'', ''ਯੂਕਲਿਪਟਸ'', ''ਮੇਲਾਲੇਉਕਾ'', ''ਲੇਪਟੋਸਪਰਮਮ'' |- | ਐਸਟਰੇਸੀ | 8.0 | ''ਬ੍ਰੈਚੀਸਕੋਮ'', ''ਓਲੇਰੀਆ'' |- | [[ਘਾਹ|ਪੋਏਸੀ]] | 6.5 | ''ਤ੍ਰਿਓਡੀਆ'' |- | ਪ੍ਰੋਟੀਏਸੀ | 5.6 | ''ਬੈਂਕਸੀਆ'', ''ਹਾਕੀ'', ''ਗਰੇਵਿਲੀਆ'' |- | ਸਾਈਪਰਸੀਏ | 3.3 | ''ਸਾਈਪਰਸ'' |- | ਆਰਕਿਡੇਸੀ | 3.0 | ''ਕੈਲੇਡੇਨੀਆ'', ''ਪਟੀਰੋਸਟਾਇਲਿਸ'' |- | ਏਰੀਕੇਸੀ | 2.1 | ''ਲਿਊਕੋਪੋਗਨ'', ''ਐਪਾਕ੍ਰਿਸ'' |- | Euphorbiaceae | 2.0 | ''ਰਿਸੀਨੋਕਾਰਪੋਸ'' |- | ਰੁਟਾਸੀ | 1.8 | ''ਬੋਰੋਨੀਆ'', ''ਕੋਰਰੀਆ'', ''ਨਿੰਬੂ ਜਾਤੀ'' |- | colspan="3" | ¹ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਕੁੱਲ ਸੰਖਿਆ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ<br /><br /><br /><br /><nowiki></br></nowiki> ਆਰਚਰਡ ਤੋਂ ਡੇਟਾ ਨੂੰ AGPII ਵਰਗੀਕਰਣ ਵਿੱਚ ਸੋਧਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name="Orchard">Orchard, A. E. 1999. Introduction. In A. E. Orchard, ed. ''Flora of Australia - Volume 1'', 2nd edition pp 1-9. ABRS/CSIRO</ref> |} ਮੂਲ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਅਨ ਬਨਸਪਤੀ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮੋਨੋਕੋਟਾਈਲਡਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਵਾਲਾ ਪਰਿਵਾਰ [[ਘਾਹ|ਪੋਏਸੀ]] ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਗਰਮ ਖੰਡੀ ਬਾਂਸ ਦੇ ''ਬਾਮਬੁਸਾ ਅਰਨਹਮਿਕਾ'' ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਰਵ ਵਿਆਪਕ ਸਪਿਨਫੈਕਸ ਤੱਕ ਜੋ ਸੁੱਕੇ ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਵਿੱਚ ''ਟ੍ਰਾਈਓਡੀਆ'' ਜੀਨਸ ਤੋਂ ਵਧਦੀ ਹੈ। ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਵਿੱਚ ਆਰਕਿਡ ਦੀਆਂ 800 ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਰਣਿਤ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ।<ref>Nesbitt, L. 1997. [http://farrer.csu.edu.au/ASGAP/APOL19/sep00-1.html Australia's Native Orchids]. [[Association of Societies for Growing Australian Plants]]</ref> ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਚੌਥਾਈ ਐਪੀਫਾਈਟਸ ਹਨ। ਧਰਤੀ ਦੇ ਆਰਚਿਡ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਕਿਸਮਾਂ ਪਤਝੜ ਵਾਲੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ - ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਉੱਪਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਸੁੱਕੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਮਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬਾਰਿਸ਼ ਹੋਣ 'ਤੇ ਉਹ ਕੰਦ ਤੋਂ ਦੁਬਾਰਾ ਉੱਗਦੇ ਹਨ। ਜਾਣੇ-ਪਛਾਣੇ ਨੁਮਾਇੰਦਿਆਂ ਵਾਲੇ ਹੋਰ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਐਲਪਾਈਨ ਤਸਮਾਨੀਅਨ ਬਟਨ ਘਾਹ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਸਾਈਪੇਰੇਸੀ ਤੋਂ ਟਸੌਕ ਵਰਗੇ ਟਿੱਲੇ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ; Iridaceae ਤੋਂ temperate iris-like forbs ਦੀ ਜੀਨਸ ''Patersonia'' ; ਅਤੇ, ਹੇਮੋਡੋਰੇਸੀ ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ ਕੰਗਾਰੂ ਪੰਜੇ । ''Xanthorrhoea'' ਘਾਹ ਦੇ ਦਰੱਖਤ, Pandanaceae ਦੇ ਪੇਚ ਹਥੇਲੀਆਂ ਅਤੇ ਹਥੇਲੀਆਂ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਵੱਡੇ ਮੋਨੋਕੋਟ ਹਨ। ਲਗਭਗ 57 ਦੇਸੀ ਹਥੇਲੀਆਂ ਹਨ; ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 79% ਸਿਰਫ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। [[ਡਾਈਕੋਟ|ਡਾਇਕੋਟ]] ਐਂਜੀਓਸਪਰਮਜ਼ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਭਿੰਨ ਸਮੂਹ ਹੈ। ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਤਿੰਨ ਵੱਡੇ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨੇ ਡਾਇਕੋਟ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਤੋਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ: ਫੈਬੇਸੀ, ਮਿਰਟੇਸੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਟੀਸੀ । Myrtaceae ਨੂੰ ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਵੁਡੀ ਸਪੀਸੀਜ਼ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ; ''ਯੂਕੇਲਿਪਟਸ'', ''ਕੋਰੀਮਬੀਆ'' ਅਤੇ ''ਐਂਗੋਫੋਰਾ'', ਲਿਲੀਪਿਲੀਜ਼ ( ''ਸਿਜ਼ੀਜੀਅਮ'' ), ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ''ਮੇਲਾਲੇਉਕਾ'' ਅਤੇ ''ਬੋਟਲਬ੍ਰਸ਼'' ਅਤੇ ਝਾੜੀਦਾਰ ''ਡਾਰਵਿਨੀਆ'' ਅਤੇ ''ਲੈਪਟੋਸਪਰਮਮ'', ਜਿਸ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਟੀਟਰੀਜ਼, ਅਤੇ ਗੇਰਾਲਡਟਨ ਮੋਮ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੇ ਗੱਮ ਦੇ ਰੁੱਖ। ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਪ੍ਰੋਟੀਏਸੀ ਲਈ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਵੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵੁੱਡੀ, ਮਸ਼ਹੂਰ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ''ਬੈਂਕਸੀਆ'', ''ਡਰਾਇੰਡਰਾ'', ''ਗਰੇਵਿਲੀਆ'', ''ਹਾਕੇਆ'', ਵਾਰਤਾਹ ਅਤੇ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਦੀ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਵਪਾਰਕ ਮੂਲ ਭੋਜਨ ਫਸਲ, ਮੈਕਡਾਮੀਆ ਹੈ। ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਵਿੱਚ ਵੀ ਤਿੰਨੋਂ ਫਲੀਦਾਰ ਉਪ-ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੇ ਨੁਮਾਇੰਦੇ ਹਨ। Caesalpinioideae ਨੂੰ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ''ਕੈਸੀਆ ਦੇ'' ਰੁੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। Faboideae ਜਾਂ ਮਟਰ-ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਫਲ਼ੀਦਾਰ ਆਮ ਹਨ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਆਪਣੇ ਫੁੱਲਾਂ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੁਨਹਿਰੀ ਮਟਰ, ''ਗਲਾਈਸੀਨ'' ਸਪੀਸੀਜ਼ ਅਤੇ ਸਟਰਟ ਦੇ ਮਾਰੂਥਲ ਮਟਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। Mimosoideae ਵਿਸ਼ਾਲ ਜੀਨਸ ''ਏਕੇਸ਼ੀਆ'' ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਦਾ ਫੁੱਲਦਾਰ ਪ੍ਰਤੀਕ ਸੁਨਹਿਰੀ ਵਾਟਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪੌਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਜੋ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਫੁੱਲਦਾਰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਮੌਸਮੀ ਬਾਰਸ਼ਾਂ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦੇ ਹਨ। Asteraceae ਨੂੰ ਇਸਦੇ ਉਪ-ਪਰਿਵਾਰ Gnaphalieae ਦੁਆਰਾ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਾਗਜ਼ ਜਾਂ ਸਦੀਵੀ ਡੇਜ਼ੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ; ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਵਿੱਚ ਇਸ ਸਮੂਹ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਹੈ। ਫੁੱਲਦਾਰ ਬੂਟੇ ਵਾਲੇ ਹੋਰ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰੂਟਾਸੀਏ, ਸੁਗੰਧਿਤ ''ਬੋਰੋਨੀਆ'' ਅਤੇ ''ਏਰੀਓਸਟੈਮੋਨ'' ਦੇ ਨਾਲ, ''ਏਰੀਮੋਫਿਲਾ'' ਦੇ ਨਾਲ ਮਾਇਓਪੋਰੇਸੀ, ਅਤੇ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਦੇ ਫੁੱਲਦਾਰ ''ਪ੍ਰਤੀਕ ਏਪੈਕ੍ਰਿਸ ਇਮਪ੍ਰੇਸਾ'' ਦੇ ਨਾਲ ਏਰੀਕੇਸੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। [[ਤਸਵੀਰ:Senna_odorata_flowers.jpg|left|thumb|190x190px| ''ਸੇਨਾ ਓਡੋਰਾਟਾ'', ਪੂਰਬੀ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਦੀ ਇੱਕ ਫੈਬਾਸੀਏ]] ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਸਖ਼ਤ ਲੱਕੜ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੈਸੁਰੀਨੇਸੀਏ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬੀਚ, ਦਲਦਲ ਅਤੇ ਨਦੀ ਦੇ ਓਕ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਅਤੇ ਫਾਗੇਸੀ ਨੂੰ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਵਿੱਚ ''ਨੋਥੋਫੈਗਸ'' ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਰੋਜ਼ੇਲਜ਼ ਦੇ ਰੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੋਰੇਸੀ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਏ ਗਏ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮੋਰੇਟਨ ਬੇ ਫਿਗ ਅਤੇ ਪੋਰਟ ਜੈਕਸਨ ਫਿਗ, ਅਤੇ ਯੂਰਟਿਕੇਸੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਜਿਸ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਆਕਾਰ ਦੇ ਸਟਿੰਗਿੰਗ ਨੈੱਟਲਜ਼ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ; ''ਡੈਨਡ੍ਰੋਕਨਾਈਡ ਮੋਰੋਇਡਸ'' ਸਭ ਤੋਂ ਭਿਆਨਕ ਹੈ। ਕੁਆਂਡੋਂਗਸ ਅਤੇ ਦੇਸੀ ਚੈਰੀ, ''ਐਕਸੋਕਾਰਪਸ ਕਪ੍ਰੈਸੀਫਾਰਮਿਸ'' ਸਮੇਤ ਚੰਦਨ ਦੀਆਂ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਵੀ ਹਨ। ਸਟਰਕੁਲੀਏਸੀ ਦਾ ਬੋਤਲ ਦਾ ਦਰੱਖਤ ''ਬ੍ਰੈਚੀਚੀਟਨ'' ਦੀਆਂ 30 ਕਿਸਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਲਗਭਗ 75 ਦੇਸੀ ਮਿਸਲੇਟੋਜ਼ ਹਨ ਜੋ ਆਸਟਰੇਲੀਆਈ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਨੂੰ ਪਰਜੀਵੀ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੋ ਧਰਤੀ ਦੇ ਪਰਜੀਵੀ ਰੁੱਖ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਪੱਛਮੀ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆਈ ਕ੍ਰਿਸਮਸ ਟ੍ਰੀ ਹੈ। ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਦੇ ਲੂਣ ਦਲਦਲ ਅਤੇ ਗਿੱਲੀ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਅਮਰੈਂਥੇਸੀ ਤੋਂ ਲੂਣ ਅਤੇ ਸੋਕੇ ਨੂੰ ਸਹਿਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਕਿਸਮ ਨਾਲ ਢੱਕੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲੂਣ ਝਾੜੀਆਂ ( ''ਐਟ੍ਰਿਪਲੈਕਸ'' ) ਅਤੇ ਬਲੂਬਸ਼ਾਂ ( ''ਮੈਰੇਨਾ'' ਅਤੇ ''ਚੇਨੋਪੋਡੀਅਮ'' ) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪੌਦਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰਸੀਲੇ ਪੱਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਹੋਰ ਦੇਸੀ ਸੁਕੂਲੈਂਟ ''ਕਾਰਪੋਬਰੋਟਸ'', ''ਕੈਲੈਂਡਰੀਨੀਆ'' ਅਤੇ ''ਪੋਰਟੁਲਾਕਾ'' ਜੀਨਰਾ ਤੋਂ ਹਨ। ਰਸੀਲੇ ਤਣੇ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਯੂਫੋਰਬੀਆਸੀ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਮੈਂਬਰ ਰਿਸੀਨੋਕਾਰਪੋਸ ਜੀਨਸ ਦੀਆਂ ਗੈਰ-ਰਸਲੇਦਾਰ ਦਿਖਣ ਵਾਲੀਆਂ ਖੁਸ਼ਬੂਦਾਰ ਵਿਆਹ ਦੀਆਂ ਝਾੜੀਆਂ ਹਨ। ਮਾਸਾਹਾਰੀ ਪੌਦੇ ਜੋ ਸਿੱਲ੍ਹੇ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਨੂੰ ਚਾਰ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਨਡਿਊਜ਼, ਬਲੈਡਰਵਰਟਸ, ਸੇਫਾਲੋਟਾਸੀਏ ਦੇ ਪਿਚਰ-ਪੌਦੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ [[ਪੱਛਮੀ ਆਸਟਰੇਲੀਆ|ਪੱਛਮੀ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ]] ਵਿੱਚ ਸਧਾਰਣ ਹਨ, ਅਤੇ ਨੇਪੈਂਥੇਸੀ । ਜਲਜੀ ਮੋਨੋਕੋਟਸ ਅਤੇ ਡਾਇਕੋਟ ਦੋਵੇਂ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆਈ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 51,000 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਘਾਹ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਹਨ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਭਿੰਨ ਸਮੂਹ ਸਮੁੰਦਰੀ ਘਾਹ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ। ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਜਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ 70 ਕਿਸਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 22 ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਸਮਸ਼ੀਨ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ 15 ਗਰਮ ਖੰਡੀ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।<ref>CSIRO. 2000. [http://www.marine.csiro.au/LeafletsFolder/pdfsheets/40.pdf About Australian Seagrasses] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070412234439/http://www.marine.csiro.au/LeafletsFolder/pdfsheets/40.pdf|date=2007-04-12}}</ref> ਐਕੁਆਟਿਕ ਡਿਕੋਟਾਂ ਵਿੱਚ [[ਜਵਾਰੀ ਬੇਲਾ|ਮੈਂਗਰੋਵ]] ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਵਿੱਚ 39 ਮੈਂਗਰੋਵ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ ਜੋ 11,500 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਮੈਂਗਰੋਵਜ਼ ਦਾ ਤੀਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਖੇਤਰ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਦੇ ਹੋਰ ਦੇਸੀ ਜਲਜੀ ਡਿਕੋਟਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਟਰ ਲਿਲੀ ਅਤੇ ਵਾਟਰ ਮਿਲਫੋਇਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। === ਜਿਮਨੋਸਪਰਮਸ === ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ [[ਨੰਗਬੀਜੀ ਬੂਟਾ|ਜਿਮਨੋਸਪਰਮ]] ਵਿੱਚ ਸਾਈਕੈਡ ਅਤੇ ਕੋਨੀਫਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਪੂਰਬੀ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਦੀਆਂ 4 ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਅਤੇ 3 ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਸਾਈਕੈਡ ਦੀਆਂ 69 ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ, ਕੁਝ ਕੁ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮੀ ਪੱਛਮੀ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਅਤੇ ਮੱਧ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਵਿਚ ਹਨ।{{ਸਪਸ਼ਟੀਕਰਨ|date=September 2012}} ਨੇਟਿਵ ਕੋਨੀਫਰਾਂ ਨੂੰ 3 ਟੈਕਸੋਨੋਮਿਕ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ( ਕਿਊਪ੍ਰੇਸੇਸੀ, ਪੋਡੋਕਾਰਪੇਸੀ, ਅਰਾਉਕਾਰੀਏਸੀ ), 14 ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਅਤੇ 43 ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 39 ਸਥਾਨਕ ਹਨ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਗਿੱਲੇ ਪਹਾੜੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹਨ ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਗੋਂਡਵਾਨਨ ਮੂਲ ਦੇ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜੈਨੇਰਾ ''ਐਥਰੋਟੈਕਸਿਸ'', ''ਐਕਟਿਨੋਸਟ੍ਰੋਬਸ'', ''ਮਾਈਕ੍ਰੋਕੈਕਰਿਸ'', ''ਮਾਈਕ੍ਰੋਸਟ੍ਰੋਬੋਸ'', ''ਡਿਸਲਮਾ'' ਅਤੇ ਤਸਮਾਨੀਅਨ ਹੂਓਨ ਪਾਈਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ''ਲਾਗਰੋਸਟ੍ਰੋਬੋਸ'' ਜੀਨਸ ਦੇ ਇੱਕਲੇ ਮੈਂਬਰ। ''ਕੈਲੀਟ੍ਰੀਸ'' ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਪਵਾਦ ਹੈ; ਇਸ ਜੀਨਸ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੁੱਕੀਆਂ ਖੁੱਲ੍ਹੀਆਂ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੋਨਿਫਰ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਖੋਜੀ ਗਈ ਸਪੀਸੀਜ਼ ਜੀਵਤ ਜੈਵਿਕ ਵੋਲਮੀ ਪਾਈਨ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਵਰਣਨ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 1994 ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਅਨ ਕੋਨੀਫਰਾਂ ਨੂੰ 'ਪਾਈਨ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇੱਥੇ ਪਾਈਨ ਪਰਿਵਾਰ ( ਪਿਨੇਸੀ ) ਦਾ ਕੋਈ ਮੈਂਬਰ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਦਾ ਮੂਲ ਨਿਵਾਸੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। === ਫਰਨ ਅਤੇ ਫਰਨ ਸਹਿਯੋਗੀ === ਸਪੋਰ ਬੇਅਰਿੰਗ ਵੈਸਕੁਲਰ ਪੌਦਿਆਂ ਵਿੱਚ ਫਰਨ ਅਤੇ ਫਰਨ ਸਹਿਯੋਗੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸੱਚੇ ਫਰਨ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉੱਚ ਬਾਰਸ਼ ਵਾਲੇ ਗਰਮ ਖੰਡੀ ਅਤੇ ਉਪ-ਉਪਖੰਡੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਵਿੱਚ 30 ਪਰਿਵਾਰਾਂ, 103 ਨਸਲਾਂ ਅਤੇ 390 ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਫਰਨਾਂ ਦੇ ਮੂਲ ਬਨਸਪਤੀ ਹਨ, ਹੋਰ 10 ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਕੁਦਰਤੀੀਕਰਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। "ਫਰਨ ਸਹਿਯੋਗੀ" ਨੂੰ ਵਿਸਕ ਫਰਨਾਂ, ਹਾਰਸਟੇਲ ਅਤੇ ਲਾਇਕੋਫਾਈਟਸ ਦੀਆਂ 44 ਮੂਲ ਕਿਸਮਾਂ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਰਨ ਠੰਢੇ ਅਤੇ ਸਿੱਲ੍ਹੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਪ੍ਰਜਨਨ ਲਈ ਪਾਣੀ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆਈ ਕਿਸਮਾਂ ਝਾੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ{{ਸਪਸ਼ਟੀਕਰਨ|date=September 2012}} ਅਤੇ ਬਰਸਾਤੀ ਜੰਗਲ, ਇੱਥੇ ਜਲਜੀ, ਐਪੀਫਾਈਟਿਕ ( ''ਪਲੇਟਿਸਰੀਅਮ'', ''ਹੂਪਰਜ਼ੀਆ'' ਅਤੇ ''ਐਸਪਲੇਨਿਅਮ'' ), ਅਤੇ ''ਸਾਇਥੀਆ'' ਅਤੇ ''ਡਿਕਸੋਨੀਆ'' ਦੇ ਵੱਡੇ ਦਰੱਖਤ ਫਰਨਾਂ ਸਮੇਤ ਧਰਤੀ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ। == ਗੈਰ-ਵੈਸਕੁਲਰ ਪੌਦੇ == [[ਜਿਲਬ|ਐਲਗੀ]] ਪ੍ਰਕਾਸ਼-ਸਿੰਥੈਟਿਕ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਤੇ ਵਿਭਿੰਨ ਸਮੂਹ ਹੈ। ਐਲਗੀ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਧਿਐਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਈਕ੍ਰੋ ਅਤੇ ਮੈਕਰੋ [[ਸੁਕੇਂਦਰੀ ਪ੍ਰਾਣੀ|ਯੂਕੇਰੀਓਟਿਕ]] ਕਿਸਮਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ [[ਨੀਲ ਹਰੀ ਕਾਈ|ਸਾਇਨੋਬੈਕਟੀਰੀਆ]] ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਜੋ ਤਾਜ਼ੇ ਅਤੇ ਖਾਰੇ ਪਾਣੀ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ, ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਲਈ ਲਗਭਗ 10,000 ਤੋਂ 12,000 ਕਿਸਮਾਂ ਐਲਗੀ ਜਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।<ref>Australian Biological Resources Study. [http://www.deh.gov.au/biodiversity/abrs/sub-programmes/algae/index.html Algae of Australia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060717052114/http://www.deh.gov.au/biodiversity/abrs/sub-programmes/algae/index.html|date=2006-07-17}}</ref> ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਦਾ ਐਲਗਲ ਫਲੋਰਾ ਅਸਮਾਨ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ: ਉੱਤਰੀ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਸਮੁੰਦਰੀ ਬੂਟੇ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਫਾਈਟੋਪਲੈਂਕਟਨ ਲਈ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਅਣ-ਇਕੱਠਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਜ਼ੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਐਲਗੀ ਦੇ ਵਰਣਨ ਗੰਧਲੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨੀ ਐਲਗੀ ਦੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਨੂੰ ਲਗਭਗ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਣਗੌਲਿਆ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|last=Entwisle|first=T.J.|last2=Huisman|first2=J.|year=1998|title=Algal systematics in Australia|url=https://archive.org/details/australian-systematic-botany_1998-05-28_11_2/page/203|journal=Australian Systematic Botany|volume=11|issue=2|pages=203–214|doi=10.1071/sb97006}}</ref> [[ਬਰਾਏਓਫਾਇਟਾ|ਬ੍ਰਾਇਓਫਾਈਟਸ]] - ਕਾਈ, ਲਿਵਰਵਰਟਸ ਅਤੇ ਹੌਰਨਵਰਟ - ਆਦਿਮਿਕ, ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜ਼ਮੀਨੀ, ਪੌਦੇ ਹਨ ਜੋ ਗਰਮ ਦੇਸ਼ਾਂ, ਠੰਢੇ-ਸ਼ਾਂਤ ਖੇਤਰਾਂ ਅਤੇ ਪਹਾੜੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਕੁਝ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮੈਂਬਰ ਹਨ ਜੋ ਅਰਧ-ਸੁੱਕੇ ਅਤੇ ਸੁੱਕੇ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਲਈ ਅਨੁਕੂਲ ਹਨ। ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਵਿੱਚ ਮੌਸ ਦੀਆਂ 1,000 ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਘੱਟ ਹਨ। ਪੰਜ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਹਨ ''ਫਿਸੀਡਨਜ਼'', ''ਬ੍ਰਾਇਮ'', ''ਕੈਂਪੀਲੋਪਸ'', ''ਮੈਕਰੋਮੀਟਰੀਅਮ'' ਅਤੇ ''ਐਂਡਰੀਆ'' ।<ref>{{Cite journal|last=Klazenga|first=N|year=2005|title=Generic concepts in Australian mosses|journal=Australian Systematic Botany|volume=18|pages=17–23|doi=10.1071/sb04014}}</ref> ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਵਿੱਚ 148 ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜਿਗਰ- ਅਤੇ ਸਿੰਗ-ਵਰਟਸ ਦੀਆਂ 800 ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ।<ref>McCarthy, P.M. 2006. [http://www.anbg.gov.au/abrs/liverwortlist/liverworts_intro.html Checklist of Australian Liverworts and Hornworts]. Australian Biological Resources Study, Canberra. Version 6.</ref> == ਫੰਗੀ == ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਦੇ ਉੱਲੀ ਵਾਲੇ ਫਲੋਰਾ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਹਨ; ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 250,000 ਫੰਗਲ ਸਪੀਸੀਜ਼ ਹੋਣ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲਗਭਗ 5% ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਆਮ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਰੋਗਾਣੂਆਂ ਦੇ ਅਪਵਾਦ ਦੇ ਨਾਲ, ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਲਈ ਵੰਡ, ਸਬਸਟਰੇਟ ਅਤੇ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਮਾੜਾ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|last=May|first=T. W.|year=2001|title=Documenting the fungal biodiversity of Australasia: from 1800 to 2000 and beyond|url=https://archive.org/details/australian-systematic-botany_2001_14_3/page/329|journal=Australian Systematic Botany|volume=14|issue=3|pages=329–356|doi=10.1071/sb00013}}</ref> === ਲਾਈਕੇਨਸ === ਲਾਈਕੇਨ ਸੰਯੁਕਤ ਜੀਵ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਐਸਕੋਮਾਈਸੀਟ ਉੱਲੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਯੂਨੀਸੈਲੂਲਰ ਹਰੇ ਐਲਗਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਵਰਗੀਕਰਨ ਉੱਲੀ ਦੀ ਕਿਸਮ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। [[ਕ੍ਰਿਸਮਸ ਟਾਪੂ|ਕ੍ਰਿਸਮਸ ਆਈਲੈਂਡ]], [[ਹਰਡ ਟਾਪੂ ਅਤੇ ਮੈਕਡਾਨਲਡ ਟਾਪੂ|ਹਰਡ ਆਈਲੈਂਡ]], ਮੈਕਵੇਰੀ ਆਈਲੈਂਡ ਅਤੇ [[ਨਾਰਫ਼ੋਕ ਟਾਪੂ|ਨੋਰਫੋਕ ਟਾਪੂ]] ਸਮੇਤ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਟਾਪੂ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਲਾਈਕੇਨ ਫਲੋਰਾ ਵਿੱਚ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ 422 ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਵਿੱਚ 3,238 ਕਿਸਮਾਂ ਅਤੇ ਇਨਫਰਾ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਟੈਕਸਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 34% ਨੂੰ ਸਥਾਨਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>McCarthy, P.M. 2006. [http://www.anbg.gov.au/abrs/lichenlist/introduction.html Checklist of the Lichens of Australia and its Island Territories]. Australian Biological Resources Study, Canberra. Version 6</ref> == ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤੋਂ == [[ਤਸਵੀਰ:2007_solanum_laciniatum.jpg|thumb| ''ਸੋਲਨਮ ਲੈਸੀਨਿਏਟਮ'']] ਡੱਚ ਫਿਲੋਲੋਜਿਸਟ ਪੀਟਰ ਬਰਮਨ ਦ ਯੰਗਰ ਦੁਆਰਾ 1768 ਵਿੱਚ ਲਿਨਨੀਅਨ ਵਰਗੀਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕੀਤੇ ਗਏ ਪਹਿਲੇ ਆਸਟਰੇਲੀਆਈ ਪੌਦੇ 1768 ਵਿੱਚ ''ਅਕੇਸ਼ੀਆ'' ਅਤੇ ''ਸਿਨਾਫੀਆ'' ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਸਨ, ਜੋ ਕਿ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ''ਐਡੀਅਨਟਮ ਟ੍ਰੰਕਟਮ'' ਅਤੇ ''ਪੋਲੀਪੋਡੀਅਮ ਸਪਿਨੂਲੋਸਮ'' ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਜਾਵਾ ਤੋਂ ਸਨ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਦੋਵੇਂ ਪੱਛਮੀ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਤੋਂ ਪਾਏ ਗਏ ਸਨ, ਸੰਭਾਵਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਵਾਨ ਨਦੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ, ਸੰਭਾਵਤ ਤੌਰ 'ਤੇ 1697 ਵਿੱਚ ਸਾਥੀ ਡੱਚਮੈਨ ਵਿਲਮ ਡੀ ਵਲਾਮਿੰਗ ਦੇ ਦੌਰੇ 'ਤੇ<ref name="George 1981B">{{Cite book|title=History in the service of systematics : papers from the Conference to celebrate the centenary of the British Museum Natural History|last=George, A. S.|publisher=Society for the Bibliography of Natural History|year=1981|isbn=978-0-901843-05-0|location=London|pages=53–59|chapter=The genus ''Banksia'' L.f. — a case history in Australian botany}}</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ [[ਜੇਮਜ਼ ਕੁੱਕ|ਕੁੱਕ ਦੀ]] ਮੁਹਿੰਮ ਅਪ੍ਰੈਲ 1770 ਵਿੱਚ ਬੋਟਨੀ ਬੇਅ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਗਈ, ਅਤੇ ਬੈਂਕਸ, ਸੋਲੰਡਰ ਅਤੇ ਪਾਰਕਿੰਸਨ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਕੰਮ।  1788 ਵਿੱਚ ਪੋਰਟ ਜੈਕਸਨ ਵਿਖੇ ਸਥਾਈ ਕਲੋਨੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ, ਅਤੇ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਦੇ ਤੱਟਰੇਖਾ ਦੇ ਨਾਲ ਬਾਅਦ ਦੀਆਂ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬੋਟੈਨੀਕਲ ਖੋਜ ਨੂੰ ਸਮਰੱਥ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ।<ref name="George 1981B" /> ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆਈ ਬਨਸਪਤੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਦੇ ਮੂਲ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆਈ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਭੋਜਨ, ਦਵਾਈ, ਆਸਰਾ, ਔਜ਼ਾਰਾਂ ਅਤੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਲਈ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ। <ref name="BushfoodsNSW">{{Cite book|url=http://avalonlibrary.net/ebooks/Kathy%20Stewart,%20Bob%20Percival%20-%20Bush%20Foods%20of%20New%20South%20Wales.pdf|title=Bush Foods of New South Wales : A botanical record and Aboriginal oral history|last=Stewart|first=Kathy|last2=Percival|first2=Bob|publisher=Royal Botanic Gardens Sydney|year=1997|isbn=978-07313-0004-4|page=36}}</ref> ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਪੱਛਮੀ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਵਿੱਚ ''ਕਲੇਮੇਟਿਸ ਮਾਈਕ੍ਰੋਫਾਈਲਾ'' ਦੀਆਂ ਸਟਾਰਚੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਇੱਕ ਆਟੇ ਨੂੰ ਪਕਾਏ ਜਾਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਪੌਦੇ ਦੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ ਨੂੰ ਚਮੜੀ ਦੀ ਜਲਣ ਅਤੇ ਛਾਲਿਆਂ 'ਤੇ ਲਾਗੂ ਪੋਲਟੀਸ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। === ਯੂਰਪੀ ਬਸਤੀਵਾਦ ਦੇ ਬਾਅਦ === ਜੰਗਲਾਤ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਗਜ਼ ਅਤੇ ਲੱਕੜ, ਹੂਓਨ ਪਾਈਨ, ਹੂਪ ਪਾਈਨ, ਸਾਈਪਰਸ ਪਾਈਨ, ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਅਨ ਬਲੈਕਵੁੱਡ, ਅਤੇ ''ਸੈਂਟਲਮ ਸਪੀਕੇਟਮ'' ਅਤੇ ''ਐਸ. ਲੈਂਸੋਲਾਟਮ'' ਤੋਂ ਚੰਦਨ ਦੀ ਲੱਕੜ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਯੂਕੇਲਿਪਟਸ ਦੀ ਇੱਕ ਗਿਣਤੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਪੇਸਟੋਰਲ ਉਦਯੋਗ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਖੇਤਰ ਮਿਸ਼ੇਲ ਘਾਹ, ਨਮਕੀਨ ਘਾਹ, ਬਲੂਬਸ਼, ਵਾਲਬੀ ਘਾਹ, ਬਰਛੀ ਘਾਹ, ਟਸੌਕ ਘਾਹ ਅਤੇ ਕੰਗਾਰੂ ਘਾਹ ਸਮੇਤ ਦੇਸੀ ਚਰਾਗਾਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੈ।  === ਵਪਾਰਕ ਵਰਤੋਂ === ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਮਕੈਡਮੀਆ ਗਿਰੀ ਅਤੇ ''ਟੈਟਰਾਗੋਨੀਆ ਟੈਟਰਾਗੋਨੋਇਡਸ'' ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਆਸਟਰੇਲੀਆਈ ਭੋਜਨ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਸਨ ਜੋ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਮੈਕਡਾਮੀਆ ਦੀ ਵਪਾਰਕ ਕਾਸ਼ਤ ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਵਿੱਚ 1880 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਸੀ, ਇਹ [[ਹਵਾਈ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਥਾਪਤ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ਦੀ ਫਸਲ ਬਣ ਗਈ ਸੀ। <ref>{{Cite journal|last=O'Neill|first=G|year=1996|title=Winning back the macadamia|journal=Ecos|volume=88|pages=15–19}}</ref> 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਵਪਾਰਕ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਮੁਲਾਂਕਣ ਦੇ ਨਾਲ ਦੇਸੀ ਭੋਜਨ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। 1980 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ ਰੈਸਟੋਰੈਂਟਾਂ ਅਤੇ ਥੋਕ ਵਿਕਰੇਤਾਵਾਂ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਸੀ ਫੂਡ ਪਲਾਂਟ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੀ ਮਾਰਕੀਟਿੰਗ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਬੀਜਾਂ ਲਈ ਵਾਟਲ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ; ਡੇਵਿਡਸਨ ਪਲਮ, ਰੇਗਿਸਤਾਨੀ ਚੂਨਾ, ਫਿੰਗਰ ਲਾਈਮ, ਕਵਾਂਡੋਂਗ, ਰਿਬੇਰੀ, ਕਾਕਾਡੂ ਪਲਮ, ਮੁਨਟਰੀ, ਬੁਸ਼ ਟਮਾਟਰ, ਫਲਾਂ ਲਈ ਇਲਾਵਾਰਾ ਪਲਮ ; ਇੱਕ ਪੱਤਾ ਸਬਜ਼ੀ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਜੰਗੀ ਸਾਗ ; ਅਤੇ, ਨਿੰਬੂ ਐਸਪਨ, ਨਿੰਬੂ ਮਰਟਲ, ਪਹਾੜੀ ਮਿਰਚ ਮਸਾਲੇ ਵਜੋਂ। ਕੁਝ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆਈ ਮੂਲ ਪੌਦੇ ਫਾਰਮਾਸਿਊਟੀਕਲ ਉਦਯੋਗ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਦੋ ਸਕੋਪੋਲਾਮਾਈਨ ਅਤੇ ਹਾਇਓਸਾਈਮਾਈਨ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ''ਡੁਬੋਇਸੀਆ'' ਸਪੀਸੀਜ਼ ਅਤੇ ''ਸੋਲਨਮ ਐਵੀਕੁਲਰ'' ਅਤੇ ''ਐਸ. ਲੈਸੀਨੀਏਟਮ'' ਸਟੀਰੌਇਡ ਸੋਲਾਸੋਡੀਨ ਲਈ। ''ਮੇਲਾਲੇਉਕਾ'', ''ਕੈਲੀਟ੍ਰੀਸ'', ''ਪ੍ਰੋਸਟੈਂਥੇਰਾ'', ''ਯੂਕਲਿਪਟਸ'' ਅਤੇ ''ਇਰੇਮੋਫਿਲਾ'' ਤੋਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਤੇਲ ਵੀ ਚਿਕਿਤਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫੁੱਲਾਂ ਅਤੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆਈ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਵੀ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਖੇਤੀ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। [[ਤਸਵੀਰ:Austnativheathcote.jpg|left|thumb|250x250px| ਜਿਮੇਆ ਲਿਲੀ ਹੀਥਕੋਟ ਨੈਸ਼ਨਲ ਪਾਰਕ, ਸਿਡਨੀ ਵਿੱਚ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ।]] == ਸੰਭਾਲ == ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਅਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਅਨ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੀ ਸੋਧ ਅਤੇ ਯੂਰਪੀਅਨ ਬੰਦੋਬਸਤ ਨੇ ਬਨਸਪਤੀ ਦੀ ਹੱਦ ਅਤੇ ਵੰਡ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। === ਧਮਕੀਆਂ === 1788 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀਆਂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਤੇਜ਼ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰਹੀਆਂ ਹਨ: ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਅਨਾਂ ਦੇ ਵਿਸਥਾਪਨ ਨੇ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਗਾੜ ਦਿੱਤਾ ਜੋ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਲਾਗੂ ਸਨ; ਜੰਗਲਾਤ ਅਭਿਆਸਾਂ ਨੇ ਜੱਦੀ ਜੰਗਲਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਨੂੰ ਸੋਧਿਆ ਹੈ; ਗਿੱਲੀ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਨੂੰ ਭਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਫਸਲਾਂ, ਚਰਾਉਣ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਵਿਆਪਕ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਸਫਾਈ ਨੇ ਮੂਲ ਬਨਸਪਤੀ ਕਵਰ ਨੂੰ ਘਟਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲੈਂਡਸਕੇਪ ਖਾਰੇਪਣ, ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਤਲਛਟ, ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਅਤੇ ਲੂਣ ਦੇ ਭਾਰ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ, ਰਿਹਾਇਸ਼ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਅਤੇ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਵਿੱਚ ਗਿਰਾਵਟ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਹੈ।<ref>Williams J. 2000, Managing the Bush: Recent research findings from the EA/LWRRDC National Remnant Vegetation R&D Program, National Research and Development Program on Rehabilitation, Management and Conservation of Remnant Vegetation, Research Report 4/00.</ref> ਹਮਲਾਵਰ ਪੌਦਿਆਂ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਨੂੰ ਨਾਜ਼ੁਕ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜਾਣਬੁੱਝ ਕੇ ਅਤੇ ਅਣਜਾਣੇ ਵਿੱਚ ਛੱਡਣਾ ਫੁੱਲਦਾਰ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਖ਼ਤਰਾ ਹੈ; 20 ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਹੱਤਵ ਦੇ ਜੰਗਲੀ ਬੂਟੀ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। === ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਖ਼ਤਰਾ === 2006 ਤੱਕ, 61 ਪੌਦਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਯੂਰਪੀਅਨ ਬੰਦੋਬਸਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਲੋਪ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ; ਅਤੇ ਹੋਰ 1,239 ਕਿਸਮਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਤਰਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। === ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਖੇਤਰ === ਦੇਸ਼ ਦੇ ਵਿਲੱਖਣ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਹਰ ਰਾਜ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਖੇਤਰ ਬਣਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਾਰਕ ਅਤੇ ਹੋਰ ਭੰਡਾਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਨਾਲ ਹੀ [[ਰਾਮਸਰ ਸਮਝੌਤਾ|ਰਾਮਸਰ ਕਨਵੈਨਸ਼ਨ]] ਦੇ ਤਹਿਤ ਰਜਿਸਟਰਡ 64 ਵੈਟਲੈਂਡ ਅਤੇ 16 [[ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਰਾਸਤ ਟਿਕਾਣਾ|ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਰਾਸਤ ਸਾਈਟਾਂ]] । 2002 ਤੱਕ, 10.8% (774,619.51&nbsp;ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਦੇ ਕੁੱਲ ਭੂਮੀ ਖੇਤਰ ਦਾ km ² ) ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੈ।<ref>Department of the Environment and Heritage. 2002. [http://www.deh.gov.au/parks/nrs/capad/2002/national/nat-type02.html Summary of Terrestrial Protected Areas in Australia by Type] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060913022415/http://www.deh.gov.au/parks/nrs/capad/2002/national/nat-type02.html|date=2006-09-13}}</ref> ਸਮੁੰਦਰੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਲਈ ਕਈ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜ਼ੋਨ ਬਣਾਏ ਗਏ ਹਨ; 2002 ਤੱਕ, ਇਹ ਖੇਤਰ ਲਗਭਗ 7% (646,000) ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਦੇ ਹਨ&nbsp;km ² ) ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਅਧਿਕਾਰ ਖੇਤਰ ਦਾ ਹੈ।<ref>Department of the Environment and Heritage. 2002. [http://www.deh.gov.au/coasts/mpa/nrsmpa/about.html#status About the National Representative System of Marine Protected Areas (NRSMPA)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050718151128/http://www.deh.gov.au/coasts/mpa/nrsmpa/about.html#status|date=2005-07-18}}</ref> === ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਹੌਟਸਪੌਟਸ === ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਅਨ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਖ਼ਤਰੇ ਵਾਲੀ ਸਪੀਸੀਜ਼ ਸਾਇੰਟਿਫਿਕ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਵਿੱਚ 15 ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਹੌਟਸਪੌਟਸ ਅਤੇ 85 ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਵਾਲੇ ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਲਈ ਅੰਤਰਿਮ ਬਾਇਓਜੀਓਗ੍ਰਾਫਿਕ ਰੀਜਨਲਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਮਹਾਂਦੀਪ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕੁਝ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਦੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਐਕਸ਼ਨ ਪਲਾਨ ਦੇ ਤਹਿਤ ਹਰੇਕ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਇੱਕ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ।<ref>Department of the Environment and Heritage. [http://www.deh.gov.au/biodiversity/hotspots/national.html National Biodiversity Hotspots] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060820183647/http://www.deh.gov.au/biodiversity/hotspots/national.html|date=2006-08-20}}</ref><ref>Department of the Environment and Heritage [http://www.deh.gov.au/parks/nrs/ibra/version6-1/index.html IBRA Version 6.1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060908221444/http://www.deh.gov.au/parks/nrs/ibra/version6-1/index.html|date=September 8, 2006}}</ref> == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * [[ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨਿਕ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] * [[ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆਈ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] * ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਦੇ ਅਲੋਪ ਹੋ ਰਹੇ ਬਨਸਪਤੀ ਦੀ ਸੂਚੀ * ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਦੀਆਂ ਸਟੈਂਪਾਂ 'ਤੇ ਬਨਸਪਤੀ ਦੀ ਸੂਚੀ * ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਦੇ ਖ਼ਤਰੇ ਵਾਲੇ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ * ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆਈ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਜਨਗਣਨਾ '''ਖੇਤਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲੇਖ''' * ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆਈ ਰਾਜਧਾਨੀ ਖੇਤਰ ਦਾ ਫਲੋਰਾ * ਪੱਛਮੀ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਦੇ ਫਲੋਰਾ * ਕੁਈਨਜ਼ਲੈਂਡ ਦੇ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿੱਚ ਪੈ ਰਹੇ ਬਨਸਪਤੀ ਦੀ ਕੁਦਰਤ ਸੰਭਾਲ ਐਕਟ ਦੀ ਸੂਚੀ * ਕੁਈਨਜ਼ਲੈਂਡ ਦੇ ਜੰਗਲੀ ਬਨਸਪਤੀ ਵਿੱਚ ਅਲੋਪ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਕੁਦਰਤ ਸੰਭਾਲ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਸੂਚੀ * ਕੁਈਨਜ਼ਲੈਂਡ ਦੇ ਦੁਰਲੱਭ ਬਨਸਪਤੀ ਦੀ ਕੁਦਰਤ ਸੰਭਾਲ ਐਕਟ ਦੀ ਸੂਚੀ * ਕੁਈਨਜ਼ਲੈਂਡ ਦੇ ਕੁਦਰਤ ਸੰਭਾਲ ਐਕਟ ਦੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਫਲੋਰਾ ਦੀ ਸੂਚੀ == ਹਵਾਲੇ == === ਨੋਟਸ === <references group="" responsive="0"></references> === ਆਮ ਹਵਾਲੇ ===   * [http://www.anbg.gov.au/abrs/online-resources/flora/ ਫਲੋਰਾ ਆਫ਼ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ] ਨੂੰ ਔਨਲਾਈਨ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211024144025/https://www.anbg.gov.au/abrs/online-resources/flora/|date=2021-10-24}} * [https://web.archive.org/web/20070129134810/http://www.deh.gov.au/erin/nvis/index.html ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਬਨਸਪਤੀ ਸੂਚਨਾ ਪ੍ਰਣਾਲੀ] * [https://profiles.ala.org.au/opus/foa/search ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਦਾ ਫਲੋਰਾ] (ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਸਰੋਤ) * [http://www.anbg.gov.au/abrs/online-resources/flora/ ਫਲੋਰਾ ਔਫ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਔਨਲਾਈਨ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211024144025/https://www.anbg.gov.au/abrs/online-resources/flora/|date=2021-10-24}} ਤੇ ** [http://www.environment.gov.au/science/abrs/online-resources/flora-of-australia-online/norfolk-lord-howe ਔਨਲਾਈਨ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਦੇ ਫਲੋਰਾ - ਨਾਰਫੋਕ ਅਤੇ ਲਾਰਡ ਹੋਵ ਟਾਪੂ] ** [https://www.environment.gov.au/science/abrs/online-resources/flora-of-australia-online/oceanic-islands ਔਨਲਾਈਨ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਦੇ ਫਲੋਰਾ - ਨੋਰਫੋਕ ਅਤੇ ਲਾਰਡ ਹੋਵ ਟਾਪੂਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਟਾਪੂ] * [https://web.archive.org/web/20160426015632/http://www.chah.gov.au/avh/index.html ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਦਾ ਵਰਚੁਅਲ ਹਰਬੇਰੀਅਮ] * [https://web.archive.org/web/20041013045525/http://www.anbg.gov.au/win/ ਇਸਦਾ ਨਾਮ ਕੀ ਹੈ?] [https://web.archive.org/web/20041013045525/http://www.anbg.gov.au/win/ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਅਨ ਪਲਾਂਟ ਨਾਮ ਸੂਚਕਾਂਕ ਲਈ ਇੱਕ ਡੇਟਾਬੇਸ] * [https://web.archive.org/web/20060719220031/http://plantnet.rbgsyd.gov.au/PlantNet/fwalgae/index.htm ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਵਿੱਚ ਤਾਜ਼ੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਐਲਗੀ ਦੀ ਜਨਗਣਨਾ] * [https://web.archive.org/web/20060819000248/http://dseweb.murdoch.edu.au/wise/ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਅਨ ਮਰੀਨ ਐਲਗਲ ਨਾਮ ਸੂਚਕਾਂਕ] * [http://www.anbg.gov.au/fungi/index.html ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਬੋਟੈਨਿਕ ਗਾਰਡਨ ਫੰਗੀ ਵੈੱਬ ਸਾਈਟ] * ਪੂਰਵ-ਇਤਿਹਾਸਕ ਜੀਵਨ - {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090519181653/http://www.museum.vic.gov.au/prehistoric/time/plant.html|date=2009-05-19}} [http://www.museum.vic.gov.au/prehistoric/time/plant.html ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਦੇ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਜੀਵਾਸ਼ਮ] ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਵਿਕਟੋਰੀਆ * [http://asgap.org.au/ ASGAP - ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਅਨ ਪੌਦਿਆਂ ਲਈ ਸੋਸਾਇਟੀਜ਼ ਦੀ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਆਸਟਰੇਲੀਆ]] 0ztqg4khernf3bvswkrbuvmtyoy1zlf 0 147717 842424 832544 2026-07-10T21:18:23Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842424 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:BlankMap-World6_national_days.svg|thumb|300x300px|Map with reasons for national days]] ਇੱਕ '''ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦਿਵਸ''' ਇੱਕ ਸਲਾਨਾ ਸਮਾਗਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ [[ਰਾਸ਼ਟਰ]] ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਜਾਂ [[ਰਾਜ]] ਦਾ ਦਰਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ ਜਾਂ ਰਾਜ ਦਾ ਸਮੂਹ ਜਾਂ ਹਿੱਸਾ ਬਣਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜਾਂ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੀ ਇੱਕ ਫੌਜੀ ਕਬਜ਼ੇ ਦੇ ਅੰਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਸਾਮਰਾਜ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਜਸ਼ਨ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਛੁੱਟੀ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ]], [[ਕੈਨੇਡਾ]], [[ਡੈਨਮਾਰਕ]], [[ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ]], [[ਆਇਰਲੈਂਡ]], [[ਲਕਸਮਬਰਗ]], [[ਸਾਊਦੀ ਅਰਬ]], [[ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ|ਦੱਖਣੀ ਅਫਰੀਕਾ]], [[ਤਾਈਵਾਨ]], ਅਤੇ [[ਤੁਰਕੀ]] ਮਹੱਤਵ ਵਾਲੀਆਂ ਹੋਰ ਤਾਰੀਖਾਂ ਨੂੰ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। == ਸੂਚੀ == ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦਿਵਸਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ:{{-}} {| class="wikitable sortable" |+ !ਦੇਸ਼ !ਛੁੱਟੀ ਦਾ ਨਾਮ !ਛੁੱਟੀ ਦੀ ਮਿਤੀ !ਘਟਨਾ ਦਾ ਸਾਲ !ਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦੀ !ਸਮਾਗਮ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਨੋਟ ਕੀਤਾ |- |{{flag|ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ}} |ਅਫਗਾਨ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦਿਵਸ (ਅਫਗਾਨ ਜਿੱਤ ਦਿਵਸ) |{{sort|08-19|19 ਅਗਸਤ}} |1919 |[[ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ]] |[[ਐਂਗਲੋ-ਅਫਗਾਨ ਸੰਧੀ 1919]] ਜਾਂ [[ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਦੀ ਸੰਧੀ]], [[ਤੀਸਰੇ ਐਂਗਲੋ-ਅਫਗਾਨ ਯੁੱਧ]] ਦੌਰਾਨ [[ਯੂਨਾਈਟਡ ਕਿੰਗਡਮ ਆਫ ਗ੍ਰੇਟ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਅਤੇ ਆਇਰਲੈਂਡ|ਯੂਨਾਈਟਡ ਕਿੰਗਡਮ]] ਅਤੇ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਜੰਗਬੰਦੀ<ref>{{cite web|url=https://www.historians.org/publications-and-directories/perspectives-on-history/november-2019/learning-from-afghanistans-independence-afghans-liberated-themselves-in-1919-their-achievements-offer-us-lessons-today|title=Learning from Afghanistan's Independence|last=Ahmed|first=Faiz|date=13 November 2019|work=Perspectives on History|publisher=American Historical Association|access-date=9 March 2020}}</ref> |- |{{flag|ਅਲਬਾਨੀਆ}} |[[ਅਲਬਾਨੀਅਨ ਝੰਡਾ ਦਿਵਸ|ਝੰਡਾ ਦਿਵਸ]] (Dita e Flamurit) |{{sort|11-28|28 ਨਵੰਬਰ}} |1912 |[[ਓਟੋਮਨ ਸਾਮਰਾਜ]] |[[ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਅਲਬਾਨੀਅਨ ਘੋਸ਼ਣਾ ਪੱਤਰ]]। ਅਗਲੇ ਦਿਨ, 29 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ [[ਲਿਬਰੇਸ਼ਨ ਡੇ (ਅਲਬਾਨੀਆ)|ਲਿਬਰੇਸ਼ਨ ਡੇਅ]] ਵਜੋਂ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ 1944 ਵਿੱਚ [[ਅਲਬਾਨੀਆ ਉੱਤੇ ਜਰਮਨ ਕਬਜ਼ੇ|ਜਰਮਨ ਕਬਜ਼ੇ]] ਦੇ ਅੰਤ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite web|url=https://www.officeholidays.com/holidays/albania/albanian-liberation-day|title=Liberation Day in Albania in 2020|publisher=Office Holidays Ltd.|access-date=10 March 2020}}</ref> |- |{{flag|ਅਲਜੀਰੀਆ}} |[[ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦਿਵਸ (ਅਲਜੀਰੀਆ)|ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦਿਵਸ]] |5 ਜੁਲਾਈ |1962 |[[ਫਰਾਂਸ]] |ਅਲਜੀਰੀਆ ਨੇ [[ਅਲਜੀਰੀਅਨ ਯੁੱਧ]] ਅਤੇ [[1962 ਅਲਜੀਰੀਅਨ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਰਾਏਸ਼ੁਮਾਰੀ|ਅਲਜੀਰੀਅਨ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਰਾਏਸ਼ੁਮਾਰੀ]] ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਜ਼ਾਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਫਰਾਂਸ ਨੇ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ 3 ਜੁਲਾਈ ਨੂੰ ਸੁਤੰਤਰ ਅਲਜੀਰੀਆ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ, ਪਰ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦਿਵਸ 5 ਜੁਲਾਈ ਨੂੰ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, [[1830 ਵਿੱਚ ਅਲਜੀਅਰਜ਼ ਦੇ ਹਮਲੇ|1830 ਵਿੱਚ ਅਲਜੀਅਰਜ਼ ਦੇ ਪਤਨ]] ਅਤੇ [[ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਅਲਜੀਰੀਆ]] ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦੇ ਦਿਨ।<ref>{{cite web|url=https://origins.osu.edu/milestones/march-2017-evian-accords-uncertain-peace|title=The Evian Accords: An Uncertain Peace|last=Bellisari|first=Andrew H.|date=March 2017|work=Origins: Current Events in Historical Perspective|publisher=History Departments at The Ohio State University and Miami University|access-date=9 March 2020}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.warscapes.com/blog/today-history-algeria-and-vian-accords|title=Today in History: Algeria and the Évian Accords|last=Haouchine|first=Asiya|date=19 March 2015|work=Warscapes Magazine|access-date=9 March 2020}}</ref> |- |{{flag|ਅੰਗੋਲਾ}} |[[ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਿਵਸ (ਅੰਗੋਲਾ)|ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦਿਵਸ]] |11 ਨਵੰਬਰ |1975 |[[ਪੁਰਤਗਾਲ]] |15 ਜਨਵਰੀ 1975 ਨੂੰ ਹਸਤਾਖਰ ਕੀਤੇ [[ਅਲਵੋਰ ਸਮਝੌਤੇ]] ਨੇ [[ਅੰਗੋਲਾ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਜੰਗ]] ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, 11 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਪੁਰਤਗਾਲ ਤੋਂ ਅੰਗੋਲਾ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਿੱਤੀ।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=WCFjDAAAQBAJ&pg=PA102|title=The Katangese Gendarmes and War in Central Africa: Fighting Their Way Home|last1=Kennes|first1=Erik|last2=Larmer|first2=Miles|publisher=Indiana University Press|year=2016|isbn=9780253021304|page=102}}</ref> |- |{{flag|ਐਂਟੀਗੁਆ ਅਤੇ ਬਾਰਬੁਡਾ}} |[[ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦਿਵਸ (ਐਂਟੀਗਾ ਅਤੇ ਬਾਰਬੁਡਾ)|ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦਿਵਸ]] |1 ਨਵੰਬਰ |1981 |[[ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ]] |ਜੁਲਾਈ ਵਿੱਚ [[ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ ਦੀ ਸੰਸਦ]] ਦੁਆਰਾ ਪਾਸ ਕੀਤੇ ਗਏ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਆਰਡਰ ਦੀ ਐਂਟੀਗੁਆ ਸਮਾਪਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਮਿਤੀ।<ref>{{cite web|url=https://api.parliament.uk/historic-hansard/lords/1981/jul/14/antigua-termination-of-association-order|title=Antigua Termination of Association Order|date=14 July 1981|work=Commons and Lords Hansard|publisher=UK Parliament|access-date=9 March 2020}}</ref><ref>{{cite web|url=https://api.parliament.uk/historic-hansard/commons/1981/jul/08/antigua-termination-of-association|title=Antigua (Termination of Association)|date=8 July 1981|work=Commons and Lords Hansard|publisher=UK Parliament|access-date=9 March 2020}}</ref> |- |{{flag|ਅਰਜਨਟੀਨਾ}} |[[ਅਰਜਨਟੀਨਾ ਦਾ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦਿਵਸ|ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਿਵਸ]] |9 ਜੁਲਾਈ |1816<ref>{{cite web|url=https://www.edarabia.com/argentina/public-holidays/|title=Argentina Public & Private Holidays (2020)|publisher=Edarabia|access-date=9 March 2020}}</ref> |[[ਸਪੇਨੀ ਸਾਮਰਾਜ]] |[[ਅਰਜਨਟੀਨਾ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਐਲਾਨਨਾਮਾ]] |- | rowspan="2" |{{ਝੰਡਾ|ਅਰਮੇਨੀਆ}} |[[ਗਣਤੰਤਰ ਦਿਵਸ (ਅਰਮੇਨੀਆ)|ਗਣਤੰਤਰ ਦਿਵਸ]] |28 ਮਈ |1918<ref>{{cite web|url=https://jam-news.net/3-republics-in-a-century-armenia-celebrates-republic-day/|title=3 republics in a century – Armenia celebrates Republic Day|last=Ghazaryan|first=Gevorg|date=28 May 2019|publisher=JAM News|access-date=9 March 2020}}</ref> |[[ਰੂਸੀ ਸੋਵੀਅਤ ਸੰਘੀ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਗਣਰਾਜ]] |[[ਅਰਮੇਨੀਆ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਐਲਾਨ (1918)]]। |- |[[ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਿਵਸ (ਅਰਮੇਨੀਆ)|ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦਿਵਸ]] |{{sort|09-21|21 ਸਤੰਬਰ}} |1991 |[[ਸੋਵੀਅਤ ਸੰਘ]] |[[1991 ਅਰਮੀਨੀਆਈ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਰਾਏਸ਼ੁਮਾਰੀ]]। |- | rowspan="2" |{{ਝੰਡਾ|ਅਜ਼ਰਬਾਈਜਾਨ}} |[[ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਿਵਸ (ਅਜ਼ਰਬਾਈਜਾਨ, 28 ਮਈ)|ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦਿਵਸ]] |28 ਮਈ |1918 |[[ਰੂਸੀ ਸੋਵੀਅਤ ਸੰਘੀ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਗਣਰਾਜ]] |[[ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ (ਅਜ਼ਰਬਾਈਜਾਨ)]]। |- |[[ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਬਹਾਲੀ ਦਾ ਦਿਨ (ਅਜ਼ਰਬਾਈਜਾਨ)|ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਬਹਾਲੀ ਦਿਵਸ]] |18 ਅਕਤੂਬਰ |1991<ref name="Rehimov">{{cite web|url=https://www.aa.com.tr/en/world/azerbaijan-marks-28th-anniversary-of-independence-/1618243|title=Azerbaijan marks 28th anniversary of independence|last=Rehimov|first=Ruslan|date=18 October 2019|publisher=Anadolu Agency|access-date=9 March 2020}}</ref> |[[ਸੋਵੀਅਤ ਸੰਘ]] |"ਆਜ਼ਰਬਾਈਜਾਨ ਗਣਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ 'ਤੇ" ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਐਕਟ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣਾ<ref name="Rehimov" /> |- |{{flag|ਬਹਾਮਾਸ|name=ਬਹਾਮਾਸ, ਦ}} |[[ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਿਵਸ (ਬਹਾਮਾਸ)|ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦਿਵਸ]] |10 ਜੁਲਾਈ |1973 | rowspan="2" |[[ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ]] |ਬਹਾਮਾਸ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਆਰਡਰ 1973 ਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਮਿਤੀ<ref>{{cite web|url=http://pdba.georgetown.edu/Constitutions/Bahamas/bah73.html|title=The Bahamas Independence Order 1973|work=Political Database of the Americas|publisher=Center for Latin American Studies at Georgetown University|access-date=9 March 2020}}</ref> |- |{{flag|ਬਹਿਰੀਨ}} |[[ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦਿਵਸ (ਬਹਿਰੀਨ)|ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦਿਵਸ]] |16 ਦਸੰਬਰ |1971 |[[ਈਸਾ ਬਿਨ ਸਲਮਾਨ ਅਲ ਖਲੀਫਾ]] ਦਾ ਸਿੰਘਾਸਣ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਨਾ।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=KnWqDwAAQBAJ&pg=PA42|title=The Middle East and South Asia 2019–2020|last=Yarbakhsh|first=Elisabeth|publisher=Rowman & Littlefield|year=2019|isbn=9781475852172|edition=53rd|page=42}}</ref> |- | rowspan="2" |{{flag|ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼}} |[[ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦਾ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦਿਵਸ|ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਿਵਸ]] |{{sort|03-26|26 ਮਾਰਚ}} |1971 | rowspan="2" |[[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] |[[ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਐਲਾਨ]]। |- |[[ਜਿੱਤ ਦਿਵਸ (ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼)|ਜਿੱਤ ਦਿਵਸ]] |{{sort|12-16|16 ਦਸੰਬਰ}} |1971 | |- |{{flag|ਬਾਰਬਾਡੋਸ}} |[[ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦਿਵਸ (ਬਾਰਬਾਡੋਸ)|ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦਿਵਸ]] |{{sort|11-30|30 ਨਵੰਬਰ}} |1966 |[[ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ]] |[[ਬਾਰਬਾਡੋਸ ਇੰਡੀਪੈਂਡੈਂਸ ਐਕਟ 1966]] ਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਮਿਤੀ। 2021 ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗਣਰਾਜ ਵਜੋਂ ਬਾਰਬਾਡੋਸ ਦੀ ਰਸਮੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਦੀ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ਵੀ। |- |{{flag|ਬੇਲਾਰੂਸ}} |[[ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦਿਵਸ (ਬੇਲਾਰੂਸ)|ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦਿਵਸ]] |{{sort|07-03|3 ਜੁਲਾਈ}} |1991 |[[ਸੋਵੀਅਤ ਸੰਘ]] |1944 ਵਿੱਚ [[ਮਿੰਸਕ ਅਪਮਾਨਜਨਕ|ਮਿਨਸਕ ਦੀ ਮੁਕਤੀ]] [[ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਬਾਇਲੋਰੂਸੀਆ ਉੱਤੇ ਜਰਮਨ ਕਬਜ਼ੇ]]] ਦੇ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ। ਦੋ ਹੋਰ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦਿਵਸ - 25 ਮਾਰਚ ([[ਬੇਲਾਰੂਸੀਅਨ ਪੀਪਲਜ਼ ਰੀਪਬਲਿਕ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ।]] 1918) ਅਤੇ 27 ਜੁਲਾਈ (1990 ਵਿੱਚ [[ਸੋਵੀਅਤ ਸੰਘ]] ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦੀ) - ਅਣਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਨਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref>{{cite web|url=https://belarusdigest.com/story/belarus-three-independence-days/|title=Belarus' Three Independence Days|last=Borowska|first=Paula|date=28 July 2014|publisher=Belarus Digest|access-date=10 March 2020|archive-date=6 ਅਪ੍ਰੈਲ 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200406203117/https://belarusdigest.com/story/belarus-three-independence-days/|dead-url=yes}}</ref> |- |{{flag|ਬੈਲਜੀਅਮ}} |[[ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਦਿਵਸ (ਬੈਲਜੀਅਮ)|ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਦਿਵਸ]] |{{sort|07-21|21 ਜੁਲਾਈ}} |1831 |[[ਨੀਦਰਲੈਂਡ ਦੀ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ|ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਨੀਦਰਲੈਂਡਜ਼]] |[[ਬੈਲਜੀਅਮ ਦੇ ਲੀਓਪੋਲਡ I|ਸੈਕਸੇ-ਕੋਬਰਗ-ਸਾਲਫੀਲਡ ਦੇ ਲੀਓਪੋਲਡ]] ਦਾ ਸਿੰਘਾਸਣ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਨਾ।<ref>{{cite web|url=https://www.vrt.be/vrtnws/en/2019/07/21/why-does-belgium-celebrate-its-national-day-on-21-july/|title=Why does Belgium celebrate its National Day on 21 July?|date=21 July 2019|publisher=VRT NWS|access-date=9 March 2020}}</ref> |- |<ref>{{cite news|url=https://belize.com/belize-the-struggle-for-independence/|title=Belize The Struggle For Independence|last=Romero|first=M.A.|access-date=9 March 2020|publisher=ITM Ltd (Belize.com)|year=2011}}</ref> |- |{{flag|Benin}} |[[Independence Day (Benin)|Independence Day]] |{{sort|08-01|1 August}} |1960 |[[France]] |Effective date of the agreement with France signed on 11 July creating the independent [[Republic of Dahomey]].<ref name="whiteman">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=68NDXmv4Wd8C&pg=PA579|title=Digest of International Law|date=June 1963|publisher=U.S. Department of State|editor-last=Whiteman|editor-first=Marjorie Millace|volume=1|pages=575–579}}</ref> |- |{{flag|Bhutan}} |[[National Day of Bhutan|National Day]] |{{sort|12-17|17 December}} |1907 | | |- |{{flag|Bolivia}} |[[Independence Day (Bolivia)|Independence Day]] |{{sort|08-06|6 August}} |1825 |[[Spain]] |[[Bolivian Declaration of Independence]]. |- |{{flag|Bosnia and Herzegovina}} |[[Independence Day (Bosnia and Herzegovina)|Independence Day]] |{{sort|03-01|1 March}} |1992 |[[Socialist Federal Republic of Yugoslavia]] |[[1992 Bosnian independence referendum]]. |- |{{flag|Botswana}} |[[Independence Day (Botswana)|Independence Day]] |{{sort|09-30|30 September}} |1966 |[[United Kingdom]] |Effective date of the Botswana Independence Act 1966.<ref>{{cite web|url=http://www.legislation.gov.uk/ukpga/1966/23/body/enacted|title=Botswana Independence Act 1966|website=legislation.gov.uk|publisher=The National Archives|access-date=10 March 2020}}</ref> |- |{{flag|Brazil}} |[[Independence Day (Brazil)|Independence Day]] ([[Dia da Independência]]) |{{sort|09-07|7 September}} |1822 |[[United Kingdom of Portugal, Brazil and the Algarves]] |Declaration of independence by [[Pedro I of Brazil]] (see [[Independence of Brazil]]).<ref>{{cite journal|last=Manchester|first=Alan K.|year=1951|title=The Recognition of Brazilian Independence|url=https://archive.org/details/hispanic-american-historical-review_1951-02_31_1/page/80|journal=The Hispanic American Historical Review|volume=31|issue=1|pages=80–96|doi=10.2307/2509132|jstor=2509132}}</ref> |- |{{flag|Brunei}} |[[National Day (Brunei)|National Day]] |{{sort|02-23|23 February}} |1984 |[[United Kingdom]] |Brunei gained full independence effective 1 January 1984 under the Treaty of Friendship and Co-operation of 7 January 1979 between [[United Kingdom]] and Brunei.<ref>{{cite journal|author=United Nations Department of Political Affairs, Trusteeship and Decolonization|date=December 1983|title=Brunei|url=https://www.un.org/dppa/decolonization/sites/www.un.org.dppa.decolonization/files/decon_num_20.pdf|journal=Decolonization|volume=20|page=3}}</ref> However, the celebrations of the first National Day were delayed until 23 February and that day continues to be celebrated since.<ref>{{cite journal|last=Mulliner|first=K|year=1985|title=Brunei in 1984: Business as Usual after the Gala|url=https://archive.org/details/sim_asian-survey_1985-02_25_2/page/214|journal=Asian Survey|volume=25|issue=2|pages=214–219|doi=10.2307/2644305|jstor=2644305}}</ref> |- | rowspan="2" |{{flag|Bulgaria}} |[[Liberation Day (Bulgaria)|Liberation Day]] |{{sort|03-03|3 March}} |1878 | rowspan="2" |[[Ottoman Empire]] |[[Treaty of San Stefano]] which created the autonomous [[Principality of Bulgaria]].<ref>{{cite web|url=https://bnr.bg/en/post/100803129/on-march-3-bulgaria-celebrates-national-liberation-day|title=On March 3 Bulgaria celebrates National Liberation Day|date=3 March 2017|publisher=Bulgarian National Radio|access-date=10 March 2020}}</ref> |- |[[Independence Day (Bulgaria)|Independence Day]] |{{sort|09-22|22 September}} |1908<ref name="bulgaria">{{cite web|url=https://www.loc.gov/rr/frd/cs/profiles/Bulgaria.pdf|title=Country Profile: Bulgaria|date=October 2006|publisher=Library of Congress – Federal Research Division|page=1|access-date=10 March 2020}}</ref> |[[Bulgarian Declaration of Independence]].<ref name="bulgaria" /> |- | rowspan="2" |{{flag|Burkina Faso}} |[[Proclamation of Independence Day]] |{{sort|12-11|11 December}} |1958 | rowspan="2" |[[France]] |Effective date when [[French Upper Volta]] became an autonomous republic in the [[French Community]]. |- |[[Independence Day (Burkina Faso)|Independence Day]] |{{sort|08-05|5 August}} |1960<ref>{{cite web|url=https://www.officeholidays.com/holidays/burkina-faso/burkina-faso-independence-day|title=Independence Day in Burkina Faso in 2020|publisher=Office Holidays Ltd.|access-date=9 March 2020}}</ref> |Effective date of the agreement with France signed on 11 July and creation of the independent [[Republic of Upper Volta]].<ref name="whiteman" /> |- |{{flag|Burundi}} |[[Independence Day (Burundi)|Independence Day]] |{{sort|07-01|1 July}} |1962 |[[Belgium]] |Effective date of the [[United Nations General Assembly]] Resolution 1746 terminating the [[Ruanda-Urundi]] Trusteeship.<ref name="un1746">{{cite web|url=https://www.un.org/en/ga/search/view_doc.asp?symbol=A/RES/1746%20(XVI)|title=Resolutions Adopted by the General Assembly from 7 to 28 June 1962|publisher=United Nations|page=1|access-date=10 March 2020}}</ref><ref name="burundi">{{cite encyclopedia|url=https://books.google.com/books?id=HiKQDwAAQBAJ&pg=PA126|page=126|title=Burundi|first1=Hartmut|last1=Hamann|first2=Antje C.|last2=Berger|encyclopedia=International Development Law: The Max Planck Encyclopedia of Public International Law|year=2019|editor-first1=Petra|editor-last1=Minnerop|editor-first2=Rüdiger|editor-last2=Wolfrum|editor-first3=Frauke|editor-last3=Lachenmann|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-883509-7}}</ref> |- |{{flag|Cambodia}} |[[Independence Day of Cambodia|Independence Day]] |{{sort|11-09|9 November}} |1953 |[[France]] |Ceremony transferring military from French to Cambodian officials based on a military hand-over agreement reached on 17 October 1953.<ref>{{cite web|url=http://www.cicp.org.kh/userfiles/file/Working%20Paper/CICP%20Working%20Paper%20No%2042_CAMBODIA%E2%80%99S%20BORDER%20WITH%20ENGAGEMENT%20FROM%20POWER%20COUNTRIES.pdf|title=Cambodia's Border with Engagement from Power Countries|last=Sok|first=Sorin|date=November 2011|publisher=Cambodian Institute for Cooperation and Peace|page=4|access-date=10 March 2020|volume=42|archive-date=25 ਫ਼ਰਵਰੀ 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210225185640/http://www.cicp.org.kh/userfiles/file/Working%20Paper/CICP%20Working%20Paper%20No%2042_CAMBODIA%E2%80%99S%20BORDER%20WITH%20ENGAGEMENT%20FROM%20POWER%20COUNTRIES.pdf|dead-url=yes}}</ref><ref>{{cite book|title=Eisenhower and Cambodia: Diplomacy, Covert Action, and the Origins of the Second Indochina War Studies in Conflict, Diplomacy, and Peace|last=Rust|first=William J.|publisher=University Press of Kentucky|year=2016|isbn=9780813167459|chapter=A Shrewd Move (1953–1954)|chapter-url=https://books.google.com/books?id=cvgcDAAAQBAJ&pg=PT42}}</ref> |- |{{flag|Cameroon}} |[[National day|National Day]] |{{sort|05-20|20 May}} |1960 |[[United Kingdom]] and [[France]] |Cameroon gained independence on 1 January 1960, but does not celebrate that date. Instead, it celebrates the [[National Day (Cameroon)|National Day]] on 20 May commemorating the [[1972 Cameroonian constitutional referendum]].<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=MoG0j9loGSMC&pg=PA82|title=Imperialistic Politics in Cameroun: Resistance and the Inception of the Restoration of the Statehood of Southern Cameroons|last=Anyangwe|first=Carlson|publisher=Langaa Research & Publishing Common Initiative Group|year=2008|isbn=978-9956-558-50-6|pages=82–83}}</ref> |- |{{flag|Canada}} |[[Canada Day]] |{{sort|07-01|1 July}} |1867 |[[United Kingdom]] |[[Canada Day]] on 1 July commemorates the establishment of the Dominion of [[Canada]] in 1867.<ref>{{cite web|url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/dominion|title=Dominion of Canada|website=thecanadianencyclopedia.ca|access-date=24 March 2020<!-- supports "Dominion of" naming-->}}</ref> |- |{{flag|Cape Verde}} |[[Independence Day (Cape Verde)|Independence Day]] |{{sort|07-05|5 July}} |1975 |[[Portugal]] |Effective date of the Agreement Between Portugal and [[Partido Africano para a Independência da Guiné e Cabo Verde]] ([[PAIGC]]) signed on 18 December 1974.<ref>{{cite journal|author=United Nations Department of Political Affairs, Trusteeship and Decolonization|date=March 1975|title=Developments in Cape Verde|url=https://www.un.org/dppa/decolonization/sites/www.un.org.dppa.decolonization/files/decon_num_4-2.pdf|journal=Decolonization|volume=2|issue=4|page=32|access-date=10 March 2020}}</ref> |- | rowspan="2" |{{flag|Central African Republic}} |[[National Day (central african republic)|National Day]] |{{sort|12-01|1 December}} |1958 | rowspan="4" |[[France]] |Effective date when Central African Republic became an autonomous republic of the [[French Community]].<ref>{{cite web|url=https://www.officeholidays.com/holidays/burkina-faso/burkina-faso-independence-day|title=Independence Day in Burkina Faso in 2020|publisher=Office Holidays Ltd.|access-date=9 March 2020}}</ref> |- |[[Independence Day (Central African Republic)|Independence Day]] |{{sort|08-13|13 August}} |1960<ref>{{cite web|url=https://www.officeholidays.com/holidays/central-african-republic/central-african-republic-independence-day|title=Independence Day in Central African Republic in 2020|publisher=Office Holidays Ltd.|access-date=9 March 2020}}</ref> |Effective date of the agreement with France signed on 12 July.<ref name="whiteman" /> |- | rowspan="2" |{{flag|Chad}} |[[Republic Day (Chad)|Republic Day]] |{{sort|11-28|28 November}} |1958<ref>{{cite web|url=https://www.officeholidays.com/holidays/chad/chad-republic-day|title=Republic Day in Chad in 2020|publisher=Office Holidays Ltd.|access-date=13 March 2020}}</ref> |Effective date when Chad became an autonomous republic in the [[French Community]].<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=tDgZhetwQwIC&pg=PA17|title=Profiles of Newly Independent States|author=Bureau of Intelligence and Research, United States Department of State|date=May 1965|publisher=Office of Media Services, Bureau of Public Affairs|series=Geographic Bulletin|volume=1|page=17}}</ref> |- |[[Independence Day (Chad)|Independence Day]] |{{sort|08-11|11 August}} |1960 |Effective date of the agreement with France signed on 12 July.<ref name="whiteman" /> |- |{{flag|Chile}} |[[Independence Day (Chile)|Independence Day]] (part of [[Fiestas Patrias (Chile)|Fiestas Patrias]]) |{{sort|09-18|18 September}} |1810 | rowspan="2" |[[Spanish Empire]] |Establishment of the [[Government Junta of Chile (1810)|Government Junta of Chile]].<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=HKV1WRT8ToEC&pg=PA398|title=Historical Dictionary of Chile|last=Bizzarro|first=Salvatore|publisher=Scarecrow Press|year=2005|isbn=9780810865426|edition=3rd|page=398}}</ref> The following day, 19 September, is celebrated as the Army Day.<ref>{{cite web|url=https://cl.usembassy.gov/holiday-calendar/|title=2020 Holiday Calendar|publisher=U.S. Embassy in Chile|access-date=13 March 2020}}</ref> The two holidays collectively are known as [[Fiestas Patrias (Chile)|Fiestas Patrias]].<ref>{{cite web|url=https://santiagotimes.cl/2017/09/05/fiestas-patrias-in-chile-what-is-going-on/|title=Fiestas Patrias in Chile – What is going on?|date=5 September 2017|publisher=The Santiago Times|access-date=13 March 2020}}</ref> |- |{{flag|Colombia}} |[[Independence Day (Colombia)|Independence Day]] |{{sort|07-20|20 July}} |1810 |[[Colombian Declaration of Independence]]. |- |{{flag|Comoros}} |[[Independence Day (Comoros)|Independence Day]] |{{sort|07-06|6 July}} |1975 |[[France]] |Unilateral declaration of independence by the Chamber of Deputies of Comoros following the [[1974 Comorian independence referendum]].<ref>{{cite encyclopedia|url=https://books.google.com/books?id=UmNCDgAAQBAJ&pg=PA319|page=319|title=Comoros|encyclopedia=Political Handbook of the World 2016–2017|editor-first=Tom|editor-last=Lansford|volume=1|year=2017|publisher=CQ Press|isbn=978-1-5063-2718-1}}</ref> |- |{{flag|Democratic Republic of the Congo|name=Congo, Democratic Republic of the}} |[[Independence Day (Democratic Republic of the Congo)|Independence Day]] |{{sort|06-30|30 June}} |1960 |[[Belgium]] |Effective date of the Treaty of Friendship, Assistance and Co-operation between Belgium and the Congo concluded on 29 June 1960.<ref>{{cite encyclopedia|url=https://books.google.com/books?id=HiKQDwAAQBAJ&pg=PA283|page=126|title=Decolonization: Belgian Territories|first=Freya|last=Baetens|encyclopedia=International Development Law: The Max Planck Encyclopedia of Public International Law|year=2019|editor-first1=Petra|editor-last1=Minnerop|editor-first2=Rüdiger|editor-last2=Wolfrum|editor-first3=Frauke|editor-last3=Lachenmann|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-883509-7}}</ref> |- | rowspan="2" |{{flag|Republic of the Congo|name=Congo, Republic of the}} |[[Republic Day (republic of the congo)|Republic Day]] |{{sort|11-28|28 November}} |1958<ref name="congo">{{cite encyclopedia|url=https://books.google.com/books?id=-a7fOs19r9IC&pg=PA239|page=239|title=Congo|encyclopedia=Africa Yearbook: Politics, Economy and Society South of the Sahara in 2010|volume=7|editor-first1=Andreas|editor-last1=Mehler|editor-first2=Henning|editor-last2=Melber|editor-first3=Klaas|editor-last3=Walraven|publisher=BRILL|year=2011|isbn=9789004205567}}</ref> | rowspan="2" |[[France]] |Effective date when Congo became an autonomous republic in the [[French Community]].<ref name="congo" /> |- |[[Independence Day (Republic of the Congo)|Independence Day]] |{{sort|08-15|15 August}} |1960 |Effective date of the agreement with France signed on 12 July.<ref name="whiteman" /> |- |{{flag|Costa Rica}} |[[Independence Day (Costa Rica)|Independence Day]] |{{sort|09-15|15 September}} |1821 |[[Spanish Empire]] |[[Act of Independence of Central America]].{{citation needed|date=November 2020}} |- |{{flag|Croatia}} |[[Statehood Day (Croatia)|National Day]] |{{sort|05-30|30 May}}<ref name="croatia">{{cite web|url=https://www.vecernji.hr/vijesti/dan-drzavnosti-ponovno-cr-se-slaviti-30-svibnja-a-uvodi-se-novi-blagdan-i-neradni-dan-18-studenog-1359458|title=Dan državnosti ponovno će se slaviti 30. svibnja, a uvodi se novi blagdan i neradni dan 18. studenog|last=Romić|first=Tea|date=14 November 2019|work=[[Večernji list]]|language=hr|access-date=13 March 2020}}</ref> |1990<ref name="croatia1990">{{cite book|title=Transforming National Holidays: Identity discourse in the West and South Slavic countries, 1985–2010|last=Šarić|first=Ljiljana|publisher=John Benjamins Publishing|year=2012|isbn=9789027272973|editor-last1=Šarić|editor-first1=Ljiljana|series=Discourse Approaches to Politics, Society and Culture|volume=47|page=127|chapter=Croatia in search of a national day: Front-page presentations of national-day celebrations, 1988–2005|editor-last2=Gammelgaard|editor-first2=Karen|editor-last3=Hauge|editor-first3=Kjetil Rå|chapter-url=https://books.google.com/books?id=nMsXbup0fWcC&pg=PA127}}</ref> |[[Socialist Federal Republic of Yugoslavia|SFR Yugoslavia]] |First session of the [[Croatian Parliament]] following the [[1990 Croatian parliamentary election]].<ref name="croatia1990" /> 8 October (when the parliament adopted a decision to sever constitutional relations with [[Socialist Federal Republic of Yugoslavia|Yugoslavia]] in 1991) and 25 June (when the parliament voted for independence in 1991) were also celebrated as independence days. After the 2019 changes to the law on public holidays, 8 October is the Parliament Day and 25 June is the Independence Day, but they are memorial days and not public holidays.<ref name="croatia" /> |- |{{flag|Cuba}} |[[Commencement of the Wars of Independence]]<ref>{{cite web|url=https://cu.usembassy.gov/holiday-calendar-2/|title=Holiday Calendar 2020|publisher=U.S. Embassy in Cuba|access-date=13 March 2020|archive-date=6 ਅਪ੍ਰੈਲ 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200406203113/https://cu.usembassy.gov/holiday-calendar-2/|dead-url=yes}}</ref> |{{sort|10-10|10 October}} |1868<ref>{{cite web|url=https://annsvg.com/index.php/2018/10/24/cubans-commemorate-the-150th-anniversary-of-the-commencement-of-wars-for-independence/|title=Cubans commemorate the 150th anniversary of the commencement of wars for independence|date=24 October 2018|publisher=Asberth News Network|access-date=13 March 2020}}</ref> |[[Spanish Empire]] |Call to rebellion (known as [[Grito de Yara]]) by sugar planter [[Carlos Manuel de Céspedes|Carlos Manuel de Cespedes]] that led to the [[Ten Years' War]] for independence.<ref>{{cite web|url=https://cubanstudiesinstitute.us/this-day-in-cuban-history/this-day-in-cuban-history-october-10-1868-grito-de-yara/|title=This Day In Cuban History – October 10, 1868. Grito De Yara|date=10 October 2018|publisher=The Cuban Studies Institute|access-date=13 March 2020|archive-date=1 ਅਗਸਤ 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200801213002/https://cubanstudiesinstitute.us/this-day-in-cuban-history/this-day-in-cuban-history-october-10-1868-grito-de-yara/|url-status=dead}}</ref> |- |{{flag|Cyprus}} |[[Independence Day (Cyprus)|Independence Day]] |{{sort|10-01|1 October}} |1960 |[[United Kingdom]] |Effective date of the [[London-Zürich Agreements]] was 16 August 1960, but the public holiday was moved to 1 October to avoid summer heat and tourist season.<ref>{{cite journal|last=Faustmann|first=Hubert|year=2001|title=Independence Postponed: Cyprus 1959–1960|url=https://www.academia.edu/219003|journal=The Cyprus Review|volume=13–14|page=99}}</ref> |- | rowspan="2" |{{flag|Czech Republic}} |[[Independence Day (Czech Republic)|Independence Day]] |{{sort|10-28|28 October}} |1918 |[[Austria-Hungary]] |Independence declaration by the [[Czechoslovak National Council]].<ref>{{cite web|url=https://ww1.habsburger.net/en/chapters/day-coup-28-october-1918|title=The Day of the Coup: 28 October 1918|last=Mutschlechner|first=Martin|work=The First World War and the End of the Habsburg monarchy|publisher=Schloß Schönbrunn Kultur- und Betriebsges.m.b.H.|access-date=13 March 2020|translator=Abigail Prohaska}}</ref> |- |[[Restoration Day (Czech Republic)|Restoration Day]] |{{sort|01-01|1 January}} |1993<ref>{{cite web|url=https://www.mzv.cz/london/en/about_the_czech_republic/basic_information_on_the_czech_republic/index.html|title=Basic information on the Czech Republic|publisher=Embassy of the Czech Republic in London|access-date=13 March 2020}}</ref> |[[Czechoslovakia]] |Effective date of the [[Dissolution of Czechoslovakia]] into [[Czech Republic]] and [[Slovakia]].<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-30059011|title=Czech Republic Slovakia: Velvet Revolution at 25|date=17 November 2014|publisher=BBC|access-date=13 March 2020}}</ref> |- |{{flag|Djibouti}} |[[Independence Day (Djibouti)|Independence Day]] |{{sort|06-27|27 June}} |1977 |[[France]] | |- |{{flag|Dominica}} |[[Independence Day (Dominica)|Independence Day]] |{{sort|11-03|3 November}} |1978 |[[United Kingdom]] | |- | rowspan="2" |{{flag|Dominican Republic}} | rowspan="2" |[[Independence Day (Domincan Republic)|Independence Day]] |{{Sort|11-30|30 November}} |1821 |[[Spanish Empire|Spain]] |Independence from Spain in November 1821.<ref>{{Cite web|url=http://www.domrep.org/gen_info.html|title=Embassy of the Dominican Republic, in the United States|archive-url=https://web.archive.org/web/20150626100357/http://www.domrep.org/gen_info.html|archive-date=27 February 2009|access-date=26 June 2015}}</ref> |- |{{sort|02-27|27 February}} |1844 |[[Republic of Haiti (1820–1849)|Haiti]] |Independence re-declared from [[Haiti]] in 1844, after a 22-year occupation. |- |{{flag|East Timor}} |[[Proclamation of Independence Day (East Timor)|Proclamation of Independence Day]] |{{sort|11-28|28 November}} |1975 |[[Portugal]] |East Timor Unilateral Declaration of Independence from the Portuguese rule in 1975. |- |{{flag|Ecuador}} |[[Independence Day (Ecuador)|Independence Day]] |{{sort|08-10|10 August}} |1809 |[[Spanish Empire]] |Proclaimed independence on 10 August 1809, but failed with the execution of all the conspirators of the movement on 2 August 1810. |- |{{flag|Egypt}} |[[Revolution Day (Egypt)|Revolution Day]] |{{sort|07-23|23 July}} |1952 |[[United Kingdom]] | |- |{{flag|El Salvador}} |[[Independence Day (El Salvador)|Independence Day]] |{{sort|09-15|15 September}} |1821 |[[Spanish Empire]] |[[Act of Independence of Central America]].{{citation needed|date=November 2020}} |- |{{flag|Equatorial Guinea}} |[[Independence Day]] |{{sort|10-12|12 October}} |1968 |[[Spain]] | |- |{{flag|Eritrea}} |[[Independence Day (Eritrea)|Independence Day]] |{{sort|05-24|24 May}} |1991 |[[Ethiopia]] |[[Eritrean War of Independence]]. |- | rowspan="2" |{{flag|Estonia}} |[[Independence Day (Estonia)|Independence Day]] |{{sort|02-24|24 February}} |1918 |[[Russian Soviet Federative Socialist Republic]] |[[Estonian Declaration of Independence]]. |- |[[Estonian Restoration of Independence|Day of Restoration of Independence]]<ref name=":0">{{Cite web|url=https://estonianworld.com/life/estonia-celebrates-the-day-of-restoration-of-independence/|title=Estonia celebrates the Day of Restoration of Independence|date=20 August 2017|website=Estonian World|language=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20190714155538/https://estonianworld.com/life/estonia-celebrates-the-day-of-restoration-of-independence/|archive-date=14 July 2019|access-date=18 August 2019|url-status=live}}</ref> |{{sort|08-20|20 August}} |1991 |[[Soviet Union]]<ref name=":0" /> |[[Estonian Restoration of Independence]]. |- |{{flag|Fiji}} |[[Fiji Day]] |{{sort|10-10|10 October}} |1970 |[[United Kingdom]] |[[Instruments of Independence]]. |- |{{flag|Finland}} |[[Independence Day (Finland)|Independence Day]] |{{sort|12-06|6 December}} |1917 |[[Russian Soviet Federative Socialist Republic]] |[[Finnish Declaration of Independence]]. |- |{{flag|Gabon}} |[[Independence Day (Gabon)|Independence Day]] |{{sort|08-17|17 August}} |1960 |[[France]] |Effective date of the agreement with France signed on 15 July.<ref name="whiteman" /> |- |{{flag|The Gambia|name=Gambia, The}} |[[Independence Day (Gambia)|Independence Day]] |{{sort|02-18|18 February}} |1965 |[[United Kingdom]] |Effective date of the [[Gambia Independence Act 1964]]. |- | rowspan="2" |{{flag|Georgia}} |[[Independence Day (Georgia)|Independence Day]] |{{sort|05-26|26 May}} |1918 |[[Russian Soviet Federative Socialist Republic]] |Day of the proclamation of the [[Democratic Republic of Georgia]] in 1918. |- |[[Day of National Unity (Georgia)|National Unity Day]] |{{sort|04-09|9 April}} |1991 |[[Soviet Union]] | |- |{{flag|Germany}} |[[German Unity Day|Day of Unity]] |{{sort|10-03|3 October}} |1990 |[[West Germany]] and [[East Germany]] |It commemorates [[German reunification]] in 1990 when the Federal Republic of Germany ([[West Germany]]) and the German Democratic Republic ([[East Germany]]) were unified. |- |{{flag|Ghana}} |[[Independence Day (Ghana)|Independence Day]] |{{sort|03-06|6 March}} |1957 |[[United Kingdom]] | |- |{{flag|Greece}} |[[Independence Day (Greece)|Independence Day]] |{{sort|03-25|25 March}} |1821 |[[Ottoman Empire]] |Declaration of independence 1821. Start of the [[Greek War of Independence]]. |- |{{flag|Grenada}} |[[Independence Day (Grenada)|Independence Day]] |{{sort|02-07|7 February}} |1974 |[[United Kingdom]] | |- |{{flag|Guatemala}} |[[Independence Day (Guatemala)|Independence Day]] |{{sort|09-15|15 September}} |1821 |[[Spanish Empire]] |[[Act of Independence of Central America]].{{citation needed|date=November 2020}} |- |{{flag|Guinea}} |[[Independence Day (Guinea)|Independence Day]] |{{sort|10-02|2 October}} |1958 |[[France]] | |- | rowspan="3" |{{flag|Guinea-Bissau}} | rowspan="3" |[[Independence Day (Guinea-Bissau)|Independence Day]] |{{sort|09-24|24 September}} |1973 | rowspan="3" |[[Portugal]] | |- |{{sort|09-10|10 September}} |1974 | |- |{{sort|07-5|5 July}} |1975 |Declaration of independence during the [[Guinea-Bissau War of Independence]].<ref>{{cite journal|last=Lobban|first=Richard|year=1974|title=Guinea-Bissau: 24 September 1973 and Beyond|url=https://archive.org/details/sim_africa-today_winter-1974_21_1/page/15|journal=Africa Today|volume=21|issue=1|pages=15–24|jstor=4185367}}</ref> |- |{{flag|Guyana}} |[[Independence Day (Guyana)|Independence Day]] |{{sort|05-26|26 May}} |1966 |[[United Kingdom]] | |- |{{flag|Haiti}} |[[Independence Day (Haiti)|Independence Day]] |{{sort|01-01|1 January}} |1804 |[[France]] and [[Spain]] |[[Haitian Declaration of Independence]]. |- |{{flag|Honduras|2022}} |[[Independence Day (Honduras)|Independence Day]] |{{sort|09-15|15 September}} |1821 |[[Spanish Empire]] |[[Act of Independence of Central America]].{{citation needed|date=November 2020}} |- |{{Flag|Hungary}} |[[Day of Hungarian Freedom]] ([[A magyar szabadság napja]]) |{{sort|06-31|last Saturday of June}} |1991 | |Restoration of Hungary's sovereignty after the withdrawal of Soviet troops in June 1991.<ref>{{cite web|url=https://net.jogtar.hu/jogszabaly?docid=a0100017.tv|title=2001. évi XVII. törvény az ország szabadsága visszaszerzésének jelentőségéről és a magyar szabadság napjáról|website=Hatályos Jogszabályok Gyűjteménye|publisher=Wolters Kluwer Hungary Kft.|language=Hungarian|trans-title=Act XVII of 2001 on the significance of regaining the country’s freedom and on the Day of Hungarian Freedom|access-date=8 March 2021}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.posta.hu/static/internet/download/27_Emlekezzunk_FDC_EN.pdf|title=Remembrance: the last foreign occupying soldier left Hungary 20 years ago|website=Magyar Posta|publisher=Magyar Posta|access-date=8 March 2021}}</ref> |- |{{flag|Iceland}} |[[National Day (iceland)|National Day]] |{{sort|06-17|17 June}} |1944 |[[Denmark]] |Effective date of the dissolution of the [[Danish–Icelandic Act of Union]] following the [[1944 Icelandic constitutional referendum]].<ref name="profiles6">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=tDgZhetwQwIC&pg=PA6|title=Profiles of Newly Independent States|author=Bureau of Intelligence and Research, United States Department of State|date=May 1965|publisher=Office of Media Services, Bureau of Public Affairs|series=Geographic Bulletin|volume=1|page=6}}</ref> |- |{{flag|India}} |[[Independence Day (India)|Independence Day]] ([[Independence Day (India)|Swatantra Diwas]]) |{{sort|08-15|15 August}} |1947 |[[United Kingdom]] |Effective date of the [[Indian Independence Act 1947]]. |- |{{flag|Indonesia}} |[[Independence Day (Indonesia)|Independence Day]] ([[Hari Kemerdekaan]]) |{{sort|08-17|17 August}} |1945 |[[Netherlands]] and [[Japan]] |[[Proclamation of Indonesian Independence]]. |- |{{Flag|Iran}} |[[Iranian Islamic Republic Day]] |{{sort|04-01|1 April}} |1979 | |After holding a referendum, Iran officially became an Islamic republic in April 1979.<ref>{{cite web|url=http://encyclopedia2.thefreedictionary.com/Iran+Islamic+Republic+Day|title=Iran Islamic Republic Day|work=AnnivHol-2000|pages=55|accessdate=1 March 2016}}</ref> |- |{{flag|Iraq}} |[[Independence Day (Iraq)|Independence Day]] |{{sort|10-03|3 October}} |1932 |[[United Kingdom]] | |- |{{flag|Israel}} |[[Independence Day (Israel)|Independence Day]] ([[Yom Ha'atzmaut]]) |{{sort|04-15|Iyar&nbsp;5 <small>(On or between 15 April and 15 May, depending on the [[Hebrew calendar]]).</small>}} |{{sort|1948|1948}} |[[United Kingdom]] and the [[Mandate for Palestine|British Mandate for Palestine]] |[[Israeli Declaration of Independence]] on 14 May 1948 (5&nbsp;Iyar 5708 in the [[Hebrew calendar]]). [[Yom Ha'atzmaut]] is celebrated on the Tuesday, Wednesday or Thursday nearest to 5&nbsp;Iyar, so it occurs between 3&nbsp;and 6&nbsp;Iyar each year; this means that the holiday can fall any time between and including 15 April and 15 May, according to the [[Gregorian calendar]]. |- |{{flag|Ivory Coast}} |[[Independence Day (Ivory Coast)|Independence Day]] |{{sort|08-07|7 August}} |1960 |[[France]] |Effective date of the agreement with France signed on 11 July.<ref name="whiteman" /> |- |{{flag|Jamaica}} |[[Independence Day (Jamaica)|Independence Day]] |{{sort|08-06|6 August}} |1962 | rowspan="2" |[[United Kingdom]] |[[Independence of Jamaica]]. |- |{{flag|Jordan}} |[[Independence Day (Jordan)|Independence Day]] |{{sort|05-25|25 May}} |1946 |Ascension of [[Abdullah I of Jordan]] to the throne.<ref name="profiles6" /> |- |{{flag|Kazakhstan}} |[[Kazakhstan Independence Day|Independence Day]] |{{sort|12-16|16 December}} |1991 |[[Soviet Union]] | |- |{{flag|Kenya}} |[[Jamhuri Day]] |{{sort|12-12|12 December}} |1963 | rowspan="2" |[[United Kingdom]] | |- |{{flag|Kiribati}} |[[Independence Day (Kiribati)|Independence Day]] |{{sort|07-12|12 July}} |1979 | |- |{{flag|North Korea}} |[[National Liberation Day of Korea]] [[National Liberation Day of Korea|(Chogukhaebangŭi na)]] |{{sort|08-15|15 August}} |1945 | rowspan="3" |[[Empire of Japan]] |Liberation from the [[Empire of Japan]] in 1945. See [[Japanese Occupation of Korea]]. The [[Democratic People's Republic of Korea]] was founded in 1948. |- | rowspan="2" |{{flag|South Korea|}} |[[1 Marchst Movement]] ([[Samiljeol]]) |{{sort|03-01|1 March}} |1919 |[[Korean Declaration of Independence]] in 1919. This day is celebrated as [[Samiljeol]], or Independence Proclamation Day. |- |[[National Liberation Day of Korea]] ([[Gwangbokjeol]]) |{{sort|08-15|15 August}} |1945 |Liberation from the [[Empire of Japan]] in 1945. See [[Japanese Occupation of Korea]]. The [[Provisional Government of the Republic of Korea]] was founded in 1919. |- |{{flag|Kuwait}} |[[National Day (Kuwait)|National Day]] |{{sort|02-25|25 February}} |1961 |[[United Kingdom]] |Independence actually occurred on 19 June 1961, but celebrate on 25 February each year to honor [[Abdullah Al-Salim Al-Sabah|Sheikh Abdullah Al-Salim]], who is credited with ending the treaties with Britain and instigating democratic life in Kuwait. |- |{{flag|Kyrgyzstan}} |[[Independence Day (Kyrgyzstan)|Independence Day]] |{{sort|08-31|31 August}} |1991 |[[Soviet Union]] | |- | rowspan="2" |{{flag|Latvia}} |[[Proclamation Day of the Republic of Latvia]] |{{sort|11-18|18 November}} |1918 |[[Russian Soviet Federative Socialist Republic]] and [[German Empire]] |Proclamation of independence on 18 November 1918. Latvia was part of [[Russian Empire]] prior to World War I, but its territory [[Treaty of Brest-Litovsk (Russia–Central Powers)|had been ceded]] to [[German Empire]] in March 1918. |- |[[Day of the Restoration of Latvian Independence|Day of Restoration of Independence]] |{{sort|05-04|4 May}} |1990 |[[Soviet Union]] |[[On the Restoration of Independence of the Republic of Latvia]]. |- |{{flag|Lebanon}} |[[Lebanese Independence Day|Independence Day]] |{{sort|11-22|22 November}} |1943 |[[France]] | |- |{{flag|Lesotho}} |[[Independence Day (Lesotho)|Independence Day]] |{{sort|10-04|4 October}} |1966 |[[United Kingdom]] | |- |{{flag|Liberia}} |[[Independence Day (Liberia)|Independence Day]] |{{sort|07-26|26 July}} |1847 |[[American Colonization Society]] |[[Liberian Declaration of Independence]]. |- |{{flag|Libya}} |[[Independence Day (Libya)|Independence Day]] |{{sort|12-24|24 December}} |1951 |[[United Kingdom]], [[Italy]] and [[France]] |Independence from [[Italy]] on 10 February 1947, released from [[British Empire|British]] and [[France|French]] on 24 December 1951. |- |{{flag|Liechtenstein}} |[[Liechitenstein national day|National Day]] |{{sort|08-15|15 August}} |1886 |[[German Confederation]] | |- | rowspan="2" |{{flag|Lithuania}} |[[Statehood Restoration Day]] |{{sort|02-16|16 February}} |1918 |[[Russian Soviet Federative Socialist Republic]] and [[German Empire]] |[[Act of Independence of Lithuania]]. |- |[[Day of Restoration of Independence of Lithuania|Independence Restoration Day]] |{{sort|03-11|11 March}} |1990 |[[Soviet Union]] |[[Act of the Re-Establishment of the State of Lithuania]]. |- |{{flag|Madagascar}} |[[Independence Day (Madagascar)|Independence Day]] |{{sort|06-26|26 June}} |1960 |[[France]] | |- |{{flag|Malawi}} |[[Independence Day (Malawi)|Independence Day]] |{{sort|07-06|6 July}} |1964 | rowspan="3" |[[United Kingdom]] | |- |{{flag|Malaysia}} |[[Independence Day (Malaysia)|Independence Day]] ([[Independence Day (Malaysia)|Hari Merdeka]]) |{{sort|08-31|31 August}} |1957 |[[Malayan Declaration of Independence]]. |- |{{flag|Maldives}} |[[Independence Day (Maldives)|Independence Day]] |{{sort|07-26|26 July}} |1965 | |- |{{flag|Mali}} |[[Independence Day (Mali)|Independence Day]] |{{sort|09-22|22 September}} |1960 |[[France]] | |- |{{flag|Malta}} |[[Independence Day (Malta)|Independence Day]] |{{sort|09-21|21 September}} |1964 |[[United Kingdom]] | |- |{{flag|Marshall Islands}} |Constitution Day |{{sort|05-01|1 May}} |1979 |[[United States]] | |- |{{flag|Mauritania}} |[[Independence Day (Mauritania)|Independence Day]] |{{sort|11-28|28 November}} |1960 |[[France]] |Effective date of the agreement with France signed on 19 October.<ref name="whiteman" /> |- |{{flag|Mauritius}} |[[Independence Day (Mauritius)|Independence Day]] |{{sort|03-12|12 March}} |1968 |[[United Kingdom]] | |- |{{flag|Mexico}} |Cry of Dolores [[Cry of Dolores|Grito de Dolores]] ''[[Día de la Independéncia]]'' |{{sort|09-16|16 September}} |1810 |[[Spanish Empire]] |Start of the [[Mexican War of Independence]]. |- |{{flag|Micronesia}} |[[Independence Day (Micronesia)|Independence Day]] |{{sort|11-03|3 November}} |1986 |[[United States]] |Effective date of the [[Compact of Free Association]]. |- |{{flag|Moldova}} |[[Independence Day (Republic of Moldova)|Independence Day]] |{{sort|08-27|27 August}} |1991 |[[Soviet Union]] |[[Moldovan Declaration of Independence]]. |- |{{flag|Mongolia}} |[[Independence Day (Mongolia)|Independence Day]] |{{sort|12-29|29 December}}<ref>Xiaoyuan Liu – Reins of Liberation, p.6</ref> |1911 |[[Qing dynasty|Qing China]]<ref>Stephen Kotkin, Bruce A. Elleman – Mongolia in the twentieth century: landlocked cosmopolitan, p.74</ref><ref>David Sneath – The Headless State: Aristocratic Orders, Kinship Society, and Misrepresentations of Nomadic Inner Asia, p.36</ref> |[[Mongolian Revolution of 1911|Independence declared]] in 1911 during the [[1911 Revolution|Xinhai Revolution]]. However, Mongolian independence was neither recognized by [[Qing dynasty|Qing China]] nor its successor state, the [[Republic of China (1912–1949)|Republic of China]]. The [[Imperial Edict of the Abdication of the Qing Emperor]] issued in 1912 provided the legal basis for the [[Republic of China]] to inherit all Qing territories, including Mongolia.<ref name="Mongolia1">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=reKxAAAAQBAJ&q=complete+territories+of+manchu,+han,+mongol,+hui,+tibetan&pg=PA245|title=Empire to Nation: Historical Perspectives on the Making of the Modern World|last1=Esherick|first1=Joseph|last2=Kayali|first2=Hasan|last3=Van Young|first3=Eric|year=2006|isbn=9780742578159|page=245}}</ref><ref name="Mongolia2">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=ziEwDwAAQBAJ&q=仍合滿、漢、蒙、回、藏五族完全領土為一大中華民國&pg=PA190|title=憲法何以中國|last1=Zhai|first1=Zhiyong|year=2017|isbn=9789629373214|page=190}}</ref><ref name="Mongolia3">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=P46rDAAAQBAJ&q=仍合滿、漢、蒙、回、藏五族完全領土為一大中華民國&pg=PA273|title=政治憲法與未來憲制|last1=Gao|first1=Quanxi|year=2016|isbn=9789629372910|page=273}}</ref> The Republic of China later established [[Occupation of Mongolia|''de facto'' control]] over Mongolia in 1919. Mongolia subsequently [[Mongolian Revolution of 1921|re-asserted its independence]] in 1921. |- |{{flag|Montenegro}} |[[Independence Day (Montenegro)|Independence Day]] |{{sort|05-21|21 May}} |2006 |[[Serbia and Montenegro]] |[[2006 Montenegrin independence referendum]]. |- | rowspan="2" |{{flag|Morocco}} |[[Proclamation of Independence Day]] |{{sort|01-11|11 January}} |1944 | rowspan="2" |[[France]] and [[Spain]] |[[Proclamation of Independence of Morocco|Proclamation of Independence]]. |- |[[Independence Day (Morocco)|Independence Day]] |{{sort|11-18|18 November}} |1955 |Return of [[Mohammed V of Morocco]] from exile. |- |{{flag|Mozambique}} |[[Independence Day (Mozambique)|Independence Day]]''[[Dia da Independência Nacional]]'' |{{sort|06-25|25 June}} |1975 |[[Portugal]] |In September 1964 the [[FRELIMO|Mozambique Liberation Front]] ([[FRELIMO]]) began an armed guerilla campaign against the Portuguese. FRELIMO took control of [[Maputo]] in April 1974 in a coup. Independence for Mozambique was officially declared a year later on 25 June 1975.<ref>{{cite web|url=https://www.officeholidays.com/holidays/mozambique/mozambique-independence-day|title=Independence Day in Mozambique in 2021|website=Office Holidays|language=en|access-date=14 January 2021}}</ref> |- |{{Flag|Myanmar}} |[[Independence Day (Myanmar)|Independence Day]] |{{sort|01-04|4 January}} |1948 |[[United Kingdom]] |[[Burmese Declaration of Independence]]. |- |{{flag|Namibia}} |[[Independence Day (Namibia)|Independence Day]] |{{sort|03-21|21 March}} |1990 |[[South Africa]] | |- |{{flag|Nauru}} |[[Independence Day (Nauru)|Independence Day]] |{{sort|01-31|31 January}} |1968 |[[United Kingdom]], [[Australia]], [[New Zealand]] | |- |{{flag|The Netherlands|name=Netherlands}} |[[Independence Day (Netherlands)|Independence Day]] |{{sort|07-26|26 July}} |1581 | rowspan="2" |[[Spanish Empire]] |Declaration of Independence in 1581 as the [[Dutch Republic]]. |- |{{flag|Nicaragua}} |[[Independence Day (Nicaragua)|Independence Day]] |{{sort|09-15|15 September}} |1821 |[[Act of Independence of Central America]].{{citation needed|date=November 2020}} |- |{{flag|Niger}} |[[Independence Day (Niger)|Independence Day]] |{{sort|08-03|3 August}} |1960 |[[France]] |Effective date of the agreement with France signed on 11 July.<ref name="whiteman" /> |- |{{flag|Nigeria}} |[[Independence Day (Nigeria)|Independence Day]] |{{sort|10-01|1 October}} |1960 |[[United Kingdom]] | |- |{{flag|North Macedonia}} |[[Independence Day (North Macedonia)|Independence Day]] ([[Den na nezavisnosta]]) |{{sort|09-08|8 September}} |1991 |[[Socialist Federal Republic of Yugoslavia|SFR Yugoslavia]] | |- | rowspan="2" |{{flag|Norway}} |[[Constitution Day (Norway)|Constitution Day]] |{{sort|05-17|17 May}} |1814 |[[Denmark]] |[[National Day]]: Independence and the [[Constitution of Norway]] (17 May 1814). |- |[[Independence Day (Norway)|Independence Day]] |{{sort|06-07|7 June}} |1905 |[[Sweden]] |[[Union Dissolution Day|Union Dissolution and Independence Day]] (7 June 1905). |- |{{flag|Oman}} |[[National Day of Oman|National Day]] |{{sort|11-18|18 November}} |1650 |[[Portugal]] | |- |{{flag|Pakistan}} |[[Independence Day (Pakistan)|Independence Day]] ([[Youm e azadi|Youm-e-Azadi]]) |{{sort|08-14|14 August}} |1947 |[[United Kingdom]] |Effective date of the [[Indian Independence Act 1947]];<ref name="profiles7">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=tDgZhetwQwIC&pg=PA7|title=Profiles of Newly Independent States|author=Bureau of Intelligence and Research, United States Department of State|date=May 1965|publisher=Office of Media Services, Bureau of Public Affairs|series=Geographic Bulletin|volume=1|page=7}}</ref> see also: [[Pakistan Day]] (23 March). |- |{{flag|Palau}} |[[Public holidays in Palau|Independence Day]] |{{sort|10-01|1 October}} |1994 | |9 July (1980) is Palau’s Constitution Day usually commemorated with formal events. Independence Day celebrations are more elaborate and last several days. |- |{{flag|Palestine}} |[[Independence Day (Palestine)|National Day]]{{citation needed|date=September 2021}} |{{sort|11-15|15 November}}{{citation needed|date=September 2021}} |1988 {{citation needed|date=September 2021}} |[[Israel]] |[[Palestinian Declaration of Independence]]. |- | rowspan="2" |{{flag|Panama}} |[[Independence Day (Panama)|Independence Day]] |{{sort|11-28|28 November}} |1821 |[[Spanish Empire]] |[[Independence Act of Panama]]. |- |Separation Day |{{sort|11-03|3 November}} |1903 |[[Colombia]] |Panama was member of the "Gran Colombia" until 1903. The 1903 separation from Colombia is celebrated as an official holiday day on 3 November. |- |{{flag|Papua New Guinea}} |[[Independence Day (Papua New Guinea)|Independence Day]] |{{sort|09-16|16 September}} |1975 |[[Australia]] of the former [[Territory of Papua and New Guinea]] | |- |{{flag|Paraguay}} |[[Independence Day (Paraguay)|Independence Day]] |{{sort|05-14|14 and 15 May}} |1811 |[[Spanish Empire]]<ref>{{cite web|url=https://2009-2017.state.gov/secretary/remarks/2013/05/209322.htm?goMobile=0|title=Paraguay Independence Day|archive-url=https://web.archive.org/web/20151129124214/https://2009-2017.state.gov/secretary/remarks/2013/05/209322.htm?goMobile=0|archive-date=29 November 2015|url-status=dead}}</ref> | |- |{{flag|Peru}} |[[Fiestas Patrias (Peru)|Fiestas Patrias]] |{{sort|07-28|28 July}} |1821 | rowspan="2" |[[Spanish Empire]] | |- | rowspan="2" |{{flag|Philippines}} |[[Independence Day (Philippines)|Independence Day]] ([[Independence Day (Philippines)|Araw ng Kalayaan]] or [[Independence Day (Philippines)|Araw ng Kasarinlan]]) |{{sort|06-12|12 June}} |1898 |[[Philippine Declaration of Independence]] by [[Emilio Aguinaldo]] during the [[Philippine Revolution]] against Spain. The Philippines achieved self-rule from the [[United States]] on 4 July 1946, and celebrated 4 July as Independence Day until 1964.{{#tag:Ref|In 1962, President [[Diosdado Macapagal]] signed a proclamation which declared Tuesday, 12 June 1962 as a special public holiday in commemoration of the declaration of independence from Spain on that date in 1898. That proclamation did not move the date of the Independence Day holiday in the Philippines.<ref>{{Citation|url=http://www.bibingka.com/phg/documents/jun12.htm |title=Proclamation No. 28 Declaring 12 June as Philippine Independence Day |first=Diosdado |last=Macapagal |publisher=Philippine History Group of [[Los Angeles]] |access-date=11 November 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090512212522/http://www.bibingka.com/phg/documents/jun12.htm |archive-date=12 May 2009}}</ref> The date of the holiday was moved in 1964, with the signing of Republic Act No. 4166.<ref>{{cite web|title=Republic Act No. 4166 |url=http://www.lawphil.net/statutes/repacts/ra1964/ra_4166_1964.html |date=4 August 1964 |access-date=5 August 2009}}</ref>}} |- |[[Republic Day (Philippines)|Republic Day]] |{{sort|07-04|4 July}} |1946 |[[United States]] | |- |{{flag|Poland}} |[[National Independence Day (Poland)|Independence Day]] ([[Święto Niepodległości]]) |{{sort|11-11|11 November}} |1918 |[[Russian Soviet Federative Socialist Republic]] and [[German Empire]] |Restoration of Poland's independence in 1918 after 123 years of [[Partitions of Poland|partitions]] by [[Russian Empire|Russia]], [[Kingdom of Prussia|Prussia]], and [[Habsburg monarchy|Austria]]. |- |{{flag|Portugal}} |[[Restoration of Independence Day (Portugal)|Restoration of Independence Day]] |{{sort|12-01|1 December}} |1640 |[[Spanish Empire]] |Portugal was officially an autonomous state, but the country was in a personal union with the Spanish crown from 1580 to 1640 – date of the restoration of full Portuguese autonomy from [[Iberian Union]] with Spain.<ref>The country's original independence (from the [[Kingdom of León]]) occurred on 24 June 1128 ([[Battle of São Mamede]]) and was recognized on 5 October 1143. That day is a holiday in Portugal, but for a different reason. (Implantation of the Republic, or Republic Day. [[5 October 1910 revolution|Event of 1910]].) Note that none of these events is similar to today's declarations or recognition of independence as these are in fact the recognition of the rule of a king to the land. Portugal existed as a separate entity before 1143 and during the union with Spain between 1580 and 1640.</ref> |- | rowspan="2" |{{flag|Qatar}} |[[National Day (Qatar)|National Day]] |{{sort|12-18|18 December}} |1878 |[[Ottoman Empire]] |- |Independence from Britain |{{sort|9-3|3 September}} |1971 |[[United Kingdom]] |The former is celebrated more often. |- |{{flag|Romania}} |[[State Independence Day of Romania]]({{lang|ro|Ziua Independenței de Stat a României}}) |{{sort|05-09|9 May}} |1877 |[[Ottoman Empire]] |Romania's declaration of its independence and subsequent victory in the [[Romanian War of Independence]], part of the [[Russo-Turkish War (1877–1878)|Russo-Turkish War of 1877–1878]], against the [[Ottoman Empire]].<ref>{{cite news|url=https://www.agerpres.ro/documentare/2018/05/09/9-mai-ziua-independentei-de-stat-a-romaniei--103952|title=9 Mai – Ziua Independenței de Stat a României|date=9 May 2018|newspaper=[[Agerpres]]|language=ro|access-date=30 ਦਸੰਬਰ 2022|archive-date=6 ਅਪ੍ਰੈਲ 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220406040053/https://www.agerpres.ro/documentare/2018/05/09/9-mai-ziua-independentei-de-stat-a-romaniei--103952|url-status=dead}}</ref> |- |{{flag|Russia}} |[[Russia Day]] |{{sort|06-12|12 June}} |1992 |[[Soviet Union]] |[[Dissolution of the Soviet Union]] celebrate the founding of the Russian Federation. |- |{{flag|Rwanda}} |[[Independence Day (Rwanda)|Independence Day]] |{{sort|07-01|1 July}} |1962 |[[Belgium]] |Effective date of the [[United Nations General Assembly]] Resolution 1746 terminating the [[Rwanda-Urundi Trusteeship]].<ref name="un1746" /><ref name="burundi" /> |- |{{flag|Saint Kitts and Nevis}} |[[Independence Day (Saint Kitts and Nevis)|Independence Day]] |{{sort|09-19|19 September}} |1983 | rowspan="3" |[[United Kingdom]] | |- |{{flag|Saint Lucia}} |[[Independence Day (Saint Lucia)|Independence Day]] |{{sort|02-22|22 February}} |1979 | |- |{{flag|Saint Vincent and the Grenadines}} |[[Independence Day (Saint Vincent and the Grenadines)|Independence Day]] |{{sort|10-27|27 October}} |1979 | |- |{{flag|Samoa}} |[[Independence Day (Samoa)|Independence Day]] |{{sort|06-01|1 June}} |1962 |[[New Zealand]] | |- |{{flag|São Tomé and Príncipe}} |[[Independence Day (São Tomé and Príncipe)|Independence Day]] |{{sort|07-12|12 July}} |1975 |[[Portugal]] |Effective date of the agreement with Portugal reached on 26 November 1974.<ref>{{cite web|url=http://www1.ci.uc.pt/cd25a/wikka.php?wakka=descon12|title=Acordo Portugal – MLSTP|work=Centro de Documentação 25 de Abril|publisher=University of Coimbra|language=pt|access-date=10 March 2020|archive-date=1 ਅਗਸਤ 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200801202937/http://www1.ci.uc.pt/cd25a/wikka.php?wakka=descon12|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=3FzT7IFsSKoC&pg=PA597|title=Independence Documents of the World|publisher=Oceana Publications Inc|year=1977|isbn=0379007959|editor-last1=Samest Blaustein|editor-first1=Albert P.|volume=2|page=597|editor-last2=Sigler|editor-first2=Jay Adrian|editor-last3=Beede|editor-first3=Benjamin R.}}</ref> |- |{{flag|Senegal}} |[[Independence Day (Senegal)|Independence Day]] |{{sort|04-04|4 April}} |1960 |[[France]] | |- |{{flag|Serbia}} |[[Statehood Day (Serbia)|Statehood Day]] |{{sort|02-15|15 February}} |1804 and 1835 |[[Ottoman Empire]] |The beginning of [[First Serbian Uprising]] in 1804, it evolved into a [[Serbian Revolution]], war for independence from [[Ottoman Empire]]; and the adoption of the first [[Constitution of Serbia|Constitution]] in 1835. |- |{{flag|Seychelles}} |[[Independence Day (Seychelles)|Independence Day]] |{{sort|06-29|29 June}} |1976 | rowspan="2" |[[United Kingdom]] | |- |{{flag|Sierra Leone}} |[[Independence Day (Sierra Leone)|Independence Day]] |{{sort|04-27|27 April}} |1961 | |- |{{flag|Singapore}} |[[National Day (Singapore)|National Day]] |{{sort|08-09|9 August}} |1965 |[[Malaysia]] |[[Proclamation of Singapore]]. |- | rowspan="3" |{{flag|Slovakia}} |[[Independence Day (Slovakia)|Independence Day]] |{{sort|07-17|17 July}} |1992 |[[Czech and Slovak Federative Republic|Czechoslovakia]] |Declaration of Independence in 1992 (only a [[Remembrance days in Slovakia|remembrance day]]), [[de jure]] independence came on 1 January 1993, after the division of [[Czechoslovakia]] ([[Public holidays in Slovakia|public holiday]]). |- |[[Independence Day (Slovakia)|Independence Day]] |{{sort|10-28|28 October}} |1918 |[[Austria-Hungary]] |Independence declaration by the [[Czechoslovak National Council]].<ref>{{cite web|url=https://ww1.habsburger.net/en/chapters/day-coup-28-october-1918|title=The Day of the Coup: 28 October 1918|last=Mutschlechner|first=Martin|work=The First World War and the End of the Habsburg monarchy|publisher=Schloß Schönbrunn Kultur- und Betriebsges.m.b.H.|access-date=13 March 2020|translator=Abigail Prohaska}}</ref> |- |[[Remembrance days in Slovakia|Restoration Day]] |{{sort|01-01|1 January}} |1993 |[[Czechoslovakia]] |Effective date of the [[Dissolution of Czechoslovakia]] into [[Czech Republic]] and [[Slovakia]].<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-30059011|title=Czech Republic Slovakia: Velvet Revolution at 25|date=17 November 2014|publisher=BBC|access-date=13 March 2020}}</ref> |- | rowspan="2" |{{flag|Slovenia}} | rowspan="2" |[[Independence and Unity Day (Slovenia)|Independence and Unity Day]] |{{sort|06-25|25 June}} | rowspan="2" |1991 | rowspan="2" |[[Socialist Federal Republic of Yugoslavia|SFR Yugoslavia]] | rowspan="2" |Date of the release of the official results of the independence [[plebiscite]] in 1990, confirming [[secession]] from [[Socialist Federal Republic of Yugoslavia|Yugoslavia]]. ([[Statehood Day (Slovenia)|Statehood Day]]). Declared independence from Yugoslavia in 1991. |- |{{sort|12-26|26 December}} |- |{{flag|Solomon Islands}} |[[Independence Day (Solomon Islands)|Independence Day]] |{{sort|07-07|7 July}} |1978 |[[United Kingdom]] | |- |{{flag|Somalia}} |[[Independence Day (Somalia)|Independence Day]] |{{sort|07-01|1 July}} |1960 |[[United Kingdom]], [[Italy]] |Union of the [[Trust Territory of Somalia]] (former [[Italian Somaliland]]) and [[British Somaliland]] to form the [[Somali Republic]]. Event commemorated annually. |- |{{flag|Somaliland}} |[[Independence Day (Somaliland)|Independence Day]] |{{sort|05-18|18 May}} |1991 |[[Somali Democratic Republic]] | |- |{{flag|South Sudan}} |[[Independence Day (South Sudan)|Independence Day]] |{{sort|07-09|9 July}} |2011 |[[Sudan]] | |- |{{flag|Sri Lanka}} |[[Independence Day (Sri Lanka)|Independence Day]] |{{sort|02-04|4 February}} |1948 |[[United Kingdom]] | |- |{{flag|Sudan}} |[[Independence Day (Sudan)|Independence Day]] |{{sort|01-01|1 January}} |1956 |[[United Kingdom]] and [[Egypt]] | |- |{{flag|Suriname}} |[[Independence Day (Suriname)|Independence Day]] |{{sort|11-25|25 November}} |1975 |[[Netherlands]] | |- |{{flag|Sweden}} |[[National Day of Sweden|National Day]] |{{sort|06-06|6 June}} |1523 |[[Kalmar Union]] |Celebrates the election of King [[Gustav Vasa]] in 1523 and the new constitutions in [[Instrument of Government (1809)|1809]] and [[Constitution of Sweden|1974]]. The election of King Gustav Vasa was the ''de facto'' end of the [[Kalmar Union]] and has been seen as a formal declaration of independence. |- |{{flag|Switzerland|size=23px}} |[[Swiss National Day]] |{{sort|08-01|1 August}} |1291 |[[Roman Empire|Holy Roman Empire]] |Alliance against the [[Holy Roman Empire]] in 1291. |- |{{flag|Syria}} |[[Evacuation Day (Syria)|Evacuation Day]] |{{sort|04-17|17 April}} |1946 |[[France]] |End of the [[Mandate for Syria and the Lebanon|French Mandate of Syria]] in 1946. |- |{{flagdeco|ROC}} [[Geography of Taiwan|Taiwan]] and [[Penghu]] |[[Retrocession Day]] |{{sort|10-25|25 October}} |1945 |[[Empire of Japan]] |After the surrender of Japan, [[Taiwan under Japanese rule|Taiwan and Penghu]] was put under the post-war occupation of China in accordance with the arrangement in [[General Order No. 1]]; this would prove to be very useful for [[Republic of China (1912–1949)|Nationalist-led China]], as within four years, Taiwan would serve as a refuge for [[Chiang Kai-shek]] and his [[Kuomintang|forces]] following the [[Communist Party of China|Communist]] [[Chinese Communist Revolution|takeover]] of China. Japan relinquished the claims to Taiwan and Penghu in the [[Treaty of San Francisco]] on 28 April 1952, but the sovereignty of the islands remained undetermined to this day. Taiwan and Penghu are still today governed by the Republic of China in a post-war capacity recognized by a few states as the sole legitimate government of "China". See also [[Political status of Taiwan]], [[Theory of the Undetermined Status of Taiwan]] and [[Taiwan independence movement]]. |- |{{flag|Tajikistan}} |[[Independence Day (Tajikistan)|Independence Day]] |{{sort|09-09|9 September}} |1991 |[[Soviet Union]] | |- |{{flag|Tanzania}} |[[Independence Day (Tanzania)|Independence Day]] |{{sort|12-09|9 December}} |1961 |[[United Kingdom]] |Independence as [[Tanganyika (1961–1964)|Tanganyika]]. |- |{{flag|Togo}} |[[Independence Day (Togo)|Independence Day]] |{{sort|04-27|27 April}} |1960 |[[France]] | |- |{{flag|Tonga}} |[[Emancipation Day (Tonga)|Emancipation Day]] |{{sort|06-04|4 June}} |1970 | rowspan="2" |[[United Kingdom]] |Termination of protectorate status in 1970. |- |{{flag|Trinidad and Tobago}} |[[Independence Day (Trinidad and Tobago)|Independence Day]] |{{sort|08-31|31 August}} |1962 |Effective date of the [[Trinidad and Tobago Independence Act 1962]]. |- |{{flag|Tunisia}} |[[Independence Day (Tunisia)|Independence Day]] |{{sort|03-20|20 March}} |1956 |[[France]] | |- |{{flag|Turkmenistan}} |[[Independence Day (Turkmenistan)|Independence Day]] |{{sort|09-27|27 September}} |1991 |[[Soviet Union]]<ref>{{cite book|title=Tribal Nation: The Making of Soviet Turkmenistan|last=Edgar|first=Adrienne Lynn|publisher=[[Princeton University Press]]|year=2004|isbn=0-691-11775-6|location=Princeton|page=1|quote=On October&nbsp;27, 1991, the Turkmen Soviet Socialist Republic declared its independence from the Soviet Union.}}</ref> | |- |{{flag|Tuvalu}} |[[Independence Day (Tuvalu)|Independence Day]] |{{sort|10-01|1 October}} |1978 | rowspan="2" |[[United Kingdom]] | |- |{{flag|Uganda}} |[[Independence Day (Uganda)|Independence Day]] |{{sort|10-09|9 October}} |1962 | |- | rowspan="2" |{{flag|Ukraine}} |[[Independence Day of Ukraine|Independence Day]] |{{sort|08-24|24 August}} |1991 |[[Soviet Union]] |[[Declaration of Independence of Ukraine]] |- |[[Day of Unity of Ukraine|Day of Unity]] |{{sort|01-22|22 January}} |1919 |[[Russian Soviet Federative Socialist Republic]] and [[Austria-Hungary]] |[[Act Zluky|Unification of Ukraine]] on 22 January 1919.<ref>{{cite web|url=http://www.mfa.gov.ua/mfa/en/publication/content/290.htm|title=Holidays|publisher=Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|archive-url=https://web.archive.org/web/20060420145124/http://www.mfa.gov.ua/mfa/en/publication/content/290.htm|archive-date=20 April 2006|access-date=24 August 2008|url-status=dead}}</ref> |- |{{flag|United Arab Emirates}} |[[National Day (United Arab Emirates)|National Day]] |{{sort|12-02|2 December}} |1971 |[[United Kingdom]] | |- |{{flag|United States}} |[[Independence Day (United States)|Independence Day]] or [[Fourth of July]] |{{sort|07-04|4 July}} |1776 |[[Kingdom of Great Britain]] |[[United States Declaration of Independence]]. |- |{{flag|Uruguay}} |[[Independence Day (Uruguay)|Independence Day]] |{{sort|08-25|25 August}} |1825 |[[Empire of Brazil]] |Declaration of independence and union with the [[United Provinces of the Río de la Plata]]. |- |{{flag|Uzbekistan}} |[[Independence Day (Uzbekistan)|Independence Day]] |{{sort|09-01|1 September}} |1991 |[[Soviet Union]] | |- |{{flag|Vanuatu}} |[[Independence Day (Vanuatu)|Independence Day]] |{{sort|07-30|30 July}} |1980 |[[United Kingdom]] and [[France]] | |- |{{flag|Vatican City}} |[[Independence Day (Vatican City)|Independence Day]] |{{sort|02-11|11 February}} |1929 |[[Italy]] |[[Lateran Treaty]] |- |{{flag|Venezuela}} |[[Independence Day (Venezuela)|Independence Day]] |{{sort|07-05|5 July}} |1811 |[[Spanish Empire]] |[[Venezuelan Declaration of Independence]]. |- |{{flag|Vietnam}} |[[Independence Day (Vietnam)|Independence Day]] |{{sort|09-02|2 September}} |1945 |[[Empire of Japan]] and [[France]] |[[Proclamation of Independence of the Democratic Republic of Vietnam]]. |- |{{flag|Yemen}} |[[Independence Day (Yemen)|Independence Day]] |{{sort|11-30|30 November}} |1967 | rowspan="3" |[[United Kingdom]] |Declaration of independence as [[PDRY|South Yemen]]. |- |{{flag|Zambia}} |[[Independence Day (Zambia)|Independence Day]] |{{sort|10-24|24 October}} |1964 |Effective date of the [[Zambia Independence Act 1964]]. |- |{{flag|Zimbabwe}} |[[Independence Day (Zimbabwe)|Independence Day]] |{{sort|04-18|18 April}} |1980 |Granting of independence by the United Kingdom in 1980; it had previously [[Rhodesia's Unilateral Declaration of Independence|declared independence]] as [[Rhodesia]] on 11 November 1965 |} <references /> lls3fndxrts14azber4yu09fggry8ei 0 147732 842235 821741 2026-07-10T17:57:56Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842235 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Ankeny_National_Wildlife_Refuge.jpg|thumb|276x276px| ਓਰੇਗਨ ਵਿੱਚ ਐਨਕੇਨੀ ਵਾਈਲਡਲਾਈਫ ਰਿਫਿਊਜ।]] '''ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਸੁਰੱਖਿਆ''' ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਸਿਹਤਮੰਦ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਸਪੀਸੀਜ਼ ਜਾਂ ਆਬਾਦੀ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਬਹਾਲ ਕਰਨ, ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰਨ ਜਾਂ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਜੰਗਲੀ [[ਪ੍ਰਜਾਤੀ|ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ]] ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਨੂੰ। ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਮੁੱਖ ਖਤਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨਾਂ ਦਾ ਵਿਨਾਸ਼, ਵਿਨਾਸ਼, ਵਿਖੰਡਨ, ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸ਼ੋਸ਼ਣ, ਸ਼ਿਕਾਰ, ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਅਤੇ ਜਲਵਾਯੂ ਤਬਦੀਲੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। [[ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਸੰਭਾਲ਼ ਸੰਘ|IUCN]] ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਹੈ ਕਿ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ 27,000 ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਦੇ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਸਾਰੀਆਂ ਮੌਜੂਦਾ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਤੱਕ ਵਿਸਤਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, [[ਜੀਵ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਤਾ|ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ]] 'ਤੇ 2019 ਦੀ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਨੇ ਇਸ ਅੰਦਾਜ਼ੇ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮਿਲੀਅਨ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ 'ਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਉੱਚਾ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਖ਼ਤਰੇ ਵਾਲੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਵਾਲੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦੀ ਵਧਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਲੋਪ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਮੁੱਦਿਆਂ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਲਈ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਦੋਵੇਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਯਤਨ ਹੋਏ ਹਨ। ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸੰਭਾਲ ਸਮਝੌਤਿਆਂ ਵਿੱਚ 1973 ਦੇ ਕਨਵੈਨਸ਼ਨ ਆਨ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਟਰੇਡ ਆਨ ਐਂਡੈਂਜੇਰਡ ਸਪੀਸੀਜ਼ ਆਫ਼ ਵਾਈਲਡ ਫੌਨਾ ਐਂਡ ਫਲੋਰਾ (CITES) ਅਤੇ 1992 ਕਨਵੈਨਸ਼ਨ ਔਨ ਜੈਵਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ (CBD) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref name=":62">{{Cite web|url=https://www.cites.org/eng/disc/what.php|title=What is CITES?|website=CITES: Convention on International Trade in Endangered Species of Wild Fauna dn Flora|access-date=2019-05-13}}</ref><ref name=":72">{{Cite web|url=https://www.cbd.int/history/default.shtml|title=History of the Convention|website=Convention on Biological Diversity|access-date=2019-05-13}}</ref> ਕੁਦਰਤ ਸੰਭਾਲ, ਵਿਸ਼ਵ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਫੰਡ, [http://wildanimalhealthfund.org ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ ਸਿਹਤ ਫੰਡ] ਅਤੇ ਕੰਜ਼ਰਵੇਸ਼ਨ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਵਰਗੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ [[ਗ਼ੈਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਜਥੇਬੰਦੀ|ਗੈਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ]] (ਐਨਜੀਓਜ਼) ਵੀ ਸੰਭਾਲ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹਨ। == ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਤਰਾ == [[ਤਸਵੀਰ:Lacanja_burn_crop.JPG|alt=|thumb|275x275px| ਦੱਖਣੀ [[ਮੈਕਸੀਕੋ]] ਵਿੱਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਇੱਕ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।]] === ਆਵਾਸ ਦੀ ਤਬਾਹੀ === ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਤਬਾਹੀ ਉਹਨਾਂ ਥਾਵਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਰਹਿ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨਾਂ ਦਾ ਵਿਖੰਡਨ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ ਦੇ ਇੱਕ ਨਿਰੰਤਰ ਟ੍ਰੈਕਟ ਨੂੰ ਤੋੜਦਾ ਹੈ, ਅਕਸਰ ਵੱਡੀਆਂ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਨੂੰ ਕਈ ਛੋਟੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਦਾ ਹੈ।<ref name=":12">{{Cite book|title=Ecology|last=Cain|first=Michael L.|last2=Bowman|first2=William D.|last3=Hacker|first3=Sally D.|publisher=Sinauer Associates|year=2013|isbn=9780878939084|edition=3rd|location=Sunderland, Massachusetts, U.S.A.|oclc=868150915}}</ref> ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨਾਂ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਅਤੇ ਵਿਖੰਡਨ ਸਪੀਸੀਜ਼ ਦੇ ਗਿਰਾਵਟ ਅਤੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਚਾਲਕ ਹਨ। ਮਨੁੱਖੀ-ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਨੁਕਸਾਨ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲਾਂ ਦੀ ਕਟਾਈ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਸਥਾਰ ਅਤੇ [[ਸ਼ਹਿਰੀਕਰਨ]] ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨਾਂ ਦਾ ਵਿਨਾਸ਼ ਅਤੇ ਵਿਖੰਡਨ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਉਪਲਬਧ ਸਪੇਸ ਅਤੇ ਸਰੋਤਾਂ ਨੂੰ ਘਟਾ ਕੇ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਟਕਰਾਅ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਵਧਾ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਨੂੰ ਵਧਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਵਿਨਾਸ਼ ਅਤੇ ਵਿਖੰਡਨ ਛੋਟੇ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਛੋਟੇ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ ਛੋਟੀਆਂ ਆਬਾਦੀਆਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਛੋਟੀ ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਅਲੋਪ ਹੋਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਵੱਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref name=":22">{{Cite book|title=Genetic Management of Fragmented Animal and Plant Populations|last=Frankham|first=Richard|last2=Ballou|first2=Jonathan D.|last3=Ralls|first3=Katherine|last4=Eldridge|first4=Mark D. B.|last5=Dudash|first5=Michele R.|last6=Fenstar|first6=Charles B.|last7=Lacy|first7=Robert C.|last8=Sunnucks|first8=Paul|publisher=Oxford University Press|year=2017|isbn=9780198783398|location=New York, NY}}</ref> === ਕਟਾਈ === [[ਜੰਗਲ-ਵਾਢੀ|ਜੰਗਲਾਂ]] ਦੀ ਕਟਾਈ ਜਾਣਬੁੱਝ ਕੇ ਜੰਗਲਾਂ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਕੱਟਣਾ ਹੈ। ਰੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਹਟਾਉਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨਾਂ ਨੂੰ ਕੱਟ ਕੇ, ਜੰਗਲਾਂ ਦੀ ਕਟਾਈ ਮਨੁੱਖੀ-ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਦਾ ਇੱਕ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਜੰਗਲਾਂ ਦੀ ਕਟਾਈ ਅਕਸਰ ਕਈ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਕਸਰ ਜਾਂ ਤਾਂ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਜਾਂ ਲੌਗਿੰਗ ਲਈ, ਜੋ ਕਿ ਉਸਾਰੀ ਜਾਂ ਬਾਲਣ ਵਿੱਚ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਲੱਕੜ ਅਤੇ ਲੱਕੜ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://education.nationalgeographic.org/resource/deforestation|title=Deforestation {{!}} National Geographic Society|website=education.nationalgeographic.org}}</ref> ਜੰਗਲਾਂ ਦੀ ਕਟਾਈ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਖ਼ਤਰਿਆਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਨਾ ਸਿਰਫ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨਾਂ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ 80% ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਿਸਮਾਂ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਸਗੋਂ ਹੋਰ ਜਲਵਾਯੂ ਤਬਦੀਲੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ।<ref>{{Cite web|url=https://www.un.org/sustainabledevelopment/biodiversity/|title=Forests, desertification and biodiversity|last=Martin|website=United Nations Sustainable Development|language=en-US|access-date=2022-05-29}}</ref> ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਗਰਮ ਖੰਡੀ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲਾਂ ਦੀ ਕਟਾਈ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਚਿੰਤਾ ਹੈ। [[Amazon forest rainforest|ਅਮੇਜ਼ਨ]] ਵਰਗੇ ਗਰਮ ਖੰਡੀ ਜੰਗਲ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਹੋਰ ਬਾਇਓਮ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਘਰ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਜੰਗਲਾਂ ਦੀ ਕਟਾਈ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਵੀ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਮੁੱਦਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹਨਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲਾਂ ਦੀ ਕਟਾਈ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵਿੱਚ ਕਈ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਨੂੰ ਖ਼ਤਰੇ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਖੇਤਰ<ref>{{Cite web|url=https://www.worldwildlife.org/threats/deforestation-and-forest-degradation|title=Deforestation and Forest Degradation {{!}} Threats {{!}} WWF|website=World Wildlife Fund|language=en|access-date=2022-05-29}}</ref> ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲਾਂ ਦੀ ਕਟਾਈ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਕੁਝ ਨੀਤੀਆਂ ਲਾਗੂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ 1964 ਦਾ ਵਾਈਲਡਰਨੈਸ ਐਕਟ ਜਿਸ ਨੇ ਖਾਸ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰਨ ਲਈ ਉਜਾੜ ਨੂੰ ਮਨੋਨੀਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.wilderness.org/articles/article/wilderness-act|title=The Wilderness Act {{!}} The Wilderness Society|website=www.wilderness.org|language=en|access-date=2022-05-29}}</ref> === ਜ਼ਿਆਦਾ ਸ਼ੋਸ਼ਣ === ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਜਾਨਵਰਾਂ ਅਤੇ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਉਸ ਦਰ ਨਾਲ ਕਟਾਈ ਹੈ ਜੋ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਨਾਲੋਂ ਤੇਜ਼ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਅਕਸਰ ਓਵਰਫਿਸ਼ਿੰਗ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਮੂਹਾਂ 'ਤੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਲਾਗੂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਥਣਧਾਰੀ ਜਾਨਵਰਾਂ, ਪੰਛੀਆਂ, ਉਭੀਵੀਆਂ, ਸੱਪਾਂ ਅਤੇ ਪੌਦਿਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref>{{Cite web|url=https://www.nwf.org/Home/Educational-Resources/Wildlife-Guide/Threats-to-Wildlife/Overexploitation|title=Overexploitation|website=National Wildlife Federation|access-date=2019-05-12}}</ref> ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਔਲਾਦ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਸਪੀਸੀਜ਼ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ।<ref>{{Cite web|url=https://enviroliteracy.org/ecosystems/drivers-of-biodiversity-loss/overexploitation/|title=Overexploitation|website=The Environmental Literacy Council|archive-url=https://web.archive.org/web/20210429171901/https://enviroliteracy.org/ecosystems/drivers-of-biodiversity-loss/overexploitation/|archive-date=2021-04-29|access-date=2019-05-12}}</ref> ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਪਿਛਲੀ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਟੂਨਾ ਅਤੇ ਸਾਲਮਨ ਵਰਗੀਆਂ ਚੋਟੀ ਦੀਆਂ ਸਮੁੰਦਰੀ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਮੱਛੀਆਂ ਦੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮੱਛੀ ਫੜਨ ਕਾਰਨ ਮੱਛੀਆਂ ਦੇ ਆਕਾਰ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਮੱਛੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਗਿਰਾਵਟ ਆਈ ਹੈ।<ref name=":12"/> [[File:Illegal_wildlife_trade_confiscated_skins.jpeg|alt=|thumb|275x275px| ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਣ ਵਪਾਰ ਤੋਂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀਆਂ ਗੋਲੀਆਂ ਜ਼ਬਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ।]] === ਸ਼ਿਕਾਰ === ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਵਪਾਰ ਲਈ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਨਾ ਕੁਝ ਖਾਸ ਕਿਸਮਾਂ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿੱਚ ਪਏ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਖ਼ਤਰਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਰਥਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੀਮਤੀ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ।<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.fws.gov/international/travel-and-trade/illegal-wildlife-trade.html|title=Illegal Wildlife Trade|website=U.S. Fish and Wildlife Service|access-date=2019-04-14|archive-date=2021-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20210408110120/https://www.fws.gov/international/travel-and-trade/illegal-wildlife-trade.html|dead-url=yes}}</ref> ਅਜਿਹੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਹਾਥੀ, ਬਾਘ ਅਤੇ ਗੈਂਡੇ ਵਰਗੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵੱਡੇ ਥਣਧਾਰੀ ਜੀਵ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। [ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦੰਦਾਂ, ਛਿੱਲਾਂ ਅਤੇ ਸਿੰਗਾਂ ਲਈ ਵਪਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ]।<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|url=https://www.worldwildlife.org/threats/illegal-wildlife-trade|title=Illegal Wildlife Trade- Overview|website=World Wildlife Fund|access-date=2019-04-14}}</ref> ਸ਼ਿਕਾਰ ਦੇ ਘੱਟ ਜਾਣੇ-ਪਛਾਣੇ ਟੀਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਮਾਰਕ, ਭੋਜਨ, ਛਿੱਲ, ਪਾਲਤੂ ਜਾਨਵਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਲਈ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਪੌਦਿਆਂ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਵਾਢੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ, ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿਚ ਪਈਆਂ ਅਤੇ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿਚ ਪਈਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਛੋਟੀ ਆਬਾਦੀ ਵਿਚ ਹੋਰ ਵੀ ਗਿਰਾਵਟ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।  === ਕੁਲਿੰਗ === ਕਲਿੰਗ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਜਾਣਬੁੱਝ ਕੇ ਅਤੇ ਚੋਣਵੀਂ ਹੱਤਿਆ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਇੱਕ ਉਦਾਹਰਨ ਸ਼ਾਰਕ ਕੱਟਣਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਕਵੀਨਜ਼ਲੈਂਡ|ਕੁਈਨਜ਼ਲੈਂਡ]] ਅਤੇ [[ਨਿਊ ਸਾਊਥ ਵੇਲਜ਼]] ( [[ਆਸਟਰੇਲੀਆ|ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ]] ਵਿੱਚ) ਵਿੱਚ "ਸ਼ਾਰਕ ਕੰਟਰੋਲ" ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ [[ਸ਼ਾਰਕ|ਸ਼ਾਰਕਾਂ]] ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਕੱਛੂਆਂ, [[ਡੌਲਫਿਨ ਮੱਛੀ|ਡਾਲਫਿਨ]], [[ਵ੍ਹੇਲ ਮੱਛੀ|ਵ੍ਹੇਲ ਮੱਛੀਆਂ]] ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜੀਵ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।<ref name="afd_au">{{Cite web|url=http://www.afd.org.au/news-articles/queenslands-shark-control-program-has-snagged-84000-animals|title=Queensland's Shark Control Program Has Snagged 84,000 Animals|last=Mitchell|first=Thom|date=2015-11-20|website=Action for Dolphins|access-date=2019-01-04}}</ref><ref>https://web.archive.org/web/20181002102324/https://www.marineconservation.org.au/pages/shark-culling.html "Shark Culling". marineconservation.org.au. Archived from the original on 2018-10-02. Retrieved January 4, 2019.</ref><ref>https://hsi.org.au/blog/2016/12/08/shark-nets-death-traps-for-marine-animals/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181002103912/https://hsi.org.au/blog/2016/12/08/shark-nets-death-traps-for-marine-animals/|date=2018-10-02}} Morris, Jessica (December 8, 2016). "Shark Nets – Death Traps For Marine Animals". hsi.org.au. Retrieved January 4, 2019.</ref> ਕੁਈਨਜ਼ਲੈਂਡ "ਸ਼ਾਰਕ ਕੰਟਰੋਲ" ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਨੇ ਇਕੱਲੇ ਲਗਭਗ 50,000 ਸ਼ਾਰਕਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਹੈ - ਇਸ ਨੇ 84,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਰਿਆ ਹੈ।<ref>https://www.news.com.au/technology/science/animals/aussie-shark-population-is-staggering-decline/news-story/49e910c828b6e2b735d1c68e6b2c956e ''Aussie Shark Population In Staggering Decline.'' NewsComAu. 14 December 2018. Retrieved September 4, 2019.</ref><ref name="afd_au" /> ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਆਬਾਦੀ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਵੀ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮੋਂਟਾਨਾ ਵਿੱਚ ਬਾਈਸਨ ਅਤੇ ਨਿਊਯਾਰਕ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹੰਸ, ਹੰਸ ਅਤੇ ਹਿਰਨ।<ref>{{Cite news|url=https://news.nationalgeographic.com/news/2014/03/140305-culling-badgers-deer-bison-swans-ethics-conservation/|title=Killing Wildlife: The Pros and Cons of Culling Animals|last=James|first=Will|date=2014-03-06|access-date=7 March 2019|publisher=National Geographic}}</ref><ref name="https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4693205/">{{Cite journal|last=Hadidian|first=John|date=Dec 5, 2015|title=Wildlife in U.S. Cities: Managing Unwanted Animals|journal=Animals|volume=5|issue=4|pages=1092–1113|doi=10.3390/ani5040401|pmc=4693205|pmid=26569317|doi-access=free}}</ref> [[ਤਸਵੀਰ:Deepwater_Horizon_Oil_Spill_-_Gulf_of_Mexico.jpg|alt=|thumb|275x275px| 2010 ਵਿੱਚ ਬੀਪੀ ਡੂੰਘੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਹੋਰਾਈਜ਼ਨ ਤੇਲ ਦੇ ਛਿੱਟੇ ਦਾ ਏਰੀਅਲ ਦ੍ਰਿਸ਼।]] === ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ === [[ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਕ|ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਕਾਂ]] ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਦੀ ਸਿਹਤ 'ਤੇ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਕਾਂ ਲਈ, ਨੁਕਸਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਸਧਾਰਨ ਐਕਸਪੋਜਰ ਕਾਫੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ (ਜਿਵੇਂ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕ)। ਦੂਜਿਆਂ ਲਈ, ਇਹ ਸਾਹ ਰਾਹੀਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਕ) ਜਾਂ ਇਸਨੂੰ ਨਿਗਲਣ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਜ਼ਹਿਰੀਲੀਆਂ ਧਾਤਾਂ) ਰਾਹੀਂ। ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਇਸਲਈ ਇੱਕ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਕ ਜੋ ਇੱਕ ਲਈ ਮਾੜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਦੂਜੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। * '''ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਕ''' : ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ [[ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ|ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਕ]] ਜੈਵਿਕ ਇੰਧਨ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਨਿਕਾਸ ਨੂੰ ਸਾੜਨ ਤੋਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ 'ਤੇ ਸਿੱਧਾ ਅਤੇ ਅਸਿੱਧਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, [[ਸਲਫਰ ਆਕਸਾਈਡ]] (SO _x ) ਦੇ ਉੱਚ ਪੱਧਰ ਪੌਦਿਆਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਰੋਕ ਸਕਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web|url=https://www.epa.gov/so2-pollution/sulfur-dioxide-basics|title=Sulfur Dioxide Basics|date=2016-06-02|website=US EPA|access-date=2019-05-12}}</ref> ਗੰਧਕ ਆਕਸਾਈਡ ਵੀ ਤੇਜ਼ਾਬੀ ਵਰਖਾ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਜਲ-ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਕ ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਸਮੌਗ|ਧੂੰਆਂ]], [[Tropospheric ਓਜ਼ੋਨ|ਜ਼ਮੀਨੀ ਪੱਧਰ ਦਾ ਓਜ਼ੋਨ]], ਅਤੇ ਕਣ ਪਦਾਰਥ ਹਵਾ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦੇ ਹਨ। * '''ਭਾਰੀ ਧਾਤਾਂ''' : ਆਰਸੈਨਿਕ, [[ਸਿੱਕੇ ਨਾਲ ਜ਼ਹਿਰ ਫੈਲਣਾ|ਲੀਡ]] ਅਤੇ ਪਾਰਾ ਵਰਗੀਆਂ ਭਾਰੀ ਧਾਤਾਂ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਪੱਧਰਾਂ 'ਤੇ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਉੱਚ ਖੁਰਾਕਾਂ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਅਤੇ ਕੈਂਸਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref>{{Citation|title=Heavy Metal Toxicity and the Environment}}</ref> ਉਹ ਕਿੰਨੇ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਹਨ ਇਹ ਸਹੀ ਧਾਤੂ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕਿੰਨੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਜਾਨਵਰ ਜਿਸਨੇ ਇਸਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਮਨੁੱਖੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮਾਈਨਿੰਗ, ਪਿਘਲਣਾ, ਜੈਵਿਕ ਇੰਧਨ ਜਲਾਉਣਾ, ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਉਦਯੋਗਿਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਧਾਤੂ ਦੇ ਪੱਧਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਹੈ। * '''ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਰਸਾਇਣ''' : ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਰਸਾਇਣਕ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਰੋਤ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਦਯੋਗਿਕ ਗੰਦਾ ਪਾਣੀ, ਤੇਲ ਦੇ ਛਿੱਟੇ ਅਤੇ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਰਸਾਇਣਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਹੈ ਇਸਲਈ ਇੱਥੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਸਿਹਤ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਵੀ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਸਿੰਥੈਟਿਕ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕ ਅਤੇ ਕੁਝ ਉਦਯੋਗਿਕ ਰਸਾਇਣ ਨਿਰੰਤਰ ਜੈਵਿਕ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਕ ਹਨ । ਇਹ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਕ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕੈਂਸਰ, ਪ੍ਰਜਨਨ ਵਿਕਾਰ, ਇਮਿਊਨ ਸਿਸਟਮ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ, ਅਤੇ ਦਿਮਾਗੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web|url=https://www.who.int/foodsafety/areas_work/chemical-risks/pops/en/|title=Persistent organic pollutants (POPs)|website=World Health Organization|access-date=2019-05-12}}</ref> === ਮੌਸਮੀ ਤਬਦੀਲੀ === ਵਰਤਮਾਨ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਦੀਆਂ ਵਾਤਾਵਰਣਕ ਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਰਹੇ [[ਆਲਮੀ ਤਪਸ਼|ਮੌਸਮ]] ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹਨ। ਇਹ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਉਪਰੋਕਤ ਕੁਝ ਖਤਰਿਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਤਬਾਹੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ। ਵੱਧਦਾ ਤਾਪਮਾਨ, ਬਰਫ਼ ਦੀਆਂ ਚਾਦਰਾਂ ਦਾ ਪਿਘਲਣਾ, ਵਰਖਾ ਦੇ ਪੈਟਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ, ਗੰਭੀਰ [[ਸੋਕਾ|ਸੋਕੇ]], ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਗਰਮੀ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ, ਤੂਫ਼ਾਨ ਦੀ ਤੀਬਰਤਾ, ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਪੱਧਰ ਦਾ ਵਧਣਾ ਜਲਵਾਯੂ ਤਬਦੀਲੀ ਦੇ ਕੁਝ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹਨ।<ref>{{Cite web|url=https://climate.nasa.gov/effects|title=The Effects of Climate Change|website=NASA Climate Change: Vital Signs of the Planet|access-date=2019-05-13}}</ref> ਸੋਕੇ, ਗਰਮੀ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ, ਤਿੱਖੇ ਤੂਫਾਨ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਵਧਦੇ ਪੱਧਰ ਵਰਗੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ, ਇੱਕ ਗਰਮ ਮੌਸਮ, ਉਤਰਾਅ-ਚੜ੍ਹਾਅ, ਵਰਖਾ ਅਤੇ ਬਦਲਦੇ ਮੌਸਮ ਦੇ ਪੈਟਰਨ ਸਪੀਸੀਜ਼ ਰੇਂਜ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰਨਗੇ। ਕੁੱਲ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ 'ਤੇ ਤਣਾਅ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਬਦਲਦੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਨਾਲ ਸਿੱਝਣ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰੱਥ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਅਲੋਪ ਹੋ ਜਾਣਗੀਆਂ।<ref>{{Cite journal|last=Dawson|first=T. P.|last2=Jackson|first2=S. T.|last3=House|first3=J. I.|last4=Prentice|first4=I. C.|last5=Mace|first5=G. M.|date=2011-04-01|title=Beyond Predictions: Biodiversity Conservation in a Changing Climate|url=https://archive.org/details/sim_science_2011-04-01_332_6025/page/53|journal=Science|volume=332|issue=6025|pages=53–58|bibcode=2011Sci...332...53D|doi=10.1126/science.1200303|issn=0036-8075|pmid=21454781}}</ref> ਜਦੋਂ ਕਿ ਆਧੁਨਿਕ ਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਿਛਲੀਆਂ ਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਾਪਰੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣੀਆਂ ਹਨ।  == ਸਪੀਸੀਜ਼ ਦੀ ਸੰਭਾਲ == [[ਤਸਵੀਰ:Leatherback_Sea_Turtle_(17665415746).jpg|thumb|275x275px| ਲੈਦਰਬੈਕ ਸਮੁੰਦਰੀ ਕੱਛੂ ( ''ਡਰਮੋਚੇਲਿਸ ਕੋਰਿਆਸੀਆ'' )]] ਇਹ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ, ਮਨੁੱਖੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਮੌਜੂਦਾ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਦੀ ਦਰ ਬੈਕਗ੍ਰਾਉਂਡ ਅਲੋਪ ਹੋਣ ਦੀ ਦਰ ('ਆਮ' ਅਲੋਪ ਹੋਣ ਦੀ ਦਰ ਜੋ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਵਾਧੂ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ) ਨਾਲੋਂ ਲਗਭਗ 1000 ਗੁਣਾ ਵੱਧ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|last=Pimm|first=S. L.|last2=Jenkins|first2=C. N.|last3=Abell|first3=R.|last4=Brooks|first4=T. M.|last5=Gittleman|first5=J. L.|last6=Joppa|first6=L. N.|last7=Raven|first7=P. H.|last8=Roberts|first8=C. M.|last9=Sexton|first9=J. O.|date=2014-05-30|title=The biodiversity of species and their rates of extinction, distribution, and protection|journal=Science|volume=344|issue=6187|pages=1246752|doi=10.1126/science.1246752|issn=0036-8075|pmid=24876501}}</ref> IUCN ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਮੁਲਾਂਕਣ ਕੀਤੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, 27,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਲੋਪ ਹੋਣ ਦੇ ਖਤਰੇ ਵਿੱਚ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਅਧੀਨ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।<ref name=":4">{{Cite web|url=https://www.iucnredlist.org/en|title=The IUCN Red List of Threatened Species|website=IUCN Red List of Threatened Species|access-date=2019-04-15}}</ref> ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, 25% ਥਣਧਾਰੀ ਜੀਵ ਹਨ, 14% ਪੰਛੀ ਹਨ, ਅਤੇ 40% ਉਭੀਵੀਆਂ ਹਨ।<ref name=":4" /> ਹਾਲਾਂਕਿ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਰੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਹ ਸੰਖਿਆ ਹੋਰ ਵੀ ਵੱਧ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ 2019 ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਗਲੋਬਲ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਲਈ IUCN ਡੇਟਾ ਨੂੰ ਐਕਸਟਰਾਪੋਲੇਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ 1 ਮਿਲੀਅਨ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਵਿਨਾਸ਼ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।<ref>{{Cite web|url=https://www.un.org/sustainabledevelopment/blog/2019/05/nature-decline-unprecedented-report|title=UN Report: Nature's Dangerous Decline 'Unprecedented'; Species Extinction Rates 'Accelerating'|date=2019-05-06|website=United Nations Sustainable Development|access-date=2019-05-22}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ipbes.net/system/tdf/spm_global_unedited_advance.pdf?file=1&type=node&id=35245|title=Summary for policymakers of the global assessment report on biodiversity and ecosystem services of the Intergovernmental Science-Policy Platform on Biodiversity and Ecosystem Services|last=Diaz|first=Sandra|last2=Settele|first2=Josef|date=2019-05-06|website=ipbes|access-date=2019-05-22|last3=Brondizio|first3=Eduardo}}</ref> ਫਿਰ ਵੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਸੰਸਾਧਨ ਸੀਮਤ ਹਨ, ਕਈ ਵਾਰ ਇਹ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਸਾਰੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਨੂੰ ਦੇਣਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਕਰਨਾ ਕਿ ਕਿਹੜੀ ਜਾਤੀ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣਾ ਹੈ, ਇਹ ਇੱਕ ਕਾਰਜ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਵਿਲੁਪਤ ਹੋਣ ਦੇ ਕਿੰਨੇ ਨੇੜੇ ਹੈ, ਕੀ ਉਹ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਉਸ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਇਸਦੀ ਕਿੰਨੀ ਪਰਵਾਹ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।   === ਲੈਦਰਬੈਕ ਸਮੁੰਦਰੀ ਕੱਛੂ === ਲੇਦਰਬੈਕ ਸਮੁੰਦਰੀ ਕੱਛੂ ( ''ਡਰਮੋਚੇਲਿਸ ਕੋਰੀਏਸੀਆ'' ) ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕੱਛੂ ਹੈ, ਇਕਲੌਤਾ ਕੱਛੂ ਹੈ ਜੋ ਸਖ਼ਤ ਸ਼ੈੱਲ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੈ, ਅਤੇ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿਚ ਹੈ।<ref name=":5">{{Cite web|url=https://www.fisheries.noaa.gov/species/leatherback-turtle#overview|title=Leatherback Turtle|website=NOAA Fisheries|access-date=2019-06-06}}</ref> ਇਹ ਮੱਧ ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਅਟਲਾਂਟਿਕ ਮਹਾਸਾਗਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਇਸਦੀ ਕਈ ਆਬਾਦੀ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਘਟ ਰਹੀ ਹੈ (ਹਾਲਾਂਕਿ ਸਾਰੀਆਂ ਨਹੀਂ)। ਲੈਦਰਬੈਕ ਸਮੁੰਦਰੀ ਕੱਛੂ ਨੂੰ ਬਾਈਕੈਚ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਫੜੇ ਜਾਣ, ਇਸ ਦੇ ਅੰਡਿਆਂ ਦੀ ਵਾਢੀ, ਆਲ੍ਹਣੇ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨਾਂ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ, ਅਤੇ [[ਸਮੁੰਦਰੀ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ]] ਸਮੇਤ ਕਈ ਖਤਰਿਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।<ref name=":5" /> ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਚਮੜਾ ਬੈਕ ਨੂੰ ਲੁਪਤ ਸਪੀਸੀਜ਼ ਐਕਟ ਦੇ ਤਹਿਤ ਸੂਚੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਸਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਦੇ ਉਪਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮੱਛੀ ਫੜਨ ਦੇ ਗੇਅਰ ਸੋਧਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬਾਈਕੈਚ ਕੈਪਚਰ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣਾ, ਇਸਦੇ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ (ਦੋਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰੀ ਕਿਨਾਰਿਆਂ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ) ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਤੋਂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਨੁਕਸਾਨ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=https://www.sacbee.com/news/local/environment/article231312373.html|title=Pacific sea turtles likely to go extinct under Trump administration policy, lawsuit argues|last=Bernton|first=Hal|work=The Sacramento Bee|access-date=2019-06-12|last2=Bush|first2=Evan|issn=0890-5738}}</ref> ਇਸ ਸਮੇਂ ਚਮੜੇ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਕੱਛੂਆਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਇੱਕ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਯਤਨ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ।<ref name=":6">{{Cite web|url=https://www.cites.org/eng/disc/what.php|title=What is CITES?|last=|first=|date=|website=CITES: Convention on International Trade in Endangered Species of Wild Fauna dn Flora|access-date=2019-05-13}}</ref> == ਆਵਾਸ ਦੀ ਸੰਭਾਲ == [[ਤਸਵੀਰ:Red-cockaded_woodpecker_feeding_young_(5806270700).jpg|thumb|198x198px| ਲਾਲ-ਕੱਕੇਡਡ ਵੁੱਡਪੇਕਰ ( ''ਪਿਕੋਇਡਜ਼ ਬੋਰੇਲਿਸ'' )]] ਆਵਾਸ ਸੰਭਾਲ ਇੱਕ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ<ref>{{Cite web|url=https://www.thesamajh.in/Protect_WildLife_The_Samajh.aspx|title=Wild Life {{!}} The Samajh|website=www.thesamajh.in|access-date=2022-12-31|archive-date=2022-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20220129072225/https://www.thesamajh.in/Protect_WildLife_The_Samajh.aspx|dead-url=yes}}</ref> ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਇਸ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕੇ।<ref name=":12"/> ਇਹ ਕਦੇ-ਕਦਾਈਂ ਇੱਕ ਸਿੰਗਲ ਸਪੀਸੀਜ਼ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਤਰਜੀਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜੇ ਸਵਾਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਖਾਸ ਨਿਵਾਸ ਲੋੜਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਾਂ ਕਈ ਹੋਰ ਖ਼ਤਰੇ ਵਾਲੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਬਾਅਦ ਵਾਲਾ ਅਕਸਰ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਹੌਟਸਪੌਟਸ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਬਾਰੇ ਸੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਖੇਤਰ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਸਥਾਨਕ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ (ਵਿਸ਼ਵ ਵਿੱਚ ਕਿਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀਆਂ) ਦੀ ਇੱਕ ਅਸਾਧਾਰਣ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉੱਚ ਤਵੱਜੋ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰ ਹਨ।<ref>{{Cite journal|last=Kent|first=Jennifer|last2=Gustavo A. B. da Fonseca|last3=Mittermeier|first3=Cristina G.|last4=Mittermeier|first4=Russell A.|last5=Myers|first5=Norman|date=2000|title=Biodiversity hotspots for conservation priorities|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2000-02-24_403_6772/page/19|journal=Nature|volume=403|issue=6772|pages=853–858|bibcode=2000Natur.403..853M|doi=10.1038/35002501|issn=1476-4687|pmid=10706275}}</ref> ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਗਰਮ ਸਥਾਨ ਗਰਮ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਐਮਾਜ਼ਾਨ ਵਰਗੇ ਗਰਮ ਖੰਡੀ ਜੰਗਲ। ਆਵਾਸ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਾਰਕਾਂ ਜਾਂ ਕੁਦਰਤ ਭੰਡਾਰਾਂ ਵਰਗੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਰੱਖ ਕੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਪਾਰਕ ਜਾਂ ਰਿਜ਼ਰਵ ਨਹੀਂ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਇਸਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਅਤੇ ਰੱਖ-ਰਖਾਅ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। === ਲਾਲ-ਕੱਕੇਡਡ ਵੁੱਡਪੇਕਰ === ਲਾਲ-ਕੱਕੇਡਡ ਵੁੱਡਪੇਕਰ ( ''ਪਿਕੋਇਡਜ਼ ਬੋਰੇਲਿਸ)'' ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖ਼ਤਰੇ ਵਾਲਾ ਪੰਛੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.fws.gov/rcwrecovery/rcw.html|title=Red-Cockaded Woodpecker|date=2016-12-19|website=U.S. Fish and Wildlife Service|access-date=2019-06-06|archive-date=2021-03-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20210318105328/https://www.fws.gov/rcwrecovery/rcw.html|dead-url=yes}}</ref> ਇਹ ਸਿਰਫ ਲੰਬੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਲੇ ਪਾਈਨ ਸਵਾਨਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਪਰਿਪੱਕ ਪਾਈਨ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲੀ ਅੱਗ ਦੁਆਰਾ ਸੰਭਾਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ, ਇਹ ਇੱਕ ਦੁਰਲੱਭ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ ਹੈ (ਕਿਉਂਕਿ ਅੱਗ ਬਹੁਤ ਦੁਰਲੱਭ ਹੋ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪਾਈਨ ਜੰਗਲ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਕੱਟ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ) ਅਤੇ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਮਰੀਕੀ ਫੌਜੀ ਠਿਕਾਣਿਆਂ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਾਲੀ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਪਾਈਨ ਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਨੂੰ ਫੌਜੀ ਸਿਖਲਾਈ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਕਦੇ-ਕਦਾਈਂ ਬੰਬ ਧਮਾਕਿਆਂ ਲਈ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਿਖਲਾਈ ਲਈ) ਅੱਗ ਲਗਾਓ ਜੋ ਪਾਈਨ ਸਵਾਨਾ ਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ।<ref name=":12"/> ਵੁੱਡਪੇਕਰ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੀਆਂ ਖੱਡਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਉਹ ਤਣੇ ਵਿੱਚ ਖੁਦਾਈ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਵੁੱਡਪੇਕਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਧਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ, ਲਕੜੀਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਰਹਿਣ ਲਈ ਜਗ੍ਹਾ ਦੇਣ ਲਈ ਨਕਲੀ ਖੋਖਿਆਂ (ਜ਼ਰੂਰੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਤਣੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਲਗਾਏ ਗਏ ਪੰਛੀ ਘਰ) ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਅਮਰੀਕੀ ਫੌਜ ਅਤੇ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਲਾਲ-ਕੱਕੇਡਡ ਲੱਕੜਹਾਰਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਇਸ ਦੁਰਲੱਭ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ ਇੱਕ ਸਰਗਰਮ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * * ਸੰਭਾਲ ਲਹਿਰ * ਸੰਭਾਲ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ * [[ਲੋਪ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ|ਸੰਕਟਮਈ ਸਪੀਸੀਜ਼]] * * ਪਨਾਹ (ਈਕੋਲੋਜੀ) * ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਪ੍ਰਬੰਧਨ == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == *   [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ]] na9m1sqkn1hyc81aselr7m6thikysko 0 148429 842326 833559 2026-07-10T19:43:28Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842326 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Aubach_(Wiehl)_nahe_dem_Weiherdamm_in_Wildbergerhütte.jpg|thumb| [[ਉੱਤਰੀ ਰਾਈਨ-ਪੱਛਮੀ ਫ਼ਾਲਨ|ਉੱਤਰੀ ਰਾਈਨ-ਵੈਸਟਫਾਲੀਆ]], ਜਰਮਨੀ ਵਿੱਚ ਔਬਾਚ (ਵਾਈਹਲ)]] [[ਤਸਵੀਰ:Potok_pod_jezerom_1.jpg|thumb| ਇਟਲੀ ਵਿੱਚ ਰੌਕੀ ਸਟ੍ਰੀਮ]] [[ਤਸਵੀਰ:Frozen_stream_Enäjärvi,_Pori.JPG|thumb| Enäjärvi, Pori, Finland ਵਿੱਚ ਜੰਮੀ ਹੋਈ ਧਾਰਾ]] [[ਤਸਵੀਰ:Dranse_de_Montriond_09.jpg|thumb| ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਫਰਾਂਸ ਵਿੱਚ ਮਾਂਟ੍ਰੀਓਂਡ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਟ੍ਰੀਮ]] ਇੱਕ '''ਧਾਰਾ''' [[ਸਤਹ ਪਾਣੀ|ਸਤਹੀ ਪਾਣੀ]]<ref name="definitions">{{Cite book|title=Manual of Hydrology: Part 1. General Surface-Water Techniques|last=Langbein|first=W.B.|last2=Iseri|first2=Kathleen T.|publisher=USGS|year=1995|location=Reston, VA|chapter=Hydrologic Definitions: Stream|type=Water Supply Paper 1541-A|chapter-url=http://water.usgs.gov/wsc/glossary.html#Stream|archive-url=https://web.archive.org/web/20120509220533/http://water.usgs.gov/wsc/glossary.html#Stream|archive-date=2012-05-09}}</ref> ਦਾ ਇੱਕ ਨਿਰੰਤਰ ਸਰੀਰ ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ ਚੈਨਲ ਦੇ ਬੈੱਡ ਅਤੇ ਕਿਨਾਰਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵਗਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਸਥਾਨ ਜਾਂ ਕੁਝ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਿਆਂ, ਇੱਕ ਸਟ੍ਰੀਮ ਨੂੰ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਥਾਨਕ ਜਾਂ ਖੇਤਰੀ ਨਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਲੰਬੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਦਰਿਆ|ਨਦੀਆਂ]] ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਛੋਟੀਆਂ, ਘੱਟ ਵੱਡੀਆਂ ਅਤੇ ਵਧੇਰੇ ਰੁਕ-ਰੁਕ ਕੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਧਾਰਾਵਾਂ ਨੂੰ '''ਸਟ੍ਰੀਮਲੇਟ''', '''ਬਰੂਕਸ''' ਜਾਂ '''ਕ੍ਰੀਕਸ''' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਧਾਰਾ ਦੇ ਵਹਾਅ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਇਨਪੁਟਸ ਦੁਆਰਾ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ - ਸਤਹ ਦਾ ਵਹਾਅ ( ਵਰਖਾ ਜਾਂ ਪਿਘਲਣ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਤੋਂ), ਦਿਨ ਦਾ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਾਲਾ ਭੂਮੀਗਤ ਪਾਣੀ, ਅਤੇ ਸਤ੍ਹਾ ਵਾਲਾ [[ਜ਼ਮੀਨੀ ਪਾਣੀ|ਭੂਮੀਗਤ ਪਾਣੀ]] ( ਬਸੰਤ ਦਾ ਪਾਣੀ )। ਸਤ੍ਹਾ ਅਤੇ ਭੂਮੀਗਤ ਪਾਣੀ ਬਾਰਸ਼ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲ ਹਨ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਭੂਮੀਗਤ ਪਾਣੀ, ਇੱਕ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਨਿਰੰਤਰ ਇਨਪੁਟ ਹੈ ਅਤੇ ਵਰਖਾ ਦੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪੈਟਰਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਧੇਰੇ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://basicbiology.net/environment/freshwater/river|title=River|last=Basic Biology|date=16 January 2016}}</ref> ਸਟ੍ਰੀਮ ਸਤ੍ਹਾ, ਸਤ੍ਹਾ ਅਤੇ ਭੂਮੀਗਤ ਪਾਣੀ ਦੇ ਵਹਾਅ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਭੂ-ਵਿਗਿਆਨਕ, ਭੂ-ਵਿਗਿਆਨਕ, ਹਾਈਡ੍ਰੋਲੋਜੀਕਲ ਅਤੇ ਬਾਇਓਟਿਕ ਨਿਯੰਤਰਣਾਂ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।<ref>Alexander, L. C., Autrey, B., DeMeester, J., Fritz, K. M., Golden, H. E., Goodrich, D. C., ... & McManus, M. G. (2015). ''Connectivity of streams and wetlands to downstream waters: review and synthesis of the scientific evidence'' (Vol. 475). EPA/600/R-14.</ref> ਜਲ- [[ਜਲ ਚੱਕਰ|ਚੱਕਰ]] ਵਿੱਚ ਨਦੀਆਂ, ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਰੀਚਾਰਜ ਵਿੱਚ ਯੰਤਰਾਂ, ਅਤੇ ਮੱਛੀਆਂ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਪ੍ਰਵਾਸ ਲਈ ਗਲਿਆਰਿਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਧਾਰਾਵਾਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ। ਇੱਕ ਸਟਰੀਮ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਜੈਵਿਕ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਰਿਪੇਰੀਅਨ ਜ਼ੋਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚੱਲ ਰਹੇ ਹੋਲੋਸੀਨ ਵਿਨਾਸ਼ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਦੇ ਮੱਦੇਨਜ਼ਰ, ਖੰਡਿਤ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ [[ਜੀਵ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਤਾ|ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ]] ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਵਿੱਚ ਧਾਰਾਵਾਂ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗਲਿਆਰੇ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਜਲ ਮਾਰਗਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਨੂੰ ''ਸਤਹ ਹਾਈਡ੍ਰੋਲੋਜੀ'' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਵਾਤਾਵਰਣ ਭੂਗੋਲ ਦਾ ਮੁੱਖ ਤੱਤ ਹੈ।<ref>[http://ga.water.usgs.gov/edu/hydrology.html "What is hydrology and what do hydrologists do?"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140222131644/http://ga.water.usgs.gov/edu/hydrology.html|date=2014-02-22}} U.S. Geological Survey (USGS). Atlanta, GA. 2009-05-13.</ref> == ਕਿਸਮਾਂ == [[ਤਸਵੀਰ:Creek_babbling_through_Benvoulin_wetlands.webm|thumb|Creek babbling through Benvoulin, Canada, wetlands]] [[ਤਸਵੀਰ:WymingBrook.jpg|thumb| ਸ਼ੈਫੀਲਡ, ਯੂਕੇ ਵਿੱਚ ਵਾਈਮਿੰਗ ਬਰੂਕ]] [[ਤਸਵੀਰ:Parramattastream.jpg|thumb| ਪੈਰਾਮਾਟਾ ਝੀਲ, [[ਸਿਡਨੀ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਧਾਰਾ]] [[ਤਸਵੀਰ:Bach_Isenach.jpg|thumb| ਕੁਦਰਤੀ ਰਿਪੇਰੀਅਨ ਬਨਸਪਤੀ ( ਰਾਈਨਲੈਂਡ-ਪੈਲਾਟੀਨੇਟ ) ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਘੱਟ ਗਰੇਡੀਐਂਟ ਨਾਲ ਸਟ੍ਰੀਮ]] [[ਤਸਵੀਰ:Stevens_Creek_Tributary_A_in_Macon_County,_IL.jpg|thumb| ਮੈਕੋਨ ਕਾਉਂਟੀ, [[ਇਲੀਨਾਏ|ਇਲੀਨੋਇਸ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨੀਵੇਂ ਪੱਧਰ ਦੀ ਧਾਰਾ]] === ਬਰੂਕ === ਇੱਕ ਨਦੀ ਨਾਲੋਂ ਛੋਟੀ ਇੱਕ ਧਾਰਾ, ਖ਼ਾਸਕਰ ਇੱਕ ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਬਸੰਤ ਜਾਂ ਸੀਪ ਦੁਆਰਾ ਖੁਆਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਛੋਟਾ ਅਤੇ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਫੋਰਡ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਨਦੀ ਇਸਦੀ ਖੋਖਲੀਪਣ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। === ਕ੍ਰੀਕ === ਇੱਕ ਨਦੀ ( /k r iː k / ) ਜਾਂ ਕਰਿਕ ( /k r ɪ k / ):<ref>{{Cite web|url=https://www.dictionary.com/browse/creek|title=creek|website=dictionary.com|publisher=Dictionary.com, LLC|access-date=16 May 2019|quote=kreek, krik}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://en.oxforddictionaries.com/definition/crick|title=crick|website=English Oxford Living Dictionaries|publisher=[[Oxford University Press]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20190518043127/https://en.oxforddictionaries.com/definition/crick|archive-date=May 18, 2019|access-date=18 May 2019|quote=Northern, North Midland, and Western U.S.}}</ref> * [[ਆਸਟਰੇਲੀਆ|ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ]], [[ਕੈਨੇਡਾ]], [[ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ]] ਅਤੇ [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ]] ਵਿੱਚ, ਇੱਕ (ਤੰਗ) ਧਾਰਾ ਜੋ ਇੱਕ ਨਦੀ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਹੈ; ਇੱਕ ਨਦੀ ਦੀ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀ; ਇੱਕ ਨਦੀ{{Refn|<ref>{{cite web |title= creek |quote= British...especially an inlet...(whereas) NZ, North American, Australian...stream or minor tributary. |website= oxforddictionaries.com |publisher= Oxford University Press |url= https://en.oxforddictionaries.com/definition/creek |archive-url= https://web.archive.org/web/20160924200715/https://en.oxforddictionaries.com/definition/creek |url-status= dead |archive-date= September 24, 2016 |access-date= 18 May 2019}}</ref><ref>{{cite web |title= (US) creek |quote= North American, Australian, NZ...A stream, brook, or minor tributary of a river. |website= English Oxford Living Dictionaries |publisher= Oxford University Press |url=https://en.oxforddictionaries.com/definition/us/creek |archive-url=https://web.archive.org/web/20160924215553/https://en.oxforddictionaries.com/definition/us/creek |url-status=dead |archive-date=September 24, 2016 |access-date= 18 May 2019}}</ref><ref>{{cite web |title= creek |quote= U.S., Canada, and Australia…a stream smaller than a river. |website= Dictionary.com |publisher= Dictionary.com, LLC |url= https://www.dictionary.com/browse/creek |access-date= 18 May 2019}}</ref><ref>{{cite web |title= creek |quote= US, Canadian, Australian and New Zealand a small stream or tributary |website=[[Collins Dictionary]] |url= https://www.collinsdictionary.com/us/dictionary/english/creek |access-date= 18 May 2019}}</ref><ref>{{cite web |title= creek |quote= a narrow stream |website= [[Macmillan Dictionary]] |publisher= Springer Nature Limited |url= https://www.macmillandictionary.com/us/dictionary/american/creek |access-date= 18 May 2019 }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਾਰਚ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>}} ਕਈ ਵਾਰ ਮੋਟਰ ਕਰਾਫਟ ਦੁਆਰਾ ਨੈਵੀਗੇਬਲ ਅਤੇ ਰੁਕ-ਰੁਕ ਕੇ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। * [[ਯੂਨਾਈਟਡ ਕਿੰਗਡਮ|ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ]], [[ਭਾਰਤ]], ਅਤੇ [[ਮੈਰੀਲੈਂਡ]], [[ਨਿਊ ਇੰਗਲੈਂਡ]] ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ,<ref>Spruce Creek Association. Kittery, ME. [http://www.sprucecreekassociation.org/sprucecreek.html "About the Spruce Creek Watershed."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080703211312/http://www.sprucecreekassociation.org/sprucecreek.html|date=2008-07-03}} Accessed 2010-10-02.</ref> ਇੱਕ ਜਲਵਾਯੂ ਪ੍ਰਵੇਸ਼, ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲੂਣ ਦਲਦਲ ਜਾਂ [[ਜਵਾਰ|ਮੈਂਗਰੋਵ]] ਦਲਦਲ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਬੰਦ ਅਤੇ ਨਿਕਾਸ ਵਾਲੇ ਪੁਰਾਣੇ ਲੂਣ ਦਲਦਲ ਜਾਂ ਦਲਦਲ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪੋਰਟਸਬ੍ਰਿਜ ਕ੍ਰੀਕ ਪੋਰਟਸੀ ਟਾਪੂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਭੂਮੀ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰਦਾ ਹੈ)। ਇਹਨਾਂ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ, "ਸਟਰੀਮ" ਸਮੁੰਦਰੀ ਪਾਣੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਨੀਵੀਂ ਅਤੇ ਉੱਚੀ ਲਹਿਰਾਂ 'ਤੇ ਕ੍ਰੀਕ ਚੈਨਲ ਦੁਆਰਾ ਸਮੁੰਦਰੀ ਪਾਣੀ ਦਾ ਰਾਹ ਹੈ। === ਨਦੀ === ਇੱਕ [[ਦਰਿਆ|ਨਦੀ]] ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਕੁਦਰਤੀ ਧਾਰਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਨਦੀ ਨਾਲੋਂ ਬਹੁਤ ਚੌੜੀ ਅਤੇ ਡੂੰਘੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਫੋਰਡੇਬਲ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਨੈਵੀਗੇਬਲ ਜਲ ਮਾਰਗ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|title=Limnology: Lake and river ecosystems|url=https://archive.org/details/limnologylakeriv0003wetz|last=Wetzel|first=Robert G.|date=2001|publisher=Academic Press|isbn=978-0127447605|edition=3rd|location=San Diego|oclc=46393244}}</ref> === ਰਨਲ === ਇੱਕ ਸਮੁੰਦਰੀ ਕਿਨਾਰੇ ਜਾਂ ਨਦੀ ਦੇ ਹੜ੍ਹ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨਾਂਤਰ ਪਹਾੜੀਆਂ ਜਾਂ ਬਾਰਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਜਾਂ ਇੱਕ ਪੱਟੀ ਅਤੇ ਕਿਨਾਰੇ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਰੇਖਿਕ ਚੈਨਲ। ਸਵਲੇ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। === ਸਹਾਇਕ === ਇੱਕ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਧਾਰਾ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਣ ਵਾਲੀ ਧਾਰਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਇੱਕ ਧਾਰਾ ਜੋ ਪਾਣੀ ਦੇ ਇੱਕ ਸਥਿਰ ਸਰੀਰ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇੱਕ [[ਝੀਲ]], [[ਖਾੜੀ]] ਜਾਂ [[ਮਹਾਂਸਾਗਰ|ਸਮੁੰਦਰ]] ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=-4ndyH7u6T0C&pg=PA179|title=The Basics of Earth Science|last=Krebs|first=Robert E.|date=2003|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=978-0-313-31930-3}}</ref> ਪਰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਨਦੀ (ਇੱਕ ਮੂਲ ਨਦੀ) ਵਿੱਚ ਜੁੜਦੀ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਇੱਕ ਸ਼ਾਖਾ ਜਾਂ ਫੋਰਕ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। === ਡਿਸਟਰੀਬਿਊਟਰੀ === ਇੱਕ ਡਿਸਟਰੀਬਿਊਟਰੀ, ਜਾਂ ਇੱਕ ਡਿਸਟਰੀਬਿਊਟਰੀ ਚੈਨਲ, ਇੱਕ ਸਟ੍ਰੀਮ ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਧਾਰਾ ਚੈਨਲ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਰਤਾਰੇ ਨੂੰ ਨਦੀ ਵੰਡ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਡਿਸਟਰੀਬਿਊਟਰੀਜ਼ [[ਦਰਿਆਈ ਡੈਲਟਾ|ਦਰਿਆ ਦੇ ਡੈਲਟਾ]] ਦੀਆਂ ਆਮ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਅਕਸਰ ਪਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ [[ਘਾਟੀ]] ਵਾਲੀ ਧਾਰਾ ਚੌੜੇ [[ਮੈਦਾਨ|ਸਮਤਲ]] ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਕਿਸੇ [[ਝੀਲ]] ਜਾਂ [[ਮਹਾਂਸਾਗਰ|ਸਮੁੰਦਰ]] ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਤੱਟਵਰਤੀ ਮੈਦਾਨਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਅੰਦਰਲੇ ਪਾਸੇ, ਆਲਵੀ ਪੱਖਿਆਂ 'ਤੇ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀ ਦੀ ਧਾਰਾ ਵੰਡਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਧਾਰਾ ਦੇ ਨਾਲ ਇਸਦੇ ਸੰਗਮ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਵਿਤਰਕਾਂ ਲਈ ਆਮ ਸ਼ਬਦ ''arm'' and ''channel'' ਹਨ। == ਹੋਰ ਨਾਮ == ਇੱਕ ਧਾਰਾ ਦੇ ਕਈ ਖੇਤਰੀ ਨਾਮ ਹਨ। === ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ === * ''ਬਰਾਂਚ'' ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਮੈਰੀਲੈਂਡ ਅਤੇ ਵਰਜੀਨੀਆ ਵਿੱਚ ਧਾਰਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਦੇਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। <ref>{{Cite web|url=http://www.oed.com/view/Entry/22600?result=1&rskey=pwParm&|title=OED Online -Branch|date=June 2017|publisher=Oxford University Press.|access-date=6 July 2017}}</ref> * ''ਕ੍ਰੀਕ'' ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਵਿੱਚ ਆਮ ਹੈ। * ਮੈਰੀਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ''ਫਾਲਸ'' ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਉਹਨਾਂ ਨਦੀਆਂ/ਨਦੀਆਂ ਲਈ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਝਰਨੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਅਜਿਹੇ ਝਰਨੇ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਲੰਬਕਾਰੀ ਬੂੰਦ ਹੀ ਹੋਵੇ। ਲਿਟਲ ਗਨਪਾਉਡਰ ਫਾਲਸ ਅਤੇ ਜੋਨਸ ਫਾਲਸ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਾਮਿਤ ਨਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਮੈਰੀਲੈਂਡ ਲਈ ਵਿਲੱਖਣ ਹਨ। <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (November 2015)">ਹਵਾਲੇ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> * [[ਨਿਊ ਯਾਰਕ|ਨਿਊਯਾਰਕ]], [[ਪੈੱਨਸਿਲਵੇਨੀਆ|ਪੈਨਸਿਲਵੇਨੀਆ]], [[ਡੇਲਾਵੇਅਰ]] ਅਤੇ [[ਨਿਊ ਜਰਸੀ]] ਵਿੱਚ ''ਮਾਰੋ'' ਇੱਕ [[ਡੱਚ ਭਾਸ਼ਾ]] ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "ਨਦੀ ਦਾ ਕਿਨਾਰਾ" ਜਾਂ "ਵਾਟਰ ਚੈਨਲ", ਅਤੇ ਯੂਕੇ ਦੇ ਅਰਥ 'ਕ੍ਰੀਕ' ਲਈ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। * [[ਓਹਾਇਓ|ਓਹੀਓ]], [[ਮੈਰੀਲੈਂਡ]], [[ਮਿਸ਼ੀਗਨ]], ਨਿਊ ਜਰਸੀ, ਪੈਨਸਿਲਵੇਨੀਆ, ਵਰਜੀਨੀਆ, ਜਾਂ ਵੈਸਟ ਵਰਜੀਨੀਆ ਵਿੱਚ ''ਰਨ'' ਇੱਕ ਸਟ੍ਰੀਮ ਦਾ ਨਾਮ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। <ref name="Watkins">{{Cite web|url=https://derekwatkins.wordpress.com/2011/07/25/generic-stream-terms/|title=Derek Watkin's USGS Analysis|date=25 July 2011|access-date=26 November 2018}}</ref> * ''ਰਨ'' ਇਨ [[ਫ਼ਲੌਰਿਡਾ|ਫਲੋਰੀਡਾ]] ਛੋਟੇ ਕੁਦਰਤੀ ਚਸ਼ਮੇ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਧਾਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਨਾਮ ਹੈ। <ref>{{Cite journal|last=Steigerwalt|first=Nancy M.|last2=Cichra|first2=Charles E.|last3=Baker|first3=Shirley M.|date=2008|title=Composition and Distribution of Aquatic Invertebrate Communities on Snags in a North Central Florida, USA, Spring-Run Stream|url=https://archive.org/details/florida-scientist_summer-2008_71_3/page/273|journal=Florida Scientist|volume=71|issue=3|pages=273–286|jstor=24321406}}</ref> ''ਨਦੀ'' ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਿਲਵਰ ਰਿਵਰ ਅਤੇ ਰੇਨਬੋ ਰਿਵਰ ਵਰਗੇ ਵੱਡੇ ਝਰਨਿਆਂ ਦੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। * ''ਸਟ੍ਰੀਮ'' ਅਤੇ ''ਬਰੂਕ'' ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਮੱਧ- ਪੱਛਮੀ ਰਾਜਾਂ, ਮੱਧ-ਅਟਲਾਂਟਿਕ ਰਾਜਾਂ ਅਤੇ [[ਨਿਊ ਇੰਗਲੈਂਡ]] ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। <ref name="Watkins" /> === ਯੁਨਾਇਟੇਡ ਕਿਂਗਡਮ === * ''Allt'' ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਕਾਟਿਸ਼ ਹਾਈਲੈਂਡਜ਼ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (November 2015)">ਹਵਾਲੇ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> * ''ਬੇਕ'' ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਲਿੰਕਨਸ਼ਾਇਰ ਤੋਂ ਕੁੰਬਰੀਆ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਕਦੇ ਡੇਨ ਅਤੇ ਨਾਰਵੇਜੀਅਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਸਨ। <ref>{{Cite web|url=http://www.oed.com/view/Entry/16756?result=1&rskey=KrqII1&result=1|title=OED Online – Beck|date=June 2017|publisher=Oxford University Press.|access-date=6 July 2017}}</ref> * ''ਬੌਰਨ'' ਜਾਂ ''ਵਿੰਟਰਬੋਰਨ'' ਨੂੰ ਦੱਖਣੀ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਚਾਕ ਡਾਊਨਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਨਦੀਆਂ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। <ref>{{Cite web|url=http://www.oed.com/view/Entry/22119?rskey=bKBrC8&result=1|title=OED Online – Bourne|date=June 2017|publisher=Oxford University Press.|access-date=6 July 2017}}</ref> ਜਦੋਂ ਸਥਾਈ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ''ਚਾਕ ਸਟ੍ਰੀਮ'' ਹੁੰਦੇ ਹਨ। * ''ਬਰੂਕ'' . <ref>{{Cite web|url=http://www.oed.com/view/Entry/23752?isAdvanced=false&result=1&rskey=RmSVun&|title=OED Online – Brook|date=June 2017|publisher=Oxford University Press.|access-date=6 July 2017}}</ref> * ''ਬਰਨ'' ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਕਾਟਲੈਂਡ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਪੂਰਬੀ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। <ref>{{Cite web|url=http://www.oed.com/view/Entry/22119?rskey=bKBrC8&result=1|title=OED Online – Burn|date=June 2017|publisher=Oxford University Press.|access-date=6 July 2017}}</ref> * ''ਗਿੱਲ'' ਜਾਂ ''ਘਾਇਲ'' ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਓਲਡ ਨੋਰਸ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੈਂਟ ਅਤੇ ਸਰੀ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰੂਪ "ਘਿਲ" ਝੀਲ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ [[ਵਿਲੀਅਮ ਵਰਡਜ਼ਵਰਥ]] ਦੀ ਕਾਢ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। <ref>{{Cite web|url=http://www.oed.com/view/Entry/78284?isAdvanced=false&result=2&rskey=zoo08P&|title=OED Online – Gill|date=June 2017|publisher=Oxford University Press.|access-date=6 July 2017}}</ref> * ਵੇਲਜ਼ ਵਿੱਚ ''ਨੈਂਟ'' ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। <ref>{{Cite web|url=http://www.oed.com/view/Entry/124979?redirectedFrom=Nant&|title=OED Online – Nant|date=June 2017|publisher=Oxford University Press.|access-date=6 July 2017}}</ref> * ''ਰਿਵੁਲੇਟ'' ਵਿਕਟੋਰੀਅਨ ਯੁੱਗ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਆਈ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਹੈ। <ref>{{Cite web|url=http://www.oed.com/view/Entry/166480?redirectedFrom=Rivulet&|title=OED Online – Rivulet|date=June 2017|publisher=Oxford University Press.|access-date=6 July 2017}}</ref> * ''ਸਟ੍ਰੀਮ'' * ''ਸਾਈਕ'' ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਕਾਟਿਸ਼ ਲੋਲੈਂਡਜ਼ ਅਤੇ ਕੁੰਬਰੀਆ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੌਸਮੀ ਧਾਰਾ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। <ref>{{Cite web|url=http://www.oed.com/view/Entry/179615?rskey=kax69D&result=1|title=OED Online – Sike|date=June 2017|publisher=Oxford University Press.|access-date=6 July 2017}}</ref> == ਹੋਰ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ == ; ਬਾਰ : ਇੱਕ ਸ਼ੋਲ ਜੋ ਇੱਕ ਧਾਰਾ ਵਿੱਚ ਤਲਛਟ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਮ੍ਹਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਵਰਤਮਾਨ ਹੌਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਸੰਗਮ 'ਤੇ ਲਹਿਰਾਂ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਦੁਆਰਾ ਰੋਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ; ਵਿਭਾਜਨ : ਦੋ ਜਾਂ ਵੱਧ ਧਾਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਾਂਟਾ। ; ਚੈਨਲ : ਇੱਕ ਡਿਪਰੈਸ਼ਨ ਜੋ ਨਿਰੰਤਰ [[ਖੋਰ (ਧਰਤ ਵਿਗਿਆਨ)|ਕਟੌਤੀ]] ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ ਸਟ੍ਰੀਮ ਦੇ ਵਹਾਅ ਨੂੰ ਚੁੱਕਦਾ ਹੈ। ; ਸੰਗਮ : ਉਹ ਬਿੰਦੂ ਜਿਸ 'ਤੇ ਦੋ ਧਾਰਾਵਾਂ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਦੋ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀਆਂ ਲਗਭਗ ਬਰਾਬਰ ਆਕਾਰ ਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਸੰਗਮ ਨੂੰ ਫੋਰਕ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ; ਡਰੇਨੇਜ ਬੇਸਿਨ : (ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ''ਵਾਟਰਸ਼ੈੱਡ'' ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਜ਼ਮੀਨ ਦਾ ਉਹ ਖੇਤਰ ਜਿੱਥੇ ਪਾਣੀ ਇੱਕ ਧਾਰਾ ਵਿੱਚ ਵਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਡਰੇਨੇਜ ਬੇਸਿਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਐਮਾਜ਼ਾਨ ਦਰਿਆ|ਐਮਾਜ਼ਾਨ ਨਦੀ]] ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਛੋਟੇ ਡਰੇਨੇਜ ਬੇਸਿਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। <ref name="USGS_Glossary" /> ; ਹੜ੍ਹ ਦਾ ਮੈਦਾਨ : ਧਾਰਾ ਦੇ ਨਾਲ ਲੱਗਦੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਜੋ [[ਹੜ੍ਹ|ਹੜ੍ਹਾਂ]] ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਧਾਰਾ ਇਸਦੇ ਕਿਨਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਓਵਰਫਲੋ ਕਰਦੀ ਹੈ। <ref name="USGS_Glossary">{{Cite web|url=https://water.usgs.gov/edu/dictionary.html|title=USGS Water Science Glossary of Terms|date=26 November 2018|publisher=United States Geological Survey}} </ref> ; ਮੁੱਖ ਪਾਣੀ ਜਾਂ ਸਰੋਤ : ਇੱਕ ਧਾਰਾ ਜਾਂ ਨਦੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਇਸਦੇ ਸਰੋਤ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੈ. ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਬਹੁਵਚਨ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਸਿੰਗਲ ਬਿੰਦੂ ਸਰੋਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। <ref name="USGS_Glossary" /> ; ਨਿੱਕ-ਪੁਆਇੰਟ : ਸਟ੍ਰੀਮ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫਾਈਲ 'ਤੇ ਬਿੰਦੂ ਜਿੱਥੇ ਸਟ੍ਰੀਮ ਗਰੇਡੀਐਂਟ ਵਿੱਚ ਅਚਾਨਕ ਤਬਦੀਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ; ਮੂੰਹ : ਉਹ ਬਿੰਦੂ ਜਿਸ 'ਤੇ ਸਟ੍ਰੀਮ ਡਿਸਚਾਰਜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਸੰਭਵ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੁਹਾਨੇ ਜਾਂ ਡੈਲਟਾ ਦੁਆਰਾ, ਪਾਣੀ ਦੇ ਸਥਿਰ ਸਰੀਰ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਝੀਲ ਜਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ। ; ਪੂਲ : ਇੱਕ ਖੰਡ ਜਿੱਥੇ ਪਾਣੀ ਡੂੰਘਾ ਅਤੇ ਹੌਲੀ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ; ਰੈਪਿਡਜ਼ : ਇੱਕ ਸਟ੍ਰੀਮ ਜਾਂ ਨਦੀ ਦਾ ਇੱਕ ਅਸ਼ਾਂਤ, ਤੇਜ਼ ਵਗਦਾ ਹਿੱਸਾ. ; ਰਾਈਫਲ : ਇੱਕ ਖੰਡ ਜਿੱਥੇ ਵਹਾਅ ਘੱਟ ਅਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਗੜਬੜ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ; [[ਦਰਿਆ|ਨਦੀ]] : ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਕੁਦਰਤੀ ਧਾਰਾ, ਜੋ ਇੱਕ ਜਲ ਮਾਰਗ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। <ref name="USGS_Glossary" /> ; ਰਨ : ਸਟ੍ਰੀਮ ਦਾ ਕੁਝ ਹੱਦ ਤੱਕ ਨਿਰਵਿਘਨ ਵਹਿਣ ਵਾਲਾ ਹਿੱਸਾ। ; ਬਸੰਤ : ਉਹ ਬਿੰਦੂ ਜਿਸ 'ਤੇ ਇੱਕ ਸਟ੍ਰੀਮ ਭੂਮੀਗਤ ਰਾਹ ਤੋਂ ਅਣ-ਇਕੱਠੀ [[ਫੋਗ|ਤਲਛਟ]] ਜਾਂ ਗੁਫਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਉਭਰਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਧਾਰਾ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗੁਫਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਕੋਰਸ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸੇ ਲਈ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਉੱਪਰ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਕੋਰਸ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸੇ ਲਈ ਭੂਮੀਗਤ ਵਹਿ ਸਕਦੀ ਹੈ। <ref name="USGS_Glossary" /> ; ਸਟ੍ਰੀਮ ਬੈੱਡ : ਇੱਕ ਧਾਰਾ ਦਾ ਤਲ। ; ਸਟ੍ਰੀਮ ਕੋਰੀਡੋਰ : ਸਟ੍ਰੀਮ, ਇਸ ਦੇ ਹੜ੍ਹ ਦੇ ਮੈਦਾਨ, ਅਤੇ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲ ਉੱਪਰੀ ਭੂਮੀ ਕੰਢੇ <ref>[http://cfpub.epa.gov/watertrain/pdf/modules/new_streamcorridor.pdf "Stream Corridor Structure"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402161646/http://cfpub.epa.gov/watertrain/pdf/modules/new_streamcorridor.pdf|date=2015-04-02}} Adapted from ''Stream Corridor Restoration: Principles, Processes, and Practices''</ref> ; ਸਟ੍ਰੀਮਫਲੋ : ਪਾਣੀ ਇੱਕ ਸਟ੍ਰੀਮ ਚੈਨਲ ਦੁਆਰਾ ਚਲਦਾ ਹੈ. <ref name="USGS_Glossary" /> : '''ਸਟ੍ਰੀਮ ਗੇਜ''' : ਇੱਕ ਸਟਰੀਮ ਜਾਂ ਨਦੀ ਦੇ ਰੂਟ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸਾਈਟ, ਜੋ ਕਿ ਹਵਾਲਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। <ref name="USGS_Glossary" /> ; ਥਲਵੇਗ : ਦਰਿਆ ਦਾ ਲੰਬਕਾਰੀ ਭਾਗ, ਜਾਂ ਸਰੋਤ ਤੋਂ ਮੂੰਹ ਤੱਕ ਹਰੇਕ ਪੜਾਅ 'ਤੇ ਚੈਨਲ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਡੂੰਘੇ ਬਿੰਦੂ ਨਾਲ ਜੁੜਣ ਵਾਲੀ ਲਾਈਨ। ; ਵਾਟਰਕੋਰਸ : ਇੱਕ ਸਟਰੀਮ (ਪਾਣੀ ਦਾ ਇੱਕ ਵਗਦਾ ਸਰੀਰ) <ref>{{Cite journal|last=Shannonhouse|first=Royal G.|date=1961|title=Some Principles of Water Law in the Southeast|journal=Mercer Law Review|volume=13|page=344}}</ref> ਜਾਂ ਸਟਰੀਮ ਦੇ ਬਾਅਦ ਚੈਨਲ। <ref name="Merriam-Webster 2022">{{Cite web|url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/watercourse|title=Definition of WATERCOURSE|date=2022-03-18|website=Merriam-Webster|access-date=2022-04-05}}</ref> <ref name="definition in the Cambridge English Dictionary 2016">{{Cite web|url=https://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/watercourse|title=watercourse|date=2016-03-07|website=definition in the Cambridge English Dictionary|access-date=2022-04-05}}</ref> <ref name="Lewis Hilton Fallon 2022">{{Cite web|url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/watercourse|title=Watercourse definition and meaning|last=Lewis|first=Roy|last2=Hilton|first2=John Buxton|date=2022-04-05|website=Collins English Dictionary|access-date=2022-04-05|last3=Fallon|first3=Jennifer}}</ref> ਯੂ.ਕੇ. ਵਿੱਚ, ਅਪਰਾਧਿਕ ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਕੁਝ ਪਹਿਲੂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਨਦੀਆਂ (ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦੀ ਰੋਕਥਾਮ) ਐਕਟ 1951, ਇਹ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇੱਕ ਵਾਟਰ ਕੋਰਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਨਦੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਸਾਲ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸੇ ਲਈ ਸੁੱਕੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। <ref>{{Cite web|url=http://www.legislation.gov.uk/ukpga/Geo6/14-15/64/body?view=plain|title=Rivers (Prevention of Pollution) Act 1951|publisher=legislation.gov.uk|access-date=25 August 2016}}</ref> ਕੁਝ ਅਧਿਕਾਰ-ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਮਾਲਕਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਪਾਣੀ ਦਾ ਕੁਝ ਜਾਂ ਬਹੁਤਾ ਹਿੱਸਾ ਵਰਤਣ ਜਾਂ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਣ ਦਾ ਕਾਨੂੰਨੀ ਅਧਿਕਾਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। <ref>{{Cite journal|last=Jones|first=J.G.|date=1965|title=Water Rights in Louisiana|journal=Louisiana Law Review|volume=16|issue=3|page=500}}</ref> ਇਹ ਅਧਿਕਾਰ ਨਦੀਆਂ, ਨਦੀਆਂ, ਨਦੀਆਂ, ਅਨਾਬ੍ਰਾਂਚਾਂ <ref name="SedimentaryResearch">{{Cite journal|last=North|first=Colin P.|year=2007|title=Recognition of the Sedimentary Architecture of Dryland Anabranching (Anastomosing) Rivers|url=http://jsedres.geoscienceworld.org/cgi/content/abstract/77/11/925|journal=Journal of Sedimentary Research|volume=77|issue=11|pages=925–938|bibcode=2007JSedR..77..925N|doi=10.2110/jsr.2007.089}}</ref> ਅਤੇ [[ਨਹਿਰ|ਨਹਿਰਾਂ]] ਤੱਕ ਫੈਲ ਸਕਦਾ ਹੈ। <ref>{{Cite web|url=http://www.fema.gov/watercourse|title=Watercourse|website=FEMA|archive-url=https://web.archive.org/web/20170707200513/http://www.fema.gov/watercourse|archive-date=2017-07-07|access-date=2017-12-15}}</ref> ; [[ਝਰਨਾ]] ਜਾਂ ਝਰਨਾ : ਪਾਣੀ ਦਾ ਡਿੱਗਣਾ ਜਿੱਥੇ ਧਾਰਾ ਇੱਕ ਅਚਾਨਕ ਬੂੰਦ ਦੇ ਉੱਪਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਨਿਕਪੁਆਇੰਟ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਪਾਣੀ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰੋਧਕ ਸਟ੍ਰੈਟਮ ਦੇ ਉੱਪਰ ਵਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੁਝ ਨਿਕਾਸ ਪੁਆਇੰਟ ਕਟੌਤੀ ਦੁਆਰਾ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਇਸਦੇ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਟ੍ਰੀਮ ਨਿਕਪੁਆਇੰਟ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਲਈ "ਕੋਸ਼ਿਸ਼" ਕਰਨ ਵਿੱਚ [[ਗਤਿਜ ਊਰਜਾ|ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਊਰਜਾ]] ਖਰਚ ਕਰਦੀ ਹੈ। ; ਗਿੱਲਾ ਘੇਰਾ : ਉਹ ਲਾਈਨ ਜਿਸ 'ਤੇ ਧਾਰਾ ਦੀ ਸਤ੍ਹਾ ਚੈਨਲ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। == ਸਰੋਤ == [[ਤਸਵੀਰ:Homesteadcreekflowers.jpg|thumb| ਛੋਟੀ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀ, ਡਾਇਮੰਡ ਰਿਜ, ਅਲਾਸਕਾ]] [[ਤਸਵੀਰ:Creek_in_perisher.jpg|thumb| ਪੇਰੀਸ਼ਰ ਸਕੀ ਰਿਜੋਰਟ, ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰੀਕ]] ਇੱਕ ਸਟ੍ਰੀਮ ਦਾ ਸਰੋਤ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਲੈਂਡਸਕੇਪ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਨਦੀ ਨੈਟਵਰਕਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇਸਦੇ ਕੰਮ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਸਦੀਵੀ ਅਤੇ ਰੁਕ-ਰੁਕ ਕੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਧਾਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਛੋਟੇ ਉੱਪਰਲੇ ਪਾਣੀਆਂ ਅਤੇ ਭੂਮੀਗਤ ਪਾਣੀ ਦੁਆਰਾ ਸਪਲਾਈ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹੈੱਡਵਾਟਰ ਅਤੇ ਅਲੌਕਿਕ ਧਾਰਾਵਾਂ ਅਕਸਰ ਮੀਂਹ ਅਤੇ ਬਰਫ਼ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਰਖਾ ਤੋਂ ਆਪਣਾ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪਾਣੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। <ref>{{Cite web|url=https://archive.epa.gov/water/archive/web/html/streams.html|title=Streams {{!}} Rivers & Streams {{!}} US EPA|website=archive.epa.gov|access-date=2021-10-14}}</ref> ਇਸ ਦਾ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪਾਣੀ ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਜਲ-ਸਥਾਨਾਂ ਤੋਂ ਵਾਸ਼ਪੀਕਰਨ ਦੁਆਰਾ, ਜਾਂ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਵਾਸ਼ਪੀਕਰਨ ਦੁਆਰਾ ਮੁੜ-ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਪਾਣੀ ਘੁਸਪੈਠ ਦੁਆਰਾ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਣ ਲਈ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭੂਮੀਗਤ ਪਾਣੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਤੇਜ਼ ਪਾਣੀ ਅਸਥਾਈ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਰਫ਼ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਅਤੇ [[ਗਲੇਸ਼ੀਅਰ|ਗਲੇਸ਼ੀਅਰਾਂ]] ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਭਾਫ਼ ਜਾਂ ਪਿਘਲਣ ਦੁਆਰਾ ਛੱਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਾਕੀ ਦਾ ਪਾਣੀ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਵਗਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਅਨੁਪਾਤ ਹਵਾ, ਨਮੀ, ਬਨਸਪਤੀ, ਚੱਟਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਅਤੇ ਰਾਹਤ ਵਰਗੇ ਕਈ ਕਾਰਕਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਬਦਲਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਰਨਆਫ ਇੱਕ ਪਤਲੀ ਫਿਲਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਸ਼ੀਟ ਵਾਸ਼ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਸ਼ੀਟ ਰਨਆਫ ਦਾ ਗਠਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਰਿਲਜ਼ ਦੇ ਇੱਕ ਨੈਟਵਰਕ ਦੇ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਇਹ ਪਾਣੀ ਇੱਕ ਚੈਨਲ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਧਾਰਾ ਦਾ ਜਨਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਨਦੀਆਂ ਛੱਪੜਾਂ ਜਾਂ ਝੀਲਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। [[ਤਸਵੀਰ:Bluerock_Creek,_Alberta.jpg|thumb| [[ਅਲਬਰਟਾ]] ਵਿੱਚ ਸਟ੍ਰੀਮ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਲ ਸਮੂਹ]] 81cd70ajo1752hxutpjdpuz999pvw1d 0 149037 842215 821705 2026-07-10T17:29:51Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842215 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Dog_morphological_variation.png|thumb|300x300px| ਮੋਂਟੇਜ ਕੁੱਤੇ ਦੀ ਰੂਪ ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਪਰਿਵਰਤਨ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।]] '''ਕੁੱਤੇ ਦੀ ਨਸਲ''' ਕੁੱਤੇ [[ਕੁੱਤਾ|ਦੀ]] ਇੱਕ ਖਾਸ ਕਿਸਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਖਾਸ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ, ਸ਼ਿਕਾਰ ਅਤੇ ਰਾਖੀ ਕਰਨ ਲਈ ਸੋਚ ਸਮਝ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਕੁੱਤੇ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲ ਥਣਧਾਰੀ ਜਾਨਵਰ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਚੋਣਵੀਂ ਨਸਲਕਸ਼ੀ]] ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਲਗਭਗ 450 ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਸਲਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਸਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰੂਪ-ਵਿਗਿਆਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਗੁਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਰੀਰ ਦਾ ਆਕਾਰ, ਖੋਪੜੀ ਦੀ ਆਕਾਰ, ਪੁੰਛ ਦੀ ਦਿੱਖ, ਫਰ ਦੀ ਕਿਸਮ ਅਤੇ ਫਰ ਦਾ ਰੰਗ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਹਾਰਕ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਰਾ ਦੇਣਾ, ਪਸ਼ੂ-ਪਾਲਣ ਅਤੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਨਾ, ਅਤੇ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਦੇ ਗੁਣ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅਤਿ-ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਵਹਾਰ, ਦਲੇਰੀ, ਅਤੇ ਹਮਲਾਵਰਤਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਨਸਲਾਂ ਪਿਛਲੇ 200 ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਸੰਸਥਾਪਕਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਅੱਜ ਕੁੱਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਭਰਪੂਰ ਮਾਸਾਹਾਰੀ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਖਿੰਡੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇੱਕ ਕੁੱਤੇ ਦੀ ਨਸਲ ਲਗਾਤਾਰ ਸਰੀਰਕ ਗੁਣ, ਅੰਦੋਲਨ ਅਤੇ ਸੁਭਾਅ ਪੈਦਾ ਕਰੇਗੀ ਜੋ ਦਹਾਕਿਆਂ ਦੇ ਚੋਣਵੇਂ ਪ੍ਰਜਨਨ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਹੋਏ ਸਨ। ਹਰੇਕ ਨਸਲ ਲਈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਪਛਾਣਦੇ ਹਨ, [[ਕੇਨਲ ਕਲੱਬ]] ਅਤੇ [[ਨਸਲ ਰਜਿਸਟਰੀ|ਨਸਲ ਦੀਆਂ ਰਜਿਸਟਰੀਆਂ]] ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਕ [[ਨਸਲ ਦੇ ਮਿਆਰ]] ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਨਸਲ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ ਨਮੂਨੇ ਦਾ ਲਿਖਤੀ ਵਰਣਨ ਹੈ।<ref name="AKC-breed">{{Cite web|url=https://www.akc.org/dog-breeds/|title=Dog Breeds - Types Of Dogs|date=2017-11-12|website=American Kennel Club|access-date=2019-08-08}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Irion, D|year=2003|title=Analysis of Genetic Variation in 28 Dog Breed Populations With 100 Microsatellite Markers|journal=Journal of Heredity|volume=94|issue=1|pages=81–7|doi=10.1093/jhered/esg004|pmid=12692167|doi-access=free}}</ref><ref name="KC-Standard">{{Cite web|url=https://www.thekennelclub.org.uk/activities/dog-showing/breed-standards/about-breed-standards/|title=About Breed Standards|website=Home|access-date=2019-08-09|archive-date=2019-07-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20190723073731/https://www.thekennelclub.org.uk/activities/dog-showing/breed-standards/about-breed-standards/|url-status=dead}}</ref> ਕੁੱਤਿਆਂ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦੇ ਸਮੇਂ ''ਨਸਲ'' ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਹੋਰ ਉਪਯੋਗਾਂ ਵਿੱਚ [[ਸ਼ੁੱਧ ਨਸਲ|ਸ਼ੁੱਧ ਨਸਲਾਂ]], [[ਕੁੱਤੇ ਦੀ ਨਸਲ|ਕਰਾਸ-ਨਸਲਾਂ]], [[ਮਿਸ਼ਰਤ ਨਸਲ ਦਾ ਕੁੱਤਾ|ਮਿਸ਼ਰਤ ਨਸਲਾਂ]] ਅਤੇ [[ਲੈਂਡਰੇਸ|ਕੁਦਰਤੀ ਨਸਲਾਂ]] ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref>{{Cite web|url=https://dogsanddog.com/|title=Dog Breed Profiles|website=Dog Breed Profiles|language=en-US|access-date=2020-02-29|archive-date=2020-02-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20200228092659/https://dogsanddog.com/|url-status=dead}}</ref> [[ਤਸਵੀਰ:The_animal_kingdom_(Plate_XVII)_(6129695577).jpg|thumb|275x275px| ਯੂਰਪੀਅਨ ਕੁੱਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਨਸਲਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ 1897 ਦਾ ਚਿੱਤਰ]] == ਪਹਿਲੀ ਨਸਲ ਦੇ ਕੁੱਤੇ == : ''ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਕੁੱਤਿਆਂ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਚਿੱਤਰਾਂ ਲਈ, [[ਪੱਛਮੀ ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਕੁੱਤਿਆਂ ਦਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਚਿੱਤਰਣ|ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਇਤਿਹਾਸ]] ਦੇਖੋ।'' [[ਤਸਵੀਰ:Engagé_mit_einem_indianischen_Hundeschlitten_by_Maximilian_zu_Wied-Neuwied.jpg|right|thumb|200x200px| [[Sled ਕੁੱਤਾ|ਸਲੇਡ ਕੁੱਤਿਆਂ]] ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ, 1833 ਵਿੱਚ ਸਕੈਚ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ]] [[ਤਸਵੀਰ:Tesem2.jpg|thumb|180x180px| [[ਟੇਸੇਮ]], ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮਿਸਰੀ ਕੁੱਤਾ]] 2017 ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਅਧਿਐਨ ਨੇ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ ਕਿ 9,000 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਘਰੇਲੂ ਕੁੱਤਾ ਮੌਜੂਦ ਸੀ ਜੋ ਹੁਣ [[Zhokhov ਟਾਪੂ|ਜ਼ੋਖੋਵ ਟਾਪੂ]], ਆਰਕਟਿਕ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਸਾਇਬੇਰੀਆ ਹੈ, ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਮੁੱਖ ਭੂਮੀ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਕੁੱਤਿਆਂ ਨੂੰ ਚੋਣਵੇਂ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਾਂ ਤਾਂ ਸਲੇਡ ਕੁੱਤਿਆਂ ਵਜੋਂ ਜਾਂ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਕੁੱਤਿਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਾਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਇੱਕ ਸਲੇਡ ਕੁੱਤੇ ਦਾ ਮਿਆਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਕੁੱਤੇ ਦਾ ਮਿਆਰ ਮੌਜੂਦ ਸੀ। ਸਲੇਡ ਕੁੱਤੇ ਲਈ ਸਰਵੋਤਮ ਅਧਿਕਤਮ ਆਕਾਰ {{Convert|20-25|kg|lb|abbr=on}} ਹੈ ਥਰਮੋ-ਰੈਗੂਲੇਸ਼ਨ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਲੇਡ ਕੁੱਤੇ {{Convert|16-25|kg|lb|abbr=on}} ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਨ। ਇਹੀ ਮਿਆਰ 2,000 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੇ ਸਲੇਡ ਕੁੱਤਿਆਂ ਦੇ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ [[ਸਾਇਬੇਰੀਅਨ ਹਸਕੀ]] ਨਸਲ ਦੇ ਮਿਆਰ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੋਰ ਕੁੱਤੇ {{Convert|30|kg|lb|abbr=on}} ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਸਨ ਅਤੇ ਜਾਪਦੇ ਕੁੱਤੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਘਿਆੜਾਂ ਨਾਲ ਲਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਰਿੱਛ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। 3,000 ਤੋਂ 4,000 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ [[ਗ੍ਰੇਹਾਊਂਡ]] ਕਿਸਮ ਦੇ ਕੁੱਤਿਆਂ ਨੂੰ ਮਿਸਰ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਬਰਤਨ ਅਤੇ ਚਿੱਤਰਾਂ ਉੱਤੇ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। [[ਮਾਸਟਿਫ]] ਕਿਸਮ ਦੇ ਕੁੱਤੇ ਰਾਖੀ ਅਤੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਲਈ ਰੱਖੇ ਗਏ ਸਨ, ਅਤੇ ਛੋਟੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਵਾਲੇ ਕੁੱਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪਾਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>Clutton-Brock, J., 1995. </ref> ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਆਧੁਨਿਕ ਕੁੱਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਨਸਲਾਂ ਵਿਕਟੋਰੀਅਨ ਯੁੱਗ (1830-1900) ਦੇ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਪ੍ਰਜਨਨ ਅਭਿਆਸਾਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦ ਹਨ,<ref name="Atlas of Dog Breeds of the World">{{Cite book|title=Atlas of Dog Breeds of the World|last=Wilcox|first=Bonnie|last2=Walkowicz|first2=Chris|date=March 1995|publisher=TFH Publications, Inc.|isbn=978-0793812844|edition=5th|location=Neptune City, NJ Lanham, MD|pages=912|type=Print}}</ref><ref name="American Kennel Club 2006">{{Cite book|title=Complete Dog Book|url=https://archive.org/details/completedogbook0020unse_o1s9|last=American Kennel Club|publisher=Ballantine Books; 20 edition|year=2006|isbn=978-0345476265}}</ref> ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਟੱਡ ਬੁੱਕ ਦੀ ਨਕਲ ਵਿੱਚ ਪਸ਼ੂਆਂ ਅਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਲਈ ਰਜਿਸਟਰੀਆਂ 1873 ਵਿੱਚ ਇੰਗਲਿਸ਼ ਕੇਨਲ ਕਲੱਬ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦੇ ਨਾਲ ਵੰਸ਼ਾਂ ਦਾ ਸਹੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀਕਰਨ ਰਿਹਾ।<ref>{{Cite book|title=The International Encyclopedia of Dogs|url=https://archive.org/details/internationalenc0000unse_x7g2|last=Clark, Annie Rodgers|last2=Brace, Andrew H.|publisher=Howell Book House|year=1995|isbn=978-0-87605-624-0|location=New York|pages=[https://archive.org/details/internationalenc0000unse_x7g2/page/8 8]|quote=In the strictest sense, dog breeds date back only to the last couple of decades of the nineteenth century, or to more recent decades in this (the twentieth) century but distinct types of dogs have existed centuries earlier.|author-link=Anne Rogers Clark}}</ref> == ਨਸਲਾਂ == === ਸ਼ੁੱਧ ਨਸਲਾਂ === [[ਤਸਵੀਰ:Big_and_little_dog_1.jpg|right|thumb|300x300px| [[ਚਿਹੁਆਹੁਆ (ਕੁੱਤਾ)|ਚਿਹੁਆਹੁਆ]] ਮਿਸ਼ਰਤ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਨਸਲ ਗ੍ਰੇਟ ਡੇਨ]] ==== ਕੇਨਲ ਕਲੱਬ ==== ਮਾਲਕਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਇੱਕੋ ਨਸਲ ਦੇ ਕੁੱਤੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕੁੱਤਿਆਂ ਦੇ [[ਕੁੱਤੇ ਦਾ ਪ੍ਰਜਨਨ|ਪ੍ਰਜਨਨ]] ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਹੈ, ਉਹ ਰਾਸ਼ਟਰੀ [[ਕੇਨਲ ਕਲੱਬ]] ਬਣਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਕੇਨਲ ਕਲੱਬ [[ਨਸਲ ਦੇ ਮਿਆਰ|ਨਸਲ ਦੇ ਮਾਪਦੰਡਾਂ]] ਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, [[ਨਸਲ ਰਜਿਸਟਰੀ|ਨਸਲ ਦੀ ਰਜਿਸਟਰੀ]] (ਜਾਂ ਸਟੱਡਬੁੱਕ) ਵਿੱਚ ਵੰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਰਿਕਾਰਡ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ [[ਸੰਰੂਪਣ ਕੁੱਤੇ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ|ਕਨਫਰਮੇਸ਼ਨ ਡੌਗ ਸ਼ੋਅ]] ਤੇ ਅਜ਼ਮਾਇਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਜੱਜਾਂ ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਲਈ ਨਿਯਮ ਜਾਰੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਅਕਸਰ [[ਨਸਲ ਰਜਿਸਟਰੀ|ਰਜਿਸਟਰੀਆਂ]] ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਬਾਲਗ [[ਸ਼ੁੱਧ ਨਸਲ]] ਦੇ ਕੁੱਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਸੂਚੀਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਨਸਲ ਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਲਈ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਕਤੂਰਿਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਦੀਆਂ ਸੂਚੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਕ ਕੁੱਤੇ ਦੀ ਨਸਲ ਨੂੰ ਬਹੁ-ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀਆਂ ਖਾਸ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭੇਜਿਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਇੱਕੋ [[ਨਸਲ]] ਦੇ ਕੁੱਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦਿੱਖ ਅਤੇ ਵਿਵਹਾਰ ਦੀਆਂ ਸਮਾਨ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਪੂਰਵਜਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਸਮੂਹ ਤੋਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਸਨ।<ref name="{{ISBN|0764573020}}">{{Cite book|title=The joy of breeding your own show dog|url=https://archive.org/details/joyofbreedingyou0000sera|last=Donna L. Morden|last2=Seranne, Ann|last3=Wendell J. Sammet|last4=Gasow, Julia|publisher=Howell Book House|year=2004|isbn=978-0-7645-7302-6|location=New York, N.Y}}</ref> ਇੱਕ ਖਾਸ ਨਸਲ ਦੇ ਕੁੱਤੇ ਸੱਚੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਮਿਲਦੇ-ਜੁਲਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਕੁੱਤੇ ਦੀ ਪਛਾਣ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਸਬੂਤ ਦੁਆਰਾ, ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਜਾਂ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਲਿਖਤੀ ਰਿਕਾਰਡਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਨਸਲ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਸਬੂਤ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਨਸਲ ਦੀ ਪਛਾਣ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://www.grapevine.net/~wolf2dog/review.htm|title=The New Breed Of Municipal Dog Control Laws:Are They Constitutional?|last=Lynn Marmer|year=1984|website=first published in the University of Cincinnati Law Review|archive-url=https://web.archive.org/web/20000926031554/http://www.grapevine.net/~wolf2dog/review.htm|archive-date=2000-09-26|access-date=13 December 2013|quote=The court found it was impossible to identify the breed of an unregistered dog.}}</ref> ਅਜਿਹੇ ਰਿਕਾਰਡ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ [[ਸਟੱਡ ਕਿਤਾਬ|ਸਟੱਡ ਬੁੱਕ]] ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵਿਅਕਤੀਆਂ, ਕਲੱਬਾਂ ਜਾਂ ਹੋਰ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸੰਭਾਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ==== ਨਸਲ ਦੇ ਮਿਆਰ ==== ਕੁੱਤੇ ਦੀ ਹਰੇਕ ਨਸਲ ਲਈ [[ਨਸਲ ਦੇ ਮਿਆਰ (ਕੁੱਤੇ)|ਨਸਲ ਦਾ ਮਿਆਰ]] ਉਸ ਨਸਲ ਦੇ ਇੱਕ ਆਦਰਸ਼ ਕੁੱਤੇ ਦੀ ਦਿੱਖ ਅਤੇ ਵਿਵਹਾਰ ਦਾ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਵਰਣਨ ਹੈ।<ref>[http://www.akc.org/about/glossary.cfm American Kennel Club Glossary]</ref> ਨਸਲ ਦੇ ਮਿਆਰੀ ਵਰਣਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਦਿੱਖ ਅਤੇ ਵਿਵਹਾਰ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦੇਖਣਯੋਗ ਪਹਿਲੂ ਹਨ ਜੋ ਨਸਲ ਦੇ ਕਲੱਬ ਦੁਆਰਾ ਨਸਲ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਦਿੱਖ ਜਾਂ ਸੁਭਾਅ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦੇਖਣਯੋਗ ਵੇਰਵੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਸਲ ਕਲੱਬ ਦੁਆਰਾ ਅਸਵੀਕਾਰਨਯੋਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਨਸਲ ਦੇ ਮਾਪਦੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਭਾਗ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੂਲ ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਨਸਲ ਜਾਂ ਇਸ ਦੇ ਪੂਰਵਜ [[ਕੁੱਤੇ ਦੀ ਕਿਸਮ|ਕਿਸਮਾਂ]] ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਗਏ ਮੂਲ ਕੰਮ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ==== ਸਿਹਤ ਦੇ ਮੁੱਦੇ ==== ਸ਼ੁੱਧ ਨਸਲ ਦੇ ਕੁੱਤਿਆਂ ਨੂੰ [[ਮੰਗਰੇਲ|ਮਿਸ਼ਰਿਤ]] ਕੁੱਤਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਸਿਹਤ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਵੈਟਰਨਰੀ ਮੁਲਾਕਾਤਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ,<ref>{{Cite journal|last=Egenvall|first=A.|last2=Hedhammar|first2=A.|last3=Bonnett|first3=B. N.|last4=Olson|first4=P.|date=2000-04-29|title=Gender, age, breed and distribution of morbidity and mortality in insured dogs in Sweden during 1995 and 1996|url=http://veterinaryrecord.bmj.com/content/146/18/519|journal=Veterinary Record|language=en|volume=146|issue=18|pages=519–525|doi=10.1136/vr.146.18.519|issn=2042-7670|pmid=11321213}}</ref> ਅਤੇ ਘੱਟ ਲੰਬੀ ਉਮਰ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite journal|last=Bonnett|first=B. N.|last2=Egenvall|first2=A.|last3=Olson|first3=P.|last4=Hedhammar|first4=Å|date=1997-07-12|title=Mortality in insured Swedish dogs: rates and causes of death in various breeds|url=http://veterinaryrecord.bmj.com/content/141/2/40|journal=Veterinary Record|language=en|volume=141|issue=2|pages=40–44|doi=10.1136/vr.141.2.40|issn=2042-7670|pmid=9253830}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Proschowsky|first=Helle Friis|last2=Rugbjerg|first2=Helene|last3=Ersbøll|first3=Annette Kjær|date=2003-04-30|title=Mortality of purebred and mixed-breed dogs in Denmark|url=https://archive.org/details/sim_preventive-veterinary-medicine_2003-04-30_58_1-2/page/63|journal=Preventive Veterinary Medicine|volume=58|issue=1–2|pages=63–74|doi=10.1016/S0167-5877(03)00010-2|pmid=12628771}}</ref> ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ, ਅਧਿਐਨਾਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਇੱਕ ਅਤੇ ਲਗਭਗ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਘੱਟ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|last=O’Neill|first=D. G.|last2=Church|first2=D. B.|last3=McGreevy|first3=P. D.|last4=Thomson|first4=P. C.|last5=Brodbelt|first5=D. C.|date=2013-12-01|title=Longevity and mortality of owned dogs in England|url=https://researchonline.rvc.ac.uk/id/eprint/7826/1/7826.pdf|journal=The Veterinary Journal|volume=198|issue=3|pages=638–643|doi=10.1016/j.tvjl.2013.09.020|pmid=24206631}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Patronek|first=Gary J.|last2=Waters|first2=David J.|last3=Glickman|first3=Lawrence T.|date=1997-05-01|title=Comparative Longevity of Pet Dogs and Humans: Implications for Gerontology Research|journal=The Journals of Gerontology Series A: Biological Sciences and Medical Sciences|language=en|volume=52A|issue=3|pages=B171–B178|doi=10.1093/gerona/52A.3.B171|issn=1079-5006|pmid=9158552|doi-access=free}}</ref> ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਚਪਟੇ ਚਿਹਰੇ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਨੱਕ ਵਾਲੇ ਕੁੱਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਨਸਲਾਂ ਨੂੰ ਸਾਹ ਲੈਣ ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਲ,<ref>[https://www.bbc.co.uk/news/video_and_audio/headlines/37427887 How fashion has left this dog gasping for air]</ref> ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਿਹਤ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।<ref>[https://www.bbc.co.uk/news/uk-37423040 Vets warn people against buying 'flat-faced' dogs]</ref> ==== ਸ਼ੁੱਧ ਨਸਲਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ==== : ''ਦੇਖੋ: [[ਕੁੱਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਨਸਲਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]]'' The Fédération Cynologique Internationale is a global organisation with 98 members and contract partners (one member per country) that recognize 354 purebreds.<ref name="FCI-Org">{{Cite web|url=http://www.fci.be/en/Presentation-of-our-organisation-4.html|title=Presentation of our organisation|website=Fédération Cynologique Internationale|access-date=2022-03-17|ref={{sfnref | Fédération Cynologique Internationale }}}}</ref> === ਕਰਾਸ-ਨਸਲਾਂ === ਇੱਕ ਕੁੱਤੇ ਦੀ ਕਰਾਸਬ੍ਰੀਡ ਦੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਸਲਾਂ ਦੇ ਮੇਲ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://www.oxforddictionaries.com/definition/english/cross-breed|title=cross-breed|year=2014|website=Oxford Dictionaries|publisher=Oxford University Press|archive-url=https://web.archive.org/web/20120717215401/http://oxforddictionaries.com/definition/english/cross-breed|archive-date=17 July 2012}}</ref> 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ "ਡਿਜ਼ਾਈਨਰ ਕੁੱਤਾ" ਇੱਕ ਸ਼ੌਕ ਬਣ ਗਿਆ।<ref>{{Cite web|url=https://vcahospitals.com/know-your-pet/designer-dog-breeds|title=VCA Hospitals|last=Buzhardt|first=Lynn|date=2016|website=VCA}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.showqualitydogs.com/indian-dog-breeds/best-dog-breeds-in-indian-climate/|title=Show Quality Dogs|date=2020|website=show quality dogs|access-date=2023-01-22|archive-date=2022-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20220128214416/https://showqualitydogs.com/indian-dog-breeds/best-dog-breeds-in-indian-climate/|url-status=dead}}</ref> === ਮਿਸ਼ਰਿਤ ਨਸਲ === ਇੱਕ ਮਿਸ਼ਰਿਤ ਨਸਲ ਦਾ ਕੁੱਤਾ ਜਾਂ ਮੱਟ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ [[ਕੁੱਤਾ]] ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਸਲ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਨਹੀਂ ਹੈ ਪਰ ਦੋ ਨਸਲਾਂ ਦਾ ਮਿਸ਼ਰਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਜਾਣ-ਬੁੱਝ ਕੇ [[ਕੁੱਤੇ ਦਾ ਪ੍ਰਜਨਨ|ਪ੍ਰਜਨਨ]] ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਨਹੀਂ ਹੈ।<ref name="Ultimate Morris">{{Cite book|title=Dogs: The Ultimate Dictionary of over 1,000 Dog Breeds|last=Morris|first=Desmond|publisher=Tralfalgar Square|year=2008|isbn=978-1-57076-410-3|edition=First Paperback|location=Vermont|pages=696–697|chapter=Feral dogs|quote=The mongrel is not a true breed, but it is certainly a common category of domestic dog. It has been estimated that, worldwide, there are 150 million of them."|chapter-url=https://books.google.com/books?id=IjG-LAAACAAJ}}</ref> === ਕੁਦਰਤੀ ਨਸਲਾਂ === [[ਲੈਂਡਰੇਸ|ਕੁਦਰਤੀ ਨਸਲਾਂ]] ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਖਾਸ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਆਬਾਦੀਆਂ ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਹੋਣ ਵਿੱਚ ਵਧੀਆਂ।<ref>{{Cite book|title=The Genetics of the Horse|last=Sponenberg|first=D. Phillip|date=May 18, 2000|publisher=CABI Publishing|isbn=978-0-85199-429-1|editor-last=Bowling|editor-first=Ann T.|location=Wallingford, Oxfordshire, UK|pages=392–393|chapter=Genetic Resources and Their Conservation|access-date=September 28, 2014|editor-last2=Ruvinsky|editor-first2=Anatoly|chapter-url=https://books.google.com/books?id=ZL3A097IbjsC&q=Landrace+horses&pg=PA392}}</ref> ਇਸ ਵਾਤਾਵਰਨ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ ਪਰ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਜਾਂ ਕੋਈ ਚੋਣਵੇਂ ਪ੍ਰਜਨਨ ਦੇ ਨਾਲ।<ref>Coppinger, Raymond & Lorna Coppinger. </ref> == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * [[ਪੋਰਟਲ: ਕੁੱਤੇ|ਕੁੱਤਿਆਂ ਦਾ ਪੋਰਟਲ]] * [[ਕੁੱਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਨਸਲਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ|colwidth=30em|refs=<ref name=boyko2010>{{cite journal|doi=10.1371/journal.pbio.1000451|pmid=20711490|title=A Simple Genetic Architecture Underlies Morphological Variation in Dogs|journal=PLOS Biology|volume=8|issue=8|pages=e1000451|year=2010|last1=Boyko|first1=Adam R.|last2=Quignon|first2=Pascale|last3=Li|first3=Lin|last4=Schoenebeck|first4=Jeffrey J.|last5=Degenhardt|first5=Jeremiah D.|last6=Lohmueller|first6=Kirk E.|last7=Zhao|first7=Keyan|last8=Brisbin|first8=Abra|last9=Parker|first9=Heidi G.|last10=Vonholdt|first10=Bridgett M.|last11=Cargill|first11=Michele|last12=Auton|first12=Adam|last13=Reynolds|first13=Andy|last14=Elkahloun|first14=Abdel G.|last15=Castelhano|first15=Marta|last16=Mosher|first16=Dana S.|last17=Sutter|first17=Nathan B.|last18=Johnson|first18=Gary S.|last19=Novembre|first19=John|last20=Hubisz|first20=Melissa J.|last21=Siepel|first21=Adam|last22=Wayne|first22=Robert K.|last23=Bustamante|first23=Carlos D.|last24=Ostrander|first24=Elaine A.|pmc=2919785}} {{PD-notice}}</ref> <ref name=Frantz2020>{{cite journal|doi=10.1038/s41576-020-0225-0|title=Animal domestication in the era of ancient genomics|year=2020|last1=Frantz|first1=Laurent A. F.|last2=Bradley|first2=Daniel G.|last3=Larson|first3=Greger|last4=Orlando|first4=Ludovic|journal=Nature Reviews Genetics|volume=21|issue=8|pages=449–460|pmid=32265525|s2cid=214809393|url=https://qmro.qmul.ac.uk/xmlui/handle/123456789/66726}}</ref> <ref name=freedman2017>{{cite journal|doi=10.1146/annurev-animal-022114-110937|pmid=27912242|title=Deciphering the Origin of Dogs: From Fossils to Genomes|journal=Annual Review of Animal Biosciences|volume=5|pages=281–307|year=2017|last1=Freedman|first1=Adam H|last2=Wayne|first2=Robert K}}</ref> <ref name=larson2012>{{cite journal|author=Larson, G|year=2012|title=Rethinking dog domestication by integrating genetics, archeology, and biogeography|doi=10.1073/pnas.1203005109|pmid=22615366|pmc=3384140|volume=109|issue=23|journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A.|pages=8878–83|bibcode=2012PNAS..109.8878L|doi-access=free}}</ref> <ref name=Ostrander2019>{{cite journal|doi=10.1093/nsr/nwz049|pmid=31598383|pmc=6776107|title=Dog10K: An international sequencing effort to advance studies of canine domestication, phenotypes, and health|journal=National Science Review|volume=6|issue=4|pages=810–824|year=2019|last1=Ostrander|first1=Elaine A.|last2=Wang|first2=Guo-Dong|last3=Larson|first3=Greger|last4=Vonholdt|first4=Bridgett M.|last5=Davis|first5=Brian W.|last6=Jagannathan|first6=Vidyha|last7=Hitte|first7=Christophe|last8=Wayne|first8=Robert K.|last9=Zhang|first9=Ya-Ping}}</ref> <ref name=parker2004>{{Cite journal | doi = 10.1126/science.1097406| pmid = 15155949| title = Genetic Structure of the Purebred Domestic Dog| url = https://archive.org/details/sim_science_2004-05-21_304_5674/page/1160| journal = Science| volume = 304| issue = 5674| pages = 1160–4| year = 2004| last1 = Parker | first1 = H. G.| last2 = Kim| first2 = L. V.| last3 = Sutter| first3 = N. B.| last4 = Carlson| first4 = S| last5 = Lorentzen| first5 = T. D.| last6 = Malek| first6 = T. B.| last7 = Johnson| first7 = G. S.| last8 = Defrance| first8 = H. B.| last9 = Ostrander| first9 = E. A.| last10 = Kruglyak| first10 = L|bibcode = 2004Sci...304.1160P | s2cid = 43772173}}</ref> <ref name=pitulko2017>{{cite journal|doi=10.1016/j.jasrep.2017.04.003|title=Archaeological dogs from the Early Holocene Zhokhov site in the Eastern Siberian Arctic|journal=Journal of Archaeological Science: Reports|volume=13|pages=491–515|year=2017|last1=Pitulko|first1=Vladimir V.|last2=Kasparov|first2=Aleksey K.}}</ref>}} == ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ == * {{Cite encyclopedia|title=Encyclopedia of Dogs|first1=David|last1=Alderton|date=September 2008|publisher=Parragon Inc|isbn=978-1407524382|location=Bath|pages=384}} * {{Cite encyclopedia|title=Encyclopedia of Dog Breeds: Profiles of More than 150 Breeds|first1=D. Caroline|last1=Coile|isbn=9780764157004|publisher=Barron's Educational Series, Incorporated|date=April 1, 2005|pages=368}} * {{Cite encyclopedia|last1=De Prisco|first1=Andrew|title=Canine Lexicon|publisher=T. F. H. Publications|isbn=978-3-929545-60-9|pages=886}} * {{Cite book|url=https://archive.org/details/kistersbestencyc00kist/page/329|title=Kister's Best Encyclopedias|last=Kister|first=Kenneth F.|publisher=Oryx|year=1994|isbn=978-0-89774-744-8|edition=2nd|location=Phoenix|pages=[https://archive.org/details/kistersbestencyc00kist/page/329 329–330]}} * {{Cite encyclopedia|title=World Atlas of Dog Breeds <!--|type=Hardcover |edition=September 1, 2005-->|first1=Dominique|last1=De Vito|pages=960|location=Neptune City, NJ Lanham, MD|publisher=TFH Publications, Inc. Distributed in the U.S. to the Bookstore and library trade by National Book Network|date=September 1, 2005|isbn=978-0793806560}} * {{Cite encyclopedia|title=The Dog Encyclopedia|pages=360|publisher=DK Adult|date=July 15, 2013|isbn=978-1465408440}} * {{Cite encyclopedia|title=Atlas of Dog Breeds of the World|first1=Bonnie|last1=Wilcox|isbn=978-0793812844|location=Neptune City, NJ Lanham, MD|pages=912|date=March 1995|publisher=TFH Publications, Inc. Distributed in the U.S. to the Bookstore and library trade by National Book Network}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [http://www.fci.be/nomenclature.aspx ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਸਿਨੋਲੋਜੀਕ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਨਸਲਾਂ ਦਾ ਨਾਮਕਰਨ], 78 ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ 339 ਕੁੱਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਨਸਲਾਂ ਨੂੰ ਸੂਚੀਬੱਧ ਕਰਦਾ ਹੈ। [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੁੱਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਨਸਲਾਂ]] 0bxsfujc69nyl88pp1dclim34l72emg 0 149973 842257 815630 2026-07-10T18:23:37Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 3 books for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842257 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Spirulina_tablets.jpg|right|thumb| ਸਪੀਰੂਲੀਨਾ ਦੀਆਂ ਗੋਲੀਆਂ]] '''ਸਪਿਰੋਲੀਨਾ ਜਾਂ ਸਪੀਰੂਲਿਨਾ''' [[ਨੀਲ ਹਰੀ ਕਾਈ|ਸਾਇਨੋਬੈਕਟੀਰੀਆ]] (ਨੀਲਾ-ਹਰਾ ਐਲਗੀ) ਦਾ ਇੱਕ ਬਾਇਓਮਾਸ ਹੈ ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਖਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ ''ਆਰਥਰੋਸਪੀਰਾ ਪਲੈਟੈਂਸਿਸ'', ''ਏ.'' ਫਿਊਸੀਫਾਰਮਿਸ ਅਤੇ ''ਏ. ਮੈਕਸਿਮਾ'' ਹਨ। ''ਆਰਥਰੋਸਪੀਰਾ'' ਨੂੰ ਇੱਕ ਖੁਰਾਕ ਪੂਰਕ ਜਾਂ ਪੂਰੇ ਭੋਜਨ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ<ref name="medline-plus">{{Cite web|url=https://www.nlm.nih.gov/medlineplus/druginfo/natural/923.html|title=Blue-green algae|date=23 July 2020|publisher=MedlinePlus, National Library of Medicine, US National Institutes of Health|access-date=1 January 2021}}</ref> ਇਸਦੀ ਵਰਤੋਂ [[ਜਲ ਖੇਤੀ (ਐਕੁਆਕਲਚਰ)|ਐਕੁਆਕਲਚਰ]], ਐਕੁਏਰੀਅਮ ਅਤੇ [[ਪੋਲਟਰੀ]] ਉਦਯੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਫੀਡ ਪੂਰਕ ਵਜੋਂ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਪੀਰੂਲੀਨਾ ਇਕ ਖਾਣ ਵਾਲੀ ਸੂਖ਼ਮ ਐਲਗੀ (ਕਾਈ) ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰੀ ਘਾਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਨਸਪਤੀ ਦੀ ਇਸ ਪਹਿਲੀ ਜੀਵਿਤ ਫੋਟੋਸਿੰਥੈਟਕ ਉਤਪਤੀ ਨੂੰ ਕੁਦਰਤ ਨੇ ਅੱਜ ਤੋਂ ਲਗਪਗ 3.5 ਕਰੋੜ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਨੀਲੇ-ਹਰੇ ਰੰਗ ਦੀ ਕਾਈ ਵਾਤਾਵਰਨ ਵਿਚ ਆਕਸੀਜਨ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। == ਵਿਉਤਪਤੀ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿਗਿਆਨ == [[ਤਸਵੀਰ:Spira400xwetcr.jpg|thumb| ਸਪੀਰੂਲੀਨਾ ਪਾਊਡਰ 400×, ਬੇਦਾਗ ਗਿੱਲਾ ਮਾਊਂਟ]] ''ਏ. ਮੈਕਸਿਮਾ'' ਅਤੇ ''ਏ. ਪਲੇਟੈਂਸਿਸ'' ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਾਰ <nowiki><id="mwKA">spirulina<></nowiki> ਜੀਨਸ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਆਮ ਨਾਮ, ਸਪੀਰੂਲਿਨਾ, ''ਏ. ਪਲੇਟੈਂਸਿਸ'' ਦੇ ਸੁੱਕੇ ਬਾਇਓਮਾਸ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, <ref>{{Cite book|title=Spirulina in human nutrition and health|last=Gershwin|first=M. E.|last2=Belay|first2=A.|date=2007|publisher=CRC Press, USA}}</ref> ਜੋ ਕਿ [[ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸੰਸਲੇਸ਼ਣ|ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸੰਸ਼ਲੇਸ਼ਣ]] ਬੈਕਟੀਰੀਆ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ ਜੋ [[ਨੀਲ ਹਰੀ ਕਾਈ|ਸਾਇਨੋਬੈਕਟੀਰੀਆ]] ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਕਲੋਰੋਫਾਈਟਾ ਸਮੂਹਾਂ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਵਿਗਿਆਨਕ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਸਪੀਰੂਲਿਨਾ ਅਤੇ ''ਆਰਥਰੋਸਪੀਰਾ'' ਜੀਨਸ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਅੰਤਰ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ''ਆਰਥਰੋਸਪੀਰਾ'' ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਨੂੰ ਤਪਤ-ਖੰਡੀ ਅਤੇ ਉਪ-ਤਪਤਖੰਡੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬਰੈਕਰਿਸ਼ ਖਾਰੇ ਅਤੇ ਖਾਰੇ ਪਾਣੀਆਂ ਤੋਂ ਨਿਖੇੜ ਕੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।''ਆਰਥਰੋਸਪੀਰਾ'' ਜੀਨਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ''ਏ. ਪਲੇਟੈਂਸਿਸ'' ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਖਿੰਡਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਫਰੀਕਾ ਵਿੱਚ, ਪਰ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ''A. maxima'' ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਅਤੇ ਮੈਕਸੀਕੋ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। <ref name=":0">{{Cite journal|date=2015|title=Spirulina in combating Protein Energy Malnutrition (PEM) and Protein Energy Wasting (PEW) - A review|url=https://jnutres.com/articles/spirulina-in-combating-protein-energy-malnutrition-pem-and-protein-energy-wasting-pew-a-review|deadurl=Siva Kiran RR, Madhu GM, Satyanarayana SV|journal=Journal of Nutrition Research|volume=3|issue=1|pages=62–79|doi=10.55289/jnutres/v3i1.5|doi-access=free|access-date=2023-02-02|archive-date=2023-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20230202070644/https://jnutres.com/articles/spirulina-in-combating-protein-energy-malnutrition-pem-and-protein-energy-wasting-pew-a-review|url-status=dead}}</ref> ''ਸਪੀਰੂਲਿਨਾ'' ਸ਼ਬਦ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੈ। ''ਆਰਥਰੋਸਪੀਰਾ'' ਸਪੀਸੀਜ਼ ਫ੍ਰੀ-ਫਲੋਟਿੰਗ, ਫਿਲਾਮੈਂਟਸ ਸਾਇਨੋਬੈਕਟੀਰੀਆ ਹਨ ਜੋ ਇੱਕ ਖੁੱਲੇ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਦੇ ਹੈਲਿਕਸ ਵਿੱਚ [[ਸਿਲੰਡਰ|ਬੇਲਨਾਕਾਰ]], ਬਹੁ- ਸੈਲੂਲਰ ਟ੍ਰਾਈਕੋਮ ਦੁਆਰਾ ਪਛਾਣੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਹ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉੱਚ [[ਪੀ.ਐੱਚ. (ਹਾਈਡਰੋਜਨ ਸ਼ਕਤੀ)|ਪੀਐਚ]] ਅਤੇ [[ਕਾਰਬੋਨੇਟ]] ਅਤੇ ਬਾਈਕਾਰਬੋਨੇਟ ਦੀ ਉੱਚ ਗਾੜ੍ਹਾਪਣ ਵਾਲੀਆਂ ਤਪਤ-ਖੰਡੀ ਅਤੇ ਉਪ-ਤਪਤ-ਖੰਡੀ ਝੀਲਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। <ref name="FAO Spirulina Review">{{Cite web|url=ftp://ftp.fao.org/docrep/fao/011/i0424e/i0424e00.pdf|title=A Review on Culture, Production and Use of Spirulina as Food dor Humans and Feeds for Domestic Animals and Fish|last=Habib|first=M. Ahsan B.|last2=Parvin|first2=Mashuda|year=2008|publisher=Food and Agriculture Organization of The United Nations|access-date=November 20, 2011|last3=Huntington|first3=Tim C.|last4=Hasan|first4=Mohammad R.}}</ref> ''A. ਪਲੇਟੈਂਸਿਸ'' ਅਫਰੀਕਾ, ਏਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ''ਏ. ਮੈਕਸਿਮਾ'' ਮੱਧ ਅਮਰੀਕਾ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਹੈ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੀ ਸਪੀਰੂਲੀਨਾ ਓਪਨ-ਚੈਨਲ ਰੇਸਵੇਅ ਤਾਲਾਬਾਂ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੈਡਲ ਪਹੀਏ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਹਿਲਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। <ref name="FAO Spirulina Review" /> ਸਪੀਰੂਲਿਨਾ ਇਕ ਤਰਾਂ ਦੇ ਪੌਦੇ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਦੇ ਕੀੜੇ ਹਨ ਜੋ ਲਗਭਗ 8.5 pH ਜਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਤੇ {{Convert|30|C|F}} ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਤਾਪਮਾਨ 'ਤੇ ਜ਼ਿੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ । ਉਹ ਆਟੋਟ੍ਰੋਫਿਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਮਤਲਬ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣਾ ਭੋਜਨ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜੀਵਿਤ ਊਰਜਾ ਜਾਂ ਜੈਵਿਕ ਕਾਰਬਨ ਸਰੋਤ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪੌਧੇ ਉਗਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਫੀਡ ਹੈ: <ref>{{Cite journal|last=Chang|first=Yuanyuan|displayauthors=etal|year=2013|title=Cultivation of Spirulina platensis for biomass production and nutrient removal from synthetic human urine|journal=Applied Energy|volume=102|pages=427–431|doi=10.1016/j.apenergy.2012.07.024}}</ref> * [[ਮਿੱਠਾ ਸੋਡਾ|ਬੇਕਿੰਗ ਸੋਡਾ]] {{Convert|16|g/L|g/gal|abbr=on}} * ਪੋਟਾਸ਼ੀਅਮ ਨਾਈਟ੍ਰੇਟ {{Convert|2|g/L|g/gal|abbr=on}} * ਸਮੁੰਦਰੀ ਲੂਣ - {{Convert|1|g/L|g/gal|abbr=on}} * ਪੋਟਾਸ਼ੀਅਮ ਫਾਸਫੇਟ {{Convert|0.1|g/L|g/gal|abbr=on}} * ਆਇਰਨ ਸਲਫੇਟ {{Convert|0.0378|g/L|g/gal|abbr=on}} {{nutritionalvalue | name=ਸਪਿਰੂਲੀਨਾ ( ਸੁਕਾਇਆ ਹੋਇਆ)| caption=ਪ੍ਰਤੀ 100 ਗ੍ਰਾਮ ਨਿਊਟਰੀਸ਼ਨ ਵੈਲਯੂ water =4.68 g| kJ =1213| protein =57.47 g| fat =7.72 g| carbs =23.9 g| fiber =3.6 g| sugars =3.1 g| calcium_mg =120| iron_mg =28.5| magnesium_mg =195| phosphorus_mg =118| potassium_mg =1363| sodium_mg =1048| zinc_mg =2| manganese_mg =1.9| selenium_μg =7.2| vitC_mg =10.1| thiamin_mg =2.38| riboflavin_mg =3.67| niacin_mg =12.82| pantothenic_mg =3.48| vitB6_mg=0.364| folate_ug =94| choline_mg =66| vitB12_ug =0| vitA_IU =570| betacarotene_ug =| lutein_ug =| vitE_mg =5| vitD_iu =0| vitK_ug =25.5| satfat =2.65 g| monofat =0.675 g| polyfat =2.08 g| tryptophan =0.929 g| threonine =2.97 g| isoleucine =3.209 g| leucine =4.947 g| lysine =3.025 g| methionine =1.149 g| cystine =0.662 g| phenylalanine =2.777 g| tyrosine =2.584 g| valine =3.512 g| arginine =4.147 g| histidine =1.085 g| alanine =4.515 g| aspartic acid =5.793 g| glutamic acid =8.386 g| glycine =3.099 g| proline =2.382 g| serine =2.998 g| right=1 | source_usda=1|| note=[https://fdc.nal.usda.gov/fdc-app.html#/food-details/170495/nutrients Link to USDA FoodData Central page]|caption=ਪ੍ਰਤੀ 100 ਗ੍ਰਾਮ ਨਿਊਟਰੀਸ਼ਨ ਵੈਲਯੂ}} [[Category:Pages using infobox nutritional value with unknown parameters|rightSpirulina (dietary supplement)]] [[Category:Pages using infobox nutritional value with unknown parameters|vitA_IUSpirulina (dietary supplement)]] [[Category:Pages using infobox nutritional value with unknown parameters|selenium_μgSpirulina (dietary supplement)]] == ਇਤਿਹਾਸਕ ਵਰਤੋਂ == ਸਪੀਰੂਲਿਨਾ 16ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੱਕ [[ਅਜ਼ਤੇਕ|ਐਜ਼ਟੈਕ]] ਅਤੇ ਹੋਰ ਮੇਸੋਅਮਰੀਕਨਾਂ ਲਈ ਭੋਜਨ ਦਾ ਸਰੋਤ ਸੀ; ਮੈਕਸੀਕੋ ਵਿੱਚ ਟੇਕਸਕੋਕੋ ਝੀਲ ਤੋਂ ਵਾਢੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕੇਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਕਰੀ ਦਾ ਵਰਣਨ [[ਹੇਰਨਾਨ ਕੋਰਤੇਸ|ਕੋਰਟੇਸ]] ਦੇ ਇੱਕ ਸਿਪਾਹੀ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। <ref>Diaz Del Castillo, B. ''The Discovery and Conquest of Mexico, 1517–1521.'' London: Routledge, 1928, p. 300.</ref> <ref name="OsborneKahn2005">{{Cite book|title=World History: Societies of the Past|url=https://archive.org/details/worldhistorysoci0000char|last=Osborne|first=Ken|last2=Kahn|first2=Charles N.|publisher=Portage & Main Press|year=2005|isbn=978-1-55379-045-7|location=Winnipeg}}</ref> ਐਜ਼ਟੈਕ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ''ਟੇਕੁਇਟਲੈਟਲ'' ਕਿਹਾ। <ref name="FAO Spirulina Review"/>{{Cite web|url=ftp://ftp.fao.org/docrep/fao/011/i0424e/i0424e00.pdf|title=A Review on Culture, Production and Use of Spirulina as Food dor Humans and Feeds for Domestic Animals and Fish|last=Habib|first=M. Ahsan B.|last2=Parvin|first2=Mashuda|year=2008|publisher=Food and Agriculture Organization of The United Nations|access-date=November 20, 2011|last3=Huntington|first3=Tim C.|last4=Hasan|first4=Mohammad R.}}<nowiki></ref></nowiki> 1960 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਫ੍ਰੈਂਚ ਖੋਜਕਰਤਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਪਿਰੂਲਿਨਾ ਟੇਕਸਕੋਕੋ ਝੀਲ ਵਿੱਚ ਭਰਪੂਰ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਪਾਈ ਗਈ ਸੀ, ਪਰ ਸ਼ਾਇਦ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੀਆਂ ਝੀਲਾਂ ਦੇ ਸੁਕਾਏ ਜਾਣ ਕਾਰਨ , 16ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਐਜ਼ਟੈਕ ਦੁਆਰਾ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਭੋਜਨ ਸਰੋਤ ਵਜੋਂ ਇਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦਾ ਕੋਈ ਹਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, । . <ref name="FAO Spirulina Review"/>{{Cite web|url=ftp://ftp.fao.org/docrep/fao/011/i0424e/i0424e00.pdf|title=A Review on Culture, Production and Use of Spirulina as Food dor Humans and Feeds for Domestic Animals and Fish|last=Habib|first=M. Ahsan B.|last2=Parvin|first2=Mashuda|year=2008|publisher=Food and Agriculture Organization of The United Nations|access-date=November 20, 2011|last3=Huntington|first3=Tim C.|last4=Hasan|first4=Mohammad R.}}<nowiki></ref></nowiki> 1520 ਵਿੱਚ ਖੋਜੇ ਗਏ ''ਟੇਕੁਇਟਲੈਟਲ'' ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਦਾ 1940 ਤੱਕ ਦੁਬਾਰਾ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਬੈਲਜੀਅਨ ਫਿਕੋਲੋਜਿਸਟ ਪਿਏਰੇ ਡਾਂਗੇਰਡ ਨੇ ''ਕਾਨੇਮਬੂ'' ਕਬੀਲੇ ਜੋ ਅਫਰੀਕੀ ਦੇਸ਼ [[ਚਾਡ]] ਵਿੱਚ [[ਚਾਡ ਝੀਲ]] ਤੋਂ ਇਸਦੀ ਕਟਾਈ ਕਰਦੇ ਸਨ , ਦੁਆਰਾ ਖਾਧੀ ਗਈ ਇੱਕ ਕੇਕ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ । ਡਾਂਗੇਰਡ ਨੇ ''ਡੀਹੇ'' ਦੇ ਨਮੂਨਿਆਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪਾਇਆ ਕਿ ਇਹ ਝੀਲ ਤੋਂ ਨੀਲੇ-ਹਰੇ ਐਲਗੀ ਦੇ ਬਸੰਤ ਰੂਪ ਦੀ ਸੁੱਕੀ ਹੋਈ ਰਸ ਹੈ। ''ਦੀਹੇ'' ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਭੋਜਨ ਲਈ ਬਰੋਥ ਜਾਂ ਖਾਧ ਖੁਰਾਕ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵੇਚੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਚਡ ਝੀਲ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਛੋਟੀਆਂ ਝੀਲਾਂ ਅਤੇ ਛੱਪੜਾਂ ਤੋਂ ਸਪੀਰੂਲੀਨਾ ਦੀ ਕਟਾਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। <ref>{{Cite journal|last=Abdulqader|first=G.|last2=Barsanti|first2=L.|last3=Tredici|first3=M.|year=2000|title=Harvest of Arthrospira platensis from Lake Kossorom (Chad) and its household usage among the Kanembu|url=https://archive.org/details/journal-of-applied-phycology_2000_12_3-5/page/493|journal=Journal of Applied Phycology|volume=12|issue=3/5|pages=493–498|doi=10.1023/A:1008177925799}}</ref> 1964 ਅਤੇ 1965 ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਬਨਸਪਤੀ ਵਿਗਿਆਨੀ ਜੀਨ ਲਿਓਨਾਰਡ ਨੇ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ''ਡਾਇਹੇ ਸਪੀਰੂਲਿਨਾ'' ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸੋਡੀਅਮ ਹਾਈਡ੍ਰੋਕਸਾਈਡ ਉਤਪਾਦਨ ਸਹੂਲਤ ਲਈ ਐਲਗੀ ਦੇ ਖਿੜਾਅ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਪੈਮਾਨੇ ਇਸ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਆਧਾਰ ਵਜੋਂ ਸਪੀਰੂਲਿਨਾ ਦੇ ਵੱਡੇ ਹੋਣ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ -ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਅਤੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ । <ref name=":0"/>{{Cite journal|date=2015|title=Spirulina in combating Protein Energy Malnutrition (PEM) and Protein Energy Wasting (PEW) - A review|url=https://jnutres.com/articles/spirulina-in-combating-protein-energy-malnutrition-pem-and-protein-energy-wasting-pew-a-review|deadurl=Siva Kiran RR, Madhu GM, Satyanarayana SV|journal=Journal of Nutrition Research|volume=3|issue=1|pages=62–79|doi=10.55289/jnutres/v3i1.5|doi-access=free}}<nowiki></ref></nowiki> == ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਪੋਸ਼ਣ == ਭੋਜਨ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ [[ਕੁਪੋਸ਼ਣ]] ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਤ ਕਰਨ ਲਈ , ਅਤੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੀ [[ਸਪੇਸ ਉਡਾਣ|ਸਪੇਸ ਫਲਾਈਟ]] ਜਾਂ [[ਮੰਗਲ (ਗ੍ਰਹਿ)|ਮੰਗਲ]] ਮਿਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁਰਾਕ ਸਹਾਇਤਾ ਵਜੋਂ ਸਪੀਰੂਲਿਨਾ ਦੀ ਜਾਂਚ ਖੋਜ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ। <ref name="riley">{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/sustainable-business/2014/sep/12/spirulina-health-food-panacea-malnutrition|title=Spirulina: a luxury health food and a panacea for malnutrition|last=Riley, Tess|date=12 September 2014|publisher=The Guardian, London, UK|access-date=22 May 2017}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.esa.int/Our_Activities/Human_Spaceflight/Exploration/Ready_for_dinner_on_Mars|title=Ready for dinner on Mars?|date=13 June 2005|publisher=European Space Agency|access-date=22 May 2017}}</ref> ਭੋਜਨ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਇਸਦਾ ਫਾਇਦਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸਨੂੰ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਅਤੇ ਊਰਜਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਜ਼ਮੀਨ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। <ref name="riley" /> ਸੁੱਕੀ ਸਪੀਰੂਲੀਨਾ ਵਿੱਚ 5% ਪਾਣੀ, 24% [[ਕਾਰਬੋਹਾਈਡਰੇਟ]], 8% ਚਰਬੀ, ਅਤੇ ਲਗਭਗ 60% (51-71%) [[ਪ੍ਰੋਟੀਨ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ। <ref name="ReferenceA">{{Cite journal|last=Khan|first=Z|last2=Bhadouria|first2=P|last3=Bisen|first3=P. S.|date=October 2005|title=Nutritional and therapeutic potential of Spirulina|url=https://semanticscholar.org/paper/28313b9eeb64770d5478e608c3d44685a0e1fa2b|journal=Current Pharmaceutical Biotechnology|volume=6|issue=5|pages=373–379|doi=10.2174/138920105774370607|pmid=16248810}}</ref> <ref>{{Cite journal|last=Campanella|first=L.|last2=Russo|first2=M. V.|last3=Avino|first3=P.|date=April 2002|title=Free and total amino acid composition in blue-green algae|journal=Annali di Chimica|volume=92|issue=4|pages=343–352|pmid=12073880}}</ref> ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇੱਕ ਸੁੱਕੇ ਪਾਊਡਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਸਦੇ ਖਾਸ ਪੂਰਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੇ ,ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਮੁੱਲ ਦੀ ਸਾਰਣੀ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਸਪਿਰੁਲੀਨਾ ਦੀ ਇੱਕ 100-g ਮਾਤਰਾ {{Convert|290|kcal|kJ|lk=in}} ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਇਹ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ (ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਮੁੱਲ, 20% ਜਾਂ ਵੱਧ ਦੇ DV)ਜ਼ਰੂਰੀ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਪ੍ਰੋਟੀਨ]], ਬੀ ਵਿਟਾਮਿਨ ( ਕ੍ਰਮਵਾਰ 207%, 306%, ਤੇ 85% DV ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ )ਥਿਆਮਿਨ, ਰਿਬੋਫਲੇਵਿਨ, ਤੇਨਿਆਸੀਨ) ), ਅਤੇ [[ਖ਼ੁਰਾਕੀ ਤੱਤ|ਖੁਰਾਕੀ ਖਣਿਜ]], ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਲੋਹਾ|ਆਇਰਨ]] (219% DV) ਅਤੇ [[ਮੈਂਗਨੀਜ਼]] (90% DV) ਦਾ ਇੱਕ ਅਮੀਰ ਸਰੋਤ ਹੈ । ਸਪੀਰੂਲੀਨਾ ਦੀ ਲਿਪਿਡ ਸਮੱਗਰੀ ਭਾਰ ਅਨੁਸਾਰ 8% ਹੈ ਜੋ [[ਚਰਬੀਲਾ ਤਿਜ਼ਾਬ|ਫੈਟੀ ਐਸਿਡ]], ਗਾਮਾ-ਲਿਨੋਲੇਨਿਕ ਐਸਿਡ, <ref>{{Cite journal|last=Colla|first=L. M.|last2=Bertolin|first2=T. E.|last3=Costa|first3=J. A.|date=2003|title=Fatty acids profile of Spirulina platensis grown under different temperatures and nitrogen concentrations|url=http://repositorio.furg.br/handle/1/4524|journal=Zeitschrift für Naturforschung C|volume=59|issue=1–2|pages=55–59|doi=10.1515/znc-2004-1-212|pmid=15018053}}</ref> <ref>{{Cite journal|last=Golmakani|first=Mohammad-Taghi|last2=Rezaei|first2=Karamatollah|last3=Mazidi|first3=Sara|last4=Razavi|first4=Seyyed Hadi|date=March 2012|title=γ-Linolenic acid production by Arthrospira platensis using different carbon sources|journal=European Journal of Lipid Science and Technology|volume=114|issue=3|pages=306–314|doi=10.1002/ejlt.201100264}}</ref> ਲਿਨੋਲਿਕ ਐਸਿਡ, ਸਟੀਰੀਡੋਨਿਕ ਐਸਿਡ, <ref>{{Cite journal|last=Jubie|first=S.|last2=Ramesh|first2=P. N.|last3=Dhanabal|first3=P.|last4=Kalirajan|first4=R.|last5=Muruganantham|first5=N.|last6=Antony|first6=A. S.|date=August 2012|title=Synthesis, antidepressant and antimicrobial activities of some novel stearic acid analogues|journal=European Journal of Medicinal Chemistry|volume=54|pages=931–935|doi=10.1016/j.ejmech.2012.06.025|pmid=22770606}}</ref> ਈਕੋਸੈਪੇਂਟੇਨੋਇਕ ਐਸਿਡ (ਈਪੀਏ), ਡੋਕੋਸਾਹੈਕਸਾਏਨੋਇਕ ਐਸਿਡ (ਡੀਐਚਏ), ਅਤੇ ਅਰਾਚੀਡੋਨਿਕ ਐਸਿਡ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। . <ref name="biomass">{{Cite journal|last=Tokusoglu|first=O.|last2=Unal|first2=M. K.|year=2003|title=Biomass Nutrient Profiles of Three Microalgae: Spirulina platensis, Chlorella vulgaris, and Isochrisis galbana|journal=Journal of Food Science|volume=68|issue=4|page=2003|doi=10.1111/j.1365-2621.2003.tb09615.x}}</ref> ਉਹਨਾਂ 2003 ਦੇ ਅਨੁਮਾਨਾਂ ਦੇ ਉਲਟ (DHA ਅਤੇ EPA ਕੁੱਲ ਫੈਟੀ ਐਸਿਡ ਦੇ 2 ਤੋਂ 3% ਤੱਕ), 2015 ਖੋਜ ਨੇ ਸੰਕੇਤ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਸਪੀਰੂਲੀਨਾ ਉਤਪਾਦਾਂ ਵਿੱਚ (0.1% ਤੋਂ ਘੱਟ, DHA ਅਤੇ EPA ਸਮੇਤ) "ਕੋਈ ਖੋਜਣ ਯੋਗ ਓਮੇਗਾ -3 ਫੈਟੀ ਐਸਿਡ ਨਹੀਂ" . <ref>{{Cite journal|last=Kent|first=Megan|last2=Welladsen|first2=Heather M.|last3=Mangott|first3=Arnold|last4=Li|first4=Yan|date=2015|title=Nutritional Evaluation of Australian Microalgae as Potential Human Health Supplements|journal=PLOS ONE|volume=10|issue=2|pages=e0118985|bibcode=2015PLoSO..1018985K|doi=10.1371/journal.pone.0118985|pmc=4344213|pmid=25723496|doi-access=free}}</ref> === ਵਿਟਾਮਿਨ ਬੀ ₁₂ === ਸਪੀਰੂਲੀਨਾ ਵਿੱਚ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੋਈ ਵਿਟਾਮਿਨ ਬੀ ₁₂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਪੀਰੂਲੀਨਾ ਪੂਰਕਾਂ ਨੂੰ ਵਿਟਾਮਿਨ ਬੀ ₁₂ ਦਾ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਸਰੋਤ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੂਡੋਵਿਟਾਮਿਨ ਬੀ ₁₂ (Coα-[α-(7-ਐਡੇਨਾਇਲ)]-Coβ-cyanocobamide) ਹੈ, <ref>{{Cite journal|last=Watanabe|first=Fumio|last2=Katsura|first2=Hiromi|last3=Takenaka|first3=Shigeo|last4=Fujita|first4=Tomoyuki|last5=Abe|first5=Katsuo|last6=Tamura|first6=Yoshiyuki|last7=Nakatsuka|first7=Toshiyuki|last8=Nakano|first8=Yoshihisa|date=November 1999|title=Pseudovitamin B12 Is the Predominant Cobamide of an Algal Health Food, Spirulina Tablets|journal=Journal of Agricultural and Food Chemistry|volume=47|issue=11|pages=4736–4741|doi=10.1021/jf990541b|pmid=10552882}}</ref> ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਜੀਵ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ ਹੈ। <ref name="watanabe-review" /> <ref name="ADA2009" /> [[ਸ਼ਾਕਾਹਾਰ|ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀ]] ਖੁਰਾਕਾਂ 'ਤੇ 2009 ਦੇ ਇੱਕ ਪੋਜੀਸ਼ਨ ਪੇਪਰ ਵਿੱਚ, ਅਮਰੀਕਨ ਡਾਇਟੀਟਿਕ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸਪੀਰੂਲੀਨਾ ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ ਵਿਟਾਮਿਨ ਬੀ ₁₂ ਦਾ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਸਰੋਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। <ref name="ADA2009">{{Cite journal|last=Craig|first=W. J.|last2=Mangels|first2=A. R.|year=2009|title=Position of the American Dietetic Association: Vegetarian diets|url=http://jandonline.org/article/S0002-8223(09)00700-7/fulltext|journal=Journal of the American Dietetic Association|volume=109|issue=7|pages=1266–1282|doi=10.1016/j.jada.2009.05.027|pmid=19562864}}</ref> ਡਾਕਟਰੀ ਸਾਹਿਤ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਲਾਹ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਪੀਰੂਲਿਨਾ ਬੀ ₁₂ ਦੇ ਸਰੋਤ ਵਜੋਂ ਅਣਉਚਿਤ ਹੈ। <ref name="watanabe-review">{{Cite journal|last=Watanabe|first=F|year=2007|title=Vitamin B12 sources and bioavailability|journal=Experimental Biology and Medicine|volume=232|issue=10|pages=1266–1274|doi=10.3181/0703-MR-67|pmid=17959839|quote=Most of the edible blue-green algae (cyanobacteria) used for human supplements predominantly contain pseudovitamin B(12), which is inactive in humans. The edible cyanobacteria are not suitable for use as vitamin B(12) sources, especially in vegans.}}</ref> <ref>{{Cite journal|last=Watanabe|first=F.|last2=Katsura|first2=H.|last3=Takenaka|first3=S.|last4=Fujita|first4=T.|last5=Abe|first5=K.|last6=Tamura|first6=Y.|last7=Nakatsuka|first7=T.|last8=Nakano|first8=Y.|displayauthors=3|year=1999|title=Pseudovitamin B(12) is the predominant cobamide of an algal health food, spirulina tablets.|journal=Journal of Agricultural and Food Chemistry|volume=47|issue=11|pages=4736–4741|doi=10.1021/jf990541b|pmid=10552882|quote=The results presented here strongly suggest that spirulina tablet algal health food is not suitable for use as a B₁₂ source, especially in vegetarians.}}</ref> === ਜਾਨਵਰ ਅਤੇ ਐਕੁਆਕਲਚਰ === ਜਾਨਵਰਾਂ ਅਤੇ ਜਲ-ਪਾਲਣ ਲਈ ਵਿਕਲਪਕ ਫੀਡ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਪੀਰੂਲੀਨਾ 'ਤੇ ਕਈ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। <ref name=":0"/>{{Cite journal|date=2015|title=Spirulina in combating Protein Energy Malnutrition (PEM) and Protein Energy Wasting (PEW) - A review|url=https://jnutres.com/articles/spirulina-in-combating-protein-energy-malnutrition-pem-and-protein-energy-wasting-pew-a-review|deadurl=Siva Kiran RR, Madhu GM, Satyanarayana SV|journal=Journal of Nutrition Research|volume=3|issue=1|pages=62–79|doi=10.55289/jnutres/v3i1.5|doi-access=free}}<nowiki></ref></nowiki> ਸਪੀਰੂਲਿਨਾ ਨੂੰ ਪੋਲਟਰੀ <ref>{{Cite journal|last=Ross|first=Ernest|last2=Dominy|first2=Warren|date=1990|title=The nutritional value of dehydrated, blue-green algae (''spirulina plantensis'') for poultry|url=https://archive.org/details/sim_poultry-science_1990-05_69_5/page/794|journal=Poultry Science|volume=69|issue=5|pages=794–800|doi=10.3382/ps.0690794|pmid=2114613|doi-access=free}}</ref> ਲਈ 10% ਅਤੇ ਬਟੇਰ ਲਈ 4% ਤੋਂ ਘੱਟ ਖੁਆਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। <ref>{{Cite journal|last=Ross|first=E.|last2=Puapong|first2=D. P.|last3=Cepeda|first3=F. P.|last4=Patterson|first4=P. H.|date=1994|title=Comparison of freeze-dried and extruded ''Spirulina platensis'' as yolk pigmenting agents|url=https://archive.org/details/sim_poultry-science_1994-08_73_8/page/1282|journal=Poultry Science|volume=73|issue=8|pages=1282–1289|doi=10.3382/ps.0731282|pmid=7971672|doi-access=free}}</ref> 21-ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਬ੍ਰਾਇਲਰ ਨਰ ਚੂਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸਪੀਰੂਲੀਨਾ ਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਵਿੱਚ, 16 ਦਿਨਾਂ ਲਈ {{Cvt|40|g/kg}} ਤੱਕ ਵਾਧਾ , ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ,ਮਾਸ ਦਾ ਪੀਲਾ ਅਤੇ ਲਾਲ ਰੰਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸੰਭਵ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦੇ ਜ਼ੀਐਕਸੈਂਥਿਨ ਦੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣ ਕਾਰਨ। <ref>{{Cite journal|last=Toyomizu|first=M.|last2=Sato|first2=K.|last3=Taroda|first3=H.|last4=Kato|first4=T.|last5=Akiba|first5=Y.|date=2001|title=Effects of dietary Spirulina on meat colour in muscle of broiler chickens|journal=British Poultry Science|volume=42|issue=2|pages=197–202|doi=10.1080/00071660120048447|pmid=11421328}}</ref> ਸੂਰ <ref>{{Cite journal|last=Nedeva|first=R.|last2=Jordanova|first2=G.|last3=Kistanova|first3=E.|last4=Shumkov|first4=K.|last5=Georgiev|first5=B.|last6=Abadgieva|first6=D.|last7=Kacheva|first7=D.|last8=Shimkus|first8=A.|last9=Shimkine|first9=A.|date=2014|title=Effect of the addition of ''Spirulina platensis'' on the productivity and some blood parameters on growing pigs|url=http://www.agrojournal.org/20/03-28.pdf|journal=Bulgarian Journal of Agricultural Science|access-date=February 20, 2016}}</ref> ਅਤੇ ਖਰਗੋਸ਼ ਫੀਡ ਦਾ 10% ਤੱਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ।ਪਸ਼ੂਆਂ ਵਿੱਚ ਸਪੀਰੂਲੀਨਾ ਸਮੱਗਰੀ ਵਿੱਚ ਵਾਧੇ ਨਾਲ ਦੁੱਧ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਅਤੇ ਭਾਰ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੁੰਦਾ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। <ref name=":1">{{Cite journal|last=Stanley|first=Jon G.|last2=Jones|first2=Jack B.|date=1976|title=Feeding algae to fish|url=https://archive.org/details/aquaculture_1976-03_7_3/page/219|journal=Aquaculture|volume=7|issue=3|pages=219–223|doi=10.1016/0044-8486(76)90140-X}}</ref> ਬਿਗਮਾਊਥ ਮੱਝਾਂ, <ref name=":1" /> ਦੁੱਧ ਵਾਲੀ ਮੱਛੀ, <ref>{{Cite journal|last=Santiago|first=Corazon B.|last2=Pantastico|first2=Julia B.|last3=Baldia|first3=Susana F.|last4=Reyes|first4=Ofelia S.|date=April 1989|title=Milkfish (''Chanos chanos'') fingerling production in freshwater ponds with the use of natural and artificial feeds|url=https://archive.org/details/sim_aquaculture_1989-04-01_77_4/page/n17|journal=Aquaculture|volume=77|issue=4|pages=307–318|doi=10.1016/0044-8486(89)90215-9}}</ref> ਕਲਚਰਡ ਸਟ੍ਰਿਪਡ ਜੈਕ, <ref>{{Cite journal|last=Shigeru|first=Okada|last2=Wen-Liang Liao|last3=Tetsu Mori|displayauthors=etal|date=1991|title=Pigmentation of Cultured Striped Jack Reared on Diets Supplemented with the Blue-Green Alga Spirulina maxima|journal=Nippon Suisan Gakkaishi|volume=57|issue=7|pages=1403–1406|doi=10.2331/suisan.57.1403|doi-access=free}}</ref> ਕਾਰਪ, <ref>{{Cite book|title=Spirulina Ecology, Taxonomy, Technology, and Applications|last=Ayyappan|first=S.|date=1992|publisher<!--?-->=National Symposium, Murugappa Chettiar Research Centre|editor-last=Seshadri|editor-first=C. V.|pages=171–172|chapter=Potential of Spirulina as a feed supplement for carp fry|editor-last2=Jeeji Bai|editor-first2=N.}}</ref> <ref>{{Cite journal|last=Ramakrishnan|first=C. Muthu|last2=Haniffa|first2=M. A.|last3=Manohar|first3=M.|last4=Dhanaraj|first4=M.|last5=Arockiaraj|first5=A. Jesu|last6=Seetharaman|first6=S.|last7=Arunsingh|first7=S. V.|displayauthors=3|date=2008|title=Effects of probiotics and spirulina on survival and growth of juvenile common carp (''Cyprinus carpio'')|url=https://evols.library.manoa.hawaii.edu/bitstream/10524/19247/1/60_2_Arockiaraj.pdf|journal=The Israeli Journal of Aquaculture|volume=60|issue=2|pages=128–133}}</ref> ਲਾਲ ਸਮੁੰਦਰੀ ਬਰੀਮ, <ref>{{Cite journal|last=Mustafa|first=Md. G.|last2=Umino|first2=T.|last3=Nakagawa|first3=H.|date=1994|title=The effect of ''Spirulina'' feeding on muscle protein deposition in red sea bream, ''Pagrus major''|journal=Journal of Applied Ichthyology|volume=10|issue=2–3|pages=141–145|doi=10.1111/j.1439-0426.1994.tb00153.x|doi-access=free}}</ref> ਤਿਲਪੀਆ <ref>{{Cite journal|last=Olvera-Novoa|first=M. A.|last2=Dominguez-Cen|first2=L. J.|last3=Olivera-Castillo|first3=L.|last4=Martínez-Palacios|first4=Carlos A.|date=1998|title=Effect of the use of the microalga Spirulina maxima as fish meal replacement in diets for tilapia, Oreochromis mossambicus (Peters), fry|journal=Aquaculture Research|volume=29|issue=10|pages=709–715|doi=10.1046/j.1365-2109.1998.29100709.x}}</ref> ਕੈਟਫਿਸ਼, <ref>{{Cite journal|last=Ali|first=Md. Shawkat|date=2014|title=Evaluation of the effects of feed attractants (''Spirulina'' and ekangi) on growth performance, feed utilization and body composition of fingerlings of stinging catfish ''Heteropneustes fossilis''|url=http://repository.library.du.ac.bd/xmlui/handle/123456789/494|archive-url=https://web.archive.org/web/20200117111800/http://repository.library.du.ac.bd/xmlui/handle/123456789/494|archive-date=2020-01-17|access-date=2016-02-21}}</ref> ਪੀਲੀ ਪੂਛ, <ref>{{Cite journal|last=Güroy|first=B|last2=Şahin|first2=İ.|last3=Mantoğlu|first3=S|last4=Kayalı|first4=S.|date=2012|title=Spirulina as a natural carotenoid source on growth, pigmentation and reproductive performance of yellow tail cichlid Pseudotropheus acei|journal=Aquaculture International|volume=20|issue=5|pages=869–878|doi=10.1007/s10499-012-9512-x}}</ref> ਜ਼ੈਬਰਾਫਿਸ਼, <ref>{{Cite journal|last=Geffroy|first=Benjamin|last2=Simon|first2=Olivier|date=2013|title=Effects of a ''Spirulina platensis''-based diet on zebrafish female reproductive performance and larval survival rate|url=http://sfi.mnhn.fr/cybium/numeros/2013/371%20RIF/05-GeffroyRIF2012[17].pdf|journal=Cybium|volume=37|issue=1–2|pages=31–38}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਗਸਤ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਝੀਂਗਾ, <ref>{{Cite journal|last=Cuzon|first=Gérard|last2=Santos|first2=Rossana Dos|last3=Hew|first3=Meng|last4=Poullaouec|first4=Gilles|date=1981|title=Use of ''Spirulina'' in Shrimp (''Penaeus japonicus'') diet|journal=Journal of the World Mariculture Society|volume=12|issue=2|pages=282–291|doi=10.1111/j.1749-7345.1981.tb00302.x}}</ref> <ref>{{Cite journal|last=Tayag|first=Carina Miranda|last2=Lin|first2=Yong-Chin|last3=Li|first3=Chang-Che|last4=Liou|first4=Chyng-Hwa|last5=Chen|first5=Jiann-Chu|date=2010|title=Administration of the hot-water extract of ''Spirulina platensis'' enhanced the immune response of white shrimp ''Litopenaeus vannamei'' and its resistance against ''Vibrio alginolyticus''|journal=Fish & Shellfish Immunology|volume=28|issue=5|pages=764–773|doi=10.1016/j.fsi.2010.01.023|pmid=20139007}}</ref> ਅਤੇ ਐਬਾਲੋਨ, <ref>{{Cite journal|last=Britz|first=Peter J.|date=1996|title=The suitability of selected protein sources for inclusion in formulated diets for the South African abalone, Haliotis midae|url=https://archive.org/details/sim_aquaculture_1996-03-15_140_1-2/page/63|journal=Aquaculture|volume=140|issue=1|pages=63–73|doi=10.1016/0044-8486(95)01197-8}}</ref> ਲਈ ਸਪੀਰੂਲੀਨਾ ਨੂੰ <ref name=":0" /> ਇੱਕ ਵਿਕਲਪਕ ਫੀਡਸਟੌਕ ਅਤੇ ਇਮਿਊਨ ਬੂਸਟਰ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।ਅਤੇ ਐਕੁਆਕਲਚਰ ਫੀਡ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀ ਦਿਨ ,2% ਸਪੀਰੂਲੀਨਾ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੱਦ ,ਨਾਲ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। <ref name=":0" /> == ਖੋਜ == ਯੂਐਸ ਨੈਸ਼ਨਲ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਹੈਲਥ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਨੁੱਖੀ ਸਥਿਤੀ ਲਈ ਸਪੀਰੂਲੀਨਾ ਪੂਰਕ ਦੀ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਬੂਤ ਨਾਕਾਫ਼ੀ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਨ ਲਈ ਹੋਰ ਖੋਜ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਖਪਤ ਕੋਈ ਲਾਭ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। <ref name="medline-plus"/>{{Cite web|url=https://www.nlm.nih.gov/medlineplus/druginfo/natural/923.html|title=Blue-green algae|date=23 July 2020|publisher=MedlinePlus, National Library of Medicine, US National Institutes of Health|access-date=1 January 2021}}<nowiki></ref></nowiki> [[ਸ਼ੱਕਰ ਰੋਗ|ਸ਼ੂਗਰ]] ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਗਲੂਕੋਜ਼ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਇੱਕ ਤਰੀਕੇ ਵਜੋਂ ਸਪੀਰੂਲਿਨਾ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਪਰ ਯੂਰਪੀਅਨ ਫੂਡ ਸੇਫਟੀ ਅਥਾਰਟੀ ਨੇ 2013 ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਦਾਅਵਿਆਂ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। <ref>{{Cite journal|last=Buono|first=S.|last2=Langellotti|first2=A. L.|last3=Martello|first3=A.|last4=Rinna|first4=F.|last5=Fogliano|first5=V.|date=August 2014|title=Functional ingredients from microalgae|url=https://semanticscholar.org/paper/80810fb1cf91eee3e1d644d92144af46f9e599fc|journal=Food & Function|volume=5|issue=8|pages=1669–1685|doi=10.1039/c4fo00125g|pmid=24957182}}</ref> [[ਐਚਆਈਵੀ|ਐੱਚਆਈਵੀ]] ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਬਾਲਗਾਂ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਸਪਿਰੁਲੀਨਾ ਦਾ ਸੰਭਾਵੀ ਪੋਸ਼ਣ ਪੂਰਕ ਵਜੋਂ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਮੌਤ ਦੇ ਜੋਖਮ, ਸਰੀਰ ਦੇ ਭਾਰ, ਜਾਂ ਇਮਿਊਨ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ 'ਤੇ ਕੋਈ ਨਿਰਣਾਇਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਹੀਂ ਸੀ। <ref>{{Cite journal|last=McHenry|first=M. S.|last2=Dixit|first2=A.|last3=Vreeman|first3=R. C.|year=2015|title=A Systematic Review of Nutritional Supplementation in HIV-Infected Children in Resource-Limited Settings|journal=Journal of the International Association of Providers of AIDS Care|volume=14|issue=4|pages=313–323|doi=10.1177/2325957414539044|pmid=24943654|doi-access=free}}</ref> <ref>{{Cite journal|last=Grobler|first=L.|last2=Siegfried|first2=N.|last3=Visser|first3=M. E.|last4=Mahlungulu|first4=S. S.|last5=Volmink|first5=J.|year=2013|title=Nutritional interventions for reducing morbidity and mortality in people with HIV|journal=Cochrane Database of Systematic Reviews|issue=2|pages=CD004536|doi=10.1002/14651858.CD004536.pub3|pmid=23450554}}</ref> == ਖਤਰੇ == ਜਦੋਂ ਨੁਸਖ਼ੇ ਵਾਲੀਆਂ ਦਵਾਈਆਂ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਹ ਜੋ [[ਇਮਿਊਨ ਸਿਸਟਮ]] ਅਤੇ ਖੂਨ ਦੇ ਜਮਾਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਨਾਲ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਪੀਰੂਲਿਨਾ ਦੇ ਉਲਟ ਪਰਸਪਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। <ref name="medline-plus"/>{{Cite web|url=https://www.nlm.nih.gov/medlineplus/druginfo/natural/923.html|title=Blue-green algae|date=23 July 2020|publisher=MedlinePlus, National Library of Medicine, US National Institutes of Health|access-date=1 January 2021}}<nowiki></ref></nowiki> === ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਵਿਗਿਆਨ === ਸਪੀਰੂਲਿਨਾ ਇੱਕ [[ਨੀਲ ਹਰੀ ਕਾਈ|ਸਾਇਨੋਬੈਕਟੀਰੀਅਮ ਹੈ]], ਜੋ ਵਿੱਚੋਂ ਦੂਜੇ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਪਦਾਰਥ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮਾਈਕ੍ਰੋਸਿਸਟਿਨ । <ref name="lactmed">{{Cite journal|date=1 April 2019|title=Spirulina|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK501849/|publisher=Drugs and Lactation Database (LactMed), NCBI Bookshelf|pmid=30000909|access-date=11 March 2020}}</ref> ਓਰੇਗਨ ਹੈਲਥ ਡਿਪਾਰਟਮੈਂਟ ਦੁਆਰਾ , ਨਿਰਧਾਰਤ ਸੀਮਾ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਦੇ ਪੱਧਰਾਂ 'ਤੇ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਕੁਝ ਸਪੀਰੂਲੀਨਾ ਪੂਰਕ ਮਾਈਕ੍ਰੋਸਿਸਟਿਨ ਨਾਲ ਦੂਸ਼ਿਤ ਪਾਏ ਗਏ ਹਨ। <ref name="gilroy">{{Cite journal|last=Gilroy|first=D.|last2=Kauffman|first2=K.|last3=Hall|first3=D.|last4=Huang|first4=X.|last5=Chu|first5=F.|displayauthors=3|year=2000|title=Assessing potential health risks from microcystin toxins in blue-green algae dietary supplements|url=https://archive.org/details/sim_environmental-health-perspectives_2000-05_108_5/page/435|journal=Environmental Health Perspectives|volume=108|issue=5|pages=435–439|doi=10.2307/3454384|jstor=3454384|pmc=1638057|pmid=10811570}}</ref> ਮਾਈਕ੍ਰੋਸਿਸਟਿਨ ਗੈਸਟਰੋਇੰਟੇਸਟਾਈਨਲ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਦਸਤ, ਪੇਟ ਫੁੱਲਣਾ, ਸਿਰ ਦਰਦ, ਮਾਸਪੇਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਦਰਦ, ਚਿਹਰੇ ਦੇ ਫਲੱਸ਼ਿੰਗ, ਅਤੇ ਪਸੀਨਾ ਆਉਣਾ। <ref name="medline-plus"/>{{Cite web|url=https://www.nlm.nih.gov/medlineplus/druginfo/natural/923.html|title=Blue-green algae|date=23 July 2020|publisher=MedlinePlus, National Library of Medicine, US National Institutes of Health|access-date=1 January 2021}}<nowiki></ref></nowiki> <ref name="lactmed" /> ਜੇਕਰ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜਿਗਰ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। <ref name="medline-plus" /> ਕਈ ਅੰਗ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦੇ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਹੋਣ ਦੇ ਜੋਖਮ ਦੇ ਕਾਰਨ ਮਾਈਕ੍ਰੋਸਿਸਟਿਨ ਦੇ ਘੱਟ ਪੱਧਰਾਂ ਦੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਐਕਸਪੋਜਰ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹਨ। <ref name="medline-plus" /> <ref name="gilroy" /> ਇਹ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਮਿਸ਼ਰਣ ਸਪੀਰੂਲਿਨਾ ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ , <ref name="belay">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Vz7SpjEsE3IC|title=Spirulina (Arthrospira): Production and Quality Assurance|last=Belay|first=Amha|work=Spirulina in Human Nutrition and Health, CRC Press|year=2008|isbn=9781420052572|pages=1–25}}</ref> ਪਰ ਪੈਦਾ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜੇਕਰ ਸਪੀਰੂਲੀਨਾ ਦੇ ਬੈਚਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ, ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ-ਉਤਪਾਦਕ, ਨੀਲੇ-ਹਰੇ ਐਲਗੀ ਨਾਲ ਦੂਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਹੈ।ਕਿਉਂਕਿ ਯੂ.ਐੱਸ. ਸਪਿਰੂਲਿਨਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਖੁਰਾਕ ਪੂਰਕ ਮੰਨਦਾ ਹੈ, ਇਸਦੀ ਸਰਕਾਰ ਇਸਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਜਾਂ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਲਈ ਕੋਈ ਸੁਰੱਖਿਆ ਮਾਪਦੰਡ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ ਹੈ। <ref name="gilroy"/>{{Cite journal|last=Gilroy|first=D.|last2=Kauffman|first2=K.|last3=Hall|first3=D.|last4=Huang|first4=X.|last5=Chu|first5=F.|displayauthors=3|year=2000|title=Assessing potential health risks from microcystin toxins in blue-green algae dietary supplements|url=https://archive.org/details/sim_environmental-health-perspectives_2000-05_108_5/page/435|journal=Environmental Health Perspectives|volume=108|issue=5|pages=435–439|doi=10.2307/3454384|jstor=3454384|pmc=1638057|pmid=10811570}}<nowiki></ref></nowiki> ਯੂਐਸ ਨੈਸ਼ਨਲ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਹੈਲਥ ਸਪੀਰੂਲੀਨਾ ਪੂਰਕਾਂ ਨੂੰ "ਸੰਭਵ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ" ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਬਸ਼ਰਤੇ ਉਹ ਮਾਈਕ੍ਰੋਸਿਸਟੀਨ ਗੰਦਗੀ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਣ, ਪਰ ਜੇਕਰ ਦੂਸ਼ਿਤ ਹੋਣ,ਸੰਭਾਵਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਸੁਰੱਖਿਅਤ (ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ) । <ref name="medline-plus"/>{{Cite web|url=https://www.nlm.nih.gov/medlineplus/druginfo/natural/923.html|title=Blue-green algae|date=23 July 2020|publisher=MedlinePlus, National Library of Medicine, US National Institutes of Health|access-date=1 January 2021}}<nowiki></ref></nowiki> ਯੂਐਸ ਵਿੱਚ ਰੈਗੂਲੇਟਰੀ ਮਾਪਦੰਡਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਦੇ ਮੱਦੇਨਜ਼ਰ, ਕੁਝ ਜਨਤਕ-ਸਿਹਤ ਖੋਜਕਰਤਾਵਾਂ ਨੇ ਚਿੰਤਾ ਜ਼ਾਹਰ ਕੀਤੀ ਹੈ ਕਿ ਖਪਤਕਾਰ ਨਿਸ਼ਚਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਕਿ ਸਪੀਰੂਲੀਨਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਨੀਲੇ-ਹਰੇ ਐਲਗੀ ਪੂਰਕ ਗੰਦਗੀ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹਨ। <ref name="gilroy" /> 1999 ਵਿੱਚ, ਹੈਲਥ ਕੈਨੇਡਾ ਨੇ ਪਾਇਆ ਕਿ ਸਪੀਰੂਲੀਨਾ ਦਾ ਇੱਕ ਨਮੂਨਾ ਮਾਈਕ੍ਰੋਸਿਸਟਿਨ-ਮੁਕਤ ਸੀ। ("...ਸਪੀਰੂਲੀਨਾ ਦੇ ''0/10'' ਨਮੂਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਾਈਕ੍ਰੋਸਿਸਟਿਨ ਸਨ।" ) <ref>{{Cite web|url=https://www.canada.ca/en/health-canada/programs/cyanobacterial-toxins-drinking-water/cyanobacterial-toxins-drinking-water.html|title=Cyanobacterial Toxins in Drinking Water|last=Canada|first=Health|date=2016-02-12|website=aem|access-date=2020-02-16}}</ref> ਸਪੀਰੂਲੀਨਾ ਪੂਰਕਾਂ ਦੀ ਹੈਵੀ-ਮੈਟਲ ਗੰਦਗੀ ਨੇ ਵੀ ਚਿੰਤਾ ਵਧਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਚਾਈਨੀਜ਼ ਸਟੇਟ ਫੂਡ ਐਂਡ ਡਰੱਗ ਐਡਮਨਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ ਨੇ ਰਿਪੋਰਟ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਚੀਨ ਵਿੱਚ ਵਿਕਣ ਵਾਲੇ ਸਪੀਰੂਲੀਨਾ ਪੂਰਕਾਂ ਵਿੱਚ [[ਸਿੱਕਾ (ਧਾਤ)|ਲੀਡ]], [[ਪਾਰਾ]], ਅਤੇ [[ਸੰਖੀਆ|ਆਰਸੈਨਿਕ]] ਗੰਦਗੀ ਵਿਆਪਕ ਸੀ। <ref name="wp-china">{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/chinas-drug-agency-rejects-state-media-claims-of-tainted-spirulina-cover-up/2012/04/10/gIQAaEbt7S_story.html|title=China's drug agency rejects state media claims of cover-up in lead found in health supplement|date=April 10, 2012|work=[[Washington Post]]|access-date=April 23, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20181231065040/https://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/chinas-drug-agency-rejects-state-media-claims-of-tainted-spirulina-cover-up/2012/04/10/gIQAaEbt7S_story.html|archive-date=December 31, 2018}}</ref> ਇੱਕ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਪਾਰਕ ਪੂਰਕ ਤੋਂ ਇੱਕ ਨਮੂਨੇ ਵਿੱਚ 5.1 ਪੀਪੀਐਮ ਤੱਕ [[ਸਿੱਕਾ (ਧਾਤ)|ਲੀਡ]] ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। <ref name=":0"/><nowiki></ref></nowiki> ਕਈ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਤੀ ਦਿਨ 10 ਤੋਂ 19 ਗ੍ਰਾਮ ਦੀ ਸਪੀਰੂਲੀਨਾ ਖੁਰਾਕਾਂ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। <ref name="medline-plus"/>{{Cite web|url=https://www.nlm.nih.gov/medlineplus/druginfo/natural/923.html|title=Blue-green algae|date=23 July 2020|publisher=MedlinePlus, National Library of Medicine, US National Institutes of Health|access-date=1 January 2021}}<nowiki></ref></nowiki> === ਕੁਝ ਚਿਨ੍ਹਿਤ ਸਮੂਹਾਂ ਲਈ ਸੁਰੱਖਿਆ ਮੁੱਦੇ === ਸਾਰੇ ਪ੍ਰੋਟੀਨ-ਅਮੀਰ ਭੋਜਨਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਪੀਰੂਲੀਨਾ ਵਿੱਚ ਜ਼ਰੂਰੀ ਅਮੀਨੋ ਐਸਿਡ ਫੀਨੀਲੈਲਾਨਿਨ (2.6–4.1 g/100 g) ਹੁੰਦਾ ਹੈ, <ref name="FAO Spirulina Review"/>{{Cite web|url=ftp://ftp.fao.org/docrep/fao/011/i0424e/i0424e00.pdf|title=A Review on Culture, Production and Use of Spirulina as Food dor Humans and Feeds for Domestic Animals and Fish|last=Habib|first=M. Ahsan B.|last2=Parvin|first2=Mashuda|year=2008|publisher=Food and Agriculture Organization of The United Nations|access-date=November 20, 2011|last3=Huntington|first3=Tim C.|last4=Hasan|first4=Mohammad R.}}<nowiki></ref></nowiki> ਜਿਸਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪਰਹੇਜ਼ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫੀਨੀਲਕੇਟੋਨੂਰੀਆ (ਇੱਕ ਦੁਰਲੱਭ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਕਾਰ ਜੋ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਫੇਨੀਲੈਲਾਨਿਨ ਨੂੰ ਮੈਟਾਬੋਲਾਈਜ਼ ਕਰਨ ਤੋਂ ਰੋਕਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਫਿਰ ਦਿਮਾਗ ਵਿੱਚ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਨੁਕਸਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ) ਹੈ।। <ref>{{Cite journal|last=Robb-Nicholson|first=C.|year=2006|title=By the way, doctor|journal=Harvard Women's Health Watch|volume=8}}</ref> ਮਾਈਕ੍ਰੋਸਿਸਟਿਨ ਨਾਲ ਦੂਸ਼ਿਤ ਸਪੀਰੂਲਿਨਾ ਵਿੱਚ ਕਈ ਸੰਭਾਵੀ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇਪਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਬੱਚਿਆਂ ਅਤੇ ਗਰਭਵਤੀ ਔਰਤਾਂ ਲਈ, <ref name="tap">{{Cite journal|year=2012|title=Toxin content and cytotoxicity of algal dietary supplements|url=http://nbn-resolving.de/urn:nbn:de:bsz:352-221238|deadurl=Heussner AH, Mazija L, Fastner J, Dietrich DR|journal=Toxicol Appl Pharmacol|volume=265|issue=2|pages=263–271|doi=10.1016/j.taap.2012.10.005|pmid=23064102}}</ref> ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜਿਗਰ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ, ਸਦਮਾ ਅਤੇ ਮੌਤ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। <ref name="medline-plus"/>{{Cite web|url=https://www.nlm.nih.gov/medlineplus/druginfo/natural/923.html|title=Blue-green algae|date=23 July 2020|publisher=MedlinePlus, National Library of Medicine, US National Institutes of Health|access-date=1 January 2021}}<nowiki></ref></nowiki> == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == == Aphanizomenon flos-aquae == == ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ == https://www.youtube.com/watch?v=ttOt8HyKQME == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} so75m8ux74n8jrjm7pydn9mez0th6jf 0 152272 842231 743160 2026-07-10T17:50:06Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842231 wikitext text/x-wiki '''ਮੈਥਿਲੀਸ''' ( [[ਤਿਰਹੂਤਾ]] : মৈথিਲ, [[ਦੇਵਨਾਗਰੀ ਲਿਪੀ|ਦੇਵਨਾਗਰੀ]] : मैथिल), ਜਿਸ ਨੂੰ '''ਮੈਥਿਲੀ ਲੋਕ''' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, [[ਭਾਰਤੀ ਉਪਮਹਾਂਦੀਪ|ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ]] ਦਾ ਇੱਕ ਇੰਡੋ-ਆਰੀਅਨ ਨਸਲੀ-ਭਾਸ਼ਾਈ ਸਮੂਹ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਮੂਲ ਭਾਸ਼ਾ ਵਜੋਂ [[ਮੈਥਿਲੀ ਭਾਸ਼ਾ]] ਬੋਲਦੇ ਹਨ। ਉਹ [[ਮਿਥਿਲਾ|ਮਿਥਿਲਾ ਖੇਤਰ]] ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ,<ref name="google2">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=zdWRP10g3Q8C&pg=PA411|title=Social Science and Social Concern: Felicitation Volume in Honour of Professor B.K. Roy Burman|last=Burman, B.K.R.|last2=Chakrabarti, S.B.|date=1988|publisher=Mittal Publications|isbn=9788170990628|page=411|access-date=14 February 2017}}</ref> ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰੀ [[ਬਿਹਾਰ]] ਅਤੇ [[ਝਾਰਖੰਡ]] ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ<ref name="autogenerated1">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=O49ZDwAAQBAJ&pg=RA1-PR20|title=Sushasan Ke Aaine Mein Naya Bihar|last=Jha|first=Pankaj Kumar|date=2010|publisher=Prabhat Prakashan|isbn=9789380186283|location=Bihar (India)}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=dtKe6XV8z7wC&q=maithili+speaking+people+bihar&pg=PA184|title=The Politics of India Since Independence|last=Brass|first=Paul R.|date=8 September 1994|isbn=9780521459709|pages=184|access-date=15 February 2017}}</ref> ਅਤੇ ਨੇਪਾਲ ਦੇ ਕੁਝ ਨੇੜਲੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਮਧੇਸ਼ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦਾ ਗਠਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref name="google">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=n4FQMEiZcrIC&pg=PA251|title=Nationalism and Ethnicity in a Hindu Kingdom: The Politics and Culture of Contemporary Nepal|last=Gellner, D.|last2=Pfaff-Czarnecka, J.|last3=Whelpton, J.|date=2012|publisher=Taylor & Francis|isbn=9781136649561|page=251|access-date=14 February 2017}}</ref> ਮੈਥਿਲ ਖੇਤਰ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਨੂੰ [[ਰਾਮ]] ਦੀ ਪਤਨੀ [[ਸੀਤਾ]] ਅਤੇ [[ਲਕਸ਼ਮੀ]] ਦੇ ਅਵਤਾਰ ਦਾ ਜਨਮ ਸਥਾਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="Ethnic Groups of South Asia and the Pacific: An Encyclopedia: An Encyclopedia">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=fOQkpcVcd9AC&pg=PT215|title=Ethnic Groups of South Asia and the Pacific: An Encyclopedia: An Encyclopedia|last=Minahan, J.B.|date=2012|publisher=ABC-CLIO|isbn=9781598846607|access-date=14 February 2017}}</ref> == ਇਤਿਹਾਸ == === ਵੈਦਿਕ ਕਾਲ === ਵਿਦੇਹ ਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਇੰਡੋ-ਆਰੀਅਨ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਸਾਏ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਿਥਿਲਾ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਵੈਦਿਕ ਕਾਲ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ (ਸੀ. 1100-500&nbsp;ਬੀ.ਸੀ.ਈ.), ਵਿਦੇਹਾ ਕੁਰੂ ਅਤੇ ਪੰਕਾਲਾ ਦੇ ਨਾਲ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਣ ਗਿਆ। ਵਿਦੇਹ ਰਾਜ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ [[ਜਨਕ]] ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।<ref>[[Michael Witzel]] (1989), ''Tracing the Vedic dialects in Dialectes dans les litteratures Indo-Aryennes'' ed. </ref> ਵਿਦੇਹਾ ਰਾਜ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਵਜਿਕਾ ਲੀਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ ਜੋ ਕਿ ਮਿਥਿਲਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਸੀ।<ref>Raychaudhuri Hemchandra (1972), Political History of Ancient India, Calcutta: University of Calcutta, pp. 85–86</ref> === ਮੱਧਕਾਲੀ ਦੌਰ === 11ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੱਕ, ਮਿਥਿਲਾ ਉੱਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਆਦਿਵਾਸੀ ਰਾਜਵੰਸ਼ਾਂ ਦਾ ਰਾਜ ਸੀ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਰਨਾਟਕ ਸਨ, ਜੋ ਮੈਥਿਲ ਖੱਤਰੀ ਮੂਲ ਦੇ ਸਨ, ਓਨੀਵਾਰ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਸਨ, ਜੋ ਮੈਥਿਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸਨ, ਅਤੇ ਰਾਜ ਦਰਭੰਗਾ ਦੇ ਖੰਡਵਾਲਾ, ਜੋ ਮੈਥਿਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੀ ਸਨ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=A0i94Z5C8HMC&q=karnataka%2C+oinwars&pg=PA55|title=Anthropology of Ancient Hindu Kingdoms: A Study in Civilizational Perspective|last=Jha|first=Makhan|year=1997|isbn=9788175330344|access-date=11 December 2016}}</ref> ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਮਿਥਿਲਾ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ [[ਦਰਭੰਗਾ]] ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=EzPYdQo3vZgC&q=darbhanga+capital&pg=PA165|title=Wetlands management in North Bihar|last=Mandal|first=R. B.|year=2010|isbn=9788180697074|access-date=14 December 2016}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=A0i94Z5C8HMC&q=darbhanga+capital+mithila&pg=PA56|title=Anthropology of Ancient Hindu Kingdoms: A Study in Civilizational Perspective|last=Jha|first=Makhan|year=1997|isbn=9788175330344|access-date=14 December 2016}}</ref> === ਮੈਥਿਲੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਅਤੇ ਰਾਜ === * ਕਰਨਾਟ ਰਾਜਵੰਸ਼, 1097 CE-1324 CE<ref>{{Cite journal|last=Sinha|first=CPN|date=1969|title=Origin of the Karnatas of Mithila – A Fresh Appraisal|journal=Proceedings of the Indian History Congress|volume=31|pages=66–72|jstor=44138330}}</ref> * ਓਨੀਵਾਰ ਰਾਜਵੰਸ਼, 1325 ਈ. ਈ.–1526 ਈ.<ref name="Jha2018">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=8xl9DwAAQBAJ|title=A Political History of Literature: Vidyapati and the Fifteenth Century|last=Pankaj Jha|date=20 November 2018|publisher=OUP India|isbn=978-0-19-909535-3}}</ref> * ਰਾਜ ਦਰਭੰਗਾ, 1557 CE −1947 CE<ref name="Ansari2019">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=kUueDwAAQBAJ|title=Mughal Administration and the Zamindars of Bihar|last=Tahir Hussain Ansari|date=20 June 2019|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-00-065152-2|pages=200–223}}</ref> * ਮੱਲਾ ਰਾਜਵੰਸ਼, 1201 CE-1779 CE<ref>{{Cite journal|last=Brinkhaus|first=Horst|date=1991|title=The Descent of the Nepalese Malla Dynasty as Reflected by Local Chroniclers|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-oriental-society_january-march-1991_111_1/page/118|journal=Journal of the American Oriental Society|volume=111|issue=1|pages=118–122|doi=10.2307/603754|jstor=603754}}</ref> * ਮਕਵਾਨਪੁਰ ਦੀ ਸੈਨਾ, 1518 ਈ. -1762<ref>{{Cite journal|last=Das|first=Basudevlal|date=2013|title=Maithili in Medieval Nepal : A Historical Apprisal|url=https://doi.org/10.3126/av.v3i1.9704|journal=Academic Voices|volume=3|pages=1–3|doi=10.3126/av.v3i1.9704}}</ref> * ਬਨਾਲੀ<ref>{{Cite web |last=Choudhary |first=Indra Kumar |year=1988 |title=Some Aspects of Social Life of Medieval Mithila, 1350–1750 A.D.: With a Special Reference to Contemporary Literatures |url=https://books.google.com/books?id=jCQaAAAAIAAJ&q=banaili+mithila |access-date=11 April 2017 |page=74}}</ref> == ਖੇਤਰ == === ਭਾਰਤ === ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਮੈਥਿਲ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਗੰਗਾ ਦਰਿਆ|ਗੰਗਾ]] ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; [[ਦਰਭੰਗਾ]] ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਉੱਤਰੀ ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਸਥਿਤ ਹੈ।<ref>{{Cite web |last=(India) |first=Bihar |last2=Choudhury |first2=Pranab Chandra Roy |year=1957 |title=Bihar district gazetteers, Volume 17 |url=https://books.google.com/books?id=NIE1AAAAIAAJ&q=saharsa+darbhanga+mithila |access-date=10 December 2016 |pages=16}}</ref> ਮੂਲ ਮੈਥਿਲੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਵੀ [[ਦਿੱਲੀ]], [[ਕੋਲਕਾਤਾ]], [[ਪਟਨਾ]], [[ਰਾਂਚੀ]] ਅਤੇ [[ਮੁੰਬਈ]] ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਭਾਰਤੀ ਮਿਥਿਲਾ ਵਿੱਚ ਤਿਰਹੂਤ, ਦਰਭੰਗਾ, ਕੋਸੀ, ਪੂਰਨੀਆ, ਮੁੰਗੇਰ, ਭਾਗਲਪੁਰ ਅਤੇ ਸੰਥਾਲ ਪਰਗਨਾ ਭਾਗ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref name=autogenerated1/> [[ਦਰਭੰਗਾ|ਦਰਭੰਗਾ ਨੇ]] ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਿਥਿਲਾ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਇਸਦੇ "ਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰਾਂ" ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਰਾਜ ਦਰਭੰਗਾ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਖੇਤਰ 'ਤੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=A0i94Z5C8HMC&q=raj+darbhanga+mithila&pg=PA62|title=Anthropology of Ancient Hindu Kingdoms: A Study in Civilizational Perspective|last=Jha|first=Makhan|year=1997|isbn=9788175330344|pages=62|access-date=10 December 2016}}</ref> ਮਧੂਬਨੀ ਉਹ ਵੀ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਮਧੂਬਨੀ ਪੇਂਟਿੰਗਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋਈ ਸੀ ਜੋ ਮੈਥਿਲ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਿੱਸਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=UvuJyvtsCjwC&q=madhubani+paintings|title=Madhubani paintings|year=2003|isbn=9788170171560|access-date=10 December 2016}}</ref> ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸੀਤਾਮੜੀ ਨੂੰ ਦੇਵੀ [[ਸੀਤਾ]] ਦਾ ਜਨਮ ਸਥਾਨ ਹੋਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ [[ਸੀਤਾ ਕੁੰਡ]] ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਬਲੀਰਾਜਗੜ੍ਹ, ਅਜੋਕੇ ਮਧੂਬਨੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ, ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮਿਥਿਲਾ ਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=16 July 2016 |title=नालंदा ने आनंदित किया लेकिन मिथिला के बलिराजगढ़ की कौन सुध लेगा ? – News of Bihar |url=http://www.newsofbihar.com/khas-khabar/kaun-lega-mithila-key-baliraajgadh-ki-sudhi.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171026162756/http://www.newsofbihar.com/khas-khabar/kaun-lega-mithila-key-baliraajgadh-ki-sudhi.html |archive-date=26 October 2017 |access-date=26 October 2017 |website=NewsOfBihar.com}}</ref> ਮੈਥਿਲਾਂ ਨੇ ਬੈਦਿਆਨਾਥ ਮੰਦਿਰ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨ ਹੈ।<ref name="auto">{{Cite web |last=Narayan |first=Sachindra |date=1 June 1983 |title=Sacred Complexes of Deoghar and Rajgir |url=https://books.google.com/books?id=LIkd7opbWI0C&q=maithils+deoghar&pg=PA27 |publisher=Concept Publishing Company |via=Google Books}}</ref> ਬਿਹਾਰ ਅਤੇ ਝਾਰਖੰਡ ਦੇ ਮੈਥਿਲੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰੇ [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼|ਭਾਰਤੀ ਰਾਜ]] ਮਿਥਿਲਾ ਲਈ ਅੰਦੋਲਨ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=nKqF_AgDd4gC&q=mithila+india+state&pg=PA148|title=Small States Syndrome in India|last=Kumāra|first=Braja Bihārī|year=1998|isbn=9788170226918|pages=146|access-date=16 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170217143622/https://books.google.co.uk/books?id=nKqF_AgDd4gC&pg=PA148&dq=mithila+india+state&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiL0fDo2pXSAhVEKcAKHej6AicQ6AEIGjAA#v=onepage&q=mithila%20india%20state&f=false|archive-date=17 February 2017|df=dmy-all}}</ref> === ਨੇਪਾਲ === ਪੂਰਬੀ [[ਤਰਾਈ ਖੇਤਰ|ਤਰਾਈ]] ਦੇ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਨੇਪਾਲੀ ਮਿਥਿਲਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite journal|last=Bolduc|first=Benjamin|last2=Hodgkins|first2=Suzanne B.|last3=Varner|first3=Ruth K.|last4=Crill|first4=Patrick M.|last5=McCalley|first5=Carmody K.|last6=Chanton|first6=Jeffrey P.|last7=Tyson|first7=Gene W.|last8=Riley|first8=William J.|last9=Palace|first9=Michael|date=13 August 2020|title=Supplemental Information 3: An excerpt from Data Downloads page, where users can download original datasets.|url=http://dx.doi.org/10.7717/peerj.9467/supp-3|journal=PeerJ|volume=8|pages=e9467|doi=10.7717/peerj.9467/supp-3|access-date=2021-11-05}}</ref> ਇਹ ਇਲਾਕਾ ਵਿਦੇਹਾ ਦੇ ਰਾਜ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ।<ref>[[Michael Witzel]] (1989), ''Tracing the Vedic dialects'' in ''Dialectes dans les litteratures Indo-Aryennes'' ed. </ref> ਰਾਜ ''[[ਰਾਮਾਇਣ]]'' ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਜਨਕਪੁਰ ਨੂੰ ਦੇਵੀ ਸੀਤਾ ਦਾ ਜਨਮ ਸਥਾਨ ਹੋਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਇਹ ਵਿਵਾਦਿਤ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ [[ਸੀਤਾਮੜ੍ਹੀ|ਸੀਤਾਮੜੀ]] ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜਨਮ ਭੂਮੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਨੇਪਾਲ ਵਿੱਚ ਮੈਥਿਲ ਇੱਕ "ਮੁਕਤ ਮੈਥਿਲ ਰਾਜ" ਵੱਲ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=n4FQMEiZcrIC&q=free+maithil+state&pg=PA251|title=Nationalism and Ethnicity in a Hindu Kingdom|last=Gellner|first=D.|last2=Pfaff-Czarnecka|first2=J.|last3=Whelpton|first3=J.|date=6 December 2012|isbn=9781136649561|access-date=8 December 2016}}</ref> ਨੇਪਾਲ ਦੇ ਮੈਥਿਲੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰੇ ਸੂਬੇ ਲਈ ਅੰਦੋਲਨ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|title=Nationalism and Ethnicity in a Hindu Kingdom: The Politics and Culture of Contemporary Nepal|last=Burkert, C.|publisher=Routledge|year=2012|isbn=9781136649561|editor-last=Gellner, D.|location=London, New York|pages=241–273|chapter=Defining Maithil Identity|editor-last2=Pfaff-Czarnecka, J.|editor-last3=Whelpton, J.|chapter-url=https://books.google.com/books?id=n4FQMEiZcrIC&pg=PA245|archive-url=https://web.archive.org/web/20170820000356/https://books.google.co.uk/books?id=n4FQMEiZcrIC&lpg=PP1&pg=PA245#v=onepage&q&f=false|archive-date=20 August 2017|df=dmy-all}}</ref> ਸੂਬਾ ਨੰਬਰ 2 ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 2015 ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੇ ਤਹਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਕੁੱਲ 7 ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨੇਪਾਲ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸੰਘੀ ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਗਣਰਾਜ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਪ੍ਰਾਂਤ ਨੰਬਰ 2 ਵਿੱਚ ਮੈਥਿਲੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਨੇਪਾਲ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਮੈਥਿਲੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਮਿਥਿਲਾ ਦੇ ਕੁਝ ਕਾਰਕੁਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਇਹ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਕਿ ਸੂਬਾ ਨੰਬਰ 2 ਦਾ ਨਾਂ 'ਮਿਥਿਲਾ ਸੂਬਾ' ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ।<ref>{{Cite web |title=Samiti vows to protest for Mithila Province |url=http://kathmandupost.ekantipur.com/printedition/news/2018-05-02/samiti-vows-to-protest-for-mithila-province.html |access-date=2023-02-16 |archive-date=2018-11-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181130184614/http://kathmandupost.ekantipur.com/printedition/news/2018-05-02/samiti-vows-to-protest-for-mithila-province.html |url-status=dead }}</ref> ਸੂਬਾ ਨੰ. 2 ਨੂੰ 17 ਜਨਵਰੀ 2022 ਨੂੰ ਮਧੇਸ਼ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ<ref>{{Cite web |title=Province 2 endorses Madhes as its name, Janakpurdham as provincial capital |url=https://kathmandupost.com/province-no-2/2022/01/17/province-2-endorses-madhes-as-its-name-janakpurdham-designated-as-provincial-capital |access-date=2022-04-28 |website=kathmandupost.com |language=English}}</ref> == ਨਸਲਾਂ ਅਤੇ ਜਾਤਾਂ == ਮਿਥਿਲਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਨਸਲੀ ਸਮੂਹ ਅਤੇ ਜਾਤਾਂ ਵੱਸਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਥਿਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਰਾਜਪੂਤ, ਭੂਮਿਹਾਰ, ਕਾਯਸਥ, [[ਅਹੀਰ]], ਕੁਰਮੀ, ਕੋਰੀ, ਬਾਣੀਏ, [[ਮੁਸਲਮਾਨ]] ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=A0i94Z5C8HMC&q=brahmins+mithila&pg=PA33|title=Anthropology of Ancient Hindu Kingdoms: A Study in Civilizational Perspective|last=Jha|first=Makhan|year=1997|isbn=9788175330344|pages=32–35|access-date=6 February 2017}}</ref> ਮੈਥਿਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮਿਥਿਲਾ ਖੇਤਰ ਦਾ [[ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ|ਹਿੰਦੂ]] [[ਬ੍ਰਾਹਮਣ]] ਭਾਈਚਾਰਾ ਹੈ। ਉਹ ਪੰਜ ਪੰਚ-ਗੌੜਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹਨ।<ref name="Iyengar1932">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=zseCqGFRpyQC&pg=PA301|title=The Mysore of Brahmins of Mithila region of Nepal|last=Venkatesa Iyengar|publisher=Mittal Publications|year=1932|page=301|id=GGKEY:XFC5XHQ9E3J}}</ref> ਉਹ ''ਪੰਜੀਆਂ'' ਲਈ ਵੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਨ, ਪਿਛਲੀਆਂ ਚੌਵੀ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਲਈ ਰੱਖੇ ਗਏ ਵਿਆਪਕ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਰਿਕਾਰਡ। ਮੈਥਿਲ ਰਾਜਪੂਤ ਪੂਰੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਖਿੰਡੇ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਉਪ-ਕਬੀਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੇ ਹੋਏ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਗੰਧਾਵਰੀਆਂ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਹਰਸਾ ਅਤੇ ਮਧੇਪੁਰਾ ਵਿੱਚ ਜਾਇਦਾਦਾਂ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref>{{Cite web |last=Parishad |first=Bihar Purāvid |year=1983 |title=The Journal of the Bihar Purāvid Parishad, Volumes 7–8 |url=https://books.google.com/books?id=iFduAAAAMAAJ&q=tirhut+rajput |access-date=6 February 2017 |pages=412–415}}</ref> ਮਿਥਿਲਾ ਦੇ ਹਿੰਦੂ ਦੂਜੇ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਨਾਲ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਵਿਆਹੁਤਾ ਰਿਸ਼ਤੇ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।  == ਭਾਸ਼ਾ == [[ਤਸਵੀਰ:Tirhuta_script.svg|thumb| ਤਿਰਹੂਟਾ ਲਿਪੀ]] ਮੈਥਿਲ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਭਾਸ਼ਾ [[ਮੈਥਿਲੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਮੈਥਿਲੀ]] ਹੈ, ਜੋ [[ਭਾਰਤ]] ਦੀਆਂ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਖੇਤਰੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਅਤੇ [[ਭਾਰਤ|ਭਾਰਤੀ ਸੰਵਿਧਾਨ]] ਦੀ ਅੱਠਵੀਂ ਅਨੁਸੂਚੀ ਅਤੇ [[ਨੇਪਾਲ|ਨੇਪਾਲ ਦੇ ਅੰਤਰਿਮ ਸੰਵਿਧਾਨ]] ਵਿੱਚ ਸੂਚੀਬੱਧ [[ਨੇਪਾਲ]] ਦੀ ਦੂਜੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। [[ਤਿਰਹੂਤਾ|ਤਿਰਹੂਤਾ ਲਿਪੀ]], ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਿਥਿਲਾਕਸ਼ਰ ਲਿਪੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਮੂਲ ਲਿਪੀ ਵਜੋਂ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੌਰਾਨ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਮੈਥਿਲੀ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਮੈਥਿਲੀ ਲਈ ਦੇਵਨਾਗਰੀ ਲਿਪੀ ਅਪਣਾ ਲਈ।<ref>{{Cite web |last=Chaudhary |first=Pranava |date=May 22, 2011 |title=US scholar's project of encoding Tirhuta script into digital media |url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-05-22/us-canada-news/29570702_1_maithili-eighth-schedule-bengali-script |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120405002328/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-05-22/us-canada-news/29570702_1_maithili-eighth-schedule-bengali-script |archive-date=April 5, 2012 |access-date=26 July 2013 |website=[[The Times of India]]}}</ref> ਕੁਝ ਪਰੰਪਰਾਗਤ [[ਪੰਡਿਤ]] ਅਜੇ ਵੀ ''ਪਟਾ'' (ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਾਰਜਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਵਿਆਹ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਰਸਮੀ ਅੱਖਰ) ਲਈ ਤਿਰਹੂਤਾ ਲਿਪੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। == ਸੱਭਿਆਚਾਰ == [[ਤਸਵੀਰ:Paag.jpg|thumb| ਪਾਗ ਮੈਥਿਲ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਹੈ]] ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਪਹਿਲੂ ਹਨ ਸਜਾਏ ਹੋਏ ਚੌਲਾਂ ਦੇ ਡੱਬੇ, ਰੰਗਦਾਰ ਪੇਂਟ ਕੀਤੇ ਵਰਾਂਡੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਦੀਆਂ ਬਾਹਰਲੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮਿੱਟੀ, ਚਿੱਕੜ, ਗੋਬਰ ਅਤੇ ਘਾਹ ਵਰਗੀਆਂ ਉਪਲਬਧ ਸਮੱਗਰੀਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਅਮੀਰ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਭਗਤੀ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜੜ੍ਹਾਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੋਂ ਅਗਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ, ਕਦੇ-ਕਦਾਈਂ ਬੱਸ ਜਾਂ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ ਵਰਗੇ ਸਮਕਾਲੀ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref name="asianart">{{Cite web |last=Meyer, K. W., Deuel, P. |year=1997 |title=The Maithils of the Terai-Madhesh |url=http://www.asianart.com/tharu |access-date=7 December 2006 |publisher=Indigo Gallery, Kathmandu}}</ref> === ਘਰੇਲੂ ਬਣਤਰ === ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੈਥਿਲ ਕਈ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ, ਕਈ ਵਾਰ 40-50 ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਲੰਬੇ ਘਰ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ''ਬਡਾਘਰਾਂ'' ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਘਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮੈਂਬਰ ਆਪਣੀ ਕਿਰਤ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਆਪਣੀ ਆਮਦਨ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਖਰਚੇ ਸਾਂਝੇ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਰਸੋਈ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref name="lam2009">{{Cite web |last=Lam, L. M. |year=2009 |title=Park, hill migration and changes in household livelihood systems of Maithils in Central Nepal. |url=http://digital.library.adelaide.edu.au/dspace/bitstream/2440/58136/1/02whole.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110928051025/http://digital.library.adelaide.edu.au/dspace/bitstream/2440/58136/1/02whole.pdf |archive-date=2011-09-28 |publisher=University of Adelaide}}</ref> === ਧਰਮ === ਮੈਥਿਲਾਂ ਦੀਆਂ ਧਾਰਮਿਕ ਪ੍ਰਥਾਵਾਂ ਆਰਥੋਡਾਕਸ [[ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ|ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ']] ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਮਿਥਿਲਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹਿੰਦੂ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸੀਟ ਰਹੀ ਹੈ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=0lG85RD9YZoC&q=orthodox+hinduism+mithila&pg=PA525|title=A History of Indian Logic: Ancient, Mediaeval and Modern Schools|last=Vidyabhusana|first=Satis Chandra|year=1988|isbn=9788120805651|access-date=8 December 2016}}</ref> == ਰਾਜਨੀਤੀ == ਮੈਥਿਲ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਨੇਪਾਲ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪ੍ਰਭਾਵ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਬਿਹਾਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੇ 243 ਹਲਕਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ 144 ਵਿੱਚ ਬਹੁਮਤ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਤੀਜੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲੇ ਰਾਜ ਬਿਹਾਰ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਉੱਤੇ ਹਾਵੀ ਹਨ।<ref>{{Cite web |date=27 August 2020 |title=बिहार चुनाव: मिथिला मास्क से वोटरों को लुभाने की कोशिश |url=https://www.bbc.com/hindi/india-53892032}}</ref> ਮੈਥਿਲ ਨੇਪਾਲੀ ਮਧੇਸ਼ ਪ੍ਰਾਂਤ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਨਸਲੀ ਭਾਸ਼ਾਈ ਸਮੂਹ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਂਤ ਨੰਬਰ 1 ਵਿੱਚ ਦੂਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਨਸਲੀ ਭਾਸ਼ਾਈ ਸਮੂਹ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=26 December 2017 |title=Official status sought for Maithili in Province 2 |url=https://thehimalayantimes.com/nepal/official-status-sought-maithili-province-2}}</ref> == ਸਰਹੱਦ ਪਾਰ ਖੇਤਰਵਾਦ == '''ਮਿਥਿਲਾ ਖੇਤਰਵਾਦ''' ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਰਹੱਦ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ [[ਭਾਰਤ]] ਦੇ ਮੈਥਿਲਾਂ ਅਤੇ [[ਨੇਪਾਲ]] ਦੇ ਮੈਥਿਲਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਇੱਕ ਸਾਂਝਾ ਇਤਿਹਾਸ, ਭਾਸ਼ਾ, ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਜਾਤੀ ਨੂੰ ਸਾਂਝਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਇੱਕ ਮਿਥਿਲਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਰਹੱਦ ਦੇ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਜਸ਼ਨ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਸੋਗ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=2 May 2012 |title=Maithils of India mourned for Maithils of Nepal who losts lives in Janakpur bombing 9205721 |url=http://www.jagran.com/bihar/darbhanga-9205721.html |access-date=22 September 2013 |publisher=Jagran.com}}</ref> == ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੋਕ == * [[ਰਾਮਧਾਰੀ ਸਿੰਘ ਦਿਨਕਰ]] - ਮਹਾਨ ਹਿੰਦੀ ਕਵੀ, ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਸੈਨਾਨੀ, ਨਿਬੰਧਕਾਰ, ''ਰਾਸ਼ਟਰਕਵੀ'' * ਨੰਦ ਕਿਸ਼ੋਰ ਸਿੰਘ - ਚੇਅਰਮੈਨ, 15ਵੇਂ ਵਿੱਤ ਕਮਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸਾਬਕਾ ਆਈ.ਏ.ਐਸ * [[ਸੁਸ਼ਾਂਤ ਸਿੰਘ ਰਾਜਪੂਤ]] - [[ਭਾਰਤ|ਭਾਰਤੀ]] ਅਭਿਨੇਤਾ * ਡਾ. (ਮਾਨ) ਆਦਿਤਿਆ ਝਾਅ - ਗਲੋਬਲ ਉਦਯੋਗਪਤੀ ਅਤੇ ਪਰਉਪਕਾਰੀ * ਹਰੀਸਿਮਹਦੇਵ - ਕਰਨਾਟਕ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੌਰਾਨ ਮਿਥਿਲਾ ਦਾ ਰਾਜਾ। * ਰਾਜਾ [[ਜਨਕ]] - ਵਿਦੇਹ ਰਾਜ ਦਾ ਰਾਜਾ * [[ਸੀਤਾ]] - ਹਿੰਦੂ ਚਿੱਤਰ [[ਰਾਮ]] ਦੀ ਪਤਨੀ * [[ਵਿੱਦਿਆਪਤੀ|ਵਿਦਿਆਪਤੀ]] – ਮੈਥਿਲੀ ਕਵੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਲੇਖਕ * ਗੋਪਾਲ ਜੀ ਠਾਕੁਰ - [[ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ]] ਦੇ ਨੇਤਾ, ਦਰਭੰਗਾ ਲੋਕ ਸਭਾ ਤੋਂ [[ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ, ਲੋਕ ਸਭਾ|ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ]] * ਆਨੰਦ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ - ਸਾਬਕਾ ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ * ਕੀਰਤੀ ਆਜ਼ਾਦ - ਸਾਬਕਾ ਭਾਰਤੀ ਕ੍ਰਿਕਟਰ ਅਤੇ [[ਦਰਭੰਗਾ]] ਤੋਂ ਸਿਆਸਤਦਾਨ * [[ਬਿੰਧਿਆਬਾਸਿਨੀ ਦੇਵੀ|ਬਿੰਦਿਆਬਾਸਿਨੀ ਦੇਵੀ]] - ਲੋਕ ਗਾਇਕਾ * ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਝਾਅ - ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਅਦਾਕਾਰ ਅਤੇ ਮਾਡਲ * ਨਰਿੰਦਰ ਝਾਅ - ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਅਭਿਨੇਤਾ * [[ਸ੍ਰਿਤੀ ਝਾਅ]] – ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਅਦਾਕਾਰਾ * [[ਭਾਵਨਾ ਕੰਥ|ਭਾਵਨਾ ਕੰਠ]] – ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਪਹਿਲੀਆਂ ਮਹਿਲਾ ਪਾਇਲਟਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ * [[ਕਨ੍ਹਈਆ ਕੁਮਾਰ]], ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ * [[ਉਦਿਤ ਨਾਰਾਇਣ]] - ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਪਲੇਬੈਕ ਗਾਇਕ * ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਮਲਿਕ - ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ * [[ਸੰਜੇ ਮਿਸ਼ਰਾ (ਅਦਾਕਾਰ)|ਸੰਜੇ ਮਿਸ਼ਰਾ]] - ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਅਭਿਨੇਤਾ * ਕਾਮੇਸ਼ਵਰ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦੁਰ – ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਦਰਭੰਗਾ ਦਾ ਆਖਰੀ ਜ਼ਿਮੀਦਾਰ * [[ਸ਼ਾਰਦਾ ਸਿਨਹਾ]] - ਮੈਥਿਲੀ ਲੋਕ ਗਾਇਕਾ * ਜੋਤੀਰੀਸ਼ਵਰ ਠਾਕੁਰ - ਮੈਥਿਲੀ ਕਵੀ ਅਤੇ ਲੇਖਕ * ਗੰਗੇਸ਼ ਉਪਾਧਿਆਏ - 12ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਗਣਿਤ-ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਅਤੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ * ਬਿਮਲੇਂਦਰ ਨਿਧੀ - ਨੇਪਾਲ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਉਪ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ * ਰਾਮ ਬਰਨ ਯਾਦਵ - ਨੇਪਾਲ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ * ਤਾਰਕਿਸ਼ੋਰ ਪ੍ਰਸਾਦ - ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਉਪ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * ਮਿਥਿਲਾ ਖੇਤਰ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ * ਮਿਥਿਲਾ ਖੇਤਰ ਦੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ == ਹਵਾਲੇ == {{Notelist}}{{Reflist}} == ਬਿਬਲੀਓਗ੍ਰਾਫੀ == * {{Cite web |last=Alan R. Beals & John Thayer Hitchcock |year=1960 |title=Field Guide to India |url=https://books.google.com/books?id=zi8rAAAAYAAJ&q=australoid+maithili&pg=PA9 |publisher=National Academies |location=India}} 0kin8tct75jad5af5ocitx7dmj8ct55 0 153016 842223 840191 2026-07-10T17:39:32Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842223 wikitext text/x-wiki '''ਕੋਰੀਆਈ ਮਹਿਲਾ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਯੂਨਾਈਟਿਡ''' ( '''KWAU''' ਜਾਂ ''Yǒsǒng tanch'e yǒnhap'' ) [[ਦੱਖਣੀ ਕੋਰੀਆ]] ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਮੁੱਦਿਆਂ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰਨ ਲਈ 33 ਹੋਰ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਬਣੀ ਇੱਕ ਛਤਰੀ ਸੰਸਥਾ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|last=Ching|first=Miriam|last2=Louie|first2=Yoon|date=1995-07-01|title=Minjung feminism: Korean women's movement for gender and class liberation|url=https://archive.org/details/sim_womens-studies-international-forum_july-august-1995_18_4/page/417|journal=Women's Studies International Forum|volume=18|issue=4|pages=417–430|doi=10.1016/0277-5395(95)80033-L}}</ref> ਕੋਰੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕੌਂਸਲ ਆਫ਼ ਵੂਮੈਨ (ਕੇਐਨਸੀਡਬਲਯੂ) ਦੇ ਨਾਲ, ਕੇਡਬਲਯੂਏਯੂ ਪੂਰੇ ਕੋਰੀਆ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਮੁੱਦਿਆਂ ਅਤੇ ਨਾਰੀਵਾਦ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਲਈ [[ਗ਼ੈਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਜਥੇਬੰਦੀ|ਗੈਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਗਠਨ ਦੀਆਂ]] ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦਾ ਤਾਲਮੇਲ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|title=Women's Movements in Asia: Feminisms and Transnational Activism|last=Kim|first=Seung-kyung|last2=Kim|first2=Kyounghee|publisher=Routledge|year=2010|isbn=9780415487023|editor-last=Roces|editor-first=Mina|location=New York|pages=[https://archive.org/details/womensmovementsi0000unse/page/189 189]|chapter=Mapping a Hundred Years of Activism: Women's Movements in Korea|editor-last2=Edwards|editor-first2=Louise|chapter-url=https://archive.org/details/womensmovementsi0000unse/page/189}}</ref> == ਇਤਿਹਾਸ == KWAU ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਫਰਵਰੀ 1987 ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ<ref name=":0">{{Cite book|url=https://archive.org/details/koreasdemocratiz00kims|title=Korea's Democratization|last=Moon|first=Seungsook|publisher=Cambridge University Press|year=2003|isbn=978-0521823210|editor-last=Kim|editor-first=Samuel S.|location=New York|pages=[https://archive.org/details/koreasdemocratiz00kims/page/n131 112]–113|chapter=Redrafting Democratization|url-access=limited}}</ref> ਇਹ [[ਖੱਬੇ-ਪੱਖੀ ਰਾਜਨੀਤੀ|ਖੱਬੇ-ਪੱਖੀ]], ਲੇਬਰ-ਪੱਖੀ [[ਨਾਰੀਵਾਦ|ਨਾਰੀਵਾਦੀਆਂ]] ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਕੋਰੀਅਨ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਕਵੋਨ ਇਨ ਸੁਕ ਦੁਆਰਾ ਲਾਏ ਗਏ ਜਿਨਸੀ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਦੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਮੱਦੇਨਜ਼ਰ ਸੀ।<ref>{{Cite book|title=Routledge International Encyclopedia of Women: Global Women's Issues and Knowledge|url=https://archive.org/details/routledgeinterna0003unse_h2i7|last=Insook|first=Kwon|publisher=Routledge|year=2000|isbn=978-0415920889|editor-last=Kramarae|editor-first=Cheris|location=New York|pages=782|chapter=Feminism: Korea|editor-last2=Spender|editor-first2=Dale}}</ref> ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਔਰਤਾਂ ਬਲੂ-ਕਾਲਰ ਵਰਕਰਾਂ, ਕਲੈਰੀਕਲ ਵਰਕਰਾਂ, ਪੇਸ਼ੇਵਰਾਂ, ਘਰੇਲੂ ਔਰਤਾਂ, ਕਾਲਜ ਦੀਆਂ ਵਿਦਿਆਰਥਣਾਂ, ਪੇਂਡੂ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀਆਂ ਗਰੀਬ ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਭਿੰਨ ਸਮੂਹ ਸੀ।<ref name=":3">{{Cite book|title=Militarized Modernity and Gendered Citizenship in South Korea|url=https://archive.org/details/militarizedmoder0000moon|last=Moon|first=Seungsook|publisher=Duke University Press|year=2005|isbn=9780822387312|location=Durham|pages=[https://archive.org/details/militarizedmoder0000moon/page/110 110]–112}}</ref> KWAU ''ਮਿਨਜੰਗ'' ਅੰਦੋਲਨ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਜਮਹੂਰੀ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਵੀ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name=":4">{{Cite journal|last=Nam|first=Jeong-Lim|date=2000|title=Gender Politics in Transition to Democracy|url=http://unpan1.un.org/intradoc/groups/public/documents/apcity/unpan004700.pdf|journal=Korean Studies|volume=24|pages=94–112|doi=10.1353/ks.2000.0012|access-date=4 November 2015|archive-date=26 ਜੂਨ 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190626174730/http://unpan1.un.org/intradoc/groups/public/documents/APCITY/UNPAN004700.pdf|url-status=dead}}</ref> ਇਸ ਮਿਆਦ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਫੋਕਸ ਵਿੱਚ ਅਸਮਾਨਤਾ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਖੇਤਰਾਂ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਭਰ ਬਰਾਬਰ ਕੰਮ, ਜਣੇਪਾ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਵਜੋਂ ਜਿਨਸੀ ਹਿੰਸਾ, ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਸ਼ਾਂਤੀਵਾਦ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।<ref name=":02">{{Cite web |last=Kyounghee |first=Kim |date=Summer 2002 |title=A Frame Analysis of Women's Policies of Korean Government and Women's Movements in the 1980s and 1990s |url=https://www.ekoreajournal.net/issue/view_pop.htm?Idx=3204 |access-date=18 October 2019 |website=Korea Journal }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਇੱਥੇ 21 ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਸਨ ਜੋ ਕੇਡਬਲਯੂਏਯੂ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਸਨ।<ref name=":2">{{Cite book|title=Korean Society: Civil Society, Democracy and the State|last=Moon|first=Seungsook|publisher=Routledge|year=2002|isbn=9780415770576|editor-last=Armstrong|editor-first=Charles K.|location=New York|pages=125–126|chapter=Women and Civil Society in South Korea}}</ref> ਕੇਡਬਲਯੂਏਯੂ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਮੂਲ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੂਮੈਨ ਸੋਸਾਇਟੀ ਫਾਰ ਡੈਮੋਕਰੇਸੀ, ਕੋਰੀਆ ਵੂਮੈਨਜ਼ ਹਾਟ ਲਾਈਨ, ''ਵੂਮੈਨਜ਼ ਅਖਬਾਰ'' (ਹੁਣ ''ਵੂਮੈਨਜ਼ ਨਿਊਜ਼'' ), ਕੋਰੀਅਨ ਵੂਮੈਨ ਵਰਕਰਜ਼ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ, ਕੋਰੀਅਨ ਕੈਥੋਲਿਕ ਫਾਰਮਰਜ਼, ਵੂਮੈਨ ਕਮੇਟੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।<ref>{{Cite book|title=Women of Japan & Korea: Continuity and Change|last=Palley|first=Marian Lief|publisher=Temple University Press|year=1994|isbn=978-1566392235|editor-last=Gelb|editor-first=Joyce|location=Philadelphia|pages=[https://archive.org/details/womenofjapankore00joyc/page/286 286–287]|chapter=Feminism in a Confucian Society: The Women's Movement in Korea|editor-last2=Palley|editor-first2=Marian Lief|chapter-url=https://archive.org/details/womenofjapankore00joyc/page/286}}</ref> ਕੇਡਬਲਯੂਏਯੂ ਨੇ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਫੌਜੀ ਜੂਨ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਤਾਕਤਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਸ ਨੇ ਗਲਤ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ।<ref name=":12">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=CgG0TfMyitEC&q=kim+young+soon+kwau&pg=PA187|title=East Asian Social Movements: Power, Protest, and Change in a Dynamic Region|last=Broadbent, Brockman|first=Jeffrey, Vicky|date=7 January 2011|isbn=9780387096261|access-date=18 October 2019}}</ref> KWAU ਇਸ ਗੱਲ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੀ ਕਿ ਇਸਨੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਕੋਰੀਆ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਦੇ ਉਲਟ, ਚੁਨ ਡੂ-ਹਵਾਨ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਏ ਗਏ "ਦਮਨਕਾਰੀ ਰਾਜ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਰੋਧੀ ਰੁਖ" ਲਿਆ।<ref name=":2"/> ਮਿਨਜੰਗ ਸਮਾਜਿਕ ਅੰਦੋਲਨ ਨੇ ਆਖਰਕਾਰ ਸਿੱਧੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਚੁਨ ਡੂ-ਹਵਾਨ ਦੇ ਅਸਤੀਫੇ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਕੇਡਬਲਯੂਏਯੂ ਨੂੰ ਇਸ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਸਫਲਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੇਣ ਲਈ ਆਪਣੀ ਭੂਮਿਕਾ ਅਤੇ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=":13">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=CgG0TfMyitEC&q=kim+young+soon+kwau&pg=PA187|title=East Asian Social Movements: Power, Protest, and Change in a Dynamic Region|last=Broadbent, Brockman|first=Jeffrey, Vicky|date=7 January 2011|isbn=9780387096261|access-date=18 October 2019}}</ref> KWAU ਨੇ ਵਿੱਤੀ ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਛਤਰ ਛਾਇਆ ਹੇਠ ਮਦਦ ਕੀਤੀ, ਸਮੂਹਾਂ ਦੀ ਤਰਫੋਂ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਸਿਖਲਾਈ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite book|title=Gender Division of Labor in Korea|last=Hyoung|first=Cho|last2=Pil-wha|first2=Chang|publisher=Ewha Womans University Press|year=1994|isbn=9788973000067|location=Seoul, Korea|pages=342}}</ref> KWAU ਨੇ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਮਰਦਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰੀ 'ਤੇ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਸਗੋਂ ਸਮਾਜਿਕ ਢਾਂਚੇ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਲਈ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਜੋ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਦਮਨਕਾਰੀ ਸਨ।<ref name=:3/> KWAU ਨੇ ਜਣੇਪਾ ਛੁੱਟੀ, ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਦੇ ਮੁੱਦਿਆਂ ਅਤੇ ਬਰਾਬਰ ਕੰਮ ਲਈ ਬਰਾਬਰ ਤਨਖਾਹ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ।<ref name=:4/> ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਵਿੱਚ ਜਣੇਪੇ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇ ਪੁਨਰ-ਮੁਲਾਂਕਣ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੂਤੀ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਹੋਣ ਬਾਰੇ ਯਕੀਨ ਦਿਵਾਉਣ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਸਮਰਥਨ ਲਈ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਨੂੰ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕੇ।<ref name=:03/> KWAU ਔਰਤਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਜਿਨਸੀ ਹਿੰਸਾ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਵੀ ਸਰਗਰਮ ਸੀ। ਅਪ੍ਰੈਲ 1992 ਵਿੱਚ, KWAU ਨੇ ਜਿਨਸੀ ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਵਿਧਾਨ ਲਈ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ।<ref name=:1/> ਇਸ ਕਾਰਨ ਸਰਕਾਰ ਨੇ "ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨ ਸਮੇਤ ਜਿਨਸੀ ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪ੍ਰਸਤਾਵਾਂ" ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ।<ref name=":1" /> 1992 ਅਤੇ 1993 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, KWAU ਨੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਜਿਨਸੀ ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਖਾਤਮੇ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਸਮਾਜਿਕ ਮੁਹਿੰਮ ਨੂੰ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਕੇਡਬਲਯੂਏਯੂ ਨੇ ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਚੋਣਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਬੰਧਤ ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਗਠਜੋੜ ਬਣਾਇਆ। ਇਸ ਗਠਜੋੜ ਨੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਅਹੁਦੇ ਦੇ ਉਮੀਦਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਪਲੇਟਫਾਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਨਸੀ ਹਿੰਸਾ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਾਨੂੰਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ।<ref name=:04/> ਕੇਡਬਲਯੂਏਯੂ ਨੂੰ "ਜਿਨਸੀ ਸਮਾਨਤਾ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਐਕਟ", "ਇਨਫੈਂਟ ਕੇਅਰ ਐਕਟ", ਮਾਹਵਾਰੀ ਛੁੱਟੀ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਬਚਾਅ, ਅਤੇ "ਵਰਕਰ ਡਿਸਪੈਚ ਸਿਸਟਮ ਤੇ ਐਕਟ" ਦੇ ਕਾਨੂੰਨ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਸੋਧ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕਰਨ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।"<ref name=:05/> 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅੱਧ ਤੱਕ, ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਲਹਿਰ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਦੇ "ਔਰਤ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ" ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਏਜੰਡੇ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਸੀ। 1994 ਵਿੱਚ, ਕੇਡਬਲਯੂਏਯੂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹਾ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਏਕਤਾ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸਹਿਯੋਗ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ KWAU ਦੇ ਟੀਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਨੇ ਵੀ ਇੱਕ ਵਧੀ ਹੋਈ ਭੂਮਿਕਾ ਦੇਖੀ। ਇਹਨਾਂ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਰਣਨੀਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਹਿੱਤਾਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਅਤੇ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਪਾਸ ਅਤੇ ਸੁਧਾਰ ਲਈ ਲਾਬਿੰਗ, ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਅਤੇ ਮਹਿਲਾ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਲਈ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨਾ, ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਏਕਤਾ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੇ ਕੁਝ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕਰਨਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।<ref name=":06">{{Cite web |last=Kyounghee |first=Kim |date=Summer 2002 |title=A Frame Analysis of Women's Policies of Korean Government and Women's Movements in the 1980s and 1990s |url=https://www.ekoreajournal.net/issue/view_pop.htm?Idx=3204 |access-date=18 October 2019 |website=Korea Journal }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> KWAU ਨੇ ਸਥਾਨਕ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ 'ਤੇ ਵੀ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ। 1995 ਤੱਕ, ਸੰਗਠਨ ਨੇ ਮਹਿਲਾ ਉਮੀਦਵਾਰਾਂ ਦੀ ਭਰਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੁਆਰਾ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਨੂੰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਧਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਸੀ; 17 ਵਿੱਚੋਂ 14 ਉਸ ਸਾਲ ਚੁਣੇ ਗਏ ਸਨ।<ref name=":0"/> 1995 ਵਿੱਚ ਵੀ, KWAU ਨੂੰ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਕਾਨੂੰਨੀ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name=:3/> ਦਸੰਬਰ 2002 ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਰੋਹ ਮੂ-ਹਿਊਨ ਦੀ ਚੋਣ ਦੇ ਨਾਲ, KWAU ਨੇ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਅਤੇ ਸਸ਼ਕਤੀਕਰਨ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਦਾ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਮੌਕਾ ਦੇਖਿਆ। ਨਵੇਂ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਤਰਜੀਹਾਂ ਵਿੱਚ "ਲਿੰਗ ਸਮਾਨਤਾ ਵਾਲੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ" ਅਤੇ "ਪਰਿਵਾਰ-ਮੁਖੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਖਾਤਮੇ" ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕਰਨਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=qIXFBQAAQBAJ&q=chi+eun+hee+kwau&pg=PT302|title=Women's Movements in Asia: Feminisms and Transnational Activism|last=Roces, Edwards|first=Mina, Louise|date=2010|isbn=9781136967993|access-date=25 October 2019}}</ref> ਇਹਨਾਂ ਕੰਮਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਰੋਹ ਮੂ-ਹਿਊਨ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨੇ ਸਿਵਲ ਸੋਸਾਇਟੀ ਦੀ ਸਰਗਰਮ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਦੀ ਲੋੜ ਅਤੇ ਮਹੱਤਤਾ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਰਕਾਰੀ ਅਹੁਦਿਆਂ 'ਤੇ ਨਿਯੁਕਤੀ ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਅਕਸਰ ਕੁਝ ਮੁੱਖ ਸਹਾਇਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਭਰਤੀ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ, ਕੇਡਬਲਯੂਏਯੂ ਦੇ ਤਤਕਾਲੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਚੀ ਯੂਨ-ਹੀ ਨੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਅਹੁਦੇ ਤੋਂ ਅਸਤੀਫਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਲਿੰਗ ਸਮਾਨਤਾ ਮੰਤਰੀ ਬਣ ਗਈ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=qIXFBQAAQBAJ&q=chi+eun+hee+kwau&pg=PT302|title=Women's Movements in Asia: Feminisms and Transnational Activism|last=Roces, Edwards|first=Mina, Louise|date=2010|isbn=9781136967993|access-date=25 October 2019}}</ref> ਇਸ ਨਿਯੁਕਤੀ ਨੇ ਚੀ ਯੂਨ-ਹੀ ਨੂੰ ਉਸ ਸਮੇਂ KWAU ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਮੈਂਬਰਾ ਨਾਲ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਸਲਾਹ-ਮਸ਼ਵਰੇ ਵਿੱਚ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਏਜੰਡੇ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਵਧੇ ਹੋਏ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਉਦਾਹਰਨ ਹਾਨ ਮਯੋਂਗ-ਸੂਕ ਸੀ, ਜੋ ਕੇਡਬਲਯੂਏਯੂ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਨ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਮੰਤਰੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=qIXFBQAAQBAJ&q=chi+eun+hee+kwau&pg=PT302|title=Women's Movements in Asia: Feminisms and Transnational Activism|last=Roces, Edwards|first=Mina, Louise|date=2010|isbn=9781136967993|access-date=25 October 2019}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [http://www.women21.or.kr/ ਅਧਿਕਾਰਤ ਸਾਈਟ] (ਕੋਰੀਅਨ ਵਿੱਚ) erw0xao1d0kayrut9lyg8kreul4ksno 0 153361 842293 743124 2026-07-10T19:03:38Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842293 wikitext text/x-wiki '''ਮਨੋਹਰਾ''' [[ਜਾਤਕ|ਜਾਤਕ ਕਥਾਵਾਂ]] ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਕਿੰਨਰੀ (ਅੱਧੀ ਔਰਤ, ਅੱਧਾ ਪੰਛੀ) ਨਾਇਕਾ ਹੈ। ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ '''ਮਨੋਹਰਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਿੰਸ ਸੁਧਾਨਾ''' ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ,<ref>Schiefner, Anton; Ralston, William Shedden. ''Tibetan tales, derived from Indian sources''. London, K. Paul, Trench, Trübner & co. ltd. 1906. pp. xlviii-l and 44-74.</ref> ਦੰਤਕਥਾ ਦਿਵਯਵਾਦਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬੋਰੋਬੋਦੁਰ ਵਿਖੇ ਪੱਥਰ ਦੀਆਂ ਰਾਹਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=5 February 2003 |title=The Story of Prince Sudhana and Manohara |url=http://www.borobudur.tv/avadana_05.htm |url-status=bot: unknown |archive-url=https://web.archive.org/web/20030205011309/http://www.borobudur.tv/avadana_05.htm |archive-date=5 February 2003}}</ref> ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਮਿਆਂਮਾਰ, ਕੰਬੋਡੀਆ,<ref>{{Cite journal|last=Porée-Maspero|first=Eveline|date=1962|title=III. Le cycle des douze animaux dans la vie des Cambodgiens|journal=Bulletin de l'École française d'Extrême-Orient|volume=50|issue=2|pages=311–365|doi=10.3406/befeo.1962.1536}}</ref> ਥਾਈਲੈਂਡ, ਲਾਓਸ, ਸ੍ਰੀਲੰਕਾ, [[ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਦਾ ਸਭਿਆਚਾਰ|ਉੱਤਰੀ ਮਲੇਸ਼ੀਆ]] ਅਤੇ ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ ਦੇ ਲੋਕ-ਕਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|last=Jaini|first=Padmanabh S.|date=1966|title=The Story of Sudhana and Manoharā: An Analysis of the Texts and the Borobudur Reliefs|journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London|volume=29|issue=3|pages=533–558|doi=10.1017/S0041977X00073407|jstor=611473}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Yousof|first=Ghulam-sarwar|date=1 January 1982|title=Nora Chatri in Kedah: A Preliminary Report|journal=Journal of the Malaysian Branch of the Royal Asiatic Society|volume=55|issue=1 (242)|pages=53–61|jstor=41492911}}</ref> 1450-1470 ਈਸਵੀ ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਚਿਆਂਗਮਈ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬੋਧੀ ਭਿਕਸ਼ੂ/ਰਿਸ਼ੀ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਿਆ ਪੰਨਸਜਾਤਕ, [[ਪਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪਾਲੀ]] ਪਾਠ, ਸੁਧਨਾ ਅਤੇ ਮਨੋਹਰਾ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਵੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|last=Terrai|first=G.|date=1956|title=VI. Samuddaghosajâtaka. Conte pâli tiré du Pannâsajataka|journal=Bulletin de l'École française d'Extrême-Orient|volume=48|issue=1|pages=249–351|doi=10.3406/befeo.1956.1291}}</ref> [[ਚੀਨੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ|ਚੀਨ]] ਵਿੱਚ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਮਾਨ ਸੰਸਕਰਣ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ, [[ਜਾਪਾਨ ਦਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰ|ਜਪਾਨ]], [[ਕੋਰੀਆ ਦਾ ਸਭਿਆਚਾਰ|ਕੋਰੀਆ]], ਅਤੇ [[ਵੀਅਤਨਾਮ]], ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਅਤੇ ਕਾਵਰਡ ਦੀ ਚੀਨੀ ਕਹਾਣੀ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਸੱਤ ਔਰਤਾਂ ਜੋ ਉੱਡ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਉਤਰੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਸੁੰਦਰ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਦੁਆਰਾ ਫੜੀ ਗਈ ਸੀ, ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਰਦ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਪਤਨੀ ਬਣ ਗਈ ਸੀ (ਜਾਂ ਤਾਂ ਉਸਦਾ ਬੰਧਕ ਜਾਂ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਰਾਜਕੁਮਾਰ-ਨਾਇਕ। ). ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਨਾਇਕਾ ਨੇ ਕੁਝ ਜਾਦੂਈ ਚੀਜ਼ ਪਾ ਦਿੱਤੀ ਜਿਸ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਉੱਡਣ ਜਾਂ ਪੰਛੀ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣ ਦੇ ਯੋਗ ਬਣਾਇਆ, ਅਤੇ ਉੱਡ ਗਈ; ਆਪਣੀ ਉੱਡਦੀ ਪਤਨੀ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿੱਚ ਨਾਇਕ ਦੁਆਰਾ ਖੋਜ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਾ। == ਸੰਖੇਪ == ਮਨੋਹਰਾ, ਕਿਮਨਾਰਾ ਰਾਜੇ ਦੀਆਂ ਸੱਤ ਧੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ, [[ਕੈਲਾਸ਼ ਪਰਬਤ|ਕੈਲਾਸ਼ ਪਰਬਤ ']] ਤੇ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਦਿਨ, ਉਹ ਮਨੁੱਖੀ ਖੇਤਰ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਇੱਕ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਦੁਆਰਾ ਫੜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ (ਕੁਝ ਸੰਸਕਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਜਾਦੂ ਦੀ ਫਾਹੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ) ਜੋ ਉਸਨੂੰ ਪ੍ਰਿੰਸ ਸੁਧਾਨਾ ਨੂੰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਆਦਿਤਯਵੰਸ਼ ਅਤੇ ਰਾਣੀ ਚੰਦਰਦੇਵੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਸੁਧਾਨਾ ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਤੀਰਅੰਦਾਜ਼ ਅਤੇ ਪੰਚਾਲ ਰਾਜ ਦੀ ਵਾਰਸ ਹੈ। ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਮਨੋਹਰਾ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਦੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਮਨੋਹਰਾ ਉੱਤੇ ਸ਼ਾਹੀ ਸਲਾਹਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਲਿਆਉਣ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਧਮਕੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਉੱਡ ਕੇ ਕਿਮਨਾਰਾ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਚਲੀ ਗਈ। ਉਹ ਕਿਮਨਾਰਾ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਇੱਕ ਰਿੰਗ ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਪ੍ਰਿੰਸ ਸੁਧਾਨਾ ਉਸਦਾ ਅਨੁਸਰਣ ਕਰ ਸਕੇ। ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਸੁਧਾਨਾ ਪੰਚਾਲਾ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਸੰਨਿਆਸੀ ਤੋਂ, ਉਹ ਕਿਮਨਾਰਾ ਰਾਜ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਉਣ ਲਈ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਸਿੱਖਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਜਿੱਤਣ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾਵਾਂ ਸਿੱਖਦਾ ਹੈ। ਸਫ਼ਰ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਸਾਲ, ਸੱਤ ਮਹੀਨੇ ਅਤੇ ਸੱਤ ਦਿਨ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ, ਸੁਧਾਨਾ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਇੱਕ [[ਯਕਸ਼]] (ਓਗਰੇ), ਅੱਗ ਦੀ ਇੱਕ ਨਦੀ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਰੁੱਖ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਲੰਬੀ ਅਤੇ ਔਖੀ ਅਜ਼ਮਾਇਸ਼ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਕਿਮਨਾਰਾ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਜੋ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਤਾਕਤ, ਲਗਨ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਟੈਸਟਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਨੂੰ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਟੈਸਟ ਵਿੱਚ, ਸੁਧਾਨਾ ਨੂੰ ਬਗੀਚੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੱਥਰ ਦਾ ਬੈਂਚ ਚੁੱਕਣ ਲਈ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਕੰਮ ਨੇ ਕਮਾਨ ਅਤੇ ਤੀਰ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਹੁਨਰ ਦੀ ਪਰਖ ਕੀਤੀ। ਅੰਤਮ ਟੈਸਟ ਇਹ ਪਛਾਣ ਕਰਨਾ ਹੈ ਕਿ ਮਨੋਹਰਾ ਸੱਤ ਸਮਾਨ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਹੜੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਆਪਣੀ ਉਂਗਲੀ ਵਿੱਚ ਮੁੰਦਰੀ ਦੁਆਰਾ ਪਛਾਣਦਾ ਹੈ। ਸੰਤੁਸ਼ਟ, ਕਿਮਨਾਰਾ ਰਾਜਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਆਹ ਲਈ ਸਹਿਮਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋੜਾ ਪੰਚਾਲਾ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। == ਅਨੁਕੂਲਤਾਵਾਂ == ਜੇਮਸ ਆਰ. ਬਰੈਂਡਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਮਨੋਹਰਾ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆਈ ਥੀਏਟਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ।<ref>Brandon, James R. ''Theatre in Southeast Asia''. Cambridge, Mass., Harvard University Press, 1974 [1967]. pp. 23-24. {{ISBN|0-674-87587-7}}.</ref> ਮਨੋਰਾ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਬਰਮਾ ([[ਮਿਆਂਮਾਰ]]) ਵਿੱਚ ਨਾਟਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਢਾਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਪਾਤਰ ਨੂੰ ''ਮਨਨਹੂਰੀ'' ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਪਹਾੜ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਨੌਂ ਸ਼ਾਹੀ ਧੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ "ਕੰਬੇਦਾਰ ਗੰਨੇ ਦੀ ਇੱਕ ਪੱਟੀ", "ਤਰਲ ਦੀ ਇੱਕ ਧਾਰਾ" ਦੇ ਬਾਅਦ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਤਾਂਬਾ" ਅਤੇ ਇੱਕ "ਬੇਲੂ"। ਉਸ ਦੇ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਪਤੀ, ਪ੍ਰਿੰਸ ਸੁਧਾਨਾ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ "ਥੁਡਾਨੂ" ਵਜੋਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਾਇਂਟਸਾ ਦਾ ਰਾਜਕੁਮਾਰ।<ref>{{Cite journal|last=Smith|first=J.|year=1839|title=Specimen of the Burmese Drama|url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/40036632|journal=Journal of the Asiatic Society of Bengal|volume=8|issue=91|pages=535–551}}</ref> ਇਸ ਸੰਸਕਰਣ ਵਿੱਚ, ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਇੱਕ ਜਾਦੂਗਰੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਉੱਡਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਨੋਹਰਾ ਵਰਗੀ ਕੰਨਿਆ ਨੂੰ ਇੱਕ ਜਾਦੂਈ ਸਲਿੱਪਕਨੋਟ ਦੁਆਰਾ ਫੜ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|last=Hartland|first=E. Sidney|date=1888|title=The Physicians of Myddfai|url=https://archive.org/details/sim_archaeological-review_1888-09_2_1/page/n27|journal=The Archaeological Review|volume=1|issue=1|pages=24–32|jstor=24707779}}</ref> ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਪਾਤਰਾਂ ਨੂੰ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ''ਕੇਵ ਮੋਨੋਰਾ'' ਅਤੇ ''ਪ੍ਰਾਹ ਸੋਥੋਨ'' ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>Porée-Maspero, Eveline. ''Étude sur les rites agraires des Cambodgiens''. Tome I. École Pratique de Hautes Studes - Paris. Paris: Mouton & Co./La Haye. 1962. pp. 657-658.</ref> ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਨੇਪਾਲ ਦੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਬੋਧੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ''ਸੁਚਾਂਦਰੀਮਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਕਿੰਨਰੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ'' ਦੇ ਨਾਲ ਵੀ ਪਾਈ ਗਈ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਮੁੱਖ ਜੋੜੇ ਦਾ ਨਾਮ ਮਹੋਨਾਰਾ ਅਤੇ ਸੁਧਾਨੁਸ਼ਾ ਸੀ।<ref>Mitra, Rājendralāla, Raja; Asiatic Society. ''The Sanskrit Buddhist literature of Nepal''. Calcutta: Asiatic Society of Bengal. 1882. pp. 129-131.</ref> ਨੇਪਾਲ ਦੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸੰਸਕਰਣ ਵਿੱਚ, ''ਕਿੰਨਰੀ ਅਵਦਾਨਾ'', ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਉੱਤਪਾਲ ਇੱਕ ਕਿੰਨਰੀ (ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਅਣਜਾਣ) ਨੂੰ ਇੱਕ ਜਾਦੂਈ ਫਾਹੀ ਨਾਲ ਫੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਹਸਤੀਨਾ ਦੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਸੁਧਾਨਾ ਆਪਣੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਸੈਰ-ਸਪਾਟੇ ਨਾਲ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਿੰਨਰੀ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>Mitra, Rājendralāla, Raja; Asiatic Society. ''The Sanskrit Buddhist literature of Nepal''. Calcutta: Asiatic Society of Bengal. 1882. pp. 62-63.</ref> ਇੱਕ ਹੋਰ ਅਨੁਵਾਦ ਵਿੱਚ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਦਾ ਨਾਮ ''ਸੁਧਾਨੁ'' ਅਤੇ ਕਿੰਨਰੀ ਦਾ ਨਾਮ ''ਮਨੋਹਰਾ, ਰਾਜਾ ਡ੍ਰੂਮਾ ਦੀ ਧੀ ਹੈ''।<ref>''The Mahavastu''. Volume II. Translated from the Buddhist Sanskrit by J. J. Jones. London: Luzac and Company LTD. 1952. pp. 91-111.</ref> ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ [[ਲਾਉਸ|ਲਾਓਸ]] ਵਿੱਚ ''ਸਿਥੋਨ ਅਤੇ ਮਾਨੋਲਾ'' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|last=Diamond|first=Catherine|date=February 2005|title=Red Lotus in the Twenty-First Century: Dilemmas in the Lao Performing Arts|journal=New Theatre Quarterly|volume=21|issue=1|pages=34–51|doi=10.1017/S0266464X04000326}}</ref> == ਵਿਰਾਸਤ == ਮਨੋਹਰਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਿੰਸ ਸੁਧਾਨਾ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਨੇ ਮਨੋਰਾ<ref>{{Cite journal|last=Plowright|first=Poh Sim|date=November 1998|title=The Art of Manora: an Ancient Tale of Feminine Power Preserved in South-East Asian Theatre|url=https://archive.org/details/sim_new-theatre-quarterly_1998-11_14_56/page/n78|journal=New Theatre Quarterly|volume=14|issue=56|pages=373–394|doi=10.1017/S0266464X00012458}}</ref> ਕਿਸਮ ਦੇ ਡਰਾਮੇ ਡਾਂਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ [[ਥਾਈਲੈਂਡ]] ਅਤੇ [[ਮਲੇਸ਼ੀਆ]] ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite journal|last=Sooi-Beng|first=Tan|date=1988|title=The Thai 'Menora' in Malaysia: Adapting to the Penang Chinese Community|journal=Asian Folklore Studies|volume=47|issue=1|pages=19–34|doi=10.2307/1178249|jstor=1178249}}</ref> == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * ਹੰਸ ਮੇਡਨ * ਕਿੰਨਰੀ * ਹਾਗੋਰੋਮੋ (ਖੇਡ) * ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਅਤੇ ਗੋਹੇ * ਮੋਰ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ * ਮੇਨੋਰਾ, [[ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ]] ਦਾ ਇੱਕ ਡਾਂਸ-ਡਰਾਮਾ == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਿਬਲੀਓਗ੍ਰਾਫੀ == * {{Cite journal|last=Jaini|first=Padmanabh S.|date=1966|title=The Story of Sudhana and Manoharā: An Analysis of the Texts and the Borobudur Reliefs|journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London|volume=29|issue=3|pages=533–558|doi=10.1017/S0041977X00073407|jstor=611473}} * Schiefner, Anton; Ralston, William Shedden. ''Tibetan tales, derived from Indian sources''. London, K. Paul, Trench, Trübner & co. ltd. 1906. pp. xlviii-l and 44–74. * {{refbegin}} * {{cite journal|last1=Bailey|first1=H. W.|date=1966|title=The Sudhana Poem of Ṛddhiprabhāva|journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London|volume=29|issue=3|pages=506–532|doi=10.1017/S0041977X00073390|jstor=611472|s2cid=170831109}} * {{cite book|title=Multilingualism and History of Knowledge: Vol. I: Buddhism among the Iranian Peoples of Central Asia|last1=De Chiar|first1=Matteo|date=2013|publisher=Austrian Academy of Sciences Press|isbn=978-3-7001-7274-1|pages=71–102|chapter=The Two Recensions of the Khotanese Sudhanāvadāna|doi=10.2307/j.ctt1vw0pkz.7|jstor=j.ctt1vw0pkz.7}} * {{cite book|title=Multilingualism and History of Knowledge: Vol. I: Buddhism among the Iranian Peoples of Central Asia|last1=Degener|first1=Almuth|date=2013|publisher=Austrian Academy of Sciences Press|isbn=978-3-7001-7274-1|pages=103–130|chapter=Mighty Animals and Powerful Women: On the Function of Some Motifs from Folk Literature in the Khotanese Sudhanavadana|doi=10.2307/j.ctt1vw0pkz.8|jstor=j.ctt1vw0pkz.8}} * {{cite journal|last1=Dezső|first1=Csaba|date=2014|title=Inspired Poetry: Śāntākaragupta's Play on the Legend of Prince Sudhana and the Kinnarī|journal=Indo-Iranian Journal|volume=57|issue=1/2|pages=73–104|doi=10.1163/15728536-05701016|jstor=24665889|doi-access=free}} * {{cite journal|last1=Foucher|first1=A.|date=1909|title=Notes d'archéologie bouddhique|journal=Bulletin de l'École française d'Extrême-Orient|volume=9|issue=1|pages=1–50|doi=10.3406/befeo.1909.1911}} * {{cite thesis|last1=Ginsburg|first1=Henry|title=The Sudhana-Manohara tale in Thai: A comparative study based on two texts from the National Library, Bangkok and Wat Machimawat, Songkhla.|date=1971|doi=10.25501/SOAS.00029528|doi-access=free}} * {{cite journal|last1=Simmonds|first1=E. H. S.|date=1967|title='Mahōrasop' in a Thai Manōrā Manuscript|journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London|volume=30|issue=2|pages=391–403|doi=10.1017/S0041977X00062297|jstor=611002|s2cid=177913499}} * {{cite journal|last1=Simmonds|first1=E. H. S.|date=1971|title='Mahōrasop' II: The Thai National Library Manuscript|url=https://archive.org/details/bulletin-soas_1971_34_1/page/119|journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London|volume=34|issue=1|pages=119–131|doi=10.1017/S0041977X00141618|jstor=614627|s2cid=162819400}} {{refend}}{{Cite conference|last=Toshiharu|first=Yoshikawa|year=1984|title=A Comparative Study of the Thai, Sanskrit, and Chinese Swan Maiden|url=http://sealang.net/sala/archives/pdf4/toshiharu1984comparative.pdf|conference=International Conference on Thai Studies|publisher=Chulalongkorn University|pages=197–213}} == ਹੋਰ ਪੜ੍ਹਨਾ ==   [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਸਾਹਿਤ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਲੋਕਧਾਰਾ]] 4c4l7xfizvzwv6ar6yivxk83d8ik6y4 0 153868 842290 743126 2026-07-10T18:59:01Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842290 wikitext text/x-wiki '''ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਲਹਿਰ''' ਇੱਕ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਲਹਿਰ ਸੀ ਜੋ 1960 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਅਤੇ 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਸੀ। [[ਏਸ਼ੀਆ]] ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਨੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਸਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਜਿਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਲਿੰਗਕਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ। ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਨੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਨਾਲ ਵੀ ਨਜਿੱਠਿਆ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁਕਤੀ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਵਿਲੱਖਣ ਬਣਾਇਆ। ਕਈ ਦੇਸ਼ ਪੱਛਮੀ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸਨ, ਅਤੇ [[ਚੀਨ ਦਾ ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਗਣਰਾਜ|ਚੀਨ]] ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ, [[ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਇਨਕਲਾਬ]] ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੇ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਆਕਾਰ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਏਸ਼ੀਅਨ ਨਾਰੀਵਾਦੀਆਂ ਨੂੰ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਹੋਣ ਜਾਂ "ਏਸ਼ੀਅਨ" ਹੋਣ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਲਾਈਨ ਨੂੰ ਖਿੱਚਣਾ ਪਿਆ। [[ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ, [[ਜਾਤ|ਜਾਤ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੇ]] ਉਸ ਤਰੀਕੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਨਾਲ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਲਿੰਗ ਅਤੇ ਵਰਗ ਨੂੰ ਘੱਟ ਹੀ ਵੱਖ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ [[ਇਜ਼ਰਾਇਲ|ਇਜ਼ਰਾਈਲ]] ਵਿੱਚ, ਫਲਸਤੀਨੀ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਦੁਰਦਸ਼ਾ ਜ਼ੁਲਮ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਢਾਲਣ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਬਣ ਗਈ। [[ਜਪਾਨ|ਜਾਪਾਨ]] ਵਿੱਚ, ਅੰਦੋਲਨ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਖੁਦਮੁਖਤਿਆਰੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਸਮਾਜਿਕ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਚੁਣਨ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ, ਸਮਾਨਤਾ ਦੀ ਬਜਾਏ ਲਿੰਗਕਤਾ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਸੀ। [[ਸਿੰਗਾਪੁਰ]], [[ਦੱਖਣੀ ਕੋਰੀਆ]] ਅਤੇ [[ਤਾਈਵਾਨ]] ਵਿੱਚ, ਮੁਕਤੀਵਾਦੀ ਅੰਦੋਲਨ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਅੰਦੋਲਨ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਸੀ ਅਤੇ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲਿੰਗਵਾਦ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਾਈ ਨੂੰ ਬਸਤੀਵਾਦ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸੰਘਰਸ਼ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। [[ਤੁਰਕੀ]] ਦੂਜੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਔਰਤ ਮੁਕਤੀ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਨਾਰੀਵਾਦੀਆਂ ਅਤੇ [[ਇਸਲਾਮ|ਇਸਲਾਮੀ]] ਔਰਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਇਆ। ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਤੁਰਕੀ ਦਾ ਸੰਘਰਸ਼ [[ਘਰੇਲੂ ਹਿੰਸਾ]] ਦੇ ਮੁੱਦੇ ਦੁਆਲੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਸੀ। == ਚੀਨ == ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੌਰਾਨ [[ਚੀਨ ਦਾ ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਗਣਰਾਜ|ਚੀਨ]] ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਉੱਥੇ ਦੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਸੀ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਸਥਿਤੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧੀ।{{Sfn|Jones|1996}} ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਚੀਨੀ ਲੋਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਇਨਕਲਾਬ [[ਪਿੱਤਰ ਸੱਤਾ|ਪਿੱਤਰਸੱਤਾ ਨੂੰ]] ਖਤਮ ਕਰ ਦੇਵੇਗਾ।{{Sfn|Li|2000}} [[ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਇਨਕਲਾਬ|ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀ]] ਦੌਰਾਨ, ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ "ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਅੱਧੇ ਅਸਮਾਨ ਨੂੰ ਫੜੋ" ਵਰਗੇ ਨਾਅਰਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਮਨਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਲਿੰਗ ਮੁੱਦਿਆਂ 'ਤੇ ਚਰਚਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਨਿਰਾਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ " ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆਵਾਦੀ " ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।{{Sfn|Jones|1996}} 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ, ਕੈਫੇਟੇਰੀਆ, [[ਕਿੰਡਰਗਾਰਟਨ]] ਅਤੇ ਨਰਸਰੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਨਵੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲਾਭ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਟਾਫ਼ ਸੀ।{{Sfn|Li|2000}} ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਖੁਦ ਰਾਜ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ{{Sfn|Hathaway|2018}} ਅਤੇ ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਕੋਈ ਸੁਤੰਤਰ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਲਹਿਰ ਨਹੀਂ ਸੀ।{{Sfn|Zhou|2003}} ਹਾਲਾਂਕਿ, ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਬਣਾਏ ਗਏ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਅੰਦੋਲਨਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰਦੇ ਰਹੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਕੱਟੜਪੰਥੀ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਅਕਸਰ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਸਿਆਸੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਸਨ। [[ਠੰਢੀ ਜੰਗ|ਸ਼ੀਤ ਯੁੱਧ]] ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਧਰੁਵੀਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕੈਂਪਾਂ ਵਿੱਚ, ਸਮਾਜਵਾਦੀ [[ਮਹਾਨ ਦਹਿਸ਼ਤ|ਸਤਾਲਿਨਵਾਦੀਆਂ ਦੇ ਸ਼ੁੱਧੀਕਰਨ]] ਅਤੇ ਹਮਲਿਆਂ ਦੇ ਮੱਦੇਨਜ਼ਰ [[ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ|ਸੋਵੀਅਤ]] ਕਮਿਊਨਿਜ਼ਮ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰਨ ਤੋਂ ਮੁੜੇ। 1960 ਤੋਂ ਬਾਅਦ [[ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਅੰਦੋਲਨ|ਪੱਛਮੀ ਨਾਰੀਵਾਦੀ]] ਮਾਓਵਾਦੀ ਸਿਧਾਂਤ 'ਤੇ ਮੁੱਖ ਆਦਰਸ਼ਾਂ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹਨ। "ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਕਾਮੇ ਇੱਕਜੁੱਟ ਹੋਣ" ਵਰਗੇ ਨਾਅਰੇ "ਵਿਸ਼ਵ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਇੱਕਜੁੱਟ ਹੋਣ" ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਗਏ ਅਤੇ ਚੇਤਨਾ-ਉਸਾਰੀ ਅਤੇ [[ਬਰਾਬਰੀਵਾਦ|ਸਮਾਨਤਾਵਾਦੀ ਸਹਿਮਤੀ-ਅਧਾਰਤ ਨੀਤੀਆਂ]] ਵਰਗੀਆਂ ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ "ਚੀਨ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਮਾਨ ਤਕਨੀਕਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਸਨ"।{{Sfn|Hathaway|2018}} == ਭਾਰਤ == 1960 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਅਤੇ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰੀ ਵਿਕਾਸ ਦੁਆਰਾ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਆਰਥਿਕ ਸੰਕਟ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹਿੱਤ ਸਮੂਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਰਾਜਨੀਤੀ ਕੱਟੜਪੰਥੀ ਬਣ ਗਈ। 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਤੱਕ, ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸੋਕੇ ਨੇ ਕਈਆਂ ਲਈ ਹਾਲਾਤ ਵਿਗੜ ਗਏ। 1974 ਵਿੱਚ ਨਵ-ਨਿਰਮਾਣ ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਸਿਖਰ 'ਤੇ, ਵਿਭਿੰਨ ਵਰਗਾਂ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦੇਣ ਲਈ ਸਿੱਧੀਆਂ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।{{Sfn|Patel|1985}} "ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਮੁਕਤੀ" ਦਾ ਵਿਚਾਰ 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਤੋਂ [[ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ "ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਵਿਸ਼ਾ" ਬਣ ਗਿਆ।{{Sfn|Omvedt|1975}} ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਇਹ ਦੇਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਕਿ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਅਸਲੀਅਤ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ।{{Sfn|Jones|1996}} [[ਪੇਂਡੂ ਖੇਤਰ|ਪੇਂਡੂ]] ਔਰਤਾਂ ਜੋ [[ਗਰੀਬੀ]] ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਸਨ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੁੱਗਣੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਛੜੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੇਖਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ: ਆਰਥਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਸਮਾਜਿਕ ਰੁਤਬੇ ਦੁਆਰਾ।{{Sfn|Omvedt|1975}} [[ਦਲਿਤ|ਦਲਿਤਾਂ]] ਵਰਗੀਆਂ ਨੀਵੀਆਂ [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਰਣ ਵਿਵਸਥਾ|ਜਾਤਾਂ]] ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜਮਾਤੀ ਲੜਾਈ ਲੜਨੀ ਪਈ, ਨਾਲ ਹੀ ਲਿੰਗਵਾਦ ਵਿਰੁੱਧ ਵੀ ਲੜਾਈ।{{Sfn|Omvedt|1975}} ਹਾਲਾਂਕਿ, 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਵਾਲੀਆਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਔਰਤਾਂ ਮੱਧ ਵਰਗ ਜਾਂ ਉੱਚ ਜਾਤੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸਨ, ਅਤੇ [[ਸ਼ਹਿਰੀ ਖੇਤਰ|ਸ਼ਹਿਰੀ]] ਅਤੇ ਪੜ੍ਹੀਆਂ-ਲਿਖੀਆਂ ਸਨ।{{Sfn|Sowjanya|2011}} [[ਕੇਰਲਾ]] ਦੀ ਮਹਿਲਾ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ 1970 ਤੱਕ 100,000 ਮੈਂਬਰਾਂ ਤੱਕ ਵਧ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ [[Ganatantrik Mahila Samiti|ਗਣਤੰਤਰ ਮਹਿਲਾ ਸਮਿਤੀ]] (ਜਮਹੂਰੀ ਮਹਿਲਾ ਸੰਗਠਨ) ਨੇ ਅਪ੍ਰੈਲ 1973 ਵਿੱਚ [[ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰਾਜ ਸੰਮੇਲਨ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ ਹਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਤੋਂ 121,632 ਮੈਂਬਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ।{{Sfn|Omvedt|1975}} 1974 ਵਿੱਚ, [[ਮਹਾਂਰਾਸ਼ਟਰ|ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ]] ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਮਹਿੰਗਾਈ ਵਿਰੋਧੀ ਲਹਿਰ, [[ਹੈਦਰਾਬਾਦ]] ਦੀ [[Progressive Organization of Women|ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਸੰਸਥਾ]] (ਪੀਓਡਬਲਯੂ) ਅਤੇ [[ਮੁੰਬਈ|ਬੰਬਈ]] ਦੀ ਸਟਰੀ ਮੁਕਤੀ ਸੰਗਠਨ ਵਰਗੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦਾ ਗਠਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਖੱਬੇਪੱਖੀ ਸੰਗਠਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਈਆਂ।{{Sfn|Patel|1985}}{{Sfn|Omvedt|1975}} ਪਹਿਲੀ ਡੈਮੋਕਰੇਟਿਕ ਵੂਮੈਨ ਯੂਨੀਅਨ ਕਾਨਫਰੰਸ ਦਸੰਬਰ 1974 ਵਿੱਚ [[ਤਮਿਲ਼ ਨਾਡੂ|ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ]] ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ{{Sfn|Omvedt|1975}} [[ਦਿੱਲੀ]] ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਅਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਨੇ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਲਹਿਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ।{{Sfn|Patel|1985}} [[ਬੰਗਲੌਰ|ਬੈਂਗਲੁਰੂ]], ਬੰਬਈ, ਦਿੱਲੀ, ਹੈਦਰਾਬਾਦ, [[ਚੇਨਈ|ਮਦਰਾਸ]] ਅਤੇ [[ਪੂਨੇ|ਪੁਣੇ]] ਵਰਗੀਆਂ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਛੋਟੇ ਸਮੂਹ ਬਣਾਉਣਾ, ਇਸ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਬਣੇ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਤਾਨਾਸ਼ਾਹੀ ਢਾਂਚੇ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸਨ ਅਤੇ ਫੈਸਲੇ ਲੈਣ ਲਈ ਸਮੂਹਿਕ ਪਹੁੰਚ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਨਿੱਜੀ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪਿਤਾ-ਪੁਰਖੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦੇਣ ਲਈ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਭਰ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਉੱਤੇ ਦੂਜੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਲੇਖ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਦੁਬਾਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ। ਇਹ ਢਿੱਲੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਮੂਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਖੇਤਰੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਕਰਕੇ ਨੈੱਟਵਰਕ ਬਣਾਇਆ। ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿੱਚ, ਦੂਜੇ ਖੇਤਰਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ, ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਨੇ ਜਾਤ ਅਤੇ ਜਮਾਤੀ ਪਾੜੇ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਆਰਥੀ, ਮਜ਼ਦੂਰ, ਬਲੂ ਕਾਲਰ ਵਰਕਰ ਅਤੇ ਵ੍ਹਾਈਟ ਕਾਲਰ ਕਰਮਚਾਰੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।{{Sfn|Patel|1985}} ਸਿੱਧੀ ਕਾਰਵਾਈ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਇਹਨਾਂ ਸਮੂਹਾਂ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਸਰਕਾਰੀ ਨੀਤੀ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ''ਸਟਰੀ ਮੁਕਤੀ ਸੰਗਠਨ ਦੇ'' ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸੜਕ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ''ਓਮ ਸਵਾਹਾ'' ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣ ਗਿਆ, ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ [[ਦਾਜ ਕਾਰਨ ਮੌਤ|ਦਹੇਜ ਦੀਆਂ ਮੌਤਾਂ]] ਵਿਰੁੱਧ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ।{{Sfn|Menon|2011}} ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਬਾਰੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਸਰਵੇਖਣ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ 1974 ਅਤੇ 1975 ਵਿੱਚ ''ਸਮਾਨਤਾ ਵੱਲ'' ਰਿਪੋਰਟ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਨੇ ਖੁਲਾਸਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਆਜ਼ਾਦ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਵਿੱਚ ਕਮੀ ਆਈ ਹੈ।{{Sfn|Menon|2011}} WLM ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਹਮਰੁਤਬਾ ਦੇ ਉਲਟ, ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਲਿੰਗਕਤਾ ਇੱਕ [[ਵਰਜਣ|ਵਰਜਿਤ]] ਵਿਸ਼ਾ ਸੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ [[ਜਿਨਸੀ ਹਿੰਸਾ]] ਇੱਕ ਫੋਕਸ ਬਣ ਗਈ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ, [[ਲੈਸਬੀਅਨ|ਲੇਸਬੀਅਨ]] ਅੰਦੋਲਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸਨ, ਪਰ ਜਿਨਸੀ ਰੁਝਾਨ ਇੱਕ ਨਿੱਜੀ ਮਾਮਲਾ ਸੀ।{{Sfn|Menon|2011}} ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੁਕਤੀਵਾਦੀਆਂ ਨੂੰ ਜਮਾਤ-ਆਧਾਰਿਤ ਕਾਰਕੁਨਾਂ ਲਈ ਵਿਘਨਕਾਰੀ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਜੋ ਪੱਕਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਜਮਾਤੀ ਮਤਭੇਦਾਂ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਨਾਲ ਔਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਹੱਲ ਹੋ ਜਾਣਗੀਆਂ।{{Sfn|Menon|2011}} 1981 ਵਿੱਚ, ਕਲਕੱਤਾ ਵਿੱਚ ਕਾਰਕੁੰਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ''[[Sachetana|ਸਚੇਤਨਾ]]'' ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ{{Sfn|Ray|2002}} ਇਸਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਦੇ ਟੀਚੇ ਨਾਲ।{{Sfn|Ray|2002}} ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜਨਤਕ ਵਿਰੋਧ ਇੱਕ ਨਾਟਕ, ''ਮੇਏ ਦਿਲੇ ਸ਼ਾਜੀਏ'' ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਮੈਂਬਰ ਮਾਲਿਨੀ ਭੱਟਾਚਾਰੀਆ ਦੁਆਰਾ ਦੁਲਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਚਣ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।{{Sfn|Ray|2002}} ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪਾਰਟੀ ਨਾਲ ਗੈਰ-ਸੰਬੰਧਿਤ, ਇਹ ਸਮੂਹ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸਬੰਧਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਸਰਕਾਰੀ ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਪਿਤਰਸੱਤਾ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮੁੱਦਿਆਂ ਨੂੰ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਅਤੇ ਚਰਚਾ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਸਥਾਨ ਬਣ ਗਿਆ।{{Sfn|Ray|2002}} ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ 1977 ਵਿੱਚ [[ਐਮਰਜੈਂਸੀ (ਭਾਰਤ)|ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਦੇ]] ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਮੈਂਬਰਸ਼ਿਪ ਵਧ ਗਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਸੰਗਠਿਤ, ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ, ਲੜੀਬੱਧ-ਢਾਂਚਾਗਤ, ਪਾਰਟੀ-ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਮੂਹ ਜਾਂ ਲੀਡਰ ਰਹਿਤ, ਸੰਮਲਿਤ ਅਤੇ ਅਰਾਜਕ, ਪਰ ਖੁਦਮੁਖਤਿਆਰੀ ਸਮੂਹ ਢਿੱਲੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਸਿਆਸੀ ਖੱਬੇ ਨਾਲ{{Sfn|Menon|2011}} 1980 ਦੇ ਬਲਾਤਕਾਰ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਫੋਰਮ, ਬੰਬਈ ਵਿੱਚ ਕਾਮਾ ਹਾਲ ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ, ਇੱਕ ਬਿੰਦੂ ਨੂੰ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਕੀਤਾ ਜਿੱਥੇ ਕਾਰਕੁਨਾਂ ਨੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਪ੍ਰਣਾਲੀਗਤ ਮੁੱਦਿਆਂ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸੁਧਾਰ ਅਤੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਬਹੁ-ਆਯਾਮੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ{{Sfn|Menon|2011}} ਅਤੇ [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਨਾਰੀਵਾਦ|ਨਾਰੀਵਾਦੀਆਂ]] ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧੜੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ। ਮੁੱਦਿਆਂ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣ ਲਈ{{Sfn|Menon|2011}} == ਇਜ਼ਰਾਈਲ == ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਲਹਿਰ 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਹਾਈਫਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਦੋ ਅਮਰੀਕੀ ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ, ਮਾਰਸੀਆ ਫ੍ਰੀਡਮੈਨ{{Sfn|Becker|2015}} ਅਤੇ [[Marylin Safir|ਮੈਰੀਲਿਨ ਸਫੀਰ]] ਦੁਆਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜੋ ਦੋਵੇਂ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਸੈਮੀਨਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ [[ਹੈਫਾ]] ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤੇ ਸਨ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਔਰਤਾਂ ਇੱਕ ਮਰਦ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਮਾਜ ਤੋਂ ਪੀੜਤ ਹਨ, ਨੇ [[ਤਲ ਅਵੀਵ|ਤੇਲ-ਅਵੀਵ]] ਅਤੇ [[ਜੇਰੂਸਲਮ|ਯਰੂਸ਼ਲਮ]] ਵਿੱਚ ਕੱਟੜਪੰਥੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ।{{Sfn|Ram|2012}} 1972 ਵਿੱਚ ਗਠਿਤ ਪਹਿਲਾ ਮੁਕਤੀਵਾਦੀ ਸਮੂਹ,{{Sfn|Herzog|2009}} ਚੇਤਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਮੂਹਾਂ ਦਾ ਗਠਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਮੁੱਦਿਆਂ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਦੇ ਇੱਕ ਸਾਧਨ ਵਜੋਂ ਸਿੱਧੀ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ।{{Sfn|Ram|2012}} [[ਵੁਮੈਨ'ਜ਼ ਸਟਡੀਜ਼|ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ]] ਉਭਰਿਆ ਜਿਸ ਨੇ ਇਜ਼ਰਾਈਲੀ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਯੋਗਦਾਨ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ।{{Sfn|Marteu|2012}} ਫ੍ਰੀਡਮੈਨ ਨੇ ਟਿੱਪਣੀ ਕੀਤੀ: "ਅਮਰੀਕੀ ਨਾਰੀਵਾਦ ਦਾ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰਨਾ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਔਖਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਮੁੱਦਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ: ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਘਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਗਤਾ, ਗਰਭਪਾਤ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਮੁੱਦੇ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਆਮ ਜਵਾਬ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵੀ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਜ਼ਰਾਈਲੀ ਔਰਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ 'ਆਜ਼ਾਦ' ਸਨ।"{{Sfn|Becker|2015}}{{Sfn|Ram|2012}} 1972 ਵਿੱਚ, ਕੱਟੜਪੰਥੀ ''ਨੀਲਾਹੇਮ'' ਅੰਦੋਲਨ (ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਅਰਥ ਅਰਥਾਤ ਇੱਕ ਨਵਿਆਉਣ ਵਾਲੀ ਸੁਸਾਇਟੀ ਲਈ ਵੂਮੈਨ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ) ਦਾ ਗਠਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਅਸਮਾਨਤਾ ਅਤੇ ਫਿਲਸਤੀਨੀਆਂ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਖੜੇ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਖਿੱਚੀ ਸੀ।{{Sfn|Becker|2015}} 1973 ਦੇ ਯੋਮ ਕਿਪੁਰ ਯੁੱਧ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਿਵਲ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਰੱਖਿਆ, ਅਤੇ ਫੌਜੀ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਉਤਪਾਦਨ ਦੇ ਯਤਨਾਂ, ਜ਼ਖਮੀਆਂ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਲਈ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਮਿਆਦ ਵਿੱਚ ਥੋੜੀ, ਸੰਘਰਸ਼ ਨੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਮਰਦਾਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੀਆਂ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲਿਆਇਆ।{{Sfn|Herzog|2009}} ਉਸੇ ਸਾਲ, ਫ੍ਰੀਡਮੈਨ ਨਾਗਰਿਕ ਅਧਿਕਾਰ ਅੰਦੋਲਨ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, [[ਕਨੈਸਤ|ਨੇਸੈੱਟ]] ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਖੁੱਲ੍ਹੇਆਮ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਮੈਂਬਰ ਬਣ ਗਈ।{{Sfn|Ram|2012}} ਯਰੂਸ਼ਲਮ ਦੇ ਮੁਕਤੀਵਾਦੀਆਂ ਨੇ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਗਰੀਬਾਂ ਅਤੇ ਫਲਸਤੀਨੀਆਂ ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ ਜ਼ੁਲਮਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਨ ਦਾ ਇੱਕ ਤਰੀਕਾ ਦੇਖਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮਾੜੀ ਉਜਰਤਾਂ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਔਰਤਾਂ, ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਹਿੰਸਾ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਜਨਨ ਉੱਤੇ ਫੈਸਲਿਆਂ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਹੈਫਾ ਅਤੇ ਤੇਲ ਅਵੀਵ ਵਿੱਚ ਕਾਰਕੁਨਾਂ ਨੇ ਕੀਤਾ ਸੀ।{{Sfn|Frankfort-Nachmias|Shadmi|2005}} ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਮਹਾਨਗਰਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲੇ ਅਤੇ 1975 ਤੱਕ, ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਵਿੱਚ ਅਮਰੀਕੀ ਅਤੇ ਯੂਰਪੀਅਨ ਲਿਖਤਾਂ ਦੇ ਅਨੁਵਾਦਿਤ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਨਿਯਮਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਲੱਗੇ।{{Sfn|Ram|2012}} ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਛਪੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਲਮੀਤ ਅਲੋਨੀ ਦੁਆਰਾ ''ਵੂਮੈਨ ਐਜ਼ ਹਿਊਮਨ ਬੀਇੰਗਸ'' ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਅਖਬਾਰ ''ਨੋਗਾਹ ਨੇ'' 1980 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ{{Sfn|Becker|2015}} 1976 ਵਿੱਚ, ਫ੍ਰੀਮੈਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਡਬਲਯੂ.ਐਲ.ਐਮ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ ਸੁਰਖੀਆਂ ਬਟੋਰੀਆਂ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗਰਭਪਾਤ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਲਈ ਹਿਲਟਨ ਤੇਲ ਅਵੀਵ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗਾਇਨੀਕੋਲੋਜੀਕਲ ਕਾਨਫਰੰਸ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਦੁਆਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੇਦਖਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।{{Sfn|Frankfort-Nachmias|Shadmi|2005}} 1977 ਵਿੱਚ, ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਮਹਿਲਾ ਪਨਾਹਗਾਹ ਹੈਫਾ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਤੇਲ ਅਵੀਵ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਬਲਾਤਕਾਰ ਸੰਕਟ ਕੇਂਦਰ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸੇ ਸਾਲ, ਇੱਕ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਸਮੂਹ ''ਦ ਸੈਕਿੰਡ ਸੈਕਸ'' ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਲੈਸਬੀਅਨ ਲਿਬਰੇਸ਼ਨਿਸਟ ਗਰੁੱਪ ''ਅਲੇਫ ਦੀ'' ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ,{{Sfn|Ram|2012}} ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਬੇਰਸ਼ੇਬਾ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਲੈਸਬੀਅਨ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਕਾਨਫਰੰਸ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।{{Sfn|Frankfort-Nachmias|Shadmi|2005}}{{Sfn|Frankfort-Nachmias|Shadmi|2005}} 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ, ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਵਿੱਚ ਅੰਦੋਲਨ ਟੁੱਟ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ 1980 ਵਿੱਚ ਅਲੇਫ ਨੂੰ ਭੰਗ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। == ਜਪਾਨ == [[ਜਪਾਨ]] ਵਿੱਚ, ਔਰਤ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ''ਉਮਨ ਰਿਬੂ'' ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਜੋ ਜਾਪਾਨ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਦਿਸ਼ਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ।{{Sfn|Shigematsu|2012}} ''ਊਮਨ ਰਿਬੂ'' ਨਾਮ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ "ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਲਿਬ" ਲਈ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦਾ ਲਿਪੀਅੰਤਰਨ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਅਰਥ "ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਕਾਰਕੁੰਨਾਂ ਦੀ ਏਕਤਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਜਾਪਾਨੀ ਮਹਿਲਾ ਅੰਦੋਲਨ ਵਜੋਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ" ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣਾ ਸੀ।{{Sfn|Shigematsu|2015}} ''ਓਮਨ ਰਿਬੂ'' ਪੱਛਮੀ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਅੰਦੋਲਨਾਂ ਤੋਂ ਇਸ ਪੱਖੋਂ ਵੱਖਰਾ ਸੀ ਕਿ ਟੀਚੇ [[ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਹੱਕ|ਬਰਾਬਰ ਅਧਿਕਾਰਾਂ]] ਬਾਰੇ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਪਰ ਜਾਪਾਨ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ 'ਤੇ ਵਧੇਰੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਸਨ ਅਤੇ "ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲਿੰਗ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਬੁਲਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ," ਜਿਸ ਨੂੰ ''ਸੇਈ ਨੋ ਕਾਈਹੋ'' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।{{Sfn|Shigematsu|2015}}{{Sfn|Ito|2015}} ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਜਿਨਸੀ ਇੱਛਾ ( ''ਸੀਯੋਕੂ'' ) ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੀ ਅਤੇ ਅੰਦੋਲਨ ਲਈ ਹੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।{{Sfn|Shigematsu|2012}} ਔਰਤਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਵਾਤਸੁਕੀ ਸੁਮੀ (ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਸਟੋਰੀ ਸੁਮੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ), ਨੇ ਮਾਹਵਾਰੀ ਵਰਜਿਤ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ।{{Sfn|Shigematsu|2012}} ਉਹ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਸਥਾਨ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੀ ਸੀ ਅਤੇ [[ਲੈਸਬੀਅਨ]] ਸਬੰਧਾਂ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।{{Sfn|Shigematsu|2015}} ਕਾਰਕੁਨ, [[Yonezu Tomoko|ਯੋਨੇਜ਼ੂ ਟੋਮੋਕੋ]], ਨੇ ''ਥੌਟ ਗਰੁੱਪ ਸੈਕਸ'' ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨੇ [[ਅਪਾਹਜਪੁਣਾ|ਅਪੰਗਤਾ]] ਅਤੇ ਜਿਨਸੀ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਖੋਜ ਵੀ ਕੀਤੀ।{{Sfn|Shigematsu|2012}} ਟੋਮੋਕੋ ਅਤੇ ਤਨਾਕਾ ਲਈ ਜਿਨਸੀ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਮਤਲਬ "ਮੁਫ਼ਤ ਸੈਕਸ" ( ''ਫੁਰੀ ਸੇਕਕੁਸੁ'' ) ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਇਸਦੀ ਬਜਾਏ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਲਿੰਗਕਤਾ ਦੀ ਮੁਕਤੀ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਸੀ।{{Sfn|Shigematsu|2015}} ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਆਪਣੇ ਸਰੀਰਾਂ ਉੱਤੇ ਖੁਦਮੁਖਤਿਆਰੀ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ''ਊਮਨ ਰਿਬੂ'' ਕਾਰਕੁਨ ਨੇ [[ਗਰਭਪਾਤ|ਗਰਭਪਾਤ ਨੂੰ]] ਸੀਮਤ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੇ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸਮਾਜ ਬਣਾਉਣ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਜਿੱਥੇ ਔਰਤਾਂ "ਜਨਮ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ"।{{Sfn|Shigematsu|2015}} == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|30em}} <references group="" responsive="0"></references> === ਬਿਬਲੀਓਗ੍ਰਾਫੀ ===  {{refbegin|30em}} *{{Cite book|title=Rethinking Modernity and National Identity in Turkey|last=Arat|first=Yeşım|date=1997|publisher=University of Washington Press|isbn=9780295975979|editor-last=Bozdoğan|editor-first=Sibel|location=Seattle|language=en|chapter=The Project of Modernity and Women in Turkey|editor-last2=Kasaba|editor-first2=Reşat|chapter-url=https://books.google.com/books?id=lEKu-Bv_HEcC&q=Turkey%20feminism&pg=PA104}} {{Cite journal|last=Arat|first=Yeşim|date=1998|title=Feminists, Islamists, and Political Change in Turkey|url=https://archive.org/details/sim_political-psychology_1998-03_19_1/page/n120|journal=Political Psychology|volume=19|issue=1|pages=117–131|doi=10.1111/0162-895X.00095|jstor=3792117}} *{{cite web |last1=Becker |first1=Aliza |date=26 August 2015 |title=The Interview: Marcia Freedman |url=http://ajpeacearchive.org/peace-pioneers1/marcia-freedman-2/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180524222917/http://ajpeacearchive.org/peace-pioneers1/marcia-freedman-2/ |archive-date=24 May 2018 |access-date=24 May 2018 |website=American Jewish Peace Archive |publisher=Hannah Arendt Center for Politics and Humanities at Bard College |location=Annadale-On-Hudson, New York}} *{{Cite journal|last=Chang|first=Doris|date=2009|title=Reading 'Sex and Temperament' in Taiwan: Margaret Mead and Postwar Taiwanese Feminism|url=https://muse.jhu.edu/article/263656|journal=[[NWSA Journal]]|volume=21|issue=1|pages=51–75|issn=2151-7363|url-access=subscription|via=Project MUSE}} *{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=jRtsdbiELx8C&pg=PA93|title=Women's Movements in Twentieth-Century Taiwan|last=Chang|first=Doris|publisher=[[University of Illinois Press]]|year=2009a|isbn=9780252090813|location=Champaign, Illinois|language=en}} *{{cite journal|last1=Chiang|first1=Lan-Hung Nora|last2=Liu|first2=Ying-chun|date=July 2011|title=Feminist geography in Taiwan and Hong Kong|journal=[[Gender, Place & Culture]]|volume=18|issue=4|pages=557–569|doi=10.1080/0966369X.2011.583341|issn=0966-369X|doi-access=free|s2cid=144387224}} *{{cite book|title=Global Feminisms Since 1945|last1=Ching|first1=Miriam|last2=Louie|first2=Yoon|publisher=[[Routledge]]|year=2000|isbn=978-0-415-18491-5|editor-last=Smith|editor-first=Bonnie G.|location=London, England|pages=119–138|chapter=Minjung Feminism: Korean women’s movement for gender and class liberation|chapter-url=https://books.google.com/books?id=8nNfhujff1MC&pg=PA122}} *{{cite book|title=Translating Women: Different Voices and New Horizons|last=Ergun|first=Emek|publisher=Routledge|year=2017|isbn=9781317229872|editor-last1=von Flotow|editor-first1=Luise|location=New York|chapter=Translational Beginnings and Origin/izing Stories|editor-last2=Farahzad|editor-first2=Fazaneh|chapter-url=https://books.google.com/books?id=9islDwAAQBAJ&pg=PR3}} *{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=3URNAAAAQBAJ&pg=PA43|title=Sappho in the Holy Land: Lesbian Existence and Dilemmas in Contemporary Israel|last1=Frankfort-Nachmias|first1=Chava|last2=Shadmi|first2=Erella|publisher=[[SUNY Press]]|year=2005|isbn=978-0-7914-6317-8|location=Albany, New York}} *{{Cite news|url=http://www.asiaglobalonline.hku.hk/making-the-global-chinas-forgotten-role-in-western-second-wave-feminism/|title=China's Forgotten Role in Western Second-Wave Feminism|last=Hathaway|first=Michael J.|date=2018-01-04|work=AsiaGlobal Online|access-date=2018-05-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20180502004601/http://www.asiaglobalonline.hku.hk/making-the-global-chinas-forgotten-role-in-western-second-wave-feminism/|archive-date=2 May 2018|language=en-GB}} *{{cite web |last1=Herzog |first1=Hanna |date=1 March 2009 |title=Feminism in Contemporary Israel |url=https://jwa.org/encyclopedia/article/feminism-in-contemporary-israel |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161030154956/http://jwa.org:80/encyclopedia/article/feminism-in-contemporary-israel |archive-date=30 October 2016 |access-date=23 May 2018 |website=Jewish Women: A Comprehensive Historical Encyclopedia |publisher=[[Jewish Women's Archive]] |location=Brookline, Massachusetts}} *{{Cite news|url=https://www.japantimes.co.jp/life/2015/10/03/lifestyle/women-japan-unite-examining-contemporary-state-feminism/|title=Women of Japan unite: Examining the contemporary state of feminism|last=Ito|first=Masami|date=2015-10-03|work=[[The Japan Times Online]]|access-date=2018-05-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20171023112509/https://www.japantimes.co.jp/life/2015/10/03/lifestyle/women-japan-unite-examining-contemporary-state-feminism/#.Wuufl39MG70|archive-date=23 October 2017|language=en-US|issn=0447-5763}} *{{Cite journal|last=Jones|first=Diane M.|date=1996|title=Nationalism and Women's Liberation: The Cases of India and China|url=https://archive.org/details/sim_history-teacher_1996-02_29_2/page/n18|journal=The History Teacher|volume=29|issue=2|pages=145–154|doi=10.2307/494735|issn=0018-2745|jstor=494735}} *{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=5f0hAQAAQBAJ&pg=PR6|title=Practicing Feminism in South Korea: The Women's Movement Against Sexual Violence|last1=Jung|first1=Kyungja|date=2014|publisher=Routledge|isbn=9781134581658|location=New York}} *{{cite journal|last1=Kim|first1=Yeong-hui|date=Autumn 2000|title=Theories for a Progressive Women's Movement in Korea|url=https://www.ekoreajournal.net/sysLib/down.php?file=..%2FUPLOAD%2FT_articles%2FPDF4039|journal=[[Korea Journal]]|volume=40|issue=3|pages=217–236|issn=0023-3900|access-date=16 May 2018|archive-date=17 ਮਈ 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180517005454/https://www.ekoreajournal.net/sysLib/down.php?file=..%2FUPLOAD%2FT_articles%2FPDF4039|url-status=dead}} *{{Cite book|title=Gender, Nation and State in Modern Japan|last=Lenz|first=Ilse Vera|publisher=[[Routledge]]|year=2014|isbn=9781317667155|editor-last1=Gemer|editor-first1=Andrea|location=New York, New York|pages=211–229|language=en|chapter=From Mothers of the Nation to Embodied Citizens: Gender, Nation and Reflexive Modernisation in Japan|editor-last2=Mackie|editor-first2=Vera|editor-last3=Wöhr|editor-first3=Ulrike|chapter-url=https://books.google.com/books?id=jBsWBAAAQBAJ&pg=PR6}} *{{Cite journal|last=Li|first=Yuhui|date=January 2000|title=Women's Movement and Change of Women's Status in China|url=https://pdfs.semanticscholar.org/ee69/5ebbe6a2d23c4ee4ba865291e0433c520f2e.pdf|journal=Journal of International Women's Studies|volume=1|issue=1|pages=30–40|issn=1539-8706|archive-url=https://web.archive.org/web/20180502003016/https://pdfs.semanticscholar.org/ee69/5ebbe6a2d23c4ee4ba865291e0433c520f2e.pdf|archive-date=2 May 2018|s2cid=38548207|url-status=dead}} *{{Cite journal|last=Lu|first=Annette|date=2009|title=An End to Patriarchy: Democratic Transformation and Women's Liberation in Taiwan|journal=[[Georgetown Journal of International Affairs]]|volume=10|issue=1|pages=47–53|issn=1526-0054|jstor=43134189}} *{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=nHhACwAAQBAJ&pg=PP5|title=Beyond Common Sense: Sexuality And Gender In Contemporary Japan|last=Lunsing|first=Wim|publisher=[[Routledge]]|year=2016|isbn=9781317793045|edition=2nd|location=New York, New York|language=en}} *{{Cite journal|last=Lyons|first=Lenore T.|date=2000|title=A State of Ambivalence: Feminism and a Singaporean Women's Organisation|url=https://archive.org/details/asian-studies-review_2000-03_24_1/page/1|journal=Asian Studies Review|volume=24|issue=1|pages=1–24|citeseerx=10.1.1.892.9750|doi=10.1080/10357820008713257|s2cid=55239511}} *{{Cite journal|last=Lyons|first=Lenore|date=September 2014|title=Localised Voices of Feminism: Singapore's Association of Women for Action and Research|url=http://intersections.anu.edu.au/issue36/lyons.htm|journal=Intersections: Gender and Sexuality in Asia and the Pacific|issue=36|issn=1440-9151|archive-url=https://web.archive.org/web/20180422192332/http://intersections.anu.edu.au/issue36/lyons.htm|archive-date=22 April 2018}} *{{cite journal|last1=Marteu|first1=Élisabeth|date=2012|title=Israeli and Palestinian Feminisms: Postcolonial Issues|url=https://www.cairn-int.info/article-E_RTM_209_0071--israeli-and-palestinian-feminisms.htm|journal=Revue Tiers Monde|volume=1|issue=209|pages=71–88|doi=10.3917/rtm.209.0071|access-date=23 May 2018|doi-access=free}} *{{cite book|url=https://archive.org/stream/MakingADifference-MemoirsFromTheWomensMovementsInIndia/making-a-difference-ritu-menon-1#page/n9/mode/1up|title=Making a Difference: Memoirs from the women's movement in India|date=2011|publisher=Women Unlimited in collaboration with Women's WORLD (India)|isbn=978-81-88965-67-0|editor1-last=Menon|editor1-first=Ritu|location=New Delhi, India}} *{{Cite journal|last=Molony|first=Barbara|date=2018-01-24|title=Feminism in Japan|url=http://asianhistory.oxfordre.com/view/10.1093/acrefore/9780190277727.001.0001/acrefore-9780190277727-e-194|journal=Oxford Research Encyclopedias|language=en|publisher=[[Oxford University Press]]|doi=10.1093/acrefore/9780190277727.013.194|isbn=978-0-19-027772-7}} *{{Cite conference|last=Muta|first=Kazue|date=2000|editor1-last=Wöhr|editor1-first=Ulrike|editor2-last=Sato|editor2-first=Barbara Hamill|editor3-last=Suzuki|editor3-first=Sadami|title=Analyzing Fujin Sense and Onna Erosu Within the Context of the Feminist Movement in Japan|url=http://publications.nichibun.ac.jp/region/d/NSH/series/symp/2000-03-31/s001/s018/pdf/article.pdf|conference=International Symposium in Europe 1998|location=Kyoto, Japan|publisher=International Research Centre for Japanese Studies, National Institute for the Humanities|pages=131–135|issn=0915-2822|conference-url=http://publications.nichibun.ac.jp/en/item/symp/2000-03-31/pub|book-title=Gender and Modernity: Rereading Japanese Women's Magazines|access-date=2023-02-25|archive-date=2018-05-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20180501094013/http://publications.nichibun.ac.jp/region/d/NSH/series/symp/2000-03-31/s001/s018/pdf/article.pdf|url-status=dead}} *{{Cite journal|last=Omvedt|first=Gail|date=1975|title=Rural Origins of Women's Liberation in India|journal=[[Social Scientist]]|volume=4|issue=4/5|pages=40–54|doi=10.2307/3516120|issn=0970-0293|jstor=3516120}} *{{cite journal|last1=Patel|first1=Vibhuti|date=September–October 1985|title=Women's Liberation in India|url=https://www.academia.edu/656077|journal=[[New Left Review|New Left Review I]]|series=First|issue=153|pages=75–86|issn=0028-6060|access-date=15 May 2018}} *{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=BVF6XquvES8C&pg=PA150|title=Changing Agenda of Israeli Sociology, The: Theory, Ideology, and Identity|last=Ram|first=Uri|publisher=[[SUNY Press]]|year=2012|isbn=978-1-4384-1681-6|location=Albany, New York}} *{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Kh2keRsHhnwC&pg=PA95|title=Fields of Protest: Women's Movements in India|last=Ray|first=Raka|publisher=Kali for Women|year=2002|isbn=978-81-86706-23-7|volume=Second Reprint|location=New Delhi, India|author-link=Raka Ray}} *{{Cite book|url=https://the-eye.eu/public/Books/Radical%20Feminist%20Literature/Shigematsu%2C%20Setsu/Scream%20from%20the%20Shadows%20(115)/Scream%20from%20the%20Shadows%20-%20Shigematsu%2C%20Setsu.pdf|title=Scream From the Shadows: The Women's Liberation Movement in Japan|last=Shigematsu|first=Setsu|publisher=[[University of Minnesota Press]]|year=2012|isbn=9780816667581|location=Minneapolis, Minnesota|archive-url=https://web.archive.org/web/20180427223203/https:/the-eye.eu/public/Books/Radical%20Feminist%20Literature/Shigematsu%2C%20Setsu/Scream%20from%20the%20Shadows%20(115)/Scream%20from%20the%20Shadows%20-%20Shigematsu%2C%20Setsu.pdf|archive-date=27 April 2018}} *{{Cite book|title=Routledge Handbook of Sexuality Studies in East Asia|last=Shigematsu|first=Setsu|publisher=[[Routledge]]|year=2015|isbn=9781317685746|editor-last1=McLelland|editor-first1=Mark|location=London, England|pages=174–187|language=en|chapter=The Women's Liberation Movement and Sexuality in Japan|editor-last2=Mackie|editor-first2=Vera|chapter-url=https://books.google.com/books?id=oUGDBAAAQBAJ&pg=PA178}} *{{Cite thesis|last=Sowjanya|first=Tamalapakula|title=Caste Violence in Dalit Women s Writing A Dalit Feminist Critique|date=August 2011|degree=Doctor of Philosophy|publisher=[[The English and Foreign Languages University]]|place=Hyderabad, India|hdl=10603/108989}} *{{Cite web |date=2006 |title=30 Years of Sisterhood—Women in the 1970's Women's Liberation Movement in Japan |url=http://www.aems.illinois.edu/downloads/sisterhoodprogram.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170504203207/http://www.aems.illinois.edu/downloads/sisterhoodprogram.pdf |archive-date=4 May 2017 |access-date=30 April 2018 |website=Asian Educational Media Service |publisher=Center for East Asian Studies for Herstory Project, Tokyo, Japan |editor-last1=Yamaguchi |editor-first1=Tomomi |location=Chicago, Illinois}} *{{cite journal|last1=Zhou|first1=Jinghao|date=November 2003|title=Keys to Women's Liberation in Communist China: An Historical Overview|url=http://vc.bridgew.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1522&context=jiws|journal=Journal of International Women's Studies|volume=5|issue=1|pages=67–77|issn=1539-8706|archive-url=https://web.archive.org/web/20150928181424/http://vc.bridgew.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1522&context=jiws|archive-date=28 September 2015|access-date=15 May 2018}} *{{Cite web |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |date=n.d. |title=Civil Society and Activism |url=http://womensaction.sg/article/civil |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180326195149/http://womensaction.sg/article/civil |archive-date=26 March 2018 |access-date=2018-05-04 |website=Women's Action |publisher=Association of Women for Action and Research |language=en |ref={{harvid|Women's Action|n.d.}} |location=Singapore}} {{refend}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਨਾਰੀਵਾਦ]] g93pdnnr79d6qo89x4cyeyp7132otu2 0 153923 842363 649676 2026-07-10T20:18:10Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842363 wikitext text/x-wiki '''ਐਂਗਲੋ-ਹਿੰਦੂ ਕਾਨੂੰਨ''' ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਯੁੱਗ ਦੌਰਾਨ ਲਾਗੂ ਕੀਤੇ ਗਏ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ ਦੇ ਹਿੰਦੂਆਂ, ਬੋਧੀਆਂ, ਜੈਨੀਆਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ 'ਤੇ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੇ ਸਨ।<ref>Ludo Rocher (1972), [https://www.jstor.org/stable/600567 Indian response to Anglo-Hindu law], Journal of the American Oriental Society, 92(3), pages 419-424</ref> ਐਂਗਲੋ-ਹਿੰਦੂ ਕਾਨੂੰਨ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪੜਾਅ 1772 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ 1864 ਤੱਕ ਚੱਲਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅਦਾਲਤ ਦੁਆਰਾ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਿੰਦੂ ਪੰਡਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਪਾਠ ਵਿਆਖਿਆ ਦੇ ਨਾਲ ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤੀ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਐਂਗਲੋ-ਹਿੰਦੂ ਕਾਨੂੰਨ ਦਾ ਆਧਾਰ ਸੀ, ਐਂਗਲੋ- ਮੁਸਲਿਮ ਕਾਨੂੰਨ ਕੁਰਾਨ ਤੋਂ ਕੱਢਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਲਈ ਮੁਸਲਿਮ ਕਾਦੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ।<ref name="michaelanderson">Michael Anderson in {{Citation |last=Arnold |first=David |title=Institutions and Ideologies: A SOAS South Asia Reader |url=https://books.google.com/books?id=vPdYkFguJ8IC |year=1993 |at=Chapter 10 |publisher=Psychology Press |isbn=978-0-7007-0284-8 |last2=Robb |first2=Peter |last3=Robb |first3=Peter G.}}</ref> ਐਂਗਲੋ-ਹਿੰਦੂ ਕਾਨੂੰਨ ਦਾ ਦੂਜਾ ਪੜਾਅ 1864 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ 1947 ਵਿੱਚ ਖ਼ਤਮ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਦੌਰਾਨ ਇੱਕ ਲਿਖਤੀ ਕਾਨੂੰਨੀ ਕੋਡ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਵਿੱਚ ਵਧ ਰਹੀ ਅਸੰਗਤਤਾ ਅਤੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਦੇ ਸ਼ੱਕ ਦੇ ਕਾਰਨ ਮੁਸਲਮਾਨ ਕਾਦੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹਿੰਦੂ ਪੰਡਤਾਂ ਨੂੰ ਖਾਰਜ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।<ref name="michaelanderson" /> 1828 ਅਤੇ 1947 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਐਕਟਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਐਂਗਲੋ-ਹਿੰਦੂ ਕਾਨੂੰਨ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੀ ਬਜਾਏ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸਹਿਮਤੀ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਸੀ। == ਇਤਿਹਾਸ == 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ, ਜੋ ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਏਜੰਟ ਵਜੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਸੀ, ਨੇ ਜਲਦੀ ਹੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਿਆ, ਇਸ ਨੂੰ ਵਿਧਾਨਕ ਅਤੇ ਨਿਆਂਪਾਲਿਕਾ ਦੇ ਕਾਰਜਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਾਜ ਦੀਆਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨੇ ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ ਵਿਰੋਧ ਦਾ ਰਾਹ ਅਪਣਾਇਆ, ਸਹਿ-ਚੁਣਿਆ ਸਥਾਨਕ ਵਿਚੋਲਿਆਂ 'ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕੀਤਾ ਜੋ ਕਿ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਮੁਸਲਮਾਨ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਿਆਸਤਾਂ ਵਿਚ ਕੁਝ ਹਿੰਦੂ ਸਨ।<ref name="dawashbrook" /> ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਨੇ ਦਖਲਅੰਦਾਜ਼ੀ ਤੋਂ ਬਚ ਕੇ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਵਿਚੋਲਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਸਮਝਾਏ ਗਏ ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਅਭਿਆਸਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾ ਕੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite journal|last=Kugle|first=Scott Alan|date=May 2001|title=Framed, Blamed and Renamed: The Recasting of Islamic Jurisprudence in Colonial South Asia|journal=Modern Asian Studies|publisher=Cambridge University Press|volume=35|issue=2|pages=257–313|doi=10.1017/s0026749x01002013|jstor=313119}}</ref> ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਰਾਜ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ, ਵਿਵਾਦਾਂ ਨੂੰ ਸੁਲਝਾਉਣ ਲਈ ਪੂਰਵ-ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਿਆ।<ref name="timlubin" /><ref name="dawashbrook">{{Cite journal|last=Washbrook|first=D. A.|date=1981|title=Law, State and Agrarian Society in Colonial India|url=https://archive.org/details/sim_modern-asian-studies_1981-07_15_3/page/n302|journal=Modern Asian Studies|volume=15|issue=3|pages=649–721|doi=10.1017/s0026749x00008714|jstor=312295}}</ref> ਭਾਰਤ ਦੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਲਈ, ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਗਏ ''ਅਲ-ਹਿਦਾਯਾ'' ਅਤੇ ''ਫਤਵਾ-ਏ ਆਲਮਗਿਰੀ'' ਵਿੱਚ ਮੁਸਲਿਮ ਕਾਨੂੰਨ ਦਾ ਕੋਡ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਉਪਲਬਧ ਸੀ। ਹਿੰਦੂਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਗੈਰ-ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਲਈ, ਇਹ ਜਾਣਕਾਰੀ ਉਪਲਬਧ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਅਭਿਆਸ ਲਈ, ''ਧਰਮ ਸ਼ਾਸਤਰ'' ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ,  ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਕਾਨੂੰਨ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ।<ref>{{Citation |last=Rocher |first=Ludo |title=The Nature of Hindu Law, Volume 1 |pages=83–102 |year=2012 |editor-last=Donald R. Davis, Jr. |chapter=Hindu Law and Religion: Where to Draw the Line |doi=10.7135/UPO9780857285782.007 |isbn=9780857285782 |editor2-last=Richard W. Lariviere}} also in ''Malik Ram Felicitation Volume''. ed. S.A.J. Zaidi (New Delhi, 1972), 190–1.</ref><ref>J. D. M. Derrett, ''Religion, Law, and the State in India'' (London: Faber, 1968), 96; For a related distinction between religious and secular law in ''Dharmaśāstra'', see {{Cite journal|last=Lubin|first=Timothy|date=2007|title=Punishment and Expiation: Overlapping Domains in Brahmanical Law|journal=Indologica Taurinensia|volume=33|pages=93–122|ssrn=1084716}}</ref> ਐਂਗਲੋ-ਹਿੰਦੂ ਕਾਨੂੰਨ (1772-1828) ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦੌਰ ਨੂੰ ਮੁਸਲਿਮ ਕਾਨੂੰਨ ਅਭਿਆਸ ਦੀ ਤਰਜ਼ 'ਤੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ''ਧਰਮ ਸ਼ਾਸਤਰ'' ਤੋਂ ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਕੱਢੇ ਗਏ ਹਿੱਸੇ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ  ਦੁਆਰਾ ਨਿਯੁਕਤ ਵਿਦਵਾਨਾਂ (ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਵਿਲੀਅਮ ਜੋਨਜ਼ (ਭਾਸ਼ਾ ਸ਼ਾਸਤਰੀ)|ਸਰ ਵਿਲੀਅਮ ਜੋਨਸ]], ਹੈਨਰੀ ਥਾਮਸ ਕੋਲਬਰੂਕ, ਸਦਰਲੈਂਡ, ਅਤੇ ਬੋਰੋਡੇਲ) ਦੁਆਰਾ ਇਸਲਾਮੀ ''ਅਲ-ਹਿਦਾਯਾ'' ਅਤੇ ''ਫਤਵਾ-ਏ ਆਲਮਗਿਰੀ'' ਦੇ ਸਮਾਨ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ।<ref name="michaelanderson">Michael Anderson in {{Citation |last=Arnold |first=David |title=Institutions and Ideologies: A SOAS South Asia Reader |url=https://books.google.com/books?id=vPdYkFguJ8IC |year=1993 |at=Chapter 10 |publisher=Psychology Press |isbn=978-0-7007-0284-8 |last2=Robb |first2=Peter |last3=Robb |first3=Peter G.}}<cite class="citation cs2" data-ve-ignore="true" id="CITEREFArnoldRobbRobb1993">Arnold, David; Robb, Peter; Robb, Peter G. (1993), [https://books.google.com/books?id=vPdYkFguJ8IC ''Institutions and Ideologies: A SOAS South Asia Reader''], Psychology Press, Chapter 10, [[ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸਟੈਂਡਰਡ ਬੁੱਕ ਨੰਬਰ|ISBN]]&nbsp;[[ਵਿਸ਼ੇਸ਼: ਪੁਸਤਕ ਸਰੋਤ/978-0-7007-0284-8|<bdi>978-0-7007-0284-8</bdi>]]</cite></ref><ref>K Ewing (1988), Sharia and ambiguity in South Asian Islam, University of California Press, {{ISBN|978-0520055759}}</ref><ref>[https://archive.org/stream/digestmoohummud00bailgoog#page/n7/mode/2up A digest of Moohummudan law on the subjects to which it is usually applied by British courts of justice in India] Neil Baillie, Smith, Elder & Co. London</ref> ਇਸ ਵਿੱਚ ਬਰਤਾਨਵੀ ਅਦਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਅਦਾਲਤੀ [[ਪੰਡਿਤ|ਪੰਡਤਾਂ]] ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਜੱਜਾਂ ਨੂੰ ਇਸਲਾਮੀ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਲਈ ''[[ਕਾਜ਼ੀ|ਕਾਦੀਆਂ]]'' (ਮੌਲਵੀਆਂ) ਵਾਂਗ ''ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੀ'' ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕੇ।<ref name="michaelanderson" /> 1828 ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਇੰਡੀਆ ਦੇ ਗਵਰਨਰ-ਜਨਰਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਲੀਅਮ ਬੈਂਟਿੰਕ ਦੀ ਆਮਦ ਨੇ ਯੂਨੀਵਰਸਲ ਸਿਵਲ ਕੋਡ ਵੱਲ ਇੱਕ ਤਬਦੀਲੀ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨੇ ਸਾਰੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਇੱਕੋ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਤਰਜੀਹ, ਵਿਅਕਤੀਵਾਦ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਪ੍ਰਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਨ, ਸ਼ਕਤੀਕਰਨ ਅਤੇ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਨ ਲਈ ਸਮਾਨ ਵਿਵਹਾਰ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਈਸਾਈ ਮਿਸ਼ਨਰੀਆਂ ਅਤੇ [[ਥਾਮਸ ਬੈਬਿੰਗਟਨ ਮੈਕਾਲੇ|ਥਾਮਸ ਮੈਕਾਲੇ]] ਵਰਗੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜਨਤਕ ਕਵਰੇਜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਸੀ।<ref name="rudolphpq">{{Cite journal|last=Rudolph|first=Susanne Hoeber|last2=Rudolph|first2=Lloyd I.|date=August 2000|title=Living with Difference in India|journal=The Political Quarterly|publisher=Wiley|volume=71|issue=s1|pages=20–38|doi=10.1111/1467-923X.71.s1.4}}</ref> [[ਲਾਰਡ ਡਲਹੌਜੀ|ਗਵਰਨਰ-ਜਨਰਲ ਡਲਹੌਜ਼ੀ ਨੇ]] 1848 ਵਿੱਚ, ਇਸ ਰੁਝਾਨ ਨੂੰ ਵਧਾਇਆ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਕਿ ਕਾਨੂੰਨ ਨੂੰ "ਸਾਰੇ ਮੂਲ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਨਾਲ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਵਰਤਾਓ" ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ, 1828-1855 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਐਂਗਲੋ-ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਐਂਗਲੋ-ਮੁਸਲਿਮ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਨੂੰ ਸੋਧਣ ਲਈ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸੰਸਦੀ ਐਕਟਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਪਾਸ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਧਾਰਮਿਕ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ, ਵਿਧਵਾ ਪੁਨਰ-ਵਿਆਹ, ਅਤੇ ਵਿਰਾਸਤ ਲਈ ਵਸੀਅਤ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ।<ref name="rudolphpq">{{Cite journal|last=Rudolph|first=Susanne Hoeber|last2=Rudolph|first2=Lloyd I.|date=August 2000|title=Living with Difference in India|journal=The Political Quarterly|publisher=Wiley|volume=71|issue=s1|pages=20–38|doi=10.1111/1467-923X.71.s1.4}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFRudolphRudolph2000">Rudolph, Susanne Hoeber; Rudolph, Lloyd I. (August 2000). "Living with Difference in India". ''The Political Quarterly''. Wiley. '''71''' (s1): 20–38. [[ਦੋਇ (ਪਛਾਣਕਰਤਾ)|doi]]:[[doi:10.1111/1467-923X.71.s1.4|10.1111/1467-923X.71.s1.4]].</cite></ref> 1832 ਵਿਚ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਸਰੋਤ ਵਜੋਂ ਧਾਰਮਿਕ [[ਫ਼ਤਵਾ|ਫਤਵੇ ਨੂੰ]] ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨਾ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।<ref name="akgiri">AK Giri in {{Citation |last=Costa |first=Pietro |title=The Rule of Law History, Theory and Criticism |url=https://books.google.com/books?id=qOrWShp0nzMC |pages=596–597 |year=2007 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-1-4020-5745-8 |last2=Zolo |first2=Danilo}}</ref> 1835 ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਨੇ ਇੱਕ ਅਪਰਾਧਿਕ ਕੋਡ ਬਣਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਜੋ ਮੌਜੂਦਾ ਅਪਰਾਧਿਕ ਕੋਡ ਦੀ ਥਾਂ ਲਵੇਗਾ ਜੋ ਕਿ ਮੁਸਲਿਮ ਗ੍ਰੰਥਾਂ (ਕੁਰਾਨ) ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਗ੍ਰੰਥਾਂ (ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ) ਤੋਂ ਲਏ ਗਏ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਵਿਰੋਧੀ ਮਿਸ਼ਰਣ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਹ ਸਾਂਝਾ ਅਪਰਾਧਿਕ ਕੋਡ 1855 ਤੱਕ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ<ref name="akgiri" /> ਇਹਨਾਂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਦਾ ਹਿੰਦੂ ਕਾਨੂੰਨ ਸੁਧਾਰ ਅੰਦੋਲਨ ਦੁਆਰਾ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਮੁਸਲਮਾਨ ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਧਰਮ-ਪ੍ਰਭਾਸ਼ਿਤ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਨ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਨੇ ਅਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ, ਜੇਹਾਦ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਯੁੱਧ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ 1857 ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਵਿਦਰੋਹ ਲਈ ਅੰਸ਼ਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਬਣ ਗਏ।<ref>{{Citation |last=Llewellyn-Jones |first=Rosie |title=The Great Uprising in India, 1857-58: Untold Stories, Indian and British |url=https://books.google.com/books?id=vcHQd-M5NsQC |pages=111–112 |year=2007 |publisher=Boydell & Brewer |isbn=978-1-84383-304-8}}</ref><ref>{{Citation |last=Cook |first=David |title=Understanding Jihad |date=23 May 2005 |url=https://books.google.com/books?id=LuzFSDvKXJ4C |pages=80–83 |publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-93187-9}}</ref> 1864 ਵਿੱਚ, ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਭੰਗ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਤੇ ਭਾਰਤ [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਸਾਮਰਾਜ|ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਾਮਰਾਜ]] ਦਾ ਇੱਕ ਰਸਮੀ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਿਆ, ਐਂਗਲੋ-ਹਿੰਦੂ ਕਾਨੂੰਨ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਪੜਾਅ (1864-1947) ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ, ਇੱਕ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਅਦਾਲਤਾਂ ਨੇ ਮੁਸਲਿਮ ਕਾਦੀਆਂ 'ਤੇ ਘੱਟ ਭਰੋਸਾ ਕੀਤਾ। ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਪੰਡਤਾਂ ਨੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਧਾਰਮਿਕ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨ ਲਈ, ਅਤੇ ਲਿਖਤੀ ਕਾਨੂੰਨ 'ਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਭਰੋਸਾ ਕੀਤਾ।<ref name="rudolphpq">{{Cite journal|last=Rudolph|first=Susanne Hoeber|last2=Rudolph|first2=Lloyd I.|date=August 2000|title=Living with Difference in India|journal=The Political Quarterly|publisher=Wiley|volume=71|issue=s1|pages=20–38|doi=10.1111/1467-923X.71.s1.4}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFRudolphRudolph2000">Rudolph, Susanne Hoeber; Rudolph, Lloyd I. (August 2000). "Living with Difference in India". ''The Political Quarterly''. Wiley. '''71''' (s1): 20–38. [[ਦੋਇ (ਪਛਾਣਕਰਤਾ)|doi]]:[[doi:10.1111/1467-923X.71.s1.4|10.1111/1467-923X.71.s1.4]].</cite></ref> 1864 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਲਈ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਅਪਰਾਧਿਕ ਕੋਡ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 1882 ਤੱਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਤਮਕ ਅਤੇ ਵਪਾਰਕ ਕੋਡ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਲਈ ਵਿਸਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਮੌਜੂਦ ਐਂਗਲੋ-ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਐਂਗਲੋ-ਮੁਸਲਿਮ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।<ref name="akgiri">AK Giri in {{Citation |last=Costa |first=Pietro |title=The Rule of Law History, Theory and Criticism |url=https://books.google.com/books?id=qOrWShp0nzMC |pages=596–597 |year=2007 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-1-4020-5745-8 |last2=Zolo |first2=Danilo}}<cite class="citation cs2" data-ve-ignore="true" id="CITEREFCostaZolo2007">Costa, Pietro; Zolo, Danilo (2007), [https://books.google.com/books?id=qOrWShp0nzMC ''The Rule of Law History, Theory and Criticism''], Springer Science & Business Media, pp.&nbsp;596–597, [[ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸਟੈਂਡਰਡ ਬੁੱਕ ਨੰਬਰ|ISBN]]&nbsp;[[ਵਿਸ਼ੇਸ਼: ਪੁਸਤਕ ਸਰੋਤ/978-1-4020-5745-8|<bdi>978-1-4020-5745-8</bdi>]]</cite></ref> ਹਾਲਾਂਕਿ, ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਲਈ ਨਿੱਜੀ ਕਾਨੂੰਨ ਸ਼ਰੀਆ-ਅਧਾਰਿਤ ਰਹੇ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਐਂਗਲੋ-ਹਿੰਦੂ ਕਾਨੂੰਨ ਵਿਆਹ, ਤਲਾਕ, ਵਿਰਾਸਤ ਵਰਗੇ ਮਾਮਲਿਆਂ 'ਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪਾਠ ਤੋਂ ਸੁਤੰਤਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਐਂਗਲੋ-ਹਿੰਦੂ ਕਾਨੂੰਨ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਾਰੇ ਹਿੰਦੂਆਂ, ਜੈਨੀਆਂ, ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਬੋਧੀਆਂ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਦਾ ਸੀ।<ref>Kunal Parker in {{Citation |title=Religion and Personal Law in Secular India: A Call to Judgment |url=https://books.google.com/books?id=E4-wYWX4bH8C |pages=184–199 |year=2001 |editor-last=Larson |editor-first=Gerald James |publisher=Indiana University Press |isbn=0-253-10868-3}}</ref> 1872 ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਤਾਜ ਨੇ ਇੰਡੀਅਨ ਕ੍ਰਿਸਚੀਅਨ ਮੈਰਿਜ ਐਕਟ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰੋਮਨ ਕੈਥੋਲਿਕ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਸਾਰੇ ਸੰਪਰਦਾਵਾਂ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਈਸਾਈਆਂ ਲਈ ਵਿਆਹ, ਤਲਾਕ ਅਤੇ ਗੁਜ਼ਾਰੇ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।<ref>{{Citation |last=Mallampalli |first=Chandra |title=Christians and Public Life in Colonial South India, 1863-1937: Contending with Marginality |url=https://books.google.com/books?id=g_N-AgAAQBAJ |pages=59–64 |year=2004 |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-35025-4}}</ref> ਕਾਨੂੰਨੀ ਬਹੁਲਵਾਦ ਦਾ ਵਿਕਾਸ, ਜੋ ਕਿ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਧਰਮ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਵੱਖਰਾ ਕਾਨੂੰਨ ਹੈ, [[ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਵਿਵਾਦਪੂਰਨ ਸੀ।<ref name="rocherresponse">{{Cite journal|last=Rocher|first=Ludo|date=July–September 1972|title=Indian Response to Anglo-Hindu Law|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-oriental-society_july-september-1972_92_3/page/419|journal=Journal of the American Oriental Society|volume=92|issue=3|pages=419–424|doi=10.2307/600567|jstor=600567}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਪਰਿਵਾਰਕ ਕਾਨੂੰਨ]] jj0dle29ka0n11iady8zck047ad933g 0 153939 842377 730272 2026-07-10T20:28:38Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 2 books for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842377 wikitext text/x-wiki [[ਮਲੇਸ਼ੀਆ]] ਵਿੱਚ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਅੰਦੋਲਨ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਸੰਗਠਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਬਹੁ-ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਗੱਠਜੋੜ ਹੈ ਜੋ ਲਿੰਗ-ਅਧਾਰਤ [[ਵਿਤਕਰਾ|ਵਿਤਕਰੇ]], ਉਤਪੀੜਨ ਅਤੇ [[ਔਰਤਾਂ ਖ਼ਿਲਾਫ ਹਿੰਸਾ|ਔਰਤਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਹਿੰਸਾ ਨੂੰ]] ਖਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਵਚਨਬੱਧ ਹੈ। ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 1980 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਆਸਰਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਭਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ,<ref>{{Cite book|title=Feminism and the Women's Movement in Malaysia: An Unsung (R)evolution|last=Ng|first=Cecilia|publisher=Routledge|year=2013}}</ref> ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਮਹਿਲਾ ਸੰਗਠਨਾਂ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਹੋਰ [[ਸਮਾਜਕ ਨਿਆਂ|ਸਮਾਜਿਕ ਨਿਆਂ]] ਅੰਦੋਲਨਾਂ ਨਾਲ ਗੱਠਜੋੜ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤਾ। ਅੱਜ, ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਅੰਦੋਲਨ ਦੇਸ਼ ਦੇ [[ਨਾਗਰਿਕ ਸਮਾਜ|ਸਿਵਲ ਸੁਸਾਇਟੀ]] ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਰਗਰਮ ਅਦਾਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। == ਇਤਿਹਾਸ == [[ਤਸਵੀਰ:Fiesta_Feminista_in_Kota_Kinabalu,_Sabah.jpg|thumb| ਕੋਟਾ ਕਿਨਾਬਾਲੂ, ਸਬਾਹ ਵਿੱਚ ਫਿਏਸਟਾ ਫੇਮਿਨਿਸਟਾ]] ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਅੰਦੋਲਨ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ, ਇਸਦਾ ਜਨਮ ਅਤੇ 'ਨਾਰੀਵਾਦੀ' ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਅਤੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਉਲਟ, ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ [[ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਹੱਕ|ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ]] ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ [[ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਮਤਾਧਿਕਾਰ|ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਵੋਟ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ]] 'ਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਪਤਨ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਉੱਤਰ-ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਾਂਗ, 1957 ਵਿੱਚ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੌਰਾਨ ਸਾਰੇ ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਦੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ, ਮਰਦ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਵੋਟ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ<ref>{{Cite journal|last=Ariffin|first=Rohana|year=1999|title=Feminism in malaysia|url=https://archive.org/details/sim_womens-studies-international-forum_july-august-1999_22_4/page/417|journal=Women's Studies International Forum|volume=22|issue=4|pages=417–423|doi=10.1016/S0277-5395(99)00039-4}}</ref> === ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਮਲਾਇਆ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਮੁਕਤੀ === ''ਨਾਰੀਵਾਦੀ'' ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਵਿਪਰੀਤਤਾ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ, ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਨਾਰੀਵਾਦ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿੱਚ ' ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ' ਦੀ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤੀ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਸਿਆਸੀ ਚੈਂਪੀਅਨਿੰਗ ਨਾਲ ਚਾਰਟ ਕਰਨ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। 1920 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਮਲਾਇਆ|ਮਲਾਇਆ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ''ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਮੁਕਤੀ'' ਜਾਂ ''ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਮੁਕਤੀ'' ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਵਰਤੋਂ ਮਲੇਈ ਮੁਸਲਿਮ ਮਰਦ ਸੁਧਾਰਕਾਂ ਅਤੇ ਲੇਖਕਾਂ [[Syed Syeikh Al-Hadi|ਸਈਦ ਸ਼ੇਖ ਅਲ-ਹਾਦੀ]] ਅਤੇ ਜ਼ੈਨਲ ਆਬਿਦੀਨ ਅਹਿਮਦ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜੋ ਜ਼ਆਬਾ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite journal|last=Izharuddin|first=Alicia|date=2013|title=The use of English in contemporary Malaysian feminism|url=https://www.academia.edu/4211623|journal=Analize: Journal of Gender and Feminist Studies|volume=1|issue=15|page=4}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਫ਼ਰਵਰੀ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਲੜਕੀਆਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਇੱਕ ਸਾਧਨ ਵਜੋਂ ਵਕਾਲਤ ਕੀਤਾ, ਮਲੇਈ ਮੁਸਲਿਮ ਆਧੁਨਿਕਤਾਵਾਦੀ, ਜਾਂ [[Kaum muda|ਕਾਉਮ ਮੁਦਾ]], ਨੇ ਸਿੱਖਿਅਕਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਮਲਾਈ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮੁਢਲੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਹੁਨਰਾਂ ਨਾਲ ਲੈਸ ਕਰਨ ਦੇ ਇੱਕ ਢੰਗ ਵਜੋਂ ਇਸਲਾਮੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਮਹੱਤਵ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੱਚੇ।<ref>{{Cite journal|last=Manderson|first=Lenore|date=October 1977|title=The Shaping of the Kaum Ibu (Women's Section) of the United Malays National Organization|url=https://archive.org/details/sim_signs_autumn-1977_3_1/page/210|journal=Signs: Journal of Women in Culture and Society|volume=3|issue=1|pages=210–228|doi=10.1086/493453|jstor=3173093}}</ref> 1946 ਅਤੇ 1948 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਸਲੀ ਸਮੂਹਾਂ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਬਸਤੀਵਾਦ ਵਿਰੋਧੀ ਅਤੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਾਲੇ ਮਲਾਇਆ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਘਟੀਆ ਸਥਿਤੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਮੁੱਦਿਆਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਲਾਮਬੰਦੀ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite journal|last=Aljunied|first=S. M. K.|date=2013|title=Against Multiple Hegemonies: Radical Malay Women in Colonial Malaya|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-social-history_fall-2013_47_1/page/n159|journal=Journal of Social History|volume=47|issue=1|pages=153–175|doi=10.1093/jsh/sht056}}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਮਰਦਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ [[ਕੌਮਪ੍ਰਸਤੀ|ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ]] ਅਤੇ [[ਕਮਿਊਨਿਜ਼ਮ|ਕਮਿਊਨਿਸਟ]] ਪਾਰਟੀਆਂ ਦੀ ਔਰਤ-ਹੱਥ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਸਨ, ਔਰਤਾਂ ਆਪਣੇ ਲਿੰਗ-ਅਧਾਰਿਤ ਬਸਤੀਵਾਦ ਵਿਰੋਧੀ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਕੱਟੜਪੰਥੀ ਬਣ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਮੂਲ ਪਾਰਟੀਆਂ ਤੋਂ ਅਰਧ-ਖੁਦਮੁਖਤਿਆਰੀ ਦਰਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕੱਟੜਪੰਥੀ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਮਸਿਆਹ ਫਕੇਹ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਖਤੀਜਾਹ ਸਿਦੇਕ ਵਰਗੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। == ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਦੇ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਮੁੱਦੇ == === ਔਰਤਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਜਿਨਸੀ ਅਤੇ ਘਰੇਲੂ ਹਿੰਸਾ === ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਮਹਿਲਾ ਐਨਜੀਓ, [[ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਸੰਸਥਾ|ਵੂਮੈਨ ਏਡ ਆਰਗੇਨਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ]] (ਡਬਲਯੂਏਓ), ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 1980 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਪਨਾਹਗਾਹ ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ [[ਘਰੇਲੂ ਹਿੰਸਾ]] ਤੋਂ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਲਾਹ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੀ ਲੋੜ ਸੀ। ਜਲਦੀ ਹੀ, ਹੋਰ ਗੈਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਗਠਨਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਆਲ ਵੂਮੈਨਜ਼ ਐਕਸ਼ਨ ਸੋਸਾਇਟੀ (ਏ.ਡਬਲਯੂ.ਏ.ਐਮ.) [[ਔਰਤਾਂ ਖ਼ਿਲਾਫ ਹਿੰਸਾ|ਔਰਤਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਹਿੰਸਾ]] ਦੀਆਂ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੀ ਵੱਧ ਰਹੀ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਮੁਹਿੰਮ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਉਭਰੀ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਐਨਜੀਓ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਪ੍ਰਾਇਦੀਪ ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਨ। ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਨੇ 2007 ਵਿੱਚ ਵਿਆਹੁਤਾ ਬਲਾਤਕਾਰ ਨੂੰ ਗੈਰਕਾਨੂੰਨੀ ਕਰਾਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ<ref name="SassyMPMalaysia">MP Teresa Kok, [http://teresakok.com/2007/09/15/mixed-reaction-to-marital-rape-reform/ Mixed reaction to marital rape reform] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221208140605/https://teresakok.com/2007/09/15/mixed-reaction-to-marital-rape-reform/ |date=2022-12-08 }}, ''Sassy MP'', September 15, 2007.</ref><ref name="SMHMalaysia">AP, "[http://news.smh.com.au/breaking-news-world/malaysian-jailed-for-marital-rape-20090806-eb1q.html Malaysian jailed for marital rape]," ''Sydney Morning Herald'', August 6, 2009.</ref> === ਬਾਲ ਲਾੜੀਆਂ ਅਤੇ ਜਬਰੀ ਵਿਆਹ === ਬਾਲ ਵਿਆਹਾਂ ਦੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਨੇ [[ਮਨੁੱਖੀ ਹੱਕ|ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ]] ਅਤੇ [[ਲਿੰਗ-ਭੇਦ(ਜੈਂਡਰ)|ਲਿੰਗ]] ਮੁੱਦੇ ਵਜੋਂ ਹਾਲ ਹੀ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚਿਆ ਹੈ। ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਘੱਟ ਉਮਰ ਦੀਆਂ ਲੜਕੀਆਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਉਮਰ ਦੇ ਮਰਦਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਬਾਲ ਵਿਆਹ ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਦੇ ਮਲੇਈ-ਮੁਸਲਿਮ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ [[ਸ਼ਰੀਅਤ|ਸ਼ਰੀਆ]] ਅਦਾਲਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਸਲਾਮੀ ਕਾਰਨਾਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਘੱਟ ਉਮਰ ਦੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਨੈਤਿਕ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਜਾਇਜ਼ ਠਹਿਰਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>[https://www.nytimes.com/2012/11/27/world/asia/calls-to-end-child-marriages-in-malaysia-after-12-year-old-weds.html?_r=0 "Calls to end child marriages in Malaysia after 12 year old weds,"] ''The New York Times'', 26 November 2012.</ref> [[ਜ਼ਬਰ ਜ਼ਨਾਹ|ਬਲਾਤਕਾਰ]] ਤੋਂ ਬਚਣ ਵਾਲੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਬੱਚੀਆਂ 'ਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਘੋਰ ਜਿਨਸੀ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਵਜੋਂ ਆਪਣੇ ਦੁਰਵਿਵਹਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਨ ਲਈ ਦਬਾਅ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>[https://www.theguardian.com/world/2014/feb/05/malaysia-man-jailed-rape-child-marriage "Malaysian court jails man who raped then married 12 year old girl"], ''The Guardian'', 5 February 2014.</ref> == ਆਲੋਚਨਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ == 2012 ਵਿੱਚ, ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਦੇ ਪਿਛਲੇ [[ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ]], ਨਜੀਬ ਰਜ਼ਾਕ ਨੇ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ ਕਿ "ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਲਹਿਰ ਦੀ ਕੋਈ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ [[ਲਿੰਗ ਸਮਾਨਤਾ|ਬਰਾਬਰੀ]] ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ।"<ref>[https://my.news.yahoo.com/pm-no-womens-rights-movement-msia-053401113.html "PM: No need for women's rights movement in Malaysia"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140715040811/https://my.news.yahoo.com/pm-no-womens-rights-movement-msia-053401113.html|date=2014-07-15}}, ''Yahoo! News Malaysia'', 2 October 2012.</ref> ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਸਿਵਲ ਸੋਸਾਇਟੀ<ref>Women's Aid Organisation [http://www.wao.org.my/news_details.php?nid=326&ntitle=No+Need+For+A+Women%E2%80%99s+Movement+Aiyoh+2014+Nominees+Will+Prove+You+Wrong 'Aiyoh What Lah!' Awards, Letter to the editor] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714162628/http://www.wao.org.my/news_details.php?nid=326&ntitle=No%20Need%20For%20A%20Women%E2%80%99s%20Movement%20Aiyoh%202014%20Nominees%20Will%20Prove%20You%20Wrong|date=2014-07-14}}, 23 April 2014.</ref> ਅਤੇ ਔਨਲਾਈਨ ਵਿੱਚ ਚੁਣੌਤੀ ਰਹਿਤ ਨਹੀਂ ਸਨ।<ref>[http://feminspire.com/why-malaysia-needs-feminism/ "Why Malaysia needs feminism"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140701080927/http://feminspire.com/why-malaysia-needs-feminism/|date=2014-07-01}}, Feminspire.</ref> ਅਪ੍ਰੈਲ 2014 ਵਿੱਚ, ਇਸਲਾਮਿਕ ਸੰਗਠਨ ਮਲੇਸ਼ੀਅਨ ਮੁਸਲਿਮ ਸੋਲੀਡੈਰਿਟੀ (ISMA) ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਬਦੁੱਲਾ ਜ਼ੈਕ ਅਬਦੁਲ ਰਹਿਮਾਨ ਦੁਆਰਾ ਨਾਰੀਵਾਦ 'ਤੇ ਇੱਕ 'ਗੁਪਤ ਜ਼ਯੋਨਿਸਟ-ਈਸਾਈ ਗੱਠਜੋੜ ਦੁਆਰਾ ਮੁਸਲਿਮ ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਨਕਾਬ' ਹੋਣ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>[http://www.themalaymailonline.com/malaysia/article/feminism-is-a-facade-to-dishonour-muslim-women-says-isma-chief "Feminism is a facade to dishonour Muslim women, says Isma chief"], 27 April 2014, ''Malay Mail Online''. Accessed 11 August 2014</ref> === ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਨਾਰੀਵਾਦ ਦਾ ਗੈਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਗਠਨ === ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਨਾਰੀਵਾਦ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਗੈਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਗਠਨਾਂ ਦੇ ਕਾਰਕੁਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਜੇਤੂ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੱਖ ਐੱਨ.ਜੀ.ਓ.-ਨਾਰੀਵਾਦ ਨੂੰ ਝਟਕਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਦਾਨੀਆਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਸਰਗਰਮੀ ਜਾਂ 'ਐਕਟੀਵਿਜ਼ਮ ਇੰਕ.' ਦੇ ਸੰਸਥਾਗਤਕਰਨ ਵਜੋਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>Tan Beng Hui (2012) [http://www.cambridgescholars.com/download/sample/60831 'Movement building and feminism in Asia: challenges and opportunities'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140812224300/http://www.cambridgescholars.com/download/sample/60831|date=2014-08-12}} in ''The Future of Asian Feminisms: Confronting Fundamentalisms, Conflicts, and Neoliberalism'', edited by Nursyahbani Katjasungkana and Saskia E. Wierenga, Cambridge Scholars Publishing: Cambridge</ref> ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਗੈਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਗਠਨਾਂ ਦੇ ਫੰਡਰ-ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੇ ਏਜੰਡੇ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਦਾਨੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਲੋੜਾਂ ਅਤੇ ਟੀਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਸਰਗਰਮੀ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਗਿਆ। ਹੋਰ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨਾਰੀਵਾਦ ਦੇ ਗੈਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਗਠਨ-ਕਰਨ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਨਾਰੀਵਾਦ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਦੇ ਉਲਟ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਰਥਾਤ ਫੰਡਾਂ ਦੀ ਅਸਮਾਨ ਵੰਡ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਗੈਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਗਠਨਾਂ ਦੀਆਂ ਮਹਿਲਾ ਵਰਕਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ- ਅਤੇ ਅੰਤਰ-ਸੰਗਠਨ ਆਮਦਨੀ ਅਸਮਾਨਤਾਵਾਂ। == ਉੱਘੇ ਮਲੇਸ਼ੀਅਨ ਨਾਰੀਵਾਦੀ == * [[Cecilia Ng|ਸੇਸੀਲੀਆ ਐਨਜੀ]] - ਅਕਾਦਮਿਕ ਅਤੇ ਕਾਰਕੁਨ * ਆਇਰੀਨ ਫਰਨਾਂਡੇਜ਼ - ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਅਤੇ [[ਮਨੁੱਖੀ ਹੱਕ|ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ]] ਕਾਰਕੁਨ ਜਿਸ ਨੇ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਚੈਂਪੀਅਨ ਕੀਤੀ * ਆਈਵੀ ਜੋਸੀਆ - ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਕਾਰਕੁਨ * ਮਾਰੀਆ ਚਿਨ ਅਬਦੁੱਲਾ - ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਰਕੁਨ ਅਤੇ ਬਰਸੀਹ 2.0 ਦੀ ਸਹਿ-ਸੰਸਥਾਪਕ * ਮਰੀਨਾ ਮਹਾਤਿਰ - [[ਮਨੁੱਖੀ ਹੱਕ|ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ]] ਕਾਰਕੁਨ ਅਤੇ ਲੇਖਕ * [[Norani Othman|ਨੋਰਾਨੀ ਓਥਮਾਨ]] - ਅਕਾਦਮਿਕ ਅਤੇ ਸੰਪਾਦਕ ''ਮੁਸਲਿਮ ਵੂਮੈਨ ਐਂਡ ਦਿ ਚੈਲੇਂਜ ਆਫ਼ ਇਸਲਾਮਿਕ ਐਕਸਟ੍ਰੀਮਜ਼ਮ'', ਸਿਸਟਰਜ਼ ਇਨ ਇਸਲਾਮ ਦੇ ਸਹਿ-ਸੰਸਥਾਪਕ * ਟੋਨੀ ਕਾਸਿਮ - ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਕਾਰਕੁਨ ਅਤੇ ਸਿਆਸੀ ਪ੍ਰਚਾਰਕ * ਜ਼ੈਨਾਹ ਅਨਵਰ - ਇਸਲਾਮੀ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਕਾਰਕੁਨ ਅਤੇ ਇਸਲਾਮ ਵਿੱਚ ਭੈਣਾਂ ਦੀ ਸਹਿ-ਸੰਸਥਾਪਕ * * * ਰੋਹਾਨਾ ਅਰਿਫਿਨ- ਅਕਾਦਮਿਕ ਅਤੇ ਕਾਰਕੁਨ, ਮਹਿਲਾ ਸੰਕਟ ਕੇਂਦਰ ਦੀ ਸਹਿ-ਸੰਸਥਾਪਕ ਅਤੇ ਪੀਆਰਐਮ (ਪਾਰਟੀ ਰਾਕਯਤ ਮਲੇਸ਼ੀਆ) ਦੀ ਸਾਬਕਾ ਪ੍ਰਧਾਨ। * ਖਤੀਜਾਹ ਸਾਈਡਕ - ਕਾਉਮ ਇਬੂ ਯੂਐਮਐਨਓ 1954-1956 ਦੀ ਨੇਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਮਲੇਸ਼ੀਅਨ ਨਾਰੀਵਾਦੀ। <ref>{{Cite journal|last=Abdul Aziz|first=Sohaimi|date=2011|title=Khatijah Sidek: Suara Pejuang Terpinggir yang Dibisukan dalam Sejarah Perkembangan Politik UMNO (Khatijah Sidek: The Silenced Voice of a Freedom Fighter in the UMNO Political Struggle)|url=http://ejournal.ukm.my/akademika/article/view/484|journal=Akademika|volume=81|issue=3|pages=43–47}}</ref> ਪਾਰਟੀ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਲਈ UMNO ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਦੁਆਰਾ ਬਾਹਰ ਕੱਢਿਆ ਗਿਆ, "ਪਾਰਟੀ ਵਿੱਚ ਮਰਦ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਚੁਣੌਤੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ"। <ref>{{Cite journal|last=Mohamad|first=Maznah|date=1988–1989|title=Islam, the Secular State and Muslim women in Malaysia|url=http://www.wluml.org/node/259|journal=Women Living Under Muslim Laws|volume=Dossier 5-6|access-date=2023-02-25|archive-date=2020-10-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20201030200104/http://www.wluml.org/node/259|url-status=dead}}</ref> == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * ਔਰਤ (ਮਲਯ ਭਾਸ਼ਾ) * ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ * ਇਸਲਾਮੀ ਨਾਰੀਵਾਦ * ਮੁਸਾਵਾਹ * ਇਸਲਾਮ ਵਿੱਚ ਭੈਣਾਂ * [[ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ]] * [[ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਹੱਕ|ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ]] == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|33em}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [http://www.awam.org.my/ ਆਲ ਵੂਮੈਨਜ਼ ਐਕਸ਼ਨ ਸੋਸਾਇਟੀ] (AWAM) 9vwwlzocf8zd4cjg74q3kzvk3226r65 0 154767 842360 827747 2026-07-10T20:16:04Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842360 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | image = Photo_of_Ladi_Kwali.jpg | alt = Ladi Kwali | caption = Ladi Kwali | birth_name = Ladi Kwali | birth_date = {{Birth year|1925}} | birth_place = [[Kwali]], Nigeria | death_date = {{death date and age|1984|8|12|1925|df=y}} | occupation = [[Pottery|potter]] }} [[Category:Articles with hCards]] '''ਲਾਡੀ ਕਵਾਲੀ''' ਜਾਂ '''ਲਾਡੀ ਦੋਸੀ ਕਵਾਲੀ''', ਓਨ, ਐਮਬੀਈ (ਸੀ. 1925– 12 ਅਗਸਤ 1984)<ref>{{Cite news|url=https://guardian.ng/sunday-magazine/ladi-dosei-kwali-a-legendary-pacesetter/|title=Ladi Dosei Kwali, a legendary pacesetter|last=Awa|first=Omiko|date=6 December 2020|work=[[The Guardian (Nigeria)|The Guardian]]|access-date=10 August 2021|language=en-US|archive-date=10 ਅਗਸਤ 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210810165553/https://guardian.ng/sunday-magazine/ladi-dosei-kwali-a-legendary-pacesetter/|url-status=dead}}</ref> ਇੱਕ ਨਾਈਜੀਰੀਅਨ [[ਪੌਟਰੀ|ਘੁਮਿਆਰ]], ਵਸਰਾਵਿਕਸ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਅਕ ਸੀ। ਲਾਡੀ ਕਵਾਲੀ ਦਾ ਜਨਮ ਉੱਤਰੀ ਨਾਈਜੀਰੀਆ ਦੇ ਗਵਾਰੀ ਖੇਤਰ ਦੇ ਪਿੰਡ ਕਵਾਲੀ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਭਾਂਡੇ ਬਣਾਉਣਾ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਕਿੱਤਾ ਸੀ।<ref name=":3">{{Cite book|url=https://archive.org/details/womenceramics00moir/page/58|title=Women and Ceramics: Gendered Vessels|last=Vincentelli|first=Moira|publisher=Manchester University Press|year=2000|isbn=978-0719038402|location=Manchester, UK|pages=[https://archive.org/details/womenceramics00moir/page/58 58–76]}}</ref> ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਸੀ ਦੁਆਰਾ ਕੋਇਲਿੰਗ ਦੀ ਰਵਾਇਤੀ ਵਿਧੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਭਾਂਡੇ ਬਣਾਉਣੇ ਸਿੱਖੇ। ਉਸ ਨੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਕੋਇਲਾਂ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਦੇ ਘੜੇ, ਖਾਣਾ ਪਕਾਉਣ ਦੇ ਬਰਤਨ, ਕਟੋਰੇ ਅਤੇ ਫਲਾਸਕ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਰਤਣ ਲਈ ਵੱਡੇ ਬਰਤਨ ਬਣਾਏ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਲੱਕੜ ਦੇ ਪੈਡਲ ਨਾਲ ਕੁੱਟਿਆ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚੀਰੇ ਹੋਏ ਜਿਓਮੈਟ੍ਰਿਕ ਅਤੇ ਸ਼ੈਲੀ ਵਾਲੇ ਅਲੰਕਾਰਿਕ ਨਮੂਨਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਿੱਛੂ, ਕਿਰਲੀ, ਮਗਰਮੱਛ, ਗਿਰਗਿਟ, ਸੱਪ, ਪੰਛੀ ਅਤੇ ਮੱਛੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।<ref name=":1">{{Cite journal|last=Cardew|first=Michael|date=April 1972|title=Ladi Kwali: The Potter from England Writes on the Potter from Africa|journal=[[Craft Horizons]]|issue=32|pages=34–37}}</ref> ਉਸ ਦੇ ਬਰਤਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਅਤੇ ਸਜਾਵਟ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਖੇਤਰੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸ਼ਾਲੀ ਅਤੇ ਉੱਘੇ ਘੁਮਿਆਰ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{Cite journal|last=Thompson|first=Barbara|date=6 February 2007|title=Namsifueli Nyeki: A Tanzanian Potter Extraordinaire|url=https://archive.org/details/sim_african-arts_spring-2007_40_1/page/54|journal=African Arts|volume=40|issue=1|pages=54–63|doi=10.1162/afar.2007.40.1.54|issn=0001-9933}}</ref> ਕਈਆਂ ਨੂੰ [[ਅਬੁਜਾ|ਅਬੂਜਾ]] ਦੇ ਅਮੀਰ, ਅਲਹਾਜੀ ਸੁਲੇਮਾਨ ਬਰਾਊ,<ref name=":0">{{Cite web |date=8 February 2015 |title=History of Ladi Kwali, the Famous Nigerian Potter |url=http://www.abujafacts.ng/history-of-ladi-kwali-the-famous-nigerian-potter/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160107104939/http://www.abujafacts.ng/history-of-ladi-kwali-the-famous-nigerian-potter/ |archive-date=7 January 2016 |access-date=18 January 2016 |website=Abuja Facts}}</ref> ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਾਈਕਲ ਕਾਰਡਿਊ ਦੁਆਰਾ 1950 ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। == ਆਰੰਭਕ ਜੀਵਨ == ਉਸ ਦਾ ਜਨਮ 1925 ਵਿੱਚ ਸੰਘੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਖੇਤਰ ਦੀ ਮੌਜੂਦਾ ਕਵਾਲੀ ਏਰੀਆ ਕੌਂਸਲ, ਕਵਾਲੀ ਦੇ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ (ਹੋਰ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਜਨਮ ਮਿਤੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ 1920 ਹੈ।<ref name=":5">{{Cite journal|last=Okunna|first=E.|date=1 January 2012|title=Living through two pottery traditions and the story of an icon: Ladi Kwali|url=http://www.ajol.info/index.php/mjas/article/view/117190|journal=Mgbakoigba: Journal of African Studies|volume=1|issn=2346-7126}}</ref> ਉਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਹੋਈ ਜਿਸ ਨੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਭਾਂਡੇ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਲੋਕ-ਕਥਾ ਦੀ ਔਰਤ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਿਆ।<ref name=":5" /> ਲਾਡੀ ਕਵਾਲੀ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਮੱਲਮ ਮੇਕਾਨਿਕੀ ਕੀਬੇਸ ਨੇ ਕਿਹਾ; "ਇਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਭਾਂਡੇ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਲਾਡੀ ਕਵਾਲੀ ਨੇ ਸ਼ਿਲਪਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਮਾਨ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਜਾਏ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਵੇਚ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ"।<ref name=":5" /> ਉਸ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ, ਰਵਾਇਤੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਮਾਹੌਲ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਭਾਂਡੇ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜੋ ਗਬਾਗੀ ਪਰੰਪਰਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸਨ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਮੁਹਾਵਰੇ ਨਾਲ ਉਭਾਰੇ ਗਏ ਸਨ। ਮਿੱਟੀ ਪ੍ਰਤੀ ਉਸਦੀ ਪਹੁੰਚ ਗਣਿਤਿਕ ਅੰਡਰਟੋਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਗੂੰਜਦੀ ਸੀ, ਜੋ ਸਮਰੂਪਤਾ ਦੇ ਨਿਰੰਤਰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਸੀ। <ref name=":5"/> [[ਤਸਵੀਰ:Hand-Built_pot_by_Ladi_Kwali_(YORYM-2004.1.919).JPG|thumb| ਚੀਰੇ ਹੋਏ ਚਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਲਾਡੀ ਕਵਾਲੀ ਦੁਆਰਾ ਹੱਥ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਘੜਾ; WA Ismay ਸਟੂਡੀਓ ਸਿਰੇਮਿਕਸ ਕਲੈਕਸ਼ਨ, ਯਾਰਕ ਆਰਟ ਗੈਲਰੀ]] == ਕਰੀਅਰ == ਮਾਈਕਲ ਕਾਰਡਿਊ, ਜਿਸ ਨੂੰ 1951 ਵਿੱਚ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਨਾਈਜੀਰੀਅਨ ਸਰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਵਣਜ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਭਾਂਡੇ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਦੇ ਅਹੁਦੇ 'ਤੇ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਨੇ ਅਪ੍ਰੈਲ 1952 ਵਿੱਚ ਸੁਲੇਜਾ (ਉਸ ਸਮੇਂ "ਅਬੂਜਾ" ਕਿਹਾ) ਵਿੱਚ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਭਾਂਡੇ ਸਿਖਲਾਈ ਕੇਂਦਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ <ref name=":2">{{Cite journal|last=Slye|first=Jonathon|date=October 1966|title=Abuja Stoneware|journal=Ceramics Monthly|pages=12–16}}</ref> 1954 ਵਿੱਚ, ਲਾਡੀ ਕਵਾਲੀ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਔਰਤ ਘੁਮਿਆਰ ਵਜੋਂ ਅਬੂਜਾ ਪੋਟਰੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਈ।<ref>{{Citation |title=Ladi Kwali, Nigerian Potter |url=https://vimeo.com/101074138 |access-date=18 January 2016}}</ref> ਉੱਥੇ, ਉਸ ਨੇ ਪਹੀਆ ਸੁੱਟਣਾ, ਗਲੇਜ਼ਿੰਗ, ਭੱਠਿਆਂ ਦੀ ਫਾਇਰਿੰਗ, ਸਾਗਰਾਂ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ, ਅਤੇ ਸਲਿੱਪ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਿੱਖੀ, ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇੰਸਟ੍ਰਕਟਰ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।<ref name=":2" /> ਉਸਨੇ ਸਗਰਾਫੀਟੋ ਦੀ ਸਜਾਵਟ ਨਾਲ ਕਟੋਰੇ ਬਣਾਏ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲਾਲ ਜਾਂ ਚਿੱਟੇ ਰੰਗ ਦੀ ਸਲਿੱਪ ਵਿੱਚ ਭਾਂਡਿਆਂ ਨੂੰ ਡੁਬੋਣਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਇੱਕ ਪੋਰਕੁਪਾਈਨ ਕੁਇਲ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਸਲਿਪ ਦੁਆਰਾ ਸਜਾਵਟ ਨੂੰ ਹੇਠਲੇ ਸਰੀਰ ਤੱਕ ਖੁਰਕਣਾ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ।<ref name=":1"/> ਕਾਰਡਿਊ ਨੇ 1965 ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਅਹੁਦਾ ਛੱਡਣ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ, ਕੇਂਦਰ ਨੇ ਗਵਾੜੀ ਤੋਂ ਚਾਰ ਵਾਧੂ ਔਰਤਾਂ: ਹਲੀਮਾ ਔਡੂ, ਲਾਮੀ ਟੋਟੋ, ਅਸੀਬੀ ਇਦੋ, ਅਤੇ ਕੰਡੇ ਊਸ਼ਾਫਾ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref name=":3"/> ਇਹ ਔਰਤਾਂ ਇੱਕ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਕੰਮ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ''ਡਾਕਿਨ ਗਵਾਰੀ'' (ਗਵਾਰੀ ਕਮਰਾ), ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਦੇ ਵੱਡੇ ਬਰਤਨ ਬਣਾਉਣ ਲਈ, ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।<ref name=":1"/> == ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ == 1954 ਵਿੱਚ, ਮਾਈਕਲ ਕਾਰਡਿਊ ਦੁਆਰਾ ਆਯੋਜਿਤ ਅਬੂਜਾ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਬਰਤਨ ਦੀ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਕਵਾਲੀ ਦੇ ਬਰਤਨ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਕਵਾਲੀ ਨੂੰ 1963 ਵਿੱਚ ਐਮ.ਬੀ.ਈ.<ref>{{Cite web |title=Ladi Kwali MBE award year |url=https://www.britishmuseum.org/collection/term/BIOG125301 |access-date=27 April 2021 |publisher=British Museum}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/42686/supplement/4352|title=Supplement to the London Gazette|date=25 May 1962|access-date=18 January 2015}}</ref> ਮਿਲਿਆ 1977 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੂੰ ਜ਼ਰੀਆ ਵਿੱਚ ਅਹਿਮਦੂ ਬੇਲੋ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਆਨਰੇਰੀ ਡਾਕਟਰੇਟ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਗਈ। <ref name=":4">{{Cite web |title=History of Ladi Kwali, the Famous Nigerian Potter {{!}} Abuja Facts |url=http://www.abujafacts.ng/history-of-ladi-kwali-the-famous-nigerian-potter/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160107104939/http://www.abujafacts.ng/history-of-ladi-kwali-the-famous-nigerian-potter/ |archive-date=7 ਜਨਵਰੀ 2016 |access-date=27 March 2016 |website=www.abujafacts.ng }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">. ''www.abujafacts.ng''. Archived from [http://www.abujafacts.ng/history-of-ladi-kwali-the-famous-nigerian-potter/ the original] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160107104939/http://www.abujafacts.ng/history-of-ladi-kwali-the-famous-nigerian-potter/ |date=2016-01-07 }} on 7 January 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">27 March</span> 2016</span>.</cite></ref> 1980 ਵਿੱਚ, [[ਨਾਈਜੀਰੀਆ|ਨਾਈਜੀਰੀਆ ਦੀ ਸਰਕਾਰ]] ( [[ਨਾਈਜੀਰੀਆ|ਫੈਡਰਲ ਰੀਪਬਲਿਕ ਆਫ਼ ਨਾਈਜੀਰੀਆ]] ਦੇ ਕੈਬਨਿਟ ਦਫ਼ਤਰ ਤੋਂ) ਨੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਨਾਈਜੀਰੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਆਰਡਰ ਆਫ਼ ਮੈਰਿਟ ਅਵਾਰਡ (ਐਨਐਨਓਐਮ) ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਨਾਲ ਨਿਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ,<ref>[http://www.frontiersnews.com/nigerian-national-order-of-merit-award/ "Nigerian National Order Of Merit Award"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170127183309/http://www.frontiersnews.com/nigerian-national-order-of-merit-award/ |date=2017-01-27 }}, ''Frontiers News'', 5 December 2013.</ref> ਅਕਾਦਮਿਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਨਮਾਨ। <ref name=":4"/> ਉਸ ਨੇ 1981 ਵਿੱਚ ਆਫਿਸਰ ਆਫ ਦਾ ਆਰਡਰ ਆਫ ਦਿ ਨਾਈਜਰ (ਓਓਐਨ) ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਨਮਾਨ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ <ref name=":4"/> ਉਸ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਨਾਈਜੀਰੀਅਨ N20 ਨਾਇਰਾ ਬਿੱਲ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਪਾਸੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। <ref name=":4"/> ਅਬੂਜਾ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਗਲੀ ਨੂੰ ਲਾਡੀ ਕਵਾਲੀ ਰੋਡ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=":4"/> ਸ਼ੈਰਾਟਨ ਹੋਟਲ ਵਿੱਚ ਲਾਡੀ ਕਵਾਲੀ ਕਨਵੈਨਸ਼ਨ ਸੈਂਟਰ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਅਬੂਜਾ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਕਾਨਫਰੰਸ ਸੁਵਿਧਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦਸ ਮੀਟਿੰਗ ਕਮਰੇ ਅਤੇ ਚਾਰ ਬਾਲਰੂਮ ਹਨ। <ref name=":4"/> ਉਸ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਰੱਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਮਿਥਸੋਨਿਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਆਫ ਅਫਰੀਕਨ ਆਰਟ, ਯੂਐਸਏ, ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਅਤੇ ਅਲਬਰਟ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ, ਅਤੇ [https://www.aber.ac.uk/en/art/gallery-museum/about-us/acquisitions-policy/ceramics/ ਅਬੇਰੀਸਟਵਿਥ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਸਿਰੇਮਿਕਸ ਗੈਲਰੀ, ਯੂ.ਕੇ.] ਟੂ ਟੈਂਪਲ ਪਲੇਸ ''ਬਾਡੀ ਵੈਸਲ ਕਲੇ, ਬਲੈਕ ਵੂਮੈਨ, ਸਿਰੇਮਿਕਸ ਅਤੇ ਸਮਕਾਲੀ ਕਲਾ ''' ਤੇ 2022 ਦੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਕਾਲੀ ਮਹਿਲਾ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ 70 ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਵਸਰਾਵਿਕਸ ਨੂੰ ਚਾਰਟ ਕਰਨ ਲਈ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਬਿੰਦੂ ਵਜੋਂ ਕਵਾਲੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Body Vessel Clay |url=https://twotempleplace.org/exhibitions/body-vessel-clay/ |access-date=2022-03-07 |website=Two Temple Place}}</ref> 16 ਮਾਰਚ 2022 ਲਈ ਗੂਗਲ ਡੂਡਲ ਕਵਾਲੀ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਸੀ।<ref>{{Citation |title=Celebrating Ladi Kwali |url=http://www.google.com/logos/doodles/2022/celebrating-ladi-kwali-6753651837109028-2xa.gif |language=en |access-date=2022-03-16}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1984]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਨਾਈਜੀਰੀਆਈ ਕਲਾਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਨਾਈਜੀਰੀਆਈ ਔਰਤਾਂ]] s0fv3ewr8afxtnsuzg0sfhv2kb03qxk 0 155279 842399 646513 2026-07-10T20:48:40Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842399 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Seeta_Devi_as_Gopa_in_Prem_Sanyas_(The_Light_of_Asia)_1925.jpg|thumb| ਸੀਤਾ ਦੇਵੀ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ: ''[[ਪ੍ਰੇਮ ਸੰਨਿਆਸ]]'' (1925)]] '''ਸੀਤਾ''' (ਜਾਂ '''ਸੀਤਾ''' ) '''ਦੇਵੀ''' (1912–1983), '''ਰੇਨੀ ਸਮਿਥ''' ਦਾ ਜਨਮ, ਭਾਰਤੀ ਫਿਲਮ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ [[ਮੂਕ ਫ਼ਿਲਮ|ਮੂਕ ਫਿਲਮਾਂ]] ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਿਤਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ।<ref name="hansen">{{Cite journal|last=Hansen|first=Kathryn|date=29 August 1998|title=Stri Bhumika: Female Impersonators and Actresses on the Parsi Stage|url=https://archive.org/details/economic-political-weekly_august-29-september-4-1998_33_35/page/121|journal=Economic and Political Weekly|volume=33|issue=35|pages=2291–2300|jstor=4407133}}</ref> == ਕਰੀਅਰ == [[ਤਸਵੀਰ:Seeta_Devi_as_Gopa_in_film,_Prem_Sanyas_(The_Light_of_Asia)_1925.jpg|right|thumb|200x200px| ਫਿਲਮ, ''[[ਪ੍ਰੇਮ ਸੰਨਿਆਸ]]'' ( ''ਦ ਲਾਈਟ ਆਫ ਏਸ਼ੀਆ'' ) 1925 ਦੇ ਸੀਨ ਵਿੱਚ ਗੋਪਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੀਤਾ ਦੇਵੀ]] ਹਿਮਾਂਸ਼ੂ ਰਾਏ ਨੇ ''[[ਪ੍ਰੇਮ ਸੰਨਿਆਸ]]'' ਵਿੱਚ ਸਮਿਥ, ਇੱਕ ਐਂਗਲੋ-ਇੰਡੀਅਨ, ਨੂੰ ਕਾਸਟ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਫਿਲਮ ਜੋ ਇਸਦੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਿਰਲੇਖ: ''ਦ ਲਾਈਟ ਆਫ ਏਸ਼ੀਆ'' ਦੁਆਰਾ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੀਤਾ ਦੇਵੀ ਵਜੋਂ ਇਹ ਉਸਦੀ ਪਹਿਲੀ ਫਿਲਮ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਸਨੇ ਉਸਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਸਟਾਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਮਦਨ ਥਿਏਟਰਸ ਦੇ ਬੈਨਰ ਹੇਠ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਸਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਸਭ ਤੋਂ ਸਫਲ ਫਿਲਮਾਂ ਸਨ: ''ਦ ਲਾਈਟ ਆਫ ਏਸ਼ੀਆ'', ''ਸ਼ਿਰਾਜ਼'' ਅਤੇ ''ਪ੍ਰਪਾਂਚਾ ਪਾਸ਼'' । ਇਹ ਤਿੰਨੋਂ ਫਿਲਮਾਂ ਜਰਮਨ ਫਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਫ੍ਰਾਂਜ਼ ਓਸਟਨ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਾ-ਨਿਰਮਾਤਾ ਹਿਮਾਂਸ਼ੂ ਰਾਏ ਦੇ ਨਾਲ [[ਬਾਈਆਨ|ਬਾਵੇਰੀਅਨ]] ਕੰਪਨੀ '''ਐਮਲਕਾ''' ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ।<ref>[http://unesdoc.unesco.org/images/0013/001341/134149eo.pdf "Indian Films and Western Audiences", an article by Jerzy Toeplitz, from Unesco website]</ref> ਇਹ ਵਿਲੱਖਣ ਤਿਕੜੀ ਤਿੰਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਰਮਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਸੀ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ/ਮਿਥਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਹਾਣੀਆਂ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਸੀ: ''ਦ ਲਾਈਟ ਆਫ਼ ਏਸ਼ੀਆ'' [[ਗੌਤਮ ਬੁੱਧ|ਬੁੱਧ]] ਦੇ ਜੀਵਨ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਸੀ, ''ਸ਼ੀਰਾਜ਼'' [[ਤਾਜ ਮਹਿਲ]] ਅਤੇ ''ਪ੍ਰਾਪੰਚ ਪਾਸ਼'' ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਸ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ ''ਏ ਥ੍ਰੋ ਆਫ਼ ਡਾਈਸ'', [[ਮਹਾਂਭਾਰਤ|ਮਹਾਭਾਰਤ]] ਦੀ ਕਹਾਣੀ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸੀਤਾ ਦੇਵੀ ਮੁੱਖ ਅਦਾਕਾਰਾ ਸੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ''ਸ਼ਿਰਾਜ਼'' ਵਿੱਚ ਭੂਮਿਕਾ ‘ਦੂਜੀ ਔਰਤ’ ਦੀ ਸੀ। ਉਸਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਹੋਰ ਸਫਲ ਫਿਲਮਾਂ, ''ਦੁਰਗੇਸ਼ ਨੰਦਿਨੀ'', ''ਕਪਾਲ ਕੁੰਡਾਲਾ'' ਅਤੇ ''ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਕਾਂਤਰ ਵਿਲ'' [[ਬੰਕਿਮਚੰਦਰ ਚੱਟੋਪਾਧਿਆਏ|ਬੰਕਿਮ ਚੰਦਰ ਚੈਟਰਜੀ]] ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਾਵਲਾਂ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਸਨ। ਕਈਆਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਰੇਨੀ ਸਮਿਥ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਭੈਣ ਪਰਸੀ ਸਮਿਥ ਵਿਕਲਪਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ 'ਸੀਤਾ ਦੇਵੀ' ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।<ref name="hansen" /><ref>[http://www.hindustantimes.com/news/specials/slideshows/20s/20-4.htm A slideshow from Hindustan Times website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080523012330/http://www.hindustantimes.com/news/specials/slideshows/20s/20-4.htm|date=2008-05-23}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == <references group="" responsive="1"></references> == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [http://www.throwofdice.com/home.html/ Website on re-release of ''A Throw of Dice''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190915042218/http://www.throwofdice.com/home.html/ |date=2019-09-15 }} * [http://www.abasar.net/filmOthers.htm#seetaa Bengali article from abasar.net] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190422154357/http://www.abasar.net/filmOthers.htm#seetaa |date=2019-04-22 }} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1983]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1905]] o5h8r51zh9a930wavw2w3m3enhssa0x 0 155283 842388 840643 2026-07-10T20:39:25Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842388 wikitext text/x-wiki '''ਰੂਬੀ ਮਾਇਰਸ''' (1907–10 ਅਕਤੂਬਰ 1983), ਜੋ ਕਿ ਉਸਦੇ ਸਟੇਜ ਨਾਮ '''ਸੁਲੋਚਨਾ''' ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬਗਦਾਦੀ ਯਹੂਦੀਆਂ ਦੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚੋਂ, ਯਹੂਦੀ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਮੂਕ ਫਿਲਮ ਅਦਾਕਾਰਾ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਮਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਇੰਪੀਰੀਅਲ ਸਟੂਡੀਓਜ਼ ਦੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਨਸ਼ਾਅ ਬਿਲੀਮੋਰੀਆ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। 1930 ਦੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਰੂਬੀ ਪਿਕਸ, ਇੱਕ ਫਿਲਮ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ ਹਾਊਸ ਖੋਲ੍ਹਿਆ।<ref>[http://www.indiaheritage.org/perform/cinema/person/silentstar.htm Silent Screen Stars'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071019162347/http://www.indiaheritage.org/perform/cinema/person/silentstar.htm |date=2007-10-19 }} India Heritage:Performing Arts:Cinema In India:Personalities:Silent Screen Stars.</ref> ਮਾਇਰਸ ਨੂੰ 1973 [[ਦਾਦਾ ਸਾਹਿਬ ਫਾਲਕੇ ਇਨਾਮ|ਦਾਦਾ ਸਾਹਿਬ ਫਾਲਕੇ ਅਵਾਰਡ ਨਾਲ]] ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜੋ ਜੀਵਨ ਭਰ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਪੁਰਸਕਾਰ ਹੈ। <ref>{{Cite web |title=Dada Saheb Phalke Award Overview |url=http://dff.nic.in/PhalkeAward.aspx |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200718171203/http://dff.nic.in/PhalkeAward.aspx |archive-date=18 July 2020 |access-date=8 September 2020 |publisher=Directorate of Film Festivals}}</ref> ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਲੜਕੀ ਨੂੰ ਗੋਦ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਨਾਮ ਸਾਰਾਹ ਮਾਇਰਸ ਰੱਖਿਆ ਜਿਸਨੂੰ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿਜੇਲਕਸ਼ਮੀ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਮਾਇਰਸ ਦੀ ਮੌਤ 1983 ਵਿੱਚ ਮੁੰਬਈ ਵਿੱਚ ਹੋਈ।<ref>{{Cite web |last=Chowdhury |first=Anindita |date=2020-02-13 |title=Ruby Myers: The Jewish-Indian Mega Film Star We Don't Remember {{!}} #IndianWomenInHistory |url=https://feminisminindia.com/2020/02/14/ruby-myers-jewish-indian-mega-film-star/ |access-date=2022-10-31 |website=Feminism in India |language=en-GB}}</ref> == ਫਿਲਮ ਕੈਰੀਅਰ == [[ਤਸਵੀਰ:Sulochana_Indira_M.A._(cropped).jpg|alt=Sulochana Indira M.A. (cropped).jpg|right|279x279px| ਸੁਲੋਚਨਾ ਇੰਦਰਾ ਐਮ.ਏ]] ਰੂਬੀ ਮਾਇਰਸ ਦਾ ਜਨਮ 1907 ਵਿੱਚ [[ਪੂਨੇ|ਪੁਣੇ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>[http://www.tribuneindia.com/2007/20071209/spectrum/main6.htm Queens of hearts] ''[[The Tribune (Chandigarh)|The Tribune]]'', 9 December 2007.</ref> ਸਵੈ-ਨਾਮ ਸੁਲੋਚਨਾ ਭਾਰਤੀ ਸਿਨੇਮਾ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਯੂਰੇਸ਼ੀਅਨ ਮਹਿਲਾ ਸਿਤਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਕੋਹਿਨੂਰ ਫਿਲਮ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਮੋਹਨ ਭਵਨਾਨੀ ਨੇ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਸੰਪਰਕ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਉਹ ਇੱਕ ਟੈਲੀਫੋਨ ਆਪਰੇਟਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਠੁਕਰਾ ਦਿੱਤਾ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੈ ਨੂੰ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਸ਼ੱਕੀ ਪੇਸ਼ਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਭਵਨਾਨੀ ਨੇ ਅੜੀ ਰਹੀ ਅਤੇ ਅਦਾਕਾਰੀ ਦਾ ਕੋਈ ਗਿਆਨ ਨਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਹ ਆਖਰਕਾਰ ਮੰਨ ਗਈ। ਉਹ ਇੰਪੀਰੀਅਲ ਫਿਲਮ ਕੰਪਨੀ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੋਹਿਨੂਰ ਵਿਖੇ ਭਵਨਾਨੀ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਹੇਠ ਇੱਕ ਸਟਾਰ ਬਣ ਗਈ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਤਨਖਾਹ ਲੈਣ ਵਾਲੀ ਫਿਲਮ ਸਟਾਰ ਬਣ ਗਈ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=December 2020}} ਉਸਦੀਆਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ''ਟਾਈਪਿਸਟ ਗਰਲ'' (1926), ''ਬਲਿਦਾਨ'' (1927) ਅਤੇ ''ਵਾਈਲਡਕੈਟ ਆਫ ਬੰਬੇ'' (1927) ਸਨ।<ref>{{Cite journal|last=Hansen|first=Kathryn|year=1998|title=Stri Bhumika: Female Impersonators and Actresses on the Parsi Stage|url=https://archive.org/details/economic-political-weekly_august-29-september-4-1998_33_35/page/129|journal=Economic and Political Weekly|volume=33|issue=35|pages=2299<!---2291–2300--->|jstor=4407133}}</ref> ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਆਰ ਐਸ ਚੌਧਰੀ ਨਾਲ 1928-29 ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਫਿਲਮਾਂ - ''ਮਾਧੁਰੀ'' (1928), ''ਅਨਾਰਕਲੀ'' (1928) ਅਤੇ ''ਇੰਦਰਾ ਬੀਏ'' (1929) ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਮੂਕ ਫਿਲਮ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਦੇ ਸਿਖਰ 'ਤੇ ਦੇਖਿਆ। ਜਦੋਂ [[ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ]] 'ਤੇ ਇੱਕ [[ਖੱਦਰ|ਖਾਦੀ]] ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਫਿਲਮ ਦਿਖਾਈ ਗਈ, ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ''ਮਾਧੁਰੀ'' ਤੋਂ ਸੁਲੋਚਨਾ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਡਾਂਸ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਧੁਨੀ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਮਕਾਲੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=December 2020}} ਆਵਾਜ਼ ਦੇ ਆਉਣ ਨਾਲ, ਸੁਲੋਚਨਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕੈਰੀਅਰ ਵਿੱਚ ਕਮੀ ਪਾਈ, ਕਿਉਂਕਿ ਹੁਣ ਇੱਕ ਅਭਿਨੇਤਾ ਨੂੰ [[ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ]] ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋਣ ਦੀ ਲੋੜ ਸੀ। ਭਾਸ਼ਾ ਸਿੱਖਣ ਲਈ ਇੱਕ ਸਾਲ ਦੀ ਛੁੱਟੀ ਲੈ ਕੇ, ਉਸਨੇ ''ਮਾਧੁਰੀ'' (1932) ਦੇ ਟਾਕੀ ਸੰਸਕਰਣ ਨਾਲ ਵਾਪਸੀ ਕੀਤੀ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=August 2018}} ''ਇੰਦਰਾ (ਹੁਣ ਇੱਕ) ਐੱਮ.ਏ.'' (1934), ''ਅਨਾਰਕਲੀ'' (1935) ਅਤੇ ''ਬੰਬਈ ਕੀ ਬਿੱਲੀ'' (1936) ਦੇ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਮੂਕ ਹਿੱਟ ਗੀਤਾਂ ਦੇ ਹੋਰ ਟਾਕੀ ਸੰਸਕਰਣ ਆਏ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=August 2018}} ਵਾਪਸ ਆ ਗਈ। ਉਹ 5000 ਰੁਪਏ ਪ੍ਰਤੀ ਮਹੀਨਾ ਤਨਖਾਹ ਲੈ ਰਹੀ ਸੀ, ਉਸ ਕੋਲ ਸਭ ਤੋਂ ਸਲੀਕ ਕਾਰਾਂ (ਸ਼ੇਵਰਲੇ 1935) ਸੀ ਅਤੇ ਚੁੱਪ ਯੁੱਗ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਨਾਇਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ਡੀ. ਬਿਲੀਮੋਰੀਆ, ਉਸਦੇ ਪ੍ਰੇਮੀ ਵਜੋਂ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸਨੇ 1933 ਅਤੇ 1939 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਹ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਜੋੜੀ ਸੀ - ਉਸਦੀ ਜੌਨ ਬੈਰੀਮੋਰ-ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਓਰੀਐਂਟਲ 'ਕੁਈਨ ਆਫ ਰੋਮਾਂਸ' ਦੇ ਉਲਟ ਪਰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਜਦੋਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰੇਮ ਕਹਾਣੀ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕਰੀਅਰ ਵੀ ਬਦਲ ਗਏ। ਸੁਲੋਚਨਾ ਨੇ ਕੁਝ ਆਗਾਮੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ਾਂ ਲੱਭਣ ਲਈ ਇੰਪੀਰੀਅਲ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਨੇ ਚਰਿੱਤਰ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਨਾਲ ਵਾਪਸੀ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਪਰ ਇਹ ਵੀ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਸਨ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=August 2018}} ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਸ ਕੋਲ ਅਜੇ ਵੀ ਵਿਵਾਦ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਸੀ। 1947 ਵਿੱਚ, [[ਮੋਰਾਰਜੀ ਦੇਸਾਈ]] ਨੇ ''ਜੁਗਨੂੰ ''' ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸੁਲੋਚਨਾ ਦੇ ਵਿੰਟੇਜ ਸੁਹਜ ਲਈ ਇੱਕ ਬੁੱਢੇ ਸਾਥੀ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਦੇ "ਨੈਤਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਿੰਦਣਯੋਗ" ਕੰਮ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=April 2008}} 1953 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਤੀਜੀ ''ਅਨਾਰਕਲੀ'' ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਇਸ ਵਾਰ ਸਲੀਮ ਦੀ ਮਾਂ ਵਜੋਂ ਇੱਕ ਸਹਾਇਕ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿੱਚ। ਉਸਦੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ''ਸਿਨੇਮਾ ਕੁਈਨ'' (1926), ''ਟਾਈਪਿਸਟ ਗਰਲ'' (1926), ''ਬਲਿਦਾਨ'' (1927), ''ਵਾਈਲਡ ਕੈਟ ਆਫ਼ ਬੰਬੇ'' ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਅੱਠ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਰਦਾਰ ਨਿਭਾਏ, ਜਿਸਨੂੰ ''ਬੰਬਈ ਕੀ ਬਿੱਲੀ'' (1936) ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰੀਮੇਕ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ; ''ਮਾਧੁਰੀ'' (1928), ਜੋ 1932 ਵਿੱਚ ਧੁਨੀ ਨਾਲ ਦੁਬਾਰਾ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਈ ਸੀ; ''ਅਨਾਰਕਲੀ'' (1928), 1945 ਵਿੱਚ ਰੀਮੇਕ; ''ਇੰਦਰਾ ਬੀ.ਏ.'' (1929); ''ਹੀਰ ਰਾਂਝਾ'' (1929), ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ''ਬਾਜ਼'' (1953)। ਸੁਲੋਚਨਾ ਨੇ 1930 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਫ਼ਿਲਮ ਸਟੂਡੀਓ, ਰੂਬੀ ਪਿਕਸ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਜੀਵਨ ਭਰ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ 1973 ਵਿੱਚ [[ਦਾਦਾ ਸਾਹਿਬ ਫਾਲਕੇ ਇਨਾਮ|ਦਾਦਾ ਸਾਹਿਬ ਫਾਲਕੇ ਅਵਾਰਡ]] ਮਿਲਿਆ।<ref>[https://web.archive.org/web/20070107125902/http://www.madurainetwork.com/india/dadasahebphalkeaward.html Madurainetwork.com - Dada Saheb Phalke Award]</ref> ਇਸਮਾਈਲ ਮਰਚੈਂਟ ਨੇ ''ਮਹਾਤਮਾ ਐਂਡ ਬੈਡ ਬੁਆਏ'' (1974) ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਦਿੱਤੀ। [[ਤਸਵੀਰ:Ruby_Myers_2013_stamp_of_India.jpg|thumb| ਰੂਬੀ ਮਾਇਰਸ 2013 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਮੋਹਰ]] 1983 ਵਿੱਚ [[ਮੁੰਬਈ]] ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਫਲੈਟ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=August 2018}} [[ਤਸਵੀਰ:Wildcat_of_Bombay_1927_(silent)_(14245524943).png|thumb|231x231px| ਅਜੇ ਵੀ ਬੰਬਈ ਦੇ ਜੰਗਲੀ ਕੈਟ ਤੋਂ, 1927]] == ਹੋਰ ਪੜ੍ਹਨਾ == * ''ਭਾਰਤੀ ਸਿਨੇਮਾ ਦੇ ਮਹਾਨ ਮਾਸਟਰ: ਦਾਦਾ ਸਾਹਿਬ ਫਾਲਕੇ ਅਵਾਰਡ ਜੇਤੂ'', ਡੀ ਪੀ ਮਿਸ਼ਰਾ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਵਿਭਾਗ, ਸੂਚਨਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਮੰਤਰਾਲੇ, ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ। ਭਾਰਤ ਦਾ, 2006.{{ISBN|81-230-1361-2}} . ਸਫ਼ਾ 16. * [https://books.google.com/books?id=pq_kryQIkQkC&pg=PA73&lpg=PA73&dq=Sulochana+actress&source=web&ots=0Rn7o-P-2T&sig=S1cubU2gsQWcRHsfXlw5MGc_w-k&hl=en&sa=X&oi=book_result&resnum=9&ct=result#PPA73,M1 ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਸੁਲੋਚਨਾ] ''ਸਿਨੇਮਾ ਐਟ ਦ ਐਂਡ ਆਫ ਐਂਪਾਇਰ: ਏ ਪਾਲੀਟਿਕਸ ਆਫ ਟਰਾਂਜਿਸ਼ਨ ਇਨ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਐਂਡ ਇੰਡੀਆ'', ਪ੍ਰਿਆ ਜੈਕੁਮਾਰ ਦੁਆਰਾ, ਡਿਊਕ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪ੍ਰੈਸ, 2006।{{ISBN|0-8223-3793-2}}[[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/0-8223-3793-2|0-8223-3793-2]] . ਪੰਨਾ 73। * ਦਿਨੇਸ਼ ਰਹੇਜਾ, ਜਤਿੰਦਰ ਕੋਠਾਰੀ ਦੁਆਰਾ ''ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ ਦੇ ਸੌ ਲੂਮਿਨਰੀਜ਼'' । ਇੰਡੀਆ ਬੁੱਕ ਹਾਊਸ ਪਬਲਿਸ਼ਰਜ਼, 1996।{{ISBN|81-7508-007-8}}[[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/81-7508-007-8|81-7508-007-8]] . [https://books.google.com/books?id=HixlAAAAMAAJ&q=Ruby+Myers+Sulochana&dq=Ruby+Myers+Sulochana&pgis=1 ਪੰਨਾ 1871] == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੁੰਬਈ ਦੀਆਂ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1983]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1907]] 9nsboobyejmwhvj5q151qnwu214he3b 0 155364 842273 646263 2026-07-10T18:40:40Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842273 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist | name = ਡਾ. ਮਿਤਾਲੀ ਮੁਖਰਜੀ | image = | image_size = | alt = | caption = | birth_date = {{Birth date and age|df=yes|1967|11|13}} | birth_place = ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਭਾਰਤ | death_date = | death_place = | citizenship = [[ਭਾਰਤ|ਭਾਰਤੀ]] | nationality = [[ਭਾਰਤ|ਭਾਰਤੀ]] | fields = ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਨੋਮ ਅਤੇ ਆਯੁਰਜੀਨੋਮਿਕਸ | workplaces = [[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ]] | alma_mater = ਆਈਆਈਐਸਸੀ ਬੰਗਲੌਰ | doctoral_advisor = | dissertation = | academic_advisors = | doctoral_students = | notable_students = | known_for = | author_abbrev_bot = | author_abbrev_zoo = | influences = | influenced = | awards = ਨੈਸ਼ਨਲ ਯੰਗ ਵੂਮੈਨ ਬਾਇਓਸਾਇੰਟਿਸਟ ਅਵਾਰਡ (2007), ਸ਼ਾਂਤੀ ਸਵਰੂਪ ਭਟਨਾਗਰ ਅਵਾਰਡ (2010) | signature = <!--(filename only)--> | signature_alt = | footnotes = | spouse = }} '''ਮਿਤਾਲੀ ਮੁਖਰਜੀ''' (ਜਨਮ 1967) ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਅਤੇ ਬਾਇਓਸਾਇੰਸ ਅਤੇ ਬਾਇਓਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਵਿਭਾਗ, [[ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਜੋਧਪੁਰ|ਆਈਆਈਟੀ ਜੋਧਪੁਰ]] ਦੀ ਮੁਖੀ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਪਹਿਲਾਂ CSIR ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਜੀਨੋਮਿਕਸ ਐਂਡ ਇੰਟੀਗਰੇਟਿਵ ਬਾਇਓਲੋਜੀ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਨੋਮਿਕਸ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਦਵਾਈ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਵਿਗਿਆਨੀ ਹੈ। ਉਹ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਸਮੀਰ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਦੇ ਸਲਾਹਕਾਰ ਦੇ ਅਧੀਨ ਆਪਣੇ ਸਹਿਯੋਗੀ ਡਾ. ਭਾਵਨਾ ਪ੍ਰਾਸ਼ਰ (ਐੱਮ. ਡੀ. ਆਯੁਰਵੇਦ) ਦੇ ਨਾਲ ਸਾਂਝੇਦਾਰੀ ਵਿੱਚ "ਆਯੁਰਜੀਨੋਮਿਕਸ" ਦੇ ਖੇਤਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਿਤਾਲੀ ਇੰਡੀਅਨ ਦਾ ਜੀਨੋਮ ਵੇਰੀਏਸ਼ਨ ਕੰਸੋਰਟੀਅਮ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਯੋਗਦਾਨ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਕ ਵਿਆਪਕ ਡੇਟਾਬੇਸ ਜੋ "ਭਾਰਤੀ ਆਬਾਦੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਜੈਨੇਟਿਕ ਲੈਂਡਸਕੇਪ" ਤਿਆਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਿਤਾਲੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਲੇਖਕ ਰਹੀ ਹੈ ਜੋ ਆਬਾਦੀ ਜੀਨੋਮਿਕਸ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਲਈ IGV ਡੇਟਾਬੇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref name="Award">{{Cite web |title=S. S. Bhatnagar Prize goes to Mitali Mukerji |url=http://www.igib.res.in/?q=node/114 |access-date=15 March 2014}}</ref> ਮਿਤਾਲੀ ਨੇ ਖ਼ਾਨਦਾਨੀ ਅਟੈਕਸੀਆ 'ਤੇ ਵਿਆਪਕ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਬਿਮਾਰੀ ਦੇ ਮੂਲ ਅਤੇ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਟਰੈਕ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਕਈ ਹੋਰ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਉਹ [[ਮੈਡੀਸਿਨ|ਮੈਡੀਕਲ ਵਿਗਿਆਨ]] ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ 2010 ਵਿੱਚ ਵੱਕਾਰੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਸਵਰੂਪ ਭਟਨਾਗਰ ਅਵਾਰਡ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ ਹੈ। == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == ਮਿਤਾਲੀ ਮੁਖਰਜੀ ਦਾ ਜਨਮ 13 ਨਵੰਬਰ 1967 ਨੂੰ [[ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਵਿੱਚ [[ਬੰਗਾਲੀ ਲੋਕ|ਬੰਗਾਲੀ]] ਮਾਪਿਆਂ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Fellowship {{!}} Indian Academy of Sciences |url=https://www.ias.ac.in/describe/fellow/Mukerji,_Dr_Mitali |access-date=2018-12-11 |website=www.ias.ac.in}}</ref> ਉਸਨੇ [[ਭਾਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ਅਦਾਰਾ|ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਸਾਇੰਸ, ਬੰਗਲੌਰ]] ਤੋਂ [[ਬੈਕਟੀਰੀਆ|ਬੈਕਟੀਰੀਅਲ]] ਮੋਲੀਕਿਊਲਰ ਜੈਨੇਟਿਕਸ ਵਿੱਚ ਡਾਕਟਰੇਟ ਦੀ ਡਿਗਰੀ (ਪੀ.ਐਚ.ਡੀ.) ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਹੈ।<ref name="Doctoral">{{Cite web |date=10 September 2010 |title=Personal Prescription: Mitali Mukerji |url=http://indiatoday.intoday.in/story/indian-scientists-at-forefront-of-research-mitali-mukerji/1/150676.html |access-date=15 March 2014 |publisher=India Today}}</ref> ਇੱਕ ਇੰਟਰਵਿਊ ਵਿੱਚ, ਮਿਤਾਲੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਸਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸਲਾਹਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਡਾ. ਸਮੀਰ ਕੁਮਾਰ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਖੋਜ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਜਨਰਲ ਹਨ, ਜੋ ਬਾਇਓਫਿਜ਼ਿਕਸ ਅਤੇ ਫਾਰਮਾਕੋਜੈਨੇਟਿਕਸ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਕੰਮਾਂ ਲਈ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref name=":1">{{Cite web |title=Mitali Mukerji |url=https://www.outlookindia.com/magazine/story/mitali-mukerji/286002 |access-date=2018-12-12 |website=Outlook (India)}}</ref> <ref name=":0">{{Cite journal|last=Pulla|first=Priyanka|date=2014-10-24|title=Searching for science in India's traditional medicine|url=https://archive.org/details/sim_science_2014-10-24_346_6208/page/410|journal=Science|language=en|volume=346|issue=6208|pages=410|bibcode=2014Sci...346..410P|doi=10.1126/science.346.6208.410|issn=1095-9203|pmid=25342781}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1967]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] ske5viioal7q715mt51752s00ls68b9 0 155869 842275 769214 2026-07-10T18:42:55Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842275 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਮੂਵਲੁਰ ਰਾਮਾਮੀਰਥਮ | image = | caption = | other_names = | birth_date = 1883 | birth_place = ਤਿਰੂਵਰੂਰ, [[ਮਦਰਾਸ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀ]], [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਇੰਡੀਆ]] | death_date = 1962 | death_place = | organization = [[ਦ੍ਰਾਵਿੜ ਮੁਨੇਤਰ ਕੜਗਮ|ਤਮਲੂਕ]] | movement = [[ਦ੍ਰਾਵਿੜ ਅੰਦੋਲਨ]], [[ਤਾਮਿਲ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ]] | awards = }} [[Category:Articles with hCards]] '''ਮੂਵਲੁਰ ਰਾਮਾਮੀਰਥਮ''' ( {{Lang-ta|மூவலூர் ராமாமிர்தம்}} ) (1883–1962) ਇੱਕ [[ਤਮਿਲ਼ ਲੋਕ|ਤਮਿਲ]] ਸਮਾਜ ਸੁਧਾਰਕ, ਲੇਖਕ, ਅਤੇ ਦ੍ਰਾਵਿੜ ਅੰਦੋਲਨ ਦਾ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਕਾਰਕੁਨ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ [[ਮਦਰਾਸ ਪ੍ਰੈਜੀਡੈਂਸੀ|ਮਦਰਾਸ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀ]] ਵਿੱਚ ''ਦੇਵਦਾਸੀ'' ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਖਾਤਮੇ ਲਈ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਤਿਰੂਵਰੂਰ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਈ, ਉਸ ਦਾ ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਣ ਮਯੀਲਾਧੂਥੁਰਾਈ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਮੂਵਲੂਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। == ਜੀਵਨ == ਉਹ 1936 ਦੇ ਨਾਵਲ ''ਦਾਸੀਗਾਲਿਨ ਮੋਸਾਵਲਾਈ ਅੱਲਾਧੁ ਮਧੀ ਪੇਟਰਾ ਮਾਇਨਰ'' (ਲਿਟ. ਦੇਵਦਾਸੀਆਂ ਦੇ ਧੋਖੇ ਦਾ ਜਾਲ ਜਾਂ ਨਾਬਾਲਗ ਸਿਆਣੇ) ਜਿਸ ਨੇ ਦੇਵਦਾਸੀਆਂ ਦੀ ਦੁਰਦਸ਼ਾ ਦਾ ਪਰਦਾਫਾਸ਼ ਕੀਤਾ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=September 2022}} ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ|ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ]] ਦੀ ਇੱਕ ਸਮਰਥਕ, ਉਹ [[ਪੇਰੀਯਾਰ ਈ ਵੀ ਰਾਮਾਸਾਮੀ|ਪੇਰੀਆਰ ਈਵੀ ਰਾਮਾਸਾਮੀ]] ਦੇ ਸਵੈ-ਸਨਮਾਨ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਮੈਂਬਰ ਬਣ ਗਈ ਜਦੋਂ ਪੇਰੀਆਰ ਨੇ 1925 ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ। 1930 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਕਾਨੂੰਨ ਦੁਆਰਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਵਿੱਚ ਦੇਵਦਾਸੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਦੀ ਮੁਥੂਲਕਸ਼ਮੀ ਰੇਡੀ ਦੀ ਅਸਫਲ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=September 2022}} ਉਸਨੇ 1937-40 ਦੇ ਹਿੰਦੀ-ਵਿਰੋਧੀ ਅੰਦੋਲਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਨਵੰਬਰ 1938 ਵਿੱਚ ਅੰਦੋਲਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਲਈ ਛੇ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਲਈ ਜੇਲ੍ਹ ਗਈ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=September 2022}}ਉਸ ਦੇ ਨਾਵਲ ਦੁਆਰਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਜਨਤਕ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਅਤੇ ਦੇਵਦਾਸੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਉਸ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਮੁਹਿੰਮ, ਮਦਰਾਸ ਦੇਵਦਾਸੀ (ਸਮਰਪਣ ਦੀ ਰੋਕਥਾਮ) ਐਕਟ ਜਾਂ ਦੇਵਦਾਸੀ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਬਿੱਲ, ਜਿਸ ਨੇ 1947 ਵਿੱਚ ਇਸ ਪ੍ਰਥਾ ਨੂੰ ਗ਼ੈਰਕਾਨੂੰਨੀ ਕਰਾਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਨੂੰ ਪਾਸ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਹਿਮ 1949 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਪੇਰੀਆਰ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਗਏ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=September 2022}} ਉਹ [[ਦ੍ਰਾਵਿੜ ਮੁਨੇਤਰ ਕੜਗਮ|ਦ੍ਰਵਿੜ ਮੁਨੇਤਰ ਕੜਗਮ]] (ਡੀ.ਐਮ.ਕੇ.) ਦੀ ਸਮਰਥਕ ਬਣ ਗਈ, ਜੋ ਕਿ ਪੇਰੀਯਾਰ ਦੇ ਸਮਰਥਕ [[ਸੀ ਐਨ ਅੰਨਾਦੁਰੈ|ਸੀਐਨ ਅੰਨਾਦੁਰਾਈ]] ਦੁਆਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਪਾਰਟੀ ਹੈ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=September 2022}}ਉਹ 1962 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਰਹੀ। ਉਸਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ, ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਗਰੀਬ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਵਿੱਤੀ ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਸਮਾਜ ਭਲਾਈ ਸਕੀਮ "ਮੂਵਲੂਰ ਰਾਮਾਮੀਰਥਮ ਅੰਮਾਲ ਨੀਨਾਵੂ ਮੈਰਿਜ ਅਸਿਸਟੈਂਸ ਸਕੀਮ" ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ।<ref>{{Cite book|url=http://www.escholarship.org/editions/view?docId=ft5199n9v7&chunk.id=ch5&toc.depth=1&toc.id=ch5&brand=eschol|title=Passions of the tongue: language devotion in Tamil India, 1891-1970|last=Ramaswamy|first=Sumathy|publisher=[[University of Chicago Press]]|year=1997|isbn=978-0-520-20805-6|pages=Chapter 5|oclc=36084635}}</ref><ref name="sarkar2">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=JLGBUEs74n4C&pg=PA397|title=Women and social reform in modern India: a reader|last=Sarkar|first=Tanika|publisher=Indiana University Press|year=2008|isbn=978-0-253-22049-3|pages=395–403}}</ref><ref name="thorner2">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=LO-ztHz3XTUC&pg=PA241|title=Ideals, images, and real lives: women in literature and history|last=Thorner|first=Alice|last2=Krishna Raj|first2=Maithreyi|publisher=Orient Blackswan|year=2000|isbn=978-81-250-0843-9|pages=241–250}}</ref><ref name="anandi2">{{Cite journal|last=Anandhi|first=S.|date=March 1991|title=Representing Devadasis: 'Dasigal Mosavalai' as a Radical Text|url=https://archive.org/details/economic-political-weekly_1991_26_11-12/page/739|journal=Economic and Political Weekly|volume=26|issue=11/12|pages=739–746|jstor=4397430}}</ref><ref name="businessline2">{{Cite web |last=Desikan |first=Shubashree |date=19 December 2008 |title=Grace under fire |url=http://www.thehindubusinessline.com/life/2008/12/19/stories/2008121950050200.htm |access-date=19 January 2010 |website=[[Business Line]]}}</ref><ref name="tngovt2">{{Cite web |title=Moovalur Ramamirtham Ammayar ninaivu Marriage Assistance Scheme |url=http://www.tn.gov.in/schemes/swnmp/social_welfare.pdf |access-date=19 January 2010 |website=[[Government of Tamil Nadu]]}}</ref><ref name="frontline12">{{Cite web |last=Menon |first=Parvati |date=4 August 2001 |title=Of studies on Women |url=http://www.hindu.com/fline/fl1816/18160740.htm |access-date=19 January 2010 |website=[[Frontline (magazine)|Frontline]] |archive-date=7 ਨਵੰਬਰ 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121107123003/http://www.hindu.com/fline/fl1816/18160740.htm |url-status=dead }}</ref><ref name="frontline22">{{Cite web |last=Viswanathan |first=S |date=4 May 2008 |title=The Pioneers: Dr. Muthulakshmi Reddy |url=http://www.hindu.com/fline/fl2511/stories/20080606251101400.htm |access-date=19 January 2010 |website=[[Frontline (magazine)|Frontline]]}}</ref><ref name="sithannan2">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=pHXGypflBLIC&pg=PT53|title=Immoral traffic: prostitution in India|last=Sithannan|first=V.|publisher=JEYWIN Publications|year=2006|isbn=978-81-905975-0-0|pages=53}}</ref><ref name="hindu12">{{Cite news|url=http://www.hindu.com/br/2009/11/10/stories/2009111050021301.htm|title=Book Review|last=PKR|date=10 November 2009|work=[[The Hindu]]|access-date=19 January 2010|archive-date=7 ਨਵੰਬਰ 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121107123236/http://www.hindu.com/br/2009/11/10/stories/2009111050021301.htm|url-status=dead}}</ref><ref name="chandrika2">{{Cite journal|last=Chandhrika|first=G.|date=October 2009|title=Of Men, Women and Morals: Gender, Politics and Social Reform in Colonial South India|url=http://intersections.anu.edu.au/issue22/ganapathy.htm|journal=Intersections: Gender and Sexuality in Asia and the Pacific|issue=22|access-date=19 January 2010|archive-date=23 ਮਈ 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100523205254/http://intersections.anu.edu.au/issue22/ganapathy.htm|url-status=dead}}</ref><ref name="translation2">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=-kSUx6Xbq1QC&pg=PA2|title=Muvalur Ramamirthammal's Web of deceit: Devadasi reform in colonial India|last=Ramamirthammal|first=Muvalar|last2=Kalpana Kannabirān|last3=Vasantha Kannabiran|publisher=[[Zubaan]]|year=2003|isbn=978-81-86706-63-3|pages=53}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਹੱਕਾਂ ਦੇ ਸਰਗਰਮ ਕਾਰਜ ਕਰਤਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਲੇਖਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਲੇਖਿਕਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਨਾਰੀ ਕਾਰਕੁਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਔਰਤਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤਮਿਲ ਲੇਖਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1962]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1883]] ozvygz53ay3i8oyeyf1my3yl69wfyys 0 156411 842464 756788 2026-07-11T07:21:03Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 842464 wikitext text/x-wiki '''ਮਮਤਾਜ਼ ਸੰਘਮਿਤਾ''' ਇੱਕ ਡਾਕਟਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਹੈ। ਉਹ [[ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ|ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਦੇ]] ਬਰਧਮਾਨ-ਦੁਰਗਾਪੁਰ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਹਲਕਾ) ਤੋਂ [[16ਵੀਂ ਲੋਕ ਸਭਾ]] ਦੀ ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ ਸੀ। ਉਸਨੇ [[ਤ੍ਰਿਣਮੂਲ ਕਾਂਗਰਸ|ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਤ੍ਰਿਣਮੂਲ ਕਾਂਗਰਸ]] ਦੀ ਉਮੀਦਵਾਰ ਵਜੋਂ [[2014 ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ|2014 ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਆਮ ਚੋਣਾਂ]] ਜਿੱਤੀਆਂ।<ref>{{Cite web |title=Constituencywise-All Candidates |url=http://eciresults.nic.in/ConstituencywiseS2539.htm?ac=39 |access-date=17 May 2014 |archive-date=4 ਸਤੰਬਰ 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200904180134/http://results.eci.gov.in/ConstituencywiseS2539.htm?ac=39 |url-status=dead }}</ref> ਮਮਤਾਜ਼ ਸੰਘਮਿਤਾ ਮਰਹੂਮ ਸਈਦ ਅਬਦੁਲ ਮਨਸੂਰ ਹਬੀਬੁੱਲਾ, ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਸਪੀਕਰ ਅਤੇ ਸਾਬਕਾ ਕਾਨੂੰਨ ਮੰਤਰੀ, ਅਤੇ ਮਕਸੂਦਾ ਖਾਤੂਨ, ਇੱਕ ਸਿੱਖਿਆ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਦੀ ਧੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |last=Siddiqui |first=Kanchan |date=6 March 2014 |title=Habibulla daughter challenges CPM MP |url=http://www.thestatesman.net/news/42968-habibulla-daughter-challenges-cpm-mp.html?page=3 |access-date=11 June 2014 |website=Trinamul fields controversial physician to uproot stalwart |publisher=The Statesman, 7 March 2014}}</ref><ref name="mamtaz">{{Cite web |title=Prof. (Dr.) Mumtaz Sanghamita |url=http://www.calcuttayellowpages.com/adver/110776.html |access-date=12 June 2014 |publisher=Calcutta Yellow Pages |archive-date=10 ਅਗਸਤ 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190810002546/http://calcuttayellowpages.com/adver/110776.html |url-status=dead }}</ref> ਪੇਸ਼ੇ ਤੋਂ ਇੱਕ ਗਾਇਨੀਕੋਲੋਜਿਸਟ, ਉਹ ਕਲਕੱਤਾ ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜ ਅਤੇ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਗਾਇਨੀਕੋਲੋਜੀ ਵਿਭਾਗ ਦੀ ਮੁਖੀ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=Lok Sabha Elections 2014 – Know Your Candidates |url=https://aitmc.org/candidates_list.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140625222517/https://aitmc.org/candidates_list.php |archive-date=25 June 2014 |access-date=11 June 2014 |website=Dr. Mumtaz Sanghamita |publisher=All India Trinamool Congress}}</ref> == ਅਰੰਭ ਦਾ ਜੀਵਨ == ਉਸਨੇ ਬਰਧਮਾਨ ਦੇ ਮਿਉਂਸਪਲ ਗਰਲਜ਼ ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਕੋਲਕਾਤਾ ਦੇ ਬ੍ਰਹਮੋ ਬਾਲਿਕਾ ਸ਼ਿਕਸ਼ਲਿਆ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਜਿੱਥੋਂ ਉਸਨੇ ਚਾਰ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਦਰਜੇ ਵਿੱਚ ਲੈਟਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਪਾਸ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਬੈਥੂਨ ਕਾਲਜ ਤੋਂ ਪ੍ਰੀ-ਮੈਡੀਕਲ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ 1968 ਵਿੱਚ ਕਲਕੱਤਾ ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜ ਤੋਂ ਐਮਬੀਬੀਐਸ ਪਾਸ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1970 ਵਿੱਚ [[ਕੋਲਕਾਤਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ|ਕਲਕੱਤਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਤੋਂ DGO ਅਤੇ [[ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਤੋਂ MD (OTG) ਬਣਿਆ।<ref name="MyNeta">[http://myneta.info/ls2014/candidate.php?candidate_id=6016 MyNeta link]</ref> ਉਹ ਉਚੇਰੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਲਈ ਯੂ.ਕੇ. ਗਈ<ref name="mamtaz"/> == ਪਰਿਵਾਰ == 1975 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਨੂਰੇ ਆਲਮ ਚੌਧਰੀ, ਇੱਕ ਬੈਰਿਸਟਰ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਸਰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕੈਬਨਿਟ ਮੰਤਰੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਕਲੌਤੀ ਧੀ ਡਾ: ਸ਼ਬਾਨਾ ਰੋਜ਼ ਨੈਸ਼ਨਲ ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜ ਤੋਂ ਐਮਬੀਬੀਐਸ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਚ ਡਾਕਟਰੀ ਖੋਜ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ।<ref name="mamtaz"/> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1946]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ 2014–2019]] 9d5w5s7uv750tex32ek0oiuaf4j0mbu 0 157313 842449 653647 2026-07-10T23:55:38Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 842449 wikitext text/x-wiki '''ਪੂਰਨਾ ਜਗਨਾਥਨ''' ਭਾਰਤੀ ਮੂਲ ਦੀ ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਨਿਰਮਾਤਾ ਅਤੇ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਹੈ। ਉਹ [[ਐੱਚ.ਬੀ.ਓ.|HBO]] ਡਰਾਮਾ ਮਿਨੀਸੀਰੀਜ਼ ''ਦ ਨਾਈਟ ਆਫ'' ਵਿੱਚ ਸਫਰ ਖਾਨ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿੰਡੀ ਕਲਿੰਗ ਦੁਆਰਾ ਨੈਵਰ ਹੈਵ ਆਈ ਏਵਰ ''ਨੈਵਰ ਹੈਵ ਆਈ ਏਵਰ'' ਵਿੱਚ [[ਨੈਟਫਲਿਕਸ|ਨੈੱਟਫਲਿਕਸ]] ਟੀਨ ਕਾਮੇਡੀ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਨਲਿਨੀ ਵਿਸ਼ਵਕੁਮਾਰ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਯੇਲ ਫਾਰਬਰ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੇ ਅਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਨਾਟਕ ''ਨਿਰਭਯਾ'' ਵਿੱਚ ਸਹਿ-ਕਲਪਨਾ, ਨਿਰਮਾਣ ਅਤੇ ਅਦਾਕਾਰੀ ਵੀ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web |title=Nirbhaya presented by Nightwood Theatre 2015 |url=https://www.youtube.com/watch?v=gzJ1ehZTXsE |via=YouTube}}</ref> ਜਿਨਸੀ ਹਿੰਸਾ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਦੇ ਹੋਏ, ਨਾਟਕ ਨੇ 2013 ਦਾ ਐਮਨੈਸਟੀ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਅਵਾਰਡ ਜਿੱਤਿਆ ਅਤੇ ਦ ਟੈਲੀਗ੍ਰਾਫ ਦੁਆਰਾ "ਥੀਏਟਰ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਕਦੇ ਦੇਖੋਗੇ" ਵਜੋਂ ਬੁਲਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>https://www.telegraph.co.uk/culture/theatre/edinburgh-festival-reviews/10222998/Edinburgh-Festival-2013-Nirbhaya-review.html</ref> ਇਸ ਨੂੰ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਸਸ਼ਕਤੀਕਰਨ ਦੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਪਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>https://www.vogue.in/content/the-most-impactful-moments-in-womens-empowerment-history</ref> == ਅਰੰਭ ਦਾ ਜੀਵਨ == ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਜੀ. ਜਗਨਾਥਨ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਡਿਪਲੋਮੈਟ ਸਨ। ਪੂਰਨਾ ਦਾ ਜਨਮ 22 ਦਸੰਬਰ 1972<ref name="dob">{{Cite web |date=2022-05-15 |title=Poorna Jagannathan, उम्र, हाइट, पति, बच्चे, परिवार, Biography in Hindi - बायोग्राफी |url=https://newshindu.news/biography/poorna-jagannathan-54803/ |access-date=2022-08-16 |website=News Hindustan |language=hi |archive-date=2022-08-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220816104507/https://newshindu.news/biography/poorna-jagannathan-54803/ |url-status=dead }}</ref> ਨੂੰ [[ਤੂਨਿਸ|ਟਿਊਨੀਸ਼ੀਆ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਪਾਕਿਸਤਾਨ, ਆਇਰਲੈਂਡ, ਭਾਰਤ, ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲ ਅਤੇ ਅਰਜਨਟੀਨਾ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਹ ਤਾਮਿਲ, ਹਿੰਦੀ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ, ਸਪੈਨਿਸ਼ ਅਤੇ ਪੁਰਤਗਾਲੀ ਬੋਲਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=http://www.indianexpress.com/news/the-belly-button/814869/0|title=The Belly Button|last=Banerjee|first=Debesh|date=July 9, 2011|work=[[The Indian Express]]|access-date=August 17, 2011}}</ref> ਉਸਨੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ਼ ਮੈਰੀਲੈਂਡ, ਕਾਲਜ ਪਾਰਕ ਤੋਂ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬ੍ਰਾਸੀਲੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲਿਆ। ਇੱਕ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ 'ਤੇ, ਉਸਨੇ ਪੇਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਐਕਟਰਜ਼ ਸਟੂਡੀਓ ਡਰਾਮਾ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਮਾਸਟਰ ਆਫ਼ ਫਾਈਨ ਆਰਟਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite news|url=https://www.hollywoodreporter.com/news/top-25-drama-schools-319963|title=The Hollywood Reporter's List of the 25 Top Drama Schools|last=Appelo|first=Tim|date=May 4, 2012|work=The Hollywood Reporter}}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸਨੇ ਪਹਿਲੇ ਸਾਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੜ੍ਹਾਈ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਸਲਾਹਕਾਰ, ਐਲਿਜ਼ਾਬੈਥ ਕੈਂਪ, ਜਿਸਨੂੰ ਉਹ ਉੱਥੇ ਮਿਲੀ, ਦੇ ਅਧੀਨ ਅਦਾਕਾਰੀ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ। ਪੂਰਨਾ ਦ ਬੈਰੋ ਗਰੁੱਪ ਵਿੱਚ ਸਿਖਲਾਈ ਲਈ ਗਈ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬੋਰਡ ਅਤੇ ਕੰਪਨੀ ਦੀ ਮੈਂਬਰ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਬੈਰੋ ਗਰੁੱਪ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਪੇਸ਼ੇਵਰ, ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਭਿਨੇਤਾ ਕਿਵੇਂ ਬਣਨਾ ਸਿੱਖਿਆ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=July 13, 2020 |title=Poorna Jagannathan – TBG Artist Conversations |url=https://www.barrowgroup.org/poorna-jagannathan-tbg-artist-conversations/}}</ref> ਇੱਕ ਅਭਿਨੇਤਾ ਵਜੋਂ ਆਪਣੇ ਕਰੀਅਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਪੂਰਨਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਲਾਹ, ਕਾਉਗਰਲਜ਼ ਐਂਡ ਇੰਡੀਅਨਜ਼ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ TBWA\Worldwide, Ogilvy, ਅਤੇ Deutsch Inc. ਵਰਗੀਆਂ ਏਜੰਸੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰਬਾਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹੋਏ 15 ਸਾਲ ਬਿਤਾਏ।<ref>{{Cite web |date=August 22, 2021 |title=Poorna Jagannathan |url=https://talkeasypod.com/poorna-jagannathan/}}</ref> == ਕਰੀਅਰ == ਪੂਰਨਾ ''ਬਿਗ ਲਿਟਲ ਲਾਈਜ਼'', ''ਬੈਟਰ ਕਾਲ ਸੌਲ'' ਅਤੇ ''ਰੈਮੀ'' ਵਰਗੇ ਕਈ ਟੀਵੀ ਸ਼ੋਅਜ਼ 'ਤੇ ਨਜ਼ਰ ਆ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਉਸਨੇ ''ਬਲੈਕਲਿਸਟ '<nowiki/>'' ਤੇ ਬਲੈਕਲਿਸਟਰ #44 ਖੇਡਿਆ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ 18ਵੇਂ ਸਾਲ ਦੇ ਡਬਲ-ਸੀਜ਼ਨ-ਫਾਇਨਲ ਐਪੀਸੋਡਾਂ ਲਈ ''ਲਾਅ ਐਂਡ ਆਰਡਰ: ਸਪੈਸ਼ਲ ਵਿਕਟਿਮਜ਼ ਯੂਨਿਟ ''' ਤੇ ਮਹਿਮਾਨ ਲੀਡ ਵਜੋਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=September 2022}} ਉਸਨੇ A24 ਦੀ ਫਿਲਮ ''ਸ਼ੇਅਰ'' ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।<ref>{{Cite web |last=McNary |first=Dave |date=November 1, 2017 |title=Film News Roundup: Poorna Jagannathan Starring in Pippa Bianco Drama (EXCLUSIVE) |url=https://variety.com/2017/film/news/poorna-jagannathan-pippa-bianco-drama-1202604012/ |url-status=live |website=Variety}}</ref> ''ਸ਼ੇਅਰ ਦਾ'' ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ 2019 ਦੇ ਸਨਡੈਂਸ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਸਰਵੋਤਮ ਸਕ੍ਰੀਨਪਲੇਅ ਅਤੇ ਸਰਵੋਤਮ ਅਦਾਕਾਰ ਜਿੱਤਿਆ, ਅਤੇ [[ਐੱਚ.ਬੀ.ਓ.|HBO]] ਦੁਆਰਾ ਤੁਰੰਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref>{{Cite web |title=HBO News - HBO Acquires Pippa Bianco's 'Share' |url=https://www.hbo.com/hbo-news/share-movie-pippa-bianco |url-status=live |access-date=July 11, 2021 |website=HBO}}</ref> [[ਤਸਵੀਰ:Imran_Khan,_Poorna_Jagannathan_From_The_‘Delhi_Belly’_success_bash.jpg|thumb| [[ਇਮਰਾਨ ਖਾਨ (ਅਭਿਨੇਤਾ)|ਇਮਰਾਨ ਖਾਨ]] ਅਤੇ ਪੂਰਨਾ ਜਗਨਾਥਨ ''ਦਿੱਲੀ ਬੇਲੀ'' ਦੇ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਸਮਾਗਮ ਵਿੱਚ]] ਪੂਰਨਾ ਨੇ 2011 ਦੀ [[ਬਾਲੀਵੁੱਡ|ਬਾਲੀਵੁਡ]] ਫਿਲਮ ''ਦਿੱਲੀ ਬੇਲੀ'' ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਚੁਸਤ, ਬੇਪਰਵਾਹ ਪੱਤਰਕਾਰ ਵਜੋਂ ਆਪਣੀ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਵੀ ਜਿੱਤੀ। ''ਦਿ ਵਿਲੇਜ ਵਾਇਸ'' ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ "ਸਭ ਤੋਂ ਮਜ਼ੇਦਾਰ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰੀ ਤੱਤ ਪੂਰਨਾ ਜਗਨਾਥਨ ਹੈ ਜੋ ਸਵੈ-ਨਿਰਭਰ ਬੈਚਲੋਰੇਟ ਹੈ ਜੋ ਤਾਸ਼ੀ ਨੂੰ ਜਗਵੇਦੀ ਦੇ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਰੰਗੀ, ਕਾਰਕਸਕ੍ਰੂ ਵਾਲਾਂ ਵਾਲੀ, ਇਕ ਸਾਵਧਾਨ ਵਿਵਹਾਰ ਨਾਲ ਜੋ ਕਿਸੇ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਤੋਂ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ, ਉਹ ਜ਼ੀਰੋਕਸਡ, ਪੈਡਸਟਲਡ ਸੁੰਦਰੀਆਂ ਦੀ ਆਮ ਦੌੜ ਤੋਂ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਵਿਦਾਇਗੀ ਹੈ।"<ref>{{Cite news|url=http://www.villagevoice.com/2011-06-29/film/bollywood-gets-raunchy-in-delhi-belly/|title=Bollywood Gets Raunchy in Delhi Belly|last=Pinkerton|first=Nick|date=June 29, 2011|work=[[The Village Voice]]|access-date=July 13, 2011|archive-date=ਜੁਲਾਈ 5, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110705170016/http://www.villagevoice.com/2011-06-29/film/bollywood-gets-raunchy-in-delhi-belly/|url-status=dead}}</ref> ''ਮੁੰਬਈ ਮਿਰਰ ਨੇ'' ਕਿਹਾ, "ਪੂਰਾ ਜਗਨਾਥਨ, ਇੱਕ ਔਫਬੀਟ ਵਿਕਲਪ, ਕਮਾਲ ਦੀ ਸੂਖਮ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ।"<ref>{{Cite news|url=http://www.mumbaimirror.com/article/30/2011070220110702034824637ed95ad92/Effing-great.html|title=Effing great|last=Anshuman|first=Karan|date=July 2, 2011|work=[[Mumbai Mirror]]|access-date=July 13, 2011|archive-date=ਜੁਲਾਈ 9, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110709224639/http://www.mumbaimirror.com/article/30/2011070220110702034824637ed95ad92/Effing-great.html|url-status=dead}}</ref> ''ਡੇਲੀ ਨਿਊਜ਼ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ'' ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਪੂਰਨਾ ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਕਿ "ਉਸਦੀ ਬੋਹੀਮੀਅਨ ਸੈਕਸ ਅਪੀਲ" "ਪ੍ਰੀਮ ਅਤੇ ਸਹੀ 'ਹੀਰੋਇਨ' ਤੋਂ ਇੱਕ ਤਾਜ਼ਗੀ ਭਰੀ ਤਬਦੀਲੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਦੇਖਣ ਦੇ ਆਦੀ ਹਾਂ।"<ref>{{Cite news|url=http://www.dnaindia.com/blogs/post.php?postid=2773|title=Review: Delhi Belly will have you laughing your a$ off|last=Guha|first=Aniruddha|date=July 1, 2011|work=[[Daily News and Analysis]]|access-date=July 13, 2011}}</ref> ''ਆਉਟਲੁੱਕ ਲੌਂਜ'' ਦੇ ਸੰਪਾਦਕ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਪੂਰਨਾ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ "ਅਨੁਕੂਲ ਅਦਾਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਾਸਟਰ ਕਲਾਸ" ਸੀ। 2019 ਵਿੱਚ, ''ਦਿੱਲੀ ਬੇਲੀ ਨੂੰ'' ਫਿਲਮਕੰਪੇਨੀਅਨ ਦੁਆਰਾ ਦਹਾਕੇ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀ ਦੀਆਂ 25 ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=25 Greatest Hindi Films Of The Decade &#124; Film Companion |url=https://www.filmcompanion.in/fc-decades/pages/hindi.html |website=filmcompanion.in}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1972]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਅਮਰੀਕੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਔਰਤਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਫ਼ਿਲਮੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] att0vre90vjdlvcpwopqwnbm4gnd9at 0 158784 842230 743019 2026-07-10T17:49:37Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 3 books for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842230 wikitext text/x-wiki '''ਮਧੂ ਪੂਰਨਿਮਾ ਕਿਸ਼ਵਰ''' ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਅਕਾਦਮਿਕ ਅਤੇ ਟਿੱਪਣੀਕਾਰ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=http://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/junk-the-hindu-civil-code-adopt-family-laws-madhu-kishwars-open-letter-to-pm-narendra-modi/articleshow/60238796.cms|title=Madhu Kishwar's open letter to PM on how to break the UCC stalemate|work=The Economic Times}}</ref> <ref name="jb2">{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2011/mar/31/shiney-ahuja-bollywood-jailed-raping|title=Shiney Ahuja, fallen Bollywood star, jailed for raping maid|last=Burke|first=Jason|date=31 March 2011|work=The Guardian|access-date=8 September 2012}}</ref><ref name="fem12">[http://www.rediff.com/news/special/ls-election-madhu-kishwar-modi-when-a-feminist-turns-right/20140402.htm When a feminist turns right], [[Rediff.com]], 2 April 2014.</ref><ref name=":02">{{Cite web |last=Mirchandani |first=Maya |title=Digital hatred, real violence: Majoritarian radicalisation and social media in India |url=https://www.orfonline.org/research/43665-digital-hatred-real-violence-majoritarian-radicalisation-and-social-media-in-india/ |access-date=2019-08-30 |website=ORF |language=en-US |archive-date=2019-08-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190830130208/https://www.orfonline.org/research/43665-digital-hatred-real-violence-majoritarian-radicalisation-and-social-media-in-india/ |url-status=dead }}</ref> ਉਹ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਇੰਡੀਅਨ ਕੌਂਸਲ ਆਫ਼ ਸੋਸ਼ਲ ਸਾਇੰਸ ਰਿਸਰਚ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਚੇਅਰ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਵਜੋਂ ਨੌਕਰੀ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਕਿਸ਼ਵਰ ਨੇ ਸਾਥੀ-ਅਕਾਦਮਿਕ [[ਰੂਥ ਵਨੀਤਾ]] ਦੇ ਨਾਲ ''ਮਾਨੁਸ਼ੀ'' ਜਰਨਲ ਦੀ ਸਹਿ-ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਸਦੇ ਪਹਿਲੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਅਕਾਦਮਿਕ ਅਤੇ ਸਾਥੀ ਕਾਰਕੁੰਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਅਨੁਕੂਲਤਾ ਨਾਲ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਸਦੇ ਹਮਰੁਤਬਾ 90 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਅਹੁਦੇ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਗਏ ਸਨ, ਇੱਕ ਵਾਰ ਉਸਨੇ [[ਹਿੰਦੂਤਵ]] ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਅਪਣਾ ਲਿਆ ਸੀ।<ref name=":3">{{Cite journal|last=Anantharam|first=Anita|date=2009-12-01|title=East/West encounters: "Indian" identity and transnational feminism in Manushi|journal=Feminist Media Studies|volume=9|issue=4|pages=461–476|doi=10.1080/14680770903233076|issn=1468-0777}}</ref><ref name=":2">{{Cite journal|last=Mandal|first=Saptarshi|date=2014-07-03|title=The Impossibility of Marital Rape|journal=Australian Feminist Studies|volume=29|issue=81|pages=255–272|doi=10.1080/08164649.2014.958124|issn=0816-4649}}</ref>{{Efn|In India, Hindutva is the predominant form of Hindu nationalism. According to the ''Concise Oxford Dictionary of Politics and International Relations'', "Hindutva ... refers to the ideology of Hindu nationalists, stressing the common culture of the inhabitants of the Indian subcontinent. ... Modern politicians have attempted to play down the racial and anti-Muslim aspects of Hindutva ... but the term has [[Fascism|Fascist]] undertones."<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Q3FGDwAAQBAJ|title=The Concise Oxford Dictionary of Politics and International Relations|last1=Brown|first1=Garrett W.|last2=McLean|first2=Iain|last3=McMillan|first3=Alistair|date=2018-01-06|publisher=Oxford University Press|isbn=9780192545848|page=381}}</ref>|name=|group=}} ਉਸਨੂੰ 1985 ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਮਹਿਲਾ ਮੀਡੀਆਪਰਸਨ ਲਈ ਚਮੇਲੀ ਦੇਵੀ ਜੈਨ ਅਵਾਰਡ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ<ref>{{Cite web |title=Prof. Madhu Purnima Kishwar |url=http://dcrc.du.ac.in/img/dummies/faa/cv/Madhu.pdf |access-date=9 August 2019 |website=Developing Countries Research Centre}}</ref> == ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ == ਕਿਸ਼ਵਰ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਦੇ [[ਮਿਰਾਂਡਾ ਹਾਊਸ]] ਤੋਂ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ,<ref name=":12">{{Cite web|url=http://dcrc.du.ac.in/img/dummies/faa/cv/Madhu.pdf|title=Resume of Madhu Purnima Kishwar|website=Delhi University|access-date=30 August 2019}}</ref> ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਯੂਨੀਅਨ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸੀ।<ref name="tel12">{{cite news|url=http://www.telegraphindia.com/1130804/jsp/7days/17193416.jsp|archive-url=https://web.archive.org/web/20130808050057/http://www.telegraphindia.com/1130804/jsp/7days/17193416.jsp|url-status=dead|archive-date=8 August 2013|title=I would like to sue Amartya Sen for defamation|last=Kumara Swamy|first=V|date=4 August 2013|newspaper=The Telegraph|accessdate=2 April 2014}}</ref> ਉਸਨੇ ਦਿੱਲੀ ਦੀ [[ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਤੋਂ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪੋਸਟ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।<ref name="tel12" /> == ਕਰੀਅਰ == ਉਹ 2016 ਵਿੱਚ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਹੋਣ ਤੱਕ ਸੈਂਟਰ ਫਾਰ ਦ ਸਟੱਡੀ ਆਫ਼ ਡਿਵੈਲਪਿੰਗ ਸੋਸਾਇਟੀਜ਼ (CSDS) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸੀਨੀਅਰ ਫੈਲੋ<ref name=":12" /> ਸੀ, <ref name="mt2">{{cite news|url=http://www.highbeam.com/doc/1G1-220618282.html|title=Ashrams of Sex and Sleaze|last=Meyta|first=Neha|date=7 March 2010|work=Mail Today {{Subscription required|via=[[HighBeam Research]]}}|accessdate=8 September 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20131207093953/http://www.highbeam.com/doc/1G1-220618282.html|archive-date=7 December 2013|url-status=dead}}</ref><ref name=":1" /> ਆਪਣੀ ਸੇਵਾਮੁਕਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇ ਕੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਸੰਸਥਾ ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਅਰਾਜਕ ਜਾਗੀਰ ਸੀ ਅਤੇ ਦੋਸ਼ ਲਾਇਆ ਕਿ ਸੀਐਸਡੀਐਸ ਦੇ ਉੱਚ ਆਗੂ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਖੱਬੇ-ਪੱਖੀ ਰਾਜਨੀਤੀ|ਖੱਬੇ ਪੱਖੀ ਰਾਜਨੀਤੀ]] ਪ੍ਰਤੀ ਪੱਖਪਾਤੀ ਸਨ, ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਮਤਭੇਦਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਉਸ ਨਾਲ ਗਲਤ ਵਿਵਹਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲੁੱਟ ਵੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਜਾਇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਵਜ਼ੀਫ਼ਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।<ref name=":0">{{Cite web|url=https://scroll.in/article/807520/i-faced-humiliation-and-discrimination-in-the-left-citadel-of-csds-says-madhu-kishwar|title=I faced 'humiliation and discrimination' in the 'Left citadel' of CSDS, says Madhu Kishwar|last=Chakravarty|first=Ipsita|website=Scroll.in|language=en-US|access-date=2019-08-30}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|url=https://thewire.in/education/madhu-kishwar-accuses-csds-of-discrimination-in-legal-notice|title=Madhu Kishwar Denounces 'Discrimination', CSDS Rejects Charge|website=The Wire|access-date=2019-08-30}}</ref> ਸੰਸਥਾ ਨੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰੇ ਤੋਂ ਨਕਾਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।<ref name=":0" /><ref name=":1" /> ਫਿਰ ਉਹ ਮੌਲਾਨਾ ਆਜ਼ਾਦ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਵਜੋਂ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਖੋਜ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਈ।<ref name=":12" /> 2017 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ [[ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਦੇ ''ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਆਰਟ ਅਤੇ ਸੁਹਜ ਸ਼ਾਸਤਰ'' ਦੀ ਅਕਾਦਮਿਕ ਕੌਂਸਲ ਵਿੱਚ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੇ ਉਸਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਨੂੰ ਰਾਜਨੀਤੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਸਮਝਿਆ, ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਡੋਮੇਨ-ਮੁਹਾਰਤ 'ਤੇ ਸਵਾਲ ਉਠਾਏ ਅਤੇ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web |last=Scroll Staff |title=JNU faculty 'confused' by pro-Modi scholar Madhu Kishwar's appointment to Academic Council |url=https://scroll.in/latest/837029/jnu-faculty-confused-by-pro-modi-scholar-madhu-kishwars-appointment-to-academic-council |access-date=2019-08-30 |website=Scroll.in |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=2017-05-09 |title=Madhu Kishwar named to JNU Council, row breaks out over her status as an 'expert' |url=https://www.financialexpress.com/education-2/madhu-kishwar-named-to-jnu-council-row-breaks-out-over-her-status-as-an-expert/660369/ |access-date=2019-08-30 |website=The Financial Express |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=2017-05-09 |title=Madhu Kishwar Has Been Nominated To JNU Council As School of Arts Expert, But Not Everyone's Happy |url=https://www.huffingtonpost.in/2017/05/09/madhu-kishwar-has-been-nominated-to-jnu-council-as-school-of-art_a_22076811/ |access-date=2019-08-30 |website=HuffPost India |language=en}}</ref> ਕਿਸ਼ਵਰ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਖਾਰਜ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖੱਬੇਪੱਖੀ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀਆਂ ਦਾ ''ਰੋਣਾ'' ਦੱਸਿਆ, ਜੋ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਗੁਆ ਰਹੇ ਸਨ। ''[ਪ੍ਰਸ਼ਨਯੋਗ ਸਰੋਤ]'' === ਮਾਨੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਨਾਰੀਵਾਦ === ਕਿਸ਼ਵਰ, [[ਰੂਥ ਵਨੀਤਾ]] ਦੇ ਨਾਲ, ''ਮਾਨੁਸ਼ੀ'' ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ-ਸੰਪਾਦਕ ਸਨ,<ref name="jb2" /><ref name="mt2" /> ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ [[ਵੁਮੈਨ'ਜ਼ ਸਟਡੀਜ਼|ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ]] ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾਯੋਗ ਜਰਨਲ ਹੈ।<ref name=":12" /><ref>{{Cite journal|last=Nag|first=Moni|date=1985|title=Review of in Search of Answers: Indian Women's Voices from Manushi|url=https://archive.org/details/sim_population-and-development-review_1985-12_11_4/page/784|journal=Population and Development Review|volume=11|issue=4|pages=784|doi=10.2307/1973476|issn=0098-7921|jstor=1973476}}</ref> ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਸਰਗਰਮੀ ਰਾਹੀਂ ਲਿੰਗ ਅਸਮਾਨਤਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਕੇ ਅਕਾਦਮਿਕ ਭਾਸ਼ਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਰਗਰਮੀ ਵਿਚਕਾਰ ਪਾੜੇ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਇਹ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਔਰਤਾਂ-ਸੱਜੇ-ਲਹਿਰਾਂ ਲਈ ਏਜੰਡਾ।<ref name=":3" />''ਮਾਨੁਸ਼ੀ'' ਨੂੰ [[ਅਮਰਤਿਆ ਸੇਨ]] ਨੇ "ਇੱਕ ਮੋਹਰੀ [[ਨਾਰੀਵਾਦ|ਨਾਰੀਵਾਦੀ]] ਜਰਨਲ" ਦੱਸਿਆ ਹੈ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=T3SYm84gVeEC&q=Manushi%20pioneering%20feminist%20journal&pg=PT120|title=The Argumentative Indian: Writings on Indian History, Culture and Identity|last=Sen|first=Amartya|publisher=Penguin|year=2006|isbn=0141012110}}</ref> ਵਿਸ਼ੇ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਉਸ ਦੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਅਤੇ ਫੁਟਕਲ ਲਿਖਤਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਪਸੰਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|last=Balani|first=Laju M.|date=1999|title=Review of Religion at the Service of Nationalism and Other Essays|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-church-and-state_summer-1999_41_3/page/600|journal=Journal of Church and State|volume=41|issue=3|pages=600|doi=10.1093/jcs/41.3.600|issn=0021-969X|jstor=23919950}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Douglas|first=Carol Anne|date=1985|title=Review of in Search of Answers: India Women's Voices From Manushi|journal=Off Our Backs|volume=15|issue=1|pages=8–20|issn=0030-0071|jstor=25775289}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Jantzen|first=Esther|date=1986|editor-last=Kishwar|editor-first=Madhu|editor2-last=Vanita|editor2-first=Ruth|title=Book Review: Recommended for the Classroom|journal=Women's Studies Quarterly|volume=14|issue=3/4|pages=74|issn=0732-1562|jstor=40003830}}</ref><ref>{{Cite journal|last=KarunaKaran|first=Chithra|date=2002|title=Review of Off the Beaten Track: Rethinking Gender Justice for Indian Women|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-asian-studies_2002-02_61_1/page/293|journal=The Journal of Asian Studies|volume=61|issue=1|pages=293–294|doi=10.2307/2700263|issn=0021-9118|jstor=2700263}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Farrell|first=Susan A.|date=1989|title=Review of Man-Made Women: How New Reproductive Technologies Affect Women|url=https://archive.org/details/sim_contemporary-sociology_1989-01_18_1/page/127|journal=Contemporary Sociology|volume=18|issue=1|pages=127–128|doi=10.2307/2071996|issn=0094-3061|jstor=2071996}}</ref><ref>{{Cite web |last=Chatterjee |first=Manini |date=17 January 2000 |title=Book review: Madhu Kishwar's 'Off the Beaten Track' |url=https://www.indiatoday.in/magazine/society-the-arts/books/story/20000117-book-review-of-madhu-kishwar-off-the-beaten-track-776914-2000-01-17 |access-date=2019-09-01 |website=India Today |language=en}}</ref><ref name=":4">{{Cite journal|last=Menon|first=Nivedita|date=2016-07-26|title=Book Reviews : MADHU KISHWAR, Off the Beaten Track: Rethinking Gender Justice for Indian Women, Delhi, Oxford University Press, 1999, pp. 290|journal=The Indian Economic & Social History Review|language=en|volume=38|issue=2|pages=207–209|doi=10.1177/001946460103800204}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Shodhan|first=Amrita|date=2016-07-25|title=Book reviews and notices : MADHU KISHWAR, Religion at the service of nationalism and other essays. Delhi: Oxford University Press, 1998. xix + 323 pp. Notes. Rs. 495 (hardback)|journal=Contributions to Indian Sociology|language=en|volume=34|issue=2|pages=274–276|doi=10.1177/006996670003400206}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Marshment|first=Margaret|date=2016-06-30|title=Book reviews : In Search of Answers: Indian women's voices from 'Manushi' Edited by MADHU KISHWAR and RUTH VANITA (London, Zed Press, 1984). 288 pp. £6.95 paper|journal=Race & Class|language=en|volume=26|issue=4|pages=97–99|doi=10.1177/030639688502600407}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Shodhan|first=Amrita|date=2016-07-25|title=Book reviews and notices : MADHU KISHWAR, Off the beaten track: Rethinking gender justice for Indian women. New Delhi: Oxford University Press, 1999. 290 pp. Notes, references. Rs. 495 (hardback)|journal=Contributions to Indian Sociology|language=en|volume=35|issue=3|pages=428–429|doi=10.1177/006996670103500318}}</ref> ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਕਿਸ਼ਵਰ ਇੱਕ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਵਜੋਂ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=hjilIrVt9hUC|title=Women in Modern India|last=Forbes|first=Geraldine Hancock|publisher=Cambridge University Press|year=1996|isbn=9780521653770|series=[[The New Cambridge History of India]]|volume=4|location=New York, United States of America|pages=8|language=en|issue=2}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Kishwar|first=Madhu|title=Why I do not Call Myself a Feminist|url=http://manushi.in/docs/60Why%20I%20do%20not%20call%20myself%20a%20feminist.pdf|access-date=2023-03-23|archive-date=2014-05-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20140514134253/http://manushi.in/docs/60Why%20I%20do%20not%20call%20myself%20a%20feminist.pdf|url-status=dead}}</ref> ''ਨਾਰੀਵਾਦ ਨੂੰ'' ਅਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਕਿਸ਼ਵਰ ਦੇ (ਸਵੈ-ਘੋਸ਼ਿਤ) ਕਾਰਨ ਉੱਤਰ-ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦੇ ਹਨ - ਉਦਾਰਵਾਦੀ ਨਾਰੀਵਾਦ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਖੰਡ ਪੱਛਮੀ ਹਸਤੀ ਵਜੋਂ ਸਮਝਣਾ ਜੋ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਢੰਗਾਂ ਨੂੰ ਛੋਟ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪੱਛਮੀ ਢਾਂਚੇ ਨੂੰ ਸਰਗਰਮੀ ਨਾਲ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref name=":3" /> ਅਨੀਤਾ ਅਨੰਤਰਾਮ, ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ਼ ਫਲੋਰੀਡਾ ਵਿੱਚ ਵੂਮੈਨ ਸਟੱਡੀਜ਼ ਦੀ ਇੱਕ ਐਸੋਸੀਏਟ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ, 2009 ਵਿੱਚ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਮੀਡੀਆ ਸਟੱਡੀਜ਼ ਉੱਤੇ ਲਿਖਦੀ ਹੈ, ਕਿਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਹਮਲਾਵਰ [[Nationalist feminism|ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਨਾਰੀਵਾਦ]] ਦੇ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਂਡ ਦੀ ਗਾਹਕੀ ਲੈਣ ਲਈ ਮੰਨਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸਥਾਨਕ ਸਮਾਜ, ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦਾ ਉੱਚਤਮ ਸੰਪੂਰਨ ਨਜ਼ਰੀਆ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।<ref name=":3" /> ਉਹ ਨੋਟ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ''ਮਾਨੁਸ਼ੀ'' ਦਾ ਸੰਪਾਦਕੀ ਬੋਰਡ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਪਤਲਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਜਰਨਲ ਕਿਸ਼ਵਰ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਸੰਚਾਲਨ ਅਧੀਨ ਆਇਆ ਸੀ, ਇਸ ਨੇ [[ਹਿੰਦੂਤਵ]] ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸੱਜੇ-ਪੱਖੀ-ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀ ਉਭਾਰ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ ਦੀ ਚੋਣ ਕੀਤੀ।<ref name=":3" /><ref>{{Citation |last=Rajan |first=Rajeswari Sunder |title=Postcolonial Feminism/Postcolonialism and Feminism |date=2007 |work=A Companion to Postcolonial Studies |pages=53–71 |publisher=John Wiley & Sons, Ltd |language=en |doi=10.1002/9780470997024.ch3 |isbn=9780470997024 |last2=Park |first2=You-Me}}</ref> ਇਸ ਨਾਲ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਸੰਪਰਦਾਇਕ ਭਾਸ਼ਣਾਂ ਨੂੰ ਹੁਣ ਤੱਕ ਦੇ ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਧਰੁਵੀਕਰਨ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਜਿਸ ਨੇ ਇੱਕ ਸੁਨਹਿਰੀ ਅਤੀਤਵਾਦੀ ਅਤੀਤ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸੀ ਲਈ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ ਅਤੇ "ਪੂਰਬ" ਬਨਾਮ "ਪੱਛਮ", ਭਾਰਤੀ ਔਰਤਵਾਦ ਬਨਾਮ ਪੱਛਮੀ ਨਾਰੀਵਾਦ ਨੂੰ ਵਧਾ ਦਿੱਤਾ। ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਬਨਾਮ ਮੁਸਲਿਮ ਪਛਾਣ" ਧਰਮ ਅਤੇ ਨਸਲੀ-ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਦੇ ਲੈਂਸ ਤੋਂ।<ref name=":3" />{{Efn|She also rejects any static interpretation of religious scriptures in her bid of arguing for a highly elevated status of women in the Hindu culture.<ref>{{Citation|chapter=Hinduism Ancient and Modern|date=2008|pages=33–46|publisher=John Wiley & Sons, Ltd|language=en|doi=10.1002/9780470775707.ch3|isbn=9780470775707|title=Hinduism and Modernity|hdl=2027/hvd.hnb659|hdl-access=free}}</ref><ref name=":3" />}}</> ਕਿਸ਼ਵਰ ਨੇ ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀ ਨਾਰੀਵਾਦੀਆਂ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ ਜੋ [[ਸਤੀ (ਪ੍ਰਥਾ)|ਸਤੀ]] ਦੇ ਹਿੰਦੂ ਪ੍ਰਥਾ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ ਆਪਣੀ ਪਸੰਦ ਦੇ ਸਾਧਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਮੌਤ ਤੋਂ ਗੁਜ਼ਰਨ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਸੰਭਾਵੀ ਰੁਕਾਵਟ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖ ਰਾਜ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਤ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਉਸਨੇ [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਦਾਜ ਪ੍ਰਥਾ|ਦਾਜ-ਵਿਰੋਧੀ ਕਾਨੂੰਨ]] ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਖਾਪਾਂ ਦੇ ਖਾਤਮੇ ਅਤੇ ਔਰਤ ਕੋਟਾ ਬਿੱਲਾਂ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਤੱਕ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਸਰਗਰਮੀ ਦੇ ਹੋਰ ਮੌਕਿਆਂ 'ਤੇ ਵੀ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਸੀ [[ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ|, ਹਿੰਦੂ ਜੀਵਨ ਢੰਗ ਦੇ]] ਅੰਦਰ, ਜੇ ਬਿਲਕੁਲ ਵੀ ਹੈ, ਇੱਕ ਵਧੇਰੇ ਸੰਜੀਦਾ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪਹੁੰਚ ਲਈ ਬਹਿਸ ਕੀਤੀ।<ref name=":3" /><ref>{{Cite journal|last=Banerjee|first=Sikata|date=2010-09-01|title=Women, Muscular Nationalism and Hinduism in India: Roop Kanwar and the Fire Protests|journal=Totalitarian Movements and Political Religions|volume=11|issue=3–4|pages=271–287|doi=10.1080/14690764.2010.546085|issn=1469-0764}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Krook|first=Mona Lena|author-link=Mona Lena Krook|date=2008-10-01|title=Quota Laws for Women in Politics: Implications for Feminist Practice|journal=Social Politics: International Studies in Gender, State & Society|language=en|volume=15|issue=3|pages=345–368|doi=10.1093/sp/jxn014|issn=1072-4745}}</ref><ref name=":5">{{Cite web |title=When a feminist turns right |url=https://www.rediff.com/news/special/ls-election-madhu-kishwar-modi-when-a-feminist-turns-right/20140402.htm |access-date=2019-08-30 |website=Rediff |language=en}}</ref> ਉਸਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਹੋਰ ਨਾਰੀਵਾਦੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ।<ref name=":5" /> ਉਹ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਲੈਸਬੀਅਨ ਭਾਈਚਾਰੇ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਉੱਚ-ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਫਿਲਮ [[ਫਾਇਰ (1996 ਫ਼ਿਲਮ)|''ਫਾਇਰ'']] ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਤਿੱਖੀ ਆਲੋਚਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ।<ref>{{Cite journal|last=Arora|first=Kulvinder|date=2006-08-01|title=The Mythology of Female Sexuality: Alternative Narratives of Belonging|url=https://archive.org/details/women-cultural-review_summer-2006_17_2/page/220|journal=Women: A Cultural Review|volume=17|issue=2|pages=220–250|doi=10.1080/09574040600795820|issn=0957-4042}}</ref> ਉਸ ਫਿਲਮ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਵੈ-ਨਫ਼ਰਤ-ਭਾਰਤੀ ਦੀ ਚਾਲ ਸਮਝਦੇ ਹੋਏ, ਜਿਸਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਹਿੰਦੂਆਂ ਨੂੰ ਰੂੜ੍ਹੀਬੱਧ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਬਦਨਾਮ ਕਰਨਾ ਸੀ, ਉਸਨੇ ਪੱਛਮੀ ਦਰਾਮਦ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਅੰਗਾਤਮਕ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਦਾ ਮਜ਼ਾਕ ਉਡਾਇਆ ਜੋ ਹਿੰਦੂ ਜਨਤਕ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਮੱਧ ਵਰਗ ਦੀਆਂ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਦੇ ਉਲਟ ਝੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>{{Cite journal|last=Kapur|first=Jyotsna|date=2006-09-01|title=Love in the Midst of Fascism: Gender and Sexuality in the Contemporary Indian Documentary|url=https://archive.org/details/visual-anthropology_may-september-2006_19_3-4/page/335|journal=Visual Anthropology|volume=19|issue=3–4|pages=335–346|doi=10.1080/08949460500297448|issn=0894-9468}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Marsh|first=Julie|last2=Brasted|first2=Howard|date=2002-12-01|title=Fire, the BJP and moral society|journal=South Asia: Journal of South Asian Studies|volume=25|issue=3|pages=235–251|doi=10.1080/00856400208723500|issn=0085-6401}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Lohani-Chase|first=Rama|date=2012-04-01|title=Transgressive Sexualities: Politics of Pleasure and Desire in Kamasutra: A Tale of Love and Fire|journal=Journal of Lesbian Studies|volume=16|issue=2|pages=135–152|doi=10.1080/10894160.2011.605008|issn=1089-4160|pmid=22455339}}</ref><ref>{{Cite journal|date=2000-01-01|title=The controversy over 'Fire': a select dossier (Part II)|journal=Inter-Asia Cultural Studies|volume=1|issue=3|pages=519–526|doi=10.1080/14649370020010012|issn=1464-9373}}</ref>{{Efn|Kishwar believes that Indian society had been always far more comfortable with homoerotic strains of relationships in private than other civilizations or societies. Thus, although Indian society does not exoticize homoeroticism in the public sphere, there is no need for any radical activism in the domain.}} ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ, ਇਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਪੱਛਮੀ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਵਿਦਵਤਾ ਵਿੱਚ ਪੱਖਪਾਤ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਨ ਲਈ ਹਿੰਦੂਤਵ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਵਿਕਸਤ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਈ।" ਮਾਨੁਸ਼ੀ ਨੇ ਹਿੰਦੂ ਇਤਿਹਾਸ ਆਦਿ ਬਾਰੇ ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਦੀ ਪਾਠ ਪੁਸਤਕ ਵਿਵਾਦ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਇੱਕ ਸੰਦਰਭ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। -ਅਨੰਤਰਾਮ 2000 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਮੱਧ ਤੱਕ [[ਹਿੰਦੂਤਵ]] ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਕੰਮਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਭਾਰੀ ਮੇਲ ਨੂੰ ਨੋਟ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref name=":3" /> ਅਨੰਤਰਾਮ ਨੋਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਸਮਕਾਲੀ ਨਾਰੀਵਾਦੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਅਤਿ-ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਜੋਸ਼ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਬੰਧ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਰਸਾਲੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀਆਂ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।<ref name=":3" /> ਪਿਛਲੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ, ਮਧੂ ਕਿਸ਼ਵਰ [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਨਾਰੀਵਾਦ|ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ "ਪੱਛਮੀ-ਪ੍ਰਾਪਤ" ਮੁੱਖ ਧਾਰਾ ਦੀਆਂ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਲਹਿਰਾਂ]] ਦੀਆਂ ਨਵੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਦੀ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਆਲੋਚਕ ਰਹੀ ਹੈ; ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਇਹ ਮਰਦ ਲਿੰਗ 'ਤੇ ਹਾਵੀ ਹੋਣ ਅਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਫਾਸ਼ੀਵਾਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਹਨ।<ref name=":3" /><ref>{{Cite web |title=Gender justice and the feminazi |url=https://www.theweek.in/theweek/cover/gender-justice-and-the-feminazi.html |access-date=2019-08-30 |website=theweek.in}}</ref><ref>{{Cite web |title=Farewell flattery - Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/home/sunday-times/deep-focus/Farewell-flattery/articleshow/19535621.cms |access-date=2019-09-01 |website=The Times of India}}</ref><ref name=":4" /><ref>{{Cite journal|last=Chanda|first=Geetanjali Singh|last2=Owen|first2=Norman G.|date=2001-01-01|title=Tainted Goods?: Western Feminism and the Asian Experience|url=https://archive.org/details/asian-journal-of-womens-studies_2001_7_4/page/90|journal=Asian Journal of Women's Studies|volume=7|issue=4|pages=90–105|doi=10.1080/12259276.2001.11665916|issn=1225-9276}}</ref> ਉਸਨੇ ਮਰਦਾਂ<ref>{{Cite web |last=Johari |first=Aarefa |title=Are India's anti-rape laws as draconian as Madhu Kishwar says they are? |url=https://scroll.in/article/833522/are-indias-anti-rape-laws-as-draconian-as-madhu-kishwar-says-they-are |access-date=2019-09-03 |website=Scroll.in |language=en-US}}</ref> ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਪੱਖਪਾਤ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਬਲਾਤਕਾਰ ਵਿਰੋਧੀ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰਨ ਦੀ ਦਲੀਲ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਕਾਨੂੰਨੀ ਪਟੀਸ਼ਨਾਂ ਦਾਇਰ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਫੰਡ ਪ੍ਰਾਪਤ ਗੈਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਗਠਨਾਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰੇਰਨਾਵਾਂ 'ਤੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸ਼ੱਕੀ ਰਹੀ ਹੈ।<ref name=":5" /> ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਹੁਣ ਕਿਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਾਬਕਾ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਜੋ ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਮੁੱਖ ਧਾਰਾ-ਵਿਰੋਧੀ-ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਕਾਰਨਾਂ ਦੀ ਸਹਿਯੋਗੀ ਬਣ ਗਈ ਹੈ।<ref name=":2" /> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1959]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] 78ffaeqlsswjvxlrenheifsnfescs4d 0 162115 842281 734632 2026-07-10T18:47:29Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 2 books for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842281 wikitext text/x-wiki '''ਏਰਿਕਾ ਹੋਫ''' (ਜਨਮ 1951) ਇੱਕ ਵਿਕਾਸ ਸੰਬੰਧੀ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ [[ਬਹੁਭਾਸ਼ਾਵਾਦ|ਦੋਭਾਸ਼ੀਵਾਦ]] ਦੀ ਮਾਹਰ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2017/07/10/well/family/raising-a-truly-bilingual-child.html|title=Raising a Truly Bilingual Child|date=2017-07-10|work=The New York Times|access-date=2018-10-25|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://parenting.blogs.nytimes.com/2014/04/14/when-not-to-speak-your-second-language-to-your-children/|title=When Not to Speak Your Second Language to Your Children|last=Kling|first=Jim|date=2014-04-14|work=The New York Times|access-date=2018-10-25|language=en}}</ref> ਉਹ ਫਲੋਰੀਡਾ ਐਟਲਾਂਟਿਕ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਕਾਸ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਹਾਫ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਾਠ ਪੁਸਤਕ ''ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਕਾਸ'' ਦਾ ਲੇਖਕ ਹੈ।<ref>{{Cite book|title=Language development|last=Hoff|first=Erika|date=2013-01-01|isbn=9781133939092|edition=Fifth|location=Belmont, CA|oclc=843489860}}</ref> ਉਸਨੇ ''ਬਾਲ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਖੋਜ ਵਿਧੀਆਂ: ਇੱਕ ਪ੍ਰੈਕਟੀਕਲ ਗਾਈਡ,''<ref>{{Cite book|title=Research methods in child language : a practical guide|url=https://archive.org/details/researchmethodsi0000unse_v6z6|date=2012|publisher=Wiley-Blackwell|others=Hoff, Erika, 1951-|isbn=9781444344035|location=Chichester, West Sussex|oclc=756280825}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Unsworth|first=Sharon|date=2013|title=Book Review: Erika Hoff (Ed.), Research methods in child language: A practical guide. Wiley-Blackwell: Oxford, 2012; xviii + 362 pp.: 9781444331240, £60.00 (hbk), 9781444331257, £26.99 (pbk)|journal=First Language|language=en|volume=33|issue=3|pages=325–328|doi=10.1177/0142723712454954|issn=0142-7237}}</ref> ''ਬਲੈਕਵੈਲ ਹੈਂਡਬੁੱਕ ਆਫ਼ ਲੈਂਗੂਏਜ ਡਿਵੈਲਪਮੈਂਟ,''<ref>{{Cite book|title=Blackwell handbook of language development|url=https://archive.org/details/blackwellhandboo0000unse_c8k2|last=Hoff, Erika, Shatz, Marilyn|date=2007|publisher=Blackwell Pub|isbn=978-1405132534|location=Malden, MA|oclc=71275427}}</ref>''<ref>{{Cite journal|last=Alcock|first=Katie|date=2008|title=REVIEW - Erika Hoff & Marilyn Shatz (eds) Blackwell handbook of language development. Oxford: Blackwell, 2007. Pp. 520. ISBN 978-1-4051-3253-4.|url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-child-language/article/review-erika-hoff-marilyn-shatz-eds-blackwell-handbook-of-language-development-oxford-blackwell-2007-pp-520-isbn-9781405132534/03EF5307A728C0B0A9652C7B7366075A|journal=Journal of Child Language|language=en|volume=35|issue=2|pages=489–492|doi=10.1017/S030500090700863X|issn=1469-7602}}</ref>'' ਅਤੇ ''ਚਾਈਲਡਹੁੱਡ ਦੋਭਾਸ਼ੀਵਾਦ: ਸਕੂਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਖੋਜ ਸਮੇਤ ਕਈ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦਾ ਸਹਿ-ਸੰਪਾਦਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।''<ref>{{Cite book|title=Childhood bilingualism : research on infancy through school age|url=https://archive.org/details/isbn_9781853598692|date=2006|publisher=Multilingual Matters|others=McCardle, Peggy D., Hoff, Erika, 1951-|isbn=978-1853598715|location=Clevedon, UK|oclc=70320492}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Kenner|first=Charmian|date=2007|title=Childhood Bilingualism: Research on Infancy Through School Age. By Peggy McCardle and Erika Hoff (Eds.)|url=https://archive.org/details/sim_literacy_2007-07_41_2/page/110|journal=Literacy|language=en|volume=41|issue=2|pages=110–111|doi=10.1111/j.1467-9345.2007.00465.x|issn=1741-4350}}</ref> == ਜੀਵਨੀ == ਹੋਫ ਨੇ 1972 ਵਿੱਚ [[ਮਿਸ਼ੀਗਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿੱਚ [[ਬੀ ਐੱਸ ਸੀ|ਬੈਚਲਰ ਆਫ਼ ਸਾਇੰਸ ਦੀ]] ਡਿਗਰੀ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ। ਰਟਗਰਜ਼ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਮਾਸਟਰ ਆਫ਼ ਸਾਇੰਸ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਹੋਫ ਮਿਸ਼ੀਗਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਾਪਸ ਆ ਗਈ ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ 1981 ਵਿੱਚ ਮਾਰਲਿਨ ਸ਼ੈਟਜ਼ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ [[ਪੀਐਚ.ਡੀ.|ਪੀਐਚਡੀ]] ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web |title=Neurotree - Erika Hoff Family Tree |url=https://neurotree.org/beta/tree.php?pid=22218 |access-date=2018-10-25 |website=neurotree.org}}</ref> ਉਸਦਾ ਖੋਜ-ਪ੍ਰਬੰਧ, ਜੋ ਕਿ ਨੈਸ਼ਨਲ ਸਾਇੰਸ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਫੰਡ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ,<ref>{{Cite web |title=NSF Award Search: Award#8020335 - Doctoral Dissertation Research in Linguistics |url=https://www.nsf.gov/awardsearch/showAward?AWD_ID=8020335&HistoricalAwards=false |access-date=2018-12-03 |website=www.nsf.gov}}</ref> ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਭਾਸ਼ਾਈ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਸੀ।<ref>{{Cite journal|last=Hoff-Ginsberg|first=E. C.|date=1982|title=The Role of Linguistic Experience in the Child's Acquisition of Syntax.|url=https://elibrary.ru/item.asp?id=7344356|journal=Dissertation, University of Michigan}}</ref> <ref>{{Cite journal|last=Hoff-Ginsberg|first=Erika|last2=Shatz|first2=Marilyn|date=1982|title=Linguistic input and the child's acquisition of language.|url=https://archive.org/details/sim_psychological-bulletin_1982-07_92_1/page/3|journal=Psychological Bulletin|language=en|volume=92|issue=1|pages=3–26|doi=10.1037/0033-2909.92.1.3|issn=1939-1455|pmid=7134327}}</ref> ਫਲੋਰੀਡਾ ਐਟਲਾਂਟਿਕ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਫੈਕਲਟੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਹੋਫ ਵਿਸਕਾਨਸਿਨ-ਪਾਰਕਸਾਈਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਫੈਕਲਟੀ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਸੀ। ਹੋਫ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਦਰਭਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਅਤੇ ਦੋਭਾਸ਼ੀਵਾਦ ਅਤੇ ਦੋਹਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਵਿਕਾਸ 'ਤੇ ਵਿਆਪਕ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਨੈਸ਼ਨਲ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਚਾਈਲਡ ਹੈਲਥ ਐਂਡ ਹਿਊਮਨ ਡਿਵੈਲਪਮੈਂਟ ਤੋਂ ਗ੍ਰਾਂਟਾਂ ਦੁਆਰਾ ਫੰਡ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Grantome: Search |url=http://grantome.com/search |access-date=2018-12-03 |website=Grantome |language=en}}</ref> ਹੋਫ ਦੀ ਖੋਜ ਨੇ ਇਸ ਗੱਲ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਸਮਾਜਿਕ-ਆਰਥਿਕ ਅਸਮਾਨਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਾਤਾਵਰਣਕ ਕਾਰਕ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite journal|last=Hoff|first=Erika|last2=Tian|first2=Chunyan|date=2005|title=Socioeconomic status and cultural influences on language|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-communication-disorders_july-august-2005_38_4/page/271|journal=Journal of Communication Disorders|volume=38|issue=4|pages=271–278|doi=10.1016/j.jcomdis.2005.02.003|issn=0021-9924|pmid=15862810}}</ref> ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਉਸ ਦਾ ਕੰਮ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਸਾਰੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਵਾਂ ਦੇ ਬੱਚੇ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਤ ਭਾਸ਼ਣ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਰਤਨ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਚਾਲ-ਚਲਣ ਵਿੱਚ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਅੰਤਰਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|last=Hoff-Ginsberg|first=Erika|date=1991|title=Mother-Child Conversation in Different Social Classes and Communicative Settings|url=https://archive.org/details/sim_child-development_1991-08_62_4/page/782|journal=Child Development|volume=62|issue=4|pages=782–796|doi=10.2307/1131177|jstor=1131177|pmid=1935343}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Hoff|first=Erika|date=2003|title=The Specificity of Environmental Influence: Socioeconomic Status Affects Early Vocabulary Development Via Maternal Speech|url=https://archive.org/details/sim_child-development_september-october-2003_74_5/page/1368|journal=Child Development|language=en|volume=74|issue=5|pages=1368–1378|citeseerx=10.1.1.324.4930|doi=10.1111/1467-8624.00612|issn=0009-3920|pmid=14552403}}</ref> ਹੋਫ ਨੇ ਦੱਖਣੀ ਫਲੋਰਿਡਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ-ਭਾਸ਼ਾਈ ਅਤੇ ਦੋ-ਭਾਸ਼ੀ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਵਿਕਾਸ 'ਤੇ ਵਿਆਪਕ ਲੰਮੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਇਸ ਗੱਲ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਹਰੇਕ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਐਕਸਪੋਜਰ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਭਿੰਨਤਾ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੀਆਂ ਦਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|last=Hoff|first=Erika|date=2018|title=Lessons from the study of input effects on bilingual development|journal=International Journal of Bilingualism|language=en|volume=24|pages=82–88|doi=10.1177/1367006918768370|issn=1367-0069}}</ref> ਉਸਨੇ ਦਿਖਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪੜਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਸਪੈਨਿਸ਼ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਿੱਖਣ ਵਾਲੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹੁਨਰ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਇੱਕ-ਭਾਸ਼ਾਈ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹੁਨਰਾਂ ਤੋਂ ਪਛੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਜਦੋਂ ਦੋ-ਭਾਸ਼ੀ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਦੋਨੋਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁਨਰਾਂ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਇੱਕ-ਭਾਸ਼ਾਈ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜਾਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite journal|last=Hoff|first=Erika|last2=Ribot|first2=Krystal M.|date=2017|title=Language Growth in English Monolingual and Spanish-English Bilingual Children from 2.5 to 5 Years|journal=The Journal of Pediatrics|volume=190|pages=241–245.e1|doi=10.1016/j.jpeds.2017.06.071|issn=0022-3476|pmc=5690817|pmid=28803620}}</ref> ਦੋ-ਭਾਸ਼ੀ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਹੋਣਾ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਸਪੈਨਿਸ਼ ਭਾਸ਼ਾ ਸਿੱਖਣ ਵਿੱਚ ਸਫ਼ਲਤਾ ਦੀ ਗਾਰੰਟੀ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ। ਇੱਕ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਾਰਕ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਬੱਚੇ ਸਿਰਫ਼ ਸਪੇਨੀ ਸੁਣਦੇ ਹਨ ਪਰ ਬੋਲਦੇ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਪੈਨਿਸ਼ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਹੋਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|last=Ribot|first=Krystal M.|last2=Hoff|first2=Erika|last3=Burridge|first3=Andrea|date=2017-02-28|title=Language Use Contributes to Expressive Language Growth: Evidence From Bilingual Children|journal=Child Development|language=en|volume=89|issue=3|pages=929–940|doi=10.1111/cdev.12770|issn=0009-3920|pmc=5573667|pmid=28245341}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Ribot|first=Krystal M.|last2=Hoff|first2=Erika|date=2014-06-04|title="¿Cómo estas?" "I'm good." Conversational code-switching is related to profiles of expressive and receptive proficiency in Spanish-English bilingual toddlers|journal=International Journal of Behavioral Development|language=en|volume=38|issue=4|pages=333–341|doi=10.1177/0165025414533225|issn=0165-0254|pmc=4350241|pmid=25750468}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1951]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] 149izjkq4cheayqd67anjmsg6vmt2nt 0 162601 842426 813305 2026-07-10T21:20:36Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842426 wikitext text/x-wiki '''ਅਡੋਲਫ ਫ੍ਰੇਡਰਿਕ ਜੋਹਾਨ ਬੁਟੇਨਾਂਟ''' ( German pronunciation: [ˈaːdɔlf ˈbuːtənant] (24 ਮਾਰਚ 1903 – 18 ਜਨਵਰੀ 1995) ਇੱਕ ਜਰਮਨ ਬਾਇਓਕੈਮਿਸਟ ਸੀ।<ref name="STR" /> ਉਸ ਨੂੰ " ਸੈਕਸ ਹਾਰਮੋਨਸ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ 1939 ਵਿੱਚ [[ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਨੋਬਲ ਇਨਾਮ]] ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।" ਉਸ ਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰੀ ਨੀਤੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਅਵਾਰਡ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਪਰ [[ਦੂਜੀ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ|ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ]] ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1949 ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ।<ref name="STR">{{Cite book|title=Science in the Third Reich (German Historical Perspectives)|last=Szöllösi-Janze, Margit|publisher=Berg Publishers|year=2001|isbn=1-85973-421-9|location=Oxford, UK}}</ref><ref name="frs">{{Cite journal|last=Akhtar|first=M.|last2=Akhtar|first2=M. E.|year=1998|title=Adolf Friedrich Johann Butenandt. 24 March 1903-18 January 1995|journal=[[Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society]]|volume=44|pages=79–92|doi=10.1098/rsbm.1998.0006|pmid=11623990|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Karlson|first=P.|year=1995|title=Adolf Butenandt (1903–1995)|journal=Nature|volume=373|issue=6516|pages=660|bibcode=1995Natur.373..660K|doi=10.1038/373660b0|pmid=7854440|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Jaenicke|first=L.|year=1995|title=Adolf Butenandt: 24. 3. 1903 - 18. 1. 1995|journal=Chemie in unserer Zeit|volume=29|issue=3|pages=163–165|doi=10.1002/ciuz.19950290313}}</ref> ਉਹ 1960 ਤੋਂ 1972 ਤੱਕ ਮੈਕਸ ਪਲੈਂਕ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਰਿਹਾ। ਉਹ 1959 ਵਿੱਚ ਰੇਸ਼ਮ ਦੇ ਕੀੜਿਆਂ ਦੇ ਸੈਕਸ ਫੇਰੋਮੋਨ ਦੀ ਬਣਤਰ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਵੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਬੰਬਿਕੋਲ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। [[Category:Articles with hCards]] == ਜੀਵਨੀ == ਉਸ ਦਾ ਜਨਮ ਬ੍ਰੇਮਰਹੇਵਨ ਦੇ ਨੇੜੇ ਲੇਹੇ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਮਾਰਬਰਗ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਆਪਣੀ [[ਪੀਐਚ.ਡੀ.]] ਲਈ ਉਹ ਗੌਟਿੰਗਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜੇਤੂ ਅਡੋਲਫ ਵਿੰਡੌਸ ਦੇ ਕਾਰਜ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ 1927 ਵਿੱਚ ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ [[ਪੀਐਚ.ਡੀ.]] ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਦੀ ਡਾਕਟੋਰਲ ਖੋਜ ''ਡੇਰਿਸ ਅੰਡਾਕਾਰ'' ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕ ਜ਼ਹਿਰ ਦੇ ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ 'ਤੇ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਅਲੱਗ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਦਿੱਤੀ। ਆਪਣੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ 1931 ਵਿੱਚ ਗੋਟਿੰਗਨ ਵਿੱਚ ਲੈਕਚਰਾਰ ਬਣ ਗਿਆ। ਉਹ 1933-1936 ਦੀ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ਼ ਡੈਨਜ਼ਿਗ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਔਰਡੀਨੇਰੀਅਸ ਬਣ ਗਿਆ।<ref name="ReferenceA">{{Cite journal|last=Piosik|first=R.|year=2003|title=Adolf Butenandt und sein Wirken an der Technischen Hochschule Danzig|journal=Chemkon|volume=10|issue=3|pages=135–138|doi=10.1002/ckon.200390038}}</ref> 1933 ਵਿੱਚ ਬੁਟੇਨੈਂਡਟ ਨੇ ''ਅਡੋਲਫ ਹਿਟਲਰ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਰਾਜ ਪ੍ਰਤੀ ਜਰਮਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਅਤੇ ਹਾਈ-ਸਕੂਲਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰਾਂ ਦੀ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਦੀ ਸਹੁੰ 'ਤੇ'' ਹਸਤਾਖਰ ਕੀਤੇ। 1936 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਬਰਲਿਨ-ਡਾਹਲਮ ਵਿੱਚ ਕੈਸਰ ਵਿਲਹੈਲਮ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ (ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਬਾਇਓਕੈਮਿਸਟਰੀ ਲਈ ਮੈਕਸ ਪਲੈਂਕ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ) ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰਸ਼ਿਪ ਲਈ ਅਰਜ਼ੀ ਦਿੱਤੀ<ref>{{Cite journal|last=Mertens|first=L.|year=2003|title=Nur"Zweite Wahl" oder Die Berufung Adolf Butenandts zum Direktor des KWI für Biochemie|journal=Berichte zur Wissenschafts-Geschichte|volume=26|issue=3|pages=213–222|doi=10.1002/bewi.200390058}}</ref> ਜਦ ਕਿ 1 ਮਈ 1936 (ਪਾਰਟੀ ਮੈਂਬਰ ਨੰਬਰ 3716562) ਨੂੰ [[ਨਾਜ਼ੀ ਪਾਰਟੀ|NSDAP]] ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਇਆ। ਕੈਸਰ ਵਿਲਹੇਲਮ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਕਾਰਲ ਨਿਊਬਰਗ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ [[ਯਹੂਦੀ]] ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਰੋਟੇਨੋਨਸ ਉੱਤੇ ਉਸ ਦੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਨਾਜ਼ੀ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਦੁਆਰਾ ਲਾਭਦਾਇਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਖਾਈ ਵਿੱਚ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜੂਆਂ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਮੁਖੀ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ, ਉਸ ਨੇ ''ਕ੍ਰੀਗਸਵਿਚਟਿਗ'' (ਯੁੱਧ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ) ਲੇਬਲ ਵਾਲੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਖੋਜ 'ਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਫੰਡਿੰਗ ਲਈ ਅਰਜ਼ੀ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਉੱਚ-ਉਚਾਈ ਵਾਲੇ ਬੰਬਾਰ ਪਾਇਲਟਾਂ ਲਈ ਆਕਸੀਜਨ ਗ੍ਰਹਿਣ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਵਰਗੇ ਫੌਜੀ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ 'ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਸਨ।<ref name=":0">{{Cite journal|last=Trunk|first=A.|year=2006|title=Biochemistry in Wartime: The Life and Lessons of Adolf Butenandt, 1936–1946|journal=Minerva|volume=44|issue=3|pages=285–306|doi=10.1007/s11024-006-9002-2}}</ref> [[ਤਸਵੀਰ:Estrone_structure.svg|left|thumb|150x150px| ਐਸਟ੍ਰੋਨ]] ਅਡੋਲਫ ਵਿੰਡੌਸ ਅਤੇ ਸ਼ੈਰਿੰਗ ਦੇ ਵਾਲਟਰ ਸ਼ੋਲਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ [[ਅੰਡਕੋਸ਼|ਅੰਡਾਸ਼ਯ]] ਤੋਂ ਕੱਢੇ ਗਏ ਹਾਰਮੋਨਾਂ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਖੋਜ ਨੇ ਐਸਟ੍ਰੋਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਮਾਦਾ ਸੈਕਸ ਹਾਰਮੋਨਸ ਦੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਕਿ ਕਈ ਹਜ਼ਾਰ ਲੀਟਰ [[ਪਿਸ਼ਾਬ]] ਤੋਂ ਕੱਢੇ ਗਏ ਸਨ।<ref>{{Cite journal|last=Butenandt|first=A.|year=1929|title=Über "Progynon" ein krystallisiertes weibliches Sexualhormon|url=https://archive.org/details/sim_naturwissenschaften_1929-11-08_17_45/page/879|journal=Die Naturwissenschaften|volume=17|issue=45|pages=879|bibcode=1929NW.....17..879B|doi=10.1007/BF01506919|pmid=Adolf Butenandt}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Butenandt|first=A.|year=1931|title=Über die chemische Untersuchung der Sexualhormone|journal=Zeitschrift für Angewandte Chemie|volume=44|issue=46|pages=905–908|bibcode=1931AngCh..44..905B|doi=10.1002/ange.19310444602|pmid=Adolf Butenandt}}</ref> <nowiki><i id="mwSQ">ਕੈਮਿਸਚੇਜ਼ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ</i></nowiki> ਵਿੱਚ ਡੈਨਜ਼ਿਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਹ 1934 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਜੇਸਟ੍ਰੋਨ ਕੱਢਣ ਵਾਲੇ ਹਾਰਮੋਨਸ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਟੈਸਟੋਸਟੀਰੋਨ 'ਤੇ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਜਾਰੀ ਰੱਖ ਰਿਹਾ ਸੀ, 1939 ਵਿੱਚ ਖੋਜ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਲੀਓਪੋਲਡ ਰੁਜਿਕਾ ਦੁਆਰਾ ਸਟੀਰੌਇਡ ਦੇ ਸੰਸਲੇਸ਼ਣ ਦੇ ਨਾਲ ਸਨ ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਨੋਬਲ ਕਮੇਟੀ ਦੁਆਰਾ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਮਝੇ ਗਏ ਸਨ।<ref name="ReferenceA"/> 1940 ਵਿੱਚ ਉਹ ਕ੍ਰੀਗਸਮਾਰੀਨ ਵਿੱਚ ਪਣਡੁੱਬੀਆਂ ਲਈ ਲੰਬੀਆਂ ਪਣਡੁੱਬੀ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਆਰਾਮਦਾਇਕ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਹਾਰਮੋਨ ਇਲਾਜ 'ਤੇ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ।<ref name=":0"/> == ਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਇਨਾਮ == * 1939: ਸੈਕਸ ਹਾਰਮੋਨਸ, ਐਸਟ੍ਰੋਜਨ, ਪ੍ਰੋਜੇਸਟ੍ਰੋਨ ਅਤੇ ਐਂਡਰੋਸਟੇਰੋਨ ਦੀ ਪਛਾਣ ਲਈ [[ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਨੋਬਲ ਇਨਾਮ|ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ]] ( ਲੀਓਪੋਲਡ ਰੁਜ਼ਿਕਾ ਨਾਲ ਸਾਂਝਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ) * 1942: ਵਾਰ ਮੈਰਿਟ ਕਰਾਸ, ਦੂਜੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ (ਜਰਮਨੀ) * 1943: ਵਾਰ ਮੈਰਿਟ ਕਰਾਸ, ਪਹਿਲੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ (ਜਰਮਨੀ) * 1953: ਪਾਲ ਏਹਰਲਿਚ ਅਤੇ ਲੁਡਵਿਗ ਡਰਮਸਟੇਡਟਰ ਇਨਾਮ * 1959: ਫੈਡਰਲ ਰੀਪਬਲਿਕ ਆਫ਼ ਜਰਮਨੀ ਦੇ ਸਟਾਰ ਅਤੇ ਸੈਸ਼ ਨਾਲ ਗ੍ਰੈਂਡ ਮੈਰਿਟ ਕਰਾਸ (1959 ਅਤੇ 1964) * 1960: ਬ੍ਰੇਮਰਹੇਵਨ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਆਨਰੇਰੀ ਨਾਗਰਿਕ * 1961: ਜਰਮਨ ਸੋਸਾਇਟੀ ਫਾਰ ਫੈਟ ਰਿਸਰਚ ਦਾ ਵਿਲਹੇਲਮ ਨੌਰਮਨ ਮੈਡਲ * 1962: ਬਾਵੇਰੀਅਨ ਆਰਡਰ ਆਫ਼ ਮੈਰਿਟ * 1962: ਪੋਰ ਲੇ ਮੈਰੀਟ * 1964: ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਕਲਾ ਲਈ ਆਸਟ੍ਰੀਅਨ ਸਜਾਵਟ <ref>{{Cite web |title=Reply to a parliamentary question |url=http://www.parlament.gv.at/PAKT/VHG/XXIV/AB/AB_10542/imfname_251156.pdf |access-date=10 December 2012 |page=166 |language=de}}</ref> * 1967: [[ਮਿਊਨਿਖ਼|ਮਿਊਨਿਖ]] ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪੁਰਸਕਾਰ * 1969: ਫਰੈਂਚ ਲੀਜਨ ਆਫ ਆਨਰ ਦਾ ਕਮਾਂਡਰ * 1972: ਆਰਡਰ ਡੇਸ ਪਾਲਮੇਸ ਅਕਾਦਮਿਕਜ਼ * 1981: ਬਾਵੇਰੀਅਨ ਮੈਕਸੀਮਿਲੀਅਨ ਆਰਡਰ ਫਾਰ ਸਾਇੰਸ ਐਂਡ ਆਰਟ * 1985: ਜਰਮਨੀ ਦੇ ਸੰਘੀ ਗਣਰਾਜ ਦਾ ਗ੍ਰੈਂਡ ਕਰਾਸ ਆਫ਼ ਮੈਰਿਟ{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=December 2012}} * 1985: [[ਮਿਊਨਿਖ਼|ਮਿਊਨਿਖ]] ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਆਨਰੇਰੀ ਨਾਗਰਿਕ * 1994: ਆਸਟਰੀਆ ਗਣਰਾਜ ਨੂੰ ਸੇਵਾਵਾਂ ਲਈ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਸੋਨੇ ਦੀ ਸਜਾਵਟ <ref>{{Cite web |title=Reply to a parliamentary question |url=http://www.parlament.gv.at/PAKT/VHG/XXIV/AB/AB_10542/imfname_251156.pdf |access-date=10 December 2012 |page=972 |language=de}}</ref> * 1951–1992: ਲਿੰਡੌ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜੇਤੂ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਵਿੱਚ 31 ਭਾਗੀਦਾਰੀ (ਰਿਕਾਰਡ) * ਮੈਕਸ ਪਲੈਂਕ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦੇ ਆਨਰੇਰੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸ * ਆਨਰੇਰੀ ਡਾਕਟਰ ਆਫ਼ ਮੈਡੀਸਨ (MD HC ) * ਵੈਟਰਨਰੀ ਮੈਡੀਸਨ ਦੇ ਆਨਰੇਰੀ ਡਾਕਟਰ (ਡਾ. med.vet. ਐਚ.ਸੀ ) * ਆਨਰੇਰੀ ਡਾਕਟਰ ਆਫ਼ ਸਾਇੰਸ (ਡਾ. ਆਰ.ਆਰ. Hc) * ਫਿਲਾਸਫੀ ਦੇ ਆਨਰੇਰੀ ਡਾਕਟਰ (ਡਾ. ਫਿਲ. ਐਚ.ਸੀ ) * ਆਨਰੇਰੀ ਡਾਕਟਰ ਆਫ਼ ਸਾਇੰਸ (ਡੀ.ਐਸ.ਸੀ.), ਲੀਡਜ਼ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, 1961 * ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਦੇ ਆਨਰੇਰੀ ਡਾਕਟਰ (ਡਾ.-ਇੰਜ. ਏਹ ) == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * ਐਂਡਰੋਸਟੀਰੋਨ * ਐਪੀਐਂਡਰੋਸਟੀਰੋਨ * ਪ੍ਰੈਗਨੇਨੋਲੋਨ == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਪੁਸਤਕ-ਸੂਚੀ == * {{Cite journal|last=Angelika Ebbinghaus, Karl-Heinz Roth|year=2002|title=Von der Rockefeller Foundation zur Kaiser-Wilhelm/Max-Planck-Gesellschaft: Adolf Butenandt als Biochemiker und Wissenschaftspolitiker des 20. Jahrhunderts|journal=Zeitschrift für Geschichtswissenschaft|volume=50|issue=5|pages=389–418}}{{Cite book|title=Adolf Butenandt und die Kaiser-Wilhelm-Gesellschaft: Wissenschaft, Industrie und Politik im "Dritten Reich"|last=Schieder, Wolfgang|publisher=Wallstein-Verlag|year=2004|isbn=3-89244-752-7|location=Göttingen|pages=450}} * == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * Adolf Butenandt on Nobelprize.org * [http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1939/index.html 1939 Nobel Prize in Chemistry] * [https://web.archive.org/web/20070806080406/http://www.marburg-net.de/personen/butenandt.php Biography] * [http://www.mpg.de/bilderBerichteDokumente/dokumentation/jahrbuch/2004/archiv_geschichte_mpg/forschungsSchwerpunkt/pdf.pdf MPG Biography] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090916194107/http://www.mpg.de/bilderBerichteDokumente/dokumentation/jahrbuch/2004/archiv_geschichte_mpg/forschungsSchwerpunkt/pdf.pdf |date=2009-09-16 }} * Lindau Nobel Laureate Meetings: [http://mediatheque.lindau-nobel.org/laureates/butenandt Background information on and historical lectures by Adolf Butenandt (mediatheque)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210815155332/https://www.mediatheque.lindau-nobel.org/laureates/butenandt |date=2021-08-15 }} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1995]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1903]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:Articles with hAudio microformats]] grmxtecfn9i0oglqjw41x8f2iwk3cq6 0 162791 842355 742097 2026-07-10T20:14:06Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842355 wikitext text/x-wiki   '''ਖੇਵੜਾ ਲੂਣ ਦੀ ਖਾਣ''' (ਜਾਂ '''ਮੇਓ ਸਾਲਟ ਮਾਈਨ''' ) [[ਖੇਵੜਾ, ਜੇਹਲਮ|ਖੇਵੜਾ]], ਪਿਂਡ ਦਾਦਨ ਖਾਨ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਹੈ, <ref name="Spate">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=ItkOAAAAQAAJ&pg=PA502|title=India, Pakistan and Ceylon: The Regions|last=O.H.K. Spate|last2=Andrew T.A. Learmonth|last3=B.H. Farmer|date=13 July 1972|publisher=Methuen Publishing Ltd|isbn=978-0-416-75530-5|page=502|access-date=3 April 2012}}</ref> ਜਿਹਲਮ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ, [[ਪੰਜਾਬ|ਪੰਜਾਬ ਖੇਤਰ]], ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਉਪਮੰਡਲ ਹੈ। ਇਹ ਖਾਣ ਲੂਣ ਰੇਂਜ, [[ਪੋਠੋਹਾਰ|ਪੋਠੋਹਾਰ ਪਠਾਰ]] ਵਿੱਚ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਇੰਡੋ-ਗੰਗਾ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਹੈ, <ref>{{Cite journal|last=Weller|first=J. Marvyn|year=1928|title=The Cenozoic History of the Northwest Punjab|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-geology_may-june-1928_36_4/page/362|journal=The Journal of Geology|publisher=Chicago Journals|volume=36|issue=4|pages=362–375|doi=10.1086/623522|jstor=30055696}}</ref> ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਦੂਜੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਹੈ।{{Hair space}}<ref name="Stanley">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Db87AAAAMAAJ&q=Khewra+Salt+Mines|title=Handbook of World Salt Resources|last=Stanley J. Lefond|date=1 January 1969|publisher=Springer|isbn=978-0-306-30315-9|edition=1st|page=347|access-date=3 April 2012}}</ref> <ref name="Camerapix">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=ZlwOAQAAMAAJ&q=khewra+largest+salt+producer+in+world|title=Spectrum Guide to Pakistan|last=Camerapix|date=July 1998|publisher=Interlink Books|isbn=978-1-56656-240-9|page=150|access-date=8 April 2012}}</ref> <ref name="Masudul. Hasan">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=JAoMAAAAIAAJ&q=khewra|title=Short encyclopaedia of Pakistan|last=Masud ul Hasan|publisher=Ferozsons|year=1975|edition=1st|page=118|asin=B007EU8QHS|access-date=8 April 2012}}</ref> <ref name="Pete Heiden">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=0RQwcO0wM6IC&pg=PA27|title=Pakistan|last=Pete Heiden|date=August 2011|publisher=Essential Library|isbn=978-1-61783-117-1|page=27|access-date=14 April 2012}}</ref> ਇਹ ਖਾਣ ਗੁਲਾਬੀ ਖੇਵੜਾ ਲੂਣ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਅਕਸਰ ਹਿਮਾਲੀਅਨ ਲੂਣ ਵਜੋਂ ਵੇਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਦੀ ਖਿੱਚ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਰ ਸਾਲ 250,000 ਸੈਲਾਨੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। <ref name="Privatization Commission: PMDC">{{Cite web |title=Khewra Salt Mines Project |url=http://www.privatisation.gov.pk/industry/PMDC.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120725032613/http://www.privatisation.gov.pk/industry/PMDC.htm |archive-date=25 July 2012 |access-date=12 April 2012 |website=Pakistan Mineral Development Corporation |publisher=Privatisation Commission of Pakistan}}</ref> ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ 320 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ [[ਸਿਕੰਦਰ ਮਹਾਨ|ਸਿਕੰਦਰ]] ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ ਇਸਦੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਪਰ ਇਸਦਾ ਵਪਾਰ [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ|ਮੁਗਲ ਯੁੱਗ]] ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। <ref name="Sarina Singh">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=zn8I4qEew9oC&pg=PA138|title=Lonely Planet Pakistan and the Karakoram Highway|last=Sarina Singh|last2=Lindsay Brown|last3=Lindsay Brown|last4=Rodney Cocks|last5=John Mock|date=1 May 2008|publisher=Lonely Planet|isbn=978-1-74104-542-0|edition=7th|page=138|access-date=3 April 2012}}</ref> ਜ਼ਮੀਨੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਮੁੱਖ ਸੁਰੰਗ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸ਼ਾਸਨ ਦੌਰਾਨ 1872 ਵਿੱਚ ਮਾਈਨਿੰਗ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਐਚ. ਵਾਰਥ ਨੇ ਖੁਦਵਾਈ ਸੀ। ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, BMR ਨੇ 1956 ਤੱਕ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ PIDC ਕੋਲ 1965 ਤੱਕ ਖਾਣਾਂ ਦੀ ਮਾਲਕੀ ਰਹੀ। 1965 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਡਬਲਯੂ.ਪੀ.ਆਈ.ਡੀ.ਸੀ. ਨੇ ਲੂਣ ਦੀਆਂ ਖਾਣਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਿਆ ਅਤੇ 1974 ਵਿੱਚ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਮਿਨਰਲ ਡਿਵੈਲਪਮੈਂਟ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ ਨੇ ਇਸ ਖਾਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਿਆ। ਇਹ ਅਜੇ ਵੀ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਲੂਣ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਰੋਤ ਹੈ, ਪ੍ਰਤੀ ਸਾਲ 350,000 ਟਨ ਤੋਂ ਵੱਧ, ਲਗਭਗ 99% ਸ਼ੁੱਧ ਹੈਲਾਈਟ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। <ref name="The Seattle Times">{{Cite news|url=http://seattletimes.nwsource.com/html/nationworld/2002159747_saltmine25.html|title=Pakistan salt mined old-fashioned way mine|last=Pennington|first=Matthew|date=25 January 2005|work=The Seattle Times|access-date=8 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120725072022/http://seattletimes.nwsource.com/html/nationworld/2002159747_saltmine25.html|archive-date=25 July 2012}}</ref> । <ref name="Privatization Commission: PMDC" /> ਖਾਣ ਵਿੱਚ ਲੂਣ ਦੇ ਭੰਡਾਰਾਂ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ 82 ਮਿਲੀਅਨ ਟਨ <ref name="natres">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=iKkvAAAAMAAJ&q=Khewra|title=Natural Resources of Humid Tropical Asia (Natural Resources Research)|date=April 1974|publisher=UNESCO|isbn=978-92-3-101056-9|edition=1st|page=101|access-date=14 May 2012}}</ref> ਤੋਂ 600 ਮਿਲੀਅਨ ਟਨ ਤੱਕ ਹੈ। <ref name="U.S. Geological Survey">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=LP5RNv1tGYAC&pg=PA175|title=Resources for the twenty-first century|last=Frank C. Whitmore|last2=Mary Ellen Williams|publisher=U.S. Geological Survey|year=1982|location=Washington D.C.|page=175|oclc=623259129|access-date=7 April 2012}}</ref> == ਗੈਲਰੀ == <gallery mode="packed"> File:A_Mosque_Made_Up_of_Salt_Rocks.JPG|alt=A mosque has been built inside the salt mines.| ਲੂਣ ਦੀਆਂ ਖਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਮਸਜਿਦ ਬਣਾਈ ਗਈ ਹੈ। File:Khewra_Salt_Mine_-_Rock_salt_as_ceiling.JPG|alt=Rock salt makes for some beautiful texture on the walls and ceiling.| ਲੂਣ ਦੀ ਚੱਟਾਨ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਅਤੇ ਛੱਤ 'ਤੇ ਬਣੇ ਕੁਝ ਸੁੰਦਰ ਨਮੂਨੇ। File:Khewra_Salt_Mine_-_Mined_area_from_Mughal_Times.jpg|alt=It is said that these rooms were mined during the Mughal era.| ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਮਰਿਆਂ ਦੀ ਮੁਗਲ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਖੁਦਾਈ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। File:KhewRa_Mines_Salt_and_Water.jpg|alt=Reflection in salty water at Khewra Salt Mines.| ਖੇਵੜਾ ਲੂਣ ਖਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਨਮਕੀਨ ਪਾਣੀ ਦਾ ਅਕਸ। File:Crystal_Valley_(Khewra_Salt_Mines).JPG|alt=Crystal Valley, a tunnel with crystals in the wall and roof, illuminated by colourful lights.| ਕ੍ਰਿਸਟਲ ਵੈਲੀ, ਕੰਧ ਅਤੇ ਛੱਤ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਸਟਲਾਂ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਸੁਰੰਗ, ਰੰਗੀਨ ਲਾਈਟਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ। File:Visit_To_Hari_Pur,_Khewra_And_Kallar_Kahar_(85).JPG|alt=Artistic work with rock salt.| ਚੱਟਾਨ ਲੂਣ ਦੇ ਨਾਲ ਕਲਾਕਾਰੀ File:Inside_Khewra_Salt_Mines_(55).jpg|alt=Copy of Minaar-e-Pakistan made of rock salt.| ਮਿਨਾਰ-ਏ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਨਕਲ ਚੱਟਾਨੀ ਨਮਕ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੈ। File:Visit_To_Hari_Pur,_Khewra_And_Kallar_Kahar_(62).JPG|alt=Walls made of rock salt.| ਚੱਟਾਨੀ ਲੂਣ ਦੀਆਂ ਬਣੀਆਂ ਕੰਧਾਂ. </gallery> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜੇਹਲਮ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] 6zs02f6bbvysqdttfsawcntdq9gljun 0 163498 842427 834286 2026-07-10T21:21:11Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842427 wikitext text/x-wiki '''ਮਾਧਵੀ ਪਾਰੇਖ''' (ਜਨਮ 1942)<ref name="South Asian Art Gallery">{{Cite web |title=Madhvi Parekh |url=https://southasianart.gallery/collections/madhvi-parekh |access-date=3 November 2021 |website=South Asian Art Gallery}}</ref> [[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ]] ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਸਮਕਾਲੀ ਕਲਾਕਾਰ ਹੈ।<ref name=":0">{{Cite web |title=Madhvi Parekh - JNAF |url=https://jnaf.org/artist/madhvi-parekh/ |access-date=2021-03-20}}</ref> ਉਸਦਾ ਕੰਮ ਬਚਪਨ ਦੀ ਯਾਦ, ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸ਼ਿਲਪਕਾਰੀ, ਲੋਕ ਕਲਾ ਅਤੇ [[ਹਿੰਦੂ ਮਿਥਿਹਾਸ|ਭਾਰਤੀ ਮਿਥਿਹਾਸ]] ਅਤੇ ਵੈਦਿਕ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਰਵਾਇਤੀ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਹੈ, ਉਸਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਸਮਕਾਲੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ [[ਪੌਲ ਕਲੀ|ਪਾਲ ਕਲੀ]] ਦੁਆਰਾ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਲੋਕ ਕਲਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਖਾਸ ਲੋਕ ਪਰੰਪਰਾ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ।<ref name=":0"/> == ਅਰੰਭ ਦਾ ਜੀਵਨ == ਮਾਧਵੀ ਪਾਰੇਖ ਦਾ ਜਨਮ [[ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ|ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ, ਗੁਜਰਾਤ]] ਦੇ ਨੇੜੇ ਸੰਜੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਇੱਕ ਗਾਂਧੀਵਾਦੀ ਸਕੂਲ ਅਧਿਆਪਕ ਅਤੇ ਪੋਸਟਮਾਸਟਰ ਸਨ।<ref>{{Cite journal|last=Milford-Lutzker|first=Milford-Lutzker|date=Fall 1999|title=Intersections: Urban and village art in India|url=https://archive.org/details/sim_art-journal-uk_fall-1999_58_3/page/22|journal=Art Journal|location=New York|volume=58|issue=3|pages=22–30|doi=10.1080/00043249.1999.10791950}}</ref> 1957 ਵਿੱਚ, ਪੰਦਰਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਕਲਾਕਾਰ ਮਨੂ ਪਾਰੇਖ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ, ਜਿਸਨੇ ਜੇਜੇ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਆਰਟ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ, ਫਿਰ [[ਮੁੰਬਈ]] ਚਲੇ ਗਏ ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਮੌਂਟੇਸਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਕੋਰਸ ਕੀਤਾ। 1964 ਵਿੱਚ, ਉਹ ਫਿਰ [[ਕੋਲਕਾਤਾ]] ਚਲੇ ਗਏ ਜਿੱਥੇ ਉਹ [[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ]] ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 1965 ਤੱਕ ਰਹੇ।<ref>{{Cite book|title=Madhvi Parekh : the curious seeker|last=Parekh, Madhvi|others=Sinha, Gayatri,, Garimella, Annapurna,, Singh, Kishore, 1959-, Delhi Art Gallery|year=2017|isbn=9789381217658|location=New Delhi, India|oclc=1004674042}}</ref> == ਕਰੀਅਰ == ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਮਾਧਵੀ ਪਾਰੇਖ ਖੁਦ ਇੱਕ ਕਲਾਕਾਰ ਬਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੀ ਸੀ ਪਰ ਉਸਦੇ ਪਤੀ, ਮਨੂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਕਲਾ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ 1960 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਪੇਂਟਿੰਗ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਧੀ ਮਨੀਸ਼ਾ ਨਾਲ ਗਰਭਵਤੀ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=https://scroll.in/magazine/851557/dots-and-dashes-how-artist-madhvi-parekh-developed-her-own-language-to-tell-stories-of-her-youth|title=Dots and dashes: How artist Madhvi Parekh developed her own language to tell stories of her youth|last=Khurana|first=Chanpreet|work=Scroll.in|access-date=2018-03-03|language=en-US}}</ref> 1968 ਵਿੱਚ, ਮਾਧਵੀ ਨੇ [https://www.birlaart.com/ ਕੋਲਕਾਤਾ ਵਿੱਚ ਬਿਰਲਾ ਅਕੈਡਮੀ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221201033457/https://www.birlaart.com/ |date=2022-12-01 }} ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। ਉਸਦੀ ਇੱਕ ਪੇਂਟਿੰਗ ਨੂੰ [[ਲਲਿਤ ਕਲਾ ਅਕਾਦਮੀ]] ਦੇ ਸਾਲਾਨਾ ਸ਼ੋਅ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਸਦੇ ਕੈਰੀਅਰ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਸਥਾ ਦੁਆਰਾ ਖਰੀਦਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite book|title=Madhvi Parekh : the curious seeker|last=Parekh, Madhvi|others=Sinha, Gayatri,, Garimella, Annapurna,, Singh, Kishore, 1959-, Delhi Art Gallery|year=2017|isbn=9789381217658|location=New Delhi, India|pages=75|oclc=1004674042}}</ref> 1973 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਸੋਲੋ ਸ਼ੋਅ [https://lbb.in/kolkata/iconic-chemould-art-gallery-park-tea/ ਕੈਮੋਲਡ ਆਰਟ ਗੈਲਰੀ, ਕੋਲਕਾਤਾ] ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ। 1987–1989 ਤੋਂ, ਮਾਧਵੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਮਕਾਲੀਆਂ, ਮਹਿਲਾ ਕਲਾਕਾਰਾਂ [[ਨਾਲੀਨੀ ਮਲਾਨੀ|ਨਲਿਨੀ ਮਲਾਨੀ]], [[ਨੀਲਿਮਾ ਸ਼ੇਖ|ਨੀਲੀਮਾ ਸ਼ੇਖ]] ਅਤੇ [[ਅਰਪਿਤਾ ਸਿੰਘ]] ਨਾਲ ''ਥਰੂ ਦਿ ਲੁਕਿੰਗ ਗਲਾਸ'' ਸਿਰਲੇਖ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਚਾਰ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ, ਨੇ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਗੈਰ-ਵਪਾਰਕ ਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web |last=Archive |first=Asia Art |title=Centre for Contemporary Art 1989–1990 |url=https://aaa.org.hk/en/collections/search/archive/nilima-sheikh-archive-documents-on-four-women-artists-from-nilima-sheikh/object/centre-for-contemporary-art-19891990 |access-date=2022-06-02 |website=aaa.org.hk |language=en |archive-date=2023-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415133814/https://aaa.org.hk/en/collections/search/archive/nilima-sheikh-archive-documents-on-four-women-artists-from-nilima-sheikh/object/centre-for-contemporary-art-19891990 |url-status=dead }}</ref> 1979 ਵਿੱਚ ਨਿਊਯਾਰਕ ਵਿੱਚ ਏਆਈਆਰ ਗੈਲਰੀ ਵਿੱਚ ਨੈਨਸੀ ਸਪੇਰੋ, ਮੇ ਸਟੀਵਨਜ਼ ਅਤੇ ਅਨਾ ਮੇਂਡੀਏਟਾ (ਯੂ.ਐਸ. ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਆਲ-ਔਰਤ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦੀ ਸਹਿਕਾਰੀ ਗੈਲਰੀ) ਨਾਲ ਇੱਕ ਮੀਟਿੰਗ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਨਲਿਨੀ ਮਲਾਨੀ ਨੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਆਯੋਜਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ ਸੀ। ਕਲਾਕਾਰ, ਜੋ ਦਿਲਚਸਪੀ ਅਤੇ ਸਮਰਥਨ ਦੀ ਘਾਟ ਕਾਰਨ ਸਾਕਾਰ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਹੇ।<ref>{{Cite web |last=Rix |first=Juliet |title=Nalini Malani – interview: ‘The future is female. There is no other way’ |url=https://www.studiointernational.com/index.php/nalini-malani-interview-the-future-is-female-there-is-no-other-way-fundacio-joan-miro-national-gallery-london |access-date=2022-06-02 |website=www.studiointernational.com |archive-date=2025-01-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250121051649/https://www.studiointernational.com/index.php/nalini-malani-interview-the-future-is-female-there-is-no-other-way-fundacio-joan-miro-national-gallery-london |url-status=dead }}</ref> 2017 ਵਿੱਚ ਡੀਏਜੀ, ਦਿੱਲੀ ਵਿਖੇ ''ਦ ਕਰੀਅਸ ਸੀਕਰ'' ਸਿਰਲੇਖ ਵਾਲੇ ਉਸਦੇ ਕੰਮ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿਛੋਕੜ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="DAG">{{Cite web |title=Madhvi Parekh: Retrospective |url=https://dagworld.com/madhvi-parekh-the-curious-seeker.html |access-date=3 November 2021 |website=DAG}}</ref> ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਨੇ 2018 ਵਿੱਚ ਡੀਏਜੀ, ਮੁਬਈ ਅਤੇ 2019 ਵਿੱਚ ਡੀਏਜੀ, ਨਿਊਯਾਰਕ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ<ref name="Ocula Magazine">{{Cite web |last=Paik |first=Sherry |title=Madhvi Parekh Defies Categorisation in New York Retrospective |url=https://ocula.com/magazine/insights/madhvi-parekh-dag-new-york/ |access-date=3 November 2021 |website=Ocula Magazine}}</ref> ਮਾਧਵੀ ਪਾਰੇਖ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬਚਪਨ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਅਤੇ ਕਲਪਨਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਪੇਂਟਿੰਗਾਂ ਜੀਵੰਤ ਅਤੇ ਅਸਲ ਹਨ। ਉਸਨੇ ਰਵਾਇਤੀ ਲੋਕ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਪੇਂਟਿੰਗ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਕੈਨਵਸ ਉੱਤੇ ਤੇਲ ਅਤੇ ਐਕਰੀਲਿਕ ਅਤੇ ਕਾਗਜ਼ ਉੱਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਰੰਗ ਵੱਲ ਵਧਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਲਾਤਮਕ ਕਲਪਨਾ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਔਰਤਾਂ, ਬੱਚਿਆਂ, ਸ਼ਹਿਰੀ ਅਤੇ ਪੇਂਡੂ ਬਾਰੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਭਾਸ਼ਾ ਲੱਭਣ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਮਿਲੀ।<ref>{{Cite book|title=The Self & The World, an exhibition of Indian Women Artist|year=1997|pages=43}}</ref> ਉਸਦੀ ਧੀ, ਮਨੀਸ਼ਾ ਪਾਰੇਖ ਵੀ ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਭਾਰਤੀ ਕਲਾਕਾਰ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Manisha Parekh |url=https://www.saffronart.com/artists/manisha-parekh |access-date=2021-03-20 |website=Saffronart}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == <references /> [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1942]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਔਰਤ ਚਿੱਤਰਕਾਰ]] hov2uo9fcktx2i39nk2p5qhvyp02au7 0 163548 842416 667924 2026-07-10T21:10:06Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842416 wikitext text/x-wiki '''ਇੰਦੂਮਤੀ ਡੀ.''' ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ [[ਕਣ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ|ਕਣ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ]] ਹੈ ਅਤੇ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਮੈਥੇਮੈਟੀਕਲ ਸਾਇੰਸਜ਼ (IMSc), [[ਚੇਨਈ]], [[ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਹੈ।<ref name=":3">{{Cite web |title=Theoretical Physics - Faculty |url=https://www.imsc.res.in/~indu/ |access-date=2020-07-20 |website=imsc.res.in}}</ref> ਉਹ ਇੰਡੀਅਨ ਨਿਊਟ੍ਰੀਨੋ ਆਬਜ਼ਰਵੇਟਰੀ (INO) ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੋਂ ਹੀ ਇੱਕ ਸਰਗਰਮ ਮੈਂਬਰ ਰਹੀ ਹੈ।<ref name=":0">{{Cite web |date=2016-09-19 |title=Indu Likes Her Neutrinos Muon-Flavoured |url=https://thelifeofscience.com/2016/09/19/indu-likes-her-neutrinos-muon-flavoured/ |access-date=2020-07-20 |website=The Life of Science |language=en}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Freidog |first=Nandita Jayaraj, Aashima |date=27 August 2019 |title=Meet the Indian scientist who wants to capture one of the universe's smallest particles |url=https://qz.com/india/1695846/the-woman-scientist-behind-indias-proposed-neutrino-observatory/ |access-date=2020-07-20 |website=Quartz India |language=en}}</ref> == ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ == ਚੇਨਈ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਹੋਈ ਇੰਦੂਮਤੀ ਡੀ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਇੱਕ ਮਕੈਨੀਕਲ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਨੇ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਵਿੱਚ ਉਤਸੁਕਤਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇੰਦੂਮਤੀ ਨੇ ਮਦਰਾਸ ਕ੍ਰਿਸਚੀਅਨ ਕਾਲਜ, ਚੇਨਈ ਤੋਂ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਮਾਸਟਰ ਕੀਤੀ।<ref name=":2">{{Cite web |title=Department of Physics {{!}} Indian Institute Of Technology Madras, Chennai |url=https://physics.iitm.ac.in/event/view/397 |access-date=2020-07-20 |website=physics.iitm.ac.in}}</ref> ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਉਹ ਕ੍ਰਿਕੇਟ ਖੇਡਣ ਵਿੱਚ ਜਿਆਦਾ ਜਨੂੰਨ ਸੀ, ਇੱਕ ਸੱਟ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਕਰੀਅਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। ਇੰਦੂਮਤੀ ਡੀ. ਨੇ ਕਣ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਆਈਐਮਐਸਸੀ ਤੋਂ ਆਪਣੀ [[ਪੀਐਚ.ਡੀ.|ਪੀਐਚਡੀ]] ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਫੋਟੋਨ ਦੇ ਸਪਿਨ ਢਾਂਚੇ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਦੇ ਡਾਕਟਰੇਟ ਸਲਾਹਕਾਰ ਐਮਵੀਐਨ ਮੂਰਤੀ ਸਨ। ਇੱਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵਜੋਂ, ਉਸਨੇ ਸੁਪਰਨੋਵਾ ਘਟਨਾ SN1987A ' ਤੇ ਇੱਕ ਪੇਪਰ ਵੀ ਲਿਖਿਆ।<ref>{{Cite journal|last=DASS|first=N. D. HARI|last2=INDUMATHI|first2=D.|last3=JOSHIPURA|first3=A. S.|last4=MURTHY|first4=M. V. N.|date=1987|title=ON THE NEUTRINOS FROM SN 1987a|url=https://archive.org/details/sim_current-science-in_1987-06-20_56_12/page/575|journal=Current Science|volume=56|issue=12|pages=575–580|issn=0011-3891|jstor=24091285}}</ref> ਫਿਜ਼ੀਕਲ ਰਿਸਰਚ ਲੈਬਾਰਟਰੀ (ਪੀਆਰਐਲ), [[ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ]], ਜਰਮਨੀ ਵਿੱਚ ਡਾਰਟਮੰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਪੋਸਟ-ਡਾਕਟੋਰਲ ਨਿਯੁਕਤੀਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅਤੇ ਫਿਰ [[ਭਾਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ਅਦਾਰਾ|ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ ਸਾਇੰਸ]], [[ਬੰਗਲੌਰ|ਬੈਂਗਲੁਰੂ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਠਹਿਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੂੰ ਹਰੀਸ਼ ਚੰਦਰ ਖੋਜ ਸੰਸਥਾ, [[ਅਲਾਹਾਬਾਦ|ਇਲਾਹਾਬਾਦ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਫੈਕਲਟੀ ਮੈਂਬਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਉਹ 1998 ਵਿੱਚ ਆਈ.ਐਮ.ਐਸ.ਸੀ. ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਪਰਤੀ। == ਖੋਜ == ਇੰਦੂਮਤੀ ਦਾ ਖੋਜ ਦਾ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਖੇਤਰ [[ਫੀਨੋਮੀਨੌਲੌਜੀਕਲ (ਕਣ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ)|ਉੱਚ ਊਰਜਾ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਹੈ।]] ਉਸ ਦੀਆਂ ਖੋਜ ਰੁਚੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਅਤੇ ਸੂਰਜੀ ਨਿਊਟ੍ਰੀਨੋ, ਨਿਊਕਲੀਓਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਬਣਤਰ ਫੰਕਸ਼ਨਾਂ, ਕੋਲਾਈਡਰਾਂ 'ਤੇ ਸੰਮਲਿਤ ਹੈਡਰੋਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸੀਮਤ ਤਾਪਮਾਨ 'ਤੇ QED ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਉਸਨੇ ਇਹਨਾਂ ਵਿਸ਼ਿਆਂ 'ਤੇ ਕਈ ਖੋਜ ਪੱਤਰ ਲਿਖੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web |title=Indumathi Duraisamy - Google Scholar |url=https://scholar.google.co.in/citations?user=ARNITfkAAAAJ&hl=en |access-date=2020-07-20 |website=scholar.google.co.in}}</ref><ref>{{Cite web |title=INSPIRE |url=https://inspirehep.net/authors/1004982 |access-date=2020-07-20 |website=inspirehep.net}}</ref> ਹੋਰ ਭਾਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਇੰਦੂਮਤੀ ਡੀ. ਇੰਡੀਅਨ ਨਿਊਟ੍ਰੀਨੋ ਆਬਜ਼ਰਵੇਟਰੀ (INO) ਦੇ ਸਮਰਥਕ ਰਹੇ ਹਨ। ਜੋ ਕਿ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਦੇ ਨਿਊਟ੍ਰੀਨੋ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਲਈ ਪਹਿਲੀ ਭੂਮੀਗਤ ਆਬਜ਼ਰਵੇਟਰੀ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਹੈ।<ref name=":4">{{Cite web |title=TEDxNapierBridgeWomen {{!}} TED |url=https://www.ted.com/tedx/events/34394 |access-date=2020-07-20 |website=ted.com}}</ref> ਉਹ INO ਸਹਿਯੋਗ ਲਈ ਆਊਟਰੀਚ ਕੋਆਰਡੀਨੇਟਰ<ref name=":5">{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/cities/Kochi/neutrino-project-work-not-a-threat-to-mullaperiyar-dam/article4012326.ece|title=Neutrino project work not a threat to Mullaperiyar dam|last=Staff Reporter|date=2012-10-19|work=The Hindu|access-date=2020-07-20|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref><ref name=":6">{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/ino-will-open-research-activities-to-rural-students/article6813900.ece|title=INO will open research activities to rural students|last=Staff Reporter|date=2015-01-23|work=The Hindu|access-date=2020-07-20|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> ਅਤੇ ਬੁਲਾਰੇ<ref>{{Cite web |title=Why India's Most Sophisticated Science Experiment Languishes Between a Rock and a Hard Place |url=https://thewire.in/history/why-indias-most-sophisticated-science-experiment-languishes-between-a-rock-and-a-hard-place |access-date=2020-07-20 |website=The Wire}}</ref><ref>{{Cite web |title=Green nod to nuclear research project suspended by NGT |url=https://www.outlookindia.com/newsscroll/green-nod-to-nuclear-research-project-suspended-by-ngt/1011658 |access-date=2020-07-20 |website=outlookindia.com/}}</ref> ਰਹੀ ਹੈ। ਉਸਨੇ INO ਦੇ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਮੁੱਖ ਡਿਟੈਕਟਰ ਨੂੰ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਕਰਨ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਉਪ ਸਮੂਹ ਦਾ ਵੀ ਤਾਲਮੇਲ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web |last=Rummler |first=Troy |title=Bringing neutrino research back to India |url=https://www.symmetrymagazine.org/article/june-2015/bringing-neutrino-research-back-to-india |access-date=2020-07-20 |website=symmetry magazine |language=en}}</ref> ਇੰਦੂਮਤੀ ਡੀ. ਨੇ ਆਈਐਨਓ ਡਿਟੈਕਟਰਾਂ ਦੀ ਵਿਵਹਾਰਕਤਾ, ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਭੌਤਿਕ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਲੇਖ ਲਿਖੇ ਹਨ।<ref>{{Cite journal|last=Indumathi|first=D.|last2=INO Collaboration|date=2004-12-01|title=India-based Neutrino Observatory (INO)|url=http://cds.cern.ch/record/965846|journal=Pramana|language=en|volume=63|issue=6|pages=1283–1293|bibcode=2004Prama..63.1283I|doi=10.1007/BF02704895|issn=0973-7111}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Indumathi|first=D.|date=2015-07-15|title=India-based neutrino observatory (INO): Physics reach and status report|journal=AIP Conference Proceedings|language=English|volume=1666|issue=1|page=100003|bibcode=2015AIPC.1666j0003I|doi=10.1063/1.4915571|issn=0094-243X|osti=22490649}}</ref> == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == ਇੰਦੂਮਤੀ ਡੀ. ਦਾ ਵਿਆਹ ਇੱਕ ਕੰਪਿਊਟਰ ਵਿਗਿਆਨੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਦੋ ਬੇਟੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੋਦ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਅਟੁੱਟ ਹੋਣ ਦੀ ਦਰ ਦਾ ਇੱਕ ਕਾਰਨ ਵਜੋਂ ਵਾਧੂ ਘਰੇਲੂ ਕੰਮਾਂ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ, ਇੱਕ ਗਤੀਸ਼ੀਲਤਾ ਜੋ ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਸਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰ ਹੈ। == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] 72yrtmpmdvej2a0fwe8e40mvi1ndbny 0 165545 842385 679638 2026-07-10T20:36:26Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842385 wikitext text/x-wiki '''ਅਗਰਵਾਲ''' ਇੱਕ [[ਬਾਣੀਆ]] [[ਵੈਸ਼|ਵੈਸ਼ਿਆ]] ਭਾਈਚਾਰਾ ਹੈ, ਜੋ ਪੂਰੇ '''ਉੱਤਰੀ''', ਮੱਧ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ, ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਰਾਜਸਥਾਨ]], [[ਹਰਿਆਣਾ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]], [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]], [[ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]], [[ਉੱਤਰਾਖੰਡ]], ਦਿੱਲੀ, [[ਛੱਤੀਸਗੜ੍ਹ]], [[ਗੁਜਰਾਤ]] ਅਤੇ [[ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਵਿੱਚ ਮਿਲ਼ਦਾ ਹੈ। <ref name="Hanks2003">{{Cite book|title=Dictionary of American Family Names|last=Hanks|first=Patrick|date=8 May 2003|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-977169-1|page=xcvi|language=en|quote=The Banias of northern India are really a cluster of several communities, of which the Agarwal Banias, Oswal Banias, and Porwal Banias are mentioned separately in connection with certain surnames.}}</ref> <ref>{{Cite web |date=6 February 2015 |title=A history of the Agrawal's |url=https://www.livemint.com/Leisure/TYwWWYXGX3L72a1psxhe3N/A-history-of-the-Agarwals.html}}</ref> ਅਗਰਵਾਲ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਮੈਂਬਰ [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਪੰਜਾਬ]] ਅਤੇ [[ਸਿੰਧ]] ਦੇ ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਿਲ਼ਦੇ ਹਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ [[ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ]] ਦੇ ਸਮੇਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਨਵੀਂ ਬਣੀ ਸਰਹੱਦ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਆਜ਼ਾਦ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਗਏ ਸਨ। <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=OJQrAAAAIAAJ|title=Trade and Commerce in Rajasthan During the 18th Century|last=Gupta|first=Babu Lal|date=1987|publisher=Jaipur Publishing House|page=88|language=en}}</ref> <ref name="Das2012">{{Cite book|title=Resilience and Identity in Urban India: Anthropology of Barmer and Tehri|last=Das|first=Sibir Ranjan|date=2012|publisher=[[Anthropological Survey of India]]|isbn=978-81-922974-9-1|page=107|language=en}}</ref> <ref>{{Cite news|url=http://www.dawn.com/news/1110497|title=Nagar Mahal – from Agarwals to Sukheras|last=Gulzar Ahmed Chaudhry|date=4 June 2014|work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]|location=Pakistan}}</ref> ਅਗਰਵਾਲਾਂ ਵੱਲੋਂ ਅਪਣਾਏ ਗਏ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਧਰਮਾਂ ਵਿੱਚ [[ਵੈਸ਼ਨਵਵਾਦ|ਵੈਸ਼ਨਵ]] [[ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ|ਹਿੰਦੂ]] ਅਤੇ [[ਜੈਨ ਧਰਮ]] ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=LyJLDwAAQBAJ&pg=PA33|title=Protestant Christianity in the Indian Diaspora: Abjected Identities, Evangelical Relations, and Pentecostal Visions|last=Goh|first=Robbie B. H.|date=2018-02-08|publisher=SUNY Press|isbn=978-1-4384-6944-7|language=en|quote=Agarwal recounts how the news of his own conversion was greeted by his grandmother in Punjab...}}</ref> <ref name="SikandKatju1994">{{Cite journal|last=Sikand|first=Yoginder|last2=Katju|first2=Manjari|date=20 August 1994|title=Mass Conversions to Hinduism among Indian Muslims|url=https://archive.org/details/economic-political-weekly_1994-08_29_34/page/2214|journal=Economic and Political Weekly|language=en|volume=29|issue=34|pages=2214–2219}}</ref> [[ਤਸਵੀਰ:Agrasen_ki_Baoli,_New_Delhi,_India_-_20070127.jpg|thumb|250x250px| ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ [[ਅਗਰਸੈਨ ਦੀ ਬਾਉਲੀ|ਅਗਰਸੇਨ ਕੀ ਬਾਉਲੀ]], ਜੋ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ [[ਤੁਗ਼ਲਕ ਵੰਸ਼|ਤੁਗਲਕ ਰਾਜਵੰਸ਼]] ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਅਗਰਵਾਲ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੇ ਬਣਾਈ ਸੀ। <ref>{{Cite book|title=Down to Earth: Science and Environment Fortnightly, Volume 16, Issues 16-24|date=2008|publisher=Society for Environmental Communications|page=71|language=en|quote=Resembling Tughlak period architectures, it was probably constructed by the Agrawal community (tracing back to Maharaja Agrasen).}}</ref>]] == ਇਤਿਹਾਸ == ਅਗਰਵਾਲ ਵੱਡੇ [[ਬਾਣੀਆ]] ਭਾਈਚਾਰੇ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ। === ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ ਵੱਲ ਪਰਵਾਸ === ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਮੁਗਲ ਹਕੂਮਤ ਦੌਰਾਨ, ਅਤੇ [[ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ|ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ]] ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਕੁਝ ਅਗਰਵਾਲ [[ਬਿਹਾਰ]] ਅਤੇ [[ਕੋਲਕਾਤਾ|ਕਲਕੱਤਾ]] ਚਲੇ ਗਏ, ਤੇ [[ਮਾਰਵਾੜੀ ਲੋਕ|ਮਾਰਵਾੜੀਆਂ]] ਦਾ ਮੁੱਖ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਏ। <ref>{{Cite book|title=Community and Public Culture: The Marwaris in Calcutta, c. 1897–1997|url=https://archive.org/details/communitypublicc0000hard|last=Hardgrove|first=Anne|publisher=Columbia University Press|year=2004|isbn=978-0-23112-216-0}}</ref> ==ਗੋਤ== {{columns-list|colwidth=15em| # ਬਾਂਸਲ # ਗੋਇਲ # ਕੌਸ਼ਲ # ਕਾਂਸਲ # ਬਿੰਦਸ # ਧਰਨ # ਸਿੰਗਲ # ਜਿੰਦਲ # ਮਿੱਤਲ # ਤਿੰਗਲ # ਤਾਇਲ # ਗਰਗ # ਭੰਦਲ # ਨੰਗਲ # ਮੰਗਲ # ਆਇਰਨ # ਮਧੂਕੁਲ # ਗੋਇਨ }} ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਮਾਜਕ ਸਮੂਹ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਉਪਨਾਮ]] t3lq68lx1t0tnpcyw508lp2q3ic1acl 0 165548 842250 679279 2026-07-10T18:15:22Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842250 wikitext text/x-wiki '''ਡੋਗਰ''' [[ਮੁਸਲਮਾਨ|ਮੁਸਲਿਮ]] ਵਿਰਾਸਤ (''[[wiktionary:bradree|ਬਰਾਦਰੀ]]'') ਦੇ [[ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ|ਪੰਜਾਬੀ]] ਲੋਕ ਹਨ। 'ਡੋਗਰ' ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਾਮ ਦੇ ਆਖਰੀ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। == ਇਤਿਹਾਸ == ਡੋਗਰ ਲੋਕ [[ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ|ਮੱਧਕਾਲ]] ਦੌਰਾਨ [[ਪੰਜਾਬ]] ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਵਸੇ। <ref name="Singh1988" /> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜਪੂਤ <ref>{{Cite journal|date=2021|title=Socio-cultural condition of South Punjab: a case of Muzaffargarh District|url=http://www.irjei.com/index.php/irjei/article/view/27/17|deadurl=Fiaz HM, Akhtar S, Rind AA|journal=International Research Journal of Education and Innovation|volume=2|issue=2|pages=21–40|doi=10.53575/irjei.3-v2.2(21)21-40|doi-access=free}}</ref> ( [[ਭਾਰਤੀ ਉਪਮਹਾਂਦੀਪ|ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ]] ਦੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਜੁੜੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਸਮੂਹ) ਬਰਾਦਰੀਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਖਾ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਡੋਗਰਾਂ ਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇੱਕ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਕਰਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜੋ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਸੁੱਕੇ ਕੇਂਦਰੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਮਾਲਕ ਬਣ ਗਏ ਜਿੱਥੇ ਕਾਸ਼ਤ ਲਈ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਕੰਮ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=1QmrSwFYe60C&dq=caste+of+Dogars&pg=PA244|title=Peasant History of Late Pre-colonial and Colonial India|last=Chaudhuri|first=B. B.|publisher=Pearson Education India|year=2008|isbn=978-8-13171-688-5|volume=8|pages=194–195}}</ref> ''[[ਜਵਾਰ (ਫ਼ਸਲ)|ਜਵਾਰ]]'' (ਬਾਜਰਾ) ਅਤੇ [[ਕਣਕ]] ਵਰਗੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਉਹ ਅੰਸ਼ਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਕ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। <ref name="Singh1988">{{Cite journal|year=1988|title=Conformity and conflict: tribes and the 'agrarian system' of Mughal India|url=https://www.academia.edu/download/62288224/Conformity___Conflict.pdf|deadurl=Singh C|journal=The Indian Economic & Social History Review|volume=25|issue=3|pages=319–340|doi=10.1177/001946468802500302}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 17ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ, [[ਮੁਲਤਾਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਲੱਖੀ]] ਜੰਗਲ (ਅਜੋਕੇ ਮੁਲਤਾਨ ਵਿੱਚ) ਦੀ ਫੌਜਦਾਰੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਡੋਗਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਬੀਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ|ਮੁਗਲ]] ਬਾਦਸ਼ਾਹ [[ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ]] ਦੀ ਸੱਤਾ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। <ref>{{Cite journal|year=1988|title=Centre and periphery in the Mughal State: the case of seventeenth-century Panjab|url=https://archive.org/details/sim_modern-asian-studies_1988-05_22_2/page/n90|deadurl=Singh C|journal=Modern Asian Studies|volume=22|issue=2|at=313|doi=10.1017/s0026749x00000986|jstor=312624}}</ref> ਡੋਗਰਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਸੂਫ਼ੀ ਕਵੀ [[ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ]] ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਦੁਖਦਾਈ ਰੋਮਾਂਸ, ''[[ਹੀਰ ਰਾਂਝਾ]]'' ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। <ref>{{Cite journal|last=Gaeffke|first=Peter|date=April 1991|title=Reviewed Work: Hīr Vāriṡ Śāh, poème panjabi du XVIIIe siècle: Introduction, translittération, traduction et commentaire. Tome I, strophes 1 à 110 by Denis Matringe|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-oriental-society_april-june-1991_111_2/page/408|journal=Journal of the American Oriental Society|volume=111|issue=2|pages=408–409|doi=10.2307/604050|jstor=604050}}</ref> == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * [[ਲਖੀ ਜੰਗਲ]] == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਮਾਜਕ ਸਮੂਹ]] bhv580ve1403i5vgjnnrv8wwj268r6n 0 165686 842329 768623 2026-07-10T19:45:36Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842329 wikitext text/x-wiki '''ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਹੇਰੇਹ''' (6 ਨਵੰਬਰ, 1927 – 29 ਸਤੰਬਰ, 2022) <ref>[http://webeye.ophth.uiowa.edu/update/index.htm Sohan S. Hayreh, MD, MS, PHD, DSC, FRCS, FRCOPHTH (1927-2022)], ''University of Iowa, Department of Ophthalmology''. Retrieved October 7, 2022.</ref> <ref name=":0" /> ਇੱਕ ਨੇਤਰ ਵਿਗਿਆਨੀ, ਕਲੀਨਿਕਲ ਵਿਗਿਆਨੀ, ਅਤੇ ਆਇਓਵਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਨੇਤਰ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਐਮਰੀਟਸ ਸੀ। ਫਲੋਰਸੀਨ ਐਂਜੀਓਗ੍ਰਾਫੀ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੋਢੀ ਵਜੋਂ, ਉਸਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅੱਖ ਅਤੇ ਆਪਟਿਕ ਨਰਵ ਦੀਆਂ ਨਾੜੀਆਂ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅਥਾਰਟੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। <ref>{{Cite news|url=http://goliath.ecnext.com/coms2/gi_0199-551722/Dr-Sohan-Hayreh-World-authority.html|title=Dr. Sohan Hayreh: World authority on the Retina|last=SerVaas|first=Cory|date=May 1, 2004|work=The Saturday Evening Post|issue=3|volume=276}}</ref> 60 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਤੋਂ, ਹੈਰੇਹ ਨੇਤਰ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਬੁਨਿਆਦੀ, ਪ੍ਰਯੋਗਾਤਮਕ ਅਤੇ ਕਲੀਨਿਕਲ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮੀ ਨਾਲ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਨੇਤਰ ਵਿਗਿਆਨ ਰਸਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ 400 ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੌਲਿਕ ਲੇਖਾਂ, ਖੋਜ ਦੇ ਆਪਣੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਛੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਮੋਨੋਗ੍ਰਾਫ ਅਤੇ ਅੱਖ ਸੰਬੰਧੀ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿੱਚ 50 ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਧਿਆਏ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ। <ref name=":0">Living legends in ophthalmology - Prof Sohan Singh Hayreh. Indian J Ophthalmol 2018;66:1673.</ref> ਉਸਨੇ ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਬਿਮਾਰੀ, ਆਪਟਿਕ ਡਿਸਕ ਅਤੇ ਆਪਟਿਕ ਨਰਵ, ਰੈਟਿਨਲ ਅਤੇ ਕੋਰੋਇਡਲ ਨਾੜੀ ਸੰਬੰਧੀ ਵਿਗਾੜ, ਗਲਾਕੋਮੈਟਸ ਆਪਟਿਕ ਨਿਊਰੋਪੈਥੀ, ਖਤਰਨਾਕ ਧਮਣੀ ਹਾਈਪਰਟੈਨਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਫੰਡਸ ਤਬਦੀਲੀਆਂ, ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਨਿਓਵੈਸਕੁਲਰਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ, ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਰਾਇਮੇਟੋਲੋਜਿਕ ਵਿਕਾਰ, ਰਾਤ ਦਾ ਧਮਣੀ ਹਾਈਪੋਟੈਨਸ਼ਨ ਆਦਿ ਨਾਲ਼ ਨਜਿੱਠਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨਿਰੀਖਣ ਕੀਤੇ। <ref>{{Cite journal|last=Jonas|first=J. B.|year=2004|title=Introducing Sohan Singh Hayreh, the 2003 Recipient of the Weisenfeld Award|url=https://archive.org/details/sim_investigative-ophthalmology-visual-science_2004-03_45_3/page/748|journal=Investigative Ophthalmology & Visual Science|volume=45|issue=3|pages=748|doi=10.1167/iovs.03-0508|doi-access=free}}</ref> ਉਹ ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ਼ ਮੈਡੀਕਲ ਸਾਇੰਸਜ਼ ਦਾ ਚੁਣਿਆ ਹੋਇਆ ਫੈਲੋ ਸੀ। <ref name="List of Fellows - NAMS">{{Cite web |date=2016 |title=List of Fellows - NAMS |url=http://www.nams-india.in/downloads/fellowsmembers/ZZ.pdf |access-date=March 19, 2016 |publisher=National Academy of Medical Sciences}}</ref> == ਜੀਵਨੀ == === ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ === [[File:Hayreh.JPG|thumb| ਸੋਹਨ ਸਿੰਘ ਹੇਰੇਹ (12 ਜੂਨ 2009) ਸਮਾਰੋਹ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਲੰਡਨ ਦੇ ਰਾਇਲ ਕਾਲਜ ਆਫ ਔਫਥੈਲਮੋਲੋਜਿਸਟਸ ਤੋਂ ਆਨਰੇਰੀ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ ਮਿਲੀ।]] ਹੇਰੇਹ ਦਾ ਜਨਮ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਦੇ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਪਿੰਡ [[ਲਿੱਤਰਾਂ ਪਿੰਡ |ਲਿੱਤਰਾਂ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇੱਕ ਕਿਸਾਨ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ, ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਸਨੂੰ ਡਾਕਟਰ ਬਣਾਉਣਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਡਾਕਟਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ ਬੀਮਾਰ ਹੋਣ 'ਤੇ ਕੋਈ ਡਾਕਟਰੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲ਼ਦੀ ਸੀ। 1946 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਡਾਕਟਰੀ ਸਿੱਖਿਆ [[ਲਹੌਰ|ਲਾਹੌਰ]] ਦੇ ਕਿੰਗ ਐਡਵਰਡ ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਪਰ 1947 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ ਕਾਰਨ, ਹੇਰੇਹ ਨੂੰ ਕਾਲਜ ਦੇ ਹੋਰ ਗੈਰ-ਮੁਸਲਿਮ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਲਾਹੌਰ ਛੱਡਣਾ ਪਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਮੈਡੀਕਲ ਡਿਗਰੀ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ। ਮੈਡੀਕਲ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਹੋਣ ਅਤੇ ਜਨਰਲ ਸਰਜਰੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਿਖਲਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਸ਼ਾਰਟ ਸਰਵਿਸ ਕਮਿਸ਼ਨ 'ਤੇ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਮੈਡੀਕਲ ਕੋਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ; ਜਿੱਥੇ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਉਸਨੇ ਜਨਰਲ ਸਰਜਨ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸਰਹੱਦ ਦੇ ਨੇੜੇ ਮਾੜੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਫੌਜ ਦੇ ਨਾਲ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਫੌਜ ਪ੍ਰਤੀ ਆਪਣੀ ਵਚਨਬੱਧਤਾ ਖਤਮ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਅਕਾਦਮਿਕ ਅਤੇ ਖੋਜ ਕੈਰੀਅਰ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਬੇਚੈਨ ਸੀ। 1955 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਅਕਾਦਮਿਕ ਸੰਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਕਿ ਨਵੇਂ ਖੋਲ੍ਹੇ ਗਏ [[ਸਰਕਾਰੀ ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜ, ਪਟਿਆਲਾ]] ਵਿੱਚ ਸਰੀਰ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਸੀ। === ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਅਤੇ ਬਾਹਰ ਖੋਜ ਕੈਰੀਅਰ === ਆਪਣੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ, ਹੈਰੇਹ ਨੇ ਨੇਤਰ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਖੋਜ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ "ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਤਬਦੀਲੀ ਲਿਆਂਦੀ" । <ref>Lotery, Andrew. “Citation for the Award of Honorary FRCOphth.” Honorary Fellowship Ceremony. Royal College of Ophthalmologists, London, England. 2009.</ref> ਸਰਕਾਰੀ ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜ ਵਿਚ ਉਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਖੋਜ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਆਪਟਿਕ ਨਰਵ ਦੀ ਕੇਂਦਰੀ ਧਮਣੀ ਦੀ ਹੋਂਦ ਬਾਰੇ ਜੂਲੇਸ ਫ੍ਰੈਂਕੋਇਸ ਅਤੇ ਏ. ਨੀਟੈਂਸ ਦੁਆਰਾ ਖੋਜਾਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਨਾ ਸੀ; ਹੇਰੇਹ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ ਪਾਇਆ ਕਿ ਧਮਣੀ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਸੀ। 1961 ਵਿੱਚ, ਹੇਰੇਹ ਪਹਿਲਾ ਭਾਰਤੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਲੰਡਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਮੈਡੀਕਲ ਸਾਇੰਸਜ਼ ਵਿੱਚ ਅੰਦਰੂਨੀ ਦਬਾਅ ਦੇ ਉੱਚੇ ਹੋਣ 'ਤੇ ਆਪਟਿਕ ਡਿਸਕ ਐਡੀਮਾ ਦੇ ਜਰਾਸੀਮ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨ ਲਈ ਉੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾਵਾਨ ਬੀਟ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਰਿਸਰਚ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, । ਆਪਣੀ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਉਸਨੂੰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਨੇਤਰ ਵਿਗਿਆਨੀ, ਸਰ ਸਟੀਵਰਟ ਡਿਊਕ-ਏਲਡਰ ਨੇ ਲੋੜੀਂਦੀ ਅਗਵਾਈ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਬੀਟ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਰਿਸਰਚ ਫੈਲੋ ਵਜੋਂ ਆਪਣੇ ਤਿੰਨ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਹੇਰੇਹ ਨੂੰ ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ਕਿ "ਭਾਰਤ ਵਾਪਸ ਜਾਣਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਹੂਲਤਾਂ ਅਤੇ ਫੰਡਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਕਾਰਨ ਕਿਸੇ ਵੀ ਗੰਭੀਰ ਨੇਤਰ ਸੰਬੰਧੀ ਖੋਜ ਨੂੰ ਅਲਵਿਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਰੁਕਣਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਨੇਤਰ ਵਿਗਿਆਨ ਆਪਣਾ ਕੈਰੀਅਰ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨੀ ਹੈ।" <ref>{{Cite journal|last=Hayreh|first=Sohan Singh|year=1991|title=Adventure in three worlds|url=https://archive.org/details/sim_survey-of-ophthalmology_january-february-1991_35_4/page/317|journal=Survey of Ophthalmology|volume=35|issue=4|pages=317–24|doi=10.1016/0039-6257(91)90054-J|pmid=2011827}}</ref> ਉਸਨੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਖੋਜ, ਕਲੀਨਿਕਲ ਨੇਤਰ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਕੈਰੀਅਰ ਬਣਾਇਆ। ਬਰਮਿੰਘਮ ਅਤੇ ਮਿਡਲੈਂਡ ਆਈ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੀਨੀਅਰ ਹਾਊਸ ਅਫਸਰ ਵਜੋਂ ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਿਤਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਹੈਰੇਹ 1965 ਵਿੱਚ ਲੰਡਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ ਔਫਥਲਮੋਲੋਜੀ ਵਿੱਚ , ਇਸ ਵਾਰ ਕਲੀਨਿਕਲ ਓਫਥਲਮੋਲੋਜੀ ਵਿੱਚ ਲੈਕਚਰਾਰ ਵਜੋਂ ਵਾਪਸ ਪਰਤਿਆ। [[ਤਸਵੀਰ:Watumull_Prize_(India_House),_1964.jpg|thumb| ਵਾਟੂਮੁਲ ਟਰੱਸਟ, ਹੋਨੋਲੂਲੂ ਦੁਆਰਾ ਮੈਡੀਕਲ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਵਾਟੂਮੁਲ ਇਨਾਮ। ਇੰਡੀਆ ਹਾਊਸ (ਭਾਰਤੀ ਦੂਤਾਵਾਸ), ਲੰਡਨ, 1964।]] 1969 ਵਿੱਚ, ਹੇਰੇਹ ਨੇ ਏਡਿਨਬਰਗ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਨੇਤਰ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਸੀਨੀਅਰ ਲੈਕਚਰਾਰ (ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਰੀਡਰ) ਵਜੋਂ ਅਹੁਦਾ ਸੰਭਾਲਿਆ ਅਤੇ ਐਡਿਨਬਰਗ ਰਾਇਲ ਇਨਫਰਮਰੀ ਵਿੱਚ ਸਲਾਹਕਾਰ ਨੇਤਰ ਵਿਗਿਆਨੀ ਵਜੋਂ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਐਡਿਨਬਰਗ ਵਿੱਚ, ਹੇਰੇਹ ਨੇ ਆਪਣੀ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਪਤਨੀ, ਸ਼ੈਲਾਗ ਹੈਂਡਰਸਨ, ਐਡਿਨਬਰਗ ਰਾਇਲ ਇਨਫਰਮਰੀ ਦੇ ਆਈ ਪਵੇਲੀਅਨ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕੀਤੀ। ਹੇਰੇਹ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਸੰਪਾਦਨ ਅਤੇ ਤਿਆਰੀ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਦਿੱਤਾ। 1973 ਵਿੱਚ, ਹੇ\ਰੇਹ ਨੂੰ ਆਇਓਵਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਨੇਤਰ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੱਕ ਆਇਓਵਾ ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਅਤੇ ਕਲੀਨਿਕਾਂ ਦੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਨੇਤਰ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਅਤੇ ਓਕੂਲਰ ਵੈਸਕੁਲਰ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਰਿਹਾ। 1987 ਵਿੱਚ, ਲੰਡਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਬਿਮਾਰੀ ਅਤੇ ਆਪਟਿਕ ਨਰਵ ਵਿਕਾਰ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਕੰਮ ਲਈ ਮੈਡੀਸਨ ਵਿੱਚ ਡਾਕਟਰ ਆਫ਼ ਸਾਇੰਸ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ। 2018 ਵਿੱਚ, ਹੇਰੇਹ ਨੂੰ ''ਇੰਡੀਅਨ ਜਰਨਲ ਆਫ਼ ਓਫਥਲਮੋਲੋਜੀ'' ਦੁਆਰਾ ਨੇਤਰ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਲਿਵਿੰਗ ਲੈਜੈਂਡ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। <ref name=":0">Living legends in ophthalmology - Prof Sohan Singh Hayreh. Indian J Ophthalmol 2018;66:1673.</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਲੰਧਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2022]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1927]] q02rjbo68kg465d69vz4ka1tembw7xy 0 166745 842334 829229 2026-07-10T19:50:03Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842334 wikitext text/x-wiki {{Infobox software | title = ਨਾਈਮ | screenshot = | logo = KNIMELogoTM.svg | caption = ਨਵੀਨਤਾ ਲਈ ਖੁੱਲ੍ਹਾ | developer = ਨਾਈਮ | latest release version = 4.7.2 | latest release date = ਮਾਰਚ 29, 2023<ref name="latest-version">{{cite web |url=https://www.knime.com/whats-new-in-knime-40 |title=What's New in KNIME Analytics Platform 4.0 and KNIME Server 4.9 |website=knime.com }}</ref> | programming language = [[ਜਾਵਾ (ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਿੰਗ ਭਾਸ਼ਾ)|ਜਾਵਾ]] | operating system = [[ਲੀਨਕਸ]], [[ਮੈਕ ਓਪਰੇਟਿੰਗ ਸਿਸਟਮ]], [[ਮਾਈਕਰੋਸਾਫਟ ਵਿੰਡੋਜ਼|ਵਿੰਡੋਜ਼]] | language = English | genre = [[ਗਾਈਡਡ ਐਨਾਲੈਟਿਕਸ]] / [[ਇੰਟਰਪ੍ਰਾਈਜ ਰੀਪੋਰਟਿੰਗ|ਇੰਟਰਪ੍ਰਾਈਜ ਰੀਪੋਰਟਿੰਗ]] / [[ਬਿਜਨਸ਼ ਇੰਟੈਂਲੀਜੈਂਸ]] / [[ਡੇਟਾ ਮਾਈਨਿੰਗ]]/ [[ਡੀਪ ਲਰਨਿੰਗ]] / [[ਡੇਟਾ ਐਨਾਲਸਿਜ]] / [[ਟੈਕਸਟ ਮਾਈਨਿੰਗ| ਟੈਕਸਟ ਮਾਈਨਿੰਗ]] / [[ਬਿਗ ਡੇਟਾ]] | license = ਜੀਐਨਯੂ ਆਮ ਪਬਲਿਕ ਲਾਇਸੰਸ | website = {{URL|http://www.knime.com/}} }} '''ਨਾਈਮ''' ( {{IPAc-en|n|aɪ|m}} ), '''ਕੋਨਸਟਨਜ਼ ਇਨਫਰਮੇਸ਼ਨ ਮਾਈਨਰ''', <ref>{{Cite journal|last=Berthold|first=Michael R.|last2=Cebron|first2=Nicolas|last3=Dill|first3=Fabian|last4=Gabriel|first4=Thomas R.|last5=Kötter|first5=Tobias|last6=Meinl|first6=Thorsten|last7=Ohl|first7=Peter|last8=Thiel|first8=Kilian|last9=Wiswedel|first9=Bernd|date=16 November 2009|title=KNIME - the Konstanz information miner|url=http://centaur.reading.ac.uk/6139/1/2006_DiFatta06-MASS-ISC.pdf|journal=ACM SIGKDD Explorations Newsletter|volume=11|issue=1|pages=26|doi=10.1145/1656274.1656280}}</ref> ਇੱਕ ਮੁਫ਼ਤ ਅਤੇ ਓਪਨ ਸੋਰਸ ਡੇਟਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ, ਰਿਪੋਰਟਿੰਗ ਅਤੇ ਏਕੀਕਰਣ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਹੈ। ਨਾਈਮ ਆਪਣੀ ਮਾਡਯੂਲਰ ਡਾਟਾ ਪਾਈਪਲਾਈਨਿੰਗ "ਬਿਲਡਿੰਗ ਬਲਾਕਸ ਆਫ਼ ਐਨਾਲਿਟਿਕਸ" ਸੰਕਲਪ ਦੁਆਰਾ ਮਸ਼ੀਨ ਸਿਖਲਾਈ ਅਤੇ ਡੇਟਾ ਮਾਈਨਿੰਗ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨੂੰ ਏਕੀਕ੍ਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ [[ਗਰਾਫੀਕਲ ਯੂਜ਼ਰ ਇੰਟਰਫੇਸ|ਗ੍ਰਾਫਿਕਲ ਯੂਜ਼ਰ ਇੰਟਰਫੇਸ]] ਅਤੇ JDBC ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨੋਡਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਡੇਟਾ ਸਰੋਤਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਾਉਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੀ-ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ (ਐਕਸਟਰੈਕਸ਼ਨ, ਟ੍ਰਾਂਸਫਾਰਮੇਸ਼ਨ, ਲੋਡਿੰਗ) ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਮਾਡਲਿੰਗ, ਡੇਟਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਅਤੇ ਵਿਜ਼ੂਅਲਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ ਲਈ, ਬਿਨਾਂ ਜਾਂ ਸਿਰਫ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ, ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਿੰਗ ਦੇ ਨਾਲ। 2006 ਤੋਂ, ਨਾਈਮ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਫਾਰਮਾਸਿਊਟੀਕਲ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ,<ref>{{Cite journal|last=Tiwari|first=Abhishek|last2=Sekhar|first2=Arvind K.T.|date=October 2007|title=Workflow based framework for life science informatics|url=https://archive.org/details/sim_computational-biology-and-chemistry_october-december-2007_31_5-6/page/305|journal=Computational Biology and Chemistry|volume=31|issue=5–6|pages=305–319|doi=10.1016/j.compbiolchem.2007.08.009|pmid=17931570}}</ref> ਇਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੋਰ ਖੇਤਰਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ CRM ਗਾਹਕ ਡੇਟਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ’, ਵਪਾਰਕ ਖੁਫੀਆ ਜਾਣਕਾਰੀ, ਟੈਕਸਟ ਮਾਈਨਿੰਗ ਅਤੇ ਵਿੱਤੀ ਡੇਟਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਨਾਈਮ ਨੂੰ ਰੋਬੋਟਿਕ ਪ੍ਰੋਸੈਸ ਆਟੋਮੇਸ਼ਨ (ਟੂਲ ਵਜੋਂ ਵਰਤਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=KNIME Analytics Platform Bot |url=https://www.airslate.com/bot/explore/knime-analytics-platform-bot |access-date=2023-05-07 |archive-date=2021-06-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210603175928/https://www.airslate.com/bot/explore/knime-analytics-platform-bot |url-status=dead }},</ref> ਨਾਈਮ ਦਾ ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ ਜ਼ਿਊਰਿਕ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਕੋਨਸਟਾਂਜ਼, ਬਰਲਿਨ, ਅਤੇ ਆਸਟਿਨ (ਯੂਐਸਏ) ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਦਫਤਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ। == ਇਤਿਹਾਸ == ਨਾਈਮ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਜਨਵਰੀ 2004 ਵਿੱਚ ਕੌਨਸਟਾਂਜ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਸਾੱਫਟਵੇਅਰ ਇੰਜੀਨੀਅਰਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਟੀਮ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਮਲਕੀਅਤ ਉਤਪਾਦ ਵਜੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਮਾਈਕਲ ਬਰਥੋਲਡ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ ਮੂਲ ਵਿਕਾਸਕਾਰ ਟੀਮ ਸਿਲੀਕਾਨ ਵੈਲੀ ਦੀ ਇੱਕ ਕੰਪਨੀ ਤੋਂ ਆਈ ਸੀ, ਜੋ ਫਾਰਮਾਸਿਊਟੀਕਲ ਉਦਯੋਗ ਲਈ ਸਾੱਫਟਵੇਅਰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਟੀਚਾ ਇੱਕ ਮਾਡਿਊਲਰ, ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਕੇਲੇਬਲ ਅਤੇ ਓਪਨ ਡਾਟਾ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਬਣਾਉਣਾ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨ ਖੇਤਰ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਡਾਟਾ ਲੋਡਿੰਗ, ਕਾਰਵਾਈ, ਪਰਿਵਰਤਨ, ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਅਤੇ ਵਿਜ਼ੂਅਲ ਖੋਜ ਮੋਡੀਊਲ ਦੇ ਆਸਾਨ ਏਕੀਕਰਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਇੱਕ ਸਹਿਯੋਗ ਅਤੇ ਖੋਜ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਹੋਣਾ ਸੀ ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਡੇਟਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਏਕੀਕਰਣ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਵਜੋਂ ਵੀ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=Open for Innovation |url=https://www.knime.com/open-for-innovation |website=KNIME.com}}</ref> 2006 ਵਿੱਚ ਨਾਈਮ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸੰਸਕਰਣ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਕਈ ਫਾਰਮਾਸਿਊਟੀਕਲ ਕੰਪਨੀਆਂ ਨੇ ਨਾਈਮ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਜੀਵਨ ਵਿਗਿਆਨ ਸਾਫਟਵੇਅਰ ਵਿਕਰੇਤਾਵਾਂ ਨੇ ਨਾਈਮ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਟੂਲਸ ਨੂੰ ਜੋੜਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।<ref>{{Cite web |url=http://www.tripos.com/knime |title=Tripos, Inc. |access-date=2023-05-07 |archive-date=2011-07-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110717104252/http://www.tripos.com/knime/ |url-status=dead }}</ref> <ref>[http://www.schrodinger.com/ProductDescription.php?mID=6&sID=33&cID=0 Schrödinger] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090925095936/http://www.schrodinger.com/ProductDescription.php?mID=6&sID=33&cID=0|date=2009-09-25}}</ref><ref>[http://www.infocom.co.jp/bio/develop/jchemextension_en.html ChemAxon] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110717125630/http://www.infocom.co.jp/bio/develop/jchemextension_en.html|date=2011-07-17}}</ref> <ref>[http://enalosplus.novamechanics.com/ NovaMechanics Ltd.]</ref> <ref>[http://www.treweren.com/ Treweren Consultants]</ref> ਉਸ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਜਰਮਨ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਲੇਖ ਦੇ ਬਾਅਦ,<ref>Datenbank-Mosaik Data Mining oder die Kunst, sich aus Millionen Datensätzen ein Bild zu machen, c't 20/2006, S. 164ff, Heise Verlag.</ref> ਕਈ ਹੋਰ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਉਪਭੋਗਤਾ<ref>{{Cite web |url=http://tech.knime.org/forum |title=Forum auf der KNIME Webseite |access-date=2023-05-07 |archive-date=2017-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170426063901/http://tech.knime.org/forum |url-status=dead }}</ref> <ref>{{Cite web |title=Pervasive |url=http://www.pervasivedatarush.com/products/Pages/DataRushforKnime.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100829035639/http://www.pervasivedatarush.com/products/Pages/DataRushforKnime.aspx |archive-date=2010-08-29 |access-date=2010-12-07}}</ref> ਜਹਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ। 2012 ਤੱਕ, ਨਾਈਮ 15,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਸਲ ਉਪਭੋਗਤਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਹੈ (ਭਾਵ ਡਾਊਨਲੋਡ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਪਰ ਉਪਭੋਗਤਾ ਨਿਯਮਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅੱਪਡੇਟ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਉਹ ਉਪਲੱਬਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ) ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਜੀਵਨ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਬੈਂਕਾਂ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕਾਂ, ਕਾਰ ਨਿਰਮਾਤਾਵਾਂ, ਟੈਲੀਕੋਜ਼, ਸਲਾਹਕਾਰ ਫਰਮਾਂ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋਰ ਉਦਯੋਗਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਖੋਜ ਸਮੂਹਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ। ਨਾਈਮ ਸਰਵਰ ਅਤੇ ਨਾਈਮ ਬਿਗ ਡੇਟਾ ਐਕਸਟੈਂਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਨਵੀਨਤਮ ਅੱਪਡੇਟ, ਅਪਾਚੇ ਸਪਾਰਕ 2.3, ਪੈਰਕੇਟ ਅਤੇ ਐਚ ਡੀ ਐਫ ਐਸ ਕਿਸਮ ਸਟੋਰੇਜ ਲਈ ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਲਗਾਤਾਰ ਛੇਵੇਂ ਸਾਲ, ਨਾਈਮ ਨੂੰ ਗਾਰਟਨਰ ਦੀ ਮੈਜਿਕ ਕੁਆਡਰੈਂਟ ਵਿੱਚ ਡੇਟਾ ਸਾਇੰਸ ਅਤੇ ਮਸ਼ੀਨ ਲਰਨਿੰਗ ਪਲੇਟਫਾਰਮਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਲੀਡਰ ਵਜੋਂ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। [[ਤਸਵੀਰ:Knime.jpg|thumb|250x250px| ਨਾਈਮ ਦਾ ਇੱਕ ਸਕ੍ਰੀਨਸ਼ੌਟ]] == ਅੰਦਰੂਨੀ == ਨਾਈਮ ਉਪਭੋਗਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਡਾਟਾ ਪ੍ਰਵਾਹ (ਜਾਂ ਪਾਈਪਲਾਈਨਾਂ) ਬਣਾਉਣ, ਚੋਣਵੇਂ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੁਝ ਜਾਂ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਦਮਾਂ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ, ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇੰਟਰਐਕਟਿਵ ਵਿਜੇਟਸ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਨਤੀਜਿਆਂ, ਮਾਡਲਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਨਾਈਮ ਜਾਵਾ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਕਲਿਪਸ ਸਾਫਟਵੇਅਰ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਵਾਧੂ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪਲੱਗਇਨਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਲਈ ਐਕਸਟੈਂਸ਼ਨ ਵਿਧੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕੋਰ ਸੰਸਕਰਣ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਡੇਟਾ ਏਕੀਕਰਣ ਲਈ ਸੈਂਕੜੇ ਮੋਡੀਊਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ (ਫਾਈਲ I/O, JDBC ਜਾਂ ਮੂਲ ਕਨੈਕਟਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਾਰੇ ਆਮ ਡੇਟਾਬੇਸ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਡੇਟਾਬੇਸ ਨੋਡ, ਡੇਟਾ ਪਰਿਵਰਤਨ (ਫਿਲਟਰ, ਕਨਵਰਟਰ, ਸਪਲਿਟਰ, ਕੰਬਾਈਨਰ, ਜੁਆਇਨਰ) ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਅੰਕੜੇ, ਡੇਟਾ ਮਾਈਨਿੰਗ, ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਅਤੇ ਟੈਕਸਟ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦੇ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਤਰੀਕੇ। ਵਿਜ਼ੂਅਲਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ ਮੁਫਤ ਰਿਪੋਰਟ ਡਿਜ਼ਾਈਨਰ ਐਕਸਟੈਂਸ਼ਨ ਨਾਲ ਸਮਰੱਥਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਨਾਈਮ ਵਰਕਫਲੋਜ਼ ਨੂੰ ਰਿਪੋਰਟ ਟੈਂਪਲੇਟ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਡੇਟਾ ਸੈੱਟਾਂ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਫਾਰਮੈਟਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਡੋਕਸ, ਪੀ.ਪੀ.ਟੀ, ਐਕਸ.ਐਲ.ਐਸ, ਪੀ ਡੀ ਐਫ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਰਯਾਤ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਨਾਈਮ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਸਮਰੱਥਾਵਾਂ ਹਨ: ** ਨਾਈਮਜਕੋਰ-ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਵੱਡੇ ਡੇਟਾ ਵਾਲੀਅਮਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸਿਰਫ ਉਪਲੱਬਧ ਹਾਰਡ ਡਿਸਕ ਸਪੇਸ (ਉਪਲੱਬਧ RAM ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ) ਦੁਆਰਾ ਸੀਮਿਤ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ ਨਾਈਮ 300 ਮਿਲੀਅਨ ਗ੍ਰਾਹਕ ਪਤਿਆਂ, 20 ਮਿਲੀਅਨ ਸੈੱਲ ਚਿੱਤਰਾਂ ਅਤੇ 10 ਮਿਲੀਅਨ ਅਣੂ ਬਣਤਰਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। * ਅਤਿਰਿਕਤ ਪਲੱਗਇਨ ਟੈਕਸਟ ਮਾਈਨਿੰਗ, ਚਿੱਤਰ ਮਾਈਨਿੰਗ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸਮਾਂ ਲੜੀ ਦੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਅਤੇ ਨੈਟਵਰਕ ਲਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੇ ਏਕੀਕਰਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। * ਨਾਈਮ ਕਈ ਹੋਰ ਓਪਨ-ਸੋਰਸ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਨੂੰ ਏਕੀਕ੍ਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਵੇਕਾ, [[H2O.ai]], ਕੇਰਸ, ਸਪਾਰਕ, ਆਰ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਅਤੇ LIBSVM ਤੋਂ ਮਸ਼ੀਨ ਸਿਖਲਾਈ ਐਲਗੋਰਿਦਮ; ਨਾਲ ਹੀ ਪਲਾਟਲੀ, JFreeChart, ImageJ, ਅਤੇ ਕੈਮਿਸਟਰੀ ਡਿਵੈਲਪਮੈਂਟ ਕਿੱਟ ।<ref>{{Cite journal|last=Beisken|first=S.|last2=Meinl|first2=T.|last3=Wiswedel|first3=B.|last4=De Figueiredo|first4=L. F.|last5=Berthold|first5=M.|last6=Steinbeck|first6=C.|year=2013|title=KNIME-CDK: Workflow-driven Cheminformatics|journal=BMC Bioinformatics|volume=14|pages=257|doi=10.1186/1471-2105-14-257|pmc=3765822|pmid=24103053}}</ref> KNIME ਨੂੰ [[ਜਾਵਾ (ਸਾਫ਼ਟਵੇਅਰ ਪਲੇਟਫ਼ਾਰਮ)|Java]] ਵਿੱਚ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਨੋਡ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਹੋਰ ਕੋਡ ਨੂੰ ਕਾਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਰੈਪਰਾਂ ਨੂੰ [[ਜਾਵਾ (ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਿੰਗ ਭਾਸ਼ਾ)|ਜਾਵਾ]], [[ਪਾਈਥਨ (ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਿੰਗ ਭਾਸ਼ਾ)|ਪਾਈਥਨ]], R, [[ਰੂਬੀ (ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਿੰਗ ਭਾਸ਼ਾ)|ਰੂਬੀ]] ਅਤੇ ਹੋਰ ਕੋਡ ਦੇ ਟੁਕੜਿਆਂ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। == ਲਾਇਸੰਸ == ਸੰਸਕਰਣ 2.1 ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਨਾਈਮ ਇੱਕ ਅਪਵਾਦ ਦੇ ਨਾਲ GPLv3 ਦੇ ਅਧੀਨ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਮਲਕੀਅਤ ਐਕਸਟੈਂਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਲਈ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਨੋਡ API ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।<ref>[http://knime.org/blog/knime-210-released KNIME 2.1.0 released] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100417223831/http://knime.org/blog/knime-210-released|date=2010-04-17}}</ref> ਇਹ ਵਪਾਰਕ SW ਵਿਕਰੇਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਾਈਮ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਟੂਲਸ ਨੂੰ ਕਾਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਰੈਪਰ ਜੋੜਨ ਦੀ ਵੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। == ਨਾਈਮ ਕੋਰਸ == ਭਾਵੇਂ ਡੇਟਾ ਸਾਇੰਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਿੰਗ ਹੁਨਰਾਂ ਨੂੰ ਮੰਨਦਾ ਹੈ, ਨਾਈਮ ਡੇਟਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਡੇਟਾ ਸਾਇੰਸ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਧਿਐਨ ਲਈ ਨਾਈਮ ਡੇਟਾ ਰੈਂਗਲਿੰਗ ਅਤੇ ਡੇਟਾ ਸਾਇੰਸ ਲਾਈਨਾਂ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਔਨਲਾਈਨ ਕੋਰਸਾਂ ਦੀਆਂ ਦੋ ਲਾਈਨਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref>[https://www.knime.com/about/news/navigate-the-new-learning-path-now-also-with-self-paced-courses%7CNavigate the new learning path]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=March 2023}}</ref> == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * ਵੇਕਾ - ਮਸ਼ੀਨ-ਲਰਨਿੰਗ ਐਲਗੋਰਿਦਮ ਜੋ ਨਾਈਮ ਵਿੱਚ ਏਕੀਕ੍ਰਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ * ELKI - ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਲੱਸਟਰਿੰਗ ਐਲਗੋਰਿਦਮ ਦੇ ਨਾਲ ਡੇਟਾ ਮਾਈਨਿੰਗ ਫਰੇਮਵਰਕ * ਕੇਰਸ - ਨਿਊਰਲ ਨੈੱਟਵਰਕ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ * ਔਰੇਂਜ - ਇੱਕ ਓਪਨ-ਸੋਰਸ ਡੇਟਾ ਵਿਜ਼ੂਅਲਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ, ਮਸ਼ੀਨ ਲਰਨਿੰਗ ਅਤੇ ਡੇਟਾ ਮਾਈਨਿੰਗ ਟੂਲਕਿੱਟ ਇੱਕ ਸਮਾਨ ਵਿਜ਼ੂਅਲ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਿੰਗ ਫਰੰਟ-ਐਂਡ ਨਾਲ * ਮੁਫਤ ਅਤੇ ਓਪਨ-ਸੋਰਸ ਸਾਫਟਵੇਅਰ ਪੈਕੇਜਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ == ਹਵਾਲੇ == <references /> == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [http://www.knime.org ਨਾਈਮ ਹੋਮਪੇਜ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170507061408/http://www.knime.org/ |date=2017-05-07 }} * [http://hub.knime.com/ ਨਾਈਮ ਹੱਬ] - ਨੋਡਸ, ਕੰਪੋਨੈਂਟਸ, ਵਰਕਫਲੋ ਨੂੰ ਖੋਜਣ ਅਤੇ ਲੱਭਣ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਹੱਲਾਂ 'ਤੇ ਸਹਿਯੋਗ ਕਰਨ ਲਈ ਅਧਿਕਾਰਤ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਪਲੇਟਫਾਰਮ * [https://nodepit.com/ ਨੋਡਪਿਟ] - ਨਾਈਮ ਨੋਡ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਸੰਸਕਰਣ ਅਤੇ ਨੋਡ ਸਥਾਪਨਾ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦਾ ਹੈ op7ogtmv622cp48e9z82nlkv185cnye 0 167378 842327 743058 2026-07-10T19:44:16Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842327 wikitext text/x-wiki [[File:Hugh-Lester-Hutchinson.jpg|thumb|ਲੈਸਟਰ ਹਚਿਨਸਨ 1947 ਵਿੱਚ]] '''ਹਿਊਗ ਲੈਸਟਰ ਹਚਿਨਸਨ''' <ref>{{Cite web |title=Hugh Lester Hutchinson |url=https://www.npg.org.uk/collections/search/person/mp99470/hugh-lester-hutchinson |access-date=6 May 2023 |publisher=National Portrait Gallery}}</ref> (13 ਦਸੰਬਰ 1904 – ਫਰਵਰੀ 1983) <ref>{{Cite web |title=Archived copy |url=http://www.leighrayment.com/commons/Rcommons2.htm |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20121219110721/http://www.leighrayment.com/commons/Rcommons2.htm |archive-date=19 December 2012 |access-date=17 August 2010}}</ref> ਇੱਕ ਲੇਬਰ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਸੀ ਜੋ 1945 ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਨਚੈਸਟਰ ਰੁਸ਼ੋਲਮੇ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰਨ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਸਿਰਫ ਦਸ ਵੋਟਾਂ ਦੇ ਫ਼ਰਕ ਨਾਲ਼ ਸੀਟ ਜਿੱਤੀ ਸੀ। == ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਪਿਛੋਕੜ == ਹਚਿਨਸਨ ਦਾ ਜਨਮ ਬਰੀ, ਲੰਕਾਸ਼ਾਇਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਰਿਚਰਡ ਹਚਿਨਸਨ, ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਲੇਬਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਸਮਰਥਕ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਮੈਰੀ ਨਾਈਟ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ। ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਗ੍ਰੇਟ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਦੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ (CPGB) ਦੇ ਬਾਨੀ ਮੈਂਬਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। <ref name="WWW">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Q9VkAAAAMAAJ|title=Who was who Among English and European Authors, 1931-1949|date=1978|publisher=Gale Research Company|isbn=9780810300408|page=736}}</ref> <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=N_e-DwAAQBAJ&pg=PT152|title=The Origins of British Bolshevism|last=Challinor|first=Raymond|date=19 November 2019|publisher=Routledge|isbn=978-1-000-70668-0|page=152 note 5}}</ref> <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=N_e-DwAAQBAJ&pg=PT186|title=The Origins of British Bolshevism|last=Challinor|first=Raymond|date=19 November 2019|publisher=Routledge|isbn=978-1-000-70668-0|page=186 note 58|language=en}}</ref> <ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/CommunistSubversionPolicyUK/page/n217/mode/2up|title=British Domestic Security Policy And Communist Subversion 1945 - 1964|last=Styles|first=William|date=2016|publisher=University of Cambridge|pages=208–209}}</ref> ਉਸਨੇ ਬੂਥਮ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਨਿਊਚੈਟਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਜੇਨੋਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਅਤੇ ਐਡਿਨਬਰਗ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਇੱਕ ਸਕੂਲ ਅਧਿਆਪਕ ਲੱਗ ਗਿਆ। <ref name="WWW" /> == ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ == ਐਡਿਨਬਰਗ ਵਿਖੇ, ਹਚਿਨਸਨ ਚਟੋਪਾਧਿਆਏ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਇੱਕ ਮੁਟਿਆਰ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਪੱਤਰਕਾਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਬਰਲਿਨ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ, ਉੱਥੇ ਕਮਿਊਨਿਸਟ [[ਬੈਂਜਾਮਿਨ ਫਰਾਂਸਿਸ ਬ੍ਰੈਡਲੇ|ਬੈਨ ਬ੍ਰੈਡਲੇ]] ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ। <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=M2yeCwAAQBAJ&pg=PA166|title=From Scottsboro to Munich: Race and Political Culture in 1930s Britain|last=Pennybacker|first=Susan D.|date=2009|publisher=Princeton University Press|isbn=978-1-4008-3141-8|page=166|language=en}}</ref> ਖੁਫੀਆ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਹ 17 ਸਤੰਬਰ 1928 ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਸ਼ੱਕੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਸੀ, ਜੋ ਬਰਲਿਨ ਵਿੱਚ ਵਰਿੰਦਰਨਾਥ ਚਟੋਪਾਧਿਆਏ ਦੇ ਜੀਜਾ ਏ.ਸੀ.ਐਨ. ਨੰਬੀਆਰ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। <ref>{{Cite book|title=Communism in India: Unpublished Documents, 1925-1934|last=Rāẏa|first=Subodha|date=1972|publisher=Ganasahitya Prakash|isbn=978-0-88386-247-6|page=64|language=en}}</ref> ਫਿਲਿਪ ਸਪ੍ਰੈਟ ਨੇ ਸਮਝਿਆ ਕਿ ਹਚਿਨਸਨ ਸ਼ਾਇਦ [[ਐੱਮ ਐੱਨ ਰਾਏ|ਐਮਐਨ ਰਾਏ]] ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਅਤੇ ਵੀਰੇਂਦਰਨਾਥ ਚਟੋਪਾਧਿਆਏ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਬਾਰੇ ਜਾਣਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਹ ਸੀਪੀਜੀਬੀ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ [[ਸੁਹਾਸਿਨੀ ਚਟੋਪਾਧਿਆਏ]] ਨਾਲ ਅਫੇਅਰ ਸੀ। <ref name="Haithcox54">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Y3d9BgAAQBAJ&pg=PA54|title=Communism and Nationalism in India: M.N. Roy and Comintern Policy, 1920-1939|last=Haithcox|first=John Patrick|date=1971|publisher=Princeton University Press|isbn=978-1-4008-6932-9|page=54|language=en}}</ref> ਹਚਿਨਸਨ ਨੇ 1928-29 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਟਰੇਡ ਯੂਨੀਅਨ ਅੰਦੋਲਨ, ਕਪਾਹ ਮਿੱਲ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੀ [[ਸ਼ਰੀਪਾਦ ਅਮ੍ਰਿਤ ਡਾਂਗੇ|ਗਿਰਨੀ ਕਾਮਗਾਰ ਯੂਨੀਅਨ]] ਦੇ ਇੱਕ ਗਰੁੱਪ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਜਿਸਦਾ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ [[ਸ਼ਰੀਪਾਦ ਅਮ੍ਰਿਤ ਡਾਂਗੇ|ਸ਼੍ਰੀਪਦ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਡਾਂਗੇ]] ਸੀ। <ref name="Haithcox54"/> <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Y3d9BgAAQBAJ&pg=PA103|title=Communism and Nationalism in India: M.N. Roy and Comintern Policy, 1920-1939|last=Haithcox|first=John Patrick|date=1971|publisher=Princeton University Press|isbn=978-1-4008-6932-9|page=103|language=en}}</ref> ਉਹ ''ਇੰਡੀਅਨ ਡੇਲੀ ਮੇਲ'' ਦਾ ਪੱਤਰਕਾਰ ਵੀ ਸੀ। <ref name="indiankanoon">{{Cite web |title=S.H. Jhabwala And Ors. vs Emperor on 3 August, 1933 |url=https://indiankanoon.org/doc/1416180/ |access-date=2018-02-01 |website=indiankanoon.org}}</ref> 1929 ਦੇ [[ਮੇਰਠ ਸਾਜਿਸ਼ ਕੇਸ|ਮੇਰਠ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ]] ਦੇ ਸਮੇਂ, ਹਚਿਨਸਨ 32 ਹੋਰਾਂ, ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਅਤੇ ਟਰੇਡ ਯੂਨੀਅਨ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸੀ। <ref name="indiankanoon"/> GKU ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ''ਨਿਊ ਸਪਾਰਕ'' ਪੇਪਰ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕ ਵਜੋਂ ਸੀ; ਪਰ ਮਾਰਚ 1929 ਵਿੱਚ ਇਸ ਕੇਸ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਅਧਿਕਾਰਤ ਅਹੁਦਾ ਸੰਭਾਲ ਲਿਆ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਮਹੀਨਿਆਂ ਬਾਅਦ ਉਸਨੂੰ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ। <ref>{{Cite book|title=Documents of the Communist Movement in India: Meerut conspiracy case, 1929|last=Basu|first=Jyoti|date=1997|publisher=National Book Agency|isbn=978-81-7626-002-2|volume=2|page=1367|language=en}}</ref> <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=tZyaDwAAQBAJ&pg=PA245|title=Insurgent Empire: Anticolonial Resistance and British Dissent|last=Gopal|first=Priyamvada|date=2019|publisher=Verso Books|isbn=978-1-78478-412-6|page=245|language=en}}</ref> ਉਸ ਨੇ ਆਰ ਐਸ ਨਿੰਬਕਰ ਅਤੇ ਖੁਦ ਆਪਣੇ ਲਈ [[ਜ਼ਮਾਨਤ]] 'ਤੇ ਰਿਹਾਈ ਦਾ ਸਫਲ ਕੇਸ ਲੜਿਆ। <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=AAnWAAAAMAAJ|title=The Left Review|date=1935|publisher=T.H. Wintringham for the Writers' International, British Section|page=234|language=en}}</ref> ਸਤੰਬਰ 1931 ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ [[ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ|ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ]] ਮਿਲੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਤਾ ਚੱਲਿਆ ਕਿ ਮੇਰਠ ਦੇ ਕੈਦੀ ਉਸ ਸਾਲ ਦੇ [[ਗਾਂਧੀ-ਇਰਵਿਨ ਪੈਕਟ|ਗਾਂਧੀ-ਇਰਵਿਨ ਸਮਝੌਤੇ]] ਵਿੱਚ ਮੁਆਫੀ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਅਹਿੰਸਕ ਨਹੀਂ ਸਨ। <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=FxpWAAAAYAAJ|title=The Collected Works of Mahatma Gandhi|last=Gandhi|first=Mahatma|date=2000|publisher=Publications Division, Ministry of Information and Broadcasting, Government of India|isbn=978-81-230-0059-6|volume=52|page=391|language=en}}</ref> ਮੁਕੱਦਮਾ ਜਨਵਰੀ 1933 ਵਿੱਚ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਵਿੱਚ ਨਿਆਂਇਕ ਉੱਚ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਅਪੀਲ ਉਸੇ ਸਾਲ ਅਗਸਤ ਵਿੱਚ ਹਚਿਨਸਨ ਅਤੇ ਅੱਠ ਹੋਰ ਬਚਾਓ ਪੱਖਾਂ ਨੂੰ ਰਿਹਾਅ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ ਖ਼ਤਮ ਹੋਈ। <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Y3d9BgAAQBAJ&pg=PA159|title=Communism and Nationalism in India: M.N. Roy and Comintern Policy, 1920-1939|last=Haithcox|first=John Patrick|date=1971|publisher=Princeton University Press|isbn=978-1-4008-6932-9|page=159|language=en}}</ref> [[ਤਸਵੀਰ:Meerut_prisoners_outside_the_jail.jpg|right|thumb|400x400px| '''[[ਮੇਰਠ]] ਜੇਲ੍ਹ ਦੇ ਬਾਹਰ 25 ਕੈਦੀਆਂ ਦੀ ਤਸਵੀਰ।''' '''ਪਿਛਲੀ ਕਤਾਰ (ਖੱਬੇ ਤੋਂ ਸੱਜੇ):''' [[K. N. Sehgal|ਕੇ ਐਨ ਸਹਿਗਲ]], [[ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਜੋਸ਼|ਐਸ ਐਸ ਜੋਸ਼]], ਐਚ ਐਲ ਹਚਿਨਸਨ, [[ਸ਼ੌਕਤ ਉਸਮਾਨੀ]], [[ਬੈਂਜਾਮਿਨ ਫਰਾਂਸਿਸ ਬ੍ਰੈਡਲੇ|ਬੀ ਐਫ ਬ੍ਰੈਡਲੇ]], [[A. Prasad|ਏ ਪ੍ਰਸਾਦ]], ਪੀ ਸਪ੍ਰੈਟ, ਜੀ ਅਧਿਕਾਰੀ । ਮੱਧ ਕਤਾਰ: [[R. R. Mitra|ਆਰਆਰ ਮਿੱਤਰਾ]], [[Gopen Chakravarti|ਗੋਪੇਨ ਚੱਕਰਵਰਤੀ]], [[Kishori Lal Ghosh|ਕਿਸ਼ੋਰੀ ਲਾਲ ਘੋਸ਼]], [[L. R. Kadam|ਐਲਆਰ ਕਦਮ]], [[D. R. Thengdi|ਡੀਆਰ ਥੇਂਗਦੀ]], [[Goura Shanker|ਗੌਰਾ ਸ਼ੰਕਰ]], [[Shibnath Bannerjee|ਐਸ. ਬੈਨਰਜੀ]], [[K. N. Joglekar|ਕੇਐਨ ਜੋਗਲੇਕਰ]], [[ਪੂਰਨ ਚੰਦ ਜੋਸ਼ੀ|ਪੀਸੀ ਜੋਸ਼ੀ]], [[ਮੁਜ਼ੱਫਰ ਅਹਿਮਦ (ਸਿਆਸਤਦਾਨ)|ਮੁਜ਼ੱਫਰ ਅਹਿਮਦ]] । ਮੂਹਰਲੀ ਕਤਾਰ: [[M. G. Desai|ਐਮਜੀ ਦੇਸਾਈ]], [[Dharani Goswami|ਡੀ. ਗੋਸਵਾਮੀ]], [[R.S. Nimbkar|ਆਰਐਸ ਨਿੰਬਕਰ]], [[ਐਸ ਐਸ ਮਿਰਾਜਕਰ|ਐਸਐਸ ਮਿਰਾਜਕਰ]], [[ਸ਼ਰੀਪਾਦ ਅਮ੍ਰਿਤ ਡਾਂਗੇ|ਐਸਏ ਡਾਂਗੇ]], [[ਐਸ ਵੀ ਘਾਟੇ|ਐਸਵੀ ਘਾਟ]], [[Gopal Basak|ਗੋਪਾਲ ਬਾਸਕ]] ।]] == ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ == ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ, ਹਚਿਨਸਨ ਨੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕੌਂਸਲ ਆਫ਼ ਲੇਬਰ ਕਾਲਜਜ਼ ਲਈ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। 1935 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਜੇ.ਟੀ ਮਰਫੀ ਦੇ ਨਾਲ, ਪੱਤਰ-ਵਿਹਾਰ ਕੋਰਸ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਨਿਊ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਪੋਲੀਟੀਕਲ ਸਾਇੰਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=8wTtLu_LMVkC&pg=PA306|title=The Political Trajectory of J.T. Murphy|last=Darlington|first=Ralph|date=1998|publisher=Liverpool University Press|isbn=978-0-85323-733-4|page=306 note 6|language=en}}</ref> ਉਸਨੇ 1936 ਦੀ ਲੇਬਰ ਪਾਰਟੀ ਕਾਨਫਰੰਸ ਵਿੱਚ ਫਲਸਤੀਨ ਬਾਰੇ ਐਲੇਕਸ ਗੌਸਿਪ ਦੇ ਰੱਖੇ ਇੱਕ ਮਤੇ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ। <ref>{{Cite book|title=The Arabs and the English|url=https://archive.org/details/arabsenglish02edunse|last=Nasir|first=Sari J.|date=1979|publisher=Longman|isbn=978-0-582-78305-8|page=[https://archive.org/details/arabsenglish02edunse/page/n164 139]|language=en}}</ref> ਮੈਨਚੈਸਟਰ ਰੁਸ਼ੋਲਮੇ ਹਲਕੇ ਵਿੱਚ 1944 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕੰਜ਼ਰਵੇਟਿਵ ਮੈਂਬਰ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਦੀ ਮੌਤ ਕਾਰਨ ਜ਼ਿਮਨੀ ਚੋਣ ਹੋਈ ਸੀ। ਹਚਿਨਸਨ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਕਨੈਕਸ਼ਨਾਂ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਨਾਮਵਰ ਸਾਥੀ ਯਾਤਰੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਹਲਕੇ ਦੀ ਪਾਰਟੀ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਖੱਬੇ ਪੱਖੀ ਸੀ; ਪਰ ਜੰਗ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਚੋਣ ਸਮਝੌਤੇ ਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਹਚਿਨਸਨ, ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਸੁਤੰਤਰ ਲੇਬਰ ਉਮੀਦਵਾਰ ਵਜੋਂ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਸੀ, ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਥਾਂ 'ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਲੇਬਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਚੁੱਪਚਾਪ ਇੰਤਜ਼ਾਮ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇੱਕ ਕਾਮਨ ਵੈਲਥ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਉਮੀਦਵਾਰ, ਹੈਰੋਲਡ ਬਲੋਮਰਲੇ ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਚੁਣਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਵਾਅਦੇ ਦੇ ਨਾਲ ਕਿ ਉਹ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦਾ ਗੱਠਜੋੜ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਇੱਕ ਲੇਬਰ ਉਮੀਦਵਾਰ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। <ref>{{Cite web |last=Pateman |first=Michael Gareth |date=2000 |title=Towards the new Jerusalem : Manchester politics during the Second World War |url=http://eprints.hud.ac.uk/id/eprint/4874/1/327147.pdf |website=eprints.hud.ac.uk |pages=191–192}}</ref> ਸਕਾਟਿਸ਼ ਪੱਤਰਕਾਰ ਬੌਬ ਬ੍ਰਾਊਨ (1924-2009) ਨੇ ਮੈਨਚੈਸਟਰ ਵਿੱਚ ਤਾਇਨਾਤ ਇੱਕ ਸਿਪਾਹੀ ਵਜੋਂ 1945 ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਨਚੈਸਟਰ ਰੁਸ਼ੋਲਮੇ ਵਿੱਚ ਹਚਿਨਸਨ ਲਈ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ ਹਚਿਨਸਨ ਨੂੰ "ਬਹੁਤ ਹੀ ਖੱਬੇਪੱਖੀ" ਅਤੇ "ਮੇਰੇ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਦੇ ਕਰੀਬ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਵਿਅਕਤੀ ਦੱਸਿਆ ਜੋ ਸਾਡੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜਵਾਦ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਦਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਉਦੋਂ ਕੀਤਾ ਸੀ"। <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Bq-8BQAAQBAJ&pg=PT183|title=Voices of Scottish Journalists: Recollections of 22 Scottish Journalists of Their Life and Work|last=MacDougall|first=Ian|date=2013|publisher=Birlinn|isbn=978-0-85790-613-7|page=183|language=en}}</ref> ਹਚਿਨਸਨ ਸੀਟ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਸਨੇ ਮੌਜੂਦਾ ਕੰਜ਼ਰਵੇਟਿਵ ਫਰੈਡਰਿਕ ਕੰਡੀਫ ਨੂੰ 15,398 ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ 15,408 ਵੋਟਾਂ ਨਾਲ ਹਰਾਇਆ। <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=MMCuCwAAQBAJ&pg=PA193|title=British Parliamentary Election Results 1918-49|last=Craig|first=F. W. S.|date=1977|publisher=Springer|isbn=978-1-349-81467-1|page=193|language=en}}</ref> 1946 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਹਾਊਸ ਆਫ਼ ਕਾਮਨਜ਼ ਵਿੱਚਪਹਿਲਾ ਭਾਸ਼ਣ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ "ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆਵਾਦੀ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਕਿਤੇ ਸਾਨੂੰ ਮਿਲ਼ਣ, ਵਿਗੜੇ ਹਾਲ ਵਾਲੀਆਂ ਹਕੂਮਤਾਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਦੀ ਰਵਾਇਤੀ ਨੀਤੀ" ਅਤੇ ਯੂਐਸਐਸਆਰ ਨਾਲ ਕੂਟਨੀਤਕ ਸਬੰਧਾਂ 'ਤੇ ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਾ ਅਫ਼ਸੋਸ ਕਰਨਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। <ref>{{Cite web |last=Lilleker |first=Darren Graham |date=2001 |title=Against The Cold War: The nature and traditions of Pro-Soviet sentiment in the British Labour Party 1945-89 |url=http://etheses.whiterose.ac.uk/14842/1/392339.pdf |website=etheses.whiterose.ac.uk |publisher=University of Sheffield |page=114 |access-date=2023-05-11 |archive-date=2023-05-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230514231627/https://etheses.whiterose.ac.uk/14842/1/392339.pdf |url-status=dead }}</ref> ਮਾਰਚ 1946 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ [[ਜਾਰਜ ਆਰਵੈੱਲ|ਜਾਰਜ ਓਰਵੈਲ]], ਫੈਨਰ ਬ੍ਰੋਕਵੇਅ ਅਤੇ ਐਲਿਜ਼ਾਬੈਥ ਬ੍ਰੈਡੌਕ ਦੇ ਨਾਲ, ਯੂਕੇ ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਫਰਾਂਸ ਵਿੱਚ ਕੈਂਪਾਂ ਤੋਂ, ਫ੍ਰੈਂਕੋ ਵਿਰੋਧੀ ਸਪੈਨਿਸ਼ ਕੈਦੀਆਂ ਦੀ ਤਰਫੋਂ ਇੱਕ ਜਨਤਕ ਮੀਟਿੰਗ ਵਿੱਚ ਤਕਰੀਰ ਕੀਤੀ। <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=JEmANgAACAAJ|title=Smothered Under Journalism, 1946|last=Orwell|first=George|date=2001|publisher=Secker & Warburg|isbn=978-0-436-20556-9|page=169|language=en}}</ref> ਐਟਲੀ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਖੱਬੇ-ਪੱਖੀ ਬੈਕਬੈਂਚ ਵੱਲੋਂ ਵਿਰੋਧ ਵਿਦੇਸ਼ ਨੀਤੀ ਕਰਕੇ, ਅਤੇ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਰਨੈਸਟ ਬੇਵਿਨ, ਵਿਦੇਸ਼ ਸਕੱਤਰ ਦੇ ਐਟਲਾਂਟਿਕਵਾਦ ਕਰਕੇ ਸੀ। ਇੱਕ ਓਵਰਲੈਪਿੰਗ ਚਿੰਤਾ " ਖ਼ੁਫ਼ੀਆ-ਕਮਿਊਨਿਸਟ " ਸਨ, ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਦਰਜਨ, ਲੇਬਰ ਬੈਂਚਾਂ 'ਤੇ ਹੋਣ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 1949 ਵਿੱਚ ਲੇਬਰ ਪਾਰਟੀ ਵਿੱਚੋਂ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ ਕੱਢੇ ਜਾਣ ਅਤੇ ਲੇਬਰ ਇੰਡੀਪੈਂਡੈਂਟ ਗਰੁੱਪ ਦੇ ਗਠਨ ਨਾਲ, ਜਿਸ ਨੇ ਬੇਵਿਨ ਨੂੰ ਸਵਾਲਾਂ ਨਾਲ ਚੁਣੌਤੀ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਸ ਦਿਲਚਸਪੀ ਲਈ, ਮਾਮਲੇ ਫਸ ਗਏ। <ref name="Craig">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=dA6xCwAAQBAJ&pg=PA48|title=Minor Parties at British Parliamentary Elections 1885–1974|last=Craig|first=Frederick Walter Scott|date=1975|publisher=Springer|isbn=978-1-349-02346-2|page=48|language=en}}</ref> <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=O6_dDwAAQBAJ&pg=PA174|title=NYE: The Political Life of Aneurin Bevan|last=Thomas-Symonds|first=Nicklaus|date=2015|publisher=Bloomsbury Publishing|isbn=978-0-85772-525-7|page=174|language=en}}</ref> <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=gG-5DwAAQBAJ&pg=PT255|title=Intelligence, security and the Attlee governments, 1945–51: An uneasy relationship?|last=Lomas|first=Daniel W. B.|date=2017|publisher=Manchester University Press|isbn=978-1-5261-0946-0|page=255|language=en}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Lilleker |first=Darren Graham |date=2001 |title=Against The Cold War: The nature and traditions of Pro-Soviet sentiment in the British Labour Party 1945-89 |url=http://etheses.whiterose.ac.uk/14842/1/392339.pdf |website=etheses.whiterose.ac.uk |publisher=University of Sheffield |page=108 |access-date=2023-05-11 |archive-date=2023-05-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230514231627/https://etheses.whiterose.ac.uk/14842/1/392339.pdf |url-status=dead }}</ref> ਉਸ ਸਾਲ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਹਚਿਨਸਨ ਨੇ ਹੈਨਰੀ ਏ. ਵੈਲੇਸ ਅਤੇ ਮਿਸ਼ੇਲ ਗੁਈਆ ਦੇ ਨਾਲ, ਪ੍ਰੋਗਰੈਸਿਵ ਪਾਰਟੀ ਵੱਲੋਂ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ "ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੌਰੇ" ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=rgp2CQAAQBAJ&pg=PA505|title=American Dreamer: A Life of Henry A. Wallace|last=Culver|first=John C.|last2=Hyde|first2=John|date=2000|publisher=W. W. Norton & Company|isbn=978-0-393-29204-6|page=505|language=en}}</ref> [[ਉੱਤਰੀ ਅਟਲਾਂਟਿਕ ਸੰਧੀ]] ਤੇ ਅਪ੍ਰੈਲ 1949 ਵਿੱਚ ਹਸਤਾਖਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ ਲੇਬਰ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਮੈਂਬਰ ਲੈਸਲੀ ਸੋਲੀ ਅਤੇ ਕੋਨੀ ਜ਼ਿਲਿਆਕਸ ਨੂੰ ਮਈ ਵਿੱਚ ਲੇਬਰ ਪਾਰਟੀ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਲੇਬਰ ਇੰਡੀਪੈਂਡੈਂਟ ਗਰੁੱਪ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਨ ਲਈ, ਜੋ ਕਿ 1950 ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਤੱਕ ਚੱਲਿਆ, 1940 ਵਿੱਚ ਕੱਢੇ ਗਏ ਡੀ ਐਨ ਪ੍ਰਿਟ, ਅਤੇ 1948 ਵਿੱਚ ਕੱਢੇ ਗਏ ਜੌਨ ਪਲੈਟਸ-ਮਿਲਜ਼ ਨਾਲ਼ ਰਲ਼ ਗਏ। ਹਚਿਨਸਨ ਨੂੰ ਜੁਲਾਈ ਵਿੱਚ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਨੇ ਸੰਧੀ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਹ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ। <ref name="Craig"/> <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=7CXIgcBAO6YC&pg=PA260|title=From Scottsboro to Munich: Race and Political Culture in 1930s Britain|last=Pennybacker|first=Susan D.|date=2009|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0-691-14186-2|page=260|language=en}}</ref> 1950 ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਲਈ ਰੁਸ਼ੋਲਮੇ ਹਲਕੇ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਹਚਿਨਸਨ ਅਸਫ਼ਲ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਾਲਥਮਸਟੋ ਵੈਸਟ ਸੀਟ ਲਈ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ, ਜਿਥੋਂ ਕਲੇਮੈਂਟ ਐਟਲੀ ਜਿੱਤ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸਦੀ ਉਸਨੇ 1945 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਬਣਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਝਿਜਕ ਨਾਲ਼ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ ਸੀ <ref>{{Cite book|title=The Other Germany: Perceptions and Influences in British-East German Relations, 1945-1990|last=Berger|first=Stefan|last2=Laporte|first2=Norman|date=2005|publisher=Wissner|isbn=978-3-89639-485-9|page=42|language=en}}</ref> ਉਹ ਮੁੜ ਕਦੇ ਵੀ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਨਾ ਜਾ ਸਕਿਆ। ਬਾਅਦ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਹਚਿਨਸਨ ਲਿਚਫੀਲਡ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਧਿਆਪਕ ਰਿਹਾ। <ref>{{Cite web |last=Lilleker |first=Darren Graham |date=2001 |title=Against The Cold War: The nature and traditions of Pro-Soviet sentiment in the British Labour Party 1945-89 |url=http://etheses.whiterose.ac.uk/14842/1/392339.pdf |website=etheses.whiterose.ac.uk |publisher=University of Sheffield |page=300 |access-date=2023-05-11 |archive-date=2023-05-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230514231627/https://etheses.whiterose.ac.uk/14842/1/392339.pdf |url-status=dead }}</ref> == ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ == * ''ਮੇਰਠ ਸਾਜ਼ਿਸ਼'' (1935), ਮੁਖਬੰਦ ਵਿੱਚ ਹੈਰੋਲਡ ਲਾਸਕੀ ਨੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਡਰੇਫਸ ਕੇਸ ਅਤੇ ਥਾਮਸ ਮੂਨੀ ਦੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਕੀਤੀ । <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=RY85AQAAIAAJ|title=Conspiracy at Meerut|last=Hutchinson|first=Lester|date=1935|publisher=Allen & Unwin|language=en}}</ref> <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=PAFBW743Bi4C&pg=PA137|title=Communism in India|last=Windmiller|first=Marshall|date=1959|publisher=University of California Press|page=137|language=en}}</ref> ਫਰੈਡਰਿਕ ਗਰੇਵਿਲ ਪ੍ਰੈਟ, ਜੋ ਕਿ [[ਭਾਰਤੀ ਸਿਵਲ ਸੇਵਾ (ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ)|ਇੰਡੀਅਨ ਸਿਵਲ ਸਰਵਿਸ]] ਵਿੱਚ ਸੀ, ਨੇ ਇੱਕ ਸਮੀਖਿਆ ਵਿੱਚ ਹੇਠਲੇ ਬਿੰਦੂ ਉਠਾਏ: <ref>{{Cite journal|last=Pratt|first=F. G.|date=1 September 1936|title=Conspiracy At Meerut|url=https://archive.org/details/sim_international-affairs_september-october-1936_15_5/page/803|journal=International Affairs|volume=15|issue=5|pages=803|doi=10.2307/2602482|jstor=2602482}}</ref> ** ਮੁਕੱਦਮੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੀ ਦੁਰਵਰਤੋਂ; ** ਅਪੀਲ 'ਤੇ ਗੰਭੀਰ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਘਟਾਈਆਂ ਗਈਆਂ; ** ਲਾਸਕੀ ਦੀਆਂ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਨੂੰ ਵਧਾ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ; ** ਹਚਿਨਸਨ ਨੇ ਸੁਣੀਆਂ ਸੁਣਾਈਆਂ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ; ** ਜੇਲ ਦੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਦਾ ਉਸਦਾ ਲੇਖਾ "ਕੋਝਾ ਪੜ੍ਹਨਾ", ਪਰ ਆਪ ਉਸਦੇ ਨਾਲ਼ ਸਲੂਕ ਮਾੜਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। * ''ਨਾਬੋਬਜ਼ ਦਾ ਸਾਮਰਾਜ: ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਇੰਡੀਆ ਦਾ ਛੋਟਾ ਇਤਿਹਾਸ'' (1937) <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Gh0dAAAAMAAJ|title=The Empire of the Nabobs: A Short History of British India|last=Hutchinson|first=Lester|date=1937|publisher=Allen and Unwin|isbn=978-0-598-00138-2|language=en}}</ref> * ''ਪੂੰਜੀਵਾਦ ਦਾ ਉਭਾਰ'' (1941, NCLC ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਸੋਸਾਇਟੀ) <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=l2lMnwEACAAJ|title=The Rise of Capitalism|last=Hutchinson|first=Hugh Lester|date=1941|publisher=N.C.L.C. Publ. Society|language=en}}</ref> * ''ਮੁਗਲ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਯੂਰਪੀਅਨ ਫ੍ਰੀਬੂਟਰਸ'' (1964) * ''ਕੈਟਲਿਨ ਦੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼'' (1967) <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=H9RBAAAAIAAJ|title=The Conspiracy of Catiline|last=Hutchinson|first=Lester|date=1967|publisher=Barnes & Noble|language=en}}</ref> ਉਸਨੇ [[ਕਾਰਲ ਮਾਰਕਸ]], ''ਅਠਾਰਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਗੁਪਤ ਡਿਪਲੋਮੈਟਿਕ ਹਿਸਟਰੀ'' ਅਤੇ ''ਲਾਰਡ ਪਾਮਰਸਟਨ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਕਹਾਣੀ'' - ਦੋ ਪੈਂਫਲੇਟਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਐਡੀਸ਼ਨ (1969) ਵੀ ਛਪਵਾਇਆ। <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=le08AQAAIAAJ|title=The National Union Catalogs, 1963-: A Cumulative Author List Representing Library of Congress Printed Cards and Titles Reported by Other American Libraries|date=1964|publisher=Library of Congress|volume=61|page=419|language=en}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1983]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1904]] i0cawgpham676cyyptmvs4by85gwr54 0 167623 842391 742665 2026-07-10T20:42:24Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842391 wikitext text/x-wiki {{Infobox dam}} '''ਰਿਹੰਦ ਡੈਮ,''' ਜਿਸ ਨੂੰ '''ਗੋਵਿੰਦ ਬੱਲਭ ਪੰਤ ਸਾਗਰ''' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, [[ਭਾਰਤ]] ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਡੈਮ ਹੈ। ਰਿਹੰਦ ਡੈਮ ਦੇ ਭੰਡਾਰ ਨੂੰ [[ਗੋਵਿੰਦ ਬੱਲਭ ਪੰਤ ਸਾਗਰ]] ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ [[ਭਾਰਤ]] ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਨਕਲੀ ਝੀਲ ਹੈ। ਰਿਹੰਦ ਡੈਮ ਇੱਕ ਕੰਕਰੀਟ [[ਗ੍ਰੈਵਿਟੀ ਡੈਮ|ਗਰੈਵਿਟੀ ਡੈਮ]] ਹੈ ਜੋ [[ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]], [[ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ [[ਜਿਲ੍ਹਾ ਸੋਨਭੱਦਰ|ਸੋਨਭੱਦਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] ਵਿੱਚ [[ਪਿਪਰੀ]] ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। <ref>{{Cite web |title=Rihand Dam |url=http://www.india9.com/i9show/Rihand-Dam-44802.htm |access-date=5 December 2015}}</ref> ਇਸ ਦਾ ਜਲ ਭੰਡਾਰ ਖੇਤਰ [[ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਅਤੇ [[ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਦੀ ਸਰਹੱਦ 'ਤੇ ਹੈ। ਇਹ [[ਸੋਨ ਦਰਿਆ|ਸੋਨ ਨਦੀ]] ਦੀ ਸਹਾਇਕ [[ਰਿਹੰਦ ਨਦੀ|ਨਦੀ ਰਿਹੰਦ ਨਦੀ]] 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਡੈਮ ਦਾ ਕੈਚਮੈਂਟ ਖੇਤਰ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਅਤੇ [[ਛੱਤੀਸਗੜ੍ਹ]] ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਇਹ ਦਰਿਆ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਸਥਿਤ [[ਬਿਹਾਰ]] ਵਿੱਚ ਸਿੰਚਾਈ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਕਰਦਾ ਹੈ। [[ਗੋਵਿੰਦ ਬੱਲਭ ਪੰਤ ਸਾਗਰ]] [[ਭਾਰਤ]] ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਮਨੁੱਖ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਗਈ ਝੀਲ ਹੈ। ਰਿਹੰਦ ਡੈਮ 934.45 ਮੀਟਰ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਵਾਲਾ ਕੰਕਰੀਟ ਗਰੈਵਿਟੀ ਡੈਮ ਹੈ। ਡੈਮ ਦੀ ਅਧਿਕਤਮ ਉਚਾਈ 91.46 ਮੀਟਰ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਨਿਰਮਾਣ 1954-62 ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਡੈਮ ਵਿੱਚ 61 ਸੁਤੰਤਰ ਬਲਾਕ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨੀ ਜੋੜ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਪਾਵਰਹਾਊਸ ਡੈਮ ਦੇ ਅੰਗੂਠੇ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। == ਨਿਰਧਾਰਨ == ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸੁਪਰ ਥਰਮਲ ਪਾਵਰ ਸਟੇਸ਼ਨ ਡੈਮ ਦੇ ਕੈਚਮੈਂਟ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਨ। ਇਹ ਸਿੰਗਰੌਲੀ, ਵਿੰਡਿਆਚਲ, ਰਿਹੰਦ, ਅਨਪਰਾ ਅਤੇ ਸਾਸਨ ਸੁਪਰ ਥਰਮਲ ਪਾਵਰ ਸਟੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਰੇਣੂਕੂਟ ਥਰਮਲ ਸਟੇਸ਼ਨ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਕੋਲਾ-ਚਾਲਿਤ ਪਾਵਰ ਸਟੇਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਸੁਆਹ ਦੇ ਡੰਪਾਂ (ਕੁਝ ਭੰਡਾਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਨ) ਤੋਂ ਉੱਚ ਖਾਰੀਤਾ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਛੱਡਦੀ ਹੈ ਜੋ ਆਖਿਰਕਾਰ ਇਸ ਜਲ ਭੰਡਾਰ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਪਾਣੀ ਦੀ ਖਾਰੀਤਾ ਅਤੇ pH ਸੀਮਾ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਸਿੰਚਾਈ ਲਈ ਉੱਚ ਖਾਰੀ ਪਾਣੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਨੂੰ ਖਾਰੀ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। [[ਤਸਵੀਰ:Rihand_Dam,_Renukoot_1.jpg|left|thumb|300x300px| ਰਿਹੰਦ ਡੈਮ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼]] == ਡੈਮ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ == [[ਤਸਵੀਰ:Jawaharlal_Nehru_at_Rihand_Dam.jpg|right|thumb| ਰਿਹੰਦ ਡੈਮ ਦੇ ਉਦਘਾਟਨ ਮੌਕੇ [[ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ]]]] ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ, [[ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ]] ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਆਰਥਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਵੈ-ਨਿਰਭਰ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਭੋਜਨ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਸਵੈ-ਨਿਰਭਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਦ੍ਰਿੜ ਸਨ। <ref name=":5">{{Cite web |date=2003-09-18 |title=The Dammed ~ Water Wants: A History of India's Dams {{!}} Wide Angle {{!}} PBS |url=https://www.pbs.org/wnet/wideangle/uncategorized/the-dammed-water-wants-a-history-of-indias-dams/3098/ |access-date=2020-04-27 |website=Wide Angle}}</ref> ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਇੱਕ ਹਮਲਾਵਰ ਡੈਮ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ਚਲਾਈ, [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਰਾਜ|ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ]] ਦੁਆਰਾ ਛੱਡੇ ਗਏ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਦਾ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਿਸਤਾਰ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨੇ "ਉਪਮਹਾਦੀਪ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਕੀਮਤੀ ਖੇਤੀ ਭੂਮੀ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੇਣ ਲਈ 75,000 ਮੀਲ ਸਿੰਚਾਈ ਨਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।" <ref name=":5" /> ਨਹਿਰੂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਭਾਰਤ ਲਈ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਆਰਥਿਕ ਟੀਚਿਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਡੈਮਾਂ ਦੀ ਕੁੰਜੀ ਹੈ। 1963 ਵਿੱਚ [[ਭਾਖੜਾ ਨੰਗਲ ਡੈਮ|ਭਾਖੜਾ ਡੈਮ]] ਦੇ ਉਦਘਾਟਨ ਸਮੇਂ, ਉਸਨੇ ਡੈਮ ਨੂੰ "ਆਜ਼ਾਦ ਭਾਰਤ ਦਾ ਮੰਦਰ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ" ਕਿਹਾ। <ref name=":5" /> ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਬੰਧਨ ਨੇ ਇੱਕ ਨਵੇਂ, ਸੁਤੰਤਰ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਜ਼ਾਦ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਵੇਰ ਨੂੰ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਕੀਤਾ ਜੋ ਆਖਰਕਾਰ ਇਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਅਮੀਰ ਬਣਾ ਕੇ, ਆਪਣੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋਵੇਗਾ। ਅੱਜ ਤੱਕ, ਭਾਰਤ ਇਹਨਾਂ ਅਭਿਲਾਸ਼ੀ ਆਰਥਿਕ ਟੀਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਡੈਮ ਬਣਾਉਣਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਡੈਮ ਦੇ ਬਣਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਰੇਣੂਕੂਟ, ਜਿਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਸਥਾਨ ਸੀ। ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਬੁਨਿਆਦੀ ਆਧੁਨਿਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਢੁਕਵੀਂ ਆਵਾਜਾਈ ਅਤੇ ਸੜਕਾਂ, ਅਤੇ ਬਿਜਲੀ, ਪਰ ਖੇਤੀ ਯੋਗ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਨੇ ਸਥਾਨਕ ਪਿੰਡਾਂ ਨੂੰ ਖੇਤੀ ਕਰਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਲਈ ਇੱਕ ਵਰਦਾਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ। ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਸੋਨਭੱਦਰ ਕੋਲਾ, ਸਲ, ਬਾਂਸ, ਖੀਰ ਅਤੇ ਸਲਾਲ ਵਰਗੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਜੰਗਲਾਂ ਸਮੇਤ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕੁਦਰਤੀ ਸਰੋਤਾਂ ਦਾ ਘਰ ਸੀ। ਰਿਹੰਦ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਵਰਤਣ ਲਈ ਇੱਕ ਡੈਮ ਬਣਾਉਣਾ ਖੇਤਰ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਦਯੋਗ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਪਹਿਲਾ ਕਦਮ ਦਰਸਾਏਗਾ। <ref name=":0">{{Cite journal|last=Singh|first=Satyajit Kumar|date=1985|title=From the Dam to the Ghettos: The Victims of the Rihand Dam|url=https://archive.org/details/economic-political-weekly_1985-09-28_20_39/page/1643|journal=Economic and Political Weekly|volume=20|issue=39|pages=1643–1644|issn=0012-9976|jstor=4374864}}</ref> == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == {{Stack|{{Portal|India|Water|Renewable energy}}}} * [[ਐਲਗਲ ਖਿੜ]] * [[ਮਿੱਟੀ pH]] * [[ਕੈਸ਼ਨ-ਐਕਸਚੇਂਜ ਸਮਰੱਥਾ]] * [[ਸੋਡੀਅਮ ਸੋਖਣ ਅਨੁਪਾਤ]] * [[ਬਕਾਇਆ ਸੋਡੀਅਮ ਕਾਰਬੋਨੇਟ ਇੰਡੈਕਸ|RSC ਸੂਚਕਾਂਕ]] * [[ਸੋਡਾ ਝੀਲ]] * [[ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਖਾਰੇਪਣ]] * [[ਨਰਮਦਾ ਬਚਾਉ ਅੰਦੋਲਨ|ਨਰਮਦਾ ਬਚਾਓ ਅੰਦੋਲਨ]] == ਹਵਾਲੇ == <references group="" responsive="1"></references> [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਜਲ ਭੰਡਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਝੀਲਾਂ]] puag6x92jyumzem9f6mv9y83zbq4mkd 0 169612 842447 686029 2026-07-10T21:42:33Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842447 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Silphium.jpg|right|thumb| ਸਾਈਰੀਨ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਸਿੱਕਾ ਸਿਲਫੀਅਮ ਦੀ ਡੰਡੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ]] '''ਸਿਲਫੀਅਮ''' (ਜਿਸ ਨੂੰ '''''ਸਿਲਫੂੀਅਨ''''', '''''ਲੇਜ਼ਰਵਰਟ''''', ਜਾਂ '''''ਲੇਜ਼ਰ''''' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਇੱਕ ਅਣਪਛਾਤਾ ਪੌਦਾ ਜਾਂ ਦਰਖ਼ਤ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੀਜ਼ਨਿੰਗ, ਇੱਤਰ, ਕਾਮੁਕ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੁੰ ਵਧਾਉਣ ਅਤੇ ਦਵਾਈ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।<ref name="Tatman">{{Cite journal|last=Tatman|first=J.L.|date=October 2000|title=Silphium, Silver and Strife: A History of Kyrenaika and Its Coinage|journal=Celator|volume=14|issue=10|pages=6–24}}</ref> <ref name="BBC2017">{{Cite web |last=Zaria Gorvett |year=2017 |title=The mystery of the lost Roman herb |url=http://www.bbc.com/future/story/20170907-the-mystery-of-the-lost-roman-herb |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180517015519/http://www.bbc.com/future/story/20170907-the-mystery-of-the-lost-roman-herb |archive-date=2018-05-17 |access-date=2018-08-27 |website=BBC}}</ref> ਇਹ ਪ੍ਰਾਚੀਨ [[ਪੁਰਾਤਨ ਯੂਨਾਨ|ਯੂਨਾਨੀਆਂ]] ਅਤੇ [[ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰੋਮ|ਰੋਮੀਆਂ]] ਦੁਆਰਾ ਗਰਭ ਨਿਰੋਧਕ ਵਜੋਂ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। <ref>{{Cite journal|last=Riddle|first=John M.|last2=Estes|first2=J. Worth|date=1992|title=Oral Contraceptives in Ancient and Medieval Times|url=https://archive.org/details/sim_american-scientist_may-june-1992_80_3/page/226|journal=American Scientist|volume=80|issue=3|pages=226–233|bibcode=1992AmSci..80..226R|jstor=29774642}}</ref> ਇਹ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਉੱਤਰੀ ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਸ਼ਹਿਰ ਸਾਈਰੇਨ ਤੋਂ ਵਪਾਰ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਵਸਤੂ ਸੀ, ਅਤੇ ਸਾਈਰੇਨੀਅਨ ਆਰਥਿਕਤਾ ਲਈ ਇੰਨੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ [[ਸਿੱਕਾ (ਪੈਸਾ)|ਸਿੱਕਿਆਂ ']] ਤੇ ਪੌਦੇ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਸੀ। ਕੀਮਤੀ ਉਤਪਾਦ ਪੌਦੇ ਦਾ ਰਾਲ (''ਲੇਜ਼ਰ'', '''''ਲੇਜ਼ਰਪੀਸਿਅਮ''''', ਜਾਂ '''''ਲੈਸਰਪੀਸੀਅਮ''''' ) ਸੀ। ਸਿਲਫੀਅਮ ਕਲਾਸੀਕਲ ਪੁਰਾਤਨਤਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ [[ਪ੍ਰਜਾਤੀ]] ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮਿਸਰ|ਮਿਸਰੀ]] ਅਤੇ ਨੋਸੋਸ ਮਿਨੋਆਨ ਦੁਆਰਾ ਸਿਲਫੀਅਮ ਪੌਦੇ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਖਾਸ ਗਲਾਈਫ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। <ref>{{Cite web |last=Hogan |first=C. Michael |year=2007 |title=Knossos fieldnotes |url=http://www.themodernantiquarian.com/site/10854/knossos.html#fieldnotes |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180711201424/http://www.themodernantiquarian.com/site/10854/knossos.html#fieldnotes |archive-date=11 July 2018 |access-date=13 Feb 2009 |website=Modern Antiquarian}}</ref> ਇਹ ਸਭ ਪ੍ਰਾਚੀਨ [[ਭੂ-ਮੱਧ ਸਮੁੰਦਰ|ਮੈਡੀਟੇਰੀਅਨ]] ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੁਆਰਾ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਸੀ; ਰੋਮਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਜਾਂ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਖ਼ਤ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ, ਇਸ ਨੂੰ " ਦੀਨਾਰੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਭਾਰ" (ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਸਿੱਕੇ), ਜਾਂ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਸੋਨਾ ਮੰਨਿਆ ਹੈ। <ref name="BBC2017">{{Cite web |last=Zaria Gorvett |year=2017 |title=The mystery of the lost Roman herb |url=http://www.bbc.com/future/story/20170907-the-mystery-of-the-lost-roman-herb |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180517015519/http://www.bbc.com/future/story/20170907-the-mystery-of-the-lost-roman-herb |archive-date=2018-05-17 |access-date=2018-08-27 |website=BBC}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFZaria_Gorvett2017">Zaria Gorvett (2017). [http://www.bbc.com/future/story/20170907-the-mystery-of-the-lost-roman-herb "The mystery of the lost Roman herb"]. ''BBC''. [https://web.archive.org/web/20180517015519/http://www.bbc.com/future/story/20170907-the-mystery-of-the-lost-roman-herb Archived] from the original on 2018-05-17<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2018-08-27</span></span>.</cite></ref> ਦੰਤਕਥਾ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਦੇਵਤਾ [[ਅਪੋਲੋ]] ਵਲੋਂ ਇੱਕ ਤੋਹਫ਼ਾ ਸੀ। ਸਿਲਫੀਅਮ ਦੀ ਸਹੀ ਪਛਾਣ ਅਸਪਸ਼ਟ ਹੈ। ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਰੋਮਨ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਅਲੋਪ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="PlinyXIX">Pliny, [https://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Plin.+Nat.+19.15 XIX, Ch.15] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220928142511/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Plin.+Nat.+19.15&redirect=true|date=2022-09-28}}</ref> ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ''ਫੇਰੂਲਾ'' [[ਜਿਨਸ (ਜੀਵ-ਵਿਗਿਆਨ)|ਜੀਨਸ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ [[ਸੌਂਫ|ਫੈਨਿਲ]], ਸ਼ਾਇਦ ਵਿਸ਼ਾਲ ਫੈਨਿਲ ਦੀ ਇੱਕ ਕਿਸਮ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="Tatman">{{Cite journal|last=Tatman|first=J.L.|date=October 2000|title=Silphium, Silver and Strife: A History of Kyrenaika and Its Coinage|journal=Celator|volume=14|issue=10|pages=6–24}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFTatman2000">Tatman, J.L. (October 2000). "Silphium, Silver and Strife: A History of Kyrenaika and Its Coinage". ''Celator''. '''14''' (10): 6–24.</cite></ref> ਮੌਜੂਦਾ ਪੌਦੇ ''ਮਾਰਗੋਟੀਆ ਗੁਮੀਫੇਰਾ'', <ref name="Amigues">{{Cite journal|last=Amigues|first=Suzanne|date=2004|title=Le silphium - État de la question|trans-title=Silphium - State of the art|journal=Journal des Savants|language=fr|volume=2|issue=1|pages=191–226|doi=10.3406/jds.2004.1685}}</ref> ''ਫੇਰੂਲਾ ਟਿੰਗਿਟਾਨਾ'', ਅਤੇ ''ਫੇਰੂਲਾ ਡਰੂਡੇਨਾ'' <ref name="National Geographic">{{Cite news|url=https://www.nationalgeographic.com/history/article/miracle-plant-eaten-extinction-2000-years-ago-silphion|title=This miracle plant was eaten into extinction 2,000 years ago—or was it?|last=Grescoe|first=Taras|date=23 September 2022|work=[[National Geographic]]|access-date=26 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220925230246/https://www.nationalgeographic.com/history/article/miracle-plant-eaten-extinction-2000-years-ago-silphion|archive-date=25 September 2022|location=}}</ref> ਨੂੰ ਹੋਰ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਵਜੋਂ ਸੁਝਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਕ ਹੋਰ ਸਿਧਾਂਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਰੋਮਨ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਆਮ ਮਸਾਲਾ, ਅਸਫੇਟੀਡਾ ਦੀ ਇੱਕ ਉੱਚ ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਾਲੀ ਕਿਸਮ ਸੀ। ਭੂਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨੀ ਸਟ੍ਰਾਬੋ ਸਮੇਤ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਰੋਮਨ ਦੁਆਰਾ ਦੋ ਮਸਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। {{Sfn|Dalby|2000}} 2021 ਵਿੱਚ, ਇਸਤਾਂਬੁਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਇੱਕ ਅਧਿਐਨ ਨੇ ''ਫੇਰੂਲਾ'' ''ਡ੍ਰੂਡੀਆਨਾ ਨੂੰ'' ਸਿਲਫੀਅਮ ਲਈ ਇੱਕ ਸੰਭਾਵਿਤ ਉਮੀਦਵਾਰ ਵਜੋਂ ਪਛਾਣਿਆ, ਵਰਨਣ ਵਿੱਚ ਸਿਲਫੀਅਮ ਦੀ ਦਿੱਖ ਅਤੇ ਸਿਲਫੀਅਮ ਦੇ ਮਸਾਲੇ-ਵਰਗੇ ਗੱਮ-ਰਾਲ ਦੋਵਾਂ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਬਚੇ ਹੋਏ ਨਮੂਨੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। <ref>{{Cite journal|last=Miski|first=Mahmut|date=2021-01-06|title=Next Chapter in the Legend of Silphion: Preliminary Morphological, Chemical, Biological and Pharmacological Evaluations, Initial Conservation Studies, and Reassessment of the Regional Extinction Event|journal=Plants|volume=10|issue=1|pages=102|doi=10.3390/plants10010102|issn=2223-7747|pmc=7825337|pmid=33418989|doi-access=free}}</ref> <ref name="National Geographic" /> [[ਤਸਵੀਰ:Magas_as_Ptolemaic_governor,_first_reign,_circa_300-282_or_275_BC_Didrachm.jpg|thumb| ਸਿਰੀਨ ਦੇ ਮੈਗਾਸ ਦਾ ਇੱਕ ਸਿੱਕਾ {{Circa|300–282/75 BC}} ਉਲਟਾ: ਸਿਲਫੀਅਮ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਕੇਕੜੇ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ।]] == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * ਸਾਈਰੀਨ ਦਾ ਨੈਕਰੋਪੋਲਿਸ == ਨੋਟਸ == {{Notelist}} == ਹਵਾਲੇ == === ਫੁਟਨੋਟ === {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [http://www.motherearthliving.com/health-and-wellness/herbal-morning-after-pills.aspx ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਗਰਭ ਨਿਰੋਧ: ਡੇਵਿਡ ਡਬਲਯੂ. ਸ਼ਨਜ਼ ਦੁਆਰਾ ਸਵੇਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀ ਗੋਲੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ] * ਗਰਨੋਟ ਕੈਟਜ਼ਰ ਦੇ ਸਪਾਈਸ ਪੇਜਾਂ 'ਤੇ [http://gernot-katzers-spice-pages.com/engl/Silphion.html ਸਿਲਫਿਅਨ] * [https://web.archive.org/web/20060216030935/http://www.heartsmith.com/guide_history.html ਦਿਲ ਦਾ ਭੇਤ] * ''[http://obotanicoaprendiznaterradosespantos.blogspot.fr/2014/02/bruco-fetido-margotia-gummifera.html ਮਾਰਗੋਟੀਆ ਗਮੀਫੇਰਾ]'' * ''[https://www.floravascular.com/index.php?spp=Ferula%20tingitana ਫੇਰੂਲਾ ਟਿੰਗਿਟਾਨਾ]'' [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਔਸ਼ਧੀ ਪੌਦੇ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਸਾਲੇ]] rep193ypwnzgnceogg2k14tgl9e6u9s 0 170494 842214 742435 2026-07-10T17:29:10Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842214 wikitext text/x-wiki {{Infobox body of water | name = ਫਕਸੀਅਨ ਝੀਲ | image = 1 fuxian lake luchongcun aerial panorama 2018.jpg | caption = ਫਕਸੀਅਨ ਝੀਲ ਅਤੇ ਲੁਚੌਂਗ ਸੀਨਿਕ ਰਿਜੋਰਟ | image_bathymetry = | alt_bathymetry = | caption_bathymetry = | location = [[ਜੂੰਨਾਨ ਪ੍ਰਾਂਤ ]] | coordinates = {{coord|24.50225|N|102.888888889|E|source:dewiki_region:CN_scale:50000_type:waterbody|format=dms|display=inline,title}} | inflow = Liangwang River, Dongda River, Jianshan River | outflow = Haikou River | catchment = | basin_countries = [[ਚੀਨ]] | length = {{Convert|31.5|km|mi|0|abbr=on}} | width = {{Convert|11.5|km|mi|0|abbr=on}} | area = {{convert|211|km2|sqmi|-2|abbr=on}} | depth = {{convert|89.6|m|ft|0|abbr=on}} | max-depth = {{convert|155|m|ft|0|abbr=on}} | volume = {{convert|18900|e6m3|abbr=on}} | residence_time = | shore = | elevation = {{convert|1721|m|ft|0|abbr=on}} | islands = Gushan | cities = [[Chengjiang]] | reference = <ref name='Lakes in China'>{{cite book |title=Lakes in China |last1=Sumin |first1=Wang|last2=Hongshen |first2=Dou |year=1998 |publisher=Science Press|location=Beijing|isbn=7-03-006706-1 |page=374}}</ref> }} [[Category:Articles using infobox body of water without alt]] [[Category:Articles using infobox body of water without pushpin map alt]] [[Category:Articles using infobox body of water without image bathymetry]] [[ਤਸਵੀਰ:Black-headed_Gulls_in_Fuxian_Lake,_Yunnan,_China.jpg|right|thumb| ਫਕਸੀਅਨ ਝੀਲ ਵਿੱਚ ਕਾਲੇ ਸਿਰ ਵਾਲੇ ਗੁਲਜ਼]] [[ਤਸਵੀਰ:Gushan_in_Fuxian_Lake.jpg|thumb| ਫਕਸੀਅਨ ਝੀਲ ਵਿੱਚ ਗੁਸ਼ਨ ਹਿਲ]] '''ਫਕਸੀਅਨ ਝੀਲ''' ( {{Lang-zh|c=抚仙湖|p=Fǔxiān Hú}} ) 212 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ, [[ਯੂਨਾਨ ਪ੍ਰਾਂਤ|ਜੂੰਨਾਨ ਪ੍ਰਾਂਤ]] ਵਿੱਚ [[ਚੇਂਗਜਿਆਂਗ ਕਾਉਂਟੀ|ਚੇਂਗਜਿਆਂਗ]], [[ਜਿਆਂਗਚੁਆਨ ਕਾਉਂਟੀ|ਜਿਆਂਗਚੁਆਨ]] ਅਤੇ [[ਹੁਆਨਿੰਗ ਕਾਉਂਟੀ|ਹੁਆਨਿੰਗ]] ਕਾਉਂਟੀਆਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। [[ਡਿਆਨ ਝੀਲ]] ਅਤੇ [[ਅਰਹਾਈ ਝੀਲ]] ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਝੀਲ ਨੂੰ ਜੂੰਨਾਨ ਵਿੱਚ ਤੀਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜੂੰਨਾਨ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਡੂੰਘੀ ਝੀਲ ਵੀ, ਇਹ ਆਪਣੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਡੂੰਘਾਈ 'ਤੇ 155 ਮੀਟਰ ਡੂੰਘੀ ਹੈ। ਇਹ [[ਹੈਵਨ ਲੇਕ|ਤਿਆਨਚੀ]] ਅਤੇ [[ਕਾਨਸ ਝੀਲ]] ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਚੀਨ ਦੀ ਤੀਜੀ ਸਭ ਤੋਂ ਡੂੰਘੀ [[ਤਾਜ਼ਾ ਪਾਣੀ|ਤਾਜ਼ੇ ਪਾਣੀ]] ਦੀ ਝੀਲ ਵੀ ਹੈ। ਫਕਸੀਅਨ ਝੀਲ ਵਿੱਚ ਨਮੀ ਵਾਲੀ ਗਰਮੀਆਂ ਅਤੇ ਹਲਕੇ ਸੁੱਕੀਆਂ ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ [[ਨਮੀ ਵਾਲਾ ਉਪ-ਉਪਖੰਡੀ ਜਲਵਾਯੂ]] ( [[ਕੋਪੇਨ ਜਲਵਾਯੂ ਵਰਗੀਕਰਣ|ਕੋਪੇਨ ਜਲਵਾਯੂ ਵਰਗੀਕਰਨ]] ''Cwa'' ) ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Fuxian climate: Average Temperatures, weather by month, Fuxian weather averages - Climate-Data.org |url=https://en.climate-data.org/location/564473/ |access-date=2018-08-29 |website=en.climate-data.org}}</ref> {| class="wikitable" |+ਫਕਸੀਅਨ ਝੀਲ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨਕ ਮੱਛੀ ! ਸਪੀਸੀਜ਼ ! [[ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਸੰਭਾਲ਼ ਸੰਘ|IUCN]] ਮੁਲਾਂਕਣ ! ਟਿੱਪਣੀ |- | ''ਪੋਰੋਪੰਟੀਅਸ ਚੋਂਗਲਿੰਗਚੁੰਗੀ'' | ਗੰਭੀਰ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿੱਚ | ਸੰਭਾਵਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਲੋਪ ਹੋ ਗਿਆ (ਆਖਰੀ ਵਾਰ 1990 ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ) |- | ''ਸਾਈਪ੍ਰਿਨਸ ਫੂਕਸੀਨੇਨਸਿਸ'' | ਗੰਭੀਰ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿੱਚ | ਸੰਭਾਵਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਲੋਪ ਹੋ ਗਿਆ (ਆਖਰੀ ਵਾਰ 1990 ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ) |- | ''ਸਕਾਈਜ਼ੋਥੋਰੈਕਸ ਲੇਪੀਡੋਥੋਰੈਕਸ'' | ਖ਼ਤਰੇ ਵਿੱਚ | ਸੰਭਾਵਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਲੋਪ ਹੋ ਗਿਆ (ਆਖਰੀ ਵਾਰ 1990 ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ) |- | ''ਸਿਨੋਸਾਈਕਲੋਚੀਲਸ ਟਿੰਗੀ'' | ਖ਼ਤਰੇ ਵਿੱਚ | ਅਜੇ ਵੀ ਬਚਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਗਿਰਾਵਟ |- | ''ਟੋਰ ਜੂੰਨਾਨੇਨਸਿਸ'' | ਖ਼ਤਰੇ ਵਿੱਚ | ਸੰਭਾਵਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਲੋਪ ਹੋ ਗਿਆ (ਆਖਰੀ ਵਾਰ 1990 ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ) |- | ''ਅਨਾਬਰੀਲੀਅਸ ਗ੍ਰਾਹਮੀ'' | ਮੁਲਾਂਕਣ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ | ਅਜੇ ਵੀ ਜਿਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਲੋਪ ਹੋਣ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੈ <ref name="Qin">{{Cite journal|last=Qin|first=J.|last2=Xu|first2=J.|last3=Xie|first3=P.|year=2007|title=Diet overlap between the endemic fish ''Anabarilius grahami'' (Cyprinidae) and the exotic noodlefish ''Neosalanx taihuensis'' (Salangidae) in Lake Fuxian, China|url=https://archive.org/details/journal-of-freshwater-ecology_2007-09_22_3/page/365|journal=Journal of Freshwater Ecology|volume=22|issue=3|pages=365–370|doi=10.1080/02705060.2007.9664165}}</ref> |- | ''ਡਿਸਕੋਗੋਬੀਓ ਲੌਂਗੀਬਰਬੈਟਸ'' | ਮੁਲਾਂਕਣ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ | ਸੰਭਾਵਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਲੋਪ ਹੋ ਗਿਆ (ਆਖਰੀ ਵਾਰ 1990 ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ) |- | ''ਪਰਕੋਸਾਈਪ੍ਰਿਸ ਰੇਗਨੀ'' | ਮੁਲਾਂਕਣ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ | ਅਜੇ ਵੀ ਜਿਉਂਦਾ ਹੈ। ਤਾਜ਼ਾ ਸਬੂਤ ਸੁਝਾਅ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਉਪ-ਪ੍ਰਜਾਤੀ ( ''ਪਰਕੋਸਾਈਪ੍ਰਿਸ'' ''ਪਿੰਗੀ ਰੇਗਾਨੀ) ਦੀ ਬਜਾਏ ਇੱਕ ਪ੍ਰਜਾਤੀ (ਪਰਕੋਸਾਈਪ੍ਰਿਸ'' ਰੇਗਾਨੀ) ਮੰਨਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ |- | ''ਟ੍ਰਿਪਲੋਫਾਈਸਾ ਫੂਕਸੀਨੇਨਸਿਸ'' | ਮੁਲਾਂਕਣ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ | ਅਜੇ ਵੀ ਜਿਉਂਦਾ ਹੈ |- | ''[[Yunnanilus chuia|ਜੂੰਨਾਨੀਲਸ ਚੂਆ]]'' | ਮੁਲਾਂਕਣ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ | ਸੰਭਾਵਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਲੋਪ ਹੋ ਗਿਆ (ਆਖਰੀ ਵਾਰ 1990 ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ) |- | ''[[Yunnanilus obtusirostrisa|ਜੂੰਨਾਨੀਲਸ ਓਬਟੂਸੀਰੋਸਟ੍ਰੀਸਾ]]'' | ਮੁਲਾਂਕਣ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ | ਸੰਭਾਵਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਲੋਪ ਹੋ ਗਿਆ (ਆਖਰੀ ਵਾਰ 1990 ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ) |} == ਗੁਆਚਿਆ ਸ਼ਹਿਰ == 2001 ਵਿੱਚ [[ਪੀਪਲਜ਼ ਡੇਲੀ|ਪੀਪਲਜ਼ ਡੇਲੀ ਨੇ]] ਰਿਪੋਰਟ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਝੀਲ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਲਗਭਗ 2.4-2.7 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੇ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਨ [[ਕੂੰਡਾ|ਵਾਲੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਭਾਂਡੇ]] ਅਤੇ ਪੱਥਰ ਦਾ ਕੰਮ ਲੱਭਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। [[ਕਾਰਬਨ ਡੇਟਿੰਗ]] ਲਗਭਗ 2007 ਨੇ 1,750 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ। ਜੂੰਨਾਨ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਦੇ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਵਿਗਿਆਨੀ ਝਾਂਗ ਜ਼ੇਂਗਕੀ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ [[ਹਾਨ ਰਾਜਕਾਲ|ਹਾਨ]] ਯੁੱਗ ਦੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਝੀਲ ਯੂਨਯੁਆਨ ਨਾਮਕ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਹੈ ਜੋ ਭੂਚਾਲ ਦੌਰਾਨ ਝੀਲ ਵਿੱਚ ਖਿਸਕ ਗਈ ਸੀ।<ref name="slide">{{Cite web |date=2001-06-04 |title=Ancient Buildings Found in Fuxian Lake |url=http://english.peopledaily.com.cn/200106/04/eng20010604_71691.html |access-date=2010-08-20}}</ref> 2006 ਵਿੱਚ, ਸੀਸੀਟੀਵੀ ਨੇ ਇੱਕ ਵਾਧੂ ਸਰਵੇਖਣ ਕੀਤਾ। 2007 ਵਿੱਚ ਕਾਰਬਨ ਡੇਟਿੰਗ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 1,750 ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੇ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸ਼ੈੱਲ ਮਿਲੇ। ਅਕਤੂਬਰ 2014 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਹੁ-ਅਨੁਸ਼ਾਸਨੀ ਟੀਮ ਦੁਆਰਾ ਸਾਈਟ 'ਤੇ ਵਾਧੂ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਹਿੱਸਿਆਂ ਨੂੰ ਮੈਪ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਸੱਤ ਮੀਟਰ ਦੀ ਡੂੰਘਾਈ ਤੋਂ 42 ਹੱਥ ਨਾਲ ਬਣੇ ਪੱਥਰ ਦੀਆਂ ਕਲਾਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਬਰਾਮਦ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ।<ref name="gokm201410">{{Cite web |date=23 October 2014 |title=New underwater archeological discoveries made at Fuxian |url=http://www.gokunming.com/en/blog/item/3338/new_underwater_archeological_discoveries_made_at_fuxian |access-date=7 ਜੂਨ 2023 |archive-date=22 ਅਪ੍ਰੈਲ 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180422133018/https://www.gokunming.com/en/blog/item/3338/new_underwater_archeological_discoveries_made_at_fuxian |url-status=dead }}</ref><ref name="sohu201410">{{Cite web |date=16 October 2014 |title=云南抚仙湖发现水下史前遗址构件(组图) |url=http://roll.sohu.com/20141016/n405186397.shtml}}</ref> {{wide image|The panorama of Fuxian Lake.jpg|1000px|Panorama of Fuxian Lake taken from mountains to the west.||alt=Fuxian Lake}} == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|2}}{{Authority control}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜੂੰਨਾਨ ਦੀਆਂ ਝੀਲਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਚੀਨ ਦੀਆਂ ਝੀਲਾਂ]] 64klzfhmosgc4y3rt6ewn5cyzbexiw6 0 170563 842379 817033 2026-07-10T20:30:45Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842379 wikitext text/x-wiki {{Infobox body of water | name = ਡਾਸ਼ੀਹਾਏਜ਼ੀ ਸਰੋਵਰ | other_name = ਡਾ ਸ਼ੀਹਾਏਜ਼ੀ ਸਰੋਵਰ | image = Daxihaizi Reservoir 2022-09-27 Sentinel-2 L2A True color.jpg | caption = [[Sentinel-2]] image (2022) | image_bathymetry = | caption_bathymetry = | location = <nowiki>[[ਤਾਰਿਮ ਨਦੀ] ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ]</nowiki><ref>{{cite web |url=http://www.xinhuanet.com/politics/2019-09/10/c_1124983433.htm|title=A lonely and persistent river flows between two deserts|date=2019-09-10 |work=[[Xinhuanet.com]]}}</ref> | type = [[ਸਰੋਵਰ ]] | inflow = | coordinates = {{WikidataCoord|display=it}} | outflow = | catchment = | date-built = 1972<ref>{{cite web |url=https://www.rfa.org/mandarin/yataibaodao/55209-20010427.html|title=Tarim River receives third water replenishment|date=2001-04-27|work=[[Radio Free Asia]]}}</ref> | basin_countries = ਚੀਨ | length = | width = | area = | depth = | max-depth = | volume = | shore = | elevation = | islands = | cities = | frozen = }} '''ਡਾਸ਼ੀਹਾਏਜ਼ੀ ਸਰੋਵਰ'''( {{Lang-zh|大西海子水库}} ), '''ਡੈਕਸੀ ਹੈਜ਼ੀ ਰਿਜ਼ਰਵਾਇਰ'''<ref>{{Cite web |date=Jul 28, 2019 |title=Research on the Early Warning Model of Environmental Desertification Based on Grid Scale |url=http://neptjournal.com/upload-images/NL-73-26-24-Final.pdf |website=[[Nature Environment and Pollution Technology]]}}</ref> ਜਾਂ '''ਗ੍ਰੇਟ ਵੈਸਟ ਸਾਗਰ ਰਿਜ਼ਰਵਾਇਰ''',<ref>{{Cite journal|last=Ståhlberg|first=Sabira|last2=Svanberg|first2=Ingvar|date=November 15, 2010|title=Loplyk Fishermen: Ecological Adaptation in the Taklamakan Desert|url=https://archive.org/details/sim_anthropos_2010_105_2/page/423|journal=Anthropos|volume=105|issue=2|pages=423–439|doi=10.5771/0257-9774-2010-2-423|jstor=25734813}}</ref> [[ਤਾਰਿਮ ਨਦੀ]] ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਸਿਰੇ 'ਤੇ ਇੱਕ [[ਭੰਡਾਰ|ਸਰੋਵਰ]] ਹੈ,<ref name="MaksimovićButler2003">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=SCUT4QDVkJEC&pg=PA707|title=Advances in Water Supply Management: Proceedings of the International Conference on Computing and Control for the Water Industry, 15-17 September 2003, London, UK|last=Č Maksimović|last2=David Butler|last3=Fayyaz Ali Memon|publisher=Taylor & Francis|year=2003|isbn=978-90-5809-609-8|pages=707–}}</ref> [[ਉਰੁਮਚੀ|ਉਰੂਮਕੀ]] ਤੋਂ 720 ਕਿ.ਮੀ. ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ [[ਤਕਲਾਮਕਾਨ ਮਾਰੂਥਲ|ਤਕਲਾਮਾਕਨ ਮਾਰੂਥਲ]] ਹੈ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Om7lAAAAMAAJ|title=Journal of Geography|publisher=Chinese Geographical Society|year=2007}}</ref> ਇਸ ਸਰੋਵਰ ਦੀ ਭੰਡਾਰਨ ਖੇਤਰ 68 [[ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ]], 2-3 [[ਮੀਟਰ]] ਦੀ ਡੂੰਘਾਈ ਅਤੇ ਕੁੱਲ ਭੰਡਾਰਨ ਸਮਰੱਥਾ 168 ਮਿਲੀਅਨ [[ਘਣ ਮੀਟਰ]] ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=Aug 11, 2017 |title=Witness the green changes of today and tomorrow |url=http://news.sina.com.cn/c/2017-08-11/doc-ifyixipt1038855.shtml |website=[[Sina Corp|Sina]]}}</ref> 2012 ਵਿੱਚ, ਸਰੋਵਰ ਨੂੰ [[ਖੇਤੀਬਾੜੀ]] [[ਸਿੰਚਾਈ]] ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ,<ref>{{Cite web |date=2018-08-10 |title=7 billion cubic meters of ecological water transported to revitalize the Tar River basin |url=https://news.sina.cn/gn/2018-08-10/detail-ihhnunsq4036622.d.html?from=wap |website=[[Sina Corp|Sina]]}}</ref> ਅਤੇ ਇੱਕ ਸ਼ੁੱਧ ਵਾਤਾਵਰਣਕ ਭੰਡਾਰ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=Nov 12, 2017 |title=Largest lake in history formed downstream of Tarim River |url=https://whb.cn/zhuzhan/kandian/20171112/109858.html |website=[[Wenhui Bao]]}}</ref> ਮਈ 2014 ਵਿੱਚ, ਡਾਸ਼ੀਹਾਈਜ਼ੀ ਸਰੋਵਰ ਨੂੰ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ XPCC ਤੋਂ [[Tarim River Basin Bureau|ਟਰੀਮ ਰਿਵਰ ਬੇਸਿਨ ਬਿਊਰੋ]] (塔里木河流域管理局) ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=Jun 19, 2014 |title=The Second Division of the Corps and the local hand in hand to build the Tower River green ecological home |url=http://news.sina.com.cn/c/2014-06-19/130530389601.shtml |website=[[Sina Corp|Sina]]}}</ref> == ਇਤਿਹਾਸ == 1958 ਵਿੱਚ, [[ਸ਼ਿਨਜਿਆਂਗ ਉਤਪਾਦਨ ਅਤੇ ਨਿਰਮਾਣ ਕੋਰ]] ਦੀ ਦੂਜੀ ਡਵੀਜ਼ਨ ਦੇ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੇ ਡਾਸ਼ੀਹਾਏਜ਼ੀ ਸਰੋਵਰ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web |date=2014-05-29 |title=Daxihaizi Reservoir was officially transferred to Tarim River Basin Bureau |url=http://www.gov.cn/xinwen/2014-05/29/content_2690077.htm |publisher=[[Xinhua News Agency]] |access-date=2023-06-08 |archive-date=2025-01-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250124182841/https://www.gov.cn/xinwen/2014-05/29/content_2690077.htm |url-status=dead }}</ref> 1972 ਵਿੱਚ, ਤਾਰਿਮ ਨਦੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਭੰਡਾਰ ਦੇ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਹੇਠਲੇ ਤਾਰਿਮ ਨਦੀ ਦਾ 320-ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਹਿੱਸਾ ਸੁੱਕ ਗਿਆ। 1974 ਵਿੱਚ, [[ਲੋਪ ਨੁਰ ਝੀਲ|ਟੇਟੇਮਾ ਝੀਲ]] ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁੱਕ ਗਈ।<ref>{{Cite web |date=April 27, 2001 |title=Water to Flow Again in Dry Section of China's Longest Inland River |url=http://en.people.cn/200104/27/eng20010427_68770.html |website=[[People's Daily]] }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੂਨ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 1993 ਵਿੱਚ, ਡਾਸ਼ੀਹਾਏਜ਼ੀ ਸਰੋਵਰ ਆਪਣੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁੱਕ ਗਿਆ।<ref name="Liu Chan2018">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=i8hECwAAQBAJ&pg=PA296|title=A Study on the Construction of a Natural Resource Property Rights System in China|last=Liu Chan|publisher=Sonbook Publishing Co., Ltd.|year=2018|pages=296–|id=GGKEY:LBUETBXRD3Q}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਚੀਨ ਦੇ ਸਰੋਵਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਚੀਨ ਦੀਆਂ ਝੀਲਾਂ]] dr4hwxkvhe0271i1ktkaftfddhdtxgg 0 170732 842289 749751 2026-07-10T18:58:28Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842289 wikitext text/x-wiki {{Infobox body of water | name = ਬੇਗਨਾਸ ਝੀਲ | image = LakeBegnas.jpg | caption = ਬੇਗਨਾਸ ਝੀਲ | image_bathymetry = | caption_bathymetry = | location = [[ਕਾਸਕੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਕਾਸਕੀ]], [[ਨੇਪਾਲ]] | coordinates = {{coord|28|10|26.2|N|84|05|50.4|E|region:NP_type:waterbody|display =inline,title}} | inflow = ''Syankhudi & Talbesi''<ref name="begnas1" /> | outflow = ''Khudi Khola''<ref name="begnas1" /> | catchment = {{convert|49|km2|abbr=on}}<ref name="begnas4" /><ref name="begnas2">{{cite journal|last=Rai|first=Ash Kumar|title=Limnological characteristics of subtropical Lakes Phewa, Begnas, and Rupa in Pokhara Valley, Nepal|journal=Limnology|year=2000|volume=1|issue=1|doi=10.1007/s102010070027|pages=33–46}}</ref> | basin_countries = ਨੇਪਾਲ | length = | width = | area = {{convert|3.28|km2|sqmi|1|abbr=on}}<ref name="begnas2" /> | depth = {{convert|6.6|m|ft|0|abbr=on}}<ref name="begnas2" /> | max-depth = {{convert|10|m|ft|0|abbr=on}}<ref name="begnas2" /> | volume = {{convert|0.02905|km3|cumi|abbr=on}}<ref name="begnas2" /> | residence_time = | shore = | elevation = {{convert|650|m|ft|0|abbr=on}}<ref name="begnas2" /> <!-- Map -->| reference = }} [[Category:Articles using infobox body of water without alt]] [[Category:Articles using infobox body of water without image bathymetry]] '''ਬੇਗਨਾਸ ਝੀਲ''' ( {{Lang-ne|बेगनास ताल}} ) [[ਨੇਪਾਲ]] ਦੇ [[ਕਾਸਕੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਕਾਸਕੀ]] ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ [[ਪੋਖਰਾ|ਪੋਖਰਾ ਮਹਾਨਗਰ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤਾਜ਼ੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਝੀਲ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=2 April 2010 |title=Seven Vanishing Lakes of Lekhnath |url=http://www.ekantipur.com/the-kathmandu-post/2010/04/02/Features/Seven-vanishing-lakes/206810/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140727223841/http://www.ekantipur.com/the-kathmandu-post/2010/04/02/Features/Seven-vanishing-lakes/206810/ |archive-date=27 July 2014 |access-date=26 July 2014 |publisher=Ekantipur.com}}</ref> ਜੋ [[ਪੋਖਰਾ ਵੈਲੀ|ਪੋਖਰਾ ਘਾਟੀ]] ਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਝੀਲ ਨੇਪਾਲ ਦੀ ਤੀਜੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਝੀਲ ਹੈ ਅਤੇ [[ਪੋਖਰਾ ਵੈਲੀ|ਪੋਖਰਾ ਘਾਟੀ]] ਦੀਆਂ ਅੱਠ ਝੀਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ [[ਫੇਵਾ ਝੀਲ]] ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੂਜੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਝੀਲ ਹੈ। ਬਰਸਾਤ ਅਤੇ ਸਿੰਚਾਈ ਲਈ ਵਰਤੋਂ ਕਾਰਨ ਝੀਲ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦਾ ਪੱਧਰ ਮੌਸਮੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਤਰਾਅ-ਚੜ੍ਹਾਅ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਪਾਣੀ ਦੇ ਪੱਧਰ ਨੂੰ 1988 ਵਿੱਚ ਪੱਛਮੀ ਆਊਟਲੈਟ ਸਟ੍ਰੀਮ, ''ਖੁਦੀ ਖੋਲਾ ''' ਤੇ ਬਣੇ ਡੈਮ ਦੁਆਰਾ ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="begnas4">{{Cite book|url=http://rcse.edu.shiga-u.ac.jp/gov-pro/plan/2008list/06-020504.pdf|title=Conservation of Begnas Lake, Nepal: A Case of Conflict to Collective Action in Resource Sharing (Multiple Water Use)|last=National Lake Conservation Development Committee|publisher=Outline of Lake Basin Governance Research Promotion Activities, 2008-2010|year=2010|location=Shiga University, Japan|access-date=2012-05-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20190214060919/http://rcse.edu.shiga-u.ac.jp/gov-pro/plan/2008list/06-020504.pdf|archive-date=2019-02-14}}</ref><ref name="begnas3">{{Cite journal|last=D. B|first=Swar|last2=Gurung, T. B.|year=1988|title=Introduction and cage culture of exotic carps and their impact on fish harvested in Lake Begnas, Nepal|url=https://archive.org/details/hydrobiologia_1988-09-30_166_3/page/278|journal=Hydrobiologia|volume=166|issue=3|pages=277–283|doi=10.1007/BF00008137|issn=1573-5117}}</ref> ਬੇਗਨਾਸ ਝੀਲ ਦਾ ਖੇਤਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਰਿਜ਼ੋਰਟਾਂ ਵਾਲਾ [[ਪੋਖਰਾ]] ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਥਾਨ ਹੈ।<ref>{{Cite web |last=Kawamura |first=Masahiro |date=June 2011 |title=One Village One Product agrotourism promotion: Perceptions of visitors to Begnas area |url=http://www.aec-fncci.org/userfiles/files/110516%20Agrotourism%20Report.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150408060434/http://www.aec-fncci.org/userfiles/files/110516%20Agrotourism%20Report.pdf/ |archive-date=2015-04-08 |publisher=JICA}}</ref> ਝੀਲ ਦਾ ਪਾਣੀ ਸਿੰਚਾਈ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਝੀਲ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨੂੰ ਪਿੰਜਰੇ ਮੱਛੀ ਪਾਲਣ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="begnas3" /> ਬੇਗਨਾਸ ਝੀਲ ਖੇਤਰ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦਲਦਲੀ ਖੇਤਰ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਝੋਨੇ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਹੋ ਗਏ ਹਨ।<ref>{{Cite journal|last=Wagle|first=Suresh Kumar|last2=Gurung, Tek Bahadur|last3=Bista, Jay Dev|last4=Rai, Ash Kumar|date=July–September 2007|title=Cage fish culture and fisheries for food security and livelihoods in mid hill lakes of Pokhara Valley, Nepal: Post community based management adoption|url=http://library.enaca.org/AquacultureAsia/Articles/July-Sept-2007/July-Sept-2007.pdf#page=23|journal=Aquaculture Asia|volume=12|issue=3|pages=21–29|issn=0859-600X}}</ref> ਝੀਲ ਤੋਂ [[ਅੰਨਪੂਰਨਾ]] ਅਤੇ [[ਮਨਾਸਲੂ]] ਰੇਂਜ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਾਫ਼ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। == ਹੋਰ ਆਕਰਸ਼ਣ == * [[ਰੂਪਾ ਝੀਲ]] * [[Begnas Yoga & Retreat|ਬੇਗਨਾਸ ਯੋਗਾ ਅਤੇ ਰਿਟਰੀਟ]] * ਰੂਪਾ-ਬੇਗਨਾਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਟਾਵਰ * ਪੱਛਭਿਆ ਦਿਉਰਾਲੀ ਮੰਦਿਰ * ਮਾਝੀਕੁਨਾ * ਸੁੰਦਰੀ ਡੰਡਾ * ਗੋਰਖਨਾਥ ਮੰਦਰ * ਪੋਖਰਾ ਦਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਜ਼ੂਲੋਜੀਕਲ ਪਾਰਕ * ਬੇਗਨਾਸ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਕੋਟੇ * ਹੋਟਲ ਰੂਪਾ ਬੇਗਨਾਸ ਲੇਕ ਇਨ * ਸਾਨੂ ਝੀਲ ਆਨ ਡੀ ਵਾਟਰ {{Clear left}}{{Gallery|File:Begnas Lake, Pokhara, Kaski.jpg|A portion of the lake|File:BegnasLake.jpg|Begnas lake with [[Annapurna]] range in backdrop|File:"Begnas lake and Maidi lake of Kaski, Nepal.".jpg|Aerial view of Begnas lake with [[Maidi Lake]]|title=Begnas Lake|mode=packed}} == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|30em}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [https://web.archive.org/web/20161024124827/http://www.cityof7lakes.com.np/events/2nd-begnas-fish-festival-2073/ ਬੇਗਨਾਸ ਫਿਸ਼ ਫੈਸਟੀਵਲ] * [http://www.nepalphotogallery.com/begnaslake/index.htm/ ਫੋਟੋਆਂ | ਬੇਗਨਾਸ ਝੀਲ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111111122201/http://www.nepalphotogallery.com/begnaslake/index.htm |date=2011-11-11 }} * [https://begnasyoga.com/gallery/ ਬੇਗਨਾਸ ਝੀਲ ਵਿਖੇ ਯੋਗਾ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211020163824/https://begnasyoga.com/gallery/ |date=2021-10-20 }} {{Authority control}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨੇਪਾਲ ਦੀਆਂ ਝੀਲਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੰਡਕੀ ਸੂਬੇ ਦੀਆਂ ਝੀਲਾਂ]] 3lchfkb31xfbzf6ounfqcthjrbl0pou 0 171007 842374 690545 2026-07-10T20:26:26Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842374 wikitext text/x-wiki '''ਸਵਾਂਕੀ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]] ਵਿੱਚ: '''Echinochloa colona''' ਜਾਂ '''Panicum Colona'''), ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜੰਗਲੀ/ਜੰਗਲੀ ਚਾਵਲ, ਡੇਕਨ ਘਾਹ, ਝੜੂਆ ਜਾਂ ਬੇਰਹਿਤ ਬਾਰਨਯਾਰਡ ਘਾਹ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ,<ref name="cabi">{{Cite web |date=22 November 2017 |title=Echinochloa colona (junglerice) |url=https://www.cabi.org/isc/datasheet/20368 |access-date=15 February 2018 |publisher=[[Centre for Agriculture and Bioscience International]]}}</ref> ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦਾ ਜੰਗਲੀ ਘਾਹ ([[ਨਦੀਨ]]) ਹੈ, ਜੋ ਗਰਮ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਏਸ਼ੀਆ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ''ਪੈਨਿਕਮ'' ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਵਜੋਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੇ ਅਨਾਜ ਦੀ ਫਸਲ ''ਏਚਿਨੋਚਲੋਆ ਫਰੂਮੈਂਟੇਸੀਆ'', ਆਵਾ ਬਾਜਰੇ ਦਾ ਜੰਗਲੀ ਪੂਰਵਜ ਹੈ।<ref name="Hilu">{{Cite journal|last=Hilu|first=Khidir W.|year=1994|title=Evidence from RAPD markers in the evolution of ''Echinochloa'' millets (Poaceae)|url=https://archive.org/details/sim_plant-systematics-and-evolution_1994_189_3-4/page/247|journal=Plant Systematics and Evolution|volume=189|issue=3|pages=247–257|doi=10.1007/BF00939730}}</ref> ਕੁਝ ਟੈਕਸੋਨੋਮਿਸਟ ਦੋ ਟੈਕਸਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਪਾਲਤੂ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ''ਈ. ਕੋਲੋਨਾ'' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਨਦੀਨ ਦਾ ਵਾਧਾ ਬੀਜ ਰਾਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਨਦੀਨ ਬੜੀ ਛੇਤੀ ਵਧਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆ ਦਾ ਵਧੀਆ ਚਾਰਾ ਵੀ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। == ਰਸੋਈ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ == ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਘਾਹ ਦੇ ਬੀਜਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ [[ਖਿਚੜੀ]]<ref>{{Cite web |title=EzCookBook: Moraiyo/Samo Khichdi ~ Fasting Recipe |url=http://www.ezcookbook.net/2012/07/moraiyosamo-khichdi-fasting-recipe.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121213133509/http://www.ezcookbook.net/2012/07/moraiyosamo-khichdi-fasting-recipe.html |archive-date=2012-12-13 |website=www.ezcookbook.net}} </ref> ਨਾਮਕ ਭੋਜਨ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦੇ ਵਰਤ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਖਾਧੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਗੁਜਰਾਤੀ ਵਿੱਚ "ਸਮੋ" (સામો) ਜਾਂ "ਮੋਰੀਓ" (મોરિયો) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮਰਾਠੀ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ {{Transliteration|mr|bhagar}} (भगर) ਜਾਂ "ਵਾਰੀ ચા ਤੰਦੁਲ" (वरी चा तांदुळ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ "ਮੋਰਧਨ" (मोरधन) ਜਾਂ "ਸਾਵਾ ਕਾ ਚਾਵਲ" (ਸਵਾ ਕਾ ਚਾਵਲ)। ਸਮੈ ਕੇ ਚਾਵਲ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 1889 ਦੀ ਕਿਤਾਬ 'ਦਿ ਯੂਜ਼ਫੁੱਲ ਨੇਟਿਵ ਪਲਾਂਟਸ ਆਫ਼ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ' ਰਿਕਾਰਡ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪੈਨਿਕਮ ਕੋਲੋਨਮ, (ਇਸ ਪੌਦੇ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਨਾਮ) ਦੇ ਆਮ ਨਾਮ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦਾ "ਸ਼ਾਮਾ ਮਿਲਟ" ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ; ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ, "ਜੰਗਲੀ ਚੌਲ" ਜਾਂ "ਜੰਗਲ ਰਾਈਸ" ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ "ਦੋ ਤੋਂ ਅੱਠ ਫੁੱਟ ਉੱਚੇ, ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਰਸੀਲੇ ਤਣੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪੈਨਿਕਲ ਨੂੰ ਆਦਿਵਾਸੀ [sic.] ਦੁਆਰਾ ਭੋਜਨ ਦੇ ਇੱਕ ਲੇਖ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੀਜਾਂ ਨੂੰ ਪੱਥਰਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਘੁਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦੀ ਰੋਟੀ ਵਿੱਚ ਬਣਦਾ ਹੈ. ਇਹ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਲਈ ਸਥਾਨਕ ਨਹੀਂ ਹੈ।"<ref>{{Cite book|url=https://primo-slnsw.hosted.exlibrisgroup.com/primo-explore/fulldisplay?docid=SLNSW_ALMA21105097830002626&context=L&vid=SLNSW&search_scope=EEA&tab=default_tab&lang=en_US|title=The useful native plants of Australia : Including Tasmania|last=J. H. Maiden|publisher=Turner and Henderson, Sydney|year=1889}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਦੀਨ]] rww2n43ahfa75w112c7n54n4hvcv30k 0 171146 842408 742218 2026-07-10T20:56:46Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842408 wikitext text/x-wiki {{Infobox body of water | name = ਟੇਲਮੇਨ ਝੀਲ | image = Telmen Lake, Mongolia, Landsat.jpg | caption = ਟੇਲਮੇਨ ਝੀਲ ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਦ੍ਰਿਸ਼ | image_bathymetry = | caption_bathymetry = | location = [[ਜ਼ਾਵਖਾਨ ਪ੍ਰਾਂਤ]] | coordinates = {{Coord|48|50|N|97|19|E|type:waterbody_region:MN|display=inline,title}} | type = | inflow = | outflow = | catchment = | basin_countries = ਮੰਗੋਲੀਆ | length = {{convert|28|km|abbr=on}} | width = {{convert|16|km|abbr=on}} | area = {{convert|194|km2|abbr=on}} | depth = | max-depth = {{convert|27|m|abbr=on}} | volume = {{convert|2.671|km3|acre.ft|abbr=on}} | residence_time = | shore = | elevation = {{convert|1789|m|abbr=on}} | islands = | cities = }} [[Category:Articles using infobox body of water without alt]] [[Category:Articles using infobox body of water without pushpin map alt]] [[Category:Articles using infobox body of water without image bathymetry]] '''ਟੇਲਮੇਨ ਝੀਲ''' ( {{Lang-mn|Тэлмэн нуур}}, {{Lang-zh|特勒门湖}} ) [[ਜ਼ਾਵਖਾਨ ਸੂਬਾ|ਜ਼ਾਵਖਾਨ]], [[ਮੰਗੋਲੀਆ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖਾਰੇ ਪਾਣੀ ਦੀ [[ਝੀਲ]] ਹੈ। ਝੀਲ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਟਾਪੂ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਪੰਛੀਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਇਕੱਠੀ ਥਾਂ ਹੈ। ਪਾਣੀ ਦੀ ਖਾਰੇਪਣ 6.49-7.61‰ ਹੈ। 6,210 ਤੋਂ 3,960 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਰੇਡੀਓਕਾਰਬਨ ਡੇਟਿੰਗ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਟੇਲਮੇਨ ਝੀਲ ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਨਾਲੋਂ 15 ਅਤੇ 20 ਮੀਟਰ ਘੱਟ ਸੀ।<ref>{{Cite journal|last=Fowell|first=Sarah J|last2=Hansen|first2=Barbara C. S|last3=Peck|first3=John A|last4=Khosbayar|first4=P|last5=Ganbold|first5=Enebish|date=2003-05-01|title=Mid to late holocene climate evolution of the lake telmen basin, north central mongolia, based on palynological data|url=https://archive.org/details/quaternary-research_2003-05_59_3/page/353|journal=Quaternary Research|volume=59|issue=3|pages=353–363|doi=10.1016/S0033-5894(02)00020-0}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੰਗੋਲੀਆ ਦੀਆਂ ਝੀਲਾਂ]] omzmzeweqdjxixpbie209ku5gteklpn 0 171158 842394 691222 2026-07-10T20:44:25Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842394 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਸ਼ਿਸ਼ਿਰ ਕੁਮਾਰ ਘੋਸ਼ | image = Shishir_Kumar_Ghosh.jpg | caption = | native_name = শিশির কুমার ঘোষ | birth_date = 1840 | birth_place = ਪਲੂਆ ਪਿੰਡ, ਜੈਸੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ]] (ਹੁਣ [[ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼]] ਵਿੱਚ) | death_date = 10 ਜਨਵਰੀ 1911 | death_place = [[ਕਲਕੱਤਾ]], [[ਭਾਰਤ]] | nationality = ਭਾਰਤੀ | alma_mater = | occupation = [[ਪੱਤਰਕਾਰ]], ਆਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਆ, [[ਨਾਟਕਕਾਰ]], ਜੀਵਨੀਕਾਰ | known_for = ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਬਾਜ਼ਾਰ ਪੱਤ੍ਰਿਕਾ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ | movement = [[ਭਾਰਤੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਅੰਦੋਲਨ]] }} [[Category:Articles with hCards]] '''ਸ਼ਿਸ਼ਿਰ ਕੁਮਾਰ ਘੋਸ਼''' (1840–1911) ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਭਾਰਤੀ ਪੱਤਰਕਾਰ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੇ 1868 ਵਿੱਚ ''ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਬਾਜ਼ਾਰ ਪੱਤਰਿਕਾ'' ਨਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ [[ਬੰਗਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ]] ਦੇ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੀ ਵੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਸੀ। <ref>{{Cite journal|last=Jeffrey|first=Robin|year=1997|title=Bengali: 'Professional, Somewhat Conservative' and Calcuttan|url=https://archive.org/details/economic-political-weekly_january-25-31-1997_32_4/page/141|journal=Economic and Political Weekly|volume=32|issue=4|pages=141–144|jstor=4405008}}</ref><ref name="Kumar2003">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=ubRkhPM0ETMC&pg=PA78|title=Essays on Indian Renaissance|last=Raj Kumar|publisher=Discovery Publishing House|year=2003|isbn=978-81-7141-689-9|pages=78–}}</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਹ [[ਬੰਗਾਲ]] ਦਾ ਇੱਕ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਸੈਨਾਨੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ 1875 ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਉਤੇਜਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਇੰਡੀਆ ਲੀਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite book|title=An Advanced History of Modern India|last=Sen|first=Sailendra Nath|publisher=Macmillan India|year=2010|location=Delhi|pages=236}}</ref> ਉਹ ਇੱਕ [[ਵੈਸ਼ਨਵਵਾਦ|ਵੈਸ਼ਨਵਵਾਦੀ]] ਵੀ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਰਹੱਸਵਾਦੀ-ਸੰਤ ਭਗਵਾਨ ਚੈਤੰਨਿਆ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਉੱਤੇ 1897 ਵਿੱਚ ''ਭਗਵਾਨ ਗੌਰੰਗਾ ਜਾਂ ਸਭ ਲਈ ਮੁਕਤੀ'' ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਕਿਤਾਬ ਲਿਖੀ ਸੀ <ref name="Adhikary2012">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=83SbfGkFzB0C&pg=PA131|title=Unifying Force of Hinduism: The Harekrsna Movement|last=Haripada Adhikary|publisher=AuthorHouse|year=2012|isbn=978-1-4685-0393-7|pages=131–}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Lotusimprints Blog » Mahatma Sisir Kumar Ghosh |url=http://www.lotusimprints.com/new/blog/category/mahatma-sisir-kumar-ghosh/ |access-date=2023-06-18 |archive-date=2013-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131102071724/http://www.lotusimprints.com/new/blog/category/mahatma-sisir-kumar-ghosh/ |url-status=dead }}</ref> ਉਸਨੇ ਕਈ ਜੀਵਨੀਆਂ ਵੀ ਲਿਖੀਆਂ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ: ਨਰੋਤਮ ਚਰਿਤ। <ref>{{Cite book|title=Life of Shishir Kumar Gosh|last=Wayfarer|date=1946|publisher=Tarun Kanti Gosh|location=Calcutta & Allahabad}}</ref> ਉਹ 1857 ਵਿੱਚ [[ਕੋਲਕਾਤਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ|ਕਲਕੱਤਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਵਿੱਚ ਪਾਸ ਹੋਏ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਬੈਚ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ।<ref name="Basu1979">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=ILnZQyWng3kC|title=Romance of Indian Journalism|last=Jitendra Nath Basu|publisher=Calcutta University|year=1979|page=195}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == <references /> [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬੰਗਾਲੀ ਲੇਖਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ (ਲੋਕ)]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1840]] 9beh2d0fl4jk9h0ogubejr8gqnumt00 0 171176 842212 740196 2026-07-10T17:28:06Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842212 wikitext text/x-wiki {{taxobox | image = Sorghum.jpg | image_caption = ਜਵਾਰ (ਚਰੀ) | regnum = [[ਪੌਦਾ]] | unranked_divisio = [[ਫੁਲਦਾਰ ਬੀਜਾਂ ਵਾਲਾਂ]] | unranked_classis = ਮੋਨੋਕੋਟ | unranked_ordo = | ordo = | familia = ਪੋਏਸ਼ਿਆ | subfamilia = | tribus = | genus = ਜ਼ਵਾਰ | type_species_authority = | type_species = ਦੋ-ਰੰਗੀ ਜਵਾਰ | synonyms_ref = | synonyms = | name = }} '''ਜਵਾਰ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲੀ|ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]]: '''Sorghum''') ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅਨਾਜ ਵਾਲੀ [[ਫ਼ਸਲ|ਫ਼ਸਲ]] ਹੈ। ਇਹ ਘੱਟ ਬਾਰਿਸ਼ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਅਨਾਜ ਅਤੇ ਚਾਰੇ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਬੀਜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਜਵਾਰ ਦਾ ਜਿਆਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਚਾਰੇ ਲਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਚਰੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਫਸਲ ਲੱਗਪਗ 4.25 ਕਰੋੜ ਏਕੜ ਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਬੀਜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਉਣੀ ਦੀ ਰੁੱਤ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਫਸਲਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਘਾਹ ਦੀ ਕਿਸਮ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਸਿੱਟੇ ਦੇ ਦਾਣੇ ਮੋਟੇ ਅਨਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਵਾਰ ਦੇ ਅਨਾਜ ਦੇ ਆਟੇ ਦੀਆਂ ਰੋਟੀਆਂ ਬਣਾ ਕੇ ਖਾਧੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆ ਹਨ। ਇਸਦੀ [[ਖਿਚੜੀ]] ਵੀ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਵਾਰ ਦੇ ਦਾਣਿਆਂ ਨੂੰ ਭੁੰਨਾ ਕੇ ਚੱਬਿਆ ਵੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮਰੂੰਡੇ ਬਣਾ ਕੇ ਵੀ ਖਾਧੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਗੁੜ ਦੀ ਚਾਹਣੀ ਬਣਾ ਕੇ ਵਿਚ ਭੁੰਨੇ ਹੋਏ ਜਵਾਰ ਦੇ ਦਾਣਿਆਂ ਨੂੰ ਰਲਾ ਕੇ ਬਣਾਏ ਪਦਾਰਥ ਨੂੰ ਮਰੂੰਡੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਸਾਰੀ ਖੇਤੀ ਬਾਰਸ਼ਾਂ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਸੀ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਜਵਾਰ ਇਕ ਮੁੱਖ ਫਸਲ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਪੱਕੀ ਜਵਾਰ ਨੂੰ ਵੱਢ ਕੇ ਮੁਹਾਰੇ/ਮੁਹਾਰੀਆਂ ਲਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਜਦ ਮੁਹਾਰੀਆਂ ਵਿਚ ਲੱਗੀ ਜਵਾਰ ਦੇ ਛਿੱਟੇ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਤਾਂ ਛਿੱਟਿਆਂ ਨੂੰ ਤੋੜ ਲੈਂਦੇ ਸਨ। ਸੋਟਿਆਂ ਨੂੰ ਕੁੱਟ ਕੇ ਦਾਣੇ ਕੱਢ ਲੈਂਦੇ ਸਨ। ਜੁਆਰ ਦੇ ਰਹੇ ਟਾਂਡਿਆਂ/ਕੜਬ ਦਾ ਟੋਕਾ ਕਰ ਕੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਸੁੱਕੇ ਚਾਰੇ ਵਜੋਂ ਵਰਤਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਕੋਈ ਵੀ ਕਿਸਾਨ ਜਵਾਰ ਨੂੰ ਅਨਾਜ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਹੀਂ ਬੀਜਦਾ, ਸਗੋਂ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਚਾਰੇ ਵਜੋਂ ਬੀਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਵਾਰ ਦੀਆਂ ਜਿਆਦਾਤਰ ਕਿਸਮਾਂ [[ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ]] ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ [[ਏਸ਼ੀਆ]], [[ਅਫਰੀਕਾ]], ਮੇਸੋਂਅਮੇਰਿਕਾ ਅਤੇ ਕੁਝ [[ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।<ref>[http://www.biodiversitylibrary.org/page/417087#page/213/mode/1up Moench, Conrad. 1794. Methodus Plantas Horti Botanici et Agri Marburgensis: a staminum situ describendi page 207] in Latin</ref><ref>[http://www.tropicos.org/Name/40002210 Tropicos, ''Sorghum'' Moench ]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=130722 |title=Flora of China Vol. 22 Page 600 <big>高粱属</big> gao liang shu ''Sorghum'' Moench, Methodus. 207. 1794 |access-date=2023-06-22 |archive-date=2016-12-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161231185626/http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=130722 |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=5&taxon_id=130722 Flora of Pakistan, Sorghum Moench., Meth. Bot. 207. 1794]</ref><ref>{{Cite web |title=Altervista Flora।taliana, genere ''Sorghum'' |url=http://luirig.altervista.org/flora/taxa/floraspecie.php?genere=sorghum |archive-url=https://web.archive.org/web/20150201021459/http://luirig.altervista.org/flora/taxa/floraspecie.php?genere=Sorghum |archive-date=2015-02-01 |access-date=2015-06-18 |dead-url=yes}}</ref><ref>{{Cite web |title=Atlas of Living Australia |url=http://bie.ala.org.au/species/urn:lsid:biodiversity.org.au:apni.taxon:420835 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305085726/http://bie.ala.org.au/species/urn:lsid:biodiversity.org.au:apni.taxon:420835 |archive-date=2016-03-05 |access-date=2015-06-18 |dead-url=yes}}</ref> == ਜਵਾਰ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ == [[File:Sorghum_head_in_India.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sorghum_head_in_India.jpg|thumb|ਜਵਾਰ ਦੇ ਬੂਟੇ ਦਾ ਦਾ ਸਿਰ (ਭਾਰਤ)]] [[File:Sorghum_grain_boiled.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sorghum_grain_boiled.jpg|thumb|ਉਬਾਲੀ ਹੋਈ ਜਵਾਰ ]] 2022 ਵਿੱਚ ਜਵਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਉਤਪਾਦਕ ਨਾਈਜੀਰੀਆ (12%), ਅਮਰੀਕਾ (10%), ਸੁਡਾਨ (8%), ਅਤੇ ਮੈਕਸੀਕੋ (8%) ਸਨ। ਇਹ ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ: ਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਖੇਤਰ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਉਤਪਾਦਕ ਫਰਾਂਸ ਹੈ, ਇਸਦੇ ਬਾਅਦ ਇਟਲੀ, ਸਪੇਨ ਅਤੇ ਕੁਝ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਯੂਰਪੀਅਨ ਦੇਸ਼ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਹਜ਼ਾਰ ਹੈਕਟੇਅਰ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਵਾਰ ਤਾਪਮਾਨਾਂ, ਉੱਚੀਆਂ ਉਚਾਈਆਂ ਅਤੇ ਜ਼ਹਿਰੀਲੀਆਂ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਉੱਗਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਸੋਕੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੁੜ ਉੱਗ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਸਰਵੋਤਮ ਵਿਕਾਸ ਤਾਪਮਾਨ ਸੀਮਾ 12–34 °C (54–93 °F) ਹੈ, ਅਤੇ ਵਧ ਰਹੀ ਸੀਜ਼ਨ ~ 115-140 ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ 5.0 ਤੋਂ 8.5 ਤੱਕ ਦੀ pH ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਵਾਲੀ ਭਾਰੀ ਮਿੱਟੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਰੇਤਲੀ ਮਿੱਟੀ ਵਰਗੀਆਂ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸ਼੍ਰੇਣੀ 'ਤੇ ਉੱਗ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇੱਕ ਕਾਸ਼ਤਯੋਗ ਖੇਤ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਡਿੱਗਿਆ ਪਿਆ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਜਿੱਥੇ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਫਲ਼ੀਦਾਰਾਂ ਨਾਲ ਫਸਲੀ ਰੋਟੇਸ਼ਨ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ। ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਤਾ 2- ਜਾਂ 4-ਸਾਲ ਦੀ ਫਸਲੀ ਰੋਟੇਸ਼ਨ ਸੋਰਘਮ ਦੀ ਉਪਜ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਸ ਨੂੰ ਅਸੰਗਤ ਵਿਕਾਸ ਦੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਲਈ ਵਧੇਰੇ ਲਚਕਦਾਰ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਦੇ ਲਿਹਾਜ਼ ਨਾਲ, ਸੋਰਘਮ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ, ਫਾਸਫੋਰਸ, ਅਤੇ ਪੋਟਾਸ਼ੀਅਮ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੇ ਅਨਾਜ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਫਸਲਾਂ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾਯੋਗ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਹਨ ਜੋ ਇਸਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੋਕਾ-ਰੋਧਕ ਫਸਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ: * ਜਵਾਰ ਵਿੱਚ ਜੜ੍ਹ-ਤੋਂ-ਪੱਤੇ ਦੀ ਸਤਹ ਖੇਤਰ ਅਨੁਪਾਤ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਹੈ। * ਸੋਕੇ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਇਹ ਸਾਹ ਰਾਹੀਂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਕਮੀ ਨੂੰ ਘੱਟ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨੂੰ ਘੁੰਮਾਉਂਦੀ ਹੈ। * ਜੇ ਸੋਕਾ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ, ਤਾਂ ਜਵਾਰ ਦਾ ਪੌਦਾ ਮਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸੁਸਤਤਾ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। * ਜਵਾਰ ਦੇ ਪੱਤੇ ਮੋਮੀ ਕਟਕਲ ਦੁਆਰਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। * ਇਹ C4 ਕਾਰਬਨ ਫਿਕਸੇਸ਼ਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ C3 ਪੌਦਿਆਂ ਨੂੰ ਲੋੜੀਂਦੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਤਿਹਾਈ ਮਾਤਰਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ। {| class="wikitable" !ਸਟੇਜ !ਸਥਿਤੀ <ref name="GRDC Grownotes">{{cite web |title=Sorghum - Section 4: Plant Growth and Physiology |url=https://grdc.com.au/resources-and-publications/grownotes/crop-agronomy/sorghumgrownotes/GrowNote-Sorghum-North-04-Physiology.pdf |access-date=4 December 2022 |website=[[Grain Research & Development Corporation]] |archive-date=11 ਨਵੰਬਰ 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221111230932/https://grdc.com.au/resources-and-publications/grownotes/crop-agronomy/sorghumgrownotes/GrowNote-Sorghum-North-04-Physiology.pdf |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite journal|last1=Vanderlip|first1=R.L.|last2=Reeves|first2=H.E.|date=January 1972|title=Growth Stages of Sorghum (''Sorghum bicolor'', (L.) Moench)|url=https://archive.org/details/agronomy-journal_january-february-1972_64_1/page/13|journal=[[Agronomy Journal]]|volume=64|issue=1|pages=13–16|doi=10.2134/agronj1972.00021962006400010005x}}</ref> |- |I |ਉੱਭਰਨਾ, ਬੀਜਣ ਤੋਂ 3 ਅਤੇ 10 ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹਵਾ ਦੇ ਤਾਪਮਾਨ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਨਮੀ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ |- |II |ਤੀਜੇ ਪੱਤੇ ਦਾ ਕਾਲਰ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ |- |III |ਪੰਜਵੇਂ ਪੱਤੇ ਦਾ ਕਾਲਰ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ~ 21 ਦਿਨ ਉਭਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ |- |IV |ਬਨਸਪਤੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਜਨਨ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ, 7 ਤੋਂ 10 ਪੱਤੀਆਂ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ, ਫੁੱਲਦਾਰ ਸ਼ੁਰੂਆਤ |- |V |ਸਾਰੇ ਪੱਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫੈਲੇ ਹੋਏ ਹਨ |- |VI |ਅੱਧੇ ਪੌਦੇ ਖਿੜਦੇ ਹਨ (ਖੇਤ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਪੌਦੇ) |- |VII |"ਨਰਮ ਆਟਾ": ~ 50% ਅੱਧੇ ਅਨਾਜ ਸੁੱਕੇ ਭਾਰ ਦਾ ਇਕੱਠਾ ਹੋਣਾ |- |VIII |"ਸਖਤ ਆਟਾ": ~ 75% ਅੱਧੇ ਅਨਾਜ ਦੇ ਸੁੱਕੇ ਭਾਰ ਦਾ ਇਕੱਠਾ ਹੋਣਾ, ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਸੇਵਨ ਪੂਰਾ |- |IX |ਸਰੀਰਕ ਪਰਿਪੱਕਤਾ: ਪੌਦੇ ਦਾ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੁੱਕਾ ਭਾਰ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ |} ===ਖੇਤੀ ਅਤੇ ਵਰਤੋਂ=== ਜਵਾਰ ਦੀ ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ "ਦੋ - ਰੰਗੀ" ਕਿਸਮ ਜੋ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਫਰੀਕਾ ਦੀ ਪਿਤਰੀ ਕਿਸਮ ਹੈ<ref>{{Cite journal | doi = 10.1007/s10722-009-9466-7 | volume = 57 | issue = 2 | pages = 243–253 | last = Mutegi | first = Evans | coauthors = Fabrice Sagnard, Moses Muraya, Ben Kanyenji, Bernard Rono, Caroline Mwongera, Charles Marangu, Joseph Kamau, Heiko Parzies, Santie de Villiers, Kassa Semagn, Pierre Traoré, Maryke Labuschagne | title = Ecogeographical distribution of wild, weedy and cultivated Sorghum bicolor (L.) Moench in Kenya: implications for conservation and crop-to-wild gene flow | journal = Genetic Resources and Crop Evolution | accessdate = 2010-08-02 | date = 2010-02-01 }}</ref> ਅਤੇ ਹੁਣ ਇਸ ਦੀਆਂ ਕਈ ਸੁਧਰੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਕਈ ਦੇਸਾਂ ਵਿੱਚ ਬੀਜੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ,<ref>{{Cite web |url=http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=200026333 |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2023-06-22 |archive-date=2016-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303224620/http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=200026333 |url-status=dead }}</ref> ਜਵਾਰ ਦੀਆਂ ਜਿਆਦਾ ਕਿਸਮਾਂ ਘਟ ਪਾਣੀ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਕ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬੀਜੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਚਾਰੇ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪੇਂਡੂ ਅਤੇ ਗਰੀਬ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਅਨਾਜ ਵਜੋਂ ਖਾਣੇ ਦੇ ਕੰਮ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਦੋ-ਰੰਗੀ ਜ਼ਵਾਰ ਦਖਣੀ ਅਫਰੀਕਾ, [[ਕੇਂਦਰੀ ਅਮਰੀਕਾ]], ਅਤੇ [[ਦਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ]] ਵਿੱਚ ਅਹਿਮ [[ਅਨਾਜ]] ਫਸਲ, ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਭਰ ਵਿੱਚ ਪੰਜਵੇ ਦਰਜੇ ਤੇ ਬੀਜੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਫਸਲ ਹੈ।<ref>[http://www.grains.org/sorghum Sorghum], U.S. Grains Council.</ref> === ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜੇ ਅਤੇ ਪਰਜੀਵੀ === ਕੀੜੇ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਖ਼ਤਰਾ ਹੈ। ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੜਾਵਾਂ 'ਤੇ 150 ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਿਸਮਾਂ ਨੇ ਜਵਾਰ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਖ਼ਤਰਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਬਾਇਓਮਾਸ ਨੁਕਸਾਨ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਵਾਰ ਪਰਜੀਵੀ ਪੌਦੇ ਸਟ੍ਰਿਗਾ ਹਰਮੋਨਥਿਕਾ ਦਾ ਇੱਕ ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਹੈ। ਇਹ ਪਰਜੀਵੀ ਫ਼ਸਲ 'ਤੇ ਇੱਕ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰੀ ਕੀਟ ਹੈ। ਯੂਰੋਪੀਅਨ ਕੋਰਨ ਬੋਰਰ (ਓਸਟ੍ਰੀਨੀਆ ਨੂਬਿਲਿਸ) ਨੂੰ ਸੰਕਰਮਿਤ ਸੋਰਘਮ ਝਾੜੂ ਮੱਕੀ ਦੀ ਆਵਾਜਾਈ ਦੁਆਰਾ ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉੱਤਰੀ ਮਾਲੀ ਵਿੱਚ ਸੋਰਘਮ ਦੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਲਈ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਕੀਟ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ: * ਸਰਘਮ ਸ਼ੂਟ ਫਲਾਈ (Sorghum shoot fly), ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕੀਟ: ਲਾਰਵਾ ਜੋਆਰ ਦੇ ਪੱਤੇ ਦੇ ਵਧਣ ਵਾਲੇ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਕੱਟ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। * ਮੱਕੀ ਦੇ ਤਣੇ-ਬੋਰਰ (maize stem-borer); ਲੇਪੀਡੋਪਟੇਰਾ, ਨੋਕਟੂਡੇ - ਮੱਕੀ ਅਤੇ ਸਰਘਮ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉੱਚਾਈ 'ਤੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੂਰਬੀ ਅਫਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਆਮ ਕੀਟ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਪੱਛਮੀ ਅਫਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਫੈਲ ਗਿਆ ਹੈ। * ਧੱਬੇਦਾਰ ਸਟੈਮ-ਬੋਰਰ (spotted stem-borer); Lepidoptera, Crambidae: ਪੂਰਬੀ ਅਫਰੀਕਾ ਤੋਂ ਪਰ ਫੈਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਲਾਰਵਾ ਸਰਘਮ ਅਤੇ ਮੱਕੀ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। * ਸਰਘਮ ਮਿਜ (Sorghum midge): ਘੱਟ ਅਤੇ ਮੱਧ ਉਚਾਈ 'ਤੇ ਮੌਜੂਦ ਬਾਲਗ ਮੱਛਰਾਂ ਵਰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਲਾਰਵੇ ਸੋਰਘਮ ਦੇ ਦਾਣਿਆਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਅੰਡਕੋਸ਼ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। * ਗੰਨੇ ਦੇ ਐਫਿਡ (Sugarcane aphid) ਦਾ ਹਮਲਾ ਸਰਘਮ 'ਤੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। * ਸ਼ਾਖ ਦੀ ਮੱਖੀ (Shoot fly) * ਜੂੰ (mite) ਦੇ ਹਮਲੇ ਨਾਲ ਪੱਤੇ ਲਾਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। === ਬਿਮਾਰੀਆਂ === * ਦਾਣਿਆ ਦੀ ਕਾਂਗਿਆਰੀ (Grain smut) === ਵਾਢੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ === ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਢੀ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਢੁਕਵੀਂ ਨਮੀ 16-20 % ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਦਾਣਿਆਂ ਵਾਲੇ ਪੈਨਿਕਲ ਨੂੰ ਡੰਡੀ ਤੋਂ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੀਜ ਦੀ ਪਰਿਪੱਕਤਾ ਨੂੰ ਬੀਜ ਅਤੇ ਪੌਦੇ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਬੰਧ 'ਤੇ ਕਾਲੇ ਧੱਬੇ ਦੀ ਦਿੱਖ ਦੁਆਰਾ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਥਰੈਸਿੰਗ ਫਿਰ ਹੱਥੀਂ ਜਾਂ ਮਸ਼ੀਨੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਬੀਜਾਂ ਨੂੰ ਸਟੋਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ 10% ਦੀ ਨਮੀ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉੱਚ ਨਮੀ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਉੱਲੀ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਬੀਜਾਂ ਦੇ ਉਗਣ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ। == ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਮੁੱਲ == ਜਵਾਰ (ਸਰਘਮ ਬਾਈਕਲਰ) ਫਾਸਫੋਰਸ, ਪੋਟਾਸ਼ੀਅਮ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਕ ਵਰਗੇ ਖਣਿਜਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਵਾਰ ਦੇ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਮੁੱਲ ਚੌਲਾਂ, ਮੱਕੀ ਅਤੇ ਕਣਕ ਦੇ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾਯੋਗ ਹਨ। 100 g ਜਵਾਰ ਅਨਾਜ ਦਾ ਊਰਜਾ ਮੁੱਲ 296.1 ਤੋਂ 356.0 kcal ਤੱਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਨਾਜ ਵਿੱਚ 60 - 75% ਕਾਰਬੋਹਾਈਡਰੇਟ, 8 - 13% ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਅਤੇ 4 - 6 % ਚਰਬੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਣਕ, ਰਾਈ ਅਤੇ ਜੌਂ ਦੇ ਪ੍ਰੋਲਾਮਿਨਾਂ ਦੇ ਉਲਟ, ਸੋਰਘਮ ਦੇ ਕਾਫਿਰਿਨ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਐਲਰਜੀ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਜਾਂ ਆਟੋਇਮਿਊਨ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਆ ਨੂੰ ਭੜਕਾਉਂਦੇ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਪੋਸ਼ਣ ਦੀ ਗੱਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜਵਾਰ ਕਣਕ ਅਤੇ ਚੌਲਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਬਦਲ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਥਿਆਮਿਨ, ਨਿਆਸੀਨ, ਰਿਬੋਫਲੇਵਿਨ ਅਤੇ ਫੋਲੇਟ ਦੇ ਉੱਚ ਪੱਧਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। == ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਵਰਤੋਂ == ਇਸਨੂੰ ਪਸ਼ੂਆਂ ਲਈ ਫੀਡ ਅਤੇ ਚਰਾਗਾਹ (ਚਾਰੇ) ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸੀਮਤ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੱਕੀ ਵਿੱਚ ਸਟਾਰਚ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਨਾਲੋਂ ਜੋਰ ਵਿੱਚ ਸਟਾਰਚ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਜਾਨਵਰਾਂ ਲਈ ਹਜ਼ਮ ਕਰਨਾ ਵਧੇਰੇ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਸ਼ੂਆਂ 'ਤੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਇਕ ਅਧਿਐਨ ਨੇ ਦਿਖਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਭਾਫ਼-ਫਲੇਕਡ ਸੋਰਘਮ ਸੁੱਕੇ-ਰੋਲਡ ਸੋਰਘਮ ਨਾਲੋਂ ਬਿਹਤਰ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਨਾਲ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਭਾਰ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਸੂਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਸਰਘਮ ਨੂੰ ਮੱਕੀ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਕੁਸ਼ਲ ਫੀਡ ਵਿਕਲਪ ਵਜੋਂ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜਦੋਂ ਦੋਵੇਂ ਦਾਣਿਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰੋਸੈਸ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਸੁਧਰੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ, ਸੁਧਰੇ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਅਭਿਆਸਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਸੋਰਘਮ ਉਤਪਾਦਕਤਾ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ, ਉਤਪਾਦਕਤਾ ਵਿੱਚ ਵਾਧੇ ਨੇ 60 ਲੱਖ ਹੈਕਟੇਅਰ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਖਾਲੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ICRISAT (ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫਸਲ ਖੋਜ ਸੰਸਥਾਨ ਫਾਰ ਦ ਸੈਮੀ-ਐਰੀਡ ਟ੍ਰੌਪਿਕਸ) ਭਾਈਵਾਲਾਂ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਸੋਰਘਮ ਸਮੇਤ ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਸੁਧਰੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਵੱਲੋਂ 194 ਸੁਧਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਜਵਾਰ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ ==ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ== *[[ਝੋਨਾ]] *[[ਬਾਜਰਾ]]  *[[ਮੱਕੀ]]  *[[ਜਵਾਰ (ਚਰ੍ਹੀ)]] == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਖੇਤੀਬਾੜੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਚਾਰੇ ਵਾਲਿਆਂ ਫਸਲਾਂ]] k7k0xq9hhfd8qqednk6u54afquo8ahb 0 171742 842239 821671 2026-07-10T18:01:22Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842239 wikitext text/x-wiki {{Infobox animal | name = ਡੌਲੀ | image = Dolly face closeup.jpg | image_size = | caption = ਡੌਲੀ | othername = 6LLS (ਕੋਡ ਨਾਮ) | species = [[ਭੇਡ|ਘਰੇਲੂ ਭੇਡ]] ([[ਫਿੰਨ-ਡੋਰਸੈੱਟ]]) | gender = ਮਾਦਾ | birth_date = {{Birth date|1996|07|05|df=y}} | birth_place = ਰੋਸਲਿਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ, ਮਿਡਲੋਥੀਅਨ, ਸਕਾਟਲੈਂਡ | death_date = {{Death date and age|2003|02|14|1996|07|05|df=y}} | death_place = ਰੋਸਲਿਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ, ਮਿਡਲੋਥੀਅਨ, ਸਕਾਟਲੈਂਡ | resting_place = [[ਸਕਾਟਲੈਂਡ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਜਾਇਬ ਘਰ]] (ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਲਈ) | resting_place_coordinates = | nationality = ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ (ਸਕਾਟਲੈਂਡ) | known = ਇੱਕ ਬਾਲਗ ਸੋਮੈਟਿਕ ਸੈੱਲ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ [[ਥਣਧਾਰੀ]] ਕਲੋਨ ਕੀਤਾ | children = 6 ਲੇਲੇ (ਬੋਨੀ; ਜੌੜੇ ਸੈਲੀ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ੀ; ਲੂਸੀ, ਡਾਰਸੀ ਅਤੇ ਕਾਟਨ) | namedafter = [[ਡੌਲੀ ਪਾਰਟਨ]]<ref name="BBC-97" /> | website = }} '''ਡੌਲੀ''' (5 ਜੁਲਾਈ 1996 – 14 ਫਰਵਰੀ 2003) ਇੱਕ ਮਾਦਾ [[ਫਿੰਨ-ਡੋਰਸੈੱਟ]] ਭੇਡ ਸੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਬਾਲਗ ਸੋਮੈਟਿਕ ਸੈੱਲ ਤੋਂ ਕਲੋਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਪਹਿਲਾ [[ਥਣਧਾਰੀ]] ਜੀਵ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਸਕਾਟਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਰੋਸਲਿਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕਲੋਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਇੱਕ ਮੈਮਰੀ ਗਲੈਂਡ ਤੋਂ ਲਏ ਗਏ ਸੈੱਲ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਟ੍ਰਾਂਸਫਰ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ। ਉਸਦੀ ਕਲੋਨਿੰਗ ਨੇ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਸਰੀਰ ਦੇ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਅੰਗ ਤੋਂ ਇੱਕ ਪਰਿਪੱਕ ਸੈੱਲ ਤੋਂ ਇੱਕ ਕਲੋਨ ਕੀਤਾ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref name=":0" /> ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੇ ਉਲਟ, ਉਹ ਕਲੋਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲਾ ਜਾਨਵਰ ਨਹੀਂ ਸੀ।<ref>{{Cite web|title=The Life of Dolly {{!}} Dolly the Sheep|url=https://dolly.roslin.ed.ac.uk/facts/the-life-of-dolly/index.html|access-date=1 December 2021|language=en-US|archive-date=11 ਨਵੰਬਰ 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211111151011/http://dolly.roslin.ed.ac.uk/facts/the-life-of-dolly/index.html|url-status=dead}}</ref> ਕਲੋਨਿੰਗ ਲਈ ਭਰੂਣ ਦੇ ਸਟੈਮ ਸੈੱਲਾਂ ਦੇ ਬਦਲੇ ਬਾਲਗ ਸੋਮੈਟਿਕ ਸੈੱਲਾਂ ਦਾ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਜੌਨ ਗੁਰਡਨ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਕੰਮ ਤੋਂ ਉਭਰਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਇਸ ਪਹੁੰਚ ਨਾਲ 1958 ਵਿੱਚ ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਪੰਜੇ ਵਾਲੇ ਡੱਡੂਆਂ ਦਾ ਕਲੋਨ ਕੀਤਾ। ਡੌਲੀ ਦੀ ਸਫਲ ਕਲੋਨਿੰਗ ਨੇ ਸਟੈਮ ਸੈੱਲ ਖੋਜ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵਿਆਪਕ ਤਰੱਕੀ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਪਲੂਰੀਪੋਟੈਂਟ ਸਟੈਮ ਸੈੱਲਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।<ref>{{Cite web|title=The Legacy {{!}} Dolly the Sheep|url=https://dolly.roslin.ed.ac.uk/legacy/index.html|access-date=1 December 2021|language=en-US|archive-date=20 ਸਤੰਬਰ 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210920154939/https://dolly.roslin.ed.ac.uk/legacy/index.html|url-status=dead}}</ref> ਡੌਲੀ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਰੋਸਲਿਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਵਿੱਚ ਰਹੀ ਅਤੇ ਕਈ ਲੇਲੇ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ।<ref name="BBC" /> ਉਸ ਨੂੰ ਫੇਫੜਿਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਬਿਮਾਰੀ ਕਾਰਨ ਛੇ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਕਲੋਨਿੰਗ ਨਾਲ ਬਿਮਾਰੀ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਦਾ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ।<ref name="final_illness" /> ਡੌਲੀ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸਕਾਟਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਰੋਸਲਿਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਦੁਆਰਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਸਕਾਟਲੈਂਡ ਦੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਨੂੰ ਦਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਇਸਨੂੰ 2003 ਤੋਂ ਨਿਯਮਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। == ਉਤਪੱਤੀ == ਡੌਲੀ ਨੂੰ ਕੀਥ ਕੈਂਪਬੈੱਲ, ਇਆਨ ਵਿਲਮਟ ਅਤੇ ਰੋਸਲਿਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ, ਸਕਾਟਲੈਂਡ ਦੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ਼ ਐਡਿਨਬਰਗ ਦਾ ਹਿੱਸਾ, ਅਤੇ [[ਐਡਿਨਬਰਗ]] ਨੇੜੇ ਸਥਿਤ ਬਾਇਓਟੈਕਨਾਲੌਜੀ ਕੰਪਨੀ ਪੀਪੀਐਲ ਥੈਰੇਪਿਊਟਿਕਸ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕਲੋਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਡੌਲੀ ਦੀ ਕਲੋਨਿੰਗ ਲਈ ਫੰਡਿੰਗ ਪੀਪੀਐਲ ਥੈਰੇਪਿਊਟਿਕਸ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref name=j1>{{Cite journal | doi = 10.1080/00141844.1999.9981606| title = Why dolly matters: Kinship, culture and cloning| url = https://archive.org/details/ethnos_1999_64_3/page/301| journal = Ethnos| volume = 64| issue = 3–4| pages = 301–324| year = 1999| last1 = Edwards | first1 = J. }}</ref> ਉਸਦਾ ਜਨਮ 5 ਜੁਲਾਈ 1996 ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ 14 ਫਰਵਰੀ 2003 ਨੂੰ ਇੱਕ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਫੇਫੜਿਆਂ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਤੋਂ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਜਿਸਦਾ ਉਸਦੇ ਕਲੋਨ ਹੋਣ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸੰਬੰਧ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।<ref name=BBC>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/2764039.stm "Dolly the sheep clone dies young"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110512101046/http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/2764039.stm |date=12 May 2011 }}. BBC News. 14 February 2003</ref> [[ਬੀਬੀਸੀ ਨਿਊਜ਼]] ਅਤੇ ਸਾਇੰਟਿਫਿਕ ਅਮਰੀਕਨ ਸਮੇਤ ਸਰੋਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਉਸਨੂੰ "ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਭੇਡ" ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{Cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/353617.stm |title=Is Dolly old before her time? |date=27 May 1999 |work=[[BBC News]] |access-date=4 October 2009 |location=London |archive-url=https://web.archive.org/web/20090114115720/http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/353617.stm |archive-date=14 January 2009 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite magazine|url=http://www.sciam.com/article.cfm?id=no-more-cloning-around|title=No More Cloning Around|last=Lehrman|first=Sally|date=July 2008|magazine=[[Scientific American]]|access-date=21 September 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081119114926/http://www.sciam.com/article.cfm?id=no-more-cloning-around|archive-date=19 November 2008|url-status=live}}</ref> ਡੌਲੀ ਦੀ ਕਲੋਨਿੰਗ ਲਈ ਦਾਨੀ ਵਜੋਂ ਵਰਤੇ ਗਏ ਸੈੱਲ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮੈਮਰੀ ਗਲੈਂਡ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਿਹਤਮੰਦ ਕਲੋਨ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ, ਇਸ ਲਈ, ਇਹ ਸਾਬਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਰੀਰ ਦੇ ਇੱਕ ਖਾਸ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਇੱਕ ਸੈੱਲ ਇੱਕ ਪੂਰੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਬਣਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਡੌਲੀ ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ, ਵਿਲਮਟ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਡੌਲੀ ਇੱਕ ਮੈਮਰੀ ਗਲੈਂਡ ਸੈੱਲ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਹੈ ਅਤੇ ਅਸੀਂ [[ਡੌਲੀ ਪਾਰਟਨ]] ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਗਲੈਂਡਜ਼ ਦੇ ਜੋੜੇ ਬਾਰੇ ਨਹੀਂ ਸੋਚ ਸਕਦੇ ਸੀ।"<ref name="BBC-97">{{cite news | url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/february/22/newsid_4245000/4245877.stm | work=BBC News | title=1997: Dolly the sheep is cloned | date=22 February 1997 | access-date=1 December 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080307132931/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/february/22/newsid_4245000/4245877.stm | archive-date=7 March 2008 | url-status=live }}</ref> == ਜਨਮ == ਡੌਲੀ ਦਾ ਜਨਮ 5 ਜੁਲਾਈ 1996 ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਮਾਵਾਂ ਸਨ: ਇੱਕ ਨੇ ਆਂਡਾ ਦਿੱਤਾ, ਦੂਜਾ ਡੀਐਨਏ, ਅਤੇ ਤੀਜੇ ਨੇ ਕਲੋਨ ਕੀਤੇ ਭਰੂਣ ਨੂੰ ਮਿਆਦ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਇਆ।<ref>{{cite journal | last1 = Williams | year = 2003 | first1 = N. | title = Death of Dolly marks cloning milestone | journal = Current Biology | volume = 13 | issue = 6 | pages = 209–210 | pmid=12646139 | doi = 10.1016/S0960-9822(03)00148-9 | doi-access = free }}</ref> ਉਸ ਨੂੰ ਸੋਮੈਟਿਕ ਸੈੱਲ ਨਿਊਕਲੀਅਸ ਟ੍ਰਾਂਸਫਰ ਦੀ ਤਕਨੀਕ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ ਬਾਲਗ ਸੈੱਲ ਤੋਂ ਸੈੱਲ ਨਿਊਕਲੀਅਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਗੈਰ-ਫਰਟੀਲਾਈਜ਼ਡ ਓਓਸਾਈਟ (ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਅੰਡੇ ਸੈੱਲ) ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਸੈੱਲ ਨਿਊਕਲੀਅਸ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਾਈਬ੍ਰਿਡ ਸੈੱਲ ਨੂੰ ਫਿਰ ਬਿਜਲੀ ਦੇ ਝਟਕੇ ਨਾਲ ਵੰਡਣ ਲਈ ਉਤੇਜਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਇਹ ਇੱਕ ਬਲਾਸਟੋਸਿਸਟ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਸਨੂੰ ਇੱਕ ਸਰੋਗੇਟ ਮਦਰ ਵਿੱਚ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|author=Campbell KH|author2=McWhir J |author3=Ritchie WA|author4=Wilmut I |title=Sheep cloned by nuclear transfer from a cultured cell line |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1996-03-07_380_6569/page/64|journal=Nature |volume=380 |issue=6569 |pages=64–6 |date=1996 |pmid=8598906 | doi = 10.1038/380064a0|bibcode = 1996Natur.380...64C |s2cid=3529638 }}</ref> ਡੌਲੀ ਇੱਕ ਬਾਲਗ ਥਣਧਾਰੀ ਜੀਵ ਤੋਂ ਲਏ ਗਏ ਸੈੱਲ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਪਹਿਲਾ ਕਲੋਨ ਸੀ।<ref>{{Cite journal|author=McLaren A |title=Cloning: pathways to a pluripotent future |url=https://archive.org/details/sim_science_2000-06-09_288_5472/page/1774 |journal=Science |volume=288 |issue=5472 |pages=1775–80 |date=2000 |pmid=10877698 |doi=10.1126/science.288.5472.1775|s2cid=44320353 }}</ref><ref name=Wilmut>{{Cite journal|display-authors=4|author=Wilmut I|author2=Schnieke AE|author3=McWhir J|author4=Kind AJ|author5=Campbell KH |title=Viable offspring derived from fetal and adult mammalian cells |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1997-02-27_385_6619/page/810|journal=Nature |volume=385 |issue=6619 |pages=810–3 |date=1997 |pmid=9039911 | doi=10.1038/385810a0 |bibcode=1997Natur.385..810W|s2cid=4260518}}</ref> ਡੌਲੀ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਨੇ ਦਿਖਾਇਆ ਕਿ ਅਜਿਹੇ ਪਰਿਪੱਕ ਵਿਭਿੰਨ ਸੋਮੈਟਿਕ ਸੈੱਲ ਦੇ ਨਿਊਕਲੀਅਸ ਵਿੱਚ ਜੀਨ ਅਜੇ ਵੀ ਇੱਕ ਭਰੂਣ ਦੀ ਟੋਟੀਪੋਟੈਂਟ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹਨ, ਇੱਕ ਸੈੱਲ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਫਿਰ ਜਾਨਵਰ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref name=":0">{{Cite journal |author=Niemann H |author2=Tian XC |author3=King WA |author4=Lee RS |title=Epigenetic reprogramming in embryonic and foetal development upon somatic cell nuclear transfer cloning |journal=Reproduction |volume=135 |issue=2 |pages=151–63 |date=February 2008 |pmid=18239046 |doi=10.1530/REP-07-0397 |url=http://www.reproduction-online.org/content/135/2/151.full.pdf |access-date=20 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180719155145/http://www.reproduction-online.org/content/135/2/151.full.pdf |archive-date=19 July 2018 |url-status=live |doi-access=free }}</ref> ਡੌਲੀ ਦੀ ਹੋਂਦ ਦਾ ਐਲਾਨ 22 ਫਰਵਰੀ 1997 ਨੂੰ ਜਨਤਾ ਨੂੰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="BBC-97"/> ਇਸ ਨੇ ਮੀਡੀਆ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ। ਸਕਾਟਿਸ਼ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨਾਲ ਭੇਡਾਂ ਨਾਲ ਖੇਡਣ ਦਾ ਇੱਕ ਵਪਾਰਕ ਟੀਵੀ 'ਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਟਾਈਮ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਡੌਲੀ ਨੂੰ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name=j1/> ਵਿਗਿਆਨ ਨੇ ਡੌਲੀ ਨੂੰ ਸਾਲ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ। ਭਾਵੇਂ ਡੌਲੀ ਪਹਿਲੀ ਜਾਨਵਰ ਦੀ ਕਲੋਨ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਮੀਡੀਆ ਦਾ ਧਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਬਾਲਗ ਸੈੱਲ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਕਲੋਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{cite journal | author1=McKinnell, Robert G.| author2= Di Berardino, Marie A. | title=The Biology of Cloning: History and Rationale| journal=BioScience | volume=49 | issue=11 | pages=875–885| date=November 1999 | doi=10.2307/1313647| jstor=1313647| doi-access=free}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|30em}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == {{Commons category|Dolly (sheep)|ਡੌਲੀ (ਭੇਡ)}} * [https://www.nms.ac.uk/explore-our-collections/stories/natural-sciences/dolly-the-sheep/ Dolly the Sheep] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230601112638/https://www.nms.ac.uk/explore-our-collections/stories/natural-sciences/dolly-the-sheep/ |date=2023-06-01 }} at the [[National Museum of Scotland]], Edinburgh * [http://www.animalresearch.info/en/medical-advances/151/cloning-dolly-the-sheep/ Cloning Dolly the Sheep] Dolly the Sheep and the importance of animal research * [https://web.archive.org/web/20071213214908/http://www.biotecnika.googlepages.com/animal_cloning.html Animal cloning and Dolly] * {{cite AV media| title=Antiques Roadshow, Series 45, Brodie Castle 3, Dolly the Sheep | website=BBC|type=3' video clip| date=6 April 2023 | url=https://www.bbc.co.uk/programmes/p0ffdcmv}} Episode where several items appertaining to Dolly, including wool from a shearing and scientific instruments, were appraised. [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਡੌਲੀ ਪਾਰਟਨ]] og8g8dmb6f0z6y2e4cfr1paoghg8u9z 3 171941 842468 695382 2026-07-11T11:22:13Z Jules* 22156 Jules* ਨੇ ਸਫ਼ਾ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:XorcWt]] ਨੂੰ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Rimushh]] ’ਤੇ ਭੇਜਿਆ: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/XorcWt|XorcWt]]" to "[[Special:CentralAuth/Rimushh|Rimushh]]" 695382 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=XorcWt}} -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 22:55, 12 ਜੁਲਾਈ 2023 (UTC) 2h8p7qyvlgo3fbtwuaoikfb0tm0gib2 0 172008 842252 768630 2026-07-10T18:19:24Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842252 wikitext text/x-wiki {{Infobox body of water |name = ਲਾਚੇਰ ਝੀਲ |image = Laacher_See_-_Luftaufnahme.jpg |caption = ਕੈਲਡੇਰਾ ਜੁਆਲਾਮੁਖੀ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ |image_bathymetry = |caption_bathymetry = |location = ਅਹਰਵੀਲਰ, ਰਾਈਨਲੈਂਡ-ਪੈਲਾਟਿਨੇਟ |coordinates = {{coord|50|24|45|N|07|16|12|E|region:DE_type:waterbody|display=inline,title}} |pushpin_map = Germany Rhineland-Palatinate#Germany |pushpin_map_caption = [[ਜਰਮਨੀ]] ਵਿੱਚ ਸਥਾਨ |type = ਜਵਾਲਾਮੁਖੀ ਕੈਲਡੇਰਾ ਝੀਲ |inflow =ਕੋਈ ਨਹੀਂ |outflow = ਫੁਲਬਰਟ-ਸਟੋਲਨ (ਨਹਿਰ) |catchment = |basin_countries = [[ਜਰਮਨੀ]] |length ={{cvt|1.964|km|mi}} |width ={{cvt|1.186|km|mi}} |area = {{cvt|3.31|km2|sqmi}} |depth ={{cvt|31|m|ft}} |max-depth = {{cvt|51|m|ft}} |volume ={{cvt|1.03|km3|mi3}} |residence_time = |shore ={{cvt|7.3|km|mi}} |elevation = {{cvt|275|m|ft}} |islands =ਕੋਈ ਨਹੀਂ }} '''ਲਾਚੇਰ ਝੀਲ''' ({{IPA-de|ˈlaːxɐ ˈzeː}}), '''ਲਾਚ ਝੀਲ''' ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, [[ਜਰਮਨੀ]] ਦੇ ਰਾਈਨਲੈਂਡ-ਪੈਲਾਟੀਨੇਟ ਵਿੱਚ 2 ਕਿਲੋਮੀਟਰ (1.2 ਮੀਲ) ਦੇ ਵਿਆਸ ਵਾਲੀ ਇੱਕ [[ਜਵਾਲਾਮੁਖੀ]] ਕੈਲਡੇਰਾ ਝੀਲ ਹੈ, ਜੋ ਕੋਬਲੇਨਜ਼ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 24 ਕਿਲੋਮੀਟਰ (15 ਮੀਲ) ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ 37 ਕਿਮੀ (23 ਮੀਲ) ਹੈ। ਬੌਨ, ਅਤੇ ਐਂਡਰਨਾਚ ਤੋਂ 8 ਕਿਮੀ (5.0 ਮੀਲ) ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ। ਇਹ ਆਈਫ਼ਲ ਪਰਬਤ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਜਵਾਲਾਮੁਖੀ ਆਈਫ਼ਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪੂਰਬੀ ਆਈਫ਼ਲ ਜਵਾਲਾਮੁਖੀ ਖੇਤਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। 1991 ਦੇ ਪਿਨਾਟੂਬੋ ਫਟਣ ਦੇ ਸਮਾਨ ਪੈਮਾਨੇ 'ਤੇ, 6 ਦੇ ਜਵਾਲਾਮੁਖੀ ਵਿਸਫੋਟਕ ਸੂਚਕਾਂਕ (VEI) ਦੇ ਨਾਲ ਲਗਭਗ 13,000 ਸਾਲ ਬੀਪੀ ਦੇ ਪਲੀਨੀਅਨ ਫਟਣ ਨਾਲ ਝੀਲ ਦਾ ਗਠਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite book |first=Clive |last=Oppenheimer |title=Eruptions that Shook the World |url=https://archive.org/details/eruptionsthatsho00oppe |url-access=limited |publisher=Cambridge University Press |year=2011 |isbn=978-0-521-64112-8 |pages=[https://archive.org/details/eruptionsthatsho00oppe/page/n232 216]–217}}</ref><ref name=Klerk>{{cite journal |last=de Klerk |first=Pim |year=2008 |title=Environmental impact of the Laacher See eruption at a large distance from the volcano: Integrated palaeoecological studies from Vorpommern (NE Germany) |journal=Palaeogeography, Palaeoclimatology, Palaeoecology |volume=270 |issue=1–2 |pages=196–214 |doi=10.1016/j.palaeo.2008.09.013 |bibcode=2008PPP...270..196D |display-authors=etal}}</ref><ref name=Bogaard>{{cite journal |last=Bogaard |first=Paul van den |year=1995 |title=⁴⁰Ar/³⁹Ar ages of sanidine phenocrysts from Laacher See Tephra (12,900 yr BP): Chronostratigraphic and petrological significance |url=https://archive.org/details/sim_earth-and-planetary-science-letters_1995-06_133_1-2/page/163 |journal=Earth and Planetary Science Letters |volume=133 |issue=1–2 |pages=163–174 |doi=10.1016/0012-821X(95)00066-L |bibcode=1995E&PSL.133..163V}}</ref><ref>{{cite web |url=http://geosociety.org/meetings/2011munich/fieldTrips/e19a.htm |publisher=The Geological Society of America |year=2011 |title=Geo-Education and Geopark Implementation in the Vulkaneifel European Geopark/Vulkanland Eifel National Geopark |access-date=8 January 2013 |archive-date=13 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190113232457/http://geosociety.org/meetings/2011munich/fieldTrips/e19a.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite Q|Q107389873 |last=Reinig |first=Frederick |last2=Wacker |first2=Lukas |last3=Jöris |first3=Olaf |last4=Oppenheimer |first4=Clive |last5=Guidobaldi |first5=Giulia |last6=Nievergelt |first6=Daniel |last7=Adolphi |first7=Florian |last8=Cherubini |first8=Paolo |last9=Engels |first9=Stefan |last10=Esper|first10=Jan |last11=Land |first11=Alexander |last12=Lane |first12=Christine |last13=Pfanz |first13=Hardy |last14=Remmele |first14=Sabine |last15=Sigl |first15=Michael |last16=Sookdeo |first16=Adam |last17=Büntgen |first17=Ulf |display-authors=6 |quote=[Measurements] firmly date the [Laacher See eruption] to 13,006 ± 9 calibrated years before present (BP; taken as AD 1950), which is more than a century earlier than previously accepted.}}</ref> ਝੀਲ ਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਕਿਨਾਰੇ 'ਤੇ ਮੋਫੇਟਾਸ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਵਾਲਾਮੁਖੀ ਦਾ ਨਿਕਾਸ ਸੁਸਤ ਜਵਾਲਾਮੁਖੀ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹਨ। ==ਹਵਾਲੇ== {{Reflist}} ==ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ== *{{Cite EB1911 |wstitle= Laacher See |volume = 16 |last= |first= |author-link= |page=1 |short=1}} *{{cite journal |author1=Ginibre, Catherine |author2=Wörner, Gerhard |author3=Kronz, Andreas |year=2004 |title=Structure and Dynamics of the Laacher See Magma Chamber (Eifel, Germany) from Major and Trace Element Zoning in Sanidine: a Cathodoluminescence and Electron Microprobe Study |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-petrology_2004-11_45_11/page/2197 |journal=Journal of Petrology |volume=45 |issue=11 |pages=2197–2223 |doi=10.1093/petrology/egh053 |bibcode=2004JPet...45.2197G|doi-access=free}} *{{cite journal |author1=Park, Cornelia |author2=Schmincke, Hans-Ulrich |year=1997 |title=Lake Formation and Catastrophic Dam Burst during the Late Pleistocene Laacher See Eruption (Germany) |journal=Naturwissenschaften |volume=84 |issue=12 |pages=521–525 |doi=10.1007/s001140050438 |bibcode=1997NW.....84..521P |s2cid=36411187}} *{{cite journal |last=Riede |first=Felix |year=2008 |title=The Laacher See-eruption (12,920 BP) and material culture change at the end of the Allerød in Northern Europe |journal=Journal of Archaeological Science |volume=35 |issue=3 |pages=591–599 |doi=10.1016/j.jas.2007.05.007}} *{{cite journal |author1=Hensch, Martin |author2=Dahm, Torsten |author3=Ritter, Joachim |author4=Heimann, Sebastian |author5=Schmidt, Bernd |author6=Stange, Stefan |author7=Lehmann, Klaus |year=2019 |title=Deep low-frequency earthquakes reveal ongoing magmatic recharge beneath Laacher See Volcano (Eifel, Germany) |journal=Geophysical Journal International |volume=216 |issue=3 |pages=2025–2036 |doi=10.1093/gji/ggy532 |bibcode=2019GeoJI.216.2025H|doi-access=free}} ==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ== {{commons category|Laacher See|ਲਾਚੇਰ ਝੀਲ}} *[https://web.archive.org/web/20120504095933/http://hisz.rsoe.hu/alertmap/read/index.php?pageid=svolcano_index&svid=10 Continuous event display of the 10 most recent registered seismic activities measured from the Laacher See] *{{Lakes Germany 2004|Laacher See|Rhineland-Palatinate|page=28}} *[https://translate.google.com/translate?hl=en&sl=de&u=http://www.spektrumverlag.de/artikel/977241&ei=_h_rStXtNo_-sQPL8rDXCA&sa=X&oi=translate&ct=result&resnum=1&ved=0CAwQ7gEwAA&prev=/search%3Fq%3Dhttp://www.spektrumverlag.de/artikel/977241%26hl%3Den%26safe%3Doff Apokalypse im Rheintal (Cornelia Park und Hans-Ulrich Schmincke)] *[https://www.researchgate.net/publication/330425288_Deep_low-frequency_earthquakes_reveal_ongoing_magmatic_recharge_beneath_Laacher_See_Volcano_Eifel_Germany Martin Hensch, etal.: Deep low-frequency earthquakes reveal ongoing magmatic recharge beneath Laacher See Volcano (Eifel, Germany). Geophys. J. Int. (2019) 216, 2025–2036 doi:10.1093/gji/ggy532] *[https://www.researchgate.net/profile/Michael_Foerster8/publication/288932428_Volcanic_activity_in_the_Eifel_during_the_last_500_000_years_The_ELSA-Tephra-Stack/links/5b1892250f7e9b68b424ade0/Volcanic-activity-in-the-Eifel-during-the-last-500-000-years-The-ELSA-Tephra-Stack.pdf Michael W. Förster, Frank Sirocko: Volcanic activity in the Eifel during the last 500,000 years: The ELSA-Tephra-Stack .Global and Planetary Change (2016)] (PDF) ncuhr2qdsbu4rs1al3uykyltldudzo2 0 172770 842298 821696 2026-07-10T19:06:48Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 2 books for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842298 wikitext text/x-wiki {{Other uses}} [[ਤਸਵੀਰ:CottonPlant.JPG|thumb|[[ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼|ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ ਕਪਾਹ ਵਾਢੀ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੈ।]] '''ਕਪਾਹ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲੀ|ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]] ਵਿੱਚ: '''Cotton''') ਦੀ [[ਫ਼ਸਲ]] ਇੱਕ ਵਪਾਰਕ ਫ਼ਸਲ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਨਰਮ ਅਤੇ ਫੁਲਣ ਵਾਲਾ ਸਟੇਪਲ ਫਾਈਬਰ (ਰੂੰ) ਵਾਲਾ ਫੁੱਲਦਾਰ ਪੌਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮਾਲਵੇਸੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਗੋਸੀਪੀਅਮ ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: Gossypium) ਜੀਨਸ ਦੇ ਪੌਦਿਆਂ ਨਾਲ ਤਾਅਲੁੱਕ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਕਪਾਹ ਦਾ ਰੂੰ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਸੁਰੱਖਿਆ [[wiktionary:boll|ਬੋਲ]] (ਗੇਂਦ) ਵਿੱਚ ਉੱਗਦਾ ਹੈ। ਫਾਈਬਰ ਲਗਭਗ ਸ਼ੁੱਧ [[ਸੈਲੂਲੋਜ਼]] ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਮੋਮ, ਚਰਬੀ, ਪੈਕਟਿਨ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਮਾਮੂਲੀ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਕੁਦਰਤੀ ਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਕਪਾਹ ਦੀਆਂ ਗੇਂਦਾਂ ਬੀਜਾਂ ਦੇ ਫੈਲਣ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਪਾਹ ਦਾ ਰੇਸ਼ਾ (ਰੂੰ), ਕਪਾਹ ਦੇ ਪੌਦੇ ਤੋਂ ਪਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦਾ "ਚਿੱਟਾ ਸੋਨਾ" ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਚਿੱਟੀਆਂ ਫੁੱਟੀਆਂ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਵਿੱਚ ਪੌਦੇ ਦੇ ਬੀਜਾਂ ਦੇ ਇਰਦ ਗਿਰਦ ਡੋਡਿਆਂ ਦੇ ਖਿੜਨ ਦੇ ਬਾਅਦ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 7000 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਕਪਾਹ ਸਿੰਧੁ ਘਾਟੀ ਵਿੱਚ ਉੱਗੀ ਸੀ। ਇਹ ਪੌਦਾ ਅਮਰੀਕਾ, ਅਫ਼ਰੀਕਾ, ਮਿਸਰ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਸਮੇਤ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਗਰਮ ਖੰਡੀ ਅਤੇ ਉਪ-ਉਪਖੰਡੀ ਖੇਤਰਾਂ ਦਾ ਇੱਕ [[ਝਾੜੀ]] ਹੈ। ਜੰਗਲੀ ਕਪਾਹ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਮੈਕਸੀਕੋ ਵਿੱਚ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਅਤੇ ਅਫਰੀਕਾ।<ref>[https://web.archive.org/web/20080625045134/http://www.ogtr.gov.au/pdf/ir/biologycotton08.pdf The Biology of ''Gossypium hirsutum'' L. and ''Gossypium barbadense'' L. (cotton)]. ogtr.gov.au</ref> ਪੁਰਾਣੇ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕਪਾਹ ਸੁਤੰਤਰ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਾਲਤੂ ਫਸਲ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=The Evolution of Cotton |url=https://learn.genetics.utah.edu/content/cotton/evolution |access-date=22 March 2023 |website=Learn.Genetics}}</ref> ਫਾਈਬਰ (ਰੇਸ਼ੇ) ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਧਾਗੇ ਵਿੱਚ ਕੱਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਨਰਮ, ਸਾਹ ਲੈਣ ਯੋਗ, ਅਤੇ ਟਿਕਾਊ [[ਕੱਪੜਾ]] ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫੈਬਰਿਕ ਲਈ ਕਪਾਹ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਪੂਰਵ-ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਪੰਜਵੀਂ ਸਦੀ ਬੀ.ਸੀ. ਦੇ ਸੂਤੀ ਕੱਪੜੇ ਦੇ ਟੁਕੜੇ [[ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ ਸੱਭਿਅਤਾ|ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ ਦੀ ਸਭਿਅਤਾ]] ਵਿੱਚ ਮਿਲੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ [[ਪੇਰੂ]] ਵਿੱਚ 4200 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਤੱਕ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਬਚੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਇਹ ਕਪਾਹ ਜਿੰਨ ਦੀ ਕਾਢ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਉਤਪਾਦਨ ਦੀ ਲਾਗਤ ਨੂੰ ਘਟਾ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਸਦੀ ਵਿਆਪਕ ਵਰਤੋਂ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਇਹ ਅੱਜ ਕੱਪੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਕੁਦਰਤੀ ਫਾਈਬਰ ਵਾਲਾ ਕੱਪੜਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵ ਉਤਪਾਦਨ ਲਈ ਮੌਜੂਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਭਗ 25 ਮਿਲੀਅਨ [[ਟਨ]] ਜਾਂ 110 ਮਿਲੀਅਨ ਗੰਢ ਸਾਲਾਨਾ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤਯੋਗ ਜ਼ਮੀਨ ਦਾ 2.5% ਬਣਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕਪਾਹ ਉਤਪਾਦਕ ਹੈ। ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਨਿਰਯਾਤਕ ਰਿਹਾ ਹੈ।<ref>[http://www.naturalfibres2009.org/en/fibres/cotton.html "Natural fibres: Cotton"]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110903094603/http://www.naturalfibres2009.org/en/fibres/cotton.html|date=3 September 2011}}. International Year of Natural Fibres.</ref> [[File:BALLS_OF_COTTON_(ANDHRA_-SOUTH_INDIA)_READY_FOR_HARVEST.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:BALLS_OF_COTTON_(ANDHRA_-SOUTH_INDIA)_READY_FOR_HARVEST.jpg|thumb|[[ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼|ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ ਕਪਾਹ ਵਾਢੀ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੈ।]] == ਕਿਸਮਾਂ == ਕਪਾਹ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਵਪਾਰਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਗਾਈਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ, ਸਾਰੀਆਂ ਪੁਰਾਤਨਤਾ ਵਿੱਚ ਪਾਲੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ: * ''ਗੌਸੀਪੀਅਮ ਹਿਰਸੁਟਮ'' - ਉੱਚੀ ਸਤਹ ਦੀ ਕਪਾਹ, ਮੱਧ ਅਮਰੀਕਾ, ਮੈਕਸੀਕੋ, ਕੈਰੇਬੀਅਨ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਫਲੋਰੀਡਾ (ਵਿਸ਼ਵ ਉਤਪਾਦਨ ਦਾ 90% ਹਿੱਸਾ) * ''ਗੌਸੀਪਿਅਮ ਬਾਰਬਾਡੈਂਸ'' - ਵਾਧੂ-ਲੰਬੇ ਸਟੈਪਲ ਕਪਾਹ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਗਰਮ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਅਮਰੀਕਾ ਦਾ ਮੂਲ ਨਿਵਾਸੀ ਹੈ (ਵਿਸ਼ਵ ਉਤਪਾਦਨ ਦਾ 8% ਹਿੱਸਾ) * ''ਗੌਸੀਪੀਅਮ ਆਰਬੋਰੀਅਮ'' - ਰੁੱਖ ਕਪਾਹ, ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਮੂਲ ਨਿਵਾਸੀ (2% ਤੋਂ ਘੱਟ) * ''ਗੌਸੀਪੀਅਮ ਹਰਬੇਸ਼ੀਅਮ'' - ਲੇਵੈਂਟ ਕਪਾਹ, ਦੱਖਣੀ ਅਫਰੀਕਾ ਅਤੇ ਅਰਬ ਪ੍ਰਾਇਦੀਪ (2% ਤੋਂ ਘੱਟ) ਦਾ ਮੂਲ ਨਿਵਾਸੀ ਹਾਈਬ੍ਰਿਡ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਵੀ ਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |last=Singh |first=Phundan |title=Cotton Varieties and Hybrids |url=http://www.cicr.org.in/pdf/cotton_varieties_hybrids.pdf |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.cicr.org.in/pdf/cotton_varieties_hybrids.pdf |archive-date=2022-10-09}}</ref> ਦੋ ਨਵੀਂ ਵਿਸ਼ਵ ਕਪਾਹ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਆਧੁਨਿਕ ਕਪਾਹ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਉਤਪਾਦਨ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹਨ, ਪਰ 1900 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੋ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਵਿਸ਼ਵ ਕਪਾਹ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਕਪਾਹ ਦੇ ਰੇਸ਼ੇ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਚਿੱਟੇ, ਭੂਰੇ, ਗੁਲਾਬੀ ਅਤੇ ਹਰੇ ਰੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਚਿੱਟੇ ਕਪਾਹ ਦੇ ਜੈਨੇਟਿਕਸ ਨੂੰ ਦੂਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਡਰ ਕਾਰਨ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਪਾਹ ਉਗਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸਥਾਨਾਂ ਨੇ ਰੰਗਦਾਰ ਕਪਾਹ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਉਗਾਉਣ 'ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾਈ ਹੈ। == ਕਾਸ਼ਤ == [[File:Cottonfieldindia.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Cottonfieldindia.jpg|thumb|ਸਿੰਗਾਲੰਦਪੁਰਮ, ਰਸੀਪੁਰਮ, ਭਾਰਤ ਵਿਖੇ ਕਪਾਹ ਦੇ ਖੇਤ (2017)]] [[File:Cotton_field,_Ware_County,_GA,_US.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Cotton_field,_Ware_County,_GA,_US.jpg|thumb|ਕਪਾਹ ਦੇ ਖੇਤ]] [[File:Cotton_plant,_Ware_County,_GA,_US.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Cotton_plant,_Ware_County,_GA,_US.jpg|right|thumb|ਕਪਾਹ ਦਾ ਪੌਦਾ]] [[File:Cotton_field,_late_in_season.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Cotton_field,_late_in_season.jpg|thumb|ਇੱਕ ਕਪਾਹ ਦਾ ਖੇਤ (ਚੁਗਾਈ ਵੇਲੇ)]] [[File:Transport_of_cotton_west_of_Walgett.JPG|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Transport_of_cotton_west_of_Walgett.JPG|thumb|ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਵਿੱਚ ਗੋਲ ਕਪਾਹ ਮਾਡਿਊਲ (2014)]] ਕਪਾਹ ਦੀ ਸਫਲ ਕਾਸ਼ਤ ਲਈ ਇੱਕ ਲੰਮੀ ਠੰਡ-ਮੁਕਤ ਅਵਧੀ, ਕਾਫ਼ੀ ਧੁੱਪ ਅਤੇ ਇੱਕ ਦਰਮਿਆਨੀ ਬਾਰਿਸ਼ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ 50 ਤੋਂ 100 ਸੈਂਟੀਮੀਟਰ (19 ਤੋਂ 39 ਇੰਚ) ਤੱਕ।<ref>{{Cite web |last=George |first=Alex Andrews |date=2020-11-18 |title=Cotton Cultivation in India: Important Things You Should Know |url=https://www.clearias.com/cotton-cultivation/ |access-date=2023-05-19 |website=ClearIAS |language=en-US}}</ref> [[ਮਿੱਟੀ]] ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਾਫ਼ੀ ਭਾਰੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਪੱਧਰ ਬੇਮਿਸਾਲ ਹੋਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਇਹ ਸਥਿਤੀਆਂ ਉੱਤਰੀ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਗੋਲਿਸਫਾਇਰ ਵਿੱਚ ਮੌਸਮੀ ਸੁੱਕੇ ਗਰਮ ਦੇਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਉਪ-ਉਪਖੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਅੱਜ ਉਗਾਈ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਕਪਾਹ ਦੇ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਖੇਤੀ ਘੱਟ ਵਰਖਾ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸਿੰਚਾਈ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਦਿੱਤੇ ਸਾਲ ਲਈ ਫਸਲ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਿਛਲੀ ਪਤਝੜ ਦੀ ਕਟਾਈ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਪਾਹ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਸਦੀਵੀ ਹੈ, ਪਰ ਕੀੜਿਆਂ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਨ ਲਈ ਸਲਾਨਾ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>[http://www.cottonspinning.com/grow/plantingcottonseeds.html "Planting Cotton Seeds"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150227062910/http://www.cottonspinning.com/grow/plantingcottonseeds.html|date=27 February 2015}}. ''cottonspinning.com''.</ref> ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਬਿਜਾਈ ਦਾ ਸਮਾਂ ਅਪ੍ਰੈਲ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਮਈ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਕਪਾਹ ਕੁਝ ਹੱਦ ਤੱਕ ਲੂਣ ਅਤੇ ਸੋਕੇ ਨੂੰ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਸੁੱਕੇ ਅਤੇ ਅਰਧ ਖੇਤਰ ਲਈ ਇੱਕ ਆਕਰਸ਼ਕ ਫਸਲ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਭਰ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸਰੋਤ ਸਖ਼ਤ ਹੁੰਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇਸ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਅਤੇ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸੰਭਾਵੀ ਵਾਤਾਵਰਨ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|last=Wegerich|first=K.|year=2002|title=Natural drought or human-made water scarcity in Uzbekistan?|url=http://www.preventionweb.net/english/professional/publications/v.php?id=1776|journal=Central Asia and the Caucasus|volume=2|pages=154–162|archive-url=https://web.archive.org/web/20121027155313/http://www.preventionweb.net/english/professional/publications/v.php?id=1776|archive-date=27 October 2012}}</ref><ref>{{Cite book|title=Keepers of the Spring|last=Pearce, Fred|publisher=Island Press|year=2004|isbn=978-1-55963-681-0|pages=109–122|chapter=9 "A Salty Hell"}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Chapagain|first=A. K.|last2=Hoekstra|first2=A. Y.|last3=Savenije|first3=H. H. G.|last4=Gautam|first4=R.|year=2006|title=The water footprint of cotton consumption: An assessment of the impact of worldwide consumption of cotton products on the water resources in the cotton producing countries|journal=Ecological Economics|volume=60|pages=186–203|doi=10.1016/j.ecolecon.2005.11.027}}</ref><ref name="AF">{{Cite book|title=The Arid Frontier|last=Mainguet|first=Monique|last2=Létolle, René|publisher=Springer|year=1998|isbn=978-0-7923-4227-4|pages=129–145|chapter=Human-made Desertification in the Aral Sea Basin}}</ref><ref name="GT">{{Cite journal|last=Waltham|first=Tony|last2=Sholji|first2=Ihsan|date=November 2001|title=The demise of the Aral Sea - an environmental disaster|url=https://archive.org/details/sim_geology-today_november-december-2001_17_6/page/218|journal=Geology Today|volume=17|issue=6|pages=218–228|doi=10.1046/j.0266-6979.2001.00319.x}}</ref> ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਗਲਤ ਫਸਲਾਂ ਅਤੇ ਸਿੰਚਾਈ ਅਭਿਆਸਾਂ ਨੇ [[ਉਜ਼ਬੇਕਿਸਤਾਨ]] ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ [[ਮਾਰੂਥਲੀਕਰਨ]] ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਾਇਆ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਕਪਾਹ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨਿਰਯਾਤ ਹੈ। [[ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ]] ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ, [[ਅਰਾਲ ਸਮੁੰਦਰ|ਅਰਾਲ ਸਾਗਰ ਨੂੰ]] ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਸਿੰਚਾਈ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਜਿਆਦਾਤਰ ਕਪਾਹ, ਅਤੇ ਹੁਣ ਖਾਰਾਪਣ ਵਿਆਪਕ ਹੈ।<ref name="AF" /><ref name="GT" /> === ਜੈਨੇਟਿਕ ਸੋਧ === ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ 'ਤੇ ਭਾਰੀ ਨਿਰਭਰਤਾ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਲਈ [[ਜਣਨ ਇੰਜੀਨੀਅਰੀ|ਜੈਨੇਟਿਕਲੀ ਮੋਡੀਫਾਈਡ]] (GM) ਕਪਾਹ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਬੈਕਟੀਰੀਆ ''ਬੈਸੀਲਸ ਥੁਰਿੰਗੀਏਨਸਿਸ'' (ਬੀਟੀ) ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜਿਆਂ ਦੇ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਹਿੱਸੇ ਲਈ ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਰਸਾਇਣ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੀੜੇ ਅਤੇ ਤਿਤਲੀਆਂ, [[ਭੂੰਡ|ਬੀਟਲਾਂ]] ਅਤੇ ਮੱਖੀਆਂ ਦੇ ਲਾਰਵੇ, ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਹੋਰ ਰੂਪਾਂ ਲਈ ਨੁਕਸਾਨਦੇਹ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|last=Mendelsohn|first=Mike|last2=Kough|first2=John|last3=Vaituzis|first3=Zigfridais|last4=Matthews|first4=Keith|date=2003-01-01|title=Are Bt crops safe?|url=https://zenodo.org/record/1233343|journal=Nature Biotechnology|volume=21|issue=9|pages=1003–9|doi=10.1038/nbt0903-1003|pmid=12949561}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Hellmich|first=Richard L.|last2=Siegfried|first2=Blair D.|last3=Sears|first3=Mark K.|last4=Stanley-Horn|first4=Diane E.|last5=Daniels|first5=Michael J.|last6=Mattila|first6=Heather R.|last7=Spencer|first7=Terrence|last8=Bidne|first8=Keith G.|last9=Lewis|first9=Leslie C.|date=9 October 2001|title=Monarch larvae sensitivity to Bacillus thuringiensis- purified proteins and pollen|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=98|issue=21|pages=11925–11930|bibcode=2001PNAS...9811925H|doi=10.1073/pnas.211297698|pmc=59744|pmid=11559841|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Rose|first=Robyn|last2=Dively|first2=Galen P.|last3=Pettis|first3=Jeff|date=July 2007|title=Effects of Bt corn pollen on honey bees: emphasis on protocol development|url=https://www.apidologie.org/10.1051/apido:2007022/pdf|journal=Apidologie|volume=38|issue=4|pages=368–377|doi=10.1051/apido:2007022}}</ref> ਬੀਟੀ ਟੌਕਸਿਨ ਲਈ ਜੀਨ ਕੋਡਿੰਗ ਕਪਾਹ ਵਿੱਚ ਪਾਈ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਕਪਾਹ, ਜਿਸਨੂੰ [[ਬੀ.ਟੀ. ਕਪਾਹ]] ਜਾਂ [[ਬੀ ਟੀ ਨਰਮਾ|ਬੀ. ਟੀ. ਨਰਮਾ]] ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਟਿਸ਼ੂਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕੁਦਰਤੀ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਵਪਾਰਕ ਕਪਾਹ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਕੀੜੇ ਲੇਪੀਡੋਪਟੇਰਨ ਲਾਰਵੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਟਰਾਂਸਜੇਨਿਕ ਕਪਾਹ ਵਿੱਚ ਬੀਟੀ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਦੁਆਰਾ ਮਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਲੇਪੀਡੋਪਟੇਰਨ ਕੀੜਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲਈ ਵਿਆਪਕ-ਸਪੈਕਟ੍ਰਮ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਦਾ ਹੈ (ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਨੇ ਪਾਈਰੇਥਰੋਇਡ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ)। ਇਹ ਖੇਤੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿੱਚ ਕੁਦਰਤੀ ਕੀਟ ਸ਼ਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਬਚਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਗੈਰ-ਕੀਟਨਾਸ਼ਕ ਕੀਟ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਬੀਟੀ ਨਰਮਾ/ਕਪਾਹ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਪਾਹ ਦੇ ਕੀੜਿਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਬੱਗ, ਬਦਬੂਦਾਰ ਬੱਗ, [[ਚਿੱਟੀ ਮੱਖੀ]] ਅਤੇ [[ਐਫਿਡ|ਐਫੀਡਜ਼]] ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਬੇਅਸਰ ਹੈ; ਹਾਲਾਤਾਂ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਅਜੇ ਵੀ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨੀ ਪੈ ਸਕਦੀ ਹੈ। 2012 ਦੇ ਚੀਨੀ ਅਧਿਐਨ ਨੇ ਸਿੱਟਾ ਕੱਢਿਆ ਕਿ ਬੀਟੀ ਕਪਾਹ ਨੇ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਅੱਧਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਲੇਡੀਬਰਡਜ਼, ਲੇਸਵਿੰਗਜ਼ ਅਤੇ ਮੱਕੜੀਆਂ ਦੇ ਪੱਧਰ ਨੂੰ ਦੁੱਗਣਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।<ref name="20120613Guardian">Carrington, Damien (13 June 2012) [https://www.theguardian.com/environment/2012/jun/13/gm-crops-environment-study?INTCMP=SRCH GM crops good for environment, study finds] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131005002523/http://www.theguardian.com/environment/2012/jun/13/gm-crops-environment-study?INTCMP=SRCH|date=5 October 2013}} The Guardian, Retrieved 16 June 2012</ref><ref>{{Cite journal|last=Lu y|first=W. K.|last2=Wu|first2=K.|last3=Jiang|first3=Y.|last4=Guo|first4=Y.|last5=Desneux|first5=N.|date=July 2012|title=Widespread adoption of Bt cotton and insecticide decrease promotes biocontrol services|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2012-07-19_487_7407/page/362|journal=Nature|volume=487|issue=7407|pages=362–365|bibcode=2012Natur.487..362L|doi=10.1038/nature11153|pmid=22722864}}</ref> ਐਗਰੀ-ਬਾਇਓਟੈਕ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸਰਵਿਸ (ISAAA) ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ, ਵਿਸ਼ਵ ਭਰ ਵਿੱਚ, 2011 ਵਿੱਚ 25 ਮਿਲੀਅਨ ਹੈਕਟੇਅਰ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਜੀ.ਐਮ. ਕਪਾਹ ਦੀ ਬਿਜਾਈ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref name="ISAAA">[http://www.isaaa.org/resources/publications/briefs/43/executivesummary/default.asp ISAAA Brief 43-2011: Executive Summary Global Status of Commercialized Biotech/GM Crops: 2011] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120210025832/http://www.isaaa.org/resources/publications/briefs/43/executivesummary/default.asp|date=10 February 2012}}. Retrieved 24 September 2012.</ref> ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਕਪਾਹ ਦੇ ਬੀਜੇ ਗਏ ਕੁੱਲ ਰਕਬੇ ਦਾ 69% ਸੀ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਜੀ.ਐਮ. ਕਪਾਹ/ਨਰਮੇ ਦਾ ਰਕਬਾ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧਿਆ, ਜੋ 2002 ਵਿੱਚ 50,000 ਹੈਕਟੇਅਰ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ 2011 ਵਿੱਚ 10.6 ਮਿਲੀਅਨ ਹੈਕਟੇਅਰ ਹੋ ਗਿਆ। 2011 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕਪਾਹ ਦਾ ਕੁੱਲ ਰਕਬਾ 12.1 ਮਿਲੀਅਨ ਹੈਕਟੇਅਰ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਜੀ.ਐਮ. ਨਰਮਾ/ਕਪਾਹ, ਕੁੱਲ ਕਪਾਹ ਦੇ 88% ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਉਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਜੀ.ਐਮ. ਕਪਾਹ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਖੇਤਰ ਵਾਲਾ ਦੇਸ਼ ਬਣ ਗਿਆ।<ref name="ISAAA"/> 2012 ਵਿੱਚ ਜਰਨਲ ਪੀਐਨਏਐਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬੀਟੀ ਕਪਾਹ ਦੇ ਆਰਥਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਨੇ ਦਿਖਾਇਆ ਕਿ ਬੀਟੀ ਕਪਾਹ ਨੇ [[ਛੋਟੀਆਂ ਖੇਤ ਇਕਾਈਆਂ|ਛੋਟੇ]] ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਝਾੜ, ਮੁਨਾਫੇ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਪੱਧਰ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਕੀਤਾ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|last=Kathage|first=J.|last2=Qaim|first2=M.|year=2012|title=Economic impacts and impact dynamics of Bt (''Bacillus thuringiensis'') cotton in India|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2012-07-17_109_29/page/11652|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=109|issue=29|pages=11652–6|bibcode=2012PNAS..10911652K|doi=10.1073/pnas.1203647109|pmc=3406847|pmid=22753493|doi-access=free}}</ref> ਯੂਐਸ ਜੀ.ਐਮ. ਕਪਾਹ ਦੀ ਫਸਲ 2011 ਵਿੱਚ 4.0 ਮਿਲੀਅਨ ਹੈਕਟੇਅਰ ਸੀ ਜੋ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਦੂਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਖੇਤਰ ਸੀ, ਚੀਨੀ ਜੀਐਮ ਕਪਾਹ ਦੀ ਫਸਲ 3.9 ਮਿਲੀਅਨ ਹੈਕਟੇਅਰ ਦੇ ਨਾਲ ਰਕਬੇ ਵਿੱਚ ਤੀਜੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸੀ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ 2011 ਵਿੱਚ 2.6 ਮਿਲੀਅਨ ਹੈਕਟੇਅਰ ਦਾ ਚੌਥਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਜੀ.ਐਮ. ਕਪਾਹ ਫਸਲ ਖੇਤਰ ਸੀ।<ref name="ISAAA" /> ਜੀ.ਐਮ. ਕਪਾਹ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਫਲ ਸਾਬਤ ਹੋਈ- ਉਪਜ ਗੈਰ-ਟਰਾਂਸਜੇਨਿਕ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਸੀ ਅਤੇ ਫਸਲ ਨੇ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ (85% ਕਮੀ)।<ref>[https://web.archive.org/web/20120419154729/http://www.cottonaustralia.com.au/facts/factsandfigures.aspx?id=14 Facts & Figures/Natural Resource Management Issues], Biotechnology, 2010. cottonaustralia.com.au.</ref> GM ਕਪਾਹ ਦੀ ਦੂਜੀ ਕਿਸਮ ਦੇ ਆਉਣ ਨਾਲ GM ਕਪਾਹ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਕਿ 2009 ਵਿੱਚ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆਈ ਕਪਾਹ ਦੀ ਫਸਲ ਦਾ 95% GM ਨਹੀਂ ਸੀ,<ref name="GMOCompass">[http://www.gmo-compass.org/eng/agri_biotechnology/gmo_planting/343.genetically_modified_cotton_global_area_under_cultivation.html Genetically modified plants: Global Cultivation Area Cotton] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100729093637/http://www.gmo-compass.org/eng/agri_biotechnology/gmo_planting/343.genetically_modified_cotton_global_area_under_cultivation.html|date=29 July 2010}} GMO Compass, 29 March 2010. Retrieved 7 August 2010.</ref> ਜਿਸ ਨਾਲ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਪੰਜਵਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ GM ਕਪਾਹ ਫਸਲ ਵਾਲਾ ਦੇਸ਼ ਬਣ ਗਿਆ। 2011 ਵਿੱਚ ਹੋਰ GM ਕਪਾਹ ਉਤਪਾਦਕ ਦੇਸ਼ ਅਰਜਨਟੀਨਾ, ਮਿਆਂਮਾਰ, ਬੁਰਕੀਨਾ ਫਾਸੋ, ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲ, ਮੈਕਸੀਕੋ, ਕੋਲੰਬੀਆ, ਦੱਖਣੀ ਅਫਰੀਕਾ ਅਤੇ ਕੋਸਟਾ ਰੀਕਾ ਸਨ। ਮੌਨਸੈਂਟੋ ਦੁਆਰਾ ਖੋਜੀ ਗਈ ਇੱਕ ਵਿਆਪਕ-ਸਪੈਕਟ੍ਰਮ ਨਦੀਨਨਾਸ਼ਕ ਗਲਾਈਫ਼ੋਸੇਟ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ ਲਈ ਕਪਾਹ ਨੂੰ ਜੈਨੇਟਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੋਧਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਬੀਟੀ ਕਪਾਹ ਦੇ ਕੁਝ ਬੀਜ ਵੀ ਵੇਚਦਾ ਹੈ। ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਜੀ.ਐਮ. ਨਰਮਾ/ਕਪਾਹ ਵੇਚਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕਈ ਹੋਰ ਕੰਪਨੀਆਂ ਵੀ ਹਨ। 1996 ਤੋਂ 2011 ਤੱਕ ਉਗਾਈ ਗਈ ਜੀ.ਐਮ. ਨਰਮਾ/ਕਪਾਹ ਦਾ ਲਗਭਗ 62% ਕੀੜੇ ਰੋਧਕ, 24% ਸਟੈਕਡ ਉਤਪਾਦ ਅਤੇ 14% ਨਦੀਨਨਾਸ਼ਕ ਰੋਧਕ ਸੀ। ਕਪਾਹ ਵਿੱਚ ਗੌਸੀਪੋਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ ਜੋ ਇਸਨੂੰ ਅਖਾਣਯੋਗ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਜੀਨ ਨੂੰ ਚੁੱਪ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਜੋ ਜ਼ਹਿਰ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸੰਭਾਵੀ ਭੋਜਨ ਫਸਲ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।<ref>Bourzac, Katherine (21 November 2006) [http://www.technologyreview.com/Biotech/17812/ Edible Cotton]. ''MIT Technology Review''.</ref> 17 ਅਕਤੂਬਰ 2018 ਨੂੰ, USDA ਨੇ [[ਜਣਨ ਇੰਜੀਨੀਅਰੀ|GE]] ਲੋ-ਗੌਸੀਪੋਲ ਕਪਾਹ ਨੂੰ ਕੰਟਰੋਲ ਮੁਕਤ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web |title=USDA Announces Deregulation of GE Low-Gossypol Cotton |url=https://www.aphis.usda.gov/aphis/ourfocus/biotechnology/brs-news-and-information/2018_brs_news/texas_am_low_gossypol_cotton |access-date=21 October 2018 |publisher=United States Department of Agriculture |format=website |archive-date=22 ਅਕਤੂਬਰ 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181022033541/https://www.aphis.usda.gov/aphis/ourfocus/biotechnology/brs-news-and-information/2018_brs_news/texas_am_low_gossypol_cotton |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=Federal Register: Texas A&M AgriLife Research; Determination of Nonregulated Status of Cotton Genetically Engineered for Ultra-low Gossypol Levels in the Cottonseed |url=https://www.aphis.usda.gov/brs/fedregister/BRS_20181017.pdf |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.aphis.usda.gov/brs/fedregister/BRS_20181017.pdf |archive-date=2022-10-09 |access-date=21 October 2018 |publisher=National Archives and Records Administration}}</ref> === ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜੇ ਅਤੇ ਨਦੀਨ === [[ਤਸਵੀਰ:Greene_Co_Ga1941_Delano.jpg|thumb| ਨਦੀਨਾਂ ਨੂੰ ਹਟਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਕਪਾਹ ਦੇ ਖੇਤ ਨੂੰ ਗੁੱਡਦੇ ਹੋਏ। (ਗ੍ਰੀਨ ਕਾਉਂਟੀ, ਜਾਰਜੀਆ, ਯੂਐਸ, 1941)]] [[ਤਸਵੀਰ:Cotton_Harlequin_Bugs.jpg|thumb| ਕਪਾਹ ਹਰਲੇਕੁਇਨ ਬੱਗ (ਮਾਦਾ ਅਤੇ ਨਿੰਫ )]] ਨਰਮੇ/ਕਪਾਹ ਦੇ ਉਦਯੋਗ ਲਈ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਰਸਾਇਣਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਖਾਦ|ਖਾਦਾਂ]], [[ਕੀਟਨਾਸ਼ਕ|ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ]] ਅਤੇ [[ਨਦੀਨ-ਨਾਸ਼ਕ ਦਵਾਈਆਂ|ਨਦੀਨਨਾਸ਼ਕ]] ਦਵਾਈਆਂ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਕਿਸਾਨ ਉਤਪਾਦਨ ਦੇ [[ਜੈਵਿਕ ਖੇਤੀ|ਜੈਵਿਕ]] ਮਾਡਲ ਵੱਲ ਵਧ ਰਹੇ ਹਨ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਤਹਿਤ, ਜੈਵਿਕ ਉਤਪਾਦ [[ਜਣਨ ਇੰਜੀਨੀਅਰੀ|ਟ੍ਰਾਂਸਜੇਨਿਕ]] ਬੀਟੀ ਕਪਾਹ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ [[ਬੈਕਟੀਰੀਆ]] ਜੀਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪੌਦਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ [[ਪ੍ਰੋਟੀਨ]] ਲਈ ਕੋਡ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕੀੜਿਆਂ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬੋਲਵਰਮ (ਸੁੰਡੀ) ਲਈ ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਉਤਪਾਦਕਾਂ ਲਈ, ਬੀਟੀ ਕਪਾਹ ਨੇ ਸਿੰਥੈਟਿਕ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਕਮੀ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਵਿਰੋਧ ਸਮੱਸਿਆ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕਪਾਹ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਕੀੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬੋਲਵਰਮ (ਸੁੰਡੀ) ਦੀਆਂ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਗੁਲਾਬੀ ਸੁੰਡੀ]] (''Pectinophora gossypiella'') ਅਤੇ [[ਤੰਬਾਕੂ ਸੁੰਡੀ]] (''Tabacoo Caterpillar'') ਆਦਿ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਰਸ ਚੂਸਣ ਵਾਲੇ ਕੀੜਿਆਂ ਵਿੱਚ [[ਚਿੱਟੀ ਮੱਖੀ]] (''Whitefly''), ਕਪਾਹ ਦੇ ਧੱਬੇ (C''otton stainers''), ਚਿੱਲੀ ਥ੍ਰਿਪਸ, ''ਸਕਰਟੋਥਰਿਪਸ ਡੋਰਸਾਲਿਸ''; ਕਪਾਹ ਦੇ ਬੀਜ ਦਾ ਬੱਗ, ''ਆਕਸੀਕਾਰਨਸ ਹਾਈਲਿਨੀਪੇਨਿਸ'' ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਡਿਫੋਲੀਏਟਰਾਂ ਵਿੱਚ ਫਾਲ ਆਰਮੀ ਕੀੜਾ, ''ਸਪੋਡੋਪਟੇਰਾ ਫਰੂਗੀਪਰਡਾ'' ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। == ਵਾਢੀ/ਚੁਗਾਈ == [[ਤਸਵੀਰ:Baumwoll-Erntemaschine.jpeg|thumb| [[ਟੈਕਸਸ|ਟੈਕਸਾਸ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੋਡੀਊਲ ਬਿਲਡਰ ਵਿੱਚ ਤਾਜ਼ੇ ਕਟਾਈ ਵਾਲੇ ਕਪਾਹ ਨੂੰ ਉਤਾਰਨਾ; ਪਹਿਲਾਂ ਬਣਾਏ ਗਏ ਮੋਡੀਊਲ ਬੈਕਗਰਾਊਂਡ ਵਿੱਚ ਵੇਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ]] [[ਤਸਵੀਰ:Cotton_picking_in_India.jpg|thumb| [[ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ ਕਪਾਹ ਹੱਥੀਂ ਚੁਗਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, 2005]] ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ, ਯੂਰਪ ਅਤੇ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਕਪਾਹ ਦੀ ਕਟਾਈ ਮਸ਼ੀਨੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਤਾਂ ਇੱਕ ਕਾਟਨ ਪਿੱਕਰ ਦੁਆਰਾ, ਇੱਕ ਮਸ਼ੀਨ ਜੋ ਕਪਾਹ ਦੇ ਪੌਦੇ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਏ ਬਿਨਾਂ ਕਪਾਹ ਤੋਂ ਰੂੰ ਨੂੰ ਹਟਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਇੱਕ ਕਪਾਹ ਸਟਰਿੱਪਰ ਦੁਆਰਾ, ਜੋ ਪੌਦੇ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਕਪਾਹ ਨੂੰ ਉਤਾਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਕਪਾਹ ਦੇ ਸਟ੍ਰਿਪਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਉਹਨਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਕਪਾਹ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਨੂੰ ਉਗਾਉਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹਵਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਰਸਾਇਣਕ ਡਿਫੋਲੀਏਟ ਜਾਂ ਫ੍ਰੀਜ਼ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਕੁਦਰਤੀ ਡੀਫੋਲੀਏਸ਼ਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ। ਕਪਾਹ ਗਰਮ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਦੀਵੀ ਫਸਲ ਹੈ, ਅਤੇ ਪਤਝੜ ਜਾਂ ਠੰਢ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਪੌਦਾ ਵਧਣਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖੇਗਾ। [[ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਦੇਸ਼|ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਦੇਸ਼ਾਂ]] ਅਤੇ ਚੀਨ ਦੇ [[ਸ਼ਿਨਚਿਆਂਙ|ਸ਼ਿਨਜਿਆਂਗ]] ਵਿੱਚ ਕਥਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕਪਾਹ ਨੂੰ ਹੱਥੀਂ ਚੁੱਗਿਆ ਜਾਣਾ ਜਾਰੀ ਹੈ।<ref>[https://www.bbc.co.uk/programmes/w172x2z33qb03tg China's 'tainted' cotton], BBC Newshour, Dec. 15, 2020: "A little further along the same road and workers are still in the fields, twisting and plucking the bolls of white fibre. It is hot, grueling, backbreaking work." See also {{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/business-50312010|title=Xinjiang cotton sparks concern over 'forced labour' claims|last=Ana Nicolaci da Costa|date=Nov 13, 2019|agency=BBC}}, {{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/business-55319797|title=UK business 'must wake up' to China's Uighur cotton slaves|date=Dec 16, 2020|agency=BBC}}</ref> ਸ਼ਿਨਜਿਆਂਗ ਦੁਨੀਆ ਦੇ 20% ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਪਾਹ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |last=Davidson |first=Helen |date=2020-12-15 |title=Xinjiang: more than half a million forced to pick cotton, report suggests |url=https://www.theguardian.com/world/2020/dec/15/xinjiang-china-more-than-half-a-million-forced-to-pick-cotton-report-finds |website=[[The Guardian]] |language=en}}</ref> == ਕਪਾਹ (ਉਤਪਾਦ) ਦੀ ਵਰਤੋਂ == [[ਤਸਵੀਰ:CSIRO_ScienceImage_10736_Manually_decontaminating_cotton_before_processing_at_an_Indian_spinning_mill.jpg|thumb| ਕਾਮੇ ਗੰਦਗੀ ਨੂੰ ਹਟਾਉਣ ਲਈ ਕਪਾਹ ਦੀ ਛਾਂਟੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਰਮਚਾਰੀ ਸਾਹ ਰਾਹੀਂ ਅੰਦਰ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਫਾਈਬਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਮਾਸਕ ਪਹਿਨਦੇ ਹਨ।]] ਕਪਾਹ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਟੈਕਸਟਾਈਲ ਉਤਪਾਦ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੋਖਣ ਵਾਲੇ ਨਹਾਉਣ ਵਾਲੇ ਤੌਲੀਏ ਅਤੇ ਚੋਲੇ ਲਈ ਟੈਰੀਕਲੋਥ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ; ਨੀਲੀ ਜੀਨਸ ਲਈ ਡੈਨੀਮ; ਕੈਮਬ੍ਰਿਕ, ਬਲੂ ਵਰਕ ਸ਼ਰਟ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (ਜਿਸ ਤੋਂ ਸਾਨੂੰ " ਬਲੂ-ਕਾਲਰ " ਸ਼ਬਦ ਮਿਲਦਾ ਹੈ); ਅਤੇ ਕੋਰਡਰੋਏ, ਸੀਰਸਕਰ, ਅਤੇ ਕਾਟਨ ਟਵਿਲ, [[ਜੁਰਾਬਾਂ]], ਅੰਡਰਵੀਅਰ, ਅਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਟੀ-ਸ਼ਰਟਾਂ ਸੂਤੀ ਤੋਂ ਬਣੀਆਂ ਹਨ। ਬਿਸਤਰੇ ਦੀਆਂ ਚਾਦਰਾਂ ਅਕਸਰ ਕਪਾਹ ਤੋਂ ਬਣੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸ਼ੀਟਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਤਰਜੀਹੀ ਸਮੱਗਰੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਹਾਈਪੋਲੇਰਜੈਨਿਕ, ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਵਿੱਚ ਆਸਾਨ ਅਤੇ ਚਮੜੀ ਨੂੰ ਜਲਣਸ਼ੀਲ ਨਹੀਂ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=10 March 2021 |title=Why choose cotton bedding? |url=https://www.doublejersey.be/why-choose-cotton-bedding/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210513235830/https://www.doublejersey.be/why-choose-cotton-bedding/ |archive-date=13 May 2021}}</ref> ਕਪਾਹ ਦੀ ਵਰਤੋਂ [[ਕਰੋਸ਼ੀਆ|ਕਰੌਸ਼ੇਟ]] ਅਤੇ [[ਬੁਣਾਈ]] ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਧਾਗੇ ਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫੈਬਰਿਕ ਨੂੰ ਰੀਸਾਈਕਲ ਕੀਤੇ ਜਾਂ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਪਾਹ ਤੋਂ ਵੀ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਕਤਾਈ, ਬੁਣਾਈ ਜਾਂ ਕੱਟਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੌਰਾਨ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਫੈਬਰਿਕ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਪਾਹ ਦੇ ਬਣੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਸਮੱਗਰੀ ਕਪਾਹ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਫਾਈਬਰਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰੇਅਨ ਅਤੇ ਸਿੰਥੈਟਿਕ ਫਾਈਬਰ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪੋਲਿਸਟਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਹ ਜਾਂ ਤਾਂ ਬੁਣੇ ਹੋਏ ਜਾਂ ਬੁਣੇ ਹੋਏ ਫੈਬਰਿਕਸ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਨੂੰ ਬੁਣੇ ਹੋਏ ਫੈਬਰਿਕ ਅਤੇ ਸਟ੍ਰੈਚ ਜੀਨਸ ਵਰਗੇ ਲਿਬਾਸ ਲਈ ਇੱਕ ਸਟ੍ਰੈਚੀਅਰ ਧਾਗਾ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਇਲਸਟਾਈਨ ਨਾਲ ਮਿਲਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕਪਾਹ ਨੂੰ ਦੋਵੇਂ ਸਮੱਗਰੀਆਂ ਦੇ ਲਾਭਾਂ ਨਾਲ ਲਿਨਨ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਫੈਬਰਿਕ ਨਾਲ ਵੀ ਮਿਲਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਲਿਨਨ-ਕਪਾਹ ਦੇ ਮਿਸ਼ਰਣ ਝੁਰੜੀਆਂ ਰੋਧਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਿਰਫ ਲਿਨਨ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਗਰਮੀ ਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਿਰਫ ਕਪਾਹ ਨਾਲੋਂ ਪਤਲੇ, ਮਜ਼ਬੂਤ ਅਤੇ ਹਲਕੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web |title=What is the difference between cotton and linen? |url=https://www.reference.com/home-garden/difference-between-cotton-linen-40242bc2265acaef |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161017073804/https://www.reference.com/home-garden/difference-between-cotton-linen-40242bc2265acaef |archive-date=17 October 2016 |access-date=20 September 2016}}</ref> ਟੈਕਸਟਾਈਲ ਉਦਯੋਗ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਕਪਾਹ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਫਿਸ਼ਿੰਗ ਨੈੱਟ, ਕੌਫੀ ਫਿਲਟਰ, ਟੈਂਟ, ਵਿਸਫੋਟਕ ਬਣਾਉਣ (ਦੇਖੋ ਨਾਈਟ੍ਰੋਸੈਲੂਲੋਜ਼ ), ਸੂਤੀ ਕਾਗਜ਼, ਅਤੇ [[ਜਿਲਦਬੰਦੀ|ਬੁੱਕਬਾਈਡਿੰਗ]] ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਾਇਰ ਹੋਜ਼ ਕਦੇ ਕਪਾਹ ਦੇ ਬਣੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਕਪਾਹ ਦੇ ਬੀਜਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੋ ਕਪਾਹ ਬੀਜ ਬਚਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਪਾਹ ਦੇ ਬੀਜ ਦੇ ਤੇਲ ਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਰਿਫਾਈਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਹੋਰ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਦੇ ਤੇਲ ਵਾਂਗ ਮਨੁੱਖ ਦੁਆਰਾ ਖਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕਪਾਹ ਦੇ ਬੀਜ ਦਾ ਭੋਜਨ ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਛੱਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਰੁਮਾਂਡ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਖੁਆਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਭੋਜਨ ਵਿੱਚ ਬਚਿਆ ਗੌਸੀਪੋਲ ਮੋਨੋਗੈਸਟ੍ਰਿਕ ਜਾਨਵਰਾਂ ਲਈ ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਪਾਹ ਦੇ ਹਲ ਨੂੰ ਡੇਅਰੀ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਰਾਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਮੋਟਾਪੇ ਲਈ ਜੋੜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅਮਰੀਕੀ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ, ਕਪਾਹ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੱਕ ਨੂੰ [[ਰਵਾਇਤੀ ਦਵਾਈਆਂ|ਲੋਕ ਉਪਚਾਰਾਂ]] ਵਿੱਚ ਗਰਭਪਾਤ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਯਾਨੀ ਗਰਭਪਾਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਨ ਲਈ। ਗੋਸੀਪੋਲ ਕਪਾਹ ਦੇ ਪੌਦੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ 'ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ ਰੰਗ' ਕਿਹਾ ਸੀ। ਇਹ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਣੂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਰੋਕਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਸ਼ੁਕਰਾਣੂ ਦੀ ਗਤੀਸ਼ੀਲਤਾ ਨੂੰ ਵੀ ਸੀਮਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ, ਇਹ ਕੁਝ ਹਾਰਮੋਨਾਂ ਦੀ ਰਿਹਾਈ ਨੂੰ ਸੀਮਤ ਕਰਕੇ ਮਾਹਵਾਰੀ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਦਖਲ ਦੇਣ ਬਾਰੇ ਸੋਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|last=Perrin, Liese M.|year=2001|title=Resisting Reproduction: Reconsidering Slave Contraception in the Old South|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-american-studies_2001-08_35_2/page/255|journal=Journal of American Studies|volume=35|issue=2|pages=255–274|doi=10.1017/S0021875801006612|jstor=27556967}}</ref> ਯੂ.ਕੇ. ਅਤੇ ਆਇਰਲੈਂਡ ਵਿੱਚ "ਕਪਾਹ ਉੱਨ" ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਇੱਕ ਘੱਟ ਤਕਨੀਕੀ ਵਰਤੋਂ, ਯੂਐਸ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ "ਜਜ਼ਬ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕਪਾਹ" (ਜਾਂ, ਅਕਸਰ, ਸਿਰਫ਼ "ਕਪਾਹ") ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸ਼ੁੱਧ ਉਤਪਾਦ ਲਈ ਹੈ: ਸ਼ੀਟਾਂ ਜਾਂ ਗੇਂਦਾਂ ਵਿੱਚ ਫੁੱਲੀ ਕਪਾਹ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। [[ਮੈਡੀਸਿਨ|ਮੈਡੀਕਲ]], [[ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਸਮਗਰੀ|ਕਾਸਮੈਟਿਕ]], ਸੁਰੱਖਿਆ ਪੈਕੇਜਿੰਗ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਿਹਾਰਕ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ। ਕਪਾਹ ਉੱਨ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਡਾਕਟਰੀ ਵਰਤੋਂ ਸੈਮਪਸਨ ਗਾਮਗੀ ਦੁਆਰਾ [[ਬਰਮਿੰਘਮ]], ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਕਵੀਨਜ਼ ਹਸਪਤਾਲ (ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਜਨਰਲ ਹਸਪਤਾਲ) ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਲੌਂਗ ਸਟੈਪਲ (ਐਲਐਸ ਕਪਾਹ) ਲੰਬੇ ਫਾਈਬਰ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਅਤੇ ਇਸਲਈ ਉੱਚ ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਾਲੀ ਕਪਾਹ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਵਾਧੂ-ਲੰਬੀ ਸਟੈਪਲ ਕਪਾਹ (ਈਐਲਐਸ ਕਪਾਹ) ਵਿੱਚ ਲੰਬੇ ਫਾਈਬਰ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਅਜੇ ਵੀ ਅਤੇ ਉੱਚ ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਾਲੀ ਹੈ। "ਮਿਸਰ ਦਾ ਕਪਾਹ" ਨਾਮ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉੱਚ ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਾਲੇ ਕਪਾਹ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਅਕਸਰ ਇੱਕ LS ਜਾਂ (ਘੱਟ ਅਕਸਰ) ਇੱਕ ELS ਕਪਾਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>[https://web.archive.org/web/20100503015520/http://www.cottonguide.org/chapter-5/extra-long-staple-cotton Chapter 5. Extra long staple cotton]. cottonguide.org</ref> ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ "ਮਿਸਰ ਦਾ ਕਪਾਹ" ਨਾਮ ਕਪਾਹ ਦੇ ਇਲਾਜ ਅਤੇ ਧਾਗੇ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਨਾ ਕਿ ਉਸ ਸਥਾਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਉਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਮਰੀਕੀ ਕਪਾਹ ਦੀ ਕਿਸਮ ''ਪੀਮਾ'' ਕਪਾਹ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਅਕਸਰ ਮਿਸਰੀ ਕਪਾਹ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਉੱਚ ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਾਲੀਆਂ ਚਾਦਰਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੂਤੀ ਉਤਪਾਦਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਪੀਮਾ ਕਪਾਹ ਅਕਸਰ ਅਮਰੀਕੀ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਉਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪੀਮਾ ਨਾਮ ਹੁਣ ਕਪਾਹ ਉਤਪਾਦਕ ਦੇਸ਼ਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪੇਰੂ, ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਅਤੇ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>[http://www.cottonguide.org/cotton-guide/market-segments-extra-long-staple-cotton/ "5.2-Market segments-Extra long staple cotton"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150121144756/http://www.cottonguide.org/cotton-guide/market-segments-extra-long-staple-cotton/|date=21 January 2015}}. ''cottonguide.org''.</ref> ਪੀਮਾ ਨਾਮ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਉਤਪਾਦ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਕਪਾਹ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: ਅਮਰੀਕੀ-ਉਗਾਈ ਗਈ ELS ਪੀਮਾ ਕਪਾਹ ਨੂੰ ''ਸੁਪੀਮਾ'' ਕਪਾਹ ਵਜੋਂ ਟ੍ਰੇਡਮਾਰਕ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Supima Cotton - FAQ |url=http://supima.com/faq |access-date=13 July 2018}}</ref> "ਕਸਤੂਰੀ" ਕਪਾਹ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਭਾਰਤੀ ਲੰਬੇ ਮੁੱਖ ਕਪਾਹ ਲਈ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਂਡ-ਨਿਰਮਾਣ ਪਹਿਲ ਹੈ। ਪੀਆਈਬੀ ਨੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰੈਸ ਬਿਆਨ ਜਾਰੀ ਕਰਕੇ ਇਸਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web |date=2020-10-07 |title=Ginners expected to produce 8-10 lakh bales of 'branded' Kasturi cotton this season |url=https://indianexpress.com/article/india/ginners-expected-to-produce-8-10-lakh-bales-of-branded-kasturi-cotton-this-season-6708717/ |access-date=2021-08-12 |website=The Indian Express |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Today |first=Telangana |date=6 August 2021 |title=Cotton research centres to be set up at Adilabad, Warangal |url=https://telanganatoday.com/cotton-research-centres-to-be-set-up-at-adilabad-warangal |access-date=2021-08-12 |website=Telangana Today |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/business/indian-cotton-gets-kasturi-branding-logo/article32816396.ece|title=Indian cotton gets 'Kasturi' branding, logo|date=9 October 2020|work=The Hindu}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/economy/foreign-trade/kasturi-the-first-national-brand-of-indian-cotton-can-fetch-at-least-a-5-price-premium-experts/articleshow/78605516.cms|title=Kasturi, the first national brand of Indian cotton can fetch at least a 5% price premium: Experts|work=The Economic Times|access-date=2021-08-12}}</ref><ref name="Cotton-Day-India">{{Cite web |title=India gets its first ever Brand & Logo for its Cotton on 2nd World Cotton Day – A Historic Day for Indian Cotton! |url=https://pib.gov.in/Pressreleaseshare.aspx?PRID=1662480 |access-date=2021-08-12 |website=pib.gov.in}}</ref> ਕਪਾਹ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਫੁੱਲਾਂ ਅਤੇ ਬਰਫ਼ ਦੇ ਗੋਲੇ ਵਰਗੇ ਫਲਾਂ ਕਾਰਨ ਸਜਾਵਟੀ ਜਾਂ ਨਵੀਨਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਗਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਜੁਮੇਲ ਦੀ ਕਪਾਹ, ਇੱਕ ਵਾਰ ਮਿਸਰ ਵਿੱਚ ਫਾਈਬਰ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਰੋਤ, ਇੱਕ ਸਜਾਵਟੀ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>{{Cite book|title=The story of Sea Island cotton|last=Porcher|first=Richard D.|last2=Fick|first2=Sarah|date=2005|publisher=Wyrick & Company|isbn=0-941711-73-0|location=Charleston, South Carolina|pages=82–83}}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਧਿਕਾਰੀ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਬੋਲ ਵੇਵਿਲ ਇਰਾਡੀਕੇਸ਼ਨ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ, ਕਪਾਹ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਜਾਵਟੀ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵਰਤਣ ਨੂੰ ਨਿਰਾਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਹਨਾਂ ਪੌਦਿਆਂ ਬਾਰੇ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਜੋ ਫਸਲਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨਦੇਹ ਕੀੜਿਆਂ ਨੂੰ ਪਨਾਹ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web |last=Glasgow |first=Tom |date=27 November 2015 |title=Cotton growers must comply with state regulations |url=https://www.newbernsj.com/article/20151127/LIFESTYLE/151129187 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151212143111/https://www.newbernsj.com/article/20151127/LIFESTYLE/151129187 |archive-date=12 December 2015 |access-date=2020-10-09 |website=New Bern Sun Journal |language=en |location=North Carolina}}</ref> [[ਤਸਵੀਰ:Shimul_tula_(cotton).jpg|thumb| ਇੱਕ ਰੁੱਖ ਵਿੱਚ ਕਪਾਹ]] == ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਵਪਾਰ == [[ਤਸਵੀਰ:CottonYield.png|thumb| ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਕਪਾਹ ਉਤਪਾਦਨ]] ਕਪਾਹ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਉਤਪਾਦਕ, 2017 ਤੱਕ, ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਚੀਨ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਲਾਨਾ ਉਤਪਾਦਨ ਕ੍ਰਮਵਾਰ 18.53 ਮਿਲੀਅਨ ਟਨ ਅਤੇ 17.14 ਮਿਲੀਅਨ ਟਨ ਹੈ; ਇਸ ਉਤਪਾਦਨ ਦਾ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਹਿੱਸਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਬੰਧਤ ਟੈਕਸਟਾਈਲ ਉਦਯੋਗਾਂ ਦੁਆਰਾ ਖਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੱਚੇ ਕਪਾਹ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਨਿਰਯਾਤਕ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਹਨ, $4.9 ਬਿਲੀਅਨ ਦੀ ਵਿਕਰੀ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਅਫਰੀਕਾ, $2.1 ਬਿਲੀਅਨ ਦੀ ਵਿਕਰੀ ਨਾਲ। ਕੁੱਲ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਵਪਾਰ $12 ਬਿਲੀਅਨ ਹੋਣ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਹੈ। 1980 ਤੋਂ ਕਪਾਹ ਦੇ ਵਪਾਰ ਵਿੱਚ ਅਫਰੀਕਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਦੁੱਗਣਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਘਰੇਲੂ ਟੈਕਸਟਾਈਲ ਉਦਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਟੈਕਸਟਾਈਲ ਨਿਰਮਾਣ ਪੂਰਬੀ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਚੀਨ ਵਰਗੇ ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਗਏ ਹਨ। ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਵਿੱਚ, ਕਪਾਹ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਛੋਟੇ ਧਾਰਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਉਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮੈਮਫ਼ਿਸ, ਟੇਨੇਸੀ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਡੁਨਾਵੰਤ ਐਂਟਰਪ੍ਰਾਈਜ਼ਿਜ਼, ਸੈਂਕੜੇ ਖਰੀਦ ਏਜੰਟਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਪਾਹ ਦਲਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਯੂਗਾਂਡਾ, ਮੋਜ਼ਾਮਬੀਕ ਅਤੇ ਜ਼ੈਂਬੀਆ ਵਿੱਚ ਕਪਾਹ ਦੇ ਜਿੰਨ ਦਾ ਸੰਚਾਲਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜ਼ੈਂਬੀਆ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਅਕਸਰ 180,000 ਛੋਟੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਬੀਜ ਅਤੇ ਖਰਚਿਆਂ ਲਈ ਕਰਜ਼ੇ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇਸਦੇ ਲਈ ਕਪਾਹ ਉਗਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਨਾਲ ਹੀ ਖੇਤੀ ਦੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਬਾਰੇ ਸਲਾਹ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਕਾਰਗਿਲ ਅਫਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਨਿਰਯਾਤ ਲਈ ਕਪਾਹ ਵੀ ਖਰੀਦਦਾ ਹੈ। ਵਪਾਰ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਕਪਾਹ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕਰਨ ਲਈ, [[ਨਰਮਾ/ਕਪਾਹ (ਫ਼ਸਲ)|ਵਿਸ਼ਵ ਕਪਾਹ ਦਿਵਸ]] ਹਰ 7 ਅਕਤੂਬਰ ਨੂੰ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ<ref name="Cotton-Day">{{Cite web |title=World Cotton Day – Welcome to World Cotton Day |url=http://www.worldcottonday.com/ |access-date=2021-10-08 |website=World Cotton Day}}</ref><ref name="Cotton-Day-WTO">{{Cite web |date=2021-10-07 |title=Celebrating World Cotton Day: an opportunity to recognize the global importance of cotton |url=http://www.wto.org/english/tratop_e/agric_e/wcd2021_e.htm |access-date=2021-10-08 |website=[[World Trade Organization|World Trade Organization (WTO)]]}}</ref><ref name="Cotton-Day-Argentina">{{Cite web |last=Winkler |first=Martín |last2=Cereijo |first2=Antonela |last3=Muchut |first3=Robertino |last4=Dileo |first4=Pablo |last5=Scarpin |first5=Gonzalo |last6=Lorenzini |first6=Fernando |last7=Roeschlin |first7=Roxana |last8=Paytas |first8=Marcelo |title=Día mundial de algodón: seminario de innovaciones tecnológicas y organizativas |url=http://inta.gob.ar/sites/default/files/inta_revista_voces_y_ecos_nro_42_nota_2_algodon.pdf |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://inta.gob.ar/sites/default/files/inta_revista_voces_y_ecos_nro_42_nota_2_algodon.pdf |archive-date=2022-10-09 |publisher=[[SENASA Argentina]] |language=es}}</ref> === ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਉਤਪਾਦਕ ਦੇਸ਼ === {| class="wikitable" style="display: inline-table; margin: 0 0 0.5em 1em" ! colspan="5" style="background:#ccc;" |ਸਿਖਰ ਦੇ 10 ਕਪਾਹ ਉਤਪਾਦਕ ਦੇਸ਼ (ਟਨ ਵਿੱਚ) |- ! ਰੈਂਕ ! ਦੇਸ਼ ! 2020 |- | 1 |ਚੀਨ | 28,500,000 |- | 2 |ਭਾਰਤ | 17,731,050 |- | 3 |ਸੰਯੁਕਤ ਪ੍ਰਾਂਤ | 9,737,277 ਹੈ |- | 4 |ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲ | 7,070,136 ਹੈ |- | 5 |ਪਾਕਿਸਤਾਨ | 3,454,334 |- | 6 |ਉਜ਼ਬੇਕਿਸਤਾਨ | 3,063,998 |- | 7 |ਟਰਕੀ | 1,773,646 |- | 8 |ਅਰਜਨਟੀਨਾ | 1,046,043 |- | 9 |ਬੁਰਕੀਨਾ ਫਾਸੋ | 782,925 ਹੈ |- | 10 |ਬੇਨਿਨ | 728,000 |- | colspan="5" | ''ਸਰੋਤ: ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਖੁਰਾਕ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਸੰਗਠਨ'' <ref>{{Cite web |title=Statistical data of top cotton producers |url=http://www.fao.org/faostat/en/#data/QC/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160314163404/http://www.fao.org/faostat/fr/#data/QC/ |archive-date=6 April 2021}}</ref> |} 2019 ਵਿੱਚ ਕਪਾਹ ਦੇ ਪੰਜ ਪ੍ਰਮੁੱਖ [[ਬਰਾਮਦ|ਨਿਰਯਾਤਕ]] ਹਨ (1) [[ਭਾਰਤ]], (2) [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ|ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ]], (3) [[ਚੀਨ]], (4) [[ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲ]], ਅਤੇ (5) [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]]। [[ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ, [[ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ]] (26.63%), [[ਗੁਜਰਾਤ]] (17.96%) ਅਤੇ [[ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] (13.75%) ਅਤੇ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਕਪਾਹ ਉਤਪਾਦਕ ਰਾਜ ਹਨ,<ref>{{Cite web |title=Three largest producing states of important crops |url=http://indiabudget.nic.in/es2001-02/chapt2002/tab115.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20080409162742/http://indiabudget.nic.in/es2001-02/chapt2002/tab115.pdf |archive-date=9 April 2008 |access-date=6 April 2008}}</ref> ਇਹਨਾਂ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗਰਮ ਗਰਮ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਕ ਜਲਵਾਯੂ ਹੈ। ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਵਿੱਚ, [[ਟੈਕਸਸ|ਟੈਕਸਾਸ]] ਰਾਜ ਨੇ 2004 ਤੱਕ ਕੁੱਲ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ,<ref>{{Cite journal|last=Womach, Jasper|year=2004|title=Cotton Production and Support in the United States|url=http://www.nationalaglawcenter.org/wp-content/uploads/assets/crs/RL32442.pdf|journal=CRS Report for Congress|archive-url=https://web.archive.org/web/20130927185056/http://www.nationalaglawcenter.org/wp-content/uploads/assets/crs/RL32442.pdf|archive-date=27 September 2013}}</ref> ਜਦੋਂ ਕਿ [[ਕੈਲੀਫ਼ੋਰਨੀਆ|ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ]] ਰਾਜ ਵਿੱਚ [[ਫਸਲ ਪੈਦਾਵਾਰ (ਖੇਤੀ ਉਤਪਾਦਨ)|ਪ੍ਰਤੀ ਏਕੜ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਝਾੜ]] ਸੀ।<ref>{{Cite book|title=Cotton production manual|last=Siebert, JB|publisher=ANR Publications|year=1996|isbn=978-1-879906-09-9|page=366|chapter=26|chapter-url=https://books.google.com/books?id=TllcVXmnLlEC&pg=PA366}}</ref> == ਫਾਈਬਰ (ਰੇਸ਼ੇ) ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ == {| class="wikitable" ! width="35%" |ਵਸਤੂ !ਮੁਲਾਂਕਣ |- |ਆਕਾਰ |ਚੌੜਾਈ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਇਕਸਾਰ, 12-20 ਮਾਈਕ੍ਰੋਮੀਟਰ; ਲੰਬਾਈ 1 cm ਤੋਂ 6 cm (1⁄2 ਤੋਂ 2⁄2 ਇੰਚ) ਤੱਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਆਮ ਲੰਬਾਈ 2.2 cm ਤੋਂ 3.3 cm (7⁄8 ਤੋਂ 1⁄4 ਇੰਚ) ਹੁੰਦੀ ਹੈ। |- |ਚਮਕ |ਬਹੁਤ |- |ਦ੍ਰਿੜਤਾ (ਤਾਕਤ) ਸੁੱਕਾ ਗਿੱਲਾ |3.0–5.0 g/d 3.3–6.0 g/d |- |ਲਚਕਤਾ |ਘੱਟ |- |ਘਣਤਾ |1.54–1.56 g/cm³ |- |ਨਮੀ ਸਮਾਈ ਕੱਚੀ: ਕੰਡੀਸ਼ਨਡ ਸੰਤ੍ਰਿਪਤਾ mercerized: ਕੰਡੀਸ਼ਨਡ ਸੰਤ੍ਰਿਪਤਾ |8.5% 15–25% 8.5–10.3% 15–27%+ |- |ਅਯਾਮੀ ਸਥਿਰਤਾ |ਵਧੀਆ |- |ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ: ਐਸਿਡ ਖਾਰੀ ਜੈਵਿਕ ਘੋਲਨ ਵਾਲੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਸੂਖਮ ਜੀਵ ਕੀੜੇ |ਨੁਕਸਾਨ, ਫਾਈਬਰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਰੋਧਕ; ਕੋਈ ਨੁਕਸਾਨਦੇਹ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਹੀਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਲਈ ਉੱਚ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਐਕਸਪੋਜਰ ਫਾਈਬਰ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫ਼ਫ਼ੂੰਦੀ ਅਤੇ ਸੜਨ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਬੈਕਟੀਰੀਆ ਰੇਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਸਿਲਵਰਫਿਸ਼ ਰੇਸ਼ੇ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੀ ਹੈ। |- |ਥਰਮਲ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ ਗਰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਅੱਗ ਨੂੰ |150 °C ਜਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੇ ਤਾਪਮਾਨ ਵਿੱਚ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੀਲੀ ਲਾਟ ਨਾਲ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਸੜਦਾ ਹੈ, ਸੜਦੇ ਕਾਗਜ਼ ਵਰਗਾ ਗੰਧ ਆਉਂਦਾ ਹੈ. ਬਚੀ ਹੋਈ ਸੁਆਹ ਹਲਕਾ ਅਤੇ ਫੁਲਕੀ ਅਤੇ ਸਲੇਟੀ ਰੰਗ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। |} ਮੂਲ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਿਆਂ, ਕਪਾਹ ਦੀ ਰਸਾਇਣਕ ਰਚਨਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ:<ref>{{Cite book|title=A Text Book of Fibre Science and Technology|last=Mishra|first=S. P.|date=2000|publisher=New Age International|isbn=978-81-224-1250-5|page=78}}</ref> * [[ਸੈਲੂਲੋਜ਼]] 91.00% * [[ਪਾਣੀ]] 7.85% * ਪ੍ਰੋਟੋਪਲਾਜ਼ਮ, ਪੇਕਟਿਨ 0.55% * ਮੋਮ, ਚਰਬੀ ਵਾਲੇ ਪਦਾਰਥ 0.40% * ਖਣਿਜ [[ਲੂਣ (ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ)|ਲੂਣ]] 0.20% == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਖੇਤੀਬਾੜੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਸਲਾਂ]] 9amogyouwy3lgirqyeiaib9xbbva3ps 0 174333 842258 772442 2026-07-10T18:24:10Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842258 wikitext text/x-wiki {{Infobox legislature |background_color={{party color|Democratic Party (US)}} |name=ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੀ ਸੈਨੇਟ |legislature=ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੀ 118ਵੀ ਕਾਂਗਰਸ |coa_pic=Seal of the United States Senate.svg |coa_caption=ਅਮਰੀਕੀ ਸੈਨੇਟ ਦੀ ਸੀਲ |logo_pic=Flag of the United States Senate.svg{{!}}border |logo_caption=ਅਮਰੀਕੀ ਸੈਨੇਟ ਦਾ ਝੰਡਾ |logo_alt=ਅਮਰੀਕੀ ਸੈਨੇਟ ਦਾ ਝੰਡਾ |house_type=ਉਪਰਲਾ ਸਦਨ |body=ਅਮਰੀਕਨ ਕਾਂਗਰਸ |term_limits=ਕੋਈ ਨਹੀ |new_session={{start date|2023|1|3}} |leader1_type=[[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦਾ ਉਪ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ|ਸੈਨੇਟ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨ]] |leader1=[[ਕਮਲਾ ਹੈਰਿਸ]] |party1=ਡੈਮੋਕ੍ਰੇਟਿਕ |election1=20 ਜਨਵਰੀ 2021 |leader2_type= |leader2=ਪੈਟੀ ਮਰੇ |party2=ਡੈਮੋਕ੍ਰੇਟਿਕ |election2=3 ਜਨਵਰੀ 2023 |leader4_type=ਬਹੁਮਤ ਆਗੂ |leader4=ਚੱਕ ਸ਼ੂਮਰ |party4=ਡੈਮੋਕ੍ਰੇਟਿਕ |election4=20 ਜਨਵਰੀ 2021 |leader5_type=ਘੱਟਗਿਣਤੀ ਆਗੂ |leader5=ਮਿਚ ਮੈਕਕੋਨਲ |party5=ਰਿਪਬਲੀਕਨ |election5=20 ਜਨਵਰੀ 2021 |leader6_type=ਬਹੁਮਤ ਵ੍ਹੀਪ |leader6=ਡਿਕ ਡਰਬਿਨ |party6=ਡੈਮੋਕ੍ਰੇਟਿਕ |election6=20 ਜਨਵਰੀ 2021 |leader7_type=ਘੱਟਗਿਣਤੀ ਵ੍ਹੀਪ |leader7=ਜੌਨ ਥਿਊਨ |party7=ਰਿਪਬਲੀਕਨ |election7=20 ਜਨਵਰੀ 2021 |members=100 |structure1=118th United States Senate.svg |structure1_res=250px | political_groups1 = '''ਬਹੁਮਤ (51)''' *{{Color box|{{party color|Democratic Party (United States)}}|border=darkgray}} ਡੈਮੋਕ੍ਰੇਟਿਕ (48) *{{nowrap|{{Color box|#9999FF|border=darkgray}} ਆਜ਼ਾਦ (3)}}{{efn|name=King|Independent Sens. [[Angus King]] of [[Maine]] and [[Bernie Sanders]] of [[Vermont]] [[Senate Democratic Caucus|caucus]] with the Democratic Party;<ref>{{Cite news |date=2012-11-14 |title=Maine Independent Angus King To Caucus With Senate Democrats |work=[[Politico]] |url=https://www.npr.org/sections/itsallpolitics/2012/11/14/165149633/maine-independent-angus-king-to-caucus-with-senate-democrats |url-status=live |access-date=2020-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201208105816/https://www.npr.org/sections/itsallpolitics/2012/11/14/165149633/maine-independent-angus-king-to-caucus-with-senate-democrats |archive-date=2020-12-08 |quote=Angus King of Maine, who cruised to victory last week running as an independent, said Wednesday that he will caucus with Senate Democrats. [...] The Senate's other independent, Bernie Sanders of Vermont, also caucuses with the Democrats.}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.nbcnews.com/politics/congress/senate-group-social-security-changes-biden-hits-republicans-rcna73307|title=Senate group eyes Social Security changes as Biden hits Republicans over benefits|date=March 3, 2023|website=NBC News}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://thehill.com/homenews/sunday-talk-shows/3770717-sanders-calls-sinema-corporate-democrat-who-sabotaged-legislation/|title=Sanders calls Sinema ‘corporate Democrat’ who ‘sabotaged’ legislation|first=Zach|last=Schonfeld|date=December 11, 2022}}</ref> independent Sen. [[Kyrsten Sinema]] of [[Arizona]] does not caucus with the Democrats, but is "formally aligned with the Democrats for committee purposes".<ref>{{Cite web|url=https://www.politico.com/news/magazine/2023/03/23/sinema-trashes-dems-gop-00088461|title=Sinema Trashes Dems: ‘Old Dudes Eating Jell-O’|date=March 23, 2023|website=POLITICO}}</ref>}} '''ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰ (49)''' *{{Color box|{{party color|Republican Party (United States)}}|border=darkgray}} ਰਿਪਬਲੀਕਨ (49) |term_length=6 ਸਾਲ |last_election1=8 ਨਵੰਬਰ 2022 (35 ਸੀਟਾਂ) |next_election1=5 ਨਵੰਬਰ 2024 (34 ਸੀਟਾਂ) |session_room=Senatefloor.jpg |meeting_place={{br separated entries|ਸੈਨੇਟ ਚੈਂਬਰ|[[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੀ ਕੈਪੀਟਲ|ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਕੈਪੀਟਲ]]|[[ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ ਡੀ.ਸੀ.]]|ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ}} |constitution=[[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦਾ ਸੰਵਿਧਾਨ]] |website={{URL|https://www.senate.gov|senate.gov}} |rules= }} '''ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੀ ਸੈਨੇਟ''' [[ਅਮਰੀਕਨ ਕਾਂਗਰਸ|ਅਮਰੀਕੀ ਕਾਂਗਰਸ]] ਦਾ [[ਉੱਪਰਲਾ ਸਦਨ|ਉਪਰਲਾ ਚੈਂਬਰ]] ਹੈ, [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਹਾਊਸ ਆਫ ਰਿਪ੍ਰੈਜ਼ੈਂਟੇਟਿਵ|ਹਾਊਸ ਆਫ ਰਿਪ੍ਰੈਜ਼ੈਂਟੇਟਿਵ]] [[ਹੇਠਲਾ ਸਦਨ|ਹੇਠਲਾ ਚੈਂਬਰ]] ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ 100 ਮੈਂਬਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਇਕੱਠੇ ਮਿਲ ਕੇ [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ|ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ]] ਦੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਦੋ ਸਦਨ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web |date=2023-08-31 |title=United States Senate {{!}} Definition, History, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Senate-United-States-government |access-date=2023-09-03 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> ਸੈਨੇਟ ਦੀ ਰਚਨਾ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੇ [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦਾ ਸੰਵਿਧਾਨ|ਸੰਵਿਧਾਨ]] ਦੇ ਆਰਟੀਕਲ ਇੱਕ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। <ref name="senate_a1_sec3">{{Cite web |title=Constitution of the United States |url=https://www.senate.gov/civics/constitution_item/constitution.htm#a1_sec3 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221127215619/https://www.senate.gov/civics/constitution_item/constitution.htm |archive-date=2022-11-27 |access-date=2023-01-08 |publisher=Senate.gov}}</ref> 50 ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰ ਇੱਕ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਦੋ ਸੈਨੇਟਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਕੁੱਲ 100 ਸੈਨੇਟਰਾਂ ਲਈ ਛੇ ਸਾਲਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। 1789 ਤੋਂ 1913 ਤੱਕ, ਹਰੇਕ ਸੈਨੇਟਰ ਨੂੰ ਉਸ ਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੁਆਰਾ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜਿਸਦੀ ਉਹ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। 1913 ਤੋਂ, ਹਰੇਕ ਸੈਨੇਟਰ ਨੂੰ ਰਾਜ ਵਿਆਪੀ [[ਪ੍ਰਤੱਖ ਚੋਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ|ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵੋਟ]] ਦੁਆਰਾ ਚੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦਾ ਸੰਵਿਧਾਨ|ਸੰਵਿਧਾਨ]] ਦੀ ਸਤਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸੋਧ ਦੁਆਰਾ ਲੋੜੀਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਉਪਰਲੇ ਸਦਨ ਵਜੋਂ, ਸੈਨੇਟ ਕੋਲ ਸਲਾਹ ਅਤੇ ਸਹਿਮਤੀ ਦੀਆਂ ਕਈ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ [[ਸੁਲ੍ਹਾਨਾਮਾ|ਸੰਧੀਆਂ]] ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ, ਅਤੇ ਕੈਬਨਿਟ ਸਕੱਤਰਾਂ, ਸੰਘੀ ਜੱਜਾਂ (ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਦੇ ਜੱਜਾਂ ਸਮੇਤ), ਫਲੈਗ ਅਫਸਰ, ਰੈਗੂਲੇਟਰੀ ਅਧਿਕਾਰੀ, ਰਾਜਦੂਤ, ਹੋਰ ਸੰਘੀ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਅਧਿਕਾਰੀ ਅਤੇ ਸੰਘੀ ਵਰਦੀਧਾਰੀ ਅਫਸਰਾਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਉਮੀਦਵਾਰ ਨੂੰ ਉਪ-ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਲਈ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਵੋਟਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦਫ਼ਤਰ ਲਈ ਵੋਟਰਾਂ ਦੇ ਚੋਟੀ ਦੇ ਦੋ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨੂੰ ਚੁਣਨ ਦਾ ਫਰਜ਼ ਸੈਨੇਟ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੈਨੇਟ ਸਦਨ ਦੁਆਰਾ ਮਹਾਂਦੋਸ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਟ੍ਰਾਇਲ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸੈਨੇਟ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਸਦੀਆਂ ਲੰਬੀਆਂ ਮਿਆਦਾਂ, ਛੋਟੇ ਆਕਾਰ ਅਤੇ ਰਾਜ ਵਿਆਪੀ ਹਲਕਿਆਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀ ਸਭਾ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਵਿਚਾਰਸ਼ੀਲ <ref>{{Cite journal|last=Amar|first=Vik D.|date=1988-01-01|title=The Senate and the Constitution|url=https://semanticscholar.org/paper/aea4cf2dbfdfb1457ec0d9ff1860232ea02afbc9|journal=The Yale Law Journal|volume=97|issue=6|pages=1111–1130|doi=10.2307/796343|jstor=796343|archive-url=https://web.archive.org/web/20210108023504/https://www.semanticscholar.org/paper/The-Senate-and-the-Constitution-Amar/aea4cf2dbfdfb1457ec0d9ff1860232ea02afbc9|archive-date=2021-01-08|access-date=2019-11-29}}</ref> ਅਤੇ ਵੱਕਾਰੀ <ref>{{Cite journal|last=Stewart|first=Charles|last2=Reynolds|first2=Mark|date=1990-01-01|title=Television Markets and U.S. Senate Elections|url=https://archive.org/details/sim_legislative-studies-quarterly_1990-11_15_4/page/495|journal=Legislative Studies Quarterly|volume=15|issue=4|pages=495–523|doi=10.2307/439894|jstor=439894}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1999/09/12/us/in-fight-for-control-of-congress-tough-skirmishes-within-parties.html?pagewanted=all|title=In Fight for Control of Congress, Tough Skirmishes Within Parties|last=Richard L. Berke|date=1999-09-12|work=The New York Times|access-date=2017-02-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20210108232739/https://www.nytimes.com/1999/09/12/us/in-fight-for-control-of-congress-tough-skirmishes-within-parties.html?pagewanted=all|archive-date=2021-01-08}}</ref> <ref>{{Cite journal|last=Joseph S. Friedman|first=undergraduate student|date=2009-03-30|title=The Rapid Sequence of Events Forcing the Senate's Hand: A Reappraisal of the Seventeenth Amendment, 1890–1913|url=http://repository.upenn.edu/curej/93/|journal=Curej – College Undergraduate Research Electronic Journal|archive-url=https://web.archive.org/web/20190724022757/https://repository.upenn.edu/curej/93/|archive-date=2019-07-24}}</ref> ਬਾਡੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਹ ਵਧੇਰੇ ਸਮੂਹਿਕ ਬਣ ਗਿਆ ਅਤੇ ਘੱਟ ਪੱਖਪਾਤੀ ਮਾਹੌਲ। <ref>{{Cite journal|last=Lee|first=Frances E.|date=2006-06-16|title=Agreeing to Disagree: Agenda Content and Senate Partisanship, 198|journal=Legislative Studies Quarterly|volume=33|issue=2|pages=199–222|doi=10.3162/036298008784311000}}</ref> ਸੈਨੇਟ ਦਾ ਚੈਂਬਰ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ, ਡੀ.ਸੀ. ਵਿੱਚ ਕੈਪੀਟਲ ਇਮਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਵਿੰਗ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦਾ ਉਪ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] ([[ਕਮਲਾ ਹੈਰਿਸ]]) ਸੈਨੇਟਰ ਨਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਉਸ ਦਫ਼ਤਰ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਸੀਨੇਟ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਧਿਕਾਰੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਪ-ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੀ ਗੈਰ-ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ, ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਪ੍ਰੋ ਟੈਂਪੋਰ, ਜੋ ਕਿ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਹੁਮਤ ਸੀਟਾਂ ਰੱਖਣ ਵਾਲੀ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਸੀਨੀਅਰ ਮੈਂਬਰ ਹੈ, ਸੈਨੇਟ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। 1920 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਅਤੇ ਘੱਟ-ਗਿਣਤੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਫਲੋਰ ਲੀਡਰਾਂ ਨੂੰ ਚੁਣਨ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਸੈਨੇਟ ਦਾ ਵਿਧਾਨਕ ਅਤੇ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਕਾਰੋਬਾਰ ਸੈਨੇਟ ਦੇ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਨੇਤਾ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਿਤ ਅਤੇ ਨਿਯਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। == ਨੋਟ == {{notelist}} ==ਹਵਾਲੇ== {{Reflist}} ==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ== {{Spoken Wikipedia|United States Senate.ogg|date=August 4, 2006}} {{coord|38|53|26|N|77|0|32|W|region:US_type:landmark | display=title}} {{commons|United States Senate|ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੀ ਸੈਨੇਟ}} * [http://www.senate.gov The United States Senate Official Website] ** [https://www.senate.gov/general/contact_information/senators_cfm.cfm Sortable contact data] ** [https://www.senate.gov/artandhistory/art/special/Desks/chambermap.cfm Senate Chamber Map] ** [{{US Senate Rule URL}} Standing Rules of the Senate] ** ''[https://web.archive.org/web/20100423082228/http://bioguide.congress.gov/biosearch/biosearch.asp Biographical Directory of the United States Congress, 1774 to Present]'' * [http://politicalgraveyard.com/offices/pdio5.html List of Senators who died in office], via PoliticalGraveyard.com * [http://www.webpages.ttu.edu/areifman/senatedata.htm Chart of all U.S. Senate seat-holders, by state, 1978–present], via Texas Tech University * [http://dca.tufts.edu/features/aas A New Nation Votes: American Election Returns 1787–1825] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080725105911/http://dca.tufts.edu/features/aas |date=July 25, 2008 }}, via Tufts University * [http://www.wrhammons.com/us-senators-representatives.htm Bill Hammons' American Politics Guide&nbsp;– Members of Congress by Committee and State with Partisan Voting Index] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141230085952/http://www.wrhammons.com/us-senators-representatives.htm |date=December 30, 2014 }} * {{Internet Archive author |search=( ("Senate" AND "United States") OR ("Senate" AND "U. S.") )}} * [http://www.c-span.org/video/?45919-1/28th-anniversary-tv-cameras-senate First U.S. Senate session aired by C-SPAN] via C-SPAN * [https://www.govinfo.gov/app/browse/#browse/collection?collectionCode=SMAN&browsePath= Senate Manual] via govinfo.gov (U.S. Government Publishing Office) * [https://www.senate.gov/reference/Index/Calendars_schedules.htm United States Senate Calendars and Schedules] * [http://www.usbills.info Information about U.S. Bills and Resolutions] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200102103627/http://www.usbills.info/ |date=January 2, 2020 }} * {{Librivox author |id=14561}} e0xle1b34tu5ofb3fonif0gmu1zwsd6 0 175943 842225 810920 2026-07-10T17:41:08Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842225 wikitext text/x-wiki '''ਬਾਲ ਵਿਆਹ''' ਇੱਕ [[ਵਿਆਹ]] ਜਾਂ ਘਰੇਲੂ ਭਾਈਵਾਲੀ, ਰਸਮੀ ਜਾਂ ਗੈਰ ਰਸਮੀ, ਇੱਕ [[ਬੱਚਾ|ਬੱਚੇ]] ਅਤੇ ਇੱਕ [[ਬਾਲਗ਼|ਬਾਲਗ]] ਵਿਚਕਾਰ ਜਾਂ ਇੱਕ ਬੱਚੇ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਬੱਚੇ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।<ref name="Definitions"> *{{Cite journal|last1=Gastón |first1=Colleen Murray|last2=Misunas|first2=Christina|last3=Cappa|title=Child marriage among boys: a global overview of available data|journal= Vulnerable Children and Youth Studies|year=2019|doi=10.1080/17450128.2019.1566584|volume=14 |issue=3|pages=219–228|doi-access=free}} *{{cite web|url=https://www.unicef.org/protection/child-marriage|title=Child marriage|date=March 2020|work=[[UNICEF]]}} *{{cite web|url=http://www.icrw.org/what-we-do/adolescents/child-marriage|title=Child Marriage|work=icrw.org}} *{{Cite news|url=http://www.worldatlas.com/articles/child-marriage-rationale-historical-views-and-consequences.html|title=Child Marriage – Rationale, Historical Views, And Consequences|work=WorldAtlas|access-date=2017-09-10|language=en}}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਦੀ ਉਮਰ (ਕਾਨੂੰਨੀ ਬਾਲਗਤਾ) ਅਤੇ ਵਿਆਹ ਦੀ ਉਮਰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ 18 ਸਾਲ ਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਥ੍ਰੈਸ਼ਹੋਲਡ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਧਿਕਾਰ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।<ref name="Gastón">{{Cite journal|last1=Gastón |first1=Colleen Murray|last2=Misunas|first2=Christina|last3=Cappa|title=Child marriage among boys: a global overview of available data |journal= Vulnerable Children and Youth Studies|year=2019|doi=10.1080/17450128.2019.1566584|volume=14 |issue=3|pages=219–228|doi-access=free}}</ref> ਕੁਝ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਵਿਆਹ ਦੀ ਕਾਨੂੰਨੀ ਉਮਰ 14 ਸਾਲ ਤੱਕ ਘੱਟ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਕਈ ਵਾਰ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸ਼ਰਤਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਕਈ ਅਧਿਕਾਰ ਖੇਤਰ ਖਾਸ ਸ਼ਰਤਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਜਾਂ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਦੀ ਸਹਿਮਤੀ ਜਾਂ ਕਿਸ਼ੋਰ ਗਰਭ ਅਵਸਥਾ ਵਰਗੀਆਂ ਵਿਲੱਖਣ ਸਥਿਤੀਆਂ ਅਧੀਨ ਨਿਰਧਾਰਤ ਉਮਰ ਤੋਂ ਘੱਟ ਦੇ ਵਿਆਹਾਂ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਖੋਜ ਨੇ ਪਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਬਾਲ ਵਿਆਹ ਦੇ ਬਾਲ-ਲਾੜੀਆਂ ਅਤੇ ਲਾੜਿਆਂ ਲਈ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਨਤੀਜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref name="Parsons">{{Cite journal |last1=Parsons |first1=Jennifer |last2=Edmeades |first2=Jeffrey |last3=Aslihan |first3=Kes |last4=Petroni |first4=Suzanne |last5=Sexton |first5=Maggie |last6=Wodon |first6=Quentin |year=2015 |title=Economic Impacts of Child Marriage: A Review of the Literature |url=https://archive.org/details/review-of-faith-and-international-affairs_fall-2015_13_3/page/12 |journal=The Review of Faith & International Affairs |volume=13 |issue=3 |pages=12–22 |doi=10.1080/15570274.2015.1075757 |s2cid=146194521 |hdl-access=free |hdl=10.1080/15570274.2015.1075757}}</ref><ref name="Gastón"/> ਜਿਹੜੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਆਹ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਕਰੀਅਰ ਦੇ ਮੌਕਿਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਦੀ ਘਾਟ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref name="Parsons"/> ਗਰਭ ਅਵਸਥਾ ਅਤੇ ਬੱਚੇ ਦੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸਿਹਤ 'ਤੇ ਮਾੜੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਣਾ ਵੀ ਆਮ ਗੱਲ ਹੈ।<ref name="Gastón"/> ਬਾਲ-ਲਾੜੀਆਂ 'ਤੇ ਪੈਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਾਰ ਲਈ ਆਰਥਿਕ ਦਬਾਅ ਅਤੇ ਵਿਦਿਅਕ ਅਤੇ ਕਰੀਅਰ ਦੇ ਮੌਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। <ref name="Gastón"/> ਬਾਲ ਵਿਆਹ ਬਾਲ ਵਿਆਹ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ ਸਿਵਲ ਸਹਿਵਾਸ ਅਤੇ ਮੰਗਣੀ ਦੀ ਅਦਾਲਤ ਦੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬਾਲ ਵਿਆਹਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਗਰੀਬੀ, ਲਾੜੀ ਦੀ ਕੀਮਤ, ਦਾਜ, ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ, ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਦਬਾਅ, ਖੇਤਰੀ ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜ, ਬਾਲਗਤਾ ਵਿੱਚ ਅਣਵਿਆਹੇ ਰਹਿ ਜਾਣ ਦਾ ਡਰ, ਅਨਪੜ੍ਹਤਾ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਯੋਗਤਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref name="Child Marriage">{{cite web |date=March 2020 |title=Child marriage |url=https://www.unicef.org/protection/child-marriage |work=[[UNICEF]]}}</ref><ref name="icrwchild">{{cite web|url=http://www.icrw.org/what-we-do/adolescents/child-marriage|title=Child Marriage|work=icrw.org}}</ref> ਖੋਜ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਵਿਆਪਕ ਸੈਕਸ ਸਿੱਖਿਆ ਬਾਲ ਵਿਆਹਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite book|url=http://unesdoc.unesco.org/images/0026/002607/260770e.pdf|title=International technical guidance on sexuality education: an evidence-informed approach|publisher=UNESCO|year=2018|isbn=978-92-3-100259-5|location=Paris|page=13}}</ref> ਵਿਦਿਅਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਪੇਂਡੂ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਕੇ ਬਾਲ ਵਿਆਹਾਂ ਦੀਆਂ ਦਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਘਟਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸਿਹਤ ਸੰਭਾਲ, ਸਾਫ਼ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਸੈਨੀਟੇਸ਼ਨ ਸਮੇਤ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪੇਂਡੂ ਵਿਕਾਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵਿੱਤੀ ਸਹਾਇਤਾ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite journal |last=Fatima |first=Sana |date=2023-01-19 |title=Rural Development and Education: Critical Strategies for Ending Child Marriages |url=https://papers.ssrn.com/abstract=4329240 |journal=Archives of the Social Sciences: A Journal of Collaborative Memory |language=en |location=Pakistan |volume=1 |issue=1 |pages=1–15|ssrn=4329240 }}</ref> ਬਾਲ ਵਿਆਹ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਮ ਰਹੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਾਰੀ ਹਨ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਅਫ਼ਰੀਕਾ|ਅਫਰੀਕਾ]],<ref>{{cite web|url=http://allafrica.com/stories/201308050251.html|title=Africa: Child Brides Die Young |work=[[AllAfrica]]}}</ref><ref name="unfpa.org">{{cite web|title=Marrying Too Young: End Child Marriage |url=http://www.unfpa.org/sites/default/files/pub-pdf/MarryingTooYoung.pdf|publisher=[[United Nations Population Fund|UNFPA]]|page=23}}</ref> [[ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ]],<ref>[http://www.unicef-irc.org/publications/pdf/digest7e.pdf Early Marriage, Child Spouses] UNICEF, See section on Asia, page 4 (2001)</ref> [[ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ]],<ref>{{cite web|url=https://www.plan.org.au/News/2013/08/20/Child-Marriage-in-Southeast-Asia.aspx|archive-url=https://web.archive.org/web/20131003043715/http://www.plan.org.au/News/2013/08/20/Child-Marriage-in-Southeast-Asia.aspx|archive-date=3 October 2013|title=Southeast Asia's big dilemma: what to do about child marriage?|publisher=Plan International Australia|date=20 August 2013|access-date=2016-07-10}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.irinnews.org/report/87873/philippines-early-marriage-puts-girls-at-risk|title=IRIN Asia – PHILIPPINES: Early marriage puts girls at risk – Philippines – Gender Issues – Health & Nutrition – Human Rights|agency=The New Humanitarian|date=26 January 2010}}</ref> [[ਪੱਛਮੀ ਏਸ਼ੀਆ]],<ref name="pbs2010" /><ref>{{cite web|url=http://www.sfgate.com/opinion/brinkley/article/Child-marriage-still-an-issue-in-Saudi-Arabia-3270366.php|title=Child marriage still an issue in Saudi Arabia|work=San Francisco Chronicle|date=14 March 2010}}</ref> [[ਲਾਤੀਨੀ ਅਮਰੀਕਾ]],<ref name="pbs2010">{{cite web|date=12 October 2007|title=Child Brides – Child Marriage: What We Know|url=https://www.pbs.org/now/shows/341/facts.html|publisher=[[PBS]]|access-date=11 ਅਕਤੂਬਰ 2023|archive-date=15 ਸਤੰਬਰ 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180915001846/http://www.pbs.org/now/shows/341/facts.html|url-status=dead}}</ref> ਅਤੇ [[ਓਸ਼ੇਨੀਆ]] ਦੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ।<ref>{{cite web|url=http://www.unicef-irc.org/publications/pdf/digest7e.pdf|title=Early Marriage, Child Spouses|publisher=UNICEF|page=5}} (See section on Oceania.)</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ, ਵਿਕਸਤ ਦੇਸ਼ ਵੀ ਇਸ ਮੁੱਦੇ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ. ਕਾਨੂੰਨੀ ਅਪਵਾਦ ਅਜੇ ਵੀ 40 [[ਅਮਰੀਕੀ ਰਾਜ|ਅਮਰੀਕੀ ਰਾਜਾਂ]] ਵਿੱਚ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਵਿਆਹ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite news |last=Oladipo |first=Gloria |date=2023-07-12 |title=Michigan governor signs 'overdue' laws that aim to end child marriage |language=en-GB |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/us-news/2023/jul/12/michigan-child-marriage-law-signed |access-date=2023-09-14 |issn=0261-3077}}</ref><ref>{{Cite web |title=Connecticut becomes the 9th state to outlaw child marriage |url=https://www.wbur.org/news/2023/06/26/connecticut-child-marriage |access-date=2023-07-11 |website=www.wbur.org |language=en}}</ref> ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਾਲ ਵਿਆਹ ਘੱਟ ਰਹੇ ਹਨ। [[ਯੂਨੀਸੈਫ਼|ਯੂਨੀਸੇਫ]] ਦੇ 2018 ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਨੇ ਦਿਖਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 21% ਮੁਟਿਆਰਾਂ (20 ਤੋਂ 24 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ) ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਆਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਇਹ 10 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ 25% ਦੀ ਕਮੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite web|url=https://data.unicef.org/resources/child-marriage-latest-trends-and-future-prospects/|title=Child Marriage: Latest trends and future prospects|date=5 July 2018|website=UNICEF DATA|language=en-US|access-date=2019-06-19}}</ref> ਬਾਲ ਵਿਆਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਾਣੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਦਰਾਂ ਵਾਲੇ ਦੇਸ਼ [[ਨਾਈਜਰ]], [[ਚਾਡ]], [[ਮਾਲੀ]], [[ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼]], [[ਗਿਨੀ]], [[ਮੱਧ ਅਫਰੀਕੀ ਗਣਰਾਜ|ਮੱਧ ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਗਣਰਾਜ]], [[ਮੋਜ਼ੈਂਬੀਕ|ਮੋਜ਼ਾਮਬੀਕ]] ਅਤੇ [[ਨੇਪਾਲ]] ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦਰ 1998 ਅਤੇ 2007 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ 50% ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਸੀ। 2003 ਅਤੇ 2009 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਅਧਿਐਨਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਨਾਈਜਰ, ਚਾਡ, ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼, ਮਾਲੀ ਅਤੇ [[ਇਥੋਪੀਆ]] ਵਿੱਚ 15 ਸਾਲ ਤੋਂ ਘੱਟ ਉਮਰ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਵਿਆਹ ਦਰ 20% ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੀ।<ref>[https://www.economist.com/blogs/dailychart/2011/02/child_brides Child brides – For poorer, most of the time] ''The Economist'' (28 February 2011)</ref><ref>[http://www.fordfoundation.org/2011-annual/youth-sexuality-and-rights/map/#/married-by-15/Niger Child Marriage] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924014524/http://www.fordfoundation.org/2011-annual/youth-sexuality-and-rights/map/#/married-by-15/Niger |date=24 September 2015}} Ford Foundation (2011)</ref> ਹਰ ਸਾਲ, ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਅੰਦਾਜ਼ਨ 12 ਮਿਲੀਅਨ ਕੁੜੀਆਂ 18 ਸਾਲ ਤੋਂ ਘੱਟ ਉਮਰ ਵਿਚ ਵਿਆਹੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।<ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-usa-childmarriage-reform-idUSKCN1MZ024|title=Child brides call on U.S. states to end 'legal rape'|date=25 October 2018|work=Reuters|access-date=2020-01-22|language=en}}</ref><!-- Opportunity to update content --> {{TOC limit|3}} 2021 ਵਿੱਚ, 13.3 ਮਿਲੀਅਨ ਬੱਚੇ, ਜਾਂ ਕੁੱਲ ਦਾ ਲਗਭਗ 10%, 18 ਸਾਲ ਤੋਂ ਘੱਟ ਉਮਰ ਦੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਦੇ ਘਰ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਸਨ।<ref>{{cite book|url=https://www.un.org/development/desa/pd/sites/www.un.org.development.desa.pd/files/wpp2022_summary_of_results.pdf|title=World Population Prospects 2022. Summary of Results|location=New York|author=[[United Nations]]. Department of Economic and Social Affairs}}</ref> ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਕੀਤੇ [[ਵਿਆਹ]] ਨੂੰ ਬਾਲ ਵਿਆਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਬਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਨ ਦੇ ਮੁੱਖ ਦੋ ਕਾਰਨ ਸਨ। ਪਹਿਲਾ ਕਾਰਨ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਪਹਿਲੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਕੁੜੀਆਂ ਨੂੰ ਜੰਮਦਿਆਂ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਜਿਹੜੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਮਰਨ ਤੋਂ ਬੱਚ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੁੜੀਆਂ ਦਾ ਪਾਲ-ਪੋਸ਼ਣ ਮੁੰਡਿਆਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੂਰੀ ਖੁਰਾਕ ਦੇ ਕੇ ਤੇ ਬੀਮਾਰੀ ਸਮੇਂ ਪੂਰਾ ਇਲਾਜ ਕਰਾ ਕੇ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਮੁੰਡਿਆਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਕੁੜੀਆਂ ਦੀ ਮਰਨ ਦਰ ਵੀ ਜਿਆਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਮੁੰਡਿਆਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਕੁੜੀਆਂ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਬਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਦੂਜੇ ਜਦ ਅਰਬਾਂ, ਤੁਰਕਾਂ, ਮੁਗਲਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਧਾੜਵੀਆਂ ਨੇ ਹਮਲੇ ਕਰਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ, ਲੁੱਟਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਉਹ ਇੱਥੋਂ ਦੀਆਂ ਸੋਹਣੀਆਂ ਕੁਆਰੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਲੁੱਟ ਕੇ ਨਾਲ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਵੀ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਕੁੜੀਆਂ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਬਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ ਸਨ। ਹੁਣ ਲੋਕ ਪੜ੍ਹ ਗਏ ਹਨ। ਬਾਲ ਵਿਆਹਾਂ ਵਿਚ ਆਉਂਦੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੇ ਵੀ ਬਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਨ ਤੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਪਾਬੰਦੀ ਲਾਈ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਬਾਲ ਵਿਆਹ ਹੁਣ ਲਗਪਗ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਕੋਈ ਇੱਕਾ-ਦੁੱਕਾ ਬਾਲ ਵਿਆਹ ਹੁੰਦੇ ਵੀ ਹਨ, ਉਹ ਪਛੜੇ ਗਰੀਬ [[ਪਰਿਵਾਰ]] ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite book|title=ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਰਸਾ ਕੋਸ਼|last=ਕਹਿਲ|first=ਹਰਕੇਸ਼ ਸਿੰਘ|publisher=Unistar books pvt.ltd|year=2013|isbn=978-93-82246-99-2|location=[[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]]}}</ref> == ਹੋਰ ਵੇਖੋ == * [[ਪੁੰਨ ਦਾ ਵਿਆਹ]] * [[ਵੱਟੇ ਦਾ ਵਿਆਹ]] * [[ਚਾਦਰ ਪਾਉਣੀ]] * [[ਕਰੇਵਾ]] * [[ਪਿਆਰ ਵਿਆਹ]] == ਹਵਾਲੇ == {{reflist}} ==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ== *[https://www.unfpa.org/child-marriage UN Population Fund on Child Marriage] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਾਲ ਵਿਆਹ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਆਹ ਦੀਆਂ ਰਸਮਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਆਹ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਰਸਮ ਰਿਵਾਜ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀਪਰਿਯੋਜਨਾ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਰਸਾ ਕੋਸ਼]] 2wxjc3kjgom7jl54r8hkn3wzigg6ke9 0 176505 842431 806162 2026-07-10T21:25:52Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842431 wikitext text/x-wiki {{Infobox artist | birth_date = 1976 | birth_place = ਲੰਡਨ, ਇੰਗਲੈਂਡ | nationality = ਲੈਬਾਨੀਜ਼ | alma_mater = | website = http://www.zenaelkhalil.com/ }} '''ਜ਼ੇਨਾ ਅਲ ਖ਼ਲੀਲ''' (ਜਨਮ 1976) <ref name="New York Review Books">{{Cite web |title=Zena el Khalil |url=https://www.nyrb.com/collections/zena-el-khalil |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230225150446/https://www.nyrb.com/collections/zena-el-khalil |archive-date=25 February 2023 |access-date=24 December 2021 |website=[[New York Review Books]] |language=en}}</ref> ਇੱਕ ਲੇਬਨਾਨੀ ਕਲਾਕਾਰ, ਲੇਖਕ, ਅਤੇ ਕਾਰਕੁਨ ਹੈ। == ਜੀਵਨ == ਅਲ ਖ਼ਲੀਲ ਨੇ ਬੇਰੂਤ ਵਿੱਚ ਅਮਰੀਕੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਅੰਡਰਗਰੈਜੂਏਟ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। 2002 ਵਿੱਚ ਐਲ ਖ਼ਲੀਲ ਨੇ ਨਿਊਯਾਰਕ ਦੇ ਸਕੂਲ ਆਫ ਵਿਜ਼ੂਅਲ ਆਰਟਸ ਤੋਂ ਫਾਈਨ ਆਰਟਸ ਦੇ ਮਾਸਟਰਜ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ। <ref>{{Cite web |date=2021 |title=Web Exhibition: Zena el Khalil |url=https://www.moca.london/we_zenaelkhalil.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230225160337/https://www.moca.london/we_zenaelkhalil.html |archive-date=25 February 2023 |access-date=28 February 2023 |website=MOCA, London |language=en}}</ref> ਐਲ ਖਲੀਲ [[ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ|ਪੇਂਟਿੰਗ]], ਸਥਾਪਨਾ, ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ, ਮਿਕਸਡ ਮੀਡੀਆ, [[ਲਿਖਾਈ|ਰਾਈਟਿੰਗ]], [[ਵੀਡੀਓ]] ਅਤੇ [[ਕੋਲਾਜ]] ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫਾਰਮੈਟਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਥੀਮ ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਕੰਮ ਲਈ ਕੇਂਦਰੀ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਮੁੱਦੇ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਬੇਰੂਤ ਵਿੱਚ ਪਾਈ ਗਈ ਸਮੱਗਰੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਲਿੰਗ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਫੌਜੀਆਂ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ, ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀਆਂ ਫੋਟੋਕਾਪੀ ਕੀਤੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ, ਚਮਕਦਾਰ, ਲਾਈਟਾਂ ਦੀਆਂ ਤਾਰਾਂ, ਕੇਫੀਆਂ, ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੇ ਖਿਡੌਣੇ ਸਿਪਾਹੀ, ਖਿਡੌਣੇ [[ਏ ਕੇ-47|AK-47]], ਅਰਬੇਸਕ, ਮਣਕੇ, ਫੈਬਰਿਕ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਸਤੂਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਉਸ ਨੇ ਲੰਡਨ, ਮਿਊਨਿਖ ਅਤੇ ਬੇਰੂਤ ਵਿੱਚ ਇਕੱਲੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀਆਂ ਲਗਾਈਆਂ ਹਨ। ਅਲ ਖ਼ਲੀਲ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ [[ਬੈਰੂਤ|ਬੇਰੂਤ]] ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਲੇਬਨਾਨ ਵਿੱਚ ਜੁਲਾਈ ਦੇ ਯੁੱਧ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਅਲ ਖ਼ਲੀਲ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਬੇਰੂਤ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਅਪਾਰਟਮੈਂਟ ਤੋਂ ਬੇਰੂਟ ਅੱਪਡੇਟ ਰੱਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਦਾ [[ਬਲਾਗ|ਬਲੌਗ]] ਬੇਰੂਤ ਦੀ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਦਾ ਇੱਕ ਨਿੱਜੀ ਖਾਤਾ ਸੀ ਜੋ 33 ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਚੱਲੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ 'ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸੀ। <ref>{{Cite journal|last=Sinno|first=Nadine|date=Spring 2014|title=Five Troops for Every Tree: Lamenting Green Carnage in Contemporary Arab Women's War Diaries|journal=[[Arab Studies Quarterly]]|language=en|volume=36|issue=2|pages=107–127|doi=10.13169/arabstudquar.36.2.0107|doi-access=free}}</ref> ਇਸ ਨੇ ਜਲਦੀ ਹੀ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਧਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸੀਐਨਐਨ ਅਤੇ ਬੀਬੀਸੀ ਵਰਗੇ ਨਿਊਜ਼ ਪੋਰਟਲ 'ਤੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਅੰਸ਼ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦਿ ਗਾਰਡੀਅਨ ਅਤੇ ਡੇਰ ਸਪੀਗਲ ਔਨਲਾਈਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਉਸ ਦੀ ਲਿਖਤ ਨੂੰ ਸਾਕੀ ਬੁੱਕਸ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ''ਲੇਬਨਾਨ, ਲੇਬਨਾਨ'' ਵਿੱਚ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਯੁੱਧ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਜ਼ੈਨਾ ਅਲ ਖ਼ਲੀਲ ਨੇ ਸੈਂਡਰਾ ਦਾਗਰ ਨਫਾਸ ਬੇਰੂਤ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ, ਇੱਕ ਮਲਟੀਮੀਡੀਆ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ 40 ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦੀ ਜੰਗ ਦੀਆਂ ਗਵਾਹੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। <ref>{{Cite web |date=2006 |title=Nafas Beirut |url=http://www.xanaduart.com/nafas.html |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20111104195915/http://www.xanaduart.com/nafas.html |archive-date=4 November 2011 |access-date=22 January 2012 |website=Xanadu Art |publisher=}} </ref> == ਕੰਮ == === ਸੋਲੋ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀਆਂ === * 2017 "ਪਵਿੱਤਰ ਤਬਾਹੀ: ਹੀਲਿੰਗ ਲੇਬਨਾਨ" - ਬੀਤ ਬੇਰੂਤ, ਬੇਰੂਤ, ਲੇਬਨਾਨ <ref>{{Cite web |last=Cornwell |first=Tim |date=9 October 2017 |title=Beirut's Museum of Memory opens first exhibition—minus a director or board of governors |url=https://www.theartnewspaper.com/2017/10/09/beiruts-museum-of-memory-opens-first-exhibitionminus-a-director-or-board-of-governors |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211204191623/https://www.theartnewspaper.com/2017/10/09/beiruts-museum-of-memory-opens-first-exhibitionminus-a-director-or-board-of-governors |archive-date=4 December 2021 |access-date=28 February 2023 |website=[[The Art Newspaper]]}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Stoughton |first=India |date=20 September 2017 |title=Zena El Khalil on how her exhibition at Lebanon's first museum will lead to forgiveness, compassion and love |url=https://www.thenationalnews.com/arts-culture/art/zena-el-khalil-on-how-her-exhibition-at-lebanons-first-museum-will-lead-to-forgiveness-compassion-and-love-1.630195 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221026180612/https://www.thenationalnews.com/arts-culture/art/zena-el-khalil-on-how-her-exhibition-at-lebanons-first-museum-will-lead-to-forgiveness-compassion-and-love-1.630195 |archive-date=26 October 2022 |access-date=28 February 2023 |website=The National |language=en}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Schwab |first=Katharine |date=5 October 2017 |title=This Lebanese Artist Paints With The Ashes Of Civil War |url=https://www.fastcompany.com/90145380/this-lebanese-artist-paints-with-the-ashes-of-the-civil-war |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211203080636/https://www.fastcompany.com/90145380/this-lebanese-artist-paints-with-the-ashes-of-the-civil-war |archive-date=3 December 2021 |access-date=28 February 2023 |website=[[Fast Company]]}}</ref> <ref>{{Cite web |date=20 September 2017 |title=Zena El Khalil's passionate exhibit at Beit Beirut Museum |url=https://www.egypttoday.com/Article/4/23753/Zena-El-Khalil-s-passionate-exhibit-at-Beit-Beirut-Museum |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230301042303/https://www.egypttoday.com/Article/4/23753/Zena-El-Khalil-s-passionate-exhibit-at-Beit-Beirut-Museum |archive-date=1 March 2023 |access-date=28 February 2023 |website=Egypt Today}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Collier |first=Lizzy Vartanian |date=20 November 2017 |title=Zena El Khalil: Healing Beirut |url=https://www.ash-magazine.com/art-1/2017/9/19/artist-of-the-month-sara-andreasson-b39rj-xw798 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230302025206/https://www.ash-magazine.com/art-1/2017/9/19/artist-of-the-month-sara-andreasson-b39rj-xw798 |archive-date=2 March 2023 |access-date=1 March 2023 |website=Ash Magazine |language=en-US}}</ref> * 2008 "ਸ਼ਾਇਦ ਇੱਕ ਦਿਨ ਬੇਰੂਤ ਮੈਨੂੰ ਵਾਪਸ ਪਿਆਰ ਕਰੇਗਾ।" – ਫਲਾਲੈੱਸ ਗੈਲਰੀ, ਬੇਰਾਰਡੀ-ਸਘੜਚੀ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਸ ਲੰਡਨ, ਯੂਕੇ <ref>{{Cite web |date=17 April 2013 |title=Zena el Khalil (Lebanese, b. 1976) - Don't Call Me Baby |url=https://www.christies.com/en/lot/lot-5665873 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230302035515/https://www.christies.com/en/lot/lot-5665873 |archive-date=2 March 2023 |access-date=1 March 2023 |website=[[Christie's]] |quote=Exhibited: London, The Flawless gallery, Maybe one day Beirut will love me back..., October 2008 (illustrated in colour, pp. 22-23).}}</ref> <ref>{{Cite web |last=El Khalil |first=Zena |title=Maybe one Day Beirut Will Love Me Back |url=https://www.abebooks.com/Day-Beirut-Will-Love-BAck-KHALIL/31078915464/bd |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20230302040104/https://www.abebooks.com/Day-Beirut-Will-Love-BAck-KHALIL/31078915464/bd |archive-date=2 March 2023 |access-date=1 March 2023 |website=[[AbeBooks]] |language=en |type=Sale page for exhibit catalog |quote=Published to accompany an exhibition of the same name that {{sic|occ|ured}} between October 4th and October 19th 2008 at the Flawless Gallery, London}}</ref> * 2006 "ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।" - ਸਪੇਸ SD, ਬੇਰੂਤ, ਲੇਬਨਾਨ <ref>{{Cite web |last=Colette |first=Khalaf |date=12 May 2006 |title=Le Beyrouth aigre-doux de Zena el-Khalil, jusqu'au 27 mai |trans-title=The bittersweet Beirut of Zena el-Khalil, until May 27 |url=https://www.lorientlejour.com/article/531037/Le_Beyrouth_aigre-doux_de_Zena_el-Khalil%252C_jusqu%2527au_27_mai.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230301043332/https://www.lorientlejour.com/article/531037/Le_Beyrouth_aigre-doux_de_Zena_el-Khalil%252C_jusqu%2527au_27_mai.html |archive-date=1 March 2023 |access-date=28 February 2023 |website=[[L'Orient-Le Jour]] |language=fr}}</ref> * 2004 "ਵਾਹਦ ਅਰੀਸ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ!" ("ਇੱਕ ਪਤੀ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ!") - Le Laboratoire, Espace SD, Beirut, Lebanon <ref>{{Cite journal|date=Spring 2005|title=Alumni Exhibitions|url=http://umcreatedev.com/presentation/wp-content/uploads/2019/07/vajournal-spring05-small.pdf|journal=Visual Arts Journal|publisher=[[School of Visual Arts]]|volume=13|issue=1|pages=45|archive-url=https://web.archive.org/web/20230302040742/http://umcreatedev.com/presentation/wp-content/uploads/2019/07/vajournal-spring05-small.pdf|archive-date=2 March 2023|access-date=1 March 2023}}</ref> * 2003 "ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਜੰਗ ਦਾ..." - ਦਸਤਖਤ ਆਰਟ ਗੈਲਰੀ, ਲਾਗੋਸ, ਨਾਈਜੀਰੀਆ <ref>{{Cite web |date=27 April 2003 |title=El-Khalil, Lebanese National, Opens Solo Exhibition |url=http://news.biafranigeriaworld.com/archive/2003/apr/27/0009.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230302044622/http://news.biafranigeriaworld.com/archive/2003/apr/27/0009.html |archive-date=2 March 2023 |access-date=1 March 2023 |website=ThisDay News - Biafra Nigeria World}}</ref> === ਚੁਣੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀਆਂ === * 2013 "ਅਰਬ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸ: ਅਰਬ ਵਰਲਡ ਤੋਂ ਨਵੀਨਤਮ ਕਲਾ" ਮੋਰੀ ਆਰਟ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ, ਟੋਕੀਓ, ਜਾਪਾਨ <ref>{{Cite web |last=Kuhl |first=Christopher |date=21 February 2013 |title=Beyond Stereotypes: Art and the New Arab Reality |url=http://hyperallergic.com/65499/beyond-stereotypes-art-and-the-new-arab-reality/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220824002033/https://hyperallergic.com/65499/beyond-stereotypes-art-and-the-new-arab-reality/ |archive-date=24 August 2022 |access-date=1 March 2023 |website=[[Hyperallergic]] |language=en-US}}</ref> * 2013 "ਆਰਟ 13 ਲੰਡਨ" - ਓਲੰਪੀਆ ਗ੍ਰੈਂਡ ਹਾਲ, ਲੰਡਨ, ਯੂਕੇ <ref>{{Cite journal|last=Mann|first=Nicola|date=May 2013|title=All the fun of the fair|url=https://archive.org/details/sim_afterimage_may-june-2013_40_6/page/2|journal=[[Afterimage (magazine)|Afterimage]]|volume=40|issue=6|pages=2–3|doi=10.1525/aft.2013.40.6.2}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Kamien |first=Allison |date=1 March 2013 |title=Spotlight on Art13 London |url=https://news.artnet.com/market/spotlight-on-art13-london-37276 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220524121503/https://news.artnet.com/market/spotlight-on-art13-london-37276 |archive-date=24 May 2022 |access-date=1 March 2023 |website=[[Artnet]] |language=en-US}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Westall |first=Mark |date=25 January 2013 |title=20 Art Projects at Art13 London |url=https://fadmagazine.com/2013/01/25/20-art-projects-at-art13-london/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230302042633/https://fadmagazine.com/2013/01/25/20-art-projects-at-art13-london/ |archive-date=2 March 2023 |access-date=1 March 2023 |website=FAD Magazine |language=en-GB}}</ref> * 2012 "ਕਲਾ ਜਵਾਬ ਹੈ!" ਵਿਲਾ ਐਮਪੈਨ, ਬ੍ਰਸੇਲਜ਼, ਬੈਲਜੀਅਮ <ref>{{Cite news|title=To better understand East East, through the West|last=Quilty|first=Jim|date=16 March 2012|work=[[McClatchy-Tribune Business News]]|via=[[ProQuest]]}}</ref> <ref>{{Cite web |date=2012 |title=Art is the Answer! |url=https://www.villaempain.com/en/expo/art-is-the-answer/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220518235942/https://www.villaempain.com/en/expo/art-is-the-answer/ |archive-date=18 May 2022 |access-date=1 March 2023 |website=[[Villa Empain]] |publisher=Boghossian Foundation |language=en-US}}</ref> * 2008 "ਪਰ, ਮੈਂ ਜਾਣ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦਾ" ਗੈਲਰੀ ਟੈਨਿਟ, ਮਿਊਨਿਖ, ਜਰਮਨੀ <ref>{{Cite web |title=Past Exhibition at Galerie Tanit - Zena el Khalil 'But I can't let go' and Lamia Ziadé 'Hotel war' [2008] |url=https://www.artnet.com/galleries/galerie-tanit/zena-el-khalil-but-i-cant |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20230302035531/https://www.artnet.com/galleries/galerie-tanit/zena-el-khalil-but-i-cant |archive-date=2 March 2023 |access-date=1 March 2023 |website=[[Artnet.com]]}}</ref> * 2007 "ਦ ਲਚਕੀਲਾ ਲੈਂਡਸਕੇਪ" - ਇਵਾਨ ਡੌਗਰਟੀ ਗੈਲਰੀ, ਸਿਡਨੀ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ <ref>{{Cite book|url=https://catalogue.nla.gov.au/Record/4300520|title=The resilient landscape: exhibition catalogue|date=2007|publisher=Ivan Dougherty Gallery|isbn=978-0-7334-2574-5|editor-last=George|editor-first=Phillip|location=Paddington, N.S.W|type=Library record for exhibit catalog|access-date=1 March 2023|editor-last2=MacNeill|editor-first2=David|editor-last3=Sabsabi|editor-first3=Khaled|archive-url=https://web.archive.org/web/20230302031321/https://catalogue.nla.gov.au/Record/4300520|archive-date=2 March 2023}}</ref> * "ਰੌਸ਼ਨੀ ਤੋਂ ਵੱਧ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ" - ਆਰਟ ਲੌਂਜ, ਬੇਰੂਤ, ਲੇਬਨਾਨ * "ਆਨਾ "ਨਜਾਸਾ ਅਲ ਫੈਨ" ("ਆਈ ਪੀਅਰ ਆਰਟ") - ਡਾਇਲੌਗਪੰਕਟ ਡਯੂਸ਼, ਤ੍ਰਿਪੋਲੀ, ਲੇਬਨਾਨ * 2006 "ਸ਼ੁੱਧ ਪੌਪ" - ਆਰਟ ਲੌਂਜ, ਬੇਰੂਤ, ਲੇਬਨਾਨ * "ਨਫਾਸ ਬੇਰੂਤ" - ਸਪੇਸ SD ਬੇਰੂਤ, ਲੇਬਨਾਨ * "ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਲਪਨਾ ਕਰਨਾ" - ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਜਾਇਬ ਘਰ, ਸੈਨ ਫਰਾਂਸਿਸਕੋ, ਅਮਰੀਕਾ == ਹਵਾਲੇ == <references /> ==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ== * [http://www.zenaelkhalil.com/ Official Website of Zena El Khalil] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231026163724/http://www.zenaelkhalil.com/ |date=2023-10-26 }} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1976]] 84ct4sf3dzgof0qwkmync5nwpnmb9sq 0 181618 842201 819963 2026-07-10T17:20:33Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842201 wikitext text/x-wiki '''ਮਾਲਟੋ''' ਜਾਂ '''ਪਹਰੀਆ''',<ref>{{Cite OED|Paharia}}</ref> ਜਾਂ ਕਦੇ-ਕਦੇ '''ਰਾਜਮਹਾਲੀ,'''<ref>{{Cite OED|Rajmahali}}</ref> ਇੱਕ [[ਦਰਾਵੜੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ|ਉੱਤਰੀ ਦ੍ਰਾਵਿਡ਼]] ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ ਜੋ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮਾਲਤੋ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। == ਕਿਸਮਾਂ == ਮਾਲਤੋ ਦੀਆਂ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਵੱਖਰੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, '''ਕੁਮਾਰਭਾਗ ਪਹਾਡ਼ੀਆ''' (ਦੇਵਨਾਗਰੀਃ ਕੁਮਾਰਭਾਗ ਪਹਾਡ਼ੀਯਾ) ਅਤੇ '''ਸੌਰੀਆ ਪਹਾਡ਼ੀਆ''' ([[ਦੇਵਨਾਗਰੀ ਲਿਪੀ|ਦੇਵਨਗਰੀ]] ਸੌਰਿਯਾ ਪਹਾਡ਼ੀਯਾ)। [[ਭਾਰਤ]] ਦੇ [[ਝਾਰਖੰਡ]] ਅਤੇ [[ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ]] ਰਾਜਾਂ ਅਤੇ [[ਓਡੀਸ਼ਾ]] ਰਾਜ ਦੇ ਛੋਟੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬੋਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਾਲਾ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਬਂਗਾਲ, ਝਾਰਖੰਡ, ਅਤੇ [[ਬਿਹਾਰ]] ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ। ਦੋਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ [[ਲੈਕਸਿਕਲ ਸਮਾਨਤਾ|ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਸਮਾਨਤਾ]] 80% ਹੋਣ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਹੈ। 2001<ref name="census2001">{{Cite web |date=2001 |title=Abstract of speakers' strength of languages and mother tongues |url=http://www.censusindia.gov.in/%28S%282scoev45b4mhlg45mz5jq345%29%29/Census_Data_2001/Census_Data_Online/Language/Statement1.aspx |publisher=Census of India}}</ref> ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਵਿੱਚ 224,926 ਮਾਲਟੋ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਪਾਏ ਗਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 83,050 ਨੂੰ '''ਪਹਾਡ਼ੀਆ''' ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ 141,876 ਹੋਰ ਮਾਤਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਵਜੋਂ ਲੇਬਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। [[ਮਾਲ ਪਹਾੜੀਆ|ਮਾਲ ਪਹਾਡ਼ੀਆ ਭਾਸ਼ਾ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਾਲਟੋ-ਅਧਾਰਤ ਘਟਾਓਣਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref>{{Citation |last=Masica |first=Colin P. |title=The Indo-Aryan Languages |pages=26–27 |year=1993 |series=Cambridge Language Surveys |publisher=Cambridge University Press |isbn=0521299446}}</ref> * /ngrod/ਦਾ ਉਚਾਰਨ [¥] ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। * ਤੇ ਪੱਛਮੀ ਉਪਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ/ːr/ਅਤੇ/ːn/ਦੀ ਬਜਾਏ/q/ਅਤੇ/h/ਦੀ ਬਜਾਏ,/ːːr/ਹੈ। ਕੋਡਾ/δ// dʃ/ਦਾ ਇੱਕ ਐਲੋਫੋਨ ਹੈ। === ਦੇਵਨਾਗਰੀ ਲਿਪੀ === {{Lang|kmj|नबिरकि केतबेनो कुरकपेद़ इणय कौडिद़ टुनड ऐन एणगकि चाकरियन निणग अगदु तेयिन: आह निणग अग अगदु निणग पावे मैनजेह. डडेनो ओरत कूकरुकि सडिद़, गोसणयिकिपावेसरयेतर, अद़िकिगोटडानडिन सोहजेतर आणय अवडप चोव, योहननह डडेनो बपतिसमेचह, अनते पापेकि मापि lगकि गुमेनारेकि बपतिसम सबान मेनतर सेगयह. अनते यिहुदिय.}} ਸਾਰੇ ਮਨੁੱਖ ਜਨਮ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਹਨ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬਰਾਬਰ ਹਨ। ਉਹ ਤਰਕ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਰ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਪ੍ਰਤੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। === ਬੰਗਾਲੀ ਲਿਪੀ === {{Lang|kmj|নবিরকি কেতবেনো কুরকপেধ ইণয় কৌডিধ টুনড ঐন এণগকি চাকরিয়ন নিণগ অগদু তেয়িন: আহ নিণগ অগ অগদু নিণগ পাৱে মৈনজেহ. ডডেনো ওরত কূকরুকি সডিধ, গোসণয়িকিপাৱেসরয়েতর, অধিকিগোটডানডিন সোহজেতর আণয় অৱডপ চোৱ, য়োহননহ ডডেনো বপতিসমেচহ, অনতে পাপেকি মাপি lগকি গুমেনারেকি বপতিসম সবান মেনতর সেগয়হ. অনতে য়িহুদিয়.}}ਸਾਰੇ ਮਨੁੱਖ ਜਨਮ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਹਨ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬਰਾਬਰ ਹਨ। ਉਹ ਤਰਕ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਰ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਪ੍ਰਤੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਪੁਸਤਕ ਸੂਚੀ == * {{Citation |last=Krishnamurti |first=Bhadriraju |title=The Dravidian Languages |year=2003 |publisher=Cambridge University Press |isbn=0-521-77111-0 |author-link=Bhadriraju Krishnamurti}} * {{Citation |last=Droese |first=Ernest |title=Introduction to the Malto Language |url=https://books.google.com/books?id=7b0IAAAAQAAJ&pg=PR4 |year=1884 |place=Agra |publisher=Secundra Orphanage Press |author-link=Ernest Droese}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=sl_dDVctycgC&pg=PA468|title=International encyclopedia of linguistics|last=Frawley|first=William J.|date=2003|publisher=Oxford University Press|isbn=0195139771|edition=2nd|location=New York|page=468|access-date=11 May 2015}} * {{Cite journal|last=Comrie|first=Bernard|date=November 2000|title=Reviewed Work: ''The Dravidian Languages'' by Sanford B. Steever|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-linguistics_2000-11_36_3/page/640|journal=Journal of Linguistics|publisher=Cambridge University Press|volume=36|issue=3|pages=640–644|jstor=4176629}} * {{Cite journal|last=Tuttle|first=Edwin H.|date=1923|title=Dravidian Z|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-philology_january-march-1923_44_1/page/71|journal=The American Journal of Philology|publisher=The Johns Hopkins University Press|volume=44|issue=1|pages=71–72|doi=10.2307/289648|jstor=289648}} * {{Citation |last=Kobayashi |first=Masato |title=The Kurux Language: Grammar, Texts and Lexicon |url=https://books.google.com/books?id=v9BCDwAAQBAJ |year=2017 |publisher=BRILL |isbn=9789004347663}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [http://www.oocities.org/prabirkc/Malto.html ਮਾਲਟੋ ਕਬੀਲੇ ਬਾਰੇ] * [http://starling.rinet.ru/cgi-bin/response.cgi?root=new100&morpho=0&basename=new100\drv\ned&limit=-1 ਗਲੋਬਲ ਲੈਕਸੀਓਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਡਾਟਾਬੇਸ ਉੱਤੇ ਮਾਲਟੋ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸ਼ਬਦਕੋਸ਼] * [http://www.endangeredlanguages.com/lang/mjt ਖ਼ਤਰੇ ਵਾਲੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231203214210/https://www.endangeredlanguages.com/lang/mjt |date=2023-12-03 }} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਦਰਾਵੜੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ]] 4a4pnfmm61fcd8r7j0kcmjkkrifzh5n 0 182035 842315 740313 2026-07-10T19:30:27Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842315 wikitext text/x-wiki '''ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆਈ ਈਸਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਜਾਤ ਪ੍ਰਣਾਲੀ''' ਅਕਸਰ ਸੰਪਰਦਾ, ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁਰਖਿਆਂ ਦੀ [[ਜਾਤ]] ਦੁਆਰਾ ਪੱਧਰੀਕਰਨ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ।<ref name="britannica">[http://concise.britannica.com/ebc/article-9360711/Christian-caste Christian Castes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061129202451/http://concise.britannica.com/ebc/article-9360711/Christian-caste|date=2006-11-29}} Encyclopædia Britannica</ref> ਇਹ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਸਬੂਤ ਮੌਜੂਦ ਹਨ ਕਿ ਈਸਾਈ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਜਾਤਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਗਤੀਸ਼ੀਲਤਾ ਹੈ।<ref name="fuller">{{Cite journal|last=Fuller|first=C. J.|date=March 1976|title=Kerala Christians and the Caste System|url=https://archive.org/details/sim_man-uk_1976-03_11_1/page/53|journal=Man|series=New series|volume=11|issue=1|pages=53–70|doi=10.2307/2800388|jstor=2800388}}</ref> ਪਰ, ਕੁਝ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਦੂਜੀਆਂ ਜਾਤਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਪੱਖਪਾਤ ਕਾਰਨ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਸਮਾਜਿਕ ਜੜ੍ਹਤਾ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਕੁਝ ਹੱਦ ਤੱਕ [[ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ|ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆਈ]] ਈਸਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਜਾਤੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕਾਇਮ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।<ref name="AqeelFaruqi2018">{{Cite web |last=Aqeel |first=Asif |last2=Faruqi |first2=Sama |date=26 February 2018 |title=Caste away: The ongoing struggle of Punjabi Christians |url=https://herald.dawn.com/news/1153539 |access-date=25 May 2021 |publisher=[[Herald (Pakistan)|Herald Magazine]] |language=English}}</ref><ref name="Khadka2016">{{Cite web |last=Khadka |first=Prakash |date=29 June 2016 |title=Marriage: Making sense of Nepal's complex culture |url=https://www.ucanews.com/news/marriage-making-sense-of-nepals-complex-culture/76429 |access-date=25 May 2021 |publisher=[[UCA News]] |language=English |quote=Even though the caste system is understood as a Hindu system, this practice is hidden and embedded within the Nepalese Christian community, especially when it comes to marriage. ... Therefore, inter-faith and inter-caste marriages are two different realities of the Nepalese Christian community. It is not possible for us to avoid mixed marriages in our small community. When young people look around for their life partner, they can't find someone suitable from their community and this leads them to search for someone outside of their community. Mixed marriages happen in the end.}}</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=kBTkAAAAMAAJ Struggle for justice to Untouchable Christians] Brojendra Nath Banerjee, Uiliyāma Kerī Sṭāḍi eyāṇḍ Risārca Seṇṭāra. Page 42: "At stake is the fate of 16 million Christians of SC origin, who form 70–80 percent of the Christians in the country"</ref><ref>Carol Henderson Garcia, Carol E. Henderson 2002:40 "Today about 70 percent of Christians are Dalits"</ref><ref>Radhakrishnan 2005:23</ref><ref>Azariah 1985:5</ref> ਈਸਾਈ ਪੁਜਾਰੀ, ਨਨਾਂ, [[ਦਲਿਤ]] ਅਤੇ ਸਮਾਨ ਸਮੂਹ [[ਭਾਰਤ]], [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]], [[ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼]] ਅਤੇ [[ਨੇਪਾਲ]] ਵਿੱਚ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite book|title=Ethnographic discourse of the other: conceptual and methodological issues|last=Panchanan Mohanty|last2=Ramesh C. Malik|last3=Eswarappa Kasi|publisher=Cambridge Scholars|year=2009|pages=39–116}}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== 5p7itz9hav97bm4jxisck1emskh4l98 0 182397 842287 741050 2026-07-10T18:56:40Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842287 wikitext text/x-wiki '''ਮਾਰੀਆ ਈਸਨਰ''' (ਮਾਰੀਆ ਈਜ਼ਨਰ ਲੇਹਫੈਲਟ, 8 ਫਰਵਰੀ 1909, ਮਿਲਾਨ, ਇਟਲੀ&#x2D; ਮਾਰਚ 1991, ਨਿਊਯਾਰਕ, ਨਿਊਯਾਰਕ ਵਿੱਚ) ਇੱਕ ਇਤਾਲਵੀ-ਅਮਰੀਕੀ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫਰ, ਫੋਟੋ ਸੰਪਾਦਕ ਅਤੇ ਫੋਟੋ ਏਜੰਟ ਸੀ। ਉਹ ਮੈਗਨਮ ਫੋਟੋਆਂ ਦੀ ਸੰਸਥਾਪਕ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਪੈਰਿਸ ਦਫ਼ਤਰ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮੁਖੀ ਸੀ। == ਮੂਲ == ਮਾਰੀਆ ਈਸਨਰ (ਜੰਮਪਲ ਮੈਰੀ-ਜੀਨ ਈਸਨਰ) ਐਮਾ (ਨੀ ਲੈਡਰਰ) ਅਤੇ ਅਲਫਰੈਡ ਈਸਨਰ, ਇੱਕ ਵਪਾਰੀ ਦੀ ਧੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਯਹੂਦੀ ਮਾਪੇ 1886 ਵਿੱਚ ਅਮਰੀਕਾ ਚਲੇ ਗਏ ਸਨ, 1891 ਵਿੱਚ ਨੈਬਰਾਸਕਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਫਿਰ 1896 ਵਿੱਚ ਮਿਲਾਨ ਵਿੱਚ ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰਹੇ ਜਿੱਥੇ ਮਾਰੀਆ ਦਾ ਜਨਮ 1909 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=8 February 1909 |title=Maria E. Lehfeldt |url=https://www.geni.com/people/Maria-Lehfeldt/6000000012621629276 |access-date=2023-04-26 |website=geni_family_tree |language=en-US}}</ref> == ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਕੈਰੀਅਰ == ਈਸਨਰ ਨੇ ਜਰਮਨੀ ਵਿੱਚ ਪਡ਼੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਵੀਹ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਇਲਸਟ੍ਰੇਟਿਡ ਪ੍ਰੈੱਸ ਲਈ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਬਰਲਿਨ-ਅਧਾਰਤ ਬਹੁਤ ਸਫਲ ਏਜੰਸੀ ਡੈਫੋਟ (ਡਚੇਸ ਫੋਟੋ ਡਾਇਨਸਟ) ਦੇ ਮੁਖੀ ਸਾਈਮਨ ਗੁੱਟਮੈਨ ਦੁਆਰਾ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਨੇ ਬਰਲਿਨ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਮਾਰਟਿਨ ਹੁਰਲਿਮਨ ਸਮੇਤ ਗਾਹਕਾਂ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref name=":1">{{Cite journal|last=Vowinckel|first=Annette|date=2013|title=German (Jewish) Photojournalists in Exile: A Story of Networks and Success|url=https://archive.org/details/german-history_2013-12_31_4/page/473|journal=German History|volume=31|issue=4|pages=473–496|doi=10.1093/gerhis/ght061}}</ref> == ਫਰਾਂਸ ਅਤੇ ਅਲਾਇੰਸ ਫੋਟੋ ਏਜੰਸੀ == 1920 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਤੋਂ, ਜਰਮਨੀ ਦੇ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫਰਾਂ, ਪਰ ਹੰਗਰੀ ਨੇ ਵੀ ਪੈਰਿਸ ਵਿੱਚ ਪਨਾਹ ਲਈ, ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਸਰਕੂਲੇਸ਼ਨ ਦੇ ਨਾਲ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫਿਕ ਰਸਾਲਿਆਂ ਦੀ ਦਿੱਖ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ। ਜਰਮਨ ਸਮੂਹ ਉਲਸਟਾਈਨ ਨੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਫੋਟੋ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਨੌਕਰੀ ਦਿੱਤੀ ਜੋ ਨਾਜ਼ੀਵਾਦ ਤੋਂ ਭੱਜ ਕੇ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਤਜਰਬਾ ਫਰਾਂਸ ਲੈ ਕੇ ਆਏ। ਚਾਰਲਸ ਰਾਡੋ, ਰਾਫੋ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਅਤੇ ਅਲਾਇੰਸ ਫੋਟੋ ਏਜੰਸੀ ਦੇ ਈਸਨਰ, ਦੋਵੇਂ ਉਲਸਟਾਈਨ ਤੋਂ ਆਏ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਸਟੀਫਨ ਲੋਰੈਂਟ, ਹੋਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।<ref name=":7">Thomas Michael Gunther, Marie de Thézy, ''Alliance Photo, agence photographique 1934-1940''. Cat. exp, [[Bibliothèque historique de la ville de Paris|Bibliothèque historique de la Ville de Paris]], 1988-1989. Paris: BHVP, 1988.</ref> ਈਸਨਰ 1932 ਵਿੱਚ [[ਨਾਜ਼ੀ ਜਰਮਨੀ]] ਤੋਂ ਭੱਜ ਕੇ ਫਰਾਂਸ ਚਲੀ ਗਈ ਜਿੱਥੇ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸਨੇ ''ਪੈਰਿਸ ਸੈਕਸ-ਅਪੀਲ'' ਵਰਗੇ ਰਸਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫੀ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ 1933 ਵਿੱਚ ਈਸਨਰ ਪੈਰਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਈਮਨ ਗੁੱਟਮੈਨ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਸਨੇ 1934 ਦੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ ਐਂਗਲੋ-ਕੌਂਟੀਨੈਂਟਲ ਪ੍ਰੈਸ-ਫੋਟੋ ਸਰਵਿਸ ਦੀ ਏਜੰਸੀ ਫ੍ਰਿਟਜ਼ ਗੋਰੋ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਸਿਰਫ ਕੁਝ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੱਕ ਚੱਲੀ, ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਤਜ਼ਰਬੇ ਨੂੰ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫ਼ਰਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਚਿੱਤਰਿਤ ਪ੍ਰੈੱਸ ਵਿੱਚ ਪਾਉਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite journal|last=Eisner|date=1 September 1934|title=Le premier frisson d'automne|url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bd6t5370925n|journal=Paris Sex-Appeal}}</ref> 'ਚਿਮ' ਸੀਮੋਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇੱਕ ਪੱਤਰ ਵਿੱਚ 'ਇੱਕ ਜਰਮਨ ਲਡ਼ਕੀ' ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਈਸਨਰ ਹੈ।<blockquote>ਸਮਾਜਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਮੈਂ ਨਵੇਂ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਪੋਲਿਸ਼ ਗਿਰੋਹ ਤੋਂ ਦੂਰ। ਮੈਂ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਹਾਂ, ਸੋਚਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ, ਮੇਰੇ ਵਾਂਗ ਹੀ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਮੈਂ ਇੱਕ ਅਜਨਬੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂਸਾਡੇ ਪੋਲਿਸ਼ ਸਮੂਹ ਦੀ "ਏਕਤਾ"। ਮੈਂ ਇੱਕ ਜਰਮਨ ਲਡ਼ਕੀ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ, ਜੋ ਫ੍ਰੈਂਚ ਪ੍ਰੈੱਸ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਉਹ ਮੇਰੇ ਵਾਂਗ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸੋਚ ਵਾਲੇ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫ਼ਰਾਂ ਦੀ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦੀ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸੰਗਠਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ... "<ref name=":5">{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/38096934|title=Magnum: fifty years at the front line of history|last=Miller|first=Russell|date=1998|publisher=Grove Press|isbn=0-8021-1631-0|edition=1st American|location=New York|pages=25|oclc=38096934}}</ref></blockquote>ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ 8 ਮਾਰਚ 1991 ਨੂੰ [[ਮੈਨਹੈਟਨ|ਮੈਨਹੱਟਨ]] ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ 82 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੋਈ, ਉਸ ਦੇ ਪਤੀ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ।<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1991/03/10/obituaries/maria-eisner-lehfeldt-photo-editor-82.html|title=Maria Eisner Lehfeldt, Photo Editor, 82|date=1991-03-10|work=The New York Times|access-date=2023-04-25|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1991]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1909]] 6s3ahc8oeip08x39k3hlvbwugxa3xt5 0 183418 842417 821717 2026-07-10T21:12:30Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842417 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Marjan_Mashkour,june_2005.jpg|thumb|ਮਰਜਾਨ ਮਸ਼ਕੌਰ, ਜੂਨ 2005]] '''ਮਾਰਜਨ ਮਸ਼ਕੌਰ''' (ਫ਼ਾਰਸੀ: مرجان مشکور) ਇੱਕ ਪੁਰਾਤੱਤਵ-ਵਿਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਫ੍ਰੈਂਚ ਨੈਸ਼ਨਲ ਸੈਂਟਰ ਫਾਰ ਸਾਇੰਟਿਫਿਕ ਰਿਸਰਚ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਹੈ। ਉਹ ਚਿੜੀਆ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਮੁਹਾਰਤ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਈਰਾਨੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਰਾਨ ਅਤੇ ਨੇੜਲੇ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝੀ ਹੋਈ ਹੈ। == ਥੀਸਿਸ == ਮਸ਼ਕੋਲੂਰ ਨੇ 2001 ਵਿੱਚ ਪੈਰਿਸ ਆਈ-ਸੋਰਬੋਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਚਿਡ਼ੀਆਘਰ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਪੀਐਚ. ਡੀ. ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। == ਖੋਜ ਦਿਲਚਸਪੀ == ਮਸ਼ਕੌਰ ਨੇ ਨੇਡ਼ਲੇ ਪੂਰਬ ਦੇ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਵਿਗਿਆਨ ਉੱਤੇ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਾਰਕ ਬੀਚ ਨਾਲ 'ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਨੇਡ਼ਲੇ ਪੂਰਬ ਦੇ ਚਿਡ਼ੀਆਘਰ ਵਿਗਿਆਨ' ਦਾ ਸੰਪਾਦਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Archaeozoology of the Near East 9 |url=https://www.oxbowbooks.com/oxbow/archaeozoology-of-the-near-east-9.html |access-date=2019-11-14 |website=www.oxbowbooks.com |archive-date=2020-08-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200811170403/https://www.oxbowbooks.com/oxbow/archaeozoology-of-the-near-east-9.html |url-status=dead }}</ref> ਉਸ ਦੀ ਖੋਜ ਦਿਲਚਸਪੀ [[ਜ਼ਾਗਰਸ ਪਹਾੜ|ਜ਼ਾਗਰੋਸ ਪਹਾਡ਼]] ਦੇ ਪੈਲੀਓਲਿਥਿਕ ਜੀਵ-ਜੰਤੂ ਅਤੇ ਇਰਾਨ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲੀ ਬੱਕਰੀ ਦਾ ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਣ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|displayauthors=6|date=November 2008|title=The goat domestication process inferred from large-scale mitochondrial DNA analysis of wild and domestic individuals|deadurl=Naderi S, Rezaei HR, Pompanon F, Blum MG, Negrini R, Naghash HR, Balkiz O, Mashkour M, Gaggiotti OE, Ajmone-Marsan P, Kence A, Vigne JD, Taberlet P|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=105|issue=46|pages=17659–64|bibcode=2008PNAS..10517659N|doi=10.1073/pnas.0804782105|pmc=2584717|pmid=19004765|doi-access=free}}</ref> 2006 ਵਿੱਚ ਖੋਜ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਈਰਾਨੀ ਪਠਾਰ ਉੱਤੇ ਸੂਰਾਂ ਅਤੇ ਸੂਰਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਉੱਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਸੀ।<ref>{{Cite journal|last=Mashkour|first=Marjan|title=Boars and Pigs: a view from the Iranian Plateau.|url=https://www.academia.edu/3277443|language=en}}</ref> ਉਸ ਨੇ ਖੋਤੇ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਬਾਰੇ ਨਵੀਂ ਸਹਿਯੋਗੀ ਖੋਜ ਵੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|displayauthors=6|date=June 2004|title=African origins of the domestic donkey|url=https://archive.org/details/sim_science_2004-06-18_304_5678/page/1780|deadurl=Beja-Pereira A, England PR, Ferrand N, Jordan S, Bakhiet AO, Abdalla MA, Mashkour M, Jordana J, Taberlet P, Luikart G|journal=Science|volume=304|issue=5678|pages=1781|doi=10.1126/science.1096008|pmid=15205528}}</ref> ਹਾਲੀਆ ਖੋਜ ਨੇ ਨੇਡ਼ਲੇ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਕੁੱਤਿਆਂ ਦੇ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਦੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|displayauthors=6|date=June 2016|title=Genomic and archaeological evidence suggest a dual origin of domestic dogs|url=https://hal-univ-rennes1.archives-ouvertes.fr/hal-01326370/file/Genomic%20and%20archaeological%20evidence_accepted.pdf|deadurl=Frantz LA, Mullin VE, Pionnier-Capitan M, Lebrasseur O, Ollivier M, Perri A, Linderholm A, Mattiangeli V, Teasdale MD, Dimopoulos EA, Tresset A, Duffraisse M, McCormick F, Bartosiewicz L, Gál E, Nyerges ÉA, Sablin MV, Bréhard S, Mashkour M, Bălăşescu A, Gillet B, Hughes S, Chassaing O, Hitte C, Vigne JD, Dobney K, Hänni C, Bradley DG, Larson G|journal=Science|volume=352|issue=6290|pages=1228–31|bibcode=2016Sci...352.1228F|doi=10.1126/science.aaf3161|pmid=27257259}}</ref> ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਸਰੀਰਕਤਾ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ, ਮਸ਼ਕੌਰ ਇਹ ਵੀ ਖੋਜ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੁਰਾਣੇ ਅਤੀਤ ਵਿੱਚ ਝੁੰਡਾਂ ਨੇ ਕਿਵੇਂ ਵਿਵਹਾਰ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇਗਾ।<ref>{{Cite journal|last=Bocherens|first=Hervé|last2=Mashkour|first2=Marjan|last3=Billiou|first3=Daniel|last4=Pellé|first4=Eric|last5=Mariotti|first5=André|date=2001-01-15|title=A new approach for studying prehistoric herd management in arid areas: intra-tooth isotopic analyses of archaeological caprine from Iran|journal=Comptes Rendus de l'Académie des Sciences, Série IIA|volume=332|issue=1|pages=67–74|bibcode=2001CRASE.332...67B|doi=10.1016/S1251-8050(00)01488-9|issn=1251-8050}}</ref> ਇਹ ਪਾਲੀਓ-ਖੁਰਾਕ ਉੱਤੇ ਉਸ ਦੀ ਵਿਆਪਕ ਖੋਜ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|last=Bocherens|first=Hervé|last2=Mashkour|first2=Marjan|last3=Drucker|first3=Dorothée G.|last4=Moussa|first4=Issam|last5=Billiou|first5=Daniel|date=2006-02-01|title=Stable isotope evidence for palaeodiets in southern Turkmenistan during Historical period and Iron Age|journal=Journal of Archaeological Science|volume=33|issue=2|pages=253–264|doi=10.1016/j.jas.2005.07.010|issn=0305-4403}}</ref> ਇਸ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕੈਨਿਡਜ਼ ਵਿੱਚ ਕੋਟ ਦੇ ਰੰਗ ਦੇ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਿਆਂ ਹੋਰ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|displayauthors=6|date=2013-10-02|title=Evidence of coat color variation sheds new light on ancient canids|deadurl=Ollivier M, Tresset A, Hitte C, Petit C, Hughes S, Gillet B, Duffraisse M, Pionnier-Capitan M, Lagoutte L, Arbogast RM, Balasescu A, Boroneant A, Mashkour M, Vigne JD, Hänni C|journal=PLOS ONE|volume=8|issue=10|pages=e75110|bibcode=2013PLoSO...875110O|doi=10.1371/journal.pone.0075110|pmc=3788791|pmid=24098367|doi-access=free}}</ref> ਉਹ ਈਰਾਨ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਨੂੰ ਚਿਡ਼ੀਆਘਰ ਦੇ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਵਿਗਿਆਨ ਲਈ ਇੱਕ ਕੇਂਦਰ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜ਼ਾਗਰੋਸ ਪਾਲੀਓਲਿਥਿਕ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ।ਉਸ ਨੇ ਇਰਾਨ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਦੇ ਓਸਟੀਓਲੌਜੀਕਲ ਸੰਗ੍ਰਹਿ 'ਤੇ ਇੱਕ ਵਾਲੀਅਮ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ ਸੀ "ਈਰਾਨੀ ਪਠਾਰ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਗੱਲਬਾਤਃ ਇਰਾਨ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਦੇ ਓਸਟੀਓਲੌਜੀ ਵਿਭਾਗ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਖੋਜ", ਜੋ 2021 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। == ਖੁਦਾਈ == ਉਹ ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਖੇਤਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਸ਼ਕੌਰ ਨੇ ਖੁਦਾਈ ਕੀਤੀ ਹੈ ਜਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖਾਲੀ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: * ਯਾਫਤੇਹ ਗੁਫਾ, ਲੋਰੇਸਤਾਨ, ਇਰਾਨ<ref>{{Cite journal|date=2007|title=The Aurignacian in the Zagros region: new research at Yafteh Cave, Lorestan, Iran|url=https://archive.org/details/sim_antiquity_2007-03_81_311/page/82|deadurl=Otte M, Biglari F, Flas D, Shidrang S, Zwyns N, Mashkour M, Naderi R, Mohaseb A, Hashemi N, Darvish J, Radu V|journal=Antiquity|language=en|volume=81|issue=311|pages=82–96|doi=10.1017/S0003598X00094850|issn=0003-598X}}</ref> * ਉੱਪਰੀ [[ਖੁਜਿਸਤਾਨ ਰਿਆਸਤ|ਖੁਜ਼ੇਸਤਾਨ]], ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮੀ ਇਰਾਨ<ref>{{Cite journal|date=2004|title=Human-Environment Interactions on the Upper Khuzestan Plains, Southwest Iran. Recent Investigations|deadurl=Alizadeh A, Kouchoukos N, Bauer AM, Wilkinson TJ, Mashkour M|journal=Paléorient|volume=30|issue=1|pages=69–88|doi=10.3406/paleo.2004.4773|issn=0153-9345|jstor=41496683}}</ref> * ਕਜ਼ਵਿਨ ਪਲੇਨ, ਇਰਾਨ<ref>{{Cite journal|date=1999|title=Investigations on the evolution of subsistence economy in the Qazvin Plain (Iran) from the Neolithic to the Iron Age|url=https://archive.org/details/sim_antiquity_1999-03_73_279/page/65|deadurl=Mashkour M, Fontugne M, Hatte C|journal=Antiquity|language=en|volume=73|issue=279|pages=65–76|doi=10.1017/S0003598X00087846|issn=0003-598X}}</ref> * ਦਰਬਾਨਦ ਗੁਫਾ, ਇਰਾਨ<ref>{{Cite journal|last=Biglari F, Jahani, V.; Mashkour, M.; Argant, A.; Shidrang, S.; and Taheri, K.|date=2007|title=Darband Cave: New Evidence for Lower Paleolithic occupation at Western Alborz Range, Gilan.|journal=Iranian Journal of Archaeology and History|volume=41|pages=30–37}}</ref> * ਚੇਰਾਬਾਦ ਲੂਣ ਖਾਨ, ਇਰਾਨ<ref>{{Cite journal|date=September 2013|title=Paleoparasitological analysis of samples from the Chehrabad salt mine (Northwestern Iran)|deadurl=Nezamabadi M, Aali A, Stöllner T, Mashkour M, Le Bailly M|journal=International Journal of Paleopathology|volume=3|issue=3|pages=229–233|doi=10.1016/j.ijpp.2013.03.003|pmid=29539462}}</ref> * ਵੇਜ਼ਮੇਹ ਗੁਫਾ, ਪੱਛਮੀ ਇਰਾਨ<ref>{{Cite journal|displayauthors=6|date=April 2008|title=Late Pleistocene human remains from Wezmeh Cave, western Iran|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-physical-anthropology_2008-04_135_4/page/n2|deadurl=Trinkaus E, Biglari F, Mashkour M, Monchot H, Reyss JL, Rougier H, Heydari S, Abdi K|journal=American Journal of Physical Anthropology|volume=135|issue=4|pages=371–8|doi=10.1002/ajpa.20753|pmid=18000894}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] 52a24q7wuu9thy9y4wndvut5ff90miv 0 184152 842430 747271 2026-07-10T21:25:18Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842430 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = | image = Thomas Gainsborough 015.jpg }} '''ਸਾਰਾਹ ਸਿਡੰਸ''' (5 ਜੁਲਾਈ 1755-8 ਜੂਨ 1831) ਇੱਕ ਵੇਲਸ਼ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਸੀ, ਜੋ 18 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ [[ਤਰਾਸਦੀ|ਦੁਖਾਂਤ]] ਸੀ। ਸਮਕਾਲੀ ਆਲੋਚਕ ਵਿਲੀਅਮ ਹੇਜ਼ਲਿਟ ਨੇ ਸਿਡੰਸ ਨੂੰ "ਦੁਖਾਂਤ ਦਾ ਰੂਪ" ਕਰਾਰ ਦਿੱਤਾ।<ref>{{Cite web |title=William Hazlitt, "Mrs Siddons," The Examiner, 16 June 1816 |url=https://sites.broadviewpress.com/lessons/DramaAnthology/HazlittOnSiddons/HazlittOnSiddons_print.html |access-date=2018-12-12 |website=sites.broadviewpress.com}}</ref> ਉਹ ਜੌਨ ਫਿਲਿਪ ਕੇੰਬਲੇ, ਚਾਰਲਸ ਕੇੰਬਲੇ ਅਤੇ ਸਟੀਫੈਨੀ ਕੈੰਬਲ ਦੀ ਵੱਡੀ ਭੈਣ ਅਤੇ ਫੈਨੀ ਕੇੰਬਲੇ ਦੇ ਚਾਚੇ ਸਨ। ਉਹ [[ਵਿਲੀਅਮ ਸ਼ੇਕਸਪੀਅਰ|ਸ਼ੇਕਸਪੀਅਰ]] ਦੇ ਚਰਿੱਤਰ ਲੇਡੀ ਮੈਕਬੈਥ ਦੇ ਚਿੱਤਰ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸੀ, ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਚਰਿੱਤਰ ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਬਣਾਇਆ ਸੀ। 1952 ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਸਾਰਾਹ ਸਿਡੰਸ ਸੁਸਾਇਟੀ, ਸ਼ਿਕਾਗੋ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਉੱਘੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਨੂੰ ਹਰ ਸਾਲ ਸਾਰਾਹ ਸਿਡੰਨਜ਼ ਅਵਾਰਡ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। == ਪਿਛੋਕਡ਼ == 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਨੇ "ਇੱਕ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਆਧੁਨਿਕ ਸੇਲਿਬ੍ਰਿਟੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਉਭਾਰ" ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਅਤੇ ਸਿਡਨਜ਼ ਇਸ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਸਨ।<ref name=":0">{{Cite book|title=Romanticism and Celebrity Culture, 1750 - 1850|last=Mole|first=Tom|publisher=Cambridge University Press|year=2012|isbn=978-1107407855|location=Cambridge|pages=2}}</ref> ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਕੁਲੀਨ ਪਹਿਰਾਵੇ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਏ ਗਏ ਚਿੱਤਰ, ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਉਦਯੋਗਿਕ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਨੇ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਅਤੇ ਚਿੱਤਰ ਫੈਲਾਇਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਗੱਲਾਂ ਜਨਤਾ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਗਈਆਂ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸਿਡਨਜ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਵੇਖਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਇਸ ਹੱਦ ਤੱਕ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਜਦੋਂ ਇਹ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ "ਭੀਡ਼ ਨੇ ਅਜਿਹਾ ਵਿਵਹਾਰ ਕੀਤਾ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਜਾਣਦੇ ਹੋਣ।<ref name=":0" /> ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ ਨੇ ਕੁਲੀਨ ਵਰਗ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੰਮ ਕਰਨ ਨਾਲ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਕੁਲੀਨ ਵਰਗ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ ਘੱਟ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕਈਆਂ ਨੇ ਵੱਡੀ ਰਕਮ ਕਮਾਈ। ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਨਿਯੰਤਰਣ ਦੇਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਅਜੇ ਵੀ "ਨਾਰੀਵਾਦ ਦੀ ਅਤਿਅੰਤ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ-ਉਹ ਚੰਗੀਆਂ ਜਾਂ ਮਾਡ਼ੀਆਂ, ਹਾਸੋਹੀਣੀਆਂ ਜਾਂ ਦੁਖਦਾਈ, ਵੇਸਵਾਵਾਂ ਜਾਂ ਕੁਆਰੀਆਂ, ਮਾਲਕਣ ਜਾਂ ਮਾਵਾਂ ਸਨ।<ref name="Engel2011">{{Cite book|url={{GBurl|mjuacQAACAAJ}}|title=Fashioning Celebrity: Eighteenth-century British Actresses and Strategies for Image Making|last=Engel|first=Laura|date=2011|publisher=Ohio State University Press|isbn=978-0-8142-1148-9|location=Columbus, Ohio|pages=10|oclc=868220138}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਟੇਜ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨੀਆਂ ਧੁੰਦਲੀਆਂ ਹੋ ਗਈਆਂ-ਜਿਸ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ ਨੇ ਨਾਰੀਵਾਦ ਦੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਤਿਵਾਦੀ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਟੇਜ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਤੇ ਬਾਹਰ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ। == ਜੀਵਨੀ == === ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ === ਸਿਡੰਸ ਦਾ ਜਨਮ ਬ੍ਰੈਕੋਨ, ਬ੍ਰੈਕਨਕਸ਼ਾਇਰ, [[ਵੇਲਜ਼]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜੋ ਇੱਕ ਰੋਮਨ ਕੈਥੋਲਿਕ, ਰੋਜਰ ਕੈੰਬਲ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਟੈਸਟੈਂਟ, ਸਾਰਾਹ "ਸੈਲੀ" ਵਾਰਡ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਧੀ ਸੀ। ਸਾਰਾਹ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਭੈਣਾਂ ਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਭਰਾ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਵਿੰਚ ਵੱਡੇ ਹੋਏ। ਰੋਜਰ ਕੇੰਬਲ ਇੱਕ ਟੂਰਿੰਗ ਥੀਏਟਰ ਕੰਪਨੀ, ਵਾਰਵਿਕਸ਼ਾਇਰ ਕੰਪਨੀ ਆਫ਼ ਕਾਮੇਡੀਅਨਜ਼ ਦਾ ਮੈਨੇਜਰ ਸੀ।<ref>{{Cite journal|last=McManaway|first=James G.|year=1949|title=The Two Earliest Prompt Books of ''Hamlet''|url=https://archive.org/details/bibliographical-society-of-america-papers_1949_43_3/page/288|journal=[[The Papers of the Bibliographical Society of America]]|volume=43|issue=3|pages=288–320|doi=10.1086/pbsa.43.3.24298457|issn=0006-128X|jstor=24298457}}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ ਥੀਏਟਰ ਕੰਪਨੀ ਵਿੱਚ ਕੇੰਬਲੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਮੈਂਬਰ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ, ਪਰ ਸਿਡਨਜ਼ ਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਪੇਸ਼ੇ ਦੀ ਚੋਣ ਨੂੰ ਨਾਮਨਜ਼ੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਅਦਾਕਾਰੀ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਔਰਤ ਲਈ ਇੱਕ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਪੇਸ਼ਾ ਬਣਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। 1770 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 1773 ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਵਿਆਹ ਤੱਕ, ਸਿਡੰਸ ਨੇ ਇੱਕ ਔਰਤ ਦੀ ਨੌਕਰਾਣੀ ਵਜੋਂ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਵਾਰਵਿਕ ਦੇ ਨੇਡ਼ੇ ਗਾਈਜ਼ ਕਲਿਫ ਵਿਖੇ ਲੇਡੀ ਮੈਰੀ ਬਰਟੀ ਗ੍ਰੇਟਹੀਡ ਦੀ ਸਾਥੀ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ।<ref>{{Cite web |title=Warwickshire, England, Church of England Marriages and Banns, 1754-1910 |url=https://www.ancestry.co.uk/sharing/9413641?mark=7b22746f6b656e223a2263316c42596851585852456e44746b6c4e575778376c6a4a35545a4b7a5271494a3973634859314c3344633d222c22746f6b656e5f76657273696f6e223a225632227d |access-date=2024-01-26 |website=Ancestry.com |language=en-US}}</ref>: 3 ਲੇਡੀ ਗ੍ਰੇਟਹੀਡ ਡਿਊਕ ਆਫ਼ ਐਨਕਾਸਟਰ ਦੀ ਧੀ ਸੀ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਬਰਟੀ ਗ੍ਰੇਟਹੀਡ, ਇੱਕ ਨਾਟਕਕਾਰ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਸਿਡਨਜ਼ ਨਾਲ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਦੋਸਤੀ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ। [[ਤਸਵੀਰ:Sarah_Siddons_as_Euphrasia_in_The_Grecian_Daughter,_1782.jpg|right|thumb|284x284px|ਸਾਰਾਹ ਸਿਡੰਸ ਨੇ 1782 ਵਿੱਚ ਥੀਏਟਰ ਰਾਇਲ, ਡ੍ਰੂਰੀ ਲੇਨ ਵਿਖੇ ਆਰਥਰ ਮਰਫੀ ਦੀ ਦ ਗ੍ਰੀਸੀਅਨ ਡੌਟਰ ਵਿੱਚ ਯੂਫ੍ਰਾਸੀਆ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ]] [[ਤਸਵੀਰ:Sarah_Siddons_as_Lady_Macbeth_(Smirke,_c._1790-1810).jpg|right|thumb|253x253px|ਸਾਰਾਹ ਸਿਡੰਸ ਲੇਡੀ ਮੈਕਬੇਥ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਰਾਬਰਟ ਸਮਰਕ ਦੁਆਰਾ, c. 1790-1810]] [[ਤਸਵੀਰ:Sarah_Siddons_by_J._Dickinson.jpg|thumb|231x231px|ਜੇ. ਡਿਕਨਸਨ ਦੁਆਰਾ ਸਾਰਾਹ ਸਿਡੰਸ]] [[ਤਸਵੀਰ:Portrait_of_Mrs_Siddons_(4673850).jpg|right|thumb|284x284px|ਵੇਲਜ਼ ਦੀ ਨੈਸ਼ਨਲ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਤੋਂ ਉੱਕਰੀ ਹੋਈ, ਕਲਾਕਾਰ ਅਣਜਾਣ]] === ਵਿਆਹ ਅਤੇ ਬੱਚੇ === 1773 ਵਿੱਚ, 18 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਅਦਾਕਾਰ ਵਿਲੀਅਮ ਸਿਡੰਸ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ। 30 ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ, ਵਿਆਹ ਤਣਾਅਪੂਰਨ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ 1804 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਲੱਗ ਹੋਣ ਨਾਲ ਗੈਰ ਰਸਮੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਖਤਮ ਹੋ ਗਿਆ। ਵਿਲੀਅਮ ਦੀ ਮੌਤ 1808 ਵਿੱਚ ਹੋਈ। [[ਤਸਵੀਰ:Siddons_by_Shirreff_engraving.png|thumb|267x267px|1785 ਚਾਰਲਸ ਸ਼ੈਰਫ ਦੇ ਸਿਡਨਜ਼ ਅਤੇ ਜੌਨ ਫਿਲਿਪ ਕੇੰਬਲੇ ਦੇ ਛੋਟੇ ਚਿੱਤਰ ਤੋਂ ਉੱਕਰੀ ਹੋਈ]] [[ਤਸਵੀਰ:Sally_Siddons_by_Thomas_Lawrence.jpg|right|thumb|ਲਾਰੈਂਸ ਨੂੰ ਸਾਰਾਹ ਸਿਡੰਸ ਦੀ ਧੀ ਸੈਲੀ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਸੀ। ਅਠਾਰਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਥਾਮਸ ਲਾਰੈਂਸ ਦੁਆਰਾ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ।]] ਸਾਰਾਹ ਸਿਡੋਨਸ ਨੇ ਸੱਤ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪੰਜ ਉਹ ਜੀਉਂਦੇ ਸਨ: * ਹੈਨਰੀ ਸਿਡੰਸ (1774-1815), [[ਐਡਿਨਬਰਾ|ਐਡਿਨਬਰਗ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਭਿਨੇਤਾ ਅਤੇ ਥੀਏਟਰ ਮੈਨੇਜਰ * ਸਾਰਾਹ ਮਾਰਥਾ (ਸੈਲੀ ਸਿਡਨਜ਼ (1775-1803) * ਮਾਰੀਆ ਸਿਡੋਨਸ (1779-1798) * ਫਰਾਂਸਿਸ ਐਮੀਲੀਆ ਸਿਡੰਸ (ਅੰ. 1781) ਦੀ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। * ਐਲਿਜ਼ਾਬੈਥ ਐਨ ਸਿਡੰਸ (1782-1788), ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਰ ਗਈ ਸੀ। * ਜਾਰਜ ਜੌਹਨ ਸਿਡੰਸ (1785-1848), ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਸਟਮਜ਼ ਅਧਿਕਾਰੀ * ਸੇਸੀਲੀਆ ਸਿਡੰਸ (1794-1868), ਜਿਸ ਨੇ 1833 ਵਿੱਚ ਜਾਜਾਰਜ ਕੋੰਬੇ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਇਆ ਅਤੇ ਐਡਿਨਬਰਗ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। === ਮੌਤ === ਸਾਰਾਹ ਸਿਡਨਜ਼ ਦੀ ਮੌਤ 1831 ਵਿੱਚ ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਹੋਈ।<ref>{{Cite web |title=London, England, Church of England Deaths and Burials, 1813-2003 |url=https://www.ancestry.co.uk/sharing/9412794?mark=7b22746f6b656e223a22513954756e30467849614f4f475a726d525274325a6d6a524d62736b56456337506948446f7463324148553d222c22746f6b656e5f76657273696f6e223a225632227d |access-date=2024-01-26 |website=Ancestry.com |language=en-US}}</ref> ਉਸ ਨੂੰ ਪੈਡਿੰਗਟਨ ਗ੍ਰੀਨ ਵਿਖੇ ਸੇਂਟ ਮੈਰੀ ਦੇ ਕਬਰਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਦਫ਼ਨਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਚਰਚ ਦੇ ਵਿਹਡ਼ੇ ਨੂੰ 1881 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਜਨਤਕ ਪਾਰਕ (ਸੇਂਟ ਮੈਰੀ ਗਾਰਡਨਜ਼) ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪੱਥਰ ਸਾਫ਼ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਸਿਡਨਜ਼ ਦੀ ਕਬਰਸਤਾਨ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਲਈ ਕੁਝ ਕੁ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਹ ਕੁਝ ਖੋਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪਿੰਜਰੇ ਦੇ ਆਧੁਨਿਕ ਜੋਡ਼ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਇੱਕ ਲੋਹੇ ਦੀ ਛੱਤਰੀ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਚੰਗੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਹੈ। [[ਤਸਵੀਰ:Reynolds,_Sir_Joshua_-_Mrs_Siddons_as_the_Tragic_Muse_-_Google_Art_Project.jpg|right|thumb|321x321px|ਜੋਸ਼ੁਆ ਰੇਨੋਲਡਜ਼ ਦੁਆਰਾ ਦੁਖਦਾਈ ਮਿਊਜ਼ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਸਿਡੋਨਸ]] [[ਤਸਵੀਰ:Metropolitan_Railway_No_12_Sarah_Siddons_7.jpg|right|thumb|200x200px|ਮੈਟਰੋਪੋਲੀਟਨ ਰੇਲਵੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਲੋਕੋਮੋਟਿਵ ਸਾਰਾਹ ਸਿਡੋਨਸ]] == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1755]] krm8gkxn704vz4k9d9f1jxt4e4t8oat 0 184468 842265 830245 2026-07-10T18:31:56Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842265 wikitext text/x-wiki '''ਸਾਰਾ ਗੁੱਡਈਅਰ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Sara Goodyear;''' {{Nee}} '''Suleri''' ; 12 ਜੂਨ, 1953 – 20 ਮਾਰਚ, 2022)<ref name="Sanga">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=qlpKOzsOc-IC&q=austin+goodyear+sara+suleri&pg=PA272|title=South Asian novelists in English : an A-to-Z guide|date=2003|publisher=[[Greenwood Publishing Group]]|isbn=0313318859|editor-last=Sanga|editor-first=Jaina C.|location=Westport, Connecticut|access-date=April 18, 2016}}</ref> ਇੱਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਜਨਮੀ ਅਮਰੀਕੀ ਲੇਖਕ ਅਤੇ [[ਯੇਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੀ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਸੀ,<ref>{{Cite web |title=Sara Goodyear |url=http://english.yale.edu/people/tenured-and-tenure-track-faculty-professors-emeritus/sara-goodyear |access-date=April 18, 2016 |website=english.yale.edu |publisher=[[Yale University]]}}</ref> ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਨ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਅਤੇ ਵਿਕਟੋਰੀਅਨ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਅਤੇ [[ਐਡਮੰਡ ਬਰਕੀ|ਐਡਮੰਡ ਬਰਕ]] ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਉਸਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ-ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਸਿਧਾਂਤ, ਸਮਕਾਲੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਆਲੋਚਨਾ, ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਉਹ ''ਯੇਲ ਜਰਨਲ ਆਫ਼ ਕ੍ਰਿਟੀਸਿਜ਼ਮ'' ਦੀ ਇੱਕ ਸੰਸਥਾਪਕ ਸੰਪਾਦਕ ਸੀ, ਅਤੇ ''ਵਾਈਜੇਸੀ'', ''ਦ ਯੇਲ ਰਿਵਿਊ'', ਅਤੇ ''ਟ੍ਰਾਂਜਿਸ਼ਨ'' ਦੇ ਸੰਪਾਦਕੀ ਬੋਰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਸੀ। == ਕਰੀਅਰ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਕੰਮ == ਸੁਲੇਰੀ ਨੇ ਯੇਲ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਤੇ 1983 ਵਿੱਚ ਉੱਥੇ ਪੜ੍ਹਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ , ਵਿਲੀਅਮਸਟਾਊਨ, ਮੈਸੇਚਿਉਸੇਟਸ ਵਿੱਚ ਵਿਲੀਅਮਜ਼ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਦੋ ਸਾਲ ਪੜ੍ਹਾਇਆ। ਸੁਲੇਰੀ ''ਯੇਲ ਜਰਨਲ ਆਫ਼ ਕ੍ਰਿਟੀਸਿਜ਼ਮ'' ਦਾ ਸੰਸਥਾਪਕ ਸੰਪਾਦਕ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=https://yaledailynews.com/blog/2022/03/27/sara-suleri-goodyear-professor-emeritus-of-english-and-author-of-meatless-days-dies-at-68%EF%BF%BC/|title=Sara Suleri Goodyear, professor emeritus of English and author of Meatless Days, dies at 68|last=Yu|first=Isaac|date=March 27, 2022|work=Yale Daily News|access-date=March 29, 2022|archive-date=ਮਾਰਚ 28, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220328210548/https://yaledailynews.com/blog/2022/03/27/sara-suleri-goodyear-professor-emeritus-of-english-and-author-of-meatless-days-dies-at-68%EF%BF%BC/|url-status=dead}}</ref> ਸੁਲੇਰੀ ਦੀ 1989 ਦੀ ਯਾਦ, ''ਮੀਟਲੇਸ ਡੇਜ਼'', ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨੀ ਦੀ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਇੰਟਰਵੀਵਿੰਗ ਦੀ ਇੱਕ ਖੋਜ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਵਿਆਪਕ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਸਮੀਖਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>Henry Louis Gates Jr., "Remembrance of Things Pakistani: Sara Suleri Makes History", ''Village Voice Literary Supplement'', December 1989, pp. 37–38; Candia McWilliam, "Jazzy, Jyoti, Jase and Jane", Rev. of ''Meatless Days'' and ''Jasmine'' by Bharati Mukherjee, ''London Review of Books'', May 10, 1990, pp. 23–4; and Daniel Wolfe, "Talking Two Mother Tongues", Rev. of Meatless Days, ''New York Times Book Review'', June 4, 1989, p. 30.</ref> ਕਿਤਾਬ ਦਾ ਇੱਕ ਐਡੀਸ਼ਨ, ਕੈਮਿਲਾ ਸ਼ਮਸੀ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਦੇ ਨਾਲ, 2018 ਵਿੱਚ ਪੇਂਗੁਇਨ ਵੂਮੈਨ ਰਾਈਟਰਜ਼ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=https://blogs.lse.ac.uk/politicsandpolicy/introducing-the-penguin-women-writers-series-a-qa-with-assistant-editor-isabel-wall/|title=Introducing the 'Penguin Women Writers' series: A Q&A with assistant editor Isabel Wall|date=March 25, 2018|access-date=March 29, 2022|publisher=[[London School of Economics]]}}</ref> ਉਸ ਦੀ 1992 ''ਦ ਰੈਟੋਰਿਕ ਆਫ਼ ਇੰਗਲਿਸ਼ ਇੰਡੀਆ ਨੂੰ'' ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਪਸੰਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਇੱਕ ਆਲੋਚਕ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ [[ਐਡਵਰਡ ਸਈਦ|ਐਡਵਰਡ ਸੈਦ]], [[ਹੋਮੀ ਕੇ ਭਾਭਾ|ਹੋਮੀ ਭਾਭਾ]], ਗੌਰੀ ਵਿਸ਼ਵਨਾਥਨ, ਅਤੇ [[ਯਾਕ ਦੇਰੀਦਾ|ਜੈਕ ਡੇਰਿਡਾ]] ਦੁਆਰਾ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਨੇ "ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਅਧਿਐਨਾਂ ਦੀਆਂ ਪੈਰਾਡਿਗਮੈਟਿਕ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਿਆ ਹੈ", ਅਤੇ ਇਹ ਕਿਤਾਬ "ਅਜਿਹੀ ਵਿਦਵਤਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵਾਧਾ" ਸੀ। "ਉਸਦੀਆਂ ਕੁਝ ਚੋਣਵਾਂ ਦੀ ਗੈਰ-ਰਵਾਇਤੀਤਾ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਤਾਜ਼ੀ ਹਵਾ ਦਾ ਸਾਹ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਵਾਰ-ਵਾਰ, ਮਿਆਰੀ ਪਾਠਾਂ ਦੀ ਉਸੇ ਥੱਕੀ ਹੋਈ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਮੁੜਨ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।"<ref>Mathew Chacko, ''South Atlantic Review'' 58.1 (1993): 113–115. https://www.jstor.org/stable/3201105</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਨੇ ਸੁਲੇਰੀ ਨੂੰ "ਸੌਖਿਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਖਤ ਡੇਟਾ ਦੇ ਲਾਭ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਾਧਾਰਨੀਕਰਨ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ" ਲਈ ਕੰਮ ਲਿਆ। ਉਹ ਸਿੱਟਾ ਕੱਢਦਾ ਹੈ, ਕਿ "ਇਹ ਕਹਿਣ ਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਸੁਲੇਰੀ ਦਾ ਕੰਮ ਬਿਲਕੁਲ ਪਦਾਰਥ ਰਹਿਤ ਹੈ ਜਾਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸੂਝਾਂ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਕੀਮਤ ਦੇ ਹਨ। ਬਿਨਾਂ ਸ਼ੱਕ, ਉਹ ਇੱਕ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਸਾਹਿਤਕ ਆਲੋਚਕ ਹੈ ਜੋ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਨਸਲੀ ਵਿਗਿਆਨੀ ਮਾਨਵ-ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਮੋਨੋਗ੍ਰਾਫਾਂ ਦੀ ਕਿਸਮ ਤੋਂ ਬੋਰ ਹੋਵੇਗੀ। ਜ਼ਰੂਰ ਕਰੋ।"<ref>David Kopf, ''Journal of the American Oriental Society'' 113.3 (1993): 476–478. https://www.jstor.org/stable/605403</ref> ''ਬੁਆਏਜ਼ ਵਿਲ ਬੀ ਬੁਆਏਜ਼: ਏ ਡੌਟਰਜ਼ ਐਲੀਗੀ'' 2003 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪੱਤਰਕਾਰ ਜ਼ੈਡ ਏ ਸੁਲੇਰੀ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ "ਦੇਸ਼ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਅਸ਼ਲੀਲ ਸੁਭਾਅ" ਲਈ ਪਿਪ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਵਿਚ ਸੁਲੇਰੀ ਦੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|last=Sidhwa|first=Bapsi|date=September 2004|title=Sara Suleri Goodyear. Boys Will Be Boys: a Daughter's Elegy|url=https://archive.org/details/sim_world-literature-today_september-december-2004_78_3/page/88|journal=World Literature Today|volume=78|issue=3–4|page=88|doi=10.2307/40158524|jstor=40158524}}</ref> ਹੈਨਰੀ ਲੁਈਸ ਗੇਟਸ ਜੂਨੀਅਰ ਨੇ ਸੁਲੇਰੀ ਨੂੰ " [[ਸਲਮਾਨ ਰਸ਼ਦੀ|ਰੁਸ਼ਦੀ]] ਦੇ ਫੈਂਟਸਮੈਗੋਰੀਕਲ ਪਾਈਨਚਨ ਲਈ ਇੱਕ [[ਉੱਤਰ-ਬਸਤੀਵਾਦ|ਉੱਤਰ-ਬਸਤੀਵਾਦੀ]] [[ਮਾਰਸੈੱਲ ਪਰੂਸਤ|ਪ੍ਰੋਸਟ]] " ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ। == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == 1993 ਵਿੱਚ, ਸੁਲੇਰੀ ਨੇ ਗੁਡਈਅਰ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਔਸਟਿਨ ਗੁਡਈਅਰ (ਸੀ. 1920-2005) ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ।<ref name="Niaz">{{Cite news|url=http://kazbar.org/jazbah/bookbwb.php|title=Women of Pakistan – Sara Suleri Goodyear – Boys Will Be Boys|last=Niaz|first=Anjum|date=November 23, 2003|access-date=April 18, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160323021605/http://kazbar.org/jazbah/bookbwb.php|archive-date=March 23, 2016|publisher=kazbar.org}}</ref> ਲੁਈਸਾ ਰੌਬਿਨਸ (1920-1992) ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਪਹਿਲੇ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਗੁਡਈਅਰ ਦੇ ਤਿੰਨ ਬੱਚੇ ਸਨ,<ref>{{Cite news|url=https://www.highbeam.com/doc/1P2-22418165.html|title=Louisa R. Goodyear|date=August 2, 1992|access-date=April 14, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160529073206/https://www.highbeam.com/doc/1P2-22418165.html|archive-date=May 29, 2016|publisher=[[The Buffalo News]]}}</ref> ਥਾਮਸ ਰੌਬਿਨਸ ਜੂਨੀਅਰ ਦੀ ਪੋਤੀ;<ref name="MrsThomasRobinsJr">{{Cite news|url=http://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1962/07/13/81791744.html?pageNumber=23|title=MRS. THOMAS ROBINS JR.|date=July 13, 1962|work=[[The New York Times]]|access-date=April 14, 2016}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1939/12/20/112735552.html?pageNumber=32|title=Marriage Announcement|date=December 20, 1939|work=[[The New York Times]]|access-date=April 14, 2016}}</ref> ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ, ਗ੍ਰੇਸ ਰਮਸੇ ਗੁਡਈਅਰ (ਜਨਮ 1941), ਦਾ ਵਿਆਹ ਫ੍ਰੈਂਕਲਿਨ ਡੀ. ਰੂਜ਼ਵੈਲਟ III (ਜਨ. 1938) ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ [[ਫ਼ਰੈਂਕਲਿਨ ਡੀ ਰੂਜ਼ਵੈਲਟ|ਫ੍ਰੈਂਕਲਿਨ ਡੀ. ਰੂਜ਼ਵੈਲਟ]] ਅਤੇ [[ਐਲੀਨੌਰ ਰੂਜ਼ਵੈਲਟ|ਐਲੀਨੋਰ ਰੂਜ਼ਵੈਲਟ]] ਦਾ ਪੋਤਾ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=http://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1962/04/12/82123468.html?pageNumber=39|title=Grace Goodyear, Student at Smith, Will Be Married; Sophomore and Ensign Franklin D. Roosevelt 3d Engaged to Wed|date=April 12, 1962|work=[[The New York Times]]|access-date=April 14, 2016}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1962/06/19/82045381.html?pageNumber=26|title=Miss Grace R. Goodyear Is Married; Becomes Bride of Ensign Franklin D. Roosevelt 3d|date=June 19, 1962|work=[[The New York Times]]|access-date=April 14, 2016}}</ref> ਸੁਲੇਰੀ ਅਤੇ ਗੁਡਈਅਰ 14 ਅਗਸਤ 2005 ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਤੱਕ ਵਿਆਹੇ ਹੋਏ ਰਹੇ।<ref>{{Cite news|url=http://bangordailynews.com/2008/09/25/obituaries/austin-goodyear/|title=AUSTIN GOODYEAR|date=September 25, 2008|work=[[The Bangor Daily News]]|access-date=April 18, 2016}}</ref> ਗੁੱਡਈਅਰ ਦੀ 20 ਮਾਰਚ, 2022 ਨੂੰ 68 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਬੇਲਿੰਘਮ, ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ [[ਸੀ ਓ ਪੀ ਡੀ|ਪੁਰਾਣੀ ਰੁਕਾਵਟ ਵਾਲੀ ਪਲਮਨਰੀ ਬਿਮਾਰੀ]] ਨਾਲ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2022/03/28/books/sara-suleri-goodyear-dead.html|title=Sara Suleri Goodyear Dies at 68; Known for Memoir of Pakistan|last=Genzlinger|first=Neil|date=March 28, 2022|work=[[The New York Times]]|access-date=March 29, 2022}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਰਾਚੀ ਦੇ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਮਹਿਲਾ ਲੇਖਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਲੇਖਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2022]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1953]] 6v9f6z83nchljpqcs6qpii5oiir88a3 0 185511 842448 839612 2026-07-10T21:43:02Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842448 wikitext text/x-wiki {{Infobox weather event | image = 1999 Sydney hailstorm stones.jpg | caption = ਗੜੇਮਾਰੀ ਸਮੇਂ ਪਏ ਗੜਿਆਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ [[ਕ੍ਰਿਕਟ ਬਾਲ]] ਨਾਲ ({{convert|7|cm|in|abbr=on|disp=or}} ਵਿਆਸ)| }}{{Infobox weather event/History | formed = 14 ਅਪਰੈਲ 1999, 4:25 ਸ਼ਾਮ ਏਆਈਐਸਟੀ ([[UTC+10:00]])<br/>ਨੌਰਾ ਦੇ ਉੱਤਰ | dissipated = 14 ਅਪਰੈਲ 1999, 10:00 ਸ਼ਾਮ ਏਆਈਐਸਟੀ (UTC+10:00)<br />ਗੋਸਫੋਰਡ ਦਾ ਪੂਰਬ, ਆਫਸ਼ੋਰ }}{{Infobox weather event/Effects | deaths = 1 (ਬਿਜਲੀ, ਡੋਲਨਸ ਬੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ) | damage = ਬੀਮਾ: [[ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆਈ ਡਾਲਰ|A$]]1.7 ਬਿਲੀਅਨ<br />ਕੁੱਲ: A$2.3 ਬਿਲੀਅਨ (ਅੰਦਾ.) }}{{Infobox weather event/Footer}} '''1999 ਸਿਡਨੀ ਗੜੇਮਾਰੀ''' [[ਆਸਟਰੇਲੀਆ]] ਦੇ ਬੀਮਾ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਿੰਗੀ ਕੁਦਰਤੀ ਆਫ਼ਤ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ [[ਨਿਊ ਸਾਊਥ ਵੇਲਜ਼]] ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਤੱਟ ਉੱਤੇ ਵਿਆਪਕ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਤੂਫਾਨ ਬੁੱਧਵਾਰ, 14 ਅਪ੍ਰੈਲ 1999 ਦੀ ਦੁਪਹਿਰ ਨੂੰ [[ਸਿਡਨੀ]] ਦੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰੀ ਵਪਾਰਕ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਸਮੇਤ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਉਪਨਗਰ ਵਿੱਚ ਆਇਆ।<ref name="BM19">Zillman (1999), 19.</ref> ਤੂਫਾਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਅੰਦਾਜ਼ਨ 500,000 [[ਟਨ]] ਗੜੇ ਸੁੱਟੇ।<ref name="AON2">Steingold, ''et al''. (1999), 2.</ref><ref name="HEN1">Henri (1999), 16.</ref> ਤੂਫਾਨ ਕਾਰਨ ਬੀਮੇ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਦਾ ਬਿਲ 1 ਅਰਬ 70 ਕਰੋਡ਼ ਡਾਲਰ ({{Inflation/year|AU}} ਵਿੱਚ 3 ਅਰਬ 80 ਕਰੋਡ਼ ਡਾਲਰ ਦੇ ਬਰਾਬਰ) ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ ਬਿੱਲ (ਬਿਨਾਂ ਬੀਮੇ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਸਮੇਤ) ਲਗਭਗ 2 ਅਰਬ 30 ਕਰੋਡ਼ ਡਾਲਰ ਹੋਣ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਹੈ।<ref name="NH3">Schuster, ''et al''. (2005), 1.</ref><ref name="EMA6">Emergency Management Australia (2006).</ref><ref name="COEN537">Coenraads (2006), 229.</ref> &nbsp;&nbsp;ਇਹ ਬੀਮਾ ਕੀਤੇ ਨੁਕਸਾਨ ਵਿੱਚ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਿੰਗੀ ਕੁਦਰਤੀ ਆਫ਼ਤ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ 1989 ਦੇ ਨਿਊਕੈਸਲ ਭੂਚਾਲ ਕਾਰਨ ਹੋਏ ਬੀਮੇ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਵਿੱਚੋਂ 1 ਅਰਬ ਡਾਲਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੀ। &nbsp;ਤੂਫਾਨ ਦੌਰਾਨ ਬਿਜਲੀ ਡਿੱਗਣ ਨਾਲ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਜਾਨ ਵੀ ਗਈ ਅਤੇ ਇਸ ਘਟਨਾ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 50 ਲੋਕ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋਏ।<ref name="BOMsevere">Bureau of Meteorology (2007).</ref><ref name="EMA361">Emergency Management Australia (2003), 61.</ref> ਇਸ ਦੇ ਅਸਥਿਰ ਸੁਭਾਅ ਅਤੇ ਅਤਿਅੰਤ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤੂਫਾਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸੁਪਰਸੈੱਲ ਵਜੋਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਘਟਨਾ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਮੌਸਮ ਵਿਗਿਆਨ ਬਿਊਰੋ ਲਗਾਤਾਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਤਬਦੀਲੀਆਂ, ਨਾਲ ਹੀ ਗੜੇ ਦੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਅਤੇ ਤੂਫਾਨ ਦੀ ਮਿਆਦ ਤੋਂ ਹੈਰਾਨ ਸੀ। ਇਹ ਘਟਨਾ ਵੀ ਹੈਰਾਨੀ ਵਾਲੀ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਨਾ ਤਾਂ ਸਾਲ ਦਾ ਸਮਾਂ, ਦਿਨ ਦਾ ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਆਮ ਮੌਸਮ ਸਬੰਧੀ ਸਥਿਤੀਆਂ ਨੂੰ ਅਤਿਅੰਤ ਤੂਫਾਨ ਸੈੱਲ ਦੇ ਗਠਨ ਲਈ ਅਨੁਕੂਲ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="NH3">Schuster, ''et al''. (2005), 1.</ref><ref name="BM29">Zillman (1999), 29.</ref> == ਮੌਸਮ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਹਾਲਾਤ == ਬੁੱਧਵਾਰ, 14 ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਸਿਡਨੀ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਸ਼ਾਂਤ ਸਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਮੌਸਮ ਵਿਗਿਆਨ ਬਿਊਰੋ ਦੁਆਰਾ ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਦੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਥੋੜ੍ਹੀ ਅਸਥਿਰਤਾ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਸਿਡਨੀ ਦੇ ਵੱਡੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਅਸਥਿਰਤਾ ਦੀਆਂ ਦੋ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਪਰ ਮੌਸਮ ਵਿਗਿਆਨ ਏਜੰਸੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਮਾਮੂਲੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇੱਕ ਕਮਜ਼ੋਰ ਠੰਡਾ ਤੂਫਾਨ ਫਰੰਟ ਤੱਟ ਦੇ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਵਧ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਨੀਲੇ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਦਰਮਿਆਨੀ ਵਰਖਾ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ। ਮੌਸਮ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਅਤੇ ਅੰਕੜੇ, ਹਾਲਾਂਕਿ, ਸੁਝਾਅ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਆਮ ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਦੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਤੂਫਾਨ ਦੇ ਗਠਨ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਲਈ "ਅਨੁਕੂਲ ਨਹੀਂ" ਸਨ।<ref name="WH99">Whitaker (2005), 99.</ref> ਇਤਿਹਾਸਕ ਰਿਕਾਰਡ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦਿਨ ਅਤੇ ਸਾਲ ਦੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਗੰਭੀਰ ਤੂਫਾਨ ਦਾ ਗਠਨ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਹ ਅਸੰਭਵ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ਤੀਬਰਤਾ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣਗੇ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣਗੇ।<ref name="BMi">Zillman (1999), i.</ref><ref name="RL">Leigh (1999).</ref> ਇਸ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਚੱਲ ਰਹੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੇ ਤੂਫਾਨ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਚੇਤਾਵਨੀ ਜਾਰੀ ਨਾ ਕਰਨ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿਗਿਆਨ ਬਿਊਰੋ ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ।<ref name="WH99">Whitaker (2005), 99.</ref> 1999 ਦੀ ਘਟਨਾ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ ਦੂਜੀ ਵਾਰ ਸੀ ਜਦੋਂ ਅਪ੍ਰੈਲ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਸਿਡਨੀ ਮੈਟਰੋਪੋਲੀਟਨ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ {{Convert|2|cm|in|1|abbr=on}} ਸੈਂਟੀਮੀਟਰ (0.8 ਇੰਚ) ਤੋਂ ਵੱਧ ਗੜੇ ਪਏ ਸਨ, ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ 200 ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ ਅਪ੍ਰੈਲ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਸਿਡਨੀ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਲਈ ਸਿਰਫ ਪੰਜਵਾਰ ਗੜੇ ਪਏ ਸਨ।<ref name="BoMSW">Bureau of Meteorology (1999).</ref><ref name="COL">Collings ''et al.'' (2000).</ref> ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਵਿੱਚ ਤੂਫ਼ਾਨਾਂ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨੁਕਸਾਨ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਰਿਹਾ ਹੈ। 1967 ਵਿੱਚ [[Insurance Disaster Response Organisation|ਬੀਮਾ ਆਫ਼ਤ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਸੰਗਠਨ]] ਦੁਆਰਾ ਬੀਮੇ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨਾਂ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤਿੰਨ ਹੋਰ ਗਡ਼ੇ-1986 ਅਤੇ 1990 ਵਿੱਚ ਸਿਡਨੀ ਅਤੇ 1985 ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਸਬੇਨ-1999 ਦੇ ਤੂਫਾਨ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇੱਕ ਕੁਦਰਤੀ ਆਫ਼ਤ ਕਾਰਨ ਹੋਏ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਬੀਮੇ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨੇ ਜਾਣ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਚੋਟੀ ਦੇ ਦਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। &nbsp;ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਵਿੱਚ ਕੁਦਰਤੀ ਆਫ਼ਤਾਂ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਹੋਏ ਸਾਰੇ ਬੀਮੇ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਦਾ 30% ਤੋਂ ਵੱਧ ਤੂਫਾਨ ਕਾਰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਗਡ਼ੇਮਾਰੀ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਦਾ ਲਗਭਗ ਤਿੰਨ-ਚੌਥਾਈ ਹਿੱਸਾ ਨਿਊ ਸਾਊਥ ਵੇਲਜ਼ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੈ।<ref name="NH3">Schuster, ''et al''. (2005), 1.</ref> == ਤੂਫਾਨ ਦਾ ਵਿਕਾਸ == === ਗਠਨ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਸਿਡਨੀ === [[ਤਸਵੀਰ:1999SydHail_Map_Sth.PNG|thumb|ਤੂਫਾਨ ਦਾ ਗਠਨ ਤੋਂ ਅਤੇ ਸਿਡਨੀ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਰਗ]] ਤੂਫਾਨ ਸੈੱਲ ਸਿਡਨੀ ਤੋਂ ਲਗਭਗ {{Convert|115|km|mi|abbr=on}} ਕਿਲੋਮੀਟਰ (71 ਮੀਲ ਦੱਖਣ-ਦੱਖਣ ਪੱਛਮ) ਨੌਰਾ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮ 4:25 ਵਜੇ AEST 'ਤੇ ਬਣਿਆ। &nbsp;ਬਣਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇਹ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਤੱਟ ਵੱਲ ਵਧਿਆ। ਸੈੱਲ ਲਗਭਗ 5:15 ਵਜੇ ਕਿਆਮਾ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਲੰਘਿਆ ਅਤੇ ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਮੌਸਮ ਵਿਗਿਆਨ ਬਿਊਰੋ ਤੋਂ 'ਗੰਭੀਰ' ਵਰਗੀਕਰਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ.<ref name="BM17">Zillman (1999), 17.</ref> &nbsp;'ਗੰਭੀਰ' ਇੱਕ ਵਰਗੀਕਰਣ ਹੈ ਜੋ ਮੌ ਬਿਊਰੋ ਦੁਆਰਾ ਤੂਫਾਨ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ ਖਾਸ ਮਾਪਦੰਡ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਰਥਾਤ {{Convert|2|cm|in|1|abbr=on}} ਸੈਂਟੀਮੀਟਰ (0.8 ਇੰਚ) ਜਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੇ ਵਿਆਸ ਵਾਲੇ ਗਡ਼ੇ, {{Convert|90|km/h|mph|abbr=on}} ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪ੍ਰਤੀ ਘੰਟਾ (56 ਮੀਲ ਪ੍ਰਤੀ ਘੰਟੇ ਜਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ) ਦੀ ਹਵਾ ਦੇ ਝੱਖਡ਼ ਅਤੇ ਫਲੈਸ਼ ਹਡ਼੍ਹ, ਜਾਂ ਤੂਫਾਨ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਰਗੀਕਰਣ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਬਿਊਰੋ ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੌਰਾਨ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਮੇਂ ਤੂਫਾਨ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref name="BOMsevere">Bureau of Meteorology (2007).</ref><ref name="BM6">Zillman (1999), 6.</ref> ਤੂਫਾਨ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਵਧਦਾ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਸ਼ਾਮ 5:25 ਵਜੇ ਕਿਆਮਾ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਤੱਟ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਗਿਆ। &nbsp;ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਤੂਫਾਨ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਲਗਭਗ {{Convert|37|km/h|mph|abbr=on}} ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪ੍ਰਤੀ ਘੰਟਾ (23 ਮੀਲ ਪ੍ਰਤੀ ਘੰਟੇ) ਦੀ ਰਫਤਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ 15 ਮਿੰਟ ਲਈ ਤੱਟ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ। ਫਿਰ ਤੂਫਾਨ ਸ਼ਾਮ 5:40 ਵਜੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਵਧਿਆ ਅਤੇ ਤੱਟ ਦੇ ਸਮਾਨਾਂਤਰ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ। &nbsp;ਸ਼ਾਮ ਕਰੀਬ 6 ਵਜੇ, ਵੋਲੋਂਗੋਂਗ ਦੇ ਸਿੱਧੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ, ਤੂਫਾਨ ਨੇ ਫਿਰ ਤੋਂ ਦਿਸ਼ਾ ਬਦਲ ਦਿੱਤੀ, ਇਸ ਵਾਰ ਉੱਤਰ-ਉੱਤਰ ਪੂਰਬ ਵੱਲੋਂ, ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਕੰਢੇ ਦੇ ਸਮਾਨਾਂਤਰ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ। &nbsp;ਵੋਲੋਂਗੋਂਗ ਵਿੱਚ ਦਰਮਿਆਨੇ ਗਡ਼ੇ ਪਏ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ ਕਿਉਂਕਿ ਤੂਫਾਨ ਦਾ ਪੱਛਮੀ ਕਿਨਾਰਾ ਇਸ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਲੰਘਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਤੂਫਾਨ ਨੂੰ ਗੰਭੀਰ ਵਜੋਂ ਦੁਬਾਰਾ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="BM17">Zillman (1999), 17.</ref> ਤੂਫਾਨ ਅਗਲੇ ਪੰਜਾਹ ਮਿੰਟਾਂ ਲਈ ਉੱਤਰ-ਉੱਤਰ ਪੂਰਬੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਤੱਟ ਦੇ ਸਮਾਨਾਂਤਰ ਚਲਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਨੇ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਵਰਗੀਕਰਣ ਬਣਾਈ ਰੱਖਿਆ ਹਾਲਾਂਕਿ ਤੱਟਵਰਤੀ ਉਪਨਗਰਾਂ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਹੀਂ ਪਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮੁੰਦਰੀ ਕੰਢੇ ਸੀ। ਤੂਫਾਨ ਦਾ ਪੱਛਮੀ ਕਿਨਾਰਾ, ਹਾਲਾਂਕਿ, ਸਿਡਨੀ ਤੋਂ {{Convert|40|km|mi|abbr=on}} ਕਿਲੋਮੀਟਰ (25 ਮੀਲ ਦੱਖਣ-ਦੱਖਣ ਪੱਛਮ) ਹੇਲੇਹੈਲਨਸਬਰਗ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਸ਼ਾਮ 7 ਵਜੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਕੰਢੇ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਗਿਆ। &nbsp;ਦਸ ਮਿੰਟ ਬਾਅਦ ਤੂਫਾਨ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਥੋਡ਼ੀ ਹੋਰ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਮੁਡ਼ ਗਈ ਅਤੇ ਤੂਫਾਨ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਮ 7:20 ਵਜੇ ਦੇ ਕਰੀਬ ਬੁੰਦੀਨਾ ਵਿਖੇ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ।<ref name="BM18">Zillman (1999), 18</ref>&nbsp; === ਤੁਰੰਤ ਸਿਡਨੀ ਖੇਤਰ === [[ਤਸਵੀਰ:1999SydHail_Map_Ctr.PNG|thumb|ਸਿਡਨੀ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਉਪਨਗਰ ਖੇਤਰ ਉੱਤੇ ਤੂਫਾਨ ਦਾ ਮਾਰਗ]] ਮੌਸਮ ਵਿਗਿਬੋਟੈਨੀ ਬੇ ਨੇ ਸਿਡਨੀ ਹਵਾਈ ਅੱਡੇ, ਜੋ ਕਿ ਬੋਟਨੀ ਬੇ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਕੰਢੇ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਜਾਂ ਬਾਕੀ ਪੂਰਬੀ ਉਪਨਗਰਾਂ ਲਈ ਵੱਡੇ ਗਡ਼ੇ ਪੈਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਲਈ ਚੇਤਾਵਨੀ ਜਾਰੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਹ ਤੂਫਾਨ ਦੇ ਫਿਰ ਤੋਂ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਵਧਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਬਲਕਿ [[ਤਸਮਾਨ ਸਮੁੰਦਰ|ਤਸਮਾਨ ਸਾਗਰ]] ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਉੱਤਰ-ਉੱਤਰ ਪੂਰਬੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਵਧਣਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣਗੇ।<ref name="BM18">Zillman (1999), 18</ref><ref name="ANN4">Department of the Environment and Heritage (1999), iii.</ref> ਤੱਟ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਤੂਫਾਨ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਵਧਦਾ ਰਿਹਾ, ਸ਼ਾਮ 7:40 ਵਜੇ ਬੋਟਨੀ ਬੇ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਪੰਜ ਮਿੰਟ ਬਾਅਦ ਹਵਾਈ ਅੱਡੇ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਿਆ। &nbsp;ਇਹ ਬੋਟਨੀ ਬੇ ਅਤੇ ਸਿਡਨੀ ਹਾਰਬਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸ਼ਾਮ 7:45 ਵਜੇ ਤੋਂ ਸ਼ਾਮ 8:05 ਵਜੇ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪੂਰਬੀ ਉਪਨਗਰ ਵਿੱਚ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪੂਰਬੀ ਉਪਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਵਪਾਰਕ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਘਰਾਂ ਅਤੇ ਕਾਰੋਬਾਰਾਂ ਦੋਵਾਂ ਉੱਤੇ ਭਾਰੀ ਗਡ਼ੇ ਡਿੱਗਦੇ ਹਨ।<ref name="BM18">Zillman (1999), 18</ref> &nbsp;&nbsp;ਸਿਡਨੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਤੱਕ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਗਡ਼ੇ ਇਸ ਤੂਫਾਨ ਦੌਰਾਨ ਪੂਰਬੀ ਉਪਨਗਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪਏ। ਪੂਰਬੀ ਉਪਨਗਰਾਂ ਵਿੱਚ {{Convert|9|cm|in|abbr=on}}<nowiki>" data-mw='{"parts":[{"template":{"target":{"wt":"convert","href":"./Template:Convert"},"params":{"1":{"wt":"13"},"2":{"wt":"cm"},"3":{"wt":"in"},"abbr":{"wt":"on"}},"i":0}}]}' data-ve-no-generated-contents="true" id="mwjw" typeof="mw:Transclusion">13 ਸੈਂਟੀਮੀਟਰ (5,1 ਇੰਚ ਵਿਆਸ ਦੇ ਗਡ਼ੇ ਪੈਣ ਦੀਆਂ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਮਿਲੀਆਂ ਹਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਗਡ਼ੇ 9 ਸੈਂਟੀਮੀਟਰ (3,5 ਇੰਚ) ਵਿਆਸ ਦਾ ਸੀ।</nowiki><ref name="BMiii">Zillman (1999), iii.</ref> 52 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਸੀ ਕਿ ਸਿਡਨੀ ਵਿੱਚ {{Convert|8|cm|in|abbr=on}} ਸੈਂਟੀਮੀਟਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੱਥਰ ਡਿੱਗੇ ਸਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਆਖਰੀ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤੀ ਗਈ ਘਟਨਾ 1947 ਦੇ ਗਡ਼ੇ ਸੀ।<ref name="COL">Collings ''et al.'' (2000).</ref> ਤੂਫਾਨ ਸਿਡਨੀ ਬੰਦਰਗਾਹ ਦੇ ਪਾਰ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਵਧਣ ਲਈ ਥੋਡ਼੍ਹਾ ਬਦਲ ਗਿਆ। ਇਹ ਬੰਦਰਗਾਹ ਦੇ ਉੱਪਰੋਂ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਰਾਤ 8:15 ਵਜੇ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਤੂਫਾਨ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਆ ਗਿਆ। &nbsp;ਮੌਸਮ ਵਿਗਿਆਨ ਬਿਊਰੋ ਨੇ ਇਹ ਸਿੱਟਾ ਕੱਢਿਆ ਸੀ ਕਿ ਤੂਫਾਨ ਸਿਡਨੀ ਬੰਦਰਗਾਹ ਦੇ ਪਾਰ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ, ਇਹ ਮੰਨਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਇਹ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਵਧਣ ਨਾਲ ਕੋਈ ਹੋਰ ਵੱਡਾ ਗਡ਼ੇ ਨਹੀਂ ਪੈਣਗੇ ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੇ ਉੱਤਰੀ ਉਪਨਗਰਾਂ ਲਈ ਚੇਤਾਵਨੀ ਜਾਰੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ।<ref name="BMi">Zillman (1999), i.</ref><ref name="ANN4">Department of the Environment and Heritage (1999), iii.</ref> === ਉੱਤਰੀ ਉਪਨਗਰ ਅਤੇ ਵਿਸਥਾਪਨ === [[ਤਸਵੀਰ:1999SydHail_Map_Nth.PNG|thumb|ਸਿਡਨੀ ਬੰਦਰਗਾਹ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤੂਫਾਨ ਦਾ ਰਸਤਾ ਖਤਮ ਹੋਣ ਤੱਕ]] ਫਿਰ ਤੂਫ਼ਾਨ ਸਿਡਨੀ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਕਿਨਾਰੇ ਦੇ ਉਪਨਗਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀਹ ਮਿੰਟਾਂ ਲਈ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਤੂਫ਼ਾਨ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਵਿਕਸਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਦੁਬਾਰਾ ਤਾਕਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉੱਤਰ-ਉੱਤਰ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਮੁੜਦਾ ਰਿਹਾ। ਤੂਫਾਨ ਦੇ ਪੁਨਰ ਵਿਕਾਸ ਨੇ ਫਿਰ ਤੋਂ ਮੌਸਮ ਵਿਗਿਆਨ ਬਿਊਰੋ ਦੇ ਆਫ-ਗਾਰਡ ਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਉਮੀਦ ਕੀਤੀ ਸੀ ਕਿ ਤੂਫਾਨ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਏ ਬਿਨਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਜਾਵੇਗਾ। <ref name="BM18">Zillman (1999), 18</ref> ਇਹ ਮੋਨਾ ਵੇਲ ਅਤੇ ਪਾਮ ਬੀਚ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਬੀਚ ਉਪਨਗਰਾਂ 'ਤੇ ਰਾਤ 8:50 ਵਜੇ ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਗੜੇ ਡਿੱਗਣ ਲਈ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ, ਅਤੇ ਤੂਫਾਨ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਫਿਰ ਤੋਂ ਤੱਟ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਰਾਤ 9:00 ਵਜੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਾਪਸ ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਮੁੜ ਗਿਆ। ਤੂਫਾਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਤੀਬਰਤਾ ਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਿਆ, ਹਾਲਾਂਕਿ, ਅਤੇ ਬ੍ਰੋਕਨ ਬੇ ਦੇ ਪਾਰ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਵਧਣਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ। ਤੂਫਾਨ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਕਿਨਾਰੇ ਦਾ ਮੱਧ ਤੱਟ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਉਪਨਗਰਾਂ 'ਤੇ ਰਾਤ 9:15 ਤੋਂ 9:30 ਵਜੇ ਦਰਮਿਆਨ ਮਾਮੂਲੀ ਅਸਰ ਪਿਆ। ਤੂਫਾਨ ਰਾਤ ਕਰੀਬ 9:45 ਵਜੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਕੰਢੇ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ। &nbsp;ਫਿਰ ਇਹ ਗੋਸਫੋਰਡ ਦੇ ਸਿੱਧੇ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਰਾਤ 9:55 ਵਜੇ ਦੇ ਕਰੀਬ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅਲੋਪ ਹੋ ਗਿਆ। &nbsp;ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਗੰਭੀਰ ਸਥਿਤੀ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਤੂਫਾਨ ਸੈੱਲ 10:00 ਵਜੇ ਤੱਕ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਲੋਪ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="BM19">Zillman (1999), 19.</ref>&nbsp; == ਪਿੱਛੇ == === ਸੈਕੰਡਰੀ ਤੂਫਾਨ ਸੈੱਲ === [[File:1999_Sydney_hailstorm_radartwocells.png|thumb|250x250px|ਮੌਸਮ ਵਿਗਿਆਨ ਬਿਊਰੋ ਦੀ ਰਾਤ 8:10 ਵਜੇ ਤੋਂ ਰਾਡਾਰ ਚਿੱਤਰ, ਸਿਡਨੀ ਕੇਂਦਰੀ ਵਪਾਰਕ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਸਿੱਧੇ ਉੱਪਰ ਪਹਿਲਾ ਸੈੱਲ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਸੈੱਲ ਸਮੁੰਦਰੀ ਕੰਢੇ ਦੇ ਨਾਲ ਲਗਭਗ {{Convert|80|km|mi|abbr=on}} ਕਿਲੋਮੀਟਰ (50 ਮੀਲ ਦੱਖਣ) ਦਿਖਾ ਰਿਹਾ ਹੈ.&nbsp;]] ਇੱਕ ਦੂਜਾ, ਬਹੁਤ ਛੋਟਾ ਤੂਫਾਨ ਸੈੱਲ 14 ਅਪ੍ਰੈਲ ਦੀ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਪਹਿਲੇ ਦੇ ਸਮਾਨ ਰਸਤੇ ਤੋਂ ਲੰਘਿਆ। ਇਸ ਸੈੱਲ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਮੌਸਮ ਵਿਗਿਆਨ ਬਿਊਰੋ ਦੁਆਰਾ 'ਗੰਭੀਰ' ਦਾ ਵਰਗੀਕਰਣ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਇਹ ਆਪਣੇ ਪੂਰਵਗਾਮੀ ਵਾਂਗ ਇੱਕ ਸੁਪਰਸੈੱਲ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name="WH97">Whitaker (2005), 97.</ref> ਇਸ ਲਈ, ਦੂਜੇ ਸੈੱਲ ਦਾ ਰਸਤਾ ਪਹਿਲੇ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਸਿੱਧਾ ਅਤੇ ਅਨੁਮਾਨਤ ਸੀ, ਠੰਡੇ ਫਰੰਟ ਦੀ ਆਮ ਗਤੀ ਦੇ ਬਾਅਦ (ਵੇਖੋ ਹਾਲਾਤ ਅਤੇ ਮੌਸਮ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਮੌਸਮ ਵਿਗਿਆਨ ਬਿਊਰੋ ਨੇ ਦੂਜੇ ਸੈੱਲੇ ਦੇ ਅਨੁਮਾਨਤ ਮਾਰਗ ਦੇ ਸਾਰੇ ਵਸਨੀਕਾਂ ਨੂੰ ਚੇਤਾਵਨੀ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ ਹੋਰ ਤੂਫਾਨ ਦੀ ਗਤੀਵਿਧੀ ਦੀ ਉਮੀਦ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ.<ref name="WH101">Whitaker (2005), 101.</ref> ਸੈਕੰਡਰੀ ਸੈੱਲ ਪਹਿਲੇ ਨਾਲੋਂ ਦੋ ਘੰਟੇ ਬਾਅਦ ਸਿਡਨੀ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਿਆ, ਜਦੋਂ ਸੁਪਰਸੈੱਲ ਨੇ ਸਿਡਨੀ ਤੋਂ ਲਗਭਗ {{Convert|80|km|mi|abbr=on}} ਕਿਲੋਮੀਟਰ (50 ਮੀਲ) ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। &nbsp;ਇਸ ਨੇ {{Convert|2|cm|in|1|abbr=on}} ਸੈਂਟੀਮੀਟਰ (0.8 ਇੰਚ) ਵਿਆਸ ਤੱਕ ਗਡ਼ੇ ਡਿੱਗੇ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਭਾਰੀ ਵਰਖਾ ਵੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ। ਦੂਜੇ ਸੈੱਲ ਕਾਰਨ ਹੋਇਆ ਨੁਕਸਾਨ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪਹਿਲੇ ਸੈੱਲ ਤੋਂ ਗਡ਼ੇ ਪੈਣ ਨਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਖਰਾਬ ਹੋਈਆਂ ਛੱਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਆ ਰਹੀ ਮੀਂਹ ਕਾਰਨ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਦੂਜੇ ਸੈੱਲ ਤੋਂ ਵੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ <ref name="RL">Leigh (1999).</ref><ref name="WH1034">Whitaker (2005), 103–4.</ref> === ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ === ਸਿਡਨੀ ਦੇ ਉਪਨਗਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਦਾਜ਼ਨ 500,000 ਟਨ ਗਡ਼ੇ ਪੈਣ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਇਸ ਦੇ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਤੱਟਵਰਤੀ ਉਪਨਗਰਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ ਹੈ।<ref name="AON2">Steingold, ''et al''. (1999), 2.</ref><ref name="HEN1">Henri (1999), 16.</ref> ਤਬਾਹੀ ਕਾਰਨ ਬੀਮੇ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਲਗਭਗ 1.70 ਬਿਲੀਅਨ ਡਾਲਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਦੀ ਕੁੱਲ ਲਾਗਤ ਲਗਭਗ 2.32 ਬਿਲੀਅਨ ਡਾਲਰ ਹੋਣ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਹੈ।<ref name="EMA6">Emergency Management Australia (2006).</ref><ref name="COEN537">Coenraads (2006), 229.</ref> &nbsp;&nbsp;ਤੂਫਾਨ ਬੀਮੇ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲਈ ਹੁਣ ਤੱਕ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਿੰਗਾ ਕੁਦਰਤੀ ਆਫ਼ਤ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ 1989 ਦੇ ਨਿਊਕੈਸਲ ਭੂਚਾਲ ਨੂੰ ਲਗਭਗ 600 ਮਿਲੀਅਨ ਡਾਲਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਕਰ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="NH3">Schuster, ''et al''. (2005), 1.</ref> &nbsp;ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰ ਲਿਲੀ ਪਿਲੀ ਅਤੇ ਡਾਰਲਿੰਗ ਪੁਆਇੰਟ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਨ, ਜੋ ਸਿਡਨੀ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਕੰਢੇ 'ਤੇ {{Convert|25|km|mi|abbr=on}} ਕਿਲੋਮੀਟਰ (16 ਮੀਲ) ਦੀ ਦੂਰੀ' ਤੇ ਸਥਿਤ ਸਨ।<ref>NSW State Emergency Service (2005).</ref> ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਨੁਕਸਾਨ ਗਡ਼ੇ ਅਤੇ ਮੀਂਹ ਕਾਰਨ ਹੋਇਆ। ਲਗਭਗ 24,000 ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਛੱਤਾਂ ਦੇ ਛੇਕ ਰਾਹੀਂ ਪਾਣੀ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ ਜੋ ਵੱਡੇ ਗਡ਼ੇ ਪੈਣ ਕਾਰਨ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਤੂਫਾਨ ਦੇ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਪੱਥਰ {{Convert|200|km/h|mph|abbr=on}} ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪ੍ਰਤੀ ਘੰਟਾ (120 ਮੀਲ ਪ੍ਰਤੀ ਘੰਟੇ) ਦੀ ਰਫਤਾਰ ਨਾਲ ਯਾਤਰਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਲਗਭਗ 70,000 ਵਾਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਿਆ।<ref name="NH2">Schuster, ''et al''. (2005), 2.</ref> ਸਿਡਨੀ ਹਵਾਈ ਅੱਡੇ 'ਤੇ 23 ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਹੈਲੀਕਾਪਟਰਾਂ ਨੂੰ ਗਡ਼ੇ ਪੈਣ ਕਾਰਨ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਣ ਦੀ ਸੂਚਨਾ ਮਿਲੀ ਸੀ, ਜੋ ਤੂਫਾਨ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਹੈਂਗਰ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਰੱਖਣ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰੱਥਾ ਕਾਰਨ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਮੌਸਮ ਵਿਗਿਆਨ ਬਿਊਰੋ ਤੋਂ ਚੇਤਾਵਨੀਆਂ ਦੀ ਘਾਟ ਨੂੰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਉਮੀਦ ਕੀਤੀ ਸੀ ਕਿ ਤੂਫਾਨ ਉੱਤਰ-ਉੱਤਰੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ [[ਤਸਮਾਨ ਸਮੁੰਦਰ|ਤਸਮਾਨ ਸਾਗਰ]] ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਰਹੇਗਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪਹਿਲਾਂ ਯਾਤਰਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ।<ref name="BM18">Zillman (1999), 18</ref> ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਬੀਮਾ ਲਾਗਤ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਜਾਇਦਾਦ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ ਭੁਗਤਾਨਾਂ ਦੀ 31.8%, 28.6% ਨਾਲ ਮੋਟਰ ਵਾਹਨ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਜਾਇਦਾਦਾਂ ਲਈ ਜੋ ਵਪਾਰਕ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਖੇਤਰਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ 27.5%। ਹਵਾਬਾਜ਼ੀ ਜਾਇਦਾਦ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ, ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਸਿਡਨੀ ਹਵਾਈ ਅੱਡੇ' ਤੇ ਜਹਾਜ਼, ਦਾਅਵਿਆਂ ਦੇ 5,9%, ਜਦੋਂ ਕਿ ਸਾਰੇ ਬੀਮਾ ਭੁਗਤਾਨਾਂ ਦਾ 5,8% 'ਵਪਾਰਕ ਰੁਕਾਵਟ' ਲਈ ਅਤੇ ਕਿਸ਼ਤੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਹੋਰ ਵਿਭਿੰਨ ਦਾਅਵਿਆਂ ਨੂੰ ਹੋਏ ਨੁਕਸਾਨ ਲਈ.<ref name="NH2">Schuster, ''et al''. (2005), 2.</ref> ਤੂਫਾਨ ਕਾਰਨ ਇੱਕ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ-ਇੱਕ 45 ਸਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ, ਜੋ ਪੋਰਟ ਹੈਕਿੰਗ ਮੁਹਾਨੇ ਵਿੱਚ ਡੋਲਨਸ ਬੇ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਕੰਢੇ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 100 ਮੀਟਰ (300 ) ਦੀ ਦੂਰੀ 'ਤੇ ਮੱਛੀ ਫਡ਼ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਿਆ ਜਦੋਂ ਉਸਦੀ ਕਿਸ਼ਤੀ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਚਪੇਟ ਵਿੱਚ ਆ ਗਈ।<ref name="EMA6">Emergency Management Australia (2006).</ref> ਪੰਜਾਹ ਸੱਟਾਂ ਦਰਜ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ, ਜੋ ਉਡਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ, ਸਡ਼ਕ ਹਾਦਸਿਆਂ ਕਾਰਨ ਘੱਟ ਦਿੱਖ ਅਤੇ ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ ਵਿੰਡਸਕ੍ਰੀਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਾਰਕਾਂ ਕਾਰਨ ਹੋਈਆਂ ਸਨ।<ref name="EMA361">Emergency Management Australia (2003), 61.</ref><ref name="WH1034">Whitaker (2005), 103–4.</ref> === ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ === [[ਤਸਵੀਰ:1999_Sydney_hailstorm_cardamage.jpg|thumb|250x250px|ਤੂਫਾਨ ਦੇ ਨਤੀਜੇ, ਡਾਰਲਿੰਗਹਰਸਟ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਸ਼ਹਿਰ ਸਿਡਨੀ]] ਤੂਫਾਨ ਦੀ ਤੀਬਰਤਾ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਸਟੇਟ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਨਿਊ ਸਾਊਥ ਵੇਲਜ਼ ਰੂਰਲ ਫਾਇਰ ਸਰਵਿਸ, ਨਿਊ ਸਾਊਥ ਵੇਲਸ ਫਾਇਰ ਬ੍ਰਿਗੇਡ ਅਤੇ ਆਸਟਰੇਲੀਆਈ ਕੈਪੀਟਲ ਟੈਰੀਟਰੀ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਸਰਵਿਸ ਦੁਆਰਾ ਰਿਕਵਰੀ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref name="NH3">Schuster, ''et al''. (2005), 1.</ref> ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਤੂਫਾਨ ਆਉਣ ਦੇ ਕੁਝ ਘੰਟਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ 'ਆਫ਼ਤ ਖੇਤਰ' ਘੋਸ਼ਿਬੌਬ ਕੈਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਬੌਬ ਕਾਰ ਦੇ ਅਧੀਨ ਨਿਊ ਸਾਊਥ ਵੇਲਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਣ ਅਤੇ ਤਾਲਮੇਲ ਦਿੱਤਾ।<ref name="EMA4">Emergency Management Australia (2004).</ref> ਤੂਫਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਜੌਨ ਮੂਰ (ਰੱਖਿਆ ਮੰਤਰੀ) ਨੇ 300 ਆਸਟਰੇਲੀਆਈ ਰੱਖਿਆ ਬਲ ਦੇ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਰਿਕਵਰੀ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦਿੱਤੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਹਫ਼ਤੇ ਲਈ ਸੀ ਜਦੋਂ ਕਿ ਸਰੋਤ ਵਧਾਏ ਗਏ ਸਨ। ਸਰਕਾਰ ਨੇ, ਇੱਕ ਹਫ਼ਤੇ ਬਾਅਦ, "ਅਚਾਨਕ", ਰਾਜ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਸੇਵਾ ਤੋਂ ਪੂਰਾ ਨਿਯੰਤਰਣ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਕੁਝ ਉਪਨਗਰਾਂ ਅਤੇ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਪੇਂਡੂ ਫਾਇਰ ਸਰਵਿਸ ਅਤੇ ਫਾਇਰ ਬ੍ਰਿਗੇਡ ਦੇ ਨਿਯੰਤਰਣ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ।[2]<ref name="WSMS">Head (1999).</ref> ਸਿਡਨੀ ਵਿੱਚ ਤੂਫਾਨ ਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਪੰਜ ਘੰਟਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਸਟੇਟ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਸਰਵਿਸ ਨੂੰ 1,092 ਵੱਖ-ਵੱਖ ਘਟਨਾਵਾਂ ਲਈ 2,000 ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਕਾਲਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈਆਂ।<ref name="WA">Wilson ({{Abbr|n.d.|No date}}).</ref> ਕੁੱਲ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਸਟੇਟ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਸਰਵਿਸ ਨੂੰ 15,007 ਘਟਨਾਵਾਂ ਲਈ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ 25,301 ਕਾਲਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈਆਂ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਨਿਊ ਸਾਊਥ ਵੇਲਜ਼ ਰੂਰਲ ਫਾਇਰ ਸਰਵਿਸ ਨੂੰ ਵੀ 19,437 ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈਆਂ।<ref name="GA">Geoscience Australia ({{Abbr|n.d.|No date}}).</ref> ਰਿਕਵਰੀ ਅਤੇ ਕਲੀਨ-ਅਪ ਮਿਸ਼ਨ ਨੇ ਸਥਾਈ ਮੁਰੰਮਤ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਅੰਦਾਜ਼ਨ 10 ਮਿਲੀਅਨ ਡਾਲਰ ਦੇ ਤਰਪਾਲ ਦੇ ਕਵਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ।<ref name="NH2">Schuster, ''et al''. (2005), 2.</ref>&nbsp; ਨੌਂ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ, ਲਗਭਗ 3,000 ਇਮਾਰਤਾਂ (ਕੁੱਲ 127,947 ਵਿੱਚੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਨੁਕਸਾਨੇ ਗਏ) ਅਜੇ ਵੀ ਸਹਾਇਤਾ ਅਤੇ ਟੁੱਟੀਆਂ ਛੱਤਾਂ ਅਤੇ ਖਿਡ਼ਕੀਆਂ ਦੇ ਅਸਥਾਈ ਸੁਧਾਰਾਂ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨੂੰ ਅਜੇ ਵੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਹਫ਼ਤੇ ਬਾਅਦ ਸਹਾਇਤਾ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਸੀ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕਈ ਤਰਪਾਲ ਅਲੱਗ ਹੋ ਗਏ ਜਾਂ ਹੋਰ ਬੇਅਸਰ ਹੋ ਗਏ ਸਨ) ।<ref name="NH3">Schuster, ''et al''. (2005), 1.</ref><ref name="WSMS">Head (1999).</ref> ਤਬਾਹੀ ਤੋਂ ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ, ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੀ ਮੁੱਖ ਤਰਜੀਹ ਇਹ ਸੁਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨਾ ਸੀ ਕਿ ਅਸਥਾਈ ਸੁਧਾਰ ਜਾਰੀ ਰਹੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂਫਾਨ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਸਿਡਨੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਮਾਡ਼ੇ ਮੌਸਮ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ।<ref name="EMA4">Emergency Management Australia (2004).</ref><ref name="WSMS" /> ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਨਮੂਨਿਆਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਨੇ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 62% ਇਮਾਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਛੱਤਾਂ, ਲਗਭਗ 34% ਖਿਡ਼ਕੀਆਂ ਅਤੇ 53% ਵਾਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੈ।<ref name="RL">Leigh (1999).</ref> ਉਸ ਸਮੇਂ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ [[2000 ਓਲੰਪਿਕ ਖੇਡਾਂ|2000 ਸਿਡਨੀ ਓਲੰਪਿਕ]] ਲਈ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਦਾ ਮਤਲਬ ਸੀ ਕਿ ਵਪਾਰੀਆਂ ਦੀ ਘਾਟ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੱਤਾਂ ਅਤੇ ਖਿਡ਼ਕੀਆਂ ਦੀ ਮੁਰੰਮਤ ਲਈ ਠੇਕਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਤੂਫਾਨ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸਿਡਨੀ ਵਿੱਚ 45,000 ਤੋਂ 50,000 ਵਪਾਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਫਿਰ ਵੀ ਉੱਚ ਮੰਗ ਦੇ ਕਾਰਨ "ਕੰਪਨੀਆਂ ਛੱਤਾਂ ਦੀ ਮੁਰੰਮਤ ਲਈ 14,000 ਡਾਲਰ ਜਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਘਰੇਲੂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦੇ ਰਹੀਆਂ ਸਨ ਜਿਸ ਦੀ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ 3,000 ਡਾਲਰ ਦੀ ਲਾਗਤ ਆਵੇਗੀ" ਸਥਿਤੀ ਨੇ ਤੂਫਾਨ ਦੇ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਨਿਰਪੱਖ ਵਪਾਰ ਮੰਤਰੀ, ਜੌਨ ਵਾਟਕਿਨਜ਼ ਤੋਂ ਇੱਕ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਘਰ ਦੇ ਮਾਲਕਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਕਿ ਘਰਾਂ ਦੀ ਮੁਰੰਮੇਵਾਰੀ ਨਿਭਾਉਣ ਵਾਲੇ ਵਪਾਰੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯੋਗ ਅਤੇ ਜਾਇਜ਼ ਹਨ।<ref name="WSMS">Head (1999).</ref><ref>Australian Associated Press (1999).</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} === ਸਰੋਤ === {{refbegin|30em}} * {{cite news|title=Beware shonky tradespeople after hail damage: Watkins|author=Australian Associated Press|date=15 April 1999|author-link=Australian Associated Press}} * {{cite web |author=Bureau of Meteorology |author-link=Bureau of Meteorology |year=1999 |title=NSW Lightning Bolt: Volume 6 Issue 1,&nbsp;May 1999 |url=http://www.bom.gov.au/weather/nsw/sevwx/bolt/vol6no1/vol6no1.shtml |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080916081615/http://www.bom.gov.au/weather/nsw/sevwx/bolt/vol6no1/vol6no1.shtml |archive-date=16 September 2008 |access-date=16 November 2007 |publisher=Bureau of Meteorology, New South Wales Severe Weather Section |df=dmy-all }} * {{cite web |author=Bureau of Meteorology |year=2007 |title=Severe Thunderstorms: Facts, Warnings and Protection |url=http://www.bom.gov.au/info/thunder/ |url-status=live |archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20020223000536/http%3A//www%2Ebom%2Egov%2Eau/info/thunder/ |archive-date=23 February 2002 |access-date=8 September 2007 }} * {{cite book|title=Natural Disasters And How We Cope|author=Coenraads, Robert|publisher=The Five Mile Press|year=2006|isbn=1-74178-212-0|location=Victoria, Australia|pages=228–9, 537}} * {{cite journal|author=Collings, Anne|author2=Lee, Lynette|year=2000|title=Sydney hailstorms: the health role in the recovery process|url=https://archive.org/details/sim_medical-journal-of-australia_december-4-18-2000_173_11-12/page/579|journal=The Medical Journal of Australia|publisher=[[The Medical Journal of Australia]]: 173|volume=173|issue=11–12|pages=579–582|doi=10.5694/j.1326-5377.2000.tb139348.x|pmid=11379494|s2cid=10228836}} * {{cite book|title=Bureau of Meteorology Annual Report 1998-99|author=Department of the Environment and Heritage|publisher=Commonwealth of Australia|year=1999|author-link=Department of the Environment, Water, Heritage and the Arts (Australia)}} * {{cite book|url=http://www.ema.gov.au/agd/EMA/rwpattach.nsf/VAP/(1FEDA2C440E4190E0993A00B7C030CB7)~Hazards+7th+ed.pdf/$file/Hazards+7th+ed.pdf|title=Hazards, disasters and your community|author=Emergency Management Australia|publisher=Emergency Management Australia|year=2003|isbn=1-921152-01-X|location=Canberra, Australia|pages=8 September 2007|author-link=Emergency Management Australia|archive-url=https://web.archive.org/web/20090318124458/http://www.ema.gov.au/agd/EMA/rwpattach.nsf/VAP/%281FEDA2C440E4190E0993A00B7C030CB7%29~Hazards%2B7th%2Bed.pdf/%24file/Hazards%2B7th%2Bed.pdf|archive-date=18 March 2009|url-status=dead}} * {{cite web |author=Emergency Management Australia |date=2 August 2004 |title=Operations Archive: 14 April 1999 Sydney Hailstorm Damage |url=http://www.ema.gov.au/ema/emadisasters.nsf/00ed8726e14caddfca256d09001da856/a6c8fbcd32f86573ca256d3300058036?OpenDocument&TEXTONLY=TRUE |access-date=8 September 2007 |publisher=Australian Government&nbsp;– Attorney-General's Department }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{dead link|date=September 2016|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}} * {{cite web |author=Emergency Management Australia |date=13 September 2006 |title=Sydney, NSW: Severe Hailstorm (incl Lightning) |url=http://www.ema.gov.au/ema/emadisasters.nsf/9d804be3fb07ff5cca256d1100189e22/a6c8fbcd32f86573ca256d3300058036?OpenDocument |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070926222616/http://www.ema.gov.au/ema/emadisasters.nsf/9d804be3fb07ff5cca256d1100189e22/a6c8fbcd32f86573ca256d3300058036?OpenDocument |archive-date=26 September 2007 |access-date=8 September 2007 |publisher=Australian Government&nbsp;– Attorney-General's Department }} * {{cite web |author=Geoscience Australia |author-link=Geoscience Australia |date=n.d. |title=Sydney hailstorm |url=http://www.ga.gov.au/urban/projects/nrap/sydney_hailstorm1.jsp |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070921124029/http://www.ga.gov.au/urban/projects/nrap/sydney_hailstorm1.jsp |archive-date=21 September 2007 |access-date=8 September 2007 |publisher=Australian Government }} * {{cite news|url=http://www.wsws.org/articles/1999/apr1999/syd-a23.shtml|title=Mounting anger over Sydney hailstorm disaster|author=Head, Mike|date=23 April 1999|access-date=8 September 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070930230159/http://www.wsws.org/articles/1999/apr1999/syd-a23.shtml|archive-date=30 September 2007|publisher=[[World Socialist Web Site]]|url-status=live}} * {{cite web |author=Henri, Christopher |year=1999 |title=The Sydney hailstorm: the insurance perspective |url=http://www.nationalsecurity.gov.au/agd/EMA/rwpattach.nsf/viewasattachmentpersonal/(C86520E41F5EA5C8AAB6E66B851038D8)~The_Sydney_hailstorm_the_insurance_perspective.pdf/$file/The_Sydney_hailstorm_the_insurance_perspective.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080229063840/http://www.nationalsecurity.gov.au/agd/EMA/rwpattach.nsf/viewasattachmentpersonal/%28C86520E41F5EA5C8AAB6E66B851038D8%29~The_Sydney_hailstorm_the_insurance_perspective.pdf/%24file/The_Sydney_hailstorm_the_insurance_perspective.pdf |archive-date=29 February 2008 |access-date=8 September 2007 |publisher=Australian Government&nbsp;– Attorney-General's Department }} * {{cite web |author=Leigh, Roy |date=June 1999 |title=The April 1999 Sydney Hailstorm |url=http://www.riskfrontiers.com/nhq/nhq5-2tables.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20070829054047/http://www.riskfrontiers.com/nhq/nhq5-2tables.htm |archive-date=29 August 2007 |access-date=8 September 2007 |publisher=National Hazards Quarterly, Macquarie University }} * {{cite web |author=NSW State Emergency Service |author-link=State Emergency Service |year=2005 |title=The largest hailstorm in our history |url=http://www.ses.nsw.gov.au/infopages/2497.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071210213925/http://www.ses.nsw.gov.au/infopages/2497.html |archive-date=10 December 2007 |access-date=15 November 2007 |publisher=New South Wales Government }} * {{cite web |last1=Schuster |first1=Sandra |last2=Blong |first2=Russell |last3=Leigh |first3=Roy |last4=McAneney |first4=John |date=11 August 2005 |title=Characteristics of 14 April 1999 Sydney hailstorm based on ground observations, weather radar, insurance data and emergency calls |url=http://www.nat-hazards-earth-syst-sci.net/5/613/2005/nhess-5-613-2005.pdf |access-date=8 September 2007 |publisher=Natural Hazards and Earth System Sciences |archive-date=5 ਮਾਰਚ 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120305183633/http://www.nat-hazards-earth-syst-sci.net/5/613/2005/nhess-5-613-2005.pdf |url-status=dead }} * {{cite web |author=Steingold, Malcolm |author2=Walker, George |date=May 1999 |title=Sydney Hailstorm 14 April 1999: Impact on Insurance and Reinsurance |url=http://www.aon.com.au/pdf/reinsurance/Aon_Sydney_Hailstorm.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20070902054040/http://www.aon.com.au/pdf/reinsurance/Aon_Sydney_Hailstorm.pdf |archive-date=2 September 2007 |access-date=8 September 2007 |publisher=Aon Re Australia Limited }} * {{cite book|title=Australia's Natural Disasters|author=Whitaker, Richard|publisher=Reed New Holland|year=2005|isbn=1-877069-04-3|location=Sydney, Australia|pages=97, 99–104|author-link=Richard Whitaker}} * {{cite web |author=Wilson, Pip |date=n.d. |title=14 April |url=http://www.wilsonsalmanac.com/book/apr14.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071027194313/http://www.wilsonsalmanac.com/book/apr14.html |archive-date=27 October 2007 |access-date=8 September 2007 |publisher=Wilsons Almanac }} * {{cite web |author=Zillman, Dr. John |author-link=John Zillman |year=1999 |title=Report by the Director of Meteorology on the Bureau of Meteorology's Forecasting and Warning Performance for the Sydney Hailstorm of 14&nbsp;April 1999 |url=http://www.bom.gov.au/inside/services_policy/storms/sydney_hail/hail_report.shtml |access-date=8 September 2007 |publisher=Bureau of Meteorology }} {{refend}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [https://web.archive.org/web/20061005023240/http://www.bom.gov.au/weather/nsw/sevwx/14april1999.shtml ਤੂਫਾਨ ਦਾ ਮੌਸਮ ਵਿਗਿਆਨ ਸੰਖੇਪ] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਸਮ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਸਮ ਸਬੰਧੀ ਖ਼ਤਰੇ]] cepf4iu2k26d51zffszzz7a7r0b8svu 0 185535 842272 750902 2026-07-10T18:40:12Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842272 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਬਹਿਣਾਬਾਈ | image = | caption = | birth_name = | birth_date = {{birth year|1628}} | birth_place = ਦੇਵਗਾਂਵ ਰੰਗਾੜੀ ਨੇੜੇ [[ਏਲੋਰਾ]], ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ, ਭਾਰਤ | death_date = {{dya|1700|1628}} | burial_place = ਸ਼ਿਵੂਰ, ਔਰੰਗਾਬਾਦ | notable_works = | honours = ਸੰਤ | footnotes = }} '''ਬਹਿਣਾਬਾਈ''' (ID1) AD ਜਾਂ ਬਹਿਣਾ ਜਾਂ ਬਹਿਣੀ [[ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ]], ਭਾਰਤ ਦੀ ਇੱਕ ਵਰਕਰੀ ਔਰਤ-ਸੰਤ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਵਰਕਰੀ ਕਵੀ-ਸੰਤ [[ਤੁਕਾ ਰਾਮ|ਤੁਕਾਰਾਮ]] ਦੀ ਚੇਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਬਹਿਣਾਬਾਈ ਦਾ ਵਿਆਹ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਧੁਰ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਬਚਪਨ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੇ ਹੋਏ ਬਿਤਾਇਆ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ ਆਤਮਮਾਨਿਵੇਦਨਾ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਬੱਛੇ ਦੇ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਅਨੁਭਵਾਂ ਅਤੇ ਵਾਰਕਰੀ ਦੇ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਦੇਵਤਾ [[ਵਿਠੋਬਾ (ਵਿਠਲ) ਦੇਵਤਾ|ਵਿਥੋਬਾ]] ਅਤੇ ਤੁਕਾਰਾਮ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੁਆਰਾ ਜ਼ੁਬਾਨੀ ਅਤੇ ਸਰੀਰਕ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੋਣ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਝੁਕਾਅ ਨੂੰ ਨਫ਼ਰਤ ਕੀਤੀ ਪਰ ਜਿਸ ਨੇ ਆਖਰਕਾਰ ਉਸ ਦੀ ''ਭਗਤੀ'' ਦੇ ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸੰਤਾਂ ਦੇ ਉਲਟ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਦੇ ਵੀ ਵਿਆਹ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂ ਰੱਬ ਲਈ ਆਪਣੀ ਵਿਆਹੁਤਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਤਿਆਗ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਬਹਿਣਾਬਾਈ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਆਹੁਤਾ ਰਹੀ। ਬਹਿਣਾਬਾਈ ਦੀਆਂ ਅਭੰਗਾ ਰਚਨਾਵਾਂ, [[ਮਰਾਠੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਮਰਾਠੀ]] ਵਿੱਚ ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਵਿਆਹੁਤਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਔਰਤ ਦੇ ਜਨਮ ਦੇ ਅਫ਼ਸੋਸ ਉੱਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਹਨ। ਬਹਿਣਾਬਾਈ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਪ੍ਰਤੀ ਆਪਣੇ ਕਰਤੱਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿੱਥੋਬਾ ਪ੍ਰਤੀ ਆਪਣੀ ਭਗਤੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਟੁੱਟੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਉਸ ਦੇ ਪਤੀ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਪ੍ਰਤੀ ਉਸ ਦੀ ਭਗਤੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਉਸ ਦੇ ਸਮਝੌਤੇ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ == ਬਹਿਣਾਬਾਈ ਨੇ ਆਤਮ-ਜੀਵਨੀ ਸੰਬੰਧੀ ਰਚਨਾ ਆਤਮ-ਮਨਿਵੇਦਨਾ ਜਾਂ ਬਹਿਣੀਬਾਈ ਗਾਥਾ ਲਿਖੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਮੌਜੂਦਾ ਜਨਮ ਦਾ ਸਗੋਂ ਪਿਛਲੇ ਬਾਰਾਂ ਜਨਮ ਦਾ ਵੀ ਵਰਣਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।<ref name="Tharu108">{{Harvard citation no brackets|Tharu|Lalita|1991|p=108}}</ref><ref>For account of her previous lives, see {{Harvard citation no brackets|Feldhaus|1982}}</ref><ref>For complete English translation of Bahinabai's abhangas see ''Bahinabai: A Translation of Her autobiography and Verses'' by Justin E. Abbot (Poona, Scottish Mission, 1929). Some verses are given in {{Harvard citation no brackets|Tharu|Lalita|1991}}</ref> ਕੁੱਲ 473 ਵਿੱਚੋਂ ਪਹਿਲੀਆਂ 78 ਆਇਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਜੀਵਨ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਸ ਦਾ ਜਨਮ ਦੇਵਗਾਓਂ (ਰੰਗਰੀ) ਜਾਂ ਦੇਵਗਾਓਂ, ਉੱਤਰੀ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿੱਚ ਏਲੋਰਾ ਜਾਂ ਵੇਰੂਲ ਦੇ ਨੇਡ਼ੇ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਬਚਪਨ ਬਿਤਾਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ, ਔਦੇਵ ਕੁਲਕਰਨੀ ਅਤੇ ਜਾਨਕੀ [[ਬ੍ਰਾਹਮਣ]] ਸਨ, [[ਹਿੰਦੂ]] ਪੁਜਾਰੀ ਵਰਗ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਹਿਲੇ ਬੱਚੇ ਬਹਿਣਾਬਾਈ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਕਿਸਮਤ ਦਾ ਮੋਹਰੀ ਮੰਨਦੇ ਸਨ। ਬਹਿਣਾਬਾਈ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਖੇਡਦੇ ਹੋਏ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਨਾਮਾਂ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।<ref name="Tharu108">{{Harvard citation no brackets|Tharu|Lalita|1991|p=108}}</ref><ref name="Anandkar64">{{Harvard citation no brackets|Anandkar|1979|p=64}}</ref> ਬਹਿਣਾਬਾਈ ਦਾ ਵਿਆਹ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤੀਹ ਸਾਲਾ ਵਿਧੁਰ ਗੰਗਾਧਰ ਪਾਠਕ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਇੱਕ ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ "ਇੱਕ ਆਦਮੀ ਦਾ ਇੱਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਗਹਿਣਾ" ਦੱਸਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਹ ਰਿਵਾਜ ਅਨੁਸਾਰ ਜਵਾਨੀ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦੀ, ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਮਾਪਿਆਂ ਨਾਲ ਰਹੀ। ਜਦੋਂ ਬਹਿਨਾਬਾਈ ਲਗਭਗ ਨੌਂ ਸਾਲ ਦੀ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਅਤੇ ਪਤੀ ਨਾਲ ਪਰਿਵਾਰਕ ਝਗਡ਼ੇ ਕਾਰਨ ਦੇਵਗਾਓਂ ਛੱਡਣਾ ਪਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਨਾਲ [[ਗੋਦਾਵਰੀ ਦਰਿਆ|ਗੋਦਾਵਰੀ]] ਨਦੀ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਭਟਕਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਅਨਾਜ ਦੀ ਭੀਖ ਮੰਗਦੇ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭਟਕਦੇ ਹੋਏ ਪਵਿੱਤਰ ਲੋਕ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਪੰਢਰਪੁਰ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਕਿ ਵਿਥੋਬਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮੰਦਰ ਹੈ। ਗਿਆਰਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਅੰਤ ਵਿੱਚ [[ਕੋਲਹਾਪੁਰ]] ਵਿੱਚ ਸੈਟਲ ਹੋ ਗਈ।<ref name="Tharu108">{{Harvard citation no brackets|Tharu|Lalita|1991}}</ref><ref name="Anandkar64">{{Harvard citation no brackets|Anandkar|1979}}</ref> ਇਸ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ "ਵਿਆਹੁਤਾ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ", ਪਰ ਉਹ ਇਸ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸੀ।<ref name="Aklujkar121">{{Harvard citation no brackets|Aklujkar|2005}}</ref> == ਬਾਅਦ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ == [[ਤਸਵੀਰ:Syayambhuvithoba.jpg|thumb|ਬਹਿਨਾਬਾਈ ਨੇ ਵਰਕਰੀ ਦੇ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਦੇਵਤਾ ਵਿਥੋਬਾ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤੀ, ਤਸਵੀਰ]] ਕੋਲਹਾਪੁਰ ਵਿੱਚ, ਬਹਿਣਾਬਾਈ ਨੂੰ ਹਰੀ-ਕੀਰਤਨ ਗੀਤਾਂ ਅਤੇ ਗ੍ਰੰਥ [[ਭਗਵਤ ਪੁਰਾਣ]] ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Anandkar64">{{Harvard citation no brackets|Anandkar|1979|p=64}}</ref> ਇੱਥੇ ਬਹਿਣਾਬਾਈ ਦੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਗਾਂ ਤੋਹਫ਼ੇ ਵਜੋਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਜਲਦੀ ਹੀ ਇੱਕ ਬੱਛੇ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਬਹਿਣਾਬਾਈ ਬੱਛੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਮੁਲਾਕਾਤ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਵਾਰਕਰੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਬੱਛਾ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ [[ਯੋਗੀ|ਯੋਗਿਕ]] ਇਕਾਗਰਤਾ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਨੁਕਸ ਕਾਰਨ, ਇੱਕ ਬੱਛੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="Tharu108">{{Harvard citation no brackets|Tharu|Lalita|1991|p=108}}</ref> ਬਹਿਣਾਬਾਈ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਬੱਛਾ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਹੁੰਦਾ। ਬਹਿਣਾਬਾਈ ਬੱਛੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਵਾਮੀ ਜੈਰਾਮ ਦੇ ਕੀਰਤਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਈ। ਜੈਰਾਮ ਨੇ ਬੱਛੇ ਅਤੇ ਬਹਿਣਾਬਾਈ ਦੇ ਸਿਰ ਥਪਥਪਾਇਆ। ਜਦੋਂ ਬਹਿਣਾਬਾਈ ਦੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਇਸ ਘਟਨਾ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਬਹਿਣਾਬਾਈ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਵਾਲਾਂ ਤੋਂ ਖਿੱਚਿਆ, ਕੁੱਟਿਆ ਅਤੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਬੱਛੇ ਅਤੇ ਗਾਂ ਨੇ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸ ਨਾਲ ਬੱਛੇ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਉਸ ਦੇ ਦਫ਼ਨਾਉਣ ਵੇਲੇ ਬਹਿਣਾਬਾਈ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਕਈ ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਬੇਹੋਸ਼ ਰਹੀ। ਉਹ ਵਰਕਰੀ ਦੇ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਦੇਵਤਾ ਵਿਥੋਬਾ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸਮਕਾਲੀ ਕਵੀ-ਸੰਤ ਤੁਕਾਰਾਮ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਜਾਗ ਪਈ। ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਨੂੰ ਜੋਡ਼ੀ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਦਰਸ਼ਨ ਹੋਇਆ ਜਿਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬੱਛੇ ਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਮੁਡ਼ ਸੁਰਜੀਤ ਕੀਤਾ।<ref>{{Harvard citation no brackets|Feldhaus|1982}}</ref> ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਤੁਕਾਰਾਮ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਖੁਆਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ "ਰਾਮ-ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਹਰੀ" [[ਮੰਤਰ]] ਸਿਖਾਇਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਬਹਿਣਾਬਾਈ ਨੇ ਤੁਕਾਰਾਮ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਗੁਰੂ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ।<ref>{{Harvard citation no brackets|Anandkar|1979}}</ref> ਉਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਤੁਕਾਰਾਮ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ''ਭਗਤੀ'' ਦੇ ਮਾਰਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਥੋਬਾ ਦਾ ਨਾਮ ਪਡ਼੍ਹਨ ਦੀ ਹਦਾਇਤ ਦਿੱਤੀ।<ref name="Aklujkar121">{{Harvard citation no brackets|Aklujkar|2005|p=121}}</ref> ਕੁਝ ਲੋਕ ਉਸ ਦੇ ਵਿਵਹਾਰ ਨੂੰ ਪਾਗਲਪਨ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਮੰਨਦੇ ਸਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਦੂਸਰੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸੰਤ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਸਮਝਦੇ ਸਨ।<ref name="Anandkar67">{{Harvard citation no brackets|Anandkar|1979|p=67}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਨੋਟਸ == * {{Cite book|title=Goddesses and women in the Indic religious tradition|last=Aklujkar|first=Vidyut|publisher=[[Koninklijke Brill]]|year=2005|isbn=9789004124660|editor-last=Sharma|editor-first=Arvind|location=The Netherlands|pages=105-130|chapter=5: ''Between Pestle and Mortar: Women in Marathi Sant tradition''|chapter-url=https://books.google.com/books?id=k6YrsMcVqS4C&dq=bahinabai&pg=PA121}} * {{Cite book|url=https://archive.org/details/womensaintseastw0000unse/|title=Women Saints of East and West|last=Anandkar|first=Piroj|publisher=[[Vedanta Press]]|year=1979|isbn=0-87481-036-1|location=Hollywood, CA|pages=64–72|chapter=IX: ''Bahinabai''|lccn=79065731|chapter-url=https://archive.org/details/womensaintseastw0000unse/page/64/mode/2up|url-access=registration}} * {{Cite journal|last=Feldhaus, Anne|date=December 1, 1982|title=Bahiṇā Bāī: Wife and Saint|url=https://archive.org/details/sim_american-academy-of-religion-journal_1982-12_50_4/page/591|journal=Journal of the American Academy of Religion|publisher=[[Oxford University Press]]|volume=50|issue=4|pages=591–604|doi=10.1093/jaarel/l.4.591|jstor=1462944|ref={{harvid|Feldhaus|1982}}}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=swmquJb9lbEC&dq=bahinabai&pg=PA169]|title=Women Saints in World Religions|last=Pandharipande|first=Rajeshwari V.|publisher=[[State University of New York Press]]|year=2000|isbn=9780791446195|editor-last=Sharma|editor-first=Arvind|pages=145-180|chapter=V: Janabai: A Woman Saint of India}} * {{Cite book|title=Women Writing in India: 600 B.C. to the Present|publisher=[[Feminist Press]]|year=1991|isbn=9781558610279|editor-last=Tharu|editor-first=Susie J.|volume=1|location=New York|pages=107-115|chapter=Bahinabai (1628-1700) ''Marathi''|editor-last2=Lalita|editor-first2=K.|chapter-url=https://books.google.com/books?id=u297RJP9gvwC&dq=bahinabai&pg=PA107}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:17ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਔਰਤਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1628]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1700]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੂ ਔਰਤ ਧਾਰਮਿਕ ਆਗੂ]] e1aj90m2qljifw36jkqk64ap6rhsxb4 0 185863 842198 821566 2026-07-10T17:16:29Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842198 wikitext text/x-wiki {{Other uses}} [[ਤਸਵੀਰ:Manjuvajramandala_con_43_divinità_-_Unknown_-_Google_Cultural_Institute.jpg|thumb|ਮੰਜੁਵਾਜਰਾ ਮੰਡਲ ਦੀ ਥੰਗਕਾ ਪੇਂਟਿੰਗ]] [[ਤਸਵੀਰ:Taizokai.jpg|thumb|ਕੁੱਖ ਖੇਤਰ ਮੰਡਲ. ਕੇਂਦਰ ਵਰਗ ਵੈਰੋਕਾਨਾ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਪੜਾਅਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਅੱਠ [[ਬੁੱਧ ਧਰਮ|ਬੁ੍ੱਧ]] ਅਤੇ ਬੋਧਿਸਤਾਂ (ਸਿਖਰ ਤੋਂ ਘਡ਼ੀ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚਃ ਰਤਨਸੰਭਵ, ਸਾਮੰਤਭਦਰ, ਸੰਕੁਸੁਮਿਤਰਾਜ, ਮੰਜੂਸ਼੍ਰੀ, ਅਮਿਤਾਭ, [[ਅਵਿਲੋਕਤੇਸ਼ਵਰ|ਅਵਲੋਕਿਤੇਸ਼ਵਰ]], ਅਮੋਘਸਿੱਧੀ ਅਤੇ [[ਮੈਤਰਿਆ|ਮੈਤਰੀਆ]]) ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।]] ਇੱਕ (ਸੰਸਕ੍ਰਿਤਃ ਮੰਡਲ, ਰੋਮਾਨੀਕਰਨਃ , ਭਾਵ <nowiki>''</nowiki>, [mɐˈlɐ]] ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਜਿਓਮੈਟਰਿਕ ਸੰਰਚਨਾ ਹੈ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਮੰਡਲਾਂ ਨੂੰ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਯੋਗ ਲੋਕਾਂ ਦਾ [[ਧਿਆਨ]] ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰਨ ਲਈ, ਇੱਕ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਸਾਧਨ ਵਜੋਂ, ਇੱਕੋ [[ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ]] ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਲਈ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਸੰਜਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। [[ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ]], [[ਬੁੱਧ ਧਰਮ]], [[ਜੈਨ ਧਰਮ]] ਅਤੇ [[ਸ਼ਿੰਤੋਵਾਦ|ਸ਼ਿੰਟੋ]] ਦੇ [[ਪੂਰਬੀ ਸਥਾਨ]] ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨਕਸ਼ੇ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸ਼ਿੰਟੋ, ਫਿਰਦੌਸ, ਕਮੀ ਜਾਂ ਅਸਲ ਮੰਦਰਾਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ।<ref>{{Cite web |year=2008 |title=mandala |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/mandala |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226074446/https://www.merriam-webster.com/dictionary/mandala |archive-date=2018-12-26 |access-date=2008-11-19 |publisher=Merriam–Webster Online Dictionary}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Tanabe|first=Willa Jane|year=2001|title=Japanese Mandalas: Representations of Sacred Geography|url=https://archive.org/details/sim_japanese-journal-of-religious-studies_spring-2001_28_1-2/page/186|journal=Japanese Journal of Religious Studies|volume=28|issue=1/2|pages=186–188|jstor=30233691}}</ref> [[ਤਸਵੀਰ:Vishnu_Mandala.jpg|left|thumb|[[ਵਿਸ਼ਨੂੰ]] ਦਾ ਮੰਡਲ]] ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਬੁਨਿਆਦੀ ਮੰਡਲ, ਜਿਸ ਨੂੰ ''[[ਯੰਤਰ]]'' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਕੋ ਵਰਗ ਦਾ ਰੂਪ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਕੇਂਦਰ ਬਿੰਦੂ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਚੱਕਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹਰੇਕ ਗੇਟ ਇੱਕ ਟੀ ਦੀ ਆਮ ਸ਼ਕਲ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Kheper,''The Buddhist Mandala – Sacred Geometry and Art'' |url=http://www.kheper.net/topics/Buddhism/mandala.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110514052538/http://www.kheper.net/topics/Buddhism/mandala.html |archive-date=2011-05-14 |access-date=2010-05-08}}</ref> ਮੰਡਲਾਂ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ ਰੇਡੀਅਲ ਸੰਤੁਲਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref name="SaylorIntroPDF">{{Cite web |last=www.sbctc.edu (adapted) |title=Module 4: The Artistic Principles |url=http://www.saylor.org/site/wp-content/uploads/2011/12/Module-4.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130120041943/http://www.saylor.org/site/wp-content/uploads/2011/12/Module-4.pdf |archive-date=20 January 2013 |access-date=2 April 2012 |publisher=Saylor.org}}</ref> ਇੱਕ ਯੰਤਰ ਇੱਕ ਮੰਡਲ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਛੋਟਾ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵਧੇਰੇ ਸੀਮਤ ਰੰਗ ਪੈਲਅਟ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਦੋ-ਜਾਂ ਤਿੰਨ-ਅਯਾਮੀ ਰੇਖਾਗਣਿਤਿਕ ਰਚਨਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜੋ ''[[ਸਾਧਨਾ]]'', ਪੂਜਾ ਜਾਂ ਧਿਆਨ ਦੀਆਂ ਰਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ [[ਮੰਤਰ]] ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਰੇਕ ''ਯੰਤਰ'' ਵਿਲੱਖਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਜਿਓਮੈਟਰਿਕ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਰਾਹੀਂ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਬੁਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਵਿਦਵਾਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, "ਯੰਤਰ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਸੱਚਾਈਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਨੁਭਵ ਦੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਪਹਿਲੂ ਦੇ ਸਿੱਖਿਆ ਸੰਬੰਧੀ ਚਾਰਟ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ" ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ''ਯੰਤਰ'' ਨੂੰ ਹਿੰਦੂ ਤਾਂਤ੍ਰਿਕ ਅਭਿਆਸ ਲਈ ਕੇਂਦਰੀ ਕੇਂਦਰ ਬਿੰਦੂਆਂ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ''ਯੰਤਰ'' ਪ੍ਰਸਤੁਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਬਲਕਿ ਜੀਵਤ, ਅਨੁਭਵਾਤਮਕ, ਗੈਰ-ਦੋਹਰੇ ਅਸਲੀਅਤ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਖੰਨਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈਃ {{Blockquote|Despite its cosmic meanings a ''yantra'' is a reality lived. Because of the relationship that exists in the [[Tantra]]s between the outer world (the macrocosm) and man's inner world (the microcosm), every symbol in a ''yantra'' is ambivalently resonant in inner–outer synthesis, and is associated with the subtle body and aspects of human consciousness.<ref>Khanna, Madhu, ''Yantra: The Tantric Symbol of Cosmic Unity''. Thames and Hudson, 1979, pp. 12-22</ref>}} 'ਮੰਡਲ' ਸ਼ਬਦ [[ਰਿਗਵੇਦ]] ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਦੇ ਭਾਗਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਵੈਦਿਕ ਰਸਮਾਂ ਅੱਜ ਤੱਕ ਨਵਗ੍ਰਹਿ ਮੰਡਲ ਵਰਗੇ ਮੰਡਲਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।<ref>{{Cite web |title=Handbook to the Study of the Rigveda: Part II-The Seventh Mandala of the Rig Veda |url=http://indianculture.gov.in/rarebooks/handbook-study-rigveda-part-ii-seventh-mandala-rig-veda |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221015191108/https://indianculture.gov.in/rarebooks/handbook-study-rigveda-part-ii-seventh-mandala-rig-veda |archive-date=2022-10-15 |access-date=2022-10-10 |website=INDIAN CULTURE |language=en}}</ref> ਹਰੇਕ ਤਾਂਤ੍ਰਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਲਈ, ਇਸ ਦਾ ਮੰਡਲ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਰੂਪ ਹੈ। ਅਭਿਨਵਗੁਪਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ''ਤੰਤਰਲੋਕ'' ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਕਾ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਚਾਰ ਮੁੱਖ ਮੰਡਲਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ, ਡੀਕੋਡ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਚੀਅਨ ਡੀ ਵੀਤਰੀ ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ''ਤ੍ਰਿਕਾ ਮੰਡਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼'' ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite book|location=Perth, Australia}}</ref> [[ਤਸਵੀਰ:Painted_17th_century_Tibetan_'Five_Deity_Mandala',_in_the_center_is_Rakta_Yamari_(the_Red_Enemy_of_Death)_embracing_his_consort_Vajra_Vetali,_in_the_corners_are_the_Red,_Green_White_and_Yellow_Yamari.jpg|thumb|17ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ [[ਤਿੱਬਤ|ਤਿੱਬਤੀ]] 'ਪੰਜ ਦੇਵਤੇ ਮੰਡਲਾ' ਦੇ ਰੰਗ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ, ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਰਕਤਾ ਯਾਮਾਰੀ (ਮੌਤ ਦਾ ਲਾਲ ਦੁਸ਼ਮਣ) ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ [[Vajra Vetali|ਵਜਰਾ ਵੇਟਾਲੀ]] ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਗਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਕੋਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲਾਲ, ਹਰਾ, ਚਿੱਟਾ ਅਤੇ ਪੀਲਾ ਯਾਮਾਰੀ, ਰੂਬਿਨ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਆਫ਼ ਆਰਟ ਹਨ।]] [[ਤਸਵੀਰ:Buddha_mandala.jpg|left|thumb|ਨੇਪਾਲ ਦੇ ਬੋਧੀ ਨੇਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਦੀਆਂ ਰਸਮਾਂ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਬੁੱਧ ਮੰਡਲ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਸੈਂਡ ਪੇਂਟਿੰਗ]] {{Main|ਵਜਰਿਆਨਾ}} [[ਵੱਜ੍ਰਯਾਨ|ਵਜਰਿਆਨਾ]] ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਵਿੱਚ, ਮੰਡਲਾਂ ਨੂੰ ਰੇਤ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਅਨੁੱਤਰਯੋਗ ਤੰਤਰ ਧਿਆਨ ਅਭਿਆਸਾਂ ਦਾ ਵੀ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਹਿੱਸਾ ਹਨ।<ref>{{Cite web |title=Mandala in Buddhism {{!}} Buddhist Art |url=https://www.buddhist-art.com/ |access-date=2024-03-14 |website=www.buddhist-art.com |language=en}}</ref> ==== ਵਜਰਾਇਣ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ==== ਮਨ ਮੰਡਲ ਨੂੰ ਵਿਜ਼ੂਅਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ [[ਵੱਜ੍ਰਯਾਨ|ਵਜਰਿਆਨਾ]] ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਤੱਤ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰਨ ਲਈ ਦਿਖਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਮੰਡਲ ਸ਼ੁੱਧ ਭੂਮੀ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਮਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੇ ਮੰਡਲ ਦੀ ਇੱਕ ਉਦਾਹਰਣ [https://www.metmuseum.org/art/collection/search/37614 ''ਵਜਰਭੈਰਵ ਮੰਡਲ''] ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ ਰੇਸ਼ਮ ਦੀ ਟੇਪਸਟ੍ਰੀ ਹੈ ਜੋ ਸੋਨੇ ਦੇ ਕਾਗਜ਼ ਨਾਲ ਬੁਣੀ ਗਈ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਾਜ ਅਤੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਵਰਗੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਤੱਤ ਦਰਸਾਏ ਗਏ ਹਨ, ਜੋ ਟੁਕੜੇ ਨੂੰ ਤਿੰਨ-ਅਯਾਮੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Vajrabhairava Mandala |url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/37614 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171202135526/https://www.metmuseum.org/art/collection/search/37614 |archive-date=2 December 2017 |access-date=19 November 2017 |website=The Metropolitan Museum of Art}}</ref><ref>{{Cite book|location=New York}}</ref> ===== ਮੇਰੂ ਪਹਾਡ਼ ===== ਇੱਕ ਮੰਡਲ ਪੂਰੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਵੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ [[ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ]] ਦੇ ਨਾਲ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਧੁਰੇ ਮੁੰਡੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਮਹਾਂਦੀਪਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇੱਕ ਉਦਾਹਰਣ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਦੇ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਮੰਡਲਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਯੁਆਨ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੀ ਇੱਕ [[ਰੇਸ਼ਮ]] ਦੀ ਟੇਪਸਟ੍ਰੀ ਹੈ ਜੋ ਤਿੱਬਤੀ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਚਿੱਤਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਨੇਪਾਲ ਅਤੇ ਤਿੱਬਤ ਤੋਂ ਚੀਨ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=Cosmological Mandala with Mount Meru |url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/39738 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171205084020/https://www.metmuseum.org/art/collection/search/39738 |archive-date=5 December 2017 |access-date=19 November 2017 |website=The Metropolitan Museum of Art}}</ref><ref>{{Cite book|location=New York}}</ref> ==== _{ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ, ਅੱਗ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਚੱਕਰ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਸਿਆਣਪ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੱਠ ਚਾਰਨਲ ਮੈਦਾਨਾਂ ਦੀ ਰਿੰਗ ਬੋਧੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੌਤ ਦਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖੇ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਅਸਥਾਈਤਾ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਘੁਟਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, "ਅਜਿਹੇ ਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅਸਥਾਈ ਸੁਭਾਅ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{Cite web |last=O'Donnell |first=Julie |last2=White |first2=Pennie |last3=Oellien |first3=Rilla |last4=Halls |first4=Evelin |date=13 August 2003 |others=Consultant: John D. Hughes |title=A Monograph on a Vajrayogini Thanka Painting |url=http://www.bdcu.org.au/scw/thanka.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20030813002533/http://www.bdcu.org.au/scw/thanka.html |archive-date=13 August 2003}}</ref><ref>{{Cite web |last=Camphausen |first=Rufus C. |title=Charnel- and Cremation Grounds |url=http://www.yoniversum.nl/dakini/charnel_g.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304124918/http://yoniversum.nl/dakini/charnel_g.html |archive-date=4 March 2016 |access-date=10 October 2016}}</ref> ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, "ਇੱਕ ਬਲਦੀ ਸਤਰੰਗੀ ਨਿੰਬਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਤੇ ਡੋਰਜਸ ਦੇ ਇੱਕ ਕਾਲੇ ਰਿੰਗ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਬਾਹਰੀ ਰਿੰਗ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਖਤਰਨਾਕ ਸੁਭਾਅ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇਣ ਲਈ ਅੱਠ ਮਹਾਨ ਚਾਰਨਲ ਮੈਦਾਨਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Tibet and the Himalayas |url=http://www.sootze.com/tibet/mandala.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060303134523/http://www.sootze.com/tibet/mandala.htm |archive-date=2006-03-03 |access-date=2006-11-25 |website=Sootze Oriental Antiques}}</ref> ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਿੰਗਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮੰਡਲ ਮਹਿਲ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਹਨ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ [[ਬੁੱਧ]] ਦੁਆਰਾ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲੀ ਜਗ੍ਹਾ।} ==== ===== ਪੰਜ ਬੁੱਧ ===== ਮੰਡਲ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਿਸਮ "ਪੰਜ ਬੁੱਧਾਂ" ਦਾ ਮੰਡਲ ਹੈ, ਜੋ ਬੁੱਧ ਦੇ ਮੂਲ ਰੂਪ ਹਨ ਜੋ ਗਿਆਨ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਹਿਲੂਆਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹੇ ਬੁੱਧਾਂ ਨੂੰ [[ਬੁੱਧ ਧਰਮ]] ਦੇ ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਮੰਡਲ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਉਦੇਸ਼ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਕਿਸਮ ਦਾ ਇੱਕ ਆਮ ਮੰਡਲ ਪੰਜ ਬੁੱਧ ਬੁੱਧਾਂ (ਅ. ਕੇ. ਏ. ਪੰਜ ''[[ਤੀਰਥੰਕਰ|ਜਿਨਸ]]'') ਵਿੱਚੋਂ ਹੈ-ਬੁੱਧ ਵੈਰੋਕਾਨਾ, ਅਕਸੋਭਿਆ, ਰਤਨਸਮਭਵ, ਅਮਿਤਾਭ ਅਤੇ ਅਮੋਘਸਿੱਧੀ ਜਦੋਂ ਪੰਜ ਗਿਆਨ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਹੋਰ ਮੰਡਲ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਦੋ ਖੇਤਰਾਂ ਦਾ ਮੰਡਲ ਬਣਦਾ ਹੈ। [[ਤਸਵੀਰ:Painted_19th_century_Tibetan_mandala_of_the_Naropa_tradition,_Vajrayogini_stands_in_the_center_of_two_crossed_red_triangles,_Rubin_Museum_of_Art.jpg|thumb|ਵਜ੍ਰਯੋਗਿਨੀ ਦਾ ਤੰਤਰੀ ਮੰਡਲਵਜਰਿਆਓਗਿਨੀ]] ਮੰਡਲ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਤਾਂਤ੍ਰਿਕ ਬੋਧੀ ਦੁਆਰਾ ਧਿਆਨ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਵਜੋਂ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮੰਡਲ "ਧਿਆਨ ਲਗਾਉਣ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਲਈ ਇੱਕ ਸਹਾਰਾ" ਹੈ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸੰਤ੍ਰਿਪਤਾ ਦੇ ਬਿੰਦੂ ਤੱਕ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮੰਡਲ ਦਾ ਚਿੱਤਰ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਵੇਰਵੇ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਇੱਕ ਸਪਸ਼ਟ ਅਤੇ ਜੀਵੰਤ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਚਿੱਤਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਬੁਲਾਇਆ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref name="autogenerated2">{{Cite web |title=Mandala |url=http://www.jyh.dk/indengl.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161223225316/http://www.jyh.dk/indengl.htm |archive-date=23 December 2016 |access-date=10 October 2016}}</ref> ਹਰੇਕ ਮੰਡਲ ਦੇ ਨਾਲ ਉਹ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਟੂਚੀ "ਇਸ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਧੀ... [[ਤੰਤਰ]] ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਟੈਕਸਟ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ" ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਭਿਆਸ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੰਡਲ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਬਣਾਇਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਲਪਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਰਸਮ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੌਰਾਨ [[ਮੰਤਰ]] ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਨ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=The Mandala in Tibet |url=http://www.asianart.com/mandalas/tibet.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160813055056/http://www.asianart.com/mandalas/tibet.html |archive-date=13 August 2016 |access-date=10 October 2016}}</ref> "ਸ਼ੁੱਧ ਜ਼ਮੀਨਾਂ" ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰਕੇ, ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ''ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ'' ਅਨੁਭਵ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਵਜੋਂ ਸਮਝਣਾ ਸਿੱਖਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਵਿੱਚ ਸਾਨੂੰ ਜਿਸ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਡੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਤੋਂ ਹੈ, ਜਿੰਨਾ ਉਲਝਣ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਸਰੋਤਾਂ ਤੋਂ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਤਾਂਤ੍ਰਿਕ ਮੰਡਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਬਾਹਰੀ ਸੰਸਾਰਿਕ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਹੋਣ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇ ਇਸ ਪਹਿਲੂ ਨੂੰ "ਚਾਰ ਬਾਹਰੀ ਚੱਕਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧ ਅੱਗ, [[ਵਜਰ|ਵਜਰਾ]] ਚੱਕਰ, ਅੱਠ ਕਬਰਾਂ ਵਾਲਾ ਚੱਕਰ ਅਤੇ ਕਮਲ ਦਾ ਚੱਕਰ"।<ref name="autogenerated2">{{Cite web |title=Mandala |url=http://www.jyh.dk/indengl.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161223225316/http://www.jyh.dk/indengl.htm |archive-date=23 December 2016 |access-date=10 October 2016}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[http://www.jyh.dk/indengl.htm "Mandala"]. [https://web.archive.org/web/20161223225316/http://www.jyh.dk/indengl.htm Archived] from the original on 23 December 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 October</span> 2016</span>.</cite></ref> ''ਵਜਰਾ'' ਦਾ ਰਿੰਗ ਬਾਹਰੀ ਮੰਡਲ ਚੱਕਰ ਦੇ ਘੇਰੇ ਦੁਆਲੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਵਾੜ ਵਰਗੀ ਵਿਵਸਥਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Mandala |url=http://www.jyh.dk/indengl.htm#Circles |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161223225316/http://www.jyh.dk/indengl.htm#Circles |archive-date=23 December 2016 |access-date=10 October 2016}}</ref> ਅਸਥਾਈਤਾ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ (ਇੱਕ ਰੇਤ ਮੰਡਲ ਦਾ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਪੈਟਰਨ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਜਾਂ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਬਾਅਦ [[ਬੁੱਧ ਧਰਮ]] ਦੀ ਇੱਕ ਕੇਂਦਰੀ ਸਿੱਖਿਆ), ਰੇਤ ਨੂੰ ਇੱਕ ਢੇਰ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੰਡਲ ਦੇ ਅਸ਼ੀਰਵਾਦ ਨੂੰ ਫੈਲਾਉਣ ਲਈ ਪਾਣੀ ਦੇ ਇੱਕ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਵੀਰਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਹਿਜ ਦੀ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਚਰਚਾ ਵਿੱਚ, ਮੰਡਲ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ [[ਸਾਧਨਾ]] ਅੰਦਰੂਨੀ ਅਤੇ ਬਾਹਰੀ ਦੇ ਸਬੰਧਾਂ ਦੀ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਹੈਃ {{Blockquote|...external ritual and internal sadhana form an indistinguishable whole, and this unity finds its most pregnant expression in the form of the mandala, the [[sacred enclosure]] consisting of concentric squares and circles drawn on the ground and representing that adamant plane of being on which the aspirant to Buddha hood wishes to establish himself. The unfolding of the tantric ritual depends on the mandala; and where a material mandala is not employed, the adept proceeds to construct one mentally in the course of his meditation."<ref>{{cite book|last=Kvaerne|first=Per|year=1975|title=On the Concept of Sahaja in Indian Buddhist Tantric Literature. (NB: article first published in ''Temenos'' XI (1975): pp.88-135). Cited in: Williams, Jane (2005).'' Buddhism: Critical Concepts in Religious Studies, Volume 6.'' Routledge. ISBN 0-415-33226-5, ISBN 978-0-415-33226-2|publisher=Routledge |url=https://books.google.com/books?id=Ypsz9qEzZjwC&q=g.yu+sgra+snying+po&pg=PA137|access-date=<!-- Friday --> April 16, 2010|isbn=9780415332323|archive-date=September 25, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210925000835/https://books.google.com/books?id=Ypsz9qEzZjwC&q=g.yu+sgra+snying+po&pg=PA137|url-status=live}}</ref>}} [[ਤਸਵੀਰ:Rangoli,_Ganesh.jpg|thumb|292x292px|ਮੰਡਲ ਹਿੰਦੂ [[ਰੰਗੋਲੀ]] ਕਲਾ ਰੂਪ]] [[ਤਸਵੀਰ:Chenrezig_Sand_Mandala.jpg|left|thumb|ਮਈ 2008 ਵਿੱਚ [[ਦਲਾਈ ਲਾਮਾ]] ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਮੌਕੇ 'ਤੇ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ ਦੇ ਹਾਊਸ ਆਫ ਕਾਮਨਜ਼ ਵਿਖੇ [[ਅਵਿਲੋਕਤੇਸ਼ਵਰ|ਚੇਨਰੇਜ਼ੀਗ]] ਰੇਤ ਮੰਡਲ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।]] [[ਤਿਬਤੀ ਬੁੱਧ ਧਰਮ|ਤਿੱਬਤੀ ਬੁੱਧ ਧਰਮ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ "ਮੰਡਲ ਭੇਟ" ਸਮੁੱਚੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤੀਕਿਕ ਭੇਟ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=What Is a Mandala? |url=http://studybuddhism.com/en/tibetan-buddhism/tantra/buddhist-tantra/what-is-a-mandala |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190917215631/http://studybuddhism.com/en/tibetan-buddhism/tantra/buddhist-tantra/what-is-a-mandala |archive-date=2019-09-17 |access-date=2016-06-06 |website=studybuddhism.com}}</ref> ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੰਡਲਾਂ ਦਾ ਹਰ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਵੇਰਵਾ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਤੀਕ ਅਰਥ ਹਨ, ਅਕਸਰ ਇੱਕ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੱਧਰਾਂ ਉੱਤੇ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਪਰੋਕਤ ਮੰਡਲ ਬੁੱਧ ਦੇ ਸ਼ੁੱਧ ਵਾਤਾਵਰਣ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਮੰਡਲ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੇ ਮੰਡਲ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਮੰਡਲ-ਭੇਟਾਂ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੌਰਾਨ ਕੋਈ ਪ੍ਰਤੀਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਨੂੰ ਬੁੱਧਾਂ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਪਕ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵਜਰਾਇਣ ਅਭਿਆਸ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਇਹਨਾਂ ਮੰਡਲ ਭੇਟਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 100,000 (ਯੋਗਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ) ਇੱਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੁਆਰਾ ਅਸਲ ਤਾਂਤ੍ਰਿਕ ਅਭਿਆਸਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਅਭਿਆਸਾਂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web |date=September 2009 |title=Preliminary practice (ngöndro) overview |url=http://www.thubtenchodron.org/PrayersAndPractices/preliminary_practice.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140704083425/http://www.thubtenchodron.org/PrayersAndPractices/preliminary_practice.htm |archive-date=4 July 2014 |access-date=10 October 2016}}</ref> ਇਹ ਮੰਡਲ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੇ ਮਾਡਲ ਅਨੁਸਾਰ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇੱਕ ਬੋਧੀ ਕਲਾਸਿਕ ਪਾਠ ਅਭਿਧਰਮ-ਕੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਮੇਰੂ ਪਰਬਤ ਹੈ, ਜੋ ਮਹਾਂਦੀਪਾਂ, ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਅਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਆਦਿ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਕਈ ਪਾਲੀ ਬੋਧੀ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮੰਡਲਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਥੇਰਵਾਦ ਬੋਧੀ ਮੰਡਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਹਨਃ * ਬੁੱਧ ਦੇ '''ਅੱਠ ਚੇਲਿਆਂ ਦਾ ਮੰਡਲਾ''' ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ [[ਗੌਤਮ ਬੁੱਧ|ਸ਼ਕੀਮੁਨੀ ਬੁੱਧ]] ਅਤੇ ਅੱਠ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਠ ਮਹਾਨ ਚੇਲਿਆਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। * '''ਬੁੱਧਾਂ ਦਾ ਮੰਡਲ''' ਇੱਕ ਮੰਡਲ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਤੀਤ ਦੇ ਨੌਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਬੁੱਧ ਅਤੇ ਮੌਜੂਦਾ [[ਗੌਤਮ ਬੁੱਧ]] ਦਸ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। * ਅੱਠ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਅੱਠ ਦੇਵੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਜੋ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੇ ਅੱਠ ਕੋਨਿਆਂ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਸਿਗਾਲੋਵਾਦ ਸੁਤ੍ਤ ਵਿੱਚ, ਬੁੱਧ ਮੰਡਲ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਆਮ ਆਮ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੇ ਸਬੰਧਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮਹਾਯਾਨ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਦੀ ਇੱਕ ਜਪਾਨੀ ਸ਼ਾਖਾ-ਸ਼ਿੰਗਨ ਬੁੱਧਵਾਦ-ਆਪਣੀਆਂ ਰਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮੰਡਲਾਂ ਦੀ ਅਕਸਰ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਅਸਲ ਮੰਡਲ ਵੱਖਰੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਸ਼ਿੰਗਨ ਦਾ ਸੰਸਥਾਪਕ, ਕੁਕਈ, ਚੀਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸਿਖਲਾਈ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਇਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਦੋ ਮੰਡਲਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲੈ ਆਇਆ ਜੋ ਸ਼ਿੰਗਨ ਰਸਮ ਲਈ ਕੇਂਦਰੀ ਬਣ ਗਏ, ''ਮੰਡਲ ਆਫ਼ ਦ ਵੂਮਬ ਰੀਲਮ'' ਅਤੇ ''ਮੰਡਲ ਆਫ ਦ ਡਾਇਮੰਡ ਰੀਲਮ''। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਮੰਡਲ ਨਵੇਂ ਸ਼ਿੰਗਨ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਲਈ ''ਅਭਿਸ਼ੇਕ'' ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦੀਆਂ ਰਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਕੇਚੀਅਨ ਕਾਂਜੋ ({{Transliteration|ja|Kechien Kanjō}}) ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਰਸਮ ਦੀ ਇੱਕ ਆਮ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਨਵੀਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੀ ਅੱਖਾਂ ਬੰਨ੍ਹੀਆਂ ਜਾਣ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮੰਡਲ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਫੁੱਲ ਸੁੱਟਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਇਹ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। === ਨਿਚਿਰੇਨ ਬੁੱਧ ਧਰਮ === [[ਤਸਵੀਰ:NICHIREN_SHŌNIN_ICHIDAI_ZUE_1858_Mandala.jpg|thumb|ਨਿਚੀਰੇਨ ਮੋਜੀ-ਮੰਡਾਲਾ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਝੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜੋ ਉਸਨੇ ਲਿਖਿਆ ਸੀ।]] ਨਿਚਿਰੇਨ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਮੰਡਲ ਇੱਕ ਮੋਜੀ-ਮੰਡਲ (文字曼陀羅) ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਕਾਗਜ਼ 'ਤੇ ਲਟਕਦਾ ਸਕਰੋਲ ਜਾਂ ਲੱਕੜ ਦੀ ਗੋਲੀ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਵਿੱਚ ਚੀਨੀ ਅੱਖਰ ਅਤੇ ਮੱਧਯੁਗੀ-ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਲਿਪੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ ਜੋ ਬੁੱਧ ਦੇ ਗਿਆਨ, ਸੁਰੱਖਿਆਤਮਕ ਬੋਧੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਕੁਝ ਬੋਧੀ ਸੰਕਲਪਾਂ ਦੇ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਗੋਹੋਨਜ਼ੋਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ 13ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਜਾਪਾਨੀ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਦੀ ਇਸ ਸ਼ਾਖਾ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਨਿਚਿਰੇਨ ਦੁਆਰਾ ਉੱਕਰੀ ਗਈ ਸੀ। ਗੋਹੋਨਜ਼ੋਨ ਕੁਝ ਨਿਚਿਰੇਨ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਜਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਹੈ, ਜੋ ਇਸਨੂੰ ਸਰਵਉੱਚ ਧਰਮ ਅਤੇ ਨਿਚਿਰੇਨ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਗਿਆਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਜੋਂ ਪੂਜਾ ਦਾ ਸਰਵਉੱਚ ਉਦੇਸ਼ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।  ਸੱਤ ਅੱਖਰ ਨਾਮੂ ਮਯੋਹੋ ਰੇਂਗੇ ਕਿਓ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਰਵਉੱਚ ਧਰਮ ਦਾ ਨਾਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸੀ ਜੋ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਸਾਰੇ ਨਿਚਿਰੇਨ-ਸੰਪਰਦਾ ਗੋਹੋਨਜ਼ੋਨਾਂ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਲਿਖੇ ਗਏ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦਿੱਖ ਖਾਸ ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਾਰਕਾਂ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। [[ਤਸਵੀਰ:Pure_Land_Mandala_(Kyushu_National_Museum).jpg|thumb|ਸ਼ੁੱਧ ਭੂਮੀ ਤੈਮਾ ਮੰਡਲਾ, ਕਾਮਾਕੁਰਾ ਪੀਰੀਅਡ, 14ਵੀਂ ਸਦੀ, ਜਪਾਨ (ਕਿਊਸ਼ੂ ਨੈਸ਼ਨਲ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ) ]] ਪਵਿੱਤਰ ਭੂਮੀ [[ਬੁੱਧ ਧਰਮ]] ਵਿੱਚ ਮੰਡਲਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਪਵਿੱਤਰ ਭੂਮੀ ਨੂੰ ਗ੍ਰਾਫਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਵੱਡੇ ਸੂਤਰ ਅਤੇ ਚਿੰਤਨ ਸੂਤਰ ਵਿੱਚ ਪਾਏ ਗਏ ਵਰਣਨ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਹੈ। ਜਪਾਨ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਮੰਡਲ ਤੈਮਾ ਮੰਡਲ ਹੈ, ਜੋ ਲਗਭਗ 763 ਈਸਵੀ ਦਾ ਹੈ। ਤੈਮਾ ਮੰਡਲ ਚਿੰਤਨ ਸੂਤਰ 'ਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਹੈ, ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਸਮਾਨ ਮੰਡਲ ਬਣਾਏ ਗਏ ਹਨ। [[ਬੁੱਧ ਧਰਮ|ਵਜ੍ਰਯਾਨ ਬੁੱਧ ਧਰਮ]] ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਮੰਡਲਾਂ ਦੇ ਉਲਟ, ਇਸਨੂੰ ਧਿਆਨ ਦੀ ਵਸਤੂ ਜਾਂ ਗੁਪਤ ਰਸਮ ਲਈ ਨਹੀਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਇਹ ਸ਼ੁੱਧ ਭੂਮੀ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗਤ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਿੱਖਿਆ ਸਹਾਇਤਾ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋਡੋ ਸ਼ਿੰਸ਼ੂ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਸ਼ਿਨਰਾਨ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਵੰਸ਼ਜ, ਰੇਨਯੋ ਨੇ ਜਾਪਾਨੀ ਸਮਾਜ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਵਰਗਾਂ ਲਈ ਸ਼ਰਧਾ ਦੀਆਂ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਪਹੁੰਚਯੋਗ ਵਸਤੂਆਂ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਇੱਕ ਤਰੀਕਾ ਲੱਭਿਆ। ਸ਼ਿਨਰਾਨ ਨੇ ਇੱਕ ਲਟਕਦੀ ਸਕ੍ਰੌਲ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਮੰਡਲ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਨੇਮਬੁਤਸੂ (念仏) ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਲੰਬਕਾਰੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲਿਖੇ ਗਏ ਸਨ। ਮੰਡਲ ਦੀ ਇਹ ਸ਼ੈਲੀ ਅਜੇ ਵੀ ਕੁਝ ਜੋਡੋ ਸ਼ਿੰਸ਼ੂ ਬੋਧੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਘਰੇਲੂ ਵੇਦੀਆਂ, ਜਾਂ ਬੁਟਸੁਦਾਨ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। === ਬੋਧੀਮੰਡਲ === ਬੋਧੀਮੰਡਲ [[ਬੁੱਧ ਧਰਮ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "ਜਾਗਣ ਦਾ ਚੱਕਰ"। [[ਤਸਵੀਰ:MandalaSable2008-05.JPG|left|thumb|ਰੇਤ ਮੰਡਲਾ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿੱਚ]] ਰੇਤ ਮੰਡਲ ਰੇਤ ਤੋਂ ਬਣੇ ਰੰਗੀਨ ਮੰਡਲ ਹਨ ਜੋ ਰਸਮੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਸ਼ਟ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ 8ਵੀਂ-12ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਸਨ ਪਰ ਹੁਣ ਤਿੱਬਤੀ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹਨ। [26] ਹਰੇਕ ਮੰਡਲ ਖਾਸ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ। ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਮਾਰਗ 'ਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਮਨ ਦੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਮੰਡਲ ਖੁਦ ਦੇਵਤੇ ਦੇ ਮਹਿਲ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀ ਹੈ ਜੋ ਦੇਵਤੇ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਵੀ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। [26] ਹਰੇਕ ਮੰਡਲ ਇੱਕ ਤੰਤਰ ਦਾ ਚਿੱਤਰਣ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀ ਹੈ। ਰੇਤ ਮੰਡਲ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਲਈ ਇਹ ਭਿਕਸ਼ੂਆਂ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਏ ਗਏ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਮੱਠ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ-ਪੰਜ ਸਾਲ ਸਿਖਲਾਈ ਲਈ ਹੈ। [27] ਇਹ ਰੇਤ ਮੰਡਲ ਅਸਥਿਰਤਾ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਜੋਂ ਤਬਾਹ ਕਰਨ ਲਈ ਬਣਾਏ ਗਏ ਹਨ, ਬੋਧੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਕਿ ਮੌਤ ਅੰਤ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਕਿ ਕਿਸੇ ਦਾ ਸਾਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਹ ਇਸ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਵੀ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। [28]  ਇਹਨਾਂ ਮੰਡਲਾਂ ਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ, ਭਿਕਸ਼ੂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਸਕੈਚ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, [29] ਫਿਰ ਰੰਗੀਨ ਰੇਤ ਨੂੰ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਾਊਡਰ ਪੱਥਰਾਂ ਅਤੇ ਰਤਨ ਤੋਂ ਬਣੀ ਤਾਂਬੇ ਦੇ ਫਨਲ ਵਿੱਚ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਜਿਸਨੂੰ ਕੌਰਨੇਟਸ [27] ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰੇਤ ਮੰਡਲ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਰੇਤ ਕੱਢਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਰੰਗ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਮੰਡਲਾਂ ਬਣਾਉਂਦੇ ਸਮੇਂ ਭਿਕਸ਼ੂ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਕਰਨਗੇ, ਰੇਤ ਦਾ ਹਰੇਕ ਦਾਣਾ ਇੱਕ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। [28] ਭਿਕਸ਼ੂ ਇਸ ਕਲਾ ਰੂਪ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦਿਖਾਉਣ ਲਈ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨਗੇ, ਅਕਸਰ ਅਜਾਇਬ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ। == ਪੱਛਮੀ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਵਿਆਖਿਆਵਾਂ == ਆਧੁਨਿਕ ਪੱਛਮੀ ਚਿੰਤਨ ਵਿੱਚ ਮੰਡਲਾਂ ਦੀ ਮੁੜ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦਾ ਸਿਹਰਾ [ਕਿਸਦੇ ਅਨੁਸਾਰ?] ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀ ਕਾਰਲ ਗੁਸਤਾਵ ਜੰਗ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਲਾ ਰਾਹੀਂ ਅਚੇਤ ਦੀ ਆਪਣੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ, ਜੰਗ ਨੇ ਧਰਮਾਂ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਚੱਕਰ ਮੋਟਿਫ ਦੀ ਆਮ ਦਿੱਖ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ। ਉਸਨੇ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ ਕਿ ਚੱਕਰ ਚਿੱਤਰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਮਨ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਮੂਹਿਕ ਅਚੇਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਆਰਕੀਟਾਈਪ ਸਨ। ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਲਿਖਤਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੂ ਹੋਣ ਨੇ ਜੰਗ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਏ ਗਏ ਇਹਨਾਂ ਚਿੱਤਰਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਨ ਲਈ "ਮੰਡਲਾ" ਸ਼ਬਦ ਅਪਣਾਉਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ। ਆਪਣੀ ਆਤਮਕਥਾ ਵਿੱਚ, ਜੰਗ ਨੇ ਲਿਖਿਆ। {{Blockquote|I sketched every morning in a notebook a small circular drawing, [...] which seemed to correspond to my inner situation at the time. [...] Only gradually did I discover what the mandala really is: [...] the Self, the wholeness of the personality, which if all goes well is harmonious.|Carl Jung|''[[Memories, Dreams, Reflections]]'', pp. 195–196. p.232 Vintage books revised edition (Doubleday)}}{{Blockquote|When I began drawing the mandalas, however, I saw that everything, all the paths I had been following, all the steps I had taken, were leading back to a single point—namely, to the mid-point. It became increasingly plain to me that the mandala is the center. It is the exponent of all paths. It is the path to the center, to individuation....I saw that here the goal had been revealed. One could not go beyond the center. The center is the goal, and everything is directed toward that center. Through this dream, I understood that the self is the principle and archetype of orientation and meaning. Therein lies its healing function. For me, this insight signified an approach to the center and therefore to the goal.||Carl Jung|''[[Memories, Dreams, Reflections]]'', pp. 233–235 Vintage Books revised edition (Doubleday)}} ਜੰਗ ਨੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਮੰਡਲ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਤੀਬਰ ਨਿੱਜੀ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਪਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਉੱਭਰਦੀ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਅੱਗੇ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਦਿੱਖ ਨੇ ਸੰਕੇਤ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ "ਡੂੰਘੀ ਮੁਡ਼-ਸੰਤੁਲਨ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ" ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੈ-ਇਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਇੱਕ ਵਧੇਰੇ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਅਤੇ ਬਿਹਤਰ ਏਕੀਕ੍ਰਿਤ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਹੋਵੇਗੀ। {{Blockquote|The mandala serves a conservative purpose – namely, to restore a previously existing order. But it also serves the creative purpose of giving expression and form to something that does not yet exist, something new and unique. [...] The process is that of the ascending spiral, which grows upward while simultaneously returning again and again to the same point.|[[Marie-Louise von Franz]]|In ''[[Man and His Symbols]]'' (C. G. Jung, Ed.), p. 225,}} ਅਮਰੀਕੀ ਆਰਟ ਥੈਰੇਪਿਸਟ ਜੋਨ ਕੈਲੌਗ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਜੰਗ ਦੇ ਕੰਮ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਇੱਕ ਮੁਫਤ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਮਾਪ, ਮੈਰੀ ਕਾਰਡ ਟੈਸਟ ਬਣਾਇਆ।<ref>{{Cite book|location=Lightfoot, VA}}</ref> ਟਰਾਂਸਪਰਸਨਲ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀ ਡੇਵਿਡ ਫੋਂਟਾਨਾ ਨੇ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਇੱਕ ਮੰਡਲ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਸੁਭਾਅ ਕਿਸੇ ਨੂੰ "ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਦੇ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਡੂੰਘੇ ਪੱਧਰਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਅੰਤਮ ਏਕਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਏਕਤਾ ਦੀ ਰਹੱਸਮਈ ਭਾਵਨਾ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਤੋਂ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਠਦਾ ਹੈ। == ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਵਿੱਚ == ਬੋਧੀ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਅਕਸਰ ਮੰਦਰ ਕੰਪਲੈਕਸ ਅਤੇ ਸਟੂਪਾਂ ਸਮੇਤ ਬੋਧੀ ਢਾਂਚਿਆਂ ਨੂੰ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਕਰਨ ਲਈ ਮੰਡਲਾ ਨੂੰ ਬਲੂਪ੍ਰਿੰਟ ਜਾਂ ਯੋਜਨਾ ਵਜੋਂ ਵਰਤਦਾ ਸੀ। [ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ] ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਵਿੱਚ ਮੰਡਲਾ ਦੀ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਉਦਾਹਰਣ ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਜਾਵਾ ਵਿੱਚ 9ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਬੋਰੋਬੁਦੁਰ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਸਟੂਪ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ ਪੌੜੀਆਂ ਵਾਲੇ ਪਿਰਾਮਿਡ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਣੇ ਛੱਤਾਂ 'ਤੇ ਵਿਵਸਥਿਤ ਛੋਟੇ ਸਟੂਪਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉੱਪਰੋਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਤਾਂਤਰਿਕ ਬੋਧੀ ਮੰਡਲਾ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਬੋਧੀ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਮਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। [32] ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਹੋਰ ਮੰਦਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮੰਡਲਾ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਵੀ ਹਨ, ਵਿੱਚ ਸੇਵੂ, ਪਲਾਓਸਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਬਨਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਕੰਬੋਡੀਆ, ਥਾਈਲੈਂਡ ਅਤੇ ਮਿਆਂਮਾਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੰਡਲਾ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਦੇਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।<gallery mode="packed" heights="200"> ਤਸਵੀਰ:AERIAL_BOUDHA_VIEW.tif|ਬੁੱਧਨਾਥ ਸਟੂਪ ਦਾ ਹਵਾਈ ਦਿਸ਼ ਮੰਡਲ0 ਤਸਵੀਰ:Borobudur_Mandala.svg|Borobudur ground plan taking the form of a Mandala ਤਸਵੀਰ:2.পাহাড়পুর_বৌদ্ধ_বিহার.jpg|7th century Buddhist monastery in Bangladesh. Somapura Mahavihara </gallery> == ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ == [[ਤਸਵੀਰ:Fig._S6._Phylogenetic_subtree_of_P4ATPase_in_Fungi._Blue-_Ascomycota;_Red-_Basidiomycota;_Green-_Zygomycota;_Cyan-_Chytridiomycota;_Orange-_Entomophthoromycota;_Pink-_Mucoromycota_and_Purple-_Glomeromycota..jpg|center|thumb|405x405px|ਫੰਜਾਈ ਦਾ ਸਰਕੂਲਰ ਫਾਇਲੋਜੇਨੇਟਿਕ ਸਬਟ੍ਰੀ.]] ਸਰਕੂਲਰ ਚਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅਕਸਰ ਫਾਇਲੋਜੇਨੇਟਿਕਸ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਖਾਸ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਫਾਇਲੋਜੇਨੇਟਿਕ ਸਬੰਧਾਂ ਦੀ ਗਰਾਫੀਕਲ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਲਈ। ਵਿਕਾਸਵਾਦੀ ਰੁੱਖ ਅਕਸਰ ਕਈ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਸਰਕੂਲਰ ਰੁੱਖ ਉੱਤੇ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਦਰਸਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰੁੱਖ ਦੇ ਘੇਰੇ ਉੱਤੇ ਦਿਖਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਜਿਹੇ ਚਿੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਫਾਇਲੋਜੈਨੇਟਿਕ ਮੰਡਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name=":0">{{Cite journal|last=Hasegawa|first=Masami|year=2017|title=Phylogeny mandalas for illustrating the Tree of Life|journal=Molecular Phylogenetics and Evolution|volume=117|pages=168–178|bibcode=2017MolPE.117..168H|doi=10.1016/j.ympev.2016.11.001|pmid=27816710}}</ref> ਮੰਡਲਾ ਇੱਕ ਕਲਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਬੋਧੀ ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਜੋ ਪਹਿਲੀ ਸਦੀ ਬੀ. ਸੀ. ਈ. ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=Exploring the Mandala |url=https://asiasociety.org/exploring-mandala |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200214072436/https://asiasociety.org/exploring-mandala |archive-date=2020-02-14 |access-date=2021-03-15 |website=Asia Society |language=en}}</ref> ਇਹ ਭਾਰਤੀ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ [[ਰੰਗੋਲੀ]] ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵੇਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। == ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ == ਹਾਲ ਹੀ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਤੀਬਰ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਖੋਜਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਜੋ ਪੂਰਬੀ ਵਿਚਾਰ ਅਤੇ ਮੰਡਲ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਮੁਡ਼ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਹੈ ਭਾਰਤ ਦੇ [[ਮਣੀਪੁਰ]] ਦੀ ਘਾਟੀ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਵਿਸ਼ਾਲ ਮੰਡਲਾਂ ਦੀ ਖੋਜ, ਜੋ ਗੂਗਲ ਅਰਥ ਚਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਬਣਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਮਣੀਪੁਰ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ [[ਇੰਫਾਲ]] ਦੇ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਝੋਨੇ ਦੇ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਮਕਲਾਂਗ ਜਿਓਗਲੀਫ ਸ਼ਾਇਦ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਿੱਕਡ਼ ਦਾ ਬਣਿਆ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਮੰਡਲਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਾਈਟ ਦੀ ਖੋਜ 2013 ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਦੀ ਪੂਰੀ ਬਣਤਰ ਸਿਰਫ ਗੂਗਲ ਅਰਥ ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਚਿੱਤਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਸਕਦੀ ਸੀ। ਪੂਰੇ ਝੋਨੇ ਦੇ ਖੇਤ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਥਾਨਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਿਹੂ ਲੌਕੋਨ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨੂੰ ਹੁਣ ਉਸੇ ਸਾਲ ਮਣੀਪੁਰ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਮਾਰਕ ਅਤੇ ਸਥਾਨ ਵਜੋਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਅਤੇ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਈਟ [[ਕਾਂਗਲਾ ਕਿਲ੍ਹਾ|ਕਾਂਗਲਾ]] ਤੋਂ 12 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਹਵਾਈ ਦੂਰੀ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਜੀਪੀਐਸ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕ 24°48' ਉੱਤਰ ਅਤੇ 93°49 'ਪੂਰਬ ਹਨ। ਇਹ ਲਗਭਗ 224,161.45 ਵਰਗ ਮੀਟਰ ਦੇ ਕੁੱਲ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਰਗਾਕਾਰ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਸਮਾਨ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲੇ ਆਇਤਾਕਾਰ 'ਗੇਟ' ਹਨ ਜੋ ਖੱਬੇ ਅਤੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਸਮਾਨ ਪਰ ਛੋਟੇ ਆਇਤਾਕਾਰ 'ਦਰਵਾਜ਼ੇ' ਦੁਆਰਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹਨ। ਵਰਗ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਅੱਠ ਪੱਤੀਆਂ ਵਾਲਾ ਫੁੱਲ ਜਾਂ ਰੇਅਡ-ਤਾਰਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਮਕਲਾਂਗ 'ਸਟਾਰ ਫੋਰਟ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 50,000 ਵਰਗ ਮੀਟਰ ਦੇ ਕੁੱਲ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮਣੀਪੁਰ ਦੀ ਘਾਟੀ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਪੰਜ ਵਿਸ਼ਾਲ ਮੰਡਲਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਵੀ ਗੂਗਲ ਅਰਥ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਪੰਜ ਵਿਸ਼ਾਲ ਮੰਡਲ, ਅਰਥਾਤ, ਸੇਕਮਾਈ ਮੰਡਲ (Sekmai Mandala), ਹੇਯਕਮਾਪਲ ਮੰਡਲ ਅਤੇ ਸੰਗੋਲਮੰਗ ਮੰਡਲ ਇਰਿਲ ਨਦੀ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਕੰਢੇ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਹਨ। 2019 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਮਣੀਪੁਰ ਘਾਟੀ ਤੋਂ ਨੋਂਗ੍ਰੇਨ ਅਤੇ ਕੇਨੋਉ ਵਿਖੇ ਦੋ ਹੋਰ ਕਾਫ਼ੀ ਵੱਡੇ ਮੰਡਲ ਦੇ ਆਕਾਰ ਦੇ ਜਿਓਗਲਾਈਫ ਵੀ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨੋਂਗਰੇਨ ਮੰਡਲਾ ਅਤੇ ਕੇਨੋ ਮੰਡਲਾ ਦੇ ਨਾਮ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ।&nbsp; == ਸਿਆਸਤ ਵਿੱਚ == ਰਾਜਮੰਡਲ (ਜਾਂ ਰਾਜਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ-ਮੰਡਲ) ਦਾ ਘੇਰਾ [[ਭਾਰਤ|ਭਾਰਤੀ]] ਲੇਖਕ ਕੌਟਿਲਯ ਦੁਆਰਾ ਰਾਜਨੀਤੀ ਉੱਤੇ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ, ''[[ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰ (ਪੁਸਤਕ)|ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰ]]'' (ਚੌਥੀ ਸਦੀ ਈ. ਪੂ. ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਸਦੀ ਈ. ਸ. ਪੂ. ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ) ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਰਾਜੇ ਦੇ ਰਾਜ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੋਸਤਾਨਾ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਰਾਜਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref>Singh, Prof. Mahendra Prasad (2011). ''[https://books.google.com/books?id=80q_hd7ASdEC Indian Political Thought: Themes and Thinkers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160610135521/https://books.google.com/books?id=80q_hd7ASdEC|date=2016-06-10}}''. Pearson Education India. {{ISBN|8131758516}}. pp. 11-13.</ref> ਇਤਿਹਾਸਕ, ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ, "ਮੰਡਲਾ" ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਰਵਾਇਤੀ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆਈ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਬਣਤਰਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਰਾਜਾਂ ਦਾ ਸੰਘ ਜਾਂ ਜਾਗੀਰਦਾਰ ਰਾਜਾਂ) ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਨੀਤਕ ਭਾਸ਼ਣ ਤੋਂ ਰਵਾਇਤੀ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ 'ਰਾਜ' ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਬਚਣ ਦੇ ਸਾਧਨ ਵਜੋਂ ਅਪਣਾਇਆ ਸੀ। ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆਈ ਰਾਜ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨਾ ਸਿਰਫ ਚੀਨੀ ਅਤੇ ਯੂਰਪੀਅਨ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਬਲਕਿ ਉਹ ਇੱਕ ਖੇਤਰੀ ਤੌਰ ਤੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਰਾਜ ਦੀਆਂ ਨਿਸ਼ਚਤ ਸਰਹੱਦਾਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਨੌਕਰਸ਼ਾਹੀ ਉਪਕਰਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਪਰ ਉਹ ਕਾਫ਼ੀ ਉਲਟ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਵੱਖ ਹੋ ਗਏਃ ਰਾਜ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਨੂੰ ਇਸ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਦੀ ਬਜਾਏ ਇਸਦੇ ਕੇਂਦਰ ਦੁਆਰਾ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਹ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਏਕੀਕਰਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਈ ਹੋਰ ਸਹਾਇਕ ਰਾਜ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |last=Dellios |first=Rosita |date=2003-01-01 |title=Mandala: from sacred origins to sovereign affairs in traditional Southeast Asia |url=http://epublications.bond.edu.au/cgi/viewcontent.cgi?article=1007&context=cewces_papers&sei-redir=1 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150203095708/http://epublications.bond.edu.au/cgi/viewcontent.cgi?article=1007&context=cewces_papers&sei-redir=1 |archive-date=2015-02-03 |access-date=2011-12-11 |publisher=Bond University Australia}}</ref> ਬਾਗਾਨ, ਅਯੁੱਠਯਾ, ਚੰਪਾ, [[ਖਮੇਰ ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ|ਖਮੇਰ]], [[ਸ਼ਰੀਵਿਜੈ ਰਾਜਵੰਸ਼|ਸ਼੍ਰੀਵਿਜੈ]] ਅਤੇ ਮਜਾਪਹਿਤ ਵਰਗੇ ਸਾਮਰਾਜਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਅਰਥ ਵਿੱਚ "ਮੰਡਲ" ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। == ਆਧੁਨਿਕ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ == ਫੈਸ਼ਨ ਡਿਜ਼ਾਈਨਰ ਮੰਡਲੀ ਮੈਂਡਰੀਲਾ ਨੇ ਇੱਕ ਇੰਟਰਐਕਟਿਵ ਆਰਟ ਇੰਸਟਾਲੇਸ਼ਨ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੰਡਲਾ ਆਫ਼ ਇੱਛਾਵਾਂ (ਬਲੂ ਲੋਟਸ ਵਿੱਸ਼ ਟ੍ਰੀ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸ਼ਾਂਤੀ ਰੇਸ਼ਮ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪੱਖੀ ਟੈਕਸਟਾਈਲ ਸਿਆਹੀ ਵਿੱਚ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਨਵੰਬਰ 2015 ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਘਾਈ ਦੇ ਚਾਈਨਾ ਆਰਟ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਪਹਿਰਾਵੇ ਦਾ ਨਮੂਨਾ ਗੋਲੋਕਾ ਯੰਤਰ ਮੰਡਲ ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਤ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅੱਠ ਪੱਤੀਆਂ ਵਾਲੇ ਕਮਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਮੂਰਤੀ ਦੇ ਕੱਪਡ਼ੇ 'ਤੇ ਇੱਕ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਲਈ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਵੇਗਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸੱਚੇ ਜੀਵਤ ਇੱਛਾ ਦੇ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ।<ref>{{Cite web |date=14 November 2015 |title=China Art Museum in Shanghai - Forms of Devotion |url=http://formsofdevotion.org/china-art-museum-in-shanghai/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161028201126/http://formsofdevotion.org/china-art-museum-in-shanghai/ |archive-date=28 October 2016 |access-date=10 October 2016}}</ref><ref>{{Cite web |date=3 December 2015 |title=Haljinu "Mandala of Desires" dnevno posjećuje čak 30 000 ljudi! |url=http://wall.hr/fashion/izlozena-haljina-mandali-mendrile-hit-je-izlozbe-u-najvecem-kineskom-muzeju/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222120101/http://wall.hr/fashion/izlozena-haljina-mandali-mendrile-hit-je-izlozbe-u-najvecem-kineskom-muzeju/ |archive-date=2015-12-22 |access-date=2015-12-15}}</ref> == ਗੈਲਰੀ == <gallery widths="200" heights="200"> ਤਸਵੀਰ:元_緙絲_須彌山曼陀羅-Cosmological_Mandala_with_Mount_Meru_MET_DP276037.jpg|[https://www.metmuseum.org/art/collection/search/39738 Cosmological mandala with Mount Meru], silk tapestry, China via The Metropolitan Museum of Art ਤਸਵੀਰ:元_緙絲大威德金剛曼陀羅-Vajrabhairava_Mandala_MET_DT841.jpg|[https://www.metmuseum.org/art/collection/search/37614 Vajrabhairava mandala], silk tapestry, China via The Metropolitan Museum of Art ਤਸਵੀਰ:Sri_Yantra_256bw.gif|A diagramic drawing of the Sri Yantra, showing the outside square, with four T-shaped gates, and the central circle ਤਸਵੀਰ:Vishnu_Mandala.jpg|[[ਵਿਸ਼ਨੂੰ|Vishnu]] Mandala(Traditionally found in [[ਨੇਪਾਲ|Nepal]]) ਤਸਵੀਰ:Painted_19th_century_Tibetan_mandala_of_the_Naropa_tradition,_Vajrayogini_stands_in_the_center_of_two_crossed_red_triangles,_Rubin_Museum_of_Art.jpg|Painted 19th century [[ਤਿੱਬਤ|Tibetan]] mandala of the Naropa tradition, Vajrayogini stands in the center of two crossed red triangles, Rubin Museum of Art ਤਸਵੀਰ:Medicine_Buddha_painted_mandala_with_goddess_Prajnaparamita_in_center,_19th_century,_Rubin.jpg|Painted [[ਭੂਟਾਨ|Bhutanese]] Medicine Buddha mandala with the goddess Prajnaparamita in center, 19th century, Rubin Museum of Art ਤਸਵੀਰ:Mandala_of_the_Six_Chakravartins.JPG|Mandala of the Six Chakravartins ਤਸਵੀਰ:Vajravarahi_Mandala.jpg|Vajravarahi mandala ਤਸਵੀਰ:Sankhitta_Sangheyani_Cosmography.jpg|[[ਜੈਨ ਧਰਮ|Jain]] cosmological diagrams and text. ਤਸਵੀਰ:Mandala_Golden_Flower_Jung.JPG|Mandala painted by a patient of Carl Jung ਤਸਵੀਰ:Mahavra_1900_art.jpg|[[ਜੈਨ ਧਰਮ|Jain]] picture of [[ਭਗਵਾਨ ਮਹਾਵੀਰ|Mahavira]] ਤਸਵੀਰ:Kalachakra_mandala_in_a_special_glass_pavilion.jpg|Kalachakra mandala in a special glass pavilion. Buddhist pilgrims bypass the pavilion in a clockwise direction three times. Buryatiya, July 16, 2019 ਤਸਵੀਰ:Maitighar_Mandala.jpg|Mandala in Maitighar, Kathmandu, Nepal </gallery> == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ ==  {{Reflist}}{{TibetanBuddhism}}{{Buddhism topics}}{{Rigveda}} {{Authority control}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਣ-ਸਮੀਖਿਆ ਅਨੁਵਾਦਾਂ ਵਾਲੇ ਸਫ਼ੇ]] 4gweyqvavggqlvxcltb08uphomoucju 0 185895 842308 752580 2026-07-10T19:21:04Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842308 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Why_I_Flipped_My_High_School.webm|thumbtime=2:08|thumb|ਮਿਸ਼ੀਗਨ, ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਕਲਿੰਟੋਂਡੇਲ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਕਲਾਸਰੂਮ ਦੀ ਪਡ਼੍ਹਾਈ]] ਇੱਕ '''ਫਲਿੱਪਡ ਕਲਾਸਰੂਮ''' ਇੱਕ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਰਣਨੀਤੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦੀ [[ਮਿਸ਼ਰਤ ਸਿੱਖਿਆ]] ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਪੜ੍ਹਨ ਅਤੇ ਕਲਾਸ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਲਾਈਵ ਸਮੱਸਿਆ ਦੇ ਹੱਲ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਕੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਅਤੇ ਸਿੱਖਣ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |last=Iacopo Falciani |year=2020 |title=Flipped classroom |url=https://www.teacheracademy.eu/course/flipped-classroom/ |access-date=2022-12-16 |website=Europass Teacher Academy}}</ref> ਇਹ ਵਿਦਿਅਕ ਸ਼ੈਲੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਕਲਾਸਰੂਮ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹੋਮਵਰਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਫ਼ਲਿੱਪਡ ਕਲਾਸਰੂਮ ਦੇ ਨਾਲ, ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਔਨਲਾਈਨ ਲੈਕਚਰ ਦੇਖਦੇ ਹਨ, ਔਨਲਾਈਨ ਵਿਚਾਰ ਵਟਾਂਦਰੇ ਵਿੱਚ ਸਹਿਯੋਗ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਘਰ ਵਿੱਚ ਖੋਜ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਇੱਕ ਸਲਾਹਕਾਰ ਦੇ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਨਾਲ ਕਲਾਸਰੂਮ ਵਿੱਚ ਸੰਕਲਪਾਂ ਨੂੰ ਸਰਗਰਮੀ ਨਾਲ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਲਾਸਰੂਮ ਦੀ ਰਵਾਇਤੀ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਅਧਿਆਪਕ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਪਾਠ ਦਾ ਆਗੂ, ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਕਲਾਸ ਦੀ ਮਿਆਦ ਦੌਰਾਨ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਾ ਮੁੱਢਲਾ ਪ੍ਰਸਾਰਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਧਿਆਪਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਫੀਡਬੈਕ ਲਈ ਸਿੱਧੇ ਅਧਿਆਪਕ ਨੂੰ ਭੇਜਦੇ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਰਵਾਇਤੀ ਸਿੱਖਿਆ ਸੰਬੰਧੀ ਮਾਡਲ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਪਾਠਾਂ ਦੀ ਲੈਕਚਰ-ਸ਼ੈਲੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀਆਂ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸੁਤੰਤਰ ਤੌਰ' ਤੇ ਜਾਂ ਛੋਟੇ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਰਜ ਕਾਰਜਾਂ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਅਧਿਆਪਕ ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਧਿਆਪਕ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਕਲਾਸ ਦੀ ਚਰਚਾ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਗੱਲਬਾਤ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|last=Ryback|first=D.|last2=Sanders|first2=J.|year=1980|title=Humanistic versus traditional teaching styles and student satisfaction|journal=Journal of Humanistic Psychology|volume=20|issue=87|pages=87–90|doi=10.1177/002216788002000106}}</ref> ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ, ਅਧਿਆਪਨ ਦੀ ਇਸ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਪਾਠ ਪੁਸਤਕਾਂ ਤੋਂ ਪਡ਼੍ਹਨ ਜਾਂ ਕੰਮ ਕਰਕੇ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨ ਦੇ ਘਰ ਦੇ ਕੰਮ ਦੇਣਾ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਉਦਾਹਰਣ ਲਈ, ਸਮੱਸਿਆ ਸੈੱਟਾਂ ਉੱਤੇ।<ref>{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/local/education/the-flip-turning-a-classroom-upside-down/2012/06/03/gJQAYk55BV_story.html|title=The flip: Turning a classroom upside down|last=Strauss|first=Valerie|date=3 June 2012|work=The Washington Post}}</ref> == ਇਤਿਹਾਸ == ਸੋਵੀਅਤ ਸੰਘ ਦੀ ਅਕਾਦਮਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਅਕੈਡਮੀ ਦੀ ਮੈਂਬਰ, ਮਿਲਿਤਸਾ ਨੇਚਕੀਨਾ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 1984 ਵਿੱਚ ਫਲਿੱਪ ਕੀਤੇ ਕਲਾਸਰੂਮ ਮਾਡਲ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਰੱਖਿਆ ਸੀ। 1980 ਅਤੇ 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ, ਰੂਸ ਵਿੱਚ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੇ ਇਸ ਸਿੱਖਿਆ ਸੰਬੰਧੀ ਰਣਨੀਤੀ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। "... ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪਾਠ ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਖੁਦਮੁਖਤਿਆਰੀ ਪਡ਼੍ਹਨ ਤੋਂ ਨਵੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਕੱractਣ ਦਿਓ, ਜੋ ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਬਣਾਈ ਗਈ ਹੈ. ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ 'ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਦਿਓ, ਫਿਰ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਪਕ ਨਾਲ ਇਸ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕਰੋ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸੰਯੁਕਤ ਸਿੱਟੇ' ਤੇ ਪਹੁੰਚੋ।<ref>{{Cite journal|last=Nechkina|first=Militsa|year=1984|title=Increasing the effectiveness of a lesson|journal=Communist|volume=|issue=2|pages=51|doi=}}</ref> 1993 ਵਿੱਚ, ਐਲੀਸਨ ਕਿੰਗ ਨੇ "ਫਰੌਮ ਸੇਜ ਆਨ ਦ ਸਟੇਜ ਟੂ ਗਾਈਡ ਆਨ ਦ ਸਾਈਡ" ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸੰਚਾਰ ਦੀ ਬਜਾਏ ਅਰਥ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਲਈ ਕਲਾਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਇੱਕ ਕਲਾਸਰੂਮ ਨੂੰ "ਫਲਿੱਪ" ਕਰਨ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਨੂੰ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਹੀਂ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ, ਕਿੰਗ ਦੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਸਰਗਰਮ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ ਵਿਦਿਅਕ ਜਗ੍ਹਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੇਣ ਲਈ ਇੱਕ ਉਲਟ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|last=King|first=Alison|year=1993|title=From sage on the stage to guide on the side|url=https://archive.org/details/sim_college-teaching_winter-1993_41_1/page/n30|journal=College Teaching|volume=41|issue=1|pages=30–35|doi=10.1080/87567555.1993.9926781}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} db7wayy2c7tksq43z6o9mk0af6893hn 0 185904 842321 753118 2026-07-10T19:38:27Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842321 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer | name = ਛਾਇਆ ਦਾਤਾਰ | image = | image_size = | caption = | pseudonym = | birth_name = | birth_date = 1944 | birth_place = [[ਭਾਰਤ]] | death_date = | death_place = | occupation = ਕਾਰਕੁਨ, ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਨਾਰੀਵਾਦੀ | nationality = ਭਾਰਤੀ | period = | genre = | subject = | movement = | website = }} '''ਛਾਇਆ ਦਾਤਾਰ''' (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ: Chhaiya Datar) (ਜਨਮ 1944) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਕਾਰਕੁਨ, ਲੇਖਕ ਅਤੇ [[ਨਾਰੀਵਾਦ|ਨਾਰੀਵਾਦੀ]] ਹੈ। ਦਾਤਾਰ [[ਮਰਾਠੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਮਰਾਠੀ]] ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖਦਾ ਹੈ। == ਕਰੀਅਰ == ਦਾਤਾਰ ਨੇ ਇੱਕ ਘਰੇਲੂ ਔਰਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਲਿਖਣਾ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਸਰਗਰਮ ਹੋਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।<ref name="Tharu 1993">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=OjZYf9Xf9bcC&dq=%22chhaya%20datar%22&pg=PA495|title=Women Writing in India: The twentieth century|last=Tharu|first=Susie J.|last2=Lalita|first2=Ke|publisher=The Feminist Press at The City University of New York|year=1993|isbn=978-1558610293|location=New York|pages=495|language=en}}</ref> ਉਸ ਨੇ [[ਮਰਾਠੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਮਰਾਠੀ]] ਵਿੱਚ ਲਘੂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ, ''ਗੋਸ਼ਟਾ ਸਾਦੀ'' ''ਸਰਲ ਸੋਫ਼ੀ'' 1972 ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਦੂਜਾ, ਵਰਤੂਲਾਚ ਐਂਟੀ 1977 ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ। ਉਹ [[ਮੁੰਬਈ|ਬੰਬਈ]] ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਸਮੂਹ ਦੀ ਸੰਸਥਾਪਕ ਵੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਟ੍ਰੀ ਉਵਾਚ (ਏ ਵੂਮਨ ਸੈਦ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਆਪਣੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਮੁੱਦਿਆਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲੱਗੀ।ਨੀਦਰਲੈਂਡਜ਼ ਵਿੱਚ ਪਡ਼੍ਹਨ ਲਈ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਨੇ 1981 ਵਿੱਚ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਸੋਸ਼ਲ ਸਟੱਡੀਜ਼ ਆਫ ਰੋਟਰਡੈਮ ਵਿੱਚ ਮਾਸਟਰ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਭਾਰਤ ਵਾਪਸ ਆਈ ਅਤੇ ਹਿੰਸਾ ਵਿਰੋਧੀ ਸਮੂਹ ਫੋਰਮ ਅਗੇਂਸਟ ਰੇਪ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। ਸੰਨ 1988 ਵਿੱਚ ਉਹ ਟਾਟਾ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਸੋਸ਼ਲ ਸਾਇੰਸਿਜ਼ ਵਿੱਚ ਮਹਿਲਾ ਅਧਿਐਨ ਲੈਕਚਰਾਰ ਬਣ ਗਈ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਐਸਐਨਡੀਟੀ ਮਹਿਲਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਪੀਐਚਡੀ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਟਾਟਾ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਵਿੱਚ ਮਹਿਲਾ ਅਧਿਐਨ ਵਿਭਾਗ ਦੀ ਮੁਖੀ ਬਣ ਗਈ।<ref name="DNA">{{Cite web |date=19 November 2013 |title=Power of a Woman Personified |url=https://www.dnaindia.com/lifestyle/grandeur-power-of-a-woman-personified-1030109 |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20230519154505/https://www.dnaindia.com/lifestyle/grandeur-power-of-a-woman-personified-1030109 |archive-date=19 May 2023 |access-date=19 May 2023 |website=dnaindia.com |publisher=[[Zee Media Corporation]] |location=Mumbai, India}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://indianexpress.com/article/cities/pune/recalls-association-maria-mies-german-sociologist-ecofeminist-died-8614877/|title=Pune Recalls Association with Maria Mies, German Sociologist and Ecofeminist Who Died at 92|last=Mascarenhas|first=Anuradha|date=17 May 2023|work=[[The Indian Express]]|access-date=19 May 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230518025258/https://indianexpress.com/article/cities/pune/recalls-association-maria-mies-german-sociologist-ecofeminist-died-8614877/|archive-date=18 May 2023|location=Mumbai, India}}</ref> ਵੇਜਿੰਗ ਚੇਂਜ ਵਿੱਚਃ ਨਿਪਾਨੀ ਆਰਗੇਨਾਈਜ਼ ਵਿੱਚ ਮਹਿਲਾ ਤੰਬਾਕੂ ਵਰਕਰਜ਼ (1989) ਦਾਤਾਰ ਨੇ ਸਿਗਰਟ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਨਿਪਾਨੀ ਵਿੱਚ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਨਿਆਂ ਦੋਵਾਂ ਲਈ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ।<ref name="Mohanty 1995">{{Cite journal|last=Mohanty|first=Chandra Talpade|date=Summer 1995|title=Book Reviews|url=https://archive.org/details/sim_signs_summer-1995_20_4/page/1058|journal=Signs: Journal of Women in Culture and Society|volume=20|issue=4|pages=1058–1061|doi=10.1086/495039}}</ref> ''ਚਿੰਨ੍ਹ'' ਵਿੱਚ, ਸਮੀਖਿਅਕ ਚੰਦਰ ਤਲਪਡ਼ੇ ਮੋਹੰਤੀ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦਾਤਾਰ ਦੀ ਵੇਜਿੰਗ ਚੇਂਜ "ਔਰਤ ਕਾਮਿਆਂ ਦੇ ਬੀਡ਼ੀ (ਹੱਥ ਨਾਲ ਘੁਮਾਈ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਸਿਗਰੇਟ) ਦੇ ਸੰਗਠਨਾਤਮਕ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਇੱਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਹੈ।" ਆਪਣੀ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ ਕਹਾਣੀ, ਇਨ ਸਰਚ ਆਫ਼ ਮਾਈਸੈੱਲਫ ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਪਣੇ ਖੁਦ ਦੇ ਤਜ਼ਰਬਿਆਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਖੁਦ ਦੇ ਕਬਾਇਲੀ ਸਥਾਨ ਨਾਲ ਸੰਚਾਰ ਕਰਨ ਨਾਲ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।[1]<ref name="Ghosh 2004">{{Cite book|title=New Lights on Indian Women Novelists in English|last=Ghosh|first=Anita|publisher=Sarup & Sons|year=2004|isbn=978-8176254779|editor-last=Prasad|editor-first=Amar Nath|location=New Delhi|pages=260–261|language=en|chapter=Woman on Top: A Study of Feministic Consciousness of Modern Indian Women Novelists|chapter-url=https://books.google.com/books?id=GMvIZq8JnasC&dq=%22chhaya%20datar%22&pg=PA261}}</ref> ਉਹ ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਕਬਾਇਲੀ ਔਰਤਾਂ ਆਪਣੇ ਤਜ਼ਰਬੇ ਸਾਂਝੇ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਲੱਭਦੀਆਂ ਹਨ।[2] ਦਾਤਾਰ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ [[ਦਲਿਤ ਨਾਰੀਵਾਦ]] ਬਾਰੇ ਵੀ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=https://warwick.ac.uk/fac/soc/law/elj/lgd/2007_1/chigateri|title=Articulations of Injustice and the Recognition-Redistribution Debate: Locating Caste, Class and Gender in Paid Domestic Work in India|last=Chigateri|first=Shraddha|date=January 2007|work=Law, Social Justice and Global Development Journal|access-date=November 4, 2023}}</ref> ਦਾਤਾਰ ''ਸਮਕਾਲੀ ਸਮਾਜ ਸ਼ਾਸਤਰ'', ''ਇੰਡੀਅਨ ਜਰਨਲ ਆਫ਼ ਜੈਂਡਰ ਸਟੱਡੀਜ਼'', ''ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਹਫ਼ਤਾਵਾਰੀ,'' ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਮੈਨ ਅਗੇਂਸਟ ਹਿੰਸਾ ਅਤੇ ਦੁਰਵਿਵਹਾਰ (ਐਮਏਵੀਏ) ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਜਰਨਲ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|last=Datar|first=Chhaya|date=1988|title=Early FlushA Decade of Women's Movement in India: Collection of Papers Presented at a Seminar Organized by Research Centre for Women's Studies, S.N.D.T. University, Bombay, coordinated by DesaiNeera. Bombay: Himalaya Publishing House|journal=Contemporary Sociology: A Journal of Reviews|language=en|volume=33|issue=6|pages=642–645|doi=10.1177/009430610403300605|issn=0094-3061}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Datar|first=Chhaya|last2=Prakash|first2=Aseem|date=September 2001|title=Engendering Community Rights: A Case for Women's Access to Water and Wasteland|journal=Indian Journal of Gender Studies|volume=8|issue=2|pages=223–246|doi=10.1177/097152150100800205}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Datar|first=Chhaya|date=2007|title=Failure of National Rural Employment Guarantee Scheme in Maharashtra|journal=Economic and Political Weekly|volume=42|issue=34|pages=3454–3457|jstor=4419939}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Datar|first=Chhaya|date=1999|title=Non-Brahmin Renderings of Feminism in Maharashtra: Is It a More Emancipatory Force?|journal=Economic and Political Weekly|volume=34|issue=41|pages=2964–2968|jstor=4408509}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.highbeam.com/doc/1P3-2489514511.html|title=Diwali men's magazine invites contributions from women|date=20 October 2011|work=Hindustan Times|access-date=10 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180811032435/https://www.highbeam.com/doc/1P3-2489514511.html|archive-date=11 August 2018|via=HighBeam Research}}</ref> ਉਸ ਨੇ [[ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਹਿਲਾ ਦਿਵਸ]] 2017 'ਤੇ ''ਤਾਰੀਹੀ ਸ਼ੇਸ਼'' ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite news|url=https://www.mumbailive.com/en/entertainment/book-launching-of-tarihi-sheshprashna-at-dadar-8858|title=Chhaya Datar unveils her new book|date=2017|work=Mumbai Live|access-date=2018-08-09|language=en}}</ref> == ਚੁਨਿੰਦਾ ਪੁਸਤਕ ਸੂਚੀ == * {{Cite book|title=Goshṭa sādhī, saraḷa, sopī|publisher=Menakā Prakāśana|year=1973|location=Pune|language=mr|oclc=31095346}} * {{Cite book|title=Mītaruṇī|publisher=Abhinava Prakāśana|year=1979|location=Mumbai|language=mr|oclc=499533971}} * {{Cite book|title=Waging Change: Women Tobacco Workers in Nipani Organize|url=https://archive.org/details/wagingchangewome0000data|publisher=Kali for Women|year=1989|isbn=978-8185107110|location=New Delhi}} == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|30em}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਰਾਠੀ ਲੇਖਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਮਹਿਲਾ ਨਾਰੀਵਾਦੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਲੇਖਿਕਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1944]] 0c3cz4prg9jf5ozzehx0w7ux5sfxytj 0 185934 842314 757255 2026-07-10T19:28:45Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842314 wikitext text/x-wiki '''ਮੁਹਾਰਤ ਨਾਲ ਸਿੱਖਣਾ''' (ਜਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, " '''ਮੁਹਾਰਤ ਲਈ ਸਿੱਖਣਾ'''" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ; "'''ਮੁਹਾਰਤ ਅਧਾਰਿਤ ਸਿਖਲਾਈ'''" ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਇੱਕ ਸਿੱਖਿਆ ਸੰਬੰਧੀ ਰਣਨੀਤੀ ਅਤੇ [[ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ|ਵਿੱਦਿਅਕ ਦਰਸ਼ਨ]] ਹੈ, ਜੋ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਰਸਮੀ ਤੌਰ 'ਤੇ 1968<ref name="Bloom1968" /> ਵਿੱਚ [[ਬੈਂਜਾਮਿਨ ਬਲੂਮ]] ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਮੁਹਾਰਤ ਨਾਲ ਸਿੱਖਣਾ ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਅਗਲੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸਿੱਖਣ ਲਈ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪੂਰਵ ਲੋੜੀਂਦੇ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਮੁਹਾਰਤ ਦਾ ਇੱਕ ਪੱਧਰ (ਜਿਵੇਂ, ਗਿਆਨ ਟੈਸਟ ਵਿੱਚ 90%) ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਟੈਸਟ ਵਿੱਚ ਮੁਹਾਰਤ ਹਾਸਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਉਹ ਵਿਸ਼ਾ ਵਸਤੂ ਸਿੱਖਣ ਅਤੇ ਸਮੀਖਿਆ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਵਾਧੂ ਸਹਾਇਤਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਦੁਬਾਰਾ ਟੈਸਟ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਚੱਕਰ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਜਾਰੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਸਿਖਿਆਰਥੀ ਮੁਹਾਰਤ ਹਾਸਲ ਨਹੀਂ ਕਰ ਲੈਂਦੇ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਹ ਅਗਲੇ ਪੜਾਅ 'ਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਮੱਗਰੀ ਦਾ ਅਧਿਐਨ, ਇੱਕ ਸਵੈ-ਰਫ਼ਤਾਰ ਔਨਲਾਈਨ ਸਿੱਖਣ ਦੇ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਉਹ ਗਲਤੀਆਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਸਿਸਟਮ ਸਮਝਦਾਰੀ ਨਾਲ ਸਪੱਸ਼ਟੀਕਰਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੰਧਿਤ ਭਾਗਾਂ 'ਤੇ ਮੁੜ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਫਿਰ ਇੱਕੋ ਸਮੱਗਰੀ 'ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਚੱਕਰ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਦੁਹਰਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਹ ਸਥਾਪਿਤ ਮੁਹਾਰਤ ਦੀ ਸਰਦਲ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ। ਸਬੰਧਿਤ ਸਮੱਗਰੀ ਉੱਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਉਹ ਸਿੱਖਣ ਦੇ ਅਗਲੇ ਮੋਡਿਊਲ, ਮੁਲਾਂਕਣ, ਜਾਂ ਪ੍ਰਮਾਣੀਕਰਨ ਵੱਲ ਅੱਗੇ ਵਧ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਨਿਪੁੰਨਤਾ-ਅਧਾਰਿਤ ਸਿੱਖਣ ਦੇ ਢੰਗ ਇਸ ਗੱਲ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹਰੇਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਸਮੱਗਰੀ ਵਿੱਚ ਮੁਹਾਰਤ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹਦਾਇਤਾਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਅਧਿਆਪਨ ਦੇ ਟਕਸਾਲੀ ਮਾਡਲਾਂ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟ ਹੈ ਜੋ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖੋ ਵੱਖਰੀਆਂ ਯੋਗਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀਆਂ ਵਿਲੱਖਣ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਬਰਾਬਰ ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਵੰਡ 'ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮੁਹਾਰਤ ਨਾਲ ਸਿੱਖਣ ਪਰਿਪੇਖ ਨੂੰ ਬਦਲਦਾ ਹੈ, ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀਆਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰੂਨੀ ਕਾਬਲੀਅਤ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਮੁਹਾਰਤ ਨਾਲ ਸਿੱਖਣ ਲਈ ਕੰਮ ਕਾਫ਼ੀ ਸਮਾਂ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਸਿੱਖਿਆ ਸੰਬੰਧੀ ਰਣਨੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਸਾਰੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਿੱਖਣ ਦੇ ਇੱਕੋ ਪੱਧਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਣ। ਇਹ ਮੰਨਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਬਾਲਗ ਸਿਖਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਨਿਰਪੱਖ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਦਮਨਕਾਰੀ ਸਿੱਖਣ ਦੇ ਤਜਰਬੇ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਅਨੁਕੂਲਿਤ ਹਦਾਇਤਾਂ ਅਤੇ ਮੁਲਾਂਕਣਾਂ ਤੋਂ ਲਾਭ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਸਿਖਿਆਰਥੀ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਪਹੁੰਚ [[ਬਾਲਗ਼ ਸਿੱਖਿਆ ਸ਼ਾਸਤਰ]] ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਮੇਲ ਖਾਂਦੀ ਹੈ।<ref name="Bloom1981"/><ref name="Levine1985"/> ਇਸਦੀ ਧਾਰਨਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ, ਮੁਹਾਰਤ ਨਾਲ ਸਿੱਖਣ ਨੂੰ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਥਾਪਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ੀਲਤਾ ਸਿਖਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਪਾਠਕ੍ਰਮ ਦੀ ਗਤੀ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਫੀਡਬੈਕ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref name=":1">{{Cite journal |last1=Winget |first1=Marshall |last2=Persky |first2=Adam M. |date=2022-01-13 |title=A Practical Review of Mastery Learning |journal=American Journal of Pharmaceutical Education |volume=86 |issue=10 |pages=8906 |doi=10.5688/ajpe8906 |pmid=35027359 |pmc=10159400 |issn=0002-9459|doi-access=free }}</ref> ਪਰਖ ਪਰੀਖਿਆ ਭਾਵੇਂ ਸਥਾਨਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਤੌਰ 'ਤੇ।<ref name=":1" /> == ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ == ਮੁਹਾਰਤ ਅਧਾਰਤ ਸਿਖਲਾਈ ਸਮੂਹ-ਅਧਾਰਿਤ, ਵਿਅਕਤੀਗਤ, ਅਧਿਆਪਨ ਅਤੇ ਅਧਿਐਨ ਦੀਆਂ ਰਣਨੀਤੀਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਹੈ ਜੋ ਇਸ ਪੂਰਵ ਕਥਿਤ ਤੱਥ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੈ ਕਿ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਇੱਕ ਦਿੱਤੇ ਕਾਰਜ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਉੱਚ ਪੱਧਰ ਦੀ ਸਮਝ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਗੇ ਜੇਕਰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਸਮਾਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="Anderson1975"/> === ਪ੍ਰੇਰਣਾ === ਮੁਹਾਰਤ ਨਾਲ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਔਸਤ ਸਕੂਲ ਦੇ ਕਲਾਸ ਰੂਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਲਈ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਅੰਤਰ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਤੋਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। 1960 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੌਰਾਨ [[ਜੌਨ ਬੀ ਕੈਰੋਲ|ਜੌਨ ਬੀ. ਕੈਰੋਲ]] ਅਤੇ [[ਬੈਂਜਾਮਿਨ ਐਸ ਬਲੂਮ|ਬੈਂਜਾਮਿਨ ਐਸ. ਬਲੂਮ]] ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ, ਜੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇ ਲਈ ਰੁਚੀ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੇਕਰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਕਸਾਰ ਸਿੱਖਿਆ (ਗੁਣਵੱਤਾ ਅਤੇ ਸਿੱਖਣ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ) ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਪੱਧਰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵੱਖਰਾ ਵੱਖਰਾ ਹੋਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਹੇਠਾਂ ਦਰਸਾਏ ਅਨੁਸਾਰ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ: [[ਤਸਵੀਰ:Uniform_Instruction.svg|alt=Comparison between normal curve for aptitude and normal curve for achievement after learning|center|frameless| ਯੋਗਤਾ ਲਈ ਆਮ ਵਕਰ ਅਤੇ ਸਿੱਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਆਮ ਵਕਰ ਵਿਚਕਾਰ ਤੁਲਨਾ]]ਮੁਹਾਰਤ ਅਧਾਰਿਤ ਸਿੱਖਣ ਪਹੁੰਚ ਇਹ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਕਰਦੀ ਹਨ ਕਿ, ਜੇਕਰ ਹਰੇਕ ਸਿਖਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਅਧਿਆਪਨ ਦੀ ਸਰਵੋਤਮ ਗੁਣਵੱਤਾ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਲੋੜ ਅਨੁਸਾਰ ਸਿੱਖਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮੁਹਾਰਤ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦੀ ਉਮੀਦ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਵੇਗਾ: [[ਤਸਵੀਰ:Optimal_instruction.svg|center|frameless|Comparison between normal curve for aptitude and normal curve for achievement after optimal learning]]ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਅਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰੇਡ ਦੇਣ ਲਈ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ [[ਸਧਾਰਣ ਕਰਵ]] ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਬਲੂਮ ਨੇ ਇਸ ਵਰਤੋਂ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦੀ ਇਸ ਧਾਰਣਾ ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੁਝ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਫਲ ਹੋਣਗੇ ਜਦੋਂ ਕਿ ਦੂਸਰੇ ਨਹੀਂ ਹੋਣਗੇ। ਬਲੂਮ ਨੇ ਇਸ ਪੱਖ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ ਹੈ ਕਿ, ਜੇ ਸਿੱਖਿਅਕ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹਨ, ਤਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੀ ਵੰਡ ਸਧਾਰਣ ਕਰਵ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਵੱਖਰੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਬਲੂਮ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਵਜੋਂ ਮਾਸਟਰੀ ਲਰਨਿੰਗ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਕੀਤਾ। ਉਸਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ ਕਿ ਉਸਦੀ ਪਹੁੰਚ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ, ਬਹੁਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ (90 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਤੋਂ ਵੱਧ) ਸਫਲ ਅਤੇ ਫਲਦਾਇਕ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਗੇ।<ref name="Bloom1968"> {{cite conference | last1 = Bloom | first1 = Benjamin S. | title = UCLA - CSEIP - Evaluation Comment | contribution = Learning for Mastery | volume = 1 | number = 2 | date = March 1968 | contribution-url = http://www.researchforteachers.org.uk/sites/default/files/Docs/Bloom%20(1968)%20Learning%20for%20Mastery_0.pdf }} </ref> ਇੱਕ ਵਾਧੂ ਫਾਇਦੇ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਮਾਸਟਰੀ ਲਰਨਿੰਗ ਨੂੰ ਆਮ ਕਲਾਸ ਰੂਮ ਵਿਧੀਆਂ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਕੀਤੇ ਜਾਣ 'ਤੇ ਸਿੱਖੇ ਗਏ ਵਿਸ਼ੇ ਪ੍ਰਤੀ ਵਧੇਰੇ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਰੁਚੀ ਅਤੇ ਰਵੱਈਆ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਵੀ ਸੋਚਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name= Block1971 /> === ਸਬੰਧਤ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ === [[ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਹਦਾਇਤ|ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਹਦਾਇਤਾਂ]]-- ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਹਦਾਇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁਹਾਰਤ ਨਾਲ ਸਿੱਖਣ ਦੇ ਕੁਝ ਤੱਤ ਸਮਾਨ ਹਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਉਹਨਾਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਹਾਇਤਾ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਨਾਲ ਅਧਿਕਤਮ ਅਧਿਆਪਨ ਸੰਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ; ਵਧੇਰੇ ਸਮਰੱਥ ਜਾਂ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਦੂਜਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦੇਣ ਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਸਮੂਹ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। [[ਬਲੂਮ ਦੀ 2 ਸਿਗਮਾ ਸਮੱਸਿਆ|ਬਲੂਮ ਦੀ 2 ਸਿਗਮਾ ਸਮੱਸਿਆ--]] ਬਲੂਮ ਦੀ 2 ਸਿਗਮਾ ਸਮੱਸਿਆ ਇੱਕ ਵਿਦਿਅਕ ਵਰਤਾਰਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਔਸਤ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੇ ਇੱਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਇੱਕ ਅਧਿਆਪਕ ਦਾ (ਮੁਹਾਰਤ ਸਿੱਖਣ ਦੀਆਂ ਤਕਨੀਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ) ਸਮੱਗਰੀ ਨੂੰ ਸਿਖਣ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਬਿਹਤਰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਜੋ ਰਵਾਇਤੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਸਿੱਖਦੇ ਹਨ। [[ਯੋਗਤਾ-ਅਧਾਰਤ ਸਿਖਲਾਈ]] ਪੂਰਵ ਨਿਰਧਾਰਤ ਯੋਗਤਾਵਾਂ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਸਿੱਖਣ ਦੇ ਮੁਲਾਂਕਣ ਲਈ ਇੱਕ ਢਾਂਚਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੁਹਾਰਤ ਨਾਲ ਸਿੱਖਣ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।<ref name=":0">{{Cite book|last1=Sturgis|first1=Chris|url=https://aurora-institute.org/wp-content/uploads/Quality-Principles-Book.pdf|title=Quality Principles for Competency-Based Education|last2=Casey|first2=Katherine|publisher=iNACOL|year=2018|isbn=978-0-692-17514-9|location=Vienna, VA}}</ref> == ਇਤਿਹਾਸ == 1920 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਵਿੱਚ ਮੁਹਾਰਤ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਦੋ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਹੋਈਆਂ: ਇੱਕ ਵਿਨੇਟਕਾ ਯੋਜਨਾ, [[ਕਾਰਲਟਨ ਵਾਸ਼ਬਰਨ]] ਅਤੇ ਸਹਿਯੋਗੀਆਂ ਦੁਆਰਾ, ਅਤੇ ਦੂਜੀ, ਇੱਕ ਹੋਰ ਪਹੁੰਚ [[ਹੈਨਰੀ ਸੀ ਮੋਰੀਸਨ|ਹੈਨਰੀ ਸੀ. ਮੌਰੀਸਨ]] ਦੁਆਰਾ, [[ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ ਸ਼ਿਕਾਗੋ ਲੈਬਾਰਟਰੀ ਸਕੂਲ|ਸ਼ਿਕਾਗੋ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਸਕੂਲ]] ਵਿੱਚ। ਇਹਨਾਂ ਦੋਵੇਂ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਨੂੰ ਸਕੂਲ ਦੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀਆਂ ਜਿੱਥੇ ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਸ਼ਾ ਸਿੱਖਣ ਉੱਤੇ ਲਾਏ ਸਮੇਂ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਖਾਸ ਸਿੱਖਣ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁਹਾਰਤ ਹਾਸਲ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਏ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਤਕਨੀਕਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਕਾਰਨ ਫਿੱਕੇ ਪੈ ਗਏ, ਜਿਨ੍ਹਾ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਨਾਲ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਫਲ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ।<ref name="Block1971"/> ਮੁਹਾਰਤ ਸਿੱਖਣ ਦਾ ਵਿਚਾਰ 1950 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਖੀਰ ਅਤੇ 1960 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਗ੍ਰਾਮਡ ਹਿਦਾਇਤਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਪੱਖ ਵਜੋਂ ਮੁੜ ਉੱਭਰਿਆ।<ref name="Block1971"/> ਇਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਤਕਨੀਕ ਸੀ ਜੋ ਕਿ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰਨ ਲਈ [[ਬੀ ਐਫ ਸਕਿਨਰ]] ਦੁਆਰਾ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਸੀ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਵਹਾਰ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ, ਭਾਵੇਂ ਕਿੰਨੀ ਵੀ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਘੱਟ-ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਭਾਗਾਂ ਦੇ ਵਿਹਾਰਾਂ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਨੂੰ ਸਿੱਖਣ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।<ref name="Skinner1954"/> ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ, [[ਜੌਨ ਬੀ ਕੈਰੋਲ|ਜੌਨ ਬੀ. ਕੈਰੋਲ]] ਆਪਣੇ '''ਸਕੂਲ ਲਰਨਿੰਗ ਦੇ ਮਾਡਲ''' 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਹ ਇੱਕ ਸੰਕਲਪਿਕ ਪੈਰਾਡਾਈਮ ਹੈ ਜੋ ਸਕੂਲ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਾਰਕਾਂ ਦੀ ਰੂਪਰੇਖਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਾਰਕ ਕਿਵੇਂ ਪਰਸਪਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ।<ref name="Carroll1963"/> ਕੈਰੋਲ ਦਾ ਮਾਡਲ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਸਿੱਖਣ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਪਿਛਲੇ ਕੰਮ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਪਾਇਆ ਕਿ ਇੱਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੀ ਇੱਕ ਭਾਸ਼ਾ ਲਈ ਯੋਗਤਾ ਨਾ ਸਿਰਫ ਉਸ ਪੱਧਰ ਦੀ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਤੱਕ ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ, ਬਲਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਦਿੱਤੇ ਪੱਧਰ ਤੱਕ ਸਿੱਖਣ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਵੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਕੈਰੋਲ ਫਿਰ ਸੁਝਾਅ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਯੋਗਤਾਵਾਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖਾਸ ਪੱਧਰ ਤੱਕ (ਆਦਰਸ਼ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ) ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਸਿੱਖਣ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਨੂੰ ਮਾਪਣ ਦਾ ਇੱਕ ਤਰੀਕਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ, ਕੈਰੋਲ ਦੇ ਮਾਡਲ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ, ਜੇਕਰ ਹਰੇਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੱਧਰ ਤੱਕ ਸਿੱਖਣ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦਾ ਸਮਾਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਇਹ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਰਨ ਦੀ ਉਮੀਦ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇਗੀ।<ref name="Block1971"/> ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ 1960 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ [[ਬੈਂਜਾਮਿਨ ਬਲੂਮ]] ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਕੂਲ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਅੰਤਰਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਪਨ ਅਭਿਆਸਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਪਰਿਵਰਤਨ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਭਿੰਨਤਾ ਆਈ। ਬਲੂਮ ਨੇ ਮਾਸਟਰੀ ਲਰਨਿੰਗ ਦਾ ਆਪਣਾ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਮਾਡਲ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕੈਰੋਲ ਦੇ ਸੰਕਲਪਿਕ ਮਾਡਲ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ। ਬਲੂਮ ਨੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ, ਜੇਕਰ ਯੋਗਤਾਵਾਂ ਉਸ ਦਰ ਦੀ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ ਜਿਸ 'ਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਿੱਖ ਸਕਦਾ ਹੈ (ਅਤੇ ਇਹ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਹ ਪੱਧਰ ਹੋਵੇ), ਤਾਂ ਇਹ ਸੰਭਵ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਨੂੰ ਕੁਝ ਮੁਹਾਰਤ ਦੇ ਪੱਧਰ ਤੱਕ ਤੈਅ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਕੈਰੋਲ ਦੇ ਵੇਰੀਏਬਲਾਂ ਵਿੱਚ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਢੰਗ ਨਾਲ ਫੇਰਬਦਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਸਾਰੇ ਜਾਂ ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਉਹ ਪੱਧਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਣ।<ref name = "Keller1967"/> 1960 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਵੀ, [[ਫਰੇਡ ਐਸ ਕੇਲਰ|ਫਰੇਡ ਐਸ. ਕੇਲਰ]] ਆਪਣੇ ਸਹਿਕਰਮੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਮਾਸਟਰੀ ਲਰਨਿੰਗ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਹਦਾਇਤਾਂ ਦੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨੂੰ ਵਿਕਸਤ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ।<ref name="Grant2003"/> ਕੈਲਰ ਦੀਆਂ ਰਣਨੀਤੀਆਂ [[ਮਜ਼ਬੂਤੀ|ਪੁਨਰ ਬਲ ਸੰਗਠਨ]] ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਸਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਆਪਰੇਟ ਕੰਡੀਸ਼ਨਿੰਗ|ਓਪਰੇਟ ਕੰਡੀਸ਼ਨਿੰਗ]] ਥਿਊਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਕੈਲਰ ਨੇ ਰਸਮੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਪਣੀ ਅਧਿਆਪਨ ਵਿਧੀ, [[ਮੁਹਾਰਤ ਨਾਲ ਸਿੱਖਣਾ|ਪਰਸਨਲਾਈਜ਼ਡ ਸਿਸਟਮ ਆਫ਼ ਇੰਸਟ੍ਰਕਸ਼ਨ (ਪੀਐਸਆਈ)]] ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ [[ਕੇਲਰ ਯੋਜਨਾ|ਕੈਲਰ ਪਲਾਨ]] ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਨੂੰ ਆਪਣੇ 1967 ਦੇ ਪੇਪਰ ਵਿੱਚ ਰਸਮੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ।<ref name="Anderson1994"/> 1960 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਖੀਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 1980 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਤੱਕ, ਕੈਲਰ ਅਤੇ ਬਲੂਮ ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਦੇ ਤਰੀਕਿਆਂ 'ਤੇ ਖੋਜ ਦਾ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਅਧਿਐਨਾਂ ਨੇ ਦਿਖਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਮੁਹਾਰਤ ਨਾਲ ਸਿੱਖਣ ਦਾ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਪੱਧਰਾਂ 'ਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤੀ 'ਤੇ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ, ਮੁਹਾਰਤ ਨਾਲ ਸਿਖਲਾਈ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦੋਵਾਂ ਲਈ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਨਤੀਜੇ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਅਧਿਐਨਾਂ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਦਿਖਾਇਆ ਕਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲ ਤੱਤ ਜਿਵੇਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦਾਖਲਾ ਵੇਰੀਏਬਲ, ਪਾਠਕ੍ਰਮ, ਟੈਸਟ ਦੀ ਕਿਸਮ, ਪੇਸਿੰਗ, ਮੁਹਾਰਤ ਦਾ ਪੱਧਰ ਅਤੇ ਸਮਾਂ ਆਦਿ ਹਨ ਜੋ ਜਾਂ ਤਾਂ ਮੁਹਾਰਤ ਨਾਲ ਸਿੱਖਣ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਇਸਨੂੰ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref name="Anderson1994"/> ਮੁਹਾਰਤ ਨਾਲ ਸਿੱਖਣ ਦੀਆਂ ਰਣਨੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਬਲੂਮ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਲਰਨਿੰਗ ਫਾਰ ਮਾਸਟਰੀ (LFM) ਅਤੇ ਕੈਲਰ ਦੀ ਪਰਸਨਲਾਈਜ਼ਡ ਸਿਸਟਮ ਆਫ਼ ਇੰਸਟ੍ਰਕਸ਼ਨ (PSI) ਦੁਆਰਾ ਵਧੀਆ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਲੂਮ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਸਕੂਲ ਦੇ ਕਮਰੇ ਤਕ ਕੇਂਦਰਿਤ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਕੈਲਰ ਨੇ ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੀ। ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੰਦਰਭਾਂ ਵਿੱਚ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਿਲੇ ਹਨ। ਟੀਚਿਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਸਮਾਨਤਾਵਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਉਹ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਸਿਧਾਂਤਾਂ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹਨ। == ਮੁਹਾਰਤ ਲਈ ਸਿੱਖਣਾ (LFM) == === LFM ਦੇ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲ ਤੱਤ === ਬਲੂਮ ਨੇ ਜਦੋਂ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 1968 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮੁਹਾਰਤ ਨਾਲ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਰਣਨੀਤੀ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਯਕੀਨ ਸੀ ਕਿ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਦਾ ਉੱਚ ਪੱਧਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜੇਕਰ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਉਪਲਬਧ ਹੋਣ: * ਹਦਾਇਤਾਂ ਨੂੰ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਜਾਵੇ। * ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖਣ ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹੋਣ, ਉਥੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ। * ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਮੁਹਾਰਤ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦਾ ਸਮਾਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ * ਕੁਝ ਸਪੱਸ਼ਟ ਮਾਪਦੰਡ ਹੋਣ ਕਿ ਮੁਹਾਰਤ ਕਿਵੇਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।<ref name="Bloom1976"/> ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵੇਰੀਏਬਲ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਪੱਧਰਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਣ ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰਨਗੇ: === ਯੋਗਤਾ === ਯੋਗਤਾ, ਮਿਆਰੀ ਯੋਗਤਾ ਟੈਸਟਾਂ ਦੁਆਰਾ ਮਾਪੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਯੋਗਤਾ ਦੀ '''ਸਿੱਖਣ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਮੁਹਾਰਤ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਸਿਖਿਆਰਥੀ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਮਾਤਰਾ''' ਵਜੋਂ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref name="Carroll, J. 1963">{{cite journal | last1 = Carroll | first1 = J | year = 1963 | title = A model of school learning | journal = The Teachers College Record | volume = 64 | issue = 8| pages = 1–9 | doi = 10.1177/016146816306400801 | s2cid = 143208260 }}</ref> ਕਈ ਅਧਿਐਨਾਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਿੱਖਣ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਮੁਹਾਰਤ ਹਾਸਲ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਲਈ ਜਿੰਨਾ ਸਮਾਂ ਖਰਚ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਵੱਖਰਾ-ਵੱਖਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>Glaser, R. (1968). Adapting the elementary school curriculum to individual performance. Learning Research and Development Center, University of Pittsburgh.</ref><ref>{{cite journal | last1 = Atkinson | first1 = R. C. | year = 1968 | title = Computerized instruction and the learning process | url = https://archive.org/details/sim_american-psychologist_1968-04_23_4/page/225 | journal = American Psychologist | volume = 23 | issue = 4| pages = 225–239 | doi=10.1037/h0020791| pmid = 5647875 | hdl = 2060/19680025077 | s2cid = 15565100 | hdl-access = free }}</ref> ਬਲੂਮ ਨੇ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਕਿ 1 ਤੋਂ 5 ਫੀਸਦ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਅਜਿਹੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ਾ (ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ) ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲਗਭਗ 5 ਫੀਸਦ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਅਜਿਹੇ ਵੀ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਵਿਸ਼ਾ ਸਿੱਖਣ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਪਾਹਜਤਾ ਹੈ। ਹੋਰ 90% ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਲਈ, ਯੋਗਤਾ ਕੇਵਲ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਦਰ ਦਾ ਸੂਚਕ ਹੈ। <ref>Bloom, B. S. (1968). Learning for Mastery. Instruction and Curriculum. Regional Education Laboratory for the Carolinas and Virginia, Topical Papers and Reprints, Number 1. Evaluation comment, 1(2), n2.</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਬਲੂਮ ਦਲੀਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖਣ ਦੇ ਕੰਮ ਲਈ ਯੋਗਤਾ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਜਾਂ ਸਕੂਲ ਜਾਂ ਘਰ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਣ ਦੇ ਤਜ਼ਰਬੇ ਦੁਆਰਾ ਬਦਲੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।<ref>Bloom, B. S. (1964). Stability and change in human characteristics. New York, 1.</ref><ref>Hunt, J. M. (1961). Intelligence and experience.</ref> === ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ === ਹਿਦਾਇਤ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਨੂੰ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਿਖਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲ਼ੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਸਿੱਖਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਕਾਰਜ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ, ਵਿਆਖਿਆ ਅਤੇ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਦੇ ਦਰਜੇ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="Carroll, J. 1963"/> ਬਲੂਮ ਨੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇ ਕੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੇ ਬੇਤਰਤੀਬੇ ਸਮੂਹਾਂ ਦੀ ਬਜਾਏ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ 'ਤੇ ਇਸਦੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਦਲੀਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਚੰਗਾ ਅਧਿਆਪਕ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਗੁਣਵੱਤਾ ਨਾਲ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਤਕਨੀਕ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੇਕਰ ਉਹਨਾਂ ਕੋਲ ਇੱਕ ਚੰਗੇ ਅਧਿਆਪਕ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਹੈ ਤਾਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਮੁਹਾਰਤ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋਣਗੇ।<ref name="Bloom1976"/> === ਹਦਾਇਤ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ === ਬਲੂਮ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹਿਦਾਇਤ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਨੂੰ ਉਸ ਕੰਮ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਵਜੋਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ ਸਿਖਿਆਰਥੀ ਨੇ ਸਿੱਖਣਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਵਿਧੀ ਜਿਸਦਾ ਸਿਖਿਆਰਥੀ ਨੇ ਪਾਲਣ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਦੋ ਯੋਗਤਾਵਾਂ ਜੋ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਬੰਧਤ ਹਨ ਉਹ ਮੌਖਿਕ ਯੋਗਤਾ ਅਤੇ ਪੜ੍ਹਨ ਦੀ ਸਮਝ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਹਦਾਇਤਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਬਲੂਮ ਸਿਫ਼ਾਰਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਧਿਆਪਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੀਆਂ ਹਦਾਇਤਾਂ ਨੂੰ ਸੋਧਣ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖਰੇ ਤੌਰ ਤੇ ਮਦਦ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਅਤੇ ਗੱਲ ਨੂੰ ਦਿਮਾਗ਼ ਵਿੱਚ ਬਿਠਾਉਣ ਲਈ ਸਹਾਇਕ ਸਿੱਖਿਆ ਸਮੱਗਰੀ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰਨ। ਕੁਝ ਅਧਿਆਪਨ ਸਹਾਇਤਾ ਜੋ ਸਿਖਿਆਰਥੀ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ: * ਵਿਕਲਪਿਕ ਪਾਠ ਪੁਸਤਕਾਂ * ਸਮੂਹ ਅਧਿਐਨ ਅਤੇ ਸਾਥੀਆਂ ਤੋਂ ਸਿੱਖਣਾ * ਵਰਕਬੁੱਕ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ * ਵਿਸ਼ਾ ਸਮੱਗਰੀ ਦੀਆਂ ਸਿਸਟਮ ਨਾਲ ਉਲੀਕੀਆਂ ਗਈਆਂ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਇਕਾਈਆਂ * ਦੇਖਣ ਸੁਨਣ ਦੀ ਸਮੱਗਰੀ * ਅਕਾਦਮਿਕ ਖੇਡਾਂ * ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਦੇ ਅਨੁਭਵ * ਸਧਾਰਨ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ * ਪਹੇਲੀਆਂ ਜਾਂ ਉਲਝਣਾਂ === ਲਗਨ === ਇਸ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਲਗਨ ਨੂੰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਵਜੋਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ ਸਿਖਿਆਰਥੀ ਸਿੱਖਣ ਵਿੱਚ ਖਰਚ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬਲੂਮ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇੱਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਜੋ ਇੱਕ ਸਿੱਖਣ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਨਿਮਨ ਪੱਧਰ ਦੀ ਲਗਨ ਵਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਵੱਖਰੇ ਸਿੱਖਣ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਲਗਨ ਦਾ ਪੱਧਰ ਬਹੁਤ ਉੱਚਾ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਸੁਝਾਅ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨਾਮ ਦੀ ਬਾਰੰਬਾਰਤਾ ਨੂੰ ਵਧਾ ਕੇ ਅਤੇ ਸਿੱਖਣ ਵਿਚ ਸਫਲਤਾ ਦਾ ਸਬੂਤ ਦੇ ਕੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ ਲਗਨ ਨੂੰ ਵਧਾਇਆ ਜਾਵੇ।<ref name="Bloom19762" /> === ਸਿੱਖਣ ਲਈ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸਮਾਂ === ਬਲੂਮ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਸਿਖਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਮੁਹਾਰਤ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦਾ ਸਮਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਾਰਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ: * ਉਸ ਵਿਸ਼ੇ ਲਈ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੀ ਯੋਗਤਾ, * ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੀ ਮੌਖਿਕ ਯੋਗਤਾ, * ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ, ਅਤੇ * ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਮਦਦ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ। === LFM ਰਣਨੀਤੀ === LFM ਪਾਠਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵੱਖਰੇ ਵਿਸ਼ੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਸਾਰੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਇਕੱਠੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਇਕਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਰਥਪੂਰਨ ਅਤੇ ਰਚਨਾਤਮਕ ਮੁਲਾਂਕਣ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਅਧਿਆਪਕ ਇਹ ਸਿੱਟਾ ਕੱਢ ਸਕੇ ਕਿ ਇੱਕ ਉਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਮੁਹਾਰਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਪੜਾਅ 'ਤੇ, ਹਦਾਇਤ ਦੋ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇੱਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੇ ਇੱਕ ਉਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਮੁਹਾਰਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸੰਪੰਨਤਾ ਵਾਲੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦੇ ਮਾਰਗ 'ਤੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੇਗਾ ਜੋ ਮੂਲ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦੀਆਂ ਹੋਣ ਅਤੇ ਉਸ 'ਤੇ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰੇਗਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਤਸੱਲੀਬਖਸ਼ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਫ਼ਲ ਹੋਣ ਤੱਕ ਵਾਧੂ ਹਦਾਇਤਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਇਹ ਨਹੀਂ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਨੇ ਉਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਮੁਹਾਰਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੁਧਾਰਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਹਨਾਂ ਸੁਧਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ, ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਹਦਾਇਤਾਂ ਅਤੇ ਅਸਾਈਨਮੈਂਟਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਵਾਧੂ ਸਮਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਆਪਣੇ ਕੰਮ 'ਤੇ ਉਸਾਰੂ ਫੀਡਬੈਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਗੇ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਤੱਕ ਆਪਣੇ ਅਸਾਈਨਮੈਂਟ ਨੂੰ ਸੋਧਣ ਅਤੇ ਮੁੜ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ।<ref name="Guskey2007" /> ==== ਪੂਰਵ-ਸ਼ਰਤਾਂ ==== ਮੁਹਾਰਤ ਨਾਲ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਲਈ ਕੁਝ ਪੂਰਵ-ਸ਼ਰਤਾਂ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਸਮੱਗਰੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਕ ਦੋਵਾਂ ਲਈ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਅਤੇ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਕ ਹੋਰ ਪੂਰਵ ਸ਼ਰਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਯੋਗਾਤਮਕ ਮੁਲਾਂਕਣ ਦੇ ਮਾਪਦੰਡ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤੇ ਜਾਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਕ ਅਤੇ ਸਿਖਿਆਰਥੀ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਮਾਪਦੰਡ ਬਾਰੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਬਲੂਮ ਸੁਝਾਅ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਤੀਯੋਗੀ ਮਾਪਦੰਡਾਂ ਦੀ ਬਜਾਏ ਨਿਰਪੇਖ ਮਾਪਦੰਡਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ, ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਮੁਹਾਰਤ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਹਿਯੋਗ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ==== ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ==== ਓਪਰੇਟਿੰਗ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਸਿੱਖਣ ਵਿੱਚ ਮੁਹਾਰਤ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਲਈ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਫੀਡਬੈਕ ਅਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਮਦਦ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਵਿਧੀਆਂ ਹਨ। ਮੁੱਖ ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਹਨ: * ਰਚਨਾਤਮਕ ਮੁਲਾਂਕਣ, ਅਤੇ * ਵਿਕਲਪਿਕ ਸਿੱਖਿਆ ਸਰੋਤ ==== ਰਚਨਾਤਮਕ ਮੁਲਾਂਕਣ ==== ਮੁਹਾਰਤ ਸਿੱਖਣ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਰਚਨਾਤਮਕ ਮੁਲਾਂਕਣ ਇਹ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਨਿਦਾਨ ਸੰਬੰਧੀ ਪ੍ਰਗਤੀ ਟੈਸਟ ਹੈ ਕਿ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੇ ਵਿਸ਼ੇ ਦੀ ਇਕਾਈ ਵਿੱਚ ਮੁਹਾਰਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ। <ref>Scriven, M. (1967). The methodology of evaluation (AERA Monograph series on curriculum evaluation, No. 1). New York: Rand Mc Nally.</ref> ਹਰ ਇਕਾਈ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਸਿੱਖਣ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਗਤੀਵਿਧੀ ਦੇ ਇੱਕ ਜਾਂ ਦੋ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਿਖਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਰਚਨਾਤਮਕ ਟੈਸਟ ਸਿੱਖਣ ਦੀਆਂ ਇਕਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਕਰਵਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬਲੂਮ ਇਸ ਗੱਲ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਿਦਾਨ ਸੰਬੰਧੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦਾ ਇੱਕ ਨੁਸਖ਼ੇ ਵਾਂਗ ਪਾਲਣ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ====== ਵਿਕਲਪਿਕ ਸਿੱਖਣ ਦੇ ਸਰੋਤ ====== ਪ੍ਰਗਤੀ ਟੈਸਟਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਫੀਡਬੈਕ ਅਤੇ ਖਾਸ ਸੁਝਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਆਪਣੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰ ਸਕਣ। ਕੁਝ ਵਿਕਲਪਕ ਸਿੱਖਣ ਦੇ ਸਰੋਤ ਹਨ: * ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੇ ਛੋਟੇ ਸਮੂਹ (ਦੋ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਵਿਦਿਆਰਥੀ) ਮਿਲ ਕੇ ਇਕੱਠੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। * ਟਿਊਟੋਰਿਅਲ ਮਦਦ * ਸਿੱਖਿਆ ਸਮੱਗਰੀ ਦੀ ਸਮੀਖਿਆ * ਵਿਕਲਪਕ ਪਾਠ-ਪੁਸਤਕਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨਾ * ਵਰਕਬੁੱਕ ਜਾਂ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਕੀਤੇ ਟੈਕਸਟ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨਾ * ਚੁਣੀ ਹੋਈ ਆਡੀਓ-ਵਿਜ਼ੁਅਲ ਸਮੱਗਰੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ==ਹਵਾਲੇ== {{reflist|2|refs= <ref name="Anderson1975"> {{cite conference | last1 = Anderson | first1 = Lorin W. | title = Annual Meeting of the Southeast Psychological Association | contribution = Major Assumptions of Mastery Learning | date = March 1975 | contribution-url = http://eric.ed.gov/?id=ED150172 }} </ref> <ref name="Anderson1994"> {{cite journal | last1 = Anderson | first1 = Stephen A. | year = 1994 | title = Synthesis of Research on Mastery Learning | journal = ERIC Archives | url = http://files.eric.ed.gov/fulltext/ED382567.pdf }} </ref> <ref name="Arlin1984a"> {{cite journal | last1 = Arlin | first1 = Marshall. | year = 1984 | title = Time, Equality, and Mastery Learning | url = https://archive.org/details/sim_review-of-educational-research_spring-1984_54_1/page/65 | journal = Review of Educational Research | volume = 54 | number = 1 | doi=10.3102/00346543054001065 | pages=65–86| s2cid = 146779049 }} </ref> <ref name="Arlin1984b"> {{cite journal | last1 = Arlin | first1 = Marshall | year = 1984 | title = Time variability in mastery learning | url = https://archive.org/details/sim_american-educational-research-journal_spring-1984_21_1/page/n112 | journal = American Educational Research Journal | volume = 21 | doi=10.3102/00028312021001103 | pages=103–120| s2cid = 145737700 }} </ref> <ref name="Block1971"> {{cite book | title = Mastery learning: theory and practice | author = James H. Block | year = 1971 | publisher = Holt, Rinehart and Winston | isbn = 9780030860737 | url = https://books.google.com/books?id=OSCdAAAAMAAJ }} </ref> <ref name="Bloom1971"> {{cite book | last1 = Bloom | first1 = Benjamin S. | title = Individual differences in school achievement: A vanishing point? | publisher = Education at Chicago | volume = 4 | number = 14 | date = 1971 }} </ref> <ref name="Bloom1976"> {{cite book | last = Bloom | first = Benjamin S. | title = Human characteristics and school learning | publisher = McGraw-Hill | date = 1976 | url = https://archive.org/details/humancharacteris00benj | url-access = registration | isbn = 9780070061170 }} </ref> <ref name="Bloom1981"> {{cite book | title = All Our Children Learning - A Primer for Parents, Teachers, and Other Educators | author = Benjamin S. Bloom | isbn = 9780070061187 | year = 1981 | publisher = McGraw-Hill | url = https://archive.org/details/allourchildrenle0000bloo | url-access = registration }} </ref> <ref name="Buskist1991"> {{cite journal | last1 = Buskist | first1 = W. | last2 = Cush | first2 = D. | last3 = DeGrandpre | first3 = R. J. | year = 1991 | title = The life and times of PSI | journal = Journal of Behavioral Education | volume = 1 | issue = 2 | pages = 215–234 | doi=10.1007/bf00957005| s2cid = 143471864 }} </ref> <ref name="Carroll1963"> {{cite journal | last1 = Carroll | first1 = John B. | year = 1963 | title = A Model of School Learning | journal = Teachers College Record | volume = 64 | number = 8 | pages = 1–9 | doi = 10.1177/016146816306400801 | s2cid = 143208260 }} </ref> <ref name="Grant2003"> {{cite journal | last1 = Grant | first1 = Lyle | last2 = Spencer | first2 = Robert | year = 2003 | title = The Personalized System of Instruction: Review and Applications to Distance Education | journal = The International Review of Research in Open and Distance Learning | volume = 4 | issue = 2 | doi = 10.19173/irrodl.v4i2.152 | doi-access = free }} </ref> <ref name="Guskey1988"> {{cite journal | last1 = Guskey | first1 = T.R. | last2 = Pigott | first2 = T.D. | year = 1988 | title =Research on group-based mastery learning programs: A meta-analysis | journal = Journal of Educational Research | volume = 4 | number = 81 | pages = 197–216 | doi=10.1080/00220671.1988.10885824}} </ref> <ref name="Guskey2009"> {{cite book | title = Mastery Learning in 21st Century education: A reference handbook, vol 1 ed. T.L. Good | author = T.R. Guskey | year = 2009 | publisher = Thousand Oaks, CA: Sage Publications }} </ref> <ref name="Horton1979"> {{cite journal | last1 = Horton | first1 = Lowell | year = 1979 | title = Sound In Theory, But... | url = https://archive.org/details/sim_educational-leadership_1979-11_37_2/page/154 | journal = Educational Leadership | volume = 37 | pages = 154–156 }} </ref> <ref name="Keller1967"> {{cite journal | last1 = Keller | first1 = Fred S. | year = 1967 | title = Engineering personalized instruction in the classroom | journal = Rev. Interamer de Piscol | volume = 1 | pages = 189–197}} </ref> <ref name="Keller1968"> {{cite journal | last1 = Keller | first1 = Fred S. | year = 1968 | title = Good-Bye, Teacher… | journal = Journal of Applied Behavior Analysis | volume = 1 | issue = 1 | pages = 79–89 | doi=10.1901/jaba.1968.1-79| pmid = 16795164 | pmc = 1310979}} </ref> <ref name="Kuliketal1990"> {{cite journal | last1 = Kulik | first1 = C. L. | last2 = Kulik | first2 = J.A. | last3 = Bangert-Drowns | first3 = J | year = 1990 | title = Effectiveness of mastery learning programs: A meta-analysis | journal = Review of Educational Research | volume = 60 | number = 1 | doi=10.3102/00346543060002265 | pages=265–299| s2cid = 56320775 }} </ref> <ref name="laiandbiggs1994"> {{cite journal | last1 = Lai | first1 = Patrick | last2 = Biggs | first2 = John | year = 1994 | title = Who benefits from Mastery Learning? | journal = Contemporary Educational Psychology | volume = 19 | doi=10.1006/ceps.1994.1002 | pages=13–23}} </ref> <ref name="Levine1985"> {{cite book | title = Improving student achievement through mastery learning programs | author = Daniel U. Levine | isbn = 9780875896458 | year = 1985 | publisher = Jossey-Bass | url = https://archive.org/details/improvingstudent0000levi | url-access = registration | quote = Improving Student Achievement Through Mastery Learning Programs. }} </ref> <ref name="Sherman1992"> {{cite journal | last1 = Sherman| first1 = J. G. | year = 1992 | title = Reflections on PSI: Good news and bad | journal = Journal of Applied Behavior Analysis | volume = 25| issue = 1 | pages = 59–64 | doi=10.1901/jaba.1992.25-59| pmid = 16795772 | pmc = 1279650}} </ref> <ref name="Skinner1954"> {{cite journal | last1 = Skinner | first1 = B. F. | year = 1954 | title = The Science of Learning and the Art of Teaching | journal = Harvard Educational Review | volume = 24 | pages = 86–97}} </ref> <ref name="Tomilson2003"> {{cite journal | last1 = Tomilson | first1 = C. | year = 2003 | title = Fulfilling the promise of the differentiated classrooms: Strategies and tools for responsive teaching | journal = Alexandria, VA: Association for Supervision and Curriculum Development }} </ref> <ref name="Wiggins2005"> {{cite journal | last1 = Wiggins | first1 = G. | last2 = McTighe | first2 = J. | year = 2005 | title = Understanding by design (2nd ed). | journal = Alexandria, VA: Association for Supervision and Curriculum Development}} </ref> <ref name="Grittner1975"> {{cite journal | last1 = Grittner | first1 = F. M. | year = 1975 | title = Individualized instruction: An historical perspective | url = https://archive.org/details/sim_modern-language-journal_1975-11_59_7/page/n6 | journal = The Modern Language Journal | pages = 323–333 | doi=10.1111/j.1540-4781.1975.tb04708.x | volume=59| issue = 7 }} </ref> <ref name="Guskey2007"> {{cite journal | last1 = Guskey | first1 = T.R. | year = 2007 | title = Closing Achievement Gaps:Revisiting Benjamin S. Bloom's "Learning for Mastery | journal = Journal of Advanced Academics | pages = 8–31 | volume = 19| doi = 10.4219/jaa-2007-704 | s2cid = 143090778 }} </ref> <ref name="JGIM 2006">{{cite journal|last1=Wayne|first1=DB|title=Mastery learningof advanced cardiac life support skillsbyinternal medicineresidents using simulation technology and deliberate practice.|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-general-internal-medicine_2006-03_21_3/page/251|journal=Journal of General Internal Medicine|date=2006|volume=21|issue=3|pages=251–6|doi=10.1111/j.1525-1497.2006.00341.x|pmid=16637824|pmc=1828088}}</ref> <ref name="Archives 2009">{{cite journal|last1=Barsuk|first1=JH|title=Use of simulation-based education to reduce catheter-related bloodstream infections.|journal=Archives of Internal Medicine|date=2009|volume=169|issue=15|pages=1420–3|doi=10.1001/archinternmed.2009.215|pmid=19667306|doi-access=}}</ref> }} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖਿਆ ਸਿਧਾਂਤ]] 62mwkd2vpxbsezcnemiokx8cg8jt6ef 0 186486 842445 774890 2026-07-10T21:39:07Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842445 wikitext text/x-wiki '''ਸੂਰਜੀ ਸਾਲ''' (ਟ੍ਰੌਪੀਕਲ ਸਾਲ ਜਾਂ ਸੂਰਜੀ ਵਰਸ਼) ਉਹ ਸਮਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸੂਰਜ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਉਸੇ ਸਥਿਤੀ ਤੇ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਲਈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ-ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਧਰਤੀ ਜਾਂ ਸੂਰਜੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਗ੍ਰਹਿ ਜਾਂ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ-ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ [[ਰੁੱਤ|ਖਗੋਲ-ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਮੌਸਮ]] ਦਾ ਚੱਕਰ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਇਹ ਬਸੰਤ ਵਿਸਵ ਤੋਂ ਅਗਲੇ ਬਸੰਤ ਵਿਸਵ ਤੱਕ, ਜਾਂ ਸਰਦ ਵਿਸਵ ਤੋਂ ਅਗਲੇ ਸਰਦ ਵਿਸਵ ਤੱਕ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੈ। ਇਹ ਉਹ ਸਮਾਂ ਹੈ ਜਦ ਸੂਰਜ ਭੂ ਮੱਧ ਰੇਖਾ ਦੇ ਉਪਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੂਰਜੀ ਕੈਲੰਡਰ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸਾਲ ਦੀ ਕਿਸਮ ਹੈ।   ਟ੍ਰੌਪੀਕਲ ਸਾਲ ਸਾਲ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦਾ ਖਗੋਲ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਾਲ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਚੱਕਰੀ ਸਮਾਂ ਹੈ। ਇਕ ਹੋਰ ਕਿਸਮ ਦਾ ਨਛੱਤਰੀ ਸਾਲ (ਜਾਂ ਸਾਈਡਰੀਅਲ ਸਾਲ ) ਹੈ ਜੋ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਸੂਰਜ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਇਕ ਪੂਰਾ ਚੱਕਰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਵਿਚ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਥਿਰ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਮਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਟ੍ਰੌਪੀਕਲ ਸਾਲ ਨਾਲੋਂ 20 [[ਮਿੰਟ]] 24 ਸੇਕਿੰਡ ਲੰਬਾ ਸਮਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸੂਰਜ ਹਰ ਸਾਲ 20 ਮਿੰਟ 24 ਸੇਕਿੰਡ ਪਹਿਲਾਂ ਭੂਮੱਧ ਰੇਖਾ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪੁਰਾਤਨਤਾ ਦੀ, ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਸੂਰਜੀ ਸਾਲ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸੁਧਾਰਿਆ ਹੈ। ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਪੰਨੇ ਔਨਲਾਈਨ ਗਲੌਸਰੀ ਵਿੱਚ "ਸਾਲ,ਟ੍ਰੌਪੀਕਲ " ਲਈ ਐਂਟਰੀ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈਃ{{r|AAOG2020}} {{quote|the period of time for the [[ecliptic longitude]] of the Sun to increase 360 [[degree (angle)|degree]]s. Since the Sun's ecliptic longitude is measured with respect to the equinox, the tropical year comprises a complete cycle of seasons, and its length is approximated in the long term by the civil (Gregorian) calendar. The mean tropical year is approximately 365 days, 5 hours, 48 minutes, 45 seconds.}} ਇੱਕ ਬਰਾਬਰ, ਵਧੇਰੇ ਵਰਣਨਯੋਗ, ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਹੈ "ਗਰਮ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਗਣਨਾ ਕਰਨ ਦਾ ਕੁਦਰਤੀ ਅਧਾਰ ਸੂਰਜ ਦਾ ਔਸਤ ਲੰਬਕਾਰ ਹੈ ਜੋ ਪੂਰਵ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਇਕੁਇਨੋਕਸ (ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਇਕੁਇਨੋਕਸ ਜਾਂ ਮਿਤੀ ਦਾ ਇਕੁਇਨੋਕਸ) ਤੋਂ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ. ਜਦੋਂ ਵੀ ਲੰਬਕਾਰੀ 360 ਡਿਗਰੀ ਦੇ ਮਲਟੀਪਲ ਤੇ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਔਸਤ ਸੂਰਜ ਵਰਨਲ ਇਕੁਇਨੋਕਸ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਗਰਮ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦਾ ਸਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ"।{{sfn|Borkowski|1991|p=122}} 2000 ਵਿੱਚ ਔਸਤ ਗਰਮ ਸਾਲ 365.24219 ਇਫੇਮੇਰਿਸ ਦਿਨ ਸੀ, ਹਰੇਕ ਇਫੇਮੇਰਸ ਦਿਨ 86,400 SI ਸਕਿੰਟ ਤੱਕ ਚਲਦਾ ਸੀ।{{R|SIsecond}} ਇਹ 365.24217 ਮਤਲਬ ਸੂਰਜੀ ਦਿਨ ਹੈ।{{R|Richards2013_587}} ਇਸ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਕੈਲੰਡਰ ਸਾਲ ਸੂਰਜੀ ਸਾਲ ਦਾ ਇੱਕ ਅਨੁਮਾਨ ਹੈਃ [[ਗ੍ਰੇਗੋਰੀਅਨ ਕੈਲੰਡਰ|ਗ੍ਰੈਗੋਰੀਅਨ ਕੈਲੰਡਰ]] (ਇਸ ਦੇ ਕੈਚ-ਅਪ [[ਲੀਪ ਸਾਲ|ਲੀਪ ਦਿਨ]] ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦੇ ਨਾਲ) ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਕੈਲੰਡਰ ਦੇ ਸਾਲ ਨੂੰ ਨਿਯਮਤ ਅੰਤਰਾਲਾਂ ਤੇ ਸੂਰਜੀ ਸਾਲ ਨਾਲ ਮੁੜ ਸਮਕਾਲੀ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। == ਇਤਿਹਾਸ == === ਮੂਲ === "ਟ੍ਰੌਪੀਕਲ" ਸ਼ਬਦ [[ਯੂਨਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਯੂਨਾਨੀ]] ਟ੍ਰੌਪੀਕੋਸ ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "ਮੋੜ"।{{R|tropicAHD1992}} ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, [[ਕਰਕ ਰੇਖਾ|ਕਰਕ]] ਅਤੇ ਮਕਰ ਦੇ ਗਰਮ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਦੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ [[ਅਕਸ਼ਾਂਸ਼ ਰੇਖਾ|ਅਕਸ਼ਾਂਸ਼]] ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਸੂਰਜ ਸਿੱਧਾ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਆਪਣੀ ਸਾਲਾਨਾ ਮੌਸਮੀ ਗਤੀ ਵਿੱਚ "ਮੋੜਾ" ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਗਰਮ ਦੇਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਪ੍ਰਤੱਖ ਸਥਿਤੀ ਦੇ ਮੌਸਮੀ ਚੱਕਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇਸ ਸੰਬੰਧ ਦੇ ਕਾਰਨ, "ਗਰਮ ਦੇਸ਼ਾਂ" ਸ਼ਬਦ ਨੇ ਵੀ "ਗਰਮ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਸਾਲ" ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ। ਮੁਢਲੇ ਚੀਨੀ, ਹਿੰਦੂ, ਯੂਨਾਨੀ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਗਰਮ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਸਾਲ ਦੇ ਲਗਭਗ ਮਾਪ ਕੀਤੇ। === ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਮੁੱਲ, ਪੂਰਵ-ਸੰਖਿਆ ਖੋਜ === ਦੂਜੀ ਸਦੀ ਬੀ. ਸੀ. ਵਿੱਚ ਹਿੱਪਾਰਕਸ ਨੇ ਸੂਰਜ ਲਈ ਇੱਕ ਸੰਤ ਤੋਂ ਉਸੇ ਸੰਤ ਤੱਕ ਦੁਬਾਰਾ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੇ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਮਾਪਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਸਾਲ ਦੀ ਲੰਬਾਈ 365.25 ਦਿਨਾਂ (365 ਦਿਨ, 5 ਘੰਟੇ, 55 ਮਿੰਟ, 12 ਸਕਿੰਟ, ਜਾਂ 365.24667 ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਘੱਟ ਦਿਨ ਦੀ 1/300 ਮੰਨੀ। ਹਿੱਪਾਰਕਸ ਨੇ ਇਸ ਵਿਧੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਇਸ ਲਈ ਕੀਤੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸੰਤੁਲਨ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਵਿੱਚ ਸੰਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਉਣ ਦੇ ਯੋਗ ਸੀ।{{sfn|Meeus|Savoie|1992|p=40}} ਹਿੱਪਾਰਕਸ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਕਿ ਸੰਤ-ਅੰਤਰ ਬਿੰਦੂ [[ਸੂਰਜੀ ਪੰਧ|ਚੱਕਰਵਾਤ]] (ਧਰਤੀ ਦੇ ਪਲੇਨ ਚੱਕਰ ਦੇ , ਜਾਂ ਜਿਸ ਨੂੰ ਹਿੱਪਾਰਕ ਨੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਗਤੀ ਦੇ ਉਲਟ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਚੱਕ੍ਰ ਪਲੇਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੋਚਿਆ ਹੋਵੇਗਾ, ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਵਰਤਾਰਾ ਜਿਸ ਨੂੰ ""ਪ੍ਰੀਸੈਸ਼ਨ ਆਫ਼ ਦ ਈਕਨੌਕਸ"" ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਮੁੱਲ 1° ਪ੍ਰਤੀ ਸਦੀ ਗਿਣਿਆ, ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਮੁੱਲ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 1000 ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਵੀ ਇਸਲਾਮੀ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨੀ ਦੁਆਰਾ ਸੁਧਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਖੋਜ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਟ੍ਰੌਪੀਕਲ ਸਾਲ ਅਤੇ ਸਿਡਰੀਅਲ ਸਾਲ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਅੰਤਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।{{sfn|Meeus|Savoie|1992|p=40}} === ਮੱਧ ਯੁੱਗ ਅਤੇ ਪੁਨਰਜਾਗਰਣ === ਮੱਧ ਯੁੱਗ ਅਤੇ ਪੁਨਰਜਾਗਰਣ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਕਈ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਬਿਹਤਰ ਟੇਬਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੂਰਜ, [[ਚੰਦਰਮਾ]] ਅਤੇ [[ਗ੍ਰਹਿ]] ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਦੀ ਗਣਨਾ ਸਥਿਰ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਣੀਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਉਪਯੋਗ ਕੈਲੰਡਰ ਦਾ ਸੁਧਾਰ ਸੀ। ਅਲਫੋਂਸਾਈਨ ਟੇਬਲ, ਜੋ ਕਿ 1252 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈ ਸੀ, [[ਕਲੌਡੀਅਸ ਟੋਲੇਮੀ|ਟੌਲੇਮੀ]] ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਤ ਸੀ ਅਤੇ ਮੂਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਨੂੰ ਸੋਧਿਆ ਅਤੇ ਅਪਡੇਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਖੰਡੀ ਸਾਲ ਦੀ ਲੰਬਾਈ 365 ਸੂਰਜੀ ਦਿਨ 5 ਘੰਟੇ 49 ਮਿੰਟ 16 ਸਕਿੰਟ (≈&nbsp;365.24255 ਦਿਨ) ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਹ ਲੰਬਾਈ 1582 ਦੇ [[ਗ੍ਰੇਗੋਰੀਅਨ ਕੈਲੰਡਰ|ਗ੍ਰੈਗੋਰੀਅਨ ਕੈਲੰਡਰ]] ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤੀ ਗਈ ਸੀ।{{sfn|Meeus|Savoie|1992|p=41}} 16ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ [[ਨਿਕੋਲਸ ਕੋਪਰਨਿਕਸ|ਕੋਪਰਨਿਕਸ]] ਨੇ ਇੱਕ ਸੂਰਜੀ ਕੇਂਦਰਿਤ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਗਿਆਨ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਇਰਾਸਮਸ ਰੀਨਹੋਲਡ ਨੇ 1551 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੂਟੇਨਿਕ ਟੇਬਲ ਦੀ ਗਣਨਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕੋਪਰਨਿਕਸ ਦੀ ਥਿਊਰੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਾਈਡਰੀਅਲ ਸਾਲ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਅਤੇ ਪੂਰਵ ਅਨੁਮਾਨ ਦੀ ਅਨੁਮਾਨਤ ਦਰ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ 365 ਸੂਰਜੀ ਦਿਨ, 5 ਘੰਟੇ, 55 ਮਿੰਟ, 58 ਸਕਿੰਟ ਦੀ ਇੱਕ ਸੂਰਜੀ ਸਾਲ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਦੱਸੀ। ਇਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਲਫੋਂਸਾਈਨ ਟੇਬਲ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਮੁੱਲ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਸਹੀ ਸੀ। 17ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ [[ਜੋਹਾਨਸ ਕੈਪਲਰ|ਜੋਹਾਨਸ ਕੇਪਲਰ]] ਅਤੇ [[ਆਇਜ਼ਕ ਨਿਊਟਨ|ਆਈਜ਼ੈਕ ਨਿਊਟਨ]] ਦੁਆਰਾ ਵੱਡੀਆਂ ਤਰੱਕੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ। 1609 ਅਤੇ 1619 ਵਿੱਚ ਕੇਪਲਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗ੍ਰਹਿ ਗਤੀ ਦੇ ਤਿੰਨ ਨਿਯਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ।{{Sfn|McCarthy|Seidelmann|2009}} 1627 ਵਿੱਚ, ਕੇਪਲਰ ਨੇ [[ਟੈਕੋ ਬਰਾਹੇ|ਟਾਈਕੋ ਬ੍ਰਾਹੇ]] ਅਤੇ ਵਾਲਥਰਸ ਦੇ ਨਿਰੀਖਣਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਸਹੀ ਟੇਬਲ, ਰੁਡੋਲਫਿਨ ਟੇਬਲ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਔਸਤ ਗਰਮ ਸਾਲ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ 365 ਸੂਰਜੀ ਦਿਨ, 5 ਘੰਟੇ, 48 ਮਿੰਟ, 45 ਸਕਿੰਟ (ID1) ਦਿਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ।{{sfn|Meeus|Savoie|1992|p=41}} ਨਿਊਟਨ ਦੇ ਗਤੀਸ਼ੀਲਤਾ ਦੇ ਤਿੰਨ ਨਿਯਮ ਅਤੇ ਗਰੈਵਿਟੀ ਦੀ ਥਿਊਰੀ 1687 ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਫ਼ਲਸਫ਼ੀਆ ਨੈਚੁਰਲਿਸ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪੀਆ ਮੈਥੇਮੈਟਿਕਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਏ ਸਨ। ਨਿਊਟਨ ਦੀਆਂ ਸਿਧਾਂਤਕ ਅਤੇ ਗਣਿਤਿਕ ਉੱਨਤੀਆਂ ਨੇ 1693 ਅਤੇ 1749 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਐਡਮੰਡ ਹੈਲੀ ਦੁਆਰਾ ਟੇਬਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 20 ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ [[ਅਲਬਰਟ ਆਈਨਸਟਾਈਨ|ਐਲਬਰਟ ਆਈਨਸਟਾਈਨ]] ਦੀ [[ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਦੀ ਥਿਊਰੀ ਤੱਕ ਸਾਰੇ ਸੂਰਜੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਮਾਡਲਾਂ ਦਾ ਅਧਾਰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ।{{sfn|McCarthy|Seidelmann|2009|pp=26–28}} === 18ਵੀਂ ਅਤੇ 19ਵੀਂ ਸਦੀ === ਹਿੱਪਾਰਕਸ ਅਤੇ ਟੌਲੇਮੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ, ਸਾਲ ਦੋ ਸੰਤੁਲਨ (ਜਾਂ ਦੋ ਸੰਨ) -ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਅੰਤਰ ਨਾਲ, ਨਿਰੀਖਣ ਗਲਤੀਆਂ ਅਤੇ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ (ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਦੇ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਖਿੱਚ ਅਤੇ ਸੰਤਕਰਨ ਉੱਤੇ ਨਿਊਟੇਸ਼ਨ ਦੇ ਛੋਟੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਾਰਨ) ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਔਸਤ ਕਰਨ ਲਈ ਅਧਾਰਤ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਿਊਟਨ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਸਮਝਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸੰਤੁਲਨ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪਰਿਵਰਤਨਾਂ ਨੂੰ ਮਾਡਲ ਬਣਾਉਣ ਲਈ (ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪਰਿਵਰਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮਾਪਣ ਦੇ ਗੁੰਮਰਾਹਕੁੰਨ ਯਤਨਾਂ ਤੋਂ ਰੋਕਣ ਲਈ) ਸਹੀ ਨਿਰੀਖਣਾਂ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਪ੍ਰਤੱਖ ਗਤੀ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਥਿਊਰੀ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ [[ਪੀਰੇ ਸਿਮੋਨ ਲੈਪਲੇਸ|ਪਿਅਰੇ-ਸਾਈਮਨ ਡੀ ਲਾਪਲੇਸ]], ਜੋਸਫ ਲੂਈ ਲਗਰੇਂਜ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ਕ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦੇ ਹੋਰ ਮਾਹਰਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਕਾਰਨ ਜ਼ਰੂਰੀ ਥਿਊਰੀਆਂ ਅਤੇ ਗਣਿਤ ਸੰਦ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ। ਉਹ ਆਵਰਤੀ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਦੀ ਗਣਨਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਮੀਨ ਮੋਸ਼ਨ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਸਨ। ਉਹ ਸੂਰਜ ਦੇ ਮੀਨ ਲੰਬਕਾਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਬਹੁਪੱਖੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿਃ :''L''₀ = ''A''₀ + ''A''₁''T'' + ''A''₂''T''² ਦਿਨ ਜਿੱਥੇ ਜੂਲੀਅਨ ਸਦੀਆਂ ਵਿੱਚ T ਸਮਾਂ ਹੈ। ਇਸ ਫਾਰਮੂਲੇ ਦਾ ਡੈਰੀਵੇਟਿਵ ਮੀਨ ਐਂਗੁਲਰ ਵੇਲੋਸਿਟੀ ਦਾ ਇੱਕ ਸਮੀਕਰਨ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਉਲਟ T ਦੇ ਇੱਕ ਲੀਨੀਅਰ ਫੰਕਸ਼ਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਖੰਡੀ ਸਾਲ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਲਈ ਇੱਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਾਰਣੀ ਵਿੱਚ ਦੋ ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਦੋਵੇਂ ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਹੈ ਕਿ ਗਰਮ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦਾ ਸਾਲ ਹਰ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ ਅੱਧਾ ਸਕਿੰਟ ਛੋਟਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। {| class="wikitable" |+ਖੰਡੀ ਸਾਲ ਦੇ ਗੁਣਾਂਕ |- !ਨਾਮ !ਸਮੀਕਰਨ !ਮਿਤੀ ਜਿਸ ਉੱਤੇ T = 0 |- |ਲੀਵਰ{{Sfn|Meeus|Savoie|1992}} | ''Y'' = {{gaps|365.242|196|47}} &minus; 6.24{{e|-6}} ''T'' |0 ਜਨਵਰੀ 1900, ਇਫੇਮੇਰਿਸ ਟਾਈਮਐਫੀਮੇਰਿਸ ਟਾਈਮ |- |ਨਿਊਕੌਮ  (1898) | {{harvs|last=Newcomb|txt=yes|author-link=Simon Newcomb|year=1898|pp=9-10}} | ''Y'' = {{gaps|365.242|198|79}} &minus; 6.14{{e|-6}} ''T'' |0 ਜਨਵਰੀ, 1900, ਮੀਨ ਟਾਈਮ |} ਨਿਊਕੌਂਬ ਦੀਆਂ ਟੇਬਲਾਂ ਕਾਫ਼ੀ ਸਹੀ ਸਨ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸੰਯੁਕਤ ਅਮਰੀਕੀ-ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਪੰਚ ਦੁਆਰਾ ਸੂਰਜ, ਬੁਧ, ਸ਼ੁੱਕਰ ਅਤੇ [[ਮੰਗਲ (ਗ੍ਰਹਿ)|ਮੰਗਲ]] ਲਈ 1983 ਤੱਕ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।{{Sfn|Seidelmann|1992}} === 20ਵੀਂ ਅਤੇ 21ਵੀਂ ਸਦੀ === ਔਸਤ ਖੰਡੀ ਸਾਲ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਸੂਰਜੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਇੱਕ ਮਾਡਲ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਕੋਈ ਵੀ ਤਰੱਕੀ ਜੋ ਸੂਰਜੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਮਾਡਲ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਸੰਭਾਵਤ ਤੌਰ ਤੇ ਔਸਤ ਖੰਡ ਸਾਲ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਕਈ ਨਵੇਂ ਨਿਰੀਖਣ ਯੰਤਰ ਉਪਲਬਧ ਹੋਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ * ਨਕਲੀ ਉਪਗ੍ਰਹਿ * 1959 ਵਿੱਚ ਪਾਇਨੀਅਰ 4 ਵਰਗੇ ਡੂੰਘੇ ਪੁਲਾੜ ਜਾਂਚਾਂ ਦੀ ਟਰੈਕਿੰਗ {{R|JPL2005}} * ਰਾਡਾਰ 1961 ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਦੂਜੇ ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਦੀ ਦੂਰੀ ਨੂੰ ਮਾਪਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹਨ {{Sfn|Butrica|1996}} * 1969 ਅਪੋਲੋ 11 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਚੰਦਰਮਾ ਦੇ ਲੇਜ਼ਰ ਨੇ ਰੈਟਰੋ-ਰਿਫਲੈਕਟਰਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜੋ ਰਿਫਲੈਕਟਰ ਰਹਿਤ ਮਾਪ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। * ਨਕਲੀ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਲੇਜੀਓਸ (1976) ਅਤੇ [[ਜੀ ਪੀ ਐੱਸ|ਗਲੋਬਲ ਪੋਜ਼ੀਸ਼ਨਿੰਗ ਸਿਸਟਮ]] (1993 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਕਾਰਵਾਈ) * ਬਹੁਤ ਲੰਬੀ ਬੇਸਲਾਈਨ ਇੰਟਰਫੇਰੋਮੈਟਰੀ ਜੋ ਦੂਰ ਦੀਆਂ [[ਅਕਾਸ਼ਗੰਗਾ|ਗਲੈਕਸੀਆਂ]] ਵਿੱਚ ਕੁਆਸਰ ਲਈ ਸਹੀ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਲੱਭਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਵਸਤੂਆਂ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੂਰੀ ਇੰਨੀ ਵੱਡੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਘੱਟੋ ਘੱਟ ਸਪੇਸ ਮੋਸ਼ਨ ਦਿਖਾਉਣ ਲਈ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।{{Sfn|McCarthy|Seidelmann|2009}} ਸੂਰਜੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਮਾਡਲ ਦੀ ਗੁੰਝਲਤਾ ਉਪਲਬਧ ਗਣਨਾ ਸਹੂਲਤਾਂ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। 1920 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਪੰਚਡ ਕਾਰਡ ਉਪਕਰਣ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਵਿੱਚ ਐਲ. ਜੇ. ਕਾਮਰੀ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਲੱਗੇ। ''ਅਮਰੀਕੀ ਐਫੀਮੇਰਿਸ'' ਲਈ ਇੱਕ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਕੰਪਿਊਟਰ, ਆਈ. ਬੀ. ਐੱਮ. ਸਿਲੈਕਟਿਵ ਸੀਕੁਐਂਸ ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨਿਕ ਕੈਲਕੁਲੇਟਰ 1948 ਤੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਆਧੁਨਿਕ ਕੰਪਿਊਟਰ ਉਪਲਬਧ ਹੋਏ, ਤਾਂ ਆਮ ਥਿਊਰੀਆਂ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸੰਖਿਆਤਮਕ ਏਕੀਕਰਣ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਐਫੀਮਰਾਈਡਜ਼ ਦੀ ਗਣਨਾ ਕਰਨਾ ਸੰਭਵ ਸੀ-ਸੰਖਿਆਤ੍ਮਕ ਏਕੀਕਰਣ 1984 ਵਿੱਚ ਸੰਯੁਕਤ ਯੂਐਸ-ਯੂਕੇ ਪੰਨੇ ਲਈ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਸੀ।{{Sfn|McCarthy|Seidelmann|2009}} ਅਲਬਰਟ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਦੀ [[ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ|ਜਨਰਲ ਥਿਊਰੀ ਆਫ਼ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਨੇ ਇੱਕ ਵਧੇਰੇ ਸਹੀ ਥਿਊਰੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਥਿਊਰੀਆਂ ਅਤੇ ਨਿਰੀਖਣਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਲਈ ਇਸ ਥਿਊਰੀ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸੁਧਾਰ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਸੀ (1984 ਤੱਕ ਮਰਕਰੀ ਦੇ ਪੈਰੀਹੀਲੀਅਨ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ) । ਟਾਈਮ ਸਕੇਲਾਂ ਨੇ 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ।{{Sfn|McCarthy|Seidelmann|2009}} ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਖੰਡੀ ਸਾਲ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਿਕਾਸ ਇਹ ਖੋਜ ਹੈ ਕਿ ਧਰਤੀ ਦੇ ਘੁੰਮਣ ਦੀ ਦਰ, ਜਾਂ ਇਸਦੇ ਬਰਾਬਰ, ਔਸਤ ਸੂਰਜੀ ਦਿਨ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਸਥਿਰ ਨਹੀਂ ਹੈ। 1864 ਵਿੱਚ ਵਿਲੀਅਮ ਫੇਰੇਲ ਅਤੇ 1865 ਵਿੱਚ ਚਾਰਲਸ-ਯੂਜੀਨ ਡੇਲਾਉਨੇ ਨੇ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਕੀਤੀ ਸੀ ਕਿ ਧਰਤੀ ਦਾ ਘੁੰਮਣ ਲਹਿਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਮੰਦਭਾਗਾ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਨਿਰੀਖਣ ਦੁਆਰਾ ਸਿਰਫ 1920 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਹੀ ਸ਼ਾਰਟ-ਸਿੰਕ੍ਰੋਨੋਮ ਘੜੀ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ 1930 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੰਚ ਜਦੋਂ ਕੁਆਰਟਜ਼ ਘੜੀਆਂ ਨੇ ਪੈਂਡੁਲਮ ਘੜੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਮਿਆਰਾਂ ਵਜੋਂ ਬਦਲਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਸੀ।{{Sfn|McCarthy|Seidelmann|2009}} == ਸਮਾਂ ਸਕੇਲ ਅਤੇ ਕੈਲੰਡਰ == ਪ੍ਰਤੱਖ ਸੂਰਜੀ ਸਮਾਂ ਇੱਕ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਸਮਾਂ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਸੂਰਜ ਦੀ ਪ੍ਰਤੱਖ ਗਤੀ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਧਰਤੀ ਦੇ ਆਪਣੇ ਧੁਰੇ ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸੂਰਜ ਦੁਆਲੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਚੱਕਰ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਦੀ ਪ੍ਰਤੱਖ ਗਤੀ ਵਿੱਚ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਤੇ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਲਈ ਔਸਤ ਸੂਰਜੀ ਸਮਾਂ ਠੀਕ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਧਰਤੀ ਆਪਣੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੀ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਜਿਹਾ ਸਮਾਂ ਪੈਮਾਨਾ ਯੂਨੀਵਰਸਲ ਟਾਈਮ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ 0 ਡਿਗਰੀ ਲੰਬਕਾਰ ਉੱਤੇ ਔਸਤ ਸੂਰਜੀ ਸਮਾਂ ਹੈ (ਆਈ. ਈ. ਆਰ. ਐੱਸ. ਰੈਫਰੈਂਸ ਮੈਰੀਡੀਅਨ) । ਸਿਵਲ ਸਮਾਂ ਯੂ. ਟੀ. (ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਯੂ. ਟੀ, ਟੀ. ਸੀ.) ਅਤੇ ਸਿਵਲ ਕੈਲੰਡਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਔਸਤ ਸੂਰਜੀ ਦਿਨਾਂ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਧਰਤੀ ਦਾ ਘੁੰਮਣਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਅਨਿਯਮਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਵਧੇਰੇ ਸਥਿਰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸੰਕੇਤਾਂ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਹੌਲੀ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਦੀ ਗਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਘੜੀਆਂ। ਐਫੀਮੇਰਿਸ ਟਾਈਮ (Et) ਸੂਰਜੀ ਮੰਡਲ ਦੀ ਗਤੀ ਦੀਆਂ ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਤੰਤਰ ਵੇਰੀਏਬਲ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ, ਨਿਊਕੌਂਬ ਦੇ ਕੰਮ ਦੀਆਂ ਸਮੀਕਰਨਾ, ਅਤੇ ਇਹ ET 1960 ਤੋਂ 1984 ਤੱਕ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਸੀ।{{Sfn|McCarthy|Seidelmann|2009}} ਇਹ ਐਫੀਮਰਾਈਡਸ ਕਈ ਸਦੀਆਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਸੂਰਜੀ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਗਏ ਨਿਰੀਖਣਾਂ ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਤ ਸਨ, ਅਤੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਔਸਤ ਸੂਰਜੀ ਸੈਕੰਡ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪਰਮਾਣੂ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਐਸਆਈ [[ਸਕਿੰਟ|ਦੂਜਾ]], ਨਿਊਕੌਂਬ ਦੇ ਕੰਮ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਇਫੇਮੇਰਿਸ ਦੂਜਾ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਹੋਣਾ ਸੀ, ਜੋ ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ 19 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੱਧ ਦੇ ਔਸਤ ਸੂਰਜੀ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।{{Sfn|McCarthy|Seidelmann|2009}} ਪਰਮਾਣੂ ਘੜੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਗਿਣੇ ਗਏ ET ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਨਾਮ, ਟੈਰੀਸਟ੍ਰਿਯਲ ਟਾਈਮ (TT) ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ET = TT = ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਰਮਾਣੂ ਸਮਾਂ + 32.184 SI ਸਕਿੰਟ। ਨਿਰੀਖਣਾਂ ਦੇ ਯੁੱਗ ਤੋਂ, ਧਰਤੀ ਦਾ ਘੁੰਮਣਾ ਹੌਲੀ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਔਸਤ ਸੂਰਜੀ ਸਕਿੰਟ ਐਸ. ਆਈ. ਸਕਿੰਟ ਨਾਲੋਂ ਕੁਝ ਲੰਬਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਟੀਟੀ ਅਤੇ ਯੂਟੀ 1 ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਕੇਲ ਇੱਕ ਵਧ ਰਹੇ ਅੰਤਰ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨਃ ਉਹ ਰਕਮ ਜੋ ਟੀਟੀ ਯੂਟੀ 1 ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਹੈ, ਨੂੰ ΔT, ਜਾਂ ਡੈਲਟਾ ਟੀ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।{{Sfn|McCarthy|Seidelmann|2009}} 5 ਤੱਕ [ਅੱਪਡੇਟ] TT UT1 ਤੋਂ 69.28 ਸਕਿੰਟਾਂ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਹੈ।<ref>{{Cite magazine|last=International Earth Rotation Service|author-link=International Earth Rotation and Reference Systems Service|date=July 1, 2022|title=Bulletin B 413|url=https://hpiers.obspm.fr/iers/bul/bulb_new/bulletinb.dat|magazine=IERS Bulletin B}}</ref><ref>{{Cite web |date=July 5, 2022 |title=Bulletin C |url=https://hpiers.obspm.fr/iers/bul/bulc/bulletinc.dat |website=Earth Orientation Center}}</ref><ref>{{Cite web |title=Common Units and Conversions in Earth Orientation |url=https://maia.usno.navy.mil/information/eo-values |website=United States Naval Observatory}}</ref> ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮੌਸਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਾ ਗਰਮ ਸਾਲ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਯੂਟੀ ਦੇ ਸੂਰਜੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਟੀ. ਟੀ. ਵਿੱਚ ਇਫੇਮਰਾਈਡਜ਼ ਵਿੱਚ ਇਕੁਇਨੌਕਸ ਲਈ ਸਮੀਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਮੇਲ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਹੇਠਾਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਗਰਮ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਸਾਲ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਦੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅਨੁਮਾਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ [[ਜੂਲੀਅਨ ਕੈਲੰਡਰ]] ਦੇ ਸੁਧਾਰ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਗ੍ਰੈਗੋਰੀਅਨ ਕੈਲੰਡ ਬਣਿਆ। ਉਸ ਸੁਧਾਰ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਗੈਰ-ਇਕਸਾਰ ਘੁੰਮਣ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਸਨ, ਪਰ ਹੁਣ ਇਸ ਨੂੰ ਕੁਝ ਹੱਦ ਤੱਕ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੀ ਸਾਰਣੀ ਮੌਰੀਸਨ ਅਤੇ ਸਟੀਫਨਸਨ ਦੇ ਅਨੁਮਾਨਾਂ ਅਤੇ ਸਟੈਂਡਰਡ ਗਲਤੀਆਂ (ΔT ਲਈ ਤਾਰੀਖਾਂ 'ਤੇ ਗ੍ਰੈਗੋਰੀਅਨ ਕੈਲੰਡਰ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ) ਦਿੰਦੀ ਹੈ।{{Sfn|Morrison|Stephenson|2004}} {| class="wikitable" ! ਘਟਨਾ || ਸਾਲ || ਸਭ ਤੋਂ ਨੇੜੇ S & M ਸਾਲ || Δ''T'' || σ |- |ਜੂਲੀਅਨ ਕੈਲੰਡਰ ਸ਼ੁਰੂ || &minus;44{{sfn|Urban|Seidelmann|2013|p=595}} || 0 || 2ਘੰ56ਮਿੰ20ਸੈ || 4ਮਿੰ20ਸੈ |- |ਨਾਈਸੀਆ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਕੌਂਸਲ || 325 || 300 || 2h8m || 2ਮਿੰਟ |- |ਗ੍ਰੈਗੋਰੀਅਨ ਕੈਲੰਡਰ ਸ਼ੁਰੂ || 1582 || 1600 || 2ਮਿੰਟ || 20ਸੈਕਿੰਡ |- |ਘੱਟ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਐਕਸਟ੍ਰਾਪੋਲੇਸ਼ਨ || 4000 || || 4ਘੰਟੇ13ਮਿੰਟ || |- |ਘੱਟ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਐਕਸਟ੍ਰਾਪੋਲੇਸ਼ਨ || 10,000 || || 2ਦਿਨ11ਘੰਟੇ || |} ਘੱਟ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਵਾਲੀਆਂ ਐਕਸਟਰਾਪੋਲੇਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਗਣਨਾ ਮੌਰੀਸਨ ਅਤੇ ਸਟੀਫਨਸਨ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਮੀਕਰਨ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈਃ {{Sfn|Morrison|Stephenson|2004}} :Δ''T'' in seconds = &minus;20 + 32''t''² ਜਿੱਥੇ ''ਟੀ'' ਨੂੰ 1820 ਤੋਂ ਜੂਲੀਅਨ ਸਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਐਕਸਟ੍ਰਾਪੋਲੇਸ਼ਨ ਸਿਰਫ ਇਹ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ΔT ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਕੈਲੰਡਰ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਹੈ ਬੋਰਕੋਵਸਕੀ ਨੇ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਕਿ "ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਖੋਜਕਰਤਾਵਾਂ ਨੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਘੁੰਮਣ ਦੀ ਗਿਰਾਵਟ ਦੀ ਤੀਬਰਤਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨ ਲਈ ਮਾਪਿਆ ΔT ਮੁੱਲਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਪੈਰਾਬੋਲਾ ਫਿੱਟ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ।{{sfn|Borkowski|1991|page=126}} == ਖੰਡੀ ਸਾਲ ਦੀ ਲੰਬਾਈ == ਖੰਡੀ ਸਾਲ ਦੀ ਇੱਕ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਸੂਰਜ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦਾ ਸਮਾਂ ਹੋਵੇਗਾ, ਜੋ ਇੱਕ ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਚੱਕਰਵਾਤੀ ਲੰਬਕਾਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੌਸਮ ਦਾ ਇੱਕ ਪੂਰਾ ਚੱਕਰ ਬਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸੇ ਚੱਕਰਵਰਤੀ ਲੰਬਕਰ ਤੇ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। === ਸਮਰੂਪ ਵਿਚਕਾਰ ਮੱਧ ਅੰਤਰਾਲ ===   ਕਿਸੇ ਉਦਾਹਰਣ ਉੱਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਸੰਤ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਸੂਰਜੀ ਮੰਡਲ ਦੀ ਗਣਨਾ ਵਿੱਚ ਦੋ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪਲੇਨ ਹਨਃ ਚੱ[[ਸੂਰਜੀ ਪੰਧ|ਚੱਕਰਵਾਤ]] ਦਾ ਪਲੇਨ (ਸੂਰਜ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਧਰਤੀ ਦਾ ਚੱਕਰ ਅਤੇ ਸਵਰਗੀ ਭੂਮੱਧ ਰੇਖਾ ਦਾ ਪਲੇਨ) । ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਪਲੇਨ ਇੱਕ ਲਾਈਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਕੱਟਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ''ਦਿਸ਼ਾ'' ਅਖੌਤੀ ਵਨਰਲ, ਉੱਤਰ ਵੱਲ, ਜਾਂ ਮਾਰਚ ਇਕੁਇਨੋਕਸ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਚਿੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ (ਚਿੰਨ੍ਹ ਇੱਕ ਰਾਮ ਦੇ ਸਿੰਗੰਗ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਤਾਰਾਮੰਡਲ ਏਰੀਜ਼ ਵੱਲ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਦਿਸ਼ਾ ਨੂੰ ਚਿੰਨ੍ਹ''ਦਿਸ਼ਾ'' ਗਿਆ ਹੈ (ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ [[ਤੱਕੜੀ (ਰਾਸ਼ੀ)|ਲਿਬਰਾ]] ਵੱਲ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਦੂਰ ਦੇ ਤਾਰਿਆਂ ਅਤੇ ਗਲੈਕਸੀਆਂ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਵਿੱਚ, ਸੰਤ ਅਤੇ ਨਿਊਟੇਸ਼ਨ ਦੀ ਪੂਰਵ ਗਤੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇਹ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਬਦਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਦੂਰੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਕੋਈ ਮਾਪਣਯੋਗ ਗਤੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ (ਵੇਖੋ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਆਕਾਸ਼ ਸੰਦਰਭ ਫਰੇਮ) । ਸੂਰਜ ਦਾ ਚੱਕਰਵਾਤੀ ਦੇਸ਼ਾਂਤਰ ਚੱਕਰਵਰਤੀ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦਾ ਕੋਣ ਹੈ, ਜੋ ਚੱਕਰ ਦੇ ਨਾਲ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਸੰਪੂਰਨ ਮਾਪ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਇੱਕ ਸਾਪੇਖਿਕ ਮਾਪ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਅੱਗੇ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਕੋਣ ਜਿਸ ਦਿਸ਼ਾ ਤੋਂ ਮਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਅੱਗੇ ਵੱਧ ਰਿਹਾ ਹੈ। 1 ਜਨਵਰੀ, 2₀ ਨੂੰ ਦੁਪਹਿਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਚਤ (ਦੂਰ ਦੇ ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ) ਮਾਪਣ ਲਈ ਇਸ ਭੂਮਿਕਾ ਨੂੰ ਭਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਚਿੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 20 ਮਾਰਚ, 2009 ਨੂੰ ਇੱਕ ਇਕੁਇਨੋਕਸ ਸੀ, 11:44:43.6 TT। 2010 ਮਾਰਚ ਇਕੁਇਨੋਕਸ 20 ਮਾਰਚ, 17:33:18.1 TT ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਅੰਤਰਾਲ-ਅਤੇ ਗਰਮ ਸਾਲ ਦੀ ਮਿਆਦ-365 ਦਿਨ 5 ਘੰਟੇ 48 ਮਿੰਟ 34,5 ਸਕਿੰਟ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।{{R|AADUNNO2009}} ਜਦੋਂ ਕਿ ਸੂਰਜ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਉੱਤਰ ਵਿਪਰੀਤ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਕੁੰਭ 2₀ ਦੇ ਮਾਰਚ ਦੇ ਸੰਤੁਲਨ ਤੇ ਮਿਲੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਸੂਰਜ ਪੂਰਬ ਵੱਲ 359° 59'09 "ਗਿਆ ਸੀ ਜਦੋਂ ਕਿ ਕੁੰਨ ਕੁੱਲ 360° (ਸਾਰੇ ਕੁੰਭ 0 ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ) ਲਈ ਪੱਛਮ ਵੱਲ 51" ਚਲੇ ਗਏ ਸਨ।{{Sfn|Seidelmann|1992}} ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਖੰਡੀ ਸਾਲ 20 ਮਿੰਟ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ. ਜੋ ਕਿ ਸਾਈਡਰੀਅਲ ਸਾਲ ਨਾਲੋਂ ਛੋਟਾ ਹੁੰਦਾ। ਜਦੋਂ ਲਗਾਤਾਰ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਖੰਡੀ ਸਾਲ ਦੇ ਮਾਪ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਪਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਚੰਦਰਮਾ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਗੜਬੜੀ ਅਤੇ ਪੌਸ਼ਟਿਕਤਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਮੀਅਸ ਅਤੇ ਸੇਵੋਈ ਨੇ ਮਾਰਚ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਅੰਤਰਾਲਾਂ ਦੀਆਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ (ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਇਕੁਇਨੋਕਸਃ {{Sfn|Meeus|Savoie|1992}} {| class="wikitable" ! !!ਦਿਨ!!ਘੰਟੇ!!ਮਿੰਟ!!ਸੈਕਿੰਟ |- |1985–1986 || 365 ||5 ||48 ||58 |- |1986–1987 || 365 ||5 ||49 ||15 |- |1987–1988 || 365 ||5 ||46 ||38 |- |1988–1989 || 365 ||5 ||49 ||42 |- |1989–1990 || 365 ||5 ||51 ||06 |} 19 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੱਕ, ਗਰਮ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਸਾਲ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਇਕੁਇਨੋਕਸ ਦੀਆਂ ਤਰੀਕਾਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕਰਕੇ ਲੱਭੀ ਗਈ ਸੀ ਜੋ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵੱਖ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ-ਇਸ ਪਹੁੰਚ ਨੇ ਔਸਤ ਗਰਮ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ.{{sfn|Meeus|Savoie|1992|p=42}} === ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖੰਡੀ ਸਾਲ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ === ਜੇਕਰ ਸੂਰਜ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦੇਸ਼ਾਂਤਰ 0° (ਭਾਵ) ਤੋਂ ਚੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸੂਰਜ ਲਈ ਉਸੇ ਦੇਸ਼ਾਂਤਰ ਤੇ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਦੀ ਮਿਆਦ ਵੱਖਰੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਇਹ ਉਸ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਦੂਜਾ ਕ੍ਰਮ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਦੀ ਗਤੀ (ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਉਲਟ ਸੂਰਜ ਦੀ ਪ੍ਰਤੱਖ ਗਤੀ ਇਸਦੇ ਅੰਡਾਕਾਰ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਬਦਲਦੀ ਹੈਃ ਪੈਰੀਹੀਲੀਅਨ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼, ਐਫੀਲੀਅਨ ਵਿੰਚ ਹੌਲੀ। ਇਕੁਇਨੋਕਸ ਪੈਰੀਹੀਲੀਅਨ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਚਲਦਾ ਹੈ (ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਸਥਿਰ ਸਾਈਡਰੀਅਲ ਫਰੇਮ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਚਲਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਸੰਤੁਲਨ ਮਾਰਗ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਤੱਕ, ਜਾਂ ਇੱਕ ਅੰਤਾਲੀ ਮਾਰਗ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ, ਸੂਰਜ ਇੱਕ ਪੂਰਾ ਅੰਡਾਕਾਰ ਚੱਕਰ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਬਚਾਇਆ ਸਮਾਂ ਇਸ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਕਿੱਥੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਬਿੰਦੂ ਪੈਰੀਹੀਲੀਅਨ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੈ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਦਸੰਬਰ ਸੰਗਰਾਮ) ਤਾਂ ਗਤੀ ਔਸਤ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਸੂਰਜ ਇੱਕ ਪੂਰੇ ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਕਵਰ ਨਾ ਕਰਨ ਲਈ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਸਮਾਂ ਬਚਾਉਂਦਾ ਹੈਃ "ਗਰਮ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦਾ ਸਾਲ" ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਤੌਰ ਤੇ ਲੰਬਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਬਿੰਦੂ ਐਫੀਲੀਅਨ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੈ, ਤਾਂ ਗਤੀ ਘੱਟ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸੇ ਛੋਟੇ ਚਾਪ ਨੂੰ ਨਾ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਬਚਾਇਆ ਗਿਆ ਸਮਾਂ ਜੋ ਇਕੁਇਨੋਕਸ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਪ੍ਰੀਸੈੱਸ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਲੰਬਾ ਹੈਃ ਕਿ ਗਰਮ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦਾ ਸਾਲ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਤੌਰ ਤੇ ਛੋਟਾ ਹੈ। "ਔਸਤ ਤਪਤ-ਖੰਡੀ ਸਾਲ" ਔਸਤ ਸੂਰਜ ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸੰਤ ਤੋਂ ਅਗਲੇ ਜਾਂ ਸੰਤੁਲਨ ਤੋਂ ਅਗਲੇ ਤੱਕ ਜਾਣ ਲਈ ਲਏ ਗਏ ਸਮੇਂ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਬਰਾਬਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਸੰਤੁਲਨ ਅਤੇ ਸੰਤ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅੰਤਰਾਲਾਂ ਦੇ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਮੁੱਲ ਮੀਅਸ ਅਤੇ ਸੇਵੋਈ ਦੁਆਰਾ 0 ਅਤੇ 2000 ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ।{{Sfn|Meeus|Savoie|1992}} ਇਹ ਸੁਚੱਜੇ ਮੁੱਲ ਹਨ ਜੋ ਧਰਤੀ ਦੇ ਚੱਕਰ ਦੇ ਅੰਡਾਕਾਰ ਹੋਣ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ (ਕੇਪਲਰ ਦੀ ਸਮੀਕਰਨ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਸਮੇਤ) ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਚੱਕਰ ਲਗਾਉਣ ਵਾਲੇ ਚੰਦਰਮਾ ਦੀ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਫੋਰਸ ਅਤੇ ਹੋਰ ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਤੋਂ ਗਰੈਵੀਟੇਬਲ ਫੋਰਸਾਂ ਵਰਗੇ ਕਾਰਕਾਂ ਕਾਰਨ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਤੇ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਗੜਬੜੀ ਸਥਿਤੀ ਦੇ ਅੰਤਰ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਚੱਕਰ ਚੱਕਰ ਦੀ ਬਜਾਏ ਅੰਡਾਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।{{Sfn|Meeus|Savoie|1992}} {| class="wikitable" ! !ਸਾਲ 0 !ਸਾਲ 2000 |- |ਦੋ ਮਾਰਚ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਮਾਰਚ ਇਕੁਇਨੋਕਸ |365.242137 ਦਿਨ |365.242374 ਦਿਨ |- |ਦੋ ਜੂਨ ਦੇ ਅੰਤਰਾਲਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਜੂਨ ਸੰਗਰਾਮ |365.241726 |365.241626 |- |ਦੋ ਸਤੰਬਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਸਤੰਬਰ ਸੰਤ |365.242496 |365.242018 |- |ਦੋ ਦਸੰਬਰ ਸੰਗਰਾਮ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ |365.242883 |365.242740 |- |ਔਸਤ ਤਪਤ-ਖੰਡੀ ਸਾਲ (ਲਾਸ੍ਕਰ ਦਾ ਸਮੀਕਰਨ) <br /> |365.242310 |365.242189 |} === ਔਸਤ ਗਰਮ ਸਾਲ ਮੌਜੂਦਾ ਮੁੱਲ === 1 ਜਨਵਰੀ 2000 ਨੂੰ ਔਸਤ ਗਰਮ ਸਾਲ 365.2421897 ਜਾਂ 365 ਇਫੇਮੇਰਿਸ ਦਿਨ, 5 ਘੰਟੇ, 48 ਮਿੰਟ, 45.19 ਸਕਿੰਟ ਸੀ। ਇਹ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਬਦਲਦਾ ਹੈ-ਇੱਕ ਸਮੀਕਰਨ ਜੋ 8000 ਈ. ਪੂ. ਅਤੇ 12000 ਈ. ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਐਫੀਮੇਰਿਸ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖੰਡੀ ਸਾਲ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਦੀ ਗਣਨਾ ਕਰਨ ਲਈ ਢੁਕਵਾਂ ਹੈ : <math>365.242 189 669 8-6.153 59\times 10^{-6}T-7.29\times 10^{-10}T^2 + 2.64\times 10^{-10}T^3</math> ਜਿੱਥੇ ਟੀ 1 ਜਨਵਰੀ 2000 ਦੀ ਦੁਪਹਿਰ ਤੋਂ ਮਾਪਿਆ ਗਿਆ 86,400 ਐਸਆਈ ਸਕਿੰਟ ਦੇ 36,525 ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਜੂਲੀਅਨ ਸਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੈ।<ref>In negative numbers for dates in the past; {{Harvard citation no brackets|McCarthy|Seidelmann|2009|p=18}}, calculated from planetary model of {{Harvard citation no brackets|Laskar|1986}}.</ref> ਆਧੁਨਿਕ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨੀ ਤਪਤ-ਖੰਡੀ ਸਾਲ ਨੂੰ ਸੂਰਜ ਦੇ ਔਸਤ ਲੰਬਕਾਰ ਵਿੱਚ 360° ਦੇ ਵਾਧੇ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਜੋਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਖੰਡੀ ਸਾਲ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਲਈ ਇੱਕ ਸਮੀਕਰਨ ਲੱਭਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਪਹਿਲਾਂ ਸੂਰਜ ਦੇ ਔਸਤ ਲੰਬਕਾਰ ਲਈ ਇੱਕੋ ਸਮੀਕਰਨ ਲੰਭਣਾ ਹੈ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਨਿਊਕੌਂਬ ਦਾ ਸਮੀਕਰਨ ਉੱਪਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਾਂ ਲਾਸਕਰ ਦਾ ਸਮੀਕਰਨ. {{Sfn|Laskar|1986}} ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਸਾਲ ਦੀ ਮਿਆਦ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਔਸਤ ਲੰਬਕਾਰ ਧਰਤੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਰੇਖਿਕ ਫੰਕਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਖੰਡੀ ਸਾਲ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਉਣ ਲਈ, ਔਸਤ ਲੰਬਕਾਰ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਸੂਰਜ ਦੀ ਕੋਣੀ ਗਤੀ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਇੱਕ ਫੰਕਸ਼ਨ ਵਜੋਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਸਕੇ, ਅਤੇ ਇਸ ਕੋਣੀ ਗਤੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਇਹ ਗਣਨਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸੂਰਜ ਨੂੰ 360° ਜਾਣ ਵਿੱਚ ਕਿੰਨਾ ਸਮਾਂ ਲੱਗੇਗਾ।{{Sfn|Meeus|Savoie|1992}}<ref>{{Cite book|title=Astronomical almanac for the year 2011|date=2010|publisher=Astronomical Almanac Office US Naval Observatory|location=Washington|page=L8}}</ref> ਉਪਰੋਕਤ ਫਾਰਮੂਲੇ ਤਪਤ-ਖੰਡੀ ਸਾਲ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਨੂੰ ਐਫੀਮੇਰਿਸ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿੰਦੇ ਹਨ (86,400 ਐੱਸ. ਆਈ. ਸਕਿੰਟਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ) ਨਾ ਕਿ ਸੂਰਜੀ ਦਿਨ ਇਹ ਇੱਕ ਗਰਮ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜੀ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਹੈ ਜੋ ਕੈਲੰਡਰ ਨੂੰ ਮੌਸਮ ਦੇ ਨਾਲ ਤਾਲਮੇਲ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ (ਹੇਠਾਂ ਦੇਖੋ) । == ਕੈਲੰਡਰ ਸਾਲ == ਨਾਗਰਿਕ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ [[ਗ੍ਰੇਗੋਰੀਅਨ ਕੈਲੰਡਰ|ਗ੍ਰੈਗੋਰੀਅਨ ਕੈਲੰਡਰ]] ਇੱਕ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਿਆਰ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਸੂਰਜੀ ਕੈਲੰਡਰ ਹੈ ਜੋ ਔਸਤ ਗਰਮ ਸਾਲ ਦੇ ਨਾਲ ਸਮਕਾਲੀ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।{{R|Dobrzycki1983_123}} ਇਸ ਦਾ ਚੱਕਰ 400 ਸਾਲ (1,46,097 ਦਿਨ) ਦਾ ਹੈ। ਹਰੇਕ ਚੱਕਰ ਮਹੀਨਿਆਂ, ਤਰੀਕਾਂ ਅਤੇ ਹਫਤੇ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਨੂੰ ਦੁਹਰਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਔਸਤ ਸਾਲ ਦੀ ਲੰਬਾਈ 146,097/400 = 365+97 ⁄400 = 365.2425 ਪ੍ਰਤੀ ਸਾਲ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ 365.2422 ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਔਸਤ ਗਰਮ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਸਾਲ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੈ।{{Sfn|Seidelmann|1992}}{{Fraction|365|97|400}} ਗ੍ਰੈਗੋਰੀਅਨ ਕੈਲੰਡਰ ਕੈਥੋਲਿਕ ਚਰਚ ਦੁਆਰਾ ਆਯੋਜਿਤ ਅਤੇ 1582 ਵਿੱਚ ਲਾਗੂ ਕੀਤੇ ਗਏ ਜੂਲੀਅਨ ਕੈਲੰਡਰਾ ਦਾ ਇੱਕ ਸੁਧਾਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੰਸਕਰਣ ਹੈ। ਸੁਧਾਰ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ, ਵੁਰਸਤ ਸੰਤ ਦੀ ਮਿਤੀ ਲਗਭਗ 10 ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ 325 ਵਿੱਚ ਨਾਈਸੀਆ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਕੌਂਸਲ ਦੇ ਸਮੇਂ ਲਗਭਗ 21 ਮਾਰਚ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 11 ਮਾਰਚ ਤੱਕ ਸੀ। ਇਸ ਤਬਦੀਲੀ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਈਸਟਰ ਦਾ ਸਹੀ ਪਾਲਣ ਸੀ। ਈਸਟਰ ਦੀ ਮਿਤੀ ਦੀ ਗਣਨਾ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਨਲ ਇਕੁਇਨੋਕਸ (21 ਮਾਰਚ) ਲਈ ਇੱਕ ਰਵਾਇਤੀ ਮਿਤੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ 21 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਅਸਲ ਇਕੁਇਨੋਕਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਰੱਖਣਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।{{R|North1983_756}} ਜੇ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜ ਅਜੇ ਵੀ ਸਿਵਲ ਕੈਲੰਡਰ ਅਤੇ ਮੌਸਮ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਮਕਾਲੀਕਰਨ ਨੂੰ ਮਹੱਤਵ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੈਲੰਡਰ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸੁਧਾਰ ਆਖਰਕਾਰ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੋਵੇਗਾ. ਬਲੈਕਬਰਨ ਅਤੇ ਹੋਲਫੋਰਡ-ਸਟ੍ਰੀਵੈਂਸ (ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗਰਮ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਸਾਲ ਲਈ ਨਿਊਕੌਂਬ ਦੇ ਮੁੱਲ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਸੀ) ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਜੇਕਰ ਗਰਮ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦਾ ਸਾਲ 1900 ਦੇ 365.24219878125 ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਮੁੱਲਾਂ 'ਤੇ ਰਿਹਾ ਤਾਂ ਗ੍ਰੈਗੋਰੀਅਨ ਕੈਲੰਡਰ 10,000 ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਸੂਰਜ ਤੋਂ 3 ਦਿਨ, 17 ਮਿੰਟ, 33 ਸੈਕਿੰਡ ਪਿੱਛੇ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸ ਗਲਤੀ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਖੰਡੀ ਸਾਲ ਦੀ ਲੰਬਾਈ (ਟੈਰੀਸਟ੍ਰਿਯਲ ਟਾਈਮ ਵਿੱਚ ਮਾਪਿਆ ਗਿਆ) ਲਗਭਗ 0,53 ਸੈ ਪ੍ਰਤੀ ਸਦੀ ਦੀ ਦਰ ਨਾਲ ਘਟ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਔਸਤ ਸੂਰਜੀ ਦਿਨ ਪ੍ਰਤੀ ਸਦੀ ਲਗਭਗ 1.5 ਮੀਟਰ ਪ੍ਰਤੀ ਸਦੀ ਦੀ ਰਫਤਾਰ ਨਾਲ ਲੰਬਾ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਭਾਵ 3200 ਵਿੱਚ ਕੈਲੰਡਰ ਨੂੰ ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਦਿਨ ਪਿੱਛੇ ਕਰ ਦੇਣਗੇ। ਇੱਕ "ਖੰਡੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ" ਵਿੱਚ ਸੂਰਜੀ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਪ੍ਰਤੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 0.06% ਘਟ ਰਹੀ ਹੈ (ਖੰਡੀ ਸਾਲ ਦੀ ਅਸਲ ਲੰਬਾਈ ਵਿੱਚ oscillatory ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰਦੇ ਹੋਏ) ।<ref>365242×1.5/8640000.</ref> ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਸਮਾਂ ਬੀਤਦਾ ਜਾਵੇਗਾ, ਉਵੇਂ-ਉਵੇਂ ਲੀਪ ਦਿਨ ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਸੰਭਵ ਸੁਧਾਰ 3200 ਵਿੱਚ ਲੀਪ ਦਿਵਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਸਕਦਾ ਹੈ, 3600 ਅਤੇ 4000 ਨੂੰ ਲੀਪ ਸਾਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 4500,5000,5500,6000, ਆਦਿ ਨੂੰ ਛੰਡ ਕੇ ਸਾਰੇ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਸਾਲ ਆਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਮਾਤਰਾ ΔT ਵਧੇਰੇ ਸਹੀ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਅਨੁਮਾਨਤ ਨਹੀਂ ਹੈ।{{R|BlackburnHS2003_692}} == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * [[ਸਾਲ|ਅਸੰਗਤ ਸਾਲ]] * [[ਗ੍ਰੇਗੋਰੀਅਨ ਕੈਲੰਡਰ|ਗ੍ਰੈਗੋਰੀਅਨ ਕੈਲੰਡਰ]] == ਨੋਟਸ == {{reflist|refs= <ref name=AAOG2020>{{cite web |date=2020 |title=Astronomical almanac online glossary |publisher=US Naval Observatory |url=https://asa.hmnao.com/SecM/Glossary.html#_Y |access-date=2024-05-17 |archive-date=2022-02-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220223151156/http://asa.hmnao.com/SecM/Glossary.html#_Y |url-status=dead }}</ref> <ref name=SIsecond>{{cite report |quote='''The second is the duration of {{gaps|9|192|631|770}} periods of the radiation corresponding to the transition between the two hyperfine levels of the ground state of the cesium 133 atom.''' 13th CGPM (1967/68, Resolution 1; CR, 103 and ''Metrologia'', 1968, 4, 43) |date=2006 |title=The International System of Units |publisher=[[Bureau International des Poids et Mesures]] |page=113 |url=http://www.bipm.org/utils/common/pdf/si_brochure_8_en.pdf |archive-date=2008-12-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081216221824/http://www.bipm.org/utils/common/pdf/si_brochure_8_en.pdf |url-status=dead}} Via {{cite web |title=The SI brochure |website=BIMP |url-status=deviated |url=http://www.bipm.org/en/si/si_brochure/general.html |archive-date=October 1, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091001065750/http://www.bipm.org/en/si/si_brochure/general.html}}</ref> <ref name=Richards2013_587>{{harvc |last=Richards |first=E.G. |year=2013 |c=Calendars |in1=Urban |in2=Seidelmann |page=587 }}</ref> <ref name=JPL2005>{{cite book |author=Jet Propulsion Laboratory |author-link=Jet Propulsion Laboratory |date=2005 |title=DSN: History |publisher=NASA |url=https://deepspace.jpl.nasa.gov/about/history/}}</ref> <ref name=AADUNNO2009>{{cite book |author=Astronomical Applications Dept. of [[United States Naval Observatory]] |date=2009 |title=Multiyear interactive computer almanac |version=2.2 |location=Richmond VA |publisher=Willman-Bell}}</ref> <ref name=tropicAHD1992>{{Cite dictionary |title=tropic |date=1992 |dictionary=American Heritage Dictionary |edition=3rd |location=Boston |publisher=Houghton-Mifflin}}</ref> <ref name=Dobrzycki1983_123>{{harvc |last=Dobrzycki |first=J. |year=1983 |c=Astronomical aspects of the calendar reform |in1=Coyne |in2=Hoskin |in3=Pedersen |page=123}}</ref> <ref name=North1983_756>{{harvc |last=North |first=J.D. |year=1983 |c=The Western calendar - 'Intolerabilis, horribilis, et derisibilis'; four centuries of discontent |in1=Coyne |in2=Hoskin |in3=Pedersen |pages=75–76}}</ref> <ref name=BlackburnHS2003_692>{{cite book |last1=Blackburn |first1=B. |last2=Holford-Strevens |first2=L. |date=2003 |title=The Oxford companion to the year |others=Corrected reprint of 1999 |publisher=Oxford University Press |page=692}}</ref> }} == ਹਵਾਲੇ == <!-- This article uses APA style citations --> {{refbegin|30em}} * {{cite journal |last=Borkowski |first=K.M. |date=1991 |title=The tropical year and the solar calendar |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-royal-astronomical-society-of-canada_1991-06_85_3/page/n4 |journal=Journal of the Royal Astronomical Society of Canada |volume=85 |issue=3 |pages=121–130 |bibcode=1991JRASC..85..121B }} * {{cite book |last=Butrica |first=A.J. |date=1996 |title=SP-4218: To See the Unseen |series=The NASA History Series |publisher=NASA History Office |url=http://history.nasa.gov/SP-4218/contents.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20080310133443/http://history.nasa.gov/SP-4218/contents.htm |archive-date=2008-03-10 }} Via {{cite web |title=To See the Unseen – A History of Planetary Radar Astronomy |website=NASA History Division |url=https://history.nasa.gov/SP-4218/sp4218.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20070823124845/https://history.nasa.gov/SP-4218/sp4218.htm |archive-date=August 23, 2007 }} * {{cite book |editor1-last=Coyne |editor1-first=G.V. |editor1-link=George Coyne |editor2-last=Hoskin |editor2-first=M.A. |editor3-last=Pedersen |editor3-first=O. |year=1983 |title=Gregorian reform of the calendar |publisher=Vatican Observatory |url=https://www.pas.va/en/publications/extra-series/es3pas.html }} * {{cite journal |last=Laskar |first=J. |date=1986 |title=Secular terms of classical planetary theories using the results of general theory |url=https://archive.org/details/sim_astronomy-and-astrophysics_1986-03_157_1/page/59 |journal=Astronomy and Astrophysics |volume=157 |issue=1 |pages=59–70 |issn=0004-6361 |bibcode=1986A&A...157...59L }} Note: In the article at this URL page 68 should be put before page 66. * {{cite book |author1-link=Dennis McCarthy (scientist) |last1=McCarthy |first1=D.D. |last2=Seidelmann |first2=P.K. |date=2009 |title=Time from Earth rotation to atomic physics |location=Weinhein |publisher=Wiley-VCH Verlag GmbH & Co. KGaA }} * {{cite journal |author1-link=Jean Meeus |last1=Meeus |first1=J. |last2=Savoie |first2=D. |date=1992 |title=The history of the tropical year |journal=Journal of the British Astronomical Association |volume=102 |issue=1 |pages=40–42 |bibcode=1992JBAA..102...40M }} * {{cite journal |last1=Morrison |first=L.V. |last2=Stephenson |first2=F.R. |date=2004 |title=Historical values of the Earth's clock error ΔT and the calculation of eclipses |journal=Journal for the History of Astronomy |volume=35 |issue=3 |pages=327–336 |bibcode=2004JHA....35..327M |doi=10.1177/002182860403500305 |s2cid=119021116 }} * {{cite book |last=Newcomb |first=S. |author-link=Simon Newcomb |date=1898 |url=https://archive.org/details/06AstronomicalPapersPreparedForTheUse |title=Tables of the four inner planets |volume=6 |series=Astronomical papers prepared for the use of the American ephemeris and nautical almanac |edition=2nd |location=Washington |publisher=Bureau of Equipment, Navy Department }} * {{cite book |editor-last=Seidelmann |editor-first=P. K. |date=1992 |title=Explanatory Supplement to the Astronomical Almanac |url=https://archive.org/stream/131123ExplanatorySupplementAstronomicalAlmanac/131123-explanatory-supplement-astronomical-almanac#page/n306/mode/1up |location=Sausalito, CA |publisher=University Science Books |edition=2nd |isbn=0-935702-68-7 }} * {{cite book |editor1-last=Urban |editor1-first=S.E. |editor2-last=Seidelmann |editor2-first=P. K. |date=2013 |title=Explanatory supplement to the astronomical almanac |edition=3rd |location=Mill Valley, CA |publisher=University Science Books |isbn=978-1-891389-85-6 |url=http://aa.usno.navy.mil/publications/docs/c15_usb_online.pdf |access-date=May 6, 2018 |archive-date=April 30, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190430134555/http://aa.usno.navy.mil/publications/docs/c15_usb_online.pdf |url-status=dead }} {{refend}} == ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ == * {{cite book |last1=Dershowitz |first=N. |author2-link=Edward M. Reingold |last2=Reingold |first2=E.M. |date=2008 |title=Calendrical calculations|title-link= Calendrical Calculations |edition=3rd |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-70238-6 }} *{{cite book | last1 = Meeus | first1 = Jean | title = Astronomical Algorithms | edition = 2nd, with corrections as of August 10, 2009 | date = August 10, 2009 | orig-year = 1998 | location = Richmond, VA | publisher = Willmann-Bell | isbn = 978-0-943396-61-3 | author1-link = Jean Meeus}} *{{cite book | last1 = Meeus | first1 = Jean | title = More astronomical astronomy morsels | url = https://archive.org/details/moremathematical0000meeu | date = 2002 | location = Richmond, VA | publisher = Willmann-Bell | isbn = 0-943396-74-3 | author1-link = Jean Meeus }} Contains updates to {{harvnb|Meeus|Savoie|1992}}. *{{Cite journal| issn=0004-6361| volume=282| pages=663–683| last1=Simon| first1=J. L.| last2=Bretagnon| first2=P.| last3=Chapront| first3=J.| last4=Chapront-Touze| first4=M.| last5=Francou| first5=G.| last6=Laskar| first6=J.| title=Numerical expressions for precession formulae and mean elements for the Moon and the planets| journal=Astronomy and Astrophysics| date=February 1994| bibcode=1994A&A...282..663S| url=https://ui.adsabs.harvard.edu/link_gateway/1994A&A...282..663S/ADS_PDF}} Referenced in ''Astronomical almanac for the year 2011'' and contains expressions used to derive the length of the tropical year. == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{Commons category inline}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੈਲੰਡਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਇਕਾਈਆਂ]] 3s5t3xcy4kxnhgkbxaj6ccqc5dvij7k 0 187440 842323 817049 2026-07-10T19:40:08Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 2 books for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842323 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Planet_axis_comparison.png|thumb|380x380px|ਕਿਸੇ ਗ੍ਰਹਿ ਦੇ '''ਸਕਾਰਾਤਮਕ''' ਧਰੁਵ ਨੂੰ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਦੇ ਨਿਯਮ ਦੁਆਰਾ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈਃ ਜੇ ਸੱਜੇ ਹਾਥ ਦੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ ਘੁੰਮਣ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਅੰਗੂਠਾ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਧਰੁਵ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਐਕਸੀਅਲ ਝੁਕਣ ਨੂੰ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਧਰੁਵ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਅਤੇ ਔਰਬਿਟਲ ਪਲੇਨ ਦੇ ਸਧਾਰਣ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਕੋਣ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਧਰਤੀ, ਯੂਰੇਨਸ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਕਰ ਦੇ ਕੋਣ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਲਗਭਗ 23°, 97° ਅਤੇ 177° ਹਨ।]] [[ਤਾਰਾ ਵਿਗਿਆਨ|ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ]] ਵਿੱਚ, ਧੁਰੇ ਦਾ ਝੁਕਾਅ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਤਿਰਛਾਪਣ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਦੇ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲੇ ਧੁਰੇ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਚੱਕਰਵਰਤੀ ਧੁਰੇ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦਾ [[ਕੋਨ|ਕੋਣ]] ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਇਸਦੇ ਚੱਕਰਾਂ ਦੇ ਸਮਤਲ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਲੰਬਕਾਰੀ ਰੇਖਾ ਹੈ, ਇਹ ਇਸਦੇ [[ਭੂ-ਮੱਧ ਰੇਖਾ|ਭੂਮੱਧ ਰੇਖਾ]] ਅਤੇ ਚੱਕਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਦਾ ਕੋਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref> {{Cite book|title=Explanatory Supplement to the Astronomical Almanac|url=https://archive.org/details/explanatorysuppl0003unse|last=U.S. Naval Observatory Nautical Almanac Office|date=1992|publisher=University Science Books|isbn=978-0-935702-68-2|editor-last=P. Kenneth Seidelmann|page=[https://archive.org/details/explanatorysuppl0003unse/page/733 733]}}</ref> ਇਹ ਔਰਬਿਟਲ ਝੁਕਾਅ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ। 0 ਡਿਗਰੀ ਦੀ ਤਿਰਛੀਤਾ ਉੱਤੇ, ਦੋਵੇਂ ਧੁਰਾ ਇੱਕੋ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਰਥਾਤ, ਰੋਟੇਸ਼ਨਲ ਧੁਰਾ ਔਰਬਿਟਲ ਪਲੇਨ ਦੇ ਲੰਬਕਾਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, [[ਧਰਤੀ]] ਦਾ ਰੋਟੇਸ਼ਨਲ ਧੁਰਾ ਇੱਕ ਕਾਲਪਨਿਕ ਰੇਖਾ ਹੈ ਜੋ [[ਉੱਤਰੀ ਧਰੁਵ]] ਅਤੇ [[ਦੱਖਣੀ ਧਰੁਵ]] ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਧਰਤੀ ਦਾ ਔਰਬਿਟਲ ਧੁਰਾ ਕਾਲਪਨਿਕ ਪਲੇਨ ਲਈ ਲੰਬਕਾਰੀ ਰੇਖਾ ਹੈ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਧਰਤੀ [[ਸੂਰਜ]] ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਦੀ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਚੱਕਰੀ ਸਮੇਂ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਤਿਰਛੀਤਾ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ ਬਦਲਦੀ, ਅਤੇ ਧੁਰੇ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਪਿਛੋਕਡ਼ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਇੱਕ ਧਰੁਵ ਚੱਕਰ ਦੇ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਸੂਰਜ ਵੱਲ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ-ਜੋ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ [[ਰੁੱਤ|ਮੌਸਮ]] ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ। == ਮਿਆਰ == ਕਿਸੇ ਗ੍ਰਹਿ ਦੇ ਝੁਕਾਅ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨ ਦੇ ਦੋ ਮਿਆਰੀ ਤਰੀਕੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਤਰੀਕਾ ਗ੍ਰਹਿ ਦੇ ''ਉੱਤਰੀ ਧਰੁਵ'' 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੈ, ਜੋ ਧਰਤੀ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਧਰੁਵ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਤਰੀਕਾ ਗ੍ਰਹਿ ਦੇ ''ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਧਰੁਵ'' 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੈ, ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਦੇ ਨਿਯਮ ਦੁਆਰਾ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ: * ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਸੰਘ (ਆਈ. ਏ. ਯੂ.) ਕਿਸੇ ਗ੍ਰਹਿ ਦੇ ''ਉੱਤਰੀ ਧਰੁਵ'' ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸੂਰਜੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਸਥਿਰ ਪਲੇਨ ਦੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਸਥਿਤ ਹੈ ਇਸ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਤਹਿਤ, ਸ਼ੁੱਕਰ 3 ° ਝੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਦੇ ਉਲਟ, ਪ੍ਰਤੀਗਾਮੀ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ।<ref>''Explanatory Supplement 1992'', p. 384</ref><ref name="CorreiaVenusI">{{Cite journal|last=Correia, Alexandre C. M.|last2=Laskar, Jacques|last3=de Surgy, Olivier Néron|date=May 2003|title=Long-term evolution of the spin of Venus I. theory|url=http://www.imcce.fr/Equipes/ASD/preprints/prep.2002/venus1.2002.pdf|journal=Icarus|volume=163|issue=1|pages=1–23|bibcode=2003Icar..163....1C|doi=10.1016/S0019-1035(03)00042-3|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.imcce.fr/Equipes/ASD/preprints/prep.2002/venus1.2002.pdf|archive-date=9 October 2022}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Correia, A. C. M.|last2=Laskar, J.|date=2003|title=Long-term evolution of the spin of Venus: II. numerical simulations|url=http://www.imcce.fr/Equipes/ASD/preprints/prep.2002/venus2.2002.pdf|journal=Icarus|volume=163|issue=1|pages=24–45|bibcode=2003Icar..163...24C|doi=10.1016/S0019-1035(03)00043-5|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.imcce.fr/Equipes/ASD/preprints/prep.2002/venus2.2002.pdf|archive-date=9 October 2022}}</ref> * ਆਈਏਯੂ ਸਥਿਤੀ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਇੱਕ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਧਰੁਵ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਦੇ ਨਿਯਮ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|last=Seidelmann|first=P. Kenneth|last2=Archinal|first2=B. A.|last3=a'Hearn|first3=M. F.|last4=Conrad|first4=A.|last5=Consolmagno|first5=G. J.|last6=Hestroffer|first6=D.|last7=Hilton|first7=J. L.|last8=Krasinsky|first8=G. A.|last9=Neumann|first9=G.|year=2007|title=Report of the IAU/IAG Working Group on cartographic coordinates and rotational elements: 2006|url=https://archive.org/details/sim_celestial-mechanics-and-dynamical-astronomy_2007_98_3/page/155|journal=Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy|volume=98|issue=3|pages=155–180|bibcode=2007CeMDA..98..155S|doi=10.1007/s10569-007-9072-y|doi-access=free}}</ref> ਇਸ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਿਆਂ, ਸ਼ੁੱਕਰ 177° ਝੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਅਗਾਂਹ ਵੱਲ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ। == ਧਰਤੀ == [[ਧਰਤੀ]] ਦੇ ਚੱਕਰਵਰਤੀ ਪਲੇਨ ਨੂੰ [[ਸੂਰਜੀ ਪੰਧ|ਚੱਕਰਵਾਤ]] ਪਲੇਨ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਝੁਕਾਅ ਨੂੰ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ''ਚੱਕਰਵਾਤ ਦੀ ਤਿਰਛੀਤਾ'' ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਜੋ ਕਿ ਚੱਕਰ ਅਤੇ ਸਵਰਗੀ ਭੂਮੱਧ ਰੇਖਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦਾ ਕੋਣ ਹੈ।<ref> {{Cite book|title=The Astronomical Almanac for the Year 2010|last=U.S. Naval Observatory Nautical Almanac Office|last2=U.K. Hydrographic Office|last3=H.M. Nautical Almanac Office|date=2008|publisher=US Government Printing Office|isbn=978-0-7077-4082-9|page=M11}}</ref> ਇਸ ਨੂੰ [[ਯੂਨਾਨੀ ਲਿਪੀ|ਯੂਨਾਨੀ ਅੱਖਰ]] ε ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਦਾ ਇੱਕ ਧੁਰੇ ਵਾਲਾ ਝੁਕਾਅ ਲਗਭਗ 23.44 ° ਹੈ।<ref>[https://aa.usno.navy.mil/faq/asa_glossary "Glossary"] in ''Astronomical Almanac Online''. (2023). Washington DC: United States Naval Observatory. s.v. obliquity.</ref> ਇਹ ਮੁੱਲ ਧੁਰੇ ਦੀ ਪੂਰਵ-ਗਤੀ ਦੇ ਚੱਕਰ ਦੌਰਾਨ ਇੱਕ ਸਥਿਰ ਔਰਬਿਟਲ ਪਲੇਨ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।<ref> {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=yobvAAAAMAAJ|title=A Manual of Spherical and Practical Astronomy|last=Chauvenet|first=William|date=1906|publisher=[[J. B. Lippincott & Co.|J. B. Lippincott]]|volume=1|pages=604–605}}</ref> ਪਰ ਚੱਕਰਵਾਤੀ (ਅਰਥਾਤ, ਧਰਤੀ ਦਾ ਚੱਕਰ ਗ੍ਰਹੀਆਂ ਦੇ ਗਡ਼ਬਡ਼ੀ ਕਾਰਨ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਚੱਕਰਵਰਤੀ ਦੀ ਤਿਰਛੀਤਾ ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਮਾਤਰਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਪ੍ਰਤੀ [[ਸਦੀ]] ਲਗਭਗ 46.8′′ ਦੀ ਦਰ ਨਾਲ ਘਟ ਰਿਹਾ ਹੈ (ਹੇਠਾਂ ਥੋਡ਼੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਵੇਰਵੇ ਵੇਖੋ) ।<ref name="Ray2014">{{Cite journal|last=Ray|first=Richard D.|last2=Erofeeva|first2=Svetlana Y.|date=4 February 2014|title=Long-period tidal variations in the length of day|journal=Journal of Geophysical Research: Solid Earth|volume=119|issue=2|pages=1498–1509|bibcode=2014JGRB..119.1498R|doi=10.1002/2013JB010830|doi-access=free}}</ref> === ਇਤਿਹਾਸ === ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਯੂਨਾਨੀਆਂ ਕੋਲ ਲਗਭਗ 350 ਬੀ. ਸੀ. ਤੋਂ ਤਿਰਛੀਤਾ ਦਾ ਚੰਗਾ ਮਾਪ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਮਾਰਸੇਲਜ਼ ਦੇ ਪਾਈਥੀਅਸ ਨੇ ਗਰਮੀਆਂ ਦੀ ਸੰਗਰਾਮ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗਨੋਮੋਨ ਦੇ ਪਰਛਾਵੇਂ ਨੂੰ ਮਾਪਿਆ ਸੀ।<ref> {{Cite book|url=https://archive.org/details/astronomicaless00goregoog|title=Astronomical Essays Historical and Descriptive|last=Gore|first=J. E.|date=1907|publisher=Chatto & Windus|page=[https://archive.org/details/astronomicaless00goregoog/page/n78 61]}}</ref> ਲਗਭਗ 830 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ, ਬਗਦਾਦ ਦੇ ਖਲੀਫਾ ਅਲ-ਮਾਮੂਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਤਿਰਛੀਤਾ ਨੂੰ ਮਾਪਣ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਨਤੀਜਾ ਅਰਬ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ।<ref> {{Cite book|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.45033|title=Progress of Science|last=Marmery|first=J. V.|date=1895|publisher=Chapman and Hall, ld.|page=[https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.45033/page/n67 33]}}</ref> 1437 ਵਿੱਚ, [[ਉਲੂਗ ਬੇਗ|ਉਲੁਗ ਬੇਗ]] ਨੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਧੁਰੇ ਦੇ ਝੁਕਾਅ ਨੂੰ 23°30′17′′ (ID1) ° ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite book|title=Prolégomènes des tables astronomiques d'OlougBeg: Traduction et commentaire|last=Sédillot|first=L.P.E.A.|publisher=Firmin Didot Frères|year=1853|location=Paris|pages=87 & 253}}</ref> [[ਮੱਧਕਾਲ|ਮੱਧ ਯੁੱਗ]] ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਇਹ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ ਤੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਕਿ ਪ੍ਰੀਸੈਸ਼ਨ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦੀ ਤਿਰਛੀਤਾ ਦੋਵੇਂ ਇੱਕ ਔਸਤ ਮੁੱਲ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਦੀਆਂ ਹਨ, 672 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਮਿਆਦ ਦੇ ਨਾਲ, ਇੱਕ ਵਿਚਾਰ ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਕੁਇਨੋਕਸ ਦੀ ''ਘਬਰਾਹਟ'' ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਇਦ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਇਹ ਗਲਤ ਸੀ (ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ) ਚੌਦਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਇਬਨ ਅਲ-ਸ਼ਾਤਿਰ ਸੀ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸੀ ਕਿ 1538 ਵਿੱਚ ਫਰਕਾਸਟੋਰੋ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਸਥਿਰ ਦਰ ਨਾਲ ਘਟ ਰਿਹਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|title=A History of Arabic Astronomy: Planetary Theories During the Golden Age of Islam|url=https://archive.org/details/historyofarabica0000sali|last=Saliba|first=George|date=1994|page=[https://archive.org/details/historyofarabica0000sali/page/n246 235]}}</ref><ref> {{Cite book|url=https://archive.org/details/tychobraheapict00dreygoog|title=Tycho Brahe|last=Dreyer|first=J. L. E.|date=1890|publisher=A. & C. Black|page=[https://archive.org/details/tychobraheapict00dreygoog/page/n387 355]}}</ref> ਤਿਰਛੀਤਾ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸਹੀ, ਆਧੁਨਿਕ, ਪੱਛਮੀ ਨਿਰੀਖਣ ਸ਼ਾਇਦ [[ਡੈੱਨਮਾਰਕ|ਡੈਨਮਾਰਕ]] ਦੇ [[ਟੈਕੋ ਬਰਾਹੇ|ਟਾਈਕੋ ਬ੍ਰਾਹੇ]] ਦੇ ਸਨ, ਲਗਭਗ 1584, ਹਾਲਾਂਕਿ ਅਲ-ਮਮੂਨ, ਅਲ-ਤੁਸੀ, ਪੁਰਬਾਚ, ਰੈਜੀਓਮੋਂਟਨਸ ਅਤੇ ਵਾਲਥਰ ਸਮੇਤ ਕਈ ਹੋਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰੀਖਣ, ਸਮਾਨ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰ ਸਕਦੇ ਸਨ।<ref>Dreyer (1890), p. 123</ref><ref> {{Cite book|title=The Observatory in Islam|last=Sayili|first=Aydin|date=1981|page=78}}</ref> === ਸੀਜ਼ਨ === [[ਤਸਵੀਰ:Earth_tilt_animation.gif|thumb|ਧਰਤੀ ਦਾ ਧੁਰਾ ਪਿਛੋਕਡ਼ ਦੇ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਉਸੇ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਆਪਣੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਕਿੱਥੇ ਹੈ। ਉੱਤਰੀ ਗੋਲਿਸਫਾਇਰ ਦੀ ਗਰਮੀ ਇਸ ਚਿੱਤਰ ਦੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਉੱਤਰੀ ਧਰੁਵ (ਲਾਲ) ਸੂਰਜ ਵੱਲ, ਸਰਦੀਆਂ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।]] [[ਧਰਤੀ]] ਦਾ ਧੁਰਾ ਇੱਕ ਸਾਲ ਦੌਰਾਨ ਪਿਛੋਕਡ਼ ਦੇ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਝੁਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ (ਜਿੰਨਾ ਇਹ ਜਾਇਰੋਸਕੋਪ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਾਰਨ ਆਪਣੇ [[ਪੰਧ (ਤਾਰਾ ਵਿਗਿਆਨ)|ਚੱਕਰ]] ਵਿੱਚ ਹੈ) । ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਧਰੁਵ (ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਅਰਧਗੋਲੇ ਨੂੰ ਚੱਕਰ ਦੇ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਦੂਰ ਭੇਜਿਆ ਜਾਵੇਗਾ, ਅਤੇ ਅੱਧਾ ਚੱਕਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ (ਅੱਧੇ ਸਾਲ ਬਾਅਦ) ਇਹ ਧਰੁਵ ਸੂਰਜ ਵੱਲ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਹ ਧਰਤੀ ਦੇ [[ਰੁੱਤ|ਮੌਸਮ]] ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ। [[ਗਰਮੀ (ਰੁੱਤ)|ਗਰਮੀਆਂ]] [[ਉੱਤਰੀ ਅਰਧਗੋਲ਼ਾ|ਉੱਤਰੀ ਗੋਲਿਸਫਾਇਰ]] ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਦੋਂ ਉੱਤਰੀ ਧਰੁਵ ਸੂਰਜ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਦੇ ਧੁਰੇ ਦੇ ਝੁਕਾਅ ਵਿੱਚ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਮੌਸਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਸੰਭਾਵਤ ਤੌਰ ਤੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੇ [[ਜਲਵਾਯੂ ਤਬਦੀਲੀ|ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ]] ਦਾ ਇੱਕ ਕਾਰਕ ਹੈ (ਮਿਲਾਨਕੋਵਿਚ ਚੱਕਰ ਵੀ ਵੇਖੋ) । [[ਤਸਵੀਰ:Axial_tilt_vs_tropical_and_polar_circles.svg|center|thumb|420x420px| ਧਰਤੀ ਦੇ ਧੁਰੀ ਝੁਕਾਅ (ε) ਅਤੇ ਖੰਡੀ ਅਤੇ ਧਰੁਵੀ ਚੱਕਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸਬੰਧ]] === ਔਕਸੀਲੇਸ਼ਨ === [[ਤਸਵੀਰ:Obliquity_of_the_ecliptic_laskar.PNG|thumb|ਲਾਸ੍ਕਰ (1986) ਤੋਂ 20,000 ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਚੱਕਰ ਦੀ ਓਬਲਿਕੁਇਟੀ। ਲਾਲ ਬਿੰਦੂ ਸਾਲ 2000 ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।]] ਤਿਰਛੀ ਦਾ ਸਹੀ ਕੋਣੀ ਮੁੱਲ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਅਤੇ [[ਗ੍ਰਹਿ]] ਦੀਆਂ ਗਤੀ ਦੇ ਨਿਰੀਖਣ ਦੁਆਰਾ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨੀ ਨਵੇਂ ਬੁਨਿਆਦੀ ਐਫੀਮਰਾਈਡਸ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਨਿਰੀਖਣ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਗਤੀਸ਼ੀਲਤਾ ਦੀ ਸਮਝ ਵਧਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਐਫੀਮਲਾਈਡਸ ਤੋਂ ਤਿਰਛੀਤਾ ਸਮੇਤ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖਗੋਲ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਮੁੱਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਲਾਨਾ ਪੰਨੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਮੁੱਲਾਂ ਅਤੇ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 1983 ਤੱਕ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਿਤੀ ਲਈ ਔਸਤ ਤਿਰਛੀਤਾ ਦੇ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਅਲਮਾਨਕ ਦੇ ਕੋਣੀ ਮੁੱਲ ਦੀ ਗਣਨਾ ਨਿਊਕੌਂਬ ਦੇ ਕੰਮ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਲਗਭਗ 1895 ਤੱਕ ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕੀਤਾ ਸੀ। : {{ਹਿਸਾਬ|''ε'' {{=}} 23°27′8.26″ − 46.845″ ''T'' − 0.0059″ ''T''² + {{val|0.00181}}″ ''T''³}} ਜਿੱਥੇ ε ਤਿਰਛੀ ਹੈ ਅਤੇ T, B1900.0 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਮਿਤੀ ਤੱਕ ਦੀਆਂ ਗਰਮ ਖੰਡੀ ਸਦੀਆਂ ਹਨ।<ref> {{Cite book|title=Explanatory Supplement to the Astronomical Ephemeris and the American Ephemeris and Nautical Almanac|last=U.S. Naval Observatory Nautical Almanac Office|last2=H.M. Nautical Almanac Office|date=1961|publisher=[[H.M. Stationery Office]]|at=Section 2B}}</ref> 1984 ਤੋਂ, ਜੈੱਟ ਪ੍ਰੋਪਲਸ਼ਨ ਲੈਬਾਰਟਰੀ ਦੀ ਕੰਪਿਊਟਰ ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਐਫੀਮਰਾਈਡਜ਼ ਦੀ ਡੀ. ਈ. ਲਡ਼ੀ ਨੇ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਅਲਮਾਨਕ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਐਫੀਮਰਿਸ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਸੰਭਾਲਿਆ। DE200 ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਓਬਲਿਕੁਇਟੀ, ਜਿਸ ਨੇ 1911 ਤੋਂ 1979 ਤੱਕ ਦੇ ਨਿਰੀਖਣਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕੀਤਾ, ਦੀ ਗਣਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀਃ : {{ਹਿਸਾਬ|''ε'' {{=}} 23°26′21.448″ − 46.8150″ ''T'' − 0.00059″ ''T''² + {{val|0.001813}}″ ''T''³}} ਜਿੱਥੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ T J2000.0 ਤੋਂ ਜੂਲੀਅਨ ਸਦੀ ਹੈ।<ref> {{Cite book|title=The Astronomical Almanac for the Year 1990|url=https://archive.org/details/astronomicalalma0000unse|last=U.S. Naval Observatory|last2=H.M. Nautical Almanac Office|date=1989|publisher=US Government Printing Office|isbn=978-0-11-886934-8|page=B18}}</ref> ਜੇ. ਪੀ. ਐੱਲ. ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਇਫੇਮਰਾਈਡਸ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਅੱਪਡੇਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, 2006 ਵਿੱਚ ਆਈਏਯੂ ਦੇ ਮਤੇ ਅਨੁਸਾਰ ਪੀ 03 ਖਗੋਲ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਮਾਡਲ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ, 2010 ਲਈ ਖਗੋਲ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਪੰਨੇ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈਃ <ref name="ReferenceA">''Astronomical Almanac 2010'', p. B52</ref> : {{ਹਿਸਾਬ|''ε'' {{=}} 23°26′21.406″ − {{val|46.836769}}″ ''T'' − {{val|0.0001831}}″ ''T''² + {{val|0.00200340}}″ ''T''³ − 5.76″ × 10⁻⁷ ''T''⁴ − 4.34″ × 10⁻⁸ ''T''⁵}} ਤਿਰਛੀਤਾ ਲਈ ਇਹ ਸਮੀਕਰਨ ਇੱਕ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਥੋਡ਼ੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਮਿਆਦ ਵਿੱਚ ਉੱਚ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਸ਼ਾਇਦ {{ਹਿਸਾਬ|±}} ਕਈ ਸਦੀਆਂ.<ref> {{Cite book|url=https://archive.org/details/acompendiumsphe00newcgoog|title=A Compendium of Spherical Astronomy|last=Newcomb|first=Simon|date=1906|publisher=[[Macmillan Publishers|MacMillan]]|pages=[https://archive.org/details/acompendiumsphe00newcgoog/page/n250 226]–227}}</ref> ਜੈਕਸ ਲਾਸਕਰ ਨੇ 1000 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ T10 ਚੰਗੇ ਨੂੰ 0.02 "ਅਤੇ 10,000 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਈ [[ਚਾਪ ਦੇ ਮਿੰਟ ਅਤੇ ਸਕਿੰਟ|ਆਰਕ ਸਕਿੰਟ]] ਲਈ ਆਰਡਰ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਸਮੀਕਰਨ ਦੀ ਗਣਨਾ ਕੀਤੀ। : {{ਹਿਸਾਬ|''ε'' {{=}} 23°26′21.448″ − 4680.93″ ''t'' − 1.55″ ''t''² + 1999.25″ ''t''³ − 51.38″ ''t''⁴ − 249.67″ ''t''⁵ − 39.05″ ''t''⁶ + 7.12″ ''t''⁷ + 27.87″ ''t''⁸ + 5.79″ ''t''⁹ + 2.45″ ''t''¹⁰}} ਇਹ ਸਮੀਕਰਨ ਅਖੌਤੀ ਮੀਨ ਤਿਰਛੀਤਾ ਲਈ ਹਨ, ਅਰਥਾਤ, ਛੋਟੀ ਮਿਆਦ ਦੇ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਤਿਰਛੀਤਾ। ਚੰਦਰਮਾ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦੀਆਂ ਇਸ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਆਵਰਤੀ ਗਤੀ ਬਹੁਤ ਘੱਟ (9.2 ਚੱਕਰ ਸਕਿੰਟ) ਛੋਟੀ ਮਿਆਦ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀ ਹੈ (ਧਰਤੀ ਦੇ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲੇ ਧੁਰੇ ਦੇ ਲਗਭਗ 18.6 ਸਾਲ), ਜਿਸ ਨੂੰ ਨਿਊਟੇਸ਼ਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਧਰਤੀ ਦੀ ਤਿਰਛੀਤਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਆਵਰਤੀ ਹਿੱਸਾ ਜੋਡ਼ਦਾ ਹੈ।<ref>''Explanatory Supplement'' (1961), sec. 2C</ref><ref> {{Cite web |date=29 October 2013 |title=Basics of Space Flight, Chapter 2 |url=http://www2.jpl.nasa.gov/basics/bsf2-1.php#nutation |access-date=26 March 2015 |website=Jet Propulsion Laboratory/NASA}}</ref> ਸੱਚੀ ਜਾਂ ਤੁਰੰਤ ਤਿਰਛੀਤਾ ਵਿੱ''ਸੱਚ ਹੈ।'' ਨਿਊਟੇਸ਼ਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।<ref> {{Cite book|title=Astronomical Algorithms|last=Meeus|first=Jean|date=1991|publisher=Willmann-Bell|isbn=978-0-943396-35-4|chapter=Chapter 21}}</ref> ==== ਲੰਬੇ ਮਿਆਦ ==== ਕਈ ਮਿਲੀਅਨ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਮਿਆਦ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਵਿਵਹਾਰ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰਨ ਲਈ ਸੰਖਿਆਤਮਕ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਿਆਂ, ਧਰਤੀ ਦੇ [[ਪੰਧ (ਤਾਰਾ ਵਿਗਿਆਨ)|ਚੱਕਰ]] ਵਿੱਚ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਦੀ ਤਿਰਛੀਤਾ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ 5 ਮਿਲੀਅਨ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ, ਧਰਤੀ ਦੀ ਤਿਰਛੀਤਾ 22°2′33′′ ਅਤੇ 24°30′16′′ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਔਸਤ ਮਿਆਦ 41,040 ਸਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਚੱਕਰ ਪੂਰਵ-ਗਤੀ ਦਾ ਇੱਕ ਸੁਮੇਲ ਹੈ ਅਤੇ ਚੱਕਰ ਦੀ ਗਤੀ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸ਼ਬਦ ਹੈ। ਅਗਲੇ 10 ਲੱਖ ਸਾਲਾਂ ਲਈ, ਇਹ ਚੱਕਰ 22°13′44′′ ਅਤੇ 24°20′50′′ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਤਿਰਛੀਤਾ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਜਾਵੇਗਾ।<ref> {{Cite journal|last=Berger|first=A.L.|date=1976|title=Obliquity and Precession for the Last 5000000 Years|url=https://archive.org/details/astronomy-and-astrophysics_1976-08_51_1/page/127|journal=[[Astronomy and Astrophysics]]|volume=51|issue=1|pages=127–135|bibcode=1976A&A....51..127B}}</ref> [[ਚੰਦਰਮਾ]] ਦਾ ਧਰਤੀ ਦੀ ਤਿਰਛੀਤਾ ਉੱਤੇ ਸਥਿਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। 1993 ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਗਏ ਫ੍ਰੀਕੁਐਂਸੀ ਨਕਸ਼ੇ ਦੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਨੇ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ ਕਿ, ਚੰਦਰਮਾ ਦੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ, ਚੱਕਰਵਰਤੀ ਗੂੰਜ ਅਤੇ ਸੂਰਜੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਹਫਡ਼ਾ-ਦਫਡ਼ੀ ਵਾਲੇ ਵਿਵਹਾਰ ਕਾਰਨ ਤਿਰਛੀਤਾ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਬਦਲ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਕੁਝ ਮਿਲੀਅਨ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ 90 ° ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦੀ ਹੈ (ਚੰਦਰਮੇ ਦਾ ਚੱਕਰ ਵੀ ਵੇਖੋ) ।<ref name="LaskarRobutel"> {{Cite journal|last=Laskar, J.|last2=Robutel, P.|date=1993|title=The Chaotic Obliquity of the Planets|url=http://bugle.imcce.fr/fr/presentation/equipes/ASD/person/Laskar/misc_files/Laskar_Robutel_1993.pdf|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume=361|issue=6413|pages=608–612|bibcode=1993Natur.361..608L|doi=10.1038/361608a0|archive-url=https://web.archive.org/web/20121123093109/http://bugle.imcce.fr/fr/presentation/equipes/ASD/person/Laskar/misc_files/Laskar_Robutel_1993.pdf|archive-date=23 November 2012}}</ref><ref> {{Cite journal|last=Laskar, J.|last2=Joutel, F.|last3=Robutel, P.|date=1993|title=Stabilization of the Earth's Obliquity by the Moon|url=http://www.imcce.fr/Equipes/ASD/person/Laskar/misc_files/Laskar_Joutel_Robutel_1993.pdf|journal=Nature|volume=361|issue=6413|pages=615–617|bibcode=1993Natur.361..615L|doi=10.1038/361615a0|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.imcce.fr/Equipes/ASD/person/Laskar/misc_files/Laskar_Joutel_Robutel_1993.pdf|archive-date=9 October 2022}}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ, 2011 ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹੋਰ ਤਾਜ਼ਾ ਸੰਖਿਆਤਮਕ ਸਿਮੂਲੇਸ਼ਨ ਨੇ ਸੰਕੇਤ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਚੰਦਰਮਾ ਦੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਧਰਤੀ ਦੀ ਤਿਰਛੀਤਾ ਲਗਭਗ 20-25 ° ਨਾਲ ਬਦਲਦੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ।<ref> {{Cite journal|last=Lissauer, J.J.|last2=Barnes, J.W.|last3=Chambers, J.E.|date=2011|title=Obliquity variations of a moonless Earth|url=http://barnesos.net/publications/papers/2012.01.Icarus.Barnes.Moonless.Earth.pdf|journal=[[Icarus (journal)|Icarus]]|volume=217|issue=1|pages=77–87|bibcode=2012Icar..217...77L|doi=10.1016/j.icarus.2011.10.013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130608154841/http://barnesos.net/publications/papers/2012.01.Icarus.Barnes.Moonless.Earth.pdf|archive-date=8 June 2013}}</ref> ਇਸ ਵਿਰੋਧਾਭਾਸ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ, ਤਿਰਛੀ ਦੀ ਫੈਲਾਅ ਦਰ ਦੀ ਗਣਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਧਰਤੀ ਦੀ ਤਿਰਛੀਤਾ ਨੂੰ 90 ° ਦੇ ਨੇਡ਼ੇ ਪਹੁੰਚਣ ਵਿੱਚ ਅਰਬਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਾਲ ਲੱਗਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite journal|last=Li|first=Gongjie|last2=Batygin|first2=Konstantin|date=20 July 2014|title=On the Spin-axis Dynamics of a Moonless Earth|journal=Astrophysical Journal|volume=790|issue=1|pages=69–76|arxiv=1404.7505|bibcode=2014ApJ...790...69L|doi=10.1088/0004-637X/790/1/69}}</ref> ਚੰਦਰਮਾ ਦਾ ਸਥਿਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੋ ਅਰਬ ਤੋਂ ਵੀ ਘੱਟ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਜਾਰੀ ਰਹੇਗਾ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਚੰਦਰਮਾ ਜਵਾਰ-ਭਾਟਾ ਪ੍ਰਵੇਗ ਦੇ ਕਾਰਨ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਗੂੰਜ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜੋ ਤਿਰਛੀ ਦੇ ਵੱਡੇ oscillations ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ. <ref> {{Cite journal|last=Ward, W.R.|date=1982|title=Comments on the Long-Term Stability of the Earth's Obliquity|url=https://archive.org/details/icarus_may-june-1982_50_2-3/page/444|journal=[[Icarus (journal)|Icarus]]|volume=50|issue=2–3|pages=444–448|bibcode=1982Icar...50..444W|doi=10.1016/0019-1035(82)90134-8}}</ref> {{Multiple image | direction = horizontal | align = center | width1 = 264 | width2 = 272 | image1 = Obliquity berger -5000000 to 0.png | image2 = Obliquity berger 0 to 1000000.png | footer = Long-term obliquity of the ecliptic. Left: for the past 5 million years; the obliquity varies only from about 22.0° to 24.5°. Right: for the next 1&nbsp;million years; note the approx. 41,000-year period of variation. In both graphs, the red point represents the year 1850.<ref>Berger, 1976.</ref> }} == ਸੂਰਜੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਸਰੀਰ == [[ਤਸਵੀਰ:Planets_and_dwarf_planets'_tilt_and_rotation_speed.webm|thumb|ਅੱਠ [[ਗ੍ਰਹਿ]] ਅਤੇ ਦੋ ਬੌਣੇ ਗ੍ਰਹਿਆਂ, ਸੇਰੇਸ ਅਤੇ [[ਪਲੂਟੋ]] ਦਾ ਧੁਰੇ ਝੁਕਾਅ]] ਸੌਰ ਮੰਡਲ ਦੇ ਸਾਰੇ ਚਾਰ ਅੰਦਰੂਨੀ, ਪਥਰੀਲੇ ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਤੀਤ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਿਰਛੀਤਾ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਪਰਿਵਰਤਨ ਹੋਏ ਹੋਣਗੇ। ਕਿਉਂਕਿ ਤਿਰਛੀਤਾ ਘੁੰਮਣ ਦੇ ਧੁਰੇ ਅਤੇ ਔਰਬਿਟਲ ਪਲੇਨ ਦੇ ਲੰਬਕਾਰੀ ਦਿਸ਼ਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦਾ ਕੋਣ ਹੈ, ਇਹ ਦੂਜੇ ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਾਰਨ ਔਰਬਿਟਲ ਪ੍ਲੇਨ ਦੇ ਬਦਲਣ ਨਾਲ ਬਦਲਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਘੁੰਮਣ ਦਾ ਧੁਰਾ ਕਿਸੇ ਗ੍ਰਹਿ ਦੇ ਭੂਮੱਧ ਰੇਖਾ ਉੱਤੇ ਸੂਰਜ ਦੁਆਰਾ ਲਗਾਏ ਗਏ ਟਾਰਕ ਦੇ ਕਾਰਨ ਵੀ ਚਲ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਵਾਂਗ, ਸਾਰੇ ਪਥਰੀਲੇ ਗ੍ਰਹਿ ਧੁਰੇ ਦੀ ਪੂਰਵ-ਗਤੀ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਪ੍ਰੀਸੈਸ਼ਨ ਰੇਟ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਤਿਰਛੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਸਥਿਰ ਰਹਿੰਦੀ ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਔਰਬਿਟਲ ਪਲੇਨ ਬਦਲਦਾ ਹੈ।<ref name="Ward">{{Cite journal|last=William Ward|date=20 July 1973|title=Large-Scale Variations in the Obliquity of Mars|url=https://archive.org/details/sim_science_1973-07-20_181_4096/page/260|journal=Science|volume=181|issue=4096|pages=260–262|bibcode=1973Sci...181..260W|doi=10.1126/science.181.4096.260|pmid=17730940}}</ref> ਇਹ ਦਰ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਜਵਾਰ-ਭਾਟਾ ਦੇ ਖਾਤਮੇ ਅਤੇ ਕੋਰ-ਮੈਂਟਲ ਪਰਸਪਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੇ ਕਾਰਨ ਵੱਖਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਗ੍ਰਹਿ ਦੀ ਪੂਰਵ-ਗਤੀ ਦਰ ਕੁਝ ਮੁੱਲਾਂ ਦੇ ਨੇਡ਼ੇ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਔਰਬਿਟਲ ਰੈਜ਼ੋਨੈਂਸ ਤਿਰਛੀਤਾ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀਆਂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਗੂੰਜਦੀਆਂ ਦਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਯੋਗਦਾਨ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਗੂੰਜਦੀ ਦਰ ਅਤੇ ਪੂਰਵ-ਗਤੀ ਦਰ ਦੇ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ ਨਾਲ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਉਦੋਂ ਵੱਡਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਦੋਵੇਂ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref name="Ward" /> ਬੁਧ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਕਰ ਨੂੰ ਸੰਭਵ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਜਵਾਰ-ਭਾਟਾ ਦੇ ਵਿਗਾਡ਼ ਦੁਆਰਾ ਸਥਿਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉੱਪਰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਚੰਦਰਮਾ ਦੁਆਰਾ ਸਥਿਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਬਣਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਧਰਤੀ ਵੀ ਅਸਥਿਰਤਾ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘ ਸਕਦੀ ਸੀ। [[ਮੰਗਲ (ਗ੍ਰਹਿ)|ਮੰਗਲ]] ਦੀ ਤਿਰਛੀਤਾ ਲੱਖਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਇੱਕ ਹਫਡ਼ਾ-ਦਫਡ਼ੀ ਵਾਲੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ-ਇਹ ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਦੇ ਗਡ਼ਬਡ਼ੀ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਕੁਝ ਲੱਖਾਂ ਸਾਲ ਵਿੱਚ 0 ° ਤੋਂ 60 ° ਤੱਕ ਬਦਲਦੀ ਹੈ।<ref name="LaskarRobutel"/><ref> {{Cite journal|last=Touma|first=J.|last2=Wisdom|first2=J.|date=1993|title=The Chaotic Obliquity of Mars|url=http://groups.csail.mit.edu/mac/users/wisdom/mars-obliquity.pdf|journal=[[Science (journal)|Science]]|volume=259|issue=5099|pages=1294–1297|bibcode=1993Sci...259.1294T|doi=10.1126/science.259.5099.1294|pmid=17732249|archive-url=https://web.archive.org/web/20100625103119/http://groups.csail.mit.edu/mac/users/wisdom/mars-obliquity.pdf|archive-date=25 June 2010}}</ref> ਕੁਝ ਲੇਖਕ ਇਸ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਵਿਵਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮੰਗਲ ਦੀ ਤਿਰਛੀਤਾ ਹਫਡ਼ਾ-ਦਫਡ਼ੀ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜਵਾਰਾਂ ਦਾ ਵਿਗਾਡ਼ ਅਤੇ ਲੇਸਦਾਰ ਕੋਰ-ਮੈਂਟਲ ਕਪਲਿੰਗ ਇਸ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਬੁੱਧ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਕਰ ਦੇ ਸਮਾਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਡੈਂਪਡ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name="CorreiaVenusI"/><ref name="Correia2009">{{Cite journal|last=Correia|first=Alexandre C.M|last2=Laskar|first2=Jacques|date=2009|title=Mercury's capture into the 3/2 spin-orbit resonance including the effect of core-mantle friction|journal=Icarus|volume=201|issue=1|pages=1–11|arxiv=0901.1843|bibcode=2009Icar..201....1C|doi=10.1016/j.icarus.2008.12.034}}</ref> ਮੰਗਲ ਦੇ ਐਕਸੀਅਲ ਝੁਕਾਅ ਵਿੱਚ ਕਦੇ-ਕਦਾਈਂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਨੂੰ ਮੰਗਲ ਦੀ ਹੋਂਦ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਝੀਲਾਂ ਦੀ ਦਿੱਖ ਅਤੇ ਅਲੋਪ ਹੋਣ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਵਜੋਂ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਕ ਤਬਦੀਲੀ ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਮੀਥੇਨ ਦੇ ਫਟਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਗਰਮੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਫਿਰ ਮੀਥੇਨ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ ਅਤੇ ਮੌਸਮ ਦੁਬਾਰਾ ਸੁੱਕਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।<ref>{{Cite journal|last=Rebecca Boyle|date=7 October 2017|title=Methane burps on young Mars helped it keep its liquid water|url=https://www.newscientist.com/article/mg23631464-100|journal=New Scientist}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Edwin Kite|displayauthors=et al|date=2 October 2017|title=Methane bursts as a trigger for intermittent lake-forming climates on post-Noachian Mars|url=https://authors.library.caltech.edu/80639/4/ngeo3033-s1.pdf|journal=Nature Geoscience|volume=10|issue=10|pages=737–740|arxiv=1611.01717|bibcode=2017NatGe..10..737K|doi=10.1038/ngeo3033|archive-url=https://web.archive.org/web/20180723193849/https://authors.library.caltech.edu/80639/4/ngeo3033-s1.pdf|archive-date=23 July 2018}}</ref> ਬਾਹਰੀ ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਦੀਆਂ ਤਿਰਛੀ ਸਥਿਤੀਆਂ ਨੂੰ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਸਥਿਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। {| class="wikitable" style="margin: 0.5em auto; text-align:right;" |+ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਸੂਰਜੀ ਸਿਸਟਮ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਦਾ ਧੁਰਾ ਅਤੇ ਘੁੰਮਣ ! rowspan="3" |ਸਰੀਰ ! colspan="4" style="background:#F2FEEC;" |[[ਨਾਸਾ]], ਜੇ2000.0 ਯੁਗ<ref name="NASA">[http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/planetfact.html Planetary Fact Sheets] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080925071832/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/planetfact.html |date=2008-09-25 }}, at http://nssdc.gsfc.nasa.gov {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170922022814/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/planetfact.html |date=2017-09-22 }}</ref> ! colspan="4" style="background:#edf3fe;" |IAU, 0h 0 ਜਨਵਰੀ 2010 TT epoch<ref>''Astronomical Almanac 2010'', pp. B52, C3, D2, E3, E55</ref> |- ! rowspan="2" style="background: #F2FEEC;" |ਐਕਸੀਅਲ ਝੁਕਣਾ (ਡਿਗਰੀ) <br /> ! colspan="2" style="background: #F2FEEC;" |ਉੱਤਰੀ ਧਰੁਵ ! rowspan="2" style="background: #F2FEEC;" |ਰੋਟੇਸ਼ਨਲ ਪੀਰੀਅਡ (ਘੰਟੇ) <br /><br /> ! rowspan="2" style="background: #edf3fe;" |ਐਕਸੀਅਲ ਝੁਕਣਾ (ਡਿਗਰੀ) <br /> ! colspan="2" style="background: #edf3fe;" |ਉੱਤਰੀ ਧਰੁਵ ! rowspan="2" style="background: #edf3fe;" |ਘੁੰਮਾਉਣਾ (ID1) <br /> |- ! style="background: #F2FEEC;" |ਆਰ. ਏ. (ਡਿਗਰੀ) ! style="background: #F2FEEC;" |ਦਸੰਬਰ (ਡਿਗਰੀ) ! style="background: #edf3fe;" |ਆਰ. ਏ. (ਡਿਗਰੀ) ! style="background: #edf3fe;" |ਦਸੰਬਰ (ਡਿਗਰੀ) |- | style="text-align:left;" |[[ਸੂਰਜ]] |7.25 |286.13 |63.87 |609.12 {{Efn|At 16° latitude; the Sun's rotation varies with latitude.|group=upper-alpha}} |7. 25 {{Efn|With respect to the [[ecliptic]] of 1850.|group=upper-alpha}} |286.15 |63.89 |14.18 |- | style="text-align:left;" |[[ਬੁੱਧ (ਗ੍ਰਹਿ)|ਪਾਰਾ]] |0.03 |281.01 |61.41 |1407.6 |0.01 |281.01 |61.45 |6.14 |- | style="text-align:left;" |[[ਸ਼ੁੱਕਰ (ਗ੍ਰਹਿ)|ਵੀਨਸ]] |2.64 |272.76 |67.16 |−5832.6 |2.64 |272.76 |67.16 |−1.48 |- | style="text-align:left;" |[[ਧਰਤੀ]] |23.44 |0.00 |90.00 |23.93 |23.44|| {{N/a|Undefined}} |90.00 |360.99 |- | style="text-align:left;" |[[ਚੰਦਰਮਾ]] |6.68 | - | - |655.73 |54 [ਉੱਪਰ-ਅਲਫ਼ਾ 3]{{Efn|With respect to the ecliptic; the Moon's orbit is inclined 5.16° to the ecliptic.|group=upper-alpha}} |270.00 |66.54 |13.18 |- | style="text-align:left;" |[[ਮੰਗਲ (ਗ੍ਰਹਿ)|ਮੰਗਲ]] |25.19 |317.68 |52.89 |24.62 |25.19 |317.67 |52.88 |350.89 |- | style="text-align:left;" |[[ਬ੍ਰਹਿਸਪਤ (ਗ੍ਰਹਿ)|ਜੁਪੀਟਰ]] |3.13 |268.06 |64.50 |9. 93 {{Efn|From the origin of the radio emissions; the visible clouds generally rotate at different rate.|group=upper-alpha|name=clouds}} |3.12 |268.06 |64.50 |870.54 {{Efn|group=upper-alpha|name=clouds}} |- | style="text-align:left;" |[[ਸ਼ਨੀ (ਗ੍ਰਹਿ)|ਸੈਟਰਨ]] |26.73 |40.59 |83.54 |10.66 {{Efn|group=upper-alpha|name=clouds}} |26.73 |40.59 |83.54 |810.79 {{Efn|group=upper-alpha|name=clouds}} |- | style="text-align:left;" |[[ਯੁਰੇਨਸ (ਗ੍ਰਹਿ)|ਯੂਰੇਨਸ]] |82.23 |257.31 |−15.18 | - 17.24 {{Efn|group=upper-alpha|name=clouds}} |82.23 |257.31 |−15.18 | - 501.16 {{Efn|group=upper-alpha|name=clouds}} |- | style="text-align:left;" |[[ਵਰੁਣ (ਗ੍ਰਹਿ)|ਨੇਪਚੂਨ]] |28.32 |299.33 |42.95 |16.11 {{Efn|group=upper-alpha|name=clouds}} |28.33 |299.40 |42.95 |536.31 {{Efn|group=upper-alpha|name=clouds}} |- | style="text-align:left;" |[[ਪਲੂਟੋ]]{{Efn|NASA lists the coordinates of Pluto's positive pole; noted values have been reinterpreted to correspond to the north/negative pole.|group=upper-alpha|name=plutopole}} |57.47 |312.99 [ਉੱਪਰ-ਅਲਫ਼ਾ 5]{{Efn|group=upper-alpha|name=plutopole}} |6. 16 {{Efn|group=upper-alpha|name=plutopole}} |−153.29 |60.41 |312.99 |6.16 |−56.36 |- | colspan="9" style="padding:8px 16px; font-size:0.85em;" | <references group="upper-alpha" responsive="1"></references> |} == ਬਾਹਰੀ ਗ੍ਰਹਿ == ਤਾਰਿਆਂ ਦਾ ਧੁਰੀ ਝੁਕਾਉ ψs, ਅਰਥਾਤ ਕਿਸੇ ਤਾਰੇ ਦਾ ਇਸ ਦੇ ਕਿਸੇ ਗ੍ਰਹਿ ਦੇ ਚੱਕਰਵਰਤੀ ਤਲ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਧੁਰੇ ਦਾ ਝੁਕਾਅ, ਸਿਰਫ ਕੁਝ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਲਈ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। 2012 ਤੱਕ, 49 ਤਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਸਮਾਨ-ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਸਪਿਨ-ਔਰਬਿਟ ਗਲਤ ਸੰਰਚਨਾ {{ਹਿਸਾਬ|''λ''}} ਵੇਖੀ ਗਈ ਹੈ, ਜੋ ψs ਦੀ ਇੱਕ ਘੱਟ ਸੀਮਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ।<ref name="HRM"> {{Cite web |last=Heller |first=R. |title=Holt-Rossiter-McLaughlin Encyclopaedia |url=http://www.aip.de/People/RHeller |access-date=24 February 2012 |publisher=René Heller}}</ref> ਇਹਨਾਂ ਮਾਪ ਵਿੱਚੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਰੋਸੀਟਰ-ਮੈਕਲੌਗਲਿਨ ਪ੍ਰਭਾਵ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕੇਪਲਰ ਪੁਲਾਡ਼ ਦੂਰਬੀਨ ਵਰਗੇ ਪੁਲਾਡ਼-ਅਧਾਰਤ ਦੂਰਬੀਨਾਂ ਦੇ ਲਾਂਚ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕਿਸੇ ਬਾਹਰੀ ਗ੍ਰਹਿ ਦੀ ਤਿਰਛੀਤਾ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਉਣਾ ਸੰਭਵ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਗ੍ਰਹਿ ਦਾ ਘੁੰਮਣ-ਫਿਰਨ ਵਾਲਾ ਸਮਤਲ ਹੋਣਾ ਅਤੇ ਚੰਦਰਮਾ ਅਤੇ/ਜਾਂ ਰਿੰਗਾਂ ਦਾ ਦਲ, ਜੋ ਉੱਚ-ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਫੋਟੋਮੈਟਰੀ ਨਾਲ ਖੋਜਣਯੋਗ ਹਨ, ਗ੍ਰਹਿ ਤਿਰਛੀਤਾ, ψp ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਬਾਹਰੀ ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਤਿਰਛੀਤਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕੇਪਲਰ-186f ਅਤੇ ਕੇਪਲਰ-413b।<ref>{{Cite web |last=Grossman |first=David |date=2018-06-29 |title=Study Shows Exoplanet Has a Stable Axis Just Like Earth |url=https://www.popularmechanics.com/space/deep-space/a22002151/study-shows-exoplanet-has-a-stable-axis-just-like-earth/ |access-date=2024-02-26 |website=Popular Mechanics |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=2014-02-04 |title=Kepler Finds a Very Wobbly Planet - NASA |url=https://www.nasa.gov/news-release/kepler-finds-a-very-wobbly-planet/ |access-date=2024-02-26 |language=en-US}}</ref> ਖਗੋਲ-ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਬਾਹਰੀ ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਦੀ ਤਿਰਛੀਤਾ ਦੀ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਕਰਨ ਲਈ ਜਵਾਰ-ਭਾਟਾ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਘੱਟ ਪੁੰਜ ਵਾਲੇ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਰਹਿਣ ਯੋਗ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਐਕਸੋਪਲੈਨੇਟਸ ਦੀਆਂ ਤਿਰਛੀਤਾ 10⁹ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਘੱਟ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਝੁਕਣ ਵਾਲੇ ਮੌਸਮ ਨਹੀਂ ਹੋਣਗੇ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਧਰਤੀ ਹੈ.<ref name="Heller_2011"> {{Cite journal|last=Heller|first=R.|last2=Leconte|first2=J.|last3=Barnes|first3=R.|date=2011|title=Tidal obliquity evolution of potentially habitable planets|journal=[[Astronomy and Astrophysics]]|volume=528|pages=A27|arxiv=1101.2156|bibcode=2011A&A...528A..27H|doi=10.1051/0004-6361/201015809}}</ref><ref name="Heller_2011b"> {{Cite journal|last=Heller|first=R.|last2=Leconte|first2=J.|last3=Barnes|first3=R.|date=2011|title=Habitability of Extrasolar Planets and Tidal Spin Evolution|journal=Origins of Life and Evolution of Biospheres|volume=41|issue=6|pages=539–43|arxiv=1108.4347|bibcode=2011OLEB...41..539H|doi=10.1007/s11084-011-9252-3|pmid=22139513}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|30em}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੁਲਾਡ਼ ਵਿਗਿਆਨ ਡਾਟਾ ਸੈਂਟਰ] * {{Cite journal|last=Seidelmann|first=P. Kenneth|last2=Archinal|first2=Brent A.|last3=A'Hearn<!-- written A'hearn here, mostly A'Hearn elsewhere -->|first3=Michael F.|last4=Conrad|first4=Albert R.|last5=Consolmagno|first5=Guy J.|last6=Hestroffer|first6=Daniel|last7=Hilton|first7=James L.|last8=Krasinsky|first8=Georgij A.|last9=Neumann|first9=Gregory A.|displayauthors=3|year=2007|title=Report of the IAU/IAG Working Group on cartographic coordinates and rotational elements: 2006|url=https://archive.org/details/sim_celestial-mechanics-and-dynamical-astronomy_2007_98_3/page/155|journal=Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy|volume=98|issue=3|pages=155–180|bibcode=2007CeMDA..98..155S|doi=10.1007/s10569-007-9072-y|ref={{sfnRef|Seidelmann Archinal A'hearn et al.|2007}}|doi-access=free}} * [http://neoprogrammics.com/obliquity_of_the_ecliptic/ ਈਕਲਿਪਟਿਕ ਕੈਲਕੂਲੇਟਰ ਦੀ ਓਬਲਿਕੁਇਟੀ] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੁਲਾੜ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗ੍ਰਹਿ]] 524ozgcznb9epjize513e3q2e29kz00 0 188132 842196 762161 2026-07-10T17:10:42Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842196 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | honorific_prefix = ਸਰ | name = ਜਦੁਨਾਥ ਸਰਕਾਰ | honorific_suffix = | image = Jadunath Sarkar.jpg | image_size = | caption = ਸਰਕਾਰ, 1927{{sfn|Chakrabarty|2015|p=ii}} | birth_date = 10 ਦਸੰਬਰ1870 | birth_place = ਕਰਾਚਮਰੀਆ, [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ]]<br/>(ਵਰਤਮਾਨ ਸਮੇਂ ਰਾਜਸ਼ਾਹੀ ਡਿਵੀਜ਼ਨ, ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼) | death_date = 19 ਮਈ1958 (ਉਮਰ 87) | death_place = [[ਕਲਕੱਤਾ]], ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ, ਭਾਰਤ | occupation = ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ | spouse = ਲੇਡੀ ਕਾਦੰਬਿਨੀ ਸਰਕਾਰ }} '''ਸਰ ਜਾਦੂਨਾਥ ਸਰਕਾਰ''', ({{Lang-bn|যদুনাথ সরকার}}; 10 ਦਸੰਬਰ 1870 – 19 ਮਈ 1958) ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ [[ਭਾਰਤ|ਭਾਰਤੀ]] ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਸੀ। [[ਮੁਗ਼ਲ ਵੰਸ਼|ਮੁਗਲ ਰਾਜਵੰਸ਼]] ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੀਤਾ ਕੰਮ ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਹੈ। ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਇੱਕ ਅਧਿਆਪਕ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਧਿਆਨ ਇਤਿਹਾਸ ਖੋਜ ਲਿਖਣ ਵੱਲ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਨੂੰ [[ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ]] ਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਗਿਆਨ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਉਸ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀਆਂ ਸਨ। ਉਹ ਕਲਕੱਤਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਉਪ-ਕੁਲਪਤੀ (VC) ਅਤੇ 1929-1932 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਬੰਗਾਲ ਵਿਧਾਨ ਪਰਿਸ਼ਦ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਸਨ। 1929 ਵਿੱਚ ਬਰਤਾਨਵੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਨਾਈਟ ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਦਿੱਤੀ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=11 May 2024 |title=Sir Jadunath Sarkar |url=https://www.britannica.com/biography/Jadunath-Sarkar |website=Encyclopædia Britannica}}</ref> ==ਲਿਖ਼ਤਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ== * ''ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ ਦਾ ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰ'' (1900) * ''ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦਾ ਭਾਰਤ'' (1901) * ''ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ'' ''ਦੇ ਕਿੱਸੇ'' (1912) * ''ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ'' ''ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ'' (5 ਖੰਡਾਂ ਵਿੱਚ) * ਚੈਤੰਨਿਆ ਦੀਆਂ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ, ਉਸ ਦੀ ਸਮਕਾਲੀ ਬੰਗਾਲੀ ਜੀਵਨੀ, ਚੈਤੰਨਿਆ-ਚਰਿਤ-ਅੰਮ੍ਰਿਤਾਃ ਮੱਧ-ਲੀਲਾ (ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਦਾਸ ਕਵਿਰਾਜ ਦੁਆਰਾ ਬੰਗਾਲੀ ਮੂਲ ਤੋਂ ਅਨੁਵਾਦ, 1913) * ''ਸ਼ਿਵਾਜੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਸਮਾਂ'' (1919) * ''ਮੁਗ਼ਲ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਅਧਿਐਨ'' (1919) <ref name="Moreland1921">{{Cite journal|last=Moreland|first=W. H.|date=July 1921|title=Studies in Mughal India by Jadunath Sarkar; Mughal Administration by Jadunath Sarkar|journal=The Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland|volume=3|issue=3|pages=438–439|jstor=25209765}}</ref> * ''ਮੁਗ਼ਲ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ'' (1920) <ref name="Moreland1921" /> * ''ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਨਾਦਰ ਸ਼ਾਹ'' (1922) * ''ਬਾਅਦ ਦੇ ਮੁਗ਼ਲ,'' ਵਿਲੀਅਮ ਇਰਵਿਨ ਦੁਆਰਾ (2 ਖੰਡਾਂ ਵਿੱਚ) (ਜਦੁਨਾਥ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਸੰਪਾਦਿਤ, 1922) * ਯੁੱਗਾਂ ਰਾਹੀਂ ਭਾਰਤ (1928) * ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਇਤਿਹਾਸ (1930) * ''ਮੁਗ਼ਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਪਤਨ'' (4 ਖੰਡਾਂ ਵਿੱਚ) * ''ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ'' ''ਦੇ ਸ਼ਾਸਨਕਾਲ ਵਿੱਚ ਅਧਿਐਨ'' (1933) * ''ਸ਼ਿਵਾਜੀ ਦਾ ਘਰ'' (1940) * ''ਬੰਗਾਲ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ'' (2 ਖੰਡਾਂ ਵਿੱਚ) * ਮਾਸੀਰ-ਏ-ਆਲਮਗਿਰੀਃ ਸਮਰਾਟ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ-ਅਲ-ਅਮਗੀਰ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ (ਮੁਹੰਮਦ ਸਾਕੀ ਮੁਸਤੈਦ ਖ਼ਾਨ ਦੁਆਰਾ ਮੂਲ ਫ਼ਾਰਸੀ ਤੋਂ ਅਨੁਵਾਦ, 1947) <ref>{{Cite journal|last=Davies|first=C. Collin|date=April 1949|title=Maāsir-i-'Ālamgīrī of Sāqī Must'ad Khān by Jadunath Sarkar|journal=The Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland|volume=1|issue=1|pages=104–106|doi=10.1017/S0035869X00102692|jstor=25222314}}</ref> * ''ਭਾਰਤ ਦਾ ਫੌਜੀ ਇਤਿਹਾਸ'' (1960) * ''ਜੈਪੁਰ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ, c. 1503-1938'' (1984) <ref>{{Cite journal|last=Smith|first=John D.|author-link=John D. Smith|date=1985|title=Jadunath Sarkar: A History of Jaipur, c. 1503-1938|url=https://archive.org/details/bulletin-soas_1985_48_3/page/620|journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London|volume=48|issue=3|page=620|doi=10.1017/S0041977X00039343|jstor=618587}}</ref> * ''ਦਸਨਾਮੀ ਨਾਗਾ ਸੰਨਿਆਸੀਆਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ'' == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ == * {{Cite book|title=Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh|last=Ray|first=Aniruddha|publisher=Asiatic Society of Bangladesh|year=2012|editor-last=Islam|editor-first=Sirajul|editor-link=Sirajul Islam|edition=Second|chapter=Sarkar, Jadunath|editor-last2=Jamal|editor-first2=Ahmed A.|chapter-url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Sarkar,_Jadunath}} * [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/524365/Sir-Jadunath-Sarkar ਬ੍ਰਿਟੈਨਿਕਾ ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ 'ਤੇ ਸਰ ਸਰਕਾਰ] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1958]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1870]] 2eaonfj05cwh1m3r9glpputq5zy1a86 0 194694 842420 797764 2026-07-10T21:15:51Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842420 wikitext text/x-wiki {{Infobox philosopher|region=ਪੱਛਮੀ ਦਰਸ਼ਨ|era=21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ|image=|name=ਪੀਟਰ ਅਲਵਰਡ|birth_date={{birth year and age|1964}}|birth_place=|death_date=|death_place=|school_tradition=ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣਾਤਮਕ ਦਰਸ਼ਨ|institutions=ਸਸਕੈਚਵਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ|main_interests=ਕਲਪਨਾ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ|thesis_title=ਵਿਸ਼ਵ ਅਰਥ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ|thesis_url=https://philpapers.org/rec/ALWBWS|thesis_year=1998|doctoral_advisor=|doctoral_students=|notable_ideas=|spouse=|education=ਚੈਪਲ ਹਿੱਲ ਵਿਖੇ ਉੱਤਰੀ ਕੈਰੋਲੀਨਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ (ਪੀਐਚ.ਡੀ.)|alma_mater=|influences=|influenced=|awards=|website=https://peteralward.wordpress.com/}} '''ਪੀਟਰ ਵਾਲੇਸ ਬ੍ਰੈਨਨ ਐਲਵਰਡ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]] ਵਿੱਚ: '''Peter Wallace Brannen Alward;''' ਜਨਮ 1964) ਇੱਕ ਕੈਨੇਡੀਅਨ [[ਦਰਸ਼ਨ|ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ]] ਹੈ। ਉਹ ਸਸਕੈਚਵਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਦਰਸ਼ਨ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਮੁਖੀ ਹਨ। ਉਹ ਗਲਪ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ, [[ਸੁਹਜ ਸ਼ਾਸਤਰ|ਕਲਾ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ]] ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦਰਸ਼ਨ 'ਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|last=MacKinnon|first=John E.|date=23 October 2014|title=Empty Revelations: An Essay on Talk about, and Attitudes toward, Fiction by Peter Alward (review)|url=https://muse.jhu.edu/article/557227|journal=[[University of Toronto Quarterly]]|language=en|volume=83|issue=2|pages=578–580|issn=1712-5278}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Goodman|first=Jeffrey|date=November 2013|title=Alward, Peter. Empty Revelations: An Essay on Talk about, and Attitudes toward, Fiction. McGill-Queen's University Press, 2012, x + 206 pp., $95.00 cloth.|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-aesthetics-and-art-criticism_fall-2013_71_4/page/392|journal=[[The Journal of Aesthetics and Art Criticism]]|language=en|volume=71|issue=4|pages=392–394|doi=10.1111/jaac.12037_6|issn=0021-8529|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Nelson|first=Christine|date=April 2013|title=Skepticism on Scruton: the Possibility of Photography as Representation|url=https://commons.marymount.edu/magnificat/skepticism-on-scruton-the-possibility-of-photography-as-representation/|journal=Magnificat: A Journal of Undergraduate Nonfiction|access-date=16 October 2018|archive-date=17 ਅਕਤੂਬਰ 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181017001829/https://commons.marymount.edu/magnificat/skepticism-on-scruton-the-possibility-of-photography-as-representation/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite journal|last=BENATAR|first=DAVID|date=2001|title=Why the Naïve Argument against Moral Vegetarianism Really is Naïve|journal=[[Environmental Values]]|volume=10|issue=1|pages=103–112|doi=10.3197/096327101129340769|jstor=30301788}}</ref> 2016 ਵਿੱਚ ਅਲਵਰਡ ਨੂੰ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਫਿਲਾਸਫੀਕਲ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਟੈਨਿਊਰਡ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਲੇਖ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=Canadian Philosophical Association Faculty Essay Prize Winners |url=https://www.acpcpa.ca/cpages/cpa-faculty-essay-prize-winners |access-date=16 October 2018 |website=Canadian Philosophical Association}}</ref> == ਕਿਤਾਬਾਂ == * ''ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ: ਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪਾਠ'', ਬ੍ਰੌਡਵਿਊ, 2017। * ''ਖਾਲੀ ਖੁਲਾਸੇ: ਗਲਪ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਅਤੇ ਰਵੱਈਏ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਲੇਖ'', ਮੈਕਗਿਲ-ਕੁਈਨਜ਼ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪ੍ਰੈਸ, 2012। == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [https://peteralward.wordpress.com/ ਨਿੱਜੀ ਵੈੱਬਸਾਈਟ] * [https://artsandscience.usask.ca/profile/PAlward ਪੀਟਰ ਅਲਵਰਡ ਸਸਕੈਚਵਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਖੇ] * [https://scholar.google.ca/citations?user=4o53tnMAAAAJ&hl=en ਪੀਟਰ ਅਲਵਰਡ], ਗੂਗਲ ਸਕਾਲਰ [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1964]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ]] fhfrnqwv7aumsm7ux8wnkb619pd6kz4 0 194971 842396 793863 2026-07-10T20:46:10Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842396 wikitext text/x-wiki [[File:Bsvcover.png|right|thumb|ਕਵਰ-''ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤ ਵਾਦਿਆ'' (ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤਕ ਵਾਦਿਆ) 2002]] '''''ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤ ਵਾਦਿਆ''''' (ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤਕ ਸਾਜ਼) ਲਾਲਮਣੀ ਮਿਸ਼ਰਾ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੀ ਇੱਕ ਕਿਤਾਬ ({{ISBN|81-263-0727-7}}) ਹੈ। ਇਹ [[ਭਾਰਤੀ ਗਿਆਨਪੀਠ]], [[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ]] ਦੀ ਲੋਕੋਦਿਆ ਗ੍ਰੰਥਮਾਲਾ ਲੜੀ (ਗ੍ਰੰਥਕ/ਖੰਡ ਨੰਬਰਃ 346) ਦੇ ਤਹਿਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸੰਸਕਰਣ 1973 ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਸੰਸਕਰਨ 2002 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਹ ਪੁਸਤਕ [[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]] ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ 1974 ਵਿੱਚ 'ਐਥਨੋਮਿਊਜ਼ੀਕੋਲੋਜੀ' ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਮੀਖਿਆ ਵਿੱਚ, 'ਸੁਸਾਇਟੀ ਫਾਰ ਐਥਨੋਮਿਯੂਜ਼ੀਕੋਲੋਜੀ ਦੇ ਰਸਾਲੇ' ਚ, 'ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤ ਯੰਤਰਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ' ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਸਭ ਤੋਂ ਸੰਪੂਰਨ, ਅਧਿਕਾਰਤ ਕੰਮ 'ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite journal|last=Tewari|first=Laxmi G.|date=September 1974|title=Bharatiya Sangeet Vadya [Indian Musical Instruments] by Lalmani Misra|url=https://archive.org/details/sim_ethnomusicology_1974-09_18_3/page/458|journal=[[Society for Ethnomusicology|Ethnomusicology]]|volume=18|issue=3|pages=458–459|doi=10.2307/850527|jstor=850527}}</ref> ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਆਧੁਨਿਕ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਦੇ [[ਸਾਜ਼|ਸੰਗੀਤ ਸਾਜਾਂ]] ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਆਧੁਨਿਕ ਭਾਰਤੀ ਸਾਜਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਮੁਸਲਮਾਨ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਬਜਾਏ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬਹੁਤ ਮੰਗ ਵਿੱਚ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਾਜ਼ ਵਜਾਉਣ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਤੱਤਾਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਜ਼ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਪਤਾ ਵੀ ਦੇਂਦੀ ਹੈ। == ਅਧਿਆਇ == ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿੱਚ ਚੌਦਾਂ ਅਧਿਆਇ ਹਨਃ # ਪਹਿਲਾ ਅਧਿਆਇ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਚਰਚਾ-ਇਸ ਦਾ ਮੁਢਲਾ ਤੱਤ-ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਇਸ ਦੇ ਸਬੰਧ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। # ਦੂਜਾ ਅਧਿਆਇ ਗਾਉਣ, ਸਾਜ਼ ਅਤੇ ਨਾਚ ਦੇ ਮੁਢਲੇ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਸਾਜਾਂ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕਰਦਾ ਹੈ। # ਤੀਜੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਅਨਾਲੰਬੀ, ਅਲਾਪਿਨੀ, ਏਕਤੰਤਰੀ ਵੀਨਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਕੰਦ, ਕਿੰਨਾਰੀ, [[Ghoshvati|ਘੋਸ਼ਵਤੀ]], [[ਰੁਦਰ]], [[ਸਰਸ੍ਵਤੀ ਦੇਵੀ|ਸਰਸਵਤੀ]] ਅਤੇ ਵਿਚਿਤਰਾ ਵੀਨਾ ਤੱਤ-ਵਾਦਿਆ ਜਾਂ ਤਾਰ ਸਾਜਾਂ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Excerpts from Bharatiya Sangeet Vadya - Ektantri Veena By Dr. Lalmani Misra |url=http://www.omenad.net/articles/BSV_ektantri.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20080908081754/http://www.omenad.net/articles/BSV_ektantri.htm |archive-date=2008-09-08}}</ref> ਕੁਝ ਛੋਟੇ ਸਾਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਲਗਭਗ ਪੰਜਾਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵੀਣਾਂ ਬਾਰੇ ਅਲੱਗ ਅਲੱਗ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। # ''ਚੌਥਾ ਅਧਿਆਇ -ਅਵਾਨੱਧ ਵਾਦਿਆ'' (ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਤੇ ਮੱਧ ਕਾਲ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਸਟਰਿੱਕਿੰਗ ਜਾਂ ਪਰਕਸ਼ਨ ਸਾਜਾਂ ਉੱਤੇ ਆਵਾਜ਼) ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਵਜਾਉਣ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। # ਪੰਜਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸੁਸ਼ੀਰ ਵਾਦਿਆ (ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਤੇ ਮੱਧਯੁਗੀ ਸਮੇਂ ਦੇ ਹਵਾ ਵਾਲੇ ਸਾਜਾਂ) ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। # ਛੇਂਵਾਂ ਅਧਿਆਇ- ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ''ਘਨ ਵਾਦਿਆ'' (ਇਡੀਓਫੋਨੀਕ ਜਾਂ ਸਟ੍ਰੋਕ-ਅਧਾਰਤ ਯੰਤਰਾਂ) ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਲਏ ਹਨ-ਲੱਕੜ ਉੱਤੇ ਲੱਕੜ, ਧਾਤ ਉੱਤੇ ਧਾਤ ਅਤੇ ਸੰਭਵ ਸੰਜੋਗ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਰਚਾ ਛੇਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। # ਸੱਤਵਾਂ ਅਧਿਆਇ- ਸੰਗੀਤ ਯੰਤਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਲਾਸੀਕਲ ਗ੍ਰੰਥਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਜਲ ਤਰੰਗ, ਘੁੰਘਰੂ ਤਰੰਗ ਅਤੇ ਕਾਂਸ ਤਰੰਗ ਆਦਿ, ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਜੋ ਮੱਧਕਾਲੀ ਤੋਂ ਆਧੁਨਿਕ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਹੋਏ ਹਨ, ਸੱਤਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹਨ। # ਅੱਠਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਚੀਨ, ਮੱਧਕਾਲੀ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਯੰਤਰਾਂ ਦਾ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। # ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਧੁਨਿਕ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਯੰਤਰਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਦੀ ਚਰਚਾ ਨੌਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਵੇਰਵੇ ਉਪਲਬਧ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਵੇਰਵੇ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਕਈ ਆਧੁਨਿਕ ਸਾਜ਼ਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਵਿਚਿਤਰ ਵੀਨਾ, [[ਰੁਦਰ ਵੀਨਾ]], [[ਸਰੋਦ]], [[ਦਿਲਰੁਬਾ|ਦਿਲਰੂਬਾ]], [[ਸੰਤੂਰ]], [[ਸਿਤਾਰ]] ਆਦਿ ਦੀ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। # ਦਸਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਯੰਤਰਾਂ ਲਈ ਸਮੱਗਰੀ ਦੀ ਉਪਲਬਧਤਾ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। # ਗਿਆਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਲੋਕ-ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਸਾਜ਼ਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। # ਬਾਰਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਤੀਬਰਤਾ, ਪਿੱਚ, ਰੇਂਜ ਆਦਿ ਦੇ ਅਧਾਰ ਉੱਤੇ ਯੰਤਰਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਆਧੁਨਿਕ ਵਿਗਿਆਨਕ ਵਰਗੀਕਰਣ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। # ਤੇਰਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸਾਜ਼ਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਅਤੇ ਸੁਹਜਵਾਦੀ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਸਾਜ਼ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਵਾਹਨ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਰੋਤਿਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਕਲਾਕਾਰ ਨੂੰ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੁਭਾਅ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਹੈ। # ਸਮਾਪਤੀ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤ ਯੰਤਰ ਦੇ ਪੂਰੇ ਸਰਗਮ ਨੂੰ ਮੁੜ ਵਿਵਸਥਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤੇ ਟੈਕਸਟ ਦੇ ਨਾਲ ਯੰਤਰਾਂ ਦੀ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਪਰਸਪਰ ਨਿਰਭਰਤਾ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਕਰਵ ਲਗਾਤਾਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਅਕਸਰ ਦੋ ਟੈਕਸਟ ਨੂੰ ਵਿਵਸਥਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਵਿਧੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਪਰੰਪਰਾ ਜਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਬਜਾਏ ਤਰਕ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} k3tl4zxr411fd3a6gssb551atdl1k29 0 195201 842244 795588 2026-07-10T18:06:55Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842244 wikitext text/x-wiki   '''ਮੈਰੀ ਕਾਰਸਨ ਬ੍ਰੇਕਿਨਰਿਜ''' (17 ਫਰਵਰੀ, 1881-16 ਮਈ, 1965) ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਨਰਸ ਦਾਈ ਅਤੇ ਫਰੰਟੀਅਰ ਨਰਸਿੰਗ ਸਰਵਿਸ (ਐੱਫ. ਐੱਨ. ਐੱਸ.) ਦੀ ਸੰਸਥਾਪਕ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਪੇਂਡੂ ਕੈਂਟਕੀ ਦੇ ਪਹਾਡ਼ੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵਿਆਪਕ ਪਰਿਵਾਰਕ ਡਾਕਟਰੀ ਦੇਖਭਾਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ। ਐੱਫ. ਐੱਨ. ਐੱਸ. ਨੇ ਸਡ਼ਕ ਅਤੇ ਰੇਲ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਤੋਂ ਦੂਰ ਦੂਰ ਦੁਰਾਡੇ ਅਤੇ ਗਰੀਬ ਖੇਤਰਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਪਰ ਘੋਡ਼ੇ ਦੀ ਪਿੱਠ ਨਾਲ ਪਹੁੰਚਯੋਗ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਯੂਰਪੀ ਅਭਿਆਸਾਂ ਉੱਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦਾ ਨਮੂਨਾ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕੀ ਨਰਸ-ਦਾਈਆਂ ਨੂੰ ਘਰਾਂ ਅਤੇ ਵਿਕੇਂਦਰੀਕ੍ਰਿਤ ਕਲੀਨਿਕਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁਦਮੁਖਤਿਆਰੀ ਨਾਲ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨ ਲਈ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਬ੍ਰੈਕਿਨਰਿਜ ਦੇ ਕੰਮ ਨੇ ਐਪਲੇਚੀਆ ਵਿੱਚ ਬੱਚਿਆਂ ਅਤੇ ਮਾਵਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਦਰ ਨੂੰ ਨਾਟਕੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਘਟਾ ਕੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ੀਲਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ, ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਘੱਟ ਕੀਮਤ' ਤੇ, ਉਸ ਦੇ ਨਰਸ-ਦਾਈ ਦੇ ਮਾਡਲ ਨੇ ਕਦੇ ਵੀ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਜੜ ਨਹੀ ਫੜੀ ।<ref name=":1">{{Cite journal|last=Dye|first=Nancy Schrom|date=Winter 1983|title=Mary Breckinridge, The Frontier Nursing Service and the Introduction of Nurse-Midwifery in the United States|url=https://archive.org/details/sim_bulletin-of-the-history-of-medicine_winter-1983_57_4/page/485|journal=Bulletin of the History of Medicine|volume=57|issue=4|pages=485–507|jstor=44443061|pmid=6365215}}</ref>{{Rp|501–02}} == ਸ਼ੁਰੁਆਤੀ ਬਚਪਨ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ == ਮੈਰੀ ਬ੍ਰੈਕਿਨਰਿਜ ਦਾ ਜਨਮ 17 ਫਰਵਰੀ, 1881 ਨੂੰ ਮੈਮਫ਼ਿਸ, ਟੈਨੇਸੀ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜੋ ਚਾਰ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੂਜੀ ਸੀ, ਕੈਥਰੀਨ ਕਾਰਸਨ ਅਤੇ ਕਲਿਫਟਨ ਰੋਡਸ ਬ੍ਰੈਕਿਨਰਿਜ ਦੇ ਅਮੀਰ ਦੱਖਣੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ।[1] ਉਪ-ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਜੌਨ ਸੀ. ਬ੍ਰੈਕਿਨਰਿਜ ਦੀ ਪੋਤੀ, ਜਿਸਨੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਜੇਮਜ਼ ਬੁਕਾਨਨ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਅਰਕਾਨਸਾਸ ਕਾਂਗਰਸਮੈਨ ਅਤੇ ਰੂਸ ਵਿੱਚ ਅਮਰੀਕੀ ਮੰਤਰੀ ਦੀ ਧੀ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ, ਮੈਰੀ ਬ੍ਰੈਕਿਨਰਿਜ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਵੱਡੀ ਹੋਈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਿਸੀਸਿਪੀ, ਕੈਂਟਕੀ ਅਤੇ ਨਿਊਯਾਰਕ ਵਿੱਚ ਜਾਇਦਾਦਾਂ; ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ, ਡੀ.ਸੀ., ਅਤੇ ਸੇਂਟ ਪੀਟਰਸਬਰਗ, ਰੂਸ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰੀ ਸੀਟਾਂ; ਅਤੇ ਲੌਸੇਨ, ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ ਅਤੇ ਸਟੈਮਫੋਰਡ, ਕਨੈਕਟੀਕਟ ਵਿੱਚ ਸਕੂਲ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਇਹ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਸਬੰਧ ਜੋ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਯਾਤਰਾ ਅਨੁਭਵ, ਜਨਤਕ ਭਾਸ਼ਣ ਅਭਿਆਸ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਅਤੇ ਅਮੀਰ ਦਾਨੀ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਸਨ ਜੋ ਪਰਉਪਕਾਰੀ ਕਾਰਨਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਸਨ, ਉਸਨੂੰ ਨਿੱਜੀ ਫੰਡ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਬਣਾਉਣਗੇ ਜੋ ਲੈਸਲੀ ਕਾਉਂਟੀ, ਕੈਂਟਕੀ ਦੇ ਗਰੀਬ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨਗੇ।[2][3] ਹਾਲਾਂਕਿ ਬ੍ਰੈਕਿਨਰਿਜ ਦਾ ਜਨਮ ਇੱਕ ਅਮੀਰ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਅਸੰਤੁਸ਼ਟ ਸੀ ਕਿ ਉਸਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਚ ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਾਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਸਨੂੰ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਭੈਣ ਨੂੰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਗਵਰਨੈਸ ਜਾਂ ਉਸਦੀ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪੜ੍ਹਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।[1] ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਉਸਨੂੰ ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ, ਡੀ.ਸੀ., ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ ਅਤੇ ਸੇਂਟ ਪੀਟਰਸਬਰਗ, ਰੂਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਟਿਊਟਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। [ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ] ਬਚਪਨ ਦੇ ਕਈ ਸਬੰਧਾਂ ਅਤੇ ਤਜ਼ਰਬਿਆਂ ਨੇ ਇੱਕ ਸਥਾਈ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਇਆ ਜਿਸਨੇ ਬ੍ਰੈਕਿਨਰਿਜ ਨੂੰ ਪਰਿਵਾਰ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਜਨਤਕ ਸਿਹਤ ਪ੍ਰਤੀ ਵਚਨਬੱਧ ਕਰੀਅਰ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਨਿਰੰਤਰ ਦੇਖਭਾਲ ਦੇ ਇੱਕ ਦਾਈਆਂ ਦੇ ਮਾਡਲ ਲਈ ਜੋ ਮਾਂ ਅਤੇ ਬੱਚੇ ਦੇ ਪੋਸ਼ਣ, ਟੀਕਾਕਰਨ, ਜਨਮ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ, ਜਨਮ ਸਹਾਇਤਾ, ਅਤੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀ ਜਾਂਚ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰੇਗਾ।[1] 1894 ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰੈਕਿਨਰਿਜ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਰੂਸ ਚਲੇ ਗਏ ਜਦੋਂ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਗਰੋਵਰ ਕਲੀਵਲੈਂਡ ਨੇ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਅਮਰੀਕੀ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ। ਉਹ 1897 ਵਿੱਚ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ। ਉਸਦੀ ਆਤਮਕਥਾ [1] ਸੇਂਟ ਪੀਟਰਸਬਰਗ, ਰੂਸ ਵਿੱਚ ਅਮਰੀਕਨ ਲੀਗੇਸ਼ਨ ਵਿਖੇ ਉਸਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਦੇ ਜਨਮ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਦਾਈ ਨਾਲ ਉਸਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਵਜੋਂ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਫਰੰਟੀਅਰ ਨਰਸਿੰਗ ਸੇਵਾ ਦੇ ਉਸਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਵਿੱਚ ਰਚਨਾਤਮਕ ਸਾਬਤ ਹੋਵੇਗੀ। ਉਹ ਉਸ ਸਮੇਂ 14 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਦੋ ਡਾਕਟਰ, ਇੱਕ ਪਰਿਵਾਰਕ ਡਾਕਟਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸੂਤੀ ਮਾਹਿਰ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇੱਕ ਰੂਸੀ ਨਰਸ-ਦਾਈ, ਮੈਡਮ ਕੌਚਨੋਵਾ, ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਜਦੋਂ ਡਾਕਟਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਸਨ। ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਅਤੇ ਰੂਸ ਦੀ ਨੌਜਵਾਨ ਰੂਸੀ ਮਹਾਰਾਣੀ ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰਾ, ਗ੍ਰੈਂਡ ਡਚੇਸ ਓਲਗਾ ਦੀ ਮਾਂ, ਨੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਚੁੰਘਾਉਣਾ ਚੁਣਿਆ, ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਸਮੇਂ ਜਦੋਂ ਰੈਂਕ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਸਾਂ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ। [1] ਪੁਨਰ ਨਿਰਮਾਣ ਯੁੱਗ ਦੌਰਾਨ, ਟੈਨੇਸੀ ਦੇ ਮੈਮਫ਼ਿਸ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਬ੍ਰੈਕਿਨਰਿਜ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਸਾਂ ਦੁਆਰਾ ਖੁਆਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਬੱਕਰੀ ਦੇ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਪੂਰਕ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਨਸਾਂ ਇੱਕ ਰੰਗੀਨ ਔਰਤ ਸੀ ਜਿਸਦੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਸਨ। ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬੱਚੇ ਦੇ ਬੁਖਾਰ ਤੋਂ ਪੀੜਤ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਧੀ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਨਹੀਂ ਪਿਲਾਇਆ। 13 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਤੱਕ, ਉਹ ਸਰਦੀਆਂ ਦੌਰਾਨ ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ, ਡੀ.ਸੀ. ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਗਰਮੀਆਂ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਨਿਊਯਾਰਕ ਦੇ ਇੱਕ ਦੇਸੀ ਘਰ, ਹੇਜ਼ਲਵੁੱਡ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪੜਪੋਤੀ, ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਜੇਮਜ਼ ਲੀਸ ਨਾਲ ਬਿਤਾਉਂਦੀ ਸੀ। "ਦਾਦੀ ਲੀਸ," ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉਸਨੂੰ ਸਾਰੇ ਚਚੇਰੇ ਭਰਾ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਕੈਂਟਕੀ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀ ਕਿਸਮਤ ਦੱਖਣੀ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਈ, ਕੈਂਟਕੀ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੇਖਭਾਲ ਦੇ ਨਾਲ। ਬ੍ਰੈਕਿਨਰਿਜ ਨੇ ਆਪਣੀ ਦਾਦੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਬੱਚਿਆਂ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਚਿੱਠੀਆਂ ਪੜ੍ਹਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ, ਉਸਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਦਾਦੀ ਲੀਸ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਫਰੰਟੀਅਰ ਨਰਸਿੰਗ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਨਿਵੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਢੁਕਵਾਂ ਜਾਪਦਾ ਸੀ। [1] ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਮਾਮਿਆਂ ਦੇ ਘਰ, ਮਿਸੀਸਿਪੀ ਡੈਲਟਾ ਵਿੱਚ ਓਏਸਿਸ ਪਲਾਂਟੇਸ਼ਨ ਦਾ ਵੀ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਉਹ ਥਾਂ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਘੋੜੇ ਦੀ ਸਵਾਰੀ ਕਰਨਾ ਸਿੱਖਿਆ, ਫਰੰਟੀਅਰ ਨਰਸਿੰਗ ਸੇਵਾ ਦੀਆਂ ਨਰਸ-ਦਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਇੱਕ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੁਨਰ ਅਤੇ ਦਸਤਖਤ ਢੰਗ ਸੀ। [1] == ਵਿਆਹ ਅਤੇ ਬੱਚੇ == ਬ੍ਰੈਕਿਨਰਿਜ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ ਜਿੱਥੇ ਔਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਮਾਂ ਸਨ, ਫਿਰ ਵੀ ਫਰੰਟੀਅਰ ਨਰਸਿੰਗ ਸੇਵਾ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਵਜੋਂ ਉਸਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਬ੍ਰੈਕਿਨਰਿਜ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਮਰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਦੇ ਪੱਧਰ ਤੱਕ ਵੱਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕਈ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪੇਂਡੂ ਕੈਂਟਕੀ ਵਾਸੀਆਂ ਦੇ ਜਨਤਕ ਸਿਹਤ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਯੋਗਦਾਨਾਂ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। [1] ਬ੍ਰੈਕਿਨਰਿਜ ਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਉਸਦੀ ਚਚੇਰੀ ਭੈਣ ਸੋਫੋਨਿਸਬਾ ਬ੍ਰੈਕਿਨਰਿਜ ਦੇ ਵੈਲੇਸਲੀ ਕਾਲਜ ਜਾਣ ਅਤੇ ਕਰੀਅਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਰਹਿਣ ਲਈ ਘਰ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਵੇਗੀ। [2] ਉਸਨੇ ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਸਦੀ ਧੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਰਵਾਇਤੀ ਮਾਰਗ 'ਤੇ ਚੱਲੇ। [3] 1904 ਵਿੱਚ 23 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰੈਕਿਨਰਿਜ ਨੇ ਅਰਕਾਨਸਾਸ ਦੇ ਹੌਟ ਸਪ੍ਰਿੰਗਜ਼ ਦੇ ਵਕੀਲ ਹੈਨਰੀ ਰਫਨਰ ਮੌਰੀਸਨ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ। 1906 ਵਿੱਚ ਐਪੈਂਡਿਸਾਈਟਿਸ ਦੀਆਂ ਪੇਚੀਦਗੀਆਂ ਕਾਰਨ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਉਸਦੇ ਪਹਿਲੇ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਕੋਈ ਬੱਚਾ ਨਹੀਂ ਸੀ।[1] 1912 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਰਿਚਰਡ ਰਿਆਨ ਥੌਮਸਨ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਕਿ ਕੈਂਟਕੀ ਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਸੀ ਅਤੇ ਯੂਰੇਕਾ ਸਪ੍ਰਿੰਗਜ਼, ਅਰਕਾਨਸਾਸ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰੇਸੈਂਟ ਕਾਲਜ ਅਤੇ ਕੰਜ਼ਰਵੇਟਰੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। [1] ਬੱਚੇ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਬ੍ਰੈਕਿਨਰਿਜ ਕੰਜ਼ਰਵੇਟਰੀ ਵਿੱਚ ਫ੍ਰੈਂਚ ਅਤੇ ਸਫਾਈ ਦੀਆਂ ਕਲਾਸਾਂ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦਾ ਸੀ, ਅਜਿਹੇ ਤਜਰਬੇ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਸੀ ਜੋ ਉਸਨੂੰ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਫਰਾਂਸ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕਰਨਗੇ। [ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ] ਇਹ ਜੋੜੇ ਦੇ ਦੋ ਸਨ। ਦੀ ਧੀ ਪਾਊਲੀ ਦਾ ਜਨਮ 1916 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਕੁਝ ਘੰਟਾ ਹੀ ਜੀ ਆਇਆ ਸੀ। ਅੰਤਰ ਦਾ, ਕਲਿਫਟਨ ਬ੍ਰੈਕਿਨਰਿਜ ("ਬ੍ਰੈਕੀ") ਥੌਮਸਨ, ਦਾ ਜਨਮ 1914 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਦੀ ਖੋਜ ਧੀ ਦੀ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਦੋ ਸਾਲ ਆਂਟ ਹੋਈ। ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਅਤੇ ਦੋ ਵਿਕਟਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਨਾ, ਬ੍ਰੈਕਿਨਰਜ਼ ਨੇ ਪਲੈਨਿੰਗ ਅਤੇ ਪਾਰਕ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨ ਲਈ. ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਕਰੋ।[1] ਬ੍ਰੈਕਿਨਰਿਜ ਨੇ 1918 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਦੂਜੇ ਪਤੀ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਨਾਖੁਸ਼ ਵਿਆਹ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ 1920 ਵਿੱਚ ਤਲਾਕ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਰੂਪ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪਣੇ ਪਹਿਲੇ ਨਾਮ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੁਬਾਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।[1] == ਰਸਮੀ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰਕ ਸਿੱਖਿਆ == ਬ੍ਰੈਕਿਨਰਿਜ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਗਵਰਨੈਸ- ਅਤੇ ਟਿਊਟਰ-ਸਿੱਖਿਅਤ ਰਹੀ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ ਲੌਸੇਨ (1896-97) ਦੇ ਰੋਜ਼ਮੋਂਟ-ਡੇਜ਼ਾਲੀ ਦੇ ਬੋਰਡਿੰਗ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਜਿਸਦਾ ਟੀਚਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਮਾਜਿਕ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਬੋਲਣਾ ਅਤੇ ਲਿਖਣਾ ਸਿੱਖੇ। ਫ੍ਰੈਂਚ ਸਕੂਲ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਪਾਠਕ੍ਰਮ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ ਪੜ੍ਹਨ ਅਤੇ ਲਿਖਣ 'ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਸੀ। ਫ੍ਰੈਂਚ ਇਮਰਸ਼ਨ ਅਨੁਭਵ ਅਤੇ ਸਵਿਸ ਐਲਪਸ ਵਿੱਚ ਸਾਲਾਂ ਨੇ ਬ੍ਰੈਕਿਨਰਿਜ ਨੂੰ ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਫਰਾਂਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਰਸਿੰਗ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਕਰਨ ਅਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦਾ ਪਿਆਰ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਕਾਟਿਸ਼ ਹਾਈਲੈਂਡਜ਼, ਓਜ਼ਾਰਕਸ ਅਤੇ ਐਪਲਾਚੀਅਨ ਰੇਂਜ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।[1] ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਸਟੈਮਫੋਰਡ, ਸੀਟੀ ਦੇ ਮਿਸ ਲੋਅ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੂੰ ਅਮਰੀਕੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨਾਲ ਫਿੱਟ ਹੋਣ ਲਈ ਸਮਾਜਿਕ ਸਮਾਯੋਜਨ ਕਰਨੇ ਪਏ ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੂੰ ਲਾਤੀਨੀ ਅਤੇ ਗਣਿਤ ਨਾਲ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ਜਿਸ ਲਈ ਉਸਦੀ ਕੋਈ ਪਹਿਲਾਂ ਤਿਆਰੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਵਿਦਿਅਕ ਸੈਟਿੰਗਾਂ ਅਤੇ ਉਮੀਦਾਂ ਦਾ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਹਿੱਲਣਾ ਅਤੇ ਬਦਲਣਾ ਉਸਨੂੰ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਦੇਵੇਗਾ ਜਿਸ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਨੁਕੂਲਤਾਵਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।[1] ਆਪਣੇ ਪਹਿਲੇ ਪਤੀ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਬ੍ਰੈਕਿਨਰਿਜ ਨੇ ਨਿਊਯਾਰਕ ਦੇ ਸੇਂਟ ਲੂਕ ਹਸਪਤਾਲ ਆਫ਼ ਨਰਸਿੰਗ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 1910 ਵਿੱਚ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ, ਇੱਕ ਰਜਿਸਟਰਡ ਨਰਸ ਬਣ ਗਈ, ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿ ਉਹ ਫੋਰਟ ਸਮਿਥ, ਅਰਕਾਨਸਾਸ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਈ। ਆਪਣੇ ਦੋ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਮੌਤ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਦੂਜੇ ਵਿਆਹ ਦੇ ਟੁੱਟਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੇ ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ, ਡੀ.ਸੀ. ਦੀਆਂ ਝੁੱਗੀਆਂ-ਝੌਂਪੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, 1918 ਦੇ ਇਨਫਲੂਐਂਜ਼ਾ ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਦੌਰਾਨ ਨਰਸਾਂ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕੀਤੀ। ਯੂਰਪ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਬ੍ਰੈਕਿਨਰਿਜ ਨੇ ਬੋਸਟਨ ਇੰਸਟ੍ਰਕਟਿਵ ਡਿਸਟ੍ਰਿਕਟ ਨਰਸਿੰਗ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਬੱਚੇ ਦੀ ਭਲਾਈ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਛੋਟਾ, ਤੀਬਰ ਕੋਰਸ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ, ਬੋਸਟਨ ਦੀਆਂ ਝੁੱਗੀਆਂ-ਝੌਂਪੜੀਆਂ ਅਤੇ ਟੈਨਮੈਂਟਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।[1] ਅਮੈਰੀਕਨ ਕਮੇਟੀ ਫਾਰ ਡੈਵੇਸਟੇਟਿਡ ਫਰਾਂਸ ਨਾਲ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਬਿਤਾਉਣ ਨਾਲ ਬ੍ਰੈਕਿਨਰਿਜ ਨੂੰ ਪੇਂਡੂ ਕੈਂਟਕੀ ਵਿੱਚ ਜਨਤਕ ਸਿਹਤ ਲਈ ਇੱਕ ਯੋਜਨਾ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਮਿਲੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨਰਸ-ਦਾਈਆਂ ਸਿਸਟਮ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੋਣ। ਆਪਣੀ ਯੋਜਨਾ ਦੇ ਵੇਰਵਿਆਂ ਨੂੰ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਕਰਨ ਲਈ, ਉਸਨੇ ਕਈ ਜਾਣਬੁੱਝ ਕੇ ਵਿਦਿਅਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਕਦਮ ਚੁੱਕੇ: [1] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1965]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1881]] 8iplrxcgkobb5wwsbeggpmilmx825ab 0 196183 842332 800156 2026-07-10T19:48:43Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842332 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer | name = ਪੰਨਾ ਨਾਇਕ | image = Panna Naik.jpg | caption = ਨਾਇਕ [[ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ]], 2006 ਵਿਖੇ | native_name = | native_name_lang = | pseudonym = | birth_name = | birth_date = {{birth date and age|df=yes|1933|12|28}} | birth_place = [[ਬੰਬਈ]], [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਇੰਡੀਆ]] | occupation = ਕਵੀ, ਕਹਾਣੀਕਾਰ | language = [[ਗੁਜਰਾਤੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਗੁਜਰਾਤੀ]] | nationality = | education = M.A., M.S. | alma_mater = [[ਬੰਬਈ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]], ਡ੍ਰੈਕਸਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪੈਨਸਿਲਵੇਨੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ | period = | movement = | notable_works = | spouse = | children = | relatives = | awards = | signature = Panna Naik Signature.jpg | years_active = | website = {{url|http://pannanaik.com/}} }} '''ਪੰਨਾ ਨਾਇਕ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Panna Naik;''' ਜਨਮ 28 ਦਸੰਬਰ 1933) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ [[ਗੁਜਰਾਤੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਗੁਜਰਾਤੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ]] ਕਵੀ ਅਤੇ ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਹੈ ਜੋ 1960 ਤੋਂ [[ਫ਼ਿਲਾਡੈਲਫ਼ੀਆ|ਫਿਲਾਡੇਲਫੀਆ]], ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਰਹੀ ਹੈ। ਸਥਾਨਕ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਤੋਂ ਖਿੱਚੀਆਂ ਗਈਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਲਿਖੀਆਂ। ਉਸਦੀ ਕਿਤਾਬ ''ਪ੍ਰਵੇਸ਼'' (1975) ਨੂੰ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਮਿਲੀ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਨੇ ਕਈ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਹਨ। == ਜ਼ਿੰਦਗੀ == ਪੰਨਾ ਨਾਇਕ ਦਾ ਜਨਮ 28 ਦਸੰਬਰ 1933 ਨੂੰ [[ਮੁੰਬਈ|ਬੰਬਈ]] (ਹੁਣ ਮੁੰਬਈ) ਵਿੱਚ ਧੀਰਜਲਾਲ ਮੋਦੀ ਅਤੇ ਰਤਨਬੇਨ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name="AGSI">{{Cite book|location=Ahmedabad}}</ref><ref name="Jani 2018">{{Cite news}}</ref> ਉਸਦੇ ਦਾਦਾ ਜੀ ਛਗਨਲਾਲ ਮੋਦੀ (1857-1946) [[ਬੜੋਦਾ ਰਿਆਸਤ|ਬੜੌਦਾ ਰਾਜ]] ਲਈ ਇੱਕ ਸਿੱਖਿਆ ਇੰਸਪੈਕਟਰ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗਲਪ, ''ਇਰਾਵਤੀ'' ਲਿਖੀ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਪਰਿਵਾਰ [[ਸੂਰਤ]] ਤੋਂ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਰਤਨਬੇਨ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਗੁਜਰਾਤੀ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਸੁਣਾਈਆਂ ਸਨ ਜਿਸਨੇ ਉਸਨੂੰ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਲਈ।<ref name="JSTOR">{{Cite journal|last=Coppola|first=Carlo|date=1982|title=Panna Naik: An Introduction|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-south-asian-literature_summer-fall-1982_17_2/page/183|journal=Journal of South Asian Literature|volume=17|issue=2|pages=183–186|jstor=40872488}}</ref> ਉਸਨੇ 1954 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਬੀਏ ਅਤੇ 1956 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਐਮਏ ਗੁਜਰਾਤੀ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ [[ਮੁੰਬਈ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ|ਬੰਬੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] (ਹੁਣ ਮੁੰਬਈ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ) ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸੇਂਟ ਜ਼ੇਵੀਅਰਜ਼ ਕਾਲਜ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ। 1960 ਵਿੱਚ, ਉਹ ਇੱਕ ਦੁਲਹਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਚਲੀ ਗਈ।<ref name="JSTOR" /> ਉਸਨੇ 1962 ਵਿੱਚ ਡ੍ਰੈਕਸਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, [[ਫ਼ਿਲਾਡੈਲਫ਼ੀਆ|ਫਿਲਾਡੇਲਫੀਆ]] ਤੋਂ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਸਾਇੰਸ ਵਿੱਚ ਮਾਸਟਰ ਆਫ਼ ਸਾਇੰਸ ਅਤੇ 1973 ਵਿੱਚ [[ਪੈਨਸਿਲਵੇਨੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]], ਫਿਲਾਡੇਲਫੀਆ ਤੋਂ ਸਾਊਥ ਏਸ਼ੀਅਨ ਸਟੱਡੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਐਮਐਸ ਕੀਤੀ।<ref name="AGSI" /><ref name="JSTOR" /> ਉਸਨੇ 1964 ਤੋਂ 2003 ਤੱਕ ਪੈਨਸਿਲਵੇਨੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਵੈਨ ਪੈਲਟ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ [[ਪੁਸਤਕ ਸੂਚੀ|ਗ੍ਰੰਥ ਲੇਖਕ]] ਅਤੇ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀਅਨ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ<ref name="Jani 2018" /> ਅਤੇ 1985 ਤੋਂ 2002 ਤੱਕ ਗੁਜਰਾਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਵਜੋਂ। ਉਸਦੇ ਪਤੀ ਨਿਕੁਲ ਨਾਇਕ ਦੀ 2004 ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।<ref name="AGSI" /><ref name="Gadit 2018">{{Cite web |last=Gadit |first=Jayant |author-link=Jayant Gadit |title=પન્ના નાયક |trans-title=Panna Nayak |url=http://gujaratisahityaparishad.com/prakashan/sarjako/savishesh/Savishesh-Panna-Nayak.html# |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170808025238/http://www.gujaratisahityaparishad.com/prakashan/sarjako/savishesh/Savishesh-Panna-Nayak.html |archive-date=8 August 2017 |access-date=21 February 2018 |website=gujaratisahityaparishad.com |publisher=Gujarati Sahitya Parishad |language=gu}}</ref> 2015 ਵਿੱਚ, ਉਹ ਲੇਖਾਕਾਰ ਨਟਵਰ ਗਾਂਧੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਮ ਸਬੰਧਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸ ਗਈ। == ਪੁਰਸਕਾਰ == ਉਸਨੇ 1978 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਹਿਲੇ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ, ''ਪ੍ਰਵੇਸ਼'' (1975) ਲਈ ਗੁਜਰਾਤ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਕਵਿਤਾ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤਿਆ।<ref name="JSTOR" /> ਉਸਨੇ 2002 ਵਿੱਚ ਚੁਨੀਲਾਲ ਵੇਲਜੀ ਮਹਿਤਾ ਪੁਰਸਕਾਰ ਵੀ ਜਿੱਤਿਆ। == ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਕੰਮ == * ''ਪ੍ਰਵੇਸ਼'' (ਦਾਖਲਾ, 1975) * ''ਫਿਲਾਡੇਲਫੀਆ'' (1981) * ''ਨਿਸਬਤ'' (1984) * ''ਅਰਸਪਾਰਸ'' (1989) * ''ਅਵਾਂਜਵਨ'' (1991) * ''ਰੰਗ ਜ਼ਾਰੂਖੇ'' (2005) * ''ਚੈਰੀ ਬਲੌਸਮ'' (2004) * ''ਕੇਤਲਕ ਕਾਵਯੋ'' (1990) * ''ਵਿਦੇਸ਼ਨੀ'' (2000) * ''ਅਤਰ ਅਕਸ਼ਰ'' * ''ਫਲੇਮਿੰਗੋ'' (2003) == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{Official website|http://pannanaik.com/}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਨਾਰੀ ਕਵੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੁਜਰਾਤੀ ਲੇਖਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1933]] eegjqpz88148u8gec6hcujg3yqyag8m 0 196275 842217 801348 2026-07-10T17:34:13Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 3 books for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842217 wikitext text/x-wiki '''ਮਾਧਵ ਵਿਟਲ ਕਾਮਥ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Madhav Vittal Kamath;''' 7 ਸਤੰਬਰ 1921 – 9 ਅਕਤੂਬਰ 2014)<ref name=":0">{{Cite web |date=9 October 2014 |title=Veteran journalist MV Kamath dies at 93 |url=http://indiatoday.intoday.in/story/mv-kamath-dies-veteran-journalist-prasar-bharati-manipal/1/394809.html |access-date=31 December 2014 |website=[[India Today]]}}</ref> ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਪੱਤਰਕਾਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਕਾਰਜਕਾਰੀ, ਅਤੇ [[ਪ੍ਰਸਾਰ ਭਾਰਤੀ]] ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ ਸਨ।<ref>{{Cite web |last=Govind |first=Nikhil |date=3 August 2013 |title=An independent voice |url=http://www.thehindu.com/features/magazine/an-independent-voice/article4985332.ece |website=The Hindu |language=en-IN}}</ref> ਉਸਨੇ 1967 ਤੋਂ 1969 ਤੱਕ ਦੋ ਸਾਲ ''ਦ ਸੰਡੇ ਟਾਈਮਜ਼'' ਦੇ ਸੰਪਾਦਕ ਵਜੋਂ, 1969 ਤੋਂ 1978 ਤੱਕ ''[[ਦ ਟਾਈਮਜ਼ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ]]'' <ref>{{Cite journal|last=Nireekshak|date=1969|title=Nodding Editors|journal=Economic and Political Weekly|volume=4|issue=25|pages=990–991|issn=0012-9976|jstor=40740097}}</ref> ਲਈ ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ ਪੱਤਰਕਾਰ ਵਜੋਂ ਅਤੇ ''ਦ ਇਲਸਟ੍ਰੇਟਿਡ ਵੀਕਲੀ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ'' ਦੇ ਸੰਪਾਦਕ ਵਜੋਂ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite journal|last=Gohain|first=Hiren|date=1980|title=Cudgel of Chauvinism|url=https://archive.org/details/economic-political-weekly_1980-02-23_15_8/page/418|journal=Economic and Political Weekly|volume=15|issue=8|pages=418–420|issn=0012-9976|jstor=4368393}}</ref> ਉਸਨੇ ਕਈ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵੀ ਲਿਖੀਆਂ ਸਨ<ref>{{Cite journal|last=Jason|first=Heda|last2=Tcherniak|first2=Alexander|date=2004|title=Review of Indian Names: From Classical to Contemporary (For People, Places and Products)|journal=Asian Folklore Studies|volume=63|issue=1|pages=159–161|issn=0385-2342|jstor=30030327}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Mankekar|first=D.R.|date=1987|title=Review of Behind the By-line—A Journalist's Memoirs|url=https://archive.org/details/india-quarterly_january-march-1987_43_1/page/75|journal=India Quarterly|volume=43|issue=1|pages=75–77|issn=0974-9284|jstor=45072199}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Kanitkar|first=Ajit|date=2016-08-11|title=Book Reviews : M.V. Kamath, Points and Lines—Charat Ram: A Biography, New Delhi: UBS Publishers' Distributors Ltd., 1994, pp. 272|journal=The Journal of Entrepreneurship|language=en|volume=4|pages=120–122|doi=10.1177/097135579500400112}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Narayan|first=Shyamala A.|date=2016-07-26|title=India|journal=The Journal of Commonwealth Literature|language=en|volume=28|issue=3|pages=45–68|doi=10.1177/002198949302800302}}</ref> ਅਤੇ 2004 ਵਿੱਚ [[ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ]] ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=Shri Madhav Vittal Kamath : Padma Bhusan |url=http://india.gov.in/myindia/advsearch_awards.php |access-date=22 March 2010 |website=[[Government of India]] |archive-date=31 ਜਨਵਰੀ 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090131221505/http://india.gov.in/myindia/advsearch_awards.php |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |last=Ninan |first=Sevanti |date=2 February 2003 |title=Saffron selections |url=http://www.hindu.com/mag/2003/02/02/stories/2003020200660300.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110604222342/http://www.hindu.com/mag/2003/02/02/stories/2003020200660300.htm |archive-date=4 June 2011 |access-date=22 March 2010 |website=[[The Hindu]]}}</ref> ਉਹ ਇੱਕ [[ਬ੍ਰਾਹਮਣ]] ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |last=Ashraf |first=Syed Firdaus |title='Only Brahmins can defeat Brahminism' |url=https://www.rediff.com/news/column/only-brahmins-can-defeat-brahminism/20180104.htm |access-date=2022-01-16 |website=Rediff |language=en}}</ref> 2009 ਵਿੱਚ, ਸ਼੍ਰੀ ਕਾਮਥ ਨੇ [[ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ|ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ ਦੀ]] ਕਿਤਾਬ " ''ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ: ਦ ਆਰਕੀਟੈਕਟ ਆਫ਼ ਏ ਮਾਡਰਨ ਸਟੇਟ"'' ਦਾ ਸਹਿ-ਲੇਖਨ ਕੀਤਾ, ਜਦੋਂ [[2002 ਦੀ ਗੁਜਰਾਤ ਹਿੰਸਾ|2002 ਦੇ ਗੁਜਰਾਤ ਦੰਗਿਆਂ]] ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਮੋਦੀ ਦੀ ਸਾਖ ਕਾਫ਼ੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਈ ਸੀ; ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕਿਤਾਬ ਦਾ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਸੰਸਕਰਣ ''"ਦਿ ਮੈਨ ਆਫ਼ ਦ ਮੋਮੈਂਟ: ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ'' " ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Citation |last=Jaffrelot |first=Christophe |title=Religions, Nations, and Transnationalism in Multiple Modernities |date=2017 |pages=153–174 |editor-last=Michel |editor-first=Patrick |chapter=From Holy Sites to Web Sites: Hindu Nationalism, from Sacred Territory to Diasporic Ethnicity |publisher=Palgrave Macmillan US |language=en |doi=10.1057/978-1-137-58011-5_8 |isbn=9781137580115 |editor2-last=Possamai |editor2-first=Adam |editor3-last=Turner |editor3-first=Bryan S.}}</ref> ਕਾਮਥ ਮਨੀਪਾਲ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ਼ ਹਾਇਰ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ ਦੇ ਬੋਰਡ-ਮੈਂਬਰ ਸਨ ਅਤੇ 1997 ਵਿੱਚ ਇਸਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੋਂ ਹੀ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਕਮਿਊਨੀਕੇਸ਼ਨ ਦੇ ਆਨਰੇਰੀ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਵੀ ਸਨ।<ref name="The Times of India">{{Cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Veteran-journalist-MV-Kamath-dies-at-93/articleshow/44740910.cms|title=Veteran journalist MV Kamath dies at 93|date=9 October 2014|access-date=9 October 2014|website=[[The Times of India]]}}</ref> 9 ਅਕਤੂਬਰ, 2014 ਦੀ ਸਵੇਰ ਨੂੰ ਕਸਤੂਰਬਾ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ ਪੈਣ ਕਾਰਨ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ; ਉਹ ਕੁਝ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਕਾਰਨ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਸਨ।<ref name=":0" /> [[ਮਾਲਿਨੀ ਪਾਰਥਾਸਾਰਥੀ|ਮਾਲਿਨੀ ਪਾਰਥਸਾਰਥੀ ਨੇ]] ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ [[ਹਿੰਦੂਤਵ]] ਨਾਲ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹਮਦਰਦੀ ਹੈ - ਹਿੰਦੂਤਵ ਕੱਟੜਪੰਥੀਆਂ ਦੁਆਰਾ [[ਗ੍ਰੈਹਮ ਸਟੇਨਜ਼|ਗ੍ਰਾਹਮ ਸਟੇਨਜ਼ ਦੇ ਕਤਲ]] ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਕਾਲਮ ਵਿੱਚ ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਧਰਮ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਇੱਕ ਸਵੈ-ਇੱਛਾ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ ਵਜੋਂ ਜਾਇਜ਼ ਠਹਿਰਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜੇਕਰ ਸਰਕਾਰ ਦਖਲ ਦੇਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਸੀ - ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਇਸਨੂੰ ਨਫ਼ਰਤ ਦੇ ਅਪਰਾਧਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਸਪੱਸ਼ਟ ਭੜਕਾਹਟ ਸਮਝਦੀ ਹੈ। ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਸਾਂਝੇ ਕੀਤੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਆਰਐਸਐਸ - <nowiki><i id="mwdA">ਆਰਗੇਨਾਈਜ਼ਰ</i></nowiki> ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਤ ਮੁੱਖ ਪੱਤਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|last=YADAV|first=YOGENDRA|last2=PALSHIKAR|first2=SUHAS|date=2009|title=Between Fortuna and Virtu: Explaining the Congress' Ambiguous Victory in 2009|journal=Economic and Political Weekly|volume=44|issue=39|pages=33–46|issn=0012-9976|jstor=25663593}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Maclean|first=Kama Kellie|date=1999-12-01|title=Embracing the untouchables: the BJP and scheduled caste votes|url=https://archive.org/details/asian-studies-review_1999-12_23_4/page/488|journal=Asian Studies Review|volume=23|issue=4|pages=488–509|doi=10.1080/10357829908713252|issn=1035-7823}}</ref> ਕਾਮਥ ਨੂੰ ਇੱਕ ਚਲਾਕ ਪੱਤਰਕਾਰ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਵਿਚਾਰ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਦੀ ਧੁਨ ਨਾਲ ਬਦਲਦੇ ਸਨ; [[ਬਾਬਰੀ ਮਸਜਿਦ ਦੀ ਢਹਾਈ|ਬਾਬਰੀ ਮਸਜਿਦ ਢਾਹੁਣ]] 'ਤੇ ਉਸਦਾ ਰੁਖ਼ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਕਾਫ਼ੀ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਸੀ ''ਪਰ'' ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਦਹਾਕੇ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੇ ਇਸਨੂੰ ਬਹਾਦਰੀ ਦਾ ਇੱਕ ਕੰਮ ਮੰਨਿਆ ਜਿਸਨੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੇ ਸਵੈ-ਮਾਣ ਨੂੰ ਬਹਾਲ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਗੱਲ 'ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਪਹਿਲੇ ਇਸਲਾਮੀ ਹਮਲਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲਗਾਤਾਰ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਹਿੰਦੂ ਭਾਰਤ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਉਲਟ ਗਿਆ।<ref>{{Cite journal|last=Flåten|first=Lars Tore|date=2012-09-01|title=Hindu Nationalist Conceptions of History: Constructing a Hindu–Muslim Dichotomy|journal=South Asia: Journal of South Asian Studies|volume=35|issue=3|pages=624–647|doi=10.1080/00856401.2011.642794|issn=0085-6401}}</ref><ref name=":2">{{Cite book}}</ref> ਮੰਡਲ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਲਾਗੂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ, ਜਦੋਂ ਆਰਐਸਐਸ ਇੱਕ ਕੱਟੜ ਬ੍ਰਾਹਮਣਵਾਦੀ ਪਹੁੰਚ ਵੱਲ ਵੱਧਦਾ ਗਿਆ, ਕਾਮਥ ਨੇ ਹਿੰਦੂ ਏਕਤਾ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ''[[ਸ਼ੂਦਰ]]'' ਇਨਕਲਾਬ ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਨੂੰ ਨਕਾਰਨ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite book|doi=Mary Fainsod Katzenstein}}</ref> ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਇਵਾਨਸ ਨੇ [[ਕਸ਼ਮੀਰ ਬਖੇੜਾ|ਕਸ਼ਮੀਰ ਸੰਘਰਸ਼]] ਦੇ ਨਸਲਵਾਦੀ ਸੰਪਰਦਾਇਕੀਕਰਨ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਯਤਨਾਂ ਨੂੰ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਸੀ; ਕਾਮਥ ਨੇ ਇਸ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਪੰਡਤਾਂ ਦਾ ਮੰਨਿਆ ਸੀ ਨਾ ਕਿ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦਾ, ਜੋ ਕਥਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਕੱਲੇ-ਆਪਣੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਪਤਨ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਸਨ।<ref>{{Cite journal|last=Evans|first=Alexander|date=2002-03-01|title=A departure from history: Kashmiri Pandits, 1990-2001|journal=Contemporary South Asia|volume=11|issue=1|pages=19–37|doi=10.1080/0958493022000000341|issn=0958-4935}}</ref> [[ਰਾਜਮੋਹਨ ਗਾਂਧੀ]] ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਕੱਟੜ ਹਿੰਦੂ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2014]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1921]] nff9zjxpezzwtg5pivjp7nqwdcstkrq 0 196866 842288 829388 2026-07-10T18:57:58Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 3 books for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842288 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Sadhvi Rithambara tying ‘Rakhi’ to the Prime Minister, Shri Narendra Modi, on the occasion of ‘Raksha Bandhan’, in New Delhi on August 10, 2014.jpg|thumb|ਸਾਧਵੀ ਰਿਤੰਬਰਾ 10 ਅਗਸਤ, 2014 ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿਖੇ 'ਰੱਖੜੀ ਬੰਧਨ' ਦੇ ਮੌਕੇ 'ਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ, ਸ਼੍ਰੀ ਨਰੇਂਦਰ ਮੋਦੀ ਨੂੰ 'ਰਾਖੀ' ਬੰਨ੍ਹਦੀ ਹੋਈ।]] '''ਸਾਧਵੀ ਰਿਥੰਬਰਾ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Sadhvi Rithambara;''' ਜਨਮ 31 ਦਸੰਬਰ 1963)<ref name="exp24">{{Cite web |date=23 January 2024 |title=Among the invitees at Ram Temple consecration ceremony was Sadhvi Ritambhara |url=https://indianexpress.com/article/who-is/ayodhya-ram-temple-consecration-invitee-who-is-sadhvi-ritahbhara-9123058/ |website=Indian Express}}</ref> ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਵੇਸਟਲ (ਸਾਧਵੀ), ਜਨਤਕ ਬੁਲਾਰਾ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਹੈ<ref name=":4">{{Cite book|location=New York}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Sangari|first=Kumkum|date=1993|title=Consent, Agency and Rhetorics of Incitement|url=https://archive.org/details/economic-political-weekly_1993-05-01_28_18/page/877|journal=Economic and Political Weekly|volume=28|issue=18|pages=877|issn=0012-9976|jstor=4399675}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Sugirtharajah|first=Sharada|date=2002|title=Hinduism and Feminism: Some Concerns|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-feminist-studies-in-religion_fall-2002_18_2/page/104|journal=Journal of Feminist Studies in Religion|volume=18|issue=2|pages=104|issn=8755-4178|jstor=25002442}}</ref><ref>{{Cite journal|last=JAFFRELOT|first=CHRISTOPHE|date=2010|title=Abhinav Bharat, the Malegaon Blast and Hindu Nationalism: Resisting and Emulating Islamist Terrorism|journal=Economic and Political Weekly|volume=45|issue=36|pages=51–58|issn=0012-9976|jstor=25742046}}</ref> ਜੋ 1991 ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ [[ਵਿਸ਼ਵ ਹਿੰਦੂ ਪਰਿਸ਼ਦ|ਵਿਸ਼ਵ ਹਿੰਦੂ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ]] (VHP) ਦੀ ਮਹਿਲਾ ਵਿੰਗ, [[ਦੁਰਗਾ ਵਾਹਿਨੀ]] ਦੀ ਸੰਸਥਾਪਕ-ਚੇਅਰਪਰਸਨ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|last=Kapur|first=Ratna|date=1996|title=Who Draws the Line? Feminist Reflections on Speech and Censorship|journal=Economic and Political Weekly|volume=31|issue=16/17|pages=WS19|issn=0012-9976|jstor=4404055}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Cossman|first=Brenda|last2=Kapur|first2=Ratna|date=1996|title=Secularism: Bench-Marked by Hindu Right|url=https://archive.org/details/economic-political-weekly_1996-09-21_31_38/page/2627|journal=Economic and Political Weekly|volume=31|issue=38|pages=2627|issn=0012-9976|jstor=4404599}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Navlakha|first=Gautam|date=1995|title=Politics of Silhouetted Anger|url=https://archive.org/details/economic-political-weekly_1995-02_30_7-8/page/367|journal=Economic and Political Weekly|volume=30|issue=7/8|pages=367|issn=0012-9976|jstor=4402404}}</ref> ਉਸਨੇ 1980 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ''ਜਨ ਜਾਗਰਣ ਅਭਿਆਨ'' ਰਾਹੀਂ ਅਤੇ 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ [[ਬਾਬਰੀ ਮਸਜਿਦ ਦੀ ਢਹਾਈ|ਬਾਬਰੀ ਮਸਜਿਦ ਢਾਹੁਣ]] ਤੱਕ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਵੀਐਚਪੀ ਨਾਲ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੂੰ ਲਿਬਰਹਾਨ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦੋਸ਼ੀ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ 2020 ਵਿੱਚ ਸੀਬੀਆਈ ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਬਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।<ref name="exp24" /><ref>{{Cite web |date=4 August 2020 |title=Ram Mandir event Diwali for all Hindus' — Ritambhara says movement leaders can't be forgotten |url=https://theprint.in/politics/ram-mandir-event-diwali-for-all-hindus-ritambhara-says-movement-leaders-cant-be-forgotten/474219/ |website=The Print}}</ref> ਜਨਵਰੀ 2025 ਵਿੱਚ, ਸਾਧਵੀ ਰਿਥੰਬਰਾ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਤੀਜੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਨਾਗਰਿਕ ਪੁਰਸਕਾਰ, [[ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ]] ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref>{{Cite web |title=Padma Award Winners 2025 Full List: Padma Vibhushan, Padma Bhushan, Padma Shri |url=https://www.brutimes.com/news/social/padma-awards-2025-arijit-singh-ajith-kumar-shekhar-kapur-and-late-pankaj-udhas-honored-for-excellence |website=Bru Times News |language=en |access-date=2025-03-29 |archive-date=2025-02-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250207055857/https://www.brutimes.com/news/social/padma-awards-2025-arijit-singh-ajith-kumar-shekhar-kapur-and-late-pankaj-udhas-honored-for-excellence |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=Padma Awards 2025 announced |url=https://pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2096285 |website=pib.gov.in}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੂ ਲੇਖਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੇ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1963]] i4qp8a981r8nbfguuw575cwfdq2q3qk 0 196897 842337 802659 2026-07-10T19:51:17Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842337 wikitext text/x-wiki {| class="infobox biography vcard" ! colspan="2" class="infobox-above" style="font-size:125%;" |<div class="fn">ਡੌਰਥੀ ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ</div> |- ! class="infobox-label" scope="row" |ਜਨਮ ਲੈ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। | class="infobox-data" |<div class="nickname" style="display:inline">ਡੌਰਥੀ ਸਿਡਨੀ ਮੂਸਾ</div> (ID1) 22 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1904<br /><br /><div class="birthplace" style="display:inline">[[Atlanta|ਅਟਲਾਂਟਾ]], [[Georgia (US state)|ਜਾਰਜੀਆ]]</div> |- ! class="infobox-label" scope="row" |ਮਰ ਗਿਆ। | class="infobox-data" |17 ਨਵੰਬਰ 1986 (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ) &nbsp;<br /><div class="deathplace" style="display:inline">ਅਟਲਾਂਟਾ, ਜਾਰਜੀਆ</div> |- ! class="infobox-label" scope="row" |ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ&nbsp; | class="infobox-data" |ਡਾਂਸ ਅਤੇ ਕੋਰੀਓਗ੍ਰਾਫੀ |- ! class="infobox-label" scope="row" |ਪਤੀ-ਪਤਨੀ | class="infobox-data" |<templatestyles src="Template:Marriage/styles.css" /><div class="marriage-display-ws"><div style="display:inline-block;line-height:normal;margin-top:1px;white-space:normal;">ਮੈਰੀਅਨ ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ</div> (ਐਮ. 1926. ਡਿਵੀਜ਼ਨ. 1927. (ਐਮ. 1926. ਡਿਵੀਜ਼ਨ 1927.) &nbsp;&#x20;&nbsp;&#x2E;&#x2E;&#x2E;</div> |} ਡੋਰੋਥੀ ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ (ਜਨਮ ਡੋਰੋਥੀ ਸਿਡਨੀ ਮੂਸਾ) 22 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1904-17 ਨਵੰਬਰ, 1986 ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਬੈਲੇ ਡਾਂਸਰ, ਕੋਰੀਓਗ੍ਰਾਫਰ, ਅਧਿਆਪਕ ਅਤੇ ਕੰਪਨੀ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 1929 ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਹੁਣ ਅਟਲਾਂਟਾ ਬੈਲੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|last=Burns|first=Rebecca|last2=Warhop|first2=Bill|date=May 2006|title=Dorothy Alexander|url=https://archive.org/details/sim_atlanta_2006-05_46_1/page/n121|journal=Atlanta|volume=46|issue=1|pages=108}}</ref> == ਮੁਢਲਾ ਜੀਵਨ == ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਦਾ ਜਨਮ ਅਟਲਾਂਟਾ, ਜਾਰਜੀਆ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਹ ਫ੍ਰੈਂਕ ਹੈਮਿਲਟਨ ਮੂਸਾ ਅਤੇ ਕੋਰਾ ਮੀਨਾ ਥੀਬਾਡੇਉ ਦੀ ਧੀ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਚਾਰ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਇੱਕ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸੇਲਜ਼ਮੈਨ ਸਨ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਅਟਲਾਂਟਾ ਸਿਟੀ ਕਲਰਕ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ।[1] 1910 ਵਿੱਚ, ਉਹ ਓਸਟੀਓਮਾਈਲਾਈਟਿਸ ਤੋਂ ਪੀੜਤ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਇਲਾਜ ਪੂਰੇ ਸਾਲ ਦੇ ਬੈੱਡ ਰੈਸਟ ਅਤੇ ਬਾਡੀ ਕਾਸਟ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਠੀਕ ਹੋ ਗਈ, ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਡਾਂਸ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।[1][2] ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਦੀ ਮੌਤ 1915 ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ 1920 ਵਿੱਚ ਹੋਈ।[1] == ਕੈਰੀਅਰ == ਡੋਰਥੀ ਮੂਸਾ ਨੇ 1921 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬੈਲੇ ਸਕੂਲ ਖੋਲ੍ਹਿਆ; ਇਹ ਹੁਣ ਅਟਲਾਂਟਾ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਬੈਲੇ ਹੈ।[1] 1925 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਅਟਲਾਂਟਾ ਨਾਰਮਲ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਐਲੀਮੈਂਟਰੀ ਸਕੂਲ ਅਧਿਆਪਕ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।[2] 1927 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਅਟਲਾਂਟਾ ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਡਾਂਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ ਨਿਊਯਾਰਕ ਸਿਟੀ ਅਤੇ ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਨਿਊਯਾਰਕ ਅਤੇ ਅਟਲਾਂਟਾ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਨੱਚਿਆ, ਕੋਰੀਓਗ੍ਰਾਫਰ ਐਡਵਿਨ ਸਟ੍ਰਾਬ੍ਰਿਜ ਅਤੇ ਡਾਂਸ ਐਜੂਕੇਟਰ ਲੂਸੀਲ ਮਾਰਸ਼ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਹਾਲੀਵੁੱਡ ਬੈਲੇ ਅਤੇ ਸੋਲੋਮਨੌਫ-ਮੇਂਜ਼ੇਲੀ ਬੈਲੇ ਦੀਆਂ ਟੂਰਿੰਗ ਕੰਪਨੀਆਂ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।[2][1] ਮੈਰੀਅਨ ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੇ 1929 ਵਿੱਚ ਡੋਰਥੀ ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਕੰਸਰਟ ਗਰੁੱਪ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ; ਇਸਦਾ ਨਾਮ 1941 ਵਿੱਚ ਅਟਲਾਂਟਾ ਸਿਵਿਕ ਬੈਲੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ 1968 ਵਿੱਚ ਅਟਲਾਂਟਾ ਬੈਲੇ ਬਣ ਗਿਆ।[3][4] ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਨਿਊਯਾਰਕ ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਲਾਤਮਕ ਕੇਂਦਰਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਉੱਚ-ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਾਲੇ ਬੈਲੇ ਸੰਗਠਨਾਂ ਦੀ ਵਕੀਲ ਸੀ।[1]: 45  ਉਸਨੇ ਅਟਲਾਂਟਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਡਾਂਸ ਪ੍ਰੇਮੀ ਲਈ ਇੱਕ "ਇਕੱਲਾ" ਸਥਾਨ ਪਾਇਆ, ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਅਟਲਾਂਟਾ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ ਡਾਂਸ ਅਤੇ ਡਾਂਸ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਲਈ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।[2][3] 1956 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਰੀਜਨਲ ਡਾਂਸ ਅਮਰੀਕਾ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਕਿ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਖੇਤਰੀ ਡਾਂਸ ਫੈਸਟੀਵਲ ਸੀ। ਉਸਨੇ 1963 ਵਿੱਚ ਨੈਸ਼ਨਲ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਫਾਰ ਰੀਜਨਲ ਬੈਲੇ (NARB) ਲੱਭਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ।[3] ਉਹ ਬਿਮਾਰੀ ਕਾਰਨ 1964 ਵਿੱਚ ਅਟਲਾਂਟਾ ਸਿਵਿਕ ਬੈਲੇ ਤੋਂ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਹੋ ਗਈ, ਪਰ ਬੈਲੇ ਅਤੇ NARB ਦੋਵਾਂ ਲਈ ਸਲਾਹ-ਮਸ਼ਵਰਾ ਕਰਦੀ ਰਹੀ।[2] == ਨਿਜੀ ਜੀਵਨ == ਡੋਰਥੀ ਮੂਸਾ ਨੇ 1926 ਵਿੱਚ ਨੈਸ਼ਵਿਲ ਆਰਕੀਟੈਕਟ ਮੈਰੀਅਨ ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਤਲਾਕ ਹੋ ਗਿਆ।[1][2] == ਮੌਤ == ਉਸਦੀ 17 ਨਵੰਬਰ, 1986 ਨੂੰ ਕੈਂਸਰ ਨਾਲ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।[1] == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|30em}} {{authority control}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1986 ਵਿੱਚ ਮਰੇ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1904]] p5sh0fenfiu9pvcy4miqpy38lpog2mj 0 197328 842232 841773 2026-07-10T17:53:29Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842232 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Picture_Courtesy-_Sharon_Lowen.png|thumb|ਕੁਮਾਰਾਸੰਭਵਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ੈਰਨ ਲੋਵੇਨ]] '''ਸ਼ੈਰਨ ਲੋਵੇਨ''' ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ [[ਉੜੀਸੀ|ਓਡੀਸੀ]] [[ਗੁਰੂ|ਡਾਂਸਰ ਹੈ]], ਜਿਸ ਨੂੰ 1975 ਤੋਂ ਗੁਰੂ [[ਕੇਲੂਚਰਨ ਮੋਹਾਪਾਤਰ|ਕੇਲੁਚਰਣ ਮਹਾਪਾਤਰਾ]] ਦੁਆਰਾ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਫਿਲਮ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਲਈ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਕੋਰੀਓਗ੍ਰਾਫੀ ਕੀਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪੂਰੇ [[ਭਾਰਤ]], [[ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ]], [[ਏਸ਼ੀਆ]], ਅਫਰੀਕਾ, ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ ਅਤੇ [[ਮੱਧ ਪੂਰਬ]] ਵਿੱਚ ਸੈਂਕਡ਼ੇ ਸਮਾਰੋਹ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਹਨ। <ref>{{Cite web |title=Welcome to Muse India |url=http://www.museindia.com/viewarticle.asp?myr=2006&issid=5&id=174 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120302085542/http://www.museindia.com/viewarticle.asp?myr=2006&issid=5&id=174 |archive-date=2012-03-02}}</ref><ref>[http://michigantoday.umich.edu/99/Spr99/mt4s99a.html Spring 1999 Michigan Today-India: Sharon Lowen, the Dance of Discovery] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110104162853/http://michigantoday.umich.edu/99/Spr99/mt4s99a.html|date=2011-01-04}}</ref> ਸ਼ੈਰਨ [[ਮਿਸ਼ੀਗਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਤੋਂ ਫੁਲਬ੍ਰਾਈਟ ਸਕਾਲਰ ਵਜੋਂ [[ਮਨੁੱਖਤਾ/ਮਾਨਵਿਕੀ|ਮਨੁੱਖਤਾ]], [[ਲਲਿਤ ਕਲਾ|ਫਾਈਨ ਆਰਟਸ]], ਏਸ਼ੀਅਨ ਸਟੱਡੀਜ਼ ਅਤੇ [[ਡਾਂਸ]] ਵਿੱਚ ਡਿਗਰੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1973 ਵਿੱਚ [[ਮਣੀਪੁਰੀ ਨਾਚ|ਮਣੀਪੁਰੀ]] ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ [[ਛਊ ਨਾਚ|ਛਾਊ]] ਅਤੇ [[ਉੜੀਸੀ|ਓਡੀਸੀ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਲਈ ਭਾਰਤ ਆਈ ਸੀ।]] <ref>{{Cite web |title=ETD Home |url=http://etd.ohiolink.edu/send-pdf.cgi/Mehta%20Gouri%20Nilakantan.pdf?miami1091823201 |access-date=2025-04-05 |archive-date=2013-12-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131214203222/https://etd.ohiolink.edu/send-pdf.cgi/Mehta%20Gouri%20Nilakantan.pdf?miami1091823201 |url-status=dead }}</ref> == ਮੁਢਲਾ ਜੀਵਨ == ਸ਼ੈਰਨ ਲੋਵੇਨ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ [[ਡਿਟਰੋਇਟ|ਡੈਟਰਾਇਟ]] ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਹੋਈ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਦਾ ਪਿਤਾ ਇੱਕ ਰਸਾਇਣਕ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਇੱਕ ਕਲੀਨਿਕਲ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀ ਸੀ।<ref>{{Cite web |last=The Indian Express |title=Express India - Latest News, India News, Indian Cricket, World, Entertainment, Business & Finance News |url=http://www.expressindia.com/latest-news/Borders-no-Bar/475804/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121011122624/http://www.expressindia.com/latest-news/Borders-no-Bar/475804/ |archive-date=2012-10-11}}</ref> ਉਸ ਨੇ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਆਧੁਨਿਕ ਡਾਂਸ, ਸੇਚੇਟੀ ਬੈਲੇ ਅਤੇ ਡੈਟਰਾਇਟ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਆਰਟਸ ਵਿੱਚ ਕਠਪੁਤਲੀ, ਮਾਈਮ ਅਤੇ ਥੀਏਟਰ ਦੀਆਂ ਕਲਾਸਾਂ ਦੀ ਤਾਲੀਮ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਹ ਡੈਟਰਾਇਟ ਕਠਪੁਤਲੀ ਗਿਲਡ, ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਕਠਪੁਤਲੀ ਅਤੇ ਯੂ. ਐੱਨ. ਆਈ. ਐੱਮ. ਏ. ਦੀ ਮੈਂਬਰ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਜਾਰਜ ਲੈਟਸ਼ਾ ਨਾਲ ਡੈਟਰਾਇਟ ਅਤੇ ਕਲੀਵਲੈਂਡ ਸਿੰਫਨੀ ਆਰਕੈਸਟਰਾ ਲਈ ਦੀਆਂ ਕਠਪੁਤਲੀਆਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਜਿਮ ਹੈਨਸਨ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਪੇਟਸ ਨਾਲ ਇੱਕ ਅਪ੍ਰੈਂਟਿਸਸ਼ਿਪ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਨੇ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਫੁਲਬ੍ਰਾਈਟ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। <ref>{{Cite web |title=Tribuneindia... Interview |url=http://www.tribuneindia.com/1999/99jan17/sunday/view.htm}}</ref><ref name="autogenerated1">[http://www.ns.umich.edu/MT/99/Spr99/mt4s99a.html Spring 1999 Michigan Today-India: Sharon Lowen, the Dance of Discovery] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100602090900/http://www.ns.umich.edu/MT/99/Spr99/mt4s99a.html|date=2010-06-02}}</ref> ਹਿਊਮੈਨਿਟੀਜ਼, ਫਾਈਨ ਆਰਟਸ, ਏਸ਼ੀਅਨ ਸਟੱਡੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਬੈਚਲਰ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਨਾਚ ਵਿੱਚ ਐਮ. ਏ. ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਲੋਵੇਨ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਦੇ [[ਤ੍ਰਿਵੇਣੀ ਕਲਾ ਸੰਗਮ]] ਵਿਖੇ ਗੁਰੂ ਸਿੰਘਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਮਣੀਪੁਰੀ ਨਾਚ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਲਈ 1973 ਵਿੱਚ ਫੁਲਬ੍ਰਾਈਟ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ 'ਤੇ ਭਾਰਤ ਆਈ ਸੀ। 1975 ਤੱਕ ਫੁਲਬ੍ਰਾਈਟ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ ਅਤੇ ਨਵੀਨੀਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਸਨੇ ਗੁਰੂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਚੰਦਰ ਨਾਇਕ ਦੇ ਅਧੀਨ ਮਯੂਰਭੰਜ ਛਊ, ਗੁਰੂ ਕੇਲੁਚਰਣ ਮਹਾਪਾਤਰਾ ਦੇ ਅਧੀਨ ਓਡੀਸੀ, ਗੁਰੂ ਥੰਗਮ ਚਾਓਬਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅਧੀਨ ਮਣੀਪੁਰੀ ਪਾਲਾ ਚੋਲਮ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਰੰਜਨਾ ਮੈਬੀ, ਕੁਮਾਰ ਮੈਬੀ ਅਤੇ ਆਰ. ਕੇ. ਅਚੌਬੀ ਸਨਾ ਸਿੰਘ ਅਧੀਨ ਮਣੀਪੁਰੀ ਮੈਬੀ ਜਾਗੋਈ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।<ref name="autogenerated1"/> ਉਹ ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ, ਇੱਕ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਮੂਲ ਦੇ ਮਾਹਰ ਕਲਾਕਾਰ ਅਤੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਭਾਰਤੀ ਨਾਚ ਦੀ ਕੋਰੀਓਗ੍ਰਾਫਰ ਵਜੋਂ ਸਫਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਪੂਰੇ ਕੈਰੀਅਰ ਦੌਰਾਨ, ਉਹ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਵਾਪਸ ਜਾਂਦੀ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੌਰਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ ਕਲਾਸੀਕਲ ਭਾਰਤੀ ਨਾਚ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੀ ਰਹੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=New York Public Library..Sharon Lowen Papers |url=http://archives.nypl.org/dan/23892}}</ref> == ਕੈਰੀਅਰ == ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜੇਤੂ ਤੇਲਗੂ ਫਿਲਮ ਸਵਰਨਕਾਮਲਮ ਵਿੱਚ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਿਨੇਮਾ|ਭਾਰਤੀ ਸਿਨੇਮਾ]] ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ, ਤਾਂ ਜੋ ਨਾਇਕਾ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਡਾਂਸ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਕਦਰ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ।ਉਸ ਫਿਲਮ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਡਾਕਟਰ ਕੇ ਵਿਸ਼ਵਨਾਥ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ ਉਸਣੇ ਇੱਕ ਓਡੀਸੀ ਨਾਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਨੇ ਫਿਲਮ ਦੇ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਮੰਤਰਮੁਗਧ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=10 September 2008 |title=Bhanupriya Dancing in Swarna Kamalam (Telugu, 1988) |url=https://roughinhere.wordpress.com/2008/09/10/bhanupriya-dancing-in-swarna-kamalam-telugu-1988/}}</ref> ਕਸ਼ਮੀਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਕੰਨਿਆਕੁਮਾਰੀ ਤੱਕ, ਸ਼ੈਰਨ ਨੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ, ਓਡੀਆ, ਤੇਲਗੂ, ਬੰਗਾਲੀ, ਮਲਿਆਲਮ, ਤਮਿਲ, ਹਿੰਦੀ, ਕਸ਼ਮੀਰੀ, ਡੋਗਰੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀਆਂ ਖੁਦ ਦੀਆਂ ਕੋਰੀਓਗ੍ਰਾਫੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ, ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਖਜੁਰਾਹੋ ਸੰਕਟ ਮੋਰਚਨ ਹਨੂੰਮਾਨ ਜਯੰਤੀ, ਵਾਰਾਣਸੀ, ਜੇ ਐਨ ਯੂ ਅਕੈਡਮੀ, ਇੰਫਾਲ ਕੋਟੱਕਲ ਮੰਦਰ ਉਤਸਵ, ਭਾਰਤ ਭਵਨ, ਭੋਪਾਲ ਕੇਰਲ ਕਲਾਮੰਡਲਮ ਡਾਇਮੰਡ ਜੁਬਲੀ ਚੈਤਰਾ ਪਰਵ ਉਤਸਵ, ਸਰਾਇਕੇਲਾ, ਬਿਹਾਰ ਐੱਸਐੱਨਏ ਓਡੀਸੀ ਉਤਸਵ, ਭੁਵਨੇਸ਼ਵਰ ਚਿਦੰਬਰਮ ਕੋਨਾਰਕ ਤਿਰੂਵਨੰਤਪੁਰਮ, ਸ਼ਿਮਲਾ ਬ੍ਰਿਹਦੀਸ਼ਵਰ ਮੰਦਰ, ਤੰਜਾਵੁਰ ਵਿੱਚ ਤਿਉਹਾਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਵਿੱਚ ਵੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ।<ref>{{Cite web |date=18 December 1985 |title=Dance: Sharon Lowen's India Style |url=https://www.nytimes.com/1985/12/18/arts/dance-sharon-lowen-s-india-style.html |website=The New York Times}}</ref> ਸੰਸਾਰ ਭਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ, ਕੈਨੇਡਾ, ਮੈਕਸੀਕੋ, ਇੰਗਲੈਂਡ, ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲ, ਜਾਪਾਨ, ਕੁਵੈਤ, ਦੁਬਈ, ਦੱਖਣੀ ਅਫਰੀਕਾ, ਮਲੇਸ਼ੀਆ, ਸਿੰਗਾਪੁਰ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ, ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼, ਲਿਥੁਆਨੀਆ, ਸਲੋਵਾਕ ਗਣਰਾਜ, ਯੂਕ੍ਰੇਨ ਅਤੇ ਪੋਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਸਮਾਰੋਹ, ਭਾਸ਼ਣ-ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸਕੂਲ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। 90 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ, ਸ਼ੈਰਨ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਸਾਹਿਤ ਕਲਾ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਦੁਆਰਾ ਸਮਰਥਿਤ ਛੇ ਸਲਾਨਾ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਕਲਾਕਾਰ ਉਤਸਵ ਤਿਉਹਾਰ ਅਤੇ ਆਰਟ ਵਿਦਾਊਟ ਫਰੰਟੀਅਰਜ਼ ਸੈਮੀਨਾਰਾਂ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਦੇਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਨੂੰ ਕਲਾਸੀਕਲ ਭਾਰਤੀ ਨਾਚ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਵਜੋਂ ਬਦਲਣ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਅਗਲੀਆਂ ਪੀਡ਼੍ਹੀਆਂ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਵਜੋਂ। ਉਸ ਨੇ ਡਾ. ਜਯੋਤਸਨਾ ਸੂਰੀ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਵਾਲੇ ਲਲਿਤ ਸੂਰੀ ਹੋਸਪਿਟੈਲਿਟੀ ਗਰੁੱਪ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਮਲਿਨੀ ਦੱਤ ਅਤੇ ਨਰੇਸ਼ ਕਪੂਰੀਆ ਦੇ ਨਾਲ ਖਜੁਰਾਹੋ ਵਿਖੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਲਾਸੀਕਲ ਡਾਂਸ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਅਤੇ ਮਾਈਮ ਅਦਾਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ 10 ਸਲਾਨਾ ਸ਼ਿਵ ਵਿਵਾਹ ਸ਼ਿਵਰਾਤਰੀ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਕੋਰੀਓਗ੍ਰਾਫੀ ਅਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਬੇਦਾਗ਼ ਸੰਗੀਤਕਤਾ ਅਤੇ ਤਿੱਖੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਤੈਨਾਤ ਤਕਨੀਕ ਨਾਲ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ, ਲੋਵਨ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਸਮਾਂ ਮਨਮੋਹਕ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜੋ ਹਵਾ ਨੂੰ ਉੱਡਦੇ ਧੂੰਏਂ ਵਾਂਗ ਉੱਡਦੇ ਅਤੇ ਉੱਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਸ਼ਾਇਦ ਉਸਦੀ ਅਦਾਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ​​ਹਥਿਆਰ ਉਸਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹਨ, ਜੋ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਯਕੀਨਨ ਡੂੰਘਾਈ ਅਤੇ ਸ਼ਾਨ ਨਾਲ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਭਾਵਪੂਰਨ ਮਾਈਮ ਦੇ ਪੈਰਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਮੂਡਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਪਰੇਡ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਕੀਤਾ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਲਈ ਰਾਧਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦਾ ਇੱਕ ਡਰਾਉਣਾ ਯੋਧਾ ਅਵਤਾਰ ਬਣ ਰਹੀ ਸੀ। —ਡਾਂਸ ਆਲੋਚਕ ਜੈਨੀਫਰ ਫਿਸ਼ਰ, ਲੋਵਨ ਦੇ 1996 ਦੇ ਓਡੀਸੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ 'ਤੇ ਓਕਸੀਡੈਂਟਲ ਕਾਲਜ [1] ਲੋਵੇਨ ਨੇ ਸੈਂਟਰਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਵਿਖੇ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਵਿਜ਼ੂਅਲ ਐਂਡ ਪਰਫਾਰਮਿੰਗ ਆਰਟਸ ਐਂਡ ਕਮਿਊਨੀਕੇਸ਼ਨ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ ਅਤੇ 2003 ਤੋਂ 2007 ਤੱਕ ਯੂ. ਐੱਸ. ਆਈ. ਈ. ਐੱਫ. (ਉਸ ਵੇਲੇ ਯੂ. ਐੰਸ. ਈ. ਐਫ. ਆਈ.) ਬੋਰਡ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ। ਉਹ ਕੋਰੀਓਗ੍ਰਾਫੀ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ, ਦੀਪਾਲਾ, ਅਕਸ਼ੈਪ੍ਰਤਿਸ਼ਣ, ਪਲਨਾ, ਦਿੱਲੀ ਪੁਲਿਸ ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਹੋਰ ਸਰਕਾਰੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਸਕੂਲਾਂ ਲਈ ਲਾਭ ਸੰਗੀਤ ਸਮਾਰੋਹਾਂ ਅਤੇ ਸਲਾਹ ਮਸ਼ਵਰੇ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ ਗਈ ਕਲਾ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਉੱਨਤੀ ਲਈ ਵਚਨਬੱਧ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਕਮਲਿਨੀ ਦੱਤ ਅਤੇ ਨਰੇਸ਼ ਕਪੂਰੀਆ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਐਨ. ਜੀ. ਓ. 'ਮਾਨਸ-ਆਰਟ ਵਿਦਾਊਟ ਫਰੰਟੀਅਰਜ਼' ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਜੋ ਕਲਾਤਮਕ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰੇ, ਤਿਉਹਾਰ, ਭਾਸ਼ਣ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ, ਕਲਾਸਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਣ। == ਓਡੀਸੀ == ਉਸ ਦੇ ਓਡੀਸੀ ਗੁਰੂ, ਪਦਮ ਵਿਭੂਸ਼ਣ ਗੁਰੂ ਕੇਲੁਚਰਣ ਮਹਾਪਾਤਰਾ ਨੇ 1986 ਵਿੱਚ ਸ਼ੈਰਨ ਲੋਵੇਨ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ, ਉਸ ਦੇ 22 ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਫੈਸਟੀਵਲ ਆਵ੍ ਇੰਡੀਆ-ਯੂਐਸਏ ਦੌਰੇ ਦੇ ਨਾਲ ਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, "ਉਹ ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਪੰਜ ਸਰਬੋਤਮ ਚੇਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੈਂ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਕਿਤੇ ਵੀ ਓਡੀਸੀ ਨਾਚ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰਨ ਦੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ। ਸ਼ੈਰਨ ਨੇ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਮੁਹਾਰਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਹੈ।" ਸ਼ੈਰਨ ਨੂੰ 1975 ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਕੇਲੁਚਰਣ ਮਹਾਪਾਤਰਾ ਨਾਲ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਅਤੇ 1976 ਵਿੱਚ ਉਡ਼ੀਸਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਓਡੀਸੀ ਅਤੇ ਮਣੀਪੁਰੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਮਿਲਿਆ ਸੀ। ਉਹਨਣ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਭਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਲਈ ਅਤੇ ਭਾਰਤ-ਯੂ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰ ਦੌਰਾਨ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਦੌਰੇ 'ਤੇ ਪਖਾਵਜ' ਤੇ ਸੰਗਤ ਕੀਤੀ ਹੈ।ਯੂ ਐੱਸ. ਏ.ਅਤੇ ਨਿਊਯਾਰਕ ਸਿਟੀ ਦੇ ਮੈਟਰੋਪੋਲੀਟਨ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਕੱਠੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਸੀ। == ਮਯੂਰਭੰਜ ਅਤੇ ਸਰਾਇਕੇਲਾ ਛਾਊ == 1975 ਤੋਂ ਮਯੂਰਭੰਜ ਛੱਊ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਚੰਦਰ ਨਾਇਕ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸਿਖਲਾਈ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ 1976 ਵਿੱਚ ਬਾਰੀਪਦਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਜੋ ਇਹ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ ਕਿ ਇੱਕ ਔਰਤ ਇਸ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਾਰੇ ਮਰਦਾਂ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅੱਜ ਮਯੂਰਭੰਜ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਰੇ ਪੁਰਸ਼ ਰੂਪ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮਹਿਲਾ ਇਕੱਲੀ ਕਲਾਕਾਰ ਹੈ, ਜੋ ਹਵਾਈ ਵਿੱਚ 1978 ਦੇ ਏਸ਼ੀਅਨ ਡਾਂਸ ਫੈਸਟੀਵਲ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਲਾਸ ਏਂਜਲਸ ਵਿੱਚ ਓਲੰਪਿਕ ਆਰਟਸ ਫੈਸਟੀਵਲ ਆਫ ਮਾਸਕ ਵਿੱਚ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਮਯੂਰਭੰਜ ਛਊ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਸੇਹਰਾ ਉਸ ਦੇ ਸਿਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Kavita Chhibber |url=http://www.kavitachhibber.com/main/main.jsp?id=senders |access-date=2025-04-05 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304132223/http://www.kavitachhibber.com/main/main.jsp?id=senders |url-status=dead }}</ref> ਗੁਰੂ ਕੇਦਾਰਨਾਥ ਸਾਹੂ ਨਾਲ 1981 ਤੋਂ ਉਸ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਨੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਕਲਕੱਤਾ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਭਾਰਤੀ ਨਾਚ ਅਤੇ ਥੀਏਟਰ ਫੈਸਟੀਵਲ, ਚੈਤਰਾ ਪਰਵ ਦੌਰਾਨ ਉਸ ਦੇ ਇਕੱਲੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਸਮੇਤ ਅਗਵਾਈ ਦਿੱਤੀ। ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਤੇ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਨਿੱਜੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਸ਼ੈਰਨ ਨੇ ਗੋਪਾਲ ਦੂਬੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਦੂਰਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਨਾਚ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਲਈ ਮਯੂਰਭੰਜ ਅਤੇ ਸਰਾਯਕੇਲਾ ਛਊ ਨੂੰ ਮਿਲਾ ਕੇ ਦੋ ਛਊ ਬੈਲੇ ਬਣਾਏ। ਦੂਰਦਰਸ਼ਨ ਸੈਂਟਰਲ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ ਸੈਂਟਰ ਤੋਂ ਉਸ ਦੇ ਕਈ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਉਦਘਾਟਨੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਤ੍ਰਿਵੇਣੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕਾਲੀਦਾਸ ਦੇ ਪੰਚ ਨਾਇਕਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਉੱਤਮਤਾ ਦੇ ਨਵੇਂ ਮਿਆਰ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੇ। ਸ਼ੈਰਨ ਲੋਵੇਨ ਦਾ ਛਊ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਛਊ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਕਲਾ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Centre for Bhutan Studies - Abstract for Fourth GNH Conference in Bhutan |url=http://www.bhutanstudies.org.bt/main/fullpaper.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100108064440/http://www.bhutanstudies.org.bt/main/fullpaper.php |archive-date=2010-01-08 |access-date=2010-10-11}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Erdman|first=Joan L.|date=1 January 1991|title=Inside Tradition: Scholar-Performers and Asian Arts|url=https://archive.org/details/sim_asian-theatre-journal-atj_fall-1991_8_2/page/n4|journal=Asian Theatre Journal|volume=8|issue=2|pages=111–117|doi=10.2307/1124538|jstor=1124538}}</ref> ਸ਼ੈਰਨ ਲੋਵੇਨ ਛਊ ਨੂੰ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਰਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਸਰਾਇਕੇਲਾ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨਕ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਫਰਕ ਲਿਆ ਰਹੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=The Tribune, Chandigarh, India - Ludhiana Stories |url=http://www.tribuneindia.com/2008/20080121/ldh1.htm}}</ref><ref>{{Cite web |title=Zee News: Latest News, Live Breaking News, Today News, India Political News Updates |url=http://international.zeenews.com/inner1.asp?aid=194158&sid=HEL |access-date=2025-04-05 |archive-date=2025-01-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250120041847/http://international.zeenews.com/inner1.asp?aid=194158&sid=HEL |url-status=dead }}</ref> == ਮਣੀਪੁਰੀ == 1969 ਤੋਂ 1972 ਤੱਕ, ਭਾਰਤ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਸ਼ੈਰਨ ਨੇ ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਮਿਨਾਤੀ ਰਾਏ ਤੋਂ ਮਣੀਪੁਰੀ ਸਿੱਖੀ ਅਤੇ ਐਨ ਆਰਬਰ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਅਤੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਕਾਰਜਾਂ ਲਈ ਮਣੀਪੁਰੀ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਪਡ਼੍ਹਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਵੀ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ 1975 ਵਿੱਚ [[ਮਿਸ਼ੀਗਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਵਿੱਚ ਵਿਜ਼ਿਟਿੰਗ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਵਜੋਂ ਡਾਂਸ ਸਿਖਾਇਆ ਅਤੇ 200 ਤੋਂ ਵੱਧ ਭਾਸ਼ਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ। ਸ਼ੈਰਨ ਦਾ ਮਣੀਪੁਰ ਦਾ ਮੁੱਖ ਅਧਿਐਨ ਗੁਰੂ ਸਿੰਘਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਾਲ 1973-82 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਅਤੇ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ 1989 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ 1974 ਅਤੇ 1976 ਵਿੱਚ ਮਣੀਪੁਰ ਵਿੱਚ ਸਵਰਗੀ ਰੰਜਨੀ ਮੈਨੀ ਨਾਲ ਮੈਬੀ ਜਾਗੋਈ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਵੀ ਮਿਲਿਆ ਸੀ। ਸ਼ੈਰਨ ਨੂੰ 1974 ਅਤੇ 1976 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਥੰਗਮ ਚਾਓਬਾ ਸਿੰਘ, ਅਧਿਆਪਕ ਅਤੇ ਕੋਰੀਓਗ੍ਰਾਫਰ ਦੇ ਅਧੀਨ ਪਡ਼੍ਹਾਈ ਕਰਨ ਦਾ ਆਨੰਦ ਮਿਲਿਆ ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਅਕੈਡਮੀ ਵਿੱਚ ਕਰਤਾਲ ਚੋਲੋਮ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਜੋ ਲਡ਼ਕੀਆਂ ਦੇ ਪਾਠਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਚੋਲੋਮ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। "ਸ਼ੈਰਨ ਕੋਲ ਇੱਕ ਪਰਿਪੱਕ ਤਕਨੀਕ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਰੀਰਕ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਸੰਜਮ ਦੀ ਚੰਗੀ ਸਮਝ ਹੈ ਜੋ ਮਣੀਪੁਰੀ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ"-ਸ਼ਾਂਤਾ ਸਰਬਜੀਤ ਸਿੰਘ == ਫ਼ਿਲਮੋਗ੍ਰਾਫੀ == * ਸਵਰਨਕਮਲਮ (1988) == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|2}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਣ-ਸਮੀਖਿਆ ਅਨੁਵਾਦਾਂ ਵਾਲੇ ਸਫ਼ੇ]] 9ja2ietft8w7h2exzh0y6bclo77l67s 0 197466 842195 804660 2026-07-10T16:20:08Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 842195 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Cabin_dubbing.jpg|thumb| ਡਬਿੰਗ ਸਟੂਡੀਓ]] '''ਡਬਿੰਗ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]] ਵਿੱਚ: '''Dubbing'''; ਜਿਸਨੂੰ '''ਰੀ-ਰਿਕਾਰਡਿੰਗ''' ਅਤੇ '''ਮਿਕਸਿੰਗ''' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਇੱਕ ਪੋਸਟ-ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ ਜੋ [[ਫ਼ਿਲਮਸਾਜ਼ੀ|ਫਿਲਮ ਨਿਰਮਾਣ]] ਅਤੇ ਵੀਡੀਓ ਨਿਰਮਾਣ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਪੂਰਕ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗਾਂ (ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ '''ਡਬਲਜ਼''' ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਨੂੰ ਲਿਪ-ਸਿੰਕ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤਿਮ ਉਤਪਾਦ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਅਸਲ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ ਆਡੀਓ ਨਾਲ "ਮਿਕਸ" ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਕਸਰ ਇਹ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਫਿਲਮਾਂ 'ਤੇ ਮੂਲ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਬਦਲ ਕੇ ਆਵਾਜ਼ ਵਾਲੇ ਅਨੁਵਾਦਾਂ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕਰਕੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਾਊਂਡ ਐਡੀਟਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਾਰੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਟਰੈਕਾਂ ਨੂੰ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ - ਡਾਇਲਾਗ, ਆਟੋਮੇਟਿਡ ਡਾਇਲਾਗ ਰਿਪਲੇਸਮੈਂਟ (ADR), ਇਫੈਕਟਸ, ਫੋਲੀ, ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ - ਡਬਿੰਗ ਮਿਕਸਰ ਸਾਰੇ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਸੰਤੁਲਿਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਤਿਆਰ [[ਸਾਊਂਡਟਰੈਕ|ਸਾਉਂਡਟ੍ਰੈਕ ਨੂੰ]] ਰਿਕਾਰਡ ਕਰਨ ਲਈ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਡੱਬਿੰਗ ਅਤੇ ADR ਇੱਕੋ ਜਿਹੀਆਂ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਹਨ ਜੋ ਡਾਇਲਾਗ ਆਡੀਓ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਅਤੇ ਬਦਲਣ 'ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਹਨ, ADR ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੂਲ ਅਦਾਕਾਰ ਆਡੀਓ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਰਿਕਾਰਡ ਅਤੇ ਸਿੰਕ੍ਰੋਨਾਈਜ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਫਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਕ੍ਰਿਪਟ, ਪਿਛੋਕੜ ਦੇ ਸ਼ੋਰ, ਜਾਂ ਅਸਲ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗ ਵਿੱਚ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਹੋਣ 'ਤੇ ਅਸਪਸ਼ਟ ਸੰਵਾਦਾਂ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। "ਡਬਿੰਗ" ਸ਼ਬਦ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਦਾਕਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਬਦਲਣ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਲਈ ਮੂਲ ਭਾਸ਼ਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸੰਵਾਦ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref name="plexoft.com">{{Cite web |title=SBF Glossary: AD to adzy |url=http://www.plexoft.com/SBF/A03.html#AccidDR |access-date=9 July 2015 |archive-date=18 ਮਈ 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150518083118/http://www.plexoft.com/SBF/A03.html#AccidDR |url-status=dead }}</ref> ਜਦੋਂ ਐਨੀਮੇਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਇੱਕ ਆਵਾਜ਼ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ "ਮੂਲ ਆਵਾਜ਼" ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਮੀਡੀਆ ਅਕਸਰ ਆਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅੰਸ਼ਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਆਵਾਜ਼ ਦਾ ਕੰਮ ਅਜੇ ਵੀ ਰਚਨਾ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਰਹੇਗਾ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸਨੂੰ ਅਧਿਕਾਰਤ ਆਵਾਜ਼ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇਗਾ। == ਆਮ ਵਰਤੋਂ == ਡਬਿੰਗ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਰਵਾਇਤੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵੀਡੀਓ ਗੇਮਾਂ, ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਤੇ ਅਸ਼ਲੀਲ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। == ਹਵਾਲੇ == kz2vc4e83uyjeqw6b5zp17cng75vok5 0 198340 842428 808179 2026-07-10T21:22:59Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842428 wikitext text/x-wiki '''ਪੁਨਿਆਕਾਂਤੇ ਵਿਜੇਨਾਇਕੇ''' (ਜਨਮ [[ਕੋਲੰਬੋ]], 1933-8 ਮਾਰਚ 2023) ਇੱਕ ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾਈ ਲੇਖਕ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=http://www.sundaytimes.lk/110619/Plus/plus_14.html|title=Punyakante Wijenaike gives tips on short story writing|work=[[Sunday Times (Sri Lanka)]]}}</ref> ਉਸ ਨੂੰ "ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਅੰਦਾਜ਼ਨ ਗਲਪ ਲੇਖਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ" ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|last=Niven|first=Alastair|date=June 1977|title=The Fiction of Punyakante Wijenaike|url=https://archive.org/details/journal-of-commonwealth-literature_1977-08_12_1/page/55|journal=The Journal of Commonwealth Literature|language=en-US|volume=12|issue=1|pages=55–65|doi=10.1177/002198947701200106|issn=0021-9894}}</ref><ref>{{Cite web |title=Punyakante Wijenaike's legacy |url=https://www.themorning.lk/articles/ShwJZz501vfB1U5qBmZX |access-date=16 September 2023 |publisher=the Morning}}</ref> == ਕੰਮ == ਵਿਜੇਨਾਇਕੇ ਨੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗਲਪ, ਛੋਟੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਅਤੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਉਸ ਦਾ ਲਘੂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ, 'ਦ ਥਰਡ ਵੂਮਨ', 1963 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਉਸ ਨੇ ਚਾਰ ਛੋਟੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਅਤੇ ਛੇ ਨਾਵਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 100 ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸ੍ਰੀਲੰਕਾ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ, ਰਸਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਸਾਰਨ ਸ੍ਰੀਲੰਕਾ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਬੀ. ਬੀ. ਸੀ. ਉੱਤੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਜੀਵਨ ਕੋਲੰਬੋ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਇਆ ਹੈ, ਪਰ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਪੇਂਡੂ ਪਿੰਡਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਥੀਮ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ, ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਥੀਮਾਂ ਵੱਲ ਰੁਖ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ "ਆਪਣੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਮੈਂਬਰਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਜਾਂ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਦੇ ਜ਼ੁਲਮ" ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਸ ਦਾ 1998 ਦਾ ਨਾਵਲ, ਐਨ ਐਨੀਮੀ ਵਿਦਿਨ, "ਉਸ ਮਾਸਕ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਵਰਤਮਾਨ ਸਮੇਂ ਦੀ ਅਸਲੀਅਤ ਨੂੰ ਲੁਕਾਉਂਦਾ ਹੈ।"<ref>{{Cite web |last= |first= |date=January 11, 2016 |title=The South Asian literary reading project |url=http://www.loc.gov/acq/ovop/delhi/salrp/punyakantewijenaike.html |archive-url= |archive-date= |access-date= |website=[[Library of Congress]]}}</ref> ਉਸ ਦੇ ਨਾਵਲ ''ਗਿਰਾਇਆ'' ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ ਦੇ ਸੁਤੰਤਰ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਨੈਟਵਰਕ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਟੈਲੀ ਡਰਾਮਾ ਵਿੱਚ ਢਾਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। == ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਮਾਨਤਾ == * ਵੂਮਨ ਆਫ਼ ਅਚੀਵਮੈਂਟ ਅਵਾਰਡ, 1985 * ਕਾਲਾ ਸੂਰੀ ਕਲਾਸ 1 (ਸਾਹਿਤਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀ) ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਗਈ, 1988 * 1994 ਗ੍ਰੈਟੀਅਨ ਪੁਰਸਕਾਰ ਉਸ ਦੇ ਨਾਵਲ ''ਅਮੂਲੇਟ'' ਲਈ <ref>{{Cite web |title=1994 Winner |url=http://gratiaen.com/1994-winners.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20150822024747/http://gratiaen.com/1994-winners.php |archive-date=August 22, 2015 |website=Gratiaen Trust}}</ref> * 1996, ਰੇਡੀਓ ਲਈ ਰਾਸ਼ਟਰਮੰਡਲ ਲਘੂ ਕਹਾਣੀ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਜੇਤੂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਦਸ ਰਚਨਾਵਾਂ ਯੂ. ਐੱਸ. [[ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ|ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਆਫ਼ ਕਾਂਗਰਸ]] ਕੋਲ ਹਨ। == ਕਿਤਾਬਾਂ == === ਨਾਵਲ === * 1998: ਐਨ ਇਨੇਮੀ ਵਿਦਇਨ, ਅਨਕਵਰਸ'','' * 2011: ''ਗਿਰਾਇਆ'' * ''ਅਮੂਲੇਟ'' * ''ਦ ਵੇਟਿੰਗ ਅਰਥ'' * 2010: ''ਵੈਨ ਗਨਸ ਫਾਲ ਸਾਇਲੈਂਟ'' * ''ਦ ਰੈਬਲ'' * 2009: ਦੈਟ ਡੀਪ ਸਾਇਲੈਂਸ * ''ਟੀ ਫੋਲੋ ਦ ਸਨ'' * ''Unbinding: ਏ ਸਟੋਰੀ ਆਫ ਅਨਬਰਥ ਐਂਡ ਅਦਰ ਸਟੋਰੀਜ਼'' * ''ਐਨੋਮਾ'' * 1972: ਦ ''ਬੀਟਲ ਵਾਈਨ'' === ਛੋਟੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ === * 2004: ਮੀਟਿੰਗ ਇਨ ਐਕਸ਼ਨ; ਸਨ ਸੈੱਟ ਈਅਰਸ * 1963: ''ਦ ਥਰਡ ਵੁਮੈਨ'' == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == ਉਹ ਕੋਲੰਬੋ ਦੇ ਇੱਕ ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਅਤੇ ਸੈਨੇਟਰ, ਜਸਟਿਨ ਕੋਟੇਲਾਵਾਲਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਮਿਲੀਸੈਂਟ ਦਾ ਸਿਲਵਾ ਦੀ ਧੀ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਭਰਾ ਦੇਸ਼ਮਾਨਿਆ ਲਲਿਤ ਕੋਟੇਲਾਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕੋਲੰਬੋ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਈ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀਆਂ। == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * http://www.loc.gov/acq/ovop/delhi/salrp/punyakantewijenaike.html * [https://prezi.com/otgp8p9cvhxy/punyakante-wijenaike-anoma/ https://prezi.com/otgp8p9cvhxy/punyakante-wijenaike-anoma] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2023]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1933]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸ੍ਰੀ ਲੰਕਾਈ ਔਰਤਾਂ]] dzspg2dm10jofg0m40pwkbm01d30hdg 0 198401 842246 810452 2026-07-10T18:12:11Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 2 books for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842246 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | image = | other_names = Gopalan Shyamala, G. Shyamala, Shyamala Gopalan Harris | birth_date = {{birth date|1938|12|07|mf=y}} | birth_place = [[Madras]], [[Madras Province]], [[British Raj|British India]]<br> (present-day [[Chennai]], [[Tamil Nadu]], India) | death_date = {{death date and age|2009|2|11|1938|12|7}} | death_place = [[Oakland, California]], U.S. | education = {{plainlist| * [[Lady Irwin College]], [[University of Delhi]] ([[Bachelor of Science|BSc]]) * [[University of California, Berkeley]] ([[Master of Science|MS]], [[Doctor of Philosophy|PhD]]) }} | known_for = Progesterone receptor biology and applications to [[breast cancer]], mother of U.S. vice president [[Kamala Harris]] | spouse = {{marriage|[[Donald J. Harris]]|1963|1971|end=div}} | children = {{ubl|[[Kamala Harris]]|[[Maya Harris]]}} | parents = [[P. V. Gopalan]] (father)<br>Rajam Gopalan (mother) | module = {{Infobox scientist|child=yes| | workplaces = {{plainlist| * [[Lady Davis Institute for Medical Research]], [[McGill University]] * [[Lawrence Berkeley National Laboratory]] }} | thesis_title = The isolation and purification of a trypsin inhibitor from whole wheat flour | thesis_url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/14241616 | thesis_year = 1964 | doctoral_advisor = Richard L. Lyman<ref name="lyman"/> }}| }} '''ਸ਼ਿਆਮਲਾ ਗੋਪਾਲਨ''' (7 ਦਸੰਬਰ, 1938-11 ਫਰਵਰੀ, 2009) ਲਾਰੈਂਸ ਬਰਕਲੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਲੈਬਾਰਟਰੀ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਬਾਇਓਮੈਡੀਕਲ ਵਿਗਿਆਨੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਪ੍ਰਜੇਸਟ੍ਰੋਨ ਰੀਸੈਪਟਰ ਜੀਨ ਨੂੰ ਅਲੱਗ ਕਰਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਦੇਣ ਦੇ ਕੰਮ ਨੇ ਛਾਤੀ ਦੇ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਓਨਕੋਲੋਜੀ ਵਿੱਚ ਤਰੱਕੀ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।<ref>{{Citation |last=Tabasko |first=Michael |title=A Fortuitious Connection: Vice President Kamala Harris's Mother and Her NIH Collaborations |date=July–August 2021 |url=https://irp.nih.gov/sites/default/files/catalyst/v29i4-NIH-Catalyst_JULY-AUGUST-2021_3.pdf |work=NIH Catalyst |volume=29 |issue=4 |pages=1, 6 |publisher=National Institutes of Health, Office of the Director |quote=Gopalan eventually left Canada and returned to California to continue her work on the role of hormone receptors in breast-cancer development at Lawrence Berkeley National Laboratory (Berkeley, California). She was awarded several NIH grants supporting her research through 2001, and her lab published their findings in 2006 (Cancer Res 66:10391–10398, 2006). (Photo caption: Shyamala Gopalan Harris (left) in her lab at Lawrence Berkeley National Laboratory.)}}</ref> ਉਹ [[ਕਮਲਾ ਹੈਰਿਸ]] (ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਉਪ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਦੇ ਅਟਾਰਨੀ ਜਨਰਲ ਅਤੇ ਸੈਨੇਟਰ ਵਜੋਂ ਵੀ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ, ਅਤੇ ਮਾਇਆ ਹੈਰਿਸ, ਇੱਕ ਵਕੀਲ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਟਿੱਪਣੀਕਾਰ ਦੀ ਮਾਂ ਸੀ।<ref>{{Cite web |last=Cadelago |first=Christopher |last2=Oprysko |first2=Caitlin |date=August 11, 2020 |title=Biden picks Kamala Harris as VP nominee |url=https://www.politico.com/news/2020/08/11/joe-biden-vp-pick-kamala-harris-393768 |access-date=August 31, 2020 |publisher=Politico}}</ref> == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ == ਸ਼ਿਆਮਲਾ ਦਾ ਜਨਮ 7 ਦਸੰਬਰ, 1938 ਨੂੰ [[ਚੇਨਈ|ਮਦਰਾਸ]], ਮਦਰਾਸ ਪ੍ਰਾਂਤ, [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਰਾਜ|ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ]] (ਵਰਤਮਾਨ [[ਚੇਨਈ]], [[ਤਮਿਲ਼ ਲੋਕ|ਤਾਮਿਲ]], ਭਾਰਤ) ਵਿੱਚ ਤਮਿਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਈਅਰ ਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ, ਪੀ. ਵੀ. ਗੋਪਾਲਨ, ਇੱਕ [[ਸਿਵਲ ਸੇਵਾ|ਸਿਵਲ ਸੇਵਕ]] ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਰਾਜਮ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਮਾਪੇ ਮਦਰਾਸ ਸੂਬੇ ਦੇ ਮੰਨਾਰਗੁਡੀ ਕਸਬੇ ਦੇ ਨੇਡ਼ੇ ਦੋ ਪਿੰਡਾਂ ਤੋਂ ਸਨ।<ref>{{Citation |last=Bengali |first=Shashank |title=The progressive Indian grandfather who inspired Kamala Harris |date=25 October 2019 |url=https://www.latimes.com/politics/story/2019-10-25/how-kamala-harris-indian-family-shaped-her-political-career |work=Los Angeles Times |access-date=24 April 2020 |last2=Mason |first2=Melanie}}</ref> ਗੋਪਾਲਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਇੱਕ ਸਟੈਨੋਗ੍ਰਾਫਰ ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਅਤੇ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉਹ ਇੰਪੀਰੀਅਲ ਸਕੱਤਰੇਤ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰੀ ਸਕੱਤਰੇਤਰ ਸੇਵਾ ਦੇ ਅਹੁਦਿਆਂ ਤੋਂ ਉੱਭਰੇ, ਉਹ ਹਰ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਮਦਰਾਸ (ਹੁਣ [[ਚੇਨਈ]]) [[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ]], ਬੰਬਈ (ਹੁਣ [[ਮੁੰਬਈ]]) ਅਤੇ ਕਲਕੱਤਾ (ਹੁਣ [[ਕੋਲਕਾਤਾ]]) ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਚਲੇ ਗਏ।<ref>{{Citation |last=Bengali |first=Shashank |title=The progressive Indian grandfather who inspired Kamala Harris |date=25 October 2019 |url=https://www.latimes.com/politics/story/2019-10-25/how-kamala-harris-indian-family-shaped-her-political-career |work=Los Angeles Times |quote=He started out as a stenographer, and moved the family from New Delhi to Mumbai to Kolkata as he climbed the ranks of the civil service. |access-date=24 April 2020 |last2=Mason |first2=Melanie}}</ref><ref>{{Cite web |date=1956-02-04 |title=Gazette of India, 1956, No. 34 (Archived) |url=https://archive.org/details/in.gazette.1956.34/page/n7/mode/2up |access-date=2024-07-27 |website=[[Government of India]] |page=56 |quote=No, A-5(16)/55.—The services of Shri P. V. Gopalan, permanent Grade I officer of the Central Secretariat Service and employed as Under Secretary in the Ministry of Transport (Roads Wing), were placed at the disposal of the Ministry of Rehabilitation with effect from the 31st December, 1955 (A.N.)}}</ref> ਉਸ ਨੇ ਅਤੇ ਰਾਜਮ ਨੇ ਅਰੇਂਜ ਮੈਰਿਜ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਪਰ ਸ਼ਿਆਮਲਾ ਦੇ ਭਰਾ ਬਾਲਚੰਦਰਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਪੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਸੋਚ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਾਰੇ ਕੁਝ ਗੈਰ ਰਵਾਇਤੀ ਜੀਵਨ ਜੀਉਂਦੇ ਸਨ। ਕਰਨਾਟਕ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸ਼ਾਲੀ ਗਾਇਕਾ, ਸ਼ਿਆਮਲਾ ਨੇ ਇੱਕ ਕਿਸ਼ੋਰ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਇਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੁਕਾਬਲਾ ਜਿੱਤਿਆ ਸੀ। ਸ਼ਿਆਮਲਾ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਐਮਈਏ ਸਕੂਲ ਗਈ ਅਤੇ 1955 ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਹਾਇਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਲੇਡੀ ਇਰਵਿਨ ਕਾਲਜ, [[ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਤੋਂ ਗ੍ਰਹਿ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ [[ਬੀ ਐੱਸ ਸੀ|ਬੈਚਲਰ ਆਫ਼ ਸਾਇੰਸ]] ਦੀ ਪਡ਼੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਇਹ ਵਿਸ਼ਾ-ਜਿਸ ਨੇ ਘਰ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦਗਾਰ ਮੰਨੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਹੁਨਰ ਸਿਖਾਏ-ਉਸ ਦੀਆਂ ਯੋਗਤਾਵਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਬੇਮੇਲ ਸੀ-ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਤੋਂ ਦਵਾਈ, ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਜਾਂ ਕਾਨੂੰਨ ਵਿੱਚ ਕਰੀਅਰ ਦੀ ਭਾਲ ਕਰਨ ਦੀ ਉਮੀਦ ਕਰਦੀ ਸੀ।<ref>{{Citation |last=Bengali |first=Shashank |title=The progressive Indian grandfather who inspired Kamala Harris |date=25 October 2019 |url=https://www.latimes.com/politics/story/2019-10-25/how-kamala-harris-indian-family-shaped-her-political-career |work=Los Angeles Times |access-date=24 April 2020 |last2=Mason |first2=Melanie}}<cite class="citation cs2" data-ve-ignore="true" id="CITEREFBengaliMason2019">Bengali, Shashank; Mason, Melanie (October 25, 2019), [https://www.latimes.com/politics/story/2019-10-25/how-kamala-harris-indian-family-shaped-her-political-career "The progressive Indian grandfather who inspired Kamala Harris"], ''Los Angeles Times''<span class="reference-accessdate">, retrieved <span class="nowrap">April 24,</span> 2020</span></cite></ref> 1958 ਵਿੱਚ, 19 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਆਮਲਾ ਨੇ ਅਚਾਨਕ [[ਕੈਲੀਫ਼ੋਰਨੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਬਰਕਲੀ|ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਬਰਕਲੇ]] ਵਿੱਚ ਪੋਸ਼ਣ ਅਤੇ ਐਂਡੋਕਰੀਨੋਲੋਜੀ ਵਿੱਚ ਮਾਸਟਰ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਲਈ ਅਰਜ਼ੀ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਰਿਟਾਇਰਮੈਂਟ ਦੀ ਬੱਚਤ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਪਹਿਲੇ ਸਾਲ ਦੌਰਾਨ ਉਸ ਦੀ ਟਿਊਸ਼ਨ ਅਤੇ ਬੋਰਡ ਦਾ ਭੁਗਤਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੀ। ਘਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਫੋਨ ਲਾਈਨ ਦੀ ਘਾਟ, ਉਹ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨਾਲ ਏਅਰੋਗਰਾਮ ਦੁਆਰਾ ਸੰਚਾਰ ਕੀਤਾ ਉਸਨੇ 1964 ਵਿੱਚ ਯੂਸੀ ਬਰਕਲੇ ਵਿਖੇ ਪੋਸ਼ਣ ਅਤੇ ਐਂਡੋਕਰੀਨੋਲੋਜੀ ਵਿੱਚ [[ਡਾਕਟਰ ਆਫ਼ ਫਿਲਾਸਫੀ|ਪੀਐਚ. ਡੀ.]] ਕੀਤੀ। ਸ਼ਿਆਮਲਾ ਦੇ ਖੋਜ ਨਿਬੰਧ, ਜਿਸ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਰਿਚਰਡ ਐਲ. ਲਾਇਮੈਨ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ ਦ ਆਇਸੋਲੇਸ਼ਨ ਐਂਡ ਪਿਉਰੀਫੀਕੇਸ਼ਨ ਆਫ਼ ਏ ਟ੍ਰਿਪਸਿਨ ਇਨਿਹਿਬਟਰ ਫਰਾਮ ਹੋਲ ਵ੍ਹੀਟ ਫਲਾਊਰ, ਸੀ। == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == 1962 ਦੇ ਪਤਝਡ਼ ਵਿੱਚ, ਬਰਕਲੇ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਮੂਹ-ਅਫਰੋ-ਅਮੈਰੀਕਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਦੀ ਇੱਕ ਮੀਟਿੰਗ ਵਿੱਚ-ਜਿਸ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਬਲੈਕ ਸਟੱਡੀਜ਼ ਦੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਢਾਂਚਾ ਦੇਣ ਲਈ ਅੱਗੇ ਵਧਣਗੇ, ਕਵਾਨਜ਼ਾ ਦੀ ਛੁੱਟੀ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਰੱਖਣਗੇ, ਅਤੇ ਬਲੈਕ ਪੈਂਥਰ ਪਾਰਟੀ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨਗੇ-ਸ਼ਿਆਮਾਲਾ [[ਜਮੈਕਾ]] ਤੋਂ ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਵਿਦਿਆਰਥੀ, ਡੋਨਾਲਡ ਜੇ ਹੈਰਿਸ ਨੂੰ ਮਿਲੀ, ਜੋ ਉਸ ਦਿਨ ਦੇ ਸਪੀਕਰ ਸਨ।<ref>{{Citation |last=Barry |first=Ellen |title=How Kamala Harris's Immigrant Parents Found a Home, and Each Other, in a Black Study Group |date=13 September 2020 |url=https://www.nytimes.com/2020/09/13/us/kamala-harris-parents.html |work=New York Times |access-date=13 September 2020}}</ref> ਡੌਨਲਡ ਹੈਰਿਸ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਜੋ ਹੁਣ [[ਸਟੈਨਫੋਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਵਿੱਚ ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਇੱਕ ਐਮੀਰੀਟਸ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਹਨ, "ਅਸੀਂ ਉਦੋਂ ਗੱਲ ਕੀਤੀ, ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੀਟਿੰਗ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਕਰਨਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਹੋਰ, ਅਤੇ ਇੰਨਾ ਹੀ ਇੱਕ।" 1963 ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੈਰਿਸ ਨੂੰ ਸ਼ਿਆਮਲਾ ਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਕਰਾਉਣ ਜਾਂ ਉਸ ਦੇ ਜੱਦੀ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਸਮਾਰੋਹ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ।<ref>{{Citation |last=Bengali |first=Shashank |title=The progressive Indian grandfather who inspired Kamala Harris |date=25 October 2019 |url=https://www.latimes.com/politics/story/2019-10-25/how-kamala-harris-indian-family-shaped-her-political-career |work=Los Angeles Times |access-date=24 April 2020 |last2=Mason |first2=Melanie}}<cite class="citation cs2" data-ve-ignore="true" id="CITEREFBengaliMason2019">Bengali, Shashank; Mason, Melanie (October 25, 2019), [https://www.latimes.com/politics/story/2019-10-25/how-kamala-harris-indian-family-shaped-her-political-career "The progressive Indian grandfather who inspired Kamala Harris"], ''Los Angeles Times''<span class="reference-accessdate">, retrieved <span class="nowrap">April 24,</span> 2020</span></cite></ref> ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ 1960 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ, ਡੌਨਲਡ ਅਤੇ ਸ਼ਿਆਮਲਾ ਆਪਣੀਆਂ ਬੇਟੀਆਂ, ਕਮਲਾ, ਜੋ ਉਦੋਂ ਚਾਰ ਜਾਂ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਮਾਇਆ, ਜੋ ਦੋ ਸਾਲ ਛੋਟੀ ਸੀ, ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਸੁਤੰਤਰ [[ਜ਼ਾਂਬੀਆ|ਜ਼ੈਂਬੀਆ]] ਲੈ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ ਸ਼ਿਆਮਲਾ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਪੀ. ਵੀ. ਗੋਪਾਲਨ, ਇੱਕ ਸਲਾਹਕਾਰ ਅਸਾਈਨਮੈਂਟ ਉੱਤੇ ਸਨ। 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਆਮਲਾ ਅਤੇ ਡੋਨਾਲਡ ਦੇ ਤਲਾਕ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਧੀਆਂ ਨੂੰ [[ਚੇਨਈ]] ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਕਈ ਵਾਰ ਭਾਰਤ ਲੈ ਗਈ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਰਿਟਾਇਰ ਹੋਏ ਸਨ।<ref>{{Cite news|url=https://www.latimes.com/local/politics/la-me-pol-ca-harris-senate-20150930-story.html|title=How race helped shape the politics of Senate candidate Kamala Harris|last=Finnegan|first=Michael|date=September 30, 2015|work=Los Angeles Times|access-date=December 1, 2018}}</ref> ਬੱਚੇ ਆਪਣੇ ਬਚਪਨ ਦੌਰਾਨ [[ਜਮੈਕਾ]] ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਵੀ ਮਿਲੇ ਸਨ।<ref>{{Cite news|url=https://www.mercurynews.com/2019/02/10/kamala-harris-president-parents-shyamala-gopalan-donald-harris-berkeley/|title=How Kamala Harris' immigrant parents shaped her life—and her political outlook|last=Dolan|first=Casey|date=February 10, 2019|work=The Mercury News|access-date=August 14, 2020}}</ref> == ਮੌਤ == ਸ਼ਿਆਮਲਾ ਦੀ 11 ਫਰਵਰੀ, 2009 ਨੂੰ 70 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਆਕਲੈਂਡ ਵਿੱਚ [[ਕੋਲਨ ਕੈਂਸਰ]] ਨਾਲ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਉਸ ਨੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਬ੍ਰੈਸਟ ਕੈਂਸਰ ਐਕਸ਼ਨ ਸੰਗਠਨ ਨੂੰ ਦਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ 2009 ਵਿੱਚ, ਕਮਲਾ ਹੈਰਿਸ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੀਆਂ ਅਸਥੀਆਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਪ੍ਰਾਇਦੀਪ ਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਤੱਟ ਉੱਤੇ [[ਚੇਨਈ]] ਲੈ ਗਈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ [[ਹਿੰਦ ਮਹਾਂਸਾਗਰ]] ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਖਿੰਡਾ ਦਿੱਤਾ।<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2020/08/16/world/asia/kamala-harris-india.html|title=How Kamala Harris's Family in India Helped Shape Her Values|last=Gettleman|first=Jeffrey|date=16 August 2020|work=New York Times|access-date=17 August 2020|last2=Raj|first2=Suhasini|quote=One sunny morning, Ms. Harris and her uncle walked down to the beach in Besant Nagar where she used to stroll with her grandfather all those years ago, and scattered the ashes on the waves.}}</ref> == ਨੋਟਸ == {{Notelist}} == ਚੁਨਿੰਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ == * {{Cite journal|last=Shyamala|first=G.|last2=Chou|first2=Y. C.|last3=Louie|first3=S. G.|last4=Guzman|first4=R. C.|last5=Smith|first5=G. H.|last6=Nandi|first6=S.|date=2002|title=Cellular expression of estrogen and progesterone receptors in mammary glands: Regulation by hormones, development and aging|url=https://archive.org/details/journal-of-steroid-biochemistry-and-molecular-biology_2002-02_80_2/page/137|journal=The Journal of Steroid Biochemistry and Molecular Biology|volume=80|issue=2|pages=137–148|doi=10.1016/s0960-0760(01)00182-0|pmid=11897499}} * {{Cite journal|last=Shyamala|first=G.|last2=Yang|first2=X.|last3=Cardiff|first3=R. D.|last4=Dale|first4=E.|date=2000|title=Impact of progesterone receptor on cell-fate decisions during mammary gland development|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=97|issue=7|pages=3044–3049|bibcode=2000PNAS...97.3044S|doi=10.1073/pnas.97.7.3044|pmc=16189|pmid=10737785|doi-access=free}} * {{Cite journal|last=Shyamala|first=G.|date=1999|title=Progesterone Signaling and Mammary Gland Morphogenesis|journal=Journal of Mammary Gland Biology and Neoplasia|volume=4|issue=1|pages=89–104|doi=10.1023/A:1018760721173|pmid=10219909}} * {{Cite journal|last=Shyamala|first=G.|last2=Louie|first2=Sharianne G.|last3=Camarillo|first3=Ignacio G.|last4=Talamantes|first4=Frank|date=1999|title=The Progesterone Receptor and Its Isoforms in Mammary Development|journal=Molecular Genetics and Metabolism|volume=68|issue=2|pages=182–190|doi=10.1006/mgme.1999.2897|pmid=10527668}} * {{Cite journal|last=Shyamala|first=G.|last2=Yang|first2=X.|last3=Silberstein|first3=G.|last4=Barcellos-Hoff|first4=M. H.|last5=Dale|first5=E.|date=1998|title=Transgenic mice carrying an imbalance in the native ratio of a to B forms of progesterone receptor exhibit developmental abnormalities in mammary glands|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=95|issue=2|pages=696–701|bibcode=1998PNAS...95..696S|doi=10.1073/pnas.95.2.696|pmc=18483|pmid=9435255|doi-access=free}} * {{Cite journal|last=Shyamala|first=G.|last2=Schneider|first2=W.|last3=Schott|first3=D.|date=1990|title=Developmental Regulation of Murine Mammary Progesterone Receptor Gene Expression|url=https://archive.org/details/endocrinology_1990-06_126_6/page/2882|journal=Endocrinology|volume=126|issue=6|pages=2882–2889|doi=10.1210/endo-126-6-2882|pmid=2190799}} * {{Cite journal|last=Shyamala|first=G.|last2=Gauthier|first2=Y.|last3=Moore|first3=S. K.|last4=Catelli|first4=M. G.|last5=Ullrich|first5=S. J.|date=1989|title=Estrogenic regulation of murine uterine 90-kilodalton heat shock protein gene expression|journal=Molecular and Cellular Biology|volume=9|issue=8|pages=3567–3570|doi=10.1128/mcb.9.8.3567-3570.1989|pmc=362408|pmid=2796999}} == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|refs=<ref name="bcaction">{{Cite web|url=https://bcaction.org/2009/06/21/in-memoriam-dr-shyamala-g-harris/|title=In Memoriam: Dr. Shyamala G. Harris|date=2009-06-21|website=Breast Cancer Action|language=en-US|access-date=2019-01-23}}</ref> <!-- <ref name="berkeley">{{Cite web|url=http://crea.berkeley.edu/shyamala-profile.shtml|title=Dr. G. Shyamala|website=crea.berkeley.edu|access-date=2019-01-23}}</ref>--> <ref name="montreal">{{Cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/27537248/the_gazette/|title=Men still dominate the scientific field|last=Carson|first=Susan|date=1985-06-21|work=[[Montreal Gazette|The Gazette]]|access-date=2019-01-23|location=Montreal|pages=27|via=Newspapers.com}}</ref> <ref name=Cbc2020-11-07> {{cite news | url = https://cbc.ca/player/play/1816926275902 | title = Kamala Harris's friend reacts to her historic win | work = [[CBC News]] | date = 2020-11-07 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201107212814/https://www.cbc.ca/player/play/1816926275902 | archive-date = 2020-11-07 | accessdate = 2020-11-07 | url-status = live }} <!-- Wanda Kagan's account of telling Kamala - her best friend - that she was being abused by her step-father, at 1:15 into the video. She goes on to describe how Kamala then told her mom, and that her mom then generously invited Kagan to move into their household, to finish her final year of high school. She described Kamala's sister, Maya, also being very gracious in welcoming her, and that Kamala's mom provided significant help for her to achieve independence from her family. The clip doesn't say, but my google searches show, Kagan is now a senior Hospital administrator at the Hospital where Kamala's mom worked. --> </ref>}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਹਿੰਦੂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਮਹਿਲਾ ਕਾਰਕੁਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2009]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1938]] hupm77xk3j2kzamax3jb9v78rxr11s2 0 198488 842406 830359 2026-07-10T20:55:37Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 842406 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਨਿਗਾਰ ਸ਼ਾਜੀ | native_name = | native_name_lang = ta | birth_name = ਨਿਗਾਰ ਸੁਲਤਾਨਾ | birth_place = [[Sengottai]], [[Tirunelveli district]], (presently in [[Tenkasi district]] [[Tamil Nadu]]), India | nationality = [[ਭਾਰਤ|ਭਾਰਤੀ]] | education = * SRM Government Girls Higher Secondary School, Shencottah * Bachelor in Electronics and Communications, [[Government College of Engineering, Tirunelveli]] * Masters in Electronics, [[Birla Institute of Technology, Mesra]] | alma_mater = | occupation = ਸਪੇਸ ਵਿਗਿਆਨੀ | employer = [[ਇਸਰੋ]] | organization = | known_for = Project director of [[Aditya-L1]] Associate project director [[Resourcesat-2A]] | parents = ਸ਼ੇਖ ਮੀਰਨ (ਪਿਤਾ), ਸੈਤੂਨ ਬੀਵੀ (ਮਾਂ) }} '''ਨਿਗਾਰ ਸ਼ਾਜੀ''' (ਜਨਮ 1964) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਏਅਰੋਸਪੇਸ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਹੈ ਜੋ [[ਭਾਰਤੀ ਪੁਲਾੜ ਖੋਜ ਸੰਸਥਾ|ਭਾਰਤੀ ਪੁਲਾਡ਼ ਖੋਜ ਸੰਗਠਨ]] (ਇਸਰੋ) ਭਾਰਤ ਦੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੁਲਾਡ਼ ਏਜੰਸੀ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ == ਨਿਗਾਰ ਸ਼ਾਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਨਿਗਾਰ ਸੁਲਤਾਨਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤਾਮਿਲ ਮੁਸਲਮਾਨ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਸ਼ੇਖ ਮੀਰਾਨ ਇੱਕ ਕਿਸਾਨ ਸਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਸਿਥੂਨ ਬੀਵੀ ਇੱਕ ਘਰੇਲੂ ਔਰਤ ਹੈ। ਸ਼ਾਜੀ ਦਾ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ [[ਤਮਿਲ਼ ਨਾਡੂ|ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ]] ਦੇ ਤੇਨਕਾਸੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਸੇਨਗੋਤਾਈ, ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=https://www.newindianexpress.com/states/tamil-nadu/2023/Sep/02/meet-nigar-shaji-from-tns-tenkasi-aditya-l1-mission-project-director-2610872.html|title=Meet Nigar Shaji from TN's Tenkasi, Aditya-L1 mission project director|last=Rajamani|first=Thinakaran|date=2 September 2023|work=[[The New Indian Express]]|access-date=2023-09-02}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://m.economictimes.com/news/science/adityas-tenkasi-connection-in-indias-maiden-solar-mission/articleshow/103308500.cms|title=Meet Nigar Shaji, a woman ISRO scientist who helmed Aditya-L1 mission|work=[[The Economic Times]]|access-date=2023-09-02}}</ref><ref>{{Cite news|title=After Moon, Isro's 'Nari Shakti' behind Aditya-L1: Nigar Shaji is project head|last=Singh|first=Surendra|date=3 September 2023|work=The Times of India (Online)|location=New Delhi|id={{ProQuest| }}}}</ref> ਉਸ ਨੇ ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਲਜ ਆਫ਼ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ, ਤਿਰੂਨੇਲਵੇਲੀ ਮਦੁਰਾਈ ਕਾਮਰਾਜ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੇਨਗੋਤਾਈ ਦੇ ਇੱਕ ਐਸਆਰਐਮ ਸਰਕਾਰੀ ਗਰਲਜ਼ ਹਾਇਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸਕੂਲ ਦੀ ਪਡ਼੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨਿਕਸ ਅਤੇ ਸੰਚਾਰ ਵਿੱਚ ਇੰਜੀਨੀਅਰੀੰਗ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web |last=Web Desk |first=Outlook |date=2023-09-03 |title=Meet Nigar Shaji, The Project Director Behind India's First Solar Mission Aditya L-1 |url=https://www.outlookindia.com/national/who-is-nigar-shaji-the-project-director-of-india-s-first-solar-mission-aditya-l-1-news-315409 |access-date=2024-01-05 |website=www.outlookindia.com}}</ref> ਉਸ ਨੇ ਬਿਰਲਾ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ, ਮੇਸਰਾ ਤੋਂ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨਿਕਸ ਵਿੱਚ ਮਾਸਟਰ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।<ref name=":0">{{Cite web |title=Meet Nigar Shaji, The Project Director Of India's First Sun Mission: 5 Points |url=https://www.ndtv.com/india-news/5-points-about-nigar-shaji-project-director-of-india-s-maiden-solar-mission-4352495 |access-date=2023-09-02 |website=NDTV.com}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.deccanherald.com/science/meet-nigar-shaji-aditya-l1-project-director-from-tamil-nadu-2670933|title=Meet Nigar Shaji, Aditya L1 project director from Tamil Nadu|last=Sivapriyan|first=ETB|date=2 September 2023|work=Deccan Herald|access-date=4 September 2023}}</ref> ਉਸ ਦਾ ਇੱਕ ਭਰਾ, ਸ਼ੇਖ ਸਲੀਮ, ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=2023-09-02 |title=Who is Nigar Shaji, the scientist who served as project director for Aditya-L1 solar mission |url=https://www.moneycontrol.com/news/trends/nigar-shaji-scientist-served-project-director-aditya-l1-solar-mission-11299231.html |access-date=2024-01-05 |website=Moneycontrol |language=en}}</ref> == ਕਰੀਅਰ == ਨਿਗਾਰ ਸ਼ਾਜੀ 1987 ਵਿੱਚ ਯੂ ਆਰ ਰਾਓ ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਸੈਂਟਰ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਇਸਰੋ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਈ।<ref>{{Cite web |title=Meet Nigar Shaji, The Project Director Of India's First Sun Mission: 5 Points |url=https://www.ndtv.com/india-news/5-points-about-nigar-shaji-project-director-of-india-s-maiden-solar-mission-4352495 |access-date=2023-09-02 |website=NDTV.com}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.ndtv.com/india-news/5-points-about-nigar-shaji-project-director-of-india-s-maiden-solar-mission-4352495 "Meet Nigar Shaji, The Project Director Of India's First Sun Mission: 5 Points"]. ''NDTV.com''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2023-09-02</span></span>.</cite></ref> ਉਸ ਨੇ ਕਈ [[ਉਪਗ੍ਰਹਿ|ਸੈਟੇਲਾਈਟ]] ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵੀਨਸ ਲਈ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਮਿਸ਼ਨ ਲਈ ਅਧਿਐਨ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਉਣਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਉਸ ਨੇ 2012 ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਸੀ।<ref>{{Cite news|title=Aim is to find unique outcome from Venus mission|last=Kumar|first=Chethan|date=5 May 2022|work=The Times of India; New Delhi|id={{ProQuest| }}}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Bartels|first=Meghan|date=2012|title=India has a new planetary target in mind: Venus|url=http://archive.org/details/edg-aas-issue|journal=All About Space|pages=13}}</ref> ਉਹ ਰਿਸੋਰਸਸੈਟ-2ਏ ਦੀ ਐਸੋਸੀਏਟ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਸੀ।<ref>{{Cite web |last=lallanpost |date=2023-09-02 |title=इसरो की एक महिला वैज्ञानिक निगार शाजी ने आदित्य-एल1 मिशन का नेतृत्व किया है. |url=https://lallanpost.com/nigar-shaji-a-woman-isro-scientist-helmed-aditya-l1-mission/ |access-date=2023-09-03 |website=Lallanpost |language=en-US |archive-date=2023-09-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230903115533/https://lallanpost.com/nigar-shaji-a-woman-isro-scientist-helmed-aditya-l1-mission/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite news|title=Isro scientist urges engineering students to join space research|date=10 February 2015|work=The Times of India; New Delhi|id={{ProQuest| }}}}</ref> 2023 ਤੱਕ, ਉਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸੋਲਰ ਮਿਸ਼ਨ ਆਦਿੱਤਿਆ-ਐਲ 1 ਦੀ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ 2 ਸਤੰਬਰ 2023 ਨੂੰ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਲਾਂਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2023/09/02/world/asia/india-solar-mission-launch.html|title=India Launches Its First Solar Mission|last=Kumar|first=Hari|date=2023-09-02|work=The New York Times|access-date=2023-12-31|last2=Mashal|first2=Mujib|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> == ਪੁਰਸਕਾਰ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨ == ਸਾਲ 2023 ਵਿੱਚ, ਟਾਈਮਜ਼ ਨਾਓ ਨੇ ਸ਼ਾਜੀ ਅਤੇ ਪੀ ਵੀਰਮੁਥੂਵੇਲ ਨੂੰ "ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੁਲਾਡ਼ ਯਤਨਾਂ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ" ਲਈ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਤਿਰੂਚਿਰਾਪੱਲੀ ਰੀਜਨਲ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਕਾਲਜ ਦੁਆਰਾ 'ਈਵ ਆਫ਼ ਐਕਸੀਲੈਂਸ' ਸਨਮਾਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite news|title=11 get Times Now Amazing Indians Awards [India]|date=1 October 2023|work=The Times of India; New Delhi|id={{ProQuest| }}}}</ref><ref>{{Cite news|title=Solar mission chief Nigar Shaji urges women to aim high|date=22 October 2023|work=The Hindu ; Chennai|id={{ProQuest| }}}}</ref><ref>{{Cite news|title=She's shining bright|date=27 October 2023|work=The Hindu; Chennai|id={{ProQuest| }}}}</ref> == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == ਨਿਗਾਰ ਸ਼ਾਜੀ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਅਤੇ ਧੀ ਨਾਲ [[ਬੇਂਗਾਲ਼ੁਰੂ|ਬੰਗਲੌਰ]] ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Meet Nigar Shaji, The Project Director Of India's First Sun Mission: 5 Points |url=https://www.ndtv.com/india-news/5-points-about-nigar-shaji-project-director-of-india-s-maiden-solar-mission-4352495 |access-date=2023-09-02 |website=NDTV.com}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.ndtv.com/india-news/5-points-about-nigar-shaji-project-director-of-india-s-maiden-solar-mission-4352495 "Meet Nigar Shaji, The Project Director Of India's First Sun Mission: 5 Points"]. ''NDTV.com''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2023-09-02</span></span>.</cite></ref><ref>{{Cite web |last=<!--none--> |date=2023-09-04 |title=Diversity Shines: Muslim Scientists Nigar Shaji Heads ISRO's Sun Mission |url=https://www.internationalnewsandviews.com/muslim-female-scientist-nigar-shaji-nigar-shaji-isro/ |access-date=2023-09-04 |website=INVC |language=en-US |archive-date=2023-09-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230904102134/https://www.internationalnewsandviews.com/muslim-female-scientist-nigar-shaji-nigar-shaji-isro/ |url-status=dead }}</ref> ਉਸ ਦਾ ਪਤੀ [[ਦੁਬਈ]] ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref name=":0" /> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਔਰਤਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਮਹਿਲਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਔਰਤ ਵਿਗਿਆਨੀ]] 5kltcuurfq50wpimt6bbmal2yvntrbv 0 200628 842436 836099 2026-07-10T21:30:20Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 842436 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Neera_Arya_Nagin.jpg|thumb| '''ਜਨਮ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਨੀਰਾ ਆਰੀਆ ਦੀ ਮੂਰਤੀ (1902 - 1998)''']] '''ਨੀਰਾ ਆਰੀਆ''' (1902 - 1998) [[ਆਜ਼ਾਦ ਹਿੰਦ ਫ਼ੌਜ|ਆਜ਼ਾਦ ਹਿੰਦ ਫੌਜ]] ਵਿੱਚ ਰਾਣੀ ਝਾਂਸੀ ਰੈਜੀਮੈਂਟ ਦੀ ਇੱਕ ਸਿਪਾਹੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਜਾਸੂਸ ਹੋਣ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਵੀ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ 'ਨੀਰਾ ਨਾਗਿਨੀ' ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਭਰਾ ਬਸੰਤ ਕੁਮਾਰ ਵੀ ਆਜ਼ਾਦ ਹਿੰਦ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਕਈ ਲੋਕ ਗਾਇਕਾਂ ਨੇ ਨੀਰਾ ਨਾਗਿਨੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਭਰਾ ਬਸੰਤ ਕੁਮਾਰ ਦੇ ਜੀਵਨ 'ਤੇ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਅਤੇ ਭਜਨ ਵੀ ਲਿਖੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web |title=नीरा नागिनी पर लोकगीत |url=https://www.youtube.com/watch?v=I213dSkBE44 |access-date=23 अप्रैल 2016 |website=यूट्यूब |publisher=[[यूट्यूब]]}}</ref> ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ 'ਤੇ ਇੱਕ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਵੀ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਨੀਰਾ ਨਾਗਿਨੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ 'ਤੇ ਇੱਕ ਫ਼ਿਲਮ ਬਣਨ ਦੀ ਵੀ ਖ਼ਬਰ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=देश की पहली महिला जासूस नीरा आर्य |url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/meerut-city-meerut-as-sub-division-of-azad-hind-fauj-18865974.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190121232512/https://www.jagran.com/uttar-pradesh/meerut-city-meerut-as-sub-division-of-azad-hind-fauj-18865974.html |archive-date=21 जनवरी 2019 |access-date=18 जनवरी 2019 |website=जागरण |publisher=[[दैनिक जागरण]]}}</ref> ਉਹ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਦੇਸ਼ ਭਗਤ, ਦਲੇਰ ਅਤੇ ਸਵੈ-ਮਾਣ ਵਾਲੀ ਔਰਤ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਮਾਣ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਪੇਦੰਮਾ ਕਹਿ ਕੇ ਬੁਲਾਉਂਦੀਆਂ ਸਨ।<ref>{{Cite web |title=Did you know a Hydrabadi brave woman |url=https://www.telanganamata.com/tag/neera-arya/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210412042651/https://www.telanganamata.com/tag/neera-arya/ |archive-date=12 अप्रैल 2021 |access-date=31 मार्च 2021 |website=www.telanganamata.com |publisher=telangana mata}}</ref> ਨੀਰਾ ਆਰੀਆ ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਇੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਵੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=नीरा आर्य की स्मृति में पुरस्कार |url=https://hindusthansamachar.in/NewsDetail?q=68dd06e3bddc513f419e00ea3fad48b7 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003164225/https://www.hindusthansamachar.in/NewsDetail?q=68dd06e3bddc513f419e00ea3fad48b7 |archive-date=3 अक्तूबर 2023 |access-date=4 फरवरी 2020 |website=hindusthansamachar.in |publisher=[[हिन्दुस्तान समाचार]]}}</ref> ਛੱਤੀਸਗੜ੍ਹ ਦੇ ਅਦਾਕਾਰ<ref>{{Cite web |title=नीरा आर्य पुरस्कार अखिलेश पांडे को |url=https://www.bhaskar.com/chhattisgarh/bilaspur/news/chhattisgarh-news-akhilesh-will-be-honored-with-neera-arya-award-065042-6563155.html?fbclid=IwAR19wsz2oohFyPNgFqVu3BuYtC59fKu4VN5quII_BuF-U8pC5bDQBgAu3WQ |access-date=7 फरवरी 2020 |website=bhaskar.com |publisher=[[दैनिक भास्कर]]}}</ref> ਅਖਿਲੇਸ਼ ਪਾਂਡੇ<ref>{{Cite web |title=नीरा आर्य सम्मान अखिलेश पांडे को |url=https://news.agniban.com/noida-rang-mahotsav-neera-arya-award-to-be-honored-akhilesh-pandey/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200205050548/https://news.agniban.com/noida-rang-mahotsav-neera-arya-award-to-be-honored-akhilesh-pandey/ |archive-date=5 फ़रवरी 2020 |access-date=5 फरवरी 2020 |website=agniban.com |publisher=[[अग्निबाण]]}}</ref> ਨੂੰ ਪਹਿਲੇ ਨੀਰਾ ਆਰੀਆ ਪੁਰਸਕਾਰ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=नीरा आर्य सम्मान अखिलेश पांडे को |url=http://jogiexpress.com/?p=72881&fbclid=IwAR38xZN9bOctRRtgiyXzgZVixfRnaqYlXEZJteBA5wXDih2bGEyKe8EzwGs |access-date=6 फरवरी 2020 |website=jogiexpress.com |publisher=[[जोगीएक्सप्रेस]] |archive-date=2023-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003164308/http://jogiexpress.com/?p=72881 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=अखिलेश पांडे को मिलेगा नीरा आर्य सम्मान |url=http://mediapassion.co.in/?p=48018 |access-date=6 फरवरी 2020 |website=mediapassion |publisher=[[टाइम्स आफ छत्तीसगढ़]]}}{{Dead link|date=दिसंबर 2021|bot=InternetArchiveBot}}</ref><ref>{{Cite web |title=अखिलेश पांडे को नीरा आर्य सम्मान मिलेगा |url=https://brahmastra.news/noida-rang-mahotsav-neera-arya-award-to-be-honored-akhilesh-pandey/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200206042909/https://brahmastra.news/noida-rang-mahotsav-neera-arya-award-to-be-honored-akhilesh-pandey/ |archive-date=6 फ़रवरी 2020 |access-date=6 फरवरी 2020 |website=brahmastra.news |publisher=[[ब्रह्मास्त्र]]}}</ref> ਅਖਿਲੇਸ਼ ਪਾਂਡੇ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿੱਚ ਨੀਰਾ ਆਰੀਆ ਪੁਰਸਕਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।<ref>{{Cite web |title=नीरा आर्य सम्मान से सम्मानित हुए अखिलेश पांडे |url=http://jogiexpress.com/?p=75418&fbclid=IwAR06ObYP4us956dD2zK6ycpobkRhZLD0mGHQRmp_04KUmFD92IJckmw-naM |access-date=15 फरवरी 2020 |website=jogiexpress.com |publisher=[[दैनिक जोगीएक्सप्रेस]] |archive-date=2025-01-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250125062401/https://jogiexpress.com/?p=75418&fbclid=IwAR06ObYP4us956dD2zK6ycpobkRhZLD0mGHQRmp_04KUmFD92IJckmw-naM |url-status=dead }}</ref> ਨੀਰਾ ਆਰੀਆ ਦੇ ਜਨਮ ਸਥਾਨ ਬਾਗਪਤ ਦੇ ਖੇਖਰਾ ਵਿੱਚ, ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਤੇਜਪਾਲ ਸਿੰਘ ਧਾਮਾ ਅਤੇ ਮਧੂ ਧਾਮਾ ਨੇ ਨਿੱਜੀ ਤੌਰ 'ਤੇ 70 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਦੀ ਲਾਗਤ ਨਾਲ ਨੀਰਾ ਆਰੀਆ ਯਾਦਗਾਰ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੀ ਹੈ<ref>{{Cite web |title=नीरा आर्या का खेकड़ा में बनेगा स्मारक और संग्रहालय |url=https://www.amarujala.com/uttar-pradesh/baghpat/raised-the-demand-for-the-memorial-of-veeranga-nira-arya-kahkra-news-mrt5717087147 |access-date=2 जनवरी 2022 |website=www.amarujala.com |publisher=अमर उजाला}}</ref><ref>{{Cite web |title=पहली महिला जासूस नीरा आर्य का स्मारक बनकर तैयार |url=https://ddnews.gov.in/hi/Memorial%20first%20female%20detective%20Neera%20Arya%20ready |access-date=16 जनवरी 2024 |website=ddnews.gov.in |publisher=डीडी न्यूज}}</ref>, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਵੀ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਮੂਰਤੀ ਦੇ ਨਾਲ, ਇੱਥੇ 300 ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਆਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵੀ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=देश की पहली महिला जासूस को मिला सम्मान |url=https://panchjanya.com/2024/01/27/316069/bharat/country-first-female-detective-received-honour// |access-date=27 जनवरी 2024 |website=panchjanya.com |publisher=पांचजन्य}}</ref><ref>{{Cite web |title=महिला जासूस का स्मारक उद्घाटित, महेश योगी को सम्मान |url=https://hindi.news18.com/news/literature/sahitya-sansar-neera-arya-first-lady-spy-of-azad-hind-fauj-smarak-pustakalaya-chandraprakash-dwivedi-chandraprakash-dwivedi-khekra-in-baghpat-8024277.html/ |access-date=28 जनवरी 2024 |website=hindi.news18.com |publisher=न्यजू 18 }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਾਰਚ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|2}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮੀਏ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਸੈਨਾਨੀ]] 3jv8g8tbyhr25vkxknpbtwssap1mwwf 0 200728 842263 820538 2026-07-10T18:29:40Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842263 wikitext text/x-wiki [[File:Human_voice_spectrogram.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Human_voice_spectrogram.jpg|thumb|300x300px|ਮਨੁੱਖੀ ਆਵਾਜ਼ ਦਾ ਸਪੈਕਟ੍ਰੋਗ੍ਰਾਮ ਇਸਦੀ ਅਮੀਰ ਹਾਰਮੋਨਿਕ ਸਮੱਗਰੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ।]] '''ਮਨੁੱਖੀ''' '''ਆਵਾਜ਼''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲੀ|ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Human Voice''') ਵਿੱਚ [[ਮਨੁੱਖ]] ਦੁਆਰਾ ਵੋਕਲ ਟ੍ਰੈਕਟ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਬਣਾਈ ਗਈ ਆਵਾਜ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬੋਲਣਾ, ਗਾਉਣਾ, ਹੱਸਣਾ, ਰੋਣਾ, ਗੁਣਗੁਣਾਉਣਾ ਜਾਂ ਚੀਕਣਾ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਮਨੁੱਖੀ ਆਵਾਜ਼ ਦੀ ਬਾਰੰਬਾਰਤਾ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਧੁਨੀ ਉਤਪਾਦਨ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵੋਕਲ ਫੋਲਡ (ਵੋਕਲ ਕੋਰਡ) ਮੁੱਖ ਧੁਨੀ ਸਰੋਤ ਹਨ। (ਸਰੀਰ ਦੇ ਉਸੇ ਆਮ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹੋਰ ਧੁਨੀ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬਿਨਾਂ ਆਵਾਜ਼ ਵਾਲੇ ਵਿਅੰਜਨ, ਕਲਿੱਕ, ਸੀਟੀ ਅਤੇ ਫੁਸਫੁਸਾਉਣਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।) ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਮਨੁੱਖੀ ਆਵਾਜ਼ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ; [[ਫੇਫੜਾ|ਫੇਫੜੇ]], ਲੈਰੀਨਕਸ (ਆਵਾਜ਼ ਬਾਕਸ) ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੋਕਲ ਫੋਲਡ, ਅਤੇ ਆਰਟੀਕੁਲੇਟਰ। ਫੇਫੜਿਆਂ, "ਪੰਪ" ਨੂੰ ਵੋਕਲ ਫੋਲਡਾਂ ਨੂੰ ਵਾਈਬ੍ਰੇਟ ਕਰਨ ਲਈ ਢੁਕਵਾਂ ਹਵਾ ਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਅਤੇ ਹਵਾ ਦਾ ਦਬਾਅ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਵੋਕਲ ਫੋਲਡ (ਵੋਕਲ ਕੋਰਡ) ਫਿਰ ਫੇਫੜਿਆਂ ਤੋਂ ਹਵਾ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਲਈ ਵਾਈਬ੍ਰੇਟ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਸੁਣਨਯੋਗ ਪਲਸਾਂ ਬਣਾਈਆਂ ਜਾ ਸਕਣ ਜੋ ਲੈਰੀਨਜੀਅਲ ਧੁਨੀ ਸਰੋਤ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।<ref>{{Cite web |title=About the voice |url=http://www.lionsvoiceclinic.umn.edu/page2.htm#physiology101 |access-date=2018-02-08 |website=Lionsvoiceclinic.umn.edu}}</ref> ਲੈਰੀਨਕਸ ਦੀਆਂ ਮਾਸਪੇਸ਼ੀਆਂ ਵੋਕਲ ਫੋਲਡਾਂ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਅਤੇ ਤਣਾਅ ਨੂੰ 'ਵਧੀਆ-ਟਿਊਨ' ਪਿੱਚ ਅਤੇ ਟੋਨ ਲਈ ਵਿਵਸਥਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਆਰਟੀਕੁਲੇਟਰ (ਲੈਰੀਨਕਸ ਦੇ ਉੱਪਰ ਵੋਕਲ ਟ੍ਰੈਕਟ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਜੀਭ]], [[ਤਾਲ਼ੂ|ਤਾਲੂ]], ਗੱਲ੍ਹ, [[ਬੁੱਲ੍ਹ]], ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ) ਲੈਰੀਨਕਸ ਤੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲੀ ਆਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਅਤੇ ਫਿਲਟਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੱਦ ਤੱਕ ਲੈਰੀਨਜੀਅਲ ਏਅਰਫਲੋ ਨਾਲ ਇੰਟਰੈਕਟ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਇਸਨੂੰ ਧੁਨੀ ਸਰੋਤ ਵਜੋਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ​​ਜਾਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਵੋਕਲ ਫੋਲਡ, ਆਰਟੀਕੁਲੇਟਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਧੁਨੀ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹਨ।<ref>Stevens, K.N.(2000), Acoustic Phonetics, MIT Press, {{ISBN|0-262-69250-3}}, 978-0-262-69250-2</ref><ref>Titze, I.R. (1994). Principles of Voice Production, Prentice Hall (currently published by NCVS.org), {{ISBN|978-0-13-717893-3}}.</ref><ref>Titze, I. R. (2006). The Myoelatic Aerodynamic Theory of Phonation, Iowa City:National Center for Voice and Speech, 2006.</ref> ਗੁੱਸਾ, ਹੈਰਾਨੀ, ਡਰ, ਖੁਸ਼ੀ ਜਾਂ ਉਦਾਸੀ ਵਰਗੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਸੁਝਾਅ ਦੇਣ ਲਈ ਆਵਾਜ਼ ਦੀ ਸੁਰ ਨੂੰ ਸੰਸ਼ੋਧਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖੀ ਆਵਾਜ਼ ਦੀ ਵਰਤੋਂ [[ਭਾਵਨਾ|ਭਾਵਨਾਵਾਂ]] ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ,<ref name="johar-book">{{cite book|last=Johar|first=Swati|date=22 December 2015|title=Emotion, Affect and Personality in Speech: The Bias of Language and Paralanguage|url=https://www.springer.com/us/book/9783319280455|publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer]]|pages=10; 12|isbn=978-3-319-28047-9|series=SpringerBriefs in Speech Technology}}</ref> ਅਤੇ ਇਹ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਉਮਰ ਅਤੇ ਲਿੰਗ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|last=Bachorowski|first=Jo-Anne|date=1999|title=Vocal Expression and Perception of Emotions|url=http://www.columbia.edu/~rmk7/HC/HC_Readings/Bachorowski.pdf|journal=Current Directions in Psychological Science|volume=8|issue=2|pages=53–57|doi=10.1111/1467-8721.00013|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.columbia.edu/~rmk7/HC/HC_Readings/Bachorowski.pdf|archive-date=2022-10-09|url-status=live|s2cid=18785659}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Smith|first1=BL|last2=Brown|first2=BL|last3=Strong|first3=WJ|last4=Rencher|first4=AC|year=1975|title=Effects of speech rate on personality perception.|url=https://archive.org/details/sim_language-and-speech_april-june-1975_18_2/page/145|journal=Language and Speech|volume=18|issue=2|pages=145–52|doi=10.1177/002383097501800203|pmid=1195957|s2cid=23498388}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Williams|first1=CE|last2=Stevens|first2=KN|year=1972|title=Emotions and speech: some acoustical correlates.|journal=The Journal of the Acoustical Society of America|volume=52|issue=4|pages=1238–50|bibcode=1972ASAJ...52.1238W|doi=10.1121/1.1913238|pmid=4638039}}</ref> [[ਗਾਇਕ]], [[ਸੰਗੀਤ]] ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਮਨੁੱਖੀ ਆਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਾਧਨ ਵਜੋਂ ਵਰਤਦੇ ਹਨ।<ref>{{cite journal|last1=Titze|first1=IR|last2=Mapes|first2=S|last3=Story|first3=B|year=1994|title=Acoustics of the tenor high voice.|journal=The Journal of the Acoustical Society of America|volume=95|issue=2|pages=1133–42|bibcode=1994ASAJ...95.1133T|doi=10.1121/1.408461|pmid=8132903}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਧੁਨੀ ਵਿਗਿਆਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਨੁੱਖੀ ਹਰਕਤਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਨੁੱਖੀ ਅਵਾਜ਼]] 8qxxbnucjd8x4cvgoiqrbt3ohgj56us 0 201051 842362 823920 2026-07-10T20:17:38Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842362 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist | name = ਜੈਯੰਤ ਨਾਰਲੀਕਰ | image = Jayant Vishnu Narlikar - Kolkata 2007-03-20 07341.jpg | caption = 2007 ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਵਿੱਚ ਨਾਰਲੀਕਰ | birth_date = {{Birth date|df=y|1938|7|19}} | birth_place = [[ਕੋਲ੍ਹਾਪੁਰ]], [[ਕੋਲ੍ਹਾਪੁਰ ਰਾਜ]],<br/>[[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ|ਬ੍ਰਿਟਿਸ ਇੰਡੀਆ]]<br/>(ਹੁਣ [[ਮਹਾਂਰਾਸ਼ਟਰ]], ਭਾਰਤ) | death_date = {{Death date and age|df=y|2025|5|20|1938|7|19}} | death_place = [[ਪੂਨਾ]], ਮਹਾਂਰਾਸ਼ਟਰ, ਭਾਰਤ | alma_mater = [[ਬਨਾਰਸ ਹਿੰਦੂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]]<br />[[ਕੈਂਬਰਿਜ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] | doctoral_advisor = [[ਫਰੈੱਡ ਹੋਇਲ]] | doctoral_students = [[ਥਾਨੂ ਪਦਮਾਨਾਭਨ ]] | known_for = [[Quasi-steady state cosmology]]<br />{{nobr|[[Hoyle–Narlikar theory of gravity]]}} | footnotes = | spouse = [[ਮੰਗਲਾ ਨਾਰਲੀਕਰ]] | children = 3 }} '''ਜਯੰਤ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨਾਰਲੀਕਰ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲੀ|ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Jayant Vishnu Narlikar;''' 19 ਜੁਲਾਈ 1938 - 20 ਮਈ 2025) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ [[ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ|ਖਗੋਲ-ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ]] ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਵਿਕਲਪਕ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਗਿਆਨ 'ਤੇ ਖੋਜ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਇੱਕ ਲੇਖਕ ਵੀ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਗਿਆਨ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਿਗਿਆਨ ਕਿਤਾਬਾਂ, ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਗਲਪ ਨਾਵਲ ਅਤੇ ਛੋਟੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ 'ਤੇ [[ਪਾਠ ਪੁਸਤਕ|ਪਾਠ-ਪੁਸਤਕਾਂ]] ਲਿਖੀਆਂ। ਨਾਰਲੀਕਰ ਨੇ [[ਬਨਾਰਸ ਹਿੰਦੂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਅਤੇ [[ਕੈਂਬਰਿਜ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਤੋਂ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ 1963 ਵਿੱਚ ਫਰੈੱਡ ਹੋਇਲ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀ ਪੀਐਚਡੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਕੈਂਬਰਿਜ ਵਿੱਚ ਪੋਸਟ-ਡਾਕਟੋਰਲ ਕੰਮ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, 1972 ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਟਾਟਾ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਫੰਡਾਮੈਂਟਲ ਰਿਸਰਚ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 1988 ਵਿੱਚ, ਉਹ ਇੰਟਰ-ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਸੈਂਟਰ ਫਾਰ ਐਸਟ੍ਰੋਨੋਮੀ ਐਂਡ ਐਸਟ੍ਰੋਫਿਜ਼ਿਕਸ (IUCAA) ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਬਣੇ। <ref>{{Cite news|url=https://indianexpress.com/article/cities/pune/jayant-narlikar-astrophysicist-science-nobel-prize-india-5266993/|title=Astrophysicist Jayant Narlikar Turns 80: 'Despite excellent work at many labs, a Nobel Prize in science eludes India since 1930'|last=Mascarenhas|first=Anuradha|date=20 July 2018|work=The Indian Express|access-date=9 June 2020|language=en}}</ref> == ਅਰੰਭ ਦਾ ਜੀਵਨ == ਨਾਰਲੀਕਰ ਦਾ ਜਨਮ 19 ਜੁਲਾਈ 1938 ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ [[ਕੋਲਹਾਪੁਰ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਕਾਦਮਿਕ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਵਾਸੂਦੇਵ ਨਾਰਲੀਕਰ ਇੱਕ ਗਣਿਤ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਅਤੇ ਸਿਧਾਂਤਕ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ ਸਨ ਜੋ [[ਬਨਾਰਸ ਹਿੰਦੂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] (ਬੀ. ਐੱਚ. ਯੂ.) ਵਾਰਾਣਸੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਅਤੇ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਮੁਖੀ ਸਨ। ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਸੁਮਤੀ ਨਾਰਲੀਕਰ [[ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾ|ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ]] ਦੀ ਵਿਦਵਾਨ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਮਾਮਾ, ਵੀ. ਐਸ. ਹੁਜ਼ੁਰਬਾਜ਼ਾਰ, ਇੱਕ ਅੰਕੜਾ ਵਿਗਿਆਨੀ ਸੀ।<ref name="INSA_Huzurbazar">{{Cite journal|title=Vasant Shankar Huzurbazar|url=http://insaindia.res.in/BM/BM20_9504.pdf|journal=Biographical Memoirs of Fellows of the Indian National Science Academy|pages=45–50|access-date=28 October 2016}}</ref>{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=May 2025}} ਨਾਰਲੀਕਰ ਨੇ [[ਵਾਰਾਣਸੀ]] ਦੇ ਸੈਂਟਰਲ ਹਿੰਦੂ ਕਾਲਜ (ਹੁਣ ਸੈਂਟਰਲ ਹਿੰਦੂ ਬੁਆਏਜ਼ ਸਕੂਲ ) ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਬੀ ਐਚ ਯੂ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ 1957 ਵਿੱਚ [[ਬੀ ਐੱਸ ਸੀ|ਬੈਚਲਰ ਆਫ਼ ਸਾਇੰਸ ਦੀ]] ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ [[ਕੈਂਬਰਿਜ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਫਿਟਜ਼ਵਿਲੀਅਮ ਕਾਲਜ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਸਨ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਸਨ)। <ref>{{Cite web |title=Face to Face with Professor Jayant V Narlikar |url=https://www.ias.ac.in/article/fulltext/reso/024/09/1029-1045 |access-date=29 September 2020 |website=www.ias.ac.in}}</ref> ਉਸਨੇ 1959 ਵਿੱਚ ਗਣਿਤ ਦੀ ਟ੍ਰਿਪੋਸ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਗਣਿਤ ਵਿੱਚ [[ਬੈਚਲਰ ਆਫ਼ ਆਰਟਸ|ਬੈਚਲਰ ਆਫ਼ ਆਰਟਸ ਦੀ]] ਡਿਗਰੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਉਹ ਸੀਨੀਅਰ ਰੈਂਗਲਰ ਸੀ। <ref>{{Cite book|deadurl=Simon Mitton}}</ref> ਇਸ ਡਿਗਰੀ ਨੂੰ 1964 ਵਿੱਚ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੇ ਆਕਸਬ੍ਰਿਜ ਐਮ ਏ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। == ਉਚੇਰੀ ਪੜ੍ਹਾਈ == ਨਾਰਲੀਕਰ ਨੇ ਆਪਣਾ ਖੋਜ ਕਾਰਜ ਕੈਂਬਰਿਜ ਵਿੱਚ ਫਰੈੱਡ ਹੋਇਲ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ [[ਭੌਤਿਕੀ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਗਿਆਨ|ਸਿਧਾਂਤਕ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਗਿਆਨ]] ਵਿੱਚ ਡਾਕਟਰੇਟ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵਜੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 1963 ਵਿੱਚ [[ਡਾਕਟਰ ਆਫ਼ ਫਿਲਾਸਫੀ|ਡਾਕਟਰ ਆਫ਼ ਫਿਲਾਸਫੀ ਦੀ]] ਡਿਗਰੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਉਹ ਉਦੋਂ ਕੈਂਬਰਿਜ ਦੇ ਕਿੰਗਜ਼ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਪੋਸਟ-ਡਾਕਟੋਰਲ ਫੈਲੋ ਸਨ। 1966 ਵਿੱਚ, ਹੋਏਲ ਨੇ ਕੈਂਬਰਿਜ ਵਿੱਚ ਸਿਧਾਂਤਕ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਸੰਸਥਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ; ਨਾਰਲੀਕਰ ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਮੈਂਬਰ ਸਨ, ਜਦ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਆਪ ਕਿੰਗਜ਼ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਫੈਲੋ ਸਨ। ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਨਾਲ ਇੱਕ ਵਿਵਾਦ ਕਾਰਨ ਹੋਇਲ ਨੂੰ 1972 ਵਿੱਚ ਅਸਤੀਫਾ ਦੇਣਾ ਪਿਆ,<ref>{{Cite web |last=Lovell |first=Bernard |author-link=Bernard Lovell |date=23 August 2001 |title=Obituary − Sir Fred Hoyle |url=https://www.theguardian.com/news/2001/aug/23/guardianobituaries.spaceexploration |access-date=22 May 2025 |website=The Guardian}}</ref> ਅਤੇ ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਐਸਟ੍ਰੋਨੋਮੀ, ਕੈਂਬਰਿਜ ਵਿੱਚ ਰਲ ਜਾਵੇਗਾ। ਨਾਰਲੀਕਰ ਨੇ ਉਸੇ ਸਾਲ ਕੈਂਬਰਿਜ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, [[ਮੁੰਬਈ]] ਵਿੱਚ ਟਾਟਾ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਫੰਡਾਮੈਂਟਲ ਰਿਸਰਚ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਵਜੋਂ ਭਾਰਤ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸਦੇ ਸਿਧਾਂਤਕ ਖਗੋਲ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਸਮੂਹ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। 1981 ਵਿੱਚ, ਨਾਰਲੀਕਰ ਵਿਸ਼ਵ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਮੈਂਬਰ ਬਣੇ। <ref>{{Cite web |title=About Us |url=http://www.consejoculturalmundial.org/about-us/ |access-date=8 November 2016 |publisher=[[World Cultural Council]] |archive-date=29 ਜੂਨ 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190629135114/https://www.consejoculturalmundial.org/about-us/ |url-status=dead }}</ref> 1988 ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੁਣੇ ਵਿੱਚ ਇੰਟਰ-ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਸੈਂਟਰ ਫਾਰ ਐਸਟ੍ਰੋਨੋਮੀ ਐਂਡ ਐਸਟ੍ਰੋਫਿਜ਼ਿਕਸ (IUCAA) ਦਾ ਸੰਸਥਾਪਕ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 1994-1997 ਤੱਕ, ਉਹ [[ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਖਗੋਲੀ ਸੰਘ|ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਐਸਟ੍ਰੋਨੋਮੀਕਲ ਯੂਨੀਅਨ]] ਕਮਿਸ਼ਨ ਫਾਰ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਰਹੇ। [[ਕੌਮੀ ਵਿੱਦਿਅਕ ਘੋਖ ਅਤੇ ਸਿਖਲਾਈ ਕੌਂਸਲ|ਨੈਸ਼ਨਲ ਕੌਂਸਲ ਆਫ਼ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨਲ ਰਿਸਰਚ ਐਂਡ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ]] ਨੇ ਨਾਰਲੀਕਰ ਨੂੰ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਗਣਿਤ ਵਿੱਚ ਪਾਠ ਪੁਸਤਕਾਂ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਚੇਅਰਮੈਨ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web |title=Jayant Narlikar educational qualifications: The Indian astrophysicist who went from Varanasi to Cambridge and beyond the Big Bang |url=https://timesofindia.indiatimes.com/education/news/jayant-narlikar-educational-qualifications-the-indian-astrophysicist-who-went-from-varanasi-to-cambridge-and-beyond-the-big-bang/articleshow/121306077.cms#:~:text=He%20was%20also%20deeply%20involved,Bringing%20science%20to%20the%20public |access-date=25 May 2025 |publisher=[[The Times of India]]}}</ref> ਨਾਰਲੀਕਰ ਨੇ ਜਨਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਮਿਥਿਆ ਵਿਗਿਆਨ|ਮਿਥਿਆ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ]] ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਜੋਤਿਸ਼ ਵਿਗਿਆਨ|ਜੋਤਿਸ਼]] ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਸੋਚ ਲਈ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ।<ref name="nature_obit">{{Cite journal|last=Sharma|first=Pranav|date=20 May 2025|title=Jayant Narlikar, visionary astrophysicist and science populariser, dies at 86|url=https://www.nature.com/articles/d44151-025-00092-4|journal=Nature India|doi=10.1038/d44151-025-00092-4|url-access=subscription}}</ref> == ਖੋਜ == ਨਾਰਲੀਕਰ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਮਾਖ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ, [[ਕੁਆਂਟਮ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਗਿਆਨ]], ਅਤੇ ਦੂਰੀ 'ਤੇ ਕਿਰਿਆ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਮਿਆਰੀ [[ਮਹਾਂ ਧਮਾਕਾ|ਬਿਗ ਬੈਂਗ]] ਮਾਡਲ ਤੋਂ ਅਸੰਤੁਸ਼ਟ, ਨਾਰਲੀਕਰ ਨੇ ਵਿਕਲਪਕ ਮਾਡਲਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ, ਇੱਕ ਖੇਤਰ ਜਿਸਨੂੰ ਗੈਰ-ਮਿਆਰੀ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਗਿਆਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="LiveMint">{{Cite news|url=https://www.livemint.com/Leisure/5BzUHIqBzqdx9dJS9netTN/I-dont-subscribe-to-the-bandwagon-idea-of-Big-Bang-Jayant.html|title=I don't subscribe to the bandwagon idea of Big Bang: Jayant Vishnu Narlikar|last=Monte|first=Leslie|date=24 January 2015|access-date=27 July 2015|publisher=[[Live Mint]]}}</ref> ਫਰੈੱਡ ਹੋਏਲ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਕਨਫਾਰਮਲ ਗਰੈਵਿਟੀ ਮਾਡਲ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਰੱਖਿਆ ਜਿਸਨੂੰ ਹੁਣ ਹੋਏਲ-ਨਾਰਲੀਕਰ ਥਿਊਰੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੇ ਗੁਰੂਤਾ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਕਲਪਿਕ ਸਿਧਾਂਤ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਜੋ ਮਾਖ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਹੈ।<ref name="nature_obit"/> ਇਹ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਕਣ ਦਾ ਜੜਤਾ ਪੁੰਜ ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਕਣਾਂ ਦੇ ਪੁੰਜ ਦਾ ਇੱਕ ਫੰਕਸ਼ਨ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਇੱਕ ਕਪਲਿੰਗ ਸਥਿਰਾਂਕ ਨਾਲ ਗੁਣਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਸਮੇਂ ਦਾ ਇੱਕ ਫੰਕਸ਼ਨ ਹੈ। ਇਸ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਧਾਰਾ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਗਿਆਨ ਦੁਆਰਾ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। <ref name="nature_obit" /> ਨਾਰਲੀਕਰ ਨੇ ਬਿਗ ਬੈਂਗ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਹੋਰ ਆਲੋਚਕਾਂ ਨਾਲ ਸਹਿਯੋਗ ਕੀਤਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹਾਲਟਨ ਆਰਪ, ਜੈਫਰੀ ਬਰਬਿਜ, ਹੋਏਲ ਅਤੇ ਚੰਦਰ ਵਿਕਰਮਸਿੰਘੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। <ref>{{Cite journal|last=Arp|first=H. C.|last2=Burbidge|first2=G.|last3=Hoyle|first3=F.|last4=Narlikar|first4=J. V.|last5=Wickramasinghe|first5=N. C.|date=August 1990|title=The extragalactic Universe: an alternative view|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1990-08-30_346_6287/page/806|journal=Nature|volume=346|issue=6287|pages=807–812|doi=10.1038/346807a0}}</ref> 1993 ਵਿੱਚ, ਹੋਏਲ, ਬਰਬਿਜ ਅਤੇ ਨਾਰਲੀਕਰ ਨੇ ਅਰਧ-ਸਥਿਰ ਅਵਸਥਾ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਗਿਆਨ ਮਾਡਲ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਰੱਖਿਆ।<ref>{{Cite journal|last=Hoyle|first=F.|last2=Burbidge|first2=G.|last3=Narlikar|first3=J. V.|date=June 1993|title=A quasi-steady state cosmological model with creation of matter|url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_1993-06-10_410_1/page/n441|journal=The Astrophysical Journal|volume=410|pages=437|bibcode=1993ApJ...410..437H|doi=10.1086/172761}}</ref> ਉਹ ਮਾਡਲ 1997 ਵਿੱਚ ਖੋਜੇ ਗਏ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਫੈਲਣ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਨਾਰਲੀਕਰ ਨੇ 2002 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੋਰ ਮਾਡਲ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਰੱਖਿਆ<ref>{{Cite journal|last=Narlikar|first=J. V.|last2=Vishwakarma|first2=R. G.|last3=Burbidge|first3=G.|date=October 2002|title=Interpretations of the Accelerating Universe|url=https://archive.org/details/sim_astronomical-society-of-the-pacific-publications_2002-10_114_800/page/1092|journal=Publications of the Astronomical Society of the Pacific|volume=114|issue=800|pages=1092–1096|arxiv=astro-ph/0205064|bibcode=2002PASP..114.1092N|doi=10.1086/342374}}</ref> ਇਹਨਾਂ ਵਿਕਲਪਿਕ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਗਿਆਨ ਮਾਡਲਾਂ ਨੂੰ ਵਿਆਪਕ ਸਮਰਥਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਨਾਰਲੀਕਰ ਨੇ ਵਿਕਰਮਸਿੰਘੇ, ਹੋਏਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਹਿਯੋਗੀਆਂ ਨਾਲ ਇੱਕ ਉੱਚ-ਉਚਾਈ ਵਾਲੇ ਗੁਬਾਰੇ ਦੀ ਉਡਾਣ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਜਿਸਨੇ 41 ਡਿਗਰੀ ਸੈਲਸੀਅਸ ਤੱਕ ਦੀ ਉਚਾਈ 'ਤੇ [[ਸਟਰੈਟੋਸਫ਼ੀਅਰ|ਸਟ੍ਰੈਟੋਸਫੀਅਰ]] ਤੋਂ ਸੂਖਮ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਨਮੂਨੇ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ।<ref>{{Cite journal|last=Narlikar|first=J.V.|last2=Lloyd|first2=D.|last3=Wickramasinghe|first3=N.C.|last4=Harris|first4=M.J.|last5=Turner|first5=M.P.|last6=Al-Mufti|first6=S.|last7=Wallis|first7=M.K.|last8=Wainwright|first8=M.|last9=Rajaratnam|first9=P.|date=July 2003|title=A Balloon Experiment to detect Microorganisms in the Outer Space|journal=Astrophysics and Space Science|volume=285|issue=2|pages=555–562|bibcode=2003Ap&SS.285..555N|doi=10.1023/A:1025442021619}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Wainwright|first=M.|last2=Wickramasinghe|first2=N.C.|last3=Narlikar|first3=J.V.|last4=Rajaratnam|first4=P.|date=21 January 2003|title=Microorganisms cultured from stratospheric air samples obtained at 41&nbsp;km|journal=[[FEMS Microbiol. Lett.]]|volume=218|issue=1|pages=161–5|doi=10.1111/j.1574-6968.2003.tb11513.x|pmid=12583913|doi-access=}}</ref> == ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਮੌਤ == ਨਾਰਲੀਕਰ ਨੇ [[ਮੰਗਲਾ ਨਾਰਲੀਕਰ]] ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਇਆ, ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਗਣਿਤ ਖੋਜਕਰਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਸੀ। ਇਸ ਜੋੜੇ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਧੀਆਂ ਸਨ: ਗੀਤਾ, ਜੋ ਕਿ ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਸੈਨ ਫਰਾਂਸਿਸਕੋ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਾਇਓਮੈਡੀਕਲ ਖੋਜਕਰਤਾ ਹੈ, ਗਿਰਿਜਾ ਅਤੇ ਲੀਲਾਵਤੀ ਜੋ ਦੋਵੇਂ ਕੰਪਿਊਟਰ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।<ref name="INSA">{{Cite journal|year=1994|title=Jayant Vishnu Narlikar|url=https://books.google.com/books?id=2qzaAAAAMAAJ|journal=Biographical Memoirs of Fellows of the Indian National Science Academy|volume=19|pages=123–127|access-date=27 July 2015}}</ref><ref name="CurrentScience">{{Cite journal|last=Dadhich|first=Naresh|date=10 July 2014|title=Jayant Vishnu Narlikar|url=http://www.currentscience.ac.in/Volumes/107/01/0113.pdf|journal=Current Science|volume=107|issue=1|pages=113–120|arxiv=1407.4367|bibcode=2014arXiv1407.4367D|access-date=27 July 2015}}</ref> ਉਹ ਕੈਂਬਰਿਜ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਅਕਾਦਮਿਕ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਨਾਰਲੀਕਰ ਦਾ ਚਾਚਾ ਵੀ ਸੀ। ਇਹਨਾਂ ਪਤਨੀ, ਮੰਗਲਾ, ਦੀ ਮੌਤ 17 ਜੁਲਾਈ 2023 ਨੂੰ ਹੋਈ।<ref>{{Cite web |date=17 July 2023 |title=Eminent mathematician Dr Mangala Narlikar dies at 80 |url=https://indianexpress.com/article/cities/pune/eminent-mathematician-dr-mangala-narlikar-dies-at-80-8843281/ |access-date=20 May 2025 |website=The Indian Express}}</ref> ਨਾਰਲੀਕਰ ਦੀ ਮੌਤ 20 ਮਈ 2025 ਨੂੰ 87 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੋਈ।<ref>{{Cite web |date=20 May 2025 |title=Renowned astrophysicist and Padma Vibhushan Dr Jayant Narlikar passes away |url=https://www.business-standard.com/india-news/renowned-astrophysicist-and-padma-vibhushan-dr-jayant-narlikar-passes-away-125052000301_1.html |access-date=20 May 2025 |website=Business Standard}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.lokmattimes.com/pune/jayant-narlikar-passes-away-renowned-astronomer-and-scientist-dies-at-87-in-pune-a517/|title=Jayant Narlikar Passes Away: Renowned Astronomer and Scientist Dies at 87 in Pune|last=|first=|date=20 May 2025|work=lokmattimes|access-date=20 May 2025|language=en}}</ref> == ਸਨਮਾਨ == ਨਾਰਲੀਕਰ ਨੂੰ ਕਈ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਅਤੇ ਆਨਰੇਰੀ ਡਾਕਟਰੇਟ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ। ਭਾਰਤ ਦਾ ਦੂਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਨਾਗਰਿਕ ਸਨਮਾਨ, [[ਪਦਮ ਵਿਭੂਸ਼ਨ|ਪਦਮ ਵਿਭੂਸ਼ਣ]], ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖੋਜ ਕਾਰਜ ਲਈ 2004 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। <ref name="Padma Awards">{{Cite web |year=2015 |title=Padma Awards |url=http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |archive-date=15 October 2015 |access-date=21 July 2015 |publisher=[[Ministry of Home Affairs, Government of India]]}}</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, 1965 ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ [[ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ]] ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Padma Awards" /> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 1981 ਵਿੱਚ ਐਫਆਈਈ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ, ਇਚਲਕਰੰਜੀ ਦੁਆਰਾ 'ਰਾਸ਼ਟਰ ਭੂਸ਼ਣ' ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite journal|date=20 May 1983|title=Rashtra Bhushan|url=https://www.ias.ac.in/jarch/currsci/52/00000502.pdf|journal=Current Science|volume=52|page=449}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਲ 2010 ਲਈ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਭੂਸ਼ਣ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ।<ref name="toi">{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/pune/narlikar-honoured-with-maharashtra-bhushan/articleshow/7650543.cms|title=Narlikar honoured with Maharashtra Bhushan|date=7 March 2011|work=The Times of India|access-date=17 March 2021|language=en}}</ref> ਉਹ ਭਟਨਾਗਰ ਪੁਰਸਕਾਰ, ਐਮਪੀ ਬਿਰਲਾ ਪੁਰਸਕਾਰ, ਅਤੇ ਸੋਸਾਇਟੀ ਐਸਟ੍ਰੋਨੋਮਿਕ ਡੀ ਫਰਾਂਸ (ਫ੍ਰੈਂਚ ਐਸਟ੍ਰੋਨੋਮੀਕਲ ਸੋਸਾਇਟੀ) ਦੇ ਪ੍ਰਿਕਸ ਜੂਲਸ ਜੈਨਸਨ ਦੇ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ ਸਨ। ਉਹ ਲੰਡਨ ਦੀ ਰਾਇਲ ਐਸਟ੍ਰੋਨੋਮੀਕਲ ਸੋਸਾਇਟੀ ਦੇ ਐਸੋਸੀਏਟ, ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਸਾਇੰਸ ਅਕੈਡਮੀਆਂ ਅਤੇ ਥਰਡ ਵਰਲਡ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ਼ ਸਾਇੰਸਜ਼ ਦੇ ਫੈਲੋ ਸਨ। ਆਪਣੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਖੋਜ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਨਾਰਲੀਕਰ ਆਪਣੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ, ਲੇਖਾਂ ਅਤੇ ਰੇਡੀਓ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਸੰਚਾਰਕ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਇਹਨਾਂ ਯਤਨਾਂ ਲਈ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ 1996 ਵਿੱਚ [[ਯੂਨੈਸਕੋ]] ਦੁਆਰਾ ਕਲਿੰਗਾ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=Kalinga Prize laureate |url=https://www.unesco.org/new/en/natural-sciences/science-technology/sti-policy/global-focus/science-popularization/prizes/kalinga-prize/kalinga-winners/kalinga-1996-l1/ |access-date=27 July 2015 |publisher=UNESCO}}</ref> ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ 1980 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ [[ਕਾਰਲ ਐਡਵਰਡ ਸੇਗਨ|ਕਾਰਲ ਸਾਗਨ]] ਦੇ ਟੀਵੀ ਸ਼ੋਅ ''ਕੌਸਮੌਸ: ਏ ਪਰਸਨਲ ਵੋਏਜ'' ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 1989 ਵਿੱਚ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰੀ ਹਿੰਦੀ ਡਾਇਰੈਕਟੋਰੇਟ ਦੁਆਰਾ ਆਤਮਰਾਮ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ।<ref>{{Cite web |title=List of Awardees |url=http://khsindia.org/india/en/awards/award-categories/atmaram-award.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160730003423/http://khsindia.org/india/en/awards/award-categories/atmaram-award.html |archive-date=30 July 2016 |access-date=26 January 2019 |website=Khsindia}}</ref> ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ 1990 ਵਿੱਚ ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਸਾਇੰਸ ਅਕੈਡਮੀ ਦਾ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ।<ref>{{Cite web |date=19 July 1938 |title=Jayant Vishnu Narlikar |url=http://meghnad.iucaa.ernet.in/~jvn/jvn-bio.html |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303204254/http://meghnad.iucaa.ernet.in/~jvn/jvn-bio.html |archive-date=3 March 2016 |access-date=29 October 2016 |website=Meghnad.iucaa.ernet.in}}</ref> ਉਹਨਾਂ ਨੇ 2009 ਵਿੱਚ ਇਨਫੋਸਿਸ ਪੁਰਸਕਾਰ ਲਈ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਜਿਊਰੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ।<ref>{{Cite web |title=Infosys Prize 2009 |url=https://www.infosys-science-foundation.com/downloads/ISF-Booklet-2009.pdf |access-date=19 April 2021 |website=Infosys Science Foundation}}</ref> 2014 ਵਿੱਚ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਰਾਠੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਆਤਮਕਥਾ, ''ਚਾਰ ਨਗਰਾਂਤਲੇ ਮੇਜ਼ ਵਿਸ਼ਵ'' ਲਈ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/pune/Sahitya-Akademi-award-for-Narlikar/articleshow/45581467.cms|title=Sahitya Akademi award for Narlikar|date=20 December 2014|work=The Times of India|access-date=27 July 2015}}</ref><ref>{{Cite web |title=Akademi Awards (1955–2015) |url=http://sahitya-akademi.gov.in/sahitya-akademi/awards/akademi%20samman_suchi.jsp |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304084937/http://sahitya-akademi.gov.in/sahitya-akademi/awards/akademi%20samman_suchi.jsp |archive-date=4 March 2016 |access-date=2 September 2016 |publisher=[[Sahitya Akademi]]}}</ref> ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਜਨਵਰੀ 2021 ਵਿੱਚ [[ਨਾਸ਼ਿਕ|ਨਾਸਿਕ]] ਵਿਖੇ ਹੋਏ 94ਵੇਂ ਅਖਿਲ ਭਾਰਤੀ ਮਰਾਠੀ ਸਾਹਿਤ ਸੰਮੇਲਨ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/nashik/dr-jayant-narlikar-named-president-for-akhil-bharitya-sahitya-sammelan-at-nashik/articleshow/80435661.cms|title=Dr Jayant Narlikar named president for Akhil Bharitya Sahitya Sammelan at Nashik|last=Botekar|first=Abhilash|date=24 January 2021|work=The Times of India|access-date=25 January 2021|language=en}}</ref> 1960 ਵਿੱਚ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਲਈ ਟਾਈਸਨ ਮੈਡਲ ਜਿੱਤਿਆ। ਕੈਂਬਰਿਜ ਵਿਖੇ ਆਪਣੀ ਡਾਕਟਰੇਟ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੌਰਾਨ, ਉਸਨੇ 1962 ਵਿੱਚ ਸਮਿਥ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤਿਆ। == ਕਿਤਾਬਾਂ == ਵਿਗਿਆਨਕ ਪੇਪਰਾਂ ਅਤੇ ਕਿਤਾਬਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਿਗਿਆਨ ਸਾਹਿਤ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਨਾਰਲੀਕਰ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ, [[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]] ਅਤੇ [[ਮਰਾਠੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਮਰਾਠੀ]] ਵਿੱਚ ਵਿਗਿਆਨ ਗਲਪ, ਨਾਵਲ ਅਤੇ ਛੋਟੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਲਿਖੀਆਂ। ਉਹ NCERT ([[ਕੌਮੀ ਵਿੱਦਿਅਕ ਘੋਖ ਅਤੇ ਸਿਖਲਾਈ ਕੌਂਸਲ|ਨੈਸ਼ਨਲ ਕੌਂਸਲ ਆਫ਼ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨਲ ਰਿਸਰਚ ਐਂਡ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ]], ਇੰਡੀਆ) ਦੀਆਂ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਗਣਿਤ ਪਾਠ ਪੁਸਤਕਾਂ ਲਈ ਸਲਾਹਕਾਰ ਵੀ ਸੀ। === ਗ਼ੈਰ-ਗਲਪ === ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ: * ਕੌਸਮੌਲੋਜੀ ਵਿੱਚ ਤੱਥ ਅਤੇ ਅੰਦਾਜ਼ੇ, ਜੀ. ਬਰਬ੍ਰਿਜ ਦੇ ਨਾਲ, ਕੈਂਬਰਿਜ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪ੍ਰੈਸ 2008, * ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦਾ ਮੁੱਦੇ, 2006 * ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਗਿਆਨ ਵੱਲ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ: ਇੱਕ ਸਥਿਰ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਤੋਂ ਬਿਗ ਬੈਂਗ ਵੱਲ ਹਕੀਕਤ ਵੱਲ, 2005 * ਫਰੈੱਡ ਹੋਇਲ ਦਾ ਯੂਨੀਵਰਸ, 2003 * ਵਿਗਿਆਨਕ ਕਿਨਾਰਾ: ਵੈਦਿਕ ਤੋਂ ਆਧੁਨਿਕ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਭਾਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨੀ, 2003 * ਐਨ ਇੰਟਰੋਡਕਸ਼ਨ ਟੂ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਗਿਆਨ, 2002 * ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਗਿਆਨ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ, ਜੀ. ਬਰਬ੍ਰਿਜ ਅਤੇ ਫਰੈੱਡ ਹੋਏਲ ਦੇ ਨਾਲ, ਕੈਂਬਰਿਜ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪ੍ਰੈਸ 2000, , * ਕਵਾਸਰ ਅਤੇ ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ ਗਲੈਕਟਿਕ ਨਿਊਕਲੀ: ਇੱਕ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ, 1999 * ਕਾਲੇ ਬੱਦਲਾਂ ਤੋਂ ਕਾਲੇ ਛੇਕਾਂ ਤੱਕ, 1996 * ਕਾਲੇ ਬੱਦਲਾਂ ਤੋਂ ਕਾਲੇ ਛੇਕ ਤੱਕ (ਤੀਜਾ ਸੰਸਕਰਣ), 2012, <ref>{{Cite journal|last=Jayant V Narlikar|title=From Black Clouds to Black Holes|url=http://www.worldscibooks.com/physics/8148.html|journal=World Scientific Series in Astronomy and Astrophysics|edition=3rd|volume=13|archive-url=https://web.archive.org/web/20120519203844/http://www.worldscibooks.com/physics/8148.html|archive-date=19 May 2012|access-date=30 October 2016}}</ref> * ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੇ ਸੱਤ ਅਜੂਬੇ, 1995 * ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ: ਕੁਦਰਤੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਤੋਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ, 1992 * ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਗੱਲਾਂ, 1989 * ਦ ਪ੍ਰਾਈਮਵਲ ਯੂਨੀਵਰਸ, 1988 * ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿੱਚ ਹਿੰਸਕ ਵਰਤਾਰਾ, 1982 * ਗੁਰੂਤਾ ਦਾ ਹਲਕਾ ਪੱਖ, 1982 * ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ-ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਫਰੰਟੀਅਰ (ਸਹਿ-ਲੇਖਕ ਸਰ ਫਰੈੱਡ ਹੋਏਲ), 1981 * ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੀ ਬਣਤਰ, 1977 * ਪਦਾਰਥ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਅਤੇ ਅਨੋਮੋਲਸ ਰੈੱਡਸ਼ਿਫਟ, 2002 * ਫੈਲਦੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ ਦਾ ਸੋਖਕ ਸਿਧਾਂਤ, 2002 ਮਰਾਠੀ ਵਿੱਚ: * ਅਕਾਸ਼ੀ ਜਡਲੇ ਰਿਸ਼ਤੇ * ਨਭਾਤ ਹਸਰੇ ਤਾਰੇ === ਗਲਪ === ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ: * ''ਵਾਮਨ ਦੀ ਵਾਪਸੀ'', 1989 * ''ਦ ਐਡਵੈਂਚਰ''{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=May 2025}} * ''ਧੂਮਕੇਤੂ''{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=May 2025}} ਮਰਾਠੀ ਵਿੱਚ: * ਵਾਮਨ ਪਰਤ ਨਾ ਆਲਾ * ਯਕਸ਼ਾਂਚੀ ਦੇਣਗੀ * ਅਭਿਆਰਣ * ਵ੍ਹਾਇਰਸ * ਪ੍ਰੇਸ਼ਿਤ * ਅੰਤਰਾਲਾਤੀਲ ਭਸਮਾਸੂਰ * ਟਾਈਮ ਮਸ਼ੀਨਚੀ ਕਿਮਯਾ * ਉਜਵਿਆ ਸੋਂਡੇਚਾ ਗਣਪਤੀ * ਯਾਲਾ ਜੀਵਨ ੲੈਸੇ ਨਾਵ ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ: * ਪਾਰ ਨਜ਼ਰ ਦੇ == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [https://www.iucaa.in/~jvn/ ਜਯੰਤ ਨਾਰਲੀਕਰ ਦਾ ਹੋਮ ਪੇਜ] * {{IMDb name|2495082}} * [https://web.archive.org/web/20051202023836/http://www.indien-netzwerk.de/navigation/bildungwissenschaft/artikel/eng/astro-sars-eng.htm ਜਯੰਤ ਨਾਰਲੀਕਰ ਨਾਲ ਬਾਹਰੀ ਪੁਲਾੜ ਤੋਂ ਵਾਇਰਸ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਇੰਟਰਵਿਊ (2003)] * [https://hispalois.blogspot.com/2006/04/creer-en-el-big-bang-es-un-acto-de-fe.html ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਬਾਰੇ ਜਯੰਤ ਨਾਰਲੀਕਰ ਨਾਲ ਇੱਕ ਇੰਟਰਵਿਊ (2004, ਸਪੈਨਿਸ਼ ਵਿੱਚ)] * [http://perso.orange.fr/lempel/jv_narlikar_uk.htm ਜਯੰਤ ਵੀ. ਨਾਰਲੀਕਰ ਦੀ ਸੰਖੇਪ ਜੀਵਨੀ] * [http://perso.orange.fr/lempel/publications_de_narlikar_01_uk.htm ਜੇ.ਵੀ. ਨਾਰਲੀਕਰ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ&nbsp;– ਭਾਗ 1] * [http://perso.orange.fr/lempel/publications_de_narlikar_02_uk.htm ਜੇ.ਵੀ. ਨਾਰਲੀਕਰ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ&nbsp;– ਭਾਗ 2] * [http://perso.orange.fr/lempel/Narlikar-CDF.pdf ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਗਿਆਨ, ਤੱਥ ਅਤੇ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ (ਫਰਾਂਸੀਸੀ)] * [https://www.newscientist.com/blogs/shortsharpscience/2011/12/neutrino-misbehaviour-suggeste.html ਨਾਰਲੀਕਰ ਨੇ 1962 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਾਲੋਂ ਤੇਜ਼ ਗਤੀ ਨਾਲ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਨਿਊਟ੍ਰੀਨੋ ਦੀ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਕੀਤੀ ਸੀ] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਰਾਠੀ ਵਿਚ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜੇਤੂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਪੁਰਸ਼ ਨਾਵਲਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਰਾਠੀ ਲੇਖਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2025]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1938]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਦਮ ਵਿਭੂਸ਼ਨ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਸ਼ਖ਼ਸ਼ੀਅਤਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਤਾਰਾ ਵਿਗਿਆਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਣ-ਸਮੀਖਿਆ ਅਨੁਵਾਦਾਂ ਵਾਲੇ ਸਫ਼ੇ]] 4lkjhpqrp8l6unqxwfug8cdpmsl55ba 0 202614 842409 833842 2026-07-10T20:57:32Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842409 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:MilankovitchCyclesOrbitandCores.png|thumb|VSOP ਮਾਡਲ ਰਾਹੀਂ ਪਿਛਲੇ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਮਿਲਾਨਕੋਵਿਚ ਚੱਕਰ {{Blist|Graphic shows variations in five orbital elements: {{legend|#4848FF|border=1px solid #00289E|[[Axial tilt]] or obliquity (ε).}} {{legend|#229122|border=1px solid #00289E|[[Orbital eccentricity|Eccentricity]] (''e'').}} {{legend|#922392|border=1px solid #00289E|[[Longitude of the periapsis|Longitude of perihelion]] (sin(ϖ)).}} {{legend|#FF3232|border=1px solid #00289E|Precession index (''e''&nbsp;sin(ϖ))}}|Precession index and obliquity control [[insolation]] at each latitude: {{legend|#323232|border=1px solid #00289E|Daily-average insolation at top of atmosphere on summer solstice (<math display="inline"> \overline{Q}^{\mathrm{day} } </math>) at 65° N }}|Ocean sediment and Antarctic ice strata [[Proxy (climate)|record]] ancient sea levels and temperatures: {{legend|#AE3E3E|border=1px solid #00289E|[[Foraminifera|Benthic forams]] (57 widespread locations)}} {{legend2|#026602|border=1px solid #00289E|[[Vostok_Station#Ice_core_drilling|Vostok ice core (Antarctica)]]}}|Vertical gray line shows present (2000&nbsp;CE)}}]] '''ਮਿਲਾਨਕੋਵਿਚ ਚੱਕਰ''' ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇਸਦੇ [[ਪੌਣਪਾਣੀ|ਜਲਵਾਯੂ]] ਉੱਤੇ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਰਤਾਰੇ ਦਾ ਨਾਮ ਸਰਬੀਆਈ ਭੂ-ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨੀ ਮਿਲੁਟਿਨ ਮਿਲਾਨਕੋਵਿਕ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। 1920 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਜੇਮਜ਼ ਕਰੌਲ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪਰਿਕਲਪਨਾ ਨਾਲੋਂ ਇੱਕ ਵਧੇਰੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਅਤੇ ਮਾਤਰਾਤਮਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਵਿਸਮਾਦੀ, [[ਧਰੂਵੀ ਝੁਕਾਅ|ਧੁਰੀ ਝੁਕਾਅ]], ਅਤੇ ਪ੍ਰੀਸੈਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਧਰਤੀ ਦੀ ਸਤ੍ਹਾ 'ਤੇ ਸੂਰਜੀ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ ਦੇ ਅੰਤਰ-ਸਾਲਾਨਾ ਅਤੇ ਅਕਸ਼ਾਂਸ਼ ਵੰਡ ਵਿੱਚ ਚੱਕਰੀ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਕਿ ਇਸ ਔਰਬਿਟਲ ਫੋਰਸਿੰਗ ਨੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਜਲਵਾਯੂ ਪੈਟਰਨਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ। <ref>{{Cite web |last=Buis |first=Alan |date=27 February 2020 |title=Why Milankovitch (Orbital) Cycles Can't Explain Earth's Current Warming |url=https://climate.nasa.gov/ask-nasa-climate/2949/why-milankovitch-orbital-cycles-cant-explain-earths-current-warming/ |access-date=29 July 2022 |publisher=NASA}}</ref> <ref>{{Cite journal|last=Edwards|first=Kevin J.|date=2022|title='The most remarkable man': James Croll, Quaternary scientist|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/jqs.3420|journal=Journal of Quaternary Science|language=en|volume=37|issue=3|pages=400–419|bibcode=2022JQS....37..400E|doi=10.1002/jqs.3420|issn=0267-8179|hdl-access=free}}</ref> == ਧਰਤੀ ਦੀਆਂ ਹਰਕਤਾਂ == ਧਰਤੀ ਦਾ ਆਪਣੇ [[ਧਰੂਵੀ ਝੁਕਾਅ|ਧੁਰੇ]] ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਣਾ, ਅਤੇ [[ਸੂਰਜ]] ਦੁਆਲੇ ਚੱਕਰ ਲਗਾਉਣਾ, [[ਸੂਰਜ ਮੰਡਲ|ਸੂਰਜੀ ਮੰਡਲ]] ਦੇ ਹੋਰ ਪਿੰਡਾਂ ਨਾਲ ਗੁਰੂਤਾਕਰਸ਼ਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਵਿਕਸਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਹਨ, ਪਰ ਕੁਝ ਚੱਕਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਨ। ਧਰਤੀ ਦਾ ਔਰਬਿਟ ਲਗਭਗ ਗੋਲਾਕਾਰ ਅਤੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਅੰਡਾਕਾਰ (ਇਸਦੀ ਵਿਸਮਾਦੀਤਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੁੰਦੀ ਹੈ) ਵਿਚਕਾਰ ਬਦਲਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਔਰਬਿਟ ਜ਼ਿਆਦਾ ਲੰਮਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਾਲ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮਿਆਂ 'ਤੇ ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਵਿਚਕਾਰ ਦੂਰੀ ਅਤੇ ਸੂਰਜੀ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਭਿੰਨਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਧਰਤੀ ਦਾ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲਾ ਝੁਕਾਅ (ਇਸਦੀ [[ਧਰੂਵੀ ਝੁਕਾਅ|ਤਿਰਛੀਤਾ]] ) ਥੋੜ੍ਹਾ ਬਦਲਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਝੁਕਾਅ ਰੁੱਤਾਂ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਅਤਿਅੰਤ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਧੁਰੇ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਏ ਗਏ ਸਥਿਰ ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਬਦਲਦੀ ਹੈ ( ਧੁਰੀ ਪੂਰਵ-ਅਨੁਮਾਨ ), ਜਦੋਂ ਕਿ ਧਰਤੀ ਦਾ ਸੂਰਜ ਦੁਆਲੇ ਅੰਡਾਕਾਰ ਔਰਬਿਟ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ ( apsidel precession )। ਵਿਸਮਾਦੀਤਾ ਨਾਲ ਪੂਰਵ-ਅਨੁਮਾਨ ਦਾ ਸੰਯੁਕਤ ਪ੍ਰਭਾਵ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸੂਰਜ ਦੀ ਨੇੜਤਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ [[ਰੁੱਤ|ਖਗੋਲੀ ਮੌਸਮਾਂ]] ਦੌਰਾਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮਿਲਾਨਕੋਵਿਚ ਨੇ ਧਰਤੀ ਦੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਰਕਤਾਂ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਧਰਤੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਵਾਲੇ ਸੂਰਜੀ ਕਿਰਨਾਂ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਅਤੇ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਬਦਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸਨੂੰ ''ਸੋਲਰ ਫੋਰਸਿੰਗ'' ( ਰੇਡੀਏਟਿਵ ਫੋਰਸਿੰਗ ਦੀ ਇੱਕ ਉਦਾਹਰਣ) ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਿਲਾਨਕੋਵਿਚ ਨੇ 65° ਉੱਤਰ 'ਤੇ ਉਸ ਅਕਸ਼ਾਂਸ਼ 'ਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਆਈਆਂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ। ਭੂਮੀ ਪੁੰਜ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਨਾਲੋਂ ਸਤ੍ਹਾ ਦੇ ਤਾਪਮਾਨ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਬਦਲਦੇ ਹਨ, ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਿਉਂਕਿ ਖੋਖਲੇ ਅਤੇ ਡੂੰਘੇ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸੰਵੇਦਕ ਮਿਸ਼ਰਣ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਸਤ੍ਹਾ ਨੂੰ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਠੰਡਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗਲੋਬਲ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਥਰਮਲ ਜੜਤਾ ਧਰਤੀ ਦੇ ਔਸਤ ਸਤ੍ਹਾ ਦੇ ਤਾਪਮਾਨ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਹੋਰ ਫੋਰਸਿੰਗ ਕਾਰਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। <ref name="Scott06">{{Cite web |last=Michon Scott |date=24 April 2006 |title=Earth's Big Heat Bucket |url=https://earthobservatory.nasa.gov/features/HeatBucket/heatbucket.php |publisher=NASA Earth Observatory}}</ref> === ਔਰਬਿਟਲ ਐਕਸਕੈਂਟ੍ਰਿਸਿਟੀ === <div class="thumb tmulti tright"><div class="thumbinner multiimageinner" style="width:392px;max-width:392px"><div class="trow"><div class="tsingle" style="width:209px;max-width:209px"><div class="thumbimage" style="height:182px;overflow:hidden">[[File:Eccentricity_zero.svg|alt=|207x207px]]</div><div class="thumbcaption"> ਗੋਲਾਕਾਰ ਔਰਬਿਟ, ਕੋਈ ਵਿਕੇਦਰੀਕਰਣ ਨਹੀਂ</div></div><div class="tsingle" style="width:179px;max-width:179px"><div class="thumbimage" style="height:182px;overflow:hidden">[[File:Eccentricity_half.svg|alt=|183x183px]]</div><div class="thumbcaption">0.5 ਵਿਕੇਂਦਰਤਾ ਵਾਲੀ ਔਰਬਿਟ ਦੀ ਉਦਾਹਰਣ। ਧਰਤੀ ਦਾ ਔਰਬਿਟ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਵਿਕੇਂਦਰੀਕਰਣ ਹੈ।</div></div></div></div></div>ਧਰਤੀ ਦਾ ਪੰਧ ਇੱਕ ਅੰਡਾਕਾਰ ਦੇ ਲਗਭਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਿਸਮਾਦੀ ਇਸ ਅੰਡਾਕਾਰ ਦੇ ਗੋਲਾਕਾਰ ਤੋਂ ਜਾਣ ਨੂੰ ਮਾਪਦੀ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਦੇ ਪੰਧ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਲਗਭਗ ਗੋਲਾਕਾਰ (ਸਿਧਾਂਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰੀਕਰਣ ਜ਼ੀਰੋ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦੀ ਹੈ) ਅਤੇ ਹਲਕੇ ਅੰਡਾਕਾਰ (ਪਿਛਲੇ 250 ਮਿਲੀਅਨ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿਕੇਂਦਰੀਕਰਣ 0.0679 ਸੀ) ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਬਦਲਦੀ ਹੈ। <ref name="Laskar2010">{{Cite journal|year=2011|title=La2010: A New Orbital Solution for the Long-term Motion of the Earth|url=http://www.aanda.org/articles/aa/pdf/2011/08/aa16836-11.pdf|deadurl=Laskar J, Fienga A, Gastineau M, Manche H|journal=Astronomy & Astrophysics|volume=532|issue=A889|pages=A89|arxiv=1103.1084|bibcode=2011A&A...532A..89L|doi=10.1051/0004-6361/201116836}} See specifically [http://vo.imcce.fr/insola/earth/online/earth/La2010/La2010d_ecc3.dat the downloadable data file]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਾਰਚ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref> ਇਸਦਾ ਜਿਓਮੈਟ੍ਰਿਕ ਜਾਂ ਲਘੂਗਣਕ ਮੱਧਮਾਨ 0.0019 ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਭਾਗ 405,000 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਮਿਆਦ (±0.012 ਦੀ ਵਿਸਮਾਦੀ ਭਿੰਨਤਾ) ਦੇ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ 95,000-ਸਾਲ ਅਤੇ 124,000-ਸਾਲ ਚੱਕਰ <ref name="auto" /> (400,000 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਬੀਟ ਅਵਧੀ ਦੇ ਨਾਲ) ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਢਿੱਲੇ ਢੰਗ ਨਾਲ 100,000-ਸਾਲ ਚੱਕਰ (−0.03 ਤੋਂ +0.02 ਦੀ ਭਿੰਨਤਾ) ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਮੌਜੂਦਾ ਵਿਸਮਾਦੀ 0.0167 <ref name="auto" /> ਹੈ ਅਤੇ ਘਟਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਵਿਸਮਾਦੀਤਾ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਬ੍ਰਹਿਸਪਤ (ਗ੍ਰਹਿ)|ਜੁਪੀਟਰ]] ਅਤੇ [[ਸ਼ਨੀ (ਗ੍ਰਹਿ)|ਸ਼ਨੀ]] ਦੇ ਗੁਰੂਤਾ ਖਿੱਚ ਦੇ ਕਾਰਨ ਬਦਲਦੀ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਔਰਬਿਟਲ ਅੰਡਾਕਾਰ ਦਾ ਅਰਧ-ਮੁੱਖ ਧੁਰਾ ਬਦਲਿਆ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ; ਪਰਟਰਬੇਸ਼ਨ ਥਿਊਰੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਜੋ ਔਰਬਿਟ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਗਣਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਰਧ-ਮੁੱਖ ਧੁਰਾ ਅਟੱਲ ਹੈ। ਔਰਬਿਟਲ ਪੀਰੀਅਡ (ਇੱਕ ਸਾਈਡਰੀਅਲ ਸਾਲ ਦੀ ਲੰਬਾਈ) ਵੀ ਅਟੱਲ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ [[ਗ੍ਰਹਿ ਮੋਸ਼ਨ ਦੇ ਕੈਪਲਰ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨ|ਕੇਪਲਰ ਦੇ ਤੀਜੇ ਨਿਯਮ]] ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਅਰਧ-ਮੁੱਖ ਧੁਰੇ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। <ref>{{Cite journal|last=Kerr|first=Richard A.|date=14 July 1978|title=Climate Control: How Large a Role for Orbital Variations?|url=https://www.jstor.org/stable/1746691|journal=Science|volume=201|issue=4351|pages=144–146|bibcode=1978Sci...201..144K|doi=10.1126/science.201.4351.144|jstor=1746691|pmid=17801827|url-access=subscription|access-date=29 July 2022}}</ref> ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਬੁੱਧ, ਸ਼ੁੱਕਰ, ਧਰਤੀ, ਮੰਗਲ ਅਤੇ ਜੁਪੀਟਰ ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਦੇ ਪੈਰੀਹੇਲੀਆ ਅਤੇ ਨੋਡਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। <ref name="Laskar2010"/> ==== ਤਾਪਮਾਨ 'ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ==== ਅਰਧ-ਮੁੱਖ ਧੁਰਾ ਇੱਕ ਸਥਿਰ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਜਦੋਂ ਧਰਤੀ ਦਾ ਪੰਧ ਹੋਰ ਵਿਲੱਖਣ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਰਧ-ਛੋਟਾ ਧੁਰਾ ਛੋਟਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੌਸਮੀ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਦੀ ਤੀਬਰਤਾ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚਣ 'ਤੇ ਸੂਰਜੀ ਕਿਰਨਾਂ ( ਪੇਰੀਹੇਲੀਅਨ ) ਵਿੱਚ ਸਾਪੇਖਿਕ ਵਾਧਾ, ਸਭ ਤੋਂ ਦੂਰੀ ( ਐਫੇਲੀਅਨ ) 'ਤੇ ਕਿਰਨਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ, ਵਿਸਮਾਦੀਕਤਾ ਦੇ ਚਾਰ ਗੁਣਾ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਵੱਡਾ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਦੀ ਮੌਜੂਦਾ ਔਰਬਿਟਲ ਵਿਸਮਾਦੀਕਤਾ ਲਈ, ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਸੂਰਜੀ ਕਿਰਨਾਂ ਲਗਭਗ 6.8% ਬਦਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਦੂਰੀ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ 3.4% ( {{Convert|5.1|e6km|e6mi au|abbr=unit|disp=or}} ਬਦਲਦੀ ਹੈ। ). ਨਜਦੀਕਤਾ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ 3 ਜਨਵਰੀ ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਦੁਰਾਡਾ 4 ਜੁਲਾਈ ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਔਰਬਿਟ ਆਪਣੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿਲੱਖਣ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਪੈਰੀਹੇਲੀਅਨ 'ਤੇ ਸੂਰਜੀ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਐਪੇਲੀਅਨ ਨਾਲੋਂ ਲਗਭਗ 23% ਵੱਧ ਹੋਵੇਗੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਧਰਤੀ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਇੰਨੀ ਛੋਟੀ ਹੈ (ਘੱਟੋ ਘੱਟ ਇਸ ਸਮੇਂ) ਕਿ ਸੂਰਜੀ ਕਿਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਭਿੰਨਤਾ ਮੌਸਮੀ ਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਾਮੂਲੀ ਕਾਰਕ ਹੈ, ਧੁਰੀ ਝੁਕਾਅ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਗੋਲਿਸਫਾਇਰ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭੂਮੀ ਸਮੂਹਾਂ ਨੂੰ ਗਰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਸਾਪੇਖਿਕ ਆਸਾਨੀ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵੀ। <ref>{{Cite journal|last=Kerr|first=Richard A.|date=14 July 1978|title=Climate Control: How Large a Role for Orbital Variations?|url=https://www.jstor.org/stable/1746691|journal=Science|volume=201|issue=4351|pages=144–146|bibcode=1978Sci...201..144K|doi=10.1126/science.201.4351.144|jstor=1746691|pmid=17801827|url-access=subscription|access-date=29 July 2022}}</ref> ==== ਰੁੱਤਾਂ ਦੀ ਲੰਬਾਈ 'ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ==== {| class="wikitable" style="margin: 0 0 1em 1em" |+ਸੀਜ਼ਨ ਦੀ ਮਿਆਦ <ref>{{Cite journal|last=Kerr|first=Richard A.|date=14 July 1978|title=Climate Control: How Large a Role for Orbital Variations?|url=https://www.jstor.org/stable/1746691|journal=Science|volume=201|issue=4351|pages=144–146|bibcode=1978Sci...201..144K|doi=10.1126/science.201.4351.144|jstor=1746691|pmid=17801827|url-access=subscription|access-date=29 July 2022}}</ref> ! ਸਾਲ ! ਉੱਤਰੀ<br /><br /><br /><br /> ਅਰਧ-ਗੋਲਾ ! ਦੱਖਣੀ<br /><br /><br /><br /> ਅਰਧ-ਗੋਲਾ ! ਮਿਤੀ ( [[ਸੰਯੋਜਤ ਵਿਆਪਕ ਸਮਾਂ|UTC]] ) ! ਸੀਜ਼ਨ<br /><br /><br /><br /> ਮਿਆਦ |- | 2005 | ਸਰਦੀਆਂ ਦਾ [[ਆਇਨੰਤ|ਸੰਕ੍ਰਮਣ]] | ਗਰਮੀਆਂ ਦਾ ਸੰਕ੍ਰਮਣ | style="text-align:right" | 21 ਦਸੰਬਰ 2005 18:35 | style="text-align:right" | 88.99 ਦਿਨ |- | 2006 | ਬਸੰਤ [[ਸਿਰਾਤ ਅਲ-ਮੁਸਤਕੀਮ|ਸਮਰਾਤ]] | ਪਤਝੜ ਸਮਰਾਤ | style="text-align:right" | 20 ਮਾਰਚ 2006 18:26 | style="text-align:right" | 92.75 ਦਿਨ |- | 2006 | ਗਰਮੀਆਂ ਦਾ ਸੰਕ੍ਰਮਣ | ਸਰਦੀਆਂ ਦਾ ਸੰਕ੍ਰਮਣ | style="text-align:right" | 21 ਜੂਨ 2006 12:26 | align="right" | 93.65 ਦਿਨ |- | 2006 | ਪਤਝੜ ਸਮਰਾਤ | ਬਸੰਤ ਸਮਰਾਤ | style="text-align:right" | 23 ਸਤੰਬਰ 2006 4:03 | style="text-align:right" | 89.85 ਦਿਨ |- | 2006 | ਸਰਦੀਆਂ ਦਾ ਸੰਕ੍ਰਮਣ | ਗਰਮੀਆਂ ਦਾ ਸੰਕ੍ਰਮਣ | style="text-align:right" | 22 ਦਸੰਬਰ 2006 0:22 | style="text-align:right" | 88.99 ਦਿਨ |- | 2007 | ਬਸੰਤ ਸਮਰਾਤ | ਪਤਝੜ ਸਮਰਾਤ | style="text-align:right" | 21 ਮਾਰਚ 2007 0:07 | style="text-align:right" | 92.75 ਦਿਨ |- | 2007 | ਗਰਮੀਆਂ ਦਾ ਸੰਕ੍ਰਮਣ | ਸਰਦੀਆਂ ਦਾ ਸੰਕ੍ਰਮਣ | style="text-align:right" | 21 ਜੂਨ 2007 18:06 | style="text-align:right" | 93.66 ਦਿਨ |- | 2007 | ਪਤਝੜ ਸਮਰਾਤ | ਬਸੰਤ ਸਮਰਾਤ | style="text-align:right" | 23 ਸਤੰਬਰ 2007 9:51 | style="text-align:right" | 89.85 ਦਿਨ |- | 2007 | ਸਰਦੀਆਂ ਦਾ ਸੰਕ੍ਰਮਣ | ਗਰਮੀਆਂ ਦਾ ਸੰਕ੍ਰਮਣ | style="text-align:right" | 22 ਦਸੰਬਰ 2007 06:08 | |} ਰੁੱਤਾਂ ਧਰਤੀ ਦੇ ਪੰਧ ਦੇ ਚਾਰਹਿਸੇ ਹਨ, ਜੋ ਦੋ ਸੰਕ੍ਰਮਣਾਂ ਅਤੇ ਦੋ ਸਮਭੂਮੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। [[ਗ੍ਰਹਿ ਮੋਸ਼ਨ ਦੇ ਕੈਪਲਰ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨ|ਕੇਪਲਰ ਦਾ ਦੂਜਾ ਨਿਯਮ]] ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਧ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਰੀਰ ਬਰਾਬਰ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਬਰਾਬਰ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਟਰੇਸ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸਦਾ ਪੰਧ ਵੇਗ ਪੈਰੀਹੇਲੀਅਨ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਤੇ ਅਪੇਲੀਅਨ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਪੈਰੀਹੇਲੀਅਨ ਦੇ ਨੇੜੇ ਘੱਟ ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਅਪੇਲੀਅਨ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਮਾਂ ਬਿਤਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਰੁੱਤਾਂ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। <ref name="NASABBuis2021">{{Cite web |last=Buis |first=Alan |last2=[[Jet Propulsion Laboratory]] |date=27 February 2020 |title=Milankovitch (Orbital) Cycles and Their Role in Earth's Climate |url=https://climate.nasa.gov/news/2948/milankovitch-orbital-cycles-and-their-role-in-earths-climate/ |access-date=10 May 2021 |website=climate.nasa.gov |publisher=[[NASA]] |quote=Over the last million years, it has varied between 22.1 and 24.5 degrees.&nbsp;... The greater Earth's axial tilt angle, the more extreme our seasons are&nbsp;.... Larger tilt angles favor periods of deglaciation (the melting and retreat of glaciers and ice sheets). These effects aren't uniform globally – higher latitudes receive a larger change in total solar radiation than areas closer to the equator.&nbsp;... Earth's axis is currently tilted 23.4 degrees,&nbsp;... As ice cover increases, it reflects more of the Sun's energy back into space, promoting even further cooling.}} Note: See [[ਧਰੂਵੀ ਝੁਕਾਅ|Axial tilt]]. Zero obliquity results in minimum (zero) continuous insolation at the poles and maximum continuous insolation at the equator. Any increase of obliquity (to 90 degrees) causes seasonal increase of insolation at the poles and causes decrease of insolation at the equator on any day of the year except an [[ਸਮਰਾਤ|equinox]].</ref> ਪੈਰੀਹੇਲੀਅਨ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ 3 ਜਨਵਰੀ ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਧਰਤੀ ਦਾ ਵੱਡਾ ਵੇਗ ਉੱਤਰੀ ਗੋਲਾਕਾਰ ਵਿੱਚ ਸਰਦੀਆਂ ਅਤੇ ਪਤਝੜ ਨੂੰ ਛੋਟਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਗੋਲਾਕਾਰ ਵਿੱਚ ਗਰਮੀਆਂ ਅਤੇ ਬਸੰਤ ਨੂੰ ਛੋਟਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉੱਤਰੀ ਗੋਲਾਕਾਰ ਵਿੱਚ ਗਰਮੀਆਂ ਸਰਦੀਆਂ ਨਾਲੋਂ 4.66 ਦਿਨ ਲੰਬੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਬਸੰਤ ਪਤਝੜ ਨਾਲੋਂ 2.9 ਦਿਨ ਲੰਬੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। <ref name="NASABBuis2021" /> ਦੱਖਣੀ ਗੋਲਾਕਾਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਉਲਟ ਹੈ, ਸਰਦੀਆਂ ਗਰਮੀਆਂ ਨਾਲੋਂ 4.66 ਦਿਨ ਲੰਬੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਪਤਝੜ ਬਸੰਤ ਨਾਲੋਂ 2.9 ਦਿਨ ਲੰਬੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਵੱਡੀ ਪੰਧ ਧਰਤੀ ਦੇ ਪੰਧ ਵੇਗ ਵਿੱਚ ਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ, ਧਰਤੀ ਦਾ ਪੰਧ ਘੱਟ ਪੰਧ (ਲਗਭਗ ਗੋਲਾਕਾਰ) ਹੁੰਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਨੇੜਲੇ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਰੁੱਤਾਂ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਹੋਰ ਵੀ ਸਮਾਨ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। <ref name="NASABBuis2021" /> === ਧੁਰੀ ਝੁਕਾਅ (ਡੋਲਣਤਾ) === [[ਤਸਵੀਰ:Earth_obliquity_range.svg|thumb|ਧਰਤੀ ਦੇ ਤਿਰਛੇਪਣ ਦੀ 22.1–24.5° ਰੇਂਜ।]] ਧਰਤੀ ਦੇ ਧੁਰੀ ਝੁਕਾਅ ਦਾ ਕੋਣ, ਔਰਬਿਟਲ ਪਲੇਨ ( [[ਸੂਰਜੀ ਪੰਧ|ਗ੍ਰਹਿਣ]] ਦੀ ਤਿਰਛੀਤਾ) ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ, ਲਗਭਗ 41,000 ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ, 22.1° ਅਤੇ 24.5° ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਬਦਲਦਾ ਹੈ। ਮੌਜੂਦਾ ਝੁਕਾਅ 23.446° ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਇਸਦੇ ਅਤਿਅੰਤ ਮੁੱਲਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਲਗਭਗ ਅੱਧਾ ਹੈ। ਝੁਕਾਅ ਆਖਰੀ ਵਾਰ 8,700 [[ਆਮ ਯੁੱਗ|BCE]] ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪਹੁੰਚਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਮੌਜੂਦਾ ਭੂ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਯੁੱਗ, ਹੋਲੋਸੀਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਹੁਣ ਆਪਣੇ ਚੱਕਰ ਦੇ ਘਟਦੇ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਾਲ 11,800 [[ਆਮ ਯੁੱਗ|CE ਦੇ]] ਆਸਪਾਸ ਆਪਣੇ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਵੇਗਾ। <ref name="NASABBuis2021" /> ਵਧਿਆ ਝੁਕਾਅ ਇਨਸੋਲੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਮੌਸਮੀ ਚੱਕਰ ਦੇ ਐਪਲੀਟਿਊਡ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਹਰੇਕ ਗੋਲਾਕਾਰ ਦੀ ਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਸੂਰਜੀ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਘੱਟ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਹ ਪ੍ਰਭਾਵ ਧਰਤੀ ਦੀ ਸਤ੍ਹਾ 'ਤੇ ਹਰ ਜਗ੍ਹਾ ਇਕਸਾਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਵਧਿਆ ਝੁਕਾਅ ਉੱਚ ਅਕਸ਼ਾਂਸ਼ਾਂ 'ਤੇ ਕੁੱਲ ਸਾਲਾਨਾ ਸੂਰਜੀ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਭੂਮੱਧ ਰੇਖਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਕੁੱਲ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦਾ ਹੈ। <ref name="NASABBuis2021"/> ਝੁਕਾਅ ਘਟਾਉਣ ਦਾ ਮੌਜੂਦਾ ਰੁਝਾਨ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ, ਹਲਕੇ ਮੌਸਮਾਂ (ਗਰਮ ਸਰਦੀਆਂ ਅਤੇ ਠੰਢੀਆਂ ਗਰਮੀਆਂ) ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰੇਗਾ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਠੰਢਾ ਹੋਣ ਦੇ ਰੁਝਾਨ ਨੂੰ ਵੀ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰੇਗਾ। <ref name="NASABBuis2021"/> ਕਿਉਂਕਿ ਗ੍ਰਹਿ ਦੀ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਬਰਫ਼ ਅਤੇ ਬਰਫ਼ ਉੱਚ ਅਕਸ਼ਾਂਸ਼ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਝੁਕਾਅ ''ਘਟਾਉਣ ਨਾਲ'' ਦੋ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਅੰਤਰ-ਗਲੇਸ਼ੀਅਲ ਪੀਰੀਅਡ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ (ਅਤੇ ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਠੰਢੇ ਜਲਵਾਯੂ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ) ਅਤੇ ਇੱਕ ਗਲੇਸ਼ੀਅਰ ਪੀਰੀਅਡ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ: 1) ਗਰਮੀਆਂ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਗਰਮੀ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ 2) ਉੱਚ ਅਕਸ਼ਾਂਸ਼ਾਂ 'ਤੇ ਘੱਟ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਨ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ (ਜੋ ਪਿਛਲੀ ਸਰਦੀਆਂ ਦੀ ਬਰਫ਼ ਅਤੇ ਬਰਫ਼ ਨੂੰ ਘੱਟ ਪਿਘਲਾਉਂਦੀ ਹੈ)। <ref name="NASABBuis2021" /> === ਧੁਰੀ ਪ੍ਰੀਸੇਸ਼ਨ === [[ਤਸਵੀਰ:Earth_precession.svg|thumb|ਧੁਰੀ ਪੂਰਵ-ਪ੍ਰਤੀਕਰਮੀ ਗਤੀ।]] ਧੁਰੀ ਪੂਰਵ-ਪ੍ਰੀਸੇਸ਼ਨ ਸਥਿਰ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਧੁਰੇ ਦੇ ਘੁੰਮਣ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਰੁਝਾਨ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਮਿਆਦ ਲਗਭਗ 25,700 ਸਾਲ ਹੈ। ਸਮਭੂਮੀ ਪੂਰਵ-ਪ੍ਰੀਸੇਸ਼ਨ ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਗਤੀ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪੋਲਾਰਿਸ ਹੁਣ ਉੱਤਰੀ [[ਧਰੂ ਤਾਰਾ|ਧਰੁਵ ਤਾਰਾ]] ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ। ਇਹ ਪੂਰਵ-ਪ੍ਰੀਸੇਸ਼ਨ ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਚੰਦਰਮਾ ਦੁਆਰਾ ਘੁੰਮਦੀ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਲਗਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਜਵਾਰ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਦੋਵੇਂ ਇਸ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ ਬਰਾਬਰ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ, ਪੇਰੀਹੇਲੀਅਨ ਦੱਖਣੀ ਗੋਲਾਕਾਰ ਦੀ ਗਰਮੀਆਂ ਦੌਰਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਸੂਰਜੀ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ ਦੱਖਣੀ ਗੋਲਾਕਾਰ ਦੇ ਸੂਰਜ ਵੱਲ ਝੁਕਾਅ ਵਾਲੇ ਧੁਰੀ ਝੁਕਾਅ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦੀ ਸੂਰਜ ਨਾਲ ਨੇੜਤਾ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਦੱਖਣੀ ਗਰਮੀਆਂ ਦੌਰਾਨ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਸਰਦੀਆਂ ਦੌਰਾਨ ਘੱਟੋ ਘੱਟ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਰਮੀ 'ਤੇ ਇਹ ਪ੍ਰਭਾਵ ਜੋੜਨ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਦੱਖਣੀ ਗੋਲਾਕਾਰ ਦੇ ਕਿਰਨੀਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮੌਸਮੀ ਭਿੰਨਤਾ ਵਧੇਰੇ ਅਤਿ ਹੈ। ਉੱਤਰੀ ਗੋਲਾਕਾਰ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਦੋ ਕਾਰਕ ਸਾਲ ਦੇ ਉਲਟ ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ: ਉੱਤਰ ਸੂਰਜ ਵੱਲ ਝੁਕਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਧਰਤੀ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਪ੍ਰਭਾਵ ਉਲਟ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਇਨਸੋਲੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਅਤਿ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਲਗਭਗ 13,000 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਧਰਤੀ ਪੈਰੀਹੇਲੀਅਨ 'ਤੇ ਹੋਵੇਗੀ ਤਾਂ ਉੱਤਰੀ ਧਰੁਵ ਸੂਰਜ ਵੱਲ ਝੁਕਿਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਧੁਰੀ ਝੁਕਾਅ ਅਤੇ ਔਰਬਿਟਲ ਐਕਸੈਂਟ੍ਰਿਸਿਟੀ ਦੋਵੇਂ ਉੱਤਰੀ ਗੋਲਿਸਫਾਇਰ ਦੀ ਗਰਮੀ ਦੌਰਾਨ ਸੂਰਜੀ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਾਧੇ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਣਗੇ। ਧੁਰੀ ਪ੍ਰੀਸੇਸ਼ਨ ਉੱਤਰੀ ਗੋਲਿਸਫਾਇਰ ਦੇ ਕਿਰਨੀਕਰਨ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਅਤਿ ਪਰਿਵਰਤਨ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਅਤਿ ਪਰਿਵਰਤਨ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰੇਗੀ। ਜਦੋਂ ਧਰਤੀ ਦਾ ਧੁਰਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕਸਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਪੇਲੀਅਨ ਅਤੇ ਪੈਰੀਹੇਲੀਅਨ ਸਮਭੂਮੀਆਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਧੁਰੀ ਝੁਕਾਅ ਐਕਸੈਂਟ੍ਰਿਸਿਟੀ ਦੇ ਨਾਲ ਜਾਂ ਇਸਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਇਕਸਾਰ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। === ਅਪਸੀਡਲ ਪ੍ਰੀਸੇਸ਼ਨ === [[ਤਸਵੀਰ:Precessing_Kepler_orbit_280frames_e0.6_smaller.gif|thumb|ਸੂਰਜ ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਦੇ ਗ੍ਰਹਿ ਅੰਡਾਕਾਰ (ਅੰਡਾਕਾਰ) ਚੱਕਰਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ (ਅਪਸੀਡਲ ਪ੍ਰੀਸੈਸ਼ਨ)। ਇਸ ਅੰਡਾਕਾਰ ਦੀ ਵਿਸਮਾਦੀਤਾ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰੀਸੈਸ਼ਨ ਦੀ ਦਰ, ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਲਈ ਵਧਾ-ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ।]] ਔਰਬਿਟਲ ਅੰਡਾਕਾਰ ਖੁਦ ਪੁਲਾੜ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਨਿਯਮਿਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਸਥਿਰ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਸਾਪੇਖਕ ਲਗਭਗ 112,000 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੂਰਾ ਚੱਕਰ ਪੂਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। <ref name="Heuvel">{{Cite journal|year=1966|title=On the Precession as a Cause of Pleistocene Variations of the Atlantic Ocean Water Temperatures|deadurl=van den Heuvel EP|journal=Geophysical Journal International|volume=11|issue=3|pages=323–336|bibcode=1966GeoJ...11..323V|doi=10.1111/j.1365-246X.1966.tb03086.x|doi-access=free}} Note: The reader may question the number and precision of the periods which the author reports in this early paper.</ref> ਅਪਸੀਡਲ ਪ੍ਰੀਸੇਸ਼ਨ ਗ੍ਰਹਿਣ ਦੇ ਸਮਤਲ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਿਣ ਦੇ ਸਾਪੇਖਕ ਧਰਤੀ ਦੇ ਔਰਬਿਟ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਬਦਲਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜੁਪੀਟਰ ਅਤੇ ਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਪਰਸਪਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਦੀ ਮੋਟਾਈ ਅਤੇ [[ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵੀ ਛੋਟੇ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਬੁੱਧ ਲਈ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। <ref>{{Cite journal|last=Kerr|first=Richard A.|date=14 July 1978|title=Climate Control: How Large a Role for Orbital Variations?|url=https://www.jstor.org/stable/1746691|journal=Science|volume=201|issue=4351|pages=144–146|bibcode=1978Sci...201..144K|doi=10.1126/science.201.4351.144|jstor=1746691|pmid=17801827|url-access=subscription|access-date=29 July 2022}}</ref> ਅਪਸੀਡਲ ਪ੍ਰੀਸੇਸ਼ਨ 25,700-ਸਾਲ ਦੇ ਧੁਰੀ ਪ੍ਰੀਸੇਸ਼ਨ ( ਉੱਪਰ ਦੇਖੋ) ਦੇ ਚੱਕਰ ਨਾਲ ਜੁੜਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਧਰਤੀ ਦੇ ਪੈਰੀਹੇਲੀਅਨ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਣ ਵਾਲੇ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤੀ ਬਦਲ ਸਕੇ। ਅਪਸੀਡਲ ਪ੍ਰੀਸੇਸ਼ਨ ਇਸ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਲਗਭਗ 21,000 ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਛੋਟਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਪੁਰਾਣੇ ਸਰੋਤ (1965) ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਪਿਛਲੇ 300,000 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਔਸਤ ਮੁੱਲ 23,000 ਸਾਲ ਸੀ, ਜੋ 20,800 ਅਤੇ 29,000 ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵੱਖਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। <ref name="Heuvel"/> [[ਤਸਵੀਰ:Precession_and_seasons.svg|thumb|ਰੁੱਤਾਂ 'ਤੇ ਪ੍ਰੀਸੇਸ਼ਨ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ( [[ਉੱਤਰੀ ਅਰਧਗੋਲ਼ਾ|ਉੱਤਰੀ ਗੋਲਿਸਫਾਇਰ]] ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ)]] ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਧਰਤੀ ਦੇ ਪੰਧ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਬਦਲਦੀ ਹੈ, ਹਰ ਰੁੱਤ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸਾਲ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। ਪ੍ਰੀਸੇਸ਼ਨ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਧਰਤੀ ਦੀ ਗੈਰ-ਇਕਸਾਰ ਗਤੀ ( ਉੱਪਰ ਦੇਖੋ) ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੁੱਤਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰੇਗੀ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਸਰਦੀਆਂ ਪੰਧ ਦੇ ਇੱਕ ਵੱਖਰੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਹੋਣਗੀਆਂ। ਜਦੋਂ ਧਰਤੀ ਦੇ ਅਪਸਾਈਡ (ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਦੂਰੀ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ) ਸਮਭੂਮੀਆਂ ਨਾਲ ਇਕਸਾਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਬਸੰਤ ਅਤੇ ਗਰਮੀਆਂ ਦੀ ਸੰਯੁਕਤ ਲੰਬਾਈ ਪਤਝੜ ਅਤੇ ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੋਵੇਗੀ। ਜਦੋਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੰਕ੍ਰਮਣਾਂ ਨਾਲ ਇਕਸਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹਨਾਂ ਰੁੱਤਾਂ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੋਵੇਗਾ। === ਔਰਬਿਟਲ ਝੁਕਾਅ === ਧਰਤੀ ਦੇ ਪੰਧ ਦਾ ਝੁਕਾਅ ਇਸਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਪੰਧ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਉੱਪਰ ਅਤੇ ਹੇਠਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਿੰਨ-ਅਯਾਮੀ ਗਤੀ ਨੂੰ "ਗ੍ਰਹਿਣ ਦੀ ਪੂਰਵ-ਅਵਸਥਾ" ਜਾਂ "ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਦੀ ਪੂਰਵ-ਅਵਸਥਾ" ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਟੱਲ ਤਲ (ਉਹ ਤਲ ਜੋ ਸੂਰਜੀ ਮੰਡਲ ਦੇ [[ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ|ਕੋਣੀ ਗਤੀ ਨੂੰ]] ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ - ਲਗਭਗ ਜੁਪੀਟਰ ਦੇ ਪੰਧ ਤਲ) ਦੇ ਸਾਪੇਖਕ ਧਰਤੀ ਦਾ ਵਰਤਮਾਨ ਝੁਕਾਅ 1.57° ਹੈ। <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (April 2021)">ਹਵਾਲੇ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> ਮਿਲਾਨਕੋਵਿਚ ਨੇ ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਦੀ ਪੂਰਵ-ਅਵਸਥਾ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਖੋਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਪੰਧ ਦੇ ਸਾਪੇਖਿਕ, ਲਗਭਗ 70,000 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਮਿਆਦ ਨੂੰ ਮਾਪਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਜਦੋਂ ਧਰਤੀ ਦੇ ਪੰਧ ਤੋਂ ਸੁਤੰਤਰ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਟੱਲ ਸਮਤਲ ਦੇ ਸਾਪੇਖਿਕ, ਪ੍ਰੀਸੇਸ਼ਨ ਦੀ ਮਿਆਦ ਲਗਭਗ 100,000 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਮਿਆਦ 100,000-ਸਾਲ ਦੇ ਵਿਸਮਾਦੀ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਮਿਆਦ ਗਲੇਸ਼ੀਅਰ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੇ 100,000-ਸਾਲ ਦੇ ਪੈਟਰਨ ਨਾਲ ਨੇੜਿਓਂ ਮੇਲ ਖਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। <ref name="pmid11607741">{{Cite journal|date=August 1997|title=Spectrum of 100-kyr glacial cycle: orbital inclination, not eccentricity|deadurl=Muller RA, MacDonald GJ|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=94|issue=16|pages=8329–34|bibcode=1997PNAS...94.8329M|doi=10.1073/pnas.94.16.8329|pmc=33747|pmid=11607741|doi-access=free}}</ref> == ਸਿਧਾਂਤ ਦੀਆਂ ਪਾਬੰਦੀਆਂ == [[ਤਸਵੀਰ:Cyclic_deposits.jpg|left|thumb|ਟੈਬਰਨਾਸ ਮਾਰੂਥਲ, ਸਪੇਨ: ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਲਛਟ ਪੱਧਰਾਂ ਦੇ ਰੰਗ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਚੱਕਰ ਦੇਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।]] ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਲਈਆਂ ਗਈਆਂ ਸਮੱਗਰੀਆਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਪਿਛਲੇ ਜਲਵਾਯੂ ਦੇ ਚੱਕਰਾਂ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਉਣ ਲਈ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਟਾਰਕਟਿਕ ਬਰਫ਼ ਦੇ ਕੋਰਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਹੋਏ ਹਵਾ ਦੇ ਬੁਲਬੁਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਆਕਸੀਜਨ ਆਈਸੋਟੋਪਾਂ ਦੇ ਅਨੁਪਾਤ ਬਰਫ਼ ਬਣਨ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਗਲੋਬਲ ਤਾਪਮਾਨਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਪ੍ਰੌਕਸੀ ਹਨ। ਇਸ ਡੇਟਾ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਤੋਂ ਇਹ ਸਿੱਟਾ ਨਿਕਲਿਆ ਹੈ ਕਿ ਬਰਫ਼ ਦੇ ਕੋਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦਰਜ ਜਲਵਾਯੂ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਉੱਤਰੀ ਗੋਲਿਸਫਾਇਰ ਇਨਸੋਲੇਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਈ ਗਈ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮਿਲਾਨਕੋਵਿਚ ਪਰਿਕਲਪਨਾ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। <ref>{{Cite journal|last=Kerr|first=Richard A.|date=14 July 1978|title=Climate Control: How Large a Role for Orbital Variations?|url=https://www.jstor.org/stable/1746691|journal=Science|volume=201|issue=4351|pages=144–146|bibcode=1978Sci...201..144K|doi=10.1126/science.201.4351.144|jstor=1746691|pmid=17801827|url-access=subscription|access-date=29 July 2022}}</ref> ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਖਗੋਲੀ ਪਰਿਕਲਪਨਾਵਾਂ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਜੋਸਫ਼ ਅਧੇਮਰ, ਜੇਮਜ਼ ਕਰੌਲ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਅੱਗੇ ਵਧਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਡੂੰਘੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕੋਰਾਂ ਅਤੇ ਝੀਲਾਂ ਦੀ ਡੂੰਘਾਈ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ, <ref>{{Cite journal|last=Kerr|first=Richard A.|date=14 July 1978|title=Climate Control: How Large a Role for Orbital Variations?|url=https://www.jstor.org/stable/1746691|journal=Science|volume=201|issue=4351|pages=144–146|bibcode=1978Sci...201..144K|doi=10.1126/science.201.4351.144|jstor=1746691|pmid=17801827|url-access=subscription|access-date=29 July 2022}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Buis |first=Alan |date=27 February 2020 |title=Why Milankovitch (Orbital) Cycles Can't Explain Earth's Current Warming |url=https://climate.nasa.gov/ask-nasa-climate/2949/why-milankovitch-orbital-cycles-cant-explain-earths-current-warming/ |access-date=29 July 2022 |publisher=NASA}}</ref> ਅਤੇ ਹੇਜ਼, ਇਮਬਰੀ ਅਤੇ ਸ਼ੈਕਲਟਨ <ref name="Hays1976">{{Cite journal|author-link2=John Imbrie|author-link3=Nicholas Shackleton|date=December 1976|title=Variations in the Earth's Orbit: Pacemaker of the Ice Ages|url=https://archive.org/details/sim_science_1976-12-10_194_4270/page/1120|deadurl=Hays JD, Imbrie J, Shackleton NJ|journal=Science|volume=194|issue=4270|pages=1121–32|bibcode=1976Sci...194.1121H|doi=10.1126/science.194.4270.1121|pmid=James D. Hays}}</ref> ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੇਪਰ ਭੌਤਿਕ ਸਬੂਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਾਧੂ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। {{Cvt|1700|ft}} ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਜਲਵਾਯੂ ਰਿਕਾਰਡ ਐਰੀਜ਼ੋਨਾ ਵਿੱਚ ਡ੍ਰਿਲ ਕੀਤੇ ਗਏ ਚੱਟਾਨ ਦੇ ਕੋਰ ਧਰਤੀ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਨਾਲ ਸਮਕਾਲੀ ਪੈਟਰਨ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਨਿਊ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਡ੍ਰਿਲ ਕੀਤੇ ਗਏ ਕੋਰ ਇਸ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ 215 ਮਿਲੀਅਨ ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੇ ਹਨ। <ref>{{Cite journal|last=Edwards|first=Kevin J.|date=2022|title='The most remarkable man': James Croll, Quaternary scientist|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/jqs.3420|journal=Journal of Quaternary Science|language=en|volume=37|issue=3|pages=400–419|bibcode=2022JQS....37..400E|doi=10.1002/jqs.3420|issn=0267-8179|hdl-access=free}}</ref> === 100,000 ਸਾਲ ਦਾ ਅੰਕ === ਸਾਰੇ ਔਰਬਿਟਲ ਚੱਕਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਮਿਲਾਨਕੋਵਿਚ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਟੇਢੇਪਣ ਦਾ ਜਲਵਾਯੂ 'ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਉੱਤਰੀ ਉੱਚ ਅਕਸ਼ਾਂਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਗਰਮੀਆਂ ਦੇ ਸੂਰਜੀ ਊਰਜਾ ਨੂੰ ਬਦਲ ਕੇ ਅਜਿਹਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਉਸਨੇ ਬਰਫ਼ ਯੁੱਗ ਲਈ 41,000-ਸਾਲ ਦੀ ਮਿਆਦ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ। <ref name="Milankovitch">{{Cite book|location=Belgrade}}; see also {{Cite web |title=Astronomical Theory of Climate Change |url=http://www.ncdc.noaa.gov/paleo/milankovitch.html}}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ, ਬਾਅਦ ਦੀ ਖੋਜ <ref name="Hays1976"/> <ref>{{Cite web |last=Buis |first=Alan |date=27 February 2020 |title=Why Milankovitch (Orbital) Cycles Can't Explain Earth's Current Warming |url=https://climate.nasa.gov/ask-nasa-climate/2949/why-milankovitch-orbital-cycles-cant-explain-earths-current-warming/ |access-date=29 July 2022 |publisher=NASA}}</ref> <ref>{{Cite journal|last=Edwards|first=Kevin J.|date=2022|title='The most remarkable man': James Croll, Quaternary scientist|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/jqs.3420|journal=Journal of Quaternary Science|language=en|volume=37|issue=3|pages=400–419|bibcode=2022JQS....37..400E|doi=10.1002/jqs.3420|issn=0267-8179|hdl-access=free}}</ref> ਨੇ ਦਿਖਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਪਿਛਲੇ ਮਿਲੀਅਨ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਆਟਰਨਰੀ ਗਲੇਸ਼ੀਏਸ਼ਨ ਦੇ [[ਹਿਮ ਯੁੱਗ|ਬਰਫ਼ ਯੁੱਗ]] ਚੱਕਰ 100,000 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਮਿਆਦ 'ਤੇ ਰਹੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਵਿਸਮਾਦੀ ਚੱਕਰ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਅੰਤਰ ਲਈ ਕਈ ਸਪੱਸ਼ਟੀਕਰਨ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਾਰੰਬਾਰਤਾ ਮੋਡੂਲੇਸ਼ਨ ਜਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫੀਡਬੈਕ ( ਕਾਰਬਨ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ, ਜਾਂ ਬਰਫ਼ ਦੀ ਚਾਦਰ ਗਤੀਸ਼ੀਲਤਾ ਤੋਂ) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਕੁਝ ਮਾਡਲ ਧਰਤੀ ਦੇ ਔਰਬਿਟ ਵਿੱਚ ਛੋਟੀਆਂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਅਤੇ ਜਲਵਾਯੂ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਦੋਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਗੈਰ-ਰੇਖਿਕ ਪਰਸਪਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ 100,000-ਸਾਲ ਦੇ ਚੱਕਰਾਂ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। <ref name="Ghil1994">{{Cite journal|author-link=Michael Ghil|year=1994|title=Cryothermodynamics: the chaotic dynamics of paleoclimate|url=https://archive.org/details/sim_physica-d-nonlinear-phenomena_1994-10-01_77_1-3/page/130|deadurl=Ghil M|journal=Physica D|volume=77|issue=1–3|pages=130–159|bibcode=1994PhyD...77..130G|doi=10.1016/0167-2789(94)90131-7}}</ref> <ref name="Gildor2000">{{Cite journal|year=2000|title=Sea ice as the glacial cycles' climate switch: Role of seasonal and orbital forcing|deadurl=Gildor H, Tziperman E|journal=Paleoceanography|volume=15|issue=6|pages=605–615|bibcode=2000PalOc..15..605G|doi=10.1029/1999PA000461|doi-access=free}}</ref> ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਸਟੋਚੈਸਟਿਕ ਰੈਜ਼ੋਨੈਂਸ ਦੀ ਵਿਧੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇਸ ਪਰਸਪਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। <ref>{{Cite journal|last=Kerr|first=Richard A.|date=14 July 1978|title=Climate Control: How Large a Role for Orbital Variations?|url=https://www.jstor.org/stable/1746691|journal=Science|volume=201|issue=4351|pages=144–146|bibcode=1978Sci...201..144K|doi=10.1126/science.201.4351.144|jstor=1746691|pmid=17801827|url-access=subscription|access-date=29 July 2022}}</ref> ਬ੍ਰਾਊਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਜੰਗ-ਯੂਨ ਲੀ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰੇਸੇਸ਼ਨ ਧਰਤੀ ਦੁਆਰਾ ਸੋਖਣ ਵਾਲੀ ਊਰਜਾ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਨੂੰ ਬਦਲਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਦੱਖਣੀ ਗੋਲਾਕਾਰ ਦੀ ਸਮੁੰਦਰੀ ਬਰਫ਼ ਨੂੰ ਉਗਾਉਣ ਦੀ ਵਧੇਰੇ ਸਮਰੱਥਾ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਦੂਰ ਵਧੇਰੇ ਊਰਜਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਲੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, "ਪ੍ਰੇਸੇਸ਼ਨ ਸਿਰਫ਼ ਉਦੋਂ ਹੀ ਮਾਇਨੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਐਕਸੈਂਟਰਿਟੀ ਵੱਡੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਅਸੀਂ 21,000-ਸਾਲ ਦੀ ਗਤੀ ਨਾਲੋਂ 100,000-ਸਾਲ ਦੀ ਗਤੀ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ।" <ref>{{Cite journal|last=Kerr|first=Richard A.|date=14 July 1978|title=Climate Control: How Large a Role for Orbital Variations?|url=https://www.jstor.org/stable/1746691|journal=Science|volume=201|issue=4351|pages=144–146|bibcode=1978Sci...201..144K|doi=10.1126/science.201.4351.144|jstor=1746691|pmid=17801827|url-access=subscription|access-date=29 July 2022}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Buis |first=Alan |date=27 February 2020 |title=Why Milankovitch (Orbital) Cycles Can't Explain Earth's Current Warming |url=https://climate.nasa.gov/ask-nasa-climate/2949/why-milankovitch-orbital-cycles-cant-explain-earths-current-warming/ |access-date=29 July 2022 |publisher=NASA}}</ref> ਕੁਝ ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਕਿ ਜਲਵਾਯੂ ਰਿਕਾਰਡ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਜਲਵਾਯੂ ਅਤੇ ਐਕਸੈਂਟਰਿਟੀ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਅੰਕੜਾਤਮਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਬੰਧ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਨਾਕਾਫ਼ੀ ਹੈ। <ref name="Wunsch2004">{{Cite journal|year=2004|title=Quantitative estimate of the Milankovitch-forced contribution to observed Quaternary climate change|url=https://repositorio.unal.edu.co/handle/unal/80694|deadurl=Wunsch C|journal=Quaternary Science Reviews|volume=23|issue=9–10|pages=1001–12|bibcode=2004QSRv...23.1001W|doi=10.1016/j.quascirev.2004.02.014|url-access=subscription}}</ref> === ਪਰਿਵਰਤਨ ਬਦਲਾਅ === <div class="stack mw-stack stack-right"><div>[[File:Five_Myr_Climate_Change.svg|thumb| ਚੱਕਰ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ, ਸਮੁੰਦਰੀ ਤਲਛਟ ਤੋਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਵਕਰ।]][[File:Vostok_420ky_4curves_insolation.jpg|thumb| [[Vostok, Antarctica|ਵੋਸਟੋਕ, ਅੰਟਾਰਕਟਿਕਾ]] ਖੋਜ ਸਟੇਸ਼ਨ ਤੋਂ 420,000 ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਆਈਸ ਕੋਰ ਡੇਟਾ, ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਹਾਲੀਆ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ।]]</div></div>1–3 ਤੋਂ&nbsp;ਮਿਲੀਅਨ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ, ਜਲਵਾਯੂ ਚੱਕਰ 41,000-ਸਾਲ ਦੇ ਚੱਕਰ ਨਾਲ ਤਿਰਛੇਪਣ ਵਿੱਚ ਮੇਲ ਖਾਂਦਾ ਸੀ। ਇੱਕ ਮਿਲੀਅਨ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ, ਮਿਡ-ਪਲਾਈਸਟੋਸੀਨ ਪਰਿਵਰਤਨ (MPT) 100,000-ਸਾਲ ਦੇ ਚੱਕਰ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦੀ ਵਿਸਮਾਦੀਤਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਵਿੱਚ ਦੇ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ''ਪਰਿਵਰਤਨ ਸਮੱਸਿਆ'' ਇਹ ਦੱਸਣ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਮਿਲੀਅਨ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਕੀ ਬਦਲਿਆ ਸੀ। <ref>{{Cite journal|last=Kerr|first=Richard A.|date=14 July 1978|title=Climate Control: How Large a Role for Orbital Variations?|url=https://www.jstor.org/stable/1746691|journal=Science|volume=201|issue=4351|pages=144–146|bibcode=1978Sci...201..144K|doi=10.1126/science.201.4351.144|jstor=1746691|pmid=17801827|url-access=subscription|access-date=29 July 2022}}</ref> MPT ਨੂੰ ਹੁਣ ਸੰਖਿਆਤਮਕ ਸਿਮੂਲੇਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਕਾਰਬਨ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ]] ਵਿੱਚ ਘਟਦਾ ਰੁਝਾਨ ਅਤੇ ਰੈਗੋਲਿਥ ਨੂੰ ਗਲੇਸ਼ੀਅਲ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹਟਾਉਣਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। <ref name="Willeit">{{Cite journal|date=April 2019|title=Mid-Pleistocene transition in glacial cycles explained by declining CO₂ and regolith removal|deadurl=Willeit M, Ganopolski A, Calov R, Brovkin V|journal=Science Advances|volume=5|issue=4|bibcode=2019SciA....5.7337W|doi=10.1126/sciadv.aav7337|pmc=6447376|pmid=30949580}}</ref> === ਅਣਵੰਡੇ ਪੀਕ ਵੇਰੀਐਂਸ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ === ਪਿਛਲੇ ਮਿਲੀਅਨ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਜਲਵਾਯੂ ਰਿਕਾਰਡ ਵੀ ਵਿਸਮਾਦੀ ਵਕਰ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਬਿਲਕੁਲ ਮੇਲ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦੇ। ਵਿਸਮਾਦੀ ਵਿੱਚ 95,000 ਅਤੇ 125,000 ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਭਾਗ ਚੱਕਰ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਕੁਝ ਖੋਜਕਰਤਾਵਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਰਿਕਾਰਡ ਇਹਨਾਂ ਸਿਖਰਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾਉਂਦੇ, ਪਰ ਸਿਰਫ 100,000 ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਦੋ ਵਿਸਮਾਦੀ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਵੰਡ 500 ਮਿਲੀਅਨ ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੇ ਸਕੈਂਡੇਨੇਵੀਅਨ ਐਲਮ ਸ਼ੈਲ ਤੋਂ ਇੱਕ ਡ੍ਰਿਲ ਕੋਰ ਵਿੱਚ ਘੱਟੋ ਘੱਟ ਇੱਕ ਵਾਰ ਦੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। === ਪੰਜਵੇਂ ਪੜਾਅ ਦਾ ਨਿਰੀਖਣ ਨਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ === ਡੂੰਘੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਕੋਰ ਦੇ ਨਮੂਨੇ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਮੁੰਦਰੀ ਆਈਸੋਟੋਪ ਪੜਾਅ 5 ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਅੰਤਰ-ਗਲੇਸ਼ੀਅਲ ਅੰਤਰਾਲ 130,000 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਹ ਮਿਲਾਨਕੋਵਿਚ ਪਰਿਕਲਪਨਾ ਦੁਆਰਾ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੂਰਜੀ ਬਲ ਤੋਂ 10,000 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਹੈ। (ਇਸ ਨੂੰ ਕਾਰਣ ਸਮੱਸਿਆ ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਨੁਮਾਨਿਤ ਕਾਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।) <ref>{{Cite journal|last=Kerr|first=Richard A.|date=14 July 1978|title=Climate Control: How Large a Role for Orbital Variations?|url=https://www.jstor.org/stable/1746691|journal=Science|volume=201|issue=4351|pages=144–146|bibcode=1978Sci...201..144K|doi=10.1126/science.201.4351.144|jstor=1746691|pmid=17801827|url-access=subscription|access-date=29 July 2022}}</ref> == ਵਰਤਮਾਨ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ == [[ਤਸਵੀਰ:InsolationSummerSolstice65N.png|thumb|ਗਰਮੀਆਂ ਦੇ ਸੰਕ੍ਰਮਣ ਵਾਲੇ ਦਿਨ, 65° ਉੱਤਰ ਅਕਸ਼ਾਂਸ਼ 'ਤੇ ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਦੇ ਸਿਖਰ 'ਤੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਔਸਤ ਸੂਰਜੀ ਊਰਜਾ ਦੇ ਭੂਤਕਾਲ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਅਨੁਮਾਨ। ਹਰਾ ਵਕਰ ਵਿਸਮਾਦੀ ''e'' ਦੇ ਨਾਲ ਕਾਲਪਨਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ 0 'ਤੇ ਸੈੱਟ ਹੈ। ਲਾਲ ਵਕਰ ''e'' ਦੇ ਅਸਲ (ਅਨੁਮਾਨਿਤ) ਮੁੱਲ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਨੀਲਾ ਬਿੰਦੀ ਮੌਜੂਦਾ ਸਥਿਤੀਆਂ (2000 CE) ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।]] ਕਿਉਂਕਿ ਔਰਬਿਟਲ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਅਨੁਮਾਨਿਤ ਹਨ, <ref name="Varadi2003">{{Cite journal|author-link3=Michael Ghil|year=2003|title=Successive Refinements in Long-Term Integrations of Planetary Orbits|deadurl=Varadi F, Runnegar B, Ghil M|journal=The Astrophysical Journal|volume=592|issue=1|pages=620–630|bibcode=2003ApJ...592..620V|doi=10.1086/375560|doi-access=free}}</ref> ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਾਡਲ ਨੂੰ ਜੋ ਔਰਬਿਟਲ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜਲਵਾਯੂ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ, ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਜਲਵਾਯੂ ਦੀ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਕਰਨ ਲਈ ਅੱਗੇ ਵਧਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਦੋ ਚੇਤਾਵਨੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ: ਉਹ ਵਿਧੀ ਜਿਸ ਦੁਆਰਾ ਔਰਬਿਟਲ ਫੋਰਸਿੰਗ ਜਲਵਾਯੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਅਤੇ ਗੈਰ-ਔਰਬਿਟਲ ਪ੍ਰਭਾਵ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ (ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਵਾਤਾਵਰਣ 'ਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਗ੍ਰੀਨਹਾਊਸ ਗੈਸ|ਗ੍ਰੀਨਹਾਊਸ ਗੈਸਾਂ ਨੂੰ]] ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ [[ਜਲਵਾਯੂ ਤਬਦੀਲੀ|ਗਰਮ ਜਲਵਾਯੂ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ <ref>{{Cite journal|last=Kerr|first=Richard A.|date=14 July 1978|title=Climate Control: How Large a Role for Orbital Variations?|url=https://www.jstor.org/stable/1746691|journal=Science|volume=201|issue=4351|pages=144–146|bibcode=1978Sci...201..144K|doi=10.1126/science.201.4351.144|jstor=1746691|pmid=17801827|url-access=subscription|access-date=29 July 2022}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Buis |first=Alan |date=27 February 2020 |title=Why Milankovitch (Orbital) Cycles Can't Explain Earth's Current Warming |url=https://climate.nasa.gov/ask-nasa-climate/2949/why-milankovitch-orbital-cycles-cant-explain-earths-current-warming/ |access-date=29 July 2022 |publisher=NASA}}</ref> <ref>{{Cite journal|last=Edwards|first=Kevin J.|date=2022|title='The most remarkable man': James Croll, Quaternary scientist|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/jqs.3420|journal=Journal of Quaternary Science|language=en|volume=37|issue=3|pages=400–419|bibcode=2022JQS....37..400E|doi=10.1002/jqs.3420|issn=0267-8179|hdl-access=free}}</ref> )। ਇੰਬਰੀ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਅਕਸਰ-ਹਵਾਲਾ ਦਿੱਤਾ 1980 ਦੇ ਔਰਬਿਟਲ ਮਾਡਲ ਨੇ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਕੀਤੀ ਕਿ "ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਕੂਲਿੰਗ ਰੁਝਾਨ ਜੋ ਕਿ ਲਗਭਗ 6,000 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਅਗਲੇ 23,000 ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਜਾਰੀ ਰਹੇਗਾ". ਇੱਕ ਹੋਰ ਕੰਮ ਸੁਝਾਅ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ 65 ° N ਤੇ ਸੋਲਰ ਇਨਸੋਲੇਸ਼ਨ ਲਗਭਗ 6,500 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ 460 W·m⁻² ਦੇ ਸਿਖਰ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਵੇਗਾ, ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿ ਲਗਭਗ 16,000 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਮੌਜੂਦਾ ਪੱਧਰ (450 W·m·2′) ਤੇ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਵੇ।<ref name="Imbriel1980">{{Cite journal|date=February 1980|title=Modeling the climatic response to orbital variations|url=https://archive.org/details/sim_science_1980-02-29_207_4434/page/942|deadurl=Imbrie J, Imbrie JZ|journal=Science|volume=207|issue=4434|pages=943–53|bibcode=1980Sci...207..943I|doi=10.1126/science.207.4434.943|pmid=17830447}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Kerr|first=Richard A.|date=14 July 1978|title=Climate Control: How Large a Role for Orbital Variations?|url=https://www.jstor.org/stable/1746691|journal=Science|volume=201|issue=4351|pages=144–146|bibcode=1978Sci...201..144K|doi=10.1126/science.201.4351.144|jstor=1746691|pmid=17801827|url-access=subscription|access-date=29 July 2022}}</ref><ref>{{Cite web |last=Buis |first=Alan |date=27 February 2020 |title=Why Milankovitch (Orbital) Cycles Can't Explain Earth's Current Warming |url=https://climate.nasa.gov/ask-nasa-climate/2949/why-milankovitch-orbital-cycles-cant-explain-earths-current-warming/ |access-date=29 July 2022 |publisher=NASA}}</ref> ਅਗਲੇ 100,000 ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਧਰਤੀ ਦਾ ਚੱਕਰ ਘੱਟ ਵਿਕੇਂਦਰੀ ਬਣ ਜਾਵੇਗਾ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਇਨਸੋਲੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਤਿਰਛੀ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਦੁਆਰਾ ਹਾਵੀ ਹੋਣਗੀਆਂ, ਅਤੇ ਅਗਲੇ 50,000 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਗਲੇਸ਼ੀਅਲ ਪੀਰੀਅਡ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੇਣ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ ਘਟਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ.<ref name="Berger2002">{{Cite journal|date=August 2002|title=Climate. An exceptionally long interglacial ahead?|url=https://archive.org/details/sim_science_2002-08-23_297_5585/page/1286|deadurl=Berger A, Loutre MF|journal=Science|volume=297|issue=5585|pages=1287–8|doi=10.1126/science.1076120|pmid=12193773}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Edwards|first=Kevin J.|date=2022|title='The most remarkable man': James Croll, Quaternary scientist|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/jqs.3420|journal=Journal of Quaternary Science|language=en|volume=37|issue=3|pages=400–419|bibcode=2022JQS....37..400E|doi=10.1002/jqs.3420|issn=0267-8179|hdl-access=free}}</ref>&nbsp; == ਹੋਰ ਆਕਾਸ਼ੀ ਪਿੰਡ == === ਮੰਗਲ ਗ੍ਰਹਿ === 1972 ਤੋਂ, ਕਿਆਸਅਰਾਈਆਂ ਨੇ ਧਰੁਵੀ ਪਰਤਾਂ ਵਾਲੇ ਭੰਡਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੰਗਲ ਗ੍ਰਹਿ ਦੀਆਂ ਬਦਲਦੀਆਂ ਚਮਕਦਾਰ ਅਤੇ ਹਨੇਰੀਆਂ ਪਰਤਾਂ ਦੇ ਗਠਨ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਿ ਦੇ ਔਰਬਿਟਲ ਜਲਵਾਯੂ ਫੋਰਸਿੰਗ ਵਿਚਕਾਰ ਸਬੰਧ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ। 2002 ਵਿੱਚ, ਲਾਸਕਾ, ਲੇਵਾਰਡ, ਅਤੇ ਮਸਟਰਡ ਨੇ ਡੂੰਘਾਈ ਦੇ ਇੱਕ ਕਾਰਜ ਵਜੋਂ ਬਰਫ਼-ਪਰਤ ਦੀ ਚਮਕ ਦਿਖਾਈ, ਜੋ ਕਿ ਮੰਗਲ ਗ੍ਰਹਿ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਧਰੁਵ 'ਤੇ ਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਨ ਦੇ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਪੈਲੇਓਕਲਾਈਮੇਟ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਦਿਖਾਇਆ ਕਿ ਮੰਗਲ ਗ੍ਰਹਿ ਦੀ ਪੂਰਵ-ਅਨੁਮਾਨ ਦੀ ਮਿਆਦ ਲਗਭਗ 51 [[ਸਾਲ]] ਸੀ, ਤਿਰਛਤਾ ਦੀ ਮਿਆਦ ਲਗਭਗ 120 [[ਸਾਲ]] ਸੀ, ਅਤੇ ਵਿਸਮਾਦੀ ਦੀ ਮਿਆਦ 95 ਅਤੇ 99 [[ਸਾਲ]] ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸੀ। 2003 ਵਿੱਚ, ਹੈੱਡ, ਮਸਟਰਡ, ਕ੍ਰੇਸਲਾਵਸਕੀ, ਮਿਲਿਕੇਨ ਅਤੇ ਮਾਰਚੈਂਟ ਨੇ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਮੰਗਲ ਗ੍ਰਹਿ ਪਿਛਲੇ 400 ਸਾਲ ਤੋਂ ਇੱਕ ਅੰਤਰ-ਹਿਸ਼ਤਾਲ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਅਤੇ 400 ਅਤੇ 2100 [[ਸਾਲ]] ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਹਿਸ਼ਤਾਲ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਮੰਗਲ ਗ੍ਰਹਿ ਦੀ ਤਿਰਛਤਾ 30° ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੋਣ ਕਾਰਨ। ਇਸ ਅਤਿਅੰਤ ਟੇਢੇਪਣ 'ਤੇ, ਮੰਗਲ ਗ੍ਰਹਿ ਦੇ ਟੇਢੇਪਣ ਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਨਿਯਮਤ ਆਵਰਤੀ ਦੁਆਰਾ ਇਨਸੋਲੇਸ਼ਨ ਦਾ ਦਬਦਬਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। <ref name="pmid12353029">{{Cite journal|author-link3=John F. Mustard|date=September 2002|title=Orbital forcing of the martian polar layered deposits|url=https://www.planetary.brown.edu/pdfs/2839.pdf|deadurl=Laskar J, Levrard B, Mustard JF|journal=Nature|volume=419|issue=6905|pages=375–7|bibcode=2002Natur.419..375L|doi=10.1038/nature01066|pmid=12353029|archive-url=https://web.archive.org/web/20110719160258/http://www.planetary.brown.edu/pdfs/2839.pdf|archive-date=19 July 2011|access-date=11 December 2020}}</ref> <ref name="pmid14685228">{{Cite journal|date=December 2003|title=Recent ice ages on Mars|url=https://planetary.brown.edu/planetary/documents/2957.pdf|deadurl=Head JW, Mustard JF, Kreslavsky MA, Milliken RE, Marchant DR|journal=Nature|volume=426|issue=6968|pages=797–802|bibcode=2003Natur.426..797H|doi=10.1038/nature02114|pmid=14685228|archive-url=https://web.archive.org/web/20210415202634/http://planetary.brown.edu/planetary/documents/2957.pdf|archive-date=15 April 2021|access-date=11 December 2020}}</ref> ਮੰਗਲ ਗ੍ਰਹਿ ਦੇ ਔਰਬਿਟਲ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਫੂਰੀਅਰ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ, 128 [[ਸਾਲ]] ਦੀ ਟੇਢੇਪਣ ਅਵਧੀ ਅਤੇ 73 [[ਸਾਲ]] ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰੀਸੇਸ਼ਨ ਇੰਡੈਕਸ ਅਵਧੀ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। <ref>{{Cite journal|last=Kerr|first=Richard A.|date=14 July 1978|title=Climate Control: How Large a Role for Orbital Variations?|url=https://www.jstor.org/stable/1746691|journal=Science|volume=201|issue=4351|pages=144–146|bibcode=1978Sci...201..144K|doi=10.1126/science.201.4351.144|jstor=1746691|pmid=17801827|url-access=subscription|access-date=29 July 2022}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Buis |first=Alan |date=27 February 2020 |title=Why Milankovitch (Orbital) Cycles Can't Explain Earth's Current Warming |url=https://climate.nasa.gov/ask-nasa-climate/2949/why-milankovitch-orbital-cycles-cant-explain-earths-current-warming/ |access-date=29 July 2022 |publisher=NASA}}</ref> [[ਮੰਗਲ (ਗ੍ਰਹਿ)|ਮੰਗਲ ਗ੍ਰਹਿ]] ਕੋਲ ਆਪਣੀ ਤਿਰਛੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਕਰਨ ਲਈ ਇੰਨਾ ਵੱਡਾ ਕੋਈ ਚੰਦਰਮਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ 10 ਤੋਂ 70 ਡਿਗਰੀ ਤੱਕ ਵੱਖਰਾ ਹੈ। ਇਹ ਇਸਦੀ ਸਤ੍ਹਾ ਦੇ ਹਾਲੀਆ ਨਿਰੀਖਣਾਂ ਨੂੰ ਇਸਦੇ ਅਤੀਤ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਥਿਤੀਆਂ ਦੇ ਸਬੂਤਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਸਦੇ ਧਰੁਵੀ ਟੋਪੀਆਂ ਦੀ ਹੱਦ, ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਸਮਝਾਏਗਾ। <ref>{{Cite journal|last=Kerr|first=Richard A.|date=14 July 1978|title=Climate Control: How Large a Role for Orbital Variations?|url=https://www.jstor.org/stable/1746691|journal=Science|volume=201|issue=4351|pages=144–146|bibcode=1978Sci...201..144K|doi=10.1126/science.201.4351.144|jstor=1746691|pmid=17801827|url-access=subscription|access-date=29 July 2022}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Buis |first=Alan |date=27 February 2020 |title=Why Milankovitch (Orbital) Cycles Can't Explain Earth's Current Warming |url=https://climate.nasa.gov/ask-nasa-climate/2949/why-milankovitch-orbital-cycles-cant-explain-earths-current-warming/ |access-date=29 July 2022 |publisher=NASA}}</ref> === ਬਾਹਰੀ ਸੂਰਜੀ ਸਿਸਟਮ === ਸ਼ਨੀ ਦੇ ਚੰਦਰਮਾ [[ਟਾਈਟਨ]] ਦਾ ਇੱਕ ਚੱਕਰ ਲਗਭਗ 60,000 ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਹੈ ਜੋ [[ਮੀਥੇਨ]] ਝੀਲਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਬਦਲ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਨੈਪਚਿਊਨ ਦੇ ਚੰਦਰਮਾ ਟ੍ਰਾਈਟਨ ਵਿੱਚ ਟਾਈਟਨ ਦੇ ਸਮਾਨ ਭਿੰਨਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਸਦੇ ਠੋਸ [[ਨਾਈਟਰੋਜਨ|ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ]] ਜਮ੍ਹਾਂ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪੈਮਾਨਿਆਂ 'ਤੇ ਪ੍ਰਵਾਸ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। <ref>{{Cite web |last=Buis |first=Alan |date=27 February 2020 |title=Why Milankovitch (Orbital) Cycles Can't Explain Earth's Current Warming |url=https://climate.nasa.gov/ask-nasa-climate/2949/why-milankovitch-orbital-cycles-cant-explain-earths-current-warming/ |access-date=29 July 2022 |publisher=NASA}}</ref> === ਐਕਸੋਪਲੈਨੇਟਸ === ਕੰਪਿਊਟਰ ਮਾਡਲਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਅਤਿਅੰਤ ਧੁਰੀ ਝੁਕਾਅ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਲਈ ਇਹ ਸਿੱਟਾ ਕੱਢਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉੱਚ ਟੇਢਾਪਣ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜਲਵਾਯੂ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਕਿ ਇਹ ਸ਼ਾਇਦ ਕਿਸੇ ਗ੍ਰਹਿ ਨੂੰ ਰਹਿਣ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਬਣਾਵੇਗਾ, ਇਹ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਭੂਮੀ-ਅਧਾਰਤ ਜੀਵਨ ਲਈ ਮੁਸ਼ਕਲ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਅਜਿਹੇ ਗ੍ਰਹਿ ਸਧਾਰਨ ਅਤੇ ਵਧੇਰੇ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਜੀਵਨ ਰੂਪਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੇਣਗੇ। <ref>{{Cite journal|last=Kerr|first=Richard A.|date=14 July 1978|title=Climate Control: How Large a Role for Orbital Variations?|url=https://www.jstor.org/stable/1746691|journal=Science|volume=201|issue=4351|pages=144–146|bibcode=1978Sci...201..144K|doi=10.1126/science.201.4351.144|jstor=1746691|pmid=17801827|url-access=subscription|access-date=29 July 2022}}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਟੇਢਾਪਣ ਧਰਤੀ ਦੇ ਕਦੇ ਵੀ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਅਤਿਅੰਤ ਹੈ, 1.5 ਤੋਂ 4.5 ਦ੍ਰਿਸ਼ ਹਨ। ਹੁਣ ਤੋਂ ਅਰਬ ਸਾਲ ਬਾਅਦ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਚੰਦਰਮਾ ਦਾ ਸਥਿਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਘੱਟਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਤਿਰਛਤਾ ਆਪਣੀ ਮੌਜੂਦਾ ਸੀਮਾ ਛੱਡ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਧਰੁਵ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ ਸਿੱਧੇ ਸੂਰਜ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। <ref>{{Cite web |last=Buis |first=Alan |date=27 February 2020 |title=Why Milankovitch (Orbital) Cycles Can't Explain Earth's Current Warming |url=https://climate.nasa.gov/ask-nasa-climate/2949/why-milankovitch-orbital-cycles-cant-explain-earths-current-warming/ |access-date=29 July 2022 |publisher=NASA}}</ref> == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * Cenomanian-Turonian boundary event § Milankovitch cycles * Supercontinent § Milankovitch cycles == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} <references responsive="1"></references> [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਣ-ਸਮੀਖਿਆ ਅਨੁਵਾਦਾਂ ਵਾਲੇ ਸਫ਼ੇ]] envw56d7w9xgkauury3iebf5kmaqdzt 0 203030 842317 829763 2026-07-10T19:32:08Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842317 wikitext text/x-wiki ਇੱਕ '''ਮਾਲੀਆ ਪਿੰਡ''' [[ਭਾਰਤ]] ਦਾ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਖੇਤਰ ਹੈ, ਇੱਕ [[ਪਿੰਡ]] ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਸਰਹੱਦਾਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਹਨ। ਇੱਕ ਮਾਲੀਆ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਕਈ ਪਿੰਡ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web|url=http://censusindia.gov.in/Data_Products/Library/Indian_perceptive_link/Census_Terms_link/censusterms.html|title=Census of India - Census Terms|website=censusindia.gov.in|access-date=2019-05-18}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://7thsurvey.ncert.nic.in/glossary.htm|title=Concepts and Definitions|date=2002-09-30|publisher=Seventh All India Educational Survey|accessdate=2008-08-16|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20051217151410/http://www.7thsurvey.ncert.nic.in/glossary.htm|archivedate=2005-12-17}}</ref> ਹਰੇਕ ਮਾਲੀਆ ਪਿੰਡ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਇੱਕ ''ਪਿੰਡ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਅਧਿਕਾਰੀ'' (VAO) ਜਾਂ ''ਪਿੰਡ ਲੇਖਾਕਾਰ'', ਜਾਂ ''ਪਿੰਡ ਅਧਿਕਾਰੀ'' ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://cms.tn.gov.in/sites/default/files/documents/revenue_7_0.pdf|title=Revenue Department, Policy Note 2003-2004|website=cms.tn.gov.in|page=9}}</ref> == ਇਤਿਹਾਸ == ਰੈਵੇਨਿਊ ਪਿੰਡ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਦਾ ਆਗਮਨ ਬਾਦਸ਼ਾਹ [[ਅਕਬਰ]] ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਮਾਲ ਮੰਤਰੀ ਰਾਜਾ [[ਟੋਡਰ ਮੱਲ]] ਦੁਆਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ ਗਏ ਭੂਮੀ ਸੁਧਾਰ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਸੁਧਾਰ ਦਾ ਸਾਰ ਕਾਸ਼ਤ ਦੀ ਹੱਦ, ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਅਤੇ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਭੂਮੀ ਮਾਲੀਏ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਸੀ। 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ, [[ਮਰਾਠਾ ਸਾਮਰਾਜ|ਮਰਾਠਿਆਂ]] ਨੂੰ ਮੂਲ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਮਾਲੀਏ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਖੇਤਰ ਦੇ ਨਕਸ਼ੇ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਕਈ ਵਾਰ ਇਹ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਟੁੱਟ ਗਈ ਅਤੇ [[ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ]] ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਸਮਾਨ ਢੰਗ ਨਾਲ ਤਾਇਨਾਤ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਇਹ [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ|ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤੀ]] ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਵਿੱਚ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਮਾਲੀਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਮੂਲ ਆਧਾਰ ਸੀ।<ref> B. Arunachalam, [https://mycoordinates.org/indian-prelude-to-british-cadastral-and-revenue-maps/ Indian prelude to British cadastral and revenue maps], Coordinates, March 2006.</ref> ਮਾਲੀਆ ਪਿੰਡ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਸੀ ਅਤੇ ਅਜੇ ਵੀ ਬੰਦੋਬਸਤ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਹੇਠਲੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਇਕਾਈ ਵਜੋਂ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਮਾਲੀਆ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਨਿਯਮਤ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਨਾ ਕਿ ਪਿੰਡ ਦੀ ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ।<ref name="Revenue village vs Real village">{{cite journal |last1=Ramachandraiah |first1=C. |title=Revenue Village vs Real Village: Under-Enumeration and Non-Enumeration under Srisailam Project |url=https://archive.org/details/economic-political-weekly_1995-09_30_37/page/2301 |journal=Economic and Political Weekly |date=1995 |volume=30 |issue=37 |pages=2301–2302 |jstor=4403211 }}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨਕ ਸਰਕਾਰ]] tlk9ty0z21zii9arvc53y8fyahlrcwd 0 203402 842264 836567 2026-07-10T18:31:16Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842264 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਸਵਰਾਜ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਗੁਪਤਾ | image = | caption = ਸਵਰਾਜ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਗੁਪਤਾ | birth_date = 1931 | death_date = {{Death year and age|2007|1931}} | nationality = ਭਾਰਤੀ }} '''ਸਵਰਾਜ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਗੁਪਤਾ''' ( '''ਐਸ.ਪੀ. ਗੁਪਤਾ''', 1931–2007) ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਭਾਰਤੀ ਪੁਰਾਤੱਤਵ-ਵਿਗਿਆਨੀ, [[ਕਲਾ ਇਤਿਹਾਸ|ਕਲਾ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ]] ਅਥਾਰਟੀ, ਭਾਰਤੀ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ, ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਅਤੇ ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਸਨ। ਉਹ [[ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ ਸੱਭਿਅਤਾ|ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ ਸਭਿਅਤਾ]] ਸਥਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਕਈ ਖੁਦਾਈਆਂ ਅਤੇ ਅਯੁੱਧਿਆ ਵਿੱਚ ਬਾਬਰੀ ਮਸਜਿਦ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਤਬਾਹ ਹੋਏ ਰਾਮ ਮੰਦਰ ਦੇ ਵਜੂਦ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। == ਕਰੀਅਰ == ਡਾ. ਗੁਪਤਾ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਸੋਸਾਇਟੀ ਦੇ ਜਰਨਲ, ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਦੇ ਕਈ ਖੰਡਾਂ ਦਾ ਸੰਪਾਦਨ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਵਿਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਕਲਾ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਸੋਨੇ ਦੇ ਤਗਮੇ ਅਤੇ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮਤਾ ਲਈ ਸਰ ਮੋਰਟੀਮਰ ਵ੍ਹੀਲਰ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਲਗਨ ਅਤੇ ਯੋਗਦਾਨ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦੇਣ ਲਈ [[ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਡਾ. ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੀਧਰ ਵਾਕੰਕਰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤਿਆ। <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (December 2021)">ਹਵਾਲੇ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> ਇੰਡੀਅਨ ਸੋਸਾਇਟੀ ਫਾਰ ਪ੍ਰੀਹਿਸਟੋਰਿਕ ਐਂਡ ਕੁਆਟਰਨਰੀ ਸਟੱਡੀਜ਼ ਨੇ 2009 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਪੇਪਰਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref>{{Cite book|location=Pune}}</ref> == ਅਯੁੱਧਿਆ ਵਿਵਾਦ == ਡਾ. ਗੁਪਤਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਿਦਵਾਨ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਯੁੱਧਿਆ ਵਿਵਾਦ ਦੇ ਮੰਦਰ-ਪੱਖੀ ਪੱਖ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਮਸਜਿਦ ਦੇ ਹੇਠਾਂ 11ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਇੱਕ ਮੰਦਰ ਦੇ ਸਬੂਤ ਸਨ, ਜਿਸਨੂੰ ਬਾਬਰ (ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਅਤੇ ਮੌਜੂਦਾ ਉਜ਼ਬੇਕਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਇੱਕ ਤੁਰਕੀ ਹਮਲਾਵਰ) ਦੁਆਰਾ ਢਾਹ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਦੇ ਢਾਹੇ ਜਾਣ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਲਿਖਤੀ ਰਿਕਾਰਡ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਹੈ।ਇਹ ਮੰਦਰ ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨ ਸੀ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੁਆਰਾ ਰਾਮ ਦਾ ਜਨਮ ਸਥਾਨ ਮੰਨੇ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਇਸਨੂੰ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਮਸਜਿਦ ਨੂੰ 1992 ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਕਾਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਢਾਹ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। {{Cquote|ਅਖੌਤੀ ਬਾਬਰੀ [ਮਸਜਿਦ] ਦੀਆਂ ਢਹਿ-ਢੇਰੀ ਹੋਈਆਂ ਕੰਧਾਂ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਪਏ ਪੁਰਾਣੇ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਮਲਬੇ ਵਿੱਚੋਂ, ਕਹਾਵਤ ਵਾਲੇ ਫੀਨਿਕਸ ਵਾਂਗ, ਸੈਂਕੜੇ ਵਸਤੂਆਂ ਉੱਭਰ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈਆਂ ਜੋ ... ਗਿਆਰ੍ਹਵੀਂ ਤੋਂ ਬਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਰਾਮ ਮੰਦਰ ਦੇ ਵਜੂਦ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ... }} - ਡਾ. ਐਸ.ਪੀ. ਗੁਪਤਾ ਡਾ. ਗੁਪਤਾ ਨੂੰ [[ਰੋਮਿਲਾ ਥਾਪਰ]], [[ਐਸ ਗੋਪਾਲ|ਐਸ. ਗੋਪਾਲ]] ਅਤੇ [[ਕੇ ਐਨ ਪਾਨੀਕਰ|ਕੇ.ਐਨ. ਪਨੀਕਰ]] ਵਰਗੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਪੱਥਰ ਦੇ ਥੰਮ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਜਾਮ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ 'ਤੇ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ, ਜਿਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਉਹ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਮੰਦਰ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਇੱਕ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਮਿਲੇ ਸਨ। ਉਹ ਥੰਮ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਾਰਾਂ ਵੱਲ ਵੀ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਥੰਮ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਾਰਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਭਾਂਡਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ {{NoteTag|Glazed potsherds of the blue-and-white Islamic style. This style first comes into use in 15th-century Persia.}} ਤੋਂ ਇਹ ਸਿੱਟਾ ਕੱਢਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ 15ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨਹੀਂ ਬਣਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਦਸੰਬਰ 1994 ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਵਿਸ਼ਵ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਕਾਂਗਰਸ ਵਿੱਚ ਅਯੁੱਧਿਆ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ 'ਤੇ ਚਰਚਾ ਨਾ ਹੋਣ 'ਤੇ ਕੁਝ ਵਿਵਾਦ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਹ ਖੁਦ ਵੀਟੋ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਤੇ ਉੱਘੇ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਵਿਗਿਆਨੀ ਬੀ.ਬੀ. ਲਾਲ ਨੇ ਕਥਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ, ਜੇ. ਗੋਲਸਨ (ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਵਜੋਂ) 'ਤੇ ਇਸਨੂੰ ਜਾਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਦਬਾਅ ਪਾਇਆ। ਇਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਕੁਝ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਹੋਈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ 'ਆਜ਼ਾਦ ਭਾਸ਼ਣ ਨੂੰ ਦਬਾ ਰਹੇ ਸਨ'।<ref name=":0"> {{Cite journal|last=Bernbeck|first=Reinhard|last2=Pollock|first2=Susan|date=February 1996|title=Ayodhya, Archaeology, and Identity|journal=Current Anthropology|volume=37|pages=S138–S142|doi=10.1086/204467|jstor=2744239}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFBernbeckPollock1996">Bernbeck, Reinhard; Pollock, Susan (February 1996). "Ayodhya, Archaeology, and Identity". ''Current Anthropology''. '''37''' (1): <span class="nowrap">S138–</span>S142. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1086/204467|10.1086/204467]]. [[JSTOR (identifier)|JSTOR]]&nbsp;[https://www.jstor.org/stable/2744239 2744239]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:143935761 143935761].</cite> </ref><ref>{{Cite book|location=Pune}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Navlakha|first=Gautam|author-link=Gautam Navlakha|date=1994|title=Recovering, Uncovering or Forfeiting the Past?|url=https://archive.org/details/economic-political-weekly_1994-11_29_47/page/2961|journal=Economic and Political Weekly|volume=29|issue=47|pages=2961–2963|issn=0012-9976|jstor=4402029}}</ref> ਜੇ. ਗੋਲਸਨ ਨੇ ਮੁੱਦੇ ਦੀ 'ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਤੇ ਸੰਪਰਦਾਇਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ' ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਵੀਟੋ ਨੂੰ ਜਾਇਜ਼ ਠਹਿਰਾਇਆ, ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਕਿ 'ਇਸ ਮੁੱਦੇ 'ਤੇ ਚਰਚਾ ਕਰਨ ਦੇ ਵਿਹਾਰਕ ਨਤੀਜੇ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਦੇ ਨਿਯੰਤਰਣ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੋਣਗੇ'। ਬੀਬੀ ਲਾਲ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਸ ਫੈਸਲੇ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਇਜ਼ ਠਹਿਰਾਇਆ:<blockquote>ਲੋਕ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ [ਅਯੁੱਧਿਆ] 'ਤੇ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਚਰਚਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਜੇ ਤੱਕ ਕਿਸੇ ਨਤੀਜੇ 'ਤੇ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚੇ ਹਨ। ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਵੀ ਕਿਸੇ ਨਤੀਜੇ 'ਤੇ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਸਕਿਆ। ਤਾਂ ਫਿਰ, ਇਸ 'ਤੇ ਸਮਾਂ ਕਿਉਂ ਬਰਬਾਦ ਕਰਨਾ? ਜੇਕਰ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਸਾਰੇ ਕਾਗਜ਼ਾਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਮਾਂ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਦੇਖਾਂਗੇ ਕਿ ਅਸੀਂ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। - ਬੀਬੀ ਲਾਲ, ਦ ਏਸ਼ੀਅਨ ਏਜ, 7 ਦਸੰਬਰ, 1994 ਵਿੱਚ ਹਵਾਲਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ <ref name=":0"> {{Cite journal|last=Bernbeck|first=Reinhard|last2=Pollock|first2=Susan|date=February 1996|title=Ayodhya, Archaeology, and Identity|journal=Current Anthropology|volume=37|pages=S138–S142|doi=10.1086/204467|jstor=2744239}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFBernbeckPollock1996">Bernbeck, Reinhard; Pollock, Susan (February 1996). "Ayodhya, Archaeology, and Identity". ''Current Anthropology''. '''37''' (1): <span class="nowrap">S138–</span>S142. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1086/204467|10.1086/204467]]. [[JSTOR (identifier)|JSTOR]]&nbsp;[https://www.jstor.org/stable/2744239 2744239]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:143935761 143935761].</cite> </ref></blockquote> == ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ == ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਗੁਪਤਾ [[ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਵੈਮ ਸੇਵਕ ਸੰਘ]] ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਸਨ।<ref name=":0"> {{Cite journal|last=Bernbeck|first=Reinhard|last2=Pollock|first2=Susan|date=February 1996|title=Ayodhya, Archaeology, and Identity|journal=Current Anthropology|volume=37|pages=S138–S142|doi=10.1086/204467|jstor=2744239}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFBernbeckPollock1996">Bernbeck, Reinhard; Pollock, Susan (February 1996). "Ayodhya, Archaeology, and Identity". ''Current Anthropology''. '''37''' (1): <span class="nowrap">S138–</span>S142. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1086/204467|10.1086/204467]]. [[JSTOR (identifier)|JSTOR]]&nbsp;[https://www.jstor.org/stable/2744239 2744239]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:143935761 143935761].</cite> </ref> ਡਾ. ਗੁਪਤਾ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕੁਆਰੇ ਰਹੇ। 3 ਅਕਤੂਬਰ 2007 ਦੀ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਿੱਜੀ ਨਰਸਿੰਗ ਹੋਮ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਉਹ ਇੱਕ ਪੰਦਰਵਾੜੇ ਤੋਂ ਬਿਮਾਰ ਸਨ, ਗੰਭੀਰ ਦਮਾ ਅਤੇ ਸਾਹ ਲੈਣ ਵਿੱਚ ਤਕਲੀਫ਼ ਤੋਂ ਪੀੜਤ ਸਨ। ਉਹ 76 ਸਾਲ ਦੇ ਸਨ। == ਪੁਸਤਕ ਸੂਚੀ == '''ਕਲਾ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ''' * ''ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ, ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਅਤੇ ਸਮਾਰਕ'' (1975) * ''ਭਾਰਤੀ ਕਲਾ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ'' (1980) (ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਸੰਸਕਰਣ: 1990) * ''ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ'' (ਐਸ.ਪੀ. ਗੁਪਤਾ ਅਤੇ ਕੇ. ਲਾਲ), ਇੰਦਰਪ੍ਰਸਥ ਕਲਾ ਅਤੇ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਅਤੇ ਡੀ.ਕੇ. ਪ੍ਰਿੰਟਵਰਲਡ, 2002, . * ''ਭਾਰਤੀ ਕਲਾ ਦੇ ਤੱਤ: ਮੰਦਰ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ, ਮੂਰਤੀ-ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਮੂਰਤੀ-ਮਿਤੀ ਸਮੇਤ'' (ਐਸਪੀ ਗੁਪਤਾ ਅਤੇ ਐਸਪੀ ਅਸਥਾਨਾ) ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ: ਇੰਦਰਪ੍ਰਸਥ ਕਲਾ ਅਤੇ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਅਜਾਇਬ ਘਰ, 2002, . * ''ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮੰਦਰ'' (ਐਸ.ਪੀ. ਗੁਪਤਾ ਅਤੇ ਵੀ. ਸੋਮਸ਼ੇਖ) ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ: ਇਤਿਹਾਸ, ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਅਤੇ ਪਾਲੀਓ-ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿੱਚ ਖੋਜ ਅਤੇ ਸਿਖਲਾਈ ਕੇਂਦਰ, 2010, . '''ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ''' * ''ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮੁਰਦਿਆਂ ਅਤੇ ਭੌਤਿਕ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਨਿਪਟਾਰਾ'' (1971) * ''ਮਹਾਭਾਰਤ, ਮਿੱਥ ਅਤੇ ਹਕੀਕਤ - ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ'' (ਐਸ.ਪੀ. ਗੁਪਤਾ ਅਤੇ ਕੇ. ਐੱਸ. ਰਾਮਚੰਦਰਨ, ਐਡ.) ਦਿੱਲੀ: ਅਗਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, 1976। * ''ਸੋਵੀਅਤ ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਸਰਹੱਦੀ ਪੁਰਾਤੱਤਵ'' (2 ਭਾਗ) (1978) * 'ਸਿੰਧੂ ਸੱਭਿਅਤਾ ਦੀਆਂ ਸਰਹੱਦਾਂ ''( ਬੀ.ਬੀ. ਲਾਲ ਅਤੇ ਐਸ.ਪੀ. ਗੁਪਤਾ, ਐਡੀ.)।'' ''ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ: ਭਾਰਤੀ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਸੋਸਾਇਟੀ, 1984।'' * ''ਗੁਆਚੀ ਸਰਸਵਤੀ ਅਤੇ ਸਿੰਧੂ ਸਭਿਅਤਾ'', ਜੋਧਪੁਰ: ਕੁਸੁਮਾਂਜਲੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, 1984 * ''ਸਿੰਧ-ਸਰਸਵਤੀ ਸਭਿਅਤਾ'', ਦਿੱਲੀ: ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ (1996)। * ''ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਵਿੱਚ ਮਾਪ'' (ਐਸਪੀ ਗੁਪਤਾ ਅਤੇ ਕੇਐਸ ਰਾਮਚੰਦਰਨ, ਸੰਪਾਦਨ) ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ: ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਸੋਸਾਇਟੀ, 1993। == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਕਲਾ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2007]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1931]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਣ-ਸਮੀਖਿਆ ਅਨੁਵਾਦਾਂ ਵਾਲੇ ਸਫ਼ੇ]] q19j2t5qkmtzhrq20xj8jqna749wm5i 0 203783 842269 834022 2026-07-10T18:36:01Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842269 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Annotated_Uranian_rings.png|thumb|300x300px|ਅਰੁਣ ਗ੍ਰਹਿ ਦੇ ਛੱਲਿਆ (ਐਪਸਿਲੋਨ/ε, ਜ਼ੀਟਾ/ζ, ਮਿਊ/μ ਅਤੇ ਨਿਊ/ν ਛੱਲਿਆਂ) ਦੀ ਇੱਕ ਅੱਪਡੇਟ ਕੀਤੀ ਗਈ ਤਸਵੀਰ ਜੇਮਜ਼ ਵੈੱਬ ਸਪੇਸ ਟੈਲੀਸਕੋਪ ਦੇ ਨੇਡ਼ੇ-ਇਨਫਰਾਰੈੱਡ ਕੈਮਰੇ ਦੁਆਰਾ 4 ਸਤੰਬਰ, 2023 ਨੂੰ ਖਿੱਚੀ ਗਈ ਹੈ।]] '''[[ਯੁਰੇਨਸ (ਗ੍ਰਹਿ)|ਅਰੁਣ]] ਦੇ ਛੱਲਿਆਂ''' ਵਿੱਚ 13 ਗ੍ਰਹਿ ਛੱਲੇ ਹਨ। ਉਹ ਸ਼ਨੀ ਗ੍ਰਹਿ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਵਧੇਰੇ ਵਿਆਪਕ ਸਮੂਹ ਅਤੇ [[ਬ੍ਰਹਿਸਪਤ (ਗ੍ਰਹਿ)|ਬ੍ਰਹਿਸਪਤੀ]] ਅਤੇ [[ਵਰੁਣ (ਗ੍ਰਹਿ)|ਵਰੁਣ ਗ੍ਰਹਿ]] ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਸਰਲ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੀ ਗੁੰਝਲਤਾ ਵਿੱਚ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਹਨ। ਅਰੁਣ ਗ੍ਰਹਿ ਦੇ ਛੱਲਿਆਂ ਦੀ ਖੋਜ 10 ਮਾਰਚ 1977 ਨੂੰ ਜੇਮਜ਼ ਐਲ. ਇਲੀਅਟ, ਐਡਵਰਡ ਡਬਲਯੂ. ਡਨਹਮ ਅਤੇ ਜੈਸਿਕਾ ਮਿੰਕ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਵਿਲੀਅਮ ਹਰਸ਼ਲ ਨੇ 1789 ਵਿੱਚ ਨਿਰੀਖਣ ਛੱਲਿਆਂ ਦੀ ਵੀ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤੀ ਸੀ ਆਧੁਨਿਕ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨੀ ਇਸ ਗੱਲ 'ਤੇ ਵੰਡੇ ਹੋਏ ਹਨ ਕਿ ਕੀ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਬਹੁਤ ਧੁੰਦਲੇ ਅਤੇ ਮਧਮ ਹਨ।<ref name="BBCN-Rincon">{{Cite news|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/sci/tech/6569849.stm|title=Uranus rings 'were seen in 1700s'|last=Rincon|first=Paul|date=Apr 18, 2007|access-date=23 January 2012|publisher=BBC News}}(re study by Stuart Eves)</ref> 1977 ਤੱਕ, ਨੌਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਛੱਲਿਆਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। 1986 ਵਿੱਚ ''ਵੋਏਜਰ 2'' ਪੁਲਾੜ ਯਾਨ ਦੁਆਰਾ ਲਈਆਂ ਗਈਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦੋ ਵਾਧੂ ਛੱਲਿਆਂ ਦੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਅਤੇ ਹਬਲ ਸਪੇਸ ਟੈਲੀਸਕੋਪ ਫੋਟੋਆਂ ਵਿੱਚ 2003-2005 ਵਿੱਚ 2 ਬਾਹਰੀ ਰਿੰਗ ਪਾਏ ਗਏ ਸਨ। ਗ੍ਰਹਿ ਤੋਂ ਵਧਦੀ ਦੂਰੀ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ 13 ਜਾਣੇ-ਪਛਾਣੇ ਰਿੰਗਾਂ ਨੂੰ 1986U2R/ζ, 6,5,4, α, β, η, γ, δ, λ, ε, ν ਅਤੇ μ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਰੇਡੀ 1986 U2R/ζ ਛੱਲੇ ਲਈ ਲਗਭਗ 38,000 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ μ ਛੱਲੇ ਦੇ ਲਈ ਲਗਭਗ 98,000 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਤੱਕ ਹੈ। ਮੁੱਖ ਰਿੰਗਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਾਧੂ ਧੁੰਦ ਦੇ ਬੈਂਡ ਅਤੇ ਅਧੂਰੇ ਚਾਪ ਮੌਜੂਦ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਰਿੰਗ ਬਹੁਤ ਹੀ ਹਨੇਰੇ ਹਨ-ਰਿੰਗ ਦੇ ਕਣ ਦੇ ਬਾਂਡ ਐਲਬੀਡੋ 2% ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ. ਉਹ ਸ਼ਾਇਦ ਕੁਝ ਹਨੇਰੇ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ-ਪ੍ਰੋਸੈਸਡ ਜੈਵਿਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਦੀ ਬਰਫ਼ ਨਾਲ ਬਣੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। [https://punjabipedia.org/topic.aspx?txt=%u0a05%u0a30%u0a41%u0a23 ਅਰੁਣ] ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਛੱਲੇ ਅਪਾਰਦਰਸ਼ੀ ਹਨ ਅਤੇ ਸਿਰਫ ਕੁਝ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਚੌੜੇ ਹਨ। ਰਿੰਗ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਧੂੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ-ਇਸ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ 20 ਸੈਂਟੀਮੀਟਰ ਤੋਂ 20 ਮੀਟਰ ਵਿਆਸ ਦੇ ਵੱਡੇ ਸਰੀਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਰਿੰਗ ਆਪਟੀਕਲ ਤੌਰ ਤੇ ਪਤਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨਃ ਵਿਆਪਕ ਅਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ 1986U2R/ζ, μ ਅਤੇ ν ਰਿੰਗ ਛੋਟੇ ਧੂੜ ਦੇ ਕਣਾਂ ਦੇ ਬਣੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਤੰਗ ਅਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ λ ਰਿੰਗ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਸਰੀਰ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹੈ। ਰਿੰਗ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਧੂੜ ਦੀ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਘਾਟ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਅਰੁਣ ਐਕਸੋਸਫੀਅਰ ਤੋਂ ਐਰੋਡਾਇਨਾਮਿਕ ਡਰੈਗ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਰੁਣ ਦੇ ਛੱਲੇ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਛੋਟੇ ਹਨ, ਅਤੇ 600 ਮਿਲੀਅਨ ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੁਰਾਣੇ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਯੂਰੇਨੀ ਛੱਲਾ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਸ਼ਾਇਦ ਕਈ ਚੰਦਰਮਾ ਦੇ ਟਕਰਾਅ ਵਾਲੇ ਟੁਕੜੇ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਸੀ ਜੋ ਕਦੇ ਗ੍ਰਹਿ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਟਕਰਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਚੰਦਰਮਾ ਸ਼ਾਇਦ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਣਾਂ ਵਿੱਚ ਟੁੱਟ ਗਏ, ਜੋ ਕਿ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਥਿਰਤਾ ਦੇ ਸਖਤੀ ਨਾਲ ਸੀਮਤ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਤੰਗ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੰਘਣੇ ਰਿੰਗਾਂ ਵਜੋਂ ਬਚੇ ਰਹੇ। ਤੰਗ ਛੱਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸੀਮਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਿਆ ਨਹੀਂ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਕਿ ਹਰੇਕ ਤੰਗ ਰਿੰਗ ਵਿੱਚ ਨੇੜਲੇ ਚੰਦਰਮਾ ਦੀ ਇੱਕ ਜੋੜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਆਕਾਰ ਵਿੱਚ ਬਦਲਦੀ ਹੈ। 1986 ਵਿੱਚ ''ਵੋਏਜਰ 2'' ਨੇ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਚਰਵਾਹੇ ਦੀ ਜੋੜੀ (ਕੋਰਡੇਲੀਆ ਅਤੇ ਓਫੇਲੀਆ) ਦੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਚਮਕਦਾਰ ਰਿੰਗ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਹੈ (ਹਾਲਾਂਕਿ ਬੇਹੋਸ਼ ν ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪੋਰਟੀਆ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ਾਲਿੰਡ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਚਰਵਾਹੇ ਵਜੋਂ ਲੱਭਿਆ ਜਾਵੇਗਾ।<ref>{{Cite encyclopedia|year=2021|title=Uranus and Neptune - Rings|encyclopedia=Encyclopedia of Geology|publisher=Academic Press|url=https://openaccess.inaf.it/bitstream/20.500.12386/30481/2/Filacchione_Ciarniello_Reference_Module_Uranus_Neptune_2019.pdf#page=7|last1=Filacchione|first1=G.|editor-last=Alderton|editor-first=D.|edition=2nd|doi=10.1016/B978-0-12-409548-9.11942-6|isbn=978-0-08-102909-1|last2=Ciarniello|first2=M.}}</ref> == ਖੋਜ == ਯੂਰੇਨੀ ਰਿੰਗ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਜ਼ਿਕਰ ਵਿਲੀਅਮ ਹਰਸ਼ਲ ਦੇ 18 ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਯੂਰੇਨਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਨਿਰੀਖਣਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਨੋਟਾਂ ਤੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹੇਠ ਦਿੱਤਾ ਹਿੱਸਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈਃ "22 ਫਰਵਰੀ, 1789: ਇੱਕ ਰਿੰਗ ਦਾ ਸ਼ੱਕ ਸੀ"।<ref name="BBCN-Rincon">{{Cite news|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/sci/tech/6569849.stm|title=Uranus rings 'were seen in 1700s'|last=Rincon|first=Paul|date=Apr 18, 2007|access-date=23 January 2012|publisher=BBC News}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFRincon2007">Rincon, Paul (Apr 18, 2007). [https://news.bbc.co.uk/2/hi/sci/tech/6569849.stm "Uranus rings 'were seen in 1700s'"]. BBC News<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">23 January</span> 2012</span>.</cite>(re study by Stuart Eves)</ref> ਹਰਸ਼ਲ ਨੇ ਰਿੰਗ ਦਾ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਚਿੱਤਰ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਹ "ਲਾਲ ਵੱਲ ਥੋਡ਼ਾ ਝੁਕਾਅ" ਸੀ। ਹਵਾਈ ਵਿੱਚ ਕੇਕ ਟੈਲੀਸਕੋਪ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਘੱਟੋ ਘੱਟ ν (ν) ਰਿੰਗ ਲਈ.<ref name="dePater2006">{{Cite journal|last=de Pater|first=Imke|last2=Gibbard, Seran G.|last3=Hammel, H.B.|date=2006|title=Evolution of the dusty rings of Uranus|journal=Icarus|volume=180|issue=1|pages=186–200|bibcode=2006Icar..180..186D|doi=10.1016/j.icarus.2005.08.011}}</ref> ਹਰਸ਼ਲ ਦੇ ਨੋਟਸ 1797 ਵਿੱਚ [[ਰਾਇਲ ਸੁਸਾਇਟੀ]] ਦੇ ਇੱਕ ਰਸਾਲੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਏ ਸਨ। 1797 ਅਤੇ 1977 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੋ ਸਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰਿੰਗਾਂ ਦਾ ਘੱਟ ਹੀ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਇਸ ਗੱਲ 'ਤੇ ਗੰਭੀਰ ਸ਼ੱਕ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਹਰਸ਼ਲ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਵੇਖੀ ਹੋਵੇਗੀ ਜਦੋਂ ਕਿ ਸੈਂਕਡ਼ੇ ਹੋਰ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ। ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਹਰਸ਼ਲ ਨੇ ਯੂਰੇਨਸ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ε ਰਿੰਗ ਦੇ ਆਕਾਰ, ਯੂਰੇਨਸ ਦੁਆਰਾ [[ਸੂਰਜ]] ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਇਸ ਦੀਆਂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਰੰਗ ਦਾ ਸਹੀ ਵੇਰਵਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=2007 |title=Did William Herschel Discover The Rings Of Uranus In The 18th Century? |url=http://www.physorg.com/news95949762.html |access-date=2007-06-20 |website=Physorg.com}}</ref> [[ਤਸਵੀਰ:Uranian_rings_scheme.png|thumb|473x473px|ਅਰੁਣ ਦੇ ਛੱਲਾ-ਚੰਦਰਮਾ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਯੋਜਨਾ। ਠੋਸ ਰੇਖਾਵਾਂ ਚੰਦਰਮਾ ਦੇ ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਚਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਚੰਦਰਮਾ S/2025 U1 ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਜੋ ਚਿੱਤਰ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਦੇ ਸਮੇਂ ਅਜੇ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਲੱਭਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ]] == ਜਾਇਦਾਦ ਦੀ ਸੂਚੀ == ਇਹ ਸਾਰਣੀ [[ਯੁਰੇਨਸ (ਗ੍ਰਹਿ)|ਅਰੁਣ]] ਦੇ ਗ੍ਰਹਿ ਛੱਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਦਾ ਸਾਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। {| class="wikitable sortable" !'''ਛੱਲੇ ਦਾ ਨਾਮ''' ! data-sort-type="number" |'''ਰੇਡੀਅਸ (km) '''{{Refn|The radii of the 6, 5, 4, α, β, η, γ, δ, λ and ε rings were taken from Esposito et al., 2002.<ref name=Esposito2002/> The widths of the 6, 5, 4, α, β, η, γ, δ and ε rings are from Karkoshka et al., 2001.<ref name=Karkoshka2001b/> The radii and widths of the ζ, ζ_c, ζ_cc and 1986U2R rings were taken from de Pater et al., 2006.<ref name=dePater2006/> The width of the λ ring is from Holberg et al., 1987.<ref name=Holberg1987/> The radii and widths of the μ and ν rings were extracted from Showalter et al., 2006.<ref name=Showalter2006/>|name=footnoteF|group=lower-alpha}} ! data-sort-type="number" |'''ਚੌੜਾਈ (km) ''' ! data-sort-type="number" |'''ਈ. ਕਿ. ਡੂੰਘਾਈ (km) '''{{Refn|The equivalent depth of the 1986U2R, ζ_c, ζ_cc rings are a product of their widths and normal optical depths. The equivalent depths of the 6, 5, 4, α, β, η, γ, δ and ε rings were taken from de Pater et al., 2013.<ref name="de Pater 2013"/> The equivalent depths of the λ and ζ, μ and ν rings are derived using μEW values from de Pater et al., 2006<ref name=dePater2006/> and de Pater et al., 2006b,<ref name=dePater2006b/> respectively. The μEW values for these rings were multiplied by the factor 20, which corresponds to the assumed albedo of the ring's particles of 5%.|group=lower-alpha}} ! data-sort-type="number" |'''ਐੱਨ. ਆਪਟ. ਡੂੰਘਾਈ'''{{Refn|The normal optical depths of all rings except ζ, 1986U2R, μ and ν were calculated as ratios of the equivalent depths to the widths. The normal optical depths of the ζ, ζ_c and ζ_cc rings were taken from de Pater et al., 2013.<ref name="de Pater 2013"/> The normal optical depth of the 1986U2R ring was taken from de Smith et al., 1986.<ref name="Smith Soderblom et al. 1986" /> The normal optical depths of the μ and ν rings are peak values from Showalter et al., 2006.<ref name=Showalter2006/>|group=lower-alpha}} ! data-sort-type="number" |'''ਮੋਟਾਈ (ਐਮ.'''{{Refn|The thickness estimates are from Lane et al., 1986.<ref name=Lane1986/>|group=lower-alpha}} ! data-sort-type="number" |'''ਐੱਸ.'''{{Refn|The rings' eccentricities and inclinations were taken from Stone et al., 1986 and French et al., 1988.<ref name=Stone1986/><ref name=French1988>{{cite journal|last=French|first=Richard D.|author2=Elliot, J.L.|author3=French, Linda M.|display-authors=etal|title=Uranian Ring Orbits from Earth-based and Voyager Occultation Observations|url=https://archive.org/details/icarus_1988-02_73_2/page/349|journal=Icarus |date=1988|volume=73|issue=2|pages=349–478 |bibcode=1988Icar...73..349F |doi=10.1016/0019-1035(88)90104-2}}</ref>|name=footnoteE|group=lower-alpha}} ! data-sort-type="number" |'''ਇੰਕਲ. (ਸੰਜਮ) ''' !'''ਨੋਟਸ''' |- |ζcc_ਸੀਸੀ |{{Sort|30865|26&nbsp;840–34&nbsp;890}} |{{Sort|8000|8&nbsp;000}} |0.8 |{{Sort|0.0001|~&nbsp;0.0001}} |? |? |? |ζc ਰਿੰਗ ਦਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਐਕਸਟੈਂਸ਼ਨ |- |ζc_ਸੀ |{{Sort|36370|34&nbsp;890–37&nbsp;850}} |{{Sort|3000|3&nbsp;000}} |1.5 |{{Sort|0.0005|~&nbsp;0.0005}} |? |? |? |ζ ਰਿੰਗ ਦਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਐਕਸਟੈਂਸ਼ਨ |- |1986ਯੂ2ਆਰ |{{Sort|38250|37&nbsp;000–39&nbsp;500}} |{{Sort|2500|2&nbsp;500}} |{{Sort|2.49|<2.5}} |{{Sort|0.009|<&nbsp;0.01}} |? |? |? |ਧੁੰਦਲਾ ਧੁੰਦ ਵਾਲਾ ਰਿੰਗ |- |ζ |{{Sort|39600|37&nbsp;850–41&nbsp;350}} |{{Sort|3500|3&nbsp;500}} |1 |{{Sort|0.01|0.0045}} |? |? |? | |- |6 |{{Sort|41837|41&nbsp;837}} |{{Sort|1.9|1.6–2.2}} |0.41 |{{Sort|0.215|0.18–0.25}} |? |0.0010 |0.062 | |- |5 |{{Sort|42234|42&nbsp;234}} |{{Sort|3.4|1.9–4.9}} |0.91 |{{Sort|0.33|0.18–0.48}} |? |0.0019 |0.054 | |- |4 |{{Sort|42570|42&nbsp;570}} |{{Sort|3.4|2.4–4.4}} |0.71 |{{Sort|0.23|0.16–0.30}} |? |0.0011 |0.032 | |- |α |{{Sort|44718|44&nbsp;718}} |{{Sort|7.4|4.8–10.0}} |3.39 |{{Sort|0.5|0.3–0.7}} |? |0.0008 |0.015 | |- |β |{{Sort|45661|45&nbsp;661}} |{{Sort|8.75|6.1–11.4}} |2.14 |{{Sort|0.275|0.20–0.35}} |? |0.0040 |0.005 | |- |η |{{Sort|47175|47&nbsp;175}} |{{Sort|2.3|1.9–2.7}} |0.42 |{{Sort|0.205|0.16–0.25}} |? |0 |0.001 | |- |ηc_ਸੀ |{{Sort|47176|47&nbsp;176}} |40 |0.85 |0.02 |? |0 |0.001 |η ਰਿੰਗ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਵਿਆਪਕ ਹਿੱਸਾ |- |γ |{{Sort|47627|47&nbsp;627}} |{{Sort|4.15|3.6–4.7}} |3.3 |{{Sort|0.8|0.7–0.9}} |{{Sort|150|150?}} |0.001 |0.002 | |- |δc_ਸੀ |{{Sort|48300|48&nbsp;300}} |{{Sort|11|10–12}} |0.3 |0.03 |? |0 |0.001 |δ ਰਿੰਗ ਦਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਵਿਆਪਕ ਹਿੱਸਾ |- |δ |{{Sort|48300|48&nbsp;300}} |{{Sort|5.1|4.1–6.1}} |2.2 |{{Sort|0.45|0.3–0.6}} |? |0 |0.001 | |- |λ |{{Sort|50023|50&nbsp;023}} |{{Sort|1.5|1–2}} |0.2 |{{Sort|0.15|0.1–0.2}} |? |{{Sort|0|0?}} |{{Sort|0|0?}} |ਧੁੰਦਲਾ ਧੁੰਦ ਵਾਲਾ ਰਿੰਗ |- |Â |{{Sort|51149|51&nbsp;149}} |{{Sort|58.05|19.7–96.4}} |47 |{{Sort|1.5|0.5–2.5}} |{{Sort|150|150?}} |0.0079 |0 |ਕੋਰਡੇਲੀਆ ਅਤੇ ਓਫਲੀਆ ਦੁਆਰਾ ਚਰਵਾਹੀ |- |ν |{{Sort|68000|66&nbsp;100–69&nbsp;900}} |{{Sort|3800|3&nbsp;800}} |0.012 |0.0000054 |? |? |? |ਪੋਰਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ਾਲਿੰਡ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, 67,300 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਚੋਟੀ ਦੀ ਚਮਕ&nbsp;&nbsp; |- |μ |{{Sort|94500|86&nbsp;000–103&nbsp;000}} |{{Sort|17000|17&nbsp;000}} |0.14 |0.0000085 |? |? |? |ਮੈਬ 'ਤੇ, 97700 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਉੱਚ ਚਮਕ&nbsp;&nbsp; |} == ਨੋਟਸ == {{Reflist|group=lower-alpha}} buf7rwf34fsx9ap4d1ecudc59xqruj8 3 204163 842357 836616 2026-07-10T20:15:16Z Mfield 58361 Mfield ਨੇ ਸਫ਼ਾ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Perevernykruchenko]] ਨੂੰ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Miroslavvvvv]] ’ਤੇ ਭੇਜਿਆ: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Perevernykruchenko|Perevernykruchenko]]" to "[[Special:CentralAuth/Miroslavvvvv|Miroslavvvvv]]" 836616 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Perevernykruchenko}} -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 17:37, 9 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) 34wt5rbnbnv6cswurdxfhwai6qdqpay 0 204403 842458 838206 2026-07-11T06:31:44Z Harchand Bhinder 3793 842458 wikitext text/x-wiki ਬਰੜਵਾਲ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਪੰਜਾਬ ਦੇ [[ਸੰਗਰੂਰ]] ਜਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਸ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ [[ਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਕਾਲਜ ਬਰੜਵਾਲ]] ਹੈ। ਬਰੜਵਾਲ ਪਿੰਡ ਵਿਧਾਨਸਭਾ ਹਲਕਾ [[ਧੂਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਧੂਰੀ]] ਵਿੱਚ {{Infobox settlement | name = ਬਰੜਵਾਲ | official_name = Baradwal | native_name_lang = pa | settlement_type = ਪਿੰਡ | pushpin_map = India Punjab#India | pushpin_map_caption = India Punjab#India | mapframe-coordinates = {{coord|30.397879|N|75.889689|E|display=inline,title}} | subdivision_type = [[ਦੇਸ਼]] | subdivision_name = {{flag|ਭਾਰਤ}} | subdivision_type1 = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਇਲਾਕੇ|ਰਾਜ]] | subdivision_name1 = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] | subdivision_type2 = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] | subdivision_name2 = [[ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸੰਗਰੂਰ]] | subdivision_type3 = [[ਤਹਿਸੀਲ]] | subdivision_name3 = [[ਧੂਰੀ]] | established_title = <!-- Established --> | government_type = [[ਪੰਚਾਇਤੀ ਰਾਜ (ਭਾਰਤ)|ਪੰਚਾਇਤੀ ਰਾਜ]] | governing_body = [[ਗ੍ਰਾਮ ਪੰਚਾਇਤ]] | unit_pref = Metric <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> <!-- for references: use <ref>tags -->| population_total = 2907 | population_as_of = 2011 | population_density_km2 = auto | population_blank1_title = [[ਮਨੁੱਖੀ ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ]] | population_blank1 = 1564 /1343 [[ਮਰਦ|♂]]/[[ਔਰਤ|♀]] | demographics_type1 = ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ | demographics1_title1 = ਦਫ਼ਤਰੀ | timezone1 = [[ਭਾਰਤੀ ਮਿਆਰੀ ਸਮਾਂ|IST]] | utc_offset = +5:30 | postal_code_type = [[ਪਿੰਨ ਕੋਡ]] | postal_code = 148024 | blank_name_sec1 = [[ਡਾਕਖਾਨਾ]] | blank_info_sec1 = ਧੂਰੀ | website = https://sangrur.nic.in/pa/ | demographics1_info1 = [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] }} ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਿੰਡ ਧੂਰੀ - ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ ਸੜਕ ਤੋਂ 1.5 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਅਤੇ ਧੂਰੀ ਤੋਂ 4 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਹੈ। 2011 ਦੀ ਜਨਗਣਨਾ<ref>{{Cite web |title=Bararwal Village Population - Dhuri - Sangrur, Punjab |url=https://www.census2011.co.in/data/village/39655-bararwal-punjab.html |access-date=2026-05-01 |website=www.census2011.co.in}}</ref> ਮੁਤਾਬਕ ਇਸ ਦੀ ਜਨਸੰਖਿਆ 2907 ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 1564 ਮਰਦ ਅਤੇ 1343 ਔਰਤਾਂ ਹਨ। ਇਸ ਦਾ ਪਿੰਨ ਕੋਡ<ref>{{Cite web |title=Bararwal PIN Code Sangrur, Punjab - India |url=https://pin-code.org/india/punjab/sangrur/bararwal/ |access-date=2026-05-01 |website=pin-code.org}}</ref> 148024 ਹੈ। {{Stub}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]] clo1z8v3uba1ow9mj7z7aihlo10km2p 842459 842458 2026-07-11T06:33:09Z Harchand Bhinder 3793 842459 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ਬਰੜਵਾਲ | official_name = Baradwal | native_name_lang = pa | settlement_type = ਪਿੰਡ | pushpin_map = India Punjab#India | pushpin_map_caption = India Punjab#India | mapframe-coordinates = {{coord|30.397879|N|75.889689|E|display=inline,title}} | subdivision_type = [[ਦੇਸ਼]] | subdivision_name = {{flag|ਭਾਰਤ}} | subdivision_type1 = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਇਲਾਕੇ|ਰਾਜ]] | subdivision_name1 = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] | subdivision_type2 = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] | subdivision_name2 = [[ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸੰਗਰੂਰ]] | subdivision_type3 = [[ਤਹਿਸੀਲ]] | subdivision_name3 = [[ਧੂਰੀ]] | established_title = <!-- Established --> | government_type = [[ਪੰਚਾਇਤੀ ਰਾਜ (ਭਾਰਤ)|ਪੰਚਾਇਤੀ ਰਾਜ]] | governing_body = [[ਗ੍ਰਾਮ ਪੰਚਾਇਤ]] | unit_pref = Metric <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> <!-- for references: use <ref>tags -->| population_total = 2907 | population_as_of = 2011 | population_density_km2 = auto | population_blank1_title = [[ਮਨੁੱਖੀ ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ]] | population_blank1 = 1564 /1343 [[ਮਰਦ|♂]]/[[ਔਰਤ|♀]] | demographics_type1 = ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ | demographics1_title1 = ਦਫ਼ਤਰੀ | timezone1 = [[ਭਾਰਤੀ ਮਿਆਰੀ ਸਮਾਂ|IST]] | utc_offset = +5:30 | postal_code_type = [[ਪਿੰਨ ਕੋਡ]] | postal_code = 148024 | blank_name_sec1 = [[ਡਾਕਖਾਨਾ]] | blank_info_sec1 = ਧੂਰੀ | website = https://sangrur.nic.in/pa/ | demographics1_info1 = [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] }} ਬਰੜਵਾਲ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਪੰਜਾਬ ਦੇ [[ਸੰਗਰੂਰ]] ਜਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਸ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ [[ਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਕਾਲਜ ਬਰੜਵਾਲ]] ਹੈ। ਬਰੜਵਾਲ ਪਿੰਡ ਵਿਧਾਨਸਭਾ ਹਲਕਾ [[ਧੂਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਧੂਰੀ]] ਵਿੱਚਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਿੰਡ ਧੂਰੀ - ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ ਸੜਕ ਤੋਂ 1.5 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਅਤੇ ਧੂਰੀ ਤੋਂ 4 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਹੈ। 2011 ਦੀ ਜਨਗਣਨਾ<ref>{{Cite web |title=Bararwal Village Population - Dhuri - Sangrur, Punjab |url=https://www.census2011.co.in/data/village/39655-bararwal-punjab.html |access-date=2026-05-01 |website=www.census2011.co.in}}</ref> ਮੁਤਾਬਕ ਇਸ ਦੀ ਜਨਸੰਖਿਆ 2907 ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 1564 ਮਰਦ ਅਤੇ 1343 ਔਰਤਾਂ ਹਨ। ਇਸ ਦਾ ਪਿੰਨ ਕੋਡ<ref>{{Cite web |title=Bararwal PIN Code Sangrur, Punjab - India |url=https://pin-code.org/india/punjab/sangrur/bararwal/ |access-date=2026-05-01 |website=pin-code.org}}</ref> 148024 ਹੈ। {{Stub}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]] fbanzpk8m4brrk2sy1xjsqeldfyhu0j 842460 842459 2026-07-11T06:37:37Z Harchand Bhinder 3793 842460 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ਬਰੜਵਾਲ | official_name = Baradwal | native_name_lang = pa | settlement_type = ਪਿੰਡ | pushpin_map = India Punjab#India | pushpin_map_caption = ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤੀ | mapframe-coordinates = {{coord|30.397879|N|75.889689|E|display=inline,title}} | subdivision_type = [[ਦੇਸ਼]] | subdivision_name = {{flag|ਭਾਰਤ}} | subdivision_type1 = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਇਲਾਕੇ|ਰਾਜ]] | subdivision_name1 = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] | subdivision_type2 = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] | subdivision_name2 = [[ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸੰਗਰੂਰ]] | subdivision_type3 = [[ਤਹਿਸੀਲ]] | subdivision_name3 = [[ਧੂਰੀ]] | established_title = <!-- Established --> | government_type = [[ਪੰਚਾਇਤੀ ਰਾਜ (ਭਾਰਤ)|ਪੰਚਾਇਤੀ ਰਾਜ]] | governing_body = [[ਗ੍ਰਾਮ ਪੰਚਾਇਤ]] | unit_pref = Metric <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> <!-- for references: use <ref>tags -->| population_total = 2907 | population_as_of = 2011 | population_density_km2 = auto | population_blank1_title = [[ਮਨੁੱਖੀ ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ]] | population_blank1 = 1564 /1343 [[ਮਰਦ|♂]]/[[ਔਰਤ|♀]] | demographics_type1 = ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ | demographics1_title1 = ਦਫ਼ਤਰੀ | timezone1 = [[ਭਾਰਤੀ ਮਿਆਰੀ ਸਮਾਂ|IST]] | utc_offset = +5:30 | postal_code_type = [[ਪਿੰਨ ਕੋਡ]] | postal_code = 148024 | blank_name_sec1 = [[ਡਾਕਖਾਨਾ]] | blank_info_sec1 = ਧੂਰੀ | website = https://sangrur.nic.in/pa/ | demographics1_info1 = [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] }} ਬਰੜਵਾਲ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਪੰਜਾਬ ਦੇ [[ਸੰਗਰੂਰ]] ਜਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਸ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ [[ਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਕਾਲਜ ਬਰੜਵਾਲ]] ਹੈ। ਬਰੜਵਾਲ ਪਿੰਡ ਵਿਧਾਨਸਭਾ ਹਲਕਾ [[ਧੂਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਧੂਰੀ]] ਵਿੱਚਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਿੰਡ ਧੂਰੀ - ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ ਸੜਕ ਤੋਂ 1.5 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਅਤੇ ਧੂਰੀ ਤੋਂ 4 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਹੈ। 2011 ਦੀ ਜਨਗਣਨਾ<ref>{{Cite web |title=Bararwal Village Population - Dhuri - Sangrur, Punjab |url=https://www.census2011.co.in/data/village/39655-bararwal-punjab.html |access-date=2026-05-01 |website=www.census2011.co.in}}</ref> ਮੁਤਾਬਕ ਇਸ ਦੀ ਜਨਸੰਖਿਆ 2907 ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 1564 ਮਰਦ ਅਤੇ 1343 ਔਰਤਾਂ ਹਨ। ਇਸ ਦਾ ਪਿੰਨ ਕੋਡ<ref>{{Cite web |title=Bararwal PIN Code Sangrur, Punjab - India |url=https://pin-code.org/india/punjab/sangrur/bararwal/ |access-date=2026-05-01 |website=pin-code.org}}</ref> 148024 ਹੈ। {{Stub}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]] 2zbnlyioyo6yaae6tqp3so3cp4xs55r 842461 842460 2026-07-11T06:55:36Z Harchand Bhinder 3793 842461 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ਬਰੜਵਾਲ | official_name = Bardwal | native_name_lang = pa | settlement_type = ਪਿੰਡ | pushpin_map = India Punjab#India | pushpin_map_caption = ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤੀ | mapframe = | mapframe-coordinates = {{coord|30.3992698|N|75.8871313|E |display=inline,title}} | subdivision_type = [[ਦੇਸ਼]] | subdivision_name = {{flag|ਭਾਰਤ}} | subdivision_type1 = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਇਲਾਕੇ|ਰਾਜ]] | subdivision_name1 = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] | subdivision_type2 = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] | subdivision_name2 = [[ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸੰਗਰੂਰ]] | subdivision_type3 = [[ਤਹਿਸੀਲ]] | subdivision_name3 = [[ਧੂਰੀ]] | established_title = <!-- Established --> | government_type = [[ਪੰਚਾਇਤੀ ਰਾਜ (ਭਾਰਤ)|ਪੰਚਾਇਤੀ ਰਾਜ]] | governing_body = [[ਗ੍ਰਾਮ ਪੰਚਾਇਤ]] | unit_pref = Metric <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> <!-- for references: use <ref>tags -->| population_total = 2907 | population_as_of = 2011 | population_density_km2 = auto | population_blank1_title = [[ਮਨੁੱਖੀ ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ]] | population_blank1 = 1564 /1343 [[ਮਰਦ|♂]]/[[ਔਰਤ|♀]] | demographics_type1 = ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ | demographics1_title1 = ਦਫ਼ਤਰੀ | timezone1 = [[ਭਾਰਤੀ ਮਿਆਰੀ ਸਮਾਂ|IST]] | utc_offset = +5:30 | postal_code_type = [[ਪਿੰਨ ਕੋਡ]] | postal_code = 148024 | blank_name_sec1 = [[ਡਾਕਖਾਨਾ]] | blank_info_sec1 = ਧੂਰੀ | website = https://sangrur.nic.in/pa/ | demographics1_info1 = [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] }} ਬਰੜਵਾਲ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਪੰਜਾਬ ਦੇ [[ਸੰਗਰੂਰ]] ਜਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਸ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ [[ਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਕਾਲਜ ਬਰੜਵਾਲ]] ਹੈ। ਬਰੜਵਾਲ ਪਿੰਡ ਵਿਧਾਨਸਭਾ ਹਲਕਾ [[ਧੂਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਧੂਰੀ]] ਵਿੱਚਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਿੰਡ ਧੂਰੀ - ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ ਸੜਕ ਤੋਂ 1.5 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਅਤੇ ਧੂਰੀ ਤੋਂ 4 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਹੈ। 2011 ਦੀ ਜਨਗਣਨਾ<ref>{{Cite web |title=Bararwal Village Population - Dhuri - Sangrur, Punjab |url=https://www.census2011.co.in/data/village/39655-bararwal-punjab.html |access-date=2026-05-01 |website=www.census2011.co.in}}</ref> ਮੁਤਾਬਕ ਇਸ ਦੀ ਜਨਸੰਖਿਆ 2907 ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 1564 ਮਰਦ ਅਤੇ 1343 ਔਰਤਾਂ ਹਨ। ਇਸ ਦਾ ਪਿੰਨ ਕੋਡ<ref>{{Cite web |title=Bararwal PIN Code Sangrur, Punjab - India |url=https://pin-code.org/india/punjab/sangrur/bararwal/ |access-date=2026-05-01 |website=pin-code.org}}</ref> 148024 ਹੈ। {{Stub}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]] lz2xx51i6lnz9v1neah3cm23xts1koe 842463 842461 2026-07-11T07:10:29Z Harchand Bhinder 3793 842463 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ਬਰੜਵਾਲ | official_name = Bardwal | native_name_lang = pa | settlement_type = ਪਿੰਡ | pushpin_map = India Punjab#India | pushpin_map_caption = ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤੀ | mapframe = | mapframe-coordinates = {{coord|30.3992698|N|75.8871313|E|display=inline,title}} | subdivision_type = [[ਦੇਸ਼]] | subdivision_name = {{flag|ਭਾਰਤ}} | subdivision_type1 = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਇਲਾਕੇ|ਰਾਜ]] | subdivision_name1 = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] | subdivision_type2 = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] | subdivision_name2 = [[ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸੰਗਰੂਰ]] | subdivision_type3 = [[ਤਹਿਸੀਲ]] | subdivision_name3 = [[ਧੂਰੀ]] | established_title = <!-- Established --> | government_type = [[ਪੰਚਾਇਤੀ ਰਾਜ (ਭਾਰਤ)|ਪੰਚਾਇਤੀ ਰਾਜ]] | governing_body = [[ਗ੍ਰਾਮ ਪੰਚਾਇਤ]] | unit_pref = Metric <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> <!-- for references: use <ref>tags -->| population_total = 2907 | population_as_of = 2011 | population_density_km2 = auto | population_blank1_title = [[ਮਨੁੱਖੀ ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ]] | population_blank1 = 1564 /1343 [[ਮਰਦ|♂]]/[[ਔਰਤ|♀]] | demographics_type1 = ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ | demographics1_title1 = ਦਫ਼ਤਰੀ | timezone1 = [[ਭਾਰਤੀ ਮਿਆਰੀ ਸਮਾਂ|IST]] | utc_offset = +5:30 | postal_code_type = [[ਪਿੰਨ ਕੋਡ]] | postal_code = 148024 | blank_name_sec1 = [[ਡਾਕਖਾਨਾ]] | blank_info_sec1 = ਧੂਰੀ | website = https://sangrur.nic.in/pa/ | demographics1_info1 = [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] }} ਬਰੜਵਾਲ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਪੰਜਾਬ ਦੇ [[ਸੰਗਰੂਰ]] ਜਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਸ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ [[ਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਕਾਲਜ ਬਰੜਵਾਲ]] ਹੈ। ਬਰੜਵਾਲ ਪਿੰਡ ਵਿਧਾਨਸਭਾ ਹਲਕਾ [[ਧੂਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਧੂਰੀ]] ਵਿੱਚਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਿੰਡ ਧੂਰੀ - ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ ਸੜਕ ਤੋਂ 1.5 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਅਤੇ ਧੂਰੀ ਤੋਂ 4 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਹੈ। 2011 ਦੀ ਜਨਗਣਨਾ<ref>{{Cite web |title=Bararwal Village Population - Dhuri - Sangrur, Punjab |url=https://www.census2011.co.in/data/village/39655-bararwal-punjab.html |access-date=2026-05-01 |website=www.census2011.co.in}}</ref> ਮੁਤਾਬਕ ਇਸ ਦੀ ਜਨਸੰਖਿਆ 2907 ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 1564 ਮਰਦ ਅਤੇ 1343 ਔਰਤਾਂ ਹਨ। ਇਸ ਦਾ ਪਿੰਨ ਕੋਡ<ref>{{Cite web |title=Bararwal PIN Code Sangrur, Punjab - India |url=https://pin-code.org/india/punjab/sangrur/bararwal/ |access-date=2026-05-01 |website=pin-code.org}}</ref> 148024 ਹੈ। {{Stub}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]] p2ohrwvc9o6gtirwihqowyrbarwzb1u 842466 842463 2026-07-11T09:01:13Z Harchand Bhinder 3793 842466 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ਬਰੜਵਾਲ | official_name = Bardwal | native_name_lang = pa | settlement_type = ਪਿੰਡ | pushpin_map = India Punjab#India | pushpin_map_caption = ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤੀ | mapframe = | mapframe-coordinates = {{coord|30.3992698|N|75.8871313|E|display=inline,title}} | subdivision_type = [[ਦੇਸ਼]] | subdivision_name = {{flag|ਭਾਰਤ}} | subdivision_type1 = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਇਲਾਕੇ|ਰਾਜ]] | subdivision_name1 = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] | subdivision_type2 = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] | subdivision_name2 = [[ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸੰਗਰੂਰ]] | subdivision_type3 = [[ਤਹਿਸੀਲ]] | subdivision_name3 = [[ਧੂਰੀ]] | established_title = <!-- Established --> | government_type = [[ਪੰਚਾਇਤੀ ਰਾਜ (ਭਾਰਤ)|ਪੰਚਾਇਤੀ ਰਾਜ]] | governing_body = [[ਗ੍ਰਾਮ ਪੰਚਾਇਤ]] | unit_pref = Metric <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> <!-- for references: use <ref>tags -->| population_total = 2907 | population_as_of = 2011 | population_density_km2 = auto | population_blank1_title = [[ਮਨੁੱਖੀ ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ]] | population_blank1 = 1564 /1343 [[ਮਰਦ|♂]]/[[ਔਰਤ|♀]] | demographics_type1 = ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ | demographics1_title1 = ਦਫ਼ਤਰੀ | timezone1 = [[ਭਾਰਤੀ ਮਿਆਰੀ ਸਮਾਂ|IST]] | utc_offset = +5:30 | postal_code_type = [[ਪਿੰਨ ਕੋਡ]] | postal_code = 148024 | blank_name_sec1 = [[ਡਾਕਖਾਨਾ]] | blank_info_sec1 = ਧੂਰੀ | website = https://sangrur.nic.in/pa/ | demographics1_info1 = [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] }} ਬਰੜਵਾਲ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਪੰਜਾਬ ਦੇ [[ਸੰਗਰੂਰ]] ਜਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਸ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ [[ਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਕਾਲਜ ਬਰੜਵਾਲ]] ਹੈ। ਬਰੜਵਾਲ ਪਿੰਡ ਵਿਧਾਨਸਭਾ ਹਲਕਾ [[ਧੂਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਧੂਰੀ]] ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਿੰਡ ਧੂਰੀ - ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ ਸੜਕ ਤੋਂ 1.5 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਅਤੇ ਧੂਰੀ ਤੋਂ 4 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਹੈ। 2011 ਦੀ ਜਨਗਣਨਾ<ref>{{Cite web |title=Bararwal Village Population - Dhuri - Sangrur, Punjab |url=https://www.census2011.co.in/data/village/39655-bararwal-punjab.html |access-date=2026-05-01 |website=www.census2011.co.in}}</ref> ਮੁਤਾਬਕ ਇਸ ਪਿੰਡ ਦੀ ਜਨਸੰਖਿਆ 2907 ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 1564 ਮਰਦ ਅਤੇ 1343 ਔਰਤਾਂ ਹਨ। ਇਸ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਨੇੜਲੇ ਪਿੰਡ ਧਾਂਦਰਾ ਦੇ ਵਸਨੀਕਾਂ ਨੇ ਹੀ ਵਸਾਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਪਿੰਨ ਕੋਡ<ref>{{Cite web |title=Bararwal PIN Code Sangrur, Punjab - India |url=https://pin-code.org/india/punjab/sangrur/bararwal/ |access-date=2026-05-01 |website=pin-code.org}}</ref> 148024 ਹੈ। {{Stub}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]] mnd9t7yhjepwklgw4wjbybqqu38pbsf 842470 842466 2026-07-11T11:38:02Z Harchand Bhinder 3793 842470 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ਬਰੜਵਾਲ | official_name = Bardwal | native_name_lang = pa | settlement_type = ਪਿੰਡ | pushpin_map = India Punjab#India | pushpin_map_caption = ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤੀ | mapframe = | coordinates = {{coord|30.3992698|N|75.8871313|E|display=inline,title}} | subdivision_type = [[ਦੇਸ਼]] | subdivision_name = {{flag|ਭਾਰਤ}} | subdivision_type1 = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਇਲਾਕੇ|ਰਾਜ]] | subdivision_name1 = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] | subdivision_type2 = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] | subdivision_name2 = [[ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸੰਗਰੂਰ]] | subdivision_type3 = [[ਤਹਿਸੀਲ]] | subdivision_name3 = [[ਧੂਰੀ]] | established_title = <!-- Established --> | government_type = [[ਪੰਚਾਇਤੀ ਰਾਜ (ਭਾਰਤ)|ਪੰਚਾਇਤੀ ਰਾਜ]] | governing_body = [[ਗ੍ਰਾਮ ਪੰਚਾਇਤ]] | unit_pref = Metric <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> <!-- for references: use <ref>tags -->| population_total = 2907 | population_as_of = 2011 | population_density_km2 = auto | population_blank1_title = [[ਮਨੁੱਖੀ ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ]] | population_blank1 = 1564 /1343 [[ਮਰਦ|♂]]/[[ਔਰਤ|♀]] | demographics_type1 = ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ | demographics1_title1 = ਦਫ਼ਤਰੀ | timezone1 = [[ਭਾਰਤੀ ਮਿਆਰੀ ਸਮਾਂ|IST]] | utc_offset = +5:30 | postal_code_type = [[ਪਿੰਨ ਕੋਡ]] | postal_code = 148024 | blank_name_sec1 = [[ਡਾਕਖਾਨਾ]] | blank_info_sec1 = ਧੂਰੀ | website = https://sangrur.nic.in/pa/ | demographics1_info1 = [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] }} ਬਰੜਵਾਲ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਪੰਜਾਬ ਦਾ [[ਸੰਗਰੂਰ]] ਜਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਸ ਪਿੰਡ ਦੇ ਕੋਲ ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ-ਧੂਰੀ ਰੋਡ ਤੇ [[ਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਕਾਲਜ ਬਰੜਵਾਲ]] ਹੈ। ਬਰੜਵਾਲ ਪਿੰਡ ਵਿਧਾਨਸਭਾ ਹਲਕਾ [[ਧੂਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਧੂਰੀ]] ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਿੰਡ ਧੂਰੀ - ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ ਸੜਕ ਤੋਂ 1.5 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਅਤੇ ਧੂਰੀ ਤੋਂ 4 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਹੈ। 2011 ਦੀ ਜਨਗਣਨਾ<ref>{{Cite web |title=Bararwal Village Population - Dhuri - Sangrur, Punjab |url=https://www.census2011.co.in/data/village/39655-bararwal-punjab.html |access-date=2026-05-01 |website=www.census2011.co.in}}</ref> ਮੁਤਾਬਕ ਇਸ ਪਿੰਡ ਦੀ ਜਨਸੰਖਿਆ 2907 ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 1564 ਮਰਦ ਅਤੇ 1343 ਔਰਤਾਂ ਹਨ। ਇਸ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਨੇੜਲੇ ਪਿੰਡ [[ਧਾਂਦਰਾ(ਧੂਰੀ)|ਧਾਂਦਰਾ]] ਦੇ ਵਸਨੀਕਾਂ ਨੇ ਹੀ ਵਸਾਇਆ ਹੈ। ਬਰੜਵਾਲ ਦਾ ਪਿੰਨ ਕੋਡ<ref>{{Cite web |title=Bararwal PIN Code Sangrur, Punjab - India |url=https://pin-code.org/india/punjab/sangrur/bararwal/ |access-date=2026-05-01 |website=pin-code.org}}</ref> 148024 ਹੈ। ਵਿੱਚ ਸਬ ਆਫਿਸ ਹੈ ਤੇ ਮੁਖ ਡਾਕਖਾਨਾ ਧੂਰੀ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਪੁਰਾਤਨ ਦਰਵਾਜਾ<ref>{{Citation |title=29 ਹਜ਼ਾਰ ਵਿਊਜ਼ · 425 ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆਵਾਂ {{!}} ਪਿੰਡ ਬਰੜਵਾਲ ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਤੇ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਦਰਵਾਜਾ।Punjabi villages Main Gates{{!}} Old punjabi culture #punjabiculture #virasat #entertainment {{!}} ਸੋਹਣੀ ਖੇਤੀ |url=https://www.facebook.com/reel/794718876483807/ |language=pa |access-date=2026-07-11}}</ref> ਵੀ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਪਿੰਡ ਦੀ ਇਤਿਸਕ ਧਰੋਹਰ ਹੈ। ਇਹ ਪਿੰਡ '''ਬਰੜਵਾਲ''' ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਤਿੰਨ ਪਤੀਆਂ ਇਲਾਕੇ ਜਾਂ ਪਰਿਵਾਰਕ ਹਿੱਸੇ) ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ : # '''ਲੰਮਾ ਪੱਤੀ''' # '''ਧੌਲਾ ਪੱਤੀ''' # '''ਕਾਹਲਵਾਂ ਪੱਤੀ''' [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]] 08gjpvpowumpbkuf0j08wazlpepr42n 842471 842470 2026-07-11T11:39:07Z Harchand Bhinder 3793 added [[Category:ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦਾ ਨਾਮਕਰਨ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨਾਲ ਸੁਧਾਰੇ ਸਫ਼ੇ]] using [[WP:HC|HotCat]] 842471 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ਬਰੜਵਾਲ | official_name = Bardwal | native_name_lang = pa | settlement_type = ਪਿੰਡ | pushpin_map = India Punjab#India | pushpin_map_caption = ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤੀ | mapframe = | coordinates = {{coord|30.3992698|N|75.8871313|E|display=inline,title}} | subdivision_type = [[ਦੇਸ਼]] | subdivision_name = {{flag|ਭਾਰਤ}} | subdivision_type1 = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਇਲਾਕੇ|ਰਾਜ]] | subdivision_name1 = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] | subdivision_type2 = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] | subdivision_name2 = [[ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸੰਗਰੂਰ]] | subdivision_type3 = [[ਤਹਿਸੀਲ]] | subdivision_name3 = [[ਧੂਰੀ]] | established_title = <!-- Established --> | government_type = [[ਪੰਚਾਇਤੀ ਰਾਜ (ਭਾਰਤ)|ਪੰਚਾਇਤੀ ਰਾਜ]] | governing_body = [[ਗ੍ਰਾਮ ਪੰਚਾਇਤ]] | unit_pref = Metric <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> <!-- for references: use <ref>tags -->| population_total = 2907 | population_as_of = 2011 | population_density_km2 = auto | population_blank1_title = [[ਮਨੁੱਖੀ ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ]] | population_blank1 = 1564 /1343 [[ਮਰਦ|♂]]/[[ਔਰਤ|♀]] | demographics_type1 = ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ | demographics1_title1 = ਦਫ਼ਤਰੀ | timezone1 = [[ਭਾਰਤੀ ਮਿਆਰੀ ਸਮਾਂ|IST]] | utc_offset = +5:30 | postal_code_type = [[ਪਿੰਨ ਕੋਡ]] | postal_code = 148024 | blank_name_sec1 = [[ਡਾਕਖਾਨਾ]] | blank_info_sec1 = ਧੂਰੀ | website = https://sangrur.nic.in/pa/ | demographics1_info1 = [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] }} ਬਰੜਵਾਲ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਪੰਜਾਬ ਦਾ [[ਸੰਗਰੂਰ]] ਜਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਸ ਪਿੰਡ ਦੇ ਕੋਲ ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ-ਧੂਰੀ ਰੋਡ ਤੇ [[ਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਕਾਲਜ ਬਰੜਵਾਲ]] ਹੈ। ਬਰੜਵਾਲ ਪਿੰਡ ਵਿਧਾਨਸਭਾ ਹਲਕਾ [[ਧੂਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਧੂਰੀ]] ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਿੰਡ ਧੂਰੀ - ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ ਸੜਕ ਤੋਂ 1.5 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਅਤੇ ਧੂਰੀ ਤੋਂ 4 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਹੈ। 2011 ਦੀ ਜਨਗਣਨਾ<ref>{{Cite web |title=Bararwal Village Population - Dhuri - Sangrur, Punjab |url=https://www.census2011.co.in/data/village/39655-bararwal-punjab.html |access-date=2026-05-01 |website=www.census2011.co.in}}</ref> ਮੁਤਾਬਕ ਇਸ ਪਿੰਡ ਦੀ ਜਨਸੰਖਿਆ 2907 ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 1564 ਮਰਦ ਅਤੇ 1343 ਔਰਤਾਂ ਹਨ। ਇਸ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਨੇੜਲੇ ਪਿੰਡ [[ਧਾਂਦਰਾ(ਧੂਰੀ)|ਧਾਂਦਰਾ]] ਦੇ ਵਸਨੀਕਾਂ ਨੇ ਹੀ ਵਸਾਇਆ ਹੈ। ਬਰੜਵਾਲ ਦਾ ਪਿੰਨ ਕੋਡ<ref>{{Cite web |title=Bararwal PIN Code Sangrur, Punjab - India |url=https://pin-code.org/india/punjab/sangrur/bararwal/ |access-date=2026-05-01 |website=pin-code.org}}</ref> 148024 ਹੈ। ਵਿੱਚ ਸਬ ਆਫਿਸ ਹੈ ਤੇ ਮੁਖ ਡਾਕਖਾਨਾ ਧੂਰੀ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਪੁਰਾਤਨ ਦਰਵਾਜਾ<ref>{{Citation |title=29 ਹਜ਼ਾਰ ਵਿਊਜ਼ · 425 ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆਵਾਂ {{!}} ਪਿੰਡ ਬਰੜਵਾਲ ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਤੇ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਦਰਵਾਜਾ।Punjabi villages Main Gates{{!}} Old punjabi culture #punjabiculture #virasat #entertainment {{!}} ਸੋਹਣੀ ਖੇਤੀ |url=https://www.facebook.com/reel/794718876483807/ |language=pa |access-date=2026-07-11}}</ref> ਵੀ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਪਿੰਡ ਦੀ ਇਤਿਸਕ ਧਰੋਹਰ ਹੈ। ਇਹ ਪਿੰਡ '''ਬਰੜਵਾਲ''' ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਤਿੰਨ ਪਤੀਆਂ ਇਲਾਕੇ ਜਾਂ ਪਰਿਵਾਰਕ ਹਿੱਸੇ) ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ : # '''ਲੰਮਾ ਪੱਤੀ''' # '''ਧੌਲਾ ਪੱਤੀ''' # '''ਕਾਹਲਵਾਂ ਪੱਤੀ''' [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦਾ ਨਾਮਕਰਨ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨਾਲ ਸੁਧਾਰੇ ਸਫ਼ੇ]] q3433d5mautpcmeejio4d2dxaq9kh42 0 204404 842453 839467 2026-07-11T05:20:53Z Harchand Bhinder 3793 842453 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ਧਾਂਦਰਾ | official_name = Dhandra | native_name_lang = pa | pushpin_map = India Punjab#India | pushpin_mapsize = | pushpin_map_alt = ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤੀ | mapframe-coordinates = {{coord|30.399842|N|75.9069596|E|display=inline,title}} | subdivision_type = [[ਦੇਸ਼]] | subdivision_name = {{flag|ਭਾਰਤ}} | subdivision_type1 = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਇਲਾਕੇ|ਰਾਜ]] | subdivision_name1 = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] | subdivision_type2 = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] | subdivision_name2 = [[ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸੰਗਰੂਰ]] | subdivision_type3 = [[ਤਹਿਸੀਲ]] | subdivision_name3 = [[ਧੂਰੀ]] | established_title = <!-- Established --> | founder = ਸਿਰੋਹਾ ਸਿੰਹੁ | government_type = [[ਪੰਚਾਇਤੀ ਰਾਜ (ਭਾਰਤ)|ਪੰਚਾਇਤੀ ਰਾਜ]] | governing_body = [[ਗ੍ਰਾਮ ਪੰਚਾਇਤ]] | unit_pref = Metric <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> <!-- for references: use <ref>tags -->| population_total = 1273 | population_as_of = 2011 | population_density_km2 = auto | population_blank1_title = [[ਮਨੁੱਖੀ ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ]] | population_blank1 = 680 /593 [[ਮਰਦ|♂]]/[[ਔਰਤ|♀]] | demographics_type1 = ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ | demographics1_title1 = ਦਫ਼ਤਰੀ | timezone1 = [[ਭਾਰਤੀ ਮਿਆਰੀ ਸਮਾਂ|IST]] | utc_offset = +5:30 | postal_code_type = [[ਪਿੰਨ ਕੋਡ]] | postal_code = 148024 | blank_name_sec1 = [[ਡਾਕਖਾਨਾ]] | website = https://sangrur.nic.in/pa/ | demographics1_info1 = [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] }} '''ਧਾਂਦਰਾ''', ਧੂਰੀ ਤਹਿਸੀਲ ਦਾ ਪਿੰਡ। ਇਹ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ [[ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਜਿਲ੍ਹਾ ਸੰਗਰੂਰ]] ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਜਦੀਕ ਦਾ ਪਿੰਡ [[ਬਰੜਵਾਲ]] ਹੈ। ਇਹ ਦੋਵੇ ਪਿੰਡ ਪੁਰਖਿਆਂ ਵਜੋਂ ਵੀ ਸਾਂਝ ਰਖਦੇ ਹਨ। ਪਿੰਡ ਧਾਂਦਰਾ ਤਤਕਾਲੀਨ ਮਾਲਵੇ ਦੀ ਰਿਆਸਤ ਪਟਿਆਲਾ<ref>{{Cite web |title=ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਆਸਤ - ਪੰਜਾਬੀ ਪੀਡੀਆ |url=https://punjabipedia.org/topic.aspx?txt=%E0%A8%AA%E0%A8%9F%E0%A8%BF%E0%A8%86%E0%A8%B2%E0%A8%BE+%E0%A8%B0%E0%A8%BF%E0%A8%86%E0%A8%B8%E0%A8%A4 |access-date=2026-05-14 |website=punjabipedia.org}}</ref> ਦੇ ਜਿਲ੍ਹਾ ਬਰਨਾਲੇ ਵਿੱਚ ਸੀ । ਵਰਤਮਾਨ ਸਮੇਂ ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜਿਲ੍ਹਾ ਸੰਗਰੂਰ ਦੀ ਧੂਰੀ ਤਹਿਸੀਲ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦਾ ਹੈ । ਇਹ ਧੂਰੀ ਤੋਂ ਪੰਜ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਉੱਤਰ - ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਧੂਰੀ ਤੋਂ ਅਮਰਗੜ੍ਹ, ਜਾਂ ਧੂਰੀ ਤੋਂ ਬਾਗੜੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਲਿੰਕ ਰੋਡ ਉਪਰ ਸਥਿਤ ਹੈ । ਧੂਰੀ ਤੋਂ ਧਾਂਦਰੇ ਤੱਕ ਇੱਕ ਹੀ ਸੜਕ ਹੈ ਪਰ ਇਥੋਂ ਇੱਕ ਸੜਕ ਅਮਰਗੜ੍ਹ ਕਸਬੇ ਨੂੰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਬਾਗੜੀਆਂ ਵੱਲ। ਧਾਂਦਰਾ <ref>{{Cite web |title=Dhandran Village |url=https://www.onefivenine.com/india/villages/Sangrur/Dhuri/Dhandran |access-date=2026-05-01 |website=www.onefivenine.com}}</ref> ਤੋਂ ਧੂਰੀ ਦੀ ਦੂਰੀ 5 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਹੈ। ਇਸ ਪਿੰਡ ਦਾ ਨੇੜਲਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਵੀ ਧੂਰੀ ਹੈ। 2011 ਦੀ ਜਨਗਣਨਾ<ref>{{Cite web |title=Dhandra Village Population - Dhuri - Sangrur, Punjab |url=https://www.census2011.co.in/data/village/39659-dhandra-punjab.html |access-date=2026-05-01 |website=www.census2011.co.in}}</ref> ਮੁਤਾਬਿਕ ਪਿੰਡ ਦੀ ਜਨਸੰਖਿਆ 1273 ਹੈ। ==== ਇਤਿਹਾਸ ==== ਪਿੰਡ ਦੇ ਮੋੜ੍ਹੀ ਗੱਡ (ਇਤਿਹਾਸਕ ਖਿੜਕੀ) - ਪਿੰਡ ਬੰਨ੍ਹਣ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦਰ ਪੀੜ੍ਹੀ ਹੀ ਦੱਸਿਆ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ । ਇਹ ਪਿੰਡ ਸੰਨ 1740-50 ਦੇ ਨੇੜੇ-ਤੇੜੇ ਵਸਿਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਰਾਜਸਥਾਨ, ਸਰਸਾ ਆਦਿ ਥਾਵਾਂ ਉੱਪਰ ਪਾਣੀ ਦੀ ਕਿੱਲਤ ਆਈ ਤਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਬਿਆਸ, ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਮਾਰ ਤੋਂ ਦੂਰ ਪਰ ਮਿੱਠੇ ਪਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਲੱਭਿਆ । ਇਹ ਢੁੱਕਵਾਂ ਇਲਾਕਾ ਮਾਲਵਾ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਸੀ । ਪਿੰਡ ਦੇ ਮੋੜ੍ਹੀ ਗੱਡ ਦਾ ਨਾਮ 'ਸਿਰੋਹਾ ਸਿੰਹੁ' ਕਰਕੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ । ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਪਾਣੀ ਵਹਾਅ ਦੇ ਦੋ ਵਹਿਣਾਂ (ਰਸਤਿਆਂ) ਦੇ ਵਿੱਚਕਾਰ ਇੱਕ ਉੱਚੇ ਟਿੱਲੇ ਨੂੰ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ। ਇਕ ਵਹਾਅ ਅਜੋਕੇ ਪਿੰਡ ਬੰਗਾਵਾਲੀ ਅਤੇ ਰਲਦੂ ਸਿੰਘ ਵਾਲਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰੋਂ ਲੰਘਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਵਹਾਅ ਅਜੋਕੇ ਪਿੰਡ ਸ਼ੇਰਪੁਰ ਸੋਢੀਆਂ ਅਤੇ ਜੱਖਲਾਂ ਦੇ ਛਿਪਦੀ ਵੱਲ ਅਤੇ ਅਜੋਕੇ ਪਿੰਡ ਧਾਂਦਰੇ ਤੋਂ ਪੂਰਬ-ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਸੀ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅੱਜ ਕੱਲ ਨਾਲ਼ੇ ਜਾਂ ਡਰੇਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਥਾਨ ਅਜੋਕੇ ਪਿੰਡ ਧਾਂਦਰਾ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਉੱਚੇ ਟਿੱਲੇ ਉੱਪਰ, ਜਿਸਨੂੰ ਅੱਜ ਥੇਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਉਪਰ ਗੱਡੀ ਗਈ ਸੀ ਮੋੜ੍ਹੀ। ਹੁਣ ਤਾਂ ਇਹ ਥੇਹ ਵੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਕਿਨਾਰੇ ਹੈ। ਸਿਰੋਹਾ ਸਿੰਘ ਬਜੁਰਗ ਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਇਸ ਨੂੰ 'ਸਿਰੋਹਾ ਛੰਨਾ' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਪਰਿਵਾਰ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਵਸਦਾ ਰਿਹਾ। ਪਾਣੀ ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਲਈ ਖੂਹ ਵੀ ਪੁੱਟਿਆ ਗਿਆ। ਇਹ ਸਥਾਨ ਅਜੋਕੇ ਪਿੰਡ ਧਾਂਦਰਾ ਦੇ ਗੁਰੂ ਘਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪੱਛਮ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਹੈ। ਬਜ਼ੁਰਗ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰ ਸਨ-ਬਾਰਾ, ਧਾਰਾ ਅਤੇ ਸਰਦਾਰਾ। ਬਾਰਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸੀ ਉਸਨੂੰ 'ਬੜਾ' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਸਰਦਾਰਾ ਕੱਦ ਵਿੱਚ ਲੰਮਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਲੰਮਾ ਵੀ ਪੁਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਸਿਰੋਹਾ ਸਿੰਹੁ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤਿੰਨੇ ਭਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਸੀ ਝਗੜਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਦੂਰੋਂ - ਨੇੜੇ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਪਹੁੰਚੀ। ਮੁਖੀ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ, ਫੈਸਲਾ ਹੋਇਆ ਕਿ ਅਲੱਗ ਹੋ ਜਾਵੇ ਪਰ ਸਿਆਣੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਪੰਡਤਾਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕੱਢੀ ਕਿ ਇਹ ਥਾਂ ਤਿੰਨੇ ਭਰਾਵਾਂ ਲਈ ਮਾੜਾ ਅਤੇ ਮਨਹੂਸ ਹੈ। ਸੋ ਤਿੰਨੋਂ ਇਸ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਦੂਰ ਅਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਖੇਤਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਅਨੁਸਾਰ ਅਪਣਾ ਵਾਸਾ ਕਰੋ। ਬਾਰੇ ਅਤੇ ਸਰਦਾਰੇ (ਬੜੇ ਅਤੇ ਲੰਮੇ) ਦੀ ਕੁਝ ਸੁਲਾਹ-ਸਫ਼ਾਈ ਸੀ ਸੋ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪੱਛਮ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਵਹਾਅ (ਨਦੀ) ਦੇ ਆਸੇ ਪਾਸੇ ਅਪਣੇ ਘਰ ਵਸਾ ਲਏ ਅਤੇ ਇਹ ਦੇ ਜੌੜੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਾਂਗ ਬਣ ਗਏ । ਇਹਨਾ ਨੂੰ "ਜੌੜੀਆਂ ਵਾਸੀਆਂ" ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਪਰੰਤੂ ਚੋਰਾਂ, ਡਾਕੂਆਂ ਨੇ ਇਹਨਾਂ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਲੁੱਟ ਖਸੁੱਟ ਕਰ ਕੇ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਜੀਣਾ ਦੁੱਭਰ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ । ਫਿਰ ਇਹਨਾਂ ਦੋਵੇਂ "ਜੌੜੀਆਂ ਵਾਸੀਆਂ" ਨੇ ਬੜੇ ਭਰਾ "ਬਾਰੇ" ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ "ਬੜੇ-ਵਾਲਾ" [[ਬਰੜਵਾਲ]] ਪਿੰਡ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਕੇ ਵਸਾਇਆ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਬਰੜਵਾਲ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲੱਗਾ, ਪਰ ਦੋਨਾਂ ਨੇ ਅਪਣੇ-ਅਪਣੇ ਪਾਸਿਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਬੜਾਵਾਸ (ਪਾਸਾ) ਅਤੇ ਲੰਮਾਵਾਸ (ਪਾਸਾ/ਪੱਤੀ) ਵਸਾ ਲਿਆ। ਉਧਰ ਧਾਰੇ ਨੇ ਵੀ ਥੇਹ ਤੋਂ ਪੂਰਬ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਉੱਚੇ ਟਿੱਲੇ ਉਪਰ ਅਪਣਾ ਵਾਸ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ । ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਕਹਾਣੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸਨੂੰ "ਧਾਰੇਆਂ ਦਾ" ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲੱਗਿਆ ਅਤੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਇਹ "ਧਾਂਦਰਾ" ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲੱਗਿਆ। ਇਹ ਵੀ ਵਰਨਣਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਬਰੜਵਾਲ ਪਿੰਡ ਧਾਂਦਰਾ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਰਕਬਾ ਵੀ ਧਾਂਦਰੇ ਤੋਂ ਦੁੱਗਣਾ ਹੈ। ਧਾਂਦਰਾ ਪਿੰਡ ਬਰੜਵਾਲ ਤੋਂ ਤੀਜੇ ਹਿੱਸੇ ਦਾ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਪਿੰਡਾਂ ਦਾ ਗੋਤ ਢੀਂਡਸਾ<ref>{{Cite web |date=2024-04-07 |title=ਢੀਂਡਸਾ ਗੋਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ {{!}} Dhindsa Goat History {{!}} - ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ |url=https://punjabvillagehistory.com/%e0%a8%a2%e0%a9%80%e0%a8%82%e0%a8%a1%e0%a8%b8%e0%a8%be-%e0%a8%97%e0%a9%8b%e0%a8%a4-%e0%a8%a6%e0%a8%be-%e0%a8%87%e0%a8%a4%e0%a8%bf%e0%a8%b9%e0%a8%be%e0%a8%b8-dhindsa-goat-history/ |access-date=2026-05-14 |language=en-US}}</ref> ਹੈ। ਢੀਂਡਸੇ ਗੋਤ ਦੇ ਮਾਲਵੇ ਵਿੱਚ ਕਈ ਪਿੰਡ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਅੰਦਾਜਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਰਸਾ, ਗੰਗਾਨਗਰ ਖਿੱਤੇ ਚੋਂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਘਾਟ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਵੀ ਘੱਟ ਉਪਜਾਊ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਲੋਕ ਉਜਾੜੇ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਏ ਹੋਣਗੇ। ਧਾਂਦਰਾ ਪਿੰਡ ਦੇ ਮੋੜ੍ਹੀ ਗੱਡ ਬਾਥਾ ਧਾਰਾ ਸਿਉਂ' ਦੇ ਚਾਰ ਪੁੱਤਰ ਸਨ-ਸਮੀਰ, ਲਖਮੀਰ, ਗ਼ਜਾ ਅਤੇ ਸੱਦਾ। ਇਹਨਾਂ ਚਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਅੱਗੇ ਚਾਰ ਪੱਤੀਆਂ (ਗਲੀਆਂ) ਦਾ ਵਾਸਾ ਹੋਇਆ। ਅੱਜ ਵੀ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਹੀ ਪੱਤੀਆਂ ਮਾਲ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਨੇ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਮੀਰ ਪੱਤੀ ਠੁੱਲਾ, ਲਖਮੀਰ ਪੱਤੀ ਠੁਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਅਜੋਕੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ 'ਕੱਚਾ ਪਾਸਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੱਦਾ ਪੱਤੀ ਠੁੱਲਾ ਅਤੇ ਗਜਾ ਪੱਤੀ ਠੁੱਲਾ ਨੂੰ 'ਪੱਕਾ ਪਾਸਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਧਰ ਛੋਟੀ ਪੱਕੀ ਇੱਟ (ਜਿਸਨੂੰ ਛੀਂਟਾਂਵਾਲੇ ਵਾਲੀ ਇੱਟ ਜਾਂ ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ ਇੱਟ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਦਾ ਮੁੱਖ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਚਾਰੇ ਪੱਤੀਆਂ ਦਾ ਆਪਣਾ-ਆਪਣਾ ਖੂਹ ਸੀ। ਸੱਦਾ ਪੱਤੀ ਦੇ ਖੂਹ ਨੂੰ ' ਬਾਰ ਅਗਲਾ ਖੂਹ', ਗਜਾ ਪੱਤੀ ਦੇ ਖੂਹ ਨੂੰ 'ਚਬੱਚਿਆਂ ਵਾਲਾ ਖੂਹ', ਲਖਮੀਰ ਪੱਤੀ ਦਾ ' ਗੋਰੇ ਵਾਲਾ ਖੂਹ ਅਤੇ ਸਮੀਰ ਪੱਤੀ ਦਾ ' ਜੰਡ ਵਾਲਾ ਖੂਹ' ਕਰਕੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਖੂਹ 1970-71 ਤੱਕ ਚਲਦੇ ਰਹੇ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਪਾਣੀ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਡੂੰਘੇ ਉਤਰਨ ਕਰਕੇ ਇਹ ਖੂਹ ਖਤਮ ਹੋ ਗਏ । ਅਜੋਕੇ ਪੱਤੀ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਕਰ ਲਈ ਹੈ। ਇਹ ਖੂਹ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਲਈ ਪਾਣੀ ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਪੂਰੀ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਇਹਨਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸਿੰਚਾਈ ਹੁੰਦੀ ਰਹੀ। ਇਹ ਪਾਣੀ ਬੜੇ ਹੀ ਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਪੀਣ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸੁਆਦ ਸਨ। ==== ਕਿੱਤੇ ==== ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਧਾਂਦਰਾ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਕਿੱਤਿਆਂ ਵਾਲੇ ਕਿਰਤੀ ਲੋਕ ਪਿੰਡ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਹਨ। ਇਹ ਜ਼ਮੀਨ ਮਾਲਕ ਨਹੀਂ ਸਨ ਪਰੰਤੂ ਮਰਬੇਬੰਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਵੇਂ ਕਾਨੂੰਨ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਕੁਝ ਜਮੀਨ ਉਪਰ ਮਾਲਕੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ ।ਪਿੰਡ ਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਤਮ ਨਿਰਭਰ ਸੀ। ਜੁੱਤੀ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਕਾਰੀਗਰ, ਹਲ-ਪੰਜਾਲੀ, ਲੋਹੇ-ਫਲ੍ਹੇ ਦੇ ਕਾਰੀਗਰ, ਦੁਕਾਨਦਾਰ, ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਭਾਂਡੇ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਕਾਰੀਗਰ, ਪਿੰਡ ਕੋਲ ਸਭ ਕੁਝ ਸੀ। ਸਾਰਾ ਪਿੰਡ ਆਤਮ ਨਿਰਭਰ, ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ, ਇਕੱਠੇ ਮਿਲਕੇ ਰਹਿੰਦੇ। ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਹੀ ਵੱਡਾ ਧਰਮ ਸੀ। ਪਰ ਅਜੋਕੇ ਬਦਲੇ ਸਿਸਟਮ ਕਾਰਨ ਕਈ ਕਾਰੀਗਰਾਂ ਦੇ ਕੁਝ ਪਰਿਵਾਰ ਸਰਕਾਰੀ ਨੌਕਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਗਏ ਤਾਂ ਇਹ ਅਪਣੇ ਅੱਛੇ ਭਵਿੱਖ ਖਾਤਰ ਸ਼ਹਿਰੀ ਜਾ ਵਸੇ। (ਸਰੋਤ : ਸੂਹੀਆਂ ਸਵੇਰਾਂ ਦਾ ਪੰਧ (ਕਿਤਾਬ): ਲੇਖਕ, ਕਾਮਰੇਡ ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਧਾਂਦਰਾ<ref>{{Cite web |last=ppadmin |date=2019-07-28 |title=ਕਾ. ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਧਾਂਦਰਾ ਦੀ ਸਵੈ ਜੀਵਨੀ "ਸੂਹੀਆਂ ਸਵੇਰਾਂ ਦਾ ਪੰਧ" ਲੋਕ ਅਰਪਣ |url=https://punjabpost.in/welcome/152516 |access-date=2026-05-14 |website=Punjab Post |language=en-US}}</ref>, ਸੰਪਾਦਕ : ਡਾ. ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਢੀਂਡਸਾ) ==== ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਬੰਧ: ==== ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਦੋ ਸਕੂਲ ਹਨ, ਇਕ ਸਰਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੰਜਵੀਂ ਕਲਾਸ ਤੱਕ ਦੇ ਬੱਚੇ ਸਿੱਖਿਆ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਸਰਕਾਰੀ ਮਿਡਲ ਸਕੂਲ ਹੈ । ਸੋ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਅੱਠਵੀਂ ਕਲਾਸ ਤੱਕ ਪੜਨ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੈ ਪਿੰਡ ਕਿਉਂਕਿ ਧੂਰੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਹੈ ਇਸ ਲਈ ਇਥੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪੋਸਟਾਂ ਭਰੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ==== ਸਕੂਲਾਂ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ : ==== ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਕਿਉਂਕਿ ਸਰਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ ਲਗਭਗ 1954 ਵਿੱਚ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਤ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ ਇਸ ਲਈ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ ਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਉਚ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ। ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਉੱਚ ਡਿਗਰੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਐਮ ਬੀ ਬੀ ਐਸ, ਐਮ ਡੀ, ਪੀ ਐਚਡੀ, ਐਮ ਐਸ ਸੀ, ਐਮ ਏ, ਐਮ ਐਡ, ਬੀ ਐਡ, ਬੀ ਟੈਕ ਵਾਲੇ ਬਹੁਤ ਵਸਨੀਕ ਹਨ ਜਿਨਾਂ ਨੇ ਲੱਗਭੱਗ ਸਾਰੇ ਸਰਕਾਰੀ ਵਿਭਾਗਾਂ ਅਤੇ ਗੈਰ ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਚ ਅਹੁਦਿਆਂ ਉੱਪਰ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ==== ਸਾਹਿਤਕ ਸਰਗਰਮੀਆਂ: ==== ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਾਮਰੇਡ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਨੇ, ਕਵੀਸ਼ਰੀ ਤਰਜ ਵਾਲੇ, ਕਿੱਸਾ ਕਿਤਾਬਚੇ ਲਿਖੇ ਸਨ : 'ਮਲੇਰਕੋਟਲੇ ਦੀ ਚੌਂਕੀ', 'ਜਿਨਾਹ ਦਾ ਸਿਆਪਾ' ਅਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਫੈਸ਼ਨ ਬਾਰੇ, 'ਕਰੰਟ ਵੈਲ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ'। ਉਹ ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਨਾਲ " ਮੌਜੀ " ਤਖਲਸ ਲਗਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਇਕ ਕਿਤਾਬ "ਸੂਹੀਆਂ ਸਵੇਰਾਂ ਦਾ ਪੰਧ", ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਕਾਮਰੇਡ ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਧਾਂਦਰਾ ਵੱਲੋਂ ਲਿਖੀ ਗਈ (ਸੰਪਾਦਕ ਡਾ. ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਢੀਂਡਸਾ) ਵਿਗਿਆਨ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਕਿਤਾਬ " ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੇ ਰਹੱਸਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ<ref>{{Cite web |date=2025-08-09 |title=‘ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੇ ਰਹੱਸ’ ਕਿਤਾਬ ਕੀਤੀ ਰਿਲੀਜ਼ - Important Ad Party: Secrets of the Universe released |url=https://www.punjabijagran.com/punjab/patialafatehgarh-sahib-important-ad-party-secrets-of-the-universe-released-9517072.html |access-date=2026-05-14 |website=Punjabi Jagran |language=pa}}</ref>" ਡਾ. ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਢੀਂਡਸਾ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੀ ਗਈ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਸ਼ਾਇਰ ਪ੍ਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਢੀਂਡਸਾ (ਦੀਪ ਢੀਂਡਸਾ) ਨੇ "ਕੱਚੇ ਪੱਕੇ ਜਜ਼ਬਾਤ ਮੇਰੇ", ਨਾਮ ਹੇਠ ਕਵਿਤਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਭੇਂਟ ਕੀਤਾ। ==== '''ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ :''' ==== ਪਿੰਡ ਦੇ ਬਹੁਤ ਵਸਨੀਕਾਂ ਨੇ, ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹਿਤ "ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਵਿੱਚ", ਸੇਵਾਵਾਂ ਨਿਭਾਈਆਂ ਅਤੇ ਨਿਭਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਰੱਖਿਆ ਸੇਵਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਰਨਣਯੋਗ ਸੇਵਾ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਰਦਾਰ ਜੋਗਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸੂਬੇਦਾਰ ਜੀ ਨੇ ਨਿਭਾਈ, ਜਿਹੜੇ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਾਉਣ ਲਈ, ਅੰਗਰੇਜ਼ ਦੀ ਫੌਜ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਨੇਤਾ ਜੀ ਸੁਭਾਸ਼ ਚੰਦਰ ਬੋਸ ਦੀ "ਆਜ਼ਾਦ ਹਿੰਦ ਫੌਜ", ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ ਸਨ । ਇਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਦੇਸ ਪ੍ਰਤੀ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ, ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਵੱਲੋਂ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ "ਤਾਮਰ ਪੱਤਰ" ਵੀ ਭੇਂਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ "ਆਜ਼ਾਦ ਹਿੰਦ" ਫੌਜ ਵਾਲੀ ਪੈਨਸ਼ਨ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ! ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ 1914 ਵੇਲੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਫੌਜੀ/ਸੈਨਿਕ ਸ. ਫਤਿਹ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਸੀ ! {{DEFAULTSORT:ਧਾਂਦਰਾ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]] at1y0w8ecsg59ur9ex2fm9c53fmq37s 842454 842453 2026-07-11T05:27:48Z Harchand Bhinder 3793 842454 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ਧਾਂਦਰਾ | official_name = Dhandra | native_name_lang = pa | settlement_type = ਪਿੰਡ | pushpin_map = India Punjab#India | pushpin_map_caption = ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤੀ | mapframe-coordinates = {{coord|30.399842|N|75.9069596|E|display=inline,title}} | subdivision_type = [[ਦੇਸ਼]] | subdivision_name = {{flag|ਭਾਰਤ}} | subdivision_type1 = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਇਲਾਕੇ|ਰਾਜ]] | subdivision_name1 = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] | subdivision_type2 = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] | subdivision_name2 = [[ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸੰਗਰੂਰ]] | subdivision_type3 = [[ਤਹਿਸੀਲ]] | subdivision_name3 = [[ਧੂਰੀ]] | established_title = <!-- Established --> | founder = ਸਿਰੋਹਾ ਸਿੰਹੁ | government_type = [[ਪੰਚਾਇਤੀ ਰਾਜ (ਭਾਰਤ)|ਪੰਚਾਇਤੀ ਰਾਜ]] | governing_body = [[ਗ੍ਰਾਮ ਪੰਚਾਇਤ]] | unit_pref = Metric <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> <!-- for references: use <ref>tags -->| population_total = 1273 | population_as_of = 2011 | population_density_km2 = auto | population_blank1_title = [[ਮਨੁੱਖੀ ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ]] | population_blank1 = 680 /593 [[ਮਰਦ|♂]]/[[ਔਰਤ|♀]] | demographics_type1 = ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ | demographics1_title1 = ਦਫ਼ਤਰੀ | timezone1 = [[ਭਾਰਤੀ ਮਿਆਰੀ ਸਮਾਂ|IST]] | utc_offset = +5:30 | postal_code_type = [[ਪਿੰਨ ਕੋਡ]] | postal_code = 148024 | blank_name_sec1 = [[ਡਾਕਖਾਨਾ]] | website = https://sangrur.nic.in/pa/ | demographics1_info1 = [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] }} '''ਧਾਂਦਰਾ''', ਧੂਰੀ ਤਹਿਸੀਲ ਦਾ ਪਿੰਡ। ਇਹ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ [[ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਜਿਲ੍ਹਾ ਸੰਗਰੂਰ]] ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਜਦੀਕ ਦਾ ਪਿੰਡ [[ਬਰੜਵਾਲ]] ਹੈ। ਇਹ ਦੋਵੇ ਪਿੰਡ ਪੁਰਖਿਆਂ ਵਜੋਂ ਵੀ ਸਾਂਝ ਰਖਦੇ ਹਨ। ਪਿੰਡ ਧਾਂਦਰਾ ਤਤਕਾਲੀਨ ਮਾਲਵੇ ਦੀ ਰਿਆਸਤ ਪਟਿਆਲਾ<ref>{{Cite web |title=ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਆਸਤ - ਪੰਜਾਬੀ ਪੀਡੀਆ |url=https://punjabipedia.org/topic.aspx?txt=%E0%A8%AA%E0%A8%9F%E0%A8%BF%E0%A8%86%E0%A8%B2%E0%A8%BE+%E0%A8%B0%E0%A8%BF%E0%A8%86%E0%A8%B8%E0%A8%A4 |access-date=2026-05-14 |website=punjabipedia.org}}</ref> ਦੇ ਜਿਲ੍ਹਾ ਬਰਨਾਲੇ ਵਿੱਚ ਸੀ । ਵਰਤਮਾਨ ਸਮੇਂ ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜਿਲ੍ਹਾ ਸੰਗਰੂਰ ਦੀ ਧੂਰੀ ਤਹਿਸੀਲ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦਾ ਹੈ । ਇਹ ਧੂਰੀ ਤੋਂ ਪੰਜ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਉੱਤਰ - ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਧੂਰੀ ਤੋਂ ਅਮਰਗੜ੍ਹ, ਜਾਂ ਧੂਰੀ ਤੋਂ ਬਾਗੜੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਲਿੰਕ ਰੋਡ ਉਪਰ ਸਥਿਤ ਹੈ । ਧੂਰੀ ਤੋਂ ਧਾਂਦਰੇ ਤੱਕ ਇੱਕ ਹੀ ਸੜਕ ਹੈ ਪਰ ਇਥੋਂ ਇੱਕ ਸੜਕ ਅਮਰਗੜ੍ਹ ਕਸਬੇ ਨੂੰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਬਾਗੜੀਆਂ ਵੱਲ। ਧਾਂਦਰਾ <ref>{{Cite web |title=Dhandran Village |url=https://www.onefivenine.com/india/villages/Sangrur/Dhuri/Dhandran |access-date=2026-05-01 |website=www.onefivenine.com}}</ref> ਤੋਂ ਧੂਰੀ ਦੀ ਦੂਰੀ 5 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਹੈ। ਇਸ ਪਿੰਡ ਦਾ ਨੇੜਲਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਵੀ ਧੂਰੀ ਹੈ। 2011 ਦੀ ਜਨਗਣਨਾ<ref>{{Cite web |title=Dhandra Village Population - Dhuri - Sangrur, Punjab |url=https://www.census2011.co.in/data/village/39659-dhandra-punjab.html |access-date=2026-05-01 |website=www.census2011.co.in}}</ref> ਮੁਤਾਬਿਕ ਪਿੰਡ ਦੀ ਜਨਸੰਖਿਆ 1273 ਹੈ। ==== ਇਤਿਹਾਸ ==== ਪਿੰਡ ਦੇ ਮੋੜ੍ਹੀ ਗੱਡ (ਇਤਿਹਾਸਕ ਖਿੜਕੀ) - ਪਿੰਡ ਬੰਨ੍ਹਣ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦਰ ਪੀੜ੍ਹੀ ਹੀ ਦੱਸਿਆ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ । ਇਹ ਪਿੰਡ ਸੰਨ 1740-50 ਦੇ ਨੇੜੇ-ਤੇੜੇ ਵਸਿਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਰਾਜਸਥਾਨ, ਸਰਸਾ ਆਦਿ ਥਾਵਾਂ ਉੱਪਰ ਪਾਣੀ ਦੀ ਕਿੱਲਤ ਆਈ ਤਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਬਿਆਸ, ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਮਾਰ ਤੋਂ ਦੂਰ ਪਰ ਮਿੱਠੇ ਪਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਲੱਭਿਆ । ਇਹ ਢੁੱਕਵਾਂ ਇਲਾਕਾ ਮਾਲਵਾ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਸੀ । ਪਿੰਡ ਦੇ ਮੋੜ੍ਹੀ ਗੱਡ ਦਾ ਨਾਮ 'ਸਿਰੋਹਾ ਸਿੰਹੁ' ਕਰਕੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ । ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਪਾਣੀ ਵਹਾਅ ਦੇ ਦੋ ਵਹਿਣਾਂ (ਰਸਤਿਆਂ) ਦੇ ਵਿੱਚਕਾਰ ਇੱਕ ਉੱਚੇ ਟਿੱਲੇ ਨੂੰ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ। ਇਕ ਵਹਾਅ ਅਜੋਕੇ ਪਿੰਡ ਬੰਗਾਵਾਲੀ ਅਤੇ ਰਲਦੂ ਸਿੰਘ ਵਾਲਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰੋਂ ਲੰਘਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਵਹਾਅ ਅਜੋਕੇ ਪਿੰਡ ਸ਼ੇਰਪੁਰ ਸੋਢੀਆਂ ਅਤੇ ਜੱਖਲਾਂ ਦੇ ਛਿਪਦੀ ਵੱਲ ਅਤੇ ਅਜੋਕੇ ਪਿੰਡ ਧਾਂਦਰੇ ਤੋਂ ਪੂਰਬ-ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਸੀ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅੱਜ ਕੱਲ ਨਾਲ਼ੇ ਜਾਂ ਡਰੇਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਥਾਨ ਅਜੋਕੇ ਪਿੰਡ ਧਾਂਦਰਾ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਉੱਚੇ ਟਿੱਲੇ ਉੱਪਰ, ਜਿਸਨੂੰ ਅੱਜ ਥੇਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਉਪਰ ਗੱਡੀ ਗਈ ਸੀ ਮੋੜ੍ਹੀ। ਹੁਣ ਤਾਂ ਇਹ ਥੇਹ ਵੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਕਿਨਾਰੇ ਹੈ। ਸਿਰੋਹਾ ਸਿੰਘ ਬਜੁਰਗ ਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਇਸ ਨੂੰ 'ਸਿਰੋਹਾ ਛੰਨਾ' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਪਰਿਵਾਰ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਵਸਦਾ ਰਿਹਾ। ਪਾਣੀ ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਲਈ ਖੂਹ ਵੀ ਪੁੱਟਿਆ ਗਿਆ। ਇਹ ਸਥਾਨ ਅਜੋਕੇ ਪਿੰਡ ਧਾਂਦਰਾ ਦੇ ਗੁਰੂ ਘਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪੱਛਮ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਹੈ। ਬਜ਼ੁਰਗ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰ ਸਨ-ਬਾਰਾ, ਧਾਰਾ ਅਤੇ ਸਰਦਾਰਾ। ਬਾਰਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸੀ ਉਸਨੂੰ 'ਬੜਾ' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਸਰਦਾਰਾ ਕੱਦ ਵਿੱਚ ਲੰਮਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਲੰਮਾ ਵੀ ਪੁਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਸਿਰੋਹਾ ਸਿੰਹੁ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤਿੰਨੇ ਭਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਸੀ ਝਗੜਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਦੂਰੋਂ - ਨੇੜੇ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਪਹੁੰਚੀ। ਮੁਖੀ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ, ਫੈਸਲਾ ਹੋਇਆ ਕਿ ਅਲੱਗ ਹੋ ਜਾਵੇ ਪਰ ਸਿਆਣੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਪੰਡਤਾਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕੱਢੀ ਕਿ ਇਹ ਥਾਂ ਤਿੰਨੇ ਭਰਾਵਾਂ ਲਈ ਮਾੜਾ ਅਤੇ ਮਨਹੂਸ ਹੈ। ਸੋ ਤਿੰਨੋਂ ਇਸ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਦੂਰ ਅਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਖੇਤਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਅਨੁਸਾਰ ਅਪਣਾ ਵਾਸਾ ਕਰੋ। ਬਾਰੇ ਅਤੇ ਸਰਦਾਰੇ (ਬੜੇ ਅਤੇ ਲੰਮੇ) ਦੀ ਕੁਝ ਸੁਲਾਹ-ਸਫ਼ਾਈ ਸੀ ਸੋ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪੱਛਮ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਵਹਾਅ (ਨਦੀ) ਦੇ ਆਸੇ ਪਾਸੇ ਅਪਣੇ ਘਰ ਵਸਾ ਲਏ ਅਤੇ ਇਹ ਦੇ ਜੌੜੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਾਂਗ ਬਣ ਗਏ । ਇਹਨਾ ਨੂੰ "ਜੌੜੀਆਂ ਵਾਸੀਆਂ" ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਪਰੰਤੂ ਚੋਰਾਂ, ਡਾਕੂਆਂ ਨੇ ਇਹਨਾਂ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਲੁੱਟ ਖਸੁੱਟ ਕਰ ਕੇ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਜੀਣਾ ਦੁੱਭਰ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ । ਫਿਰ ਇਹਨਾਂ ਦੋਵੇਂ "ਜੌੜੀਆਂ ਵਾਸੀਆਂ" ਨੇ ਬੜੇ ਭਰਾ "ਬਾਰੇ" ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ "ਬੜੇ-ਵਾਲਾ" [[ਬਰੜਵਾਲ]] ਪਿੰਡ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਕੇ ਵਸਾਇਆ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਬਰੜਵਾਲ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲੱਗਾ, ਪਰ ਦੋਨਾਂ ਨੇ ਅਪਣੇ-ਅਪਣੇ ਪਾਸਿਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਬੜਾਵਾਸ (ਪਾਸਾ) ਅਤੇ ਲੰਮਾਵਾਸ (ਪਾਸਾ/ਪੱਤੀ) ਵਸਾ ਲਿਆ। ਉਧਰ ਧਾਰੇ ਨੇ ਵੀ ਥੇਹ ਤੋਂ ਪੂਰਬ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਉੱਚੇ ਟਿੱਲੇ ਉਪਰ ਅਪਣਾ ਵਾਸ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ । ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਕਹਾਣੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸਨੂੰ "ਧਾਰੇਆਂ ਦਾ" ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲੱਗਿਆ ਅਤੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਇਹ "ਧਾਂਦਰਾ" ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲੱਗਿਆ। ਇਹ ਵੀ ਵਰਨਣਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਬਰੜਵਾਲ ਪਿੰਡ ਧਾਂਦਰਾ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਰਕਬਾ ਵੀ ਧਾਂਦਰੇ ਤੋਂ ਦੁੱਗਣਾ ਹੈ। ਧਾਂਦਰਾ ਪਿੰਡ ਬਰੜਵਾਲ ਤੋਂ ਤੀਜੇ ਹਿੱਸੇ ਦਾ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਪਿੰਡਾਂ ਦਾ ਗੋਤ ਢੀਂਡਸਾ<ref>{{Cite web |date=2024-04-07 |title=ਢੀਂਡਸਾ ਗੋਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ {{!}} Dhindsa Goat History {{!}} - ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ |url=https://punjabvillagehistory.com/%e0%a8%a2%e0%a9%80%e0%a8%82%e0%a8%a1%e0%a8%b8%e0%a8%be-%e0%a8%97%e0%a9%8b%e0%a8%a4-%e0%a8%a6%e0%a8%be-%e0%a8%87%e0%a8%a4%e0%a8%bf%e0%a8%b9%e0%a8%be%e0%a8%b8-dhindsa-goat-history/ |access-date=2026-05-14 |language=en-US}}</ref> ਹੈ। ਢੀਂਡਸੇ ਗੋਤ ਦੇ ਮਾਲਵੇ ਵਿੱਚ ਕਈ ਪਿੰਡ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਅੰਦਾਜਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਰਸਾ, ਗੰਗਾਨਗਰ ਖਿੱਤੇ ਚੋਂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਘਾਟ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਵੀ ਘੱਟ ਉਪਜਾਊ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਲੋਕ ਉਜਾੜੇ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਏ ਹੋਣਗੇ। ਧਾਂਦਰਾ ਪਿੰਡ ਦੇ ਮੋੜ੍ਹੀ ਗੱਡ ਬਾਥਾ ਧਾਰਾ ਸਿਉਂ' ਦੇ ਚਾਰ ਪੁੱਤਰ ਸਨ-ਸਮੀਰ, ਲਖਮੀਰ, ਗ਼ਜਾ ਅਤੇ ਸੱਦਾ। ਇਹਨਾਂ ਚਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਅੱਗੇ ਚਾਰ ਪੱਤੀਆਂ (ਗਲੀਆਂ) ਦਾ ਵਾਸਾ ਹੋਇਆ। ਅੱਜ ਵੀ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਹੀ ਪੱਤੀਆਂ ਮਾਲ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਨੇ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਮੀਰ ਪੱਤੀ ਠੁੱਲਾ, ਲਖਮੀਰ ਪੱਤੀ ਠੁਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਅਜੋਕੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ 'ਕੱਚਾ ਪਾਸਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੱਦਾ ਪੱਤੀ ਠੁੱਲਾ ਅਤੇ ਗਜਾ ਪੱਤੀ ਠੁੱਲਾ ਨੂੰ 'ਪੱਕਾ ਪਾਸਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਧਰ ਛੋਟੀ ਪੱਕੀ ਇੱਟ (ਜਿਸਨੂੰ ਛੀਂਟਾਂਵਾਲੇ ਵਾਲੀ ਇੱਟ ਜਾਂ ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ ਇੱਟ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਦਾ ਮੁੱਖ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਚਾਰੇ ਪੱਤੀਆਂ ਦਾ ਆਪਣਾ-ਆਪਣਾ ਖੂਹ ਸੀ। ਸੱਦਾ ਪੱਤੀ ਦੇ ਖੂਹ ਨੂੰ ' ਬਾਰ ਅਗਲਾ ਖੂਹ', ਗਜਾ ਪੱਤੀ ਦੇ ਖੂਹ ਨੂੰ 'ਚਬੱਚਿਆਂ ਵਾਲਾ ਖੂਹ', ਲਖਮੀਰ ਪੱਤੀ ਦਾ ' ਗੋਰੇ ਵਾਲਾ ਖੂਹ ਅਤੇ ਸਮੀਰ ਪੱਤੀ ਦਾ ' ਜੰਡ ਵਾਲਾ ਖੂਹ' ਕਰਕੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਖੂਹ 1970-71 ਤੱਕ ਚਲਦੇ ਰਹੇ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਪਾਣੀ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਡੂੰਘੇ ਉਤਰਨ ਕਰਕੇ ਇਹ ਖੂਹ ਖਤਮ ਹੋ ਗਏ । ਅਜੋਕੇ ਪੱਤੀ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਕਰ ਲਈ ਹੈ। ਇਹ ਖੂਹ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਲਈ ਪਾਣੀ ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਪੂਰੀ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਇਹਨਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸਿੰਚਾਈ ਹੁੰਦੀ ਰਹੀ। ਇਹ ਪਾਣੀ ਬੜੇ ਹੀ ਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਪੀਣ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸੁਆਦ ਸਨ। ==== ਕਿੱਤੇ ==== ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਧਾਂਦਰਾ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਕਿੱਤਿਆਂ ਵਾਲੇ ਕਿਰਤੀ ਲੋਕ ਪਿੰਡ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਹਨ। ਇਹ ਜ਼ਮੀਨ ਮਾਲਕ ਨਹੀਂ ਸਨ ਪਰੰਤੂ ਮਰਬੇਬੰਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਵੇਂ ਕਾਨੂੰਨ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਕੁਝ ਜਮੀਨ ਉਪਰ ਮਾਲਕੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ ।ਪਿੰਡ ਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਤਮ ਨਿਰਭਰ ਸੀ। ਜੁੱਤੀ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਕਾਰੀਗਰ, ਹਲ-ਪੰਜਾਲੀ, ਲੋਹੇ-ਫਲ੍ਹੇ ਦੇ ਕਾਰੀਗਰ, ਦੁਕਾਨਦਾਰ, ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਭਾਂਡੇ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਕਾਰੀਗਰ, ਪਿੰਡ ਕੋਲ ਸਭ ਕੁਝ ਸੀ। ਸਾਰਾ ਪਿੰਡ ਆਤਮ ਨਿਰਭਰ, ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ, ਇਕੱਠੇ ਮਿਲਕੇ ਰਹਿੰਦੇ। ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਹੀ ਵੱਡਾ ਧਰਮ ਸੀ। ਪਰ ਅਜੋਕੇ ਬਦਲੇ ਸਿਸਟਮ ਕਾਰਨ ਕਈ ਕਾਰੀਗਰਾਂ ਦੇ ਕੁਝ ਪਰਿਵਾਰ ਸਰਕਾਰੀ ਨੌਕਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਗਏ ਤਾਂ ਇਹ ਅਪਣੇ ਅੱਛੇ ਭਵਿੱਖ ਖਾਤਰ ਸ਼ਹਿਰੀ ਜਾ ਵਸੇ। (ਸਰੋਤ : ਸੂਹੀਆਂ ਸਵੇਰਾਂ ਦਾ ਪੰਧ (ਕਿਤਾਬ): ਲੇਖਕ, ਕਾਮਰੇਡ ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਧਾਂਦਰਾ<ref>{{Cite web |last=ppadmin |date=2019-07-28 |title=ਕਾ. ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਧਾਂਦਰਾ ਦੀ ਸਵੈ ਜੀਵਨੀ "ਸੂਹੀਆਂ ਸਵੇਰਾਂ ਦਾ ਪੰਧ" ਲੋਕ ਅਰਪਣ |url=https://punjabpost.in/welcome/152516 |access-date=2026-05-14 |website=Punjab Post |language=en-US}}</ref>, ਸੰਪਾਦਕ : ਡਾ. ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਢੀਂਡਸਾ) ==== ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਬੰਧ: ==== ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਦੋ ਸਕੂਲ ਹਨ, ਇਕ ਸਰਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੰਜਵੀਂ ਕਲਾਸ ਤੱਕ ਦੇ ਬੱਚੇ ਸਿੱਖਿਆ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਸਰਕਾਰੀ ਮਿਡਲ ਸਕੂਲ ਹੈ । ਸੋ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਅੱਠਵੀਂ ਕਲਾਸ ਤੱਕ ਪੜਨ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੈ ਪਿੰਡ ਕਿਉਂਕਿ ਧੂਰੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਹੈ ਇਸ ਲਈ ਇਥੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪੋਸਟਾਂ ਭਰੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ==== ਸਕੂਲਾਂ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ : ==== ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਕਿਉਂਕਿ ਸਰਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ ਲਗਭਗ 1954 ਵਿੱਚ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਤ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ ਇਸ ਲਈ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ ਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਉਚ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ। ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਉੱਚ ਡਿਗਰੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਐਮ ਬੀ ਬੀ ਐਸ, ਐਮ ਡੀ, ਪੀ ਐਚਡੀ, ਐਮ ਐਸ ਸੀ, ਐਮ ਏ, ਐਮ ਐਡ, ਬੀ ਐਡ, ਬੀ ਟੈਕ ਵਾਲੇ ਬਹੁਤ ਵਸਨੀਕ ਹਨ ਜਿਨਾਂ ਨੇ ਲੱਗਭੱਗ ਸਾਰੇ ਸਰਕਾਰੀ ਵਿਭਾਗਾਂ ਅਤੇ ਗੈਰ ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਚ ਅਹੁਦਿਆਂ ਉੱਪਰ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ==== ਸਾਹਿਤਕ ਸਰਗਰਮੀਆਂ: ==== ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਾਮਰੇਡ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਨੇ, ਕਵੀਸ਼ਰੀ ਤਰਜ ਵਾਲੇ, ਕਿੱਸਾ ਕਿਤਾਬਚੇ ਲਿਖੇ ਸਨ : 'ਮਲੇਰਕੋਟਲੇ ਦੀ ਚੌਂਕੀ', 'ਜਿਨਾਹ ਦਾ ਸਿਆਪਾ' ਅਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਫੈਸ਼ਨ ਬਾਰੇ, 'ਕਰੰਟ ਵੈਲ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ'। ਉਹ ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਨਾਲ " ਮੌਜੀ " ਤਖਲਸ ਲਗਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਇਕ ਕਿਤਾਬ "ਸੂਹੀਆਂ ਸਵੇਰਾਂ ਦਾ ਪੰਧ", ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਕਾਮਰੇਡ ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਧਾਂਦਰਾ ਵੱਲੋਂ ਲਿਖੀ ਗਈ (ਸੰਪਾਦਕ ਡਾ. ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਢੀਂਡਸਾ) ਵਿਗਿਆਨ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਕਿਤਾਬ " ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੇ ਰਹੱਸਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ<ref>{{Cite web |date=2025-08-09 |title=‘ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੇ ਰਹੱਸ’ ਕਿਤਾਬ ਕੀਤੀ ਰਿਲੀਜ਼ - Important Ad Party: Secrets of the Universe released |url=https://www.punjabijagran.com/punjab/patialafatehgarh-sahib-important-ad-party-secrets-of-the-universe-released-9517072.html |access-date=2026-05-14 |website=Punjabi Jagran |language=pa}}</ref>" ਡਾ. ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਢੀਂਡਸਾ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੀ ਗਈ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਸ਼ਾਇਰ ਪ੍ਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਢੀਂਡਸਾ (ਦੀਪ ਢੀਂਡਸਾ) ਨੇ "ਕੱਚੇ ਪੱਕੇ ਜਜ਼ਬਾਤ ਮੇਰੇ", ਨਾਮ ਹੇਠ ਕਵਿਤਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਭੇਂਟ ਕੀਤਾ। ==== '''ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ :''' ==== ਪਿੰਡ ਦੇ ਬਹੁਤ ਵਸਨੀਕਾਂ ਨੇ, ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹਿਤ "ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਵਿੱਚ", ਸੇਵਾਵਾਂ ਨਿਭਾਈਆਂ ਅਤੇ ਨਿਭਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਰੱਖਿਆ ਸੇਵਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਰਨਣਯੋਗ ਸੇਵਾ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਰਦਾਰ ਜੋਗਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸੂਬੇਦਾਰ ਜੀ ਨੇ ਨਿਭਾਈ, ਜਿਹੜੇ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਾਉਣ ਲਈ, ਅੰਗਰੇਜ਼ ਦੀ ਫੌਜ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਨੇਤਾ ਜੀ ਸੁਭਾਸ਼ ਚੰਦਰ ਬੋਸ ਦੀ "ਆਜ਼ਾਦ ਹਿੰਦ ਫੌਜ", ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ ਸਨ । ਇਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਦੇਸ ਪ੍ਰਤੀ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ, ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਵੱਲੋਂ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ "ਤਾਮਰ ਪੱਤਰ" ਵੀ ਭੇਂਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ "ਆਜ਼ਾਦ ਹਿੰਦ" ਫੌਜ ਵਾਲੀ ਪੈਨਸ਼ਨ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ! ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ 1914 ਵੇਲੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਫੌਜੀ/ਸੈਨਿਕ ਸ. ਫਤਿਹ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਸੀ ! {{DEFAULTSORT:ਧਾਂਦਰਾ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]] 5nphblz6f38iqyvs2mb3hb5q21b566f 842456 842454 2026-07-11T05:43:14Z Harchand Bhinder 3793 842456 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ਧਾਂਦਰਾ | official_name = Dhandra | native_name_lang = pa | settlement_type = ਪਿੰਡ | pushpin_map = India Punjab#India | pushpin_map_caption = ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤੀ | mapframe = | coordinates = {{coord|30.396831|N|75.912277|E|display=inline,title}} | subdivision_type = [[ਦੇਸ਼]] | subdivision_name = {{flag|ਭਾਰਤ}} | subdivision_type1 = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਇਲਾਕੇ|ਰਾਜ]] | subdivision_name1 = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] | subdivision_type2 = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] | subdivision_name2 = [[ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸੰਗਰੂਰ]] | subdivision_type3 = [[ਤਹਿਸੀਲ]] | subdivision_name3 = [[ਧੂਰੀ]] | established_title = <!-- Established --> | founder = ਸਿਰੋਹਾ ਸਿੰਹੁ | government_type = [[ਪੰਚਾਇਤੀ ਰਾਜ (ਭਾਰਤ)|ਪੰਚਾਇਤੀ ਰਾਜ]] | governing_body = [[ਗ੍ਰਾਮ ਪੰਚਾਇਤ]] | unit_pref = Metric <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> <!-- for references: use <ref>tags -->| population_total = 1273 | population_as_of = 2011 | population_density_km2 = auto | population_blank1_title = [[ਮਨੁੱਖੀ ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ]] | population_blank1 = 680 /593 [[ਮਰਦ|♂]]/[[ਔਰਤ|♀]] | demographics_type1 = ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ | demographics1_title1 = ਦਫ਼ਤਰੀ | timezone1 = [[ਭਾਰਤੀ ਮਿਆਰੀ ਸਮਾਂ|IST]] | utc_offset = +5:30 | postal_code_type = [[ਪਿੰਨ ਕੋਡ]] | postal_code = 148024 | blank_name_sec1 = [[ਡਾਕਖਾਨਾ]] | website = https://sangrur.nic.in/pa/ | demographics1_info1 = [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] }} '''ਧਾਂਦਰਾ''', ਧੂਰੀ ਤਹਿਸੀਲ ਦਾ ਪਿੰਡ। ਇਹ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ [[ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਜਿਲ੍ਹਾ ਸੰਗਰੂਰ]] ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਜਦੀਕ ਦਾ ਪਿੰਡ [[ਬਰੜਵਾਲ]] ਹੈ। ਇਹ ਦੋਵੇ ਪਿੰਡ ਪੁਰਖਿਆਂ ਵਜੋਂ ਵੀ ਸਾਂਝ ਰਖਦੇ ਹਨ। ਪਿੰਡ ਧਾਂਦਰਾ ਤਤਕਾਲੀਨ ਮਾਲਵੇ ਦੀ ਰਿਆਸਤ ਪਟਿਆਲਾ<ref>{{Cite web |title=ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਆਸਤ - ਪੰਜਾਬੀ ਪੀਡੀਆ |url=https://punjabipedia.org/topic.aspx?txt=%E0%A8%AA%E0%A8%9F%E0%A8%BF%E0%A8%86%E0%A8%B2%E0%A8%BE+%E0%A8%B0%E0%A8%BF%E0%A8%86%E0%A8%B8%E0%A8%A4 |access-date=2026-05-14 |website=punjabipedia.org}}</ref> ਦੇ ਜਿਲ੍ਹਾ ਬਰਨਾਲੇ ਵਿੱਚ ਸੀ । ਵਰਤਮਾਨ ਸਮੇਂ ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜਿਲ੍ਹਾ ਸੰਗਰੂਰ ਦੀ ਧੂਰੀ ਤਹਿਸੀਲ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦਾ ਹੈ । ਇਹ ਧੂਰੀ ਤੋਂ ਪੰਜ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਉੱਤਰ - ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਧੂਰੀ ਤੋਂ ਅਮਰਗੜ੍ਹ, ਜਾਂ ਧੂਰੀ ਤੋਂ ਬਾਗੜੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਲਿੰਕ ਰੋਡ ਉਪਰ ਸਥਿਤ ਹੈ । ਧੂਰੀ ਤੋਂ ਧਾਂਦਰੇ ਤੱਕ ਇੱਕ ਹੀ ਸੜਕ ਹੈ ਪਰ ਇਥੋਂ ਇੱਕ ਸੜਕ ਅਮਰਗੜ੍ਹ ਕਸਬੇ ਨੂੰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਬਾਗੜੀਆਂ ਵੱਲ। ਧਾਂਦਰਾ <ref>{{Cite web |title=Dhandran Village |url=https://www.onefivenine.com/india/villages/Sangrur/Dhuri/Dhandran |access-date=2026-05-01 |website=www.onefivenine.com}}</ref> ਤੋਂ ਧੂਰੀ ਦੀ ਦੂਰੀ 5 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਹੈ। ਇਸ ਪਿੰਡ ਦਾ ਨੇੜਲਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਵੀ ਧੂਰੀ ਹੈ। 2011 ਦੀ ਜਨਗਣਨਾ<ref>{{Cite web |title=Dhandra Village Population - Dhuri - Sangrur, Punjab |url=https://www.census2011.co.in/data/village/39659-dhandra-punjab.html |access-date=2026-05-01 |website=www.census2011.co.in}}</ref> ਮੁਤਾਬਿਕ ਪਿੰਡ ਦੀ ਜਨਸੰਖਿਆ 1273 ਹੈ। ==== ਇਤਿਹਾਸ ==== ਪਿੰਡ ਦੇ ਮੋੜ੍ਹੀ ਗੱਡ (ਇਤਿਹਾਸਕ ਖਿੜਕੀ) - ਪਿੰਡ ਬੰਨ੍ਹਣ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦਰ ਪੀੜ੍ਹੀ ਹੀ ਦੱਸਿਆ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ । ਇਹ ਪਿੰਡ ਸੰਨ 1740-50 ਦੇ ਨੇੜੇ-ਤੇੜੇ ਵਸਿਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਰਾਜਸਥਾਨ, ਸਰਸਾ ਆਦਿ ਥਾਵਾਂ ਉੱਪਰ ਪਾਣੀ ਦੀ ਕਿੱਲਤ ਆਈ ਤਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਬਿਆਸ, ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਮਾਰ ਤੋਂ ਦੂਰ ਪਰ ਮਿੱਠੇ ਪਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਲੱਭਿਆ । ਇਹ ਢੁੱਕਵਾਂ ਇਲਾਕਾ ਮਾਲਵਾ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਸੀ । ਪਿੰਡ ਦੇ ਮੋੜ੍ਹੀ ਗੱਡ ਦਾ ਨਾਮ 'ਸਿਰੋਹਾ ਸਿੰਹੁ' ਕਰਕੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ । ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਪਾਣੀ ਵਹਾਅ ਦੇ ਦੋ ਵਹਿਣਾਂ (ਰਸਤਿਆਂ) ਦੇ ਵਿੱਚਕਾਰ ਇੱਕ ਉੱਚੇ ਟਿੱਲੇ ਨੂੰ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ। ਇਕ ਵਹਾਅ ਅਜੋਕੇ ਪਿੰਡ ਬੰਗਾਵਾਲੀ ਅਤੇ ਰਲਦੂ ਸਿੰਘ ਵਾਲਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰੋਂ ਲੰਘਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਵਹਾਅ ਅਜੋਕੇ ਪਿੰਡ ਸ਼ੇਰਪੁਰ ਸੋਢੀਆਂ ਅਤੇ ਜੱਖਲਾਂ ਦੇ ਛਿਪਦੀ ਵੱਲ ਅਤੇ ਅਜੋਕੇ ਪਿੰਡ ਧਾਂਦਰੇ ਤੋਂ ਪੂਰਬ-ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਸੀ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅੱਜ ਕੱਲ ਨਾਲ਼ੇ ਜਾਂ ਡਰੇਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਥਾਨ ਅਜੋਕੇ ਪਿੰਡ ਧਾਂਦਰਾ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਉੱਚੇ ਟਿੱਲੇ ਉੱਪਰ, ਜਿਸਨੂੰ ਅੱਜ ਥੇਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਉਪਰ ਗੱਡੀ ਗਈ ਸੀ ਮੋੜ੍ਹੀ। ਹੁਣ ਤਾਂ ਇਹ ਥੇਹ ਵੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਕਿਨਾਰੇ ਹੈ। ਸਿਰੋਹਾ ਸਿੰਘ ਬਜੁਰਗ ਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਇਸ ਨੂੰ 'ਸਿਰੋਹਾ ਛੰਨਾ' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਪਰਿਵਾਰ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਵਸਦਾ ਰਿਹਾ। ਪਾਣੀ ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਲਈ ਖੂਹ ਵੀ ਪੁੱਟਿਆ ਗਿਆ। ਇਹ ਸਥਾਨ ਅਜੋਕੇ ਪਿੰਡ ਧਾਂਦਰਾ ਦੇ ਗੁਰੂ ਘਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪੱਛਮ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਹੈ। ਬਜ਼ੁਰਗ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰ ਸਨ-ਬਾਰਾ, ਧਾਰਾ ਅਤੇ ਸਰਦਾਰਾ। ਬਾਰਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸੀ ਉਸਨੂੰ 'ਬੜਾ' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਸਰਦਾਰਾ ਕੱਦ ਵਿੱਚ ਲੰਮਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਲੰਮਾ ਵੀ ਪੁਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਸਿਰੋਹਾ ਸਿੰਹੁ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤਿੰਨੇ ਭਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਸੀ ਝਗੜਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਦੂਰੋਂ - ਨੇੜੇ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਪਹੁੰਚੀ। ਮੁਖੀ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ, ਫੈਸਲਾ ਹੋਇਆ ਕਿ ਅਲੱਗ ਹੋ ਜਾਵੇ ਪਰ ਸਿਆਣੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਪੰਡਤਾਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕੱਢੀ ਕਿ ਇਹ ਥਾਂ ਤਿੰਨੇ ਭਰਾਵਾਂ ਲਈ ਮਾੜਾ ਅਤੇ ਮਨਹੂਸ ਹੈ। ਸੋ ਤਿੰਨੋਂ ਇਸ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਦੂਰ ਅਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਖੇਤਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਅਨੁਸਾਰ ਅਪਣਾ ਵਾਸਾ ਕਰੋ। ਬਾਰੇ ਅਤੇ ਸਰਦਾਰੇ (ਬੜੇ ਅਤੇ ਲੰਮੇ) ਦੀ ਕੁਝ ਸੁਲਾਹ-ਸਫ਼ਾਈ ਸੀ ਸੋ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪੱਛਮ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਵਹਾਅ (ਨਦੀ) ਦੇ ਆਸੇ ਪਾਸੇ ਅਪਣੇ ਘਰ ਵਸਾ ਲਏ ਅਤੇ ਇਹ ਦੇ ਜੌੜੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਾਂਗ ਬਣ ਗਏ । ਇਹਨਾ ਨੂੰ "ਜੌੜੀਆਂ ਵਾਸੀਆਂ" ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਪਰੰਤੂ ਚੋਰਾਂ, ਡਾਕੂਆਂ ਨੇ ਇਹਨਾਂ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਲੁੱਟ ਖਸੁੱਟ ਕਰ ਕੇ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਜੀਣਾ ਦੁੱਭਰ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ । ਫਿਰ ਇਹਨਾਂ ਦੋਵੇਂ "ਜੌੜੀਆਂ ਵਾਸੀਆਂ" ਨੇ ਬੜੇ ਭਰਾ "ਬਾਰੇ" ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ "ਬੜੇ-ਵਾਲਾ" [[ਬਰੜਵਾਲ]] ਪਿੰਡ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਕੇ ਵਸਾਇਆ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਬਰੜਵਾਲ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲੱਗਾ, ਪਰ ਦੋਨਾਂ ਨੇ ਅਪਣੇ-ਅਪਣੇ ਪਾਸਿਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਬੜਾਵਾਸ (ਪਾਸਾ) ਅਤੇ ਲੰਮਾਵਾਸ (ਪਾਸਾ/ਪੱਤੀ) ਵਸਾ ਲਿਆ। ਉਧਰ ਧਾਰੇ ਨੇ ਵੀ ਥੇਹ ਤੋਂ ਪੂਰਬ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਉੱਚੇ ਟਿੱਲੇ ਉਪਰ ਅਪਣਾ ਵਾਸ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ । ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਕਹਾਣੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸਨੂੰ "ਧਾਰੇਆਂ ਦਾ" ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲੱਗਿਆ ਅਤੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਇਹ "ਧਾਂਦਰਾ" ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲੱਗਿਆ। ਇਹ ਵੀ ਵਰਨਣਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਬਰੜਵਾਲ ਪਿੰਡ ਧਾਂਦਰਾ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਰਕਬਾ ਵੀ ਧਾਂਦਰੇ ਤੋਂ ਦੁੱਗਣਾ ਹੈ। ਧਾਂਦਰਾ ਪਿੰਡ ਬਰੜਵਾਲ ਤੋਂ ਤੀਜੇ ਹਿੱਸੇ ਦਾ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਪਿੰਡਾਂ ਦਾ ਗੋਤ ਢੀਂਡਸਾ<ref>{{Cite web |date=2024-04-07 |title=ਢੀਂਡਸਾ ਗੋਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ {{!}} Dhindsa Goat History {{!}} - ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ |url=https://punjabvillagehistory.com/%e0%a8%a2%e0%a9%80%e0%a8%82%e0%a8%a1%e0%a8%b8%e0%a8%be-%e0%a8%97%e0%a9%8b%e0%a8%a4-%e0%a8%a6%e0%a8%be-%e0%a8%87%e0%a8%a4%e0%a8%bf%e0%a8%b9%e0%a8%be%e0%a8%b8-dhindsa-goat-history/ |access-date=2026-05-14 |language=en-US}}</ref> ਹੈ। ਢੀਂਡਸੇ ਗੋਤ ਦੇ ਮਾਲਵੇ ਵਿੱਚ ਕਈ ਪਿੰਡ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਅੰਦਾਜਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਰਸਾ, ਗੰਗਾਨਗਰ ਖਿੱਤੇ ਚੋਂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਘਾਟ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਵੀ ਘੱਟ ਉਪਜਾਊ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਲੋਕ ਉਜਾੜੇ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਏ ਹੋਣਗੇ। ਧਾਂਦਰਾ ਪਿੰਡ ਦੇ ਮੋੜ੍ਹੀ ਗੱਡ ਬਾਥਾ ਧਾਰਾ ਸਿਉਂ' ਦੇ ਚਾਰ ਪੁੱਤਰ ਸਨ-ਸਮੀਰ, ਲਖਮੀਰ, ਗ਼ਜਾ ਅਤੇ ਸੱਦਾ। ਇਹਨਾਂ ਚਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਅੱਗੇ ਚਾਰ ਪੱਤੀਆਂ (ਗਲੀਆਂ) ਦਾ ਵਾਸਾ ਹੋਇਆ। ਅੱਜ ਵੀ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਹੀ ਪੱਤੀਆਂ ਮਾਲ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਨੇ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਮੀਰ ਪੱਤੀ ਠੁੱਲਾ, ਲਖਮੀਰ ਪੱਤੀ ਠੁਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਅਜੋਕੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ 'ਕੱਚਾ ਪਾਸਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੱਦਾ ਪੱਤੀ ਠੁੱਲਾ ਅਤੇ ਗਜਾ ਪੱਤੀ ਠੁੱਲਾ ਨੂੰ 'ਪੱਕਾ ਪਾਸਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਧਰ ਛੋਟੀ ਪੱਕੀ ਇੱਟ (ਜਿਸਨੂੰ ਛੀਂਟਾਂਵਾਲੇ ਵਾਲੀ ਇੱਟ ਜਾਂ ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ ਇੱਟ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਦਾ ਮੁੱਖ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਚਾਰੇ ਪੱਤੀਆਂ ਦਾ ਆਪਣਾ-ਆਪਣਾ ਖੂਹ ਸੀ। ਸੱਦਾ ਪੱਤੀ ਦੇ ਖੂਹ ਨੂੰ ' ਬਾਰ ਅਗਲਾ ਖੂਹ', ਗਜਾ ਪੱਤੀ ਦੇ ਖੂਹ ਨੂੰ 'ਚਬੱਚਿਆਂ ਵਾਲਾ ਖੂਹ', ਲਖਮੀਰ ਪੱਤੀ ਦਾ ' ਗੋਰੇ ਵਾਲਾ ਖੂਹ ਅਤੇ ਸਮੀਰ ਪੱਤੀ ਦਾ ' ਜੰਡ ਵਾਲਾ ਖੂਹ' ਕਰਕੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਖੂਹ 1970-71 ਤੱਕ ਚਲਦੇ ਰਹੇ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਪਾਣੀ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਡੂੰਘੇ ਉਤਰਨ ਕਰਕੇ ਇਹ ਖੂਹ ਖਤਮ ਹੋ ਗਏ । ਅਜੋਕੇ ਪੱਤੀ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਕਰ ਲਈ ਹੈ। ਇਹ ਖੂਹ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਲਈ ਪਾਣੀ ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਪੂਰੀ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਇਹਨਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸਿੰਚਾਈ ਹੁੰਦੀ ਰਹੀ। ਇਹ ਪਾਣੀ ਬੜੇ ਹੀ ਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਪੀਣ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸੁਆਦ ਸਨ। ==== ਕਿੱਤੇ ==== ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਧਾਂਦਰਾ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਕਿੱਤਿਆਂ ਵਾਲੇ ਕਿਰਤੀ ਲੋਕ ਪਿੰਡ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਹਨ। ਇਹ ਜ਼ਮੀਨ ਮਾਲਕ ਨਹੀਂ ਸਨ ਪਰੰਤੂ ਮਰਬੇਬੰਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਵੇਂ ਕਾਨੂੰਨ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਕੁਝ ਜਮੀਨ ਉਪਰ ਮਾਲਕੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ ।ਪਿੰਡ ਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਤਮ ਨਿਰਭਰ ਸੀ। ਜੁੱਤੀ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਕਾਰੀਗਰ, ਹਲ-ਪੰਜਾਲੀ, ਲੋਹੇ-ਫਲ੍ਹੇ ਦੇ ਕਾਰੀਗਰ, ਦੁਕਾਨਦਾਰ, ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਭਾਂਡੇ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਕਾਰੀਗਰ, ਪਿੰਡ ਕੋਲ ਸਭ ਕੁਝ ਸੀ। ਸਾਰਾ ਪਿੰਡ ਆਤਮ ਨਿਰਭਰ, ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ, ਇਕੱਠੇ ਮਿਲਕੇ ਰਹਿੰਦੇ। ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਹੀ ਵੱਡਾ ਧਰਮ ਸੀ। ਪਰ ਅਜੋਕੇ ਬਦਲੇ ਸਿਸਟਮ ਕਾਰਨ ਕਈ ਕਾਰੀਗਰਾਂ ਦੇ ਕੁਝ ਪਰਿਵਾਰ ਸਰਕਾਰੀ ਨੌਕਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਗਏ ਤਾਂ ਇਹ ਅਪਣੇ ਅੱਛੇ ਭਵਿੱਖ ਖਾਤਰ ਸ਼ਹਿਰੀ ਜਾ ਵਸੇ। (ਸਰੋਤ : ਸੂਹੀਆਂ ਸਵੇਰਾਂ ਦਾ ਪੰਧ (ਕਿਤਾਬ): ਲੇਖਕ, ਕਾਮਰੇਡ ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਧਾਂਦਰਾ<ref>{{Cite web |last=ppadmin |date=2019-07-28 |title=ਕਾ. ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਧਾਂਦਰਾ ਦੀ ਸਵੈ ਜੀਵਨੀ "ਸੂਹੀਆਂ ਸਵੇਰਾਂ ਦਾ ਪੰਧ" ਲੋਕ ਅਰਪਣ |url=https://punjabpost.in/welcome/152516 |access-date=2026-05-14 |website=Punjab Post |language=en-US}}</ref>, ਸੰਪਾਦਕ : ਡਾ. ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਢੀਂਡਸਾ) ==== ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਬੰਧ: ==== ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਦੋ ਸਕੂਲ ਹਨ, ਇਕ ਸਰਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੰਜਵੀਂ ਕਲਾਸ ਤੱਕ ਦੇ ਬੱਚੇ ਸਿੱਖਿਆ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਸਰਕਾਰੀ ਮਿਡਲ ਸਕੂਲ ਹੈ । ਸੋ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਅੱਠਵੀਂ ਕਲਾਸ ਤੱਕ ਪੜਨ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੈ ਪਿੰਡ ਕਿਉਂਕਿ ਧੂਰੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਹੈ ਇਸ ਲਈ ਇਥੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪੋਸਟਾਂ ਭਰੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ==== ਸਕੂਲਾਂ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ : ==== ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਕਿਉਂਕਿ ਸਰਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ ਲਗਭਗ 1954 ਵਿੱਚ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਤ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ ਇਸ ਲਈ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ ਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਉਚ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ। ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਉੱਚ ਡਿਗਰੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਐਮ ਬੀ ਬੀ ਐਸ, ਐਮ ਡੀ, ਪੀ ਐਚਡੀ, ਐਮ ਐਸ ਸੀ, ਐਮ ਏ, ਐਮ ਐਡ, ਬੀ ਐਡ, ਬੀ ਟੈਕ ਵਾਲੇ ਬਹੁਤ ਵਸਨੀਕ ਹਨ ਜਿਨਾਂ ਨੇ ਲੱਗਭੱਗ ਸਾਰੇ ਸਰਕਾਰੀ ਵਿਭਾਗਾਂ ਅਤੇ ਗੈਰ ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਚ ਅਹੁਦਿਆਂ ਉੱਪਰ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ==== ਸਾਹਿਤਕ ਸਰਗਰਮੀਆਂ: ==== ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਾਮਰੇਡ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਨੇ, ਕਵੀਸ਼ਰੀ ਤਰਜ ਵਾਲੇ, ਕਿੱਸਾ ਕਿਤਾਬਚੇ ਲਿਖੇ ਸਨ : 'ਮਲੇਰਕੋਟਲੇ ਦੀ ਚੌਂਕੀ', 'ਜਿਨਾਹ ਦਾ ਸਿਆਪਾ' ਅਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਫੈਸ਼ਨ ਬਾਰੇ, 'ਕਰੰਟ ਵੈਲ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ'। ਉਹ ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਨਾਲ " ਮੌਜੀ " ਤਖਲਸ ਲਗਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਇਕ ਕਿਤਾਬ "ਸੂਹੀਆਂ ਸਵੇਰਾਂ ਦਾ ਪੰਧ", ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਕਾਮਰੇਡ ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਧਾਂਦਰਾ ਵੱਲੋਂ ਲਿਖੀ ਗਈ (ਸੰਪਾਦਕ ਡਾ. ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਢੀਂਡਸਾ) ਵਿਗਿਆਨ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਕਿਤਾਬ " ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੇ ਰਹੱਸਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ<ref>{{Cite web |date=2025-08-09 |title=‘ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੇ ਰਹੱਸ’ ਕਿਤਾਬ ਕੀਤੀ ਰਿਲੀਜ਼ - Important Ad Party: Secrets of the Universe released |url=https://www.punjabijagran.com/punjab/patialafatehgarh-sahib-important-ad-party-secrets-of-the-universe-released-9517072.html |access-date=2026-05-14 |website=Punjabi Jagran |language=pa}}</ref>" ਡਾ. ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਢੀਂਡਸਾ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੀ ਗਈ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਸ਼ਾਇਰ ਪ੍ਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਢੀਂਡਸਾ (ਦੀਪ ਢੀਂਡਸਾ) ਨੇ "ਕੱਚੇ ਪੱਕੇ ਜਜ਼ਬਾਤ ਮੇਰੇ", ਨਾਮ ਹੇਠ ਕਵਿਤਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਭੇਂਟ ਕੀਤਾ। ==== '''ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ :''' ==== ਪਿੰਡ ਦੇ ਬਹੁਤ ਵਸਨੀਕਾਂ ਨੇ, ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹਿਤ "ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਵਿੱਚ", ਸੇਵਾਵਾਂ ਨਿਭਾਈਆਂ ਅਤੇ ਨਿਭਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਰੱਖਿਆ ਸੇਵਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਰਨਣਯੋਗ ਸੇਵਾ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਰਦਾਰ ਜੋਗਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸੂਬੇਦਾਰ ਜੀ ਨੇ ਨਿਭਾਈ, ਜਿਹੜੇ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਾਉਣ ਲਈ, ਅੰਗਰੇਜ਼ ਦੀ ਫੌਜ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਨੇਤਾ ਜੀ ਸੁਭਾਸ਼ ਚੰਦਰ ਬੋਸ ਦੀ "ਆਜ਼ਾਦ ਹਿੰਦ ਫੌਜ", ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ ਸਨ । ਇਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਦੇਸ ਪ੍ਰਤੀ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ, ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਵੱਲੋਂ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ "ਤਾਮਰ ਪੱਤਰ" ਵੀ ਭੇਂਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ "ਆਜ਼ਾਦ ਹਿੰਦ" ਫੌਜ ਵਾਲੀ ਪੈਨਸ਼ਨ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ! ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ 1914 ਵੇਲੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਫੌਜੀ/ਸੈਨਿਕ ਸ. ਫਤਿਹ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਸੀ ! {{DEFAULTSORT:ਧਾਂਦਰਾ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]] jztbayoqjec3nkb7fivwi39b869s2zb 0 204647 842245 840122 2026-07-10T18:08:14Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260710sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 842245 wikitext text/x-wiki ਸਰਦਾਰ '''ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮਾਨ''' (ਜਨਮ 15 ਸਤੰਬਰ 1939, [[ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ]] ) ਨੂੰ 1990 ਵਿੱਚ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ|ਭਾਰਤ ਦੇ ਮਾਣਯੋਗ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] ਦੁਆਰਾ ਕਿਸਾਨ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦੇਣ ਲਈ [[ਰਾਜ ਸਭਾ]] ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਜ ਸਭਾ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਵਜੋਂ 1990 ਤੋਂ 1996 ਤੱਕ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ।<ref name="nom">{{Cite web |title=Nominated Members of the Rajya Sabha |url=http://rajyasabha.nic.in/rsnew/practice_procedure/nominated_member.pdf |publisher=Rajya Sabha Secretariat}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਵੰਡ ਦੌਰਾਨ ਲਾਇਲਪੁਰ, ਹੁਣ ਫੈਸਲਾਬਾਦ ਤੋਂ ਬਟਾਲਾ ਆ ਕੇ ਵਸ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਸ. ਅਨੂਪ ਸਿੰਘ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਵੱਡੇ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰ ਸਨ ਅਤੇ ਫੈਸਲਾਬਾਦ ਵਿੱਚ ਚੱਕ 207 ਅਜੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਹੈ। == ਸਮਾਜਿਕ-ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ == ਉਹ 1966 ਵਿੱਚ "ਕਿਸਾਨ ਮਿੱਤਰ ਸੰਘ" ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਮੈਂਬਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸਨ, ਜੋ "ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਅਨ" ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਇੱਕ ਰਾਜ ਪੱਧਰੀ ਸੰਗਠਨ ਵਿੱਚ ਵਧਿਆ ਅਤੇ ਜੋ ਅੱਗੇ ਜਾ ਕੇ ਇੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ਦੇ ਕਿਸਾਨ ਸੰਗਠਨ, "ਭਾਰਤੀ ਕਿਸਾਨ ਯੂਨੀਅਨ" (BKU) ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਸਾਨ ਤਾਲਮੇਲ ਕਮੇਟੀ (KCC) ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਹੋਰ ਕਿਸਾਨ ਸੰਗਠਨਾਂ ਨਾਲ ਤਾਲਮੇਲ ਕੀਤਾ। 1967 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ [[ਭਾਰਤੀ ਜਨ ਸੰਘ|ਜਨ ਸੰਘ]] ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਉਮੀਦਵਾਰ, ਬ੍ਰਿਗੇਡੀਅਰ ਬਿਕਰਮਜੀਤ ਸਿੰਘ ਬਾਜਵਾ ਦੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਚੋਣ ਏਜੰਟ ਵਜੋਂ ਆਪਣੀ ਪੂਰੀ ਚੋਣ ਦਾ ਚਾਰਜ ਸੰਭਾਲਿਆ। [[ਕੈਰੋਂ]] ਮੰਤਰੀ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਤਤਕਾਲੀ ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਤਰੀ ਪੰ. ਮੋਹਨ ਲਾਲ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਨਾਲ ਲੜਨ ਦਾ ਜੋਸ਼ ਸੀ। ਸਰਦਾਰ ਮਾਨ ਨੇ 1968 ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤੀ ਖੁਰਾਕ ਨਿਗਮ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ। ਮਾਰਕੀਟ ਯਾਰਡ [[ਬਟਾਲਾ]] ਵਿੱਚ ਖੂਨ ਨਾਲ ਸਹੁੰ ਚੁੱਕੀ, ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਨਾ ਹੋਣਾ, FCI ਦੁਆਰਾ ਝੋਨੇ ਦੀ ਖਰੀਦ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ਵਤਖੋਰੀ ਨੂੰ ਜੜ੍ਹੋਂ ਪੁੱਟਣਾ। 1969 ਵਿੱਚ ਉਹ ਬਟਾਲਾ ਦੀ ਸਹਿਕਾਰੀ ਖੰਡ ਮਿੱਲ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਬਣੇ। 1972 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖੰਡ ਮਿੱਲਾਂ ਨੂੰ [[ਗੰਨਾ|ਗੰਨੇ]] ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਸਫਾਈ ਅਤੇ ਮੁੜ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਲਈ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਜਿਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਹਰੇਕ ਪਿੜਾਈ ਸੀਜ਼ਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗੰਨੇ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਲਈ ਕੈਲੰਡਰ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਬਣਾਈ ਗਈ। ਇਹ ਗੰਨੇ ਦੀ ਖਰੀਦ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੀਲ ਪੱਥਰ ਸੀ। 1974 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਕਣਕ ਦੀ ਆਵਾਜਾਈ ਦੀਆਂ ਜ਼ੋਨਲ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਇੱਕ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਬਿਜਲੀ ਬਿਜਲੀ ਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਧੇ ਵਿਰੁੱਧ ਇੱਕ ਸਫਲ ਅੰਦੋਲਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੂੰ ਸੈਂਕੜੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਵਧੇ ਹੋਏ ਦਰਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਰਿਹਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 1975 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ [[ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ]] ਦੁਆਰਾ [[ਐਮਰਜੈਂਸੀ (ਭਾਰਤ)|ਐਮਰਜੈਂਸੀ]] ਲਗਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂਨੇ ਅਤੇ ਉ ਨ੍ਹਾਂਦੇ ਸੰਗਠਨ ਨੇ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਲਗਾਉਣ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕਈ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਕਈ ਮਹੀਨਿਆਂ ਲਈ ਜੇਲ੍ਹ ਭੇਜੀ ਗਈ। ਉਨ੍ਹਾਂਨੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਚੁੱਕਣ ਲਈ ਆਪਣਾ ਸੰਘਰਸ਼ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ "ਲੇਖੇ ਪੱਤੇ ਦਾ ਮੋਰਚਾ" (ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਆਰਥਿਕ ਦਬਾਅ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਤੋਂ ਬਕਾਇਆ ਕਰਜ਼ਿਆਂ ਦਾ ਹਿਸਾਬ ਦੇਣ ਲਈ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਮਨਾਉਣ ਲਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਮੋਰਚਾ ) ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। 1976 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਨਿਰਮਾਣ ਨੁਕਸ ਵਾਲੇ [[ਟਰੈਕਟਰ|ਟਰੈਕਟਰਾਂ]] ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਵਿਰੁੱਧ ਇੱਕ ਸਫਲ ਅੰਦੋਲਨ (ਟਰੈਕਟਰ ਮੋਰਚਾ) ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1977 ਵਿੱਚ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ [[ਡੀਜ਼ਲ|ਡੀਜ਼ਲ ਦੀ]] ਸਪਲਾਈ ਨੂੰ ਨਿਯਮਤ ਕਰਨ ਲਈ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਲੂਆਂ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਮੁੱਲ ਲਈ ਇੱਕ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਵੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਰਾਜ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 1979 ਵਿੱਚ ਕਈ ਰਾਜਾਂ ਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1979 ਵਿੱਚ [[ਦਿੱਲੀ]] ਦੇ ਵਿਲ ਕਾਂਝਵਾਲਾ ਵਿਖੇ ਚਾਰਗਾਹ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਵਿਰੁੱਧ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਸੀ। 1980 ਵਿੱਚ ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਕਿਸਾਨ ਯੂਨੀਅਨ ਦੇ ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਸੂਬਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਚੁਣੇ ਗਏ। ਉਹ 1989 ਤੱਕ ਸੂਬਾ ਭਾਰਤੀ ਕਿਸਾਨ ਯੂਨੀਅਨ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਗੰਨਾ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਜਿਸਨੇ 1981 ਦੇ ਗੰਨੇ ਦੀ ਖੇਤੀ ਦੀ ਪੂਰੀ ਤਸਵੀਰ ਬਦਲ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਗੰਨੇ ਦੀ ਕੀਮਤ 16 [[ਰੁਪਿਆ|ਰੁਪਏ]] ਪ੍ਰਤੀ ਕੁਇੰਟਲ ਤੋਂ ਵਧਾ ਕੇ 28 ਰੁਪਏ ਪ੍ਰਤੀ ਕੁਇੰਟਲ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਕਿਸਾਨ ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀਕਰਨ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਸੀ ਅਤੇ 1981 ਵਿੱਚ ਬੀਕੇਯੂ ਅਤੇ ਸ਼ੇਤਕਾਰੀ ਸੰਗਠਨ (ਸ਼੍ਰੀ [[ਸ਼ਰਦ ਜੋਸ਼ੀ]] ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ [[ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ]] ਤੋਂ ਕਿਸਾਨ ਸੰਗਠਨ) ਨੇ ਇੱਕ ਸਾਂਝੀ ਮੀਟਿੰਗ ਵਿੱਚ ਹੱਥ ਮਿਲਾਇਆ। 1984 ਵਿੱਚ ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਕਿਸਾਨ ਯੂਨੀਅਨ 1984 ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਚੁਣੇ ਗਏ ਅਤੇ ਕਣਕ ਦੀ ਢੋਆ-ਢੁਆਈ ਦੀਆਂ ਜ਼ੋਨਲ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਲਈ ਅੰਦੋਲਨ ਦੁਬਾਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਮਾਰਚ 1984 ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਅੰਦੋਲਨ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਬੇਮਿਸਾਲ ਅੰਦੋਲਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜਦੋਂ ਪੰਜਾਬ [[ਰਾਜ ਭਵਨ, ਪੰਜਾਬ|ਰਾਜ ਭਵਨ]] (ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਰਾਜਪਾਲ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ) ਨੂੰ ਬੀ.ਕੇ.ਯੂ. ਦੇ ਬੈਨਰ ਹੇਠ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਾਜਾਂ ਦੇ [[ਲੱਖ|ਲੱਖਾਂ]] ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੇ ਸੱਤ ਦਿਨਾਂ ਲਈ ਘੇਰਾਬੰਦੀ (ਕਬਜ਼ਾ) ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ 1 ਤੋਂ 7 ਮਈ ਤੱਕ ਕਣਕ ਦੀ ਵਿਕਰੀ ਦਾ ਬਾਈਕਾਟ ਕਰਨ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅੰਦੋਲਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਜਿਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਇੱਕ ਵੀ ਕਿਲੋਗ੍ਰਾਮ ਕਣਕ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਈ। ਉਹ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਪੱਧਰੀ ਕਿਸਾਨ ਤਾਲਮੇਲ ਕਮੇਟੀ (ਕੇ.ਸੀ.ਸੀ.) ਦੇ ਗਠਨ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਸਨ ਜੋ ਕਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਾਜ ਪੱਧਰੀ ਕਿਸਾਨ ਸੰਗਠਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਤਾਲਮੇਲ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਮੌਜੂਦਾ ਗਿਣਤੀ 17 ਹੈ। 1985 ਵਿੱਚ, ਉਹ ਕਿਸਾਨ ਤਾਲਮੇਲ ਕਮੇਟੀ (1985-1988) ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ ਚੁਣੇ ਗਏ। 1986 ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਵਿਰੋਧੀ ਮੁਹਿੰਮ ਚਲਾਈ ਅਤੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਤੋਂ [[ਲੱਖ|ਲੱਖਾਂ]] [[ਰੁਪਿਆ|ਰੁਪਏ]] ਵਾਪਸ ਕਰਵਾਏ। ਉਸਨੇ ਨਹਿਰੀ ਡਿਸਟ੍ਰੀਬਿਊਟਰੀਜ਼ ਦੇ ਇੱਟਾਂ ਦੀ ਲਾਈਨਿੰਗ ਦੇ ਬਕਾਏ ਦੀ ਮੁਆਫ਼ੀ ਵੀ ਕਰਵਾਈ। 3.50 ਰੁਪਏ।&nbsp;1989 ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 1989-1990 ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਲਈ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਬਿਜਲੀ ਬੋਰਡ, ਪੀਐਸਈਬੀ ਦੀ ਸਲਾਹਕਾਰ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਵਜੋਂ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। == ਰਾਜ ਸਭਾ ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦ == ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 1990 ਵਿੱਚ [[ਰਾਜ ਸਭਾ]] ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="">{{Cite web |title=Nominated Members of the Rajya Sabha |url=http://rajyasabha.nic.in/rsnew/practice_procedure/nominated_member.pdf |publisher=Rajya Sabha Secretariat}}</ref><ref>{{Cite web |title=Rajya Sabha |url=http://www.rajyasabha.nic.in/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160829001143/http://www.rajyasabha.nic.in/ |archive-date=29 August 2016 |access-date=15 June 2012}}</ref><ref>{{Cite web |title=Rajya Sabha |url=http://rajyasabha.nic.in/rsnew/pre_member/1952_2003/m.pdf}}</ref><ref name=/> ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ ਵਜੋਂ ਆਪਣੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਦੌਰਾਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਜ ਸਭਾ ਵਿੱਚ 118 ਤਾਰਾਬੱਧ ਜਾਂ ਗੈਰ-ਤਾਰਾਬੱਧ ਸਵਾਲ ਉਠਾਏ।<ref>{{Cite web |title=Question Search: Member Wise Search Form |url=http://164.100.47.4/newrsquestion/Search_MemWise.aspx |publisher=Rajya Sabha Secretariat}}</ref> ਸੰਸਦ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਖਾਸ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ: # ਇਹ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਸੀ ਜਦੋਂ ਤਤਕਾਲੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ, ਸ਼੍ਰੀ [[ਪੀ. ਵੀ. ਨਰਸਿਮਹਾ ਰਾਓ|ਨਰਸਿਮਹਾ ਰਾਓ ਨੂੰ]], ਆਪਣੇ ਸਵਾਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਰਾਜ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਕਿਸਾਨ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਪਜ ਦੇ ਮੁੱਲ ਦੇ 72% ਦੇ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਸਮਰਥਨ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹਨ। ਇਹ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਾਗਤ, ਸਬਸਿਡੀ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹੋਰ ਮਾਪਦੰਡਾਂ 'ਤੇ ਵਿਆਪਕ ਖੋਜ ਕਾਰਜ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। # ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮੰਤਰੀ ਸ੍ਰੀ [[ਬਲਰਾਮ ਜਾਖੜ|ਬਲਰਾਮ ਜਾਖੜ ਨੂੰ]] ਰਾਜ ਸਭਾ ਦੇ ਫਲੋਰ 'ਤੇ ਇਹ ਮੰਨਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਕਿਸਾਨ ਆਪਣੀ ਉਪਜ ਦਾ ਮੁੱਲ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਨਹੀਂ ਜੋੜ ਸਕਦੇ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਆਪਣੀ ਝੋਨੇ ਦੀ ਉਪਜ ਤੋਂ ਚੌਲਾਂ ਦੇ ਛਿਲਕੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕੱਢ ਸਕਦੇ। # ਰਾਜ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਧਿਆਨ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਆਰਥਿਕ ਮੁੱਦਿਆਂ ਦੀ ਪੜਚੋਲ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਠਾਉਣ 'ਤੇ ਰਿਹਾ। 1995 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੀਆਂ ਲਾਗਤਾਂ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਲਈ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਲਗਾਈ ਗਈ ਜ਼ੋਨਲ ਪਾਬੰਦੀ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਨ ਲਈ, ਉਸਨੇ ਕਣਕ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰ ਆਵਾਜਾਈ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੇਣ ਲਈ ਸਰਕਾਰ 'ਤੇ ਦਬਾਅ ਪਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। ਰਾਜ ਸਭਾ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਮੈਂਬਰ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ, ਉਹ ਕਣਕ ਦੀ ਆਵਾਜਾਈ 'ਤੇ ਅਣ-ਐਲਾਨੀਆਂ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਨੂੰ ਤੋੜਦੇ ਹੋਏ ਸੈਂਕੜੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="rsnew159">{{Cite web |title=Rajya Sabha |url=http://rajyasabha.nic.in/rsnew/privileges_digest/PRIV-159.pdf}}</ref> ਉਹ 1995 ਵਿੱਚ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੇ ਵਫ਼ਦ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਸਨ। == ਬਾਅਦ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ == 1997 ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼੍ਰੀ [[ਸ਼ਰਦ ਜੋਸ਼ੀ]] ਅਤੇ [[ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ]], [[ਹਰਿਆਣਾ]], [[ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]], [[ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਅਤੇ [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨਾਲ [[ਵਾਹਗਾ]] ਸਰਹੱਦ ਤੱਕ ਮਾਰਚ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਰਾਹੀਂ ਮੁਕਤ ਵਪਾਰ ਮਾਰਗ ਲਈ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਸੰਕੇਤ ਸੀ। 1998 ਵਿੱਚ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਵਧਦੇ ਕਰਜ਼ੇ ਕਾਰਨ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਖੁਦਕੁਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਦੌਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਘਬਰਾ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ 15 ਅਗਸਤ 1998 ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੀ [[ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ]] ਸਾਹਿਬ, [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਅੱਗੇ ਅਰਦਾਸ ਕਰਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਣ ਲੈਣ ਲਈ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ, ਕਿ ਉਹ ਖੁਦਕੁਸ਼ੀਆਂ ਨਾ ਕਰਨ, ਸਗੋਂ ਕਿਸਾਨ ਵਿਰੋਧੀ ਨੀਤੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਨ। 2000 ਵਿੱਚ [[ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ]] ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਸਮਰਥਨ ਮੁੱਲ (MSP) ਤੋਂ ਵੀ ਘੱਟ ਕੀਮਤਾਂ 'ਤੇ ਝੋਨੇ ਦੀ ਖਰੀਦ ਵਿਰੁੱਧ ਇੱਕ ਅੰਦੋਲਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 2001 ਦੌਰਾਨ, [[ਵਿਸ਼ਵ ਵਪਾਰ ਸੰਗਠਨ|WTO]] ਦੇ ਲਾਭਾਂ 'ਤੇ ਬਹਿਸ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸੀ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਭਾਰਤੀ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਦੇ ਖੁੱਲ੍ਹਣ 'ਤੇ ਸ਼ੱਕ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼੍ਰੀ ਦੁਆਰਾ WTO 'ਤੇ ਇੱਕ ਭਾਸ਼ਣ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ। ਸ਼ਰਦ ਜੋਸ਼ੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]] ਵਿਖੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਗੈਰ-ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਅਤੇ ਅਣਮਨੁੱਖੀ ਆਰਥਿਕ ਨਾਕਾਬੰਦੀ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਣ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਸਮਾਗਮ ਕਰਵਾਇਆ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੇ ਸ਼ਿਰਕਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਅਸਲ ਤਸਵੀਰ ਬਾਰੇ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। 2002 ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਬੀ.ਕੇ.ਯੂ. ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸ ਨੂੰ ਸੱਤਾ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਣ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ। 2003 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ (ਕਾਂਗਰਸ ਜਿਸਦੀ ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਸੱਤਾ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ ਸੀ) ਵਿਰੁੱਧ ਗੰਨੇ ਦੇ ਬਕਾਏ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਇੱਕ ਸਫਲ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ, [[ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ]] [[ਦੀਨਾਨਗਰ|ਦੀਨਾ ਨਗਰ]] ਵਿਖੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਮਾਰਗ 'ਤੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਧਰਨਾ ਲਗਾ ਕੇ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਡੀ.ਸੀ. ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਦਫਤਰ ਕੰਪਲੈਕਸ ਦਾ ਘਿਰਾਓ ਕਰਕੇ ਲਗਾਤਾਰ 16 ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ। ਇਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ 800 ਦੇ ਸਾਰੇ ਬਕਾਏ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਗਏ।&nbsp;ਮਿਲੀਅਨ ਰੁਪਏ। ਉਸਨੇ ਮਈ 2003 ਵਿੱਚ [[ਡਾਕਾਰ|ਡਕਾਰ]], ਸੇਨੇਗਲ ਵਿਖੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੋਜ 'ਤੇ ਗਲੋਬਲ ਫੋਰਮ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਉਸਨੂੰ 2003 ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਕੇਸੀਸੀ ਦਾ ਦੁਬਾਰਾ ਚੇਅਰਮੈਨ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ [[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ]] ਵਿੱਚ [[ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੰਸਦ|ਭਾਰਤੀ ਸੰਸਦ]] ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕਿਸਾਨ ਰੈਲੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ 2003 ਵਿੱਚ ਅਨਾਜ, ਝੋਨਾ, ਕਣਕ ਅਤੇ ਗੰਨੇ ਦੀਆਂ ਉਤਪਾਦਨ ਲਾਗਤ ਤੋਂ ਘੱਟ ਖਰੀਦ ਕੀਮਤਾਂ ਅਤੇ ਗੰਨੇ ਦੇ ਬਕਾਏ ਦੀ ਅਦਾਇਗੀ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਕੈਪਟਨ [[ਅਮਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ]] ਵੀ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨਾਲ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਸਨ। 2004 ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਰਿਆਈ ਪਾਣੀ ਦੇ ਮੁੱਦਿਆਂ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਅਤੇ ਮਹੱਤਤਾ 'ਤੇ ਇੱਕ ਸੈਮੀਨਾਰ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ। ਕੈਪਟਨ ਅਮਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ, ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਇਸ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਇੱਕ ਦਲੇਰਾਨਾ ਕਦਮ ਚੁੱਕਣ ਲਈ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 2005 ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ "ਸ਼ਾਂਤੀ, ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਕੁੰਜੀ - ਸਥਾਨਕ ਖੇਤਰੀ ਅਤੇ ਗਲੋਬਲ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੁਰਾਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ" ਦੇ ਮੁੱਦੇ 'ਤੇ 16-18 ਮਈ 2005 ਤੱਕ ਸੇਂਟ ਲੁਈਸ, ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਖੇ ਵਿਸ਼ਵ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਫੋਰਮ ਦੀ ਮੀਟਿੰਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 2009 ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰੀ ਬਿਜਲੀ ਰੈਗੂਲੇਟਰੀ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਸਬ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਵਜੋਂ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਬੀ.ਕੇ.ਯੂ. ਨੇ [[ਲੋਕ ਸਭਾ]] ਚੋਣਾਂ ਲਈ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ। 2010 ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਤੰਬਰ 2010 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਹੇਠ ਕਿਸਾਨ ਤਾਲਮੇਲ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਮੀਟਿੰਗ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਚਰਚਾ ਕੀਤੇ ਗਏ ਮੁੱਖ ਮੁੱਦਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਭੂਮੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਇਸ ਸਮੇਂ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਭਖਦਾ ਮੁੱਦਾ ਹੈ। ਭੂਮੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਮੁੱਦੇ 'ਤੇ ਚਰਚਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਇਸ ਗੱਲ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੰਪਨੀਆਂ ਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਏਕੜ ਜ਼ਮੀਨ ਖਰੀਦਣ ਅਤੇ ਕਰੋੜਾਂ ਰੁਪਏ ਦਾ ਮੁਨਾਫਾ ਕਮਾਉਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਭੂਮੀ ਸੀਮਾ ਕਾਨੂੰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਗਰੀਬ ਕਿਸਾਨਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਵੀ ਆਪਣਾ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਇਹ ਕਿਸਾਨਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੇ ਬੇਰਹਿਮ ਰਵੱਈਏ ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਕਿ ਕੰਪਨੀਆਂ ਜਾਂ ਤਾਂ ਖੁਦ ਜਾਂ ਸਰਕਾਰ ਰਾਹੀਂ, ਜੋ ਗਰੀਬ ਕਿਸਾਨਾਂ ਤੋਂ ਜ਼ਮੀਨ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇਸਨੂੰ ਬਹੁ-ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕੰਪਨੀਆਂ ਨੂੰ ਫਜ਼ੂਲ ਕੀਮਤਾਂ 'ਤੇ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਉਕਤ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਬਾਜ਼ਾਰ ਮੁੱਲ 'ਤੇ ਵੀ ਖਰੀਦ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਭੂਮੀ ਸੀਮਾ ਕਾਨੂੰਨ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਗੱਲ 'ਤੇ ਵੀ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਕਿਸਾਨ ਤਾਲਮੇਲ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਅਜਿਹੀ ਨੀਤੀ ਨਹੀਂ ਬਣਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਅਤੇ ਜੇਕਰ ਸਰਕਾਰ ਕਿਸਾਨਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਬਣਾਏ ਗਏ ਕਠੋਰ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਅਤੇ ਨੀਤੀਆਂ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਿਸਾਨ ਤਾਲਮੇਲ ਕਮੇਟੀ [[ਕੇਰਲ|ਕੇਰਲਾ]] ਵਿਖੇ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਆਪਣੇ ਅਗਲੇ ਸੰਮੇਲਨ ਤੋਂ ਸਰਕਾਰ ਵਿਰੁੱਧ ਆਪਣਾ ਦੇਸ਼ ਵਿਆਪੀ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੇਗੀ। 2012 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਬੀ.ਕੇ.ਯੂ. ਨੇ ਕੈਪਟਨ ਅਮਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਕਮਾਨ ਹੇਠ ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਪੂਰਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਦੀ ਕਿਸਾਨ-ਪੱਖੀ ਪਹੁੰਚ, ਸਾਫ਼-ਸੁਥਰਾ ਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਹੁਨਰ ਸੀ। 2012 ਵਿੱਚ ਉਹ ਸ਼੍ਰੀ [[ਰਾਹੁਲ ਗਾਂਧੀ]] ਕੋਲ ਇੱਕ ਵਫ਼ਦ ਲੈ ਕੇ ਗਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਕਮਿਸ਼ਨ ਏਜੰਟਾਂ (ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਧੀ ਅਦਾਇਗੀ) ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭੁਗਤਾਨ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਗਾਂਧੀ ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਸਹਿਮਤ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਪਹਿਲੂ 'ਤੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਲਈ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਟੀਮ ਭੇਜੀ। 2012 ਵਿੱਚ, ਯੂਪੀਏ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਪ੍ਰਚੂਨ ਵਿੱਚ ਐਫਡੀਆਈ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਕਿਸਾਨ-ਪੱਖੀ ਕਦਮ ਲਈ ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ [[ਸੋਨੀਆ ਗਾਂਧੀ]] ਜੀ ਦਾ ਧੰਨਵਾਦ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਟੀਮ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਦਮ ਲਈ ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਸੋਨੀਆ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਨੂੰ ਬੀਕੇਯੂ ਦਾ ਬੈਜ ਭੇਟ ਕੀਤਾ। 2013 ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤਤਕਾਲੀ ਪੇਂਡੂ ਵਿਕਾਸ ਮੰਤਰੀ ਸ਼੍ਰੀ ਜੈ ਰਾਮ ਰਮੇਸ਼ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਮੰਗ ਪੱਤਰ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੋਟੇ ਅਤੇ ਸੀਮਾਂਤ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਮਨਰੇਗਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਸੁਝਾਅ ਦੀ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਇਸ ਯੋਜਨਾ ਨੂੰ ਐਕਟ ਵਿੱਚ ਸੋਧ ਵਜੋਂ ਮਨਰੇਗਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 2014 ਵਿੱਚ, ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਹੁਲ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਾਂਗਰਸ ਮੈਨੀਫੈਸਟੋ (2014 ਚੋਣਾਂ) 'ਤੇ ਸੁਝਾਵਾਂ ਲਈ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਘਨੌਰ, ਪਾਣੀਪਤ ਵਿਖੇ ਆਯੋਜਿਤ ਇੱਕ ਸੈਸ਼ਨ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤੇ। ਯੂਪੀਏ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਜ਼ਮੀਨ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵਿੱਚ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਐਕਟ ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਮੋਦੀ ਸਰਕਾਰ ਸੱਤਾ ਵਿੱਚ ਆਈ, ਤਾਂ ਉਹ ਇਸ ਐਕਟ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬੀਕੇਯੂ ਅਤੇ ਕੇਸੀਸੀ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਐਕਟ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰਨ ਦਾ ਆਪਣਾ ਸਖ਼ਤ ਵਿਰੋਧ (2015) ਐਸਐਸ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ, ਐਮਪੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। 2014 ਅਤੇ 2015 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬੀਕੇਯੂ ਦੇ ਇੱਕ ਵਫ਼ਦ ਦੀ ਅਗਵਾਈ (ਤਿੰਨ ਵਾਰ) ਕੀਤੀ ਜਿਸਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਰਾਜਪਾਲਾਂ (ਸ਼. ਸ਼ਿਵਰਾਜ ਪਟੇਲ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਕਪਤਾਨ ਸਿੰਘ ਸੋਲੰਕੀ) ਨੂੰ ਮੰਗ ਪੱਤਰ ਸੌਂਪਿਆ ਤਾਂ ਜੋ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਦੁਰਦਸ਼ਾ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਹਿੱਤਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸਫਲ ਰਹੀ ਸੀ। 2016 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬੀਕੇਯੂ ਦੇ ਇੱਕ ਵਫ਼ਦ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਚੋਣ ਅਧਿਕਾਰੀ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਮਿਲੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚੋਣ ਮੈਨੀਫੈਸਟੋ ਨੂੰ ਕਾਨੂੰਨੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਾਈਡਿੰਗ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ। 2016/2017 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੀਕੇਯੂ ਨੇ ਕੈਪਟਨ ਅਮਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਪੂਰਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਈ ਹਲਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸੀ ਉਮੀਦਵਾਰਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕੈਪਟਨ ਅਮਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਕਿਸਾਨ-ਪੱਖੀ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ। 2017 ਅਪ੍ਰੈਲ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿਖੇ ਕੇਸੀਸੀ ਦੀ ਇੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ਦੀ ਮੀਟਿੰਗ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ। ਇੱਥੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਅੰਦੋਲਨ "ਜੋ ਵੱਡਾ ਕਿਆ ਵੋ ਨਿਭਾਨਾ ਪੜੇਗਾ" ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਜੋ ਮੋਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਸਵਾਮੀਨਾਥਨ ਰਿਪੋਰਟ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਦੇ ਆਪਣੇ ਚੋਣ ਵਾਅਦੇ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਇਹ ਅੰਦੋਲਨ ਕੇਸੀਸੀ ਦੁਆਰਾ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਫੈਲਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਅੰਦੋਲਨ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲ ਦੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਫੈਲ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਮੋਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਖੂੰਜੇ ਵੱਲ ਧੱਕ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਲ 2020 ਵਿੱਚ ਕਿਸਾਨ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਤਿੰਨ ਖੇਤੀ ਕਾਨੂੰਨ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੁਧਾਰਾਂ ਵੱਲ ਇੱਕ ਕਦਮ ਸਨ ਜੋ 1991 ਤੋਂ ਲੰਬਿਤ ਹਨ।<ref>{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/economy/agriculture/farm-reforms-pending-in-india-since-1991-china-implemented-long-back-eac-pm-chief/articleshow/96798256.cms?from=mdr|title=Farm reforms pending in India since 1991; China implemented long back: EAC-PM chief|date=2023-01-06|work=The Economic Times|access-date=2026-05-28|issn=0013-0389}}</ref> ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਿਸਾਨ ਸੰਗਠਨ ਕਈ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਦਯੋਗਿਕ ਖੇਤਰ ਨੂੰ 1991 ਵਿੱਚ ਆਜ਼ਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੂੰ ਅਜੇ ਤੱਕ ਆਜ਼ਾਦ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਰੈਗੂਲੇਟਰੀ ਢਾਂਚੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜ਼ਰੂਰੀ ਵਸਤੂਆਂ ਦਾ ਕਾਨੂੰਨ, ਸੰਵਿਧਾਨ ਦਾ ਸਖ਼ਤ 9ਵਾਂ ਅਨੁਸੂਚੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀਆਂ ਅਦਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਤੋਂ ਰੋਕਦਾ ਹੈ। CACP ਦੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਕੀਮਤ 'ਤੇ ਖਪਤਕਾਰਾਂ ਵੱਲ ਝੁਕੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਇੱਕ ਰਾਜ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਵਣਜ ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ ਜੋ ਅਸਪਸ਼ਟਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮੁੱਚੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। NCF (ਸਵਾਨੀਨਾਥਨ ਕਮਿਸ਼ਨ) ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ ਕਿ "ਖੇਤੀਬਾੜੀ" ਨੂੰ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੀ ਸਮਕਾਲੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਪੂਰਾ ਕਿਸਾਨ ਅੰਦੋਲਨ ਇੱਕ ਝੂਠੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੁਝ ਸਵਾਰਥੀ ਹਿੱਤਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਸੀ। ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਨੇ 12.1.2021 ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਦੀਆਂ ਸਰਹੱਦਾਂ 'ਤੇ ਅੰਦੋਲਨਕਾਰੀ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ 4 ਮੈਂਬਰੀ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਗਠਨ ਕੀਤਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਕਿਸਾਨ ਯੂਨੀਅਨ ਦੇ ਇੱਕ ਧੜੇ ਦੇ ਆਗੂ ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮਾਨ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰੀ ਅਸ਼ੋਕ ਗੁਲਾਟੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮੋਦ ਕੁਮਾਰ ਜੋਸ਼ੀ, ਸ਼ੇਤਕਾਰੀ ਸੰਗਠਨ ਦੇ ਅਨਿਲ ਘਨਵਤ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।<ref>{{Cite web |date=2021-01-12 |title=Supreme Court stays farm laws, names four-member committee to hear all stakeholders; farmers reject move, to go ahead with kisan parade |url=https://frontline.thehindu.com/dispatches/supreme-court-stays-farm-laws-names-four-member-committee-to-hear-all-stakeholders-farmers-reject-move-to-go-ahead-with-kisan-parade/article33561409.ece |access-date=2026-05-28 |website=Frontline |language=en}}</ref> ਕਿਸਾਨ ਸੰਗਠਨਾਂ ਨੇ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਦੁਆਰਾ ਗਠਿਤ ਕਮੇਟੀ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਦੇ ਮੱਦੇਨਜ਼ਰ, ਸ. ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮਾਨ ਨੇ 14.1.2021 ਨੂੰ ਕਮੇਟੀ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੱਖ ਕਰ ਲਿਆ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਸਪਾਂਸਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪਾਰਟੀ ਵੱਲੋਂ ਡਰਾਇਆ-ਧਮਕਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਕੱਟੜਪੰਥੀ ਤੱਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਧਮਕੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਕਾਰੀ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਨਾ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਮੇਟੀ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਅਸਫਲ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਖੇਤੀ ਕਾਨੂੰਨਾਂ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਸਟੈਂਡ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਸਰਹੱਦਾਂ 'ਤੇ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਭਾਰੀ ਆਲੋਚਨਾ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਪਰ ਉਹ ਸੁਧਾਰਾਂ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਦੇ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ 'ਤੇ ਦ੍ਰਿੜ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਖੇਤੀ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਬੁਣੇ ਗਏ ਝੂਠੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਨੂੰ BKU ਦੇ ਆਪਣੇ ਧੜੇ ਵਿੱਚੋਂ ਵੀ ਬਗਾਵਤ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਹ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਹਿੱਤ ਪ੍ਰਤੀ ਆਪਣੀ ਵਚਨਬੱਧਤਾ ਪ੍ਰਤੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਡੋਲ ਰਿਹਾ। 2025 ਤੱਕ, ਉਸਦਾ ਧੜਾ ਮੁੜ ਸੰਗਠਿਤ ਹੋਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਡੂੰਘੇ ਅਤੇ ਦੁਰਾਚਾਰੀ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਬੀਕੇਯੂ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਕਿਸਾਨ ਤਾਲਮੇਲ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ ਹਨ। == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{Cite web |title=Bku Bhartiya Kisan – Facebook |url=https://www.facebook.com/bku.bhartikisanunion |website=[[Facebook]]}} * {{Cite web |title=NOMINATED MEMBERS OF THE RAJYASABHA |url=http://rajyasabha.nic.in/rsnew/practice_procedure/book2.asp}} * {{Cite journal|last=Mukherji|first=Partha Nath|date=1 January 1998|title=The Farmers' Movement in Punjab: Politics of Pressure Groups and Pressure of Party Politics|url=https://archive.org/details/economic-political-weekly_may-2-8-1998_33_18/page/1043|journal=Economic and Political Weekly|volume=33|issue=18|pages=1043–1048|jstor=4406728}} * <nowiki>http://www.downtoearth.org.in/content/farmers-split-merits-dunkel-proposals</nowiki>[dead link] *   *   * {{Cite web |title=BKU mahapanchayat at Kurukshetra today – Indian Express |url=http://www.indianexpress.com/news/bku-mahapanchayat-at-kurukshetra-today/559005/}} * [https://archive.today/20130123001747/http://www.financialexpress.com/old/ie/daily/19970524/14450833.html] * [https://archive.today/20130122160547/http://www.expressindia.com/news/ie/daily/19980818/23051334.html] * {{Cite web |date=8 January 2004 |title=BKU honours Amarinder |url=http://www.hindu.com/2004/08/02/stories/2004080207650300.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20040804082824/http://www.hindu.com/2004/08/02/stories/2004080207650300.htm |archive-date=4 August 2004 |website=[[The Hindu]] |pages=03}} * https://web.archive.org/web/20120513045257/http://www.chiefkhalsadiwan.com/gurdas.htm * {{Cite web |title=Wheat selling below support price, puts govt in a quandary – Livemint |url=http://www.livemint.com/2008/10/06235658/Wheat-selling-below-support-pr.html?d=1}} * {{Cite web |title=India Will Be Importing Millions Of Tons Of Wheat In 2009 – Market Skeptics |url=http://www.marketskeptics.com/2009/04/india-will-be-importing-millions-of.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120527143152/http://www.marketskeptics.com/2009/04/india-will-be-importing-millions-of.html |archive-date=27 May 2012 |access-date=16 May 2012}} * http://www.docstoc.com/docs/68498100/Commodity-Market-Project-Report * {{Cite web |title=Punjab Agricultural University PAU Ludhiana Punjab |url=http://www.punjabcolleges.com/30364-indiacolleges-Punjab-Agricultural-University-(PAU)-Ludhiana/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120518005625/http://www.punjabcolleges.com/30364-indiacolleges-Punjab-Agricultural-University-(PAU)-Ludhiana/ |archive-date=18 May 2012 |access-date=16 May 2012}} * {{Cite web |title=Farmers demand single national policy for land acquisition |url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2010-09-19/news/27570574_1_land-acquisition-farmers-demand-national-policy |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305051558/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2010-09-19/news/27570574_1_land-acquisition-farmers-demand-national-policy |archive-date=5 March 2016}} * [https://archive.today/20130218070955/http://www.rajivgandhi.in/website/page168-8.htm] * [https://web.archive.org/web/20111015165346/http://pdf.usaid.gov/pdf_docs/PDACO440.pdf USAID] * https://web.archive.org/web/20160304080835/http://www.columbia.edu/~sr793/doc/VVakulabharanam.pdf * {{Cite web |title=Discussion Regarding Problems Faced By Farmers Raised By Shri ... on 22 November, 2001 |url=http://indiankanoon.org/doc/1391970/}} * {{Cite journal|last=Lindberg|first=Staffan|year=1995|title=Farmers' movements and cultural nationalism in India: An ambiguous relationship|url=http://lup.lub.lu.se/record/697265|journal=Theory and Society|volume=24|issue=6|pages=837–868|doi=10.1007/BF00994067}} * {{Cite web |title=Downloads – Market, Development & Privatization – E-Library |url=http://www.safhr.org/index.php?option=com_docman&task=cat_view&gid=138&Itemid=581}} * https://web.archive.org/web/20060511204358/http://www.egfar.org/documents/02_-_Meetings/Conferences/GFAR_2003/GFAR2003-00-02.en.pdf [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ ਦੇ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1939]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਣ-ਸਮੀਖਿਆ ਅਨੁਵਾਦਾਂ ਵਾਲੇ ਸਫ਼ੇ]] 48pns5o9qk75ecrcfgcbnzhdrs7ealu 3 204790 842194 2026-07-10T16:05:09Z New user message 10694 Adding [[Template:Welcome|welcome message]] to new user's talk page 842194 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=ਸੱਚਖੰਡ ਵਾਸੀ ਸੰਤ ਬਾਬਾ ਨੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ}} -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 16:05, 10 ਜੁਲਾਈ 2026 (UTC) iw1rf30xk1ndxpj20r7fchpj4vnvugm 3 204791 842358 2026-07-10T20:15:16Z Mfield 58361 Mfield ਨੇ ਸਫ਼ਾ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Perevernykruchenko]] ਨੂੰ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Miroslavvvvv]] ’ਤੇ ਭੇਜਿਆ: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Perevernykruchenko|Perevernykruchenko]]" to "[[Special:CentralAuth/Miroslavvvvv|Miroslavvvvv]]" 842358 wikitext text/x-wiki #ਰੀਡਾਇਰੈਕਟ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Miroslavvvvv]] 7rnyckbbl7k8hlpwqg0j8g9ybz56i5t 3 204792 842469 2026-07-11T11:22:13Z Jules* 22156 Jules* ਨੇ ਸਫ਼ਾ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:XorcWt]] ਨੂੰ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Rimushh]] ’ਤੇ ਭੇਜਿਆ: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/XorcWt|XorcWt]]" to "[[Special:CentralAuth/Rimushh|Rimushh]]" 842469 wikitext text/x-wiki #ਰੀਡਾਇਰੈਕਟ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Rimushh]] j0z1dra8bkeodt6fm6r683sh0z3no57