ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="pa">
  <siteinfo>
    <sitename>ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ</sitename>
    <dbname>pawiki</dbname>
    <base>https://pa.wikipedia.org/wiki/%E0%A8%AE%E0%A9%81%E0%A9%B1%E0%A8%96_%E0%A8%B8%E0%A8%AB%E0%A8%BC%E0%A8%BE</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.10</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">ਮੀਡੀਆ</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">ਖ਼ਾਸ</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">ਗੱਲ-ਬਾਤ</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">ਵਰਤੋਂਕਾਰ</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਗੱਲ-ਬਾਤ</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">ਤਸਵੀਰ</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">ਤਸਵੀਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">ਮੀਡੀਆਵਿਕੀ</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">ਮੀਡੀਆਵਿਕੀ ਗੱਲ-ਬਾਤ</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">ਫਰਮਾ</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">ਫਰਮਾ ਗੱਲ-ਬਾਤ</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">ਮਦਦ</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">ਮਦਦ ਗੱਲ-ਬਾਤ</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">ਸ਼੍ਰੇਣੀ</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਗੱਲ-ਬਾਤ</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">ਫਾਟਕ</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">ਫਾਟਕ ਗੱਲ-ਬਾਤ</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">ਮੌਡਿਊਲ</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">ਮੌਡਿਊਲ ਗੱਲ-ਬਾਤ</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
      <namespace key="2600" case="first-letter">Topic</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2128</id>
    <revision>
      <id>842637</id>
      <parentid>842579</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T18:26:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nitesh Gill</username>
        <id>8973</id>
      </contributor>
      <comment>/* ਸਿੱਖਿਆ */</comment>
      <origin>842637</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26712" sha1="3f4bs8ah8bv3ideo3ckakk32v0u6dhu" xml:space="preserve">{{Infobox writer
| name             = ਵੀਰ ਸਿੰਘ
| image            = Bahi Veer Singh.png
| image_size       = 
| caption          = 
| birth_date       = {{Birth date|df=yes|1872|12|05}}&lt;ref name=Gurmukh&gt;{{cite book|author=Giani Maha Singh|title=Gurmukh Jeevan|orig-year= 1977 |year=2009|publisher=Bhai Vir Singh Sahit Sadan|place=New Delhi}}&lt;/ref&gt;
| birth_place      = [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]], [[ਪੰਜਾਬ ਸੂਬਾ (ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਇੰਡੀਆ)|ਪੰਜਾਬ]], [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ]]
| death_date       = {{Death date and age|df=yes|1957|06|10|1872|12|05}}&lt;ref name=Gurmukh /&gt;
| death_place      = [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਪੰਜਾਬ]], ਭਾਰਤ
| language         = [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]]
| education        = ਦਸਵੀਂ&lt;ref name=Gurmukh /&gt;
| alma_mater       = ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਚਰਚ ਮਿਸ਼ਨ ਸਕੂਲ ਬਜ਼ਾਰ ਕਸੇਰੀਆਂ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ&lt;ref name=Gurmukh /&gt;
| period           = 1891
| genre            = 
| occupation       = ਕਵੀ, ਕਹਾਣੀਕਾਰ, ਗੀਤਕਾਰ, ਨਾਵਲਕਾਰ, ਨਾਟਕਕਾਰ ਅਤੇ ਨਿਬੰਧਕਾਰ
| subject          = 
| movement         = [[ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ]]
| notableworks     = ''[[ਸੁੰਦਰੀ]]'' (1898), ''[[ਬਿਜੈ ਸਿੰਘ]]'' (1899), ''ਸਤਵੰਤ ਕੌਰ'',&quot;[[ਰਾਣਾ ਸੁਰਤ ਸਿੰਘ]]&quot; (1905)&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|title=Rana Surat Singh |encyclopedia=The Sikh Encyclopedia|date=19 December 2000|url=http://www.thesikhencyclopedia.com/literature-in-the-singh-sabha-movement/rana-surat-singh|access-date=17 August 2013}}&lt;/ref&gt;
| spouse           = ਮਾਤਾ ਚਤਰ ਕੌਰ
| children         = 2 ਸਪੁੱਤਰੀਆਂ
| relatives        = 
| awards           = {{ubl|[[ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ]] (1955)&lt;ref name=Bhai&gt;{{cite journal|title=BHAI VIR SINGH|journal=The Tribune Spectrum|issue=Sunday, 30 April 2000|url=http://www.tribuneindia.com/2000/20000430/spectrum/main2.htm#1|access-date=17 August 2013}}&lt;/ref&gt;|[[ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ]] (1956)&lt;ref name=Gurmukh /&gt;&lt;ref name=Vir&gt;{{cite web|title=Padam Bhushan Awards list sl 10|url=http://www.mha.nic.in/pdfs/LST-PDAWD.pdf|publisher=Ministry of home affairs ,GOI|access-date=17 August 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130510095705/http://www.mha.nic.in/pdfs/LST-PDAWD.pdf|archive-date=10 May 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;}}
| website          = {{URL|bvsss.org}}
| portaldisp       = 
}}
{{Sikh literature}}
'''ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ''' (5 ਦਸੰਬਰ 1872 – 10 ਜੂਨ 1957) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ [[ਕਵੀ]], ਵਿਦਵਾਨ, ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਪੁਨਰ-ਸੁਰਜੀਤੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] ਸਾਹਿਤਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਨਵੀਨੀਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਸਿੰਘ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਦੀ ਮਹਤੱਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਾਰਨ ਉਸ ਨੂੰ ਭਾਈ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ਇਹ ਸਨਮਾਨ ਅਕਸਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਸੰਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}}

== ਪਰਿਵਾਰਕ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ ==
ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 1872 ਵਿੱਚ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ, ਡਾ. ਚਰਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸੀ। ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਤਾਅਲੁੱਕ [[ਮੁਲਤਾਨ]] ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਉਪ-ਗਵਰਨਰ (ਮਹਾਰਾਜਾ ਬਹਾਦੁਰ) ਦੀਵਾਨ ਕੌੜਾ ਮੱਲ ਤੱਕ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਅਰੋੜਵੰਸ਼ ਦੇ ਚੁੱਘ ਗੋਤ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਹੈ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=ਜੂਨ 2025}} ਉਸ ਦੇ ਦਾਦਾ (1788-1878) ਨੇ ਆਪਣੀ ਜਵਾਨੀ ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਸਮਾਂ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਮੱਠਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਸਬਕ ਸਿੱਖਣ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਇਆ। ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ [[ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾ|ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ]] ਅਤੇ [[ਬ੍ਰਜ]] ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਚਿਕਿਤਸਾ ਦੀਆਂ ਪੂਰਬੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਆਯੁਰਵੇਦ]], [[ਸਿੱਧ]] ਅਤੇ [[ਯੂਨਾਨੀ ਇਲਾਜ|ਯੁਨਾਨੀ]]) ਵਿੱਚ ਮਾਹਰ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇਕਲੌਤੇ ਪੁੱਤਰ, ਡਾ. ਚਰਨ ਸਿੰਘ (1853-1908) ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬੇਟੇ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦਾ ਸਰਗਰਮ ਮੈਂਬਰ ਬਣਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਲਈ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੂੰ ਬਹਾਲ ਕਰਨ ਦੀ ਉਮੀਦ ਵਿੱਚ ਕਵਿਤਾ, ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਨਾ, [[ਗਿਆਨੀ ਹਜ਼ਾਰਾ ਸਿੰਘ]] (1828-1908), ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਬੁੰਗੇ ਦੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਿਦਵਾਨ ਸਨ। ਫ਼ਾਰਸੀ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਗਿਆਨੀ ਹਜ਼ਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨੇ [[ਸ਼ੇਖ਼ ਸਆਦੀ]] ਦੀਆਂ ''[[ਗੁਲਿਸਤਾਨ]]'' ਅਤੇ ''[[ਬੋਸਤਾਨ (ਸਾਦੀ)|ਬੋਸਤਾਨ]]'' ਵਰਗੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਬ੍ਰਜ ਰੂਪ ਲਿਖਿਆ।&lt;ref&gt;Singh, Jvala. 2023. ‘Vir Singh’s Publication of the Gurpratāp Sūraj Granth’. In Bhai Vir Singh (1872-1957) : Religious and Literary Modernities in Colonial and Post-Colonial Indian Punjab. Routledge Critical Sikh Studies. New York: Routledge.&lt;/ref&gt; ਸਤਾਰਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਚਤਰ ਕੌਰ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਦੋ ਧੀਆਂ ਹੋਈਆਂ। 10 ਜੂਨ, 1957 ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।&lt;ref&gt;[http://www.sikh-history.com/sikhhist/personalities/literature/veer.html Bhai Vir Singh (1872–1957)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160724221917/http://www.sikh-history.com/sikhhist/personalities/literature/veer.html |date=2016-07-24 }}. Sikh-history.com. Retrieved on 16 December 2018.&lt;/ref&gt;
[[File:Dr charan singh 1.png|thumb| ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਪਿਤਾ ਡਾ. ਚਰਨ ਸਿੰਘ ,ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਨਾਨਾ ਗਿਆਨੀ ਹਜ਼ਾਰਾ ਸਿੰਘ ।]]

== ਸਿੱਖਿਆ ==
ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਲਾਭ ਮਿਲਿਆ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ [[ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਫ਼ਾਰਸੀ]], [[ਉਰਦੂ]] ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵੀ ਸਿੱਖੀ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਚਰਚ ਮਿਸ਼ਨ ਸਕੂਲ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲਾ ਲਿਆ ਅਤੇ 1891 ਦਸਵੀਂ ਦੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।&lt;ref name=Gurmukh /&gt; ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਚਰਚ ਮਿਸ਼ਨ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੇ ਕੁਝ ਸਹਿਪਾਠੀਆਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਛੱਡ ਈਸਾਈ ਧਰਮ ਅਪਣਾਇਆ ਤਾਂ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਪ੍ਰਤੀ ਆਪਣੀ ਧਾਰਮਿਕ ਨਿਸ਼ਠਾ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋ ਗਈ। ਈਸਾਈ ਮਿਸ਼ਨਰੀਆਂ ਦੀ ਸਾਹਿਤਕ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਧਾਰਮਿਕ ਲਿਖਤੀ ਸਰੋਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਉਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੌਰਾਨ ਸਿੱਖੇ ਆਧੁਨਿਕ ਸਾਹਿਤਕ ਰੂਪਾਂ ਦੀਆਂ ਤਕਨੀਕਾਂ ਤੇ ਹੁਨਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਭਾਈ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਹਾਣੀਆਂ, ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਤੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਦਰਜ ਕੀਤਾ।&lt;ref name=dog&gt;{{cite book|author=Ranjit Singh (OBE.) |title=Sikh Achievers |url=https://books.google.com/books?id=qfuDnpVlmlcC&amp;pg=PA30 |year=2008 |publisher=Hemkunt Press |isbn=978-81-7010-365-3 |pages=30–}}&lt;/ref&gt;

==ਰਾਜਸੀ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ==
[[ਤਸਵੀਰ:Working Desk of BHAI VIR SINGH.jpg|thumb|ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਕੰਮਕਾਰ ਵਾਲਾ ਡੈਸਕ]]ਇਸ ਸਮੇਂ ਈਸਾਈ ਮਿਸ਼ਨਰੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ ਵਜੋਂ ਅਹਿਮਦੀ ਤੇ ਆਰੀਆ ਸਮਾਜੀ ਲਹਿਰਾਂ ਉਰਦੂ ਤੇ ਹਿੰਦੀ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਸੀ ਪਰ ਇਸ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਹਿੱਸਾ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪਾਇਆ।&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://punjabipedia.org/topic.aspx?txt=%E0%A8%B8%E0%A8%BF%E0%A9%B0%E0%A8%98%20%E0%A8%B8%E0%A8%AD%E0%A8%BE%20%E0%A8%B2%E0%A8%B9%E0%A8%BF%E0%A8%B0|title=ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ - ਪੰਜਾਬੀ ਪੀਡੀਆ|website=punjabipedia.org|access-date=2021-05-22|quote=ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਲੇਖਕ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਹਨ। -     .......     [ਸਹਾ. ਗ੍ਰੰਥ––ਡਾ.ਗੰਡਾ ਸਿਘ : ‘ਪੰਜਾਬ’, : ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਅਸ਼ੋਕ : ‘ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ’; Dr. G.S. Chhabra : Advanced History of India]       }}&lt;/ref&gt;

== ਸੰਗਠਨਾਤਮਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ==
ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਕਾਰਨ ਹੇਠਲੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਈਆਂ:

* [[ਚੀਫ਼ ਖਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ]]&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.bvsss.org/abt-bvs.html|title=BVSSS|website=www.bvsss.org|access-date=2022-12-01}}&lt;/ref&gt;
* [[ਸੈਂਟਰਲ ਖਾਲਸਾ ਯਤੀਮਖਾਨਾ|ਸੈਂਟਰਲ ਖਾਲਸਾ ਯਤੀਮ ਖ਼ਾਨਾ]]&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
* [[ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ|ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]]&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
* ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਗੁਰਮਤ ਵਿਦਿਆਲਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ
* [[ਪੰਜਾਬ ਐਂਡ ਸਿੰਧ ਬੈਂਕ]]&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
* ਵਜ਼ੀਰ ਹਿੰਦ ਪ੍ਰੈੱਸ ਪਹਿਲਾ ਪੰਜਾਬੀ ਟਾਈਪ ਵਾਲਾ ਗੁਰਮੁਖੀ ਛਾਪਾਖਾਨਾ&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;ਪਹਿਲੇ 1892 ਵਿੱਚ ਲਿਥੋਗਰਾਫ ਪ੍ਰੈੱਸ ਵਜੋਂ ਬਣਾਇਆ&lt;ref&gt;{{Cite book|url=http://www.discoversikhism.com/sikh_library/english/bhai_vir_singh.html|title=ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ|last=ਸਿੰਘ|first=ਹਰਬੰਸ|publisher=Sahitya Akademi , New Delhi|year=1972|edition=Bhai Vir Singh Sahitya Sadan , 1984|location=New Delhi|pages=27-28|quote=An intelligence report( quote from “Secret Memorendumon on recent Development in Sikh Politics,1911)
Bhai Vir Singh is the son of Charan Singh ….He was first employed in the office of the Tract Society and afterwards became a partner in in the Wazir-I-Hind Press which he is said to now own.He is editor and Manager of the Khalsa Samachar, a Gurmukhi journal which is published at Amritsar….Vir Singh has much influence over Sardar Sunder Singh and is very intimate with Trilochan Singh.He is reported to be making overtures to the Head Granthi of Golden Temple with a view to bringing that institute under the control of neo-Sikh party. He also associates with Harnam Singh , Jodh Singh M.A,and other persons of similar character…..He is a member of the council of Khalsa College…Though Vir Singh was originally a man of no position he seems to have acquired himself the position of the Guru and obeisance has been done to him even by Sardar Sunder Singh.He may be regarded as a zealous neo-Sikh and thoroughly anti British.}}&lt;/ref&gt;
* ਖਾਲਸਾ ਸਮਾਚਾਰ&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Gurmukh&quot; /&gt;
* [[ਖਾਲਸਾ ਟ੍ਰੈਕਟ ਸੁਸਾਇਟੀ]]&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Gurmukh&quot; /&gt;

== ਯਾਦਗਾਰੀ ਘਰ ==
ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪੁਸ਼ਤੈਨੀ ਘਰ ਕਟੜਾ ਗਰਬਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਮੁਢਲੇ ਵਰ੍ਹੇ ਗੁਜ਼ਾਰੇ। 1925 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਲਾਰੈਂਸ ਰੋਡ ਸਥਿਤ 5 ਏਕੜ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਇੱਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਘਰ ਖਰੀਦ ਲਿਆ ਤੇ 1930 ਤੋਂ ਇੱਥੇ ਰਹਿਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਘਰ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ ਤੌਰ ਤੇ [[ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਘਰ]] ਵੱਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

==ਰਚਨਾਵਾਂ==
===ਗਲਪ === 
#[[ਸੁੰਦਰੀ]] (1898)
#ਬਿਜੇ ਸਿੰਘ (1899)
#[[ਸਤਵੰਤ ਕੌਰ]]-ਦੋ ਭਾਗ(1890 ਤੇ 1927)
#ਸੱਤ ਔਖੀਆਂ ਰਾਤਾਂ (1919)
#[[ਬਾਬਾ ਨੌਧ ਸਿੰਘ]] (1907, 1921)&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Malhotra|first=Anshu|last2=Murphy|first2=Anne|date=2020-04-02|title=Bhai Vir Singh (1872–1957): Rethinking literary modernity in Colonial Punjab|url=https://doi.org/10.1080/17448727.2019.1674513|journal=Sikh Formations|volume=16|issue=1-2|pages=1–13|doi=10.1080/17448727.2019.1674513|issn=1744-8727}}&lt;/ref&gt;
#ਸਤਵੰਤ ਕੌਰ ਭਾਗ ਦੂਜਾ (1927)
#ਰਾਣਾ ਸੂਰਤ ਸਿੰਘ ਮਹਾਂ ਕਾਵਿ (1905)
#ਰਾਣਾ ਭਬੋਰ

===ਗੈਰ-ਗਲਪ===
====ਜੀਵਨੀਆਂ====
*ਸ੍ਰੀ ਕਲਗੀਧਰ ਚਮਤਕਾਰ (1925)
*[[ਪੁਰਾਤਨ ਜਨਮ ਸਾਖੀ]], (1926)
*ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਚਮਤਕਾਰ (1928)
*ਭਾਈ ਝੰਡਾ ਜੀਓ (1933)
*ਭਾਈ ਭੂਮੀਆਂ ਅਤੇ ਕਲਿਜੁਗ ਦੀ ਸਾਖੀ (1936)
*ਸੰਤ ਗਾਥਾ (1938)
*ਸ੍ਰੀ ਅਸ਼ਟ ਗੁਰ ਚਮਤਕਾਰ ਭਾਗ - 1 ਤੇ 2 (1952)
*ਗੁਰਸਿੱਖ ਵਾੜੀ (1951)
*ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀਆਂ ਗੁਰ ਬਾਲਮ ਸਾਖੀਆਂ (1955)
*ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀਆਂ ਗੁਰ ਬਾਲਮ ਸਾਖੀਆਂ (1955)

=== ਨਾਟਕ ===
* ਰਾਜਾ ਲਖਦਾਤਾ ਸਿੰਘ

====ਟੀਕੇ ਅਤੇ ਹੋਰ====
*ਸਿਖਾਂ ਦੀ ਭਗਤ ਮਾਲਾ (1912)
*ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ (1914)
*ਗੰਜ ਨਾਮਹ ਸਟੀਕ (1914)
*ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਕੋਸ਼ (1927)
*ਸ੍ਰੀ ਗੁਰਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗਰੰਥ ਸਟਿੱਪਣ (1927-1935)-ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਸਹਿਤ 14 ਜਿਲਦਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤਾ&lt;ref name=EOS&gt;http://www.learnpunjabi.org/eos/VIR%20SINGH%20BHAI%20%281872-1957%29.html ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼&lt;/ref&gt;
*[http://sikhdigitallibrary.blogspot.com/2013/06/devi-pujan-partal-bhai-by-veer-singh.html ਦੇਵੀ ਪੂਜਨ ਪੜਤਾਲ] (1932)
*ਪੰਜ ਗ੍ਰੰਥੀ ਸਟੀਕ (1940)
*[[ਕਬਿੱਤ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ]] (1940)
*ਵਾਰਾਂ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ
*ਬਨ ਜੁੱਧ
*ਸਾਖੀ ਪੋਥੀ (1950)

===ਕਵਿਤਾ ===
#[[ਦਿਲ ਤਰੰਗ]] (1920)
#ਤ੍ਰੇਲ ਤੁਪਕੇ (1921)
#ਲਹਿਰਾਂ ਦੇ ਹਾਰ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://pa.wikisource.org/wiki/%E0%A8%87%E0%A9%B0%E0%A8%A1%E0%A9%88%E0%A8%95%E0%A8%B8:%E0%A8%B2%E0%A8%B9%E0%A8%BF%E0%A8%B0%E0%A8%BE%E0%A8%82_%E0%A8%A6%E0%A9%87_%E0%A8%B9%E0%A8%BE%E0%A8%B0.pdf|title=ਇੰਡੈਕਸ:ਲਹਿਰਾਂ ਦੇ ਹਾਰ.pdf - ਵਿਕੀਸਰੋਤ|website=pa.wikisource.org|access-date=2020-02-04}}&lt;/ref&gt;(1921)
#[[ਮਟਕ ਹੁਲਾਰੇ]]&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://pa.wikisource.org/wiki/%E0%A8%87%E0%A9%B0%E0%A8%A1%E0%A9%88%E0%A8%95%E0%A8%B8:%E0%A8%AE%E0%A8%9F%E0%A8%95_%E0%A8%B9%E0%A9%81%E0%A8%B2%E0%A8%BE%E0%A8%B0%E0%A9%87.pdf|title=ਇੰਡੈਕਸ:ਮਟਕ ਹੁਲਾਰੇ.pdf - ਵਿਕੀਸਰੋਤ|website=pa.wikisource.org|access-date=2020-02-04}}&lt;/ref&gt;(1922)
#ਬਿਜਲੀਆਂ ਦੇ ਹਾਰ (1927)
#ਪ੍ਰੀਤ ਵੀਣਾਂ
#ਮੇਰੇ ਸਾਂਈਆਂ ਜੀਓ (1953)
#ਕੰਬਦੀ ਕਲਾਈ
#ਨਿੱਕੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ
#ਕੰਤ ਮਹੇਲੀ-ਬਾਰਾਂਮਾਹ
#ਸਮਾਂ
#ਵਾਲਵਲਾ
#ਗੁਲਾਬ ਦਾ ਫੁੱਲ ਤੋੜਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ 
#ਦਰਦ ਦੇਖ ਦੁੱਖ ਆਂਦਾ[[ਤਸਵੀਰ:Stamp of India - 1972 - Colnect 372284 - Birth Centenary Bhai Vir Singh 1872-1957 - Poet.jpeg|thumb|ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜਨਮ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਯਾਦਗਾਰੀ ਡਾਕ ਟਿਕਟ 1972 ਭਾਰਤ]]

==ਸਨਮਾਨ ==
ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਸਾਹਿਤਕ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਯੁਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 1949 ਵਿੱਚ ਡਾਕਟਰ ਆਫ ਉਰੀਐਂਟਲ ਲਰਨਿੰਗ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਭੇਂਟ ਕੀਤੀ। 1952 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਕੌਂਸਲ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 1950 ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਵਿੱਦਿਅਕ ਕਾਨਫਰੰਸ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੰਦਨ ਗ੍ਰੰਥ ਭੇਂਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 1955 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ‘ਮੇਰੇ ਸਾਈਆਂ ਜੀਉ’ ਨੂੰ ਸਾਹਿਤਕ ਅਕਾਦਮੀ ਵਲੋਂ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਦਾ ਇਨਾਮ ਮਿਲਿਆ। 1956 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ [[ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ]] ਐਵਾਰਡ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

==ਹੋਰ==
ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਧੁਨਿਕ ਕਵੀ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਪੂਰਾ ਤਿਆਗ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਆਰੰਭਿਕ ਰਚਨਾਵਾਂ ਜਿਵੇਂ ਨਨਾਣ ਭਰਜਾਈ ਸਿਖਿਆਦਾਇਕ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਅਤੇ [[ਭਰਥਰੀ ਹਰੀ]] ਦਾ ‘ਨੀਤੀ ਸ਼ਤਕ’ (ਅਨੁਵਾਦ) ਨਿਰੋਲ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਰੂਪ ਤੇ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਭਰਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰਵਾਦੀ ਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਤਮਕ ਰੁਚੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈ। ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਬੈਂਤ ਛੰਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੈ।
[[file:BHAI VIR SINGH MEMORIAL HOUSE DRAWING ROOM VIEW.jpg|thumb|ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਘਰ]]

ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅਧੁਨਿਕ ਕਵਿਤਾ ਵਜੋਂ 1905 ਵਿੱਚ ਰਚੇ ਆਪਣੇ ਮਹਾਂ ਕਾਵਿ ‘[[ਰਾਣਾ ਸੁਰਤ ਸਿੰਘ]]’ ਨਾਲ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਕਥਾ ਵਸਤੂ ਲਈ ਕਿੱਸਾ ਕਾਵਿ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰ ਕੇ ਇਸ ਮਹਾਂ ਕਾਵਿ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਾਂਤ ਰਸ ਲਈ ਸਿਰਖੰਡੀ ਛੰਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਦਰਸ਼ਨਿਕ ਆਦਰਸ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਅਧਾਰ ਗੁਰਮਤਿ ਦਰਸ਼ਨ ਹੈ। [[ਰਾਣਾ ਸੁਰਤ ਸਿੰਘ]] ਦੀ ਕੌਮੀ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪਿੱਛੋਂ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਰਾਣੀ ਰਾਜ ਕੌਰ ਉਸ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋਈ ਤੜਫਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਰਦ ਨੂੰ ਮਿਟਾਉਣ ਲਈ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਅੰਤ ਗੁਰਮਤਿ ਦਾ ਹੀ ਸਹਾਰਾ ਉਸਨੂੰ ਆਤਮਿਕ ਸੁੱਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਵਰਨਣ ਕਾਫੀ ਅਦਭੁੱਤ ਹੈ। ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇ ਦੇ ਰੂਪ ਦੀ ਕਾਫ਼ੀ ਵੰਨਗੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਕੁਦਰਤ ਵਿੱਚ ਰੱਬ ਦਾ ਝਲਕਾਰਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ‘ਮਟਕ ਹੁਲਾਰੇ’ ਵਿੱਚ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਦਾ ਰੁਮਾਂਟਿਕ, ਰਸਮਈ ਤੇ ਰਹੱਸਮਈ ਵਰਨਣ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
===ਪ੍ਰਗੀਤਕ ਕਵਿਤਾ===
ਭਾਈ ਵੀਰ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗੀਤਕ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਮੋਢੀ ਹੈ। ਨਮੂਨੇ ਵਜੋਂ:-

===ਕੰਬਦੀ ਕਲਾਈ===
&lt;blockquote&gt;&lt;poem&gt;
ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਤੁਸੀਂ ਮਿਲੇ ਅਸਾਨੂੰ
ਅਸਾਂ ਧਾ ਗਲਵਕੜੀ ਪਾਈ,
ਨਿਰਾ ਨੂਰ ਤੁਸੀਂ ਹੱਥ ਨ ਆਏ
ਸਾਡੀ ਕੰਬਦੀ ਰਹੀ ਕਲਾਈ,

ਧਾ ਚਰਨਾਂ ਤੇ ਸੀਸ ਨਿਵਾਯਾ
ਸਾਡੇ ਮੱਥੇ ਛੋਹ ਨ ਪਾਈ,
ਤੁਸੀਂ ਉੱਚੇ ਅਸੀਂ ਨੀਵੇਂ ਸਾਂ
ਸਾਡੀ ਪੇਸ਼ ਨ ਗਈਆ ਕਾਈ।

ਫਿਰ ਲੜ ਫੜਨੇ ਨੂੰ ਉੱਠ ਦੌੜੇ
ਪਰ ਲੜ ਓ ‘ਬਿਜਲੀ-ਲਹਿਰਾ’,
ਉਡਦਾ ਜਾਂਦਾ ਪਰ ਉਹ ਆਪਣੀ
ਛੁਹ ਸਾਨੂੰ ਗਯਾ ਲਾਈ;

ਮਿੱਟੀ ਚਮਕ ਪਈ ਇਹ ਮੋਈ
ਤੇ ਤੁਸੀਂ ਲੂਆਂ ਵਿੱਚ ਲਿਸ਼ਕੇ
ਬਿਜਲੀ ਕੂੰਦ ਗਈ ਥਰਰਾਂਦੀ,
ਹੁਣ ਚਕਾਚੂੰਧ ਹੈ ਛਾਈ!
&lt;/poem&gt;&lt;/blockquote&gt;

== ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ ==
*[[ਸੁਰਜੀਤ ਪਾਤਰ]]
*[[ਅਜੀਤ ਕੌਰ]]

== ਹਵਾਲੇ ==
{{reflist}}

== ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ ==
{{Commons category|Vir Singh|ਵੀਰ ਸਿੰਘ}}
*''Bhai Vir Singh: Life, Times and Works'' by Gurbachan Singh Talib and Attar Singh, ed., Chandigarh, 1973
*[http://www.bhaivirsinghjiandprofessorpuransinghjiaudio.com/ Bhai Sahib Bhai Vir Singh Ji Books: MP3 audio and PDF books]
*[http://www.maskeensahib.com/index.php?p=p_36&amp;sName=Pyare-Jio---Bhai-Vir-Singh Bhai Vir Singh Books: MP3 audio of books] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151017091756/http://www.maskeensahib.com/index.php?p=p_36&amp;sName=Pyare-Jio---Bhai-Vir-Singh |date=2015-10-17 }}
*[http://www.sikhmissionarysociety.org/sms/smspublications/sundri/sundri/ Sundari : Read Sundari book in English]
*[http://hook2book.com/index.php?rt=product/search&amp;keyword=Bhai%20Sahib%20Bhai%20Veer%20Singh&amp;page=1&amp;limit=45 Books of Bhai Veer Singh Ji]
{{Sikhism}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1872]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1957]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਲੇਖਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਕਵੀ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਵਿਦਵਾਨ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਸਿੱਖ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਲੇਖਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਲੇਖਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਕਵੀ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਵੀ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਕਵੀ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]]</text>
      <sha1>3f4bs8ah8bv3ideo3ckakk32v0u6dhu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>842638</id>
      <parentid>842637</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T18:27:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nitesh Gill</username>
        <id>8973</id>
      </contributor>
      <comment>/* ਰਾਜਸੀ ਸਰਗਰਮੀਆਂ */</comment>
      <origin>842638</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26714" sha1="nqxvb3kczjxy264menh96ywf1swh1qi" xml:space="preserve">{{Infobox writer
| name             = ਵੀਰ ਸਿੰਘ
| image            = Bahi Veer Singh.png
| image_size       = 
| caption          = 
| birth_date       = {{Birth date|df=yes|1872|12|05}}&lt;ref name=Gurmukh&gt;{{cite book|author=Giani Maha Singh|title=Gurmukh Jeevan|orig-year= 1977 |year=2009|publisher=Bhai Vir Singh Sahit Sadan|place=New Delhi}}&lt;/ref&gt;
| birth_place      = [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]], [[ਪੰਜਾਬ ਸੂਬਾ (ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਇੰਡੀਆ)|ਪੰਜਾਬ]], [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ]]
| death_date       = {{Death date and age|df=yes|1957|06|10|1872|12|05}}&lt;ref name=Gurmukh /&gt;
| death_place      = [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਪੰਜਾਬ]], ਭਾਰਤ
| language         = [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]]
| education        = ਦਸਵੀਂ&lt;ref name=Gurmukh /&gt;
| alma_mater       = ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਚਰਚ ਮਿਸ਼ਨ ਸਕੂਲ ਬਜ਼ਾਰ ਕਸੇਰੀਆਂ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ&lt;ref name=Gurmukh /&gt;
| period           = 1891
| genre            = 
| occupation       = ਕਵੀ, ਕਹਾਣੀਕਾਰ, ਗੀਤਕਾਰ, ਨਾਵਲਕਾਰ, ਨਾਟਕਕਾਰ ਅਤੇ ਨਿਬੰਧਕਾਰ
| subject          = 
| movement         = [[ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ]]
| notableworks     = ''[[ਸੁੰਦਰੀ]]'' (1898), ''[[ਬਿਜੈ ਸਿੰਘ]]'' (1899), ''ਸਤਵੰਤ ਕੌਰ'',&quot;[[ਰਾਣਾ ਸੁਰਤ ਸਿੰਘ]]&quot; (1905)&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|title=Rana Surat Singh |encyclopedia=The Sikh Encyclopedia|date=19 December 2000|url=http://www.thesikhencyclopedia.com/literature-in-the-singh-sabha-movement/rana-surat-singh|access-date=17 August 2013}}&lt;/ref&gt;
| spouse           = ਮਾਤਾ ਚਤਰ ਕੌਰ
| children         = 2 ਸਪੁੱਤਰੀਆਂ
| relatives        = 
| awards           = {{ubl|[[ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ]] (1955)&lt;ref name=Bhai&gt;{{cite journal|title=BHAI VIR SINGH|journal=The Tribune Spectrum|issue=Sunday, 30 April 2000|url=http://www.tribuneindia.com/2000/20000430/spectrum/main2.htm#1|access-date=17 August 2013}}&lt;/ref&gt;|[[ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ]] (1956)&lt;ref name=Gurmukh /&gt;&lt;ref name=Vir&gt;{{cite web|title=Padam Bhushan Awards list sl 10|url=http://www.mha.nic.in/pdfs/LST-PDAWD.pdf|publisher=Ministry of home affairs ,GOI|access-date=17 August 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130510095705/http://www.mha.nic.in/pdfs/LST-PDAWD.pdf|archive-date=10 May 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;}}
| website          = {{URL|bvsss.org}}
| portaldisp       = 
}}
{{Sikh literature}}
'''ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ''' (5 ਦਸੰਬਰ 1872 – 10 ਜੂਨ 1957) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ [[ਕਵੀ]], ਵਿਦਵਾਨ, ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਪੁਨਰ-ਸੁਰਜੀਤੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] ਸਾਹਿਤਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਨਵੀਨੀਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਸਿੰਘ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਦੀ ਮਹਤੱਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਾਰਨ ਉਸ ਨੂੰ ਭਾਈ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ਇਹ ਸਨਮਾਨ ਅਕਸਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਸੰਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}}

== ਪਰਿਵਾਰਕ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ ==
ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 1872 ਵਿੱਚ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ, ਡਾ. ਚਰਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸੀ। ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਤਾਅਲੁੱਕ [[ਮੁਲਤਾਨ]] ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਉਪ-ਗਵਰਨਰ (ਮਹਾਰਾਜਾ ਬਹਾਦੁਰ) ਦੀਵਾਨ ਕੌੜਾ ਮੱਲ ਤੱਕ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਅਰੋੜਵੰਸ਼ ਦੇ ਚੁੱਘ ਗੋਤ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਹੈ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=ਜੂਨ 2025}} ਉਸ ਦੇ ਦਾਦਾ (1788-1878) ਨੇ ਆਪਣੀ ਜਵਾਨੀ ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਸਮਾਂ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਮੱਠਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਸਬਕ ਸਿੱਖਣ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਇਆ। ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ [[ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾ|ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ]] ਅਤੇ [[ਬ੍ਰਜ]] ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਚਿਕਿਤਸਾ ਦੀਆਂ ਪੂਰਬੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਆਯੁਰਵੇਦ]], [[ਸਿੱਧ]] ਅਤੇ [[ਯੂਨਾਨੀ ਇਲਾਜ|ਯੁਨਾਨੀ]]) ਵਿੱਚ ਮਾਹਰ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇਕਲੌਤੇ ਪੁੱਤਰ, ਡਾ. ਚਰਨ ਸਿੰਘ (1853-1908) ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬੇਟੇ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦਾ ਸਰਗਰਮ ਮੈਂਬਰ ਬਣਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਲਈ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੂੰ ਬਹਾਲ ਕਰਨ ਦੀ ਉਮੀਦ ਵਿੱਚ ਕਵਿਤਾ, ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਨਾ, [[ਗਿਆਨੀ ਹਜ਼ਾਰਾ ਸਿੰਘ]] (1828-1908), ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਬੁੰਗੇ ਦੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਿਦਵਾਨ ਸਨ। ਫ਼ਾਰਸੀ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਗਿਆਨੀ ਹਜ਼ਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨੇ [[ਸ਼ੇਖ਼ ਸਆਦੀ]] ਦੀਆਂ ''[[ਗੁਲਿਸਤਾਨ]]'' ਅਤੇ ''[[ਬੋਸਤਾਨ (ਸਾਦੀ)|ਬੋਸਤਾਨ]]'' ਵਰਗੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਬ੍ਰਜ ਰੂਪ ਲਿਖਿਆ।&lt;ref&gt;Singh, Jvala. 2023. ‘Vir Singh’s Publication of the Gurpratāp Sūraj Granth’. In Bhai Vir Singh (1872-1957) : Religious and Literary Modernities in Colonial and Post-Colonial Indian Punjab. Routledge Critical Sikh Studies. New York: Routledge.&lt;/ref&gt; ਸਤਾਰਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਚਤਰ ਕੌਰ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਦੋ ਧੀਆਂ ਹੋਈਆਂ। 10 ਜੂਨ, 1957 ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।&lt;ref&gt;[http://www.sikh-history.com/sikhhist/personalities/literature/veer.html Bhai Vir Singh (1872–1957)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160724221917/http://www.sikh-history.com/sikhhist/personalities/literature/veer.html |date=2016-07-24 }}. Sikh-history.com. Retrieved on 16 December 2018.&lt;/ref&gt;
[[File:Dr charan singh 1.png|thumb| ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਪਿਤਾ ਡਾ. ਚਰਨ ਸਿੰਘ ,ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਨਾਨਾ ਗਿਆਨੀ ਹਜ਼ਾਰਾ ਸਿੰਘ ।]]

== ਸਿੱਖਿਆ ==
ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਲਾਭ ਮਿਲਿਆ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ [[ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਫ਼ਾਰਸੀ]], [[ਉਰਦੂ]] ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵੀ ਸਿੱਖੀ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਚਰਚ ਮਿਸ਼ਨ ਸਕੂਲ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲਾ ਲਿਆ ਅਤੇ 1891 ਦਸਵੀਂ ਦੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।&lt;ref name=Gurmukh /&gt; ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਚਰਚ ਮਿਸ਼ਨ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੇ ਕੁਝ ਸਹਿਪਾਠੀਆਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਛੱਡ ਈਸਾਈ ਧਰਮ ਅਪਣਾਇਆ ਤਾਂ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਪ੍ਰਤੀ ਆਪਣੀ ਧਾਰਮਿਕ ਨਿਸ਼ਠਾ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋ ਗਈ। ਈਸਾਈ ਮਿਸ਼ਨਰੀਆਂ ਦੀ ਸਾਹਿਤਕ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਧਾਰਮਿਕ ਲਿਖਤੀ ਸਰੋਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਉਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੌਰਾਨ ਸਿੱਖੇ ਆਧੁਨਿਕ ਸਾਹਿਤਕ ਰੂਪਾਂ ਦੀਆਂ ਤਕਨੀਕਾਂ ਤੇ ਹੁਨਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਭਾਈ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਹਾਣੀਆਂ, ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਤੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਦਰਜ ਕੀਤਾ।&lt;ref name=dog&gt;{{cite book|author=Ranjit Singh (OBE.) |title=Sikh Achievers |url=https://books.google.com/books?id=qfuDnpVlmlcC&amp;pg=PA30 |year=2008 |publisher=Hemkunt Press |isbn=978-81-7010-365-3 |pages=30–}}&lt;/ref&gt;

==ਰਾਜਸੀ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ==
[[ਤਸਵੀਰ:Working Desk of BHAI VIR SINGH.jpg|thumb|ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਕੰਮਕਾਰ ਵਾਲਾ ਡੈਸਕ]]

ਇਸ ਸਮੇਂ ਈਸਾਈ ਮਿਸ਼ਨਰੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ ਵਜੋਂ ਅਹਿਮਦੀ ਤੇ ਆਰੀਆ ਸਮਾਜੀ ਲਹਿਰਾਂ ਉਰਦੂ ਤੇ ਹਿੰਦੀ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਸੀ ਪਰ ਇਸ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਹਿੱਸਾ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪਾਇਆ।&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://punjabipedia.org/topic.aspx?txt=%E0%A8%B8%E0%A8%BF%E0%A9%B0%E0%A8%98%20%E0%A8%B8%E0%A8%AD%E0%A8%BE%20%E0%A8%B2%E0%A8%B9%E0%A8%BF%E0%A8%B0|title=ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ - ਪੰਜਾਬੀ ਪੀਡੀਆ|website=punjabipedia.org|access-date=2021-05-22|quote=ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਲੇਖਕ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਹਨ। -     .......     [ਸਹਾ. ਗ੍ਰੰਥ––ਡਾ.ਗੰਡਾ ਸਿਘ : ‘ਪੰਜਾਬ’, : ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਅਸ਼ੋਕ : ‘ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ’; Dr. G.S. Chhabra : Advanced History of India]       }}&lt;/ref&gt;

== ਸੰਗਠਨਾਤਮਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ==
ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਕਾਰਨ ਹੇਠਲੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਈਆਂ:

* [[ਚੀਫ਼ ਖਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ]]&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.bvsss.org/abt-bvs.html|title=BVSSS|website=www.bvsss.org|access-date=2022-12-01}}&lt;/ref&gt;
* [[ਸੈਂਟਰਲ ਖਾਲਸਾ ਯਤੀਮਖਾਨਾ|ਸੈਂਟਰਲ ਖਾਲਸਾ ਯਤੀਮ ਖ਼ਾਨਾ]]&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
* [[ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ|ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]]&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
* ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਗੁਰਮਤ ਵਿਦਿਆਲਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ
* [[ਪੰਜਾਬ ਐਂਡ ਸਿੰਧ ਬੈਂਕ]]&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
* ਵਜ਼ੀਰ ਹਿੰਦ ਪ੍ਰੈੱਸ ਪਹਿਲਾ ਪੰਜਾਬੀ ਟਾਈਪ ਵਾਲਾ ਗੁਰਮੁਖੀ ਛਾਪਾਖਾਨਾ&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;ਪਹਿਲੇ 1892 ਵਿੱਚ ਲਿਥੋਗਰਾਫ ਪ੍ਰੈੱਸ ਵਜੋਂ ਬਣਾਇਆ&lt;ref&gt;{{Cite book|url=http://www.discoversikhism.com/sikh_library/english/bhai_vir_singh.html|title=ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ|last=ਸਿੰਘ|first=ਹਰਬੰਸ|publisher=Sahitya Akademi , New Delhi|year=1972|edition=Bhai Vir Singh Sahitya Sadan , 1984|location=New Delhi|pages=27-28|quote=An intelligence report( quote from “Secret Memorendumon on recent Development in Sikh Politics,1911)
Bhai Vir Singh is the son of Charan Singh ….He was first employed in the office of the Tract Society and afterwards became a partner in in the Wazir-I-Hind Press which he is said to now own.He is editor and Manager of the Khalsa Samachar, a Gurmukhi journal which is published at Amritsar….Vir Singh has much influence over Sardar Sunder Singh and is very intimate with Trilochan Singh.He is reported to be making overtures to the Head Granthi of Golden Temple with a view to bringing that institute under the control of neo-Sikh party. He also associates with Harnam Singh , Jodh Singh M.A,and other persons of similar character…..He is a member of the council of Khalsa College…Though Vir Singh was originally a man of no position he seems to have acquired himself the position of the Guru and obeisance has been done to him even by Sardar Sunder Singh.He may be regarded as a zealous neo-Sikh and thoroughly anti British.}}&lt;/ref&gt;
* ਖਾਲਸਾ ਸਮਾਚਾਰ&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Gurmukh&quot; /&gt;
* [[ਖਾਲਸਾ ਟ੍ਰੈਕਟ ਸੁਸਾਇਟੀ]]&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Gurmukh&quot; /&gt;

== ਯਾਦਗਾਰੀ ਘਰ ==
ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪੁਸ਼ਤੈਨੀ ਘਰ ਕਟੜਾ ਗਰਬਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਮੁਢਲੇ ਵਰ੍ਹੇ ਗੁਜ਼ਾਰੇ। 1925 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਲਾਰੈਂਸ ਰੋਡ ਸਥਿਤ 5 ਏਕੜ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਇੱਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਘਰ ਖਰੀਦ ਲਿਆ ਤੇ 1930 ਤੋਂ ਇੱਥੇ ਰਹਿਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਘਰ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ ਤੌਰ ਤੇ [[ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਘਰ]] ਵੱਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

==ਰਚਨਾਵਾਂ==
===ਗਲਪ === 
#[[ਸੁੰਦਰੀ]] (1898)
#ਬਿਜੇ ਸਿੰਘ (1899)
#[[ਸਤਵੰਤ ਕੌਰ]]-ਦੋ ਭਾਗ(1890 ਤੇ 1927)
#ਸੱਤ ਔਖੀਆਂ ਰਾਤਾਂ (1919)
#[[ਬਾਬਾ ਨੌਧ ਸਿੰਘ]] (1907, 1921)&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Malhotra|first=Anshu|last2=Murphy|first2=Anne|date=2020-04-02|title=Bhai Vir Singh (1872–1957): Rethinking literary modernity in Colonial Punjab|url=https://doi.org/10.1080/17448727.2019.1674513|journal=Sikh Formations|volume=16|issue=1-2|pages=1–13|doi=10.1080/17448727.2019.1674513|issn=1744-8727}}&lt;/ref&gt;
#ਸਤਵੰਤ ਕੌਰ ਭਾਗ ਦੂਜਾ (1927)
#ਰਾਣਾ ਸੂਰਤ ਸਿੰਘ ਮਹਾਂ ਕਾਵਿ (1905)
#ਰਾਣਾ ਭਬੋਰ

===ਗੈਰ-ਗਲਪ===
====ਜੀਵਨੀਆਂ====
*ਸ੍ਰੀ ਕਲਗੀਧਰ ਚਮਤਕਾਰ (1925)
*[[ਪੁਰਾਤਨ ਜਨਮ ਸਾਖੀ]], (1926)
*ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਚਮਤਕਾਰ (1928)
*ਭਾਈ ਝੰਡਾ ਜੀਓ (1933)
*ਭਾਈ ਭੂਮੀਆਂ ਅਤੇ ਕਲਿਜੁਗ ਦੀ ਸਾਖੀ (1936)
*ਸੰਤ ਗਾਥਾ (1938)
*ਸ੍ਰੀ ਅਸ਼ਟ ਗੁਰ ਚਮਤਕਾਰ ਭਾਗ - 1 ਤੇ 2 (1952)
*ਗੁਰਸਿੱਖ ਵਾੜੀ (1951)
*ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀਆਂ ਗੁਰ ਬਾਲਮ ਸਾਖੀਆਂ (1955)
*ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀਆਂ ਗੁਰ ਬਾਲਮ ਸਾਖੀਆਂ (1955)

=== ਨਾਟਕ ===
* ਰਾਜਾ ਲਖਦਾਤਾ ਸਿੰਘ

====ਟੀਕੇ ਅਤੇ ਹੋਰ====
*ਸਿਖਾਂ ਦੀ ਭਗਤ ਮਾਲਾ (1912)
*ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ (1914)
*ਗੰਜ ਨਾਮਹ ਸਟੀਕ (1914)
*ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਕੋਸ਼ (1927)
*ਸ੍ਰੀ ਗੁਰਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗਰੰਥ ਸਟਿੱਪਣ (1927-1935)-ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਸਹਿਤ 14 ਜਿਲਦਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤਾ&lt;ref name=EOS&gt;http://www.learnpunjabi.org/eos/VIR%20SINGH%20BHAI%20%281872-1957%29.html ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼&lt;/ref&gt;
*[http://sikhdigitallibrary.blogspot.com/2013/06/devi-pujan-partal-bhai-by-veer-singh.html ਦੇਵੀ ਪੂਜਨ ਪੜਤਾਲ] (1932)
*ਪੰਜ ਗ੍ਰੰਥੀ ਸਟੀਕ (1940)
*[[ਕਬਿੱਤ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ]] (1940)
*ਵਾਰਾਂ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ
*ਬਨ ਜੁੱਧ
*ਸਾਖੀ ਪੋਥੀ (1950)

===ਕਵਿਤਾ ===
#[[ਦਿਲ ਤਰੰਗ]] (1920)
#ਤ੍ਰੇਲ ਤੁਪਕੇ (1921)
#ਲਹਿਰਾਂ ਦੇ ਹਾਰ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://pa.wikisource.org/wiki/%E0%A8%87%E0%A9%B0%E0%A8%A1%E0%A9%88%E0%A8%95%E0%A8%B8:%E0%A8%B2%E0%A8%B9%E0%A8%BF%E0%A8%B0%E0%A8%BE%E0%A8%82_%E0%A8%A6%E0%A9%87_%E0%A8%B9%E0%A8%BE%E0%A8%B0.pdf|title=ਇੰਡੈਕਸ:ਲਹਿਰਾਂ ਦੇ ਹਾਰ.pdf - ਵਿਕੀਸਰੋਤ|website=pa.wikisource.org|access-date=2020-02-04}}&lt;/ref&gt;(1921)
#[[ਮਟਕ ਹੁਲਾਰੇ]]&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://pa.wikisource.org/wiki/%E0%A8%87%E0%A9%B0%E0%A8%A1%E0%A9%88%E0%A8%95%E0%A8%B8:%E0%A8%AE%E0%A8%9F%E0%A8%95_%E0%A8%B9%E0%A9%81%E0%A8%B2%E0%A8%BE%E0%A8%B0%E0%A9%87.pdf|title=ਇੰਡੈਕਸ:ਮਟਕ ਹੁਲਾਰੇ.pdf - ਵਿਕੀਸਰੋਤ|website=pa.wikisource.org|access-date=2020-02-04}}&lt;/ref&gt;(1922)
#ਬਿਜਲੀਆਂ ਦੇ ਹਾਰ (1927)
#ਪ੍ਰੀਤ ਵੀਣਾਂ
#ਮੇਰੇ ਸਾਂਈਆਂ ਜੀਓ (1953)
#ਕੰਬਦੀ ਕਲਾਈ
#ਨਿੱਕੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ
#ਕੰਤ ਮਹੇਲੀ-ਬਾਰਾਂਮਾਹ
#ਸਮਾਂ
#ਵਾਲਵਲਾ
#ਗੁਲਾਬ ਦਾ ਫੁੱਲ ਤੋੜਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ 
#ਦਰਦ ਦੇਖ ਦੁੱਖ ਆਂਦਾ[[ਤਸਵੀਰ:Stamp of India - 1972 - Colnect 372284 - Birth Centenary Bhai Vir Singh 1872-1957 - Poet.jpeg|thumb|ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜਨਮ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਯਾਦਗਾਰੀ ਡਾਕ ਟਿਕਟ 1972 ਭਾਰਤ]]

==ਸਨਮਾਨ ==
ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਸਾਹਿਤਕ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਯੁਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 1949 ਵਿੱਚ ਡਾਕਟਰ ਆਫ ਉਰੀਐਂਟਲ ਲਰਨਿੰਗ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਭੇਂਟ ਕੀਤੀ। 1952 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਕੌਂਸਲ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 1950 ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਵਿੱਦਿਅਕ ਕਾਨਫਰੰਸ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੰਦਨ ਗ੍ਰੰਥ ਭੇਂਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 1955 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ‘ਮੇਰੇ ਸਾਈਆਂ ਜੀਉ’ ਨੂੰ ਸਾਹਿਤਕ ਅਕਾਦਮੀ ਵਲੋਂ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਦਾ ਇਨਾਮ ਮਿਲਿਆ। 1956 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ [[ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ]] ਐਵਾਰਡ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

==ਹੋਰ==
ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਧੁਨਿਕ ਕਵੀ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਪੂਰਾ ਤਿਆਗ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਆਰੰਭਿਕ ਰਚਨਾਵਾਂ ਜਿਵੇਂ ਨਨਾਣ ਭਰਜਾਈ ਸਿਖਿਆਦਾਇਕ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਅਤੇ [[ਭਰਥਰੀ ਹਰੀ]] ਦਾ ‘ਨੀਤੀ ਸ਼ਤਕ’ (ਅਨੁਵਾਦ) ਨਿਰੋਲ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਰੂਪ ਤੇ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਭਰਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰਵਾਦੀ ਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਤਮਕ ਰੁਚੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈ। ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਬੈਂਤ ਛੰਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੈ।
[[file:BHAI VIR SINGH MEMORIAL HOUSE DRAWING ROOM VIEW.jpg|thumb|ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਘਰ]]

ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅਧੁਨਿਕ ਕਵਿਤਾ ਵਜੋਂ 1905 ਵਿੱਚ ਰਚੇ ਆਪਣੇ ਮਹਾਂ ਕਾਵਿ ‘[[ਰਾਣਾ ਸੁਰਤ ਸਿੰਘ]]’ ਨਾਲ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਕਥਾ ਵਸਤੂ ਲਈ ਕਿੱਸਾ ਕਾਵਿ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰ ਕੇ ਇਸ ਮਹਾਂ ਕਾਵਿ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਾਂਤ ਰਸ ਲਈ ਸਿਰਖੰਡੀ ਛੰਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਦਰਸ਼ਨਿਕ ਆਦਰਸ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਅਧਾਰ ਗੁਰਮਤਿ ਦਰਸ਼ਨ ਹੈ। [[ਰਾਣਾ ਸੁਰਤ ਸਿੰਘ]] ਦੀ ਕੌਮੀ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪਿੱਛੋਂ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਰਾਣੀ ਰਾਜ ਕੌਰ ਉਸ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋਈ ਤੜਫਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਰਦ ਨੂੰ ਮਿਟਾਉਣ ਲਈ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਅੰਤ ਗੁਰਮਤਿ ਦਾ ਹੀ ਸਹਾਰਾ ਉਸਨੂੰ ਆਤਮਿਕ ਸੁੱਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਵਰਨਣ ਕਾਫੀ ਅਦਭੁੱਤ ਹੈ। ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇ ਦੇ ਰੂਪ ਦੀ ਕਾਫ਼ੀ ਵੰਨਗੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਕੁਦਰਤ ਵਿੱਚ ਰੱਬ ਦਾ ਝਲਕਾਰਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ‘ਮਟਕ ਹੁਲਾਰੇ’ ਵਿੱਚ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਦਾ ਰੁਮਾਂਟਿਕ, ਰਸਮਈ ਤੇ ਰਹੱਸਮਈ ਵਰਨਣ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
===ਪ੍ਰਗੀਤਕ ਕਵਿਤਾ===
ਭਾਈ ਵੀਰ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗੀਤਕ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਮੋਢੀ ਹੈ। ਨਮੂਨੇ ਵਜੋਂ:-

===ਕੰਬਦੀ ਕਲਾਈ===
&lt;blockquote&gt;&lt;poem&gt;
ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਤੁਸੀਂ ਮਿਲੇ ਅਸਾਨੂੰ
ਅਸਾਂ ਧਾ ਗਲਵਕੜੀ ਪਾਈ,
ਨਿਰਾ ਨੂਰ ਤੁਸੀਂ ਹੱਥ ਨ ਆਏ
ਸਾਡੀ ਕੰਬਦੀ ਰਹੀ ਕਲਾਈ,

ਧਾ ਚਰਨਾਂ ਤੇ ਸੀਸ ਨਿਵਾਯਾ
ਸਾਡੇ ਮੱਥੇ ਛੋਹ ਨ ਪਾਈ,
ਤੁਸੀਂ ਉੱਚੇ ਅਸੀਂ ਨੀਵੇਂ ਸਾਂ
ਸਾਡੀ ਪੇਸ਼ ਨ ਗਈਆ ਕਾਈ।

ਫਿਰ ਲੜ ਫੜਨੇ ਨੂੰ ਉੱਠ ਦੌੜੇ
ਪਰ ਲੜ ਓ ‘ਬਿਜਲੀ-ਲਹਿਰਾ’,
ਉਡਦਾ ਜਾਂਦਾ ਪਰ ਉਹ ਆਪਣੀ
ਛੁਹ ਸਾਨੂੰ ਗਯਾ ਲਾਈ;

ਮਿੱਟੀ ਚਮਕ ਪਈ ਇਹ ਮੋਈ
ਤੇ ਤੁਸੀਂ ਲੂਆਂ ਵਿੱਚ ਲਿਸ਼ਕੇ
ਬਿਜਲੀ ਕੂੰਦ ਗਈ ਥਰਰਾਂਦੀ,
ਹੁਣ ਚਕਾਚੂੰਧ ਹੈ ਛਾਈ!
&lt;/poem&gt;&lt;/blockquote&gt;

== ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ ==
*[[ਸੁਰਜੀਤ ਪਾਤਰ]]
*[[ਅਜੀਤ ਕੌਰ]]

== ਹਵਾਲੇ ==
{{reflist}}

== ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ ==
{{Commons category|Vir Singh|ਵੀਰ ਸਿੰਘ}}
*''Bhai Vir Singh: Life, Times and Works'' by Gurbachan Singh Talib and Attar Singh, ed., Chandigarh, 1973
*[http://www.bhaivirsinghjiandprofessorpuransinghjiaudio.com/ Bhai Sahib Bhai Vir Singh Ji Books: MP3 audio and PDF books]
*[http://www.maskeensahib.com/index.php?p=p_36&amp;sName=Pyare-Jio---Bhai-Vir-Singh Bhai Vir Singh Books: MP3 audio of books] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151017091756/http://www.maskeensahib.com/index.php?p=p_36&amp;sName=Pyare-Jio---Bhai-Vir-Singh |date=2015-10-17 }}
*[http://www.sikhmissionarysociety.org/sms/smspublications/sundri/sundri/ Sundari : Read Sundari book in English]
*[http://hook2book.com/index.php?rt=product/search&amp;keyword=Bhai%20Sahib%20Bhai%20Veer%20Singh&amp;page=1&amp;limit=45 Books of Bhai Veer Singh Ji]
{{Sikhism}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1872]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1957]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਲੇਖਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਕਵੀ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਵਿਦਵਾਨ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਸਿੱਖ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਲੇਖਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਲੇਖਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਕਵੀ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਵੀ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਕਵੀ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]]</text>
      <sha1>nqxvb3kczjxy264menh96ywf1swh1qi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2374</id>
    <revision>
      <id>842629</id>
      <parentid>826930</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T15:35:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Stalinjeet Brar</username>
        <id>8295</id>
      </contributor>
      <comment>/* 4. ਬੇਸਿਕ ਸਾਇੰਸਸ ਅਤੇ ਹਿਊਮੈਨਟੀਜ਼ ਕਾਲਜ (College of Basic Sciences &amp; Humanities) */</comment>
      <origin>842629</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15451" sha1="9b3bem88nd4nf3czlzm1ovu835dgkks" xml:space="preserve">{{Infobox university
 | name                   = ਪੰਜਾਬ ਐਗਰੀਕਲਚਰਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ
 | image                  = [[File: Punjab Agricultural University (seal).jpg|100px]]
 | established            = 1962
 | type                   = ਸਰਕਾਰੀ
 | city                   = [[ਲੁਧਿਆਣਾ]]
 | state                  = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]]
 | country                = [[ਭਾਰਤ]]
 | motto                  = 
 | vice_chancellor        = ਡਾ. ਸਤਬੀਰ ਸਿੰਘ ਗੋਸਲ
 | faculty                = 
 | undergrad              = 
 | postgrad               = 
 | staff                  = 
 | affiliations           = ਕਾਮਨਵੈਲਥ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਦੀ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ (ACU), ਭਾਰਤੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੋਜ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ (ICAR),  ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਗ੍ਰਾਂਟਸ ਕਮਿਸ਼ਨ (UGC)
 | website                = [http://www.pau.edu www.pau.edu]
}}
'''ਪੰਜਾਬ ਐਗਰੀਕਲਚਰਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ''' (ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ: '''ਪੀ.ਏ.ਯੂ;''' [[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Punjab Agricultural University; PAU''') [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ [[ਲੁਧਿਆਣਾ]] ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ [[ਖੇਤੀਬਾੜੀ]] ਦੀ ਇੱਕ ਉੱਤਮ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਯੁਕਤ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ 1962 ਵਿੱਚ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਹੁਣ [[ਹਰਿਆਣਾ]] ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ-ਆਪਣੀਆਂ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟਿਆਂ ਹਨ। 2005 ਵਿੱਚ, ਇਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ [[ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਵੈਟਨਰੀ ਅਤੇ ਐਨੀਮਲ ਸਾਇੰਸਜ਼ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ|ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਵੈਟਨਰੀ ਐਂਡ ਐਨੀਮਲ ਸਾਇੰਸਜ਼ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਲੁਧਿਆਣਾ (ਪੰਜਾਬ)]] ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ।

== ਕਾਲਜ ਅਤੇ ਵਿਭਾਗ ==
ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨਿਵਰਸਿਟੀ, ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੇ ਕੈਂਪਸ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਕਾਲਜ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਵਿਭਾਗ ਹਨ:-

=== 1. ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਕਾਲਜ (College of Agriculture) ===
* [[ਫਲ ਵਿਗਿਆਨ|ਫ਼ਸਲ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿਭਾਗ (Department of Agronomy)]]
* [[ਜਲਵਾਯੂ]] ਪਰਿਵਰਤਨ ਅਤੇ [[ਮੌਸਮ|ਖੇਤੀ ਮੌਸਮ]] ਵਿਭਾਗ (Department of Climate Change and Agricultural Meteorology)
* [[ਕੀਟ ਵਿਗਿਆਨ|ਕੀਟ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿਭਾਗ (Department of Entomology)]]
* [[ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਪਸਾਰ|ਖੇਤੀ ਪਸਾਰ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿਭਾਗ (Department of Extension Education)]]
* [[ਭੋਜਨ ਵਿਗਿਆਨ]] ਅਤੇ [[ਭੋਜਨ ਤਕਨਾਲੋਜੀ|ਤਕਨਾਲੋਜੀ]] ਵਿਭਾਗ (Department of Food Science and Technology)
* [[ਪੌਦਾ ਪ੍ਰਜਨਨ|ਪਲਾਂਟ ਬ੍ਰੀਡਿੰਗ]] ਅਤੇ [[ਪੌਦਾ ਜੈਨੇਟਿਕਸ|ਜੈਨੇਟਿਕਸ]] ਵਿਭਾਗ ( Department of Plant Breeding and Genetics)
* [[ਪੌਦਾ ਰੋਗ ਵਿਗਿਆਨ]] ਵਿਭਾਗ (Department of Plant Pathology)
* ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਬਾਇਓਤਕਨਾਲੋਜੀ ਸਕੂਲ (School of Agricultural Biotechnology)
* [[ਜੈਵਿਕ ਖੇਤੀ|ਜੈਵਿਕ ਖੇਤੀ ਸਕੂਲ (School of Organic Farming )]]
* [[ਭੂਮੀ ਵਿਗਿਆਨ]] ਵਿਭਾਗ (Department of Soil Science)

=== 2. ਖੇਤੀ ਇੰਜਨੀਅਰਿੰਗ ਅਤੇ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਕਾਲਜ (College of Agricultural Engineering &amp; Technology) ===
* ਸਿਵਲ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ
* ਫਾਰਮ ਮਸ਼ੀਨਰੀ ਅਤੇ ਪਾਵਰ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ
* ਜੰਤਰਿਕ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ
* ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ ਅਤੇ ਫੂਡ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ
* ਸਕੂਲ ਆਫ ਇਲੈਕਟ੍ਰੀਕਲ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਅਤੇ ਸੂਚਨਾ ਤਕਨੀਕ
* ਸਕੂਲ ਆਫ ਰੀਨੂਏਬਲ ਐਨਨਰਜੀ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ
* ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ

=== 3. ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਸਾਇੰਸ ਕਾਲਜ (College of Community Science) ===
* ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਆਹਾਰ
* ਪਰਿਵਾਰਕ ਸਰੋਤ ਪ੍ਰਬੰਧਨ
* ਅਪੈਰਲ ਅਤੇ ਟੈਕਸਟਾਈਲ ਸਾਇੰਸ
* ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਅਧਿਐਨ
* ਐਕਸਟੈਂਸ਼ਨ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸੰਚਾਰ ਪ੍ਰਬੰਧਨ

=== 4. ਬੇਸਿਕ ਸਾਇੰਸਸ ਅਤੇ ਹਿਊਮੈਨਟੀਜ਼ ਕਾਲਜ (College of Basic Sciences &amp; Humanities) ===
* ਸਾਰਇਣ ਵਿਭਾਗ
* [[ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰੀ|ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰ]] ਅਤੇ [[ਸਮਾਜ ਸ਼ਾਸਤਰ]] ਵਿਭਾਗ
* [[ਜੀਵ ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ|ਜੀਵ-ਰਸਾਇਣ]] ਵਿਭਾਗ
* [[ਬਾਟਨੀ]] ਵਿਭਾਗ
* ਮਾਈਕਰੋਬਾਇਲਾਜੀ ਵਿਭਾਗ
* ਜ਼ੂਆਲੋਜੀ ਵਿਭਾਗ
* ਗਣਿਤ, ਅੰਕੜਾ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿਭਾਗ
* ਬਿਜਨਸ ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ ਵਿਭਾਗ
* ਖੇਤੀ ਪੱਤਰਕਾਰੀ,ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਭਾਗ
* ਸਕੂਲ ਆਫ ਐਗਰੀਕਲਚਰ ਬਾਇਓਟੈਕਨਾਲੌਜੀ
* [[ਭੋਜਨ ਵਿਗਿਆਨ]] ਅਤੇ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਵਿਭਾਗ

=== 5. ਬਾਗਬਾਨੀ ਅਤੇ ਜੰਗਲਾਤ ਕਾਲਜ (College of Horticulture and Forestry)===

*[[ਫਲੋਰੀਕਲਚਰ (ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਖੇਤੀ)|ਫਲੋਰੀਕਲਚਰ ਅਤੇ ਲੈਂਡਸਕੇਪਿੰਗ ਵਿਭਾਗ (Department of Floriculture &amp; Landscaping)]]
*[[ਵਣ]] ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਸਰੋਤ ਵਿਭਾਗ (Department of Forestry &amp; Natural Resources)
*[[ਫਲ ਵਿਗਿਆਨ|ਫ਼ਲ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿਭਾਗ (Department of Fruit Science)]]
*[[ਸਬਜ਼ੀ ਵਿਗਿਆਨ]] ਵਿਭਾਗ (Department of Vegetables Science)

== ਇਤਿਹਾਸ ==
ਇਹ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ 1962 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਈ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਅੰਨ ਸੁਰੱਖਿਆ ਤੇ ਪੈਦਾਵਾਰ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਇਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਯੋਗਦਾਨ ਹੈ। [[ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ]], [[ਪੋਲਟਰੀ ਫਾਰਮਿੰਗ|ਮੁਰਗੀ ਪਾਲਣ]] ਆਦਿ ਵਰਗੇ ਧੰਦਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨੇ ਸਲਾਹੁਣਯੋਗ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੋਜ਼, ਪੜ੍ਹਾਈ ਤੇ ਪਸਾਰ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ 1995 ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਰਵੋਤਮ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵੀ ਐਲਾਨਿਆ ਗਿਆ।

== ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚਾ ਅਤੇ ਅਥਲੈਟਿਕਸ ==
ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨੂੰ ਖੇਡਾਂ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਚੰਗੇ ਮਾਨ-ਸਨਮਾਣ ਅਤੇ ਸ਼ੌਹਰਤ ਹਾਸਲ ਹੈ। ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਲਈ ਸਾਰੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਬਾਸਕਟਬਾਲ]], [[ਚਿੜੀ-ਛਿੱਕਾ|ਬੈਡਮਿੰਟਨ]], [[ਸਾਈਕਲਿੰਗ]], [[ਕ੍ਰਿਕਟ|ਕ੍ਰਿਕੇਟ]], [[ਹਾਕੀ|ਫੀਲਡ ਹਾਕੀ]], [[ਫੁੱਟਬਾਲ]], [[ਜਿਮਨਾਸਟਿਕ|ਜਿਮਨਾਸਟਿਕਸ]], [[ਹੈਂਡਬਾਲ]], [[ਵਾਲੀਬਾਲ]], ਲਾਅਨ ਟੈਨਿਸ, [[ਤੈਰਾਕੀ|ਤੈਰਾਕੀ,]] [[ਟੇਬਲ ਟੈਨਿਸ|ਟੇਬਲ ਟੈਨਿਸ,]] ਭਾਰ ਸਿਖਲਾਈ ਅਤੇ [[ਕਬੱਡੀ]] ਦੇ ਗਰਾਊਂਡ ਉਪਲੱਬਧ ਹਨ। ਹਾਕੀ ਲਈ ਐਸਟਰੋਟਰਫ ਗਰਾਊਂਡ ਵੀ ਉਪਲੱਬਧ ਹੈ।

ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਦੇ ਲਈ ਓਪਨ ਏਅਰ ਥਿਏਟਰ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਸੈਂਟਰ ਵੀ ਉਪਲੱਬਧ ਹਨ ਜਿਥੇ ਅਣਗਿਣਤ ਹੀ ਯੂਥ ਫੈਸਟੀਵਲ ਤੇ ਹੋਰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ਦੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵੀ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

== ਕੈਂਪਸ ==
ਪੰਜਾਬ ਐਗਰੀਕਲਚਰਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ (ਪੀ.ਏ.ਯੂ.) ਲੁਧਿਆਣਾ ਸ਼ਹਿਰ (ਪੰਜਾਬ ਸਟੇਟ) ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ 1,510 ਏਕੜ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿੱਤ ਹੈ। ਇਹ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ [[ਖੇਤੀਬਾੜੀ]], [[ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ]], ਘਰੇਲੂ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਅਨੁਸਾਰੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ, ਖੋਜ ਅਤੇ ਪਸਾਰ ਨਾਲ ਸੰਬਧਿਤ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਚ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾਵਾਂ, ਲਾਇਬਰੇਰੀ, ਲੈਕਚਰ ਰੂਮ ਅਤੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਫਾਰਮ ਦੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਉਪਲੱਬਧ ਹਨ। ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨੇ ਚਾਰ ਕਾਲਜਾਂ ਦੇ 50 ਵਿਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਬੈਚੁਲਰਜ਼ ਡਿਗਰੀ, 51 ਮਾਸਟਰ ਡਿਗਰੀ ਅਤੇ 42 ਡਾਕਟਰੇਟ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਇਲਾਵਾ, ਇਹ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਬੈਚਲਰ ਆਫ਼ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਅਤੇ ਪੰਜ ਡਿਪਲੋਮਾ ਕੋਰਸਾਂ ਵਿਚ ਪੰਜ ਡਿਪਲੋਮਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।

== ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਤੇ ਰਾਜ ਪੁਰਸਕਾਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ==
ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਫੈਕਲਟੀ ਮੈਂਬਰ ਅਤੇ ਪੋਸਟ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨ ਹਾਸਲ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਪੀ.ਏ.ਯੂ. ਨੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੇ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਕੈਡਮੀਆਂ ਅਤੇ ਸੁਸਾਇਟੀਆਂ ਦੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਯੋਗਦਾਨ (ਹੇਠਾਂ ਸੂਚੀਬੱਧ) ​​ਦੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਲਈ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਹੈ:
* ਸਾਇੰਸ ਦੀ ਤੀਜੀ ਵਿਸ਼ਵ ਅਕੈਡਮੀ
* ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਸਾਇੰਸ ਅਕਾਦਮੀ
* ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਕੈਡਮੀ
* ਵੈਟਰਨਰੀ ਸਾਇੰਸ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਕੈਡਮੀ
* ਬੈਸਟ ਇੰਸਟੀਟਿਊਸ਼ਨ ਅਵਾਰਡ, ਭਾਰਤੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੋਜ ਕੌਂਸਲ, 1995
ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਜੋਂ ਉੱਭਰੀ ਹੈ। ਪੀ.ਏ.ਯੂ. ਨੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦਰਜੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਇਸ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿਚ [[ਹਰੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ]] ਲਿਆਉਣ ਵਿਚ ਇੱਕ ਅਨੋਖਾ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਹੈ।
==ਗੈਲਰੀ==
&lt;gallery&gt;
ਤਸਵੀਰ:Mohinder Singh Randhawa Library.jpg|ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰੰਧਾਵਾ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ 
ਤਸਵੀਰ:Thapar Hall PAU.jpg|ਥਾਪਰ ਹਾਲ
ਤਸਵੀਰ:NesCafe PAU.jpg|ਨੈਸਕੈਫੇ
ਤਸਵੀਰ:Hockey Ground PAU.jpg|ਹਾਕੀ ਗਰਾਊਂਡ
ਤਸਵੀਰ:College of Agriculture Engineering &amp; Technology.jpg|ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਵਿਭਾਗ
ਤਸਵੀਰ:College of Home Science.jpg|ਕਾਲਜ ਆਫ ਹੋਮ ਸਾਇੰਸ
ਤਸਵੀਰ:College of Agriculture PAU.jpg|ਕਾਲਜ ਆਫ ਐਗਰੀਕਲਚਰ 
&lt;/gallery&gt;

== ਧਿਆਨ ਯੋਗ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸ਼ਖਸ਼ੀਅਤਾਂ ==
* [[ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰੰਧਾਵਾ]]
* [[ਕੁਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਵਿਰਕ|ਕੁਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਵਿਰਕ (ਕਹਾਣੀਕਾਰ)]]
* [[ਪ੍ਰੋ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ (ਕਵੀ)]]  
* [[ਸੁਰਜੀਤ ਪਾਤਰ]]
* [[ਗੁਰਭਜਨ ਗਿੱਲ]]
* [[ਜਸਵਿੰਦਰ ਭੱਲਾ]]
* [[ਨਿਰਮਲ ਜੌੜਾ]]
* [[ਗੁਰਦੇਵ ਸਿੰਘ ਘਣਗਸ]]
* [[ਅਮਰਜੀਤ ਗਰੇਵਾਲ]]

== ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ ==

* [http://www.pau.edu/ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਅਧਿਕਾਰਿਤ ਵੈੱਬਸਾਈਟ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141218042854/http://pau.edu/ |date=2014-12-18 }}

* [http://www.pau.edu/imgs/upload/downloads/changi%20kheti%20June%2006.pdf ਚੰਗੀ ਖੇਤੀ ਰਸਾਲੇ ਦੀ ਕੜੀ]  {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928181319/http://www.pau.edu/imgs/upload/downloads/changi%20kheti%20June%2006.pdf |date=2007-09-28 }}
* [http://www.pau.edu/kisan-mela.asp ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਮੇਲਿਆਂ ਦੀ ਕੜੀ]  {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928181300/http://www.pau.edu/kisan-mela.asp |date=2007-09-28 }}
* [https://vidhya360.in/pau-entrance-exam/ ਪੀਏਯੂ ਦਾਖ਼ਲਾ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160820142230/https://vidhya360.in/pau-entrance-exam/ |date=2016-08-20 }}

{{ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆ ਸੰਸਥਾਂਵਾਂ}}

__FORCETOC__
__INDEX__

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖਿਆ ਅਦਾਰੇ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਦਿਅਕ ਅਦਾਰੇ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਇਮਾਰਤਾਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਖੇਤੀਬਾੜੀ]]</text>
      <sha1>9b3bem88nd4nf3czlzm1ovu835dgkks</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>842630</id>
      <parentid>842629</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T15:36:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Stalinjeet Brar</username>
        <id>8295</id>
      </contributor>
      <comment>/* 4. ਬੇਸਿਕ ਸਾਇੰਸਸ ਅਤੇ ਹਿਊਮੈਨਟੀਜ਼ ਕਾਲਜ (College of Basic Sciences &amp; Humanities) */</comment>
      <origin>842630</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15451" sha1="h0klc2ckb1izoneiklawex04rerdk70" xml:space="preserve">{{Infobox university
 | name                   = ਪੰਜਾਬ ਐਗਰੀਕਲਚਰਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ
 | image                  = [[File: Punjab Agricultural University (seal).jpg|100px]]
 | established            = 1962
 | type                   = ਸਰਕਾਰੀ
 | city                   = [[ਲੁਧਿਆਣਾ]]
 | state                  = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]]
 | country                = [[ਭਾਰਤ]]
 | motto                  = 
 | vice_chancellor        = ਡਾ. ਸਤਬੀਰ ਸਿੰਘ ਗੋਸਲ
 | faculty                = 
 | undergrad              = 
 | postgrad               = 
 | staff                  = 
 | affiliations           = ਕਾਮਨਵੈਲਥ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਦੀ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ (ACU), ਭਾਰਤੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੋਜ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ (ICAR),  ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਗ੍ਰਾਂਟਸ ਕਮਿਸ਼ਨ (UGC)
 | website                = [http://www.pau.edu www.pau.edu]
}}
'''ਪੰਜਾਬ ਐਗਰੀਕਲਚਰਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ''' (ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ: '''ਪੀ.ਏ.ਯੂ;''' [[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Punjab Agricultural University; PAU''') [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ [[ਲੁਧਿਆਣਾ]] ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ [[ਖੇਤੀਬਾੜੀ]] ਦੀ ਇੱਕ ਉੱਤਮ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਯੁਕਤ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ 1962 ਵਿੱਚ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਹੁਣ [[ਹਰਿਆਣਾ]] ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ-ਆਪਣੀਆਂ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟਿਆਂ ਹਨ। 2005 ਵਿੱਚ, ਇਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ [[ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਵੈਟਨਰੀ ਅਤੇ ਐਨੀਮਲ ਸਾਇੰਸਜ਼ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ|ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਵੈਟਨਰੀ ਐਂਡ ਐਨੀਮਲ ਸਾਇੰਸਜ਼ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਲੁਧਿਆਣਾ (ਪੰਜਾਬ)]] ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ।

== ਕਾਲਜ ਅਤੇ ਵਿਭਾਗ ==
ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨਿਵਰਸਿਟੀ, ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੇ ਕੈਂਪਸ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਕਾਲਜ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਵਿਭਾਗ ਹਨ:-

=== 1. ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਕਾਲਜ (College of Agriculture) ===
* [[ਫਲ ਵਿਗਿਆਨ|ਫ਼ਸਲ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿਭਾਗ (Department of Agronomy)]]
* [[ਜਲਵਾਯੂ]] ਪਰਿਵਰਤਨ ਅਤੇ [[ਮੌਸਮ|ਖੇਤੀ ਮੌਸਮ]] ਵਿਭਾਗ (Department of Climate Change and Agricultural Meteorology)
* [[ਕੀਟ ਵਿਗਿਆਨ|ਕੀਟ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿਭਾਗ (Department of Entomology)]]
* [[ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਪਸਾਰ|ਖੇਤੀ ਪਸਾਰ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿਭਾਗ (Department of Extension Education)]]
* [[ਭੋਜਨ ਵਿਗਿਆਨ]] ਅਤੇ [[ਭੋਜਨ ਤਕਨਾਲੋਜੀ|ਤਕਨਾਲੋਜੀ]] ਵਿਭਾਗ (Department of Food Science and Technology)
* [[ਪੌਦਾ ਪ੍ਰਜਨਨ|ਪਲਾਂਟ ਬ੍ਰੀਡਿੰਗ]] ਅਤੇ [[ਪੌਦਾ ਜੈਨੇਟਿਕਸ|ਜੈਨੇਟਿਕਸ]] ਵਿਭਾਗ ( Department of Plant Breeding and Genetics)
* [[ਪੌਦਾ ਰੋਗ ਵਿਗਿਆਨ]] ਵਿਭਾਗ (Department of Plant Pathology)
* ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਬਾਇਓਤਕਨਾਲੋਜੀ ਸਕੂਲ (School of Agricultural Biotechnology)
* [[ਜੈਵਿਕ ਖੇਤੀ|ਜੈਵਿਕ ਖੇਤੀ ਸਕੂਲ (School of Organic Farming )]]
* [[ਭੂਮੀ ਵਿਗਿਆਨ]] ਵਿਭਾਗ (Department of Soil Science)

=== 2. ਖੇਤੀ ਇੰਜਨੀਅਰਿੰਗ ਅਤੇ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਕਾਲਜ (College of Agricultural Engineering &amp; Technology) ===
* ਸਿਵਲ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ
* ਫਾਰਮ ਮਸ਼ੀਨਰੀ ਅਤੇ ਪਾਵਰ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ
* ਜੰਤਰਿਕ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ
* ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ ਅਤੇ ਫੂਡ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ
* ਸਕੂਲ ਆਫ ਇਲੈਕਟ੍ਰੀਕਲ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਅਤੇ ਸੂਚਨਾ ਤਕਨੀਕ
* ਸਕੂਲ ਆਫ ਰੀਨੂਏਬਲ ਐਨਨਰਜੀ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ
* ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ

=== 3. ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਸਾਇੰਸ ਕਾਲਜ (College of Community Science) ===
* ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਆਹਾਰ
* ਪਰਿਵਾਰਕ ਸਰੋਤ ਪ੍ਰਬੰਧਨ
* ਅਪੈਰਲ ਅਤੇ ਟੈਕਸਟਾਈਲ ਸਾਇੰਸ
* ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਅਧਿਐਨ
* ਐਕਸਟੈਂਸ਼ਨ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸੰਚਾਰ ਪ੍ਰਬੰਧਨ

=== 4. ਬੇਸਿਕ ਸਾਇੰਸਸ ਅਤੇ ਹਿਊਮੈਨਟੀਜ਼ ਕਾਲਜ (College of Basic Sciences &amp; Humanities) ===
* ਰਸਾਇਣ ਵਿਭਾਗ
* [[ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰੀ|ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰ]] ਅਤੇ [[ਸਮਾਜ ਸ਼ਾਸਤਰ]] ਵਿਭਾਗ
* [[ਜੀਵ ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ|ਜੀਵ-ਰਸਾਇਣ]] ਵਿਭਾਗ
* [[ਬਾਟਨੀ]] ਵਿਭਾਗ
* ਮਾਈਕਰੋਬਾਇਲਾਜੀ ਵਿਭਾਗ
* ਜ਼ੂਆਲੋਜੀ ਵਿਭਾਗ
* ਗਣਿਤ, ਅੰਕੜਾ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿਭਾਗ
* ਬਿਜਨਸ ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ ਵਿਭਾਗ
* ਖੇਤੀ ਪੱਤਰਕਾਰੀ,ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਭਾਗ
* ਸਕੂਲ ਆਫ ਐਗਰੀਕਲਚਰ ਬਾਇਓਟੈਕਨਾਲੌਜੀ
* [[ਭੋਜਨ ਵਿਗਿਆਨ]] ਅਤੇ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਵਿਭਾਗ

=== 5. ਬਾਗਬਾਨੀ ਅਤੇ ਜੰਗਲਾਤ ਕਾਲਜ (College of Horticulture and Forestry)===

*[[ਫਲੋਰੀਕਲਚਰ (ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਖੇਤੀ)|ਫਲੋਰੀਕਲਚਰ ਅਤੇ ਲੈਂਡਸਕੇਪਿੰਗ ਵਿਭਾਗ (Department of Floriculture &amp; Landscaping)]]
*[[ਵਣ]] ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਸਰੋਤ ਵਿਭਾਗ (Department of Forestry &amp; Natural Resources)
*[[ਫਲ ਵਿਗਿਆਨ|ਫ਼ਲ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿਭਾਗ (Department of Fruit Science)]]
*[[ਸਬਜ਼ੀ ਵਿਗਿਆਨ]] ਵਿਭਾਗ (Department of Vegetables Science)

== ਇਤਿਹਾਸ ==
ਇਹ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ 1962 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਈ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਅੰਨ ਸੁਰੱਖਿਆ ਤੇ ਪੈਦਾਵਾਰ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਇਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਯੋਗਦਾਨ ਹੈ। [[ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ]], [[ਪੋਲਟਰੀ ਫਾਰਮਿੰਗ|ਮੁਰਗੀ ਪਾਲਣ]] ਆਦਿ ਵਰਗੇ ਧੰਦਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨੇ ਸਲਾਹੁਣਯੋਗ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੋਜ਼, ਪੜ੍ਹਾਈ ਤੇ ਪਸਾਰ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ 1995 ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਰਵੋਤਮ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵੀ ਐਲਾਨਿਆ ਗਿਆ।

== ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚਾ ਅਤੇ ਅਥਲੈਟਿਕਸ ==
ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨੂੰ ਖੇਡਾਂ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਚੰਗੇ ਮਾਨ-ਸਨਮਾਣ ਅਤੇ ਸ਼ੌਹਰਤ ਹਾਸਲ ਹੈ। ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਲਈ ਸਾਰੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਬਾਸਕਟਬਾਲ]], [[ਚਿੜੀ-ਛਿੱਕਾ|ਬੈਡਮਿੰਟਨ]], [[ਸਾਈਕਲਿੰਗ]], [[ਕ੍ਰਿਕਟ|ਕ੍ਰਿਕੇਟ]], [[ਹਾਕੀ|ਫੀਲਡ ਹਾਕੀ]], [[ਫੁੱਟਬਾਲ]], [[ਜਿਮਨਾਸਟਿਕ|ਜਿਮਨਾਸਟਿਕਸ]], [[ਹੈਂਡਬਾਲ]], [[ਵਾਲੀਬਾਲ]], ਲਾਅਨ ਟੈਨਿਸ, [[ਤੈਰਾਕੀ|ਤੈਰਾਕੀ,]] [[ਟੇਬਲ ਟੈਨਿਸ|ਟੇਬਲ ਟੈਨਿਸ,]] ਭਾਰ ਸਿਖਲਾਈ ਅਤੇ [[ਕਬੱਡੀ]] ਦੇ ਗਰਾਊਂਡ ਉਪਲੱਬਧ ਹਨ। ਹਾਕੀ ਲਈ ਐਸਟਰੋਟਰਫ ਗਰਾਊਂਡ ਵੀ ਉਪਲੱਬਧ ਹੈ।

ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਦੇ ਲਈ ਓਪਨ ਏਅਰ ਥਿਏਟਰ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਸੈਂਟਰ ਵੀ ਉਪਲੱਬਧ ਹਨ ਜਿਥੇ ਅਣਗਿਣਤ ਹੀ ਯੂਥ ਫੈਸਟੀਵਲ ਤੇ ਹੋਰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ਦੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵੀ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

== ਕੈਂਪਸ ==
ਪੰਜਾਬ ਐਗਰੀਕਲਚਰਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ (ਪੀ.ਏ.ਯੂ.) ਲੁਧਿਆਣਾ ਸ਼ਹਿਰ (ਪੰਜਾਬ ਸਟੇਟ) ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ 1,510 ਏਕੜ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿੱਤ ਹੈ। ਇਹ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ [[ਖੇਤੀਬਾੜੀ]], [[ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ]], ਘਰੇਲੂ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਅਨੁਸਾਰੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ, ਖੋਜ ਅਤੇ ਪਸਾਰ ਨਾਲ ਸੰਬਧਿਤ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਚ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾਵਾਂ, ਲਾਇਬਰੇਰੀ, ਲੈਕਚਰ ਰੂਮ ਅਤੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਫਾਰਮ ਦੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਉਪਲੱਬਧ ਹਨ। ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨੇ ਚਾਰ ਕਾਲਜਾਂ ਦੇ 50 ਵਿਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਬੈਚੁਲਰਜ਼ ਡਿਗਰੀ, 51 ਮਾਸਟਰ ਡਿਗਰੀ ਅਤੇ 42 ਡਾਕਟਰੇਟ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਇਲਾਵਾ, ਇਹ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਬੈਚਲਰ ਆਫ਼ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਅਤੇ ਪੰਜ ਡਿਪਲੋਮਾ ਕੋਰਸਾਂ ਵਿਚ ਪੰਜ ਡਿਪਲੋਮਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।

== ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਤੇ ਰਾਜ ਪੁਰਸਕਾਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ==
ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਫੈਕਲਟੀ ਮੈਂਬਰ ਅਤੇ ਪੋਸਟ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨ ਹਾਸਲ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਪੀ.ਏ.ਯੂ. ਨੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੇ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਕੈਡਮੀਆਂ ਅਤੇ ਸੁਸਾਇਟੀਆਂ ਦੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਯੋਗਦਾਨ (ਹੇਠਾਂ ਸੂਚੀਬੱਧ) ​​ਦੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਲਈ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਹੈ:
* ਸਾਇੰਸ ਦੀ ਤੀਜੀ ਵਿਸ਼ਵ ਅਕੈਡਮੀ
* ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਸਾਇੰਸ ਅਕਾਦਮੀ
* ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਕੈਡਮੀ
* ਵੈਟਰਨਰੀ ਸਾਇੰਸ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਕੈਡਮੀ
* ਬੈਸਟ ਇੰਸਟੀਟਿਊਸ਼ਨ ਅਵਾਰਡ, ਭਾਰਤੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੋਜ ਕੌਂਸਲ, 1995
ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਜੋਂ ਉੱਭਰੀ ਹੈ। ਪੀ.ਏ.ਯੂ. ਨੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦਰਜੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਇਸ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿਚ [[ਹਰੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ]] ਲਿਆਉਣ ਵਿਚ ਇੱਕ ਅਨੋਖਾ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਹੈ।
==ਗੈਲਰੀ==
&lt;gallery&gt;
ਤਸਵੀਰ:Mohinder Singh Randhawa Library.jpg|ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰੰਧਾਵਾ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ 
ਤਸਵੀਰ:Thapar Hall PAU.jpg|ਥਾਪਰ ਹਾਲ
ਤਸਵੀਰ:NesCafe PAU.jpg|ਨੈਸਕੈਫੇ
ਤਸਵੀਰ:Hockey Ground PAU.jpg|ਹਾਕੀ ਗਰਾਊਂਡ
ਤਸਵੀਰ:College of Agriculture Engineering &amp; Technology.jpg|ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਵਿਭਾਗ
ਤਸਵੀਰ:College of Home Science.jpg|ਕਾਲਜ ਆਫ ਹੋਮ ਸਾਇੰਸ
ਤਸਵੀਰ:College of Agriculture PAU.jpg|ਕਾਲਜ ਆਫ ਐਗਰੀਕਲਚਰ 
&lt;/gallery&gt;

== ਧਿਆਨ ਯੋਗ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸ਼ਖਸ਼ੀਅਤਾਂ ==
* [[ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰੰਧਾਵਾ]]
* [[ਕੁਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਵਿਰਕ|ਕੁਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਵਿਰਕ (ਕਹਾਣੀਕਾਰ)]]
* [[ਪ੍ਰੋ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ (ਕਵੀ)]]  
* [[ਸੁਰਜੀਤ ਪਾਤਰ]]
* [[ਗੁਰਭਜਨ ਗਿੱਲ]]
* [[ਜਸਵਿੰਦਰ ਭੱਲਾ]]
* [[ਨਿਰਮਲ ਜੌੜਾ]]
* [[ਗੁਰਦੇਵ ਸਿੰਘ ਘਣਗਸ]]
* [[ਅਮਰਜੀਤ ਗਰੇਵਾਲ]]

== ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ ==

* [http://www.pau.edu/ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਅਧਿਕਾਰਿਤ ਵੈੱਬਸਾਈਟ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141218042854/http://pau.edu/ |date=2014-12-18 }}

* [http://www.pau.edu/imgs/upload/downloads/changi%20kheti%20June%2006.pdf ਚੰਗੀ ਖੇਤੀ ਰਸਾਲੇ ਦੀ ਕੜੀ]  {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928181319/http://www.pau.edu/imgs/upload/downloads/changi%20kheti%20June%2006.pdf |date=2007-09-28 }}
* [http://www.pau.edu/kisan-mela.asp ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਮੇਲਿਆਂ ਦੀ ਕੜੀ]  {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928181300/http://www.pau.edu/kisan-mela.asp |date=2007-09-28 }}
* [https://vidhya360.in/pau-entrance-exam/ ਪੀਏਯੂ ਦਾਖ਼ਲਾ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160820142230/https://vidhya360.in/pau-entrance-exam/ |date=2016-08-20 }}

{{ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆ ਸੰਸਥਾਂਵਾਂ}}

__FORCETOC__
__INDEX__

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖਿਆ ਅਦਾਰੇ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਦਿਅਕ ਅਦਾਰੇ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਇਮਾਰਤਾਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਖੇਤੀਬਾੜੀ]]</text>
      <sha1>h0klc2ckb1izoneiklawex04rerdk70</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਬੋਨੇਅਰ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19332</id>
    <revision>
      <id>842615</id>
      <parentid>586731</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T13:01:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>842615</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4661" sha1="j4npb0esa8xme7pm2amun61sv68hp1e" xml:space="preserve">{{Infobox Country
|native_name = {{ਦੇਸੀ ਨਾਂ|pap|Boneiru}}
|conventional_long_name = ਬੋਨੇਅਰ
|common_name = ਬੋਨੇਅਰ
|sovereignity_type = &lt;span style=&quot;white-space:nowrap&quot;&gt;ਨੀਦਰਲੈਂਡ ਦਾ ਲੋਕ-ਪਿੰਡ&lt;/span&gt;
|image_flag = Flag of Bonaire.svg
|image_coat = Blason de Bonaire (Antilles néerlandaises).svg|90px
|image_map = Bonaire in its region.svg
|map_caption = {{map caption|location_color=ਲਾਲ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ|region=ਕੈਰੀਬਿਅਨ|region_color=ਹਲਕਾ ਪੀਲਾ}}
|anthem = ''&quot;[[Tera di Solo y suave biento]]&quot;''
|official_languages = [[ਡੱਚ ਭਾਸ਼ਾ|ਡੱਚ]]
|regional_languages = [[ਪਾਪੀਆਮੈਂਤੂ]]&lt;ref name=languages&gt;Papiamentu can be used in relations with the government&lt;br /&gt;{{cite web|url=http://wetten.overheid.nl/BWBR0028063/tekst_bevat_taal%2Bin%2Bhet%2Bbestuurlijk%2Bverkeer/geldigheidsdatum_14-10-2012|title=Invoeringswet openbare lichamen Bonaire, Sint Eustatius en Saba|language=Dutch|publisher=wetten.nl|accessdate=2012-10-14|archive-date=2015-01-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20150117173755/http://wetten.overheid.nl/BWBR0028063/tekst_bevat_taal+in+het+bestuurlijk+verkeer/geldigheidsdatum_14-10-2012|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|leader_title1 = Lt. Governor
|leader_name1 = ਲੀਦੀਆ ਐਮਰੈਨਸੀਆ
|capital = ਕ੍ਰਾਲਨਦਿਜਕ
|latd=12|latm=9|latNS=N|longd=68|longm=16|longEW=W
|largest_city = ਕ੍ਰਾਲਨਦਿਜਕ
|area_magnitude = 1_E12
|area_km2=294
|area_sq_mi = 113
|population_census = 16,541
|population_census_year = 2012&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://statline.cbs.nl/StatWeb/publication/?DM=SLNL&amp;PA=80539ned&amp;D1=0-1,9-10&amp;D2=a&amp;D3=a&amp;HDR=T&amp;STB=G1,G2&amp;CHARTTYPE=1&amp;VW=T|publisher=Central Bureau of Statistics|year=2012|accessdate=2012-12-13|title=Bevolkingsontwikkeling Caribisch Nederland; geboorte, sterfte, migratie|language=Dutch}}&lt;/ref&gt;
|population_density_km2 = 53
|population_density_sq_mi =
|population_density_rank =
|time_zone = ਅੰਧ ਮਿਆਰੀ ਸਮਾਂ
|utc_offset = −4
|currency =ਅਮਰੀਕੀ ਡਾਲਰ
|currency_code = USD
|cctld = .an,&lt;ref&gt;The domain for the [[Netherlands Antilles]] has remained active after its dissolution. The [[ISO 3166-1 alpha-2]] code BQ was established for the entity &quot;Bonaire, Sint Eustatius, Saba&quot;. ({{cite web|url=http://www.iso.org/iso/support/country_codes/iso_3166_code_lists/iso-3166-1_decoding_table.htm#BQ|title=ISO 3166-1 decoding table|publisher=International Organization for Standardization|accessdate=2010-12-17|archive-date=2012-06-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20120604085747/http://www.iso.org/iso/support/country_codes/iso_3166_code_lists/iso-3166-1_decoding_table.htm#BQ|dead-url=yes}}) An Internet [[ccTLD]] has however not been established by the [[Internet Assigned Numbers Authority|IANA]], and it is unknown if it will be opened for registration.&lt;/ref&gt; .nl
|calling_code = +599-7
}}

'''ਬੋਨੇਅਰ''' ({{lang-nl|Bonaire}}, [[ਪਾਪੀਆਮੈਂਤੂ]]: ''Boneiru'') ਇੱਕ ਕੈਰੀਬਿਆਈ ਟਾਪੂ ਹੈ, ਜੋ ਕਲੀਨ ਬੋਨੇਅਰ, ਇਸ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗ਼ੈਰ-ਅਬਾਦ ਟਾਪੂ ਸਮੇਤ [[ਨੀਦਰਲੈਂਡ]] ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਗਰਪਾਲਿਕਾ (ਅਧਿਕਾਰਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ''ਲੋਕ ਪਿੰਡ'') ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref name=WOLBES&gt;{{nl icon}} {{Cite web |title=Wet openbare lichamen Bonaire, Sint Eustatius en Saba&lt;br /&gt;(Law on the public bodies of Bonaire, Sint Eustatius and Saba) |work=[[Dutch Government]] |url=http://www.eerstekamer.nl/wetsvoorstel/31954_wet_openbare_lichamen |accessdate=14 October 2010}}&lt;/ref&gt; [[ਅਰੂਬਾ]] ਅਤੇ [[ਕੁਰਾਸਾਓ]] ਸਮੇਤ ਇਹ ਲੀਵਾਰਡ ਐਂਟੀਲਜ਼ ਦੇ ਅਬਸ ਟਾਪੂ (ABC Islands) ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਲੈੱਸਰ ਐਂਟੀਲਜ਼ ਦੀ ਦੱਖਣੀ ਟਾਪੂ-ਲੜੀ ਹੈ। ਬੋਨੇਅਰ ਨਾਂ ਕਾਕੇਤੀਓ ਸ਼ਬਦ 'ਬੋਨੇ' (Bonay) ਤੋਂ ਆਇਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੁਰਾਤਨ ਸਪੇਨੀ ਅਤੇ ਡੱਚ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦੇ ਹਿੱਜੇ ਬਦਲ ਕੇ Bojnaj ਅਤੇ Bonaire ਭਾਵ &quot;ਚੰਗੀ ਹਵਾ&quot; ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਇਸ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ [[ਕ੍ਰਾਲਨਦਿਜਕ]] ਹੈ।

==ਹਵਾਲੇ==
{{ਹਵਾਲੇ}}
{{ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਦੇਸ਼}}</text>
      <sha1>j4npb0esa8xme7pm2amun61sv68hp1e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਫਰਮਾ:ਸਥਿਤੀ ਨਕਸ਼ਾ ਕਾਂਗੋ ਗਣਰਾਜ</title>
    <ns>10</ns>
    <id>19874</id>
    <revision>
      <id>842644</id>
      <parentid>168690</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T22:46:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Milenioscuro</username>
        <id>6846</id>
      </contributor>
      <origin>842644</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="379" sha1="k5tsa9fq9qqmd86lazpd869ipo31c3o" xml:space="preserve">{{#switch:{{{1}}}
| name   = ਕਾਂਗੋ ਗਣਰਾਜ
| top    = 3.736
| bottom = -5.760
| left   = 10.290
| right  = 19.126
| image  = Congo adm location map.svg
| image1 = Congo physical map.svg
}}&lt;noinclude&gt;
{{Location map/Info}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਸਥਿਤੀ ਨਕਸ਼ਾ ਫਰਮੇ|Republic of the Congo]]

&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>k5tsa9fq9qqmd86lazpd869ipo31c3o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਸਲਵੀਨ ਦਰਿਆ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>21516</id>
    <revision>
      <id>842671</id>
      <parentid>542440</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T07:22:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>842671</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4791" sha1="j7nbqeam79cfb7ac5owtj6q1d672jqg" xml:space="preserve">{{Geobox|ਦਰਿਆ
| name = ਸਲਵੀਨ
| native_name = 
| other_name = ਨੂਜਿਆਂਗ
| other_name_1 = ਥਾਨਲਵਿਨ
| category = 
| etymology = 
| nickname = 
| image = Salawin river at Mae Sam Laep.jpg
| image_caption = ਬਰਮਾ ਅਤੇ ਥਾਈਲੈਂਡ ਵਿਚਕਾਰ ਸਰਹੱਦ ਬਣਾਉਂਦਾ ਸਲਵੀਨ ਦਰਿਆ
| image_size = 275
| country = ਚੀਨ
| country1 = ਬਰਮਾ
| country2 = ਥਾਈਲੈਂਡ
| country3 = 
| state = ਯੁਨਨਾਨ
| region = ਤਿੱਬਤ
| district = 
| municipality = 
| parent =
| tributary_left = ਮੋਈ ਦਰਿਆ
| tributary_right = 
| city = ਮਾਲਮਯਾਇੰਗ
| landmark = 
| source = ਛਿੰਗਾਈ ਪਹਾੜ
| source_location = ਅਣਪਛਾਤਾ ਗਲੇਸ਼ੀਅਰ| source_region = ਤਿੱਬਤ | source_country = ਚੀਨ
| source_elevation = 5400
| source_lat_d = | source_lat_m = | source_lat_s = | source_lat_NS =
| source_long_d = | source_long_m = | source_long_s = | source_long_EW =
| source1 = 
| source1_location = | source1_region = | source1_country =
| source1_elevation = 
| source1_lat_d = | source1_lat_m = | source1_lat_s = | source1_lat_NS =
| source1_long_d = | source1_long_m = | source1_long_s = | source1_long_EW =
| source_confluence = 
| source_confluence_location = | source_confluence_region = | source_confluence_country =
| source_confluence_elevation = 
| source_confluence_lat_d = | source_confluence_lat_m = | source_confluence_lat_s = | source_confluence_lat_NS =
| source_confluence_long_d = | source_confluence_long_m = | source_confluence_long_s = | source_confluence_long_EW =
| mouth = [[ਅੰਡੇਮਾਨ ਸਾਗਰ]]
| mouth_location = ਮਾਲਮਯਾਇੰਗ | mouth_region = | mouth_country = ਬਰਮਾ
| mouth_elevation = 0
| mouth_lat_d = | mouth_lat_m = | mouth_lat_s = | mouth_lat_NS =
| mouth_long_d = | mouth_long_m = | mouth_long_s = | mouth_long_EW =| length = 2815
| width = 
| depth = 
| volume =
| watershed = 324000
| watershed_round = -2
| discharge = 4876
| discharge_note =&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.fao.org/nr/water/aquastat/countries/myanmar/index.stm|title=Water Resources of Myanmar|publisher=AQUASTAT|accessdate=2010-09-21|quote=Website gives Salween discharge as 157 cubic kilometers per year, which translates to roughly 4,876 m3/s}}&lt;/ref&gt;
| discharge_round = 0
| discharge_max =
| discharge_min =
| map = Salween watershed.png
| map_caption = ਸਲਵੀਨ ਬੇਟ
| map_background = 
| map_locator =
| map_locator_x =
| map_locator_y = 
| website =
| commons =
| footnotes =
}}
{{ਚੀਨੀ ਲਿਖਤ}}

'''ਸਲਵੀਨ ਦਰਿਆ''' ({{lang-my|သံလွင်မြစ်}}, {{IPA-my|θàɴlwɪ̀ɴ mjɪʔ|IPA}}; {{lang-mnw|သာန်လာန်}}, {{IPA-mnw|san lon|}}; {{bo|t=རྒྱལ་མོ་རྔུལ་ཆུ།&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.khoryug.org/tibetan_seven_river_map.html|title=Tibetan Seven River Map|language=Tibetan|date=|publisher=Tibetan Ecology|accessdate=|archive-date=2012-03-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20120301123130/http://www.khoryug.org/tibetan_seven_river_map.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;|w=rGyl mo rNGul chu}}; {{zh|c=怒江|p=Nù Jiāng}}; [[ਸ਼ਾਨ ਭਾਸ਼ਾ|ਸ਼ਾਨ]]: {{my|ၼမ်ႉၶူင်း}}; {{lang-th|แม่น้ำสาละวิน}}, {{IPA-th|mɛ̂ː náːm sǎːla.win|IPA}}; ਕਈ ਵਾਰ ਹਿੱਜੇ '''ਸਾਲਵੀਨ'''; '''ਸਲਵਿਨ''', ਥਾਈ; '''Gyalmo Ngulchu''', ਤਿੱਬਤੀ; '''Thanlwin''', ਬਰਮੀ; '''Nu Jiang''', ਚੀਨੀ ਵਿੱਚ ਮਤਲਬ &quot;ਗੁਸੈਲਾ ਦਰਿਆ&quot; (ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਰਿਆ ਦਾ ਨਾਂ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਨੂ ਕਬੀਲੇ ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੈ ਪਰ ਚੀਨੀ ਨੇ ਧੁਨੀਆਤਮਕ ਬੋਲੀ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਨੂ ਵਰਗੀ ਅਵਾਜ਼ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਚੁਣ ਲਿਆ ਜੋ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗੁਸੈਲ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਸੀ),&lt;ref name=&quot;Chellaney2011&quot;&gt;{{cite book|last=Chellaney|first=Brahma|authorlink=Brahma Chellaney|title=Water: Asia's New Battleground|url=http://books.google.com/books?id=XvDWA3wlc8AC&amp;pg=PA260|accessdate=29 September 2011|date=15 September 2011|publisher=Georgetown University Press|isbn=978-1-58901-771-9|pages=260–}}&lt;/ref&gt; ਇੱਕ ੨,੮੧੫ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਲੰਮਾ ਦਰਿਆ ਹੈ ਜੋ [[ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ]] ਵਿੱਚ [[ਤਿੱਬਤੀ ਪਠਾਰ]] ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ [[ਅੰਡੇਮਾਨ ਸਾਗਰ]] ਤੱਕ ਵਗਦਾ ਹੈ।

==ਹਵਾਲੇ==
{{ਹਵਾਲੇ}}</text>
      <sha1>j7nbqeam79cfb7ac5owtj6q1d672jqg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਤੀਆਂ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>21561</id>
    <revision>
      <id>842677</id>
      <parentid>841183</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T08:56:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-36498-52</username>
        <id>60780</id>
      </contributor>
      <comment>spellings</comment>
      <origin>842677</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15185" sha1="ngxogcrookuo4q63q8omzlwzbpwo1o6" xml:space="preserve">[[File:ਤੀਆਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ.jpg|thumb|ਤੀਆਂ [[ਪੰਜਾਬ]] ਦੀਆਂ]]
{{Infobox holiday
|holiday_name = ਤੀਆਂ (ਪੰਜਾਬ/ਹਰਿਆਣਾ)
|official name = ਤੀਆਂ ਤੀਜ ਦੀਆਂ
|image =
|type = ਤੀਜ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ
|nickname = ਤੀਜ
|observedby =ਸਿੱਖ ਤੇ ਹਿੰਦੂ

|begins = ਸਾਓੁਣ ਚਾਨਣੀ
|ends =ਸਾਓੁਣ ਪੁੰਨਿਆ 
|date = ਜੁਲਾਈ/ਅਗਸਤ
|dedicatedto = ਮਾਨਸੂਨ
}}
'''ਤੀਆਂ''' ਦਾ ਤਿਓਹਾਰ [[ਸਾਵਣ|ਸਾਉਣ]] ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਤੀਜ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਸਾਰਾ ਮਹੀਨਾ ਚੱਲਣ ਵਾਲਾਂ ਕੁੜੀਆਂ ਦਾ ਤਿਓਹਾਰ ਹੈ।

ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੇ ਸਾਉਣ ਮਹੀਨੇ ਦੀ [[ਤੀਜ]] ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਇਕ ਮੁੱਖ ਤਿਉਹਾਰ ਨੂੰ '''ਤੀਆਂ''' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਪੰਦਰਾਂ ਦਿਨ ਚੱਲਦਾ ਹੈ | ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਤੱਕ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। [[ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ]] ਦੀ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਤੀਆਂ ਖ਼ਤਮ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਤੀਆਂ ਸਮਾਪਤ ਹੋਣ ਦੀ ਰਸਮ ਨੂੰ ਤੀਆਂ ਦਾ ਭੋਗ ਪਾਉਣਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਲੋ ਪਾਉਣੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਲੋ ਅਸਲ ਵਿਚ ਤੀਆਂ ਦੇ ਅਖੀਰਲੇ ਦਿਨ ਪਾਉਣ ਵਾਲੇ ਗਿੱਧੇ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤੀਆਂ ਤੋਂ ਇਕ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਦੂਜ ਨੂੰ ਇਸਤਰੀਆਂ, ਮੁਟਿਆਰਾਂ, ਕੁੜੀਆਂ, ਬੱਚੇ ਸਾਰੇ ਮਹਿੰਦੀ ਲਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਮੁਟਿਆਰਾਂ ਵੰਗਾਂ ਚੜ੍ਹਾਉਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਜਿਹੜੀਆਂ ਨਵੀਆਂ ਵਿਆਹੀਆਂ ਮੁਟਿਆਰਾਂ ਆਪਣੇ ਸਹੁਰੀਂ ਗਈਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ, ਤੀਆਂ ਵੇਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੀਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਆਉਂਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਇਕ ਧਾਰਨਾ ਇਹ ਵੀ ਸੀ ਕਿ ਨਵੀਆਂ ਵਿਆਹੀਆਂ ਨੂੰਹਾਂ ਤੇ ਸੱਸਾਂ ਦਾ ਸਾਉਣ ਮਹੀਨੇ ਵਿਚ ਇਕੱਠਾ ਰਹਿਣਾ ਕਰੋਪੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਮਾੜਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਨਵੀਆਂ ਵਿਆਹੀਆਂ ਮੁਟਿਆਰਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਉਣ ਮਹੀਨਾ ਆਪਣੇ ਪੇਕੇ ਘਰ ਕੱਟਦੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਤੀਆਂ ਅਸਲ ਵਿਚ ਕੁੜੀਆਂ ਦਾ ਮੇਲ-ਮਿਲਾਪ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਤੀਆਂ ਵਿਚ ਖੀਰ, ਕੜਾਹ, ਪੂੜੇ, ਗੁਲਗੁਲੇ ਆਦਿ ਪਕਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਤੀਆਂ ਵਿਚ ਪਿੱਪਲ, ਬਰੋਟੇ, ਨਿੰਮਾਂ ਆਦਿ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਤੇ ਪੀਂਘਾਂ ਪਾ ਕੇ ਝੂਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਮੁਟਿਆਰਾਂ ਗਿੱਧਾ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਸਨ, ਨੱਚਦੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਬੋਲੀਆਂ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਹੁਣ ਮੁਟਿਆਰਾਂ ਦਾ ਇਹ ਰੰਗਲਾ ਤਿਉਹਾਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਮਨਾਉਂਦਾ। ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਤੀਆਂ ਹੁਣ ਸਾਡੇ ਅਤੀਤ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਈਆਂ ਹਨ।ਹੁਣ ਕੁੜੀਆਂ, ਇਸਤਰੀਆਂ ਕਾਲਜਾਂ, ਕੱਲਬਾਂ ਵਿਚ ਕੱਠੀਆਂ ਹੋ ਕੇ ਪੀਂਘਾਂ ਝੂਟ ਕੇ, ਗਿੱਧਾ ਤੇ ਬੋਲੀਆਂ ਪਾ ਕੇ ਇਕ ਸ਼ਾਮ ਦਾ ਤੀਆਂ ਮਨਾਉਣ ਦਾ ਡਰਾਮਾ ਜਿਹਾ ਜ਼ਰੂਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite book|title=ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਰਸਾ ਕੋਸ਼|last=ਕਹਿਲ|first=ਹਰਕੇਸ਼ ਸਿੰਘ|publisher=Unistar books pvt.ltd|year=2013|isbn=978-93-82246-99-2|location=[[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]]}}&lt;/ref&gt;

==ਤੀਆਂ ਦਾ ਤਿਓਹਾਰ ਮਨਾਉਣ ਸੰਬੰਧੀ==
ਪੰਜਾਬ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦੀ ਧਰਤੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਸਾਉਣ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹੱਤਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਮਹੀਨੇ ਮਾਪੇ ਜਿੱਥੇ ਆਪਣੀਆਂ ਵਿਆਂਹਦੜ ਧੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਧਾਰੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੱਠੀਆਂ, ਬਿਸਕੁਟ ਤੇ ਹੋਰ ਮਠਿਆਈਆਂ ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਸਹੁਰੇ ਘਰ ਬੈਠੀਆਂ ਸਜ-ਵਿਆਹੀਆਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਅੰਦਰ ਆਪਣੇ ਪੇਕੇ ਘਰ ਜਾ ਕੇ ਆਪਣੀਆਂ ਹਾਣੀ ਕੁੜੀਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਦੀ ਤਾਂਘ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਅਮੀਰ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱÎਭਿਆਚਾਰ ‘ਤੇ ਪਏ ਪੱਛਮੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੇ ਪਿੰਡਾਂ ‘ਚੋਂ ਤੀਆਂ ਦੇ ਪਿੜ ਲੋਪ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਅੱਜ ਤੋਂ ਤਿੰਨ-ਚਾਰ ਦਹਾਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਪਿੰਡਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਉਣ ਮਹੀਨੇ ਕੁੜੀਆਂ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋ ਕੇ ਪੀਂਘਾਂ ਝੂਟਦੀਆਂ [[ਗਿੱਧਾ]] ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਇੱਕ-ਦੂਜੀ ਨਾਲ ਦੁੱਖ ਸਾਂਝੇ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ। ਜਿਹੜੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਤੀਆਂ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਦੇਖਿਆ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਤੀਆਂ ‘ਤੇ ਜਾਣ ਦਾ ਚਾਅ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਪਿੰਡਾਂ ਦੀਆਂ ਬਜ਼ੁਰਗ ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਦੱਸਣਾ ਹੈ ਕਿ ਪਹਿਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਸਾਉਣ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਉਡੀਕ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ ਪਰ ਹੁਣ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪਿਆਰ ਦੀ ਖਿੱਚ ਘਟਣ ਕਰ ਕੇ ਤੀਆਂ ਦਾ ਰੰਗ ਫਿੱਕਾ ਪੈ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਪਿੜਾਂ ਵਿੱਚ ਤੀਆਂ ਦੇ ਖੜਾਕ ਪੈਣ ਦੀ ਥਾਂ ਹੁਣ ਇਹ ਤੀਆਂ ਸਕੂਲਾਂ, ਕਾਲਜਾਂ ਦੀਆਂ ਸਟੇਜਾਂ ਦਾ ਕੁਝ ਘੰਟੇ ਦੀਆਂ ਮਹਿਮਾਨ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਭਾਵੇਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਹਮਦਰਦ ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਨੂੰ ਜਿਉਂਦਾ ਰੱਖਣ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਉੱਪਰਾਲੇ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਇੱਕਾ-ਦੁੱਕਾ ਥਾਵਾਂ ‘ਤੇ ਤੀਆਂ ਲਵਾ ਰਹੇ ਹਨ ਪਰ ਟੀ ਵੀ ਚੈਨਲਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਾਰਨ ਜਿਹੜੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੀਆਂ ਦੇ ਵਿਹੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀਆਂ ਵੀ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਅਤੇ ਰਹਿਣ-ਸਹਿਣ ਦਾ ਢੰਗ ਪੱਛਮੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਾਲੇ ਹੋਣ ਕਰ ਕੇ ਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਲੀ ਧਮਾਲ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੀ। ਬਜ਼ੁਰਗ ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਪੰਜਾਬ ਅੱਤਵਾਦ ਦੀ ਭੱਠੀ ਵਿੱਚ ਝੁਲਸ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਤੀਆਂ ਦੀ ਧਮਾਲ ਪੈਂਦੀ ਸੀ ਪਰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਚੱਲੀ ਪੱਛਮੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਹਨੇਰੀ ਅੱਤਵਾਦ ਤੋਂ ਵੀ ਘਾਤਕ ਸਾਬਤ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਵਰਤਮਾਨ ਸਮੇਂ ਇਹ ਤੀਆਂ ਨਿੱਜੀ ਸਮਾਜ ਸੇਵੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਜਾਂ ਸਕੂਲਾਂ-ਕਾਲਜਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਲਗਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸਟੇਜਾਂ ‘ਤੇ ਕੁੜੀਆਂ ਬਿਊਟੀ ਪਾਰਲਰਾਂ ਤੋਂ ਤਿਆਰ ਹੋ ਕੇ ਬਨਾਉਟੀ ਗਹਿਣੇ ਪਾ ਕੇ ਗਿੱਧਾ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਝਲਕ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੀ। ਆਉ! ਫਿਰ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਅਮੀਰ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਰਸੇ ਨੂੰ ਜਿਉਂਦਾ ਰੱਖਣ ਲਈ ਪੁਰਾਤਨ ਤੀਆਂ ਦੇ ਪਿੜਾਂ ਦੀ ਪਿੰਡ-ਪਿੰਡ ਸਥਾਪਤੀ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਈਏ ਤਾਂ ਜੋ ਸਾਡੇ ਅਮੀਰ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿਰਸੇ ਦੀ ਪੁਰਾਤਨ ਧਾਂਕ ਕਾਇਮ ਰੱਖੀ ਜਾ ਸਕੇ।'''&lt;ref name=&quot;ਤੀਆਂ&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.teeyandamela.com/ | title=ਤੀਆਂ ਤੀਜ ਦੀਆਂ | accessdate=21 ਜੁਲਾਈ 2016 | archive-date=2022-08-03 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220803034406/http://www.teeyandamela.com/ | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;'''

ਤੀਆਂ ਸਾਉਣ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਤੀਜ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਪੁੰਨਿਆਂ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਰੀਤ ਮੁਤਾਬਕ ਮਾਪੇ ਆਪਣੀਆਂ ਧੀਆਂ ਨੂੰ ਸਾਉਣ ਮਹੀਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਪੇਕੇ ਲੈ ਆਉਦੇ ਹਨ। ਕੁੜੀਆਂ ਹੱਥਾਂ ਤੇ ਮਹਿੰਦੀ ਲਾਉਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਨਾਲੇ ਰੰਗ ਬਰੰਗੀਆਂ ਚੂੜੀਆਂ ਵੀ ਚੜਾਉਦੀਆਂ ਹਨ। ਫਿਰ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹੋ ਕੇ ਕਿਸੇ ਸਾਂਝੀ ਥਾਂ 'ਤੇ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਿੱਪਲਾਂ, ਟਾਹਲੀਆਂ ਤੇ ਪੀਘਾਂ ਪਾਉਦੀਆਂ ਹਨ, ਗੋਲ ਘੇਰਾ ਬਣਾ ਕੇ ਗਿੱਧਾ ਪਾਉਦੀਆਂ ਹਨ, ਇੱਕ ਕੁੜੀ ਬੋਲੀ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਬਾਕੀ ਸਾਰੀਆਂ ਆਖਰੀ ਟੱਪੇ ਨੂੰ ਬਾਰ ਬਾਰ ਦੁਹਰਾ ਕੇ ਬੋਲਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਦੋ ਜਾਂ ਵੱਧ ਘੇਰੇ ਅੰਦਰ ਨੱਚਦੀਆਂ ਹਨ, ਪੁੰਨਿਆਂ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਵੱਅਲੋ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਕੁੜੀਆਂ ਘਰ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਜਾਂਦੀਆਂ ਵਾਰ ਵਾਰ ਰੁਕ ਰੁਕ ਕੇ ਗਿੱਧਾ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਤੇ ਨਾਲੇ ਗੀਤ ਗਾਉਂਦੀਆਂ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਜਾਦੀਆਂ ਹਨ।ਤੀਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ ਕੁੜੀਆਂ ਆਪਣੇ ਸੌਹਰੇ ਵਾਪਸ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਪੇਕੇ ਕੁੜੀਆਂ ਨੂੰ ਕੱਪੜੇ ਤੇ ਬਿਸਕੁਟ ਦੇ ਕੇ ਤੋਰਦੇ ਹਨ।

ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਬਾਹਰਲੇ ਦੇਸਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਹੈ। ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਸਾਉਥਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਤੀਆਂ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਾਉਣ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਚਾਰ ਸ਼ਨੀਵਾਰ ਨੂੰ ਖਾਲਸਾ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ।

==ਸ਼ਗਣ==
ਤੀਆਂ ਦੇ ਤਿਓਹਾਰ ਸਮੇਂ ਵਿਆਹੀ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਮਾਪੇ ਘਰੋਂ ਸੂਟ, ਲੱਡੂ, ਮੇਹੰਦੀ ਸ਼ਗਣ ਵਜੋਂ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;Alop Ho Raha Punjabi Virsa: Harkesh Singh KehalUnistar Books PVT Ltd {{ISBN|81-7142-869-X}}&lt;/ref&gt; 
&lt;gallery&gt;
File:Boondi laddoo.JPG|ਬੂੰਦੀ ਲੱਡੂ
File:Rack of bangles.jpg|ਚੂੜੀਆਂ
File:Henna.jpg|ਮੇਹੰਦੀ
File:Shalwar kameez Colours.jpg|ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਟ
File:Whitechapel dresses 1.jpg|ਸਾੜੀ
File:Columpio.jpg|ਪੀਂਘ
&lt;/gallery&gt;

==ਗਿੱਧਾ==
ਤੀਆਂ ਮਨਾਉਣ ਲਈ ਕੁੜੀਆਂ ਪਿੰਡ ਦੇ ਖੁਲ੍ਹੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋ ਕੇ ਗੀਤ ਗਾ ਕੇ, ਗਿੱਧਾ ਪਾ ਕੇ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਸਾਂਝੀਆਂ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਪੀਂਘਾਂ ਦਾ ਖ਼ਾਸ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

&lt;blockquote&gt;&lt;poem&gt;
ਸਾਉਣ ਦਾ ਮਹੀਨਾ, ਬਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਬੋਲਣ ਮੋਰ ਵੇ,
ਅਸਾਂ ਨੀ ਸੌਹਰੇ ਜਾਣਾ, ਗੱਡੀ ਨੂੰ ਖਾਲੀ ਮੋੜ ਵੇ,
ਅਸਾਂ ਨੀ ਸੌਹਰੇ ...........

ਸਾਉਣ ਵੀਰ ਕੱਠੀਆਂ ਕਰੇ,
ਭਾਦੋਂ ਚੰਦਰੀ ਵਿਛੋੜੇ ਪਵੇ,
ਸਾਉਣ ਵੀਰ .......

ਸਾਉਣ ਮਹੀਨਾ ਦਿਨ ਤੀਆਂ ਦੇ,
ਸਭੇ ਸਹੇਲੀਆਂ ਆਈਆਂ,
ਨੀ ਸੰਤੋਂ ਸ਼ਾਮੋ ਹੋਈਆਂ ਕੱਠੀਆਂ,
ਵੱਡੇ ਘਰਾਂ ਦੀਆਂ ਜਾਂਈਆਂ,
ਨੀ ਕਾਲੀਆਂ ਦੀ ਫਿੰਨੋ ਦਾ ਤਾਂ,
ਚਾਅ ਚੁੱਕਿਆਂ ਨਾ ਜਾਵੇ,
ਝੂਟਾ ਦੇ ਦਿਓ ਨੀ,ਦੇ ਦਿਓ ਨੀ,
ਮੇਰਾ ਲੱਕ ਹੁਲਾਰੇ ਖਾਵੇ,
ਝੂਟਾ ਦੇ ........

ਆਉਂਦੀ ਕੁੜੀਏ,ਜਾਂਦੀ ਕੁੜੀਏ,
ਤੁਰਦੀ ਪਿੱਛੇ ਨੂੰ ਜਾਵੇਂ,
ਨੀ ਕਾਹਲੀ ਕਾਹਲੀ ਪੈਰ ਪੱਟ ਲੈ,
ਤੀਆਂ ਲੱਗੀਆਂ ਪਿੱਪਲ ਦੀ ਛਾਵੇਂ,
ਨੀ ਕਾਹਲੀ .......

ਤੀਆਂ ਤੀਜ ਦੀਆਂ,ਵਰ੍ਹੇ ਦਿਨਾਂ ਨੂੰ ਫੇਰ,
ਤੀਆਂ ਤੀਜ ਦੀਆਂ ........
&lt;/poem&gt;&lt;/blockquote&gt;
&lt;gallery&gt;
File:Haryali Teej.jpg|ਤੀਆਂ ਮਨਾਉਦੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ
|ਪੰਜਾਬਣਾਂ
|ਪੰਜਾਬਣਾਂ
File:Giddha dance Teeyan Punjab Teej India.jpg|ਗਿੱਧਾ
|ਗਿੱਧਾ
File:Giddha dance Teeyan Punjab Teej India 3.jpg|ਗਿੱਧਾ
|ਤੀਆਂ
&lt;/gallery&gt;

==ਹਵਾਲੇ==
{{ਹਵਾਲੇ}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਤਿਉਹਾਰ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀਪਰਿਯੋਜਨਾ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਰਸਾ ਕੋਸ਼]]</text>
      <sha1>ngxogcrookuo4q63q8omzlwzbpwo1o6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22121</id>
    <revision>
      <id>842632</id>
      <parentid>814605</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T15:56:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>842632</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10561" sha1="6bl5ibakv2da5vwb7klfz58813kv4kh" xml:space="preserve">[[File:Volkstelling 1925 Census.jpg|300px|thumb|ਇੱਕ ਗਿਣਤੀਕਾਰ 1925 ਵਿੱਚ [[ਨੀਦਰਲੈਂਡ]] ਦੇ ਕਾਰਵਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ।]]
'''ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ''' ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਬਾਦੀ ਦੇ ਜੀਆਂ ਬਾਬਤ ਸੂਚਨਾ ਨੂੰ ਇਕੱਠਿਆਂ ਕਰਕੇ ਪੱਕੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਵਸਥਿਤ ਕਾਰਜ-ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਅਬਾਦੀ ਦੀ ਨੇਮਪੂਰਵਕ ਵਾਪਰਦੀ ਅਧਿਕਾਰਕ ਗਿਣਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{cite book
 | last = Sullivan
 | first = Arthur
 | authorlink = Arthur O' Sullivan
 | coauthors = Steven M. Sheffrin
 | title = Economics
 | publisher = Savvas Learning Company
 | year = 2022
 | location = Paramus, New Jersey
 | page = 334
 | url = https://www.savvas.com/index.cfm?locator=PS3jRm
 | doi = 
 | id = 
 | isbn = 0-13-063085-3
 | access-date = 2013-05-20
 | archive-date = 2016-12-20
 | archive-url = https://web.archive.org/web/20161220014709/https://www.savvas.com/index.cfm?locator=PS3jRm
 | dead-url = yes
 }}&lt;/ref&gt; ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਆਮ ਵਰਤੋਂ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਬਾਦੀ ਅਤੇ ਮਕਾਨਾਂ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਹੋਰ ਆਮ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ, ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਆਵਾਜਾਈ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
==ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ==
ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਤੋਂ ਭਾਵ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਜਨਸਮੂਹ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਸਾਲਾਨਾ, ਪੰਜ-ਸਾਲਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਬਣਾਈਆਂ ਜਾ ਸਕਣ। ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਦੁਆਰਾ ਪਤਾ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ [[ਸਰਕਾਰ]] ਨੂੰ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਕਿਹੜੇ ਵਰਗ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਕਿਹੋ ਜਿਹੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਉਲੀਕਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਇਹ [[ਦੇਸ਼]] ਭਰ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮੰਤਵ ਦੇਸ਼ ਵਾਸੀਆਂ ਦੇ ਰਹਿਣ ਸਹਿਣ, ਧਰਮ, ਜਾਤੀ, ਅਪਾਹਜਤਾ, ਮਾਂ-ਬੋਲੀ, ਸਾਖਰਤਾ, ਕੰਮਕਾਜ, ਪਰਵਾਸ, ਜਨਮ-ਮਿਤੀ, ਜਨਮ-ਸਥਾਨ ਆਦਿ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ [[ਭਾਰਤ]] ਦੀ ਕੁੱਲ [[ਆਬਾਦੀ]] ਦੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਵੇਰਵੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ [[ਭਵਿੱਖਤ ਕਾਲ|ਭਵਿੱਖ]] ਦੀਆਂ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ।&lt;ref name=&quot;hindi.webdunia.com&quot;&gt;http://hindi.webdunia.com/news/news/census_2011/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111120050159/http://hindi.webdunia.com/news/news/census%5F2011/ |date=2011-11-20 }} ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਰਾਜਾਂ ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ 2011&lt;/ref&gt;
==ਇਤਿਹਾਸ==
ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਬਰਤਾਨਵੀ ਸ਼ਾਸਨ ਅਧੀਨ ਸੰਨ 1872 ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸਰਕਾਰੀ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਕੌਮੀ ਅਹਿਮੀਅਤ ਵਾਲੇ ਕੰਮ ’ਤੇ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕੰਮ ਲਈ ਗਿਣਤੀਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸੁਪਰਵਾਈਜ਼ਰਾਂ ਨੂੰ ਲੋੜੀਂਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਦੇ ਕੇ ਘਰੋ-ਘਰੀ ਭੇਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ ਲੋੜੀਂਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਣ। ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਕਰਾ ਰਹੇ ਸਰਕਾਰੀ ਅਦਾਰਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਹਰ ਗਿਣਤੀਕਾਰ ਅਤੇ ਸੁਪਰਵਾਈਜ਼ਰ ਨੂੰ ਪਹਿਚਾਣ ਪੱਤਰ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।

==ਗਿਣਤੀਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਅਧਿਕਾਰ==
ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਅਧਿਨਿਯਮ 1948 ਤਹਿਤ ਗਿਣਤੀਕਾਰਾਂ ਤੇ ਸੁਪਰਵਾਈਜ਼ਰਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਅਧਿਕਾਰ ਹਨ। ਇਹ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਘਰ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਕਾਨਾਂ ਦੇ ਨੰਬਰ ਲਗਾਉਣ ਜਾਂ ਲਿਖਣ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਅਨੁਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛੇ ਗਏ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਹਨ।

==ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ==
*ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਵੇਲੇ ਇਕੱਤਰ ਕੀਤੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਪਤ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾਣਕਾਰੀ [[ਆਰ.ਟੀ.ਆਈ.]] ਐਕਟ ਤਹਿਤ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਿਸੇ ਵੀ [[ਦੀਵਾਨੀ ਜਾਂ ਫ਼ੌਜਦਾਰੀ]] ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਸਬੂਤ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਇਸ ਲਈ ਹਰ ਭਾਰਤੀ ਨਾਗਰਿਕ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਸ਼ੱਕ, ਸੰਕੋਚ ਜਾਂ ਡਰ ਤੋਂ ਸਹੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
*ਗਿਣਤੀਕਾਰ ਨੇ ਹਰ ਪਰਿਵਾਰ ਲਈ ਇੱਕ ਪਰਿਵਾਰਕ ਅਨੁਸੂਚੀ ਫਾਰਮ ਭਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ 29 ਦੇ ਲਗਭਗ ਸਵਾਲ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮੈਬਰਾਂ ਬਾਬਤ ਸਵਾਲਾਂ ਦਾ ਜਵਾਬ ਨਿਰਸੰਕੋਚ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਸਹੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ।
*ਹਰ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਦੇ ਸਾਲ 9 ਤੋਂ 28 ਫਰਵਰੀ ਦੌਰਾਨ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਰਹਿ ਰਹੇ ਦੇਸ਼ ਜਾਂ ਵਿਦੇਸ਼ ਕਿਤੋਂ ਵੀ ਆਏ ਮਹਿਮਾਨ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕਰਵਾਉਣੀ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਮਹਿਮਾਨ ਪਰਿਵਾਰ ਕੋਲੋਂ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੁਬਾਰਾ ਕਿਤੇ ਹੋਰ ਆਪਣੀ ਗਿਣਤੀ ਨਾ ਕਰਵਾਉਣ। ਕਿਸੇ ਘਰ ਦੀ ਗਣਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 28 ਫਰਵਰੀ ਤੱਕ ਉਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਬਾਰੇ ਗਿਣਤੀਕਾਰ ਨੂੰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇਵੋ। ਇਸ ਮੰਤਵ ਲਈ ਗਿਣਤੀਕਾਰੀ 1 ਤੋਂ 5 ਮਾਰਚ ਤੱਕ ਦੁਬਾਰਾ ਆਵੇਗਾ।
*ਅਪਾਹਜਤਾ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਸ਼ਰਮ ਜਾਂ ਸੰਕੋਚ ਤੋਂ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਕਿਉਂਕਿ ਅੰਕੜਿਆਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਸਰਕਾਰ ਅਪਾਹਜ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਲਈ ਨੀਤੀਆਂ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਆਵਾਜਾਈ, ਸਿਹਤ ਸੰਭਾਲ, ਨੌਕਰੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿੱਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। 
*ਜੇ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਕਈ ਘਰ ਹਨ ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਉੱਥੇ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇਗੀ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਰਹਿੰਦਾ ਹੋਵੇਗਾ। 
*ਗ਼ਲਤ ਅੰਦਰਾਜ ਦਰਜ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਗਿਣਤੀਕਾਰ ’ਤੇ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦਾ ਦਬਾਅ ਨਾ ਪਾਇਆ ਜਾਵੇ। 
*ਮਕਾਨ ਮਾਲਕਾਂ ਨੂੰ ਕਿਰਾਏਦਾਰਾਂ, ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ ਨੌਕਰਾਂ, ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਚੱਲ ਰਹੇ ਉਦਯੋਗਾਂ ਬਾਰੇ ਸਹੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨਾਲ ਹੀ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਸੰਭਵ ਹੈ। 
*ਕੌਮੀ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਇਸ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਾਰਵਾਈ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨ ਮਨੁੱਖੀ ਸਹਿਯੋਗ ਲੋੜੀਂਦਾ ਹੈ। ਗਿਣਤੀ ਕਰ ਰਹੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਦੀ ਨੈਤਿਕ ਜਿੰਮੇਵਾਰੀ ਬਣਦੀ ਹੈ ਕਿ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਸੰਜੀਦਗੀ ਅਤੇ ਈਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਕਰਨ। *ਜਾਣਬੁੱਝ ਕੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਗ਼ਲਤ ਜਵਾਬ ਦੇਣਾ, ਗਿਣਤੀ ਕਰ ਰਹੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾ ਵੜਨ ਦੇਣਾ, ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਦੇ ਮੰਤਵ ਲਈ ਲਗਾਏ ਗਏ ਮਕਾਨਾਂ ਦੇ ਨੰਬਰ ਮਿਟਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਦੰਡ ਵਿਧਾਨ ਵੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਤੱਕ ਦਾ ਜ਼ੁਰਮਾਨਾ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਤੱਕ ਦੀ ਕੈਦ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;hindi.webdunia.com&quot;/&gt;
==ਹਵਾਲੇ==
{{ਹਵਾਲੇ}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਰਕਾਰੀ ਯੋਜਨਾਵਾਂ]]</text>
      <sha1>6bl5ibakv2da5vwb7klfz58813kv4kh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:LinsanityStrong</title>
    <ns>3</ns>
    <id>24637</id>
    <revision>
      <id>842634</id>
      <parentid>135601</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T18:09:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mfield</username>
        <id>58361</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Mfield ਨੇ ਸਫ਼ਾ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Great50]] ਨੂੰ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:LinsanityStrong]] ’ਤੇ ਭੇਜਿਆ: Automatically moved page while renaming the user &quot;[[Special:CentralAuth/Great50|Great50]]&quot; to &quot;[[Special:CentralAuth/LinsanityStrong|LinsanityStrong]]&quot;</comment>
      <origin>135601</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="238" sha1="908vcwagi5l3rdvn6po055ul5snq02l" xml:space="preserve">{{ਜੀ ਆਇਆਂ ਨੂੰ}}--[[ਵਰਤੌਂਕਾਰ:Vigyani|ਬਾਲਿਆਂਵਾਲੀ]] ([[ਵਰਤੌਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Vigyani|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) ੦੫:੫੯, ੨੨ ਜੁਲਾਈ ੨੦੧੩ (UTC)</text>
      <sha1>908vcwagi5l3rdvn6po055ul5snq02l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਲਸ਼ਕਰ-ਏ-ਤਈਬਾ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>39399</id>
    <revision>
      <id>842661</id>
      <parentid>828221</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T02:02:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>842661</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5795" sha1="m34561neesmi5xkzcjwfrtmuwkclw34" xml:space="preserve">{{ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬਾ ਅੱਤਵਾਦੀ ਜੱਥੇਬੰਦੀ
|name = ਲਸ਼ਕਰ-ਏ-ਤਈਬਾ&lt;br /&gt;{{rtl-lang|ur|لشکرطیبہ}}
|logo =Flag of Lashkar-e-Taiba.svg
|caption =
|dates = 1990&lt;ref name=reuters20090706&gt;{{Cite news
| title = Q+A – Who is Pakistan's Hafiz Mohammad Saeed?
| agency = Reuters
| date = 6 July 2009
| url = http://in.reuters.com/article/southAsiaNews/idINIndia-40835920090706?pageNumber=1&amp;virtualBrandChannel=11584&amp;sp=true
| accessdate = 7 July 2009
| archive-date = 25 ਫ਼ਰਵਰੀ 2019
| archive-url = https://web.archive.org/web/20190225072104/https://in.reuters.com/article/southAsiaNews/idINIndia-40835920090706?pageNumber=1&amp;virtualBrandChannel=11584&amp;sp=true
| url-status = dead
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;satp&quot;/&gt;&lt;ref name=cronin&gt;{{Cite journal| first = Audrey| last = Kurth Cronin| coauthors = Huda Aden, Adam Frost, and Benjamin Jones| title = Foreign Terrorist Organizations| publisher = Congressional Research Service| date = 6 February 2004| url = http://www.fas.org/irp/crs/RL32223.pdf| format = PDF| accessdate = 4 March 2009| archive-date = 13 ਮਈ 2008| archive-url = https://web.archive.org/web/20080513194004/http://www.fas.org/irp/crs/RL32223.pdf| url-status = dead}}&lt;/ref&gt;–ਹੁਣ ਤੱਕ
|leader = [[ਹਾਫ਼ਿਜ਼ ਮੁਹੰਮਦ ਸਈਦ]]
|motives = [[ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ (ਰਾਜ)|ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ]] ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਹਕੂਮਤ ਮੁਕਾਉਣ ਮਗਰੋਂ ਸੂਬੇ ਦਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨਾਲ਼ ਰਲ਼ੇਵਾਂ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਸਰਬ-ਇਸਲਾਮੀਅਤ ਦਾ ਵਾਧਾ&lt;ref name=&quot;Harvey&quot;&gt;Encyclopedia of Terrorism, pp 212–213, By Harvey W. Kushner, Edition: illustrated, Published by SAGE, 2003, ISBN 0-7619-2408-6, ISBN 978-0-7619-2408-1&lt;/ref&gt;
|area = [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]], [[ਭਾਰਤ]], [[ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ]], [[ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼]]&lt;ref name=&quot;Harvey&quot;/&gt;
|ideology = [[ਇਸਲਾਮੀਅਤ]]&lt;br/&gt;[[ਇਸਲਾਮੀ ਮੂਲਵਾਦ]]&lt;br/&gt;[[ਸਰਬ-ਇਸਲਾਮੀਅਤ]]&lt;br/&gt;[[ਵਹਾਬੀ ਇਸਲਾਮ]]&lt;ref name=haqqani&gt;{{Cite journal |last1=Haqqani |first1=Husain |year=2005 |title=The Ideologies of South Asian Jihadi Groups |journal=[[Current Trends in Islamist Ideology]] |publisher=[[Hudson Institute]] |volume=1 |pages=12–26 |url=http://www.carnegieendowment.org/files/Ideologies.pdf |postscript=. |access-date=2014-05-02 |archive-date=2010-04-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100412080139/http://www.carnegieendowment.org/files/Ideologies%2Epdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|attacks = ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਹਮਲੇ; [[ਨਵੰਬਰ 2008 ਮੁੰਬਈ ਹਮਲੇ]] (ਲਸ਼ਕਰ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਲੱਗੇ)
|status = [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ]] ਵੱਲੋਂ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਅੱਤਵਾਦੀ ਜੱਥੇਬੰਦੀ ਦਾ ਦਰਜਾ (26 ਦਸੰਬਰ 2001); ਸੰਯੁਕਤ ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ 'ਚ ਰੋਕ (2001); ਪਾਕਿਸਤਾਨ 'ਚ ਰੋਕ (2002); ਸਬੰਧਤ ਜਮਾਤ-ਉਦ-ਦਾਵਾਹ (JUD) ਪਾਰਟੀ ਉੱਤੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਵੱਲੋਂ ਰੋਕ (2006), ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਵੱਲੋਂ ਮਨਜ਼ੂਰੀ (2008), ਯੂਰਪੀ ਸੰਘ ਵਿੱਚ ਰੋਕ (2010)
|size = ਕਈ ਹਜ਼ਾਰ (2013)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.nctc.gov/site/groups/let.html|title=Lashkar-e-Tayyiba|publisher=US National Counterterrorism Center|year=2013|accessdate=3 January 2014}}&lt;/ref&gt;
|revenue =
|financing =
}}

'''ਲਸ਼ਕਰ-ਏ-ਤਈਬਾ''' ({{lang-ur|{{Nastaliq|لشکرطیبہ}}}}; ਸ਼ਬਦੀ ਅਰਥ ''ਸਦਾਚਾਰੀਆਂ ਦੀ ਫ਼ੌਜ'', ਤਰਜਮਾ ''ਇਮਾਨਦਾਰਾਂ ਦੀ ਫ਼ੌਜ'', ਜਾਂ ''ਪਾਕ-ਪਵਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਫ਼ੌਜ'' ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ)&lt;ref name=&quot;satp&quot;&gt;{{cite web
| title = Lashkar-e-Toiba 'Army of the Pure'
| publisher = South Asia Terrorism Portal
| year = 2001
| url = http://satp.org/satporgtp/countries/india/states/jandk/terrorist_outfits/lashkar_e_toiba.htm
| accessdate = 21 January 2009
| archive-date = 17 ਜਨਵਰੀ 2009
| archive-url = https://web.archive.org/web/20090117041048/http://www.satp.org/satporgtp/countries/india/states/jandk/terrorist_outfits/lashkar_e_toiba.htm
| url-status = dead
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=cfrprofile&gt;{{cite web |url=http://www.cfr.org/publication/17882/ |title=Profile: Lashkar-e-Taiba (Army of the Pure) (a.k.a. Lashkar e-Tayyiba, Lashkar e-Toiba; Lashkar-i-Taiba) |author=Jayshree Bajoria |date=14 January 2010 |publisher=Council on Foreign Relations |accessdate=11 May 2010 |archive-date=5 ਜੂਨ 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100605151918/http://www.cfr.org/publication/17882/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=bbcprofile&gt;{{Cite news|url= http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/3181925.stm |title= Profile: Lashkar-e-Toiba |accessdate=5 December 2008 |date= 4 December 2008 |publisher= BBC News }}&lt;/ref&gt; [[ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ]] ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀਆਂ ਅਤੇ ਸਰਗਰਮ [[ਅੱਤਵਾਦੀ]] ਜੱਥੇਬੰਦੀਆਂ 'ਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਜੋ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਦੀ ਹੈ।&lt;ref name=Basset&gt;{{cite book|last=Basset|first=Donna|title=Encyclopedia of Terrorism|year=2012|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-0313308956|page=12|editor=Peter Chalk}}&lt;/ref&gt;

==ਹਵਾਲੇ==
{{ਹਵਾਲੇ}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲਸ਼ਕਰ-ਏ-ਤਈਬਾ]]</text>
      <sha1>m34561neesmi5xkzcjwfrtmuwkclw34</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਦਾਖਾ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>47771</id>
    <revision>
      <id>842684</id>
      <parentid>701772</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T10:44:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>3793</id>
      </contributor>
      <origin>842684</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11906" sha1="fhix75g9vuihjkxdnbraw4hio3c802a" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name = 
| native_name = 
| native_name_lang = 
| other_name = 
| nickname = 
| settlement_type = ਪਿੰਡ
| image_skyline = 
| image_alt = 
| image_caption = 
| pushpin_map = India Punjab
| pushpin_label_position = 
| pushpin_map_alt = 
| pushpin_map_caption = ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤੀ 
| latd = 30.857912
| latm = 
| lats = 
| latNS = N
| longd = 75.686547 
| longm = 
| longs = 
| longEW = E
| coordinates_display = 
| subdivision_type =ਦੇਸ਼
| subdivision_name = {{flag|ਭਾਰਤ}}
| subdivision_type1 =ਰਾਜ
| subdivision_name1 = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]]
| subdivision_type2 = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]]
| subdivision_name2 = [[ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਲੁਧਿਆਣਾ]]
| established_title = &lt;!-- Established --&gt;
| established_date = 
| founder = 
| named_for = 
| parts_type = [[ਬਲਾਕ]]
| parts = [[ਲੁਧਿਆਣਾ-1]]
| government_type = 
| governing_body = 
| unit_pref = Metric
| area_footnotes = 
| area_rank = 
| area_total_km2 = 
| elevation_footnotes = 
| elevation_m = 
| population_total = 
| population_as_of = 
| population_rank = 
| population_density_km2 = auto
| population_demonym = 
| population_footnotes = 
| demographics_type1 = ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
| demographics1_title1 = ਸਰਕਾਰੀ
| demographics1_info1 =[[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]]
| timezone1 = [[ਭਾਰਤੀ ਮਿਆਰੀ ਸਮਾਂ]]
| utc_offset1 = +5:30
| postal_code_type =[[ਪੋਸਟਲ ਇੰਡੈਕਸ ਨੰਬਰ|ਪਿੰਨ]]
| postal_code = 
| registration_plate = 
| blank1_name_sec1 = ਨੇੜੇ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ
| blank1_info_sec1 = [[ਲੁਧਿਆਣਾ]]
| website = 
| footnotes = 
}}

'''ਦਾਖਾ''' ਭਾਰਤੀ [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ [[ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਲੁਧਿਆਣਾ]] ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਬਲਾਕ ਲੁਧਿਆਣਾ-1 ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ।&lt;ref&gt;http://pbplanning.gov.in/districts/Ludhiana-1.pdf&lt;/ref&gt; ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਉੱਘਾ ਲੇਖਕ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ [[ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਸੇਖੋਂ]] ਇਸੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਬਸ਼ਿੰਦਾ ਸੀ। ਸੰਨ 2001 ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 14607 ਹੈ। ਪਿੰਡ ਦਾ ਨਾਮ ਵੀ ਭਾਈ ਹਮੀਰ ਦੀ ਸੁਪਤਨੀ ਦਾਖਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਦਾਖਾ ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ ਵਡੇਰਿਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ’ਤੇ ਹਨ: ਰੰਗਾ, ਬਾਲਾ (ਜਲਾਲ ਪੱਤੀ ਵੀ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ), ਬੂੜਾ, ਸੁਨੀਤਾ (ਸਾਈਂ ਦਿੱਤਾ), ਹੰਮੂ।
==ਇਤਿਹਾਸ==
ਪਿੰਡ &quot;ਦਾਖਾ&quot; ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲੁਧਿਆਣਾ ਦਾ ਜਨਮ, ਤਹਿਸੀਲ ਬੁਢਲਾਡਾ ਦੇ ਪਿੰਡ &quot;ਬੋੜਾਵਾਲ&quot; ਵਿੱਚੋਂ ਹੋਇਆ।ਰਿਆਸਤ ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਅਧੀਨ ਪਿੰਡ ਬੋੜਾਵਾਲ ਦਾ ਵਸਨੀਕ ਹਮੀਰ ਸੀ, ਜਿਸਦੀ ! ਬੇਹੱਦ ਖੂਬਸੂਰਤ ਲੜਕੀ ਤੇ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵਕਤ ਦੇ ਹਾਕਮ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵਰਨ ਦੀ ਨੀਤ ਹਾਕਮ ਦੀ ਇਸ ਇੱਛਾ ਤੇ ਬਾਬਾ ਹਮੀਰ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਦੁੱਖ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਹਾਕਮ ਵੱਲੋਂ ਜਦੋਂ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹਾਕਮੀ-ਦਬਾਅ ਪਾਇਆ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਿਆ, ਤਾਂ ਬਾਬਾ ਹਮੀਰ ਦੀ ਅਣਖ ਝੰਜੋੜੀ ਗਈ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਹਾਕਮ ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਕਾਮ-ਅਧੀਰਤਾ ਦਾ ਮਜ਼ਾ ਚਖਾਉਣ ਦੀ ਵਿਉਂਤ ਬਣਾ ਲਈ । ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨਾਲ ਸਲਾਹ-ਮਸ਼ਵਰਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਹਾਕਮ ਨੂੰ ਇਸ ਸ਼ਰਤ ਤੇ ਲੜਕੀ ਵਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਇੱਜ਼ਤ-ਮਾਣ ਨਾਲ਼ ਬੋੜਾਵਾਲ ਵਿਖੇ ਬਾਰਾਤ ਲੈ ਕੇ ਢੁੱਕੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚਲੱਤ ਰਵਾਇਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਲੜਕੀ ਵਰ ਲਵੇ । ਇਹ ਸ਼ਰਤ ਹਾਕਮ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲਈ ਗਈ ਅਤੇ ਵਿਆਹ ਦੀ ਮਿਤੀ ਨਿਯਤ ਹੋ ਗਈ।
ਇੱਧਰ ਬਾਬਾ ਹਮੀਰ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੇ ਪਿੰਡ ਦੀ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਜੰਞ ਦੇ ਢੁਕਾਉ ਦਾ ਇੰਤਜ਼ਾਮ ਕੀਤਾ। ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਦੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਕੰਡਿਆਲੀਆਂ ਝਾੜੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੁੱਕੀਆਂ ਲੱਕੜਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਲਗਾ ਦਿੱਤੇ ਗਏ । ਆਪਣੀ ਮਿਥੀ ਵਿਉਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਇੱਕ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਬਾਬਾ ਹਮੀਰ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਾਮਾਨ ਗੱਡਿਆਂ ਤੇ ਲੱਦ ਲਿਆ। ਬਾਰਾਤ ਆਈ ਤੇ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਖ਼ਾਤਰ-ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਗਈ । ਮਹਿਮਾਨ-ਨਿਵਾਜ਼ੀ ਵਜੋਂ ਬੜੀ ਤੇਜ਼ ਸ਼ਰਾਬ ਬਰਾਤੀਆਂ ਨੂੰ ਚੋਖੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਪਿਲਾਈ ਗਈ। ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਬਾਰਾਤੀ ਆਪਣੀ ਹੋਸ਼ ਗੁਆ ਬੈਠੇ। ਰਾਤ ਨੂੰ ਬਾਬਾ ਹਮੀਰ ਨੇ ਧਰਮਸਾਲਾ ਦੇ ਚੁਫੇਰ ਪਈਆ ਲੱਕੜਾਂ ਅਤੇ ਸੁੱਕੀਆਂ ਝਾੜੀਆਂ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸਦੀਆਂ ਲਾਟਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਦਮ ਸਮੁੱਚੀ ਧਰਮਸਾਲਾ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਲਪੇਟ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਿਆ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਬਾਰਾਤੀ ਅੱਗ ਦੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਝੁਲਸ ਕੇ ਮਰ ਗਏ। ਬਾਬਾ ਹਮੀਰ ਤੇ ਉਸਦਾ ਕਬੀਲਾ ਇਸ ਦੋਸ਼ ਕਰਕੇ ਹਾਕਮੀ-ਕਹਿਰ ਤੋਂ ਭੈ-ਭੀਤ ਹੋ ਕੇ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਗਿਣੀ ਮਿਥੀ ਵਿਉਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਮਾਨ ਦੇ ਭਰੇ ਗੱਡੇ ਲੈ ਕੇ ਰਾਤ ਦੇ ਹਨ੍ਹੇਰੇ ਵਿੱਚ ਦੁਆਬੇ ਵੱਲ ਵਹੀਰਾਂ ਘੱਤ ਗਏ। ਸਾਰਾ ਕਬੀਲਾ ਦੂਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਜਾ ਪੁੱਜਾ। ਬਾਬਾ ਹਮੀਰ ਦੇ ਆਪਣੇ ਗੱਡੇ ਦੀ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਧੁਰ ਟੁੱਟ ਗਈ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਉੱਥੇ ਹੀ ਅਟਕ ਗਿਆ। ਇੱਥੋਂ ਥੋੜੀ ਵਿੱਥ ਤੇ ਹੀ ਵਸਦੇ 'ਗੁੱਜਰ ਕੋਲ ਉਸਨੇ ਰਾਤ ਕੱਟੀ। ਗੁੱਜਰ ਜਿਸ ਥਾਂ ਤੇ ਵਸਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਵਰਤਮਾਨ ਪਿੰਡ ਦਾਖੇ ਵਾਲਾ ਸਥਾਨ ਹੀ ਸੀ। ਗੁੱਜਰ ਵੀ ਹਮੀਰ ਦੇ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਨਾਲ ਹੀ ਸੰਬੰਧਤ ਸੀ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਥੇ ਆ ਵਸਿਆ ਸੀ। ਬੋੜਾਵਾਲ ਤੋਂ ਦੁਰੇਡਾ ਇਲਾਕਾ ਹੋਣ, ਗੁੱਜਰ ਨਾਲ ਭਾਈਚਾਰਕ ਸਾਂਝ ਹੋਣ ਅਤੇ ਦਰਿਆ ਸਤਲੁਜ ਦੇ ਬੀਆਬਾਨ ਕਿਨਾਰੇ ਦਾ ਥਾਂ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਬਾਬਾ ਹਮੀਰ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਥਾਂ ਹੀ ਨਿਵਾਸ ਕਰਨ ਦਾ ਮਨ ਬਣਾ ਲਿਆ। ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਾਗ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਕੇ ਵਾਹੀ-ਖੇਤੀ ਕਰਨੀ ਅਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤੀ । ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਬਾਅਦ ਹਮੀਰ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਉਸਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ 'ਦਾਖਾਂ' ਨੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਕੰਮ-ਕਾਜ ਬੜੀ ਸੁਹਿਰਦਤਾ, ਸਿਆਣਪ ਅਤੇ ਮਰਦਾਵੇ ਪੁਰਖ ਨਾਲ ਚਲਾਇਆ । ਮਗਰੋਂ ਉਸਦੇ ਨਾਂ ਉੱਤੇ ਹੀ ਉਸਦੀ ਅਤੇ ਗੁੱਜਰ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਦੇ ਨਿਵਾਸ-ਅਸਥਾਨ ਦਾ ਨਾਂ 'ਦਾਖਾ' (ਹੁਣ ਦਾਖਾ) ਪੈ ਗਿਆ ।

==ਪਿੰਡ ਦਾ ਭਗੂਲ==
ਪਿੰਡ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਸਿੰਜਾਈ ਲਈ ਸੂਆ ਵਗਦਾ ਹੈ। ਚਾਰ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ’ਤੇ ਸਿੱਧਵਾਂ ਬੇਟ-ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਨਹਿਰ ਵਗਦੀ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਅੱਡਾ ਦਾਖਾ ਤੋਂ ਹੰਬੜਾਂ ਵਾਲੀ ਚੌੜੀ ਸੜਕ ਲੁਧਿਆਣਾ-ਜਲੰਧਰ-ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਕੌਮੀ ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਜਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਰੇਲਵੇ ਲਾਈਨ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਮੁਕਤ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਵਸੋਂ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਕਰਕੇ ਵੱਡੇ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਚੱਲ ਰਹੇ ਹਨ। ਪਿੰਡ ’ਚ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਸੈਂਟਰ ਸਥਾਪਤ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਗੁਰਮਤਿ ਭਵਨ ਟਰੱਸਟ ਵੱਲੋਂ ਗੁਰਮਤਿ ਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਕਲਾਸਾਂ ਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਗੀਤਕ ਸਿਖਲਾਈ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਚੈਰੀਟੇਬਲ ਹਸਪਤਾਲ ਵੀ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਬੇਦਕਰ ਭਵਨ ਨਵੀਂ ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਸਥਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਗਰੀਬ ਘਰਾਂ ਦੀਆਂ ਲੜਕੀਆਂ ਦੇ ਵਿਆਹ ਸ਼ਾਦੀਆਂ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਮਸਲਿਆਂ ਨਾਲ ਵਾਬਸਤਾ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਤੇ ਕਾਨਫ਼ਰੰਸਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਿੰਡ ’ਚ ਚੰਗੀਆਂ ਸਿਹਤ ਸਹੂਲਤਾਂ ਲਈ ਦੋ ਡਿਸਪੈਂਸਰੀਆਂ ਵੀ ਹਨ। ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਅੱਡਾ ਦਾਖਾ ’ਚ ਪੈਂਦੀ ਦਾਣਾ ਮੰਡੀ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਵੀ ਮੰਡੀ ਸਹੂਲਤਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਡਾਕ ਤਾਰ ਦੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਲਈ ਪੁਰਾਣਾ ਡਾਕਖਾਨਾ ਵੀ ਹੈ ਜੋ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਡਾਕ ਸਹੂਲਤਾਂ ਸੁਚੱਜੇ ਰੂਪ ’ਚ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://punjabitribuneonline.com/2015/01/%E0%A8%AA%E0%A9%8D%E0%A8%B0%E0%A8%BF%E0%A9%B0%E0%A8%B8%E0%A9%80%E0%A8%AA%E0%A8%B2-%E0%A8%B8%E0%A9%B0%E0%A8%A4-%E0%A8%B8%E0%A8%BF%E0%A9%B0%E0%A8%98-%E0%A8%B8%E0%A9%87%E0%A8%96%E0%A9%8B%E0%A8%82/ | title=ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਸੇਖੋਂ ਦਾ ਪਿੰਡ ਦਾਖਾ | publisher=ਪੰਜਾਬੀ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ | date=14 ਜਨਵਰੀ 2015 | accessdate=2 ਮਾਰਚ 2016}}&lt;/ref&gt;

==ਹਵਾਲੇ==
{{ਹਵਾਲੇ}}
{{ਅਧਾਰ}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਲਾਕ ਲੁਧਿਆਣਾ-1 ਦੇ ਪਿੰਡ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਿੰਡ]]</text>
      <sha1>fhix75g9vuihjkxdnbraw4hio3c802a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>842686</id>
      <parentid>842684</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T11:42:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>3793</id>
      </contributor>
      <origin>842686</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11911" sha1="evoqpgcvu94ji9rnaty7mnr6ged5eha" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name = 
| native_name = 
| native_name_lang = 
| other_name = 
| nickname = 
| settlement_type = ਪਿੰਡ
| image_skyline = 
| image_alt = 
| image_caption = 
| pushpin_map = India Punjab
| pushpin_label_position = 
| pushpin_map_alt = 
| pushpin_map_caption = ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤੀ 
| latd = 30.857912
| latm = 
| lats = 
| latNS = N
| longd = 75.686547 
| longm = 
| longs = 
| longEW = E
| coordinates_display = 
| subdivision_type =ਦੇਸ਼
| subdivision_name = {{flag|ਭਾਰਤ}}
| subdivision_type1 =ਰਾਜ
| subdivision_name1 = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]]
| subdivision_type2 = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]]
| subdivision_name2 = [[ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਲੁਧਿਆਣਾ]]
| established_title = &lt;!-- Established --&gt;
| established_date = 
| founder = 
| named_for = 
| parts_type = [[ਬਲਾਕ]]
| parts = [[ਲੁਧਿਆਣਾ-1]]
| government_type = 
| governing_body = 
| unit_pref = Metric
| area_footnotes = 
| area_rank = 
| area_total_km2 = 
| elevation_footnotes = 
| elevation_m = 
| population_total = 
| population_as_of = 
| population_rank = 
| population_density_km2 = auto
| population_demonym = 
| population_footnotes = 
| demographics_type1 = ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
| demographics1_title1 = ਸਰਕਾਰੀ
| demographics1_info1 =[[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]]
| timezone1 = [[ਭਾਰਤੀ ਮਿਆਰੀ ਸਮਾਂ]]
| utc_offset1 = +5:30
| postal_code_type =[[ਪੋਸਟਲ ਇੰਡੈਕਸ ਨੰਬਰ|ਪਿੰਨ]]
| postal_code = 
| registration_plate = 
| blank1_name_sec1 = ਨੇੜੇ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ
| blank1_info_sec1 = [[ਲੁਧਿਆਣਾ]]
| website = 
| footnotes = 
}}

'''ਦਾਖਾ''' ਭਾਰਤੀ [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ [[ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਲੁਧਿਆਣਾ]] ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਬਲਾਕ ਲੁਧਿਆਣਾ-1 ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ।&lt;ref&gt;http://pbplanning.gov.in/districts/Ludhiana-1.pdf&lt;/ref&gt; ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਉੱਘਾ ਲੇਖਕ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ [[ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਸੇਖੋਂ]] ਇਸੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਬਸ਼ਿੰਦਾ ਸੀ। ਸੰਨ 2001 ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 14607 ਹੈ। ਪਿੰਡ ਦਾ ਨਾਮ ਵੀ ਭਾਈ ਹਮੀਰ ਦੀ ਸੁਪਤਨੀ ਦਾਖਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਦਾਖਾ ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ ਵਡੇਰਿਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ’ਤੇ ਹਨ: ਰੰਗਾ, ਬਾਲਾ (ਜਲਾਲ ਪੱਤੀ ਵੀ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ), ਬੂੜਾ, ਸੁਨੀਤਾ (ਸਾਈਂ ਦਿੱਤਾ), ਹੰਮੂ।
==ਇਤਿਹਾਸ==
ਪਿੰਡ ਦਾਖਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲੁਧਿਆਣਾ ਦਾ ਜਨਮ, ਤਹਿਸੀਲ ਬੁਢਲਾਡਾ ਦੇ ਪਿੰਡ [[ਬੋੜਾਵਾਲ]] ਵਿੱਚੋਂ ਹੋਇਆ। ਰਿਆਸਤ [[ਪਟਿਆਲਾ]] ਦੇ ਅਧੀਨ ਪਿੰਡ ਬੋੜਾਵਾਲ ਦਾ ਵਸਨੀਕ ਹਮੀਰ ਸੀ, ਜਿਸਦੀ ਬੇਹੱਦ ਖੂਬਸੂਰਤ ਲੜਕੀ ਤੇ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵਕਤ ਦੇ ਹਾਕਮ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵਰਨ ਦੀ ਨੀਤ ਹਾਕਮ ਦੀ ਇਸ ਇੱਛਾ ਤੇ ਬਾਬਾ ਹਮੀਰ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਦੁੱਖ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਹਾਕਮ ਵੱਲੋਂ ਜਦੋਂ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹਾਕਮੀ-ਦਬਾਅ ਪਾਇਆ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਿਆ, ਤਾਂ ਬਾਬਾ ਹਮੀਰ ਦੀ ਅਣਖ ਝੰਜੋੜੀ ਗਈ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਹਾਕਮ ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਕਾਮ-ਅਧੀਰਤਾ ਦਾ ਮਜ਼ਾ ਚਖਾਉਣ ਦੀ ਵਿਉਂਤ ਬਣਾ ਲਈ । ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨਾਲ ਸਲਾਹ-ਮਸ਼ਵਰਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਹਾਕਮ ਨੂੰ ਇਸ ਸ਼ਰਤ ਤੇ ਲੜਕੀ ਵਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਇੱਜ਼ਤ-ਮਾਣ ਨਾਲ਼ ਬੋੜਾਵਾਲ ਵਿਖੇ ਬਾਰਾਤ ਲੈ ਕੇ ਢੁੱਕੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚਲੱਤ ਰਵਾਇਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਲੜਕੀ ਵਰ ਲਵੇ। ਇਹ ਸ਼ਰਤ ਹਾਕਮ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲਈ ਗਈ ਅਤੇ ਵਿਆਹ ਦੀ ਮਿਤੀ ਨਿਯਤ ਹੋ ਗਈ।
ਇੱਧਰ ਬਾਬਾ ਹਮੀਰ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੇ ਪਿੰਡ ਦੀ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਜੰਞ ਦੇ ਢੁਕਾਉ ਦਾ ਇੰਤਜ਼ਾਮ ਕੀਤਾ। ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਦੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਕੰਡਿਆਲੀਆਂ ਝਾੜੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੁੱਕੀਆਂ ਲੱਕੜਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਲਗਾ ਦਿੱਤੇ ਗਏ । ਆਪਣੀ ਮਿਥੀ ਵਿਉਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਇੱਕ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਬਾਬਾ ਹਮੀਰ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਾਮਾਨ ਗੱਡਿਆਂ ਤੇ ਲੱਦ ਲਿਆ। ਬਾਰਾਤ ਆਈ ਤੇ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਖ਼ਾਤਰ-ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਗਈ । ਮਹਿਮਾਨ-ਨਿਵਾਜ਼ੀ ਵਜੋਂ ਬੜੀ ਤੇਜ਼ ਸ਼ਰਾਬ ਬਰਾਤੀਆਂ ਨੂੰ ਚੋਖੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਪਿਲਾਈ ਗਈ। ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਬਾਰਾਤੀ ਆਪਣੀ ਹੋਸ਼ ਗੁਆ ਬੈਠੇ। ਰਾਤ ਨੂੰ ਬਾਬਾ ਹਮੀਰ ਨੇ ਧਰਮਸਾਲਾ ਦੇ ਚੁਫੇਰ ਪਈਆ ਲੱਕੜਾਂ ਅਤੇ ਸੁੱਕੀਆਂ ਝਾੜੀਆਂ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸਦੀਆਂ ਲਾਟਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਦਮ ਸਮੁੱਚੀ ਧਰਮਸਾਲਾ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਲਪੇਟ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਿਆ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਬਾਰਾਤੀ ਅੱਗ ਦੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਝੁਲਸ ਕੇ ਮਰ ਗਏ। ਬਾਬਾ ਹਮੀਰ ਤੇ ਉਸਦਾ ਕਬੀਲਾ ਇਸ ਦੋਸ਼ ਕਰਕੇ ਹਾਕਮੀ-ਕਹਿਰ ਤੋਂ ਭੈ-ਭੀਤ ਹੋ ਕੇ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਗਿਣੀ ਮਿਥੀ ਵਿਉਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਮਾਨ ਦੇ ਭਰੇ ਗੱਡੇ ਲੈ ਕੇ ਰਾਤ ਦੇ ਹਨ੍ਹੇਰੇ ਵਿੱਚ ਦੁਆਬੇ ਵੱਲ ਵਹੀਰਾਂ ਘੱਤ ਗਏ। ਸਾਰਾ ਕਬੀਲਾ ਦੂਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਜਾ ਪੁੱਜਾ। ਬਾਬਾ ਹਮੀਰ ਦੇ ਆਪਣੇ ਗੱਡੇ ਦੀ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਧੁਰ ਟੁੱਟ ਗਈ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਉੱਥੇ ਹੀ ਅਟਕ ਗਿਆ। ਇੱਥੋਂ ਥੋੜੀ ਵਿੱਥ ਤੇ ਹੀ ਵਸਦੇ 'ਗੁੱਜਰ ਕੋਲ ਉਸਨੇ ਰਾਤ ਕੱਟੀ। ਗੁੱਜਰ ਜਿਸ ਥਾਂ ਤੇ ਵਸਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਵਰਤਮਾਨ ਪਿੰਡ ਦਾਖੇ ਵਾਲਾ ਸਥਾਨ ਹੀ ਸੀ। ਗੁੱਜਰ ਵੀ ਹਮੀਰ ਦੇ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਨਾਲ ਹੀ ਸੰਬੰਧਤ ਸੀ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਥੇ ਆ ਵਸਿਆ ਸੀ। ਬੋੜਾਵਾਲ ਤੋਂ ਦੁਰੇਡਾ ਇਲਾਕਾ ਹੋਣ, ਗੁੱਜਰ ਨਾਲ ਭਾਈਚਾਰਕ ਸਾਂਝ ਹੋਣ ਅਤੇ ਦਰਿਆ ਸਤਲੁਜ ਦੇ ਬੀਆਬਾਨ ਕਿਨਾਰੇ ਦਾ ਥਾਂ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਬਾਬਾ ਹਮੀਰ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਥਾਂ ਹੀ ਨਿਵਾਸ ਕਰਨ ਦਾ ਮਨ ਬਣਾ ਲਿਆ। ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਾਗ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਕੇ ਵਾਹੀ-ਖੇਤੀ ਕਰਨੀ ਅਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤੀ । ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਬਾਅਦ ਹਮੀਰ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਉਸਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ 'ਦਾਖਾਂ' ਨੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਕੰਮ-ਕਾਜ ਬੜੀ ਸੁਹਿਰਦਤਾ, ਸਿਆਣਪ ਅਤੇ ਮਰਦਾਵੇ ਪੁਰਖ ਨਾਲ ਚਲਾਇਆ । ਮਗਰੋਂ ਉਸਦੇ ਨਾਂ ਉੱਤੇ ਹੀ ਉਸਦੀ ਅਤੇ ਗੁੱਜਰ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਦੇ ਨਿਵਾਸ-ਅਸਥਾਨ ਦਾ ਨਾਂ 'ਦਾਖਾ' (ਹੁਣ ਦਾਖਾ) ਪੈ ਗਿਆ ।

==ਪਿੰਡ ਦਾ ਭੁਗੋਲ==
ਪਿੰਡ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਸਿੰਜਾਈ ਲਈ ਸੂਆ ਵਗਦਾ ਹੈ। ਚਾਰ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ’ਤੇ ਸਿੱਧਵਾਂ ਬੇਟ-ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਨਹਿਰ ਵਗਦੀ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਅੱਡਾ ਦਾਖਾ ਤੋਂ ਹੰਬੜਾਂ ਵਾਲੀ ਚੌੜੀ ਸੜਕ ਲੁਧਿਆਣਾ-ਜਲੰਧਰ-ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਕੌਮੀ ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਜਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਰੇਲਵੇ ਲਾਈਨ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਮੁਕਤ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਵਸੋਂ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਕਰਕੇ ਵੱਡੇ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਚੱਲ ਰਹੇ ਹਨ। ਪਿੰਡ ’ਚ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਸੈਂਟਰ ਸਥਾਪਤ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਗੁਰਮਤਿ ਭਵਨ ਟਰੱਸਟ ਵੱਲੋਂ ਗੁਰਮਤਿ ਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਕਲਾਸਾਂ ਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਗੀਤਕ ਸਿਖਲਾਈ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਚੈਰੀਟੇਬਲ ਹਸਪਤਾਲ ਵੀ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਬੇਦਕਰ ਭਵਨ ਨਵੀਂ ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਸਥਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਗਰੀਬ ਘਰਾਂ ਦੀਆਂ ਲੜਕੀਆਂ ਦੇ ਵਿਆਹ ਸ਼ਾਦੀਆਂ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਮਸਲਿਆਂ ਨਾਲ ਵਾਬਸਤਾ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਤੇ ਕਾਨਫ਼ਰੰਸਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਿੰਡ ’ਚ ਚੰਗੀਆਂ ਸਿਹਤ ਸਹੂਲਤਾਂ ਲਈ ਦੋ ਡਿਸਪੈਂਸਰੀਆਂ ਵੀ ਹਨ। ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਅੱਡਾ ਦਾਖਾ ’ਚ ਪੈਂਦੀ ਦਾਣਾ ਮੰਡੀ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਵੀ ਮੰਡੀ ਸਹੂਲਤਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਡਾਕ ਤਾਰ ਦੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਲਈ ਪੁਰਾਣਾ ਡਾਕਖਾਨਾ ਵੀ ਹੈ ਜੋ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਡਾਕ ਸਹੂਲਤਾਂ ਸੁਚੱਜੇ ਰੂਪ ’ਚ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://punjabitribuneonline.com/2015/01/%E0%A8%AA%E0%A9%8D%E0%A8%B0%E0%A8%BF%E0%A9%B0%E0%A8%B8%E0%A9%80%E0%A8%AA%E0%A8%B2-%E0%A8%B8%E0%A9%B0%E0%A8%A4-%E0%A8%B8%E0%A8%BF%E0%A9%B0%E0%A8%98-%E0%A8%B8%E0%A9%87%E0%A8%96%E0%A9%8B%E0%A8%82/ | title=ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਸੇਖੋਂ ਦਾ ਪਿੰਡ ਦਾਖਾ | publisher=ਪੰਜਾਬੀ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ | date=14 ਜਨਵਰੀ 2015 | accessdate=2 ਮਾਰਚ 2016}}&lt;/ref&gt;

==ਹਵਾਲੇ==
{{ਹਵਾਲੇ}}
{{ਅਧਾਰ}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਲਾਕ ਲੁਧਿਆਣਾ-1 ਦੇ ਪਿੰਡ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਿੰਡ]]</text>
      <sha1>evoqpgcvu94ji9rnaty7mnr6ged5eha</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਵਰਲਡ ਵਾਈਡ ਵੈੱਬ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>51603</id>
    <revision>
      <id>842664</id>
      <parentid>837542</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T03:41:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>842664</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7368" sha1="kuasletexbjn9rp4ljbpw7t51a1qrgl" xml:space="preserve">'''ਵਰਲਡ ਵਾਈਡ ਵੈੱਬ''' ਜਾਂ '''ਵਿਸ਼ਵ-ਵਿਆਪੀ ਜਾਲ਼''' ਭਾਵ '''ਦੁਨੀਆ ਭਾਰ ਦਾ ਜਾਲ਼''' (ਛੋਟਾ ਰੂਪ '''WWW''' ਜਾਂ '''W3''',&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.w3.org/|title=World Wide Web Consortium|quote=The World Wide Web Consortium (W3C)...}}&lt;/ref&gt; ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ '''ਦੀ ਵੈੱਬ''') [[ਹਾਈਪਰਟੈਕਸਟ]] ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ [[ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਬੰਧ|ਪ੍ਰਬੰਧ]] ਹੈ ਜਿਹਨਾਂ ਤੱਕ [[ਇੰਟਰਨੈੱਟ]] ਰਾਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ [[ਵੈੱਬ ਫਰੋਲੂ]] ਰਾਹੀਂ ਕੋਈ ਵੀ [[ਵੈੱਬ ਸਫ਼ਾ|ਵੈੱਬ ਸਫ਼ੇ]] ਵੇਖ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖਤ, [[ਤਸਵੀਰ|ਤਸਵੀਰਾਂ]], ਵੀਡੀਓਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਲਟੀਮੀਡੀਆ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ [[ਹਾਈਪਰਲਿੰਕ|ਹਾਈਪਰਲਿੰਕਾਂ]] ਰਾਹੀਂ ਉਹਨਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਆ-ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

[[ਟਿਮ ਬਰਨਰਸ-ਲੀ]], ਇੱਕ [[ਸੰਯੁਕਤ ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ|ਬਰਤਾਨਵੀ]] ਕੰਪਿਊਟਰ ਵਿਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਸਾਬਕਾ [[ਸਰਨ]] ਮੁਲਾਜ਼ਮ,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lepoint.fr/technologie/le-web-a-ete-invente-en-france-31-01-2012-1425943_58.php|title=Le Web a été inventé... en France!|publisher=Le Point|date=1 January 2012|accessdate=2013-04-05}}&lt;/ref&gt; ਨੂੰ ਵੈੱਬ ਦਾ ਕਾਢਕਾਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Lie|first=Håkon Wium|title=Cascading Style Sheets|date=29 Mar 2005|series=Dissertations|issue=498|page=xix|url=http://www.cn-cuckoo.com/css/Hakon_Wium_Lie_css_2005.pdf|accessdate=25 May 2014|publisher=University of Oslo, Faculty of Mathematics and Natural Sciences|location=Norway|format=Thesis|issn=1501-7710|quote=Tim also gets very special thanks for inventing the Web|journal=|archive-date=25 ਮਈ 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140525195146/http://www.cn-cuckoo.com/css/Hakon_Wium_Lie_css_2005.pdf|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; 12 ਮਾਰਚ, 1989&lt;ref&gt;[http://googleblog.blogspot.com/2014/03/on-25th-anniversary-of-web-lets-keep-it.html Official Google Blog: On the 25th anniversary of the web, let’s keep it free and open]&lt;/ref&gt; ਨੂੰ ਉਹਨੇ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਤਜਵੀਜ਼ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖੀ ਜੋ ਅੱਗੇ ਜਾ ਕੇ ਵਰਲਡ ਵਾਈਡ ਵੈੱਬ ਹੋ ਨਿੱਬੜੀ।&lt;ref name=AHT&gt;{{cite news
| title = Tim Berners Lee&amp;nbsp;– Time 100 People of the century
| url = http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,990627,00.html
| work = Time Magazine
| accessdate = 17 May 2010
| quote = He wove the World Wide Web and created a mass medium for the 21st century. The World Wide Web is Berners-Lee's alone. He designed it. He loosed it on the world. And he more than anyone else has fought to keep it open, nonproprietary and free.
| first = Joshua
| last = Quittner
| date = 29 March 1999
| archive-date = 15 ਅਗਸਤ 2007
| archive-url = https://web.archive.org/web/20070815090521/http://www.time.com/time/magazine/article/0%2C9171%2C990627%2C00.html
| dead-url = yes
}}&lt;/ref&gt; 1989 ਦੀ ਇਹ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਸਰਨ ਦੇ ਆਵਾਜਾਈ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨੂੰ ਹੋਰ ਕਾਰਗਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਸੀ ਪਰ ਬਰਨਰਜ਼-ਲੀ ਨੂੰ ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਇਹ ਸਮਝ ਆ ਗਈ ਕਿ ਇਸ ਪ੍ਰਨਾਲੀ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;[http://www.w3.org/Proposal.html WorldWideWeb: Proposal for a HyperText Project]. W3.org (1990-11-12). Retrieved on 2013-07-17.&lt;/ref&gt;

==ਅਗਾਂਹ ਪੜ੍ਹੋ==
* {{Cite journal| author=Berners-Lee, Tim; Bray, Tim; Connolly, Dan; Cotton, Paul; Fielding, Roy; Jeckle, Mario; Lilley, Chris; Mendelsohn, Noah; Orchard, David; Walsh, Norman; Williams, Stuart | title=Architecture of the World Wide Web, Volume One | publisher=W3C | date=15 December 2004 | version=Version 20041215 | url=http://www.w3.org/TR/webarch/}}
* {{Cite journal| author=Fielding, R.; Gettys, J.; Mogul, J.; Frystyk, H.; Masinter, L.; Leach, P.; Berners-Lee, T. | title=Hypertext Transfer Protocol&amp;nbsp;– HTTP/1.1 | publisher=Information Sciences Institute |date = June 1999| version=Request For Comments 2616}}
* Niels Brügger, ed. ''Web History'' (2010) 362 pages; Historical perspective on the World Wide Web, including issues of culture, content, and preservation.
* {{cite web| author=Polo, Luciano | title=World Wide Web Technology Architecture: A Conceptual Analysis | year=2003 | work=New Devices}}
* {{cite web| author=Skau, H.O. | title=The World Wide Web and Health Information | date= March 1990 | work=New Devices}}

==ਬਾਹਰੀ ਜੋੜ==
* [http://info.cern.ch/hypertext/WWW/TheProject.html ਪਹਿਲੀ ਵੈੱਬਸਾਈਟ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150717103715/http://info.cern.ch/hypertext/WWW/TheProject.html |date=2015-07-17 }}&lt;ref&gt;{{cite web|title=http://info.cern.ch - home of the first website|url=http://info.cern.ch/|publisher=CERN|accessdate=12 June 2014}}&lt;/ref&gt;
* [http://www.w3.org/History/19921103-hypertext/hypertext/WWW/ ਪਹਿਲੀ ਵੈੱਬ ਸਾਈਟ ਦਾ ਅਗੇਤਰਾ ਆਰਕਾਈਵ]
* [http://www.mit.edu/people/mkgray/net/ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਅੰਕੜੇ: ਵੈੱਬ ਅਤੇ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਦਾ ਵਾਧਾ ਅਤੇ ਵਰਤੋਂ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090226054950/http://www.mit.edu/people/mkgray/net/ |date=2009-02-26 }}
* [http://www.livinginternet.com/w/w.htm ਸਜੀਵ ਇੰਟਰਨੈੱਟ] ਵਰਲਡ ਵਾਈਡ ਵੈੱਬ ਸਮੇਤ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਦਾ ਮੁਕੰਮਲ ਅਤੀਤ
* {{dmoz|Computers/Internet/Web_Design_and_Development|ਵੈੱਬ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ}}
* [http://www.w3.org/ ਵਰਲਡ ਵਾਈਡ ਵੈੱਬ ਸੰਘ (W3C)]
* [http://www.w3.org/Protocols/NL-PerfNote.html W3C ਦੀਆਂ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ਾਂ ਨੇ ਘਟਾਈ &quot;ਵਰਲਡ ਵਾਈਡ ਵੇਟ/ਉਡੀਕ&quot;]
* [http://www.worldwidewebsize.com/ ਵਰਲਡ ਵਾਈਡ ਵੈੱਬ ਦਾ ਅਕਾਰ] ਵਰਲਡ ਵਾਈਡ ਵੈੱਬ ਦੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਅਕਾਰ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ।
* [http://cle.ens-lyon.fr/40528325/0/fiche___pagelibre/ Antonio A. Casilli, ਲੀਹ ਉਤਲੇ ਮੇਲਜੋਲ ਦੇ ਸਮਾਜਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਾਸਤੇ ਕੁਝ ਤੱਤ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110501162838/http://cle.ens-lyon.fr/40528325/0/fiche___pagelibre/ |date=2011-05-01 }}
* [http://web-graph.org/ ਦੀ ਅਰਡੋਸ ਵੈੱਬਗਰਾਫ਼ ਸਰਵਰ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210301013100/http://web-graph.org/ |date=2021-03-01 }}

==ਹਵਾਲੇ==
{{ਹਵਾਲੇ}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਰਲਡ ਵਾਈਡ ਵੈੱਬ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਰਤਾਨਵੀ ਕਾਢਾਂ]]</text>
      <sha1>kuasletexbjn9rp4ljbpw7t51a1qrgl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਸ਼ੈਫ਼ੀਲਡ ਫੁੱਟਬਾਲ ਕਲੱਬ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>53739</id>
    <revision>
      <id>842680</id>
      <parentid>709571</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T09:31:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>842680</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5342" sha1="fe0dhenyjynht5a7o8bqgodc5rvr09d" xml:space="preserve">{{ਅਧਾਰ}}
{{Infobox football club
| clubname = ਸ਼ੈਫ਼ੀਲਡ
| image = [[File:Sheffield FC.png|150px|logo]]
| fullname = ਸ਼ੈਫ਼ੀਲਡ ਫੁੱਟਬਾਲ ਕਲੱਬ
| nickname = ਕਲੱਬ
| founded = ੨੪ ਅਕਤੂਬਰ ੧੮੫੭&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.sheffieldfc.com/history |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2014-12-08 |archive-date=2014-08-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140812194738/http://www.sheffieldfc.com/history |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Farnsworth 1995 21–22&quot;&gt;{{cite book|first=Keith |last=Farnsworth|year=1995|title=Sheffield Football:A History – Volume 1 1857–1961|pages=21–22|publisher=The Hallamshire Press}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;news.bbc.co.uk&quot;&gt;http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/england/south_yorkshire/7060059.stm&lt;/ref&gt;
| ground = ਕੋਚ ਏਂਡ ਹੋਰਸ ਗ੍ਰਾਉਂਡ&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.sheffieldfc.com/Club_buy_first_ground.htm|title=Club buy first ground in 150 years|publisher=Sheffield F.C.|access-date=2014-12-08|archive-date=2011-07-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20110716053729/http://www.sheffieldfc.com/Club_buy_first_ground.htm|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.sheffieldfc.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=1029:new-sponsor-for-home-of-worlds-first-football-club-&amp;catid=136:news-2009&amp;Itemid=169|title=Club announce new Sponsor|publisher=Sheffield F.C.|access-date=2014-12-08|archive-date=2011-07-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20110716053736/http://www.sheffieldfc.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=1029:new-sponsor-for-home-of-worlds-first-football-club-&amp;catid=136:news-2009&amp;Itemid=169|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;,&lt;br/&gt; [[ਸ਼ੈਫ਼ੀਲਡ]]
| capacity = ੧,੪੫੬&lt;ref name=&quot;SheffieldNLD&quot;&gt;[http://www.non-leagueclubdirectory.co.uk/index.php/clubs/sheffield-fc Sheffield] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160812051405/http://www.non-leagueclubdirectory.co.uk/index.php/clubs/sheffield-fc |date=2016-08-12 }} Non-League Club Directory&lt;/ref&gt;
| chairman = ਰਿਚਰਡ ਟਿਮਸ
| manager = 
| league = [[ਨੌਰਦਰਨ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ]]&lt;br/&gt; ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਵਨ ਸਾਊਥ
| website = http://www.sheffieldfc.com
|pattern_la1=_blackborder|pattern_b1=_blackcollar|pattern_ra1=_blackborder|leftarm1=ff0000|rightarm1=ff0000|body1=ff0000|shorts1=000000|socks1=000000
|pattern_la2=_blackborder|pattern_b2=_blackcollar|pattern_ra2=_blackborder|leftarm2=0000FF|body2=0000FF|rightarm2=0000ff|shorts2=0000ff|socks2=
}}

'''ਸ਼ੈਫ਼ੀਲਡ ਫੁੱਟਬਾਲ ਕਲੱਬ''', ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਫੁੱਟਬਾਲ ਕਲੱਬ ਹੈ। ਇਹ [[ਸ਼ੈਫ਼ੀਲਡ]], [[ਇੰਗਲੈਂਡ]] ਵਿਖੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ''ਕੋਚ ਏਂਡ ਹੋਰਸ ਗ੍ਰਾਉਂਡ'', [[ਸ਼ੈਫ਼ੀਲਡ]] ਅਧਾਰਤ ਕਲੱਬ ਹੈ, ਜੋ ਨੌਰਦਰਨ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਵਨ ਸਾਊਥ ਵਿੱਚ ਖੇਡਦਾ ਹੈ। ਇਹ ੨੪ ਅਕਤੂਬਰ, ੧੮੫੭ 'ਤੇ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਪੁਰਾਣਾ ਸਰਗਰਮ ਫੁੱਟਬਾਲ ਕਲੱਬ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;Farnsworth 1995 21–22&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;news.bbc.co.uk&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Hutton|first=Steven|first2=Graham |last2=Curry|first3= Peter |last3=Goodman|title=Sheffield Football Club: 150 years of Football|year=2007|pages=50|publisher=At Heart Limited|isbn=978-1-84547-174-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Oldest Club&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.thefa.com/TheFA/NewsFromTheFA/Postings/2006/12/OldestClub.htm|title=World's Oldest Football Club|accessdate=2007-06-27|archive-date=2007-10-29|archive-url=https://archive.today/20071029052205/http://www.thefa.com/TheFA/NewsFromTheFA/Postings/2006/12/OldestClub.htm|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;

ਫੀਫਾ ਆਰਡਰ ਓਫ ਮੈਰਿਟ ਦੇ ਨਾਲ ਉਹ ਨੂ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/r%26a-awards/01/20/85/43/170490-factsheet-fifaorderofmerit%281984-2010%29_neutral.pdf |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2021-10-19 |archive-date=2018-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181211004039/https://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/r%26a-awards/01/20/85/43/170490-factsheet-fifaorderofmerit%281984-2010%29_neutral.pdf |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; ਅਤੇ ਫੁੱਟਬਾਲ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਉਪਲਬਧਤਾ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਇਂਗਲਿਸ਼ ਫੁਟਬਾਲ ਹਾਲ ਓਫ ਫੇਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref&gt;http://www.nationalfootballmuseum.com/hall-of-fame/&lt;/ref&gt;
{{-}}
==ਹਵਾਲੇ==
{{ਹਵਾਲੇ}}
==ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ==
{{ਕਾਮਨਜ਼|Sheffield F.C.|शेफ़ील्ड एफ.सी.}}
* [http://www.sheffieldfc.com ਸ਼ੈਫ਼ੀਲਡ ਫੁੱਟਬਾਲ ਕਲੱਬ ਦੀ ਅਧਿਕਾਰੀਕ ਵੈਬਸਾਈਟ]

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਫੁੱਟਬਾਲ ਕਲੱਬ]]</text>
      <sha1>fe0dhenyjynht5a7o8bqgodc5rvr09d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਵਿਲੀਅਮ ਬੋਇਡ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58325</id>
    <revision>
      <id>842667</id>
      <parentid>617964</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T04:38:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>842667</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4903" sha1="jmz5jhpsqztvqw0nb3e9m1fwxo99m15" xml:space="preserve">{{Infobox writer
| name = ਵਿਲੀਅਮ ਬੋਇਡ
| image = William Boyd.jpg
| image_size = 
| alt = 
| caption = ਵਿਲੀਅਮ ਬੋਇਡ 2009 ਵਿੱਚ 
| pseudonym = 
| birth_name = 
| birth_date = {{birth date and age|1952|3|7|df=yes}}
| birth_place = [[ਅਕਰਾ]], ਗੋਲਡ ਕੋਸਟ&lt;ref name=&quot;William Boyd - Biography&quot;&gt;{{cite news |title=William Boyd - Biography |url=http://www.williamboyd.co.uk/biography |work=williamboyd.co.uk |date= |accessdate=2012-03-04}}&lt;/ref&gt;
| death_date = 
| death_place = 
| resting_place = 
| occupation = [[ਨਾਵਲਕਾਰ]] ਅਤੇ ਸਕਰੀਨ ਲੇਖਕ
| language = ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ
| nationality = [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਲੋਕ|ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼]] 
| ethnicity = 
| citizenship = ਯੁਨਾਇਟੇਡ ਕਿੰਗਗਡਮ
| education = 
| alma_mater = [[ਨਾਇਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]], &lt;br/&gt; [[ਗਲਾਸਗੋ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]], &lt;br/&gt; [[ਯਿਸੂ ਕਾਲਜ, ਆਕਸਫੋਰਡ]]
| period = 
| genre = 
| subject = 
| movement = 
| notableworks = [[ਅ ਗੁਡਮੈਨ ਇਨ ਅਫਰੀਕਾ (ਨਾਵਲ)|ਅ ਗੁਡਮੈਨ ਇਨ ਅਫਰੀਕਾ]]
| residence = ਲੰਡਨ, ਇੰਗਲੈਂਡ
| spouse = 
| children = 
| relatives = 
| influenced = 
| awards = 
| signature = 
| signature_alt = 
| website = {{URL|http://www.williamboyd.co.uk/}}
| portaldisp = 
}}

'''ਵਿਲੀਅਮ ਬੋਇਡ''' (ਜਨਮ 7 ਮਾਰਚ 1952) ਇੱਕ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ [[ਨਾਵਲਕਾਰ]] ਅਤੇ [[ਸਕਰੀਨ ਲੇਖਕ]] ਹੈ।
==ਜੀਵਨੀ ==
ਬੋਇਡ ਦਾ ਜਨਮ ਅਕ੍ਰਾ, [[ਘਾਨਾ]], ਵਿੱਚ 7 ਮਾਰਚ 1952 ਨੂੰ ਹੋਇਆ। ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਮੁਢਲਾ ਜੀਵਨ ਘਾਨਾ ਅਤੇ [[ਨਾਈਜੀਰੀਆ]] ਵਿੱਚ ਬਤੀਤ ਕੀਤਾ।&lt;ref name=&quot;William Boyd - Biography&quot;/&gt; ਉਸਨੇ [[ਗੋਰਡਨਸਟਾਊਨ]] ਸਕੂਲ ਵਿਖੇ ਮੁਢਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ; ਅਤੇ ਉਚੀ ਪੜ੍ਹਾਈ [[ਨਾਇਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]], ਫਰਾਂਸ [[ਗਲਾਸਗੋ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]], ਅਤੇ ਅਖੀਰ [[ਯਿਸੂ ਕਾਲਜ, ਆਕਸਫੋਰਡ]] ਤੋਂ ਕੀਤੀ। 1980 ਅਤੇ 1983 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਉਸ ਨੇ [[ਸੇਂਟ ਹਿਲਡਾ ਕਾਲਜ, ਆਕਸਫੋਰਡ]] ਵਿੱਚ [[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]] ਲੈਕਚਰਾਰ ਵਜੋਂ ਪੜ੍ਹਾਇਆ, ਅਤੇ ਉਥੇ ਹੀ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਵਲ [[ਅ ਗੁਡਮੈਨ ਇਨ ਅਫਰੀਕਾ (ਨਾਵਲ)|ਅ ਗੁਡਮੈਨ ਇਨ ਅਫਰੀਕਾ]] (1981), ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਵਾਇਆ।

ਉਸ ਨੂੰ 2005 ਵਿੱਚ [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਆਰਡਰ]] ਦਾ ਕਮਾਂਡਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਅਗਸਤ 2014 ਵਿੱਚ, ਬੋਇਡ ਸਤੰਬਰ ਦੀ [[ਸਕਾਟਿਸ਼ ਆਜ਼ਾਦੀ ਜਨਮਤ ਲਈ ਰਨ-ਅੱਪ ਵਿੱਚ [[ਸਕਾਟਿਸ਼ ਆਜ਼ਾਦੀ]] ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ'' [[ਗਾਰਡੀਅਨ]] '' ਨੂੰ ਲਿਖੇ ਇੱਕ ਪੱਤਰ ਤੇ ਦਸਤਖਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ 200 ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਸਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.theguardian.com/politics/2014/aug/07/celebrities-open-letter-scotland-independence-full-text |title=Celebrities' open letter to Scotland – full text and list of signatories &amp;#124; Politics |publisher=theguardian.com |date=2014-08-07 |accessdate=2014-08-26}}&lt;/ref&gt;

==ਹਵਾਲੇ==
{{ਹਵਾਲੇ}}

==ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ==
{{commons category|William Boyd|ਵਿਲੀਅਮ ਬੋਇਡ}}
*{{Official website|http://www.williamboyd.co.uk}}
* [https://www.penguin.co.uk/authors/william-boyd/21671/ ਵਿਲੀਅਮ ਬੋਇਡ ਪੇਂਗੁਇਨ ਯੂਕੇ ਦੇ ਪੇਜ 'ਤੇ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180311022405/https://www.penguin.co.uk/authors/william-boyd/21671/ |date=2018-03-11 }}
*{{IMDb name|id=0101956}}
*{{Worldcat id|lccn-n81-130629}}
* Archival material at [https://library.leeds.ac.uk/special-collections-explore/8427 ਲੀਡਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੁਲਾਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1952]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਸਕਾਟਿਸ਼ ਨਾਵਲਕਾਰ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਮਰਦ ਲੇਖਕ]]</text>
      <sha1>jmz5jhpsqztvqw0nb3e9m1fwxo99m15</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਵਿਅਕਤਿਤਵ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71522</id>
    <revision>
      <id>842665</id>
      <parentid>573884</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T04:06:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>842665</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3003" sha1="9q3iwlhs9gc9wq918ytfee7siysvzbh" xml:space="preserve">{{ਰਲਾਓ|ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ }}

'''ਵਿਅਕਤਿਤਵ''' ਆਧੁਨਿਕ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਹਤਵਪੂਰਣ ਵਿਸ਼ਯ ਹੈ। ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿੱਚ ਕੁੱਝ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗੁਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਕਰਕੇ ਹੀ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਵਖਰਾਂ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਵਿਚਾਰ, ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ  ਉਸ ਦਾ ਵਿਅਕਤਿਤਵ ਝਲਕਦਾ ਹੈ।

== ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ==
ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਿਆ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ, ਸਮਾਜ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਹਿਲੁਆ ਨੂੰ ਅੱਲਗ-ਅੱਲਗ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦਿਤੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰਾਂ ਇਸ ਵਿਅਕਤੀਤਵ ਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦਿਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਦੀ ਸੁਵਿਧਾ ਦੀ ਦ੍ਰਸ਼ਿਟੀ ਨਾਲ [[ਗਿਲਫੋਰਡ]] ਨੇ 1959 ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਚਾਰ ਵਰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵਡਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

: 1. ਸੰਗ੍ਰਾਹਿ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ
: 2. ਸਮਕਲਨਾਤਮਕ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ
: 3. ਸੋਪਾਨਿਤ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ 
: 4. ਸਮਾਯੋਜਨ ਨਾਲ ਆਧਾਰਿਤ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ

==ਜੈਵਿਕ ਨਿਰਧਾਰਕ==
==ਸੇਹਤ==
==ਗ੍ਰ੍ਥੀਆ==
: 1.[[ਪੀਯੂਸ਼]]  (Pituitary Gland) 
: 2.[[ਉਪਗਲ]] (Parathyroid Gland)
: 3.[[ਥਾਈਮਸ]] (Thymus Gland)
: 4. [[ਜਨਨ]] (Gonad Gland)

== ਹੋਰ ਦੇਖੋ ==
* ਵਿਅਕਤਿਤਵ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ 
* ਵਿਅਕਤਿਤਵ ਵਿਭਾਜਨ 
* ਵਿਅਕਤਿਤਵ ਵਿਕਾਰ 
* ਮਨੋਮੀਤੀ

== ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ ==
* [[ਵਿਅਕਤਿਤਵ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ]]  ([[ਲੇਖਕ]]: ਅਰੁਣ ਕੁਮਾਰ ਸਿਘ) 
*  [http://hindi.webdunia.com/miscellaneous/kidsworld/prompterpersonality/ ਪ੍ਰੇਰਕ ਵਿਅਕਤਿਤਵ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111125192621/http://hindi.webdunia.com/miscellaneous/kidsworld/prompterpersonality/ |date=2011-11-25 }}
* [http://www.ghamasan.com/newsdetail.aspx?typ=2&amp;sno=18253 ਵਿਅਕਤਿਤਵ ਨੂੰ ਨਿਖਾਰਨ ਦੇ ਅਨਮੋਲ ਸੁਝਾਵ]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://josh18.in.com/showstory.php?id=530382 ਜਿਊਣ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਨੂੰ ਬਦਲਣਾ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091107214730/http://josh18.in.com/showstory.php?id=530382 |date=2009-11-07 }}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ]]</text>
      <sha1>9q3iwlhs9gc9wq918ytfee7siysvzbh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਰੂਪਨਗਰ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>75837</id>
    <revision>
      <id>842659</id>
      <parentid>777274</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T00:32:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>842659</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19367" sha1="bsy8arx8qsn4447ev8qkji0nkeqnnwf" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name                     = ਰੂਪਨਗਰ
| native_name              = 
| native_name_lang         = 
| other_name               = 
| settlement_type          = ਸ਼ਹਿਰ
| image_skyline            = {{photomontage
| photo1a = Satluj S058.JPG
| photo2a = Indus Valley Civilization site, Roopnagar (Rupar), Punjab, India.jpg
| photo2b = Spiraliitropar.jpg
| photo3a = 2 River Satluj Sutlej Ropar Dam and Bridge in Rupnagar Punjab India.jpg
| size = 255}}
| image_alt                = 
| image_caption            = ਸਤਲੁਜ (ਰੂਪਨਗਰ), ਸਿੰਧ ਘਾਟੀ ਸਭਿਅਤਾ (ਰੂਪਨਗਰ), ਆਈਆਈਟੀ ਰੋਪੜ, ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਦਾ ਪੁਲ ਦੇ ਕੰਢੇ ਸਥਿਤ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਟਿੱਬੀ ਸਾਹਿਬ।
| nickname                 = ਰੋਪੜ
| image_map                = 
| map_alt                  = 
| map_caption              = 
| pushpin_map              = India Punjab#India
| pushpin_label_position   = left
| pushpin_map_alt          = 
| pushpin_map_caption      = 
| coordinates              = {{coord|30.9664|N|76.5331|E|display=inline,title}}
| subdivision_type         = ਦੇਸ਼
| subdivision_name         = {{IND}}
| subdivision_type1        = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼|ਰਾਜ]]
| subdivision_type2        = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]]
| subdivision_name1        = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]]
| subdivision_name2        = [[ਰੂਪਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਰੂਪਨਗਰ]]
| established_title        = &lt;!----&gt; ਸਥਾਪਨਾ
| established_date         = 19ਵੀਂ ਸਦੀ (2000 ਬੀਸੀ)
| founder                  = 
| named_for                = 
| government_type          = ਮਿਊਂਸੀਪਲ ਕੌਂਸਲ
| governing_body           = ਰੋਪੜ ਐੱਮਸੀ
| unit_pref                = Metric
| area_footnotes           = 
| area_total_km2           = 13.65
| area_rank                = 
| elevation_footnotes      = 
| elevation_m              = 262
| population_total         = 56000
| population_as_of         = 2011
| population_footnotes     = 
| population_density_km2   = auto
| population_rank          = 
| population_demonym       = 
| demographics_type1       = ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
| demographics1_title1     = ਸਰਕਾਰੀ
| timezone1                = [[ਭਾਰਤੀ ਮਿਆਰੀ ਸਮਾਂ|IST]]
| utc_offset1              = +5:30
| postal_code_type         = [[ਪਿੰਨ ਕੋਡ]]
| postal_code              = 140 001
| area_code                = 91-1881
| area_code_type           = ਟੈਲੀਫੋਨ ਕੋਡ
| registration_plate       = PB-12
| website                  = {{URL|http://rupnagar.nic.in/}}
| footnotes                = 
| demographics1_info1      = [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]]
}}
'''ਰੂਪਨਗਰ'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Rupnagar|title=Ropar {{!}} India {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|language=en|access-date=2022-06-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://nripunjab.gov.in/rupnagar-district.htm|title=Rupnagar {{!}} Districts Profile {{!}} NRI Affairs Department|website=nripunjab.gov.in|access-date=2022-06-22|archive-date=2022-06-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20220625191143/http://nripunjab.gov.in/rupnagar-district.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ({{IPAc-en|ˈ|r|ʊ|p|n|ə|g|ər}} ਪਹਿਲਾਂ '''ਰੋਪੜ''' ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਭਾਰਤ ਦੇ [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼|ਰਾਜ]] ਵਿੱਚ [[ਰੂਪਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਰੂਪਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਨਗਰ ਕੌਂਸਲ ਹੈ। ਰੂਪਨਗਰ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਪੰਜਵਾਂ ਡਿਵੀਜ਼ਨਲ ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰੂਪਨਗਰ, ਮੋਹਾਲੀ, ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਹ [[ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ ਸੱਭਿਅਤਾ|ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ ਸਭਿਅਤਾ]] ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਵੱਡੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਰੂਪਨਗਰ {{Convert|43|km|abbr=on}} ਦੇ ਕਰੀਬ ਹੈ [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]] ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ (ਨੇੜਲਾ [[ਹਵਾਈ ਅੱਡਾ]] ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ)। ਇਹ ਉੱਤਰ ਵੱਲ [[ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ [[ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] ਨਾਲ ਲੱਗਦੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://rupnagar.nic.in/map-of-district/|title=Map of District {{!}} Rupnagar Web Portal {{!}} India|language=en-US|access-date=2022-06-22}}&lt;/ref&gt;

ਰੂਪਨਗਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਭੱਠਾ ਸਾਹਿਬ, ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਭੁਬੌਰ ਸਾਹਿਬ, ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੋਲਖੀਆਂ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਟਿੱਬੀ ਸਾਹਿਬ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=June 2022}}

== ਇਤਿਹਾਸ ==

=== ਵ੍ਯੁਤਪਤੀ ===
ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰੂਪਨਗਰ ਦੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਸਬੇ ਦਾ ਨਾਮ ਇੱਕ [[ਰਾਜਾ]] ਰੋਕੇਸ਼ਰ ਦੁਆਰਾ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ 11ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੌਰਾਨ ਰਾਜ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਨਾਮ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਰੂਪ ਸੇਨ ਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ ਸੀ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://lgpunjab.gov.in/eSewa/ropar/city-introduction/|title=rupnagar city etymology|access-date=22 June 2022|archive-date=19 ਜੁਲਾਈ 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200719165325/http://lgpunjab.gov.in/eSewa/ropar/city-introduction/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

=== ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ ਦੀ ਸਭਿਅਤਾ &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Indus-civilization|title=Indus civilization {{!}} History, Location, Map, Artifacts, Language, &amp; Facts {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|language=en|access-date=2022-06-22}}&lt;/ref&gt; ===
[[ਤਸਵੀਰ:Indus_Valley_Civilization_site,_Roopnagar_(Rupar),_Punjab,_India.jpg|left|thumb|ਸਿੰਧੂ ਸਭਿਅਤਾ ਸਾਈਟ, ਰੂਪਨਗਰ (ਰੋਪੜ), ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ]]
ਰੂਪਨਗਰ [[ਘੱਗਰ ਹਕਰਾ ਦਰਿਆ|ਘੱਗਰ-ਹਕੜਾ]] ਬੈੱਡਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸਿੰਧ ਘਾਟੀ ਦੇ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=9OBKvgAACAAJ|title=Harappan Towns and Cities: Indus Valley Civilization, Indian Historical Tales|last=Kodwani|first=Sunny|date=2016-09-11|publisher=CreateSpace Independent Publishing Platform|isbn=978-1-5375-4228-7|language=en}}&lt;/ref&gt; ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਅਜਾਇਬ ਘਰ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://rupnagar.nic.in/tourist-place/archeological-museum/|title=Archeological Museum {{!}} Rupnagar Web Portal {{!}} India|language=en-US|access-date=2022-06-22}}&lt;/ref&gt; ਹੈ ਜੋ ਸਾਲ 1998 ਵਿੱਚ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਖੁਦਾਈ ਕੀਤੀ ਥਾਂ ਦੇ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸੁਤੰਤਰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਪਹਿਲੀ [[ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ ਸੱਭਿਅਤਾ|ਹੜੱਪਾ]] ਸਾਈਟ।&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=http://rupnagar.nic.in/html/asi_museum.htm|title=ASI Museum - Rupnagar|website=rupnagar.nic.in|access-date=2017-07-12}}&lt;/ref&gt; ਇਹ ਖੁਦਾਈ ਹੜੱਪਾ ਤੋਂ ਮੱਧਕਾਲੀ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਇੱਕ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਕ੍ਰਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੜੱਪਾ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਪੁਰਾਤਨ ਵਸਤਾਂ, [[ਚੰਦਰਗੁਪਤ ਮੌਰੀਆ|ਚੰਦਰਗੁਪਤ]] ਦੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਸਿੱਕੇ ਅਤੇ ਤਾਂਬੇ ਅਤੇ ਕਾਂਸੀ ਦੇ ਸੰਦ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਿਛੋਕੜ ==
ਸਿਆਲਬਾ ਦੇ ਸ: ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਰਈਸ ਨੇ [[1763|1763 ਈ]] : ਵਿਚ ਰੋਪੜ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ। ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਸ: ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਪੁੱਤਰ ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਰੋਪੜ ਨੂੰ ਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਾਇਆ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.indiastatdistricts.com/punjab/rupnagar-district|title=Districts of India- Socio-economic statistical data of Rupnagar District, Punjab|website=www.indiastatdistricts.com|access-date=2022-06-22}}&lt;/ref&gt;

ਸਿਆਲਬਾ ਦੇ ਸ: ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਰਈਸ ਨੇ 1763 ਈ: ਵਿਚ ਰੋਪੜ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਰੋਪੜ ਨੂੰ ਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਾਇਆ। 

== ਭੂਗੋਲ ==
ਰੂਪਨਗਰ ਵਿਖੇ ਸਥਿਤ ਹੈ{{Coord|30.97|N|76.53|E|}}&lt;ref&gt;[http://www.fallingrain.com/world/IN/23/Rupnagar.html Falling Rain Genomics, Inc - Rupnagar]&lt;/ref&gt; ਇਸਦੀ ਔਸਤ ਉਚਾਈ {{Convert|260|m}} । ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ [[ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ]] ਦੇ ਕੰਢੇ ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਪਹਾੜੀ ਲੜੀ ਦਰਿਆ ਦੇ ਉਲਟ ਕੰਢੇ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਹੈ।

== ਆਵਾਜਾਈ ==

=== [[ਊਨਾ|ਰੇਲ]] ===
ਰੂਪਨਗਰ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ [[ਭਾਰਤੀ ਰੇਲਵੇ]] ਦੇ [[ਉੱਤਰੀ ਰੇਲਵੇ ਖੇਤਰ|ਉੱਤਰੀ ਰੇਲਵੇ ਜ਼ੋਨ]] ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]] ਨਾਲ ਸਿੰਗਲ ਲਾਈਨ ਰੇਲਵੇ ਟਰੈਕ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ [[ਜਲੰਧਰ]], [[ਲੁਧਿਆਣਾ]], ਮੋਰਿੰਡਾ, ਊਨਾ (HP) ਅਤੇ ਨੰਗਲ ਡੈਮ ਰਾਹੀਂ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਨਾਲ ਵੀ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

=== ਰੋਡ ===
ਰੂਪਨਗਰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਅਤੇ ਕਸਬਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ [[ਉਨਾ ਜ਼ਿਲਾ|ਊਨਾ]], ਬੱਦੀ, [[ਲੁਧਿਆਣਾ]], [[ਜਲੰਧਰ]], [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]] ਅਤੇ [[ਦਿੱਲੀ]] ਸਮੇਤ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਸੜਕੀ ਨੈੱਟਵਰਕ ਹੈ। ਰੂਪਨਗਰ ਨੈਸ਼ਨਲ ਹਾਈਵੇ ਸਿਸਟਮ ਦੁਆਰਾ ਨਿਮਨਲਿਖਤ ਰਾਜਮਾਰਗ ਮਾਰਗਾਂ ਦੁਆਰਾ, ਨਿਮਨਲਿਖਤ ਨੇੜਲੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ:

* [[ਤਸਵੀਰ:NH205-IN.svg|33x33px]]&lt;/img&gt; NH 205 ਜੋ [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]], ਕੁਰਾਲੀ ਨੂੰ [[ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]], [[ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਵਾਇਆ ਰੂਪਨਗਰ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.openstreetmap.org/relation/3210477|title=Relation: NH205 (3210477)|website=OpenStreetMap|language=en|access-date=2022-06-22}}&lt;/ref&gt;
* [[ਤਸਵੀਰ:NH103A-IN.svg|33x33px]]&lt;/img&gt; NH 103A [[ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ]] ਨੂੰ ਰੂਪਨਗਰ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://roadnow.in/e/national-highway-103A-NH103A|title=National Highway 103A (NH103A) Travel Guide - Roadnow|website=roadnow.in|access-date=2022-06-22|archive-date=2018-11-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20181116000915/https://roadnow.in/e/national-highway-103A-NH103A|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* [[ਤਸਵੀਰ:NH344A-IN.svg|33x33px]]&lt;/img&gt; NH 344A ਰੂਪਨਗਰ ਨੂੰ [[ਫਗਵਾੜਾ]], [[ਜਲੰਧਰ]] ਰਾਹੀਂ [[ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ|ਨਵਾਂਸ਼ਹਿਰ]], [[ਬਲਾਚੌਰ]] ਅਤੇ [[ਬੰਗਾ]] ਨੂੰ ਬਲਾਚੌਰ ਵਿਖੇ NH103A ਰਾਹੀਂ ਜੋੜਦਾ ਹੈ।

== ਜਨਸੰਖਿਆ ==
2011 ਦੀ ਭਾਰਤ [[ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ|ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ]] ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://rupnagar.nic.in/demography/|title=Census of India 2011: Data from the 2011 Census|date=22 June 2022|website=rupnagar.nic.in|publisher=Census Commission of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20040616075334/http://www.censusindia.net/results/town.php?stad=A&amp;state5=999|archive-date=2004-06-16|access-date=2008-11-01}}&lt;/ref&gt; ਰੂਪਨਗਰ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 56,038 ਸੀ। ਮਰਦ ਆਬਾਦੀ ਦਾ 52.8% ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ 47.2% ਹਨ। ਰੂਪਨਗਰ ਦੀ ਔਸਤ ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ 82.19% ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਔਸਤ 74.04% ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ: ਮਰਦ ਸਾਖਰਤਾ 87.50%, ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸਾਖਰਤਾ 76.42% ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://rupnagar.nic.in/district-at-a-glance/|title=Rupnagar District Population Census 2011-2022, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2022-06-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=MhrzDwAAQBAJ&amp;dq=%22Rupnagar%22+-wikipedia&amp;pg=PA243|title=Know Your State Punjab|last=Experts|first=Arihant|date=2019-06-04|publisher=Arihant Publications India limited|isbn=978-93-131-6766-2|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=C9XsZ0G5URAC|title=Census of India, 2011: pt.1. Provisional population totals|date=2011|publisher=Directorate of Census Operations, Punjab|language=en}}&lt;/ref&gt;

== ਸਿੱਖਿਆ ==
[[ਤਸਵੀਰ:Maingateiitropar.jpg|thumb|200x200px|ਭਾਰਤੀ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਸੰਸਥਾਨ, ਰੋਪੜ]]

=== ਸਕੂਲ ===
ਰੂਪਨਗਰ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਸਕੂਲ ਹਨ ਜੋ [[ਕੇਂਦਰੀ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਬੋਰਡ|ਕੇਂਦਰੀ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਬੋਰਡ (CBSE)]] ਜਾਂ [[ਪੰਜਾਬ ਸਕੂਲ ਸਿੱਖਿਆ ਬੋਰਡ|ਪੰਜਾਬ ਸਕੂਲ ਸਿੱਖਿਆ ਬੋਰਡ (PSEB)]] ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ [[ਸਿੱਖਿਆ (ਭਾਰਤ)|10+2 ਯੋਜਨਾ]] ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://rupnagar.nic.in/public-utility-category/schools/|title=Schools {{!}} Rupnagar Web Portal {{!}} India|language=en-US|access-date=2022-06-22}}&lt;/ref&gt;

=== ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ===
ਰੂਪਨਗਰ ਵਿੱਚ [[ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਟੈਕਨੋਲੋਜੀ ਰੋਪੜ|ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਰੋਪੜ]] ਹੈ ਜੋ ਸਤੁਲਜ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ 525 ਏਕੜ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.iitrpr.ac.in/|title=Indian Institute of Technology Ropar {{!}} भारतीय प्रौद्योगिकी संस्थान रोपड़|website=www.iitrpr.ac.in|access-date=2022-06-22}}&lt;/ref&gt; ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਇੰਜਨੀਅਰਿੰਗ ਐਂਡ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ, ਭੱਦਲ,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ietbhaddal.edu.in/|title=Home page - Best colleges in Chandigarh IETBhaddal|website=ietbhaddal.edu.in|access-date=2022-06-22}}&lt;/ref&gt; ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਲਜ, ਰੋਪੜ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.govtcollegeropar.org/|title=Govt College Ropar|website=www.govtcollegeropar.org|access-date=2022-06-22|archive-date=2022-10-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20221006223346/https://govtcollegeropar.org/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ( [[ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ|ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ]] ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.punjabiuniversity.ac.in/|title=Punjabi University, Patiala {{!}} Higher Education Institute {{!}} NAAC &quot;A&quot; Grade {{!}} Punjab|website=www.punjabiuniversity.ac.in|access-date=2022-06-22}}&lt;/ref&gt; ).

== ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੋਕ ==

* [[ਹਿਮਾਂਸ਼ੀ ਖੁਰਾਣਾ]], ਭਾਰਤੀ ਮਾਡਲ
* [[ਕਾਂਸ਼ੀ ਰਾਮ]], ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://theprint.in/politics/how-manyavar-kanshiram-stood-up-for-a-colleague-and-changed-indian-politics/131612/|title=How 'manyavar' Kanshiram stood up for a colleague and changed Indian politics|date=2018-10-09|website=ThePrint|language=en-US|access-date=2022-06-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.beaninspirer.com/kanshi-ram-a-great-indian-politician-and-social-reformer/|title=Kanshi Ram – A Great Indian Politician and Social Reformer|date=2020-10-15|website=www.beaninspirer.com|language=en-us|access-date=2022-06-22|archive-date=2022-06-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20220622083905/https://www.beaninspirer.com/kanshi-ram-a-great-indian-politician-and-social-reformer/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* [[ਸੁਰਜੀਤ ਬਿੰਦਰਖੀਆ]], ਪੰਜਾਬੀ ਗਾਇਕ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://open.spotify.com/artist/2tcB32mxjVzmLcyfGizWNX|title=Surjit Bindrakhia|website=Spotify|language=en|access-date=2022-06-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ptcpunjabi.co.in/surjit-bindrakhia-birth-anniversary-special-know-some-lesser-known-facts-and-hit-songs-by-the-legend|title=PTC Punjabi- Live Gurbani {{!}} World's No.1 Punjabi Entertainment Channel|date=2020-04-15|website=PTC Punjabi|language=en|access-date=2022-06-22}}&lt;/ref&gt;

== ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ ==

* [[ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ ਸੱਭਿਅਤਾ|ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ ਸਭਿਅਤਾ]]

== ਹਵਾਲੇ ==
&lt;references /&gt;
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰੂਪਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਕਸਬੇ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰੂਪਨਗਰ]]</text>
      <sha1>bsy8arx8qsn4447ev8qkji0nkeqnnwf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਲੰਗਟ ਸਿੰਘ ਕਾਲਜ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>98268</id>
    <revision>
      <id>842663</id>
      <parentid>397655</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T03:24:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>842663</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6816" sha1="h9gtz2ckj8airzmjsryilk1yr9w2gch" xml:space="preserve">'''ਲੰਗਟ ਸਿੰਘ ਕਾਲਜ '''ਭਾਰਤੀ ਰਾਜ ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਮੁਜ਼ੱਫਰਪੁਰ ਵਿਚ ਇਕ ਕਾਲਜ ਹੈ। ਇਹ 3 ਜੁਲਾਈ 1899 ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਕਾਲਜਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.telegraphindia.com/1110722/jsp/bihar/story_14258673.jsp|title=College eyes monument tag|date=2011-07-22|publisher=Telegraphindia.com|accessdate=2013-09-16}}&lt;/ref&gt; ਇਸਦਾ ਨਾਮ ਇਸ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਲੰਗਟ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਬਾਬਾ ਸਾਹਿਬ ਭੀਮਰਾਓ ਅੰਬੇਦਕਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.brabu.net/constituent_college.php|title=Affiliated College of Babasaheb Bhimrao Ambedkar Bihar University|access-date=2017-10-07|archive-date=2017-10-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20171002103624/http://www.brabu.net/constituent_college.php|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਕਲਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਡਰਗਰੈਜੂਏਟ ਅਤੇ ਪੋਸਟ-ਗਰੈਜੂਏਟ ਕੋਰਸਾਂ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਕਾਲਜ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਐਲ ਐਸ ਕਾਲਜ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵੋਕੇਸ਼ਨਲ ਕੋਰਸਾਂ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ  ਵਿੱਚ ਉਦਯੋਗਿਕ ਮਾਈਕਰੋਬਾਇਲਾਜੀ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਵੋਕੇਸ਼ਨਲ ਡਿਗਰੀ ਵੀ ਹੈ।

10 ਦਸੰਬਰ 2014, NAAC ਨੇ ਕਾਲਜ ਨੂੰ ਏ ਗਰੇਡ ਦਿੱਤਾ। &lt;ref&gt;http://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/LS-College-Muzaffarpur-awarded-NAAC-A-grade/articleshow/45515228.cms&lt;/ref&gt; ਬਿਹਾਰ ਦਾ ਇਹ ਪਹਿਲਾ ਕਾਲਜ, ਜਿਸਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਇਹ ਸਫਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਹੈ।

[[ਡਾ. ਰਾਜੇਂਦਰ ਪ੍ਰਸਾਦ|ਰਾਜਿੰਦਰ ਪ੍ਰਸਾਦ]], ਭਾਰਤ ਦੇ  ਪਹਿਲੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਨੇ ਇਸ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਾਲ ਦੇ ਲਈ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ ਰਹੇ। [[ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ]] 11 ਅਪ੍ਰੈਲ 1917 ਨੂੰ ਚੰਪਾਰਨ ਸਤਿਆਗ੍ਰਹਿ ਦੇ ਰਾਹ ਤੇ, ਜੇ.ਬੀ. ਕ੍ਰਿਪਲਾਨੀ ਅਤੇ ਐੱਚ. ਆਰ. ਮਲਕਾਨੀ ਸਹਿਤ ਇਥੇ ਠਹਿਰੇ ਸਨ ਅਤੇ  ਕਾਲਜ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਦਾ ਮਾਣ ਹਾਸਲ ਹੋਇਆ। 

ਕਾਲਜ ਦੇ ਵਰਤਮਾਨ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਡਾ. ਉਪੇਂਦਰ ਕੁੰਵਰ ਹਨ। ਇਹ ਬੀ.ਆਰ.ਏ. ਬਿਹਾਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਮੁਜ਼ੱਫਰਪੁਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਹੈ। ਕੁਝ ਸਾਬਕਾ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰੋ. ਮਹਿੰਦਰ ਪ੍ਰਤਾਪ, ਪ੍ਰੋ. ਸੁਖਨੰਦਨ ਪ੍ਰਸਾਦ, ਪ੍ਰੋ. ਨੰਦ ਕਿਸ਼ੋਰ ਸ਼ਰਮਾ, ਪ੍ਰੋ. ਅਰੁਨ ਕੁਮਾਰ ਸਿਨਹਾ, ਪ੍ਰੋ. ਅਭੈ ਕੁਮਾਰ ਸ਼੍ਰੀਵਾਸਤਵ, ਪ੍ਰੋ. ਆਰ ਡੀ ਪਾਂਡੇ, ਪ੍ਰੋ. ਸੁਨੀਤੀ ਪਾਂਡੇ, ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਸਦੀ ਇਮਾਰਤ ਇੰਡੋ-ਸਾਰਸੈਨਿਕ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰਲ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਕੇ ਆਕਸਫੋਰਡ ਦੇ ਬਾਲੀਓਲ ਕਾਲਜ ਦੇ ਮਾਡਲ ਤੇ ਬਣੀ ਹੈ।

== ਇਤਿਹਾਸ ==
ਕਾਲਜ 1899 ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 1900 ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਸਮੇਂ ਬਾਬੂ ਲੰਗਟ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਭ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਿੱਸਾ ਪਾਇਆ ਸੀ। ਕਾਲਜ [[ਕੋਲਕਾਤਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ|ਕਲਕੱਤਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]]. ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਸੀ। ਇਸ ਨੂੰ 1915 ਵਿਚ ਇਕ ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਲਜ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1917 ਵਿਚ ਪਟਨਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। 1952 ਵਿਚ, ਮੁਜ਼ੱਫਰਪੁਰ ਵਿਖੇ ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ ਵਾਲੀ  ਬਿਹਾਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਕਾਲਜ ਇਸ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। 1979 ਵਿਚ ਬਿਹਾਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਪੋਸਟ-ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਵਿਭਾਗ ਇਸ ਸੰਸਥਾ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਗਏ। 1984 ਵਿਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਟਰੀਮਾਂ ਦੇ ਪੋਸਟ-ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਅਧਿਐਨ ਮੁੜ ਬਹਾਲ ਹੋਏ।

ਵਧੀਆ ਫੈਕਲਟੀ ਮੈਂਬਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਦੇਸ਼ ਰਤਨ [[ਡਾ. ਰਾਜੇਂਦਰ ਪ੍ਰਸਾਦ|ਡਾ. ਰਾਜਿੰਦਰ ਪ੍ਰਸਾਦ]], [[ਆਚਾਰੀਆ ਕ੍ਰਿਪਲਾਨੀ|ਅਚਾਰੀਆ ਜੇ.ਬੀ. ਕ੍ਰਿਪਲਾਨੀ]], ਰਾਸ਼ਟਰ ਕਵੀ [[ਰਾਮਧਾਰੀ ਸਿੰਘ ਦਿਨਕਰ]], ਐੱਚ. ਆਰ. ਮਲਕਾਨੀ, ਐੱਚ. ਆਰ. ਘੋਸ਼ਾਲ, ਯੇਜੀ ਤਰਪੋਰਵਾਲਾ, ਐਫ. ਰਹਿਮਾਨ, ਡਬਲਯੂ. ਔਸਟਿਨ ਸਮਿਥ, ਆਰ ਪੀ ਖੋਸਲਾ, ਪ੍ਰੋ. ਦਮੋਦਰ ਠਾਕੁਰ, ਐਲ.ਪੀ. ਸਿੰਘ, ਡੀ ਐਨ ਚੌਧਰੀ, ਟੀ. ਸ਼ਰਮਾ, ਐਸ.ਪੀ. ਸਿੰਘ, ਬੀ.ਆਰ. ਸਿੰਘ, ਜਗਨਾਥ ਮਿਸ਼ਰਾ, ਹਰਹਰਗੋਵਿੰਦ, ਪ੍ਰੋ. ਰਿਪੁਸੁਦਨ ਸ਼੍ਰੀਵਾਸਤਵ, ਪ੍ਰੋ. ਅਰੁਨ ਕੁਮਾਰ ਸਿਨਹਾ, ਡਾ. ਮੋਹਨਝਾ, ਪ੍ਰੋ. ਡੀ.ਐਨ.ਮੂਲਿਕ ਆਦਿ।

== ਪਤਾ ==
ਲੰਗਟ ਸਿੰਘ ਕਾਲਜ, ਭੀਮਰਾਓ ਅੰਬੇਦਕਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਕਲਾਮਬਾਗ ਰੋਡ, ਮੁਜ਼ੱਫਰਪੁਰ - 842001.

== ਹਵਾਲੇ ==
{{Reflist}}

== ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ ==
* {{ਦਫ਼ਤਰੀ ਵੈੱਬਸਾਈਟ|http://lscollege.ac.in}}</text>
      <sha1>h9gtz2ckj8airzmjsryilk1yr9w2gch</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਸ਼ਾਲਿਨੀ ਮੋਘੇ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>105394</id>
    <revision>
      <id>842676</id>
      <parentid>816230</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T08:44:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>842676</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12738" sha1="lcslamksz09awtbmw2r49wtfonviww9" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name  = ਸ਼ਾਲਿਨੀ ਮੋਘੇ
| image  = 
| imagesize = 
| caption  = 
| birth_date = 13 ਮਾਰਚ 1914
| birth_place = [[ਇੰਦੌਰ]], [[ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]], [[ਭਾਰਤ]]
| death_date = {{death-date and age|30 June 2011|13 March 1914}}
| death_place = [[ਇੰਦੌਰ]], [[ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]], [[ਭਾਰਤ]]
| restingplace = ਰਾਮਬਾਗ ਮੁਕਤੀਧਾਮ, ਇੰਦੌਰ, ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਭਾਰਤ
| restingplacecoordinates = {{Coord|22|43|34|N|75|51|33|E|}}
| othername = ਸ਼ਾਲਿਨੀ ਤਾਈ
| occupation = ਸਿੱਖਿਆਕਾਰੀ, ਸਮਜਾ ਸੇਵਿਕਾ
| yearsactive = 
| known for = 
| spouse  = ਦਾਦਾ ਸਾਹਿਬ ਮੋਘੇ
| domesticpartner = 
| children = 
| parents  = [[ਵੀਨਾਇਕ ਸੀਤਾਰਾਮ ਸਾਰਵਤੇ]]
| website  = 
| awards  = [[ਪਦਮ Shrਸ਼੍ਰੀi]]&lt;br&gt;[[ਜਮਨਾਲਾਲ ਬਜਾਜ ਅਵਾਰਡ]]&lt;br&gt;ਨਈ ਦੁਨੀਆ ਨਾਇਕਾ ਲਾਇਫ਼ਟਾਈਮ ਅਚੀਵਮੈਂਟ ਅਵਾਰਡ 
}}
'''ਸ਼ਾਲਿਨੀ ਮੋਘੇ''' (1914 - 2011) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਸਿੱਖਿਆਕਰਮੀ,&lt;ref name=&quot;Urban Politics in India: Area, Power, and Policy in a Penetrated System&quot;&gt;{{cite book|url=https://books.google.ae/books?id=PY2Rp7s8g0UC&amp;pg=PA173&amp;lpg=PA173&amp;dq=Shalini+Moghe&amp;source=bl&amp;ots=wvSPzJVGIt&amp;sig=sKfhK1O3OyoM9CZSNDAZp1jZvHo&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ei=D2FQVavUHcG2Uo__gOAN&amp;ved=0CBsQ6AEwADgK#v=onepage&amp;q=Shalini%20Moghe&amp;f=false|title=Urban Politics in India: Area, Power, and Policy in a Penetrated System|author=Rodney W. Jones|publisher=University of California Press|year=1974|isbn=9780520025455|pages=420}}&lt;/ref&gt; ਸਮਾਜ ਸੇਵਿਕਾ&lt;ref name=&quot;Jamnalal Bajaj Foundation&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.jamnalalbajajfoundation.org/awards/archives/1992/women--and--child-welfare/shalini-moghe|title=Jamnalal Bajaj Foundation|date=2015|publisher=Jamnalal Bajaj Foundation|accessdate=11 May 2015|archive-date=18 ਮਈ 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150518080658/http://www.jamnalalbajajfoundation.org/awards/archives/1992/women--and--child-welfare/shalini-moghe|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; ਅਤੇ ਕਬੀਲੇ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਤੇ ਬਾਲ ਨਿਕੇਤਨ ਸੰਘ ਲਈ ਕਸਤੂਰਬਾ ਕੰਨਿਆ ਸਕੂਲ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ,&lt;ref name=&quot;Wikimapia&quot;&gt;{{cite web|url=http://wikimapia.org/130891/Bal-Niketan-Sangh-Indore|title=Wikimapia|date=2015|publisher=Wikimapia|accessdate=11 May 2015}}&lt;/ref&gt; ਜੋ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਮੌਂਟਸੋਰੀ ਸਕੂਲ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;Free Press Journal&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.freepressjournal.in/shalini-tai-moghe-passes-away/|title=Free Press Journal|date=1 July 2011|publisher=Free Press Journal|accessdate=11 May 2015|archive-date=18 ਮਈ 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150518190626/http://www.freepressjournal.in/shalini-tai-moghe-passes-away/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ਉਹ [[ਭਾਰਤੀ ਗ੍ਰਾਮੀਣ ਮਹਿਲਾ ਸੰਘ]], [[ਇੰਦੌਰ]] ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨ (ਚੇਅਰਪਰਸਨ) ਰਹੀ,&lt;ref name=&quot;Indian NGOs&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.indianngos.org/ngo_detail.aspx?nprof=4355241211|title=Indian NGOs|date=2015|publisher=Indian NGOs|accessdate=11 May 2015|archive-date=18 ਮਈ 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150518101631/http://www.indianngos.org/ngo_detail.aspx?nprof=4355241211|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; ਇਹ ਇੱਕ [[ਗ਼ੈਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਜਥੇਬੰਦੀ]] ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਜ ਸਮਾਜ ਦੇ ਅਪਾਹਜ, ਯਤੀਮ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਧਿਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਅਧੀਨ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕਤਾ ਪੱਖੋਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਧਿਰਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖਣਾ ਹੈ[[ਗ਼ੈਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਜਥੇਬੰਦੀ|&lt;nowiki/&gt;]] &lt;ref name=&quot;Karmayogi&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.karmayog.org/nonmumbaiprofiles/nonmumprodis.asp?r=149&amp;nonnpoproid=2635&amp;state=Madhya%20Pradesh&amp;city=Indore|title=Karmayogi|date=2015|publisher=Karmayogi|accessdate=11 May 2015|archive-date=18 ਮਈ 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150518151822/http://www.karmayog.org/nonmumbaiprofiles/nonmumprodis.asp?r=149&amp;nonnpoproid=2635&amp;state=Madhya%20Pradesh&amp;city=Indore|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਹ ਇੰਦੌਰ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆ ਸੰਸਥਾਵਾਂ &quot;ਪ੍ਰਸਟਾਇਜ਼ ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲ&lt;ref name=&quot;Prestige Public School&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.prestigeschool.org/GoverningBody.html|title=Prestige Public School|date=2015|publisher=Prestige Public School, Indore|accessdate=11 May 2015|archive-date=24 ਸਤੰਬਰ 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924081600/http://www.prestigeschool.org/GoverningBody.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ਅਤੇ ਪ੍ਰਗਿਆ ਗਰਲਜ਼ ਸਕੂਲ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਵੀ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;Pragya Girls School&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.pragyagirlsschool.com/index.html|title=Pragya Girls School|date=2015|publisher=Pragya Girls School|accessdate=11 May 2015|archive-date=18 ਮਈ 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150518103729/http://www.pragyagirlsschool.com/index.html|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; 1992 ਵਿੱਚ, ਜਾਮਨਲਾਲ ਬਜਾਜ ਅਵਾਰਡ ਜੇਤੂ ਰਹੀ ਹੈ, 1968 ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ [[ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ]] ਵਲੋਂ ਇਸਨੂੰ [[ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ]] ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਇਹ ਚੌਥਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਨਾਗਰਿਕ ਅਵਾਰਡ ਜੋ ਸਮਾਜਿਕ ਕਾਰਜਾਂ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਮਿਲਿਆ।&lt;ref name=&quot;Padma Shri&quot;&gt;{{cite web|url=http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf|title=Padma Shri|date=2015|publisher=Padma Shri|accessdate=11 November 2014|archive-date=15 ਨਵੰਬਰ 2014|archive-url=https://www.webcitation.org/6U68ulwpb?url=http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;

== ਜੀਵਨ ==
ਸ਼ਾਲਿਨੀ ਮੋਘੇ ਦਾ ਜਨਮ ਇੱਕ ਮੱਧ-ਵਰਗੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ [[ਤਾਤਿਆ ਸਰਵਾਤੇ]] ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ,ਇੱਕ ਸਥਾਨਿਕ ਸਿੱਖਿਆਕਾਰਜੀ ਅਤੇ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਸੀ। ਉਸਨੇ [[ਕਰਾਚੀ]] ਤੋਂ ਆਰਟਸ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰੈਜੁਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ,&lt;ref name=&quot;IBN Live&quot;&gt;{{Cite web|url=http://ibnlive.in.com/generalnewsfeed/news/educationist-shalini-moghe-no-more/744758.html|title=IBN Live|date=2015|publisher=IBN Live|access-date=11 May 2015}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ਮੌਂਟੇਸੋਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਡਿਪਲੋਮਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸਨੇਸਰਕਾਰੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਸ਼ੋਰ ਅਦਾਲਤ ਅਤੇ ਬਾਲ ਭਲਾਈ ਵਿੱਚ ਤਕਨੀਕੀ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। 1944 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਨੌਕਰੀ ਤੋਂ ਅਸਤੀਫਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਨਰਸਰੀ ਸਕੂਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਮੌਂਟੇਸਰੀ ਸਕੂਲ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਦੇ ਨਿਜੀ ਸਰੋਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਫੰਡ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਤਿੰਨ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਕੰਮਕਾਜ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਨੇ 1947 ਵਿੱਚ ਬਾਲ ਨਿਕੇਤਨ ਸੰਘ, ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਸਮਾਨ ਸੋਚ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸੰਗਠਨ ਬਣਾਇਆ ਜੋ ਬੇਸਹਾਰਾ ਬੱਚਿਆਂ, ਨਰਸਰੀਆਂ, ਏਕੀਕ੍ਰਿਤ ਬਾਲ ਵਿਕਾਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ, ਮੈਡੀਕਲ ਕੈਂਪਾਂ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਵਿੱਤੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਘਰ, ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਭਲਾਈ ਕੇਂਦਰਾਂ, ਸਰਾਂ ਅਤੇ ਬਚਾਅ ਵਰਗੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਨ ਲਈ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ।

ਮੋਘੇ ਨੇ 1953 ਵਿੱਚ ਸਵੀਪਰਾਂ ਦੀ ਕਲੋਨੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਰਸਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਸ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਦਾ ਸਖਤ ਵਿਰੋਧ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਰਾਜ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਰਾਜ ਸਮਾਜ ਭਲਾਈ ਬੋਰਡ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੋ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਆਦੀਵਾਸੀ, ਝਾਬੂਆ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਨੀਮਾਰ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਦੇਖ-ਰੇਖ ਹੇਠ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਅਵਸਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਆਪਣੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲਾਉਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਝਾਬੂਆ ਵਿੱਚ ਕਸਤੂਰਬਾ ਕੰਨਿਆ ਸਕੂਲ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ 1971 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖਿਡੌਣਾ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਵੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ, ਜਿੱਥੇ 10 ਸਾਲ ਤੋਂ ਘੱਟ ਉਮਰ ਦੇ ਗਰੀਬ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਵਿਦਿਅਕ, ਵਿਗਿਆਨਕ, ਮਕੈਨੀਕਲ ਅਤੇ ਉਸਾਰੂ ਖਿਡੌਣਿਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕਰ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਉਸ ਦੀ 1979 ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਜੰਗਲਾਤ ਮੁਹਿੰਮ ਨੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਬੈਨਰ ਹੇਠ ਲਿਆਇਆ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਲੋਗਨ, ਵਨ ਬੁਆਏ ਵਨ ਟ੍ਰੀ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਕਈ ਹੋਰ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਚਾਈਲਡ ਟੀਕਾਕਰਣ, ਬੇਬੀ ਸ਼ੋਅ, ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ, ਖਿਡੌਣਾ ਬਣਾਉਣ, ਵਿਦਿਅਕ ਉਪਕਰਣਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਅਤੇ ਕਤਾਈ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ।

ਬਾਲ ਨਿਕੇਤਨ ਸੰਘ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਅਧੀਨ, ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਬੀ.ਏ.ਡੀ. ਕਾਲਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਦਿਵਾਸੀ ਕਲੋਨੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਲਈ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਦੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਕਰਵਾਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਇੰਦੌਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਝੁੱਗੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਜਬੋਟ ਵਿਖੇ ਦੋ ਏਕੀਕ੍ਰਿਤ ਬਾਲ ਵਿਕਾਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਦੇ ਤਹਿਤ ਉਸ ਨੇ 170 ਕੇਂਦਰ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਟੀਕਾਕਰਨ, ਜਨਮ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਜਨਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ, ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਪੋਸ਼ਣ, ਸਿਹਤ ਸਿੱਖਿਆ, ਸਫਾਈ ਦੇਖਭਾਲ, ਪ੍ਰੀਸਕੂਲ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਿਯੋਜਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ।

== ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ ==

* [[ਭਾਰਤੀ ਗ੍ਰਾਮੀਣ ਮਹਿਲਾ ਸੰਘ]]

== ਹਵਾਲੇ ==
{{reflist|colwidth=30em}}

== ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ ==

* {{Cite web|url=http://www.narishakti.org/Photos.asp?See=N&amp;No=12&amp;PhotoNo=22&amp;submit1=Submit|title=Civil investiture ceremony|date=2015|publisher=Narishakti|access-date=11 May 2015}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1914]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2011]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਮਹਿਲਾ ਸਮਾਜਿਕ ਵਰਕਰ]]</text>
      <sha1>lcslamksz09awtbmw2r49wtfonviww9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਵਿਕੀ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>105709</id>
    <revision>
      <id>842666</id>
      <parentid>541192</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T04:09:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>842666</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16531" sha1="e4gcn8mcue3uej8yfx5gq1x8azrn7ai" xml:space="preserve">'''ਵਿਕੀ''' (Eng:/ wɪki/), ਉਹ ਵੈਬਸਾਈਟ ਹੈ ਜਿਸਤੇ ਉਪਯੋਗਕਰਤਾਵਾਂ ਨੇ ਇਕਸਾਰ ਰੂਪ ਨਾਲ ਵੈਬ ਬ੍ਰਾਊਜ਼ਰ ਤੋਂ ਸਮੱਗਰੀ ਅਤੇ ਸੰਸ਼ੋਧਨ ਨੂੰ ਸੰਸ਼ੋਧਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਆਮ ਵਿਕੀ ਵਿੱਚ, ਅੱਖਰਾਂ ਨੂੰ ਸਧਾਰਨ ਮਾਰਕਅਪ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਕਸਰ ਇੱਕ ਅਮੀਰ-ਟੇਕਸਟ ਐਡੀਟਰ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਸੰਪਾਦਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਇੱਕ ਵਿਕੀ ਨੂੰ ਵਿਕੀ ਸੌਫਟਵੇਅਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਵਿਕੀ ਇੰਜਣ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਵਿਕੀ ਇੰਜਣ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਬਲੌਗ ਸੌਫਟਵੇਅਰਸ ਸਮੇਤ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਮਾਲਕ ਜਾਂ ਨੇਤਾ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਸਮੱਗਰੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਿਕਰੀਆਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਅਸਥਿਰ ਢਾਂਚਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਢਾਂਚੇ ਨੂੰ ਉਭਰਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਉਪਭੋਗਤਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਵਰਤੋਂ ਵਿਚ ਕਈ ਵੱਖੋ ਵੱਖਰੇ ਵਿਕੀ ਦੇ ਇੰਜਨ ਹਨ, ਦੋਵੇਂ ਸਟੈਂਡਅਲੋਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਫਟਵੇਅਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਗ ਟਰੈਕਿੰਗ ਸਿਸਟਮ। ਕੁਝ ਵਿਕੀ ਇੰਜਣ ਓਪਨ ਸੋਰਸ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਦੂਜੇ ਮਲਕੀਅਤ ਹਨ। ਕੁਝ ਪਰਮਿਟ ਵੱਖ ਵੱਖ ਫੰਕਸ਼ਨਾਂ ਤੇ ਨਿਯੰਤਰਣ (ਐਕਸੈਸ ਦੇ ਪੱਧਰ); ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਸੰਪਾਦਨਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਸਮੱਗਰੀ ਬਦਲਣ, ਜੋੜਨ ਜਾਂ ਹਟਾਉਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਹੋਰ ਪਹੁੰਚ ਨਿਯੰਤਰਣ ਲਾਗੂ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਪਹੁੰਚ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਸਮਗਰੀ ਨੂੰ ਵਿਵਸਥਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਹੋਰ ਨਿਯਮ ਲਾਗੂ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਆਨਲਾਈਨ ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ, ਤਕਰੀਬਨ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਿਕੀ-ਅਧਾਰਿਤ ਵੈਬਸਾਈਟ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵੇਖੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਾਈਟਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ 2007 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਸਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਇੱਕ ਵਿਕੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਬਲਕਿ ਸੈਂਕੜੇ ਵਿਕੀਆਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ, ਹਰੇਕ ਭਾਸ਼ਾ ਲਈ ਇੱਕ ਜਨਤਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਦੋਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਹੋਰ ਵਿਕਰੀਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਿਕੀਸ਼ਨ ਦਾ ਕੰਮ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਸਾਧਨਾਂ, ਨਾਟੈਕਿੰਗ ਸੰਦਾਂ, ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਵੈੱਬਸਾਈਟਾਂ ਅਤੇ ਇੰਟਰਰੇਟਸ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਵਿੱਚ ਲੇਖਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ; ਸਤੰਬਰ 2016 ਤਕ, ਇਸ ਕੋਲ ਪੰਜ ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੇਖ ਸਨ। ਵਾਰਡ ਕਨਿੰਘਮ, ਪਹਿਲੇ ਵਿਕੀ ਸੌਫਟਵੇਅਰ ਦੇ ਵਿਕਸਤ, ਵਿਕੀਵਕੀਵੈਬ, ਨੇ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ &quot;ਸਭ ਤੋਂ ਆਸਾਨ ਆਨਲਾਈਨ ਡਾਟਾਬੇਸ ਜੋ ਸੰਭਵ ਤੌਰ ਤੇ ਕੰਮ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ&quot; ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਇਆ. &quot;ਵਿਕਿ&quot; (ਉਚਾਰਿਆ ਗਿਆ 'ਵਿਕੀ') ਇੱਕ ਹਵਾਈ ਸ਼ਬਦ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ &quot;ਤੇਜ਼&quot;।

== ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ==
[[ਤਸਵੀਰ:Ward_Cunningham_-_Commons-1.jpg|thumb|[[ਵਾਰਡ ਕਨਿੰਘਮ]], ਵਿਕੀ ਦੇ ਖੋਜੀ]]
[[ਵਾਰਡ ਕਨਿੰਘਮ]] ਅਤੇ ਸਹਿ-ਲੇਖਕ [[ਬੋ ਲੀਫ]], ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ &quot;ਦਾ ਵਿਕੀ ਵੇਅ: ਕਵਿਕ ਕੋਲਾਬੋਰੇਸ਼ਨ ਓਨ ਦਾ ਵੈਬ&quot;, ਨੇ ਵਿਕੀ ਸੰਕਲਪ ਦੀ ਸਾਰ ਨੂੰ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਦੱਸਿਆ:

* ਇੱਕ ਵਿੱਕੀ ਸਾਰੇ ਉਪਭੋਗਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸੱਦਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ-ਕੇਵਲ ਮਾਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਨਹੀਂ - ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਾਧੂ ਐਡ-ਆਨ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਸਿਰਫ ਇੱਕ &quot;ਪਲੇਨ-ਵਨੀਲਾ&quot; ਵੈਬ ਬ੍ਰਾਉਜ਼ਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪੰਨੇ ਨੂੰ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕਰਨ ਜਾਂ ਵਿਕੀ ਵੈਬਸਾਈਟ ਦੇ ਅੰਦਰ ਨਵੇਂ ਪੰਨਿਆਂ ਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ।
* ਵਿੱਕੀ ਪੇਜ਼ ਲਿੰਕ ਬਣਾਉਣ ਨਾਲ ਅਸਾਨ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਦਿਖਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਟਿਕਾਣਾ ਪੰਨੇ ਮੌਜੂਦ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ।
* ਵਿਕੀ ਕੋਈ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸਾਈਟ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜੋ ਮਾਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਲੇਖਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਆਮ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਬਜਾਏ, ਇਹ ਸਧਾਰਨ ਵਿਜ਼ਟਰ / ਉਪਭੋਗਤਾ ਨੂੰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਸਹਿਯੋਗ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਵੈਬਸਾਈਟ ਦੇ ਆਕਾਰ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਬਦਲਦਾ ਹੈ।

=== ਸੰਪਾਦਨ ===
ਕੁਝ ਵਿਕੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੰਪਾਦਨ ਬਟਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਸਫ਼ੇ ਤੇ ਸਿੱਧੇ ਲਿੰਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੇ ਉਪਭੋਗਤਾ ਨੂੰ ਪੰਨੇ ਨੂੰ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਅਨੁਮਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਪਾਠ ਅਧਾਰਿਤ ਸੰਪਾਦਨ ਪੇਜ਼ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਭਾਗੀਦਾਰ ਵਿਕੀ ਪੰਨਿਆਂ ਨੂੰ ਸਧਾਰਨ ਮਾਰਕਅਪ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਢਾਂਚਾ ਅਤੇ ਰੂਪਾਂਤਰਿਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਕਈ ਵਾਰ ਵਿਕਿਟੈਕਸਟ, ਵਿਕੀ ਮਾਰਕਅਪ ਜਾਂ ਵਿਕਿਡੌਡ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (ਇਹ ਇੱਕ WYSIWYG ਸੰਪਾਦਨ ਪੇਜ਼ ਵੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਸਾਰਣੀ ਦੇ ਬਾਅਦ ਪੈਰਾਗ੍ਰਾਫ਼ ਦੇਖੋ ਹੇਠਾਂ)। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਤਾਰੇ ਦੇ ਨਾਲ ਪਾਠ ਦੀ ਤਰਤੀਬ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਨਾਲ ਇੱਕ ਬੁਲੇਟ ਕੀਤੀ ਸੂਚੀ ਬਣਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਵਿਕਿ ਸਥਾਪਨ ਵਿੱਚ ਵਿਕੀਟੇਕਸ ਦੇ ਸਟਾਈਲ ਅਤੇ ਸਿੰਟੈਕਸ ਬਹੁਤ ਭਿੰਨ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਹਦੇ ਵਿੱਚ ਕੁਝ [[ਐਚ.ਟੀ.ਐਮ.ਐਲ]] ਟੈਗਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਵਿਕੀਜ਼ ਨੇ ਸਾਦੇ-ਪਾਠ ਸੰਪਾਦਨ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਸਟਾਈਲ ਅਤੇ ਢਾਂਚੇ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ, HTML ਤੋਂ ਘੱਟ ਅਤੇ ਸੌਖਾ ਕਨਵੈਨਸ਼ਨ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਵਿਕੀ ਦੀ ਬਣਤਰ ਅਤੇ ਵਰਤੋਂ ਸਟਾਈਲ ਸ਼ੀਟਸ (ਸੀਐਸਐਸ) ਤਕ ਪਹੁੰਚ ਨੂੰ ਸੀਮਿਤ ਕਰਨਾ ਵਿਕੀ ਦੀ ਬਣਤਰ ਅਤੇ ਸੰਰਚਨਾ ਦੇ ਵਿਭਾਜਨ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਹੈ, ਕੁਝ ਲਾਭ ਹਨ। CSS ਤਕ ਸੀਮਿਤ ਐਕਸੈਸ ਦਿੱਖ ਅਤੇ ਅਹਿਸਾਸ ਵਿੱਚ ਇਕਸਾਰਤਾ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਾਵਾਸਕਰਿਪਟ ਅਸਮਰੱਥ ਹੋਣ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਉਪਭੋਗਤਾ ਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਕੋਡ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਰੋਕਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਦੂਜੇ ਉਪਭੋਗਤਾਵਾਂ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਸੀਮਿਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਕੁਝ ਵਿਕੀ, ਵਿਕੀ ਦੇ ਪੰਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਗਏ ਬਦਲਾਵਾਂ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਰੱਖਦੇ ਹਨ; ਅਕਸਰ, ਪੰਨੇ ਦੇ ਹਰ ਵਰਜ਼ਨ ਨੂੰ ਸਟੋਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਲੇਖਕ ਪੰਨੇ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸੰਸਕਰਣ ਤੇ ਵਾਪਸ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਕ ਗਲਤੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਮੱਗਰੀ ਨੂੰ ਅਚਾਨਕ ਹਟਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜਾਂ ਅਪਮਾਨਜਨਕ ਜਾਂ ਖਤਰਨਾਕ ਪਾਠ ਜਾਂ ਹੋਰ ਅਣਉਚਿਤ ਸਮਗਰੀ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਲਈ ਸਫ਼ਾ ਬਰਖਾਸਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

=== ਖੋਜ ਕਰਨਾ ===
ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਵਿਕੀ ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ ਇੱਕ ਟਾਈਟਲ ਖੋਜ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰੀ ਇੱਕ ਪੂਰਾ ਪਾਠ ਖੋਜ ਕਰਦੇ ਹਨ ਖੋਜ ਦੀ ਸਕੇਲਤਾ ਇਹ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਵਿਕਿ ਇੰਜਣ ਇੱਕ ਡਾਟਾਬੇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕੁਝ ਵਿਕੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪੀਐਮਵਿਕੀ, ਫਲੈਟ ਫਾਈਲਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮੀਡੀਆਵਿਕੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸੰਸਕਰਣਾਂ ਨੇ ਫਲੈਟ ਫਾਈਲਾਂ ਵਰਤੀਆਂ, ਪਰ 2000 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਲੀ ਡੇਨਲ ਕਰੌਕਰ ਨੇ ਡਾਟਾਬੇਸ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨ ਵਜੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ। ਵੱਡੇ ਵਿਕਰੀਆਂ ਤੇ ਹਾਈ ਸਪੀਡ ਖੋਜਾਂ ਲਈ ਇੰਡੈਕਸਡ ਡਾਟਾਬੇਸ ਐਕਸੈੱਸ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ। ਵਿਕਲਪਕ ਤੌਰ ਤੇ, ਬਾਹਰੀ ਖੋਜ ਇੰਜਣ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਗੂਗਲ ਖੋਜ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸੀਮਿਤ ਖੋਜ ਕਾਰਜਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਵਿਸਥਾਰ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਸਹੀ ਨਤੀਜੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

=== ਵਿਕੀਨੋਡਸ ===

ਵਿਕੀਨੋਡ੍ਸ ਵਿਕੀ ਦੇ ਪੰਨਿਆਂ ਤੇ ਹਨ ਜੋ ਵਿਕੀ ਲਿੰਕ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ। ਉਹ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗੁਆਂਢੀ ਅਤੇ ਡੈਲੀਗੇਟਾਂ ਦੇ ਤੌਰ' ਤੇ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਨੇੜਲਾ ਵਿਕੀ ਬਸ ਇੱਕ ਵਿੱਕੀ ਹੈ ਜੋ ਸਮਾਨ ਸਮੱਗਰੀ ਦੀ ਚਰਚਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਇੱਕ ਡੈਲੀਗੇਟ ਵਿਕੀ ਇੱਕ ਵਿੱਕੀ ਹੈ ਜੋ ਉਸ ਵਿਕੀ ਨੂੰ ਸੌਂਪੀਆਂ ਗਈਆਂ ਕੁਝ ਖਾਸ ਸਮੱਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸਹਿਮਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਵਿਸ਼ੇ 'ਤੇ ਵਿਕੀ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਦਾ ਇੱਕ ਤਰੀਕਾ ਹੈ ਕਿ ਵਿਕੀ ਤੋਂ ਨੈਟਵਰਕ ਵਿਕੀ ਤੋਂ ਵਿਕੀ ਤੱਕ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨਾ; ਇੱਕ ਹੋਰ ਵਿਕੀ &quot;ਬੱਸ ਟੂਰ&quot; ਲੈਣਾ ਹੈ, ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ: &quot;ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਦਾ ਟੂਰ ਬੱਸ ਸਟਾਪ&quot;।  

== ਕਾਨਫਰੰਸਾਂ ==
ਸਰਗਰਮ ਕਾਨਫਰੰਸਾਂ ਅਤੇ ਵਿਕੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਬਾਰੇ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ:

* '''Atlassian Summit ('''ਐਟਲਾਸਿਯਾਨ ਸਿਖਰ ਸੰਮੇਲਨ), ਜੋ ਕਿ ਐਟਲਾਸਅਨ ਸੌਫਟਵੇਅਰ ਦੇ ਉਪਭੋਗਤਾਵਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਸਾਲਾਨਾ ਕਾਨਫਰੰਸ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਨਫਲੂਅਸ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। 
* '''OpenSym''' (ਓਪਨਸਾਈਮ) (2014 ਤੱਕ ਵਿਕਿਸੀਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ), ਵਿਕੀ ਅਤੇ ਓਪਨ ਮਿਲਾਨ ਬਾਰੇ ਖੋਜ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਇੱਕ ਅਕਾਦਮਿਕ ਕਾਨਫਰੰਸ।
* '''SMWCon''', ਸਿਮਟਿਕ ਮੀਡੀਆਵਿਕੀ ਦੇ ਉਪਭੋਗਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਡਿਵੈਲਪਰਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਦੋ-ਸਾਲਾਨਾ ਕਾਨਫਰੰਸ।
* '''TikiFest''', ਟਿਕੀ ਵਿਕਿ ਸੀਐਮਐਸ ਗਰੁੱਪਵੇਅਰ ਦੇ ਉਪਭੋਗਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸਕਰਤਾਵਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਅਕਸਰ ਆਯੋਜਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਮੀਟਿੰਗ।
* '''Wikimania''', ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਵਰਗੇ ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਅਤੇ ਅਭਿਆਸ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਇੱਕ ਸਾਲਾਨਾ ਕਾਨਫਰੰਸ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ।

== ਨੋਟਸ ==

== ਹਵਾਲੇ ==
{{Reflist|30em}}

== ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ ==

* {{DMOZ|Computers/Software/Groupware/Wiki/}}DMOZ{{DMOZ|Computers/Software/Groupware/Wiki/}}
* [http://www.artima.com/intv/wiki.html ''Exploring with Wiki''], ਬਿਲ ਵਾਰਨਰਸ ਦੁਆਰਾ ਵਾਰਡ ਕਨਿੰਘਮ ਨਾਲ ਇੱਕ ਇੰਟਰਵਿਊ
* [[wikiindex:Welcome|WikiIndex]] ਅਤੇ [https://wikiapiary.com WikiApiary], ਵਿਕੀ ਦੀਆਂ ਡਾਇਰੈਕਟਰੀਆਂ
* [http://www.wikimatrix.org/ WikiMatrix] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160131033544/http://www.wikimatrix.org/ |date=2016-01-31 }}, ਵਿਕੀ ਸੌਫਟਵੇਅਰ ਅਤੇ ਹੋਸਟਾਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਵੈਬਸਾਈਟ
* [[wikipapers:Main Page|WikiPapers]], ਵਿਕੀ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਕੀ
* [https://github.com/WikiTeam/wikiteam WikiTeam], ਵਿਕੀ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਸਵੈਸੇਵੀ ਸਮੂਹ
* Murphy, Paula (April 2006). [https://web.archive.org/web/20110709101821/http://www.ucop.edu/tltc/news/2006/04/wiki.html Topsy-turvy World of Wiki]. University of California.
* [http://c2.com/doc/etymology.html Ward Cunningham's correspondence with etymologists]

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀ]]</text>
      <sha1>e4gcn8mcue3uej8yfx5gq1x8azrn7ai</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਸਿੰਧੂਤਾਈ ਸਾਪਕਲ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>107377</id>
    <revision>
      <id>842687</id>
      <parentid>838448</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T11:47:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>842687</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13850" sha1="dq3whrpr5vybc4dgr40fh3git7xhbau" xml:space="preserve">{{Infobox person|name=ਡਾ. ਸਿੰਧੂਤਾਈ ਸਾਪਕਲ|image=Dr. Sindhutai Sapkal, Pune on International Women’s Day 2017 (cropped).jpg|birth_date={{birth date and age|1948|11|14||df=yes}}|birth_place=[[Wardha]], [[Central Provinces and Berar]], [[India]]|residence=ਹਦਸਪੁਰ, [[ਪੂਨੇ]]|nationality=ਭਾਰਤੀ|other names=ਅਨਾਥਾਂ ਦੀ ਮਾਂ
 Mai (mother)|other_names=Mother of orphans
 Mai (mother)|known for=Raising orphan children|known_for=ਅਨਾਥ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼|religion=[[ਹਿੰਦੂ]]|spouse=ਸ਼੍ਰੀਹਰੀ ਸਾਪਕਲ |children=ਇੱਕ ਧੀ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰ{{citation needed|date=March 2017}}&lt;br&gt;1042 Adopted|father=Abhimanji Sathe}}

'''ਸਿੰਧੂਤਾਈ ਸਾਪਕਲ''', ਜਿਸਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ &quot;ਅਨਾਥਾਂ ਦੀ ਮਾਂ&quot; ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ,&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://ckpally.tripod.com/mother/ |title=Mother of Orphans |access-date=2018-05-19 |archive-date=2010-02-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100215083930/http://ckpally.tripod.com/mother/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ਇੱਕ [[ਭਾਰਤ|ਭਾਰਤੀ]] ਸੋਸ਼ਲ ਵਰਕਰ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਕਾਰਕੁੰਨ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ਉੱਪਰ ਅਨਾਥ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੇ 2016 ਵਿੱਚ ਡੀਵਾਈ ਪਾਟਿਲ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਟੈਕਨੋਲੋਜੀ ਐਂਡ ਰਿਸਰਚ ਤੋਂ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਡਾਕਟਰੇਟ ਕੀਤੀ। 

== ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ==
ਸਿੰਧੂਤਾਈ ਸਾਪਕਲ ਦਾ ਜਨਮ 14 ਨਵੰਬਰ [[1948]] ਨੂੰ ਪਿੰਪਰੀ ਮੇਘੇ  ਪਿੰਡ, ਵਰਧਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਮਹਾਂਰਾਸ਼ਟਰ|ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ]] ਵਿੱਚ ਅਭੀਮਾਂਜੀ ਸਾਥੇ, ਪੇਸ਼ੇ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਗਾਇਕ ਦੇ ਕੋਲ ਹੋਇਆ। ਇੱਕ ਅਨਚਾਹੇ ਬੱਚੇ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਉਸਨੂੰ ਚਿੰਧੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ (ਮਰਾਠੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸ਼ਬਦ &quot;ਕਪੜੇ ਦੇ ਕਿਸੇ ਟੁਕੜੇ ਲਈ&quot; ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ)। ਪਰ, ਉਸਦੇ ਸਿੰਧੂਤਾਈ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਇਹ ਇੱਛਾ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.hbcse.tifr.res.in/events/sindhutai-sapkal|title=Sindhutai Sapkal|publisher=Homi Bhabha Centre for Science Education,TIFR}}&lt;/ref&gt;

== ਵਿਆਹ ==
ਦੱਸ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਉਸਦਾ ਵਿਆਹ ਸ਼੍ਰੀਹਰੀ ਸਾਪਕਲ ਅਲਾਈਸਿਸ ਹਰਬਾਜੀ, ਇੱਕ ਤੀਹ ਸਾਲ ਦਾ ਨਾਵਾਰਗਾਓਂ ਪਿੰਡ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਵਰਧਾ ਦਾ ਗਾਇਕ, ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਉਸਨੇ ਵੀਹ ਸਾਲ ਦੀ ਹੋਣ ਤੱਕ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਸਥਾਨਕ ਸੈਨਿਕ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਇੱਕ ਸਫਲ ਅੰਦੋਲਨ ਖੜ੍ਹਾ ਕੀਤਾ ਜੋ ਪੇਂਡੂਆਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬਾਲਣ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸੁੱਕੇ ਗਊ ਗੋਬਰ ਦੇ ਇੱਕਠ ਵਿੱਚ ਭੜਕਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਵੀ ਦਿੱਤੇ ਬਗੈਰ ਜੰਗਲਾਤ ਵਿਭਾਗ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਵੇਚਿਆ। ਉਸਦੇ ਵਿਰੋਧ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਲਈ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਕਲੈਕਟਰ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਇਹ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਸਾਪਕਲ ਸਹੀ ਹੈ। 

==ਕਾਰਜ==
ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਪੂਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਨਾਥ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ, ਉਸਨੂੰ &quot;ਮਾਈ&quot; (ਮਾਂ) ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉਸਨੇ ਤਕਰੀਬਨ 1,050 ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਅੱਜ ਦੇ ਦਿਨ ਵਿੱਚ, ਉਸਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪਰਿਵਾਰ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ 207 ਜਵਾਈ, 36 ਨੁਹਾਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਵੀ ਉਪਰ ਪੋਤੇ-ਪੋਤਿਆਂ, ਦੋਤੇ-ਦੋਤੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਅੱਜੇ ਵੀ ਅਗਲੇ ਖਾਨੇ ਲਈ ਲੜ੍ਹ ਰਹਿ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਬੱਚੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਸਨੇ ਗੋਦ ਲਿਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਪਕਲ ਨੇ ਵਧੀਆ ਪੜ੍ਹਿਆ ਲਿਖਾਇਆ ਵੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਵਕੀਲ ਅਤੇ ਡਾਕਟਰ ਹਨ ਅਤੇ ਕੁਝ ਬੱਚੇ, ਉਸਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਜਾਈਆਂ ਧੀਆਂ ਵੀ ਉਸਦੇ ਅਨਾਥ-ਆਸ਼ਰਮ ਨੂੰ ਚਲਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਸਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਉੱਪਰ ਹੀ ਪੀਐਚ.ਡੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।
== ਓਪਰੇਟਿੰਗ ਸੰਗਠਨ ==

* ਸੰਮਤੀ ਬਾਲ ਨਿਕੇਤਨ, ਭੇਲੇਕਰ ਵਸਤੀ, ਹੜਾਪਸਰ, [[ਪੂਨੇ]]
* ਮਮਤਾ ਬਾਲ ਸਦਨ, ਕੁੰਭਾਰਵਲਨ, ਸਾਸਵਦ 
* ਮਾਈ ਦਾ ਆਸ਼ਰਮ ਚਿਖਲਦਰਾ, [[ਅਮਰਾਵਤੀ]]
* ਅਭਿਮਨ ਬਾਲ ਭਵਨ, ਵਰਧਾ
* ਗੰਗਾਧਾਰਬਾਬਾ ਛਤਰਾਲਯਾ, ਗੁਹਾ
* ਸਪਤ ਸਿੰਧੂ' ਮਹਿਲਾ ਅਧਾਰ, ਬਾਲਸਾਂਗੋਪਨ ਆਨੀ ਸ਼ਿਕਸ਼ਨ ਸੰਸਥਾ, [[ਪੂਨੇ]]

== ਅਵਾਰਡ ==
ਸਿੰਧੂਤਾਈ ਸਾਪਕਲ ਨੂੰ 750 ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੁਰਸਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

* 2017 - 8 ਮਾਰਚ 2018 ਨੂੰ ਮਹਿਲਾ ਦਿਵਸ 'ਤੇ ਸਿੰਧੂਤਾਈ ਸਾਪਕਲ ਨੂੰ '''ਨਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪੁਰਸਕਾਰ 2017''' ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੁਆਰਾ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।&lt;ref&gt;{{cite web|url=/india/nari-shakti-puraskar/articleshow/63203332.cms}}Missing or empty &lt;code style=&quot;color:inherit; border:inherit; padding:inherit;&quot;&gt;&amp;#x7C;title=&lt;/code&gt; ([//en.wikipedia.org/wiki/Help:CS1_errors%23citation_missing_title help]){{cite web|url=/india/nari-shakti-puraskar/articleshow/63203332.cms}}&lt;/ref&gt; ਇਹ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਨਾਗਰਿਕ ਪੁਰਸਕਾਰ ਹੈ।
* 2016- ਵੋਕਹਾਰਡਟ ਫ਼ਾਉਂਡੇਸ਼ਨ 2016 ਦੁਆਰਾ ਸੋਸ਼ਲ ਵਰਕਰ ਆਫ਼ ਦ ਈਅਰ
* 2015 - ਅਹਾਮਦਿਯਾ ਮੁਸਲਿਮ ਪੀਸ ਪ੍ਰਾਇਅਜ਼ ਫਾਰ ਦ ਈਅਰ 2014&lt;ref&gt;http://www.themuslimtimes.org/2015/03/countries/india/the-2015-ahmadiyya-muslim-prize-for-the-advancement-of-peace-goes-to-sou-sindhutai-sapkal#ixzz3UX1Qxrwk
&lt;/ref&gt;
* 2014 - ਬਾਸਵਾ ਭੂਸਾਨਾ ਪੁਰਸਕਾਰ''-2014'', ਜੋ ਬਸਾਵਾ ਸੇਵਾ ਸੰਘ ਪੂਨੇ ਵਲੋਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
* 2013 - ਮਦਰ ਟਰੇਸਾ ਅਵਾਰਡਸ ਫਾਰ ਸੋਸ਼ਲ ਜਸਟਿਸ&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-harmony-foundation-to-host-mother-teresa-awards-on-nov-9-2033089|title=Harmony Foundation to host Mother Teresa awards on Nov 9|date=8 November 2014|work=dna|publisher=Diligent Media Corporation Ltd.|accessdate=11 November 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.catholicnewsagency.com/news/mother-teresa-awards-given-to-promoters-of-social-justice/|title=Mother Teresa Awards given to promoters of social justice|publisher=Catholic News Agency|accessdate=14 December 2014|archive-date=4 ਸਤੰਬਰ 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170904070811/http://www.catholicnewsagency.com/news/mother-teresa-awards-given-to-promoters-of-social-justice/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* 2013 - ''ਦ ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਵਾਰਡ ਫਾਰ ਆਈਕੋਨਿਕ ਮਦਰ'' ---- (ਪਹਿਲੀ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ)&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://netindian.in/news/2013/10/01/00026217/mukherjee-confers-first-national-award-senior-citizens|title=Mukherjee confers first National Award for Senior Citizens|date=1 October 2013|publisher=NetIndian|access-date=19 ਮਈ 2018|archive-date=13 ਦਸੰਬਰ 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171213010845/http://netindian.in/news/2013/10/01/00026217/mukherjee-confers-first-national-award-senior-citizens|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* 2012 - ਸੀਐਨਐਨ-ਆਈਬੀਐਨ ਅਤੇ ਰਿਲਾਇੰਸ ਫ਼ਾਉਂਡੇਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਰੀਅਲ ਹੋਰਸਿਸ ਅਵਾਰਡਸ&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.realheroes.com/2012-heroes.php|title=Real Heroes|publisher=Reliance Foundation|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160331051827/http://www.realheroes.com/2012-heroes.php|archivedate=31 March 2016|deadurl=yes|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
* 2010 - ਅਹਿਲਿਆਬਾਈ ਹੋਲਕਰ ਅਵਾਰਡ, ਜੋ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਸਰਕਾਰ ਤੋਂ ਮਹਿਲਾ ਅਤੇ ਬਾਲ ਭਲਾਈ ਦੇ ਸਮਾਜ ਕਰਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2002-11-28/pune/27316600_1_cash-award-child-welfare-social-workers |title=Sindhutai Sapkal to receive state award child welfare |access-date=2018-05-19 |archive-date=2012-11-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121103120413/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2002-11-28/pune/27316600_1_cash-award-child-welfare-social-workers |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;
* 1996 - ਡੱਟਕ ਮਾਤਾ ਪੁਰਸਕਾਰ, ਗੈਰ-ਮੁਨਾਫ਼ਾਖੋਰੀ ਸੰਸਥਾ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ- ਸੁਨੀਤਾ ਕਲਾਨੀਕੇਤਨ ਟ੍ਰਸਟ, ਤਾਲ– ਸ਼੍ਰੀਰਮਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅਹਿਮਦਾਨਗਰ. ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਪੂਨੇ&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.reminderindia.com/sindhutai-sapkal/|title=Sindhutai Sapkal|publisher=reminderindia.com|access-date=2018-05-19|archive-date=2014-06-17|archive-url=https://archive.today/20140617233246/http://www.reminderindia.com/sindhutai-sapkal/|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;
* 1992 - ''ਮੁੱਖ ਸਮਾਜਿਕ  ਸਹਾਇਕ ਅਵਾਰਡ''
* ''ਸਾਹਯਾਦਰੀ ਹਿਰਕਾਨੀ ਅਵਾਰਡ ''({{lang-mr|सह्याद्रीची हिरकणी पुरस्कार}})
* ''ਰਜਾਈ ਅਵਾਰਡ'' ({{lang-mr|राजाई पुरस्कार}})
* ''ਸ਼ਿਵਲੀਲਾ ਗੌਰਵ ਅਵਾਰਡ ''({{lang-mr|शिवलीला महिला गौरव पुरस्कार}})

== ਫਿਲਮ ==
2010 ਵਿੱਚ, ਅਨੰਤ ਮਹਾਦੇਵਨ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਇੱਕ ਮਰਾਠੀ ਫਿਲਮ &quot;ਮੀ ਸਿੰਧੂਤਾਈ ਸਾਪਕਲ&quot; ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿੰਧੂਤਾਈ ਸਾਪਕਲ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਫ਼ਿਲਮ ਨੂੰ ਵਰਲਡ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ 54ਵੇਂ ਲੰਦਨ ਫ਼ਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ।&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2002-11-28/pune/27316600_1_cash-award-child-welfare-social-workers |title=Mee Sindhutai will have its world premiere at the 54th London Film Festival |access-date=2018-05-19 |archive-date=2012-11-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121103120413/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2002-11-28/pune/27316600_1_cash-award-child-welfare-social-workers |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;

== ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ ==
[https://www.facebook.com/PresidentOfIndia/photos/ms.c.eJxFkccNA1AIQzeK6GX~;xaLgDzk~_UWyMuldFtrWYcn~;0x0nyY~_l4rMLe1KrgCCrxjOTHGuzNJH08~_0KOp7999~;vsC9p6Yr4eG~;zY~_mH0~_~_tPmbrE6jmhf~_ddwb4ss5~;Pv0~;9f0~_Nv3icxqMndnpTp70nc~_aF19~;cKyWbFyGv1Q~;MXx4JfVn9LDBd~;sjn~;Iye~_OnZ7OM8v6g~;juqZz1jGfbb7GPnl5ot~;~_v2z4NfWbyNP2v857t16kkz~;~;j~;N4Ue~;Oo583Q~-~-.bps.a.355886308257701.1073741856.246140099232323/355887321590933/?type=3&amp;theater Receiving award from President Of India] [[ਰਾਮ ਨਾਥ ਕੋਵਿੰਦ|Ram Nath Kovind]]

== ਹਵਾਲੇ ==
{{Reflist}}

* http://www.gits4u.com/women/womenf22.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160512022513/http://www.gits4u.com/women/womenf22.htm |date=2016-05-12 }}
* http://www.india-intro.com/blog/fan-musings/502-mother-of-orphans-sindhu-tai-sapkal-part-1.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160920184004/http://www.india-intro.com/blog/fan-musings/502-mother-of-orphans-sindhu-tai-sapkal-part-1.html |date=2016-09-20 }}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1948]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਔਰਤਾਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਨਾਰੀ ਕਾਰਕੁਨ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਮਹਿਲਾ ਸਮਾਜਿਕ ਵਰਕਰ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਰਾਠੀ ਲੋਕ]]</text>
      <sha1>dq3whrpr5vybc4dgr40fh3git7xhbau</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਮੋਹੁਆ ਮੁਖਰਜੀ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>107721</id>
    <revision>
      <id>842639</id>
      <parentid>829330</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T20:34:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>842639</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10368" sha1="95g4h8zmujzxyxfes7kqb903t29q03q" xml:space="preserve">'''ਡਾ. ਮੋਹੁਆ ਮੁਖਰਜੀ''' (ਜਨਮ ਅਗਸਤ [[1952]]) ਇੱਕ ਸਮਾਜਿਕ ਕਾਰਕੁਨ ਸੀ ਅਤੇ [[ਕੋਲਕਾਤਾ]], [[ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ]] ਦੀ ਇੱਕ ਲੇਖਿਕਾ ਸੀ।ਉਸਨੇ ਗੋਖਲੇ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਸਕੂਲ, [[ਕੋਲਕਾਤਾ]] ਵਿਚ ਸਕੂਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ [[1974]] ਵਿੱਚ ਆਲੋਕ ਮੁਖਰਜੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਇਆ। ਉਸਦੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਸਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜਿਕ ਸਰਗਰਮੀ, ਲਿਖਤਾਂ, ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਅਤੇ ਛੋਟੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਬਨਾਉਣਾ, ਕਲਾ, ਥੀਏਟਰ ਦਾ ਕੰਮ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਬੀਲਿਆਂ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ-ਆਰਥਿਕ ਖੋਜ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸਨ। ਉਹ ਇੱਕ [[ਗ਼ੈਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਜਥੇਬੰਦੀ|ਗੈਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਗਠਨ]] ਜਿਸਦਾ ਨਾਂ &quot;ਸੰਯੋਗ ਔਡੀਓ ਵਿਜ਼ੁਅਲ ਐਂਡ ਵੈਲਫੇਅਰ ਸੋਸਾਇਟੀ&quot; ਦੀ ਬਾਨੀ ਸੀ।

== ਕੈਰੀਅਰ ==
ਵਿਆਹ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੇ ਹੋਟਲ ਓਬਰਾਏ ਗ੍ਰਾਂਡ ਵਿੱਚ ਫ੍ਰੀਲਾਂਸ ਨੌਕਰੀ ਕੀਤੀ- ਕੋਲਕਾਤਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅੰਦਰੂਨੀ ਡੈਕੋਰੇਟਰ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਸੈਂਟ ਥੋਮਸ ਕਿਡਰਪੋਰ ਵਿੱਚ ਬਤੌਰ ਇੱਕ ਅਧਿਆਪਿਕਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਆਰਟ ਸਕੂਲ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਂ 'ਰੇਕਾਹੇ ਚੋਂਦੇ' ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਆਰਟ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਡਾਂਸ ਨੂੰ ਵੀ ਮਿਲਿਆ, ਇਸ ਮੇਲ ਨੂੰ &quot;ਰੇਕਾਹੇ&quot; (ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਲਈ) ਅਤੇ  &quot;ਚੋਂਦੇ&quot; &quot;ਡਾਂਸ ਲਈ&quot; ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਇੱਕ &quot;ਡਾਂਸ ਡਰਾਮਾ ਗਰੁਪ&quot; ਵੀ ਬਣਾਇਆ ਜਿਸਦਾ ਨਾਂ &quot;ਰੂਪਕਥਾ&quot; ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਮੋਹੁਆ ਮੁਖਰਜੀ ਗਰੂਦਿਆ ਨ੍ਰਿਤਿਆ ਤੋਂ ਭਾਰਤੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਨਾਚ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨਤਾ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤੀ ਸੀ।

ਉਸਨੇ ਕਈ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟਾਂ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਸਮਜਿਕ ਕਾਰਜ ਯੂਨੀਸੈਫ, ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿੱਦਿਅਕ, ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸੰਗਠਨ, ਡਬਲਿਊਆਈਐਲਡੀ, ਏਆਈਆਈਪੀਐਚ, ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਗਠਨ ਅਤੇ ਭਾਰਤ-ਕੈਨੇਡਾ ਵਾਤਾਵਰਨ ਸਹੂਲਤ (ICEF) ਨਾਲ ਜੁੜਕੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਇੱਕ ਸੰਸਥਾ ਜਿਸਦਾ ਨਾਂ &quot;ਸੰਯੋਗ ਔਡੀਓ ਵਿਜ਼ੁਅਲ ਐਂਡ ਵੈਲਫੇਅਰ ਸੋਸਾਇਟੀ&quot; ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ, ਜਿਸਦਾ ਮਕਸੱਦ [[ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ]] ਵਿਚ ਸ਼ਹਿਰੀ ਅਤੇ ਦਿਹਾਤੀ ਖੇਤਰ ਦੇ ਬੇਘਰੇ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਸੰਬੰਧੀ ਮੁੱਦਿਆਂ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣਾ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਕਬਾਇਲੀ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਦਿਲਚਸਪੀ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਪੇਂਡੂ ਬੰਗਾਲ ਅਤੇ ਨੇੜੇ-ਤੇੜੇ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਜਨਜਾਤੀ ਦੇ ਕਲਿਆਣ ਲਈ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ।

ਉਸਨੇ [[ਪੱਤਰਕਾਰੀ|ਪੱਤਰਕਾਰ]] ਵਜੋਂ ਵੀ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸਦੇ &quot;ਉਲਟੋ ਰਾਠ&quot;, &quot;ਸ਼ਾਨੋਂਦਾ&quot;, &quot;ਆਨੰਦਾਬਾਜ਼ਾਰ ਪਤ੍ਰਿਕਾ&quot;, &quot;ਬਰਤਾਮਨ&quot; ਅਤੇ &quot;ਆਜਕੱਲ&quot; ਵਰਗੇ ਅਖਬਾਰਾਂ ਅਤੇ ਮੈਗਜ਼ੀਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਲਿੱਖਿਆ ਸੀ।

ਮੁਖਰਜੀ ਵੱਲੋਂ ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿਚੋਂ ਲਾਲ ਮਾਟੀ ਸ਼ਾਲ ਬੋਨ, ਗੋਹੀਨ ਮਨੂਸ਼ ਹੇ, ਚੰਦੋਈ ਬਿਰਹੌਰ ਅਤੇ ਬਿਰਹੋਰ ਟੂਵਰਡਸ ਨੈਕਸਟ ਮਿਲਿਨੀਅਮ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। 

== ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ==

=== ਕਿਤਾਬਾਂ ===

* {{Citation|title=Bhumi Kanya|publication-date=2008|author=Mohua Mukherjee|publication-place=Kolkata|publisher=Sahojatri Publications}}
* {{Citation|title=Gahin Manush He|publication-date=1993|author=Mohua Mukherjee|publication-place=Kolkata|publisher=Mohua Prakashani}}
* {{Citation|title=Laal Maati Shaal Bon|publication-date=1997|author=Mohua Mukherjee|publication-place=Kolkata|publisher=Sujan Paublication|id=818554915X|ID=818554915X|isbn=81-85549-15-X|ISBN=81-85549-15-X}}
* {{Citation|title=The Birhor towards the next millennium|publication-date=2000|author=Mohua Mukherjee|edition=The Birhor towards the next millennium|publication-place=Kolkata|publisher=Sujan Publications}}
* {{Citation|title=Chandoi Birhor aar Projaati Manushder Kotha|publication-date=2003|author=Mohua Mukherjee|publication-place=Kolkata|publisher=Sujan Publication|id=8185549303|ID=8185549303|isbn=81-85549-30-3|ISBN=81-85549-30-3}}

== ਹਵਾਲੇ ==

* {{Cite web|url=http://www.thehindu.com/arts/dance/article1608014.ece|title=Dance of the ancients|last=Bharatram, Kumudha|date=April 9, 2011|publisher=[http://www.thehindu.com ''The Hindu'']|access-date=May 16, 2012}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}External link in &lt;code style=&quot;color:inherit; border:inherit; padding:inherit;&quot;&gt;&amp;#x7C;publisher=&lt;/code&gt; ([[ਮਦਦ:CS1 errors#param has ext link|help]]) [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:CS1 errors: external links]]
* {{Cite web|url=http://www.thedailystar.net/newDesign/print_news.php?nid=227573|title=Presentation of Navarasa through dance|last=Alom, Zahangir|date=March 25, 2012|publisher=[http://www.thedailystar.net ''The Daily Star'']|access-date=May 16, 2012}}External link in &lt;code style=&quot;color:inherit; border:inherit; padding:inherit;&quot;&gt;&amp;#x7C;publisher=&lt;/code&gt; ([[ਮਦਦ:CS1 errors#param has ext link|help]]) [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:CS1 errors: external links]]
* {{Cite web|url=http://www.thedailystar.net/newDesign/print_news.php?nid=228226|title=Entranced audience|last=Islam, Aminul|date=March 30, 2012|publisher=[http://www.thedailystar.net ''The Daily Star'']|access-date=May 16, 2012}}External link in &lt;code style=&quot;color:inherit; border:inherit; padding:inherit;&quot;&gt;&amp;#x7C;publisher=&lt;/code&gt; ([[ਮਦਦ:CS1 errors#param has ext link|help]]) [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:CS1 errors: external links]]
* {{Cite web|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2002-01-07/lucknow/27113147_1_dance-nandi-amrita|title=Ghazals captivate scientists|last=Sinha, Vinayak|date=January 7, 2002|publisher=[http://timesofindia.indiatimes.com ''The Times of India'']|access-date=May 16, 2012|archive-date=ਜਨਵਰੀ 3, 2013|archive-url=https://archive.today/20130103164544/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2002-01-07/lucknow/27113147_1_dance-nandi-amrita|dead-url=yes}}External link in &lt;code style=&quot;color:inherit; border:inherit; padding:inherit;&quot;&gt;&amp;#x7C;publisher=&lt;/code&gt; ([[ਮਦਦ:CS1 errors#param has ext link|help]]) [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:CS1 errors: external links]]
* {{Cite web|url=http://www.artindia.net/mahua/|title=Mahua Mukherjee|publisher=[http://www.artindia.net Art India] (a joint venture of [http://www.indiaart.org/ Art India Foundation] and Sudhir Gandotra's Indserve Infotech Pvt. Ltd.)|access-date=May 16, 2012|archive-date=ਫ਼ਰਵਰੀ 10, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120210074856/http://artindia.net/mahua/|url-status=dead}}External link in &lt;code style=&quot;color:inherit; border:inherit; padding:inherit;&quot;&gt;&amp;#x7C;publisher=&lt;/code&gt; ([[ਮਦਦ:CS1 errors#param has ext link|help]]) [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:CS1 errors: external links]]
* {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=4CfA4uDwCKwC&amp;pg=PA188&amp;dq=%22Mohua+Mukherjee%22&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ei=C2q0T5uaDOihiAKw1MXAAg&amp;ved=0CGEQ6AEwBg#v=onepage&amp;q=%22Mohua%20Mukherjee%22&amp;f=false|title=At Home in the World: Bharata Natyam on the Global Stage|last=O'Shea, Janet|date=2007|publisher=Wesleyan University Press|pages=188|access-date=May 16, 2012}} {{ISBN|0819568376}}0819568376
* {{Cite web|url=https://books.google.com/books?id=ACgqAQAAIAAJ&amp;q=%22Mohua+Mukherjee%22&amp;dq=%22Mohua+Mukherjee%22&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ei=1Wq0T6_qNuauiQKyvtzDAg&amp;ved=0CG4Q6AEwCTgK|title=Sruti|last=Sundaresan, P.N.|date=1994|website=Issues 112-113|publisher=[http://www.sruti.com/ Sruti]|access-date=May 16, 2012}}External link in &lt;code style=&quot;color:inherit; border:inherit; padding:inherit;&quot;&gt;&amp;#x7C;publisher=&lt;/code&gt; ([[ਮਦਦ:CS1 errors#param has ext link|help]]) [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:CS1 errors: external links]]

== ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ ==

* {{Cite web|url=http://thegoodnewschronicle.com/cs20120206.asp|title=The great revivalist|last=(Correspondent); Chakraborty, Sumit (photography)|publisher=[http://thegoodnewschronicle.com/aboutus.asp The Good News Chronicle]|access-date=May 16, 2012|archive-date=ਮਈ 11, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120511173332/http://thegoodnewschronicle.com/cs20120206.asp|url-status=dead}}External link in &lt;code style=&quot;color:inherit; border:inherit; padding:inherit;&quot;&gt;&amp;#x7C;publisher=&lt;/code&gt; ([[ਮਦਦ:CS1 errors#param has ext link|help]]) CS1 maint: Multiple names: authors list ([[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:CS1 maint: Multiple names: authors list|link]]) [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:CS1 errors: external links]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:CS1 maint: Multiple names: authors list]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1952]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਨਾਰੀ ਕਾਰਕੁਨ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]]</text>
      <sha1>95g4h8zmujzxyxfes7kqb903t29q03q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਕਿਓਤੋ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਜਾਇਬਘਰ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>112684</id>
    <revision>
      <id>842672</id>
      <parentid>617235</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T07:45:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>663highland</username>
        <id>61120</id>
      </contributor>
      <origin>842672</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12047" sha1="cdjuw7rsiovmnzrte551ra1vsbiid7k" xml:space="preserve">[[File:260214 Kyoto National Museum Kyoto Japan04bs4.jpg|thumb|300px|ਕਿਓਤੋ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਜਾਇਬਘਰ]]

'''ਕਿਓਤੋ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਜਾਇਬਘਰ''' [[ਜਪਾਨ]] ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਲਾ ਅਜਾਇਬਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।&lt;ref&gt;[//en.wikipedia.org/wiki/Louis-Fr%C3%A9d%C3%A9ric Nussbaum, Louis-Frédéric]. (2005). [https://books.google.com/books?id=p2QnPijAEmEC&amp;pg=PA671&amp;dq= &quot;Museums&quot;] in ''Japan Encyclopedia'', pp. 671-673.&lt;/ref&gt; ਇਹ ਕਿਓਤੋ ਦੇ ਹਿਗਾਸ਼ਿਆਮਾ ਵਾਰਡ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ, ਅਜਾਇਬ-ਪੂਰਵ ਜਾਪਾਨੀ ਅਤੇ [[ਏਸ਼ੀਆ|ਏਸ਼ੀਆਈ]] ਕਲਾ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

== ਇਤਿਹਾਸ ==
ਕਿਓਤੋ ਨੈਸ਼ਨਲ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ, ਫਿਰ ਕਿਓਤੋ ਇੰਪੀਰੀਅਲ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ, 1889 ਵਿੱਚ  ਟੋਕੀਓ ਇਪੀਰੀਅਲ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ([[ਟੋਕੀਓ ਨੈਸ਼ਨਲ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ]]) ਅਤੇ ਇੰਪੀਰੀਅਲ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਆਫ ਨਾਰਾ ([[ਨਾਰਾ ਨੈਸ਼ਨਲ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ]]) ਦੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਸੀ, ਅਤੇ ਅਕਤੂਬਰ 1895 ਵਿੱਚ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋਈ ਸੀ। ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ 1897 ਵਿੱਚ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।ਇਸ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਦਾ ਨਾਮ 1900 ਵਿੱਚ, ਕਿਓਤੋ ਇੰਪੀਰੀਅਲ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ, ਅਤੇ 1924 ਵਿੱਚ ਕਿਓਤੋ ਇੰਪੀਰੀਅਲ ਗਿਫਟ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਮੌਜੂਦਾ ਨਾਮ ਕਿਓਤੋ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਜਾਇਬ-ਘਰ ਰੱਖਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ 1952 ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

=== ਟਾਈਮਲਾਈਨ ===
ਅੱਜ ਦੇ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਇੱਕ ਵਿਕਸਿਤ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਰਹੀ ਹੈ:&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kyohaku.go.jp/eng/about/his/|title=Mission and History of KNM|publisher=Kyoto National Museum|accessdate=12 November 2017|archive-date=12 ਨਵੰਬਰ 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171112185224/http://www.kyohaku.go.jp/eng/about/his/|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;

* 1897—ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ &quot;ਕਿਓਤੋ ਇੰਪੀਰੀਅਲ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ&quot; ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।&lt;ref name=&quot;IAI05report15&quot;&gt;IAI National Museum. (2005). [http://www.nich.go.jp/nendo/eibungaiyou17.pdf Institutional overview, p. 15.] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090816052727/http://www.nich.go.jp/nendo/eibungaiyou17.pdf|date=2009-08-16}}&lt;/ref&gt;
* 1900—ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਦਾ ਨਾਮ &quot;ਇੰਪੀਰੀਅਲ ਹਾਊਸਹੋਲਡ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਆਫ ਕਿਓਤੋ&quot; ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ।
* 1924—ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ [[ਕਿਓਤੋ]] ਨੂੰ ਦਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਨਾਮ ''ਕਿਓਤੋ ਇੰਪੀਰੀਅਲ ਗਿਫਟ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ'' ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ।
* 1952—ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਕਮੇਟੀ (ਕੌਮੀ ਸਰਕਾਰ) ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਸੰਗ੍ਰਿਹਾਂ ਦੀ ਜਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸੰਭਾਲਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਦਾ ਨਾਂ &quot;ਕਿਓਤੋ ਨੈਸ਼ਨਲ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ&quot; ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ।
* 1966—ਭੰਡਾਰਨ ਹਾਲ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ।
* 1969—ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਹਾਲ, ਮੇਨ ਗੇਟ, ਟਿਕਟ ਬੂਥ ਅਤੇ ਵਾੜਾਂ ਨੂੰ &quot;ਈਟੋਰੀਅਲ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਆਫ ਕਿਓਟੋ&quot; ਦੇ ਨਾਮ ਹੇਠ &quot;ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ&quot; ਨਾਮਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
* 1973—ਸ਼ਨੀਵਾਰ ਭਾਸ਼ਣ ਲੜੀ, ਪਹਿਲੇ ਸੈਸ਼ਨ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
* 1979—ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਲਈ ਕਨਜ਼ਰਵੇਸ਼ਨ ਸੈਂਟਰ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ।
* 2001—ਸਾਊਥ ਗੇਟ 100 ਵੇਂ ਸਾਲ ਦੀ ਸਾਲਾਨਾ ਹਾਲ ਲਈ ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ।
* 2001—ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਨੂੰ &quot;ਸੁਤੰਤਰ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਸੰਸਥਾ ਨੈਸ਼ਨਲ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ&quot; (ਆਈਏਆਈ ਨੈਸ਼ਨਲ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ) ਦੇ &quot;ਕਿਓਤੋ ਨੈਸ਼ਨਲ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ&quot; ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
* 2005—ਕਾਈਸ਼ੂ ਨੈਸ਼ਨਲ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਆਈਏਆਈ ਨੈਸ਼ਨਲ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।&lt;ref&gt;IAI National Museum. (2005). [http://www.nich.go.jp/nendo/eibungaiyou17.pdf Kyushu National Museum, PFDF/p. 16.] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090816052727/http://www.nich.go.jp/nendo/eibungaiyou17.pdf|date=2009-08-16}}&lt;/ref&gt;
* 2007—ਆਈਏਆਈ ਨੈਸ਼ਨਲ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਸੁਤੰਤਰ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਸੰਸਥਾ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਟੋਕੀਓ ਅਤੇ ਨਾਰਾ ਵਿਖੇ ਕੌਮੀ ਸੰਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਕੌਮੀ ਸੰਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਚਾਰ ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਜਾਇਬਿਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲਾ ਕੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਰਾਸਤ ਲਈ ਕੌਮੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਹਨ।&lt;ref&gt;IAI National Institutes for Cultural Heritage. (2007). [http://www.tnm.jp/jp/organization/pdf/NICH_gaiyou_jpn_eng_2007.pdf Outline, PDF/p. 5.]&lt;/ref&gt;

== ਖਾਕਾ (ਲੇਆਉਟ) ==
ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਵਿੱਚ ਕਈ ਇਮਾਰਤਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਹਾਲ (ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਹਾਲ) ਹੈ, ਜੋ ਕਿ 1895 ਵਿੱਚ ਕਟਾਯਾਮ ਟੋਕਿਮਾ ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਦ ਕਲੈਕਸ਼ਨ ਹਾਲ (ਨਿਊ ਪ੍ਰਦਰਸਨ ਹਾਲ), 1966 ਵਿੱਚ ਮੋਰੀਤਾ ਕੇਈਚੀ ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਤੰਬਰ 2014 ਵਿੱਚ, ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਨੇ ਨਵੇਂ ਸਥਾਈ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹਾਲ, ਹੈਸੀ ਚਿਸ਼ਿੰਕਨ ਵਿੰਗ (ਦ ਕਲੈਕਸ਼ਨਜ਼ ਗੈਲਰੀਆਂ) ਤੇ ਮੁਰੰਮਤ ਦਾ ਕੰਮ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਕਿ ਯੋਸ਼ੀਓ ਟੈਗੂਚੀ ਦੁਆਰਾ ਡਿਜ਼ਾਇਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਨਿਊਯਾਰਕ ਦੇ ''ਮਾਡਰਨ ਆਰਟ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ'' ਅਤੇ [[ਟੋਕੀਓ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਜਾਇਬਘਰ]] ਵਿੱਚ ''ਹੋਰੀ-ਜੀ ਖਜ਼ਾਨੇ ਦੀ ਗੈਲਰੀ'' ਦੇ ਡਿਜ਼ਾਇਨ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਨਿਯਮਤ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀਆਂ ਨੂੰ ''ਦ ਕਲੈਕਸ਼ਨਜ਼ ਗੈਲਰੀਜ਼'' ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਸਪੈਸ਼ਲ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਹਾਲ ਖਾਸ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀਆਂ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਹਾਲ, ਮੇਨ ਗੇਟ, ਅਤੇ ਟਿਕਟ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਜਪਾਨ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਵਜੋਂ ਨਾਮਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

== ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਕੁਲੈਕਸ਼ਨ ==
ਇਸ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਨੂੰ ਮੂਲ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੰਦਰਾਂ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਨਿੱਜੀ ਦਰਜੇ ਦੇ ਕਲਾ ਖਜ਼ਾਨੇ ਅਤੇ ਇੰਪੀਰੀਅਲ ਘਰੇਲੂ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੁਆਰਾ ਦਾਨ ਕੀਤੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕਰਨਵਾਲਾ ਘਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ, ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਚੀਜ਼ਾਂ ਇਹਨਾਂ ਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਹਨ।

ਇਹ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰੀ-ਆਧੁਨਿਕ ਜਾਪਾਨੀ ਕੰਮ (ਇਸ ਨੂੰ ਹੇਅਨ ਮਿਆਦ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਅਤੇ ਏਸ਼ੀਆਈ ਕਲਾ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਦੁਰਲੱਭ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਚੀਨੀ ਅਤੇ ਜਾਪਾਨੀ ਸੂਤਰਾਂ ਦੇ ਸੰਗ੍ਰਿਹਾਂ ਲਈ ਵੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ। ਹੋਰ ਮਸ਼ਹੂਰ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ 11 ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ ਸੇਂਜੂਈ ਬਾਈਓਬੂ ([[ਭੂ ਦ੍ਰਿਸ਼]] ਸਕ੍ਰੀਨ) ਅਤੇ 12 ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ ਗਕੀਜੋਸ਼ੀ (ਸਕ੍ਰੀਨ ਆਫ਼ ਬੈਟਰੀ ਭੂਟਸ) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ:

* '''ਫਾਈਨ ਆਰਟਸ:''' ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਲਪਕਾਰੀ, ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਅਤੇ ਲਿਖਤਾਂ (ਕੈਲੀਗ੍ਰਾਫੀ) ਦੇ ਕੰਮ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
* '''ਦਸਤਕਾਰੀ:''' ਇਸ ਵਿੱਚ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਭਾਂਡੇ, ਲਾਖੜੇ ਅਤੇ ਧਾਤ ਦੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
* '''ਪੁਰਾਤੱਤਵ:''' ਇਸ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

ਕੁੱਲ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਵਿੱਚ 12,000 ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕੰਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗਪਗ 6000 ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਵਿੱਚ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫਿਕ ਪੁਰਾਲੇਖ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ 200,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਫੋਟੋ ਸੰਬੰਧੀ ਨੈਗੇਟਿਵ ਅਤੇ ਰੰਗ ਪਾਰਦਰਸ਼ਤਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।ਇਕੱਲੇ ਫਾਈਨ ਆਰਟਸ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ, 230 ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਟੁਕੜੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਖਜਾਨੇ ਜਾਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

== ਹਵਾਲੇ ==
{{reflist}}

== ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ ==

* [http://www.kyohaku.go.jp/ ਕਿਓਤੋ ਨੈਸ਼ਨਲ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਦੀ ਅਧਿਕਾਰੀਵੈਬਸਾਈਟ]
* [http://www.kyohaku.go.jp/eng/syuzou/index.html ਸੰਗ੍ਰਹਿ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180830021018/https://www.kyohaku.go.jp/eng/syuzou/index.html |date=2018-08-30 }}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਾਪਾਨੀ ਕਲਾ ਦੇ ਅਜਾਇਬ ਘਰ]]</text>
      <sha1>cdjuw7rsiovmnzrte551ra1vsbiid7k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਸਾਈਕਲੋਪਸ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>124481</id>
    <revision>
      <id>842683</id>
      <parentid>506808</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T10:24:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>842683</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8261" sha1="o5h97epdoowbdc3z03vc6w700jbjmy9" xml:space="preserve">
[[ਯੂਨਾਨੀ ਮਿਥਿਹਾਸ]] ਵਿੱਚ '''ਸਾਈਕਲੋਪਸ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ|ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Cyclopes''') ਵਿਸ਼ਾਲ ਇੱਕ ਅੱਖ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਹਨ। ਸਾਇਕਲੋਪਸ ਦੇ ਤਿੰਨ ਸਮੂਹਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਹੇਸੀਓਡ ਦੀ ਥਿਓਗੋਨੀ ਵਿਚ, ਉਹ ਭਰਾ ਹਨ: ਬ੍ਰੋਂਟਸ, ਸਟੀਰੋਪਸ ਅਤੇ ਆਰਗੇਸ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ [[ਜ਼ਿਊਸ|ਜ਼ੀਅਸ]] ਨੂੰ ਹਥਿਆਰ ਦੀ ਗਰਜ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ। [[ਹੋਮਰ]] ਦੇ [[ਓਡੇਸੀ|ਓਡੀਸੀ]] ਵਿਚ, ਉਹ ਚਰਵਾਹੇ ਦਾ ਇੱਕ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸਮੂਹ ਹਨ, ਓਲੀਸੀਅਸ ਦੁਆਰਾ ਪਾਲੀਫੇਮਸ ਦੇ ਭਰਾਵਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਸਾਈਕਲੋਪਸ ਮਾਈਸੀਨੇ ਅਤੇ ਟਰੀਨਜ਼ ਦੀਆਂ ਸਾਈਕਲੋਪੀਅਨ ਕੰਧਾਂ ਦੇ ਨਿਰਮਾਤਾਵਾਂ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸਨ।      

ਪੰਜਵੀਂ ਸਦੀ ਬੀ.ਸੀ. ਦੇ ਨਾਟਕਕਾਰ [[ਯੁਰੀਪਿਡੀਜ਼|ਯੂਰੀਪਾਈਡਸ]] ਨੇ ਸਾਈਕਲਸ (ਜਿਸਦਾ ਓਡੀਸੀਅਸ ਨਾਲ ਪੋਲੀਫੇਮਸ ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲਾ ਹੋਇਆ ਸੀ), ਉਸ ਬਾਰੇ ਸਿਰਲੇਖ ਵਾਲਾ ਨਾਟਕ ਲਿਖਿਆ ਸੀ। ਹੇਸੀਓਡਿਕ ਅਤੇ ਕੰਧ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸਾਈਕਲੋਪਜ਼ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਵੀ ਉਸਦੇ ਨਾਟਕਾਂ ਵਿਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਤੀਜੀ ਸਦੀ ਬੀ.ਸੀ. ਦੇ ਕਵੀ ਕਾਲਿਮੈਚਸ ਹੇਸੀਓਡਿਕ ਸਾਈਕਲੋਪਜ਼ ਨੂੰ ਸਮਿਥ-ਦੇਵਤਾ ਹੇਫੈਸਟਸ ਦਾ ਸਹਾਇਕ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। [[ਵਰਜਿਲ|ਵਰਜੀਲ]] ਆਪਣੇ ਲਾਤੀਨੀ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਏਨੀਡ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਥੇ ਉਹ ਹੈਸੀਓਡਿਕ ਅਤੇ ਹੋਮਰੀਕ ਸਾਈਕਲੋਪਜ਼ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। 

ਘੱਟੋ ਘੱਟ ਪੰਜਵੀਂ ਸਦੀ ਬੀ.ਸੀ. ਤੋਂ, ਚੱਕਰਵਾਤ [[ਸਿਚੀਲੀਆ|ਸਿਸਲੀ]] ਟਾਪੂ ਅਤੇ ਜੁਆਲਾਮੁਖੀ ਆਈਓਲਿਅਨ ਟਾਪੂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ . 

== ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ==
ਹੇਸਿਓਡ, ਥਿਓਗਨੀ ਵਿਚ, ਸਾਈਕਲੋਪਜ਼ ਨਾਮ ਦੀ ਇਕ ਵਿਆਖਿਆ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਦੱਸਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਕਿ “ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੱਥੇ ਵਿਚ ਇਕ ਚੱਕਰ ਦੇ ਆਕਾਰ ਵਾਲੀ ਅੱਖ ਰੱਖੀ ਗਈ ਸੀ”। ਸਾਈਕਲੋਪਜ ਦੇ ਨਾਮ ਦਾ ਮਤਲਬ “ਸਰਕਲ-ਅੱਖਾਂ” ਜਾਂ “ਗੋਲ ਅੱਖਾਂ” ਹੈਸੀਓਡ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਦਾ ਕਈ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਹੋਰ ਸੰਭਾਵਿਤ ਅਰਥ ਸੁਝਾਏ ਗਏ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ “ਪਹੀਏ ਚੋਰ” ਅਤੇ “ਪਸ਼ੂ ਚੋਰ”। ਇਕ ਹੋਰ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਵਿਅੰਗਤਵ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ “ਸੂਰਜ ਦਾ ਚੱਕਰ” ਨਾਲ ਜੁੜਨਾ; ਜਿਹੜਾ ਸੁਝਾਅ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਚੱਕਰਵਾਤ, ਜੋ ਰਾਤ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਗੁਫਾ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦਿਨ ਵੇਲੇ ਉਭਰਦਾ ਹੈ, ਇਕ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਹੀ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;[[Hesiod]], ''[[Theogony]]'' [https://www.loebclassics.com/view/hesiod-theogony/2018/pb_LCL057.15.xml 144&amp;#x2013;145] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210106101940/https://www.loebclassics.com/view/hesiod-theogony/2018/pb_LCL057.15.xml |date=2021-01-06 }}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Heubeck and Hoekstra, p. 20 &quot;Hes ''Th'' 144-45 has surely given the correct explanation for the Cyclopes' name&quot;; Hard, [https://books.google.com/books?id=r1Y3xZWVlnIC&amp;pg=PA66 p. 66]: &quot;KYKLOPES (Round-eyes)&quot;; West 1988, p. 64: &quot;The name [Cyclopes] means Circle-eyes&quot;; [[LSJ]], [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D*ku%2Fklwy s.v. Κύκλωψ]: “Round-eyed&quot;.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;See Burkert 1982, [https://books.google.com/books?id=APcX1KKHF9wC&amp;pg=PA157 p. 157 n. 30], which describing Hesiod's etymology as &quot;not too attractive&quot;, gives other interpretations.&lt;/ref&gt; 

ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਥੂਸੀਡਾਈਡਜ਼ ਨੋਟ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਵਲਕੈਨੋ ਉੱਤੇ ਹੇਫੇਸਟਸ ਦੇ ਜਾਅਲੀ ਹੋਣ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿਚ,&lt;ref&gt;[[Thucydides]], [http://data.perseus.org/citations/urn:cts:greekLit:tlg0003.tlg001.perseus-eng3:3.88 3.88]: &quot;the people in those parts believe that Hephaestus has his forge, from the quantity of flame which they see it send out by night, and of smoke by day&quot;.&lt;/ref&gt; ਸਰਗਰਮ ਜਵਾਲਾਮੁਖੀ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਸਾਈਕਲੋਪਜ਼ ਦੇ ਜਾਅਲਸਾਜ਼ੀ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਉਣ ਨਾਲ ਅੱਗ ਅਤੇ ਧੂੰਆਂ ਅਕਸਰ ਉੱਠਦੇ ਵੇਖੇ ਗਏ।&lt;ref&gt;Hard, [https://books.google.com/books?id=r1Y3xZWVlnIC&amp;pg=PA166 p. 166].&lt;/ref&gt; 

== ਸੰਭਾਵਤ ਮੁੱਢ ==
ਇਕ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਚੱਕਰਵਾਤ ਲਈ ਇਕ ਸੰਭਾਵਤ ਉਤਪਤੀ 1914 ਵਿਚ ਪਥਰਾਟ ਮਾਹਰ ਓਥੀਓਨੀਓ ਹਾਬਲ ਦੁਆਰਾ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref&gt;Mayor, [https://books.google.com/books?id=9TwhfvU08UcC&amp;pg=PA35 pp. 35&amp;#x2013;36].&lt;/ref&gt; ਹਾਬਲ ਨੇ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਪਲੇਇਸਟੋਸੀਨ ਬੌਨੇ ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਜੈਵਿਕ ਖੋਪਲਾਂ, ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਇਟਲੀ ਅਤੇ ਗ੍ਰੀਸ ਦੀਆਂ ਤੱਟਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਗੁਫਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਨੇ ਪੋਲੀਫੇਮਸ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਹਾਬਲ ਨੇ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਖੋਪੜੀ ਵਿਚਲੀ ਵੱਡੀ, ਕੇਂਦਰੀ ਨਾਸਿਕ ਗੁਫਾ (ਇਕ ਤਣੇ ਲਈ) ਇਕ ਵੱਡੀ ਇਕਲੌਤੀ ਸਾਕਟ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;The smaller, actual eye-sockets are on the sides and, being very shallow, were hardly noticeable as such.&lt;/ref&gt; 

ਬਹੁਤ ਹੀ ਘੱਟ [[ਜਨਮ ਨੁਕਸ|ਜਨਮ ਦੇ ਨੁਕਸ ਦੇ]] ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਭਰੂਣ (ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰ ਦੋਵੇਂ) ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਕੋ ਅੱਖ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੱਥੇ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;Leroi, p. 67.&lt;/ref&gt; ਟੈਰਾਟੋਲੋਜੀ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਵਿਗਾੜ ਅਤੇ ਇਕ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਚੱਕਰਾਂ ਦੇ ਮਿਥਿਹਾਸ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸੰਬੰਧ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਵਧਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;Leroi, p. 68.&lt;/ref&gt; ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਕੋ ਅੱਖ ਵਾਲੇ ਇਨਸਾਨਾਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਕੋ ਅੱਖ ਦੇ ਉੱਪਰ ਇਕ ਨੱਕ ਹੈ,&lt;ref&gt;Nelson, pp. 160&amp;#x2013;161.&lt;/ref&gt; ਹੇਠਾਂ ਨਾ ਕਿ, ਸਾਈਕਲੋਪਸ ਪੋਲੀਫੇਮਸ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਯੂਨਾਨੀ ਚਿੱਤਰਾਂ ਵਿਚ।&lt;ref&gt;Leroi, pp. 68&amp;#x2013;69.&lt;/ref&gt; 

== ਹਵਾਲੇ ==</text>
      <sha1>o5h97epdoowbdc3z03vc6w700jbjmy9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਸਾਇਰਨ (ਮਿਥਿਹਾਸ)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>124484</id>
    <revision>
      <id>842682</id>
      <parentid>506814</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T10:19:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>842682</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10342" sha1="ltj4n0u13d9azpwipo3lznoprch3v9p" xml:space="preserve">
'''ਸਾਇਰਨ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: Sirens; [[ਯੂਨਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਯੂਨਾਨੀ]] ਇਕਵਚਨ: Σειρήν  Seirēn; [[ਯੂਨਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਯੂਨਾਨੀ]] ਬਹੁਵਚਨ: Σειρῆνες  Seirēnes) [[ਯੂਨਾਨੀ ਮਿਥਿਹਾਸ]] ਵਿੱਚ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਜੀਵ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨੇੜਲੇ ਮਲਾਹਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਨਮੋਹਣੇ ਸੰਗੀਤ ਨਾਲ ਲੁਭਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਟਾਪੂ ਦੇ ਚੱਟਾਨਾਂ ਵਾਲੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਕੰਢੇ 'ਤੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਹਾਜ਼ ਦੀ ਤਬਾਹੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ। ਰੋਮਨ ਕਵੀਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਛੋਟੇ ਟਾਪੂਆਂ 'ਤੇ ਬਿਠਾਇਆ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਿਰੇਨਮ ਸਕੋਪੁਲੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, &quot;ਫੁੱਲਦਾਰ&quot; ਟਾਪੂ ਐਂਥੋਮੋਸਾ, ਜਾਂ ਐਂਥਮੂਸਾ ਦਾ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਭੂਗੋਲ ਨਿਸ਼ਚਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਕਈ ਵਾਰ ਕੇਪ ਪੇਲੋਰਮ ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਜੋ ਟਾਪੂਆਂ ਵਿੱਚ ਸੇਰੇਨਜ਼ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪੈਸਟਮ ਨੇੜੇ ਜਾਂ ਕਪਰੇ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਚੱਟਾਨਾਂ ਅਤੇ ਚੱਟਾਨਾਂ ਸਨ।&lt;ref&gt;&quot;We must steer clear of the Sirens, their enchanting song, their meadow starred with flowers&quot; is [[Robert Fagles]]'s rendering of ''Odyssey'' 12.158–9.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Strabo]] i. 22; [[Eustathius of Thessalonica]]'s Homeric commentaries §1709; Servius I.e.&lt;/ref&gt;  

ਯੂਨਾਨ ਦੇ ਨਿਓਪਲਾਟੋਨਿਸਟ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਪ੍ਰੌਕੂਲਸ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, [[ਅਫ਼ਲਾਤੂਨ|ਪਲਾਟੋ]] ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਥੇ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਸਾਇਰਨ ਸਨ: ਸਵਰਗੀ, ਪੈਦਾਇਸ਼ੀ, ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ/ਕੈਥਾਰਟਿਕ। ਪਹਿਲੇ [[ਜ਼ਿਊਸ|ਜ਼ੇਅਸ]] ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸਨ, ਦੂਜਾ ਪੋਸੀਡਨ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਅਧੀਨ, ਅਤੇ ਤੀਸਰਾ [[ਹੇਡੀਸ|ਹੇਡੀਜ਼ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸੀ]] । ਜਦੋਂ ਆਤਮਾ ਸਵਰਗ ਵਿਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਸਾਇਰਨ ਇਸ ਨੂੰ ਸਵਰਗੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਦੇ ਬ੍ਰਹਮ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਜੋੜਨ ਲਈ ਇਕਸੁਰਤਾ ਦੇ ਰਾਹ ਤੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਹੇਡੀਜ਼ ਵਿਚ, ਰੂਹ ਨੂੰ ਸਦੀਵੀ ਸਵਰਗ ਵਿਚ ਬਦਲਣ ਲਈ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਕੋ ਇਕ ਕੰਮ &quot;ਪੀੜ੍ਹੀ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਸਮੁੰਦਰ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ&quot;. &lt;ref&gt;{{Cite book|title=Brewer's Dictionary of Phrase and Fable|last=Brewer|first=E.Cobham|publisher=Odham Press Limited|year=1883|isbn=|location=London|pages=1003 f.}}&lt;/ref&gt; 

== ਦਿੱਖ ==
ਸਾਈਰਨ ਨੂੰ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਨੂੰ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਲਈ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਯੂਨਾਨੀ ਕਲਾ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿਚ, ਸਾਈਰਨਜ਼ ਨੂੰ ਪੰਛੀਆਂ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿਚ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਸਿਰ, ਪੰਛੀ ਦੇ ਖੰਭ ਅਤੇ ਖੁਰਕ ਪੈਰ ਸਨ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਲੱਤਾਂ, ਖੰਭਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਜਾਂ ਬਿਨਾਂ, ਔਰਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਯੰਤਰ, ਖ਼ਾਸਕਰ ਰੇਸ਼ਿਆਂ ਅਤੇ ਬਿੰਬ ਵਜਾਉਣਾ। ਦਸਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਬਾਈਜੈਂਟਾਈਨ ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਸੁਦਾ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਛਾਤੀ ਤੋਂ ਹੀ ਸਾਇਰਨਜ਼ ਵਿੱਚ ਚਿੜੀਆਂ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਹੇਠਾਂ ਉਹ ਔਰਤਾਂ ਸਨ ਜਾਂ, ਵਿਕਲਪਕ, ਉਹ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲੇ ਛੋਟੇ ਪੰਛੀ ਸਨ। ਪੰਛੀਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਖੂਬਸੂਰਤ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਸਾਇਰਨਸ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰੀ ਸੁੰਦਰ ਔਰਤਾਂ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ, ਨਾ ਸਿਰਫ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ, ਭਰਮਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.stoa.org/sol-bin//search.pl?search_method=QUERY&amp;login=&amp;enlogin=&amp;searchstr=sigma,280&amp;field=adlerhw_gr&amp;db=REAL|title=Suda on-line|website=|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924112336/http://www.stoa.org/sol-bin//search.pl?search_method=QUERY&amp;login=&amp;enlogin=&amp;searchstr=sigma,280&amp;field=adlerhw_gr&amp;db=REAL|archive-date=2015-09-24|access-date=2010-01-30}}&lt;/ref&gt; 

ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਸਰੀਨਜ਼ ਨੂੰ ਮਰਦ ਜਾਂ ਔਰਤ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਨਰ ਸਰੀਨ ਪੰਜਵੀਂ ਸਦੀ ਬੀ.ਸੀ. ਦੇ ਆਸ ਪਾਸ ਕਲਾ ਤੋਂ ਅਲੋਪ ਹੋ ਗਿਆ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.colorado.edu/classics/exhibits/GreekVases/essays/200637tsirens.htm|title=CU Classics – Greek Vase Exhibit – Essays – Sirens|website=www.colorado.edu|archive-url=https://web.archive.org/web/20160625173807/http://www.colorado.edu/Classics/exhibits/GreekVases/essays/200637tsirens.htm|archive-date=2016-06-25|access-date=2017-10-20}}&lt;/ref&gt; 

ਪਹਿਲੀ ਸਦੀ ਦੇ ਰੋਮਨ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ [[ਵੱਡਾ ਪਲੀਨੀ|ਪਲੀਨੀ ਦਿ ਐਲਡਰ ਨੇ]] ਸਾਇਰਨ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਥਾ ਵਜੋਂ ਛੂਟ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, “ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੇਖਕ, ਕਲੈਅਰਕਸ ਦਾ ਪਿਤਾ, ਡੈਨਨ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ [[ਭਾਰਤ]] ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ [[ਭਾਰਤ|ਹੈ]], ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗਾਣੇ ਦੁਆਰਾ ਆਦਮੀਆਂ ਨੂੰ ਮਨਮੋਹਕ ਬਣਾਇਆ, ਅਤੇ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੁੱਚਾਇਆ। ਸੌਣ ਲਈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਟੋਟੇ ਕਰ ਦਿਓ।&quot;&lt;ref&gt;Pliny the Elder, ''Natural History'' X, 70.&lt;/ref&gt; ਆਪਣੀ ਨੋਟਬੁੱਕਾਂ ਵਿਚ, [[ਲਿਓਨਾਰਦੋ ਦਾ ਵਿੰਚੀ|ਲਿਓਨਾਰਡੋ ਡਾ ਵਿੰਚੀ]] ਨੇ ਸਾਇਰਨ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ, &quot;ਸਾਇਰਨ ਏਨੀ ਮਿੱਠੀ ਗਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਮਲਾਹਾਂ ਨੂੰ ਸੌਣ ਲਈ ਉਕਸਾਉਂਦੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਉਹ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਹਾਜ਼ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸੌਂ ਰਹੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਦੀ ਹੈ।&quot; 

== ਪਰਿਵਾਰ ==
ਹਾਲਾਂਕਿ [[ਸੋਫੋਕਲੀਜ਼|ਸੋਫੋਕਲਜ਼ ਦਾ]] ਟੁਕੜਾ ਫੋਰਸਿਸ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਿਤਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ,&lt;ref&gt;[[Sophocles]], [http://www.loebclassics.com/view/sophocles-fragments_not_assignable_any_play/1996/pb_LCL483.377.xml fragment 861] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250412230238/https://www.loebclassics.com/view/sophocles-fragments_not_assignable_any_play/1996/pb_LCL483.377.xml |date=2025-04-12 }}; Fowler, [https://books.google.com/books?id=scd8AQAAQBAJ&amp;pg=PA31 p. 31]; Plutarch, ''Quaestiones Convivales – Symposiacs, Moralia''.&lt;/ref&gt; ਜਦੋਂ ਸਾਇਰੰਸ ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦਰਿਆ ਦੇਵਤਾ ਅਚੇਲੌਸ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ ਵਜੋਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ,&lt;ref&gt;[[Ovid]] XIV, 88.&lt;/ref&gt; ਟਰਪਸੀਚੋਰ,&lt;ref&gt;[[Nonnus]], ''[[Dionysiaca]]'' 13.309; [[John Tzetzes]], ''Chiliades,'' [http://www.theoi.com/Text/TzetzesChiliades1.html#14 1.14], line 338.&lt;/ref&gt; ਮੇਲਪੋਮਿਨ,&lt;ref&gt;John Tzetzes, ''Chiliades,'' [http://www.theoi.com/Text/TzetzesChiliades1.html#14 1.14], line 339.&lt;/ref&gt; ਕੈਲੀਓਪ&lt;ref&gt;Servius, ''Commentary on the Aeneid of Vergil,'' Book 5, 864.&lt;/ref&gt; ਜਾਂ ਸਟੀਰੋਪ ਨਾਲ। [[ਯੁਰੀਪਿਡੀਜ਼|ਯੂਰਪਾਈਡਜ਼]] ਦੇ ਨਾਟਕ ਵਿਚ, ''ਹੈਲਨ'' (167), ਦੁਖ ਭੋਗਦਿਆਂ ਹੇਲਨ ਨੇ &quot;ਵਿੰਗਡ ਮੇਡੈਂਸ, ਧਰਤੀ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ (ਚਥਨ)&quot; ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਲਾਹਾਂ ਨੂੰ ਲੁਭਾਇਆ, ਯੂਨਾਨੀਆਂ ਨੇ ਸਾਇਰਨ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ &quot;ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਿਤਾਰਿਆਂ&quot; ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਇਆ, ਨਾ ਕਿ ਸਮੁੰਦਰੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ। ਰੋਮਨ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਸਾਇਰਨਜ਼ ਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਵਧੇਰੇ ਜੋੜਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਫੋਰਸਿਸ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ।&lt;ref&gt;[[Virgil]], V.846.&lt;/ref&gt; ਸਾਇਰਨਜ਼ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਯੂਨਾਨੀ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਪਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਖ਼ਾਸਕਰ ਹੋਮਰ ਦੇ [[ਓਡੇਸੀ|ਓਡੀਸੀ]] ਵਿੱਚ।

== ਹਵਾਲੇ ==</text>
      <sha1>ltj4n0u13d9azpwipo3lznoprch3v9p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਸਿਮਰਨ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>126183</id>
    <revision>
      <id>842685</id>
      <parentid>824238</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T11:32:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>842685</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6908" sha1="83h1obia7fglicugcqiwnxb4wvacnvo" xml:space="preserve">'''ਸਿਮਰਨ''' {{Lang-pa|ਸਿਮਰਨ}}, {{ਹਿੰਦੀ|सिमरण, सिमरन}} [[ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾ|ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ]] ਸ਼ਬਦ स्मरण (ਸਮਰਣ) ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਸ਼ਬਦ ਹੈ, ਜੋ &quot;ਯਾਦ, ਸਿਮ੍ਰਤੀ ਜਾਂ ਚੇਤੇ ਦਿਵਾਉਣ ਦਾ ਕਾਰਜ&quot; ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਪਹਿਲੂ ਅਤੇ ਉਦੇਸ਼ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੇ ਉੱਤਮ ਪਹਿਲੂ ਜਾਂ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਨਿਰੰਤਰ ਯਾਦ (ਜਾਂ ਭਾਵਨਾ) ਕਰਨਾ ਹੈ, ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ [[ਰੂਹਾਨੀਅਤ]] ਨੂੰ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਵਸਥਾ ਬਾਹਰ ਦੁਨਿਆਵੀ ਕੰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਵੀ ਨਿਰੰਤਰ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.oshoworld.com/discourses/audio_hindi.asp?album_id=36 |title=Ek Omkaar Satnam Audio Discourse |access-date=2020-03-25 |archive-date=2014-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140416174550/http://www.oshoworld.com/discourses/audio_hindi.asp?album_id=36 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;

== ਗੁਰਮੁਖੀ ==
''ਸਿਮਰਨ'' ਨੂੰ [[ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ|ਗੁਰਮੁਖੀ]] ਵਿੱਚ ਕਿਰਿਆ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਰੱਬ ਦੇ ਨਾਮ ਜਾਂ ਨਾਮ ਦਾ ਜਾਪ ਕਰਨਾ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਆਸਥਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਪੁਜਾਰੀ ਜਾਂ ਹੋਰ ਸਾਧਕਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਰਸਮਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕੀਤੇ ਬਗੈਰ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

[[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿਮਰਨ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ [[ਮੋਕਸ਼|ਮੁਕਤੀ]] ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕਿਉਂਕਿ 'ਸਿ-ਮਰ' ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ 'ਨਿਸ਼ਾਵਰ ਹੋਣਾ', ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਹਉਮੈ ਦੀ ਮੌਤ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸੱਚ ਨੂੰ ਆਖਰੀ ਸੱਚ ਮੰਨਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

[[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]] ਦੇ ਪੰਨਾ 202 ਤੇ [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ|ਗੁਰੂ]] [[ਗੁਰੂ|ਜੀ]] ਲਿਖਦੇ ਹਨ:

ਸਿਮਰਨ ਕਰਦਿਆਂ ਮੈਨੂੰ ਸੁੱਖ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੋਈ ਹੈ- 'ਸਿਮਰ ਸਿਮਰ ਸੁਖ ਪਾਇਆ'।

ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਇਸ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਣ ਤੋਂ ਲਾਭ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਉਸ ਭਾਵਨਾ ਤੋਂ ਪਰੇ ਰਹਿ ਕੇ ਉੱਚ ਰੂਹਾਨੀ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਦੁਹਰਾਉਣ, ਸਮਝਣ ਅਤੇ ਜੀਵਣ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਉਸ ਵਿਅਕਤੀ ਲਈ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮ ਅਤੇ ਅੰਤਮ ਸੱਚ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਦਿਲੋਂ ਲੱਭਦਾ ਹੈ:

[[ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ|ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ]] ''ਸਾਰੰਗ ਕੀ ਵਾਰ ਵਿੱਚ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ'' ([[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]], 1242):

[[ਨਾਮ ਜਪੋ|ਨਾਮ]] ਅਨਾਦਿ ਸਾਡੀ ਸਮਝ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੈ।

ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਇਹ ਸਾਡਾ ਨਿਰੰਤਰ ਸਾਥੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਾਹਿਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦਿਲਾਂ ਅੰਦਰ ਵੇਖਣ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਅਜਿਹੇ ਸੱਚ ਨਾਲ ਮਿਲ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।

ਸਿਮਰਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮੰਨ ਸ਼ਾਂਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਕਾਰਣ ਇੱਕ ਤਰਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਮਹੱਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਲੋਕਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== ਸੰਤ ਮੱਤ ==
ਸੰਤ ਮੱਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ ਸਿਮਰਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਤਿਗੁਰੂ ਦੁਆਰਾ ਦੀਖਿਆ ਦੌਰਾਨ ਦਿੱਤੇ ਗਏ [[ਮੰਤਰ]] ਨੂੰ ਦੁਹਰਾਉਣ ਦੇ ਅਧਿਆਤਮਕ ਅਭਿਆਸ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਮੰਤਰ ਨੂੰ ਸਿਮਰਨ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਵੇਲੇ ਸਿਮਰਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਨਾਮ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਦੁਹਰਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[http://www.kirpalsingh-teachings.org/index.php/en/books-sant-kirpal-singh/jap-ji-the-message-of-guru-nanak/602-simran-what-it-means-and-its-uses.html Simran What it means and its uses] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200325102824/https://www.kirpalsingh-teachings.org/index.php/en/books-sant-kirpal-singh/jap-ji-the-message-of-guru-nanak/602-simran-what-it-means-and-its-uses.html |date=2020-03-25 }}, by [[Kirpal Singh]].&lt;/ref&gt; ਹਾਲਾਂਕਿ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਸ ਮੰਤਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਈਸ਼ਵਰ ਦੀ ਅਸਲ ਭਾਵਨਾ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਜਪ ਦੁਆਰਾ ਇਕਸਾਰਤਾ ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਕਾਰਨ ਵਾਪਰਦਾ ਹੈ।

== ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ ==

* [[ਵਿਪੱਸਨਾ]] 
* ਧਿਆਨ 
* ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ

== ਹਵਾਲੇ ==
{{ਹਵਾਲੇ}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਧਰਮ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰੂਹਾਨੀਅਤ]]</text>
      <sha1>83h1obia7fglicugcqiwnxb4wvacnvo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਜਲ ਸਰੋਤ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146709</id>
    <revision>
      <id>842619</id>
      <parentid>804326</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T14:26:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>842619</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47049" sha1="jz0bpc98o7j6ijbwsxofuhx1e4yvdom" xml:space="preserve">'''ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਜਲ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ''' ਵਰਖਾ, ਸਤਹ ਅਤੇ ਭੂਮੀਗਤ ਪਾਣੀ ਦੇ ਭੰਡਾਰਨ ਅਤੇ ਪਣ-ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਔਸਤਨ {{Convert|1170|mm|in}} ਪ੍ਰਤੀ ਸਾਲ, ਜਾਂ ਲਗਭਗ {{Convert|4000|km3|mi3}} ਸਲਾਨਾ ਬਾਰਸ਼ ਜਾਂ ਲਗਭਗ {{Convert|1720|m3}} ''ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਅਕਤੀ'' ਹਰ ਸਾਲ ਤਾਜ਼ਾ ਪਾਣੀ।&lt;ref name=&quot;fao1&quot; /&gt; ਭਾਰਤ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਦਾ 18% ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਜਲ ਸਰੋਤਾਂ ਦਾ ਲਗਭਗ 4% ਹੈ। ਦੇਸ਼ ਦੀ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਹੱਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਨਦੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਜੋੜਨ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://greencleanguide.com/2013/09/13/national-water-policy/|title=National Water Policy|date=September 13, 2014|website=greencleanguide.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20130917053712/http://greencleanguide.com/2013/09/13/national-water-policy/|archive-date=September 17, 2013}}&lt;/ref&gt; ਕੁਝ 80&amp;nbsp;ਇਸਦੇ ਖੇਤਰ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ {{Convert|750|mm|in}} ਜਾਂ ਇੱਕ ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਹ ਬਾਰਿਸ਼ ਸਮੇਂ ਜਾਂ ਭੂਗੋਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕਸਾਰ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਬਾਰਸ਼ ਇਸ ਦੇ ਮੌਨਸੂਨ ਮੌਸਮਾਂ (ਜੂਨ ਤੋਂ ਸਤੰਬਰ) ਦੌਰਾਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉੱਤਰ ਪੂਰਬ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੱਛਮ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮੀਂਹ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਬਾਰਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਮੌਸਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹਿਮਾਲਿਆ ਉੱਤੇ ਬਰਫ਼ ਦਾ ਪਿਘਲਣਾ ਉੱਤਰੀ ਨਦੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਪੱਧਰਾਂ ਤੱਕ ਭੋਜਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਦੱਖਣੀ ਨਦੀਆਂ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲਤਾ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਿਮਾਲੀਅਨ ਬੇਸਿਨ ਲਈ, ਇਸ ਨਾਲ ਕੁਝ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੜ੍ਹ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਈਆਂ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੀ ਕਮੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਵਿਆਪਕ ਨਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਸਥਾਈ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਸਾਫ਼ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸਿੰਚਾਈ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਦੀ ਘਾਟ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਨੇ ਅਜੇ ਤੱਕ, ਇਸਦੇ ਉਪਲਬਧ ਅਤੇ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਯੋਗ ਸਤਹ ਜਲ ਸਰੋਤ ਦੇ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਨੇ {{Convert|761|km3|mi3}} (20&amp;nbsp;2010 ਵਿੱਚ ਇਸਦੇ ਜਲ ਸਰੋਤਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ, ਜਿਸਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਭੂਮੀਗਤ ਪਾਣੀ ਦੀ ਅਸਥਾਈ ਵਰਤੋਂ ਤੋਂ ਆਇਆ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://graphics.reuters.com/INDIA-ENVIRONMENT-WATER/0100B2C41FD/index.html|title=India is running out of water|access-date=13 February 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://articles.latimes.com/2013/nov/29/opinion/la-oe-brown-india-food-bubble-famine-20131129|title=India's dangerous 'food bubble'|last=Brown|first=Lester R.|date=19 November 2013|work=Los Angeles Times|access-date=13 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131218120818/http://articles.latimes.com/2013/nov/29/opinion/la-oe-brown-india-food-bubble-famine-20131129|archive-date=18 December 2013}} [http://www.earth-policy.org/plan_b_updates/2013/update119 Alt URL]&lt;/ref&gt; ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਖੂਹਾਂ ਤੋਂ ਜੋ ਪਾਣੀ ਕੱਢਿਆ, ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਭਾਰਤ ਨੇ ਲਗਭਗ {{Convert|688|km3|mi3}} ਸਮਰਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਤੋਂ ਸਿੰਚਾਈ, {{Convert|56|km3|mi3}} ਮਿਉਂਸਪਲ ਅਤੇ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨਾਂ ਅਤੇ {{Convert|17|km3|mi3}} ਉਦਯੋਗ ਨੂੰ&lt;ref name=&quot;fao1&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.fao.org/nr/water/aquastat/countries_regions/IND/IND-CP_eng.pdf|title=India - Rivers Catchment|access-date=13 July 2016}}&lt;/ref&gt;

ਭਾਰਤ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਇਲਾਕਾ ਗਰਮ ਖੰਡੀ ਜਲਵਾਯੂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ ਜੋ ਅਨੁਕੂਲ ਨਿੱਘੇ ਅਤੇ ਧੁੱਪ ਵਾਲੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਕਾਰਨ ਸਾਰਾ ਸਾਲ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਅਨੁਕੂਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਬਸ਼ਰਤੇ ਕਾਸ਼ਤ ਵਾਲੀ ਜ਼ਮੀਨ ਤੋਂ ਵਾਸ਼ਪੀਕਰਨ ਦੀ ਉੱਚ ਦਰ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸਦੀਵੀ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਉਪਲਬਧ ਹੋਵੇ। &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.nicra-icar.in/nicrarevised/images/Books/Potential%20Evapotranspiration%20estimation.pdf|title=Potential Evapotranspiration estimation for Indian conditions|access-date=23 June 2016}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ਭਾਵੇਂ ਸਮੁੱਚੇ ਜਲ ਸਰੋਤ ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕਾਫੀ ਹਨ, ਪਰ ਜਲ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਅਸਥਾਈ ਅਤੇ ਸਥਾਨਿਕ ਵੰਡ ਕਾਰਨ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਦੇ ਪਾੜੇ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਜੋੜ ਕੇ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;cwc&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.cwc.nic.in/main/webpages/statistics.html|title=India's Water Resources|access-date=23 June 2016|archive-date=10 ਜੂਨ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160610083346/http://www.cwc.nic.in/main/webpages/statistics.html|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; ਸਾਰੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਦਰਮਿਆਨੇ ਵਾਤਾਵਰਨ/ ਲੂਣ ਨਿਰਯਾਤ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਜਾ ਰਹੇ ਕੁੱਲ ਜਲ ਸਰੋਤ ਲਗਭਗ 1200 ਬਿਲੀਅਨ ਘਣ ਮੀਟਰ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.iwmi.cgiar.org/Publications/IWMI_Research_Reports/PDF/pub083/RR83.pdf|title=Spatial variation in water supply and demand across river basins of India|last=IWMI Research Report 83|access-date=23 June 2016|archive-date=6 ਮਾਰਚ 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120306110403/http://www.iwmi.cgiar.org/Publications/IWMI_Research_Reports/PDF/pub083/RR83.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਭੋਜਨ ਸੁਰੱਖਿਆ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਸੰਭਵ ਹੈ ਜੋ ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ ਊਰਜਾ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇ ਨਾਲ ਸੰਭਵ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਜੋੜਨ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਲੋੜੀਂਦੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਪੰਪਿੰਗ ਲਈ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕੇ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.thestatesman.com/news/opinion/when-neighbours-become-enemies/165052.html|title=India's problem is going to be water not population|website=[[The Statesman (India)|The Statesman]]|access-date=21 September 2016|archive-date=18 ਸਤੰਬਰ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160918075933/http://www.thestatesman.com/news/opinion/when-neighbours-become-enemies/165052.html|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;

ਕੇਂਦਰੀਕ੍ਰਿਤ ਮੈਗਾ ਵਾਟਰ ਟਰਾਂਸਫਰ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਲੱਗੇਗਾ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਸਾਲ ਫਸਲਾਂ ਲਈ ਸਥਾਨਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਪਲਬਧ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਨਾਲ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਲਈ ਕਾਸ਼ਤ ਵਾਲੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ 'ਤੇ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਛਾਂਦਾਰ ਜਾਲਾਂ ਨੂੰ ਲਗਾਉਣਾ ਸਸਤਾ ਵਿਕਲਪ ਹੋਵੇਗਾ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://agricoop.nic.in/sites/default/files/midhPPT10.pdf|title=Protected Cultivation|access-date=23 June 2018}}&lt;/ref&gt; ਪੌਦਿਆਂ ਨੂੰ ਮੈਟਾਬੋਲਿਜ਼ਮ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਲਈ ਕੁੱਲ ਪਾਣੀ ਦੇ 2% ਤੋਂ ਘੱਟ ਪਾਣੀ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਕੀ 98% ਸਾਹ ਰਾਹੀਂ ਠੰਢਾ ਕਰਨ ਲਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੀਆਂ ਮੌਸਮੀ ਸਥਿਤੀਆਂ ਲਈ ਢੁਕਵੀਂ ਖੇਤੀ ਵਾਲੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ 'ਤੇ ਲਗਾਏ ਗਏ ਛਾਂਦਾਰ ਜਾਲਾਂ ਜਾਂ ਪੌਲੀਟਨਲ ਫਸਲਾਂ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰ 'ਤੇ ਡਿੱਗਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਅਤੇ ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬਤ ਕਰਕੇ ਸੰਭਾਵੀ ਭਾਫੀਕਰਨ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਕਰਨਗੇ।
[[ਤਸਵੀਰ:India_annual_rainfall_map_en.svg|left|thumb|282x282px| ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਲਾਨਾ ਔਸਤ ਵਰਖਾ।]]
[[ਤਸਵੀਰ:India_flood_zone_map.svg|thumb| ਨਕਸ਼ਾ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਹੜ੍ਹ ਸੰਭਾਵੀ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ]]

== ਸੋਕਾ, ਹੜ੍ਹ ਅਤੇ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਕਮੀ ==
ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਰਖਾ ਪੈਟਰਨ ਦੂਰੀ ਅਤੇ ਕੈਲੰਡਰ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਾਟਕੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬਦਲਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਵਰਖਾ, ਲਗਭਗ 85%, ਗੰਗਾ-ਬ੍ਰਹਮਪੁੱਤਰ-ਮੇਘਨਾ ਬੇਸਿਨ ਦੇ ਹਿਮਾਲੀਅਨ ਰਜਬਾਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਾਨਸੂਨ ਦੁਆਰਾ ਗਰਮੀਆਂ ਦੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉੱਤਰੀ ਪੱਛਮੀ, ਪੱਛਮੀ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਉੱਤਰ ਪੂਰਬੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਵਰਖਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਲਾਨਾ ਮੌਨਸੂਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ, ਕਈ ਵਾਰ ਲੰਬੇ ਸੁੱਕੇ ਸਪੈਲ ਅਤੇ ਮੌਸਮੀ ਅਤੇ ਸਾਲਾਨਾ ਵਰਖਾ ਵਿੱਚ ਉਤਰਾਅ-ਚੜ੍ਹਾਅ ਦੁਆਰਾ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੇਸ਼ ਲਈ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਸਮੱਸਿਆ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://indianexpress.com/article/explained/how-india-sees-the-coming-crisis-of-water-and-is-preparing-for-it-3049950/|title=How India sees the coming crisis of water — and is preparing for it|date=26 September 2016|access-date=30 September 2016}}&lt;/ref&gt; ਸਥਾਨਕ ਪਾਣੀ ਦੀ ਕਮੀ ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਮਾੜੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਕਾਰਨ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਵੱਡਾ ਖੇਤਰ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਨਹੀਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://dolr.nic.in/dolr/wasteland_atlas.asp|title=Waste lands atlas of India, 2011|access-date=30 May 2016|archive-date=5 ਜੂਨ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160605175835/http://dolr.nic.in/dolr/wasteland_atlas.asp|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; ਰਾਸ਼ਟਰ ਸੋਕੇ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਅਤੇ ਹੜ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਦਾ ਹੈ, ਪੱਛਮ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਦੇ ਵੱਡੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਘਾਟੇ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਗਰੀਬ ਕਿਸਾਨਾਂ ਅਤੇ ਪੇਂਡੂ ਆਬਾਦੀਆਂ ਨੂੰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.iwmi.cgiar.org/Publications/IWMI_Research_Reports/PDF/pub170/rr170.pdf|title=Mapping Multiple Climate-related Hazards in South Asia|access-date=30 July 2017|archive-date=14 ਜੁਲਾਈ 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200714104556/http://www.iwmi.cgiar.org/Publications/IWMI_Research_Reports/PDF/pub170/rr170.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ਅਨਿਯਮਿਤ ਬਾਰਸ਼ਾਂ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰਤਾ ਅਤੇ ਖੇਤਰੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਿੰਚਾਈ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਦੀ ਘਾਟ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਅਸਫਲਤਾ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨ ਖੁਦਕੁਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੂਨ-ਸਤੰਬਰ ਦੌਰਾਨ ਭਰਪੂਰ ਬਾਰਿਸ਼ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਹੋਰ ਮੌਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਕਮੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਸਮੱਸਿਆ ਅਸਥਾਈ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਬਾਰਿਸ਼, ਅਤੇ ਹੜ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਤੱਕ ਤਬਾਹੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;cwc.gov.in&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.cwc.gov.in/main/downloads/FFM.2200-2291.27112012.pdf|title=State wise flood damage statistics in India|access-date=2013-01-04}}&lt;/ref&gt;

== ਸਤਹ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨੀ ਪਾਣੀ ਦਾ ਭੰਡਾਰ ==
ਭਾਰਤ ਇਸ ਵੇਲੇ ਆਪਣੀ ਸਾਲਾਨਾ ਵਰਖਾ ਦਾ ਸਿਰਫ਼ 6% ਜਾਂ {{Convert|253|e9m3}} ਸਟੋਰ ਕਰਦਾ ਹੈ   , ਜਦੋਂ ਕਿ ਵਿਕਸਤ ਦੇਸ਼ ਰਣਨੀਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਾਲਾਨਾ ਵਰਖਾ ਦਾ 250% ਸੁੱਕੇ ਦਰਿਆਈ ਬੇਸਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਟੋਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.cwc.nic.in/main/downloads/IHD2015_final.pdf|title=Integrated hydrological data book (page 65)|access-date=29 May 2016|archive-date=2 ਅਪ੍ਰੈਲ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160402104009/http://www.cwc.nic.in/main/downloads/IHD2015_final.pdf|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; ਭਾਰਤ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸਰੋਤਾਂ 'ਤੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ 20 ਮਿਲੀਅਨ ਟਿਊਬਵੈੱਲਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸਿੰਚਾਈ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰ ਦਾ 50 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਹਿੱਸਾ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਨੇ ਦਰਿਆਈ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਸਟੋਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਰੀਚਾਰਜਿੰਗ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਤਕਰੀਬਨ 5,000 ਵੱਡੇ ਜਾਂ ਦਰਮਿਆਨੇ ਡੈਮ, ਬੈਰਾਜ ਆਦਿ ਬਣਾਏ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://india-wris.nrsc.gov.in/wrpinfo/index.php?title=Headworks_(Dam,_Barrage,Weir,_Anicut,_Lift)|title=List of riverwise dams and barrages|access-date=29 May 2014|archive-date=28 ਮਈ 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150528221639/http://india-wris.nrsc.gov.in/wrpinfo/index.php?title=Headworks_(Dam,_Barrage,Weir,_Anicut,_Lift)|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਡੈਮਾਂ (59 ਨੰਬਰ) ਦੀ ਕੁੱਲ ਭੰਡਾਰਨ ਸਮਰੱਥਾ {{Convert|170|e9m3}} ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.cwc.nic.in/main/downloads/New%20NRLD.pdf|title=National register of dams in India|access-date=19 July 2016|archive-date=20 ਸਤੰਬਰ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160920223122/http://www.cwc.nic.in/main/downloads/new%20nrld.pdf|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; ਭਾਰਤ ਦਾ ਲਗਭਗ 15 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਭੋਜਨ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸਰੋਤਾਂ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਘਟਣ/ ਖੋਦਣ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਭੂਮੀਗਤ ਪਾਣੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਦੇ ਯੁੱਗ ਦਾ ਅੰਤ ਸਤਹ ਪਾਣੀ ਸਪਲਾਈ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ 'ਤੇ ਵਧੇਰੇ ਨਿਰਭਰਤਾ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਨ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www-wds.worldbank.org/external/default/WDSContentServer/WDSP/IB/2008/06/25/000333037_20080625020800/Rendered/PDF/443760PUB0IN0W1Box0327398B01PUBLIC1.pdf|title=India's water economy bracing for a turbulent future, World Bank report, 2006|access-date=29 May 2014}}&lt;/ref&gt;

ਭਾਰਤ ਦਾ ਪਾਣੀ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਹੋ ਰਿਹਾ ਜਦੋਂ ਕਿ ਪਾਣੀ ਇਸ ਦੇ ਪੂਰੇ ਸੰਭਾਵੀ ਲਾਭਾਂ ਨੂੰ ਕੱਢੇ ਬਿਨਾਂ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਰਿਹਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.deccanchronicle.com/opinion/op-ed/260317/by-invitation-india-is-not-running-out-of-water-water-is-running-out-of-india.html|title=India is not running out of water, water is running out of India|date=26 March 2017|access-date=9 July 2018}}&lt;/ref&gt; ਜ਼ਮੀਨ ਅਤੇ ਜਾਇਦਾਦ ਦੇ ਮੁਆਵਜ਼ੇ ਅਤੇ ਮੁੜ ਵਸੇਬੇ ਦੇ ਖਰਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜ਼ਮੀਨ ਆਧਾਰਿਤ ਜਲ ਭੰਡਾਰਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਬਹੁਤ ਮਹਿੰਗਾ ਹੈ। ਢੁਕਵੇਂ ਪਾਣੀ ਦੇ ਭੰਡਾਰਨ ਲਈ, ਨਦੀ ਦੇ ਡੈਲਟਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਖੇਤਰ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਤਾਜ਼ੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਤੱਟਵਰਤੀ ਭੰਡਾਰ, ਜ਼ਮੀਨੀ ਅਤੇ ਜੰਗਲਾਂ ਦੇ ਡੁੱਬਣ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸਮਾਜਿਕ-ਆਰਥਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਢੁਕਵਾਂ ਵਿਕਲਪ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://ojs.udspub.com/index.php/jsupp/issue/viewIssue/51/4|title=Efficacy of coastal reservoirs to address India's water shortage by impounding excess river flood waters near the coast (pages 49 and 19)|access-date=9 July 2018|archive-date=26 ਜੁਲਾਈ 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180726234122/http://ojs.udspub.com/index.php/jsupp/issue/viewIssue/51/4|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://iacrr.org/publications|title=International Association for Coastal Reservoir Research|access-date=9 July 2018|archive-date=26 ਜੁਲਾਈ 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180726234508/http://iacrr.org/publications|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== ਹਾਈਡਰੋ ਪਾਵਰ ਸੰਭਾਵੀ ==
ਭਾਰਤੀ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੀ ਖਪਤ ਜਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਵਹਿਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਰੋਤ ਪਹਾੜਾਂ ( [[ਹਿਮਾਲਿਆ]], [[ਪੱਛਮੀ ਘਾਟ]], [[ਅਰਾਵਲੀ|ਅਰਾਵਲੀ ਰੇਂਜ]], [[ਵਿੰਧਿਆ|ਵਿੰਧਿਆ ਪਹਾੜ]], [[ਪੂਰਬੀ ਘਾਟ]], ਆਦਿ) ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪਣ-ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਕਾਫ਼ੀ ਚੰਗੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਣ-ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਬਦਲਦੀ ਬਿਜਲੀ ਸਰੋਤਾਂ, ਤਰਜੀਹਾਂ ਅਤੇ ਸੀਮਾਵਾਂ ਸਮੇਤ ਤਕਨੀਕੀ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਬਦਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

== ਨਦੀਆਂ ==
[[File:India_Map_based_on_Survey_of_India_rivers.PNG|right|thumb|287x287px| ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਸਰਵੇਖਣ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਭਾਰਤ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ]]
ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨਦੀਆਂ ਹਨ:&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://india-wris.nrsc.gov.in/WRIS.html|title=River basin maps in India|access-date=29 May 2014|archive-date=8 ਜੂਨ 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140608152615/http://india-wris.nrsc.gov.in/WRIS.html|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;

* [[ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਖਾੜੀ]] ਵਿੱਚ ਵਹਿਣਾ: [[ਬ੍ਰਹਮਪੁੱਤਰ ਦਰਿਆ|ਬ੍ਰਹਮਪੁੱਤਰ]], [[ਗੰਗਾ ਦਰਿਆ|ਗੰਗਾ]], [[ਮਹਾਂਨਦੀ ਦਰਿਆ|ਮਹਾਨਦੀ]], [[ਗੋਦਾਵਰੀ ਦਰਿਆ|ਗੋਦਾਵਰੀ]], [[ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦਰਿਆ|ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ]], [[ਕਵੇਰੀ ਦਰਿਆ|ਕਾਵੇਰੀ]], ਆਦਿ।
* [[ਅਰਬ ਸਮੁੰਦਰ|ਅਰਬ ਸਾਗਰ]] ਵਿੱਚ ਵਹਿਣਾ: [[ਸਿੰਧ ਦਰਿਆ|ਸਿੰਧ]], [[ਨਰਮਦਾ ਦਰਿਆ|ਨਰਮਦਾ]], [[ਤਾਪਤੀ ਨਦੀ|ਤਾਪਤੀ]], ਆਦਿ।

== ਝੀਲਾਂ ==
ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਝੀਲਾਂ ਵਿੱਚ [[ਪੁਲੀਕਾਤ ਝੀਲ|ਪੁਲੀਕਟ ਝੀਲ]], ਕੋਲੇਰੂ ਝੀਲ, [[ਪਗੋਂਗ ਝੀਲ|ਪੈਂਗੋਂਗ ਤਸੋ]], [[ਚਿਲਕਾ ਝੀਲ|ਚਿਲਿਕਾ ਝੀਲ]], ਕੁੱਟਨਾਦ ਝੀਲ, ਸੰਭਰ ਸਾਲਟ ਲੇਕ, ਅਤੇ [[ਪੁਸ਼ਕਰ ਝੀਲ]] ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

== ਵੈਟਲੈਂਡਸ ==
ਭਾਰਤ [[ਰਾਮਸਰ ਸਮਝੌਤਾ|ਰਾਮਸਰ ਕਨਵੈਨਸ਼ਨ]] ਦਾ ਹਸਤਾਖਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਜਲਗਾਹਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਟਿਕਾਊ ਉਪਯੋਗਤਾ ਲਈ ਇੱਕ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਧੀ ਹੈ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.indiawaterportal.org/node/18315|title=Wet lands atlas of India 2011|access-date=29 May 2016|archive-date=3 ਮਾਰਚ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130303055259/http://www.indiawaterportal.org/node/18315|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;

== ਜਲ ਸਪਲਾਈ ਅਤੇ ਸੈਨੀਟੇਸ਼ਨ ==
ਕਵਰੇਜ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਸਰਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੱਧਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਕੀਤੇ ਗਏ ਯਤਨਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਜਲ ਸਪਲਾਈ ਅਤੇ ਸੈਨੀਟੇਸ਼ਨ ਨਾਕਾਫ਼ੀ ਹੈ। 2000 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੌਰਾਨ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਸੈਨੀਟੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਨਿਵੇਸ਼ ਦਾ ਪੱਧਰ, ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਾਪਦੰਡਾਂ ਦੁਆਰਾ ਘੱਟ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਵਧਿਆ ਹੈ। ਪਹੁੰਚ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਾਫੀ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, 1980 ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਾਮੀਣ ਸੈਨੀਟੇਸ਼ਨ ਕਵਰੇਜ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ 1% ਸੀ ਅਤੇ 2008 ਵਿੱਚ 21% ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;JMP&quot;&gt;UNICEF/WHO [[Joint Monitoring Programme for Water Supply and Sanitation]] estimate for 2008 based on the 2006 [[Demographic and Health Survey]], the 2001 census, other data and the extrapolation of previous trends to 2010. See [http://www.wssinfo.org/datamining/tables.html JMP tables] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100323055730/http://wssinfo.org/datamining/tables.html |date=2010-03-23 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;health_11thplan&quot;&gt;{{Cite web|url=http://planningcommission.nic.in/plans/planrel/fiveyr/11th/11_v2/11v2_ch3.pdf|title=Health and Family Welfare and AYUSH : 11th Five Year Plan|last=Planning Commission of India|authorlink=Planning Commission of India|access-date=2010-09-19|archive-date=2012-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20120515094731/http://planningcommission.nic.in/plans/planrel/fiveyr/11th/11_v2/11v2_ch3.pdf|dead-url=yes}}, p. 78&lt;/ref&gt; ਨਾਲ ਹੀ, ਪਾਣੀ ਦੇ ਸੁਧਰੇ ਸਰੋਤਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਵਾਲੇ ਭਾਰਤੀਆਂ ਦੀ ਹਿੱਸੇਦਾਰੀ 1990 ਵਿੱਚ 72% ਤੋਂ 2008 ਵਿੱਚ 88% ਹੋ ਗਈ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;JMP&quot; /&gt; ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ, ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਦੇ ਸੰਚਾਲਨ ਅਤੇ ਰੱਖ-ਰਖਾਅ ਦੇ ਇੰਚਾਰਜ ਸਥਾਨਕ ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਵਿੱਤੀ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, [[ਭਾਰਤ]] ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਨਹੀਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ&lt;ref name=&quot;dpreview&quot;&gt;{{Cite web|url=http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/SOUTHASIAEXT/0,,contentMDK:20980493~pagePK:146736~piPK:146830~theSitePK:223547,00.html|title=Development Policy Review|publisher=World Bank|access-date=2010-09-19|archive-date=2010-03-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20100316183054/http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/SOUTHASIAEXT/0,,contentMDK:20980493~pagePK:146736~piPK:146830~theSitePK:223547,00.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ਅਤੇ ਅੰਦਾਜ਼ਨ 72% ਭਾਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਜੇ ਵੀ ਸੁਧਾਰੀ ਸੈਨੀਟੇਸ਼ਨ ਸਹੂਲਤਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਨਹੀਂ ਹੈ।

ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਢੁਕਵੀਂ ਔਸਤ ਵਰਖਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਪਾਣੀ ਦੀ ਘੱਟ ਸਥਿਤੀ/ਸੋਕੇ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੇਠ ਵੱਡਾ ਖੇਤਰ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਕ ਹੋਰ ਮੁੱਦਾ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਅੰਤਰਰਾਜੀ ਵੰਡ ਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੇ 90% ਖੇਤਰ ਦੀ ਜਲ ਸਪਲਾਈ ਅੰਤਰ-ਰਾਜੀ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਵੰਡ ਦੇ ਮੁੱਦੇ 'ਤੇ ਰਾਜਾਂ ਅਤੇ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਧ ਰਹੀ ਟਕਰਾਅ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://greencleanguide.com/2011/07/19/water-scarcity-and-india/|title=Water scarcity and India « For the Changing Planet|website=greencleanguide.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20110924062622/http://greencleanguide.com/2011/07/19/water-scarcity-and-india/|archive-date=2011-09-24}}&lt;/ref&gt;

ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਜਲ ਸਪਲਾਈ ਅਤੇ ਸੈਨੀਟੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਕਈ ਨਵੀਨਤਾਕਾਰੀ ਪਹੁੰਚਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ 2000 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ 1999 ਤੋਂ ਪੇਂਡੂ ਜਲ ਸਪਲਾਈ ਵਿੱਚ ਮੰਗ-ਅਧਾਰਿਤ ਪਹੁੰਚ, ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ ਕੁੱਲ ਸਵੱਛਤਾ, ਕਰਨਾਟਕ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਰੀ ਜਲ ਸਪਲਾਈ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਜਨਤਕ-ਨਿੱਜੀ ਭਾਈਵਾਲੀ, ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਮਾਈਕ੍ਰੋ-ਕ੍ਰੈਡਿਟ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਪਾਣੀ

== ਪਾਣੀ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਦੇ ਮੁੱਦੇ ==
ਜਦੋਂ ਨਦੀ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਵਰਤਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਨਦੀ ਦੇ ਬੇਸਿਨ ਤੋਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਲੋੜੀਂਦਾ ਲੂਣ ਨਿਰਯਾਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਦਰਿਆ ਦੇ ਬੇਸਿਨ ਨੂੰ ਨੇੜੇ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਦੀ ਬੇਸਿਨ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਉਪਲਬਧ ਪਾਣੀ ਖਾਰਾ ਅਤੇ/ਜਾਂ ਖਾਰੀ ਪਾਣੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਖਾਰੇ ਜਾਂ ਖਾਰੀ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਸਿੰਜਾਈ ਕੀਤੀ ਜ਼ਮੀਨ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਖਾਰੀ ਜਾਂ ਖਾਰੀ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.researchgate.net/publication/237403006|title=River basin development phases and implications of closure|last=Keller|first=Jack|last2=Keller|first2=Andrew|date=January 1998|access-date=25 September 2020|last3=Davids|first3=Grant}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.iwmi.cgiar.org/Publications/IWMI_Research_Reports/PDF/pub001/REPORT01.PDF|title=The New Era of Water Resources Management: From &quot;Dry&quot; to &quot;Wet&quot; Water Savings|last=David Seckler|access-date=5 June 2016|archive-date=17 ਨਵੰਬਰ 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101117163347/http://www.iwmi.cgiar.org/Publications/IWMI_Research_Reports/PDF/pub001/REPORT01.PDF|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.iwmi.cgiar.org/Publications/IWMI_Research_Reports/PDF/pub003/REPORT03.PDF|title=Integrated Water Resource Systems: Theory and Policy Implications|last=Andrew Keller|last2=Jack Keller|access-date=5 January 2014|last3=David Seckler|archive-date=3 ਮਾਰਚ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303233639/http://www.iwmi.cgiar.org/Publications/IWMI_Research_Reports/PDF/pub003/REPORT03.PDF|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ਖਾਰੀ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦਾ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਬਹੁਤ ਮਾੜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਪਾਣੀ ਭਰਨ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਖਾਰੀ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਫੈਲਣਾ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਕੇਵਲ [[ਚਾਵਲ|ਚੌਲ]] ਜਾਂ [[ਘਾਹ]] ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰੇਗਾ ਕਿਉਂਕਿ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਉਤਪਾਦਕਤਾ ਹੋਰ ਫਸਲਾਂ ਅਤੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਬੂਟਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮਾੜੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://extension.oregonstate.edu/umatilla/mf/sites/default/files/pnw597-e.pdf|title=Managing irrigation water quality|last=Oregon State University, USA|access-date=28 August 2012}}&lt;/ref&gt; ਕਈ ਹੋਰ ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਖਾਰੀ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ [[ਕਪਾਹ]] ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਝਾੜ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://222065430381538974.weebly.com/uploads/1/1/5/2/11520542/irrigation_water_quality_-_salinity_-_derm.pdf|title=Irrigation water quality—salinity and soil structure stability|access-date=5 January 2016}}&lt;/ref&gt; ਉੱਤਰ ਪੂਰਬੀ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਰਖਾ ਕਾਰਨ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਉੱਚ ਤੇਜ਼ਾਬੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦਕਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.downtoearth.org.in/news/environment/extreme-rainfall-acidifies-land-in-india-s-northeastern-states-62330|title=Extreme rainfall acidifies land in India's northeastern states|access-date=2 December 2018}}&lt;/ref&gt; ਪਾਣੀ ਦੀ ਘਾਟ ਵਾਲੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਜਲ ਸਰਪਲੱਸ ਦਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਜੋੜਨਾ ਦਰਿਆਈ ਬੇਸਿਨਾਂ ਦੀ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਟਿਕਾਊ ਉਤਪਾਦਕਤਾ ਲਈ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੇ ਵਹਾਅ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਲੋੜੀਂਦੇ ਲੂਣ ਨਿਰਯਾਤ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੇ ਕੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਉੱਤੇ ਮਾਨਵ-ਜਨਕ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.thehindubusinessline.com/economy/agri-business/india-on-verge-of-looming-soil-crisis-report/article9985289.ece|title=India on verge of looming soil crisis: Report|access-date=7 December 2017}}&lt;/ref&gt; ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਬੇਸਫਲੋ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨੀ ਪਾਣੀ ਦੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਅਤੇ ਨਹਿਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਤਹ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਵਧਾ ਕੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਲੋੜੀਂਦੇ ਲੂਣ ਦੀ ਬਰਾਮਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਦੁਆਰਾ ਬਹਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਹੈ।

== ਪਾਣੀ ਦੇ ਝਗੜੇ ==
{{ਮੁੱਖ ਲੇਖ|Interstate River Water Disputes Act}}
ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਿਪੇਰੀਅਨ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ ਵਿੱਚ [[ਕਾਵੇਰੀ ਦਰਿਆ ਦੇ ਪਾਣੀਆਂ ਦਾ ਵਿਵਾਦ|ਕਾਵੇਰੀ]], ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਗੋਦਾਵਰੀ, ਵਾਮਸਾਧਾਰਾ, [[ਮਹਾਂਦੇਈ ਨਦੀ|ਮੰਡੋਵੀ]], [[ਰਾਵੀ|ਰਾਵੀ-ਬਿਆਸ-ਸਤਲੇਜ਼]], [[ਨਰਮਦਾ ਦਰਿਆ|ਨਰਮਦਾ]], ਤਾਪਤੀ, [[ਮਹਾਂਨਦੀ ਦਰਿਆ|ਮਹਾਨਦੀ]] ਆਦਿ ਅੰਤਰ-ਰਾਜੀ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉਪਲਬਧ ਪਾਣੀ ਲਈ ਤਿੱਖਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਪੁੱਤਰ, [[ਗੰਗਾ ਦਰਿਆ|ਗੰਗਾ]] ਦੀਆਂ [[ਹਿਮਾਲਿਆ|ਹਿਮਾਲੀਅਨ]] ਸਹਾਇਕ ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ [[ਪੱਛਮੀ ਘਾਟ|ਪੱਛਮੀ ਘਾਟਾਂ]] ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਵਹਿਣ ਵਾਲੇ ਤੱਟਵਰਤੀ ਨਦੀਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਜਲ ਵਾਧੂ ਨਦੀਆਂ ਤੋਂ ਵਾਧਾ।

== ਪਾਣੀ ਦਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ==
ਭਾਰਤ ਦੇ 3,119 ਕਸਬਿਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਸਿਰਫ਼ 209 ਵਿੱਚ ਅੰਸ਼ਕ ਇਲਾਜ ਸਹੂਲਤਾਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਿਰਫ਼ 8 ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੰਦੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਇਲਾਜ ਦੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਹਨ (WHO 1992) [ ਅੱਪਡੇਟ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ] &lt;ref&gt;Russell Hopfenberg and David Pimentel [http://www.oilcrash.com/articles/populatn.htm HUMAN POPULATION NUMBERS AS A FUNCTION OF FOOD SUPPLY] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080313172624/http://www.oilcrash.com/articles/populatn.htm |date=2008-03-13 }} oilcrash.com Retrieved on- February 2008&lt;/ref&gt; 114 ਸ਼ਹਿਰ ਬਿਨਾਂ ਇਲਾਜ ਕੀਤੇ ਸੀਵਰੇਜ ਅਤੇ ਅੰਸ਼ਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਸਕਾਰ ਵਾਲੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਧੇ [[ਗੰਗਾ ਦਰਿਆ|ਗੰਗਾ ਨਦੀ]] ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।&lt;ref&gt;National Geographic Society. 1995. Water: A Story of Hope. Washington (DC): National Geographic Society&lt;/ref&gt; ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ, ਅਣਸੋਧਿਆ ਪਾਣੀ ਪੀਣ, ਨਹਾਉਣ ਅਤੇ ਧੋਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.indiaenvironmentportal.org.in/files/file/Report%20on%20River%20Stretches%20For%20Restoration%20Of%20Water%20Quality.pdf|title=River Stretches for Restoration of Water Quality, MoEF|access-date=15 September 2018|archive-date=24 ਨਵੰਬਰ 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181124055413/http://www.indiaenvironmentportal.org.in/files/file/Report%20on%20River%20Stretches%20For%20Restoration%20Of%20Water%20Quality.pdf|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; ਇਹ ਸਥਿਤੀ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਦੀ ਖਾਸ ਹੈ ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਘੱਟ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://cpcbenvis.nic.in/water_quality_data.html|title=Water Quality Database of Indian rivers, MoEF|access-date=15 September 2016|archive-date=27 ਅਪ੍ਰੈਲ 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200427221817/http://www.cpcbenvis.nic.in/water_quality_data.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

=== ਗੰਗਾ ===
ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਨਦੀ ਹੈ। ਗੰਗਾ ਦਾ ਅਤਿ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ 600 ਮਿਲੀਅਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਨਦੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਨਦੀ ਦਾ ਪਾਣੀ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ 'ਤੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਹੋਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦਰਿਆ ਦਾ ਵਪਾਰਕ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਵਾਧੇ ਦੇ ਅਨੁਪਾਤ ਵਿੱਚ ਵਧਿਆ ਹੈ। [[ਗੰਗੋਤਰੀ]] ਅਤੇ ਉੱਤਰਕਾਸ਼ੀ ਵੀ ਚੰਗੀਆਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਹਨ। ਗੰਗੋਤਰੀ ਵਿੱਚ 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਤੱਕ ਸਾਧੂਆਂ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਕੁ ਝੌਂਪੜੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਹਾਲ ਹੀ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰਕਾਸ਼ੀ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਵਧੀ ਹੈ।

=== [[ਜਮਨਾ ਦਰਿਆ|ਯਮੁਨਾ]] ===
ਯਮੁਨਾ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਪਵਿੱਤਰ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਭਾਰਤੀ ਇੱਕ ਦੇਵੀ ਵਜੋਂ ਪੂਜਦੇ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਸਦੇ ਕਿਨਾਰਿਆਂ ਦੇ ਵਸਨੀਕਾਂ ਦੀ ਵੱਧ ਰਹੀ ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਦੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵੱਧ ਰਹੀ ਮਾਤਰਾ ਕਾਰਨ, ਯਮੁਨਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦਬਾਅ ਹੇਠ ਆ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਬੇਮਿਸਾਲ ਵਾਧੇ ਕਾਰਨ ਦਰਿਆ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਨਦੀ ਇੰਨੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਸ ਕਾਰਨ ਦੀ ਮਦਦ ਲਈ ਯਮੁਨਾ ਐਕਸ਼ਨ ਪਲਾਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਹੈ।

== ਪਾਣੀ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ==
ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਿਪੇਰੀਅਨ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ [[ਬ੍ਰਹਮਪੁੱਤਰ ਦਰਿਆ|ਬ੍ਰਹਮਪੁੱਤਰ ਨਦੀ]] ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਸਾਰੇ ਅੰਤਰਰਾਜੀ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਜਲ ਸਰੋਤਾਂ ਲਈ ਮੁਕਾਬਲਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਨੇਪਾਲ, ਚੀਨ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ, ਭੂਟਾਨ, ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਆਦਿ ਗੁਆਂਢੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਮੁਕਾਬਲਾ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www-wds.worldbank.org/external/default/WDSContentServer/WDSP/IB/2008/06/25/000333037_20080625020800/Rendered/PDF/443760PUB0IN0W1Box0327398B01PUBLIC1.pdf|title=India's water economy bracing for a turbulent future, World Bank report, 2006|access-date=29 May 2015}}&lt;/ref&gt; । [[ਭਾਰਤੀ ਉਪਮਹਾਂਦੀਪ|ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ]] ਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਖੇਤਰ ਗਰਮ ਖੰਡੀ ਜਲਵਾਯੂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ ਜੋ ਅਨੁਕੂਲ ਗਰਮ ਅਤੇ ਧੁੱਪ ਵਾਲੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਕਾਰਨ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਅਨੁਕੂਲ ਹੈ ਬਸ਼ਰਤੇ ਕਾਸ਼ਤ ਵਾਲੀ ਜ਼ਮੀਨ ਤੋਂ ਵਾਸ਼ਪੀਕਰਨ ਦੀ ਉੱਚ ਦਰ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸਦੀਵੀ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਉਪਲਬਧ ਹੋਵੇ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਸਮੁੱਚੇ ਜਲ ਸਰੋਤ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਨ ਲਈ ਕਾਫੀ ਹਨ, ਪਰ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਰਾਜਾਂ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਜਲ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਅਸਥਾਈ ਅਤੇ ਸਥਾਨਿਕ ਵੰਡ ਕਾਰਨ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਦੇ ਪਾੜੇ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਹੈ।

ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਿਪੇਰੀਅਨ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ ਵਿੱਚ [[ਕਾਵੇਰੀ ਦਰਿਆ ਦੇ ਪਾਣੀਆਂ ਦਾ ਵਿਵਾਦ|ਕਾਵੇਰੀ]], ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਗੋਦਾਵਰੀ, ਵਾਮਸਾਧਾਰਾ, [[ਮਹਾਂਦੇਈ ਨਦੀ|ਮੰਡੋਵੀ]], [[ਰਾਵੀ|ਰਾਵੀ-ਬਿਆਸ-ਸਤਲੇਜ਼]], [[ਨਰਮਦਾ ਦਰਿਆ|ਨਰਮਦਾ]], ਤਾਪਤੀ, [[ਮਹਾਂਨਦੀ ਦਰਿਆ|ਮਹਾਨਦੀ]] ਆਦਿ ਅੰਤਰ-ਰਾਜੀ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉਪਲਬਧ ਪਾਣੀ ਲਈ ਤਿੱਖਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਹੈ । ਬ੍ਰਹਮਪੁੱਤਰ, [[ਗੰਗਾ ਦਰਿਆ|ਗੰਗਾ]] ਦੀਆਂ [[ਹਿਮਾਲਿਆ|ਹਿਮਾਲੀਅਨ]] ਸਹਾਇਕ ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ [[ਪੱਛਮੀ ਘਾਟ|ਪੱਛਮੀ ਘਾਟਾਂ]] ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਵਹਿਣ ਵਾਲੇ ਤੱਟਵਰਤੀ ਨਦੀਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਜਲ ਵਾਧੂ ਨਦੀਆਂ ਤੋਂ ਵਾਧਾ। ਸਾਰੇ ਦਰਿਆਈ ਬੇਸਿਨਾਂ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਗਰਮੀ ਦੇ ਮੌਸਮ ਦੌਰਾਨ ਲੋਕਾਂ, ਪਸ਼ੂਆਂ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਦੀਆਂ ਪੀਣ ਦੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਲਈ ਵੀ ਪਾਣੀ ਦੀ ਭਾਰੀ ਘਾਟ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਬਾਰਸ਼ ਨਾਮੁਮਕਿਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਊਰਜਾ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਵਾਧੂ ਪਾਣੀ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਲਿਫਟ ਨਹਿਰਾਂ, ਪਾਈਪ ਲਾਈਨਾਂ ਆਦਿ ਦੁਆਰਾ ਪਾਣੀ ਦੀ ਘਾਟ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਲਈ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਖਪਤ ਕਰਨ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://articles.latimes.com/2013/nov/29/opinion/la-oe-brown-india-food-bubble-famine-20131129|title=India's dangerous 'food bubble'|last=Brown|first=Lester R.|date=November 29, 2013|work=Los Angeles Times|access-date=July 13, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131218120818/http://articles.latimes.com/2013/nov/29/opinion/la-oe-brown-india-food-bubble-famine-20131129|archive-date=December 18, 2013}} [http://www.earth-policy.org/plan_b_updates/2013/update119 Alt URL]&lt;/ref&gt;

== ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ ==
 {{div col|colwidth=15em}}* [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਵਾਤਾਵਰਣ]]
* [[ਕਲਪਾਸਰ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ]]
* [[ਘੁਲਿਤ ਲੋਡ|ਘੁਲਿਤ ਲੋਡ ਦੁਆਰਾ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]]
* [[ਭੂਮੀਗਤ ਪਾਣੀ#ਇੰਡੀਆ|ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਜ਼ਮੀਨੀ ਪਾਣੀ]]
* [[ਅੰਤਰਰਾਜੀ ਨਦੀ ਜਲ ਵਿਵਾਦ ਐਕਟ]]
* [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਿੰਚਾਈ]]
* [[ਖੇਤਰ ਅਨੁਸਾਰ ਡਰੇਨੇਜ ਬੇਸਿਨਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]]
* [[ਡਿਸਚਾਰਜ ਦੁਆਰਾ ਭਾਰਤ ਦੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]]
* [[ਡਿਸਚਾਰਜ ਦੁਆਰਾ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]]
* [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਡੈਮਾਂ ਅਤੇ ਜਲ ਭੰਡਾਰਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]]
* [[ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਜਲ ਨੀਤੀ]]{{div col end}}

== ਹਵਾਲੇ ==
{{ਹਵਾਲੇ}}

== ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ ==

* {{Cite web|url=http://www.nasa.gov/topics/earth/features/india_water.html|title=NASA Satellites Unlock Secret to Northern India's Vanishing Water|last=Cook-Anderson|first=Gretchen|date=12 August 2009|publisher=NASA|access-date=26 November 2010|archive-date=18 ਜੂਨ 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180618202327/https://www.nasa.gov/topics/earth/features/india_water.html|url-status=dead}}
* [https://www.theguardian.com/environment/gallery/2012/oct/09/childrens-eyes-earth-photography-in-pictures#/?picture=397396825&amp;index=17 Children's Eyes on Earth 2012 photography contest – in pictures] Peaceful Co-existence Guardian 9 October 2012
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ]]</text>
      <sha1>jz0bpc98o7j6ijbwsxofuhx1e4yvdom</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਰਿਗਨਾਈ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>151006</id>
    <revision>
      <id>842657</id>
      <parentid>813638</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T23:43:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>842657</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6391" sha1="1byyqalqasu0r1buq5mwwbfdgljuwhb" xml:space="preserve">{{Infobox transliteration|title=ਰਿਗਨੈ/ਰਿਨੈ&lt;br&gt;ਪਾਰੰਪਰਿਕ ਤ੍ਰਿਪੁਰੀ ਪਹਿਰਾਵਾ|pic=Tripuri bride.jpg|piccap=ਤ੍ਰਿਪੁਰੀ ਦੁਲਹਨ ਦੇ ਪਹਿਰਾਵੇ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਪੁਰੀ ਔਰਤ|ibox-order=}}

[[ਤਸਵੀਰ:Risa01.jpg|thumb|250x250px|ਰਿਗਨਾਈ ਦਾ ਇੱਕ ਪੈਟਰਨ. ਪੰਕਜ ਦੇਬਰਮਾ ਦੁਆਰਾ ਤਸਵੀਰ]]
[[ਤਸਵੀਰ:Risa02.jpg|thumb|250x250px|ਰਿਗਨਾਈ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸੁੰਦਰ ਨਮੂਨਾ। ਪੰਕਜ ਦੇਬਰਮਾ ਦੁਆਰਾ ਤਸਵੀਰ]]
'''ਰਿਗਨਾਈ''' ਜਾਂ '''ਰਿਨਾਈ''' ਤ੍ਰਿਪੁਰੀ ਔਰਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪਹਿਨੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਲਪੇਟ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Debbarma|first1=Sahen|last2=Murugesan|first2=P|year=2022|title=Socio-Economic Status Of Handloom Weavers With Reference To Mandwi R.D Block West Tripura District Tripura|url=https://www.pnrjournal.com/index.php/home/article/view/3215/3154|journal=Journal of Pharmaceutical Negative Results|volume=13|issue=5|pages=1292-1293|doi=10.47750/pnr.2022.13.S05.204}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੁਲਾਈ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

[[ਤਸਵੀਰ:A_tripuri_girl_wearing_Rigwnai_and_Risa.jpg|thumb|ਰਿਗਨਾਈ ਅਤੇ ਰੀਸਾ ਪਹਿਨੀ ਹੋਈ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਤ੍ਰਿਪੁਰੀ ਔਰਤ]]

ਰਿਗਨਾਈ ਜਾਂ ਰਿਨਾਈ ਤ੍ਰਿਪੁਰੀ ਔਰਤਾਂ, ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ ਦੇ ਮੂਲ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਦਾ ਰਵਾਇਤੀ ਪਹਿਰਾਵਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{cite book|title=DRESSES AND ORNAMENTS OF THE TRIBES OF TRIPURA|last=DEBBARMA|first=MOUSHMI|publisher=TRIBAL RESEARCH AND CULTURAL INSTITUTE,GOVERNMENT OF TRIPURA|year=2018|isbn=978-93-86707-19-2|page=6-8}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |date=26 December 2022 |title=Rignai Risha &quot;A Traditional Attire&quot; |url=https://www.youthkiawaaz.com/2022/12/rignai-risha-a-traditional-attire-of-tripuri?success=1}}&lt;/ref&gt; ਇਹ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਾਂ ਅਸਾਮ, ਮਨੀਪੁਰ, ਮੇਘਾਲਿਆ, ਮਿਜ਼ੋਰਮ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਆਦਿਵਾਸੀ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਪਹਿਰਾਵੇ ਵਰਗਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਕਮਰ ਦੁਆਲੇ ਲਪੇਟ ਕੇ ਪਹਿਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਇਸਨੂੰ &quot;ਰਿਸਾ&quot; ਨਾਲ ਪਹਿਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{cite web |last=Deb |first=Debraj |date=21 January 2021 |title=A cloth called risa: Part of Tripura culture, set to be a national brand=2022-12-26 |url=https://indianexpress.com/article/explained/tripura-culture-risa-trend-explained-7155359/lite/ |website=The Indian Express}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Singh |first=Sangham |date=3 October 2022 |title=Here are all the textiles from India on UNESCO's list of special consideration=2022-12-25 |url=https://www.cnbctv18.com/photos/lifestyle/unesco-india-textlie-report-uttar-pradesh-himachal-telangana-odisha-manipur-maharahtra-14855821.htm/ |website=CNBC Tv}}&lt;/ref&gt; ਜੋ ਕਿ ਛਾਤੀ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਲਪੇਟਿਆ ਹੋਇਆ ਕੱਪੜੇ ਦਾ ਇੱਕ ਟੁਕੜਾ ਹੈ। ਇਹ ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ ਵਿੱਚ ਹਰ ਤ੍ਰਿਪੁਰੀ ਔਰਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪਹਿਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਿਗਨਾਈ ਮਨੀਪੁਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਪਹਿਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰਿਗਨਾਈ ਨੂੰ &quot;ਚਮਾਥਵੀ ਬਾਰ&quot; ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਚਿੱਟੇ ਕੱਪੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਮੈਰੂਨ ਜਾਂ ਹੋਰ ਰੰਗਾਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। &quot;ਚਮਾਥਵੀ ਪੱਟੀ&quot; ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੌਕਿਆਂ ਜਿਵੇਂ ਵਿਆਹ ਸਮਾਗਮਾਂ ਅਤੇ ਗੋਰੀਆ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਹੰਗਰਾਈ ਵਰਗੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦੌਰਾਨ ਪਹਿਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{cite web |date=18 September 2022 |title='Tripura Fashion Week' To Promote Indigenous Artisans On September 24=2022-12-26 |url=https://www.northeasttoday.in/2022/09/18/tripura-fashion-week-to-promote-indigenous-artisans-on-september-24/ |website=Northeast Today}}&lt;/ref&gt;

ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ, &quot;ਰਿਗਨਾਈ ਰਿਸ਼ਾ&quot; ਨੂੰ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ੀ ਤ੍ਰਿਪੁਰੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਲਈ &quot;ਰਿਨਾਈ ਰਿਸ਼ਾ&quot; ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{cite web |last=Tripura |first=Trisha |title=Celebrating Biju, Baisu, Sangrai=2019-04-14 |url=https://www.newagebd.net/article/69903/celebrating-biju-baisu-sangrai |website=New Age |access-date=2023-02-08 |archive-date=2023-02-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210053612/https://www.newagebd.net/article/69903/celebrating-biju-baisu-sangrai |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |date=8 October 2016 |title=Durga dressed in Rinai-Risa, festival in the hills=2016-08-18 |url=https://www.banglanews24.com/national/news/bd/523558.details |website=Bangla News 24}}&lt;/ref&gt; ਰਿਗਨਾਈ ਜਾਂ ਰਿਨਾਈ ਦਾ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਹਰੇਕ ਕਬੀਲੇ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣਾ ਪੈਟਰਨ ਹੈ। ਹਰ ਕਬੀਲੇ ਦਾ ਆਪਣਾ ਪੈਟਰਨ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Kim|first1=Amy|last2=Kim|first2=Seung|last3=Roy|first3=palash|last4=Sangma|first4=Mridul|year=2011|title=The Tripura of Bangladesh:A Sociolinguistic Survey|url=https://www.academia.edu/download/87715443/silesr2011_038.pdf|journal=Journal of Language Survey Reports|pages=8}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਫ਼ਰਵਰੀ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery&gt;
ਤਸਵੀਰ:Rignai.jpg|{{center|ਰਿਗਨਾਈ}}
ਤਸਵੀਰ:Rignai pimol.jpg|{{center|ਰਿਗਨਾਈ}}
&lt;/gallery&gt;

== ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ ==

* [[ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ ਦਾ ਸੰਗੀਤ]]

== ਹਵਾਲੇ ==
{{Reflist}}</text>
      <sha1>1byyqalqasu0r1buq5mwwbfdgljuwhb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਸ਼੍ਰੀਲਕਸ਼ਮੀ ਸੁਰੇਸ਼</title>
    <ns>0</ns>
    <id>151197</id>
    <revision>
      <id>842681</id>
      <parentid>827791</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T10:01:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>842681</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12373" sha1="3lb80cedv6ow78cu7n2wzh5ah9jclsi" xml:space="preserve">'''ਸ਼੍ਰੀਲਕਸ਼ਮੀ ਸੁਰੇਸ਼''' ( [[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ:]] श्रीलक्ष्मी सुरेश; [[ਮਲਿਆਲਮ]] : ശ്രീലക്ഷ്മി സുരേഷ്) 1998 ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ&lt;ref name=&quot;HYW&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.hindu.com/yw/2009/02/24/stories/2009022450280400.htm|title=Young world|last=Resmi Jaimon|date=24 February 2009|work=[[The Hindu]]|access-date=2009-02-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20090227085256/http://www.hindu.com/yw/2009/02/24/stories/2009022450280400.htm|archive-date=27 February 2009|location=Chennai, India}}&lt;/ref&gt; ਕੋਜ਼ੀਕੋਡ, [[ਕੇਰਲਾ|ਕੇਰਲ]], [[ਭਾਰਤ]] ਤੋਂ ਇੱਕ ਵੈੱਬ ਡਿਜ਼ਾਈਨਰ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;THT2&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.hindustantimes.com/News-Feed/NM21/Kerala-girl-spins-webs-virtually/Article1-200632.aspx|title=Kerala girl spins webs, virtually|last=Ramesh Babu|date=19 January 2007|work=[[Hindustan Times]]|access-date=2012-10-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20100812230300/http://www.hindustantimes.com/News-Feed/nm21/Kerala-girl-spins-webs-virtually/Article1-200632.aspx|archive-date=12 August 2010}}&lt;/ref&gt; ਉਹ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਡਿਜ਼ਾਈਨਿੰਗ ਵੈੱਬਸਾਈਟਾਂ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 2006 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਮੀਡੀਆ ਕਵਰੇਜ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ।&lt;ref name=&quot;THU&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.hindu.com/2006/12/29/stories/2006122914400300.htm|title=Designing success on the Net|date=29 December 2006|work=[[The Hindu]]|access-date=2007-02-13|archive-url=https://archive.today/20130103013929/http://www.hindu.com/2006/12/29/stories/2006122914400300.htm|archive-date=3 January 2013|location=Chennai, India}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SSCO&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.successstories.co.in/sreelakshmi-suresh-one-of-the-youngest-web-designers-in-the-world/|title=SREELAKSHMI SURESH, ONE OF THE YOUNGEST WEB DESIGNERS IN THE WORLD|last=Mousumi Saha Kumar|date=6 February 2012|access-date=2015-03-19|publisher=Success Stories|archive-date=2015-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402105330/http://www.successstories.co.in/sreelakshmi-suresh-one-of-the-youngest-web-designers-in-the-world/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ASIAONE&quot;&gt;{{Cite news|url=http://news.asiaone.com/News/Education/Story/A1Story20090724-156800.html|title=World's youngest Web designer|date=24 July 2009|work=[[AsiaOne]]|access-date=2015-03-19|archive-date=2015-02-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20150223025546/http://news.asiaone.com/News/Education/Story/A1Story20090724-156800.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ਸਰੋਤਾਂ ਨੇ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਨੌਜਵਾਨ ਸੀਈਓ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਨੌਜਵਾਨ ਵੈੱਬ ਡਿਜ਼ਾਈਨਰ ਦੇ ਖਿਤਾਬ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਹੋਰ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਦਿੱਤੇ ਹਨ।&lt;ref name=&quot;PIB&quot;&gt;{{Cite news|url=http://pib.nic.in/release/phsmall.asp?phid=6856|title=Ajay Puri, the youngest web designer with the Prime Minister Dr. Manmohan Singh.|date=8 January 2008|access-date=2015-04-03|publisher=[[Press Information Bureau]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SSCO2&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.successstories.co.in/harli-jordean-the-youngest-ceo-sets-world-record/|title=Harli Jordean, the Youngest CEO, Sets World Record|last=Mousumi Saha Kumar|date=21 March 2012|access-date=2015-04-03|publisher=Success Stories|archive-date=2015-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402132744/http://www.successstories.co.in/harli-jordean-the-youngest-ceo-sets-world-record/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.hindustantimes.com/nm4/baby-of-the-lot-meet-our-youngest-web-designer/article1-38222.aspx|title=Baby of the lot: Meet our youngest web designer|date=8 January 2006|work=[[Hindustan Times]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402130742/http://www.hindustantimes.com/nm4/baby-of-the-lot-meet-our-youngest-web-designer/article1-38222.aspx|archive-date=2 April 2015}}&lt;/ref&gt;

== ਅਰੰਭ ਦਾ ਜੀਵਨ ==
ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਸੁਰੇਸ਼ ਮੇਨਨ (ਵਕੀਲ, ਕਾਲੀਕਟ ਬਾਰ ਕੌਂਸਲ) ਅਤੇ ਮਾਂ ਵਿਜੂ ਸੁਰੇਸ਼ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਸਨੇ 3 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਕੰਪਿਊਟਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;SSCO&quot;/&gt; ਉਹ 4 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਤੱਕ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ ਅਤੇ 6 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਤੱਕ ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਵੈੱਬਸਾਈਟ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਕਰ ਲਈ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;SSCO&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.arabnews.com/node/293715|title=School's Website Built by 8-Year-Old Girl|last=MOHAMMED ASHRAF|date=27 January 2007|work=[[Arab News]]|access-date=2015-04-13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.gulf-times.com/site/topics/article.asp?cu_no=2&amp;item_no=128557&amp;version=1&amp;template_id=40&amp;parent_id=22|title=US honour for webmaster girl|last=Ashraf Padanna|date=21 January 2007|work=[[Gulf Times]]|access-date=2007-02-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20070626154931/http://www.gulf-times.com/site/topics/article.asp?cu_no=2&amp;item_no=128557&amp;version=1&amp;template_id=40&amp;parent_id=22|archive-date=2007-06-26|location=Kozhikode}}&lt;/ref&gt; ਸ਼੍ਰੀਲਕਸ਼ਮੀ ਸੁਰੇਸ਼ ਪ੍ਰੈਜ਼ੈਂਟੇਸ਼ਨ ਹਾਈ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਸਕੂਲ ਦੀ ਵੈੱਬਸਾਈਟ ਡਿਜ਼ਾਇਨ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਉਦਘਾਟਨ 15 ਜਨਵਰੀ 2007 ਨੂੰ ਕੇਰਲਾ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਜੰਗਲਾਤ ਮੰਤਰੀ ਬਿਨੋਏ ਵਿਸਵਾਮ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;THT2&quot;/&gt; ਉਸਦਾ ਆਪਣਾ ਸਟਾਰਟਅੱਪ, eDesign 2009 ਵਿੱਚ ਲਾਂਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।&lt;ref name=&quot;HYW&quot;/&gt;

== ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਉਮਰ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ ==
ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਨੌਜਵਾਨ ਸੀਈਓ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਨੌਜਵਾਨ ਵੈੱਬ ਡਿਜ਼ਾਈਨਰ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਿਊਜ਼ ਮੀਡੀਆ ਅਤੇ ਸਰੋਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਉਦਾਰਤਾ ਨਾਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;SSCO&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PIB&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SSCO2&quot;/&gt; ਕੁਝ ਮੀਡੀਆ ਨੇ 8 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹਾਰਲੀ ਜੌਰਡਨ ਨੂੰ &quot;ਵਿਸ਼ਵ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਨੌਜਵਾਨ ਸੀਈਓ&quot; ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ''ਪ੍ਰੈਸ ਸੂਚਨਾ ਬਿਊਰੋ'' ਸਮੇਤ ਹੋਰ ਸਰੋਤਾਂ ਨੇ ਅਜੇ ਪੁਰੀ ਨੂੰ &quot;ਵਿਸ਼ਵ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਨੌਜਵਾਨ ਵੈੱਬ ਡਿਜ਼ਾਈਨਰ&quot; ਵਜੋਂ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://metro.co.uk/2011/11/15/harli-jordean-8-turns-love-on-marbles-into-money-making-phenomenon-220072/|title=Harli Jordean, eight, is the world's youngest CEO, having turned his love of marbles into a money-making phenomenon.|date=15 November 2011|work=[[Metro (British newspaper)]]|access-date=2015-04-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://ca.news.yahoo.com/blogs/good-news/harli-jordean-8-world-youngest-ceo-195458035.html|title=Harli Jordean, 8, is 'the world's youngest CEO'|date=16 November 2011|work=[[Yahoo! News]]|access-date=2015-04-02|archive-date=2015-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402141743/https://ca.news.yahoo.com/blogs/good-news/harli-jordean-8-world-youngest-ceo-195458035.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.newindianexpress.com/magazine/Mouseman/2014/08/17/article2380981.ece1|title=AJAY PURI, 18, WORLD'S YOUNGEST WEB DESIGNER|last=Ayesha Singh|date=17 August 2014|work=[[The New Indian Express]]|access-date=2015-04-02|archive-date=2015-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402203313/http://www.newindianexpress.com/magazine/Mouseman/2014/08/17/article2380981.ece1|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== ਅਵਾਰਡ ==
ਸ਼੍ਰੀਲਕਸ਼ਮੀ ਸੁਰੇਸ਼ ਕਈ ਪੁਰਸਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਮਹਿਲਾ ਅਤੇ ਬਾਲ ਵਿਕਾਸ ਮੰਤਰਾਲੇ (ਭਾਰਤ) ਦੁਆਰਾ 2008 ਵਿੱਚ ਬੇਮਿਸਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਬਾਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਦੇ ਕੇ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;SSCO&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ASIAONE&quot;/&gt; 5 ਜਨਵਰੀ 2009 ਨੂੰ ਵਿਗਿਆਨ ਭਵਨ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿਖੇ ਆਯੋਜਿਤ ਇੱਕ ਸਮਾਗਮ ਵਿੱਚ [[ਸੋਨੀਆ ਗਾਂਧੀ]] ਦੁਆਰਾ ਉਸਨੂੰ ਇਹ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;HYW&quot;/&gt; ਉਸਨੇ ਗੋਲਡਨ ਵੈੱਬ ਅਵਾਰਡ (ਅਮਰੀਕਾ), ਸਿਕਸਟੀ ਪਲੱਸ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ ਅਵਾਰਡ (ਕੈਨੇਡਾ), ਫੀਬਲਮਾਈਂਡਜ਼ ਅਵਾਰਡ ਆਫ ਐਕਸੀਲੈਂਸ (ਯੂ.ਕੇ.), ਵੈਬਮਾਸਟਰਸ ਇੰਕ ਅਵਾਰਡ (ਯੂਐਸਏ) ਅਤੇ ਪੇਨਮੈਰਿਕ ਕਾਂਸੀ ਅਵਾਰਡ (ਕੈਨੇਡਾ) ਵੀ ਜਿੱਤੇ ਹਨ।&lt;ref name=&quot;HYW&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;THU&quot;/&gt; ਹੋਰ ਅਵਾਰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਗਲੋਬਲ ਇੰਟਰਨੈਟ ਡਾਇਰੈਕਟਰੀਜ਼ ਗੋਲਡ ਅਵਾਰਡ (ਯੂਐਸਏ), ਡਬਲਯੂਐਮ8ਸੀ ਸਟੈਂਪ ਆਫ਼ ਐਕਸੀਲੈਂਸ ਅਵਾਰਡ (ਯੂਐਸਏ), 37ਵਾਂ ਟੈਕਸਾ ਦਾ ਵੈੱਬ ਅਵਾਰਡ (ਯੂਐਸਏ), ਅਮੈਰੀਕਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਆਫ ਵੈਬਮਾਸਟਰਜ਼ ਮੈਰਿਟ ਅਵਾਰਡ, ਥਾਮਸ ਸਿਮਸ ਗ੍ਰੀਵਸ ਅਵਾਰਡ ਆਫ ਐਕਸੀਲੈਂਸ (ਯੂਕੇ), ਮੋਮਸ ਗਲੋਬਲ ਅਵਾਰਡ ਲਈ। ਪ੍ਰੇਰਨਾਦਾਇਕ ਵੈੱਬਸਾਈਟ 2006-07 (ਯੂ.ਕੇ.), ਪ੍ਰੋਫ਼ਿਸ਼-ਐਨ-ਸੀ ਚਾਰਟਰਜ਼ ਵਰਲਡ ਕਲਾਸ ਵੈੱਬਸਾਈਟ ਅਵਾਰਡ (ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲ), ਵਦੇਸ਼ੀ ਸਾਇੰਸ ਮੂਵਮੈਂਟ ਐਕਸੀਲੈਂਸ ਅਵਾਰਡ 2007 (ਭਾਰਤ) ਆਦਿ।&lt;ref name=&quot;SSCO&quot; /&gt;

ਉਸਨੂੰ ਉਸਦੇ ਅਵਾਰਡਾਂ ਅਤੇ ਕੰਪਨੀਆਂ, ਟਿਨੀਲੋਗੋ ਅਤੇ ਈ-ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਲਈ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਫਾਈਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;ASIAONE&quot;/&gt; ਉਸ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਵੈਬਸਾਈਟਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨਿਯਮਤ ਮੀਡੀਆ ਦੁਆਰਾ ਕਵਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.hindu.com/2009/06/18/stories/2009061850950200.htm|title=Kerala / Kochi News : Bar Council to launch web site|date=18 June 2009|work=[[The Hindu]]|access-date=12 May 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20090620044230/http://www.hindu.com/2009/06/18/stories/2009061850950200.htm|archive-date=20 June 2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.hindu.com/2008/12/07/stories/2008120751580300.htm|title=Kerala / Kozhikode News : The 'little queen' of web design|date=7 December 2008|work=[[The Hindu]]|access-date=12 May 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20081211070045/http://www.hindu.com/2008/12/07/stories/2008120751580300.htm|archive-date=11 December 2008}}&lt;/ref&gt;

== ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ ==

* ਸੁਹਾਸ ਗੋਪੀਨਾਥ

== ਹਵਾਲੇ ==
{{ਹਵਾਲੇ|2}}
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1998]]</text>
      <sha1>3lb80cedv6ow78cu7n2wzh5ah9jclsi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਮਨੋਰਮਾ ਦੇਵੀ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>155373</id>
    <revision>
      <id>842631</id>
      <parentid>646285</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T15:52:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>842631</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4418" sha1="cvghyp2qd7j98zwbvcl7wrqmx37p4z0" xml:space="preserve">
{{Infobox officeholder
| name                = ਮਨੋਰਮਾ ਦੇਵੀ ਯਾਦਵ
| party               = [[ਜਨਤਾ ਦਲ (ਯੂਨਾਈਟਿਡ)]]
| birth_date          = 
| birth_place         = [[ਗਯਾ, ਭਾਰਤ|ਗਯਾ]], [[ਬਿਹਾਰ]], [[ਭਾਰਤ]]
| alma_mater          = 
| spouse              = ਬਿੰਦੇਸ਼ਵਰੀ ਪ੍ਰਸਾਦ ਯਾਦਵ (ਪਤੀ)
| children            = 
| office              = [[ਬਿਹਾਰ ਵਿਧਾਨ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ]] ਦੇ ਮੈਂਬਰ
| constituency        = [[ਜਹਾਨਾਬਾਦ]] ਅਤੇ [[ਅਰਵਾਲ]]
| termstart           = 2015
| termend             = 2027
}}

'''ਮਨੋਰਮਾ ਦੇਵੀ''' [[ਜਨਤਾ ਦਲ (ਯੁਨਾਈਟਡ)|ਜਨਤਾ ਦਲ (ਯੂਨਾਈਟਿਡ)]] ਦੀ ਨੇਤਾ ਅਤੇ ਜਹਾਨਾਬਾਦ ਅਤੇ ਅਰਵਾਲ ਤੋਂ ਬਿਹਾਰ ਵਿਧਾਨ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਦੀ ਮੈਂਬਰ ਹੈ। ਉਹ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ 2015 ਤੋਂ ਇੱਕ ਮੈਂਬਰ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਮਈ 2016 ਵਿਚ ਕਥਿਤ ਅਪਰਾਧ ਲਈ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕੀਤਾ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=18 May 2016 |title=Days after son 'shot Gaya teen dead', MLC Manorama Devi surrenders |url=http://indianexpress.com/article/india/india-news-india/manorama-devi-liquor-prohibition-judicial-custody-rocky-yadav-gaya-2804594/ |access-date=18 May 2016 |website=indianexpress.com}}&lt;/ref&gt;

== ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ==
ਉਸਦੇ ਪਤੀ ਬਿੰਦੇਸ਼ਵਰੀ ਪ੍ਰਸਾਦ ਯਾਦਵ ਦੀ 23 ਜੁਲਾਈ 2020 ਨੂੰ [[ਪਟਨਾ]] ਦੇ [[ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਮੈਡੀਕਲ ਸਾਇੰਸਜ਼|ਏਮਜ਼]] ਵਿੱਚ ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ ਪੈਣ ਕਾਰਨ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Manorama Devi |url=https://www.memeraki.com/collections/manorama-devi |access-date=2023-03-04 |website=MeMeraki.com |language=en |archive-date=2023-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230304120921/https://www.memeraki.com/collections/manorama-devi |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

ਬਿਹਾਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ ਤਿੰਨ ਪੜਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਣਗੀਆਂ। 28 ਅਕਤੂਬਰ ਨੂੰ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪੜਾਅ ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀਆਂ ਦਾ ਦੌਰ ਖਤਮ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। 71 ਸੀਟਾਂ 'ਤੇ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਇਸ ਚੋਣ ਲਈ 1,057 ਉਮੀਦਵਾਰਾਂ ਨੇ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀ ਪੱਤਰ ਦਾਖਲ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਅਜਿਹੇ 'ਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਉਮੀਦਵਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣੀ ਜਾਇਦਾਦ ਦੇ ਵੇਰਵੇ ਵੀ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ 'ਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਅਮੀਰ ਜੇਡੀਯੂ ਦੀ ਮਨੋਰਮਾ ਦੇਵੀ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ 89.7 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਹੈ। ਦੱਸ ਦੇਈਏ ਕਿ ਸਾਲ 2015 'ਚ ਜਦੋਂ ਮਨੋਰਮਾ ਦੇਵੀ ਵਿਧਾਨ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਦੀ ਚੋਣ ਲੜ ਰਹੀ ਸੀ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹਲਫਨਾਮੇ 'ਚ 12.24 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਦੱਸੀ ਸੀ। ਦੱਸ ਦੇਈਏ ਕਿ ਇਸ ਸਾਲ ਉਸ ਦੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ​​ਪਤੀ ਬਿੰਦੇਸ਼ਵਰੀ ਉਰਫ ਬਿੰਦੀ ਯਾਦਵ ਦੀ ਕੋਰੋਨਾ ਨਾਲ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=कौन हैं ये मनोरमा देवी,जो बनी सबसे अमीर प्रत्याशी,5 साल में 78 करोड़ बढ़ी संपत्ति, कोरोना से हुई थी पति की मौत |url=https://hindi.asianetnews.com/gallery/bihar-election/bihar-election-manorama-devi-is-the-richest-candidate-till-date-assets-worth-12-to-90-crores-in-5-years-asa-qi0ye3 |access-date=2023-03-04 |website=Asianet News Network Pvt Ltd |language=hi}}&lt;/ref&gt;

== ਹਵਾਲੇ ==
{{Reflist}}
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]]</text>
      <sha1>cvghyp2qd7j98zwbvcl7wrqmx37p4z0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਸਤਿਗੁਰੂ ਮਾਤਾ ਸੁਦੀਕਸ਼ਾ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>156127</id>
    <revision>
      <id>842669</id>
      <parentid>750077</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T05:55:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>842669</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6180" sha1="rpz88riknzka68zszv9nte4hybityvj" xml:space="preserve">'''ਸਤਿਗੁਰੂ ਮਾਤਾ ਸੁਦੀਕਸ਼ਾ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ''' (ਜਨਮ 13 ਮਾਰਚ 1985) ਨਿਰੰਕਾਰੀ ਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਮੁਖੀ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite web |last= |first= |date= |title=Meet Sister Sudiksha, The New Head Of Sant Nirankari Mission |url=https://www.outlookindia.com/website/story/meet-sister-sudiksha-the-new-head-of-sant-nirankari-mission/313640 |url-status=live |archive-url= |archive-date= |access-date=2020-12-24 |website=Outlook India}}&lt;/ref&gt;

== ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਪਿਛੋਕੜ ==
ਸਤਿਗੁਰੂ ਮਾਤਾ ਸੁਦੀਕਸ਼ਾ ਜੀ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ ਸਤਿਗੁਰੂ ਮਾਤਾ ਸਵਿੰਦਰ ਹਰਦੇਵ ਦੀ ਸਿਹਤ ਵਿਗੜਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 2018&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://punjabi.hindustantimes.com/india/story-sant-nirakari-mission-declares-sister-sudiksha-ji-as-new-head-1801232.html|title=ਸੰਤ ਨਿਰੰਕਾਰੀ ਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਨਵੀਂ ਮੁਖੀ ਬਣੀ ਬਾਬਾ ਹਰਦੇਵ ਸਿੰਘ ਦੀ ਧੀ ਸੁਦਿਕਸ਼ਾ, ਮਾਂ ਨੇ ਧੀ ਲਈ ਛੱਡੀ ਗੱਦੀ|date=17 Jul 2018|work=Hindustan Times|access-date=8 ਮਾਰਚ 2023|archive-date=17 ਦਸੰਬਰ 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211217090659/https://punjabi.hindustantimes.com/india/story-sant-nirakari-mission-declares-sister-sudiksha-ji-as-new-head-1801232.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ਵਿੱਚ ਮਿਸ਼ਨ ਦਾ ਮੁਖੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=Aug 6, 2018 |title=Sant Nirankari: Mata Savinder Hardev Ji Maharaj of Sant Nirankari Mission passes away {{!}} Delhi News – Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/delhi/mata-savinder-hardev-ji-maharaj-of-sant-nirankari-mission-passes-away/articleshow/65288694.cms |access-date=2020-12-24 |website=The Times of India |language=en}}&lt;/ref&gt;

2019 ਵਿੱਚ ਸਤਿਗੁਰੂ ਮਾਤਾ ਸੁਦੀਕਸ਼ਾ ਜੀ ਨੇ ਯੂਕੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਨਿਰੰਕਾਰੀ ਯੂਥ ਸਿੰਪੋਜ਼ੀਅਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਰਕਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸੈਂਡਵੇਲ ਵਿੱਚ ਨਾਗਰਿਕ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕੀਤੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Her Holiness meets Leader and Mayor in Sandwell |url=https://issuu.com/phoenixnewspaper/docs/the_phoenix_newspaper_-_september_2019e |url-status=live |access-date=2021-12-17 |website=The Phoenix Newspaper - September 2019 by The Phoenix Newspaper - Issuu |page=40 |language=en}}&lt;/ref&gt; ਉਸਨੇ ਉਸੇ ਸਾਲ&lt;ref&gt;{{Cite web |title=सतगुरु रूप में पहली बार पठानकोट पहुंचीं निरंकारी प्रमुख माता सुदीक्षा, सवा लाख श्रद्धालु नतमस्तक |url=https://www.amarujala.com/photo-gallery/chandigarh/satguru-mata-sudiksha-given-message-of-humanity-in-pathankot |access-date=2020-12-24 |website=Amar Ujala |language=hi}}&lt;/ref&gt; ਵਿੱਚ ਪਠਾਨਕੋਟ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਭਾਰਤੀ ਅਨੁਯਾਈਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਭਾਸ਼ਣ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੈਗਾ ਖੂਨਦਾਨ ਕੈਂਪ ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ ਕੀਤਾ।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Josain |first=Rakshit |title=SELFLESSNESS IS ESSENTIAL FOR SERVICE TO HUMANITY – Nirankari Satguru Mata Sudiksha Ji {{!}} A News Of India |url=https://anewsofindia.com/2019/04/25/selflessness-is-essential-for-service-to-humanity-nirankari-satguru-mata-sudiksha-ji/ |access-date=2020-12-25 |language=en-US }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੁਲਾਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

2021 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਰਚੁਅਲ ਨਵੇਂ ਸਾਲ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਦਿੱਤਾ&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Sharma |first=Anu |date=2021-01-02 |title=Nirankari Satguru Mata Sudiksha Ji Maharaj |url=http://www.chandigarhcitynews.com/nirankari-satguru-mata-sudiksha-ji-maharaj/ |access-date=2021-05-18 |website=Chandigarh City News |language=en-US}}&lt;/ref&gt; ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ 54ਵੀਂ ਨਿਰੰਕਾਰੀ ਕਾਨਫਰੰਸ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਇਆ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2021-03-10 |title=Embrace Human values to be True Humans-Satguru Mata Sudiksha Ji Maharaj |url=https://www.newznew.com/embrace-human-values-to-be-true-humans-satguru-mata-sudiksha-ji-maharaj/ |access-date=2021-05-18 |website=NewZNew |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਮਾਨਤਾਵਾਂ ==
2019 ਵਿੱਚ ਸਤਿਗੁਰੂ ਮਾਤਾ ਸੁਦੀਕਸ਼ਾ ਜੀ ਨੂੰ ਬਲੈਕਟਾਊਨ, ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਦੀ ਆਨਰੇਰੀ ਸਿਟੀਜ਼ਨਸ਼ਿਪ ਮਿਲੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ਸਤਿਗੁਰੂ ਮਾਤਾ ਸੁਦੀਕਸ਼ਾ ਜੀ ਨੂੰ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਦਿੱਤਾ ਨਾਗਰਿਕਤਾ ਦਾ ਸਨਮਾਨ – Punjab Global |url=http://punjabglobal.com/2019/03/17/%e0%a8%b8%e0%a8%a4%e0%a8%bf%e0%a8%97%e0%a9%81%e0%a8%b0%e0%a9%82-%e0%a8%ae%e0%a8%be%e0%a8%a4%e0%a8%be-%e0%a8%b8%e0%a9%81%e0%a8%a6%e0%a9%80%e0%a8%95%e0%a8%b8%e0%a8%bc%e0%a8%be-%e0%a8%9c%e0%a9%80/ |access-date=2020-12-24 |language=en-US |archive-date=2023-03-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230308074945/https://punjabglobal.com/2019/03/17/%e0%a8%b8%e0%a8%a4%e0%a8%bf%e0%a8%97%e0%a9%81%e0%a8%b0%e0%a9%82-%e0%a8%ae%e0%a8%be%e0%a8%a4%e0%a8%be-%e0%a8%b8%e0%a9%81%e0%a8%a6%e0%a9%80%e0%a8%95%e0%a8%b8%e0%a8%bc%e0%a8%be-%e0%a8%9c%e0%a9%80/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== ਹਵਾਲੇ ==
{{Reflist}}
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1985]]</text>
      <sha1>rpz88riknzka68zszv9nte4hybityvj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਸਰਿਤਾ ਖੁਰਾਣਾ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>157601</id>
    <revision>
      <id>842670</id>
      <parentid>812175</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T07:09:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>842670</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11524" sha1="4bpsohzwwvyzy448b8ntsdp5yazspha" xml:space="preserve">'''ਸਰਿਤਾ ਖੁਰਾਨਾ''' ਬਰੁਕਲਿਨ, NY ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ [[ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ|ਫਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ]], ਨਿਰਮਾਤਾ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਅਕ ਹੈ। ਖੁਰਾਣਾ ਦੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ [[ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ|ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆਈ]] ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੀ ਪੜਚੋਲ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਮਾਈਗ੍ਰੇਸ਼ਨ, ਮੈਮੋਰੀ, ਸੱਭਿਆਚਾਰ, ਲਿੰਗ ਅਤੇ ਲਿੰਗਕਤਾ ਉਸ ਦੇ ਕੰਮ ਦੌਰਾਨ ਆਮ ਵਿਸ਼ੇ ਹਨ। ਖੁਰਾਨਾ ਆਪਣੀ ਸਹਿਯੋਗੀ ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਮੁੰਦਰਾ ਦੇ ਨਾਲ ਟ੍ਰਿਬੇਕਾ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ ਵਿੱਚ ਐਲਬਰਟ ਮੇਸਲਜ਼ ਨਿਊ ਡਾਕੂਮੈਂਟਰੀ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਅਵਾਰਡ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ''[[ਦੇਸੀ]]'' ਔਰਤ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;:15&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2018/04/06/arts/bronx-arts-paterno-eric-b-rakim.html|title=This Week: Getting Crafty in the Bronx, 'Paterno,' Eric B. &amp; Rakim on Tour|last=Shattuck|first=Kathryn|date=2018-04-06|work=The New York Times|access-date=2020-05-21|language=en-US|issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:16&quot;&gt;{{Cite web |title=Directors use film to speak on social issues at 2017 Tribeca Film Festival |url=https://www.nbcnews.com/news/asian-america/directors-use-film-speak-social-issues-2017-tribeca-film-festival-n747576 |access-date=2020-05-15 |website=NBC News |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:17&quot;&gt;{{Cite web |last=Schager |first=Nick |date=2017-04-23 |title=Film Review: 'A Suitable Girl' |url=https://variety.com/2017/film/reviews/a-suitable-girl-review-1202023694/ |access-date=2020-05-21 |website=Variety |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=McHenry |first=Jackson |title=Keep the Change, Son of Sofia, and Bobbi Jene Top Tribeca Film Festival Awards |url=https://www.vulture.com/2017/04/tribeca-film-festival-award-winners-list.html |access-date=2020-05-21 |website=Vulture |language=en-us}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |last=Scheck |first=Frank |date=24 April 2017 |title='A Suitable Girl': Film Review {{!}} Tribeca 2017 |url=https://www.hollywoodreporter.com/review/a-suitable-girl-996884 |access-date=2020-05-21 |website=The Hollywood Reporter |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite journal|last=Bender|first=Abbey|date=2018|title=A Suitable Girl|journal=Pine Magazine|volume=No 2|pages=108–110}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite web |last=Rao |first=Sameer |date=2017-04-28 |title=Award-Winning Desi Directors Tackle Arranged Marriage Stigma in 'A Suitable Girl' |url=https://www.colorlines.com/articles/award-winning-desi-directors-tackle-arranged-marriage-stigma-suitable-girl |access-date=2020-05-20 |website=Colorlines |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite web |last=Hubbard |first=Sally |date=2018-10-23 |title=Women Killing It |url=https://womenyoushouldknow.net/filmmaker-sarita-khurana-south-asian-stories/ |access-date=2020-04-14 |website=Women You Should Know® |language=en-US |archive-date=2020-01-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200125015140/https://womenyoushouldknow.net/filmmaker-sarita-khurana-south-asian-stories/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |last=Hammonds |first=Loren |title=A Suitable Girl {{!}} 2017 Tribeca Film Festival |url=https://www.tribecafilm.com/festival/archive/suitable-girl-2017 |access-date=2020-05-21 |website=Tribeca }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |last=Allen |first=Joseph |date=21 April 2017 |title=Tribeca 2017 Women Directors |url=https://womenandhollywood.com/tribeca-2017-women-directors-meet-smriti-mundhra-and-sarita-khurana-a-suitable-girl-6708f9a1f853/ |access-date=2020-01-25 |website=womenandhollywood.com |language=en-US |archive-date=2020-01-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200125014342/https://womenandhollywood.com/tribeca-2017-women-directors-meet-smriti-mundhra-and-sarita-khurana-a-suitable-girl-6708f9a1f853/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ==
ਸਰਿਤਾ ਖੁਰਾਣਾ ਦਾ ਜਨਮ 1970 ਵਿੱਚ [[ਲੰਡਨ|ਲੰਡਨ, ਇੰਗਲੈਂਡ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਨਿਊਯਾਰਕ ਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਹੋਈ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|title=Cultural Journey Spotlight: An Interview with &quot;A Suitable Girl&quot; Directors Sarita Khurana &amp; Smriti Mundhra|url=https://heartlandfilm.org/cultural-journey-spotlight-an-interview-with-a-suitable-girl-directors-sarita-khurana-smriti-mundhra/|date=2017-08-14|website=Heartland Film|language=en-US|access-date=2020-05-21}}&lt;/ref&gt; ਨਿਊਯਾਰਕ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਹ ਕਲਾਵਾਂ ਅਤੇ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਲੈਣ ਲੱਗ ਪਈ।&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; ਉਹ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਦੀ ਘਾਟ ਜਾਂ ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ ਏਸ਼ੀਆਈ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਗਲਤ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ 'ਤੇ ਨਿਰਾਸ਼ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; ਖੁਰਾਣਾ 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਨਿਊਯਾਰਕ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ [[ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ|ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆਈ]] ਸਿੱਖਿਆ ਸ਼ਾਸਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਕਾਰਕੁਨਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸਮੂਹ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Becoming American, Being Indian: An Immigrant Community in New York City|last=Madhulika S|first=Khandelwal|publisher=Cornell University Press|year=2018|isbn=978-0801440434|location=Ithaca and London}}&lt;/ref&gt; ਖੁਰਾਣਾ ਨੇ ਓਬਰਲਿਨ ਕਾਲਜ ਤੋਂ ਬੀਏ, [[ਹਾਰਵਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਤੋਂ ਮਾਸਟਰ ਆਫ਼ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ, [[ਕੋਲੰਬੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਦੇ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਆਰਟਸ ਤੋਂ ਫ਼ਿਲਮ ਵਿੱਚ ਫਾਈਨ ਆਰਟਸ ਵਿੱਚ ਮਾਸਟਰ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Alumni Spotlight Interview |url=https://arts.columbia.edu/profiles/sarita-khurana |access-date=21 May 2020 |website=Columbia University School of the Arts}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; ਖੁਰਾਣਾ ਨੇ ਸਾਰਾ ਹਿੱਲ ਦੇ 2007 ਦੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ, ''ਆਫਟਰਸਕੂਲ ਮੈਟਰਜ਼:'' ਕੋਰਵਿਨ ਪ੍ਰੈਸ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਯੁਵਾ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਵਾਲੇ ਰਚਨਾਤਮਕ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਲੇਖ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ।&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=ZOYjUblEivEC|title=Afterschool Matters: Creative Programs That Connect Youth Development and Student Achievement|last=Hill|first=Sara L.|last2=Hill|first2=Sara Louisa|date=2008|publisher=SAGE Publications|isbn=978-1-4129-4124-2|language=en}}&lt;/ref&gt;

== ਕਰੀਅਰ ਅਤੇ ਅਵਾਰਡ ==
ਸਰਿਤਾ ਖੁਰਾਨਾ ਇੱਕ ਫਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਨਿਰਮਾਤਾ ਹੈ। ਬਿਰਤਾਂਤਕਾਰੀ, ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯੋਗਾਤਮਕ ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ ਖੁਰਾਣਾ ਦੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਟ੍ਰਿਬੇਕਾ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ,&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; ਸ਼ੈਫੀਲਡ ਡੌਕ/ਫੈਸਟ, ਬੀਐਫਆਈ ਲੰਡਨ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ, ਮੁੰਬਈ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ, ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਨ ਫਿਲਮ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਡੌਕਸ ਫੈਸਟੀਵਲ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਖੁਰਾਣਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਰੀਅਰ ਦੌਰਾਨ 2017 ਵਿੱਚ ਨਿਊਯਾਰਕ ਵਿੱਚ ਟ੍ਰਿਬੇਕਾ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾਵਾਨ ਅਲਬਰਟ ਮੇਸਲਜ਼ ਨਿਊ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਅਵਾਰਡ, ਅਤੇ ਪਿਊ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ ਸਮੇਤ ਕਈ ਪੁਰਸਕਾਰ ਅਤੇ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈਆਂ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kushangi |first=Shrithika |date=14 Mar 2020 |title=Indian American Filmmakers Sarita Khurana and Anula Shetty Named as 2020 CAAM Fellows |url=https://www.wishesh.com/top-stories/73658-indian-american-filmmakers-sarita-khurana-and-anula-shetty-named-as-2020-caam-fellows.html |access-date=2020-05-21 |website=www.wishesh.com |language=en-us |archive-date=2020-09-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200920141831/https://www.wishesh.com/top-stories/73658-indian-american-filmmakers-sarita-khurana-and-anula-shetty-named-as-2020-caam-fellows.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt; 2015 ਵਿੱਚ ਖੁਰਾਣਾ ਨੂੰ ਵਰਮੋਂਟ ਵਿੱਚ ਮੀਡੀਆ ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀ ਲੈਬ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ NALIP-ਡਾਈਵਰਸ ਵੂਮੈਨ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=September 25, 2015 |title=NALIP Announces 10 Selected Projects for 2015 Diverse Women in Media Residency Lab at Artist Retreat Center in Vermont, October 3-11 |url=https://www.nalip.org/nalip_announces_10_selected_projects_for_2015_diverse_women_in_media_residency_lab_at_artist_retreat_center_in_vermont_october_3_11 |access-date=2020-05-21 |website=NALIP |archive-date=2020-09-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200919222424/https://www.nalip.org/nalip_announces_10_selected_projects_for_2015_diverse_women_in_media_residency_lab_at_artist_retreat_center_in_vermont_october_3_11 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ਖੁਰਾਣਾ ਨੂੰ 2019 ਵਿੱਚ ਏਸ਼ੀਅਨ ਵੂਮੈਨ ਗਿਵਿੰਗ ਸਰਕਲ ਤੋਂ ਇੱਕ ਗ੍ਰਾਂਟ ਅਤੇ 2020 ਵਿੱਚ ਏਸ਼ੀਅਨ ਅਮਰੀਕਨ ਮੀਡੀਆ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਤੋਂ ਇੱਕ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ ਮਿਲੀ&lt;ref name=&quot;:18&quot;&gt;{{Cite web|title=Indian American Filmmakers Sarita Khurana, Anula Shetty Named 2020 CAAM Fellows|url=https://www.indiawest.com/news/global_indian/indian-american-filmmakers-sarita-khurana-anula-shetty-named-2020-caam-fellows/article_960968f4-655c-11ea-931a-d3f01852ec83.html|website=India West|language=en|access-date=2020-05-21|archive-date=2020-07-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20200720222126/https://www.indiawest.com/news/global_indian/indian-american-filmmakers-sarita-khurana-anula-shetty-named-2020-caam-fellows/article_960968f4-655c-11ea-931a-d3f01852ec83.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== ਹਵਾਲੇ ==
{{Reflist}}
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1970]]</text>
      <sha1>4bpsohzwwvyzy448b8ntsdp5yazspha</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਮਾਹੀਨ ਖਾਨ (ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>158464</id>
    <revision>
      <id>842633</id>
      <parentid>653925</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T17:53:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>842633</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8120" sha1="dkzdfzxum0wfsipxmhrjaw7ldmj68to" xml:space="preserve">{| class=&quot;infobox biography vcard&quot;
! colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-above&quot; style=&quot;font-size:125%;&quot; |&lt;div class=&quot;fn&quot; style=&quot;display:inline&quot;&gt;ਮਾਹੀਨ ਖਾਨ&lt;/div&gt;
|- class=&quot;infobox-data category&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; | ਕੌਮੀਅਤ
| class=&quot;infobox-data category&quot; | ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ੀ
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; | ਕਿੱਤਾ
| class=&quot;infobox-data role&quot; | ਫੈਸ਼ਨ ਡਿਜ਼ਾਈਨਰ
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; | ਸਾਲ&amp;nbsp;ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ
| class=&quot;infobox-data&quot; | 1986 – ਮੌਜੂਦਾ&lt;ref name=&quot;ref00&quot;&gt;&lt;cite class=&quot;citation news cs1&quot; id=&quot;CITEREFMartina_Mondol2014&quot;&gt;&lt;span class=&quot;cx-segment&quot; data-segmentid=&quot;59&quot;&gt;Martina Mondol (8 September 2014). &lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;cx-segment&quot; data-segmentid=&quot;60&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20180105011415/http://www.observerbd.com/2014/09/08/41899.php &quot;Maheen Khan: A revolutionary designer in clothing industry&quot;]. &lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;cx-segment&quot; data-segmentid=&quot;61&quot;&gt;''Daily Observer''. &lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;cx-segment&quot; data-segmentid=&quot;62&quot;&gt;Archived from [http://www.observerbd.com/2014/09/08/41899.php the original] on 5 January 2018&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. &lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;cx-segment&quot; data-segmentid=&quot;63&quot;&gt;&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;4 January&lt;/span&gt; 2018&lt;/span&gt;.&lt;/span&gt;&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; | ਮਸ਼ਹੂਰ
| class=&quot;infobox-data&quot; | ਮਾਇਆਸੀਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ&lt;ref name=&quot;ref01&quot;&gt;&lt;templatestyles src=&quot;Module:Citation/CS1/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;&lt;cite class=&quot;citation news cs1&quot;&gt;[http://www.thedailystar.net/lifestyle/review/mayasir-maheen-khan-1389142 &quot;Mayasir by Maheen Khan&quot;]. &lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;
|}
[[Category:Articles with hCards]]
'''ਮਾਹੀਨ ਖਾਨ''' ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੇ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨਕ ਰਵਾਇਤੀ ਡਿਜ਼ਾਈਨਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਵਾਲੇ ਕੱਪੜਿਆਂ ਦੀ ਮਾਰਕੀਟ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਜਾਣੀ-ਪਛਾਣੀ ਪਾਇਨੀਅਰ ਹੈ। ਉਹ ਮਾਇਆਸੀਰ ਦੀ ਮੈਨੇਜਿੰਗ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਅਤੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;ref01&quot;/&gt; ਉਹ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੀ ਫੈਸ਼ਨ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਕੌਂਸਲ ਦੀ ਸੰਸਥਾਪਕ ਚੇਅਰ ਵੀ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;ref03&quot;&gt;{{Cite web |title=EISENHOWER Fellowship |url=https://www.efworld.org/meet-our-fellows/mehtab-hussain-khan |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180105011443/https://www.efworld.org/meet-our-fellows/mehtab-hussain-khan |archive-date=5 January 2018 |access-date=4 January 2018}}&lt;/ref&gt;

== ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ==
ਮਾਹੀਨ ਖਾਨ ਦਾ ਜਨਮ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੱਪੜੇ ਡਿਜ਼ਾਈਨਿੰਗ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ 1950 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਟੈਕਸਟਾਈਲ ਨੂੰ ਕੈਰੀਅਰ ਵਜੋਂ ਅਪਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਚੋਣਵੇਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸਨ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨਕ ਬੁਣਕਰਾਂ ਲਈ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;ref02&quot;&gt;{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/delhi-times/A-tale-of-two-Maheen-Khans/articleshow/24887187.cms|title=A tale of two Maheen Khans|last=Jaydeep Ghosh|date=11 October 2002|work=Times of India|access-date=4 January 2018}}&lt;/ref&gt; ਖਾਨ ਨੇ ਓਟਿਸ ਕਾਲਜ ਆਫ਼ ਆਰਟ ਐਂਡ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਤੋਂ ਟੈਕਸਟਾਈਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਬੈਚਲਰ ਆਫ਼ ਫਾਈਨ ਆਰਟਸ (BFA) ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ।&lt;ref name=&quot;ref04&quot;&gt;{{Cite web |title=Fashionbd.com |url=http://www.fashionsbd.com/profiles/maheen-khan |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180105070133/http://www.fashionsbd.com/profiles/maheen-khan |archive-date=5 January 2018 |access-date=4 January 2018}}&lt;/ref&gt; ਉਸਨੇ ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ, ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਪਾਰਸਨ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਤੋਂ ਟੈਕਸਟਾਈਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ।&lt;ref name=&quot;ref00&quot;/&gt;

== ਕੰਮ ==
ਮਾਹੀਨ ਖਾਨ ਨੇ 1986 ਵਿੱਚ ਅਰੌਂਗ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਕੋਆਰਡੀਨੇਟਰ ਵਜੋਂ ਆਪਣਾ ਕੈਰੀਅਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ&lt;ref name=&quot;ref00&quot;/&gt; ਉਸਨੇ 2001 ਵਿੱਚ ਅਰੋਂਗ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਫੈਸ਼ਨ ਹਾਊਸ ਮਾਇਆਸਿਰ ਲਿਮਿਟੇਡ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਮਾਇਆਸੀਰ ਦੇ ਉਤਪਾਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨਕ ਕੱਪੜੇ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਖਾਦੀ, ਸੂਤੀ, ਰੇਸ਼ਮ ਅਤੇ ਮਲਮਲ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਮਾਇਆਸੀਰ ਦੀ ਆਪਣੀ ਕੱਪੜੇ ਦੀ ਫੈਕਟਰੀ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;ref00&quot; /&gt; ਮਾਇਆਸੀਰ ਨੇ 2008 ਵਿੱਚ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਨੁਮਾਨਿਤ ਬ੍ਰਾਈਡਲ ਕਾਊਚਰ ਐਕਸਟਰਾਵੈਗਨਜ਼ਾ ਬ੍ਰਾਈਡਲ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਕਲਾ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਢਾਕਾ ਦੀ ਇੱਕ ਸੰਸਥਾਪਕ ਚੇਅਰ ਵਜੋਂ, ਜੋ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਬੰਗਾਲ ਕਲਾ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਅਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ ਦੌਰਾਨ, ਉਹ ਫੈਸ਼ਨ ਡਿਜ਼ਾਈਨਰਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲੀ; ਵਿਰਾਸਤੀ ਟੈਕਸਟਾਈਲ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ; ਲੋਕ ਕਲਾਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਅਤੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਮਾਜਿਕ ਉੱਦਮਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਮੱਧ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆਈ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਅਤੇ ਮੂਲ ਅਮਰੀਕੀ ਕਲਾਵਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਵਾਲੇ ਅਜਾਇਬ ਘਰਾਂ ਅਤੇ ਗੈਲਰੀਆਂ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ।&lt;ref name=&quot;ref03&quot; /&gt; ਮਾਹੀਨ ਇੱਕ ਮਹਿਲਾ-ਅਧਾਰਿਤ ਪੋਰਟਲ ਅਮਦਰ ਕੋਠਾ ਲਈ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਅਤੇ ਵਿਰਾਸਤੀ ਸ਼ਿਲਪਕਾਰੀ 'ਤੇ ਇੱਕ ਨਿਯਮਿਤ ਕਾਲਮ ਵੀ ਲਿਖਦੀ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;ref00&quot; /&gt; ਉਹ ''ਡੇਲੀ ਸਟਾਰ'' ਲਈ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਅਤੇ ਵਿਰਾਸਤੀ ਸ਼ਿਲਪਕਾਰੀ 'ਤੇ ਇੱਕ ਨਿਯਮਤ ਕਾਲਮ ਲਿਖਦੀ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;ref04&quot; /&gt; ਉਹ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੀ ਫੈਸ਼ਨ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਕੌਂਸਲ (FDCB)&lt;ref name=&quot;ref05&quot;&gt;{{cite web|url=http://icetoday.net/2016/12/in-conversation-with-eminent-fashion-designer-maheen-khan/|title=In conversation with eminent fashion designer Maheen Khan|author=Natasha Khan|url-status=live|accessdate=4 January 2018}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੁਲਾਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾ ਰਹੀ ਹੈ।
== ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ==

* 2008 ਵਿੱਚ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਈਡਲ ਏਸ਼ੀਆ ਸ਼ੋਅ&lt;ref name=&quot;ref00&quot; /&gt;
* ਆਈਜ਼ਨਹਾਵਰ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ 2012&lt;ref name=&quot;ref03&quot; /&gt;

== ਹਵਾਲੇ ==
{{Reflist}}
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]]</text>
      <sha1>dkzdfzxum0wfsipxmhrjaw7ldmj68to</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਰੇਨੀ ਕੁਜੂਰ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>158801</id>
    <revision>
      <id>842660</id>
      <parentid>816569</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T01:01:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>842660</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10281" sha1="2z9n0gdkb196f8h3fxz5odnu11pzwwb" xml:space="preserve">
'''ਰੇਨੀ ਕੁਜੂਰ''' ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਫੈਸ਼ਨ ਮਾਡਲ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.marieclaire.co.uk/news/celebrity-news/rihanna-famous-doppelganger-606536|title=Turns Out Rihanna Actually Has A Pretty Famous Doppelganger|date=2018-07-06|work=Marie Claire|access-date=2018-09-09}}&lt;/ref&gt; ਉਹ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ R&amp;amp;amp;B ਗਾਇਕਾ [[ਰਿਹਾਨਾ]] ਲਈ ਡੋਪਲਗੈਂਗਰ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Meet Model Renee Kujur, Rihanna's Stunning Lookalike from India |url=https://www.msn.com/en-us/entertainment/celebrity/meet-model-renee-kujur-rihannas-stunning-lookalike-from-india/ar-AAzE7QC?li=AAggSpD&amp;OCID=ansmsnnews11 |access-date=2018-09-09 |website=MSN}}&lt;/ref&gt; ਉਸਨੂੰ ''ਰਿਹਾਨਾ 2.0''&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.businessinsider.com/one-woman-used-to-be-a-struggling-model-until-people-realized-she-looks-just-like-rihanna-i-dont-know-where-i-wouldve-landed-without-rihanna-2018-7?IR=T|title=One woman used to be a struggling model until people realized she looks just like Rihanna|work=Business Insider|access-date=2018-09-09}}&lt;/ref&gt; ਜਾਂ ''ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਪਣੀ ਹੀ ਰਿਹਾਨਾ&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.clevver.com/rihanna-lookalikes/2/|title=Rihanna Lookalikes, Celebrity Doppelgangers, Photos|date=2018-09-01|work=Clevver|access-date=2018-09-09|archive-date=2018-09-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20180909081940/http://www.clevver.com/rihanna-lookalikes/2|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;'' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

== ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ ==
ਰੇਨੀ ਕੁਜੂਰ ਦਾ ਜਨਮ ਇੱਕ ਕੁਰੂਖ ''ਆਦਿਵਾਸੀ'' ( ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਨਜਾਤੀ ) ਪਰਿਵਾਰ&lt;ref&gt;{{Cite web |title=India's own Rihanna Renee Kujur reveals why she hid her real age while modelling |url=https://www.indiatoday.in/lifestyle/video/india-s-own-rihanna-renee-kujur-reveals-why-she-hid-her-real-age-while-modelling-1284054-2018-07-12 |access-date=2018-09-09 |website=India Today}}&lt;/ref&gt; ਵਿੱਚ 1985 ਵਿੱਚ [[ਭਾਰਤ|ਭਾਰਤੀ]] ਰਾਜ [[ਛੱਤੀਸਗੜ੍ਹ]] ਦੇ ਜਸ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਬਾਗੀਚਾ ਤਹਿਸੀਲ ਦੇ ਪਿਰਾਈ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://indianexpress.com/article/lifestyle/fashion/a-model-move-5282133/|title=Renee Kujur on her uncanny resemblance to Rihanna, challenging stereotypes and more|date=2018-07-30|work=The Indian Express|access-date=2018-09-09}}&lt;/ref&gt; ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਚਮੜੀ ਦੇ ਟੋਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਲਈ ਪੱਖਪਾਤ ਅਤੇ ਆਲੋਚਨਾ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://hellogiggles.com/news/rihanna-doppelganger-indian-model-renee-kujur/|title=At last, Twitter has found Rihanna's doppelgänger: Indian model Renee Kujur|work=HelloGiggles|access-date=2018-09-09|archive-date=2018-09-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20180909221957/https://hellogiggles.com/news/rihanna-doppelganger-indian-model-renee-kujur/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ਜਦੋਂ ਉਹ 3 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਸਹਿਪਾਠੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਉਸਨੂੰ 'ਕਾਲੀ-ਪਰੀ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਪਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਫੈਂਸੀ ਡਰੈੱਸ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਦਾ ਉਸ 'ਤੇ 3 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਦੇ ਬੱਚੇ ਵਜੋਂ ਸਥਾਈ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਆ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.indiatimes.com/trending/human-interest/once-ridiculed-for-her-dark-skin-this-indian-model-who-looks-like-rihanna-is-now-a-star-348722.html|title=Once Ridiculed For Her Dark Skin, This Indian Model Who Looks Like Rihanna Is Now A Star|work=India Times|access-date=2018-09-09}}&lt;/ref&gt; ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਸ਼ੋਰ ਉਮਰ ਵਿਚ ''ਕਾਲੀ'' (ਕਾਲੀ ਚਮੜੀ ਵਾਲੀ ਕੁੜੀ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://telanganatoday.com/introducing-rihana-india-2|title=Introducing Rihanna from India|work=Telangana Today|access-date=2018-09-09}}&lt;/ref&gt; ਉਸਨੇ [[ਟੌਮੀ ਹਿਲਫਿਗਰ (ਕੰਪਨੀ)|ਟੌਮੀ ਹਿਲਫਿਗਰ]] ਸਟੋਰ ਵਿੱਚ ਸੇਲਜ਼ ਸਟਾਫ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਿੱਥੇ ਲੋਕ ਇਹ ਦੇਖਣ ਲੱਗੇ ਕਿ ਉਹ ਰਿਹਾਨਾ ਵਰਗੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.asianage.com/life/more-features/290718/far-more-than-just-riris-doppelganger.html|title=Far more than just RiRi’s doppelganger|date=2018-07-29|work=The Asian Age|access-date=2018-09-09}}&lt;/ref&gt; ਇੱਕ ਵਾਰ ਜਦੋਂ ਉਸਨੂੰ [[ਰਿਹਾਨਾ|ਰੀਹਾਨਾ]] ਨਾਲ ਉਸਦੀ ਸਮਾਨਤਾ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਲਈ ਚੀਜ਼ਾਂ ਬਦਲ ਗਈਆਂ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.allure.com/story/model-renee-kujur-rihanna-lookalike|title=Indian Model Renee Kujur Is Going Viral for Looking Exactly Like Rihanna|last=Robin|first=Marci|work=Allure|access-date=2018-09-09}}&lt;/ref&gt; ਉਸਨੇ ਖੁਲਾਸਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਸਦੀ ਯਾਤਰਾ ਉਸ ਦਿਨ ਪੂਰੀ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ ਜਿਸ ਦਿਨ ਉਹ ਆਪਣੀ ਮੂਰਤੀ [[ਰਿਹਾਨਾ]] ਨੂੰ ਮਿਲੇਗੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Renee Kujur on idol Rihanna: My journey will be complete the day I meet her |url=https://www.indiatoday.in/lifestyle/celebrity/story/renee-kujur-on-idol-rihanna-my-journey-will-be-complete-the-day-i-meet-her-1284153-2018-07-12 |access-date=2018-09-09 |website=India Today}}&lt;/ref&gt;

== ਕਰੀਅਰ ==
ਰੇਨੀ ਕੁਜੂਰ ਮਾਲਵੀਆ ਨਗਰ, [[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ]] ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਮਾਡਲ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.hindustantimes.com/fashion-and-trends/meet-india-s-very-own-rihanna/story-YEltwsuDXNSjROQSb37jwI.html|title=Meet India’s very own Rihanna: Chattisgarh model Renee Kujur is the R&amp;B superstar’s doppelgänger|date=2018-07-04|work=Hindustan Times|access-date=2018-09-09}}&lt;/ref&gt; [[ਰਿਹਾਨਾ]] ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ-ਜੁਲਦੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਫੋਟੋਆਂ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਸਨਸਨੀ ਬਣਾ ਦਿੱਤੀ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.essence.com/fashion/indian-model-renne-kujur-rihannas-doppelganger/|title=Renee Kujur Model In India Who Favors RihannaIndian Model Renne Kujur Becomes Internet Sensation For Being Rihanna's Doppelgänger|work=Essence|access-date=2018-09-09}}&lt;/ref&gt; ਉਹ ਸਾਟਿਨ ਮਾਡਲਜ਼ ਇੰਡੀਆ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪਮ ਮਹਿਤਾ, ਚੇਤਨ ਛਿੱਲਰ ਅਤੇ ਵਿਜੇ ਬਲਹਾਰਾ ਵਰਗੇ ਡਿਜ਼ਾਈਨਰਾਂ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਉਹ ਇੰਡੀਆ ਰਨਵੇਅ ਵੀਕ ਅਤੇ ਏਸ਼ੀਅਨ ਡਿਜ਼ਾਈਨਰ ਵੀਕ ਲਈ ਚੱਲੀ। ਉਸਨੇ ਰੀਬੋਕ ਅਤੇ ਨਿਫਟ ਵਰਗੇ ਬ੍ਰਾਂਡਾਂ ਲਈ ਮਾਡਲਿੰਗ ਕੀਤੀ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://heavy.com/news/2018/07/renee-kujur/|title=Renee Kujur: 5 Fast Facts You Need to Know|last=Goronja|first=Ariel|date=2018-07-05|work=Heavy|access-date=2018-09-09|archive-date=2018-09-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20180909222147/https://heavy.com/news/2018/07/renee-kujur/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 2018 ਇੰਡੀਆ ਕਾਊਚਰ ਵੀਕ ਗਾਲਾ ਵਿੱਚ ਫੈਸ਼ਨ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਕੌਂਸਲ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ (FDCI) ਦੁਆਰਾ ਉਸਨੂੰ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.indiatvnews.com/lifestyle/fashion-india-couture-week-day-2-kareen-kapoor-khan-says-i-m-a-born-actress-not-model-454898|title=India Couture Week Day 2, Kareena Kapoor Khan says, I'm a born actress, not model|date=2018-07-27|access-date=2018-09-09}}&lt;/ref&gt; ਉਹ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਗੂੜ੍ਹੀ ਚਮੜੀ ਵਾਲੇ ਮਾਡਲਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਵਿਤਕਰੇ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Rihanna lookalike finds fame, Asian Network's Big Debate |url=https://www.bbc.co.uk/programmes/p06d9cwt |access-date=2018-09-09 |website=BBC Asian Network}}&lt;/ref&gt; 2019 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਮਾਡਲਿੰਗ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸੀਜ਼ਨ, ਐਮਟੀਵੀ ਸੁਪਰਮਾਡਲ ਆਫ਼ ਦ ਈਅਰ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=MTV Supermodel to feature Rihanna's lookalike |url=https://www.pinkvilla.com/entertainment/news/mtv-supermodel-feature-rihanna-s-lookalike-details-inside-494468 |access-date=2020-01-12 |website=PINKVILLA |archive-date=2020-01-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200112124708/https://www.pinkvilla.com/entertainment/news/mtv-supermodel-feature-rihanna-s-lookalike-details-inside-494468 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== ਹਵਾਲੇ ==
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;1&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ ==

* {{Instagram|badgalrene|Renee Kujur}}
* [https://www.trendook.com/indian-rihanna-renee-kujur/ Indian Rihanna: Renee Kujur’s journey from flout to ‘Indian Rihanna’.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221126150935/https://www.trendook.com/indian-rihanna-renee-kujur/ |date=2022-11-26 }}
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਔਰਤ ਮਾਡਲਾਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1994]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]]</text>
      <sha1>2z9n0gdkb196f8h3fxz5odnu11pzwwb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਸ਼ੁਭਾਂਗੀ ਲਾਟਕਰ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>158806</id>
    <revision>
      <id>842679</id>
      <parentid>751565</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T09:24:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>842679</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6369" sha1="cfvya0mcr3zcqevgtxhugn2gqwavczo" xml:space="preserve">'''ਸ਼ੁਭਾਂਗੀ ਲਾਟਕਰ''' ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਹੈ ਜੋ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਬਾਲੀਵੁੱਡ|ਹਿੰਦੀ]] ਅਤੇ ਮਰਾਠੀ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਦਿੱਲੀ ਬੇਲੀ (2011), [[ਆਸ਼ਿਕੀ 2]] (2013), ਸਿੰਘਮ ਰਿਟਰਨਜ਼ (2014) ਅਤੇ ਜੌਲੀ ਐਲਐਲਬੀ 2 (2017), ਦਿ ਫੇਮ ਗੇਮ (ਨੈੱਟਫਲਿਕਸ ਵੈੱਬ ਸੀਰੀਜ਼) ਵਿੱਚ ਆਪਣੀਆਂ ਕਿਰਦਾਰ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=March 3, 2022 |title=Shubhangi Latkar talks about working with Madhuri Dixit Nene in Netflix series The Fame Game |url=https://www.iwmbuzz.com/digital/celebrities-digital/shubhangi-latkar-talks-about-working-with-madhuri-dixit-nene-in-netflix-series-the-fame-game/2022/03/03 |website=IWMBuzz}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=March 4, 2022 |title=Exclusive: Shubhangi Latkar and Sulbha Arya bag Shweta Tiwari starrer ZEE5 web series Showstopper |url=https://www.iwmbuzz.com/digital/news-digital/exclusive-shubhangi-latkar-and-sulbha-arya-bag-shweta-tiwari-starrer-zee5-web-series-showstopper/2022/03/04 |website=IWMBuzz}}&lt;/ref&gt; ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਰਤੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸੀਰੀਅਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਜ਼ਰ ਆਈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Shubhangi Latkar quits TV show Baazigar - Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/shubhangi-latkar-quits-tv-show-baazigar/articleshow/53599492.cms |website=The Times of India}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{Cite web |date=July 27, 2018 |title=Viewers will stand for Thaku Maa and her ethics in Yeh Teri Galiyan: Shubhangi Latkar |url=https://www.iwmbuzz.com/television/celebrities/viewers-will-stand-thaku-maa-ethics-yeh-teri-galiyan-shubhangi-latkar/2018/07/27 |website=IWMBuzz}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |date=June 29, 2021 |title=Exclusive: Shubhangi Latkar roped in for Gul and Nilanjana's Star Plus show |url=https://www.iwmbuzz.com/television/news/exclusive-shubhangi-latkar-roped-in-for-gul-and-nilanjanas-star-plus-show/2021/06/29 |website=IWMBuzz}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Shubhangi Latkar and Kunal Singh bag Star Plus next by Qissago Telefilms |url=https://www.tellychakkar.com/tv/tv-news/shubhangi-latkar-and-kunal-singh-bag-star-plus-next-qissago-telefilms-210308 |website=Tellychakkar.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=August 24, 2016 |title=In Pics: Kiran Kumar and Shubhangi Latkar team up for ZEE TV&amp;#039;s show Sanyukt |url=https://www.pinkvilla.com/tv/photos/360730/pics-kiran-kumar-and-shubhangi-latkar-team-zee-tvs-show-sanyukt |website=PINKVILLA |access-date=ਮਾਰਚ 23, 2023 |archive-date=ਅਕਤੂਬਰ 27, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161027065309/http://www.pinkvilla.com/tv/photos/360730/pics-kiran-kumar-and-shubhangi-latkar-team-zee-tvs-show-sanyukt |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Raj Babbar wants to know Shubhangi's secret - Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/raj-babbar-wants-to-know-shubhangis-secret/articleshow/45930676.cms |website=The Times of India}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Shubhangi to play Kareena's mom in Singham Returns - Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/rohit-shettys-singham-returns-rohit-shettys-singham-kareena-in-singham-2-shubhangi-to-play-kareenas-mom-in-singham-returns/articleshow/35339945.cms |website=The Times of India}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=April 16, 2018 |title=Shubhangi Latkar's new look and role will inspire many... |url=https://www.iwmbuzz.com/digital/news-digital/shubhangi-latkar-sports-bald-look-upcoming-short/2018/04/16 |website=IWMBuzz}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Razzaq |first=Sameena |date=December 18, 2016 |title=Meet the small screen Baghban couple |url=https://www.asianage.com/entertainment/tv/181216/meet-the-small-screen-baghban-couple.html |website=The Asian Age}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=May 28, 2022 |title=Shubhangi Latkar हाइट, Weight, उम्र, पति, Biography in Hindi - बायोग्राफी |url=https://newshindu.news/biography/shubhangi-latkar-116712/ |access-date=ਮਾਰਚ 23, 2023 |archive-date=ਜੂਨ 22, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230622114018/https://newshindu.news/biography/shubhangi-latkar-116712/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Sanyukt: Launch Photogallery - ETimes |url=https://photogallery.indiatimes.com/tv/shows/sanyukt-launch/articleshow/53874945.cms |website=photogallery.indiatimes.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title='Sanyukt' bids adieu to its viewers - Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/sanyukt-bids-adieu-to-its-viewers/articleshow/58754844.cms |website=The Times of India}}&lt;/ref&gt;

== ਫਿਲਮਗ੍ਰਾਫੀ ==

=== ਫਿਲਮਾਂ ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! scope=&quot;col&quot; |ਸਾਲ
! scope=&quot;col&quot; | ਸਿਰਲੇਖ
! scope=&quot;col&quot; | ਭੂਮਿਕਾ
! ਭਾਸ਼ਾ
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | ਨੋਟਸ
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | 
|-
| 2006
| ''ਅਤਾ ਮੀ ਕਾਸ਼ੀ ਦਿਸਤੇ''
|
| ਮਰਾਠੀ
|
|-
| 2009
| ''ਜ਼ੋਰ ਲਗਾ ਕੇ।।'' ''.'' ''ਹਯਾ!''
|
| ਹਿੰਦੀ
|
|
|-
| 2010
| ''ਵੇਦ ਲਵੀ ਜੀਵਾ''
|
| ਮਰਾਠੀ
|
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |2011
| ''ਦਿੱਲੀ ਬੇਲੀ''
| ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ. ਕੋਹਲੀ
| ਹਿੰਦੀ
|
|
|-
| ''ਬਾਡੀਗਾਰਡ''
| ਰੀਮਾ
| ਹਿੰਦੀ
|
|
|-
| 2012
| ''ਦਮ ਅਸਲ ਤਾਰ''
|
| ਮਰਾਠੀ
|
|
|-
| rowspan=&quot;4&quot; |2013
| ''ਜੈ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਢਾਬਾ ਬਠਿੰਡਾ''
|
| ਮਰਾਠੀ
|
|
|-
| ''ਆਸ਼ਿਕੀ ੨''
|
| ਹਿੰਦੀ
|
|
|-
| ''ਕੁਨਿ ਘਰ ਦੇਤਾ ਕਾ ਘਰ''
|
| ਮਰਾਠੀ
|
|
|-
| ''ਰੱਜੋ''
| ਚੰਦੂ ਦੀ ਮਾਂ
| ਹਿੰਦੀ
|
|
|}

== ਹਵਾਲੇ ==
{{Reflist}}

== ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ ==

* {{IMDB name|id=4663098}}
* [https://in.bookmyshow.com/person/shubhangi-latkar/19174 Shubhangi Latkar - Movies, Biography, News, Age &amp; Photos]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]]</text>
      <sha1>cfvya0mcr3zcqevgtxhugn2gqwavczo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਲਾਭ ਸਿੰਘ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>163382</id>
    <revision>
      <id>842662</id>
      <parentid>814389</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T02:14:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>842662</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="182335" sha1="jjh3qcu5812g28i3v5gbre6ygpglte4" xml:space="preserve">{{Tone|date=ਜੁਲਾਈ 2025|ਲੇਖ ਦੇ ਕੁਝ ਭਾਗ ਨਾਵਲ ਜਾਂ ਕਿਤਾਬ ਵਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਲਿਖੇ ਹਨ, ਜੋ ਵਿਕੀਪੀਡਿਆ ਦੀ ਨਿਰ੍ਪੱਖਤਾ ਨੀਤੀ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਇਹ ਲੇਖ}}{{Infobox officeholder
| honorific_prefix    = ਜਨਰਲ
| name                = 
| birth_date          = 1952
| death_date          = 12 ਜੁਲਾਈ 1988
| birth_place         = ਪਿੰਡ ਪੰਜਵੜ, [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]], [[ਭਾਰਤ]]
| death_place         = [[ਉਮਰ ਟਾਂਡਾ|ਟਾਂਡਾ]], [[ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ]], [[ਪੰਜਾਬ (ਭਾਰਤ)|ਪੰਜਾਬ]], ਭਾਰਤ
| image               = Photograph of &quot;Labh Singh&quot; (born as Sukhdev Singh Dhillon), former leader of the Khalistan Commando Force.jpg
| caption             = 
| office1             = ਖਾਲਿਸਤਾਨ ਕਮਾਂਡੋ ਫੋਰਸ ਦੇ ਦੂਜੇ ਜਥੇਦਾਰ
| predecessor1        = [[ਮਨਬੀਰ ਸਿੰਘ ਚਹੇੜੂ]]
| successor1          = ਕੰਵਲਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੁਲਤਾਨਵਿੰਡ
| term1               = ਆਗਸਤ 1986 - ਜੁਲਾਈ 1988
| nickname            = ਸੁੱਖਾ ਸਿਪਾਹੀ
| signature           = 
}}
[[Category:Pages using infobox officeholder with unknown parameters|honorific prefixLabh Singh]]
[[Category:Pages using infobox officeholder with unknown parameters|years_activeLabh Singh]]
[[Category:Pages using infobox officeholder with unknown parameters|known forLabh Singh]]
[[Category:Pages using infobox officeholder with unknown parameters|organizationLabh Singh]]
'''ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਢਿੱਲੋਂ''' (1952 – 12 ਜੁਲਾਈ 1988), ਜਿਸਨੂੰ '''ਜਨਰਲ''' '''ਲਾਭ ਸਿੰਘ''' ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ '''ਸੁੱਖਾ ਸਿਪਾਹੀ''' ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਸਾਬਕਾ [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] [[ਪੁਲਿਸ]] ਅਧਿਕਾਰੀ ਸੀ ਜੋ ਖਾੜਕੂ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ&lt;ref name=&quot;lal155&quot;&gt;{{Harvard citation no brackets|Mahmood|1997}}&lt;/ref&gt; ਅਤੇ ਜਿਸਨੇ ਖਾਲਿਸਤਾਨ ਕਮਾਂਡੋ ਫੋਰਸ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਨੇਤਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਮਾਨ ਸੰਭਾਲੀ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;Indiamostwanted&quot;&gt;{{Cite news|url=https://news.google.com/newspapers?id=PbMTAAAAIBAJ&amp;pg=6842,2750498|title=India's most-wanted terrorist captured|date=11 August 1986|access-date=23 January 2016|publisher=New Straits Times Foreign News Service}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;encycloextreme&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=b8k4rEPvq_8C|title=Encyclopedia of modern worldwide extremists and extremist groups|last=Atkins|first=Stephen E.|publisher=Greenwood Publishing Group|year=2004|isbn=9780313324857|edition=illustrated|page=242|access-date=26 June 2009}}&lt;/ref&gt;

ਉਹ [[ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ]] ਦਾ ਸਾਥੀ ਸੀ ਅਤੇ [[ਸਾਕਾ ਨੀਲਾ ਤਾਰਾ]] ਦੌਰਾਨ [[ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ]]&lt;nowiki/&gt;ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਿਆ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;lal79&quot;&gt;{{Harvard citation no brackets|Mahmood|1997}}&lt;/ref&gt; ਓਹ [[ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ (ਭਾਰਤ)|ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ]] ਦੇ ਡੀ.ਜੀ.ਪੀ. [[ਜੂਲੀਓ ਰਿਬੇਰੋ|ਜੂਲੀਓ ਫਰਾਂਸਿਸ ਰਿਬੇਰੋ']] ਤੇ ਹਮਲੇ 'ਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਕਥਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਾਸਟਰਮਾਈਂਡ&lt;ref name=&quot;masterbank&quot;&gt;{{Harvard citation no brackets|Singh, Gurpreet|1996}}&lt;/ref&gt; ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਬੈਂਕ ਡਕੈਤੀ ਸੀ,&lt;ref name=&quot;LATimesMasq&quot; /&gt; ਜੋ ਲਗਭਗ 60 ਮਿਲੀਅਨ ($4.5 ਮਿਲੀਅਨ) ਰੁਪਏ [[ਪੰਜਾਬ ਨੈਸ਼ਨਲ ਬੈਂਕ]], ਮਿਲਰ ਗੰਜ ਸ਼ਾਖਾ, [[ਲੁਧਿਆਣਾ]] ਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;LATimesMasq&quot;&gt;{{Cite news|url=https://pqasb.pqarchiver.com/latimes/access/58240583.html?dids=58240583:58240583&amp;FMT=ABS|title=Sikh Separatists Masquerade as Police to Stage India's Biggest Bank Robbery|date=13 February 1987|work=[[Los Angeles Times]]|access-date=23 January 2016|quote=Sikh(bracketed) separatists dressed as police officers looted a bank Thursday and escaped with $4.5 million, the biggest bank heist in Indian history, officials said. Bank robberies have been a major means of financing the Sikh militants' violent campaign for a separate state they call Khalistan. Bank robberies occur almost every week in Punjab.|archive-date=22 ਅਕਤੂਬਰ 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121022223108/http://pqasb.pqarchiver.com/latimes/access/58240583.html?dids=58240583:58240583&amp;FMT=ABS|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CSTbankrob&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.highbeam.com/doc/1P2-3810376.html|title=Sikhs rob India bank of $4.5 million|date=13 February 1987|work=Chicago Sun-Times|access-date=21 March 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20121021140733/http://www.highbeam.com/doc/1P2-3810376.html|archive-date=21 October 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;tribuneindia.com&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.tribuneindia.com/2008/20081010/punjab1.htm#11|title=SGPC honours kin of Vaidya's assassins|date=9 October 2008|access-date=23 January 2016|publisher=Tribuneindia.com}}&lt;/ref&gt; ਜਿਸ ਨੇ ਖਾਲਿਸਤਾਨ ਕਮਾਂਡੋ ਫੋਰਸ ਨੂੰ ਹਥਿਆਰ ਖਰੀਦਣ ਦੇ ਯੋਗ ਬਣਾਇਆ।&lt;ref name=&quot;IandS&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=3eBuAAAAMAAJ|title=Identity and Survival: Sikh Militancy in India 1978–1993. Pa|last=Dhillon|first=Kirpal|publisher=Penguin India|year=2006|isbn=978-0-14-310036-2|access-date=23 January 2016}}&lt;/ref&gt; ਜਨਰਲ ਜੀ ਸਾਕਾ ਨੀਲੇ ਤਾਰੇ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈ ਕੇ, ਹਿਨਦੂਸਤਾਨ ਦੇ ਚੀਫ਼ ਜਨਰਲ ਵੈਦਯਾ ਦਾ ਭੋਗ ਪਾਇਆ ਤੇ 75 ਫ਼ੌਜੀਆ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਜੋ ਕੇ ਸਾਕਾ ਨੀਲਾ ਤਾਰਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;lal79&quot; /&gt;

== ਅਰੰਭ ਦਾ ਜੀਵਨ ==
ਲਾਭ ਸਿੰਘ ਦਾ ਅਸਲੀ ਨਾਂ ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਢਿੱਲੋਂ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੁੱਖਾ ਸਿਪਾਹੀ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;genterror&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=0nhuAAAAMAAJ&amp;q=general+labh+singh+jarnail+singh|title=Genesis of terrorism: an analytical study of Punjab terrorists|publisher=Patriot|year=1988|isbn=9788170500674|quote=...(KCF) which is headed by General Labh Singh alias Sukhdev Singh alias Sukha Sipahi. Perhaps he continued to maintain his links with the Babbar Khalsa also.|access-date=23 January 2016}}&lt;/ref&gt; ਉਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਦੀ ''ਤਹਿਸੀਲ'' (ਉਪ-ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ) ਪੱਟੀ ਦੇ ਪਿੰਡ ਪੰਜਵੜ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;JournalCCP&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=ZiZnAAAAMAAJ&amp;q=labh|title=The Journal of Commonwealth &amp; comparative politics, Volume 29|last=Taylor &amp; Francis|publisher=Frank Cass|year=1991|access-date=23 January 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=nDZuAAAAMAAJ&amp;q=Labh+Singh|title=Social and political movements by Harish K. Puri, Paramjit S. Judge, Page 391|last=Puri|first=Harish K.|last2=Judge|first2=Paramjit S.|date=3 September 2008|isbn=978-81-7033-633-4|access-date=23 January 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;tribuneindia2001&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.tribuneindia.com/2001/20010310/punjab1.htm|title=Normalcy a bliss for Panjwar family|last=Walia|first=Varinder|date=9 March 2001|access-date=23 January 2016|publisher=Tribuneindia.com|last2=Puri|first2=Gurbax}}&lt;/ref&gt; ਅਤੇ ਉਸ ਕੋਲ {{Convert|9|acre|m2}} ਜ਼ਮੀਨ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;JournalCCP&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;terrorname9&quot;&gt;{{Harvard citation no brackets|Singh, Gurpreet|1996}}&lt;/ref&gt; ਉਸ ਦਾ ਵਿਆਹ ਦਵਿੰਦਰ ਕੌਰ ਨਾਲ ਹੋਇਆ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Ajmer Singh's new work engages with 1984 Catastrophe |url=http://www.worldsikhnews.com/8%20July%202009/Ajmer%20Singh%20s%20new%20work%20engages%20with%201984%20Catastrophe.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100104070402/http://worldsikhnews.com/8%20July%202009/Ajmer%20Singh%20s%20new%20work%20engages%20with%201984%20Catastrophe.htm |archive-date=4 January 2010 |access-date=23 January 2016 |publisher=World Sikh News}}&lt;/ref&gt;

== ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਸੇਵਾ ==
ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਸਾਹਿਬ ਕਾਲਜ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ,&lt;ref name=&quot;ektaone1&quot;&gt;{{Cite web |title=Gursikhs and Inspirational Living |url=http://www.ektaone.com/literature-mainmenu-27/gursikhs-mainmenu-101?start=25 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090625153959/http://www.ektaone.com/literature-mainmenu-27/gursikhs-mainmenu-101?start=25 |archive-date=25 June 2009 |access-date=23 January 2016 |publisher=Ektaone.com}}&lt;/ref&gt; ਲਾਭ ਸਿੰਘ 1971 ਵਿੱਚ&lt;ref name=&quot;Kin of slain&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.tribuneindia.com/2001/20010309/main7.htm|title=Kin of slain Babbar Khalsa chief shift abroad|last=Walia|first=Varinder|date=8 March 2001|access-date=23 January 2016|publisher=The Tribune (Tribune News Service)|last2=Gurbaxpuri}}&lt;/ref&gt; ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਫੋਰਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ&lt;ref name=&quot;7180s&quot;&gt;{{Harvard citation no brackets|Singh, Gurpreet|1996}}&lt;/ref&gt; ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਸਿੱਖ-ਨਿਰਨਾਕਾਰੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਬਾਅਦ 1982 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਨੌਕਰੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ।&lt;ref name=&quot;7180s&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=http://archive.org/details/AmarShaheedGeneralLabhSingh|title=Amar Shaheed General Labh Singh|last=Bhular|first=Sukhdev Singh|publisher=Gurmat Pustak Bhandar|pages=13|language=Punjabi}}&lt;/ref&gt;

== ਖਾੜਕੂਵਾਦ ==
[[ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ]] ਅਤੇ 1978 ਸਾਕੇ  ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਲਾਭ ਸਿੰਘ ਨੇ 1982 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ।&lt;ref name=&quot;Kin of slain&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=http://archive.org/details/AmarShaheedGeneralLabhSingh|title=Amar Shaheed General Labh Singh|last=Bhular|first=Sukhdev Singh|publisher=Gurmat Pustak Bhandar|pages=13|language=Punjabi}}&lt;/ref&gt;

[[ਤਸਵੀਰ:LabhSinghkharku.jpg|440x440px|thumb|left]]

=== ਨਿਰੰਕਾਰੀ ਸਟਾਰ ਦਾ ਕਤਲ ===
13 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1978 ਨੂੰ ਨਕਲੀ ਨਿਰੰਕਾਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਖੂਨੀ ਸਾਕੇ ਦੌਰਾਨ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਬੇਰਹਿਮੀ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਕਤਲੇਆਮ ਅਤੇ ਸਿੱਖੀ ਵਿਰੋਧੀ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਜਾਰੀ ਹੋਏ ਨਕਲੀ ਨਿਰੰਕਾਰੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਹੁਕਮਨਾਮੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੁਝਾਰੂ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਚੁਣ ਚੁਣ ਕੇ ਸੋਧਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਨਕਲੀ ਨਿਰੰਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਜਦੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਖ਼ੂਨੀ ਸਾਕੇ ਵਾਲੇ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਕੁਸੰਗ ਕੀਤਾ ਸੀ ਤਾਂ ਨਰਕਧਾਰੀ ਗੁਰਬਚਨੇ ਨੇ ਜਿਹੜੇ ਸੱਤ ਸਿਤਾਰੇ ਬਣਾਏ ਸਨ ਤੇ ਬਰਾਬਰ ਬਿਠਾਏ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਸਿਤਾਰਾ ਰੌਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਵੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਆਪਣੀ ਗੁੰਡਾ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸਬਕ ਸਿਖਾਉਣ ਲਈ ਹੱਲਾਸ਼ੇਰੀ ਦਿੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਨਰਕਧਾਰੀ ਗੁਰਬਚਨੇ ਵਾਲੇ ਗਰੁੱਪ ਨੂੰ ਕਰਨਾਲ ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਤਾਂ ਭਾਵੇਂ ਰਿਹਾਅ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਪਰ ਸਿੰਘ ਇਸ ਦੀ ਭਾਲ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਰੌਸ਼ਨ ਸੱਤਵਾਂ ਸਿਤਾਰਾ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਨੰਗਲ ਖ਼ਾਨਾ ਵਿਚ 27 ਅਕਤੂਬਰ 1982 ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿਚ ਸਿਰ ਨਹਾ ਕੇ ਵਾਲ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਛੱਡ ਕੇ ਸੁਕਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਤਿੰਨ ਨੌਜਵਾਨ ਪੁਲਿਸ ਵਰਦੀ ਵਿਚ ਮੋਟਰਸਾਈਕਲ 'ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਆ ਗਏ। ਰੌਸ਼ਨ ਸਿਤਾਰੇ ਨੇ ਸਮਝਿਆ ਕਿ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਪੁਲਿਸ ਵਾਲੇ ਆਏ ਨੇ। ਰੌਸ਼ਨ ਸਿਤਾਰੇ ਨੇ ਮੋਟਰਸਾਈਕਲ ਸਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ

ਹੁੰਦਿਆਂ ਆਖਿਆ, “ਧੰਨ ਨਿਰੰਕਾਰ। ਧੰਨ ਨਿਰੰਕਾਰ। ਆਓ ਬੈਠੋ।” ਮੋਟਰਸਾਈਕਲ 'ਤੇ ਪਿਛੇ ਬੈਠੇ ਪੁਲਿਸ ਵਰਦੀ ਵਾਲੇ ਨੇ ਕਿਹਾ, ਮਹਾਂਪੁਰਖੋ, ਅਸੀਂ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਤੋਂ ਆਏ ਹਾਂ। ਸਾਡੀ ਡਿਊਟੀ ਗਸ਼ਤ 'ਤੇ ਲੱਗੀ ਹੈ। ਕੋਈ ਤਕਲੀਫ਼ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਦੱਸਣਾ।'

ਰੌਸ਼ਨ ਸਿਤਾਰੇ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਸਤਿਗੁਰੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਕੋਈ ਆਪਣੀ ਹਵਾ ਵੱਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦਾ। ਆਉ ਬੈਠੋ ਚਾਹ ਪੀਉ।” ਰੌਸ਼ਨ ਸਿਤਾਰੇ ਨੇ ਘਰਵਾਲੀ ਨੂੰ ਆਵਾਜ਼ ਮਾਰੀ, ਆ, ਚਾਰ ਕੁਰਸੀਆਂ ਫੜ ਕੇ ਲਿਆਇਓ ਜੇ।”

ਨਿਰੰਕਾਰਣ ਕੰਵਲ ਰਾਣੀ ਦੋ ਕੁਰਸੀਆਂ ਆਪ ਤੇ ਦੋ ਨੌਕਰ ਨੂੰ ਚੁਕਾ ਲਿਆਈ। ਸ਼ਾਮ ਦਾ ਵੇਲਾ ਸੀ। ਨਿਰੰਕਾਰਣ ਕੰਬਾਇਨਾਂ ਦੀ ਛਾਵੇਂ ਕੁਰਸੀਆਂ ਰੱਖ ਕੇ ਦੋਵਾਂ ਮੋਢਿਆਂ 'ਤੇ ਚੁੰਨੀ ਲਮਕਾਈ ਪਿਛਲੇ ਪੈਰੀਂ ਮੁੜ ਗਈ ਤੇ ਪੁਲਿਸ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਚਾਹ ਦਾ ਆਹਰ-ਪਾਹਰ ਕਰਨ  ਲੀ। ਪੁਲਿਸ ਵਾਲਿਆਂ ਨਾ ਹੀ ਮੋਟਰਸਾਈਕਲ ਬੰਦ ਕੀਤਾ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕੁਰਸੀਆਂ ਤੇ ਸਨ। ਥਾਣੇਦਾਰ ਦੀ ਵਰਦੀ ਵਿਚ ਚੜਦੀ ਜਵਾਨੀ ਵਾਹੜੀ ਬੰਨੀ ਸਿਪਾਹੀ ਸਟੇਨਗੰਨ ਮਦ 'ਤੇ ਲਮਕਾਈ ਹੱਦਾਂ ਵਿਚ ਬਾਹਾਂ ਦੇਈਂ ਇਧਰ ਉਧਰ ਨਜ਼ਰਾਂ ਘੁਮਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਇਕ ਮੰਨਾ ਸਿਪਾਹੀ ਧਨ ਸਿਤਾਰੇ ਨਾਲ ਗੁੜ ਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਮਾਰਦਾ ਹੋਇਆ ਕਹਿਣ ਲਗਾ, ਮਹਾਂਪੁਰਖੇ, ਤੁਸੀਂ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲ ਦੀ ਹਿੱਟ ਲਿਸਟ 'ਤੇ ਦੱਸ ਜਾਂਦੇ ਹੈ, ਬਾਹਰ ਅੰਦਰ ਘੱਟ ਜਾਇਆ ਕਰੋ। ਸਾਡਾ ਪੁਲਿਸ ਰਿਕਾਰਡ ਕੁਝ ਇੰਝ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਰਹੂਮ ਨਿਰੰਕਾਰੀ ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਲ 13 ਅਪ੍ਰੈਲ 1978 ਦੇ ਝਗੜੇ ਵੇਲੇ ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਸੀ ? ਅੱਤਵਾਦੀ ਤੁਹਾਡੇ ਬਾਰੇ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ ਬੋਲਦੇ।”

ਨਿਰੰਕਾਰੀ ਰੌਸ਼ਨ ਸਿਤਾਰਾ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ, “ਕੀ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ ਬੋਲਦੇ। ਇਹ ਸਾਡਾ ਕੀ ਵਿਗਾੜ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਸਿੱਖ ਕਾਇਰ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਤਿਗੁਰੂ ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਪਹਾੜ ਗੰਜ ਵਿਖੇ ਘਰ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਧੋਖੇ ਨਾਲ ਕਤਲ ਕੀਤਾ। ਦੱਸ ਕੇ ਆਉਂਦੇ, ਫਿਰ ਵੇਖਦੇ ਅਸੀਂ ਕਿਵੇਂ ਅੰਬਰਸਰ ਰੇਲਵੇ ਕਾਲੋਨੀ ਵਾਲੇ ਹਮਲੇ ਵਾਂਗ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਖਿਲਾਰੇ ਪਾਉਂਦੇ। ਮੇਰੀ ਪੱਕੀ ਰਫ਼ਲ ਦੀ ਗੋਲੀ ਦਾ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਤੱਕ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ 'ਚ ਗਿੱਦੜ ਸ਼ੇਰਾਂ ਨੂੰ ਘੂਰਨ ਆਏ ਸੀ। ਸਤਿਗੁਰੂ ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, ਕੀ ਹੁਕਮ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਕਿਹਾ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ, ਅਸੀਂ ਸਿੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਆਪ ਦੀ ਨਿਰਾਦਰੀ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਅੱਜ ਨਿਹੰਗਾਂ ਦੇ ਪੱਗਾਂ ਦੇ ਫਰਲੇ ਪੈਰਾਂ ਹੇਠਾਂ ਰੋਲਾਂਗੇ। ਬਹੁਤ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਕਰ ਲਿਆ, ਹੋਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਸਤਿਗੁਰੂ ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਤਾਂ ਇਕ ਵੀ ਗੋਲੀ ਨਹੀਂ ਚਲਾਈ। ਅਸਾਂ ਸੱਤਾਂ ਸਿਤਾਰਿਆਂ ਸਤਿਗੁਰੂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਧਰ ਕੇ, ਇਕੱਠਿਆਂ ਸੰਤ ਗੰਨਾਂ ਦਾ ਫ਼ਾਇਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਤਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਭੱਜਣ ਦਾ ਰਾਹ ਨਹੀਂ ਸੀ ਮਿਲਿਆ। ਸੰਤ ਨਿਰੰਕਾਰੀ ਸੇਵਾ ਦਲ ਦੇ ਸੇਵਕਾਂ ਨੇ ਫਿਰ ਤਾਂ ਢਾਹ ਲਿਆ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ, ਸੁੱਕਾ ਇਕ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਾਣ ਦਿੱਤਾ । ਕੁਝ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਡੇਢ ਸੌ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵੱਢੇ ਫੱਟੇ ਗਏ। ਚੰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਝਗੜੇ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲਾ ਵੀ ਉਥੇ ਹੀ ਸੰਤ ਨਿਰੰਕਾਰੀ ਮੰਡਲ ਦੇ ਹੱਥ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ।”

ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਵਰਦੀ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਸਿਪਾਹੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਖ਼ਬਰਦਾਰ ਦੁਸ਼ਟਾ, ਸੰਤ ਜੀ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਇਕ ਵੀ ਸ਼ਬਦ ਮੂੰਹੋਂ ਕੱਢਿਆ।'

ਮੋਨੇ ਸਿਪਾਹੀ ਨੇ ਸਟੇਨ ਦੀ ਬੈਰਲ ਨਿਰੰਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਸੱਤਵੇਂ ਸਿਤਾਰੇ ਰੋਸ਼ਨ ਦੀ ਪਿੱਠ ਨੂੰ ਲਾ ਦਿੱਤੀ।

ਸੱਤਵਾਂ ਸਿਤਾਰਾ, ਧੋਖਾ, ਧੋਖਾ, ਮੇਰੇ ਨਾਲ।” ਸਿੱਖ ਸਿਪਾਹੀ, ‘ਕਮੀਨਿਆ, ਅਸੀਂ ਸੰਤ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਦੇ ਸਿੰਘ ਹਾਂ।

ਥਾਣੇਦਾਰ ਨੇ ਹੁਕਮ ਦੇ ਲਹਿਜ਼ੇ ਵਿਚ ਕਿਹਾ, “ਮਾਰ ਸਾ.....ਦੀ ਹਿੱਕ ਵਿਚ, ਕੀ ਵੇਖਦਾ ਏਂ।”

ਸਿੱਖ ਸਿਪਾਹੀ ਨੇ ਸਟੇਨਗੰਨ ਦਾ ਘੋੜਾ ਦੱਬ ਦਿੱਤਾ। ਕੜ, ਕੜ ਕੜ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਗੂੰਜੀ, ਪੰਛੀ ਰੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਉੱਡ ਗਏ। ਰੌਸ਼ਨ ਸਿਤਾਰਾ ਸਟੇਨਗੰਨ ਦੀਆਂ ਗੋਲੀਆਂ ਵੱਜਣ ਨਾਲ ਛਲਣੀ ਹੋ ਕੇ ਕੁਰਸੀ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਨਹਾ ਕੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਛੱਡੇ ਹੋਏ ਵਾਲ ਮਿੱਟੀ ਤੇ ਲਹੂ ਮਿੱਝ ਨਾਲ ਲਿੱਬੜ ਗਏ। ਥਾਣੇਦਾਰ ਮੋਟਰਸਾਈਕਲ ਨੂੰ ਕਿੱਕ ਮਾਰ ਕੇ ਦੋਵਾਂ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਧੂੜ ਉਡਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਕੱਚੇ ਰਾਹੇ ਪੈ ਗਿਆ ਸੀ।

ਨਿਰੰਕਾਰਣ ਕੰਵਲ ਰਾਣੀ ਚਾਹ ਬਣਾ ਕੇ ਕੱਪ ਟੋਅ ਵਿਚ ਰੱਖ ਕੇ ਲਿਆ ਰਹੀ ਸੀ। ਸਟੇਨਗੰਨ ਦੀਆਂ ਗੋਲੀਆਂ ਚੱਲਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ ਬਾਹਰ ਨੂੰ ਆਈ ਤਾਂ ਰੌਸ਼ਨ ਕੁਰਸੀ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਡਿੱਗਾ ਲਹੂ ਵਿਚ ਲੱਥ-ਪੱਥ ਵੇਖ ਕੇ ਚੀਕ ਮਾਰਦੀ ਭੱਜੀ ਤੇ ਚਾਹ ਵਾਲੀਆਂ ਗਲਾਸੀਆਂ ਦੀ ਟੇਅ ਡਿੱਗ ਪਈ। ਚੀਕਾਂ ਮਾਰਦੀ ਹੋਈ ਘਰ ਵਾਲੇ ਰੌਸ਼ਨ ਸਿਤਾਰੇ 'ਤੇ ਸਿਰ ਰੱਖ ਕੇ ਧਾਹਾਂ ਮਾਰ ਕੇ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਈ।

ਨਕਲੀ ਨਿਰੰਕਾਰੀ ਮਿਸ਼ਨ ਦਾ ਸੱਤਵਾਂ ਸਿਤਾਰਾ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਬੁਝਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਤੇ ਨਿਰੰਕਾਰਣ ਕੰਵਲ ਰਾਣੀ ਦੇ ਭਾਅ ਦਾ ਦਿਨੇ ਹੀ ਹਨੇਰਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਪੁਲਿਸ ਵਰਦੀ ਵਿਚ ਆਇਆ ਜੁਝਾਰੂ ਸਿੰਘਾਂ ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸੋਢੀ, ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਸੁੱਖਾ ਕੱਕੜ ਅਤੇ ਜਨਰਲ ਭਾਈ ਲਾਭ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਥਾ ਪੰਥ ਦੋਖੀ ਨੂੰ ਸੋਧ ਕੇ ਫਰਾਰ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸੋਢੀ ਦੇ ਰਾਇਲ ਐਨਫੀਲਡ ਮੋਟਰਸਾਈਕਲ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਦੂਰ ਤਕ ਸੁਣਾਈ ਦੇ ਰਹੀ ਸੀ। ਸਿੰਘ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਵਿਚ ਹਵਾ ਵਿਚ ਗੋਲੀਆਂ ਚਲਾਉਂਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ।&lt;ref name=&quot;mm&quot;&gt;{{Cite book|url=https://archive.org/details/fundamentalismss00mart|title=Fundamentalisms and the State: Remaking Polities, Economies, and Militance|last=Marty|first=Martin E.|last2=Appleby|first2=R. Scott|date=1 July 1996|publisher=University of Chicago Press|isbn=978-0226508849|edition=1|page=[https://archive.org/details/fundamentalismss00mart/page/272 272]|url-access=registration}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.tribuneindia.com/2002/20021006/punjab1.htm#4|title=Akali ex-minister attends Nirankari meet function Dal Khalsa sees red|date=6 October 2002|work=The Tribune|access-date=5 September 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;2nd2&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=qJaHAwAAQBAJ&amp;pg=PA44|title=The Sikh Separatist Insurgency in India: Political Leadership and Ethnonationalist Movements|last=Chima|first=Jugdep S|date=2010|publisher=SAGE Publication|isbn=9788132105381|location=New Delhi|pages=41–44}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |date=2022-10-28 |title=October 28, 1982, Forty Years Ago: Nirankari shot |url=https://indianexpress.com/article/opinion/40-years-ago/forty-years-ago-nirankari-shot-8234069/ |access-date=2023-06-01 |website=The Indian Express |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:244&quot;&gt;ਖਾੜਕੂ ਯੋਧੇ in Punjabi by Maninder Singh Baja&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;2nd2&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:62&quot;&gt;[[Ajit (newspaper)|Ajit Newspaper]] July 15, 1988&lt;/ref&gt;

28 ਅਕਤੂਬਰ, 1982 ਦੇ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਵਿਚ ਵੱਡੀ ਖ਼ਬਰ ਸੀ: ‘ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਨੰਗਲ ਖ਼ਾਨਾ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਨਿਰੰਕਾਰੀ ਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਸੱਤਵੇਂ ਸਿਤਾਰੇ ਰੌਸ਼ਨ ਨਿਰੰਕਾਰੀ ਨੂੰ ਅੱਤਵਾਦੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਘਰ  ਅੰਦਰ ਹੀ ਗੋਲੀਆਂ ਮਾਰ ਕੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਤਿੰਨ ਅੱਤਵਾਦੀ ਵਾਰਦਾਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੋਟਰਸਾਈਕਲ 'ਤੇ ਫ਼ਰਾਰ ਹੋ ਗਏ। ਐਤਵਾਦੀਆਂ ਨੂੰ ਫੜਨ ਲਈ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਕਰ ਲਈ ਹੈ। ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਦੇ ਨਿਰੰਕਾਰੀ ਮੁਖੀ ਕੁਲਤਾਰ ਨੇ ਨਿਰੰਕਾਰੀ ਰੌਸ਼ਨ ਸਤਵਾਂ ਸਿਤਾਰੇ ਦੇ ਕਤਲ ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਨਿਖੇਧੀ ਕੀਤੀ ਹੈ।”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:244&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;2nd2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:62&quot; /&gt;

=== ਅਟਵਾਲ ਦਾ ਕਤਲ ===
25 ਅਪ੍ਰੈਲ 1983 ਨੂੰ ਡੀ.ਆਈ.ਜੀ ਅਟਵਾਲ ਨੂੰ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਛੱਡਣ ਸਮੇਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਵਿੱਚ 2 ਹੋਰ ਗੰਭੀਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋ ਗਏ। ਲਾਭ ਸਿੰਘ ਕਤਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। ਅਟਵਾਲ ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਦਾ ਡਰਾਈਵਰ ਅਤੇ ਬਾਡੀਗਾਰਡ ਤੁਰੰਤ ਫਰਾਰ ਹੋ ਗਏ। ਨੇੜੇ ਤਾਇਨਾਤ ਹੋਰ ਯੂਨਿਟ ਵੀ ਕੋਈ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਭੱਜ ਗਏ। ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਜਸ਼ਨ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਦੂਜੇ ਖਾੜਕੂਆਂ ਦੁਆਰਾ ਮਨਾਇਆ ਗਿਆ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਿੱਤ ਦੀਆਂ ਗੋਲੀਆਂ ਚਲਾਈਆਂ। ਉਸ ਦੀ ਲਾਸ਼ ਘੰਟਿਆਂ ਬੱਧੀ ਉੱਥੇ ਪਈ ਰਹੀ। ਜਦੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਦਰਬਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਨੂੰ ਫ਼ੋਨ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਲਈ ਤਾਂ ਹੀ ਅਟਵਾਲ ਦੀ ਲਾਸ਼ ਬਰਾਮਦ ਹੋਈ। ਲਾਭ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅਟਵਾਲ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦਾ ਇੱਕ ਸੰਭਵ ਕਾਰਨ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਉਸਨੇ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਦੇ 1 ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਸੀ ਅਤੇ 3 ਹੋਰ ਆਦਮੀਆਂ ਨੂੰ ਜ਼ਖਮੀ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਸੰਭਾਵਿਤ ਕਾਰਨ ਇਹ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਟਵਾਲ 'ਤੇ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਵੱਲੋਂ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਔਰਤ ਨੂੰ ਲਾਹਣ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪਰੇਡ ਕਰਨ ਦਾ ਇਲਜ਼ਾਮ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਅਟਵਾਲ ਦੇ ਇੱਕ ਆਦਮੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਛਾਤੀ ਨਾਲ ਫੜ ਲਿਆ ਸੀ।

=== ਲਿਸਟ ===
{{Quote|text=16-17 ਬੰਦੇ ਆ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਖੂਨ ਪੀਤੈ। ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਬੈਂਸ, ਹਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਇੰਸਪੈਕਟਰ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਰ ਸਿੰਘ ਮਹਿਮਾ ਸੰਗੀਏ ਦਾ ਭਰਾ, ਨਰਕਧਾਰੀ ਦਾ ਇਥੇ ਲੱਗਾ ਜਿਹੜਾ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਉੱਤੇ ਡੀ.ਐਸ.ਪੀ. ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ, ਮੱਖਣ ਸਿੰਘ ਹੌਲਦਾਰ, ਬੂਟਾ ਸਿੰਘ ਸਿਪਾਹੀ, ਇਕ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਇਥੇ ਆਹ ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ ਮੁਕਦਮੇ ਵਿਚ ਕੁਝ ਗੜਬੜ ਕੀਤੀ ਆ, ਇਹਨਾਂ ਵਾਲੇ ਵਿਚ। ਇਕ ਗੁਰਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਰਣੀਏ ਵਾਲਾ, ਇਕ ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਸਾਂਸੀ ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਵਾਲਾ, ਇਕ ਸੁੱਚਾ ਸਿੰਘ, ਇਕ ਸ਼ਿਆਮ ਸੁੰਦਰ ਮੋਗੇ ਦਾ, ਇਕ ਆਰ. ਭੱਟੀ ਤੇ ਨਾਂਅ ਕੀ ਆ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ। ਇਹਨਾਂ ਨੇ ਇਹ ਨਿਯਮ ਕੀਤਾ ਕਿ ਚਾਹੇ ਸਿੱਖ ਸੱਚਾ ਤੇ ਚਾਹੇ ਝੂਠਾ, ਆਪਣੀ ਕੁਰਸੀ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਵਾਸਤੇ ਕਿਸੇ ਸਿੱਖ ਦੇ ਗਾਤਰੇ ਵਿਚ ਕਿਰਪਾਨ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣ ਦੇਣੀ। ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਪੱਗ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣ ਦੇਣੀ ੫ ਇਹਨਾਂ ਭੋਲਿਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਕਿ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੀ ਪੱਗ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਨਰੰਗੇ ਵਰਗੇ ਹੋ ਗੁਜ਼ਰੇ ਆ, ਅਖ਼ੀਰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਚੀਕਾਂ ਮਾਰ ਕੇ ਇਥੋਂ ਨਿਕਲਣਾ ਪਿਆ ਸੀ, ਤੁਸੀਂ ਕਿਹੜੇ ਬਾਗ ਦੀ ਮੂਲੀ ਓ ?|author=ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਜੀ}}
1983 ‘ ਵਿੱਚ ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਜ਼ਾਲਮ ਦੀ ਲਿਸਟ ਬਨਾਤੀ ਸੀ । ਭਾਈ ਨੇ ਲਾਭ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਲਿਸਟ ਦੀ ਸਫਈ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ੁਮੇਵਾਰੀ ਦਿੱਤੀ । 

=== ਹਰਜੀਤ ਤੇ ਹਮਲਾ ===
{{Unreferenced section|date=ਜੁਲਾਈ 2025}}“ ਠਾਹ ...ਅ....ਅ..... | &quot;

“ ਬਿੰਬ ਵੱਟ ਗਿਆ।”

“ ਕਿਸੇ ਨੇ ਇੰਸਪੈਕਟਰ ਦੀ ਕੋਠੀ 'ਤੇ ਬੰਬ ਸੁੱਟਤਾ।”

” ਕੋਈ ਅੱਤਵਾਦੀ ਸੀ ! “

ਬੰਬ ਫੱਟ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਕੋਠੀ ਸਾਰੀ ਦੀ ਸਾਰੀ ਹਿੱਲ ਗਈ। ਨੇੜੇ ਦੇ ਘਰਾਂ ਦੀਆਂ ਚੁਗਾਠਾਂ 'ਚੋਂ ਵੀ ਸੀਮਿੰਟ ਕਰ ਗਿਆ । ਹਿਰਦੇ-ਵੇਦਕ ਚੀਕਾਂ ਨਾਲ ਕੁਰਲਾਹਟ ਮੱਚ ਗਿਆ।

ਇਹ ਇੰਸਪੈਕਟਰ ਹਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਕੋਠੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬੰਬ ਫਟਿਆ ਏ। ਬੰਬ ਦੀ ਭਿਆਨਕ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਗੁਆਂਢੀਆਂ ਦੇ ਜੁਆਕ ਵੀ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਸਾਰੀ ਇਮਾਰਤ ਕੰਬਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਇੰਸਪੈਕਟਰ, ਉਹਦੀ ਪਤਨੀ ਤੇ  ਬੱਚੇ ਥਰ-ਥਰ ਕੰਬ ਰਹੇ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਧੜਕੀ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਜਿਹੜੇ ਲੱਖ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਵੱਸ `ਚ ਨਹੀਂ ਸਨ ਆ ਰਹੇ।

1 ਮਈ, 1983 ਦਾ ਦਿਨ ਅਭਾਗਾ ਕਹਿ ਲਉ ਜਾਂ ਸੁਭਾਗਾ । ਨਿਰਣਾ ਪਾਠਕ ਆਪ ਕਰ ਲੈਣ; ਉਹ ਕਿਸ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਤਰਜ਼ੀਹ ਦੇਂਦੇ ਹਨ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਚੜ੍ਹਤ ' ਚੋਟੀ 'ਤੇ ਸੀ। ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਸ਼ੁਹਰਤ ਦੀ ਸਿਖਰ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਸੰਤਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਹਰਤ ਅੱਗੇ ਅਕਾਲੀ ਪਾਰਟੀ ਠੁੱਸ ਹੋ ਕੇ ਰਹਿ ਗਈ ਸੀ। ਅਕਾਲੀ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਵੱਕਾਰ ਕਾਫ਼ੀ ਘੱਟ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਧਰਮ ਯੁੱਧ ਮੋਰਚੇ ਦੀ ਵਾਗਡੋਰ ਲੌਂਗੋਵਾਲ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਮਾੜੀ-ਮੋਟੀ ਪੁੱਛ-ਪ੍ਰਤੀਤ ਸੀ। ਅਰਬ ਮੋਰਚੇ ਦੀ ਡਿਕਟੇਟਰਸਿਖ ਵੀ ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਪਿੰਡ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਜਾਂ ਅਕਾਲੀ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਵਜੂਦ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਨਕਸ਼ੇ ਤੋਂ ਮਿੰਟ ਚੁੱਕਾ ਹੁੰਦਾ। ਏਹੀ ਇੱਕ ਪੁਆਇੰਟ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਆਸਰੇ ਅਕਾਲੀ ਪਾਰਟੀ ਉਧਾਰੇ ਸਾਹ ਲੈ ਕੇ ਜੀਅ ਰਹੀ ਸੀ।

ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲਾ ਸੰਤ ! ਨਿਧੜਕ ਜਰਨੈਲ ! ਸਿਖੀ ਦਾ ਪਹਿਰੇਦਾਰ ! ਉਹਦੀ ਸੰਪੂਰਨ ਚੜਦੀ ਕਲਾ ਸੀ। ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲਿਆਂ ਕੋੜ ਨੌਜਦਾਰ ਸੀ। ਤਪ ਤੇਜ ਸੀ। ਦਲੀਲ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਸੀ । ਜੁਝਾਰੂ जैये ਸੀ । ਜਿਹੜੇ ਹਰ ਵਕਤ ਮਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਸੰਤਾਂ ਦੇ ਹੁਕਮ ਦੀ ਦੇਰ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਸਿਰ-ਧੜ ਦੀ ਬਾਜ਼ੀ ਲਾ ਦਿੰਦੇ।

ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਦੀ ਧੜਕਣ ਸਨ। ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੇ ਬੇਤਾਜ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸਨ। ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਅੜੇ ਖੜੇ ਕੰਮ ਸੰਤਾਂ ਦੇ ਸੁਨੇਹੇ 'ਤੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ। ਲੋਕ ਅਫਸਰਾਂ ਨੂੰ ਰਿਸ਼ਵਤਾਂ ਦੇਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸੰਤਾਂ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਅਦਾਲਤਾਂ ਦੇ ਅੱਧੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਸਨ । ਭਾਵ ਫ਼ੈਸਲਾ ਸੰਤ ਜੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਈ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਸੀ ਅਤੇ ਜੱਜ ਤਾਂ ਬੱਸ ਫ਼ੈਸਲਾ ਹੀ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਸਨ । ਏਨਾ ਦਬਦਬਾ ਸੀ ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲਿਆਂ ਦਾ | ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਰਾਜ ਸੀ । ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਪੁਲੀਸ ਅਫ਼ਸਰ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਨਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਥਰ-ਥਰ ਕੰਬਦੀ ਸੀ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬੁੱਚੜ ਅਫਸਰਾਂ ਨੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਰੱਜ ਕੇ ਲਹੂ ਪੀਤਾ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨੰਬਰ ਹਿੱਟ ਲਿਸ਼ਟ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹੇ ਹੋਏ ਸੀ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨੰਬਰ ਨਿਕਲੇ ਹੋਏ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰੀਂ ਚਿੱਠੀਆਂ ਪਹੁੰਚੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਕੁਝ ਗੱਡੀ ਵੀ ਚੜ੍ਹ ਗਏ ਸਨ। ਧੀਰਬਲ ਨਾਥ, ਬਿੱਟੂ ਰਾਮ, ਸਾਂਹਸੀ ਆਦਿ। ਇਹ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸੀ ਕਿ ਜਿਹਨੂੰ ਚਿੱਠੀ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਸਮਾਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ, ਖਾੜਕੂ ਯੋਧੇ  ਉਸੇ ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਈ ਉਹਨੂੰ ਮਿਲ ਪੈਂਦੇ । ਕਰੜੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਹੇਠ ਵੀ ਮੋਟਰ ਸਾਈਕਲਾਂ ਵਾਲੇ ਮਾਰ ਕੇ ਤੁਰ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਏਸ ਜਦੋਂ-ਜਹਿਦ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਸਿੰਘ ਵੀ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ–ਕੁਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਨਾਗੋਕੇ, ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਕੋਟ ਈਸੇ ਖਾਂ, ਅਮਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਬੱਬਰ ਦਹੇੜੂ ਕਾਂਡ, ਹਰਦੇਵ ਸਿੰਘ ਰੋਡੇ, ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਬੂਲਕੋਟ, ਸੁਖਬੀਰ ਸਿੰਘ ਬਿੱਟੂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸਨ।

ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਏ ਕਿ ਸੁਖਬੀਰ ਸਿੰਘ ਬਿੱਟੂ ਨੂੰ ਤਸੀਹੇ ਦੇ ਕੇ ਮਾਰਨ ਵਾਲਾ ਹਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਇੰਸਪੈਕਟਰ ਸੀ। ਸੋ ਬਿੱਟੂ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਲਈ ਹਰਜੀਤ ਸਿੰਘ 'ਤੇ ਬੰਬ ਸੁੱਟਿਆ ਗਿਆ ਪਰ ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਕਿ ਉਹ ਬਚ ਗਿਆ। ਬੰਬ ਸੁੱਟਣ ਵਾਲੇ ਤਿੰਨ ਸਨ, ਜਿਹੜੇ ਮੋਟਰਸਾਈਕਲ 'ਤੇ ਸਵਾਰ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਬੱਧੇ ਹੋਏ ਸੀ । ਉਹ ਬੰਬ ਸੁੱਟ ਕੇ ਬੜੇ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਬੱਚ ਕੇ ਨਿਕਲ ਗਏ |

ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਬੜੇ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਟਹਿਲ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹ ਨਾ ਡਰਿਆ, ਨਾ ਘਬਰਾਇਆ, ਸਗੋਂ ਸ਼ਾਂਤ ਚਿਤ ਖੜਾ ਰਿਹਾ। ਸੱਸੀ ਉਮਰ ਦੇ ਮੁੰਡੇ ਦੇਖ ਕੇ ਉਹ ਹੱਸਣੋਂ ਨਾ ਰਹਿ ਸਕਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਲੇਰਾਨਾ ਕਾਰਨਾਮੇ 'ਤੇ ਖੁਸ਼ ਹੋਣੋਂ ਨਾ ਰਹਿ ਸਕਿਆ। ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਦਾ ਮੁੰਡਿਆਂ ਤੋਂ ਜ਼ਿੰਦ ਵਾਰਨ ਨੂੰ ਚਿੱਤ ਕੀਤਾ । ਉਹ ਇਕ ਟੱਕ ਤੱਕੀ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਮੋਟਰਸਾਈਕਲ ਧੂੜਾਂ ਪੱਟਦਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਪੈਟਰੋਲ ਦਾ ਸੜਿਆ ਧੂੰਆਂ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਲਰਜ਼ ਰਿਹਾ ਸੀ ।

‘ਕੌਮ ਦਾ ਅਸਲ ਸਰਮਾਇਆ ਇਹ ਯੋਧੇ ਹੀ ਹਨ। ਦੇਸ਼ ਪੈਸੇ ਜਾਂ ਹੀਰੇ- ਪੰਨਿਆਂ ਨਾਲ ਅਮੀਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਏਹੋ-ਜਿਹੇ ਤਿਆਗੀ ਕੌਮੀ ਯੋਧਿਆਂ ਨਾਲ ਅਮੀਰ ਹੁੰਦਾ ਏ । ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅੰਦਰਲਾ ਮਨੁੱਖ ਬੋਲਿਆ, ‘ਸੂਰਮਾ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਜ਼ਮੀਰ ਹੁੰਦਾ ਏ। ਜਿਸ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਸੂਰਮੇ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਜ਼ਮੀਰ ਮਰੀ ਹੁੰਦੀ ਏ। ਉਹ ਤਰੱਕੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ।

‘ਜ਼ਾਲਮ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦਾ ਜੋਰਾ ਵੀ ਕੋਈ ਸੂਰਮਾ ਈ ਕਰਦਾ ਏ। ਸੁਣਿਆ ਏ, ਸਾਂਹਸੀ ਨੂੰ ਮੁਕਤਸਰ ਚੌਕ ਵਿੱਚ ਦਿਨ-ਦੀਵੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਏ। ਭਗਵਾਨਾ ਥਾਣੇਦਾਰ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ ਮਾਰ ਸੁੱਟਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੁੰਡਿਆਂ 'ਤੇ ਤਸ਼ੱਦਦ ਵੀ ਬੜਾ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਹੀਰਿਆਂ ਵਰਗੇ ਗੱਭਰੂ ਰਾਤ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਗੁੰਮ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਅੱਤ-ਖੁਦਾ ਦਾ ਦਰਗਾਹੋਂ ਵੈਰ ਤੁਰਿਆ ਆਉਂਦਾ ਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੁੰਡਿਆਂ ਨੂੰ ਅੱਤਵਾਦੀ-ਵੱਖਵਾਦੀ ਕਹਿਣਾ ਸ਼ੋਭਦਾ ਨਹੀਂ । ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸੂਰਮੇ ਹਨ । ਅੱਜ ਦੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ! ਸਰਾਭੇ ਦੇ ਵਾਰਸ !! ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਧਰਮੀ ਬੇਟੇ !!! ਸੁੱਖਾ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹ ਬੇਖਬਰ ਸੀ ਕਿ ਕੁਝ ਮਿੰਟ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਬੰਬ ਫਟਿਆ ਏ।

ਚੁਫੇਰੇ ਰੌਲਾ ਮੱਚ ਗਿਆ ਸੀ। ਟੈਲੀਫ਼ੋਨ ਖੜਕ ਗਿਆ। ਪੰਜਾਬ ਪੁਲੀਸ  ਇੰਸਪੈਕਟਰ ਦਾ ਅਜੇ ਵੀ ਦਿਲ ਧੜਕ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹਦਾ ਮੂੰਹ ਪਸੀਨੇ ਨਾਲ ਭਿੱਜਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਜਿਸ ਥਾਂ 'ਤੇ ਬੰਬ ਡਿੱਗਾ ਸੀ, ਉਥੋਂ ਕਿੰਨੀ ਸਾਰੀ ਥਾਂ ਪੁੱਟੀ ਗਈ ਸੀ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਘਾਹ ਦੇ ਪਰਖਚੇ ਉੱਡ ਗਏ ਸਨ।

ਬੰਬ ਸੁੱਟਣ ਵਾਲੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵੀ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਸੀ ਪਰ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੇ ਹੁਣ ਰਾਈਫਲਾਂ ਲੋਡ ਕੀਤੀਆਂ। ਹੋਈ ਨਾ ਹਵਾ 'ਚ ਤਲਵਾਰਾਂ ਮਾਰਨ ਵਾਲੀ ਗੱਲ

ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੇ ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸ਼ੱਕੀ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਸੁੱਖੇ ’ਤੇ ਬੰਬ ਸੁੱਟਣ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਾ ਕੇ ਜਲੰਧਰ ਤੋਂ ਬਠਿੰਡੇ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਹਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਕਸੂਰੋਂ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਗੱਲੋਂ ਸੁੱਖੇ ਨੂੰ ਗੁੱਸਾ ਆ ਗਿਆ। ਨਾਨੀ ਖਸਮ ਕਰੇ, ਚੱਟੀ ਦੋਹਤਾ ਭਰੇ। ਬੰਬ ਕੋਈ ਸੁੱਟ ਗਿਆ, ਸੰਗੀਨ ਜੁਰਮ ਸੁੱਖ ਸਿਰ । ‘ਸਿੱਖਿਆ ! ਇਹ ਅੰਨ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਰਾਜ ਏ। ਇਥੇ ਅੰਨ੍ਹੀ ਬੋਲਾ ਖਿੱਚੀ ਫਿਰਦਾ ਏ। ਅੰਨ੍ਹੀ ਪੀਂਹਦੀ ਪਈ ਏ, ਕੁੱਤਾ ਚੱਟੀ ਜਾਂਦਾ ਏ । ਓਦਣ ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਸੱਚ ਈ ਕਿਹਾ ਸੀ : ਕਿਸ਼ਨ ਜਮਨਾ 'ਤੇ ਨਹਾਉਂਦੀਆਂ ਗੋਪੀਆਂ ਦੇ ਬਸਤਰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਲੈ ਗਿਆ। ਉਹਨੂੰ ਸਭ ਨੇ ਭਗਵਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਪਦਵੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। ਪਰ ਬਾਬੇ ਨਾਨਕ ਨੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦਾ ਨੰਗੇਜ਼ ਕੱਜਿਆ, ਉਹਨੂੰ ਕਮਲਾ ਨਾਨਕ, ਕੁਰਾਹੀਆ ਨਾਨਕ ਤੇ ਭੂਤਨਾ ਆਦਿ ਕਹਿ ਕੇ ਸਨਮਾਨਤ ਕੀਤਾ। ਏਥੇ ਸੱਚ ਨੂੰ ਛਿੱਤਰ ਵੱਜਦੇ ਆ, ਝੂਠ ਦੀ ਪੂਜਾ ਹੁੰਦੀ ਏ। ਕੂੜ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੋਇਆ ਫਿਰਦਾ ਏ । ਸੁੱਖਾ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੋਚਦਾ, ਰਿੱਝਦਾ ਰਿਹਾ। 'ਜੁਰਮ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਸਜ਼ਾ ਭੁਗਤਣ ਦਾ ਵੀ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਪਰ ਇਹ ਜਾਇਜ਼-ਨਜਾਇਜ਼ ਸਭ ਨੂੰ ਇੱਕ ਘੁਲਾੜੀ ਵਿੱਚ ਦੀ ਕੱਢੀ ਜਾਂਦੇ ਆ। ਖਾਹ-ਮਖਾਹ ਦੀ ਸਿਰ ਦਰਦੀ । ਸੁੱਖੇ ਦਾ ਪਾਰਾ ਸੱਤਵੇਂ ਦੁਆਰ ਚੜ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹਨੂੰ ਪੁਲੀਸ 'ਤੇ ਨਹੀਂ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਉੱਤੇ ਗ਼ੁੱਸਾ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ ।

ਗੁਲਾਬੀ ਲਹੂ ਉਬਾਲੇ ਖਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹਨੂੰ ਬਠਿੰਡੇ ਆਏ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਦਿਨ ਹੋ ਗਏ ਸੀ।

ਯਾਰ ਪੁਲਸੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉਹਦਾ ਜੀਅ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ ਪਰ ਏਥੇ ਤਾਂ ਮਿਰਚਾਂ ਦੇ ਪੁਜਾਰੀ ਤੇ ਚਿੱਬੜ ਖਾਣੀ ਮਲਵਾੜ ਇਕੱਠੀ ਹੋਈ ਸੀ।

ਸੁੱਖੇ ਦਾ ਦਿਲ ਨਾ ਲੱਗਾ । ਉਹ ਬੇਮਤਲਬ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦਾ ਰਹਿੰਦਾ। ਮਹਿਨਾ ਚੌਕ, ਸੱਟਾ ਬਾਜ਼ਾਰ, ਆਰੀਆ ਚੌਕ, ਸਿਰਕੀ ਬਾਜ਼ਾਰ, ਮਾਲ ਰੋਡ ਆਦਿ। ਅਚਾਨਕ ਉਹਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਦਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਹੋ ਗਈ। ਦਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸਿੱਖ ਸਟੂਡੈਂਟਸ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸੀ। ਉਹ ਵਸਨੀਕ ਤਾਂ ਭਾਵੇਂ  ਬਠਿੰਡੇ ਏਰੀਏ ਦਾ ਹੀ ਸੀ, ਪਰ ਪਿੱਛਾ ਰਵਿਊਜੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਸੁੱਖੇ ਦੀ ਉਹਦੇ ਨਾਲ ਯਾਰੀ ਪੈ ਗਈ।

ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਇੱਕ ਚਾਹ ਦੇ ਹੋਟਲ ਵਿੱਚ ਮਿਲੇ।

ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਹਦਾ ਮਨ ਟੋਹਿਆ।

ਦਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਹੱਸ ਕੇ ਬੋਲਿਆ, ਵੈਸੇ ਮੈਂ ਏਧਰ ਦੀ ਪੁਲੀਸ 'ਤੇ ਇਤਬਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ । ਤੇਰੇ 'ਤੇ ਇਤਬਾਰ ਇਸ ਕਰਕੇ ਆ ਕਿ ਤੂੰ ਭਾਊ ਏਂ ਤੇ ਭਾਊਂ ਛੇਤੀ ਕੀਤਿਆਂ ਦਗ਼ਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।”

“ਮੈਂ ਵੀ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਤਾਂ ਹੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਏ ਕਿ ਤੂੰ ਰਫਿਊਜੀਆਂ ਦਾ ਮੁੰਡਾ ਏਂ।” ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਨੇ ਚਾਹ ਦੀ ਘੁੱਟ ਭਰ ਕੇ ਕਿਹਾ।

ਸੁਣ।” ਦਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਬੋਲਿਆ, “ਜਦ ਤੱਕ ਇਸ ਸਮਾਜ ਦੀ ਚੀਰ ਫਾੜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਇਹਦਾ ਗੰਦਾ ਲਹੂ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਤਦ ਤੱਕ ਇਸ ਸਮਾਜ ਤੋਂ ਇਨਸਾਫ਼ ਦੀ ਆਸ ਰੱਖਣੀ ਮੂਰਖਤਾ ਏ।”

“ਸਮਾਜ ਦਾ ਪੋਸਟ-ਮਾਰਟਮ ਕਰਨ ਦਾ ਕੋਈ ਉਪਾਅ ?”

“ਉਪਾਅ ?” ਦਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸਾਹ ਲੈ ਕੇ ਬੋਲਿਆ, ‘ਦੋਖ, ਤੇਲ ਕੱਢਣਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਸਰੋਂ ਨੂੰ ਕੋਹਲੂ ਵਿੱਚ ਦੀ ਕੱਢਣਾ ਪੈਂਦਾ ਏ । ਸੱਪ ਤੋਂ ਮਨੀ ਲੈਣ ਲਈ, ਉਹਦੀ ਸਿਰੀ ਅਵੱਸ਼ ਫੇਹਣੀ ਪੈਂਦੀ ਏ। ਅਗਰ ਸਮਾਜ ਤੋਂ ਇਨਸਾਫ਼ ਲੈਣਾ ਏ ਤਾਂ ਇਹਦੇ ਵਿੱਚ ਉੱਥਲ-ਪੁੱਥਲ ਕਰਨੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਏ । ਲੇਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇਣਾ ਜ਼ਰੂਰ ਪੈਂਦਾ ਏ। ਹੀਰ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨਾ ਏ ਤਾਂ ਕੰਨ ਅਵੱਸ਼ ਪੜਵਾਉਣੇ ਪੈਣਗੇ।”

“ਹੀਰ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਜਰੂਰ ਕਰਨਾ ਏ, ਭਾਵੇਂ ਕੰਨ ਛੱਡ ਕੇ ਤਨ ਵੀ ਪੜਵਾਉਣਾ ਪਏ।” ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਨੇ ਖਾਲੀ ਗਲਾਸ ਮੇਜ਼ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ।

ਤਾਂ ਫਿਰ ਕੰਨ ਪੜਵਾਉਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰ, ਹੀਰ ਤਾਂ ਆਪ ਚੱਲ ਕੇ ਆਏਗੀ । ਪਰ ਇੱਕ ਸ਼ਰਤ ਏ।”

“ਕੀ

ਘਰ-ਬਾਰ, ਮਾਂ-ਬਾਪ, ਬਾਲ-ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਮੋਹ ਛੱਡਣਾ ਪਏਗਾ।”

&quot;ਮਨਜ਼ੂਰ ਏ।”

ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਦੀ ਦਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਗੂਹੜੀ ਦੋਸਤੀ ਪੈ ਗਈ। ਉਹਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਦਾ ਸੁੱਖੇ 'ਤੇ ਬੜਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਆ। ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਦਾ ਮਨ ਐਸਾ ਬਦਲਿਆ ਕਿ ਉਹ ਨੌਕਰੀ ਛੱਡ ਕੇ ਭਗੌੜਾ ਹੋ ਗਿਆ । ਬਠਿੰਡੇ ਤੋਂ ਸਿੱਧਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲਿਆਂ ਕੋਲ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਸੰਤਾਂ ਤੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕ ਕੇ ਸਿੰਘ ਸਜ ਗਿਆ।

=== ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਸਾਂਸੀ ਦਾ ਕਤਲ ===
{{Unreferenced section|date=ਜੁਲਾਈ 2025}}

ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਸਾਂਸੀ ਨਾਂ ਦਾ ਪੁਲਿਸ ਇੰਸਪੈਕਟਰ ਸਿੰਘਾਂ ਉੱਤੇ ਤਸ਼ੱਦਦ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਮੋਢਿਆਂ ਦੇ ਫੀਤੀ ਲੋਨ ਦਾ ਚਾਹ ਸੀ ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹ ਚਿਤਾਵਨੀ ਦੇਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਜ਼ੁਲਮ ਕਰਨੋਂ ਬਾਜ਼ ਨਾ ਆਇਆ। ਜੁਝਾਰੂ ਖ਼ਾਲਸੇ ਨੇ ਜ਼ਾਲਮਾਂ ਸੋਧਣ ਲਈ ਪੱਕੀ ਨੀਤੀ ਧਾਰੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਬਹਾਦਰ ਸਿੰਘ ਵੀ ਉਸ ਸੋਧਣ ਲਈ ਪਿੱਛਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। 15 ਅਗਸਤ, 1983 ਨੂੰ 1 ਵਜ ਕੇ 15 ਮਿੰਟ 'ਤੇ ਮੋਟਰਸਾਈਕਲ ਉੱਤੇ ਗੰਨਮੈਨ ਸਮੇਤ ਥਾਣੇ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਬਜ਼ਾਰ ਵਿਚ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਬਿਜਲੀ ਘਰ ਦੇ ਕੋਲ ਗਿਆ ਤਾਂ ਭਾਈ ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸੋਢੀ ਤੇ ਭਾਈ ਲਾਭ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵੀ ਮੋਟਰਸਾਈਕਲ ਬਰਾਬਰ ਉੱਤੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸੋਢੀ ਮੋਟਰ ਸਾਈਕਲ ਚਲਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤੇ ਪਿੱਛੇ ਬੈਠੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਸਟੇਨਗੰਨ ਨਾਲ ਗੋਲੀਆਂ ਦਾ ਮੀਂਹ ਵਰ੍ਹਾ ਦਿੱਤਾ। ਪੁਲਿਸ ਇੰਸਪੈਕਟਰ ਤੇ ਗੰਨਮੈਨ ਗੋਲੀਆਂ ਵੱਜੀਆਂ। ਦੋਵੇਂ ਮੋਟਰਸਾਈਕਲ ਸਮੇਤ ਉਲਟ ਕੇ ਡਿੱਗ ਪਏ। ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸੋਢੀ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੇ ‘ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ' ਦੇ ਜੈਕਾਰੇ ਲਾ ਦਿੱਤੇ ਤੇ ਪੁਲਿਸ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਹਥਿਆਰ ਲੈ ਕੇ ਮੋਟਰਸਾਈਕਲ ਉੱਤੇ ਫਰਾਰ ਹੋ ਗਏ।

ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਦੰਦ-ਕਥਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਮੋਟਰਸਾਈਕਲ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਬਜ਼ਾਰ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘਿਆ। ਸਾਦਿਕ ਵਾਲੀ ਸੜਕ ਕਾਲਜ ਕੋਲੋਂ ਮੁੜਨ ਲੱਗਿਆਂ ਦੀ ਹੋਈ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਮੋਟਰਸਾਈਕਲ ਜੀ.ਟੀ. ਰੋਡ ਉੱਤੇ ਦੁਹਾਈਆਂ ਪਾਉਂਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਇੰਸਪੈਕਟਰ ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਸਾਂਸੀ ਤੇ ਗੰਨਮੈਨ ਨੂੰ ਹਸਪਤਾਲ ਪਹੁੰਚਾਇਆ। ਇੰਸਪੈਕਟਰ ਦੀ ਤਾਂ ਮੌਕੇ ਉੱਤੇ ਹੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ, ਸਿਪਾਹੀ ਗੰਨਮੈਨ ਨੂੰ ਹਸਪਤਾਲ ਕਰਾਇਆ ਗਿਆ। ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸੋਢੀ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਟਿਕਾਣੇ ਨੂੰ ਨਿਕਲ ਗਿਆ।

ਪੁਲਿਸ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਗੁਰਸਿਖਾਂ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਤੰਗ ਕਰਨ ਲੱਗੀ। ਹੋਰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਅੰਮ੍ਰਿਤਧਾਰੀ ਗੁਰਸਿੱਖ ਡਾਕਟਰ ਹਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ ਨੂੰ ਸਾਂਸੀ ਦੇ ਕਤਲ ਵਿਚ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਕੇ ਜੇਲ੍ਹ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

=== ਡੀ.ਐਸ.ਪੀ. ਤੋ ਹੌਲਦਾਰ ===
{{Unreferenced section|date=ਜੁਲਾਈ 2025}}

ਹਾਈਜੈਕਰ ਭਾਈ ਮੁਸੀਬਤ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਕੁਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਨਾਗੋਕੇ ਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਣਖੀ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਕੋਹ ਕੋਹ ਕੇ ਮਾਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਝੂਠੇ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ 'ਚ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬਚਤ ਪੁਲਿਸ ਅਵਸਰ ਅਖੌਤੀ ਗਿਆਨੀ ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਡੀ.ਐਸ.ਪੀ. ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਤਾਂ ਭਾਵੇਂ ਰਿਟਾਇਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਪਰ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਕਤਲ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਜਵਾਨ ਉਸ ਦੀ ਹਿਫ਼ਾਜ਼ਤ ਲਈ ਬਾਡੀਗਾਰਡ ਦਿੱਤੇ ਹੋਏ ਸਨ। 

29 ਅਕਤੂਬਰ, 1983 ਨੂੰ ਭਾਈ ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸੋਢੀ, ਜਨਰਲ ਲਾਭ ਸਿੰਘ ਤੇ ਭਾਈ ਮੱਖਣ ਸਿੰਘ ਮਜੀਠਾ ਰੋਡ 'ਤੇ ਮੋਟਰਸਾਈਕਲ ਉੱਤੇ ਚਾਹ ਵਾਲੀ ਦੁਕਾਨ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚੇ। ਚਾਹ ਪੀਤੀ, ਸਿਵਲ ਕੱਪੜੇ ਲਾਹ ਕੇ ਪੁਲਿਸ ਵਰਦੀਆਂ ਪਾਈਆਂ। ਮਜੀਠਾ ਰੋਡ 'ਤੇ ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ ਡੀ.ਐਸ.ਪੀ. (ਸਾਬਕਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ਸੀ। ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ ਗੰਨਮੈਨਾਂ ਸਮੇਤ ਦੁਕਾਨ 'ਤੇ ਬੈਠਾ ਸੀ। ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਡੀ.ਐਸ.ਪੀ. ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਬੋਲ ਦਿੱਤਾ। ਅੱਗੋਂ ਬਾਡੀਗਾਰਡਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਜਵਾਬੀ ਗੋਲੀ ਚਲਾਈ ਗਈ। ਅੱਧਾ ਘੰਟਾ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਗੋਲੀ ਚੱਲਦੀ ਰਹੀ। ਇਸ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਵਿਚ ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ ਦੁਕਾਨ ਅੰਦਰ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਲੇਟ ਗਿਆ ਤੇ ਬਚ ਗਿਆ। ਦੁਕਾਨ 'ਤੇ ਇਕ ਸੇਲਜ਼ਮੈਨ, ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਇਕ ਹੌਲਦਾਰ ਤੇ ਇਕ ਸਿਪਾਹੀ ਸਮੇਤ ਤਿੰਨ ਆਦਮੀ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਜਵਾਬੀ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਵਿਚ ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸੋਢੀ ਦੇ ਗੋਡੇ ਦੀ ਚੱਪਣੀ 'ਤੇ ਗੋਲੀ ਵੱਜੀ ਤੇ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਨਰਲ ਲਾਭ ਸਿੰਘ ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸੋਢੀ ਨੂੰ ਮੋਟਰਸਾਈਕਲ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਬਿਠਾ ਕੇ ਬਟਾਲੇ ਨੂੰ ਨਿਕਲ ਗਿਆ। ਭਾਈ ਮੱਖਣ ਸਿੰਘ ਬੱਬਰ ਦੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਵਿਚ ਗੋਲੀਆਂ ਲੱਗੀਆਂ ਤੇ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਨੇੜੇ ਦੀ ਪੁਲਿਸ ਚੌਕੀ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਮੌਕਾ-ਏ-ਵਾਰਦਾਤ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਈ ਸੀ, ਤਾਂ ਹੀ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਭੱਜਣਾ ਪਿਆ ਸੀ। ਭਾਈ ਮੱਖਣ ਸਿੰਘ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਪੈਦਲ ਹੀ ਭੱਜ ਗਿਆ ਤੇ ਭੁਲੇਖੇ ਨਾਲ ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ ਡੀ.ਐਸ.ਪੀ. ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਘਰ ਵੜ ਗਿਆ। ਡੀ.ਐਸ.ਪੀ. ਦੀ ਨੂੰਹ ਚੰਗੇ ਸੁਭਾਅ ਵਾਲੀ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਕਿਹਾ, ‘ਵੀਰ, ਘਬਰਾ ਨਾ, ਮੈਂ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੀ ਕੁੰਡੀ ਲਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਤੂੰ ਦੂਜੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਨਿਕਲ ਜਾ।” ਮੱਖਣ ਸਿੰਘ ਬੱਬਰ ਨੇ ਕਿਹਾ, ਭੈਣ, ਆਹ ਮੇਰੀ ਸਟੇਨ ਲੁਕਾ ਦੇ ਕਿਤੇ ।”

ਬੀਬੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਲਿਆ ਵੀਰਾ, ਮੈਂ ਇਸ ਫੋਟੋ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੁਕਾ ਦੇਨੀ ਆਂ। ਬੀਬੀ ਨੇ ਸਟੇਨ ਘਰ ਦੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਲੱਗੀ ਵੱਡੀ ਤਸਵੀਰ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੁਕਾ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਕਿਹਾ, “ਵੀਰ, ਆਪਦੀ ਅਮਾਨਤ ਇਥੋਂ ਆ ਕੇ ਆਪੇ ਲੈ ਜਾਵੀਂ।”

ਭਾਈ ਮੱਖਣ ਸਿੰਘ ਬੱਬਰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਘਰੋਂ ਸਕੂਟਰ ਲੈ ਕੇ ਦੂਜੀ ਗਲੀ ਰਾਹੀਂ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਨਿਕਲ ਗਿਆ। ਗੋਲੀਆਂ ਲੱਗਣ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਖੂਨ ਵਗ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਮਸਾਂ ਹੀ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਪੁਲਿਸ ਨਾਕੇ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਕੰਧਾਂ ਕੋਠੇ ਟੱਪਦਾ ਹੋਇਆ ਨਾਨਕ ਨਿਵਾਸ ਵਿਚ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਸਕਿਆ।

ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਭਾਈ ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਬੱਬਰ ਦੇ ਟਕਸਾਲ ਨਾਲ ਮੱਤਭੇਦ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਸਬੰਧ ਸੁਖਾਵੇਂ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਉਸ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋ ਕੇ ਆਏ ਭਾਈ ਮੱਖਣ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਕਿਵੇਂ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸੁੱਖਾ, ਸੋਢੀ ਤੇ ਮੈਂ.....। ਉਸ ਤੋਂ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਪੂਰੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੁੰਦੀ। ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਉੱਚੀ ਉੱਚੀ ਬੋਲਣ ਲੱਗਾ, ‘ਤੈਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰੀ ਵਰਜਿਆ ਸੀ ਕਿ ਇਹਨਾਂ (ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਦੇ ਜਥੇ ਨਾਲ) ਨਾਲ ਨਾ ਜਾਇਆ ਕਰ, ਅੱਜ ਤੈਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਨੇ ਗੋਲੀਆਂ ਮਾਰੀਆਂ।” ਸ਼ਹੀਦ ਭਾਈ ਫ਼ੌਜਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਿੰਘਣੀ ਕਹਿ ਰਹੀ ਸੀ ਕਿ ਡਾਕਟਰ ਲਿਆਉ। ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਸੁਣ ਸੀ ਰਿਹਾ। ਭਾਈ ਸਵਰਨ ਸਿੰਘ ਰੋਡੇ ਭਾਈ ਮੱਖਣ ਸਿੰਘ ਬੱਬਰ ਦੇ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚਣ 'ਤੇ ਹੀ ਡਾਕਟਰ ਲੈਣ ਵਾਸਤੇ ਹਸਪਤਾਲ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਛੇਤੀ ਹੀ ਡਾਕਟਰਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਟੀਮ ਤੇ ਐਂਬੂਲੈਂਸ ਲੈ ਕੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ।

ਭਾਈ ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਬੋਲੀ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਭਾਈ ਸਵਰਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਿਹਾ, ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ, ਇਹ ਸਮਾਂ ਬੋਲਣ ਦਾ ਨਹੀਂ। ਸੋਢੀ ਨੇ ਟੈਲੀਫ਼ੋਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਅਸੀਂ ਨਿਕਲ ਗਏ ਆਂ, ਲਾਭ ਸਿੰਘ ਤੇ ਸੋਢੀ। ਸੋਢੀ ਦੇ ਵੀ ਲੱਤ ਵਿਚ ਗੋਲੀ ਲੱਗੀ ਆ, ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਠੀਕ ਆਂ, ਘਬਰਾਉਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ। ਭਾਈ ਮੱਖਣ ਸਿੰਘ ਬੱਬਰ ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ ਡੀ.ਐਸ.ਪੀ. 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਸਮੇਂ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਿਆ ਜਾਂ ਫੜਿਆ ਗਿਆ, ਪਤਾ ਕਰੋ।

ਭਾਈ ਸਵਰਨ ਸਿੰਘ ਦੇ 'ਤੇ ਭਾਈ ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮੈਂ ਤਾਂ ਸਮਝਿਆ ਸੀ ਕਿ ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸੋਢੀ ਤੇ ਜਨਰਲ ਲਾਭ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਾਡੇ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਗੋਲੀਆਂ ਮਾਰੀਆਂ। ਡਾਕਟਰਾਂ ਦੀ ਟੀਮ ਨੇ ਭਾਈ ਮੱਖਣ ਸਿੰਘ ਬੱਬਰ ਦਾ ਇਲਾਜ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਖ਼ੂਨ ਬਹੁਤ ਵਗ ਗਿਆ ਸੀ, ਹਾਲਤ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਦੀ ਸੀ। ਭਾਈ ਸਵਰਨ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਮਨਬੀਰ ਸਿੰਘ ਚਹੇੜੂ ਤੇ ਭਾਈ ਰਸਾਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣਾ ਖੂਨ ਦਿੱਤਾ। ਇਲਾਜ ਕਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਭਾਈ ਮੱਖਣ ਸਿੰਘ ਬੱਬਰ ਤੰਦਰੁਸਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਭੇਸ ਬਦਲ ਕੇ ਭਾਈ  ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸੋਢੀ ਤੇ ਜਨਰਲ ਲਾਭ ਸਿੰਘ ਵੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਉਹਨਾਂ ਭਾਈ ਮੱਖਣ ਸਿੰਘ ਬੱਬਰ ਦਾ ਨਾਨਕ ਨਿਵਾਸ ਜਾ ਕੇ ਹਾਲ ਪੁੱਛਿਆ ਤਾਂ ਭਾਈ ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਬੱਬਰ ਦੀ ਗ਼ਲਤ-ਫਹਿਮੀ ਦੂਰ ਹੋਈ। ਭਾਈ ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਬੱਬਰ ਛੇਤੀ ਕਾਹਲਾ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਗੱਲ ਉਸ 'ਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਢੁਕਦੀ ਸੀ :

ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਬੱਬਰ ਸੂਰਮਾ ਬੜਾ ਹੈ ਸੀ

ਪਰ ਨੀਤੀ ਇਤਨੀ ਵਿਦਵਾਨ ਨਹੀਂ ਸੀ।

ਨੇੜੇ ਦੀ ਪੁਲਿਸ ਚੌਕੀ ਤੋਂ ਆਈ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਦੁਕਾਨ ਵਿਚ ਲੰਮੇ ਪਏ ਸਾਬਕਾ ਡੀ.ਐਸ.ਪੀ. ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਹਿਫ਼ਾਜ਼ਤ ਵਿਚ ਲੈ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਘਰ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਤਾਂ ਘਰ ਦੇ ਫ਼ਰਸ਼ 'ਤੇ ਖ਼ੂਨ ਦੇ ਦਾਗ਼ ਵੇਖ ਕੇ ਡੀ.ਐਸ.ਪੀ. ਹੋਰ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਅੱਤਵਾਦੀ ਮੇਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਰ ਗਏ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਦੇਖਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਨੂੰਹ ਤੰਦਰੁਸਤ ਕੰਮ ਧੰਦੇ ਵਿਚ ਰੁੱਝੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਸਾਹ ਵਿਚ ਸਾਹ ਆਇਆ। ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਿਹਾ, ‘ਬੇਟੀ ਸੁਖਦੀਪ, ਇਹ ਖ਼ੂਨ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹਨ। ਇਹ ਕੀ ਮਾਮਲਾ ਹੈ ? “

ਸੁਖਦੀਪ ਕੌਰ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਭਾਪਾ ਜੀ, ਇਥੇ ਬਾਹਰ ਕਿਤੇ ਗੋਲੀ ਚੱਲੀ, ਇਕ ਪੁਲਿਸ ਵਾਲਾ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਇਆ ਆਪਣੇ ਘਰ ਆ ਵੜਿਆ ਸੀ। ਆਪਣਾ ਸਕੂਟਰ ਲੈ ਕੇ ਇਸ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਹਸਪਤਾਲ ਨੂੰ ਗਿਆ। ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਭੈਣ ਮੇਰੀ ਮਦਦ ਕਰੋ, ਸਕੂਟਰ ਦਿਉ। ਮੈਂ ਹਸਪਤਾਲ ਪਹੁੰਚ ਜਾਵਾਂ। ਮੈਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਤਰਸ ਆ ਗਿਆ ਤੇ ਮੈਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਲੈ ਜਾਵੋ ਵੀਰ ਜੀ।”

ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਨੂੰਹ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਬੇਟੀ ਸੁਖਦੀਪ, ਉਹ ਪੁਲਿਸ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ, ਅੱਤਵਾਦੀ ਹੋਵੇਗਾ। ਮੇਰੇ 'ਤੇ ਆਪਣੀ ਦੁਕਾਨ 'ਤੇ ਅੱਤਵਾਦੀਆਂ ਕਾਤਲਾਨਾ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਰੱਬ ਨੇ ਬਚਾ ਲਿਆ ਪਰ ਇਕ ਬਾਡੀਗਾਰਡ, ਹੌਲਦਾਰ ਤੇ ਸਿਪਾਹੀ ਅਤੇ ਇਕ ਸੇਲਜ਼ਮੈਨ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰੀ ਕਿਹਾ ਕਿ ਬੂਹਾ ਬੰਦ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ। ਮੈਂ ਵੀ ਐਵੇਂ ਖ਼ਾਹਮਖ਼ਾਹ ਭਿੰਡਰਾਵਾਲੇ ਦੇ ਡੂੰਮਣੇ ਮਖੀਰ ਨੂੰ ਛੇੜ ਲਿਆ। ਹੁਣ ਇਹ ਖਹਿੜਾ ਈ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ। ਪੰਜ ਅੱਤਵਾਦੀ ਮਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਦਸ ਹੋਰ ਰਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਵੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੀ। ਮਸਲੇ ਦਾ ਹੱਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ, ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਡੇ ਤੋਂ ਜਾਇਜ਼ ਨਜਾਇਜ਼ ਕੰਮ ਕਰਾਉਂਦੀ ਆ ਸਰਕਾਰ, ਫੇਰ ਬੇਰ ਖਾ ਕੇ ਗਿਟਕ ਸੁੱਟਣ ਵਾਂਗ ਰਿਟਾਇਰ ਕਰ ਕੇ ਪਰਾਂ ਵਗਾਹ ਮਾਰਦੀ ਆ। ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਨੇ ਸਾਰੀ ਕੌਮ ਨੂੰ (ਸਿੱਖ ਕੌਮ) ਹਥਿਆਰ ਫੜਾ  ਦਿੱਤ ਆ। ਸਿੱਖ ਵੀ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਦੇ ਮੁਫਤ ਲਾ ਦੇ, ਤਾਰਾਮ ਤਾਂ ਹੀ ਮਰਨ ਮਾਰਨ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਡਰਦ। ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲਾ ਰੋਜ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਬਦਲ ਬਦਲ ਕਹਿ ਕੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਤਰਾਈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਸਲਾਮ ਵਿਰੁੱਧ। ਸਰਕਾਰ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਦਾ ਕੋਈ ਬੰਦੋਬਸਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ। ਹੁਣ ਆਮ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਹੀ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਿਹਾ ਤਾਂ ਅੱਤਵਾਦੀਆਂ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਚ ਮਾਰ ਹੀ ਦੇਣਾ। ਉਹ ਦਿਨ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਜਦੋਂ ਦਿਲੀ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਸਿੱਖ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਢਾਹ ਲੈਣਗੇ।

ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਘਰ ਸੋਫੇ 'ਤੇ ਬੈਠਾ ਰੋਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਈ ਗੱਲਾ ਆਪ ਹੀ ਕਰੀ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਫੋਨ ਦੀ ਘੰਟੀ 'ਟਨ ਟਰ ਵਜੀ, ਉਸ ਦੀ ਨੂੰਹ ਸੁਖਦੀਪ ਕੌਰ ਨੇ ਫੋਨ ਚੁੱਕ ਕੇ ਹਨ ਨੂੰ ਲਾਇਆ, ਹੈਲੋ, ਕੌਣ ਅੱਗੋਂ ਸੁਖਦੀਪ ਕੌਰ ਦੇ ਪਤੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਸੁਖਦੀਪ ਮੈਂ ਲੁਧਿਆਣੇ ਤੋਂ ਬੋਲ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਮਾੜੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣੀ ਹੈ, ਭਾਪਾ ਜੀ ਦਾ ਕੀ ਹਾਲ ਹੈ

ਸੁਖਦੀਪ ਕੌਰ ਨੇ ਕਿਹਾ, &quot;ਭਾਪਾ ਜੀ ਠੀਕ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰ ਲਵੋ&quot; ਸੁਖਦੀਪ ਨੇ ਸਹੁਰੇ ਨੂੰ ਆਵਾਜ਼ ਦਿੱਤੀ, “ਭਾਪਾ ਜੀ, ਆ ਕੇ ਗੱਲ ਕਰਿਓ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ”

ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਟੈਲੀਫੋਨ ਕੰਨ ਨੂੰ ਲਾਉਂਦਿਆਂ ਕਿਹਾ, “ਬੇਟਾ, ਮੈਂ ਠੀਕ ਹਾਂ, ਦੁਕਾਨ ਤੇ ਅੱਤਵਾਦੀਆਂ ਨੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਦੋ ਬਾਡੀਗਾਡ ਤੇ ਸੇਲਜ਼ਮੈਨ ਨੂੰ ਅੱਤਵਾਦੀ ਮਾਰ ਗਏ, ਮੈਂ ਭੁੰਜੇ ਲੇਟ ਗਿਆ ਸੀ, ਬਚਾਅ ਹੋ ਗਿਆ। ਬੇਟੇ, ਬਾਕੀ ਬੰਦਿਆਂ ਤੋਂ ਸਾਵਧਾਨ ਰਹਿਣਾ । ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਦੇ ਸਿੰਘ ਕਿਸੇ ਵੀ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਨੁਕਸਾਨ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।”

ਟੈਲੀਫੋਨ ਦਾ ਰਸੀਵਰ ਰੱਖ ਕੇ ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ ਸੋਫੇ 'ਤੇ ਬੈਠ ਗਿਆ ਤੇ ਆਪਣੇ ਬਚਾਅ ਬਾਰੇ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਪੁਲਿਸ ਵਾਲੇ ਘਰ ਦੇ ਚੁਫੇਰੇ ਪਹਿਰਾ ਦੇ ਰਹੇ ਸਨ। ਭਾਈ ਮੱਖਣ ਸਿੰਘ ਬੱਬਰ ਦੀ ਸਟੇਨਗੰਨ ਉਸ ਦੇ ਸਿਰ ਦੇ ਉਪਰ ਕੰਧ ਨਾਲ ਲੱਗੀ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਵੱਡੀ ਤਸਵੀਰ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਉਸ ਦੀ ਨੂੰਹ ਸੁਖਦੀਪ ਕੌਰ ਤੇ ਭਾਈ ਮੱਖਣ ਸਿੰਘ ਬੱਬਰ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ।

=== ਮੱਖਣ ਦਾ ਕਤਲ ===
ਪੁਤਲੀਘਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਚ ਮੱਖਣ ਪਦਾਰ ਰਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤੇ ਭਾਈ ਕੁਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਨਾਗਰ ਨੂੰ ਤਸੀਹੇ ਦੇਣ ਵਾਲ ਜਲਦਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਨ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ। ਅਣਖੀ ਯੋਧੇ ਭਾਈ ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸੋਢੀ ਤੇ ਜਨਰਲ ਲਾਭ ਸਿੰਘ ਵੀ ਕਿਰਾਏ 'ਤੇ ਮਕਾਨ ਲੈ ਕੇ ਪੁਤਲੀਘਰ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਏ ਤੇ ਰੋਟੀ ਹੋਟਲ ਤੋਂ ਖਾਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗੱਡੀਆਂ/ਟਰੱਕਾਂ ਦੇ ਡਰਾਈਵਰ ਦੱਸਦੇ ਸਨ। ਸ਼ਸਤਰ ਇਹ ਡੱਬਾ (ਜੱਟਾਂ ਦੀਆਂ ਬਾਦਰਾਂ ਦੀਆਂ ਡੱਬਾਲਡਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਚ ਹੀ ਰੱਖਦੇ ਸਨ।

26 ਸਤੰਬਰ, 1983 ਨੂੰ ਮੱਖਣ ਹੌਲਦਾਰ ਸਕੂਟਰ 'ਤੇ ਆਇਆ ਤੇ ਸਕੂਟਰ ਦਾ ਸਟੈਂਡ ਲਾ ਕੇ ਹੋਟਲ ਅੰਦਰ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਇਆ। ਭਾਈ ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸੋਢੀ ਤੇ ਜਨਰਲ ਲਾਭ ਸਿੰਘ ਹੋਟਲ 'ਚ ਰੋਟੀ ਖਾ ਕੇ ਉੱਠ ਹੀ ਰਹੇ ਸਨ, ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਪਛਾਣ ਲਿਆ ਤੇ ਸੋਢੀ ਨੇ ਲਲਕਾਰਿਆ, ‘ਮੱਖਣਾ, ਭੱਜ ਲੈ ਜੇ ਭੱਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਈ ਤਾਂ। ਅਸੀਂ ਆ ਗਏ ਈ। 

ਮੱਖਣ ਹੌਲਦਾਰ ਨੇ ਹੋਟਲ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਭੱਜ ਜਾਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਜਨਰਲ ਲਾਭ ਸਿੰਘ ਨੇ ਰਿਵਾਲਵਰ ਦੀ ਗੋਲੀ ਚਲਾਈ ਜੋ ਮੱਖਣ ਹੌਲਦਾਰ ਦੇ ਮੋਢੇ ਵਿਚੋਂ ਦੀ ਲੰਘ ਗਈ। ਹੋਟਲ ਦੇ ਬਾਹਰ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਆਵਾਜਾਈ ਸੀ ਤੇ ਜਨਰਲ ਲਾਭ ਸਿੰਘ ਤੇ ਮੱਖਣ ਹੌਲਦਾਰ ਹੱਥੋਪਾਈ ਹੋ ਰਹੇ ਸਨ। ਮੱਖਣ ਹੌਲਦਾਰ ਮੋਢੇ 'ਤੇ ਗੋਲੀ ਲੱਗਣ 'ਤੇ ਵੀ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਗਾਲਾਂ ਕੱਢ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸੋਢੀ ਨੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਬਾਂਹ ਮਰੋੜ ਕੇ ਠੁੱਡ ਮਾਰ ਮਾਰ ਕੇ ਲਹੂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ। ਮੋਢੇ 'ਤੇ ਵੱਜੀ  ਗੋਲੀ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਖਾਕੀ ਵਰਦੀ ਖੂਨ ਨਾਲ ਰੰਗੀ ਗਈ ਸੀ। ਬਜਾਰ ਵਿਚ ਲੋਕ ਵੇਖ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿ ਦੋ ਪੇਂਡੂ ਜਿਹੋ ਜੱਟਾਂ ਨੇ ਪੁਲਿਸ ਦਾ ਹੋਲਦਾਰ ਚਾਹ ਲਿਆ ਸੀ। ਜਨਰਲ ਲਾਭ ਸਿੰਘ ਨੇ ਰਿਵਾਲਵਰ ਨਾਲ ਕੁਝ ਗੋਲੀਆਂ ਮੱਖਣ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਮਾਰੀਆਂ ਤੇ ਕੁਝ ਛਾਤੀ ਵਿਚ। ਉਹ ਭਰੇ ਬਜ਼ਾਰ ਵਿਚ ਪੱਕੀ ਸੜਕ 'ਤੇ ਮੂੰਹ ਭਾਰ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਤੇ ਤੜਪ-ਤੜਪ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਉਥੇ ਹੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਹਸਪਤਾਲ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਨਾ ਕੀਤੀ। ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸੋਢੀ ਤੇ ਜਨਰਲ ਲਾਭ ਸਿੰਘ, ਕੁਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਨਾਗੋਕੇ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈ ਕੇ, ਰਾਹਗੀਰ ਤੋਂ ਮੋਟਰਸਾਈਕਲ ਖੋਹ ਕੇ ਭੱਜ ਜਾਣ ਵਿਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋ ਗਏ। ਹੋਟਲ ਦਾ ਮਾਲਕ ਲਾਈ ਮੱਥੇ `ਤੇ ਤਿਲਕ ਲਾਈ ਸਿਰ 'ਤੇ ਬੋਦੀ ਛੱਡੀ, ਤੇੜ ਚਿੱਟੇ ਰੰਗ ਦੀ ਲਾਲਧਾਰੀ ਵਾਲੀ ਧੋਤੀ ਬੰਨ੍ਹੀ ਹੋਟਲ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕਤਲ ਹੋ ਜਾਣ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਕੰਬਦਾ ਹੋਇਆ ਖੜਾ ਹਰੇ ਰਾਮ ਹਰੇ ਰਾਮ ਕਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਧੋਤੀ `ਚ ਹੀ ਚੂਰਨ-ਚੁਰਲ ਮੂਤੀ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। &lt;ref name=&quot;:15&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=5wSYAAAACAAJ|title=Struggle for Justice: Speeches and Conversations of Sant Jarnail Singh Khalsa Bhindranwale|last=Sandhu|first=Ranbir Singh|date=1999-08-01|publisher=Sikh Educational &amp; Religious Foundation|isbn=978-0-9672874-1-6|pages=310|language=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:14&quot;&gt;{{Cite web |title=Punjab Police Martyrs |url=http://pptesting.in/Home/MartyreList |archive-url=https://web.archive.org/web/20190914134148/http://pptesting.in/Home/MartyreList |archive-date=2019-09-14}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:52&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=5wSYAAAACAAJ|title=Struggle for Justice: Speeches and Conversations of Sant Jarnail Singh Khalsa Bhindranwale|last=Sandhu|first=Ranbir Singh|date=1999-08-01|publisher=Sikh Educational &amp; Religious Foundation|isbn=978-0-9672874-1-6|pages=31–32|language=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite book|url=http://archive.org/details/bk-008698|title=White Paper on the Punjab Agitation|date=1984|language=English}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:2442&quot;&gt;ਖਾੜਕੂ ਯੋਧੇ in Punjabi by Maninder Singh Baja&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:622&quot;&gt;[[Ajit (newspaper)|Ajit Newspaper]] July 15, 1988&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:23&quot;&gt;{{Cite book|title=ਪੰਤਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਃ ਧਰਮ ਯੁੱਧ ਤੇ ਜੁਝਾਰੂ ਲਹਿਰ|last=Singh|first=Narain|last2=Singh|first2=Dr. Karamjit|publisher=Gurmat Pustak Bhandar|pages=658}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:24&quot;&gt;{{Cite book|title=Singh Garaj|last=Singh|first=Narain|publisher=Singh Brothers|pages=112|language=Punjabi}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:25&quot;&gt;{{Cite news|title=ਹੌਲਦਾਰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਮਾਰਿਆ|date=27 September 1983|work=[[Daily Punjab Times]]}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:26&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=emxDAAAAYAAJ|title=Link|date=1983|publisher=United India Periodicals|pages=19|language=en}}&lt;/ref&gt;

27 ਸਤੰਬਰ, 1983 ਦੀਆਂ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਵਿਚ ਮੱਖਣ ਹੌਲਦਾਰ ਦੀ ਮਰੇ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਦੇ ਨਾਲ ਮੁੱਖ ਖ਼ਬਰ ਸੀ-'ਪੁਤਲੀਘਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ 'ਚ ਦੇ ਦਹਿਸ਼ਤਪਸੰਦਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਹੌਲਦਾਰ ਮੱਖਣ ਸਿੰਘ ਦੀ ਹੋਟਲ ਦੇ ਬਾਹਰ ਗੋਲੀਆਂ ਮਾਰ ਕੇ ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਹੌਲਦਾਰ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਅੱਤਵਾਦੀਆਂ ਦੀ ਹਿੱਟ-ਲਿਸਟ 'ਤੇ ਸੀ। ਦਹਿਸ਼ਤਪਸੰਦ ਭੱਜ ਜਾਣ ਵਿਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋ ਗਏ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਲੁਕਣ ਵਾਲੇ ਟਿਕਾਣਿਆਂ 'ਤੇ ਪੁਲਿਸ ਛਾਪੇ ਮਾਰ ਰਹੀ ਹੈ।

=== ਡੀ.ਐਸ.ਪੀ. ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ===
ਕਈ ਨਾਮਵਰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਝੂਠੇ ਪੁਲਿਸ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਵਿਚ ਮਾਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਡੀ.ਐਸ.ਪੀ ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਹੋ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite book|url=http://archive.org/details/SherDil-ShaheedBhaiSurinderSinghSodhi|title=Sher Dil - Shaheed Bhai Surinder Singh Sodhi|last=www.DiscoverSikhism.com|pages=63-71|language=Punjabi}}&lt;/ref&gt;

29 ਅਕਤੂਬਰ 1983 ਨੂੰ ਭਾਈ ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸੋਢੀ, ਭਾਈ ਲਾਭ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭਾਈ ਮੱਖਣ ਸਿੰਘ ਮੋਟਰਸਾਈਕਲ 'ਤੇ ਮਜੀਠਾ ਰੋਡ 'ਤੇ ਇੱਕ ਰੈਸਟੋਰੈਂਟ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚੇ। ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਇੱਥੇ ਚਾਹ ਪੀਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਕੱਪੜੇ ਬਦਲ ਲਏ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਅਫਸਰਾਂ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਪਾਏ। ਮਜੀਠਾ ਰੋਡ 'ਤੇ ਵੀ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਡੀਐੱਸਪੀ ਗੁਰਬਚਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਇੱਕ ਦੁਕਾਨ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਡੀ.ਐਸ.ਪੀ  ਆਪਣੇ ਅੰਗ ਰੱਖਿਅਕਾਂ ਨਾਲ ਬੈਠਦਾ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਟੇਨਗਨ ਨਾਲ ਡੀਐਸਪੀ ਗੁਰਬਚਨ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਗ ਰੱਖਿਅਕਾਂ ਨੇ ਜਵਾਬੀ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਕੀਤੀ। ਦੋਵਾਂ ਧਿਰਾਂ ਵਿਚਾਲੇ ਅੱਧੇ ਘੰਟੇ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਲੜਾਈ ਹੋਈ। ਡੀ.ਐਸ.ਪੀ  ਗੁਰਬਚਨ ਦੁਕਾਨ ਵਿੱਚ ਭੱਜ ਕੇ ਫਰਸ਼ 'ਤੇ ਲੇਟ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਬਚ ਗਏ ਸਨ। ਸਥਾਨਕ ਪੁਲਿਸ ਤੁਰੰਤ ਮੌਕੇ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਸਿੰਘ ਫਰਾਰ ਹੋ ਗਏ।&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਗੋਡੇ ਵਿੱਚ ਗੋਲੀ ਲੱਗੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਮੱਖਣ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਗੋਲੀ ਲੱਗੀ। ਭਾਈ ਲਾਭ ਸਿੰਘ ਨੇ ਭਾਈ ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ ਅਤੇ ਮੋਟਰਸਾਇਕਲ 'ਤੇ ਫਰਾਰ ਹੋ ਗਏ, ਜਦਕਿ ਭਾਈ ਮੱਖਣ ਸਿੰਘ ਮੌਕੇ ਤੋਂ ਭੱਜ ਕੇ ਇੱਕ ਘਰ ਵਿੱਚ ਵੜ ਗਿਆ। ਭਾਈ ਮੱਖਣ ਸਿੰਘ ਜਿਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ ਉਹ ਡੀ.ਐਸ.ਪੀ  ਗੁਰਬਚਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਘਰ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

ਜਦੋਂ ਡੀ.ਐਸ.ਪੀ ਦੀ ਨੂੰਹ ਨੇ ਭਾਈ ਮੱਖਣ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਵਰਦੀ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਜ਼ਖਮੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਘਰ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਭੱਜਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ। ਔਰਤ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਇੱਕ ਪੁਲਿਸ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਹਸਪਤਾਲ ਪਹੁੰਚਾਉਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਘਰੋਂ ਫਰਾਰ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਪੁੱਜਣ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇੰਨਾ ਖੂਨ ਵਹਿ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਭਾਈ ਮਨਬੀਰ ਸਿੰਘ ਚਹੇੜੂ, ਭਾਈ ਸਵਰਨ ਸਿੰਘ ਰੋਡੇ ਅਤੇ ਭਾਈ ਰਸਾਲ ਸਿੰਘ ਆਰਿਫਕੇ ਨੇ ਭਾਈ ਮੱਖਣ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਖੂਨ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ. ਬਰਾਮਦ. ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਭਾਈ ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭਾਈ ਲਾਭ ਸਿੰਘ ਵੀ ਭੇਸ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਏ। ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਨਾਨਕ ਨਿਵਾਸ ਜਾ ਕੇ ਭਾਈ ਮੱਖਣ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਭ ਕਾਮਨਾ ਕੀਤੀ।&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

=== ਵੇਦ ਪਾਲ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ===
ਹਿੰਦੂ ਸੁਰੱਖਿਆ ਸਮਿਤੀ ਵੱਲੋਂ ਬੰਦ ਦੇ ਸੱਦੇ ਦੌਰਾਨ 14 ਫ਼ਰਵਰੀ ਤੋਂ 20 ਫ਼ਰਵਰੀ, 1984 ਤਕ ਹਰਿਆਣੇ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਜ਼ੁਲਮਾਂ ਨੂੰ ਠੱਲ੍ਹ ਪਾਉਣ ਲਈ ਜੁਝਾਰੂ ਖ਼ਾਲਸੇ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦੇਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸਮਝਿਆ। ਜਾਂਬਾਜ਼ ਯੋਧੇ ਭਾਈ ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸੋਢੀ ਤੇ ਜਨਰਲ ਲਾਭ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜ਼ਾਲਮਾਂ ਨੂੰ ਸੋਧਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਮੋਟਰਸਾਈਕਲ ਦਾ ਗੇੜਾ ਹਰਿਆਣੇ ਵਿਚ ਲਾਇਆ ਤਾਂ ਸਿੱਖੀ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਨੂੰ ਫਿਰ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਹਰਿਆਣੇ ਦੇ ਸਿੱਖ ਯਤੀਮ ਨਹੀਂ, ਸੂਰਬੀਰ ਜਾਂਬਾਜ਼ ਯੋਧੇ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਵਾਰਿਸ ਜਿਊਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਆਪਣੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਲੋਹੇ ਦੇ ਚਣੇ ਚਬਾਉਣੇ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਵੇਦਪਾਲ ਡਿਪਟੀ ਸਪੀਕਰ ਹਰਿਆਣਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ, ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇਵੀ ਐਮ.ਐਲ.ਏ. ਦੇ ਨਾਲ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਕਰਨਾਲ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਮਧੁਬਨ ਤੇ ਕਰਨਾਲ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਮੋਟਰਸਾਈਕਲ ਸਵਾਰ ਦਲੇਰ ਮਰਦਾਂ 8 ਕਾਰ 'ਤੇ ਸਟੇਨਗੰਨ ਨਾਲ ਗੋਲੀਆਂ ਚਲਾਈਆਂ। ਕਾਰ ਦਾ ਡਰਾਈਵਰ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਗੰਨਮੈਨ ਸਖ਼ਤ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਇਆ, ਵੇਦਪਾਲ ਇਸ ਕਾਰਵਾਈ ਵਿਚ ਬਚ ਗਿਆ ਸੀ। ਜੁਝਾਰੂ ਖ਼ਾਲਸੇ ਨੇ ਹਰਿਆਣੇ ਨੂੰ ਇਹ ਸੁਨੇਹਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਜੇ ਤੁਸੀਂ 125 ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਸਿਰ ਮੂੰਹ ਮੁੰਨ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਭੇਜ ਸਕਦੇ ਹੋ, ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ ਭੈਣਾਂ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਲੁੱਟਣ ਦੀ ਕਮੀਨਗੀ ਕਰਦੇ ਹੋ ਤਾਂ ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸੋਢੀ ਤੇ ਜਨਰਲ ਲਾਭ ਸਿੰਘ ਦਾ ਮੋਟਰਸਾਈਕਲ ਹਰਿਆਣੇ ਦੇ ਬਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਦੀਵਾਲੀ ਮਨਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸਿੱਖ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਲੋਹੇ ਦੇ ਚਣੇ ਚਬਾ ਕੇ ਸੱਥਰ ਵਿਛਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਾਕਿਆ 9 ਮਾਰਚ, 1984 ਦਾ ਹੈ। &lt;ref&gt;{{Cite web |last=WSN |title=Sant Bhindranwale's associates arrested |url=https://sikhheritageeducation.com/sant-bhindranwales-associates-arrested/ |access-date=2023-06-19 |website=SIKH HERITAGE EDUCATION |language=en-US}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite book|url=http://archive.org/details/bk-008698|title=White Paper on the Punjab Agitation|date=1984|pages=138|language=English}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=4B1uAAAAMAAJ|title=Through the Corridors of Power: An Insider's Story|last=Alexander|first=Padinjarethalakal Cherian|date=2004|publisher=HarperCollins Publishers|isbn=978-81-7223-550-5|pages=281|language=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite book|title=ਪੰਤਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਃ ਧਰਮ ਯੁੱਧ ਤੇ ਜੁਝਾਰੂ ਲਹਿਰ|last=Singh|first=Narain|last2=Singh|first2=Dr. Karamjit|publisher=Gurmat Pustak Bhandar|pages=667}}&lt;/ref&gt;

=== ਹਰਬੰਸ ਲਾਲ ਖੰਨਾ ਦਾ ਕਤਲ ===
{{Unreferenced section|date=ਜੁਲਾਈ 2025}}

2 ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਕੱਟੜ ਦੁਸ਼ਮਣ ਗੁਰਬਚਨਾ ਨਿਰੰਕਾਰੀ, ਲਾਲਾ ਜਗਤ ਨਾਰਾਇਣ, ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਦਰਬਾਰਾ ਸਿੰਹੁ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਕ ਕੱਟੜ ਸਿੱਖੀ ਵਿਰੋਧੀ ਹਰਬੰਸ ਲਾਲ ਖੰਨਾ ਐਮ.ਐਲ.ਏ. (ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ) ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਹੋਇਆ  ਹੈ। ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਨਕਲੀ ਨਿਰੰਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਟਕਰਾਅ ਵਿਚ ਹਰਬੰਸ ਲਾਲ ਖੰਨਾ ਨੋ ਲਾਲ ਜਗਤ ਨਾਰਾਇਣ ਵਾਂਗ ਖਾਹਮਖਾਹ ਟੰਗ ਅੜਾਈ ਤੇ ਜੁਝਾਰ ਖ਼ਾਲਸੇ ਨੇ ਵੀ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਟੰਗ ਹੀ ਨਹੀਂ ਭੁੰਨੀ, ਧੁਰ ਦੀ ਟਿਕਟ ਦੇ ਕੇ ਨਰਕਧਾਮ ਦੀ ਗੱਡੀ ਚੜਾ ਦਿੱਤਾ।

13 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1978 ਦੇ ਨਕਲੀ ਨਿਰੰਕਾਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਤੇਰਾਂ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਖਾਲਸਾ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਨਿਰੰਕਾਰੀ ਸਮਾਗਮਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਅਖੌਤੀ ਪੰਥਕ ਅਕਾਲੀ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਿੰਹੁ ਬਾਦਲ ਨੇ 25 ਅਗਸਤ, 1978 ਨੂੰ ਇਕ ਬਿਆਨ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਕਿ ਅਸੀਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਹਦਾਇਤਾਂ ਭੇਜ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ ਕਿ 27 ਅਗਸਤ, 1978 ਐਤਵਾਰ ਦੇ ਨਿਰੰਕਾਰੀ ਸਮਾਗਮ ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਕਰਵਾਏ ਜਾਣ ਤੇ ਨਿਰੰਕਾਰੀ ਸਮਾਗਮ ਰੋਕਣ ਦੀ ਕੋਈ ਵੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੁਚਲ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ, ਭਾਵੇਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਲੀਡਰ (ਭਾਵ ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ) ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਿਉਂ ਨਾ ਕਰਨਾ ਪਵੇ। ਨਿਰੰਕਾਰੀ ਸਮਾਗਮ ਕਰਵਾਏ ਜਾਣ 'ਤੇ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਵੱਕਾਰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ। (ਵਾਹ ਪੰਥਕ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਿੰਹੁ ਬਾਦਲ ਦੀ ਸਿੱਖੀ ਵਾਸਤੇ ਕਿੱਡੀ ਮਹਾਨ ਕੁਰਬਾਨੀ ਹੈ ! ਪੰਥਕ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਛੁੱਟੀ 'ਤੇ ਗਏ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਮੁਖੀ ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ ਦਾਨੇਵਾਲੀਆ ਨੂੰ ਫ਼ੌਰਨ ਵਾਪਸ ਬੁਲਾ ਲਿਆ ਤੇ ਨਿਰੰਕਾਰੀ ਸਮਾਗਮ ਕਰਾਉਣ ਲਈ ਸਥਿਤੀ ਕੰਟਰੋਲ ਕਰਨ ਲਈ ਹਦਾਇਤਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਪੰਥਕ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ 27 ਅਗਸਤ, 1978 ਨੂੰ ਐਤਵਾਰ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਅੰਦਰ ਸਰਕਾਰੀ ਛਤਰ ਛਾਇਆ ਹੇਠ ਨਿਰੰਕਾਰੀ ਸਮਾਗਮ ਹੋਏ।

27 ਅਗਸਤ, 1978 ਨੂੰ ਹਰਬੰਸ ਲਾਲ ਖੰਨਾ ਐਮ.ਐਲ.ਏ. (ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ) ਨੇ ਉਚੇਚੇ ਯਤਨਾਂ ਸਦਕਾ ਨਿਰੰਕਾਰੀ ਭਵਨ, ਰਾਣੀ ਕਾ ਬਾਗ (ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਅੰਦਰ ਸਤਸੰਗ ਕਰਵਾਇਆ ਜੋ ਹਰਬੰਸ ਲਾਲ ਖੰਨਾ ਵੱਲੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਧੀ ਵੰਗਾਰ ਸੀ। ਸਮਾਂ ਆਪਣੀ ਚਾਲੇ ਚੱਲਦਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਸਿੱਖੀ ਵਿਰੋਧੀ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀਆਂ। ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਵਿਚ ਬਿਆਨ ਦੇ ਕੇ ਇਹ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਫੁੰਕਾਰੇ ਮਾਰਦਾ ਰਿਹਾ ਤੇ ਇਸ ਵਿਚ ਇਹ ਆਪਣੀ ਬਹਾਦਰੀ ਸਮਝਦਾ ਸੀ।

14 ਫ਼ਰਵਰੀ, 1984 ਨੂੰ ਹਿੰਦੂ ਸੁਰੱਖਿਆ ਸੰਮਤੀ ਵੱਲੋਂ ਪੰਜਾਬ, ਹਰਿਆਣਾ, ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਬੰਦ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਹਰਿਆਣਾ,  ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਹਿੰਦੂ ਭੀੜਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਕਤਲ ਕੀਤਾ, ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਕੇਸ ਕੱਟੇ ਗਏ। ਦੁਕਾਨਾਂ ਜਾਇਦਾਦਾਂ ਸਾੜੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ ਭੈਣਾਂ ਦੀ ਬੇਅਦਬੀ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਹਰਿਆਣਾ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਭਜਨ ਲਾਲ ਨੇ ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਛਤਰ ਛਾਇਆ ਹੇਠ ਹਰਿਆਣੇ ਵਿਚੋਂ 14 ਤੋਂ 20 ਫਰਵਰੀ ਤਕ ਹਿੰਦੂਆਂ ਨੂੰ ਗੁੰਡਾਗਰਦੀ ਤੇ ਸਿੱਖ ਕਤਲ ਕਰਨ ਤੇ ਲੁੱਟਣ ਦੀ ਛੁੱਟੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। 20 ਸਿੱਖ ਕਤਲ ਕੀਤੇ, ਸਿੱਖ ਲੜਕੀਆਂ ਦੀ ਬੇਇਜ਼ਤੀ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਕਰਨਾਲ, ਕੈਥਲ, ਜੀਂਦ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਦੁਕਾਨਾਂ ਲੁੱਟੀਆਂ ' ਤੇ ਸਾੜੀਆਂ ਗਈਆਂ।

ਹਿੰਦੂ ਸੁਰੱਖਿਆ ਸਮਿਤੀ ਵੱਲੋਂ ਬੰਦ ਦੇ ਸੱਦੇ ਦੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ 'ਚ ਹਰਬੰਸ ਲਾਲ ਖੰਨਾ ਨੇ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ, ਹਿੰਦੂਆਂ ਨੇ ਜਲੂਸ ਕੱਢਿਆ ਤੇ ਹਿੰਦੂ ਗੁੰਡਾਗਰਦੀ ਦਾ ਨੰਗਾ ਨਾਚ ਨੱਚਿਆ। ਹਰਬੰਸ ਲਾਲ ਖੰਨਾ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੇ ਹਜੂਮ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ 'ਤੇ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸੋਨੇ ਦਾ ਮਾਡਲ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਬਾਨੀ ਚੌਥੇ ਪਾਤਿਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਭੰਨ ਤੋੜ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਉੱਤੇ ਹਿੰਦੂ ਹਜੂਮ ਨੇ ਬਲਦੀਆਂ ਸਿਗਰਟਾਂ ਸੁੱਟੀਆਂ, ਛਿੱਤਰ ਮਾਰੇ ਅਤੇ ਹਰਬੰਸ ਲਾਲ ਖੰਨਾ ਨੇ ਜਲੂਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦਿਆਂ ਸਿੱਖ ਵਿਰੋਧੀ ਨਾਅਰੇ :

“ਦੁੱਕੀ ਤਿੱਕੀ ਖਹਿਣ ਨਹੀਂ ਦੇਣੀ ਸਿਰ 'ਤੇ ਪਗੜੀ ਰਹਿਣ ਨਹੀਂ ਦੇਣੀ। ਕੰਘਾ ਕੜਾ ਕਛਹਿਰਾ ਕਿਰਪਾਨ ਇਹਨੂੰ ਭੇਜੋ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ।”

ਲਾਏ, ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਵੰਡੇ। ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਸ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਹੁੱਲੜਬਾਜ਼ੀ ਵਿਰੁੱਧ

ਕੋਈ ਕੇਸ ਦਰਜ ਨਾ ਕੀਤਾ। ਹਿੰਦੂਆਂ ਅਤੇ ਨਿਰੰਕਾਰੀਆਂ ਤੋਂ ਵੋਟਾਂ ਦੀ ਭੀਖ ਮੰਗਣ ਵਾਲੇ ਖ਼ੁਦਗ਼ਰਜ਼ ਅਕਾਲੀ ਲੀਡਰਾਂ ਨੇ ਹਿੰਦੂ ਸੁਰੱਖਿਆ ਸਮਿਤੀ ਵੱਲੋਂ ਪੰਜਾਬ ਬੰਦ ਦੇ ਸੱਦੇ ਦੌਰਾਨ ਹਰਿਆਣੇ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਕਤਲੇਆਮ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਚ ਹਰਬੰਸ ਲਾਲ ਖੰਨਾ ਦੇ ਜ਼ੁਲਮਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਦੀ ਜੁਰਅਤ ਨਾ ਵਿਖਾਈ ਤਾਂ ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਖ਼ਾਲਸਾ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲਿਆਂ ਨੇ 1 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1984 ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਲੰਗਰ ਦੀ ਦੂਸਰੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਤੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਇਕੱਠ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਿਆਂ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ-ਹਰਿਆਣੇ ਵਿਚ 14 ਫ਼ਰਵਰੀ ਤੋਂ 20 ਫ਼ਰਵਰੀ ਤਕ ਜੋ ਕੁਝ ਹਿੰਦੂਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਸ਼ਹਿ 'ਤੇ ਕੈਥਲ, ਜੀਂਦ, ਕਰਨਾਲ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਉਸ ਦਾ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹਰਿਆਣੇ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਭਜਨ ਲਾਲ ਹੈ। ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਨੇਹਾ ਭੇਜਦਾਂ :

{{Quote|text=ਹਰਿਆਣੇ ਦੇ ਵਿਚ 24 ਸਰੂਪ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅੱਗ ਲਾ ਕੇ ਸਾੜ ਦਿੱਤੇ। 6 ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਅੱਗ ਲਾ ਕੇ ਸਾੜ ਦਿੱਤੇ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ 12 ਟਰੱਕ ਤੇ 2 ਕਾਰਾਂ ਸਾੜ ਦਿੱਤੀਆਂ। 125 ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਸਿਰ ਮੁੰਨ ਕੇ ਇਥੇ ਭੇਜ ਦਿੱਤੇ। ਸੈਂਕੜੇ ਦੁਕਾਨਾਂ ਸਾੜੀਆਂ। 3 ਸਿੱਖ ਲੜਕੀਆਂ ਅਲਫ਼ ਨੰਗੀਆਂ ਕਰ ਕੇ ਸੜਕਾਂ 'ਤੇ 2 ਘੰਟੇ ਖੜੀਆਂ ਰੱਖੀਆਂ। 7 ਦਿਨ ਇਹ ਕੰਮ ਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ। ਸਿੱਖ ਲੜਕੀਆਂ ਦੀ ਬੇਇਜ਼ਤੀ ਕੀਤੀ ਆ। ਲੜਕੀਆਂ ਰੋ ਰਹੀਆਂ, ਸੜਕ 'ਤੇ ਕੋਈ ਛੁਡਾਉਂਦਾ ਨਹੀਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ। ਜਿਹਨਾਂ ਦੀਆਂ 30-30 ਹੋਰ ਛੁਡਾਈਆਂ ਸੀ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਅੱਜ ਛੁਡਾਉਣ ਵਾਲੇ (ਸਿੱਖਾਂ) ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਭੈਣਾਂ ਨੰਗੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ, ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ ਗਿਆ ਸਿੱਖਾਂ ਤੋਂ। ਉੱਠ ਕੇ ਛੱਲੀ ਰਾਮ ਹੁਰਾਂ ਦੀਆਂ ਢੇਰੀਆਂ ਲਾ ਦਿੱਤੀਆਂ 20 ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ। (‘ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਦੁਖਾਂਤ', ਕੁਲਦੀਪ ਨਈਅਰ, 40 ਹਿੰਦੂ ਬਦਲੇ ਵਜੋਂ ਮਾਰ ਦਿੱਤੇ, ਪੰਨਾ 119) ਅੱਜ ਮੇਰੇ ਖ਼ਿਆਲ ਵਿਚ ਪਹਿਲੀ ਤਰੀਕ ਹੋਣੀ ਆ ਜਾਂ ਇਕੱਤੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਇਥੇ ਕੁ ਹੋਣੀ ਆਂ, ਅੱਜ ਪਹਿਲੀ ਕਹਿੰਦੇ ਆ। ਸਵਾ ਮਹੀਨੇ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਹੋ ਗਿਆ, 40 ਦਿਨ ਤੋਂ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਅਖ਼ਬਾਰ ਵਿਚ ਖ਼ਬਰ ਪੜ੍ਹੀ ਕਿ ਹਰਿਆਣੇ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ਸਾੜੀ ਜਾਂ ਕੋਈ ਸਿੱਖ ਮਾਰਿਆ। ਹੁਣ ਵੀ ਤਾਂ ਭਜਨ ਉਹੋ ਈ ਆ। ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ, ਕਹਿੰਦੇ ਸੀ ਕਿ ਹਰਿਆਣੇ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਗੱਲ ਦੱਸੋ ? ਮੈਂ ਕਿਹਾ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਫਿਟ ਬੈਠੇ ਕਿ ਨਾ। ਦਾਸ ਨੇ ਤੇ ਇਹੋ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਡੇ ਇਸ਼ਟ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਾਈ ਆ, ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਸਾੜਿਆ, ਸਾਡੀਆਂ ਧੀਆਂ ਭੈਣਾਂ ਦੀ ਇਜ਼ਤ ਲੁੱਟੀ ਆ, ਜਦੋਂ ਤਕ ਉਹਨਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਗੱਡੀ ਨਹੀਂ ਚੜ੍ਹਾਉਂਦੇ, ਤਦੋਂ ਤਕ ਹਿਰਦਾ ਸ਼ਾਂਤ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ ਤੇ ਮੁੱਢ ਭਜਨ ਲਾਲ ਆ ਤੇ ਭਜਨ ਲਾਲ ਨੂੰ ਸੁਨੇਹਾ ਵੀ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਬੱਚੂ ਭਾਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਘਰ ਪਾ ਲਈਂ ਜਾ ਕੇ, ਤੈਨੂੰ ਮਿਲਾਂਗਾ ਜ਼ਰੂਰ। ਸਮਾਂ ਤੇ ਭਾਵੇਂ ਵੱਧ ਘੱਟ ਲੱਗ ਜਾਏ। ਉਹਨੂੰ ਮਿਲਣ ਦਾ ਕਰਾਰ ਆ, ਹੱਥੀਂ ਜਿੱਦੇ ਸੂਤ ਲੱਗ ਗਿਆ। ਉਹਦੀ ਬਾਬਤ ਜੋ ਵੀ ਹਰਜ਼ਾਨਾ ਮੈਨੂੰ ਚੁਕਾਉਣਾ ਪਵੇਗਾ, ਉਹ ਚੁਕਾਊਂਗਾ।|author=ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਜੀ}}

ਜੁਝਾਰੂ ਖ਼ਾਲਸੇ ਭਾਈ ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸੋਢੀ ਤੇ ਜਨਰਲ ਲਾਭ ਸਿੰਘ ਪੰਜਵੜ ਨੇ ਖ਼ਾਲਸਾਈ ਜੁਝਾਰੂ ਰਵਾਇਤਾਂ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦਿਆਂ ਖਾੜਕੂ ਦਲੇਰਾਨਾ ਐਕਸ਼ਨ ਕਰਨ ਲਈ ਮੋਟਰਸਾਈਕਲ 'ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਹਰਬੰਸ ਲਾਲ ਖੰਨਾ ਨੂੰ ਸੋਧਣ ਲਈ ਤੁਰੰਤ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। ਹਰਬੰਸ ਲਾਲ ਖੰਨਾ ਐਮ.ਐਲ.ਏ. (ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ। 2 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1984 ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਗੰਨਮੈਨਾਂ ਸਮੇਤ ਆਪਣੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਚਲੀ ਦੁਕਾਨ 'ਤੇ ਬੈਠਾ ਸੀ। ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਆਣ ਦਰਸ਼ਨ ਦਿੱਤੇ। ਭਾਈ ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸੋਢੀ ਮੋਟਰਸਾਈਕਲ 'ਤੇ ਹੀ ਰਿਹਾ, ਜਨਰਲ ਲਾਭ ਸਿੰਘ ਮੋਟਰਸਾਈਕਲ ਤੋਂ ਉਤਰ ਕੇ ਕਾਹਲੇ ਕਦਮਾਂ ਨਾਲ ਦੁਕਾਨ ਅੰਦਰ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਇਆ। ਜਨਰਲ ਲਾਭ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਵਰਦੀ ਪਾਈ ਹੋਈ ਸੀ, ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸੋਢੀ ਵੀ ਪੁਲਿਸ ਵਰਦੀ ਵਿਚ ਹੀ ਸਟਾਰਟ ਮੋਟਰਸਾਈਕਲ ਉੱਤੇ ਬੈਠਾ ਸਮੇਂ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਹਰਬੰਸ ਲਾਲ ਖੰਨਾ ਦੇ ਗੰਨਮੈਨ ਪੁਲਿਸ ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਨੇ ਤਾਂ ਪੁਲਿਸ ਵਾਲਾ ਹੀ ਸਮਝਿਆ ਸੀ। ਪੁਲਿਸ ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਸ਼ੱਕ ਪੈਣ 'ਤੇ ਹੀ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਦਾ। ਜਨਰਲ ਲਾਭ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਟੇਨ ਦਾ ਘੋੜਾ ਦਬਾ ਦਿੱਤਾ, ਕਾੜ ਕਾੜ ਕਰਦੀਆਂ ਗੋਲੀਆਂ ਚੱਲੀਆਂ, ਬਾਡੀਗਾਰਡ ਕੁਰਸੀ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਡਿੱਗ ਪਿਆ, ਉਸ ਦੀ ਵਰਦੀ ਖੂਨ ਨਾਲ ਰੰਗੀ ਗਈ। ਹਰਬੰਸ ਲਾਲ ਖੰਨਾ ਨੇ ਧੋਖਾ ਧੋਖਾ ਅੱਤਵਾਦੀ ਕਹਿ ਕੇ ਉੱਚੀ ਡਾਡ ਮਾਰੀ। ਜਨਰਲ ਲਾਭ ਸਿੰਘ ਨੇ ਹਰਬੰਸ ਲਾਲ ਖੰਨਾ ਦੀ ਛਾਤੀ ਨਾਲ ਸਟੇਨਗੰਨ ਲਾ ਕੇ ਧੋਤੀ ਟੋਪੀ ਜਮਨਾ ਪਾਰ, ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਜ਼ਿੰਦਾਬਾਦ' ਦਾ  ਨਾਹਰਾ ਲਾਉਂਦਿਆਂ ਸਟੇਨਗੰਨ ਦੀਆਂ ਗੋਲੀਆਂ ਨਾਲ ਦੁਕਾਨ ਅੰਦਰ ਗਦਿਆਂ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਨੂੰ  ਾਏ ਫੇਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਹਰਬੰਸ ਲਾਲ ਦਾ ਖ਼ੂਨ ਦੁਕਾਨ ਦੇ ਚਿੱਟੇ ਗਦੇਲਿਆਂ ਨੂੰ ਰੰਗ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤੇ ਉਹ ਤੜਫ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸਿੰਘ ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਹਥਿਆਰ ਵੀ ਲੈ ਗਏ। ਦੁਕਾਨ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਉਸ ਦੀ ਜੀਪ ਖੜੀ ਸੀ, ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਲੱਗ ਲਾ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਬੋਲੇ ਸੋ ਨਿਹਾਲ, ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ' ਦੇ ਜੈਕਾਰੇ ਗਜਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਸਟੇਨਗੰਨ ਨਾਲ ਹਵਾ ਵਿਚ ਗੋਲੀਆਂ ਚਲਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਮੋਟਰਸਾਈਕਲ 'ਤੇ ਫਰਾਰ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਟਿਕਾਣੇ ਨੂੰ ਨਿਕਲ ਗਏ।

ਇਹ ਵਾਕਿਆ 2 ਅਪਰੈਲ, 1984 ਦਾ ਹੈ। ਯਾਦ ਰਹੇ ਇਸੇ ਹਰਬੰਸ ਲਾਲ ਖੰਨਾ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਵੱਲੋਂ 14 ਫ਼ਰਵਰੀ, 1984 ਦੇ ਹਿੰਦੂ ਸੁਰੱਖਿਆ ਸਮਿਤੀ ਦੇ ਬੰਦ ਦੌਰਾਨ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ 11 ਸਿੱਖ ਮਾਰ ਦਿੱਤੇ ਸਨ ਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ 'ਤੇ ਸੋਨੇ ਦਾ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਮਾਡਲ ਤੋੜਿਆ ਸੀ ਤੇ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਦੀ ਬੇਅਦਬੀ ਕੀਤੀ ਸੀ।

=== ਭਜਨ ਲਾਲ ===
ਮਾਰਚ 1984 ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਭਾਈ ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸੋਢੀ ਤੇ ਜਨਰਲ ਲਾਭ ਸਿੰਘ, ਦੋਵਾਂ ਬੱਬਰ ਸ਼ੇਰਾਂ, ਮਰਦ ਦਲੇਰਾਂ ਨੇ ਭਜਨ ਲਾਲ ਨੂੰ ਕਰਾਰੇ ਹੱਥ ਵਿਖਾਉਣ ਲਈ ਹਰਿਆਣੇ ਵੱਲ ਨੂੰ ਮੁਹਾਰਾਂ ਮੋੜੀਆਂ। ਪੁਲਿਸ ਅਫ਼ਸਰਾ ਦੀ ਵਰਦੀ ਵਿਚ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਭਜਨ ਲਾਲ ਤਕ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਤੇ ਹੋਟਲ ਵਿਚ ਚਾਹ ਪੀਤੀ। ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸੋਢੀ ਨੇ ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਖ਼ਾਲਸਾ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵਾਇਰਲੈੱਸ 'ਤੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਸੰਤ ਜੀ ਅਸੀਂ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਮਾਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਸਿਰ ਵੱਢ ਕੇ ਨਹੀਂ ਲਿਆ ਸਕਦੇ। ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਹੁਕਮ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਗੱਡੀ ਚਾੜ੍ਹ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਤਾਂ ਸੰਤ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਬੱਬੂ ! ਸਾਨੂੰ ਤੇਰੀ ਤੇ ਲਾਭ ਸਿੰਘ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਅਜੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪਾਉਣ ਦੀ ਨਹੀਂ ਸੋਚਣੀ। ਵਕਤ ਆਉਣ 'ਤੇ ਜ਼ਾਲਮ ਨੂੰ ਕਰਾਰੇ ਹੱਥ ਵਿਖਾਵਾਂਗੇ, ਤੁਹਾਡੀ ਖ਼ਾਲਸਾ ਪੰਥ ਨੂੰ ਲੋੜ ਹੈ। ਵਾਪਸ ਜਰੂਰ ਆਉਣਾ ਹੈ।” ਸੰਤ ਜੀ ਦਾ ਹੁਕਮ ਮੰਨ ਕੇ ਦੋਵੇਂ ਸ਼ੇਰਦਿਲ ਸੂਰਮੇ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਆਏ।

=== ਬੈਂਕ ਡਕੈਤੀਆਂ ===
ਸਿੱਖ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਬੈਂਕਾਂ ਦੀ ਲੁੱਟ, ਧਨਾਢ ਅਤੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦਾ ਭੰਡਾਰ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ, ਪਰ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਜੋ ਵੀ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਕੀਤੀਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਮਜ਼ੋਰਾਂ ਅਤੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ਾਂ ਦਾ ਘਾਣ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਭਾਈ ਲਾਭ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸਾਥੀ ਸਿੰਘਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਭਾਈ ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਸਤਨਾਮ ਸਿੰਘ ਬਾਵਾ ਅਤੇ ਭਾਈ ਹਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜਿੰਦਾ ਨੇ ਇੱਕ ਵੀ ਗੋਲੀ ਚਲਾਏ ਬਿਨਾਂ ਹੀ ਜਲੰਧਰ ਦੇ ਖੂਹੜ ਬੈਂਕ ਅਤੇ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਦੇ ਖੁੱਡਾ ਬੈਂਕ ਨੂੰ ਲੁੱਟ ਲਿਆ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;ਸ਼ੇਰ ਦਿਲ ਭਾਈ ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸੋਢੀ&lt;/ref&gt;

ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ 'ਚ ਸੂਰਜ ਸਿਨੇਮਾ ਨੇੜੇ ਪੰਜਾਬ ਐਂਡ ਸਿੰਗ ਬੈਂਕ ਨੂੰ ਸ਼ਰੇਆਮ ਲੁੱਟਿਆ ਗਿਆ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਸਾਥੀ ਸਿੰਘ ਬੈਂਕ ਛੱਡਣ ਵਾਲੇ ਸਨ ਤਾਂ ਸੂਰਜ ਸਿਨੇਮਾ ਦਾ ਮੈਨੇਜਰ ਵੀ ਬੈਂਕ ਵਿੱਚ ਨਕਦੀ ਪਾਉਣ ਲਈ ਆਇਆ ਸੀ ਪਰ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਮੈਨੇਜਰ ਦੀ ਉਹ ਨਕਦੀ ਵੀ ਲੈ ਲਈ। ਮੈਨੇਜਰ ਨੇ ਰਹਿਮ ਦੀ ਦੁਹਾਈ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਕਿਹਾ, &quot;ਮੈਂ ਇੱਕ ਗਰੀਬ ਆਦਮੀ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਕਦੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਮਾਲਕਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਾਂਗਾ ਭਾਵੇਂ ਮੈਂ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਕੰਮ ਕਰ ਲਵਾਂ।&quot; ਫਿਰ ਭਾਈ ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਲਾਲਾ ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰੋ। ਰੌਲਾ ਨਾ ਪਾਓ। ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਦਿਆਂਗੇ।”&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;

ਸਾਥੀ ਸਿੰਘਾਂ ਅਤੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ 20 ਮਿੰਟ ਬੈਂਕ ਵਿੱਚ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਬੈਂਕ ਮੈਨੇਜਰ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਸਿਨੇਮਾ ਮੈਨੇਜਰ ਤੋਂ ਲਏ ਪੈਸੇ ਸੂਰਜ ਸਿਨੇਮਾ ਦੇ ਖਾਤੇ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ। ਕੈਸ਼ੀਅਰ ਨੇ ਪੈਸੇ ਗਿਣ ਕੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਦੀ ਰਸੀਦ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। ਸਿਨੇਮਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਨਕਦੀ ਦੀ ਰਸੀਦ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਉਸ ਪੈਸੇ ਦੀ ਬੈਂਕ ਵੀ ਲੁੱਟ ਲਈ ਅਤੇ ਫਰਾਰ ਹੋ ਗਏ।&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;

=== ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸੋਢੀ ਦੇ ਕਤਲ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲਿਆ ===
ਭਾਈ ਲਾਭ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਭਾਈ ਦੁਰਗਾ ਸਿੰਘ ਆਰਿਫਕੇ, ਭਾਈ ਸਵਰਨ ਸਿੰਘ ਰੋਡੇ, ਭਾਈ ਰਸਾਲ ਸਿੰਘ ਆਰਿਫਕੇ, ਭਾਈ ਮਨਬੀਰ ਸਿੰਘ ਚਹੇੜੂ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਘੰਟਿਆਂ ਅੰਦਰ ਸੁਰਿੰਦਰ ਸ਼ਿੰਦਾ ਦਾ ਟਿਕਾਣਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਸ਼ਿੰਦਾ ਨੇ ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸੋਢੀ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਫਿਰ ਭਾਈ ਲਾਭ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਮਨਬੀਰ ਸਿੰਘ ਚਹੇੜੂ ਅਤੇ ਭਾਈ ਰਸਾਲ ਸਿੰਘ ਆਰਿਫਕੇ ਕਿਸੇ ਗੁਪਤ ਟਿਕਾਣੇ ਤੇ ਚਲੇ ਗਏ। ਮੌਕੇ 'ਤੇ ਬਾਬਾ ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ ਮਾਨੋਚਾਹਲ ਸਮੇਤ ਹੋਰ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਵਰਦੀ ਪਾ ਲਈ। ਸਾਰੇ ਸਿੰਘ ਹੁਣ ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਵਰਦੀ ਵਿੱਚ ਸਨ, ਆਪਣੀ ਦਾੜ੍ਹੀ ਬੰਨ੍ਹੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਮੁੱਛਾਂ ਨੂੰ ਘੁੰਗਰਾਲੇ ਅਤੇ ਕਿਰਪਾਨਾਂ ਢੱਕੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਭਾਈ ਲਾਭ ਸਿੰਘ ਡਿਪਟੀ ਪੁਲਿਸ ਕਪਤਾਨ ਦੀ ਵਰਦੀ ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ ਖੜ੍ਹੇ ਸਨ। ਬਾਬਾ ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ ਮਾਨੋਚਾਹਲ ਨੇ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਲਈ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ। ਅਰਦਾਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਭੇਸ ਵਿਚ ਸਾਰੇ ਸਿੰਘ ਜੀਪ ਵਿਚ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਸੁਰਿੰਦਰ ਸ਼ਿੰਦਾ ਦੇ ਟਿਕਾਣੇ ਵੱਲ ਵਧਣ ਲੱਗੇ। ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਮਾਨਾਂਵਾਲਾ ਪੁਲ, ਜੋ ਕਿ ਜਲੰਧਰ ਰੋਡ 'ਤੇ ਸੀ, ਭਾਈ ਲਾਭ ਸਿੰਘ ਦੀ ਕਮਾਂਡ ਹੇਠ ਨਾਕਾ ਲਗਾ ਲਿਆ। ਰਾਤ ਦੇ ਤਕਰੀਬਨ 10 ਵੱਜ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਾੜੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਕਾਰਨ ਬਹੁਤੀਆਂ ਕਾਰਾਂ ਸਫ਼ਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਸਿੰਘ ਲੰਘਦੀ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕਾਰ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। &lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;

ਰਾਤ 11 ਵਜੇ ਦੇ ਕਰੀਬ ਇੱਕ ਜੀਪ ਤੇਜ਼ ਰਫ਼ਤਾਰ ਨਾਲ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੀ। ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਭੇਸ ਵਿੱਚ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਇਸ ਜੀਪ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲਿਆ ਅਤੇ ਭਾਈ ਰਸਾਲ ਸਿੰਘ ਆਰਿਫਕੇ ਨੇ ਡਰਾਈਵਰ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, &quot;ਤੁਸੀਂ ਕਿੱਥੋਂ ਆਏ ਹੋ ਅਤੇ ਕਿੱਥੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹੋ?&quot; ਡਰਾਈਵਰ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, &quot;ਸਰ, ਮੈਂ ਕਿਰਾਏ 'ਤੇ ਡਰਾਈਵਰ ਹਾਂ ਅਤੇ ਯਾਤਰੀ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ।&quot; ਫਿਰ ਭਾਈ ਰਸਾਲ ਸਿੰਘ ਆਰਿਫਕੇ ਨੇ ਕਈ ਅਸਲੀ ਪੁਲਿਸ ਅਫਸਰਾਂ ਵਾਂਗ ਰੁੱਖੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, “ਮੂਰਖ, ਗਾਹਕ ਲੈਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਤਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਕਿੱਥੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹੋ। ਆਪਣੀ ਕਾਰ ਸਾਈਡ 'ਤੇ ਪਾਰਕ ਕਰੋ ਅਤੇ ਡਿਪਟੀ ਪੁਲਿਸ ਕਪਤਾਨ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਜਾਓ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਡਰਾਈਵਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਾਰ ਸਾਈਡ 'ਤੇ ਖੜ੍ਹੀ ਕੀਤੀ, ਬਾਬਾ ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ ਮਾਨੋਚਾਹਲ ਨੇ ਜੀਪ 'ਤੇ ਨੰਬਰ ਪਲੇਟ ਦੁਬਾਰਾ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਲਾਭ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਦਿੱਤੀ। ਫਿਰ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਮੁਸਾਫਰ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਜੀਪ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਲਿਆ। ਭਾਈ ਮਨਬੀਰ ਸਿੰਘ ਚਹੇੜੂ ਨੇ ਮਰਦ ਯਾਤਰੀ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ੀ ਲਈ ਤਾਂ ਉਸ ਕੋਲੋਂ ਰਿਵਾਲਵਰ ਅਤੇ ਘੜੀ ਮਿਲੀ। ਭਾਈ ਲਾਭ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ।&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;

ਯਾਤਰੀ ਨੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਅਧਿਕਾਰੀ ਇੰਚਾਰਜ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭਾਈ ਲਾਭ ਸਿੰਘ ਆਪਣੀ ਡਿਪਟੀ ਪੁਲਿਸ ਵਰਦੀ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਆਏ ਅਤੇ ਬੋਲੇ, “ਹਾਂ, ਮੈਂ ਡਿਪਟੀ ਹਾਂ। ਤੁਸੀਂ ਕੀ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ?” ਫਿਰ ਯਾਤਰੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਸਰ, ਮੈਂ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਆਦਮੀ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਉਹ ਹਾਂ ਜਿਸਨੇ ਸਿੰਧੀ ਹੋਟਲ ਵਿੱਚ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਦੇ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸੋਢੀ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਸੀ। ਗੁਰਚਰਨ ਟੌਹੜਾ ਅਤੇ ਮਲਕ ਭਾਟੀਆ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਲਈ ਪੈਸੇ ਦਿੱਤੇ।&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;

ਭਾਈ ਲਾਭ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, &quot;ਠੀਕ ਹੈ, ਇਹ ਰਿਵਾਲਵਰ ਅਤੇ ਘੜੀ ਸੋਢੀ ਦੀ ਹੈ?&quot; ਸ਼ਿੰਦਾ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, “ਹਾਂ ਸਰ, ਮੈਂ ਸੁਰਿੰਦਰ ਸ਼ਿੰਦਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲਾ ਅਤੇ ਸੋਢੀ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲਈ ਜੇਲ੍ਹ ਤੋਂ ਰਿਹਾਅ ਕੀਤਾ ਸੀ।” ਭਾਈ ਲਾਭ ਸਿੰਘ ਨੇ ਫਿਰ ਪੁੱਛਿਆ, &quot;ਤੁਸੀਂ ਸੋਢੀ ਨੂੰ ਕਿੰਨੀ ਵਾਰ ਗੋਲੀ ਮਾਰੀ ਹੈ?&quot; ਸ਼ਿੰਦਾ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, &quot;ਸਰ, ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਸੱਤ ਵਾਰ ਗੋਲੀ ਮਾਰੀ ਹੈ।&quot; ਫਿਰ ਭਾਈ ਲਾਭ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਿਹਾ, &quot;ਸ਼ਿੰਦਾ, ਤੂੰ ਸੋਢੀ ਨੂੰ ਗੱਦਾਰ ਕਹਿ ਕੇ ਮਾਰਿਆ, ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਤੈਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰਨ ਜਾ ਰਹੇ ਹਾਂ।&quot; ਸ਼ਿੰਦਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, &quot;ਹਾਂ ਸਰ, ਪਰ ਮੈਂ ਅਜਿਹਾ ਇਸ ਲਈ ਕੀਤਾ ਕਿਉਂਕਿ ਅਕਾਲੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਸੀ।&quot;&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;

ਭਾਈ ਲਾਭ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸ਼ਿੰਦੇ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, “ਸ਼ਿੰਦਾ, ਕੀ ਤੈਨੂੰ ਸੋਢੀ ਦੇ ਕਤਲ ਲਈ 50 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ? ਪੈਸੇ ਲਈ ਹਿੱਟ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਅਪਰਾਧ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਨਹੀਂ, ਫੌਜ ਦੇ ਸਿਪਾਹੀ ਹਾਂ ਜੋ ਪੈਸੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਗਲਤ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਸਾਡਾ ਫਰਜ਼ ਹੈ।” ਸ਼ਿੰਦਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, &quot;ਸਰ, ਮੈਂ ਅਜਿਹੀ ਫੌਜ ਬਾਰੇ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਸੁਣਿਆ।&quot; ਭਾਈ ਲਾਭ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਇਹ ਫੌਜ ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਤਨਖਾਹ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ। ਤੁਸੀਂ ਇੱਕ ਸਿਪਾਹੀ ਭਾਈ ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸੋਢੀ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਖੁਦ ਸੋਢੀ ਨੂੰ 7 ਵਾਰ ਗੋਲੀ ਮਾਰਨ ਦੀ ਗੱਲ ਮੰਨ ਚੁੱਕੇ ਹੋ। ਭਾਈ ਸੋਢੀ ਦੇ ਸਸਕਾਰ ਵੇਲੇ ਵੀ ਅੱਗ ਬਲ ਰਹੀ ਹੈ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਸੱਤ ਟੁਕੜੇ ਕਰਾਂਗਾ।&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;

ਭਾਈ ਮਨਬੀਰ ਸਿੰਘ ਚਹੇੜੂ ਜੀਪ ਵਿੱਚੋਂ ਤਲਵਾਰ ਕੱਢ ਕੇ ਬੋਲੇ, &quot;ਬੋਲੇ ਸੋ ਨਿਹਾਲ, ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ।&quot; ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਬਾਹਾਂ, ਲੱਤਾਂ ਅਤੇ ਗੋਡਿਆਂ ਨੂੰ ਵੱਢ ਕੇ ਸੜਕ 'ਤੇ ਖਿਲਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਚੀਕਦੇ ਸ਼ਿੰਦੇ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਆਇਆ ਕਿਉਂਕਿ ਸਿੰਘਾਂ ਵੱਲੋਂ ਭਾਈ ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਟਰੱਕ ਅਤੇ ਕਾਰਾਂ ਸ਼ਿੰਦਾ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਉਪਰੋਂ ਲੰਘ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਸਟੇਨਗਨਾਂ ਨਾਲ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਗੋਲੀਆਂ ਚਲਾਈਆਂ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਜੀਪ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲ ਨੂੰ ਤੁਰ ਪਏ। ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਦਾ ਸਮਾਂ ਸੀ ਅਤੇ ਸਿੰਘ ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਵਰਦੀ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਪਹੁੰਚੇ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਜੈਕਾਰੇ ਦੀ ਗੂੰਜ ਸੁਣਾਈ ਦਿੱਤੀ। ਲੌਂਗੋਵਾਲ ਅਤੇ ਗੁਰਚਰਨ ਟੌਹੜਾ ਡਰੇ ਹੋਏ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਕੁਝ ਬੁਰਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਵੇਰ ਤੱਕ ਸਾਰਾ ਪੰਜਾਬ ਸ਼ਿੰਦੇ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ 24 ਘੰਟਿਆਂ ਅੰਦਰ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈ ਲਿਆ ਸੀ। ਬਾਕੀ ਕਾਤਲਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਰਹਿਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਬਲਜੀਤ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਰ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਲਾਸ਼ ਪਿੰਡ ਵੱਲਾ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;

=== ਡੀ.ਐਸ.ਪੀ ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਕਤਲ ===
30 ਅਪ੍ਰੈਲ 1984 ਨੂੰ, ਡੀ.ਐਸ.ਪੀ. ਗੁਰਬਚਨ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਗੰਨਮੈਨ, ਹਵਾਲਦਾਰ ਮਲਖਾ, ਇੱਕ ਰਿਕਸ਼ਾ 'ਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘ ਰਹੇ ਸਨ। ਭਾਈ ਲਾਭ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭਾਈ ਮੇਜਰ ਸਿੰਘ ਨਾਗੋਕੇ ਨੇ ਮੋਟਰਸਾਈਕਲ ਸਮੇਤ ਰਿਕਸ਼ਾ ਰੋਕ ਲਿਆ। ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਸਟੇਨਗਨਾਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਲਈਆਂ ਅਤੇ ਭਾਈ ਮੇਜਰ ਸਿੰਘ ਨਾਗੋਕੇ ਨੇ ਕਿਹਾ, &quot;ਡੀ.ਐਸ.ਪੀ, ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਅੱਜ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਚਣ ਨਹੀਂ ਦੇਵਾਂਗੇ।&quot; ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿ ਹਵਾਲਦਾਰ ਮਲਖਾ ਡੀਐਸਪੀ ਗੁਰਬਚਨ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਆਪਣੀ ਬੰਦੂਕ ਬਾਹਰ ਕੱਢਦਾ, ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਡੀ.ਐਸ.ਪੀ. ਅਤੇ ਹਵਾਲਦਾਰ 'ਤੇ ਗੋਲੀਆਂ ਚਲਾ ਦਿੱਤੀਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ। ਡੀ.ਐਸ.ਪੀ. ਗੁਰਬਚਨ ਤੇ ਹਵਾਲਦਾਰ ਮਲਖਾ ਰਿਕਸ਼ੇ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਪਏ।&lt;ref&gt;{{Cite book|url=http://archive.org/details/SherDil-ShaheedBhaiSurinderSinghSodhi|title=Sher Dil - Shaheed Bhai Surinder Singh Sodhi|last=www.DiscoverSikhism.com|pages=110-111|language=Punjabi}}&lt;/ref&gt;

=== ਰਮੇਸ਼ ਚੰਦਰ ਦਾ ਕਤਲ ===
ਮਈ 1984 ਵਿਚ, ਲਾਭ ਸਿੰਘ, ਗੁਰਸੇਵਕ ਸਿੰਘ ਬਬਲਾ, &lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2004-08-27/chandigarh/27157628_1_punjab-militants-jagtar-singh-hawara-police-custody|title=Babla's escape revives fear of militant strikes|last=Bharadwaj|first=Ajay|date=27 August 2004|work=[[The Times of India]]|access-date=23 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20121024035311/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2004-08-27/chandigarh/27157628_1_punjab-militants-jagtar-singh-hawara-police-custody|archive-date=24 October 2012}}&lt;/ref&gt; ਗੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸਵਰਨਜੀਤ ਸਿੰਘ 'ਤੇ [[ਹਿੰਦ ਸਮਾਚਾਰ]] ਅਖਬਾਰ ਦੇ ਸਮੂਹ ਸੰਪਾਦਕ ਰਮੇਸ਼ ਚੰਦਰ, &lt;ref name=&quot;LSescape&quot;&gt;{{Cite news|url=https://news.google.com/newspapers?id=N-UVAAAAIBAJ&amp;pg=7064,1405115&amp;dq=sukhdev-singh|title=Sikhs Kill 6 on Courthouse Steps|date=6 April 1986|access-date=23 January 2016|publisher=Associated Press (Wilmington Morning Star)}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ਜੋ ਕਿ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://pqasb.pqarchiver.com/chicagotribune/access/634431362.html?FMT=ABS&amp;dids=634431362:634431362&amp;FMTS=CITE:AI&amp;type=historic&amp;date=May+13%2C+1984&amp;author=&amp;pub=Chicago+Tribune&amp;desc=India+editor+slain+as+violence+spreads|title=India editor slain as violence spreads|date=13 May 1984|access-date=23 January 2016|publisher=Chicago Tribune|quote=Rioting Hindus set fire to 15 Sikh shops, a bank a library and 15 buses in the city of Jullundur Saturday after terrorists killed a newspaper editor who wrote that Punjab state has become a slaughterhouse. The editor, Ramesh Chander, was shot by four men with...|archive-date=21 ਅਕਤੂਬਰ 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121021052032/http://pqasb.pqarchiver.com/chicagotribune/access/634431362.html?FMT=ABS&amp;dids=634431362:634431362&amp;FMTS=CITE:AI&amp;type=historic&amp;date=May+13,+1984&amp;author=&amp;pub=Chicago+Tribune&amp;desc=India+editor+slain+as+violence+spreads|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ਦੇ ਕੱਟੜ ਆਲੋਚਕ ਸਨ, ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਲਿਖਿਆ ਸੀ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਬੁੱਚੜਖਾਨਾ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਇੱਕ ਸਮਾਚਾਰ ਏਜੰਸੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਕਾਲ ਵਿੱਚ, ਚਾਰ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਜਲੰਧਰ ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਹਮਲੇ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸਿੱਖ ਖਾੜਕੂ ਸਮੂਹ ਦੇਸ਼ਮੇਸ਼ ਰੈਜੀਮੈਂਟ ਨੇ ਲਈ ਸੀ। &lt;ref name=&quot;RameshChanderWilm&quot;&gt;{{Cite news|url=https://news.google.com/newspapers?id=Y-8VAAAAIBAJ&amp;pg=4690,3148242&amp;dq=ramesh+chander+1984|title=Murder prompts riot|date=13 May 1984|work=Wilimington Morning Star|access-date=23 January 2016}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

=== ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ ===
[[ਸਾਕਾ ਨੀਲਾ ਤਾਰਾ|ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ]] ਦੌਰਾਨ, ਉਸਨੇ ਹੋਰ ਸਿੱਖ ਖਾੜਕੂਆਂ ਨਾਲ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਾਈ ਲੜੀ। &lt;ref name=&quot;lal79&quot;&gt;{{Harvard citation no brackets|Mahmood|1997}}&lt;/ref&gt; ਲਾਭ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪਾਸੇ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੁਆਰ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੀ ਡਿਊਟੀ ਸੌਂਪੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਇਕ ਬੰਕਰ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਜਨਰਲ ਬਰਾੜ ਅਨੁਸਾਰ ਹਮਲਾਵਰ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਫੌਜ ਨੇ ਕਾਰਵਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। &lt;ref name=&quot;NSTdeath&quot;&gt;{{Cite news|url=https://news.google.com/newspapers?id=ULkTAAAAIBAJ&amp;pg=6723,2918806&amp;dq=1988+sikh|title=Top Sikh extremist shot dead by Indian police|date=13 July 1988|work=New Straits Times|access-date=23 January 2016}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== ਖਾਲਿਸਤਾਨ ਕਮਾਂਡੋ ਫੋਰਸ ==

=== ਜੇਲ੍ਹ ਤੋਂ ਭੱਜਣਾ ===
[[ਜਲੰਧਰ]], ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅਦਾਲਤ 'ਤੇ ਹੋਏ ਹਿੰਸਕ ਹਮਲੇ ਵਿੱਚ 6 ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋ ਗਏ। &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://pqasb.pqarchiver.com/latimes/access/58572255.html?dids=58572255:58572255&amp;FMT=ABS&amp;FMTS=ABS:FT&amp;type=current&amp;date=Apr+06%2C+1986&amp;author=&amp;pub=Los+Angeles+Times+%28pre-1997+Fulltext%29&amp;desc=The+World+Sikhs+Kill+Six+Policemen&amp;pqatl=google|title=The World, section 1|date=6 April 1986|work=[[Los Angeles Times]]|access-date=23 January 2016|quote=Sikh extremists shot their way into a courthouse in the Punjab city of Jullundur, killed six policemen and freed three prisoners accused of killing a Hindu editor, authorities said.|archive-date=23 ਅਕਤੂਬਰ 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121023005529/http://pqasb.pqarchiver.com/latimes/access/58572255.html?dids=58572255:58572255&amp;FMT=ABS&amp;FMTS=ABS:FT&amp;type=current&amp;date=Apr+06,+1986&amp;author=&amp;pub=Los+Angeles+Times+(pre-1997+Fulltext)&amp;desc=The+World+Sikhs+Kill+Six+Policemen&amp;pqatl=google|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://pqasb.pqarchiver.com/chicagotribune/access/25001922.html?dids=25001922:25001922&amp;FMT=CITE&amp;FMTS=CITE:FT&amp;date=Apr+06%2C+1986&amp;author=Chicago+Tribune+wires&amp;pub=Chicago+Tribune+(pre-1997+Fulltext)&amp;desc=SIKH+GUNMEN+SLAY+6+COPS+IN+PUNJAB&amp;pqatl=google|title=SIKH GUNMEN SLAY 6 COPS IN PUNJAB|last=Chicago Tribune Wires; NEWS|date=5 April 1986|access-date=23 January 2016|publisher=Chicago Tribune|page=14|archive-date=21 ਅਕਤੂਬਰ 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121021051813/http://pqasb.pqarchiver.com/chicagotribune/access/25001922.html?dids=25001922:25001922&amp;FMT=CITE&amp;FMTS=CITE:FT&amp;date=Apr+06,+1986&amp;author=Chicago+Tribune+wires&amp;pub=Chicago+Tribune+(pre-1997+Fulltext)&amp;desc=SIKH+GUNMEN+SLAY+6+COPS+IN+PUNJAB&amp;pqatl=google|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;  &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://news.google.com/newspapers?id=Vc0LAAAAIBAJ&amp;pg=2390,6468990&amp;dq=sukhdev+singh+court|title=Terrorists kill 6 policemen, free prisoners|date=4 April 1986|access-date=23 January 2016|publisher=Ludington Daily News|page=8}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://news.google.com/newspapers?id=TRoSAAAAIBAJ&amp;pg=3324,3332405&amp;dq=court+jullundur+police|title=Sikhs kill 6, free 3 prisoners|date=6 April 1986|publisher=[[The Spokesman-Review]] and [[Spokane Chronicle]]|page=A6}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;EugeneRG&quot;&gt;{{Cite news|url=https://news.google.com/newspapers?id=QGgVAAAAIBAJ&amp;pg=5549,1304617&amp;dq=court+jullundur+police|title=Sikh extremists kill 6 policemen, free 3 prisoners|date=6 April 1986|access-date=21 October 2020|archive-url=https://archive.today/20120717171703/http://news.google.com/newspapers?id=QGgVAAAAIBAJ&amp;sjid=WOEDAAAAIBAJ&amp;pg=5549,1304617&amp;dq=court+jullundur+police|archive-date=17 July 2012|publisher=Eugene Register-Guard}}&lt;/ref&gt; ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ 6 ਅਪ੍ਰੈਲ 1986 ਨੂੰ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਮਲੇ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵੱਖਰੇ ਸਨ। &lt;ref name=&quot;LSescape&quot;/&gt; ਮਹਿਮੂਦ ਦੀ &quot;ਫਾਈਟਿੰਗ ਫਾਰ ਫੇਥ ਐਂਡ ਨੇਸ਼ਨ: ਡਾਇਲਾਗਜ਼ ਵਿਦ ਸਿੱਖ ਮਿਲਿਟੈਂਟਸ&quot; ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਣਪਛਾਤੇ ਸਰੋਤ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਹਮਲਾ ਸਿੱਖ ਖਾੜਕੂ ਆਗੂ ਮਨਬੀਰ ਸਿੰਘ ਚਹੇੜੂ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। &lt;ref name=&quot;lal168&quot;&gt;{{Harvard citation no brackets|Mahmood|1997}}&lt;/ref&gt;

[[ਐਰੀਜ਼ੋਨਾ|ਅਰੀਜ਼ੋਨਾ]], ਯੂਐਸ ਦੇ &quot;ਦਿ ਕੋਰੀਅਰ&quot; ਨੇ ਯੂਪੀਆਈ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਇੱਕ ਕਹਾਣੀ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ 3 &quot;ਸਿੱਖ ਅੱਤਵਾਦੀਆਂ&quot; ਨੇ 3 ਪੁਲਿਸ ਅਫਸਰਾਂ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਜੋ 3 ਕੈਦੀਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਬਾਥਰੂਮ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ &quot;16 ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਅਦਾਲਤ ਦੇ ਗਾਰਡ ਡਰਦੇ ਹੋਏ ਡਰ ਗਏ&quot;। ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ 2 ਪੁਲਿਸ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਚੌਥੇ ਕੈਦੀ ਨੂੰ ਵੀ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਕੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਹ ਕਿ &quot;ਤਿੰਨ ਹੋਰ ਅਧਿਕਾਰੀ, ਇੱਕ ਵਕੀਲ ਅਤੇ ਇੱਕ ਰਾਹਗੀਰ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋ ਗਏ ਸਨ ਕਿਉਂਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ 15 ਮਿੰਟ ਤੱਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਛਿੜਕਾਅ ਕੀਤਾ ਸੀ।&quot; ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਗਾਰਡ ਜਵਾਬੀ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਡਰੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਇਹ ਚੌਥਾ ਸ਼ੱਕੀ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਕੋਰੀਅਰ ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤੀ ਗਈ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਲਾਸ਼ਾਂ ਤੋਂ &quot;ਤਿੰਨ ਰਾਈਫਲਾਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਬਮਸ਼ੀਨ ਗਨ&quot; ਲੁੱਟ ਲਈ, ਅਤੇ ਇੱਕ 6ਵੇਂ ਅਧਿਕਾਰੀ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਹਮਲੇ ਵਿੱਚ ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ ਦੀ ਤਾਬ ਨਾ ਝੱਲਦਿਆਂ ਦਮ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ। 

&quot; ਵਿਲਮਿੰਗਟਨ ਮਾਰਨਿੰਗ ਸਟਾਰ &quot; ਨੇ ਇੱਕ [[ਐਸੋਸੀਏਟਿਡ ਪ੍ਰੈਸ|ਏਪੀ]] ਕਹਾਣੀ ਦਿੱਤੀ, ਅਤੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ 3 &quot;ਸਿੱਖ ਕੱਟੜਪੰਥੀਆਂ&quot; ਨੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅਦਾਲਤ ਕੰਪਲੈਕਸ ਦੇ ਅੰਦਰ 4 ਪੁਲਿਸ ਅਫਸਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਦੋ ਅਫਸਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ &quot;ਵਿਹੜੇ ਦੇ ਗੇਟ 'ਤੇ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਜਦੋਂ ਹਮਲਾਵਰ ਭੱਜ ਗਏ&quot;, ਅਤੇ 4 ਹੋਰ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋ ਗਏ। ਵਿਅਕਤੀ, ਇੱਕ ਵਕੀਲ ਸਮੇਤ। ਦਿ ਸਟਾਰ ਨੇ ਰਿਹਾਅ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸ਼ੱਕੀਆਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਲਾਭ ਸਿੰਘ, ਗੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸਵਰਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ [[ਹਿੰਦੂ]] ਅਖਬਾਰ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕ ਰਮੇਸ਼ ਚੰਦਰ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਦੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤਹਿਤ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਹੋਣਾ ਸੀ। ਦਿ ਸਟਾਰ ਨੇ ਰਿਪੋਰਟ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮੈਜਿਸਟ੍ਰੇਟ ਐਸਸੀ ਅਗਰਵਾਲ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ 4 ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਲੇਨ ਤੋਂ ਇੱਕ ਕੰਪਾਊਂਡ ਦੀਵਾਰ ਉੱਤੇ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਨੇ ਅੱਗੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਹੋਰਨਾਂ ਨੇ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਨੂੰ ਨੇੜਿਓਂ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਦੇਖਿਆ ਜਦੋਂ ਪੁਲਿਸ ਕੈਦੀਆਂ ਨੂੰ ਟਾਇਲਟ ਵੱਲ ਲੈ ਗਈ। ਰਿਪੋਰਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪੁਲਿਸ ਮੁਖੀ ਬਲਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ ਦੇ ਬਿਆਨ ਨਾਲ ਸਮਾਪਤ ਹੋਈ ਕਿ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਨੇ ਹਮਲੇ ਵਿੱਚ &quot;ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 50 ਰਾਊਂਡ ਫਾਇਰਿੰਗ&quot; ਕੀਤੀ। &lt;ref name=&quot;LSescape&quot;/&gt;

&quot;ਯੂਜੀਨ ਰਜਿਸਟਰ-ਗਾਰਡੀਅਨ&quot; ਨੇ ਰਿਪੋਰਟ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮੈਜਿਸਟਰੇਟ ਐਸ.ਸੀ. ਅਗਰਵਾਲ ਨੇ ਇੱਕ ਟੈਲੀਫੋਨ ਇੰਟਰਵਿਊ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਕਿ 3 ਜਾਂ ਵੱਧ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਨੇ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਕੀਤੀ ਕਿਉਂਕਿ ਮਈ 1984 ਵਿੱਚ ਰਮੇਸ਼ ਚੰਦਰ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਦੇ ਦੋਸ਼ੀ 4 ਬਚਾਓ ਪੱਖਾਂ ਨੂੰ ਕੰਪਲੈਕਸ ਵਿੱਚ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਨੇ ਮਾਰੇ ਗਏ ਪੁਲਿਸ ਪਾਸੋਂ 3 ਰਾਈਫਲਾਂ। &lt;ref name=&quot;EugeneRG&quot;/&gt;

ਇਹ ਇਕੋ ਘਟਨਾ ਰੋਬੇਰੀਓ ਦੀ &quot;ਬੁਲੇਟ ਫਾਰ ਬੁਲੇਟ&quot; ਨੀਤੀ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣ ਗਈ। &lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.tribuneindia.com/1999/99mar07/book.htm#1|title=Book Review:Bullet for Bullet: My Life as a Police Officer:'Bullet-for-bullet is not my baby'|last=Gupta|first=G. V.|date=7 March 1999|access-date=23 January 2016|publisher=Tribuneindia.com}}&lt;/ref&gt;

=== ਕੇ.ਸੀ.ਐਫ. ਦੀ ਅਗਵਾਈ ===
ਕੇਸੀਐਫ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਨੇਤਾ, ਮਨਬੀਰ ਸਿੰਘ ਚਹੇੜੂ ਦੇ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਅਤੇ ਗਾਇਬ ਹੋਣ ਜਾਂ ਸ਼ਹੀਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਲਾਭ ਸਿੰਘ ਨੇ ਖਾਲਿਸਤਾਨ ਕਮਾਂਡੋ ਫੋਰਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਸੰਭਾਲ ਲਈ। &lt;ref name=&quot;lal155&quot;&gt;{{Harvard citation no brackets|Mahmood|1997}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;encycloextreme&quot;/&gt;

ਇੱਕ ਅਣਪਛਾਤੇ ਲੇਖਕ ਨੇ &quot;ਅੱਤਵਾਦ ਦੀ ਉਤਪਤੀ: ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਦਹਿਸ਼ਤਗਰਦਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣਾਤਮਕ ਅਧਿਐਨ&quot; ਵਿੱਚ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਲਾਭ ਸਿੰਘ &quot;ਸ਼ਾਇਦ&quot; ਨੇ [[ਬੱਬਰ ਖ਼ਾਲਸਾ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ|ਬੱਬਰ ਖਾਲਸਾ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ]] ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸਬੰਧ ਬਣਾਏ ਰੱਖੇ ਹਨ। &lt;ref name=&quot;genterror&quot;/&gt;

ਲਾਭ ਸਿੰਘ ਨੇ KCF ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਅਤੇ KCF ਨੂੰ &quot;ਇਕਸਾਰ&quot; ਅਤੇ &quot;ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ&quot; ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ। ਲਾਭ ਸਿੰਘ ਨੇ 6 ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ-ਜਨਰਲ ਵੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖਾਸ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਕੇ.ਸੀ.ਐਫ. ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Another key leader dies but terrorism survives in Punjab |url=https://www.indiatoday.in/magazine/indiascope/story/19880815-another-key-leader-dies-but-terrorism-survives-in-punjab-797572-1988-08-14 |access-date=2023-05-20 |website=India Today |language=en}}&lt;/ref&gt;

ਮਨਬੀਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀ ਤੋਂ ਕੁਝ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ, ਇੱਕ ਪੁਲਿਸ ਸੂਚਕ ਜੋ ਮਨਬੀਰ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਿਆ, ਨੂੰ KCF ਦੁਆਰਾ ਕਥਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ 2 ਬੱਚਿਆਂ ਸਮੇਤ ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਤੀਜਾ ਬੱਚਾ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋ ਗਿਆ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Sikh extremists kill six in a family - UPI Archives |url=https://www.upi.com/Archives/1986/12/16/Sikh-extremists-kill-six-in-a-family/5401535093200/ |access-date=2023-05-21 |website=UPI |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== ਜਨਰਲ ਵੈਦਿਆ ਦਾ ਕਤਲ ===
1984 ਵਿੱਚ, ਜਨਰਲ ਅਰੁਣ ਵੈਦਿਆ ਨੇ ਸਾਕਾ ਨੀਲਾ ਤਾਰਾ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕੀਤੀ ਸੀ - ਇੱਕ ਵਿਵਾਦਪੂਰਨ ਫੌਜੀ ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ, ਜੋ ਭਾਰਤ ਦੀ ਤਤਕਾਲੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ, ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੁਆਰਾ ਜੂਨ 1984 ਵਿੱਚ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਭਾਰੀ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਲੈਸ ਸਿੱਖ ਖਾੜਕੂਆਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨ। ਜਨਰਲ ਵੈਦਿਆ ਫੌਜ ਤੋਂ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੁਣੇ ਚਲੇ ਗਏ ਸਨ।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Operation Bluestar, 20 Years On |url=http://www.rediff.com/news/2004/jun/03spec.htm |work=Rediff.com}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{cite web |title=Operation Bluestar, 20 Years On |url=http://www.rediff.com/news/2004/jun/03spec.htm |work=Rediff.com}}&lt;/ref&gt; 10 ਅਗਸਤ 1986 ਨੂੰ, ਜਨਰਲ ਅਰੁਣ ਵੈਦਿਆ ਨੂੰ ਜਿੰਦਾ ਅਤੇ ਸੁੱਖਾ ਨੇ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਕੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਕਾਰ ਬਾਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਘਰ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਹਮਲਾਵਰ ਮੋਟਰ ਸਕੂਟਰਾਂ 'ਤੇ ਉਸਦੀ ਕਾਰ ਦੇ ਕੋਲ ਆਏ ਅਤੇ ਕਾਰ ਵਿੱਚ ਅੱਠ ਜਾਂ ਨੌਂ ਗੋਲੀਆਂ ਚਲਾਈਆਂ। ਕਥਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਿਰ ਅਤੇ ਗਰਦਨ ਦੇ ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ ਕਾਰਨ ਵੈਦਿਆ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ, ਜੋ ਕਿ ਕਾਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੀ, ਉਸਦੀ ਪਿੱਠ ਅਤੇ ਪੱਟਾਂ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਗੋਲੀਆਂ ਨਾਲ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਭਾਰਤੀ ਖੁਫੀਆ ਸੂਤਰਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਵੈਦਿਆ ਸਿੱਖ ਖਾੜਕੂਆਂ ਦੁਆਰਾ ਸੂਚੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕਤਲੇਆਮ ਦਾ ਨੰਬਰ ਚਾਰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਜਵਾਬੀ ਕਾਰਵਾਈ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਗਏ ਕਈ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ ਲਈ। ਹੱਤਿਆ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਖਾਲਿਸਤਾਨ ਕਮਾਂਡੋ ਫੋਰਸ ਨੇ ਇੱਕ ਬਿਆਨ ਜਾਰੀ ਕਰਕੇ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ ਕਿ ਵੈਦਿਆ ਨੂੰ ਸਾਕਾ ਨੀਲਾ ਤਾਰਾ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਲਈ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;shrineleaderkilled&quot;&gt;[[Associated Press]]. &quot;Shrine Leader Killed in Ambush&quot;, ''[[The Dallas Morning News]]'', 11 August 1986.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;topgeneralassasinated&quot;&gt;Weisman, Steven R. &quot;A Top Indian General is Assassinated&quot;, ''[[Seattle Post-Intelligencer]]'', 11 August 1986.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sikhskillexarmycheif&quot;&gt;Sun-Times Wires. &quot;Sikhs kill ex-army chief, massacre revenge hinted&quot;, ''[[Chicago Sun-Times]]'', 11 August 1986.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;generalcremated&quot;&gt;[[Associated Press]]. &quot;General cremated; Sikhs admit to killing&quot;, c/o ''[[Houston Chronicle]]'', 11 August 1986.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;vaidyamurdercase&quot;&gt;&quot;The Vaidya Murder Case: Confirming Death Sentences&quot;, ''[[India Abroad]]''. (New York edition). New York, N.Y.: 24 July 1992. Vol.XXII, Issue. 43; pg.20.&lt;/ref&gt;

=== ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਬੈਂਕ ਡਕੈਤੀਆਂ ===
ਸਤੰਬਰ 1986 ਵਿੱਚ ਲਾਭ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ K.C.F ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ ਤਲਵਾੜਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬੈਂਕ ਲੁੱਟ ਲਿਆ। ਬੈਂਕ ਮੈਨੇਜਰ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਅਤੇ 29,000 ਰੁਪਏ (2023 ਵਿੱਚ 386,000 ਰੁਪਏ। 2023 ਵਿੱਚ 4,700 ਅਮਰੀਕੀ ਡਾਲਰ) ਚੋਰੀ ਹੋ ਗਏ।&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=cKBKAQAAIAAJ&amp;newbks=0&amp;hl=en|title=Frontline|date=1997-07-25|publisher=S. Rangarajan for Kasturi &amp; Sons|pages=113|language=en}}&lt;/ref&gt;

29 ਸਤੰਬਰ 1986 ਨੂੰ ਲਾਭ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਕੇ.ਸੀ.ਐਫ. ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬੈਂਕ ਲੁੱਟ ਲਿਆ। ਬੈਂਕ ਮੈਨੇਜਰ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ।&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=zyKHAAAAMAAJ&amp;newbks=0&amp;hl=en|title=Perspectives on Human Rights|date=2000|publisher=Anamika Publishers &amp; Distributors|isbn=978-81-86565-80-3|pages=93|language=en}}&lt;/ref&gt;

ਅਕਤੂਬਰ 1986 ਵਿੱਚ ਲਾਭ ਸਿੰਘ ਨੇ ਤਲਵਾੜਾ ਵਿੱਚ ਸਟੇਟ ਬੈਂਕ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬੈਂਕ ਡਕੈਤੀ ਦੀ ਖੁਦ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। ਪੁਲਿਸ ਮੁਤਾਬਕ 4 ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਬੈਂਕ ਲੁੱਟਿਆ ਅਤੇ 2 ਲੋਕ ਮਾਰੇ ਗਏ ਅਤੇ 2 ਹੋਰ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋ ਗਏ। ਲੁੱਟ ਦੀ ਵਾਰਦਾਤ ਦਿਨ ਦਿਹਾੜੇ ਹੋਈ ਹੈ। $176,000 ਅਮਰੀਕੀ ਡਾਲਰ ਚੋਰੀ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। (2023 ਵਿੱਚ $488,000 USD)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Sikh Terrorists Rob Bank, Kill Five |url=https://apnews.com/article/a2d9183391296e26f8e38a64357426fc |access-date=2023-05-11 |website=AP NEWS |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Sikh extremists kill three in bank robbery |url=https://www.upi.com/Archives/1986/10/30/Sikh-extremists-kill-three-in-bank-robbery/9832531032400/ |access-date=2023-05-11 |website=UPI |language=en}}&lt;/ref&gt;

ਅਕਤੂਬਰ 1986 ਵਿੱਚ ਲਾਭ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਾਥੀ ਖਾੜਕੂਆਂ ਨੇ ਲੁਧਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬੈਂਕ ਵਿੱਚੋਂ 1,023,000 ਰੁਪਏ (2023 20,392,784 ਰੁਪਏ ਜਾਂ 2023 US $250,000) ਲੁੱਟ ਲਏ।&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=6osMAQAAMAAJ&amp;newbks=0&amp;hl=en|title=India Today|date=1988|publisher=Living Media India Pvt. Limited|pages=32|language=en}}&lt;/ref&gt;

ਅਕਤੂਬਰ 1986 ਵਿੱਚ ਲਾਭ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਾਥੀ ਖਾੜਕੂਆਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਨੈਸ਼ਨਲ ਬੈਂਕ, ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੀ ਮਿਲਰ ਗੰਜ ਸ਼ਾਖਾ ਤੋਂ 800,000 ਰੁਪਏ (2023 ਵਿੱਚ 10,650,000 ਰੁਪਏ। 2023 ਵਿੱਚ 130,000 ਅਮਰੀਕੀ ਡਾਲਰ) ਲੁੱਟ ਲਏ।&lt;ref&gt;{{Cite book|url=http://archive.org/details/sikhsofpunjabunh0000pett|title=The Sikhs of the Punjab : unheard voices of State and guerrilla violence|last=Pettigrew|first=Joyce J. M.|date=1995|publisher=London ; Atlantic Highlands, N.J. : Zed Books|others=Internet Archive|isbn=978-1-85649-355-0|pages=82}}&lt;/ref&gt;

ਪਰ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਇਹ ਧਨ ਕਿਸੇ ਗ਼ਰੀਬ ਕੋਲੋ ਨਹੀ ਸੀ ਲਿਆ ਜਾਂ ਖੋਇਆ ਸਗੋਂ ਸਰਕਾਰ ਪਾਸੋਂ ਲੁਟਿਆ ਸੀ।

=== ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਜਨਰਲ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ===
ਹਾਲਾਂਕਿ ਖਾਤੇ ਦੇ ਵੇਰਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਭਿੰਨਤਾ ਹੈ, 3 ਅਕਤੂਬਰ 1986 ਨੂੰ, ਪੁਲਿਸ ਵਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਖਾੜਕੂਆਂ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰੈਸ ਵਿੱਚ ਪਛਾਣੇ ਗਏ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ-ਜਨਰਲ [[ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ (ਭਾਰਤ)|ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ]] [[ਜੂਲੀਓ ਰਿਬੇਰੋ|ਜੂਲੀਓ ਫਰਾਂਸਿਸ ਰਿਬੇਰੋ 'ਤੇ]] ਜਲੰਧਰ, ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਆਟੋਮੈਟਿਕ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://news.google.com/newspapers?id=pNAVAAAAIBAJ&amp;pg=6467,1005649&amp;dq=ribeiro+attack+headquarters|title=Disguised Sikhs attack compound of police chief|last=Belle|first=G.G.|date=3 October 1986|access-date=1 October 2009|archive-url=https://archive.today/20120713072745/http://news.google.com/newspapers?id=pNAVAAAAIBAJ&amp;sjid=2BMEAAAAIBAJ&amp;pg=6467,1005649&amp;dq=ribeiro+attack+headquarters|archive-date=13 July 2012|publisher=[[The Free-Lance Star]]|page=3}}&lt;/ref&gt; ਇੱਕ ਗਾਰਡ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਰਿਬੇਰੋ, ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਚਾਰ ਹੋਰ ਅਧਿਕਾਰੀ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋ ਗਏ। ਰਿਬੇਰੋ ਦਾ ਜ਼ਖ਼ਮ ਮਾਮੂਲੀ ਸੀ, ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਹਸਪਤਾਲ ਦਾਖਲ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Boca Raton News - Google News Archive Search |url=https://news.google.com/newspapers?id=9PEPAAAAIBAJ&amp;pg=4966,638725&amp;dq=ribeiro+sikh |website=news.google.com}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2023|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Spokane Chronicle - Google News Archive Search |url=https://news.google.com/newspapers?id=a7ISAAAAIBAJ&amp;pg=2548,967763&amp;dq=ribeiro+sikh |website=news.google.com}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2023|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Free Lance-Star - Google News Archive Search |url=https://news.google.com/newspapers?id=43EQAAAAIBAJ&amp;pg=6635,476265&amp;dq=ribeiro+sikh |website=news.google.com}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2023|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://articles.latimes.com/1986-10-04/news/mn-4029_1_sikh-terrorism|title=Aide Battling Sikh Terrorism Survives Attack|last=Tempest|first=Rone|date=4 October 1986|work=Los Angeles Times}}&lt;/ref&gt; ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਖਾਲਿਸਤਾਨ ਕਮਾਂਡੋ ਫੋਰਸ ਨੇ ਇਸ ਹਮਲੇ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਲਈ ਸੀ। &lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Spokesman-Review - Google News Archive Search |url=https://news.google.com/newspapers?id=MOIRAAAAIBAJ&amp;pg=5113,1949144&amp;dq=ribeiro+sikh |website=news.google.com}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2023|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}&lt;/ref&gt; ਕੇਸੀਐਫ ਆਗੂ ਲਾਭ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਥਿਤ ਤੌਰ ’ਤੇ ਹਮਲੇ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। &lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.tribuneindia.com/2002/20020125/punjab1.htm|title=Panjwar village hums with poll activity|last=Walia|first=Varinder|date=25 January 2002|access-date=30 September 2009|publisher=Tribuneindia.com|quote=...who was responsible for the attack on Mr J.F. Rebeiro, the then DGP...}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |last=The Windsor Star |date=24 April 2008 |title=India files complaint over 'martyrs' parade |url=http://www.canada.com/windsorstar/news/story.html?id=4e9019ee-c9cd-4459-8a1f-e4f08238125e |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160123142933/http://www.canada.com/windsorstar/news/story.html?id=4e9019ee-c9cd-4459-8a1f-e4f08238125e |archive-date=23 January 2016 |access-date=23 January 2016 |publisher=Canada.com |quote=One of those featured – Gen. Labh Singh – led the assassination attempt on the director-general of Punjab police, Julio Ribeiro, in 1986.}}&lt;/ref&gt;

=== ਪੁਲਿਸ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ===
ਨਵੰਬਰ 1986 ਵਿੱਚ, ਲਾਭ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਮਾਚਾਰ ਸੰਗਠਨਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਫੋਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਪੁਲਿਸ ਗਸ਼ਤ ਦੇ 4 ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੇ ਕਤਲ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਲਈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Sikh separatists claim responsibility for slaying of police - UPI Archives |url=https://www.upi.com/Archives/1986/11/20/Sikh-separatists-claim-responsibility-for-slaying-of-police/8455532846800/ |access-date=2023-05-15 |website=UPI |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== ਇੰਸਪੈਕਟਰ ਜਨਰਲ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਚੰਦ ਕਟੋਚ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ===
11 ਜਨਵਰੀ 1987 ਨੂੰ ਹਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜਿੰਦਾ ਅਤੇ ਖਾਲਿਸਤਾਨ ਕਮਾਂਡੋ ਫੋਰਸ ਦੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਖਾੜਕੂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇੰਸਪੈਕਟਰ ਜਨਰਲ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਚੰਦ ਕਟੋਚ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਕਟੋਚ ਦੀ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਸਥਿਤ ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਨੇੜੇ 3 ਗੋਲੀਆਂ ਮਾਰ ਕੇ ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਜਿੰਦਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਕੂਟਰ 'ਤੇ ਫ਼ਰਾਰ ਹੋ ਗਏ। ਕਟੋਚ ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਮਾਰਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚ ਪੱਧਰ ਦਾ ਪੁਲਿਸ ਅਧਿਕਾਰੀ ਸੀ। ਲਾਭ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੋਹਰ ਵਾਲਾ ਪੱਤਰ ਮ੍ਰਿਤਕ ਦੇਹ 'ਤੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਕਤਲ ਨੂੰ ਜਾਇਜ਼ ਠਹਿਰਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=xC0MAQAAMAAJ&amp;newbks=0&amp;hl=en|title=Keesing's Record of World Events|date=1987|publisher=Longman|pages=35250|language=en}}&lt;/ref&gt;

=== ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਬੈਂਕ ਲੁੱਟ ===
ਲਾਭ ਸਿੰਘ ਕਥਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਾਸਟਰਮਾਈਂਡ ਸੀ &lt;ref name=&quot;masterbank&quot;&gt;{{Harvard citation no brackets|Singh, Gurpreet|1996}}&lt;/ref&gt; ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਬੈਂਕ ਡਕੈਤੀ ਸੀ, ਲਗਭਗ 60 ਦੇ ਕਰੀਬ&amp;nbsp;ਮਿਲੀਅਨ  (2023 ਵਿੱਚ 58 ਮਿਲੀਅਨ ਰੁਪਏ ਲਗਭਗ 984.5 ਮਿਲੀਅਨ ਰੁਪਏ- 2023 ਵਿੱਚ US $4.5 ਮਿਲੀਅਨ ਲਗਭਗ US $12 ਮਿਲੀਅਨ)  [[ਪੰਜਾਬ ਨੈਸ਼ਨਲ ਬੈਂਕ]], [[ਲੁਧਿਆਣਾ]] ਦੀ ਮਿਲਰ ਗੰਜ ਸ਼ਾਖਾ ਤੋਂ; &lt;ref name=&quot;masterbank&quot; /&gt; ਇਸ ਚੋਰੀ ਹੋਏ ਪੈਸੇ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ [[ਭਾਰਤੀ ਰਿਜ਼ਰਵ ਬੈਂਕ]], ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਬੈਂਕ ਦਾ ਸੀ। &lt;ref name=&quot;LATimesMasq&quot; /&gt; &lt;ref name=&quot;CSTbankrob&quot; /&gt; ਇਸ ਨੂੰ ਲਿਮਕਾ ਬੁੱਕ ਆਫ਼ ਰਿਕਾਰਡਜ਼ ਵਿੱਚ &quot;ਉਤਸੁਕਤਾ ਅਤੇ ਅਜੂਬਿਆਂ&quot; ਦੇ ਤਹਿਤ &quot;ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਬੈਂਕ ਲੁੱਟ&quot; ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। &lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=IP1tAAAAMAAJ&amp;q=Biggest+bank|title=Limca Book of Records|publisher=Bisleri Beverages Ltd.|year=1999|access-date=23 January 2016}}&lt;/ref&gt; ਇਸ ਲੁੱਟ ਨੇ ਖਾਲਿਸਤਾਨ ਕਮਾਂਡੋ ਫੋਰਸ ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ ਹਥਿਆਰ &lt;ref name=&quot;RamKumar&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=WD9uAAAAMAAJ|title=The Sikh unrest and the Indian state: politics, personalities, and historical retrospective|last=Kumar|first=Ram Narayan|publisher=Ajanta Publications,India|year=1997|isbn=9788120204539|page=445|quote=It was only after the big bank robbery at Ludhiana in February 1987 that they could purchase sophisticated weapons; there was only one sten gun in the entire state.}}&lt;/ref&gt; ਅਤੇ ਏਕੇ-47 ਰਾਈਫਲਾਂ ਖਰੀਦਣ ਦੇ ਯੋਗ ਬਣਾਇਆ। &lt;ref name=&quot;IandS&quot; /&gt; ਸਿੱਖ ਖਾੜਕੂ ਅਕਸਰ [[ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ]] ਵਿਰੁੱਧ ਆਪਣੀ ਮੁਹਿੰਮ ਨੂੰ ਵਿੱਤ ਦੇਣ ਲਈ ਬੈਂਕ ਡਕੈਤੀਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। &lt;ref name=&quot;LATimesMasq&quot; /&gt;

ਸ਼ਿਕਾਗੋ ਸਨ-ਟਾਈਮਜ਼ ਨੇ ਰਿਪੋਰਟ ਦਿੱਤੀ ਕਿ &quot;12 ਤੋਂ 15 ਸਿੱਖ ਪੁਲਿਸ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨੇ ਅਤੇ ਸਬਮਸ਼ੀਨ ਗਨ ਅਤੇ ਰਾਈਫਲਾਂ ਨਾਲ ਲੈਸ ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਬੈਂਕ ਡਕੈਤੀ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 4.5 ਮਿਲੀਅਨ ਡਾਲਰ ਲੈ ਕੇ ਫਰਾਰ ਹੋ ਗਏ।&quot; &quot;ਕੋਈ ਵੀ ਜ਼ਖਮੀ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ.&quot; ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਬੁਲਾਰੇ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ &quot;ਇੱਕ ਸਾਫ਼ ਸੁਥਰਾ ਅਪਰੇਸ਼ਨ&quot; ਦੱਸਿਆ। &lt;ref name=&quot;CSTbankrob&quot; /&gt;

ਖਾਲਿਸਤਾਨ ਕਮਾਂਡੋ ਫੋਰਸ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਥਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਡਕੈਤੀ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਹਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜਿੰਦਾ, ਮਥਰਾ ਸਿੰਘ, &lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=YqBtAAAAMAAJ&amp;q=biggest+bank+robbery+|title=Asian Recorder, Issue 28|publisher=K. K. Thomas at Recorder Press|year=1987|access-date=23 January 2016}}&lt;/ref&gt; ਪਰਮਜੀਤ ਸਿੰਘ ਪੰਜਵੜ, &lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.indianexpress.com/news/Paramjit-Singh-Panjwar--Khalistan-Commando-Force-/394235|title=Paramjit Singh Panjwar (Khalistan Commando Force)|date=4 December 2008|work=The Indian Express|access-date=23 January 2016}}&lt;/ref&gt; ਸਤਨਾਮ ਸਿੰਘ ਬਾਵਾ, &lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=YqBtAAAAMAAJ&amp;q=robbery|title=Asian recorder – Google Books|date=26 August 2008|access-date=23 January 2016}}&lt;/ref&gt; ਗੁਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਬੁੰਡਾਲਾ,  ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਸੁੱਖਾ, ਦਲਜੀਤ ਸਿੰਘ ਬਿੱਟੂ,  &lt;ref name=&quot;indiarightsonline1&quot; /&gt;  ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਸਿੰਘ ਗਾਮਾ &lt;ref name=&quot;expressindia1&quot; /&gt; &lt;ref name=&quot;indiarightsonline1&quot;&gt;{{Cite web |title=Killers of Lalit Maken held |url=http://www.indiarightsonline.com/Sabrang/armed1.nsf/38b852a8345861dd65256a980059289d/308bbafc7afcad6fe5256be600458270/$FILE/bac37002.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110713025322/http://www.indiarightsonline.com/Sabrang/armed1.nsf/38b852a8345861dd65256a980059289d/308bbafc7afcad6fe5256be600458270/%24FILE/bac37002.pdf |archive-date=13 July 2011 |access-date=20 September 2009}}&lt;/ref&gt; ਅਤੇ ਪ੍ਰਿਤਪਾਲ ਸਿੰਘ। &lt;ref&gt;{{Cite web |title=News &amp; Current Events |url=http://www.ministryoftruth.org.uk/category/news-current-events/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100506013039/http://www.ministryoftruth.org.uk/category/news-current-events/ |archive-date=6 May 2010 |access-date=23 January 2016 |publisher=Ministry of Truth}}&lt;/ref&gt;

=== ਹਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜਿੰਦਾ ਨੂੰ ਰਿਹਾਅ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ===
30 ਮਾਰਚ 1987 ਨੂੰ ਹਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜਿੰਦਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਲਲਿਤ ਮਾਕਨ, ਅਰਜੁਨ ਦਾਸ, ਜਨਰਲ ਵੈਦਿਆ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਦਾ ਕਤਲ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਨੂੰ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। 15 ਕੇਸੀਐਫ ਮੈਂਬਰਾਂ, ਜੋ ਸਬਮਸ਼ੀਨ ਗਨ ਅਤੇ ਪਿਸਤੌਲਾਂ ਨਾਲ ਲੈਸ ਸਨ, ਨੇ ਇੱਕ ਰੂਜ਼ ਪੁਲਿਸ ਵੈਨ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਦੋ ਵਾਹਨਾਂ ਦੇ ਅੱਗੇ ਅਤੇ ਪਿੱਛੇ ਨਾਕਾਬੰਦੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਕਿ ਜਿੰਦਾ ਨੂੰ ਰਿਹਾਅ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਉਹ ਗੋਲੀ ਚਲਾ ਦੇਣਗੇ। ਜਿੰਦਾ ਨੂੰ ਰਿਹਾਅ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਖਾੜਕੂ ਚਲੇ ਗਏ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Sikh militants stopped a police van in northern Punjab... - UPI Archives |url=https://www.upi.com/Archives/1987/03/30/Sikh-militants-stopped-a-police-van-in-northern-Punjab/4921544078800/ |access-date=2023-05-21 |website=UPI |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Archives |first=L. A. Times |date=1987-03-31 |title=Convoy Ambushed; Sikh Extremist Freed |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1987-03-31-mn-1627-story.html |access-date=2023-05-21 |website=Los Angeles Times |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

=== ਸਿੱਖ ਨੈਤਿਕ ਮਰਯਾਦਾ ===
1987 ਦੇ ਮਾਰਚ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਕੇਸੀਐਫ ਨੇ ਇੱਕ 13 ਨੀਤੀ ਸਿੱਖ ਨੈਤਿਕ ਕੋਡ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਜਿਸਦਾ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਪਾਲਣ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਕੁਝ ਨੀਤੀਆਂ ਵਿਆਹਾਂ ਵਿੱਚ ਨੱਚਣ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ, ਵਿਆਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ, ਗੈਰ-ਰਵਾਇਤੀ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨਣ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਅਤੇ ਮੀਟ, ਸ਼ਰਾਬ ਅਤੇ ਤੰਬਾਕੂ ਦੀ ਵਿਕਰੀ ਅਤੇ ਸੇਵਨ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਸਨ। ਕਾਨੂੰਨ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਾ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਕੋਡ ਦਾ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਪਾਲਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਕਪੜੇ ਪਹਿਨਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਮੀਟ, ਸ਼ਰਾਬ ਅਤੇ ਤੰਬਾਕੂ ਦੀਆਂ ਦੁਕਾਨਾਂ ਬੰਦ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਰੈਸਟੋਰੈਂਟ ਮੇਨੂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀ ਵਸਤੂਆਂ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਕਈਆਂ ਨੇ ਫ਼ਰਮਾਨ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖਤਰੇ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੱਤਾ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਾਲਣਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਾਂ ਤਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਭੁਗਤਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਜਾਂ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਆਗੂਆਂ ਨੇ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਫ਼ਰਮਾਨ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਦੇ ਪਹਿਲੇ 2 ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਫ਼ਰਮਾਨ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 6 ਮਾਰੇ ਗਏ, 60 ਦੁਕਾਨਾਂ ਸਾੜ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ, ਅਤੇ 1,500 ਕਾਰੋਬਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਜਾਂ ਅੰਸ਼ਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Sikh militants in Punjab, putting a moral edge on... - UPI Archives |url=https://www.upi.com/Archives/1987/05/10/Sikh-militants-in-Punjab-putting-a-moral-edge-on/5864547617600/ |access-date=2023-05-21 |website=UPI |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== ਅਦਾਲਤ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ===
27 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1987 ਨੂੰ ਕੇਸੀਐਫ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਇੱਕ ਅਦਾਲਤ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕੇਸੀਐਫ ਦੇ 3 ਮੈਂਬਰਾਂ, ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਰਾਣਾ, ਕੰਵਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਰਾਜਬਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਰਿਹਾਅ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਕੇਸੀਐਫ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ ਪਹਿਰੇ ਵਾਲੇ ਅਦਾਲਤੀ ਕੰਪਲੈਕਸ ਵਿੱਚ ਦੋ ਵਾਰ ਚਲਾਏ ਅਤੇ ਕੈਦੀਆਂ ਨੂੰ ਲਿਜਾ ਰਹੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ 'ਤੇ ਗੋਲੀਆਂ ਚਲਾ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਹਮਲਾ 3 ਮਿੰਟ ਤੱਕ ਚੱਲਿਆ ਅਤੇ ਕੇਸੀਐਫ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ ਗੋਲੀਆਂ ਨਾਲ ਛਿੜਕਿਆ। KCF ਦੇ ਕਿਸੇ ਮੈਂਬਰ ਨੂੰ ਸੱਟ ਨਹੀਂ ਲੱਗੀ। ਇੱਕ ਅਣਪਛਾਤੇ ਰਿਕਸ਼ਾ ਚਾਲਕ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ 2 ਅਧਿਕਾਰੀ ਗੰਭੀਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋ ਗਏ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Sikh gunmen storm court building and free three jailed colleagues - UPI Archives |url=https://www.upi.com/Archives/1987/04/27/Sikh-gunmen-storm-court-building-and-free-three-jailed-colleagues/6186546494400/ |access-date=2023-05-21 |website=UPI |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Sikhs free imprisoned colleagues in shootout - UPI Archives |url=https://www.upi.com/Archives/1987/04/27/Sikhs-free-imprisoned-colleagues-in-shootout/9656546494400/ |access-date=2023-05-21 |website=UPI |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਬੈਂਕ ਡਕੈਤੀਆਂ ===
5 ਮਈ 1987 ਨੂੰ ਲਾਭ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਕੇਸੀਐਫ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਮਾਰਕੀਟ ਵਿੱਚ ਬੈਂਕ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ ਦੀ ਸ਼ਾਖਾ ਤੋਂ 850,000 ਰੁਪਏ (2023 ਵਿੱਚ 10,400,000 ਰੁਪਏ. 2023 ਵਿੱਚ 126,500 ਅਮਰੀਕੀ ਡਾਲਰ) ਲੁੱਟ ਲਏ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=KCF ultra acquitted in bank robbery case - Indian Express |url=http://archive.indianexpress.com/news/kcf-ultra-acquitted-in-bank-robbery-case/236357/ |access-date=2023-05-14 |website=archive.indianexpress.com}}&lt;/ref&gt;

=== ਕਾਮਰੇਡ ਦਾ ਕਤਲ ===
ਕਈ ਸਿੱਖ ਖਾੜਕੂ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਅਤੇ ਆਗੂਆਂ ਵੱਲੋਂ ਕਾਮਰੇਡਾਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲਾਭ ਸਿੰਘ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੰਥ ਦਾ ਕੱਟੜ ਦੁਸ਼ਮਣ ਕਿਹਾ।&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Killing of communist leaders in Punjab makes Left parties more firm in opposing terrorism |url=https://www.indiatoday.in/magazine/indiascope/story/19861031-killing-of-communist-leaders-in-punjab-makes-left-parties-more-firm-in-opposing-terrorism-801383-1986-10-30 |access-date=2023-05-14 |website=India Today |language=en}}&lt;/ref&gt;

* ਸਤੰਬਰ 1986 ਵਿੱਚ ਕੇਸੀਐਫ, ਜਿਸਦਾ ਆਗੂ ਲਾਭ ਸਿੰਘ ਸੀ, ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਇੱਕ ਵਿਧਾਇਕ ਅਤੇ ਪਾਰਟੀ ਆਗੂ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਿੱਖ ਖਾੜਕੂਆਂ ਅਤੇ ਖਾਲਿਸਤਾਨ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪਰਵਾਸੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਦੋਵਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਸਰਗਰਮੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ।&lt;ref name=&quot;enpp&quot;&gt;{{cite book|title=Encyclopaedia of Political Parties|author=Ralhan, O. P.|year=2002|isbn=81-7488-865-9|pages=1165–1171}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Sikh Extremists Kill Second Communist Leader |url=https://apnews.com/article/3f118498e9e73202009d4a7fdffaabea |access-date=2023-05-14 |website=AP NEWS |language=en}}&lt;/ref&gt;
* ਸਤੰਬਰ 1986 ਵਿੱਚ ਲਾਭ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਕੇਸੀਐਫ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਮਾਨ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ (ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ-ਲੈਨਿਨਵਾਦੀ) ਨਿਊ ਡੈਮੋਕਰੇਸੀ ਦਾ ਇੱਕ ਖੱਬੇ-ਪੱਖੀ ਕਾਰਕੁਨ ਸੀ। ਉਹ ਕਿਰਤੀ ਕਿਸਾਨ ਯੂਨੀਅਨ ਦਾ ਸੂਬਾ ਪੱਧਰੀ ਆਗੂ ਸੀ ਅਤੇ ਹੀਰਾਵਾਲ ਦਾਸਤਾਨ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕ ਬਲਦੇਵ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਨੇੜੇ ਉਸਦੇ ਜੱਦੀ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ 4 ਬੰਦਿਆਂ ਨੇ ਗੋਲੀਆਂ ਮਾਰ ਕੇ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨਾਲ ਸੈਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜੋ ਵਾਲ-ਵਾਲ ਬਚ ਗਿਆ।.&lt;ref&gt;{{Cite web |last= |first= |last2= |last3= |last4= |last5= |last6= |first6= |title=Gunned down by Khalistani terrorists, Baldev Singh Mann also fought state repression |url=https://www.counterview.net/2021/10/gunned-down-by-khalistani-terrorists.html |access-date=2023-05-14 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Sikh Extremists Kill Second Communist Leader |url=https://apnews.com/article/3f118498e9e73202009d4a7fdffaabea |access-date=2023-05-14 |website=AP NEWS |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hirawal Dasta2&quot;&gt;{{cite web |date=21 April 2007 |title=Militancy Scenario in Punjab |url=http://pbplanning.gov.in/pdf/CS%20conference%2021-04-2007.pdf |access-date=15 June 2015 |work=Punjab Government}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;HirawalMann2&quot;&gt;{{cite web |date=September 1992 |title=Bleeding Punjab : A Report to the Nation |url=http://www.bannedthought.net/India/ML-Groups/CPI-ML-CentralTeam/TheBleedingPunjab-AReport-Sept1992.pdf |access-date=1 October 2018 |work=[[Communist Party of India (Marxist–Leninist)]]}}&lt;/ref&gt;
* 19 ਮਈ 1987 ਨੂੰ ਲਾਭ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਕੇਸੀਐਫ ਨੇ ਦੀਪਕ ਧਵਨ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਜੋ ਭਾਰਤੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ (ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ) ਦੇ ਸਟੇਟ ਕਮੇਟੀ ਮੈਂਬਰ ਸਨ। ਧਵਨ ਸੰਘੇ ਨੇੜੇ ਆਪਣੇ ਸਕੂਟਰ 'ਤੇ ਸਵਾਰ ਸਨ। ਕੇਸੀਐਫ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਉਸ ਕੋਲ ਆਏ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦੌੜਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਉਸਨੇ ਭੱਜਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ।&lt;ref name=&quot;IDSA&quot;&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=WVw8AAAAMAAJ&amp;q=Deepak%20Dhawan|title=Institute for Defence Studies &amp; Analysis|publisher=Institute for Defence Studies|year=1987|page=987, 994}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CPIMBook&quot;&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=jyAmAAAAMAAJ|title=CPI(M) in Punjab: The Martyrs of the Struggle for National Unity|publisher=Communist Party of India (Marxist)|year=1987|page=20}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.thehindu.com/opinion/letters/ghosts-of-khalistan/article3978880.ece|title=Ghosts of Khalistan|date=8 October 2012|work=The Hindu|accessdate=16 June 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=No change in Punjab under President's rule, terrorists kill three people in Tarn Taran area |url=https://www.indiatoday.in/magazine/indiascope/story/19870615-no-change-in-punjab-under-presidents-rule-terrorists-kill-three-people-in-tarn-taran-area-798943-1987-06-14 |access-date=2023-05-14 |website=India Today |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;ਜੋ ਲਾਰੇ ਦੀਨ ਕੇ ਹੇਤ book in Punjabi by Loveshinder Singh Dalewal&lt;/ref&gt;
* 22 ਜੁਲਾਈ, 1987 ਨੂੰ ਲਾਭ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਕੇਸੀਐਫ ਮੈਂਬਰ ਭਾਰਤੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਇੱਕ ਅਧਿਕਾਰੀ ਅਤੇ ਮੀਤ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਵਰਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਫਾਰਮ ਹਾਊਸ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਏ। ਉਹ ਉੱਥੇ ਗਏ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਸੁੱਤਾ ਪਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਗੋਲੀਆਂ ਚਲਾ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਸਵਰਨ ਸਿੰਘ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸ. ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਧੀ ਸਾਰੇ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ। ਸਵਰਨ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਦੋ ਹੋਰ ਧੀਆਂ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਪਰ ਉਸ ਦਾ 5 ਸਾਲਾ ਪੁੱਤਰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਿਹਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਲਾਨ 'ਤੇ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਵੀ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ 'ਚ ਇਕ ਕਰਮਚਾਰੀ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਦੋ ਹੋਰ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋ ਗਏ। ਸਵਰਨ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਸਿੱਖ ਖਾੜਕੂਆਂ ਅਤੇ ਖਾਲਿਸਤਾਨ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦਿਆਂ ਇੱਕ ਨੋਟ ਛੱਡਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Nine killed in Sikh terror attacks - UPI Archives |url=https://www.upi.com/Archives/1987/07/22/Nine-killed-in-Sikh-terror-attacks/4105553924800/ |access-date=2023-05-14 |website=UPI |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Archives |first=L. A. Times |date=1987-07-23 |title=The World |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1987-07-23-mn-5665-story.html |access-date=2023-05-14 |website=Los Angeles Times |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* ਲਾਭ ਸਿੰਘ ਸਤੰਬਰ 1987 ਵਿੱਚ ਮੋਟਰਸਾਈਕਲਾਂ 'ਤੇ ਆਏ ਕੇਸੀਐਫ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ (ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ) ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਡਾ. ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਕੇ ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=C6HaAAAAMAAJ&amp;newbks=0&amp;hl=en|title=Documents of the Communist Movement in India: 1987-1988|date=1997|publisher=National Book Agency|isbn=978-81-7626-000-8|pages=359|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=SagsAAAAIAAJ&amp;newbks=0&amp;hl=en|title=CPI(M) in Punjab: The Martyrs of the Struggle for National Unity|date=1987|publisher=Communist Party of India (Marxist)|pages=27|language=en}}&lt;/ref&gt;
* 17 ਮਾਰਚ 1988 ਨੂੰ ਜੈਮਲ ਸਿੰਘ ਪੱਡਾ ਨੂੰ ਲਾਭ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਕੇਸੀਐਫ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਹ ਕਿਰਤੀ ਕਿਸਾਨ ਯੂਨੀਅਨ, ਭਾਰਤੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ (ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ-ਲੈਨਿਨਵਾਦੀ) ਲਿਬਰੇਸ਼ਨ ਫਰੰਟ ਦਾ ਆਗੂ ਸੀ। ਜੈਮਲ ਨੇ ਧਾਰਮਿਕ ਫਿਰਕਾਪ੍ਰਸਤੀ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਲਿਖਿਆ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਸਿੱਖ ਖਾੜਕੂਆਂ ਨੂੰ ਨਾਰਾਜ਼ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਇੱਕ ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਖਾਲਿਸਤਾਨ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਵੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2013-06-09 |title=Gurpreet Singh: Khalistani separatists' killings leave a legacy of sorrow in Canada and the U.S. |url=https://www.straight.com/news/389916/gurpreet-singh-khalistani-separatists-killings-leave-legacy-sorrow-canada-and-us |access-date=2023-05-14 |website=The Georgia Straight |language=en}}&lt;/ref&gt;
* 23 ਮਾਰਚ 1988 ਨੂੰ ਪਾਸ਼, ਜਿਸਦਾ ਅਸਲੀ ਨਾਮ ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ ਸੀ, ਨੂੰ ਲਾਭ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਕੇਸੀਐਫ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਪਾਸ਼ &quot;ਅਤਿ ਖੱਬੇਪੱਖੀ ਨਕਸਲੀ ਲਹਿਰ&quot; ਦਾ ਸਮਰਥਕ ਸੀ। ਉਹ ਕਮਿਊਨਿਜ਼ਮ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਵਿਚ ਲਿਖਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਆਲੋਚਕ ਸੀ। ਲਾਭ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਡਾਇਰੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਕਤਲ ਦਾ ਅਫਸੋਸ ਜਤਾਇਆ ਦੱਸਿਆ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2017-10-08 |title=Revolution is a Poem: Why a Punjabi poet killed by Khalistanis is ruffling feathers in contemporary India? |url=https://indianexpress.com/article/lifestyle/books/avtar-singh-sandhu-pash-pash-was-assassinated-in-1988-because-he-spoke-up-against-khalistani-militants-significant-in-resistance-politics-4879677/ |access-date=2023-05-21 |website=The Indian Express |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bhardwaj |first=Deeksha |date=2018-09-09 |title=On Pash's birthday, remembering the fiery poet killed so young by terrorists |url=https://theprint.in/features/on-pashs-birthday-remembering-the-fiery-poet-killed-so-young-by-terrorists/114775/ |access-date=2023-05-21 |website=ThePrint |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2013-04-18 |title=Paash’s relative seeks clemency for Bhullar |url=https://www.hindustantimes.com/punjab/paash-s-relative-seeks-clemency-for-bhullar/story-yY189usat80KM1PMVOjt2J.html |access-date=2023-05-21 |website=Hindustan Times |language=en}}&lt;/ref&gt;

== ਮੌਤ ==
ਜੂਨ 1988 ਵਿੱਚ, ਪੰਥਕ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਲਾਭ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇੱਕ ਉੱਚ ਪੁਜਾਰੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ, &lt;ref name=&quot;NSTdeath&quot;/&gt; ਪਰ 12 ਜੁਲਾਈ 1988 ਨੂੰ ਉਹ [[ਉੜਮੁੜ ਟਾਂਡਾ|ਟਾਂਡਾ]], [[ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ]], ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਨੇੜੇ ਪੁਲਿਸ ਨਾਲ ਇੱਕ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ &lt;ref name=&quot;TerrorismInContext&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=9nFyZaZGthgC|title=Terrorism in Context|date=1 January 1995|publisher=Pennsylvania State University Press|isbn=978-0-271-01015-1|editor-last=Martha Crenshaw|page=399|access-date=30 May 2009}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Puneet Singh Lamba |title=A Timeline of Sikh Religious and Political History |url=http://www.sikhtimes.com/sikhism_timeline.html |access-date=23 January 2016 |website=The Sikh Times}}&lt;/ref&gt; । &lt;ref name=&quot;NSTdeath&quot; /&gt; &lt;ref name=&quot;PunjabEndgame&quot;&gt;{{Cite journal|last=Gill|first=K.P.S.|date=May 1999|title=Endgame In Punjab: 1988–1993|url=http://satp.org/satporgtp/publication/faultlines/volume1/fault1-kpstext.htm|journal=Faultlines|publisher=Institute for Conflict Management|volume=1|issue=1|page=29|access-date=25 June 2009|archive-date=20 ਅਕਤੂਬਰ 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091020053639/http://www.satp.org/satporgtp/publication/faultlines/volume1/Fault1-kpstext.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Punjab Backgrounder |url=http://www.satp.org/satporgtp/countries/india/states/punjab/backgrounder/index.html |access-date=23 January 2016 |publisher=Satp.org}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;MHdeath&quot;&gt;{{Cite news|url=http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=MH&amp;s_site=miami&amp;p_multi=MH&amp;p_theme=realcities&amp;p_action=search&amp;p_maxdocs=200&amp;p_topdoc=1&amp;p_text_direct-0=0EB3389227357B84&amp;p_field_direct-0=document_id&amp;p_perpage=10&amp;p_sort=YMD_date:D&amp;s_trackval=GooglePM|title=IN THE WORLD, front section|last=Herald Wire Services|date=13 July 1988|work=[[The Miami Herald]]|edition=FINAL|page=2A|quote=Security forces killed one of India's most wanted Sikh militants Tuesday and said his death was a major blow to the biggest group fighting for an independent Sikh homeland in Punjab state. They said Sukhdev Singh, a self-styled &quot;lieutenant general&quot; of the Khalistan Commando Force, was shot dead when he tried to evade a police patrol in the state's Hoshiarpur district.|access-date=15 ਅਪ੍ਰੈਲ 2023|archive-date=4 ਮਾਰਚ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304062529/http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=MH&amp;s_site=miami&amp;p_multi=MH&amp;p_theme=realcities&amp;p_action=search&amp;p_maxdocs=200&amp;p_topdoc=1&amp;p_text_direct-0=0EB3389227357B84&amp;p_field_direct-0=document_id&amp;p_perpage=10&amp;p_sort=YMD_date:D&amp;s_trackval=GooglePM|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

ਉਸ ਸਮੇਂ, ਉਹ ਇੱਕ ਦਰਜਨ ਪੁਲਿਸ ਮੁਲਾਜ਼ਮਾਂ, ਅਖਬਾਰ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕ ਰਮੇਸ਼ ਚੰਦਰ ਦੇ ਕਤਲ ਅਤੇ [[ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ (ਭਾਰਤ)|ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਪੁਲਿਸ]] ਮੁਖੀ [[ਜੂਲੀਓ ਰਿਬੇਰੋ|ਜੂਲੀਓ ਫਰਾਂਸਿਸ ਰਿਬੇਰੋ ']] ਤੇ ਇੱਕ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ ਲੋੜੀਂਦਾ ਸੀ। &lt;ref name=&quot;NSTdeath&quot; /&gt; [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ|ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ]] ਪੁਲਿਸ ਸੁਪਰਡੈਂਟ ਸੁਰੇਸ਼ ਅਰੋੜਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਅਸੀਂ ਕੇਸੀਐਫ ਦੀ ਕਮਰ ਤੋੜ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਅਤਿਵਾਦੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਖ਼ੌਫ਼ਨਾਕ ਸੀ।&quot; &lt;ref name=&quot;NSTdeath&quot;/&gt;

ਦਿ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ ਨੇ ਇੱਕ ਗੁਆਂਢੀ ਦੇ ਬਿਆਨ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਦਿੱਤੀ ਕਿ, ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮੈਂਬਰ [[ਕੈਨੇਡਾ]] ਚਲੇ ਗਏ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸਦਾ ਸਹੁਰਾ ਲਾਭ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਹੀ ਰਿਹਾ। ਗੁਆਂਢੀ ਨੇ ਅੱਗੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਪੁਲਿਸ ਵੱਲੋਂ &quot;ਬੇਰਹਿਮੀ ਨਾਲ&quot; ਕੁੱਟਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਹੁਰੇ ਨੇ ਖੁਦਕੁਸ਼ੀ ਕਰ ਲਈ, ਅਤੇ ਇਹ ਕਿ ਘਰ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਉਜਾੜ ਰਿਹਾ, ਪਰ ਆਖਰਕਾਰ ਉਸਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਿਆ। &lt;ref name=&quot;Kin of slain&quot;/&gt;

ਲਾਭ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣੇ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਮਿਲਦਿਆਂ ਹੀ ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ ਮਾਨੋਚਾਹਲ ਅਤੇ ਵੱਸਮ ਸਿੰਘ ਜ਼ਫ਼ਰਵਾਲ ਨੇ ਬਿਆਨ ਜਾਰੀ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਆਰੰਭੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਨਰਲ ਭਾਈ ਲਾਭ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਭੋਗ ਸਮਾਗਮ ਅਤੇ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਹੋਣਗੇ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਜੱਦੀ ਪਿੰਡ ਪੰਜਵੜ ਨੇੜੇ ਝਬਾਲ ਵਿਖੇ 21 ਤਰੀਕ ਨੂੰ ਭੋਗ ਸਮਾਗਮ ਵਿੱਚ ਸਮੁੱਚੀਆਂ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਵੱਧ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਹਾਜ਼ਰੀ ਭਰਨ ਦੀ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite book|url=http://archive.org/details/sikhsofpunjabunh0000pett|title=The Sikhs of the Punjab : unheard voices of State and guerrilla violence|last=Pettigrew|first=Joyce J. M.|date=1995|publisher=London ; Atlantic Highlands, N.J. : Zed Books|others=Internet Archive|isbn=978-1-85649-355-0|pages=201-202}}&lt;/ref&gt;

ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਬੱਬਰ ਨੇ ਬਿਆਨ ਜਾਰੀ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ, 'ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਮਰਨ ਵਾਲਾ ਮਹਾਨ ਹੈ। ਭੱਜਣ ਵਾਲਾ ਮੁੜ ਮੁੜ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।' ਜਨਰਲ ਭਾਈ ਲਾਭ ਸਿੰਘ ਨੇ 'ਅੰਤ ਨੂੰ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰਨੀ ਹੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਸਾਧਨ ਅਸਫ਼ਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ' ਦੇ ਸ਼ਬਦ 'ਤੇ ਅਮਲ ਕੀਤਾ। ਭੋਗ ਸਮਾਗਮ ਅਤੇ ਅਖੰਡ ਪਾਠ 21 ਜੁਲਾਈ 1988 ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਜੱਦੀ ਪਿੰਡ ਪੰਜਵੜ ਵਿਖੇ ਹੋਵੇਗਾ। ਅਸੀਂ ਸਰਬੱਤ ਖਾਲਸਾ ਨੂੰ ਇਸ ਬਹਾਦਰ ਸਿਪਾਹੀ ਦੀ ਅੰਤਿਮ ਅਰਦਾਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦੀ ਅਪੀਲ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।&quot;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite book|url=http://archive.org/details/sikhsofpunjabunh0000pett|title=The Sikhs of the Punjab : unheard voices of State and guerrilla violence|last=Pettigrew|first=Joyce J. M.|date=1995|publisher=London ; Atlantic Highlands, N.J. : Zed Books|others=Internet Archive|isbn=978-1-85649-355-0|pages=201-202}}&lt;/ref&gt;

ਲਾਭ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੰਵਲਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੁਲਤਾਨਵਿੰਡ ਨੇ ਕੇ.ਸੀ.ਐਫ. ਦਾ ਆਗੂ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ। &lt;ref name=&quot;tribuneindia2001&quot;/&gt;

ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਇੰਡੀਆ ਨੇ ਜੁਲਾਈ 2006 ਵਿੱਚ ਰਿਪੋਰਟ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਕਿ &quot;ਪਿਛਲੇ ਕੁਝ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ&quot; ਲਾਭ ਸਿੰਘ ਲਈ ਇੱਕ ''ਭੋਗ'' (ਸਿੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਸਮਾਰੋਹ) ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। &lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.tribuneindia.com/2006/20060729/punjab1.htm|title=MSP hike rejected as too meagre|last=Banerjee|first=Ajay|access-date=23 January 2016|publisher=tribuneindia.com|quote=Sources in the Punjab Police said at least six bhog ceremonies had been conducted in the past few months and their growing number had caused worry. These include the bhog to remember &quot;general&quot; Labh Singh of the Khalistan Commando Force|archive-date=4 ਮਾਰਚ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304025638/http://www.tribuneindia.com/2006/20060729/punjab1.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ ==

* [[ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਲਹਿਰ|ਖਾਲਿਸਤਾਨੀ ਲਹਿਰ]]

== ਫੁਟਨੋਟ ==
{{Reflist}}
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1988]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1952]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਪੁਲਿਸ ਅਧਿਕਾਰੀ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਸਿੱਖ]]</text>
      <sha1>jjh3qcu5812g28i3v5gbre6ygpglte4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਦਾ ਅਗਵਾਈ ਸੰਮੇਲਨ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>181656</id>
    <revision>
      <id>842617</id>
      <parentid>838208</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T14:06:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>842617</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12888" sha1="pyn5pyp1g6y3h64el0y3764r8zepygg" xml:space="preserve">'''ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਦਾ ਅਗਵਾਈ ਸੰਮੇਲਨ''' ਦਾ ਹੁਣ ਨਾਮ ਬਦਲ ਕੇ ਵੂਮੈਨ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ ਸਮਿਟ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦਿਵਿਆ ਚੰਦਰਾ ਅਤੇ ਮੁਦਿਤਾ ਚੰਦਰਾ ਦੁਆਰਾ ਇੰਡੀਆ ਇਸਲਾਮਿਕ ਕਲਚਰਲ ਸੈਂਟਰ ਵਿਖੇ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਸੰਮੇਲਨ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਖੇਤਰ ਦੀਆਂ ਸ਼ਹਿਰੀ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਸਮਰੱਥ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਇਹ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਮਹਿਲਾ ਸੰਮੇਲਨ ਹੈ ਜੋ ਸਮਾਜ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੱਧਰਾਂ 'ਤੇ ਲਿੰਗ ਸਮਾਨਤਾ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ, ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੋਵਾਂ ਲਈ ਸਰਗਰਮੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।

== ਇਤਿਹਾਸ ==
ਇਸ ਸੰਮੇਲਨ ਦੀ ਵਿਚਾਰ [[ਦਿੱਲੀ ਸਮੂਹਿਕ ਬਲਾਤਕਾਰ 2012|ਨਿਰਭਯਾ]] ਬਲਾਤਕਾਰ ਦੇ ਘਿਨਾਉਣੇ ਮਾਮਲੇ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ ਵਜੋਂ ਉੱਭਰ ਕੇ ਆਇਆ ਜਦੋਂ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੀ ਘਾਟ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਦੇਸ਼ ਵਿਆਪੀ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਦੇਖਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਵਿਰੋਧ ਦਾ ਕਾਰਨ 23 ਸਾਲਾ ਮੈਡੀਕਲ ਵਿਦਿਆਰਥਣ ਦਾ ਇੱਕ ਬੱਸ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਬੇਰਹਿਮੀ ਨਾਲ ਬਲਾਤਕਾਰ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਸੀ। ਸੰਮੇਲਨ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਇਹ ਹੈ ਕਿ 2020 ਤੱਕ [[ਦਿੱਲੀ]] ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਬਲਾਤਕਾਰ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵਜੋਂ ਨਾ ਜਾਣਿਆ ਜਾਵੇ  ਸਗੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਉਹ ਜਗ੍ਹਾ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਔਰਤਾਂ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦਵੇ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰੇ।

ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਵੈ-ਰੱਖਿਆ, ਸੁਰੱਖਿਆ, ਵਿੱਤੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ, ਕਾਨੂੰਨੀ ਅਧਿਕਾਰ, ਸੰਤੁਲਨ ਬਣਾਉਣਾ, ਇਕੱਲੇ ਰਹਿਣਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।

ਪਹਿਲਾ ਸਿਖਰ ਸੰਮੇਲਨ 4 ਤੋਂ 6 ਅਕਤੂਬਰ 2013 ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਸੀ।
ਹਰੇਕ ਸੰਮੇਲਨ ਦਾ ਆਪਣਾ ਵਿਲੱਖਣ ਥੀਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਸੁਧਾਰ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।
ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ, ਥੀਮ “ਆਪਣੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣੋ, ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਪਛਾਣੋ, ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਬਦਲੋ” ਸੀ।

ਉੱਘੇ ਮਾਹਿਰਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਸਪੀਕਰ, ਨਿਊਯਾਰਕ ਤੋਂ ਕ੍ਰਿਸਟੀਨ ਐਗਰੋ, ਲੀਰਾ ਗੋਸਵਾਮੀ, ਐਸੋਸੀਏਟਿਡ ਲਾਅ ਐਡਵਾਈਜ਼ਰਜ਼ ਦੀ ਸੰਸਥਾਪਕ ਭਾਈਵਾਲ, ਸੀਨੀਅਰ ਵਕੀਲ ਹਰੀਸ਼ ਸਾਲਵੇ ਦੇ ਚੈਂਬਰ ਤੋਂ ਅਪਰਾਜਿਤਾ ਸਿੰਘ, ਜੋ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਕੀਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ, ਜੋ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ]] ਵਿੱਚ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਦੋਵੇਂ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕੈਮਿਨੀ ਕੁਮਾਰ, ਜੋ ਵਿੱਤੀ ਉਪਚਾਰ, ਬੱਚੇ (ਨਿੱਜੀ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਕਾਨੂੰਨ ਦੋਵੇਂ), TLATA, ਅਨੁਸੂਚੀ 1 ਅਤੇ ਘਰੇਲੂ ਹਿੰਸਾ ਸਮੇਤ ਪਰਿਵਾਰਕ ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਾਰਾ ਬੀ. ਵਿਲਰਸਨ, ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਪ੍ਰੈਕਟਿਸ ਲਾਇਸੰਸਸ਼ੁਦਾ ਕਲੀਨਿਕਲ ਵਰਕਰ ਹੈ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ, ਕਿਸ਼ੋਰਾਂ ਅਤੇ ਬਾਲਗਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਅਭਿਆਸ ਵਿੱਚ ਘੋੜਸਵਾਰੀ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਵਾਲੇ ਮਨੋ-ਚਿਕਿਤਸਾ ਦੀ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਚੀਫ ਸਟ੍ਰੈਟਜੀ ਆਫਿਸ ਇੰਡੀਆ, ਜੇਡਬਲਿਊਟੀ ਮੁੰਬਈ, ਬਿੰਦੂ ਸੇਠੀ; ਲੇਖਕ, ਰਣਨੀਤੀ, ਮੀਡੀਆ, ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਸੰਭਾਲ 'ਤੇ ਸਲਾਹਕਾਰ, ਸਮਿਤ ਟੰਡਨ, ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਕਿਊਰੇਟਰ ਅਤੇ ਲੇਖਕ ਮਯੰਕ ਮਾਨਸਿੰਘ ਕੌਲ ਅਤੇ ਇਰੀਨਾ ਵਿਟਲ ਜੋ ਉਭਰ ਰਹੇ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਵਿਕਾਸ 'ਤੇ ਮੰਨਿਆ-ਪ੍ਰਮੰਨਿਆ ਰਣਨੀਤਕ ਸਲਾਹਕਾਰ ਹੈ, ਅਕਤੂਬਰ 2013 ਵਿੱਚ ਵਿਪਰੋ ਬੋਰਡ ਆਫ਼ ਡਾਇਰੈਕਟਰਜ਼ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਇਆ।

ਇਸ ਸੰਮੇਲਨ ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰ, ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਸਮਾਜਿਕ ਕਾਰਕੁਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਥੀਏਟਰ ਕਲਾਕਾਰ [[ਨੰਦਿਤਾ ਦਾਸ]], ਡਿਜ਼ਾਈਨਰ ਅਤੇ ਉੱਦਮੀ ਪੂਨਮ ਭਗਤ ਅਤੇ ਐਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜੇਤੂ ਤੇ ਕਰਮਵੀਰ ਚੱਕਰ ਅਵਾਰਡ ਜੇਤੂ ਕੈਜ਼ਾਦ ਕੋਤਵਾਲ ਵਰਗੀਆਂ ਕਈ ਉੱਘੀਆਂ ਸ਼ਖਸੀਅਤਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦ ਯੋਨੀ ਮੋਨੋਲੋਗਜ਼ ਨੂੰ ਫੋਰਮ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੈਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਬੁਲਾਰਿਆਂ ਅਤੇ ਭਾਗੀਦਾਰਾਂ ਵਜੋਂ, ਵਿੱਚ ਲਿਆਂਦਾ।

== ਅੱਜ ==
ਦ ਵੂਮੈਨ ਆਫ ਇੰਡੀਆ ਸਮਿਟ,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Home |url=https://www.womenofindiasummit.com/ |website=womenofindiasummit.com }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ਦੀ ਦੂਜੀ ਸਾਲਾਨਾ ਕਾਨਫਰੰਸ 18 ਤੋਂ 20 ਸਤੰਬਰ 2014 ਨੂੰ ਇੰਡੀਆ ਇਸਲਾਮਿਕ ਕਲਚਰਲ ਸੈਂਟਰ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿਖੇ ਹੋਈ। ਥੀਮ &quot;ਆਪਣੇ-ਆਪ 'ਤੇ ਨਿਵੇਸ਼ ਕਰੋ&quot; ਸੀ ਜਿਸ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਸੀਮਾਵਾਂ, ਆਪਣੇ-ਆਪ 'ਤੇ ਨਿਵੇਸ਼ ਕਰਨਾ, ਮਰਦਾਨਗੀ ਨੂੰ ਮੁੜ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਬਲਾਤਕਾਰ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਹਰਾਉਣ ਵਰਗੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਔਰਤਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣਾ ਹੈ।

ਇਸ ਸਾਲ ਸੰਮੇਲਨ ਵਿੱਚ ਬੁਲਾਰੇ ਸਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ: [[ਨੈਣਾ ਲਾਲ ਕਿਦਵਈ|ਨੈਨਾ ਲਾਲ ਕਿਦਵਈ]], ਪੇਸ਼ੇ ਤੋਂ ਇੱਕ ਚਾਰਟਰਡ ਅਕਾਊਂਟੈਂਟ, ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਬੈਂਕਰ ਅਤੇ ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਕਾਰਜਕਾਰੀ; ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਯੋਨੀ ਮੋਨਲੋਗਸ ਦੀ ਅਦਾਕਾਰਾ ਅਤੇ ਨਿਰਮਾਤਾ, ਮਹਾਬਾਨੂ ਮੋਡੀ-ਕੋਤਵਾਲ; ਐਮੀ ਅਵਾਰਡੀ ਅਤੇ ਕਰਮਵੀਰ ਚੱਕਰ ਅਵਾਰਡ ਵਿਜੇਤਾ ਕੈਜ਼ਾਦ ਕੋਤਵਾਲ ਜੋ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਦ ਯੋਨੀਨਾ ਮੋਨੋਲੋਗਸ ਨੂੰ ਫੋਰਮ 'ਤੇ ਲਿਆਏ ਸਨ; ਡਿਜ਼ਾਈਨਰ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗਪਤੀ ਪੂਨਮ ਭਗਤ&lt;ref&gt;http://Poonam%20Bhagat{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਫ਼ਰਵਰੀ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=May 2019 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ਅਤੇ ਚੀਫ ਸਟ੍ਰੈਟਜੀ ਆਫਿਸ ਇੰਡੀਆ, ਜੇਡਬਲਿਊਟੀ ਮੁੰਬਈ, ਬਿੰਦੂ ਸੇਠੀ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

== ਸੈਸ਼ਨ ==
ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ 1887 ਦੇ ਸੈਸ਼ਨ ਨੂੰ ਅਨੁਸੂਈਆ ਭਾਰਤੀ ਦੁਆਰਾ ਸੰਬੋਧਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਹਿਲਾ ਸਸ਼ਕਤੀਕਰਨ ਪ੍ਰਤੀ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਸਿਖਰ ਸੰਮੇਲਨ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੈਸ਼ਨ ਇੰਟਰਐਕਟਿਵ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਸੈਸ਼ਨਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਸੰਮੇਲਨ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ 'ਟੇਕ ਏ ਬ੍ਰੇਕ' ਸੈਸ਼ਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸਾਲ ਦੇ ਸੈਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮਰਦਾਂ ਲਈ ਉਹ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਬਲਾਤਕਾਰ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨਾ, ਮਰਦਾਨਗੀ 2014 ਨੂੰ ਮੁੜ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸੀਮਾਵਾਂ ਤਾਂ ਜੋ ਮਰਦਾਂ ਨੂੰ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਭਾਗੀਦਾਰ ਬਣਨ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ।

== ਹਵਾਲੇ ==
https://blog.braingainmag.com/snapshot-of-the-women-of-india-leadership-summit{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੁਲਾਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

https://www.livemint.com/Money/19MP4znvPiyFRUr0RZnAkI/Insecure-at-any-income-level.html

https://www.deccanherald.com/content/432585/on-top-world-not-lonely.html

&lt;ref&gt;http://www.empowering-women-through-women-india-leadership-summit{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੁਲਾਈ 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Dead link|date=January 2019}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;http://www.capital-to-host-women-of-india-leadership-summit-113092400991_1.html{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੁਲਾਈ 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Dead link|date=January 2019}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;http://www.capital-to-host-women-of-india-leadership-summit-1131565.html{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੁਲਾਈ 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Dead link|date=January 2019}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;http://www.Ireena-Vittal.aspx{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੁਲਾਈ 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Dead link|date=January 2019}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |title=2-3 Hind Court » Camini Kumar |url=http://www.2-3hindcourt.com/barristers/camini-kumar/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140505171404/http://www.2-3hindcourt.com/barristers/camini-kumar/ |archive-date=2014-05-05 |access-date=2014-05-05}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |title=75068 Therapists, Psychologists, Counseling - Therapist 75068 - Psychologist 75068 |url=https://www.psychologytoday.com/us/therapists/75068 |access-date=16 January 2019 |website=Psychologytoday.com}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Bindu Sethi - Chief Strategy Office India JWT Mumbai |url=http://www.jwt.com/en/india/people/bindusethi/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140505175955/http://www.jwt.com/en/india/people/bindusethi/ |archive-date=2014-05-05 |access-date=2014-05-05}}&lt;/ref&gt;{{Reflist}}
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਸੰਗਠਨ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਸੰਮੇਲਨ]]</text>
      <sha1>pyn5pyp1g6y3h64el0y3764r8zepygg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਮੌਸ਼ੁਮੀ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>182436</id>
    <revision>
      <id>842640</id>
      <parentid>816552</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T20:39:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>842640</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11323" sha1="cpjgdg8s2jf191ls11pg37fg57pix57" xml:space="preserve">'''ਆਰਿਫ਼ਾ ਪਰਵੀਨ ਜ਼ਮਾਨ''' (ਜਨਮ 3 ਨਵੰਬਰ 1972) ਜੋ ਆਪਣੇ ਸਟੇਜ ਨਾਮ ਮੌਸਮੀ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇੱਕ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੀ ਫ਼ਿਲਮ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਅਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.thedailystar.net/news/happy-birthday-moushumi|title=Happy Birthday, Moushumi!|last=Shazu|first=Shah Alam|date=November 3, 2013|work=The Daily Star|access-date=November 18, 2015}}&lt;/ref&gt; ਉਸ ਨੇ ''ਮੇਘਲਾ ਆਕਾਸ਼'' (2001) ''ਦੇਵਦਾਸ'' (2013) ਅਤੇ ''ਤਾਰਕਤਾ'' (2014) ਵਿੱਚ ਆਪਣੀਆਂ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਲਈ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਸਰਬੋਤਮ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਦਾ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫ਼ਿਲਮ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤਿਆ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.prothom-alo.com/entertainment/article/64708/%E0%A6%86%E0%A6%AC%E0%A6%BE%E0%A6%B0_%E0%A6%AE%E0%A7%8C%E0%A6%B8%E0%A7%81%E0%A6%AE%E0%A7%80|work=Prothom Alo|access-date=November 14, 2013|language=bn|script-title=bn:আবার মৌসুমী|archive-date=ਨਵੰਬਰ 6, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131106074330/http://www.prothom-alo.com/entertainment/article/64708/%E0%A6%86%E0%A6%AC%E0%A6%BE%E0%A6%B0_%E0%A6%AE%E0%A7%8C%E0%A6%B8%E0%A7%81%E0%A6%AE%E0%A7%80|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ਉਸ ਨੇ 150 ਤੋਂ ਵੱਧ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਖੋਖੋਨੋ ਮੇਘ ਖੋਖੋਨੋ ਬ੍ਰਿਸ਼ਟੀ (2003) ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=161286|title=Conversation with Moushumi|work=The Daily Star|access-date=June 5, 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.thedailystar.net/2003/08/26/d30826140481.htm|title=New film coming soon|last=Harun ur Rashid|date=August 26, 2003|work=The Daily Star|access-date=June 5, 2011}}&lt;/ref&gt;

== ਕੈਰੀਅਰ ==
ਮੌਸਮੀ ਨੇ 1990 ਵਿੱਚ ਅਨੋਂਡਾ ਬਿਚਿੱਤਰਾ ਫੋਟੋ ਸੁੰਦਰਤਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਜਿੱਤਿਆ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਦੇ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਹੋਈ।&lt;ref name=&quot;daily-sun1&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.daily-sun.com/details_yes_07-10-2013_Moushumi-Omar-Sunny-pair-in-Eid-telefilm_638_1_7_1_1.html#sthash.EnNduNa0.dpuf|title=Moushumi-Omar Sani pair in Eid telefilm|last=Hafez Ahmed|date=October 7, 2013|work=Daily Sun|access-date=December 15, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140201215541/http://www.daily-sun.com/details_yes_07-10-2013_Moushumi-Omar-Sunny-pair-in-Eid-telefilm_638_1_7_1_1.html|archive-date=February 1, 2014}}&lt;/ref&gt; ਉਸ ਨੇ 1993 ਵਿੱਚ ਫ਼ਿਲਮ 'ਕਿਆਮਤ ਥੇਕੇ ਕੀਯਾਮਤ' ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਅਦਾਕਾਰੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਕਿ ਸੋਹਨੂਰ ਰਹਿਮਾਨ ਸੋਹਨ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਤ [[ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ|ਬਾਲੀਵੁੱਡ]] ਫ਼ਿਲਮ '''[[ਕਯਾਮਤ ਸੇ ਕਯਾਮਤ ਤਕ]]''&lt;nowiki/&gt;' ਦੀ ਰੀਮੇਕ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date= |title=ঢালিউডে নতুন দিগন্ত উন্মোচনেরও তিন দশক |url=https://www.kalerkantho.com/feature/rongermela/2023/03/23/1263736 |access-date=2023-08-03 |website=www.kalerkantho.com |archive-date=2023-08-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230803024353/https://www.kalerkantho.com/feature/rongermela/2023/03/23/1263736 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ਫ਼ਿਲਮ ਨੇ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵਪਾਰਕ ਸਫਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਮੌਸਮੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਹਿ-ਕਲਾਕਾਰ ਸਲਮਾਨ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਸਟਾਰਡਮ ਲਈ ਸ਼ੂਟ ਕੀਤਾ।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Correspondent |first=A. |date=2017-03-25 |title=Two decades of Moushumi |url=https://www.thedailystar.net/arts-entertainment/interview/two-decades-moushumi-1380895 |access-date=2023-08-03 |website=The Daily Star |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=কাদের |first=মনজুর |date=2023-03-25 |title=মৌসুমীর অভিনয়জীবন এবং ‘কেয়ামত থেকে কেয়ামত’ সিনেমার ত্রিশ বছর |url=https://www.prothomalo.com/entertainment/dhallywood/8cs3vfchic |access-date=2023-08-03 |website=Prothomalo |language=bn}}&lt;/ref&gt; ਅਗਲੇ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਤਿੰਨ ਹੋਰ ਫੀਚਰ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਓਨਟੇਅਰ ਓਨਟੇਅਰ, ਡੇਨਮੋਹਰ ਅਤੇ ਸਨੇਹੋ ਵਿੱਚ ਸਹਿ-ਅਭਿਨੈ ਕੀਤਾ।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Correspodent |first=Staff |date=2014-09-06 |title=Memories of the star Salman Shah's death anniversary |url=https://www.thedailystar.net/memories-of-the-star-salman-shahs-death-anniversary-40357 |access-date=2023-08-03 |website=The Daily Star |language=en}}&lt;/ref&gt;

ਸੰਨ 1997 ਵਿੱਚ, ਮੌਸਮੀ ਨੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ ਹਾਊਸ, ਕੋਪੋਤਾਖਸਮਾ ਚੋਲੋਚਿਤਰਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=প্রতিবেদক |first=নিজস্ব |date=2015-08-12 |title=সাত বছর পর প্রযোজনায় |url=https://www.prothomalo.com/entertainment/সাত-বছর-পর-প্রযোজনায় |access-date=2023-08-03 |website=Prothomalo |language=bn }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

ਉਸਨੇ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਮੌਸਮੀ ਵੈਲਫੇਅਰ ਫਾਉਂਡੇਸ਼ਨ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 2013 ਵਿੱਚ ਯੂਨੀਸੈਫ ਸਦਭਾਵਨਾ ਅੰਬੈਸਡਰ ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://hello.bdnews24.com/kothaykothay/article1909.bdnews|last=Naphisa Amazon Tulatula (10)|date=September 22, 2013|access-date=February 25, 2014|publisher=Hello.bdnews24.com|last2=Nanajiba Fatima (13)|language=bn|script-title=bn:অভিভাবকের চাপ শিশুর বিকাশে বাধা: চিত্রনায়িকা মৌসুমী|trans-title=Parents and child development pressure barrier: actress Moushumi|archive-date=ਸਤੰਬਰ 25, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130925032109/http://hello.bdnews24.com/kothaykothay/article1909.bdnews|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.banglanews24.com/LifeStyle/detailsnews.php?nssl=1927|work=Banglanews24.com|access-date=February 25, 2014|language=bn|script-title=bn:ইউনিসেফের শিশু অধিকার এডভোকেট মৌসুমী|trans-title=UNICEF Child Rights Advocate seasonal|archive-date=ਦਸੰਬਰ 16, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141216175858/http://www.banglanews24.com/LifeStyle/detailsnews.php?nssl=1927|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://bdnews24.com/bangladesh/2013/09/17/shakib-jewel-aich-moushumi-unicef-ambassadors|title=Shakib, Jewel Aich, Moushumi Unicef ambassadors|date=September 17, 2013|work=bdnews24.com|access-date=February 25, 2014|archive-date=ਸਤੰਬਰ 20, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130920031237/http://bdnews24.com/bangladesh/2013/09/17/shakib-jewel-aich-moushumi-unicef-ambassadors|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.risingbd.com/%E2%80%98%E0%A6%87%E0%A6%89%E0%A6%A8%E0%A6%BF%E0%A6%B8%E0%A7%87%E0%A6%AB-%E0%A6%86%E0%A6%AE%E0%A6%BE%E0%A6%B0-%E0%A6%B8%E0%A7%8D%E0%A6%AC%E0%A6%AA%E0%A7%8D%E0%A6%A8%E0%A6%97%E0%A7%81%E0%A6%B2%E0%A7%8B%E0%A6%95%E0%A7%87-%E0%A6%85%E0%A6%A8%E0%A7%81%E0%A6%AA%E0%A7%8D%E0%A6%B0%E0%A6%BE%E0%A6%A3%E0%A6%BF%E0%A6%A4-%E0%A6%95%E0%A6%B0%E0%A7%87%E0%A6%9B%E0%A7%87%E2%80%99/14129|last=Limon Ahmed|date=September 19, 2013|work=Risingbd.com|access-date=February 25, 2014|language=bn|script-title=bn:‘ইউনিসেফ আমার স্বপ্নগুলোকে অনুপ্রাণিত করেছে’|trans-title='UNICEF has inspired my dream'}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;glitz&quot;&gt;{{Cite news|url=http://bangla.bdnews24.com/entertainment/article599118.bdnews|work=bdnews24.com|access-date=December 15, 2014|language=bn|script-title=bn:নারী তোমাকে অভিনন্দন|trans-title='I congratulate the women'|archive-date=ਦਸੰਬਰ 14, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141214080618/http://bangla.bdnews24.com/entertainment/article599118.bdnews|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ ==
ਸਾਲ 1996 ਵਿੱਚ ਮੌਸਮੀ ਨੇ ਅਦਾਕਾਰੀ ਤੋਂ ਛੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਲਈ ਬਰੇਕ ਲੈ ਲਈ ਅਤੇ ਅਦਾਕਾਰ ਉਮਰ ਸਾਨੀ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਮੰਗਣੀ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਜੋਡ਼ੇ ਦੇ ਦੋ ਬੱਚੇ ਹਨ ।&lt;ref name=&quot;binodonnews&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.binodonnews.com/%E0%A6%AE%E0%A7%8C%E0%A6%B8%E0%A7%81%E0%A6%AE%E0%A7%80-%E0%A6%8F%E0%A6%96%E0%A6%A8%E0%A7%8B-%E0%A6%AE%E0%A6%BE%E0%A6%A0%E0%A7%87/|date=December 19, 2013|work=Binodon News|access-date=June 3, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20160529124338/http://www.binodonnews.com/%E0%A6%AE%E0%A7%8C%E0%A6%B8%E0%A7%81%E0%A6%AE%E0%A7%80-%E0%A6%8F%E0%A6%96%E0%A6%A8%E0%A7%8B-%E0%A6%AE%E0%A6%BE%E0%A6%A0%E0%A7%87/|archive-date=May 29, 2016|language=bn|script-title=bn:মৌসুমী এখনো মাঠে|trans-title=Moushumi still in the field}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ittefaq2&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.ittefaq.com.bd/entertainment/2015/07/06/27360.html|date=June 6, 2015|work=[[The Daily Ittefaq]]|access-date=September 1, 2015|language=bn|script-title=bn:ছেলের পরিচালনায় ওমর সানী-মৌসুমী|trans-title=Directed by his son Omar Sunny-Moushumi}}&lt;/ref&gt; ਮੌਸਮੀ ਦੀ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਭੈਣ ਏਰਿਨ ਜ਼ਮਾਨ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;erin&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.bhorerkagoj.com/print-edition/2019/07/20/261427.php|date=20 July 2019|work=Bhorer Kagoj|access-date=2021-11-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20200420200819/https://www.bhorerkagoj.com/print-edition/2019/07/20/261427.php|archive-date=2020-04-20|language=bn|script-title=bn:২০ বছর পর তারা কোথায়?}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Shazu |first=Shah Alam |date=2021-11-03 |title=Moushumi spending her birthday in Atlanta |url=https://www.thedailystar.net/entertainment/tv-film/news/moushumi-spending-her-birthday-atlanta-2221211 |access-date=2021-11-04 |website=The Daily Star |language=en}}&lt;/ref&gt;

== ਹਵਾਲੇ ==
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1973]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]]</text>
      <sha1>cpjgdg8s2jf191ls11pg37fg57pix57</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਸ਼ਿਲਪਾ ਅਨੰਤ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>183293</id>
    <revision>
      <id>842678</id>
      <parentid>818502</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T09:09:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>842678</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7129" sha1="mp3cppt5507417y45u0jcqmqzy6z46l" xml:space="preserve">'''ਸ਼ਿਲਪਾ ਅਨੰਤ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Shilpa Ananth''') ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਗਾਇਕਾ, ਗੀਤਕਾਰ, ਸੰਗੀਤਕਾਰ, ਨਿਰਮਾਤਾ, ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਅਕ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਕੰਮ [[ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ]] ਦੀਆਂ ਸੰਗੀਤ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ R&amp;B, ਰੂਹ, ਜੈਜ਼, ਅਤੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨਿਕ ਸੰਗੀਤ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। [[ਤਮਿਲ਼ ਭਾਸ਼ਾ|ਤਾਮਿਲ]], [[ਮਲਿਆਲਮ]], [[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]], [[ਅਰਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅਰਬੀ]] ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਗਾਉਣਾ।&lt;ref name=&quot;rs&quot;&gt;{{Cite web |last=Tagat |first=Anurag |title=Exclusive Premiere: New York-Based Singer-Songwriter Shilpa Ananth's Soothing 'Align' |url=https://rollingstoneindia.com/exclusive-premiere-new-york-singer-songwriter-shilpa-ananth-new-song-align/ |access-date=21 December 2020 |website=Rolling Stone India |publisher=Rolling Stone}}&lt;/ref&gt; ਉਸਨੇ 2015 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਐਲਬਮ ''ਇੰਡੀਅਨ ਸੋਲ'' ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ। ਦਸੰਬਰ 2020 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ ਬਲੂ ਰਾਈਮਜ਼ ਐਂਟਰਟੇਨਮੈਂਟ ਆਨਰੇਰੀ ਅਵਾਰਡਾਂ ਵਿੱਚ 'ਸਰਬੋਤਮ ਸੁਤੰਤਰ ਕਲਾਕਾਰ' ਪੁਰਸਕਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

=== ਸੰਗੀਤ ਕੈਰੀਅਰ ===
ਅਨੰਤ ਨੇ 2015 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਈਪੀ, &quot;ਇੰਡੀਅਨ ਸੋਲ&quot; ਨੂੰ ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤਾ,&lt;ref name=&quot;soul train&quot;&gt;{{Cite web |last=Smithers |first=Erin |title=In Conversations - Heart to Heart with Shilpa Ananth |url=http://followthesoultrane.com/2015/01/conversations-heart-heart-shilpa-ananth/ |access-date=21 December 2020 |website=Follow the Soul Trane |archive-date=29 ਨਵੰਬਰ 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201129020303/http://followthesoultrane.com/2015/01/conversations-heart-heart-shilpa-ananth/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ਅਤੇ 2021 ਦੀ ਪਤਝੜ ਵਿੱਚ &quot;ਪ੍ਰਜਨਨ&quot; ਸਿਰਲੇਖ ਵਾਲਾ ਦੂਜਾ EP ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ।&lt;ref name=&quot;cafe royal&quot;&gt;{{Cite web |title=Music Grant 2020 Fall Grantee |url=https://caferoyalculturalfoundation.org/shilpa-ananth |access-date=21 December 2020 |website=Cafe Royal Cultural Foundation}}&lt;/ref&gt; ਉਸਦੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ EP, &quot;ਫੇਸ ਮਾਈਸੈਲਫ&quot; ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸਿੰਗਲ 12 ਦਸੰਬਰ, 2019 ਨੂੰ ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਸਿੰਗਲ, &quot;ਅਲਾਈਨ&quot; 2 ਜਨਵਰੀ, 2020 ਨੂੰ ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

ਉਸਨੂੰ ਥਾਨਾ ਅਲੈਕਸਾ ਦੁਆਰਾ [[ਗ੍ਰੈਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ|ਗ੍ਰੈਮੀ]] -ਨਾਮਜ਼ਦ ਐਲਬਮ 'ONA' ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਨੇ [[ਏ. ਆਰ. ਰਹਿਮਾਨ|ਏਆਰ ਰਹਿਮਾਨ]], &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Pendharkar |first=Vrushal |title=Sound of music: What keeps the Berklee Indian Ensemble going, harmoniously |url=https://www.firstpost.com/living/sound-of-music-what-keeps-the-berklee-indian-ensemble-going-harmoniously-2997786.html |access-date=1 January 2021 |website=Firstpost}}&lt;/ref&gt; ਬੌਬੀ ਮੈਕਫੈਰਿਨ, ਅਤੇ ਜੇਵੀਅਰ ਲਿਮੋਨ ਵਰਗੇ ਗ੍ਰੈਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜੇਤੂ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Javier Limón to Present Flamenco Orígenes in New York |url=https://worldmusiccentral.org/2017/01/27/javier-limon-to-present-flamenco-origenes-in-new-york/ |access-date=21 December 2020 |website=World Music Central |archive-date=29 ਮਾਰਚ 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240329100106/https://worldmusiccentral.org/2017/01/27/javier-limon-to-present-flamenco-origenes-in-new-york/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

2020 ਵਿੱਚ, ਅਨੰਤ [[ਅਬੂ ਧਾਬੀ]] ਵਿੱਚ ਬਰਕਲੀ ਕਾਲਜ ਆਫ਼ ਮਿਊਜ਼ਿਕ ਦੇ ਨਵੇਂ ਕੈਂਪਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਇੰਸਟ੍ਰਕਟਰ ਬਣ ਗਿਆ, ਆਵਾਜ਼ ਅਤੇ ਗੀਤ ਲਿਖਣਾ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;berklee&quot;&gt;{{Cite web |title=Berklee Abu Dhabi Instructors |url=https://berkleeabudhabi.ae/en/instructors |access-date=23 December 2020 |website=Berklee Abu Dhabi |publisher=Berklee College of Music |archive-date=1 ਦਸੰਬਰ 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201201144944/https://berkleeabudhabi.ae/en/instructors |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨ ==
ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ ਦਸੰਬਰ ਵਿੱਚ 2020 ਬਲੂ ਰਾਈਮਜ਼ ਐਂਟਰਟੇਨਮੈਂਟ ਆਨਰੇਰੀ ਅਵਾਰਡਾਂ ਵਿੱਚ 'ਸਰਬੋਤਮ ਸੁਤੰਤਰ ਕਲਾਕਾਰ' ਪੁਰਸਕਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The 2020 Honorary Music Awards By Blue Rhymez Entertainment |url=https://bluerhymez.com/2020/12/10/the-2020-honorary-music-awards-by-blue-rhymez-entertainment/ |access-date=23 December 2020 |website=Blue Rhymez Entertainment}}&lt;/ref&gt; ਉਹ ਮੀਡੀਆ, ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਥੀਏਟਰ ਲਈ ਆਰਟਸ ਵੂਮੈਨ ਫੰਡ ਲਈ ਨਿਊਯਾਰਕ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ ਵੀ ਸੀ,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=2020 Recipients |url=https://www.nyfa.org/awards-grants/nyc-womens-fund-for-media-music-and-theatre/2020-recipients/ |access-date=23 December 2020 |website=New York Foundation for the Arts |archive-date=3 ਫ਼ਰਵਰੀ 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230203180208/https://www.nyfa.org/awards-grants/nyc-womens-fund-for-media-music-and-theatre/2020-recipients/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ਅਤੇ ਕੈਫੇ ਰਾਇਲ ਕਲਚਰਲ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਸੰਗੀਤ ਗ੍ਰਾਂਟ ਦੀ 2020 ਫਾਲ ਗ੍ਰਾਂਟੀ ਸੀ।

== ਡਿਸਕੋਗ੍ਰਾਫੀ ==

=== ਇੱਕ ਨੇਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ===

* ''ਇੰਡੀਅਨ ਸੋਲ'' (2015) 
* ''ਪ੍ਰਜਨਨ'' (2023) 

=== ਮਹਿਮਾਨ ਵਜੋਂ ===
'''ਜੇਵੀਅਰ ਲਿਮੋਨ ਨਾਲ'''

* ''OQ'' ( IMG ਕਲਾਕਾਰ, 2018)

'''ਥਾਨਾ ਅਲੈਕਸਾ ਦੇ ਨਾਲ'''

* ''ਓਨਾ'' (ਸਵੈ ਰਿਲੀਜ਼, 2020) &lt;ref name=&quot;all about jazz&quot;&gt;{{Cite web |last=Collette |first=Doug |title=Thana Alexa: ONA |url=https://www.allaboutjazz.com/ona-thana-alexa-self-produced__20740.php |access-date=21 December 2020 |website=All About Jazz}}&lt;/ref&gt;

== ਹਵਾਲੇ ==
{{Reflist}}
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]]</text>
      <sha1>mp3cppt5507417y45u0jcqmqzy6z46l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਵਿੱਕੀ ਲੋਪੇਜ਼</title>
    <ns>0</ns>
    <id>185896</id>
    <revision>
      <id>842668</id>
      <parentid>839403</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T04:50:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>842668</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51022" sha1="d0xig8hsl9p63owejeu83bm47510qcv" xml:space="preserve">{{Infobox football biography
| name = ਵਿੱਕੀ ਲੋਪੇਜ਼
| image = Brann - Barça Femení CG3A7792 (cropped).jpg
| caption = ਲੋਪਾਜ 2024 ਵਿੱਚ ਬਾਰਸੀਲੋਨਾ ਸਮੇਂ
| full_name = ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਲੋਪੇਜ਼ ਸੇਰਾਨੋ ਫੇਲਿਕਸ&lt;ref name=RFEF&gt;{{Cite web|url=https://futbolfemenino.rfef.es/es/primera-iberdrola/partido/79275/#actas|website=Royal Spanish Football Federation|language=es|title=Primera Iberdrola – Madrid CFF 0 - 2 Athletic Club|date=5 September 2021|accessdate=5 September 2021|archive-date=5 ਸਤੰਬਰ 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210905171341/https://futbolfemenino.rfef.es/es/primera-iberdrola/partido/79275/#actas|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| birth_date = {{birth date and age|2006|7|26|df=y}}
| birth_place = [[ਮੈਡਰਡ]], ਸਪੇਨ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bdfutbol.com/en/c/jugador.html?id=54152|title=Vicky|website=Bdfutbol|accessdate=28 September 2021}}&lt;/ref&gt;
| height = 1.60 m&lt;ref name=US&gt;{{Cite web|url=https://university-soccer.com/staff-member/vicky-lopez-2/|title=Vicky Lopez|website=University Soccer|accessdate=5 September 2021|archive-date=5 ਸਤੰਬਰ 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210905201602/https://university-soccer.com/staff-member/vicky-lopez-2/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| position = 
| currentclub = 
| clubnumber = 9 / 30
| youthyears1 = 
| youthclubs1 = 
| years1 = 2021–2022
| clubs1 = 
| caps1 = 20
| goals1 = 14
| years2 = 2021–2022
| clubs2 = 
| caps2 = 8
| goals2 = 0
| years3 = 2022–
| clubs3 = 
| caps3 = 22
| goals3 = 2
| years4 = 2022–
| clubs4 = 
| caps4 = 22
| goals4 = 6
| nationalyears1 = 2021–2023
| nationalteam1 = 
| nationalcaps1 = 26
| nationalgoals1 = 14
| nationalyears2 = 2023–
| nationalteam2 = 
| nationalcaps2 = 4
| nationalgoals2 = 2
| nationalteam3 = ਸਪੇਨ
| nationalcaps3 = 2
| nationalgoals3 = 0
| nationalyears3 = 2024–
| club-update = 05:54, 8 ਮਾਰਚ 2024 (ਯੂਟੀਸੀ)
| nationalteam-update = 05:54, 8 ਮਾਰਚ 2024 (ਯੂਟੀਸੀ)
| medaltemplates = {{Medal|Sport|ਮਹਿਲਾ ਫੁੱਟਬਾਲ}}
{{MedalCountry|{{ESP}}}}
}}

'''ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਲੋਪੇਜ਼ ਸੇਰਾਨੋ ਫੇਲਿਕਸ''' (ਜਨਮ 26 ਜੁਲਾਈ 2006), ਜਿਸ ਨੂੰ '''ਵਿੱਕੀ ਲੋਪੇਜ਼''' ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਸਪੈਨਿਸ਼ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਫੁੱਟਬਾਲਰ ਹੈ ਜੋ ਹਮਲਾਵਰ ਮਿਡਫੀਲਡਰ ਅਤੇ ਲੀਗਾ ਐਫ ਕਲੱਬ ਬਾਰਸੀਲੋਨਾ ਅਤੇ ਸਪੇਨ ਦੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮ ਲਈ ਵਿੰਗਰ ਵਜੋਂ ਖੇਡਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਐਫ. ਸੀ. ਬਾਰਸੀਲੋਨਾ ਬੀ ਲਈ ਵੀ ਖੇਡਦੀ ਹੈ।

ਲੋਪੇਜ਼ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਲੱਬ ਕੈਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 2015 ਵਿੱਚ ਮੈਡਰਿਡ ਸੀ. ਐੱਫ. ਐੱਫ਼. ਦੇ ਯੁਵਾ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਸਪੇਨ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਨੌਜਵਾਨ ਮਹਿਲਾ ਖਿਡਾਰਣਾ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਜੋਂ ਉੱਭਰੀ। ਉਸ ਨੇ 15 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਲੀਗਾ ਐੱਫ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ, ਸਪੇਨ ਦੀ ਚੋਟੀ ਦੀਆਂ ਮਹਿਲਾ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਉਮਰ ਦੀ ਖਿਡਾਰੀ ਬਣ ਗਈ। ਉਹ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ 2022 ਵਿੱਚ ਐੱਫ. ਸੀ. ਬਾਰਸੀਲੋਨਾ ਚਲੀ ਗਈ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਉਮਰ ਦੇ ਕਾਰਨ ਕਈ ਕਲੱਬ ਰਿਕਾਰਡ ਤੋੜੇ ਹਨ, ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਉਮਰ ਦੀ ਖਿਡਾਰੀ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇਃ ਐੱਫਸੀ ਬਾਰਸੀਲੋਾਨਾ ਦੀ ਮਹਿਲਾ ਟੀਮ ਲਈ ਡੈਬਿਊ ਕਰਨ ਲਈ, ਐੱਫ ਸੀ ਬਾਰਸੀਲੋਣਾ ਲਈ [[ਯੂ.ਈ.ਐਫ.ਏ. ਚੈਂਪੀਅਨਜ਼ ਲੀਗ|ਚੈਂਪੀਅਨਜ਼ ਲੀਗ]] ਵਿੱਚ ਖੇਡਣ ਲਈ, ਅਤੇ ਡੈਬਿਊ ਅਤੇ ਸਕੋਰ ਕਰਨ ਲਈ ਐਲ ਕਲਾਸਿਕੋ ਵਿੱਚ। ਬਾਰਸੀਲੋਨਾ ਨਾਲ, ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਲੀਗ ਖਿਤਾਬ, ਦੋ ਸੁਪਰਕੋਪਾ ਡੀ ਸਪੇਨ ਖਿਤਾਬ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਯੂਈਐੱਫਏ ਮਹਿਲਾ ਚੈਂਪੀਅਨਜ਼ ਲੀਗ ਖਿਤਾਬ ਜਿੱਤਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਬਾਰਸੀਲੋ ਨਾ ਦੀ ਰਿਜ਼ਰਵ ਟੀਮ ਨਾਲ ਸਪੇਨ ਦੀ ਦੂਜੀ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਲੀਗ ਦਾ ਖਿਤਾਬ ਜਿੱਤ ਚੁੱਕੀ ਹੈ।

2021 ਤੋਂ ਸਪੇਨ ਦੀ ਯੁਵਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮਾਂ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ, ਲੋਪੇਜ਼ ਨੇ ਸਪੇਨ ਦੀ ਅੰਡਰ-17 ਟੀਮ ਨਾਲ ਸਫਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਹੈ, 2022 ਅਤੇ 2023 ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਡਰ 17 ਯੂਰੋ ਵਿੱਚ ਉਪ ਜੇਤੂ ਰਹੀ ਅਤੇ 2022 ਫੀਫਾ ਅੰਡਰ 16 ਮਹਿਲਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਜਿੱਤਿਆ। ਇਸ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੂੰ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਦੀ ਸਰਬੋਤਮ ਖਿਡਾਰੀ ਵਜੋਂ ਗੋਲਡਨ ਬਾਲ ਟਰਾਫੀ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ 2024 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸੀਨੀਅਰ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ, ਸਪੇਨ ਦੀ ਮਹਿਲਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫੁੱਟਬਾਲ ਟੀਮ ਲਈ ਖੇਡਣ ਵਾਲੀ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਉਮਰ ਦੀ ਖਿਡਾਰੀ ਬਣ ਗਈ। ਸਪੇਨ ਲਈ ਉਸ ਦੀ ਦੂਜੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 2024 ਯੂਈਐੱਫਏ ਮਹਿਲਾ ਰਾਸ਼ਟਰ ਲੀਗ ਫਾਈਨਲ ਜਿੱਤੇ।

== ਮੁਢਲਾ ਜੀਵਨ ==
ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਲੋਪੇਜ਼ ਸੇਰਾਨੋ ਫੇਲਿਕਸ ਦਾ ਜਨਮ 26 ਜੁਲਾਈ 2006 ਨੂੰ ਮੈਡਰਿਡ ਦੇ ਵੈਲੇਕਾ ਦੇ ਗੁਆਂਢ ਵਿੱਚ ਜੇਸਸ ਲੋਪੇਜ਼ ਸੇਰਨੋ ਪੇਰੇਜ਼ ਅਤੇ ਜੋਏ ਫੇਲਿਕਸ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਪਿਤਾ ਸਪੈਨਿਸ਼ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਨਾਈਜੀਰੀਆ ਦੀ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;MR&quot;&gt;{{Cite web |title=Dad reveals Madrid CFF goal machine wants to play for Nigeria despite call-up to Spain U17s |url=https://www.ng.mediareportage.com/dad-reveals-madrid-cff-goal-machine-wants-to-play-for-nigeria-despite-call-up-to-spain-u17s-3301.html |access-date=5 September 2021 |archive-date=18 ਸਤੰਬਰ 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220918143757/https://www.ng.mediareportage.com/dad-reveals-madrid-cff-goal-machine-wants-to-play-for-nigeria-despite-call-up-to-spain-u17s-3301.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Neira |first=Pablo de Llano |date=2022-11-01 |title=Vicky López conquista el mundo |url=https://elpais.com/deportes/2022-11-01/vicky-lopez-conquista-el-mundo.html |access-date=2024-03-25 |website=El País |language=es}}&lt;/ref&gt; ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਲੋਪੇਜ਼ ਦੇ ਬਚਪਨ ਸਮੇਂ ਇੱਕ ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਸੀ, ਪਰ 2008 ਦੇ ਵਿੱਤੀ ਸੰਕਟ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੂੰ ਪਰਿਵਾਰਕ ਕਾਰੋਬਾਰ ਬੰਦ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੋਣਾ ਪਿਆ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |last=Jiménez |first=Mayca |date=2023-02-18 |title=La Vicky López más personal: la hípica, sus apodos 'olvidados' y el fútbol como refugio |url=https://www.relevo.com/futbol/vicky-lopez-personal-hipica-apodo-20230218180412-nt.html |access-date=2024-03-25 |website=Relevo |language=es}}&lt;/ref&gt; ਲੋਪੇਜ਼ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਹੈ ਜੋ ਅਕਸਰ 4 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਫੁੱਟਬਾਲ ਖੇਡਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਉਹ ਵੱਡੀ ਹੁੰਦੀ ਗਈ, ਉਹ ਸੰਗਠਿਤ ਲੜਕੀਆਂ ਦੀਆਂ ਟੀਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਡ਼ਕੀਆਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਖੇਡੀ ਜੋ ਉਸ ਤੋਂ ਚਾਰ ਸਾਲ ਵੱਡੀਆਂ ਸਨ।&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; ਇੱਕ ਕਲੱਬ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਤਜਰਬਾ ਵੈਲੇਕਸ ਵਿੱਚ ਅਧਾਰਤ 7-ਏ-ਸਾਈਡ ਲੜਕੀਆਂ ਦੀ ਫੁੱਟਬਾਲ ਟੀਮ, ਸੀ. ਡੀ. ਸਪੋਰਟ ਵਿਲਾ ਵਿੱਚ ਸੈਂਟਰ-ਬੈਕ ਵਜੋਂ ਖੇਡ ਰਿਹਾ ਸੀ।[4] ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਲਡ਼ਕੀਆਂ ਦੀਆਂ ਫੁੱਟਬਾਲ ਟੀਮਾਂ ਵਿੱਚ ਖੇਡਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਉਸ ਨਾਲ ਐਲਬਾ ਮੇਲਾਡੋ ਨੇ ਸੰਪਰਕ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਮੈਡਰਿਡ ਸੀ. ਐੱਫ. ਐੱਫ਼. ਦੀ ਕਪਤਾਨੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਲੜਕੀਆਂ ਦੇ ਯੁਵਾ ਭਾਗਾਂ ਨੂੰ ਕੋਚਿੰਗ ਦਿੱਤੀ।&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite web |last= |date=2024-04-03 |title=La història de Vicky López fins arribar al Barça: una trobada casual la va apropar al futbol professional |url=https://www.ccma.cat/esport3/la-historia-de-vicky-lopez-una-trobada-casual-la-va-apropar-al-futbol-professional/noticia/3285250/ |access-date=2024-04-04 |website=3Cat |language=ca}}&lt;/ref&gt; ਮੇਲਾਡੋ ਨੇ ਲੋਪੇਜ਼ ਨੂੰ ਮੈਡਰਿਡ ਸੀ. ਐੱਫ. ਐੱਫ਼. ਦੇ ਯੁਵਾ ਰੈਂਕ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਮਨਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਉਹ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਮਾਪੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦੋਸਤਾਂ ਨਾਲ ਇੱਕੋ ਟੀਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ।[4][5]&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web |date=8 March 2024 |title=Vicky Lopez: Spain prodigy with the world at her feet |url=https://www.fifa.com/fifaplus/en/tournaments/olympicgames/paris2024/articles/vicky-lopez-spain-prodigy-world-profile-olympics |access-date=26 March 2024 |website=[[FIFA]]}}&lt;/ref&gt;

ਉਹ ਸਪੋਰਟ ਵਿਲਾ ਵਿਖੇ ਅੱਧੇ ਸੀਜ਼ਨ ਲਈ ਖੇਡੀ, ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਕਲੱਬ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਚੰਗਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨਾਲ ਝਗੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪੈ ਰਹੀ ਸੀ; &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |last=Gil |first=Aimara G. |date=2024-02-22 |title=Vicky López: &quot;Montse me dijo que disfrutase la experiencia&quot; |url=https://as.com/futbol/femenino/vicky-lopez-montse-me-dijo-que-disfrutase-la-experiencia-n/ |access-date=2024-03-25 |website=Diario AS |language=es |archive-date=2024-03-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240325185616/https://as.com/futbol/femenino/vicky-lopez-montse-me-dijo-que-disfrutase-la-experiencia-n/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ਉਸਨੂੰ ਅੱਧੇ ਸਾਲ ਤੱਕ ਫੁੱਟਬਾਲ ਖੇਡਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਸੀ, &lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |last=Riquelme |first=Sandra |date=2024-02-28 |title=Un viaje a los orígenes de Vicky López, la niña prodigio del fútbol: «Me tiré tres días jugando con ella en la playa para ficharla» |url=https://www.relevo.com/futbol/nations-league/viaje-tire-tres-dias-seguidos-20240228060649-nt.html |access-date=2024-03-26 |website=Relevo |language=es}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1 cs1-prop-foreign-lang-source&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; id=&quot;CITEREFRiquelme2024&quot;&gt;Riquelme, Sandra (28 February 2024). &lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; ਜਿਸ ਦੌਰਾਨ ਉਸਨੇ ਘੋੜ ਸਵਾਰੀ ਕੀਤੀ। &lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; &lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਲੋਪੇਜ਼ ਰੇਯੋ ਵੈਲੇਕਾਨੋ ਲਈ ਇੱਕ ਗਰਮੀਆਂ ਦੇ ਸਿਖਲਾਈ ਕੈਂਪ ਵਿੱਚ ਗਈ ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੂੰ ਫੁੱਟਬਾਲਰ ਪਾਲੋਮਾ ਲਾਜ਼ਾਰੋ ਦੁਆਰਾ ਕੋਚਿੰਗ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਉਸਨੂੰ ਰੇਓ ਦੇ ਯੁਵਾ ਰੈਂਕ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। &lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; ਉਹ ਆਖਰਕਾਰ ਮੈਡ੍ਰਿਡ CFF ਗਈ। &lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite web |date=8 March 2024 |title=Vicky López, el talento de España que algunos preferían evitar |url=https://www.fifa.com/fifaplus/es/tournaments/olympicgames/paris2024/articles/vicky-lopez-quien-es-espana |access-date=26 March 2024 |website=[[FIFA]]}}&lt;/ref&gt;

ਲੋਪੇਜ਼ ਦੀ ਮਾਂ ਦੀ 2018 ਵਿੱਚ ਬ੍ਰੇਨ ਟਿਊਮਰ ਕਾਰਨ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਲੋਪੇਜ਼ 11 ਸਾਲ ਦਾ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;:12&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਅੰਤ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਬਿਤਾ ਰਹੀ ਸੀ, ਮੈਡਰਿਡ ਸੀ. ਐੱਫ. ਐੱਫ਼. ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ਕਲੱਬ ਦੇ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਨੇ ਲੋਪੇਜ਼ ਨੂੰ ਸਿਖਲਾਈ ਦੇਣ ਅਤੇ ਲੈਣ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਸਨ।[2] ਇੱਕ ਅਕਸਰ ਗੋਲ ਦੇ ਜਸ਼ਨ ਵਜੋਂ, ਉਹ ਅਕਸਰ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਸਕੋਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਸਮਾਨ ਵੱਲ ਵੇਖਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;

== ਕਲੱਬ ਕੈਰੀਅਰ ==

=== ਮੈਡ੍ਰਿਡ ਸੀ. ਐੱਫ. ਐੱਫ਼. ===
==== ਨੌਜਵਾਨ, 2015-21 ====
[[ਤਸਵੀਰ:Viky_Lopez,_Madrid_CFF_academy_in_2019_Donosti_Cup.png|thumb|2019 ਵਿੱਚ ਮੈਡ੍ਰਿਡ ਸੀਐਫਐਫ ਨਾਲ ਲੋਪੇਜ਼]]
ਗਰਮੀਆਂ ਦੇ ਸਿਖਲਾਈ ਕੈਂਪ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਲੋਪੇਜ਼ ਨੇ ਰੇਯੋ ਵੈਲੇਕੈਨੋ ਦੇ ਯੁਵਾ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ, ਪਰ ਬੇਨੀਡੋਰਮ ਵਿੱਚ ਗਰਮੀਆਂ ਦੀ ਛੁੱਟੀ 'ਤੇ ਮੈਡਰਿਡ ਸੀ. ਐੱਫ. ਐੱਫ਼. ਦੇ ਮੇਲਾਡੋ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਮਨ ਬਦਲ ਲਿਆ। ਮੇਲਾਡੋ ਦੇ ਨਾਲ ਮੈਡਰਿਡ ਸੀ. ਐੱਫ. ਐੱਫ਼. ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਲਫਰੇਡੋ ਉਲੋਆ ਅਤੇ ਗੋਲਕੀਪਰ ਪਾਓਲਾ ਉਲੋਆ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਰੇਯੋ ਕਮੀਜ਼ ਪਾਈ ਹੋਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਲੋਪੇਜ਼ ਦਾ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚਿਆ।&lt;ref name=&quot;:3&quot;/&gt; ਹਾਲਾਂਕਿ ਲੋਪੇਜ਼ ਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੇ ਦੁਬਾਰਾ ਉਸ ਨੂੰ ਕਲੱਬ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਪਰ ਮੇਲਾਡੋ ਨੂੰ ਅਗਲੇ ਕੁਝ ਦਿਨ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਬਿਤਾਉਣ, ਲੋਪੇਜ਼ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਅਤੇ ਬੀਚ 'ਤੇ ਸਿਖਲਾਈ ਅਭਿਆਸਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt; ਲੋਪੇਜ਼ ਦੇ ਮਾਪੇ ਆਖਰਕਾਰ ਉਸ ਨੂੰ ਕਲੱਬ ਵਿੱਚ ਅਜ਼ਮਾਇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਗੁਜ਼ਰਨ ਦੇਣ ਲਈ ਸਹਿਮਤ ਹੋ ਗਏ, ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਉਹ 9 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਕਲੱਬ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਈ।&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot;/&gt; ਉਹ ਅੰਡਰ-10 (ਬੇਂਜਾਮਿਨ [ਐਸ]] ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਈ।&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

2019 ਵਿੱਚ, ਲੋਪੇਜ਼ ਨੇ ਪਹਿਲੇ ਲਾ ਲੀਗਾ ਪ੍ਰੋਮੇਸਾਸ ਫੇਮੇਨੀਨਾ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ, ਇੱਕ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਜੋ ਸਪੈਨਿਸ਼ ਪਹਿਲੀ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਟੀਮਾਂ ਦੇ ਅੰਡਰ-12 ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਖੇਡਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਫਾਈਨਲ ਵਿੱਚ ਹੈਟ੍ਰਿਕ ਸਮੇਤ ਸੱਤ ਗੋਲ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਐਮਵੀਪੀ ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Jiménez |first=Mayca |date=2022-12-28 |title=¿Qué ha pasado con LaLiga Promises femenina? |url=https://www.relevo.com/futbol/liga-femenina/juega-laliga-promises-femenina-20221228145630-nt.html |access-date=2024-03-25 |website=Relevo |language=es}}&lt;/ref&gt; ਉਸਨੇ 2020-21 ਯੂਥ ਲੀਗ ਸੀਜ਼ਨ ਦੌਰਾਨ 17 ਮੈਚਾਂ ਵਿੱਚ 60 ਗੋਲ ਕੀਤੇ।&lt;ref name=&quot;MR&quot;/&gt;

==== ਸੀਨੀਅਰ, 2021-22 ====
ਮੈਡ੍ਰਿਡ ਸੀਐਫਐਫ ਦੀ ਸੀਨੀਅਰ ਟੀਮ ਨਾਲ ਡੈਬਿਊ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਲੋਪੇਜ਼ ਨੂੰ ਘੱਟੋ ਘੱਟ 15 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣਾ ਪਿਆ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite web |last=Jiménez |first=Mayca |date=2021-09-07 |title=Vicky López, la perla del Madrid: de MVP en la I Liga Promises a debutar en Primera con 15 años |url=https://as.com/futbol/2021/09/07/femenino/1631044693_090084.html |access-date=2024-03-26 |website=Diario AS |language=es}}&lt;/ref&gt; 5 ਸਤੰਬਰ 2021 ਨੂੰ, ਉਹ ਸਿਰਫ 15 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਸਪੇਨ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਡੈਬਿਊ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਦੀ ਖਿਡਾਰੀ ਬਣ ਗਈ ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਅਥਲੈਟਿਕ ਬਿਲਬਾਓ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ 73 ਵੇਂ ਮਿੰਟ ਵਿੱਚ ਗੇਸੇ ਦੀ ਥਾਂ ਲੈਣ ਲਈ ਮੈਚ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ।&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |last=Concejo |first=Edurne |date=2024-02-24 |title=Vicky López, un talento precoz |url=https://www.lavanguardia.com/deportes/futbol-femenino/20240224/9527588/vicky-lopez-talento-precoz.html |access-date=2024-03-25 |website=La Vanguardia |language=es}}&lt;/ref&gt;

=== ਬਾਰਸੀਲੋਨਾ ===
[[ਤਸਵੀਰ:Brann_-_Barça_Femení_CG3A7799.jpg|thumb|ਲੋਪੇਜ਼ (ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ) ਬ੍ਰੈਨ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਯੂਈਐੱਫਏ ਮਹਿਲਾ ਚੈਂਪੀਅਨਜ਼ ਲੀਗ ਮੈਚ ਵਿੱਚ ਅਲੈਕਸੀਆ ਪੁਟੇਲਸ (ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ) ਨਾਲ ਇੱਕ ਕਾਰਨਰ ਕਿੱਕ ਲੈਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ]]
26 ਜੁਲਾਈ 2022 ਨੂੰ, ਲੋਪੇਜ਼ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੇ ਇਕਰਾਰਨਾਮੇ 'ਤੇ ਐੱਫ. ਸੀ. ਬਾਰਸੀਲੋਨਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਇਆ। ਉਸਨੇ ਕਲੱਬ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਇੱਕ ਬੀ ਟੀਮ ਖਿਡਾਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਜੋ ਕਦੇ-ਕਦਾਈਂ ਪਹਿਲੀ ਟੀਮ ਦੀ ਗਤੀਸ਼ੀਲਤਾ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦੀ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Vicky López joins FC Barcelona |url=https://www.fcbarcelona.com/en/news/2690773/vicky-lopez-joins-fc-barcelona |access-date=2024-03-27 |website=[[FC Barcelona]] |language=en}}&lt;/ref&gt; ਬਾਰਸੀਲੋਨਾ ਦੀ ਸੀਨੀਅਰ ਟੀਮ ਲਈ ਉਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ 17 ਸਤੰਬਰ 2022 ਨੂੰ ਹੋਈ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਯੂ. ਡੀ. ਟੇਨ੍ਰ੍ਫ ਵਿਰੁੱਧ 2-0 ਦੀ ਘਰੇਲੂ ਜਿੱਤ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਉਹ 16 ਸਾਲ ਅਤੇ 49 ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਬਾਰਸੀਲੋਨਾ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਟੀਮ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਬਣ ਗਈ।&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite web |last=Jiménez |first=Mayca |date=2022-12-22 |title=Vicky López y una precocidad que pulveriza récords en el Barça |url=https://www.relevo.com/futbol/champions-league-femenina/vicky-lopez-precocidad-pulveriza-record-20221222105935-nt.html |access-date=2024-03-26 |website=Relevo |language=es}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite web |last=Cootes |first=Isobel |date=1 May 2023 |title=Meet the 16yo teen prodigy Vicky Lopez making waves at Barcelona |url=https://sport.optus.com.au/news/all/os57254/ligaf-16yo-spanish-teen-prodigy-vicky-lopez-wins-two-titles-with-barcelona |access-date=2024-03-26 |website=sport.optus.com.au}}&lt;/ref&gt; ਨਵੰਬਰ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਕਲਾਸਿਕੋ ਮੈਚ ਵਿੱਚ ਖੇਡਣ ਵਾਲੀ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਦੀ ਖਿਡਾਰੀ, ਪੁਰਸ਼ ਜਾਂ ਮਹਿਲਾ ਬਣ ਗਈ ਜਦੋਂ ਬਾਰਸੀਲੋਨਾ ਨੇ ਰੀਅਲ ਮੈਡਰਿਡ ਉੱਤੇ 0-4 ਨਾਲ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।[3] ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਐਫਸੀ ਬਾਰਸੀਲੋਨਾ ਨਾਲ ਚੈਂਪੀਅਨਜ਼ ਲੀਗ ਵਿੱਚ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਦੀ ਖਿਡਾਰੀ ਬਣ ਗਈ, ਜਿਸ ਨੇ 21 ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ 16 ਸਾਲ ਅਤੇ 148 ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਡੈਬਿਊ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਅੰਸੂ ਫਾਤੀ ਦੇ 16 ਸਾਲ ਅਤੇ 321 ਦਿਨ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਨੂੰ ਪਛਾਡ਼ ਦਿੱਤਾ।&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;[3]&lt;ref&gt;{{Cite web |last= |first= |title=FC BARCELONA - Rosengård Women (7-0) - UEFA Women's Champions League - 21/12/2023 {{!}} FC Barcelona Players |url=https://players.fcbarcelona.com/en/match/f2412357-fc-barcelona-rosengrd-women |access-date=2024-03-26 |website=[[FC Barcelona]] |language=en}}&lt;/ref&gt; ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ 25 ਜਨਵਰੀ 2023 ਨੂੰ, ਉਸਨੇ ਬਾਰਸੀਲੋਨਾ ਦੀ ਸੀਨੀਅਰ ਟੀਮ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਉਮਰ ਦੀ ਗੋਲ ਸਕੋਰਰ ਬਣ ਕੇ ਇਤਿਹਾਸ ਰਚਿਆ ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਲੀਗ ਵਿੱਚ ਲੇਵਾਂਟੇ ਲਾਸ ਪਲੈਨਾਸ ਉੱਤੇ 7-0 ਦੀ ਜਿੱਤ ਵਿੱਚ ਗੋਲ ਕੀਤਾ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-01-25 |title=Nigeria-eligible Vicky Lopez creates unique Barça history |url=https://sportsration.com/nigeria-eligible-vicky-lopez-creates-unique-barca-history/ |access-date=2023-01-25 |website=SportsRation |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

ਲੋਪੇਜ਼ ਨੇ ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਬਾਰਸੀਲੋਨਾ ਬੀ ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਸੀਨੀਅਰ ਟੀਮ ਨਾਲ ਵਧੇਰੇ ਨਿਯਮਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਖੇਡਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ 5 ਮਾਰਚ 2023 ਨੂੰ ਬਾਰਸੀਲੋਨਾ ਬੀ ਲਈ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਗੋਲ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਅਥਲੈਟਿਕ ਕਲੱਬ ਬੀ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ 3-0 ਦੀ ਜਿੱਤ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਗੋਲ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=5 March 2023 |title=Primera Federación de Fútbol Femenino Jornada 21 05/03/2023 12:00h Athletic Club &quot;B&quot; 0 - 3 F.C. Barcelona |url=https://rfef.es/es/competiciones/primera-federacion-futfem/acta/3949183?group=753&amp;round=65215 |website=Real Federación Española de Fútbol. |language=es}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SW&quot;&gt;{{Soccerway|access-date=5 September 2021}}&lt;/ref&gt; ਲੋਪੇਜ਼ ਨੇ 1 ਮਈ 2023 ਨੂੰ ਬਾਰਸੀਲੋਨਾ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਸੀਨੀਅਰ ਖਿਤਾਬ ਜਿੱਤਿਆ, ਜਦੋਂ ਕਲੱਬ ਨੇ ਸਪੋਰਟਿੰਗ ਹੁਏਲਵਾ ਉੱਤੇ 3-0 ਦੀ ਜਿੱਤ ਨਾਲ ਸਪੈਨਿਸ਼ ਲੀਗ ਜਿੱਤੀ। ਉਸੇ ਦਿਨ, ਉਸਨੇ ਬਾਰਸੀਲੋਨਾ ਬੀ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਖਿਤਾਬ ਜਿੱਤਿਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਪੇਨ ਦੀ ਦੂਜੀ-ਪੱਧਰੀ ਮਹਿਲਾ ਫੁੱਟਬਾਲ ਲੀਗ, ਪ੍ਰਾਈਮੇਰਾ ਫੈਡਰੇਸੀਅਨ ਦੇ ਚੈਂਪੀਅਨ ਦਾ ਤਾਜ ਪਹਿਨਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;:8&quot;/&gt;

2023-24 ਸੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ, ਲੋਪੇਜ਼ ਨੇ ਐਲ ਕਲਾਸਿਕੋ ਵਿੱਚ ਗੋਲ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਦੀ ਖਿਡਾਰੀ ਬਣ ਕੇ ਅਨਸੂ ਫਾਤੀ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੋਰ ਤੋਡ਼ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਉਸਨੇ 17 ਸਾਲ ਅਤੇ 116 ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ।&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=19 November 2023 |title=Vicky López, youngest ever El Clásico goalscorer |url=https://www.fcbarcelona.com/en/football/womens-football/news/3789674/vicky-lopez-youngest-ever-el-clasico-goalscorer |access-date=2024-03-27 |website=[[FC Barcelona]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

ਅਕਤੂਬਰ 2023 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੂੰ ਬਾਰਸੀਲੋਨਾ ਦੇ ਤਿੰਨ ਸਾਥੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ''ਟੂਟੋਸਪੋਰਟ'' ਦੇ ਯੂਰਪੀਅਨ ਗੋਲਡਨ ਗਰਲ ਅਵਾਰਡ ਲਈ ਫਾਈਨਲਿਸਟ ਦੀ 10-ਮਹਿਲਾ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=12 October 2023 |title=European Golden Boy 2023: svelati i 25 finalisti in corsa per l'Absolute Best |url=https://tuttosport.com/news/calcio/golden-boy/2023/10/12-114791965/european_golden_boy_2023_svelati_i_25_finalisti_in_corsa_per_l_absolute_best |access-date=14 October 2023 |website=[[Tuttosport]] |language=it}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=12 October 2023 |title=Salma Paralluelo, Vicky López y Linda Caicedo, candidatas al Golden Girl |url=https://as.com/futbol/femenino/salma-paralluelo-vicky-lopez-y-linda-caicedo-candidatas-al-golden-girl-n/ |access-date=14 October 2023 |website=[[Diario AS]] |language=es |archive-date=13 ਅਕਤੂਬਰ 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231013043242/https://as.com/futbol/femenino/salma-paralluelo-vicky-lopez-y-linda-caicedo-candidatas-al-golden-girl-n/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=13 October 2023 |title=Four from FC Barcelona among Golden Girl finalists |url=https://www.fcbarcelona.com/en/football/womens-football/news/3737072/four-from-fc-barcelona-among-golden-girl-finalists |access-date=2024-03-26 |website=[[FC Barcelona]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

== ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕੈਰੀਅਰ ==

=== ਨੌਜਵਾਨ ===
ਲੋਪੇਜ਼ ਨੇ ਸਪੇਨ ਦੀ ਅੰਡਰ-17 ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮ ਦੇ ਨਾਲ ਕਈ ਯੁਵਾ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 2022 ਅਤੇ 2023 ਅੰਡਰ 17 ਯੂਰੋ ਅਤੇ 2022 ਅੰਡਰ 16 ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੰਚੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਜਿੱਤਿਆ।&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Cite web |date=30 October 2022 |title=Lopez, Bender and Fuente scoop up Golden awards |url=https://www.fifa.com/fifaplus/en/articles/lopez-bender-fuente-golden-awards-u17-world-cup-india-2022 |access-date=2024-03-27 |website=[[FIFA]]}}&lt;/ref&gt;

2022 ਵਿੱਚ, ਉਹ ਉਸ ਸਾਲ ਦੀ ਯੂਈਐੱਫਏ ਮਹਿਲਾ ਅੰਡਰ-17 ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ ਉਪ ਜੇਤੂ ਰਹੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਸਪੇਨ ਨਾਲ ਫਾਈਨਲ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚੀ, ਜਿੱਥੋਂ ਟੀਮ ਜਰਮਨੀ ਤੋਂ ਪੈਨਲਟੀ 'ਤੇ 2-3 ਨਾਲ ਹਾਰ ਗਈ। 15 ਮਈ 2022 ਨੂੰ ਫਾਈਨਲ ਵਿੱਚ, ਲੋਪੇਜ਼ ਨੇ ਇੱਕ ਫ੍ਰੀ ਕਿੱਕ ਨਾਲ ਸਪੇਨ ਦੇ ਫਾਈਨਲ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਗੋਲ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਨਾਲ [[Marina Artero|ਮਰੀਨਾ ਆਰਟਰੋ]] ਮੈਚ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਕਰਨ ਲਈ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=UEFA.com |date=2022-05-15 |title=Germany 2-2 Spain (3-2 pens): Women's U17 EURO final decided by penalties drama {{!}} Women's Under-17 |url=https://www.uefa.com/womensunder17/news/0275-15271cb5ca66-87a0e50a69a6-1000--germany-2-2-spain-3-2-pens-women-s-u17-euro-final-decide/ |access-date=2024-03-25 |website=UEFA.com |language=en}}&lt;/ref&gt; ਦੋਵੇਂ ਟੀਮਾਂ ਨੇ ਦੂਜਾ ਗੋਲ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮੈਚ ਨਿਯਮਤ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਡਰਾਅ ਨਾਲ ਖਤਮ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਪੈਨਲਟੀ ਲਈ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ। ਲੋਪੇਜ਼ ਨੇ ਸਪੇਨ ਦੀ ਪੰਜਵੀਂ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਚਤ ਪੈਨਲਟੀ ਨੂੰ ਸ਼ੂਟਆਊਟ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਿਆ ਅਤੇ ਖੁੰਝ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਜਰਮਨਜ਼ ਦੀ ਜਿੱਤ ਹੋਈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=15 May 2022 |title=Germany seize European crown, France complete India-bound trio |url=https://www.fifa.com/fifaplus/en/articles/germany-spain-france-qualify-for-fifa-u17-womens-world-cup-india-2022 |access-date=25 March 2024 |website=[[FIFA]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=UEFA.com |date=15 May 2022 |title=Germany-Spain {{!}} Women's Under-17 2022 Final |url=https://www.uefa.com/womensunder17/match/2034750--germany-vs-spain/ |access-date=2024-03-25 |website=UEFA.com |language=en}}&lt;/ref&gt; ਉਸਨੇ ਗਰੁੱਪ ਪਡ਼ਾਅ ਵਿੱਚ ਨਾਰਵੇ ਉੱਤੇ 0-4 ਦੀ ਜਿੱਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗੋਲ ਕਰਕੇ ਆਪਣਾ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਖਤਮ ਕੀਤਾ।&lt;ref&gt;{{Cite web |last= |date=3 May 2022 |title=Norway-Spain {{!}} Women's Under-17 2022 |url=https://www.uefa.com/womensunder17/match/2034739--norway-vs-spain/ |access-date=2024-04-04 |website=[[UEFA]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

ਸਪੇਨ ਦੇ ਦੂਜੇ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਰਹਿਣ ਨਾਲ ਉਹ [[ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ 2022 ਅੰਡਰ-17 ਮਹਿਲਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਲਈ ਕੁਆਲੀਫਾਈ ਕਰ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਜਿੱਤਣ ਲਈ ਮਨਪਸੰਦ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਜੋਂ ਤਿਆਰ ਸੀ। ਲੋਪੇਜ਼ ਨੇ ਸਪੇਨ ਦੇ ਗਰੁੱਪ ਪਡ਼ਾਅ ਦੇ ਹਰੇਕ ਮੈਚ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਖਰੀ ਗਰੁੱਪ ਸਟੇਜ ਮੈਚ ਵਿੱਚੋਂ ਸਪੇਨ ਦੇ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਗੋਲ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਚੀਨ ਨੂੰ 1-0 ਨਾਲ ਹਰਾਇਆ।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Martín |first=Paula |date=2022-10-12 |title=Jone da la primera victoria del Mundial Sub'17 a España |url=https://www.marca.com/futbol/futbol-femenino/seleccion/2022/10/12/6346e811ca4741c95f8b45af.html |access-date=2024-03-27 |website=MARCA |language=es}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=18 October 2022 |title=FIFAPlus Match Centre |url=https://www.fifa.com/fifaplus/en/match-centre/match/516/283693/283694/400248525 |website=[[FIFA]]}}&lt;/ref&gt; ''ਲਾ ਰੋਜਾ'' ਕੋਲੰਬੀਆ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪਣੇ ਗਰੁੱਪ ਵਿੱਚ ਦੂਜੇ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਜਾਪਾਨ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਕੁਆਰਟਰ ਫਾਈਨਲ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਕੁਆਰਟਰ ਫਾਈਨਲ ਵਿੱਚ, ਲੋਪੇਜ਼ ਨੇ ਸਪੇਨ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਦੇਰ ਨਾਲ ਗੋਲ ਕੀਤੇ 2-1 ਦੀ ਜਿੱਤ ਵਿੱਚ ਜਿਸ ਨੇ ਸਪੇਨ ਨੂੰ ਸੈਮੀਫਾਈਨਲ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ 2022 ਅੰਡਰ-17 ਯੂਰੋ ਫਾਈਨਲ ਵਿਰੋਧੀ, ਜਰਮਨੀ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Riquelme |first=Sandra |date=2022-10-22 |title=Una Vicky de dibujos animados... y a semifinales |url=https://www.relevo.com/futbol/vicky-dibujos-animados-mete-espana-20221022184109-nt.html |access-date=2024-03-27 |website=Relevo |language=es}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/goa/vicky-lopez-turns-it-around-for-spain-with-two-late-goals-against-japan/articleshow/95039024.cms|title=Vicky Lopez turns it around for Spain with two late goals against Japan|last=Lopes|first=Flavio|date=2022-10-23|work=The Times of India|access-date=2024-03-27|issn=0971-8257}}&lt;/ref&gt; ਜਰਮਨੀ ਨੂੰ ਹਰਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸਪੇਨ ਨੇ ਕੋਲੰਬੀਆ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਫਾਈਨਲ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Pansare |first=Rajesh |date=2022-10-30 |title=Spain edge past Colombia to retain U-17 Women's World Cup |url=https://www.hindustantimes.com/sports/football/holders-spain-win-fifa-u-17-women-s-world-cup-101667148965778.html |access-date=2024-03-27 |website=Hindustan Times |language=en}}&lt;/ref&gt; ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਲੋਪੇਜ਼ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਵਿੱਚ ਸਰਬੋਤਮ ਖਿਡਾਰੀ ਵਜੋਂ ਗੋਲਡਨ ਬਾਲ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:10&quot;/&gt;

ਸਪੇਨ ਦੀ ਸੀਨੀਅਰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮ ਵਿੱਚ ਸੱਦੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਖਰੀ ਸਾਲ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ 2023 ਯੂਈਐੱਫਏ ਮਹਿਲਾ ਅੰਡਰ-17 ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ ਸਪੇਨ ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ। ਲੋਪੇਜ਼ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਿਛਲੀ ਅੰਡਰ-17 ਯੂਰੋ ਮੁਹਿੰਮ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਖੇਡਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਗਰੁੱਪ ਪਡ਼ਾਅ, ਸੈਮੀਫਾਈਨਲ ਅਤੇ ਫਾਈਨਲ ਵਿੱਚ ਗੋਲ ਕੀਤੇ। ਉਸਨੇ ਗਰੁੱਪ ਪਡ਼ਾਅ ਦੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਮੈਚ ਵਿੱਚ ਜਰਮਨੀ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸਪੇਨ ਦੀ 2-0 ਦੀ ਜਿੱਤ ਵਿੱਚ ਦੋਵੇਂ ਗੋਲ ਕੀਤੇ, ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਪਹਿਲਾ ਅੰਡਰ-17 ਮਹਿਲਾ ਯੂਰੋ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸਭ ਤੋਂ ਤੇਜ਼ ਗੋਲ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Cite web |last= |date=2023-05-30 |title=Spain's Vicky López named 2023 Women's U17 EURO Player of the Tournament {{!}} Women's Under-17 |url=https://www.uefa.com/womensunder17/news/0281-18235030e435-e68a1d3e7e12-1000--spain-s-vicky-lopez-named-2023-women-s-u17-euro-player-of/ |access-date=2024-03-27 |website=[[UEFA]] |language=en}}&lt;/ref&gt; ਸਪੇਨ ਆਪਣੇ ਗਰੁੱਪ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸੈਮੀਫਾਈਨਲ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਸਪੇਨ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਗੋਲ 3-1 ਦੀ ਜਿੱਤ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਦੂਜੀ ਅੰਡਰ-17 ਯੂਰੋ ਫਾਈਨਲ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਮਿਲੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web |last= |date=23 May 2023 |title=Spain-England {{!}} Women's Under-17 2023 |url=https://www.uefa.com/womensunder17/match/2037872--spain-vs-england/ |access-date=2024-03-27 |website=UEFA.com |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.bbc.com/sport/football/65690232|title=Spain see off England to set up U17 final with France|date=23 May 2023|work=BBC Sport|access-date=2024-03-27|language=en-GB}}&lt;/ref&gt; ਉਹ ਫਾਈਨਲ ਵਿੱਚ ਫਰਾਂਸ ਨਾਲ ਮਿਲੇ ਅਤੇ ''ਲੇਸ ਬਲੂਜ'' ਨੇ 78ਵੇਂ ਮਿੰਟ ਤੱਕ ਸਪੇਨ ਉੱਤੇ 3-0 ਦੀ ਬਡ਼੍ਹਤ ਬਣਾ ਲਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲੋਪੇਜ਼ ਨੇ ਪੈਨਲਟੀ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਫਰਾਂਸ ਦਾ ਤੀਜਾ ਗੋਲ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਫਿਰ ਦੋ ਮਿੰਟਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਦੋ ਗੋਲ ਕੀਤੇ, ਪਰ ਸਪੇਨ ਆਪਣੇ 0-3 ਦੇ ਘਾਟੇ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰੱਥ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਮੈਚ ਨੂੰ 2-3 ਦੀ ਹਾਰ ਨਾਲ ਖਤਮ ਕੀਤਾ।&lt;ref&gt;{{Cite web |last= |date=2023-05-26 |title=Spain 2-3 France: First French title after Women's U17 EURO final thriller {{!}} Women's Under-17 |url=https://www.uefa.com/womensunder17/news/0281-181b495983b5-665fd3f25117-1000--spain-2-3-france-first-french-title-after-women-s-u17-euro/ |access-date=2024-03-27 |website=[[UEFA]] |language=en}}&lt;/ref&gt; ਕੁੱਲ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ 5 ਗੋਲ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਫ੍ਰੈਂਚ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਲਿਆਨਾ ਜੋਸਫ ਅਤੇ ਮੈਲੀਨ ਮੈਂਡੀ ਦੇ ਨਾਲ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਦੀ ਸੰਯੁਕਤ ਚੋਟੀ ਦੀ ਗੋਲ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਪਲੇਅਰ ਆਫ਼ ਦ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਦਾ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤਿਆ।[1]&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;

=== ਸੀਨੀਅਰ ===
ਕਿਉਂਕਿ ਲੋਪੇਜ਼ ਦਾ ਜਨਮ ਇੱਕ ਸਪੈਨਿਸ਼ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਨਾਈਜੀਰੀਆ ਦੀ ਮਾਂ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਹ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਸਪੇਨ ਅਤੇ ਨਾਈਜੀਰੀਆ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਸ ਨੂੰ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਹੀ ਰਾਇਲ ਸਪੈਨਿਸ਼ ਫੁੱਟਬਾਲ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਪਿੱਛਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਨਾਈਜੀਰੀਆ ਫੁੱਟਬਾਲ ਮਹਾਸੰਘ ਦੁਆਰਾ ਕਦੇ ਵੀ ਸੰਪਰਕ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਲੋਪੇਜ਼ ਨੇ ਖੁਦ ਨਾਈਜੀਰੀਆ ਦੀ ਟੀਮ ਲਈ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਖੇਡ ਸਕਦੀ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;:7&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-11-19 |title=Spanish-born Nigerian Vicky Lopez shares love for Nigeria |url=https://post.news/@/SportsBrief/2YPB67LWrkAY3YPhcTH4uPWDXsq |access-date=2024-03-26 |website=Post News |language=en |archive-date=2024-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240326185439/https://post.news/@/SportsBrief/2YPB67LWrkAY3YPhcTH4uPWDXsq |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Emmanuel |first=Ifeanyi |title=Dad reveals Madrid CFF goal machine wants to play for Nigeria despite call-up to Spain U17s {{!}} All Nigeria Soccer |url=https://www.allnigeriasoccer.com/read_news.php?nid=40132 |access-date=2024-03-26 |website=www.allnigeriasoccer.com}}&lt;/ref&gt; ਲੋਪੇਜ਼ ਨੇ 17 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ 2024 ਯੂਈਐੱਫਏ ਮਹਿਲਾ ਰਾਸ਼ਟਰ ਲੀਗ ਫਾਈਨਲਜ਼ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸੀਨੀਅਰ ਸਪੇਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। 

ਉਸ ਨੂੰ ਫਰਵਰੀ 2024 ਵਿੱਚ ਟੀਮ ਵਿੱਚ ਬੁਲਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਲਈ ਪਡ਼੍ਹ ਰਹੀ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=First day nerves and excitement for Vicky López {{!}} www.rfef.es/en |url=https://rfef.es/en/noticias/first-day-nerves-and-excitement-for-vicky-lopez |access-date=2024-03-25 |website=Real Federación Española de Fútbol |language=en}}&lt;/ref&gt; ਉਸਨੇ ਸੈਮੀਫਾਈਨਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਕੈਪ ਜਿੱਤੀ, ਨੀਦਰਲੈਂਡਜ਼ ਉੱਤੇ 3-0 ਦੀ ਜਿੱਤ ਵਿੱਚ ਜੇਨੀ ਹਰਮੋਸੋ ਨੂੰ ਹਰਾ ਕੇ, 17 ਸਾਲ, 6 ਮਹੀਨੇ ਅਤੇ 27 ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਪੇਨ ਦੀ ਮਹਿਲਾ ਟੀਮ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਡੈਬਿਊਟੈਂਟ ਬਣ ਗਈ।&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{Cite web |title=Vicky López makes her debut in a historic match {{!}} www.rfef.es/en |url=https://rfef.es/en/noticias/vicky-lopez-makes-her-debut-in-a-historic-match |access-date=2024-03-25 |website=Real Federación Española de Fútbol |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Tikas |first=Maria |date=2024-02-25 |title=Vicky López: ha nacido una estrella |url=https://www.sport.es/es/noticias/seleccion/femenino/vicky-lopez-nacido-estrella-98636377 |access-date=2024-03-26 |website=www.sport.es |language=es}}&lt;/ref&gt; ਸਪੇਨ ਦੀ ਜਿੱਤ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 2024 ਓਲੰਪਿਕ ਲਈ ਕੁਆਲੀਫਾਈ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਓਲੰਪਿਕ ਯੋਗਤਾ ਹੈ।[3]&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/football/2024/feb/23/spain-reach-olympics-with-womens-nations-league-win-over-netherlands|title=Spain reach Olympics with Women's Nations League win over Netherlands|last=|first=|date=2024-02-23|work=The Guardian|access-date=2024-04-04|language=en-GB|issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; ਸਪੇਨ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਫਰਾਂਸ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਫਾਈਨਲ ਜਿੱਤਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਲੋਪੇਜ਼ ਨੇ ਮੈਚ ਵਿੱਚ ਦੇਰ ਨਾਲ ਹਰਮੋਸੋ ਦੀ ਥਾਂ ਲਈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |last= |date=2024-02-28 |title=Spain 2-0 France: World champions win Women's Nations League final |url=https://www.uefa.com/womensnationsleague/news/028a-1a4aba27d661-5b0816d2dceb-1000--spain-2-0-france-world-champions-win-women-s-nations-league-/ |access-date=2024-04-04 |website=[[UEFA]] |language=en}}&lt;/ref&gt; ਸਪੇਨ ਦੀ ਨੇਸ਼ਨਜ਼ ਲੀਗ ਦੀ ਜਿੱਤ ਸਪੇਨ ਦੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮ ਨਾਲ ਲੋਪੇਜ਼ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸੀਨੀਅਰ ਖਿਤਾਬ ਸੀ।

== ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ ==
2023 ਤੱਕ, ਲੋਪੇਜ਼ ਆਪਣੀ ਬੈਚਿਲੇਟੋ ਸਾਇੰਟੀਫੀਕੋ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;

== ਕਰੀਅਰ ਦੇ ਅੰਕੜੇ ==

=== ਕਲੱਬ ===
{{Updated|match played 7 March 2024}}&lt;ref&gt;{{Soccerway|victoria-lopez/777540}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.bdfutbol.com/en/c/jugador.html?id=54152 Vicky] at BDFutbol&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ਕਲੱਬ, ਸੀਜ਼ਨ ਅਤੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਅਨੁਸਾਰ ਦਿੱਖ ਅਤੇ ਟੀਚੇ
! rowspan=&quot;2&quot; |ਕਲੱਬ
! rowspan=&quot;2&quot; |ਸੀਜ਼ਨ
! colspan=&quot;3&quot; |ਲੀਗ
! colspan=&quot;2&quot; |ਕੱਪ [ਲੋਅਰ-ਅਲਫ਼ਾ 1]{{Efn|Appearances in [[Copa de la Reina de Fútbol|Copa de la Reina]]}}
! colspan=&quot;2&quot; |ਮਹਾਂਦੀਪੀ [ਲੋਅਰ-ਅਲਫ਼ਾ 2]{{Efn|Appearances in [[UEFA Women's Champions League]]}}
! colspan=&quot;2&quot; |ਹੋਰ
! colspan=&quot;2&quot; |ਕੁੱਲ
|-
!ਡਿਵੀਜ਼ਨ
!ਐਪਸ
!ਟੀਚੇ
!ਐਪਸ
!ਟੀਚੇ
!ਐਪਸ
!ਟੀਚੇ
!ਐਪਸ
!ਟੀਚੇ
!ਐਪਸ
!ਟੀਚੇ
|-
|ਮੈਡ੍ਰਿਡ ਸੀ. ਐੱਫ. ਐੱਫ਼. ਬੀ.
|2021–22
|ਸੇਗੁੰਡਾ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਪ੍ਰੋ
|20
|14
| colspan=&quot;2&quot; | -
| colspan=&quot;2&quot; | -
| colspan=&quot;2&quot; | -
|20
|14
|-
|ਮੈਡ੍ਰਿਡ ਸੀ. ਐੱਫ. ਐੱਫ਼.
|2021–22
|ਪ੍ਰਾਈਮੇਰਾ ਡਿਵੀਜ਼ਨ
|8
|0
|0
|0
| colspan=&quot;2&quot; | -
| colspan=&quot;2&quot; | -
|8
|0
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |ਬਾਰਸੀਲੋਨਾ ਬੀ
|2022–23
| rowspan=&quot;2&quot; |ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸੰਘ
|15
|1
| colspan=&quot;2&quot; | -
| colspan=&quot;2&quot; | -
| colspan=&quot;2&quot; | -
|15
|1
|-
|2023–24
|7
|1
| colspan=&quot;2&quot; | -
| colspan=&quot;2&quot; | -
| colspan=&quot;2&quot; | -
|7
|1
|-
! colspan=&quot;2&quot; |ਕੁੱਲ
!22
!2
! colspan=&quot;2&quot; |-
! colspan=&quot;2&quot; |-
! colspan=&quot;2&quot; |-
!22
!2
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |ਬਾਰਸੀਲੋਨਾ
|2022–23
| rowspan=&quot;2&quot; |ਲੀਗਾ ਐੱਫ
|10
|2
|1
|0
|1
|0
|0
|0
|12
|2
|-
|2023–24
|12
|4
|3
|0
|6
|0
|2 [ਲੋਅਰ-ਅਲਫ਼ਾ 3]{{Efn|Appearances in [[Supercopa de España Femenina|Supercopa de España]]|name=SCE}}
|0
|23
|4
|-
! colspan=&quot;2&quot; |ਕੁੱਲ
!22
!6
!4
!0
!7
!0
!2
!0
!35
!6
|-
! colspan=&quot;3&quot; |ਕੁੱਲ ਕੈਰੀਅਰ
!72
!22
!4
!0
!7
!0
!2
!0
!85
!22
|}
{{Notelist}}

=== ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ===
{{Updated|match played 28 February 2024}}
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮ ਅਤੇ ਸਾਲ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਖ ਅਤੇ ਟੀਚੇ
!ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮ
!ਸਾਲ.
!ਐਪਸ
!ਟੀਚੇ
|-
|ਸਪੇਨ
|2024
|2
|0
|-
! colspan=&quot;2&quot; |ਕੁੱਲ
!2
!0
|}

== ਸਨਮਾਨ ==
'''ਐਫਸੀ ਬਾਰਸੀਲੋਨਾ ਬੀ'''

* ਪਹਿਲੀ ਸੰਸਥਾਃ 2022-232022–23

'''ਐਫਸੀ ਬਾਰਸੀਲੋਨਾ'''

* ਲੀਗਾ F: 2022-232022–23
* ਸਪੈਨਿਸ਼ ਸੁਪਰਕੋਪਾਃ 2022-23, &lt;id1 a=&quot;&quot; href=&quot;./2023–24_Supercopa_de_España_Femenina&quot; rel=&quot;mw:WikiLink&quot;&gt;2023–24&lt;/id1&gt;
* ਯੂ. ਈ. ਐੱਫ. ਏ. ਮਹਿਲਾ ਚੈਂਪੀਅਨਜ਼ ਲੀਗਃ 2022-23 &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/football/2023/jun/03/barcelona-wolfsburg-womens-champions-league-final|title=Rolfö caps Barcelona comeback against Wolfsburg to win thrilling WCL final|last=Wrack|first=Suzanne|date=3 June 2023|work=The Guardian|access-date=7 June 2023|issn=0029-7712}}&lt;/ref&gt;

'''ਸਪੇਨ U17'''

* ਫੀਫਾ ਅੰਡਰ-17 ਮਹਿਲਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ 2022 &lt;ref&gt;{{Cite web |date=29 October 2022 |title=U-17 queens Spain make it two in a row |url=https://www.fifa.com/fifaplus/en/articles/spain-colombia-u17-womens-world-cup-final-review |access-date=26 December 2023 |website=FIFA.com}}&lt;/ref&gt;
* ਯੂਈਐੱਫਏ ਮਹਿਲਾ ਅੰਡਰ-17 ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਉਪ ਜੇਤੂ 2022, 2023 &lt;ref&gt;{{Cite web |date=16 May 2022 |title=Germany win Women's 17 EURO: At a glance |url=https://www.uefa.com/womensunder17/news/0275-15282bd9910a-5f55adbd2f0e-1000--germany-win-women-s-17-euro-at-a-glance/ |access-date=26 December 2023 |website=UEFA.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=26 May 2023 |title=Spain 2-3 France: First French title after Women's U17 EURO final thriller |url=https://www.uefa.com/womensunder17/news/0281-181b495983b5-665fd3f25117-1000--spain-2-3-france-first-french-title-after-women-s-u17-euro/ |access-date=26 December 2023 |website=UEFA.com}}&lt;/ref&gt;

'''ਸਪੇਨ'''

* ਯੂ. ਈ. ਐੱਫ. ਏ. ਮਹਿਲਾ ਰਾਸ਼ਟਰ ਲੀਗਃ 2023-24 &lt;ref&gt;{{Cite web |date=28 February 2024 |title=Women's Nations League final: World Cup winners Spain beat France 2–0 in Seville |url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/68430599 |access-date=28 February 2024 |website=BBC Sport}}&lt;/ref&gt;

'''ਵਿਅਕਤੀਗਤ'''

* ਫੀਫਾ ਅੰਡਰ-17 ਮਹਿਲਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਗੋਲਡਨ ਬਾਲ 2022 &lt;ref&gt;{{Cite web |date=30 October 2022 |title=López, Bender and Fuente scoop up Golden awards |url=https://www.fifa.com/fifaplus/en/articles/lopez-bender-fuente-golden-awards-u17-world-cup-india-2022 |website=FIFA.com}}&lt;/ref&gt;
* ਯੂ. ਈ. ਐੱਫ. ਏ. ਮਹਿਲਾ ਅੰਡਰ-17 ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਪਲੇਅਰ ਆਫ ਦ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟਃ 2023 &lt;ref&gt;{{Cite web |date=30 May 2023 |title=Spain's Vicky López named 2023 Women's U17 EURO Player of the Tournament |url=https://www.uefa.com/womensunder17/news/0281-18235030e435-e68a1d3e7e12-1000--spain-s-vicky-lopez-named-2023-women-s-u17-euro-player-of/ |website=UEFA.com |language=en}}&lt;/ref&gt;
* ਯੂ. ਈ. ਐੱਫ. ਏ. ਮਹਿਲਾ ਅੰਡਰ-17 ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਟੀਮ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਦੀਃ 2023 &lt;ref&gt;{{Cite web |date=30 May 2023 |title=2023 Women's Under-17 EURO Team of the Tournament |url=https://www.uefa.com/womensunder17/news/0281-18231848e029-456bddff2e2d-1000--2023-women-s-u17-euro-team-of-the-tournament/ |website=UEFA.com}}&lt;/ref&gt;
* ਆਈ. ਐੱਫ. ਐੱਫ਼. ਐੱਚ. ਐੱਸ. ਮਹਿਲਾ ਯੁਵਾ (ਯੂ20ਯੂ. ਈ. ਐੱਫਾ. ਟੀਮਃ 2023 &lt;ref&gt;{{Cite web |date=7 February 2024 |title=IFFHS WOMEN'S YOUTH (U20) UEFA TEAM 2023 |url=https://iffhs.com/posts/3389 |access-date=19 February 2024 |website=IFFHS |archive-date=25 ਅਪ੍ਰੈਲ 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240425103525/https://iffhs.com/posts/3389 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* ਲਾ ਲੀਗਾ ਪ੍ਰੋਮੇਨਾਸ ਫੇਮੇਨਾ ਸਰਬੋਤਮ ਖਿਡਾਰੀਃ 2019
* ਲਾ ਲੀਗਾ ਪ੍ਰੋਮੇਨਾ ਚੋਟੀ ਦੇ ਗੋਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਖਿਡਾਰੀਃ 2019

== ਹਵਾਲੇ ==
{{Reflist}}

== ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ ==

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 2006]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਖਿਡਾਰੀ]]</text>
      <sha1>d0xig8hsl9p63owejeu83bm47510qcv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਸ਼ਾਜ਼ੀਆ ਹਿਦਾਇਤ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>189433</id>
    <revision>
      <id>842674</id>
      <parentid>767995</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T08:25:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 7 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>842674</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12367" sha1="c1o55qm67lzpxk0ymxpvbih0y6nxz4f" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name               = ਸ਼ਾਜ਼ੀਆ ਹਿਦਾਇਤ
| image              = 
| image_size         = 
| alt                = 
| caption            = 
| native_name        = 
| native_name_lang   = 
| other_names        = 
| birth_name         = 
| birth_date         = {{Birth date and age|df=yes|1976|04|04}}
| birth_place        = ਚਿਚਾਵਤਨੀ, [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਪੰਜਾਬ]], [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]]
| death_date         = 
| death_place        = 
| death_cause        = 
| resting_place      = 
| nationality        = ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ 
| citizenship        = ਕੈਨੇਡੀਅਨ
| education          = 
| alma_mater         = 
| occupation         = ਅਥਲੀਟ
| years_active       = 1990-
| employer           = 
| organization       = 
| agent              = 
| known_for          = 
| notable_works      = 
}}

'''ਸ਼ਾਜ਼ੀਆ ਹਿਦਾਇਤ''' (ਜਨਮ 4 ਅਪ੍ਰੈਲ 1976) ਇੱਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ-ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਸਾਬਕਾ [[ਟਰੈਕ ਅਤੇ ਫ਼ੀਲਡ|ਟਰੈਕ ਅਤੇ ਫੀਲਡ]] ਐਥਲੀਟ ਹੈ। [[ਸਿਡਨੀ]], [[ਆਸਟਰੇਲੀਆ]] ਵਿੱਚ [[2000 ਓਲੰਪਿਕ ਖੇਡਾਂ|2000 ਓਲੰਪਿਕ]] ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਵਾਲੀ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ]] ਟੀਮ ਵਿੱਚ ਉਹ ਇਕਲੌਤੀ ਮਹਿਲਾ ਅਥਲੀਟ ਸੀ। [[1500 ਮੀਟਰ ਦੌੜ|1500 ਮੀਟਰ]] ਲਈ ਉਸ ਦਾ ਨਿੱਜੀ ਸਰਵੋਤਮ 4:58.79 ਮਿੰਟ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਸਿਡਨੀ ਵਿੱਚ 2000 ਸਮਰ ਓਲੰਪਿਕ ਵਿੱਚ ਐਥਲੈਟਿਕਸ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ, ਓਲੰਪਿਕ ਈਵੈਂਟ ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਦੂਜੀ ਔਰਤ ਬਣ ਗਈ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://archives.dawn.com/2004/06/24/spt6.htm|title=Rubab set to become first Pakistani in Olympic pool|date=24 June 2004|work=Dawn|access-date=22 May 2024}}&lt;/ref&gt;

== ਜੀਵਨ ==
[[ਚੀਚਾ ਵਤਨੀ|ਚਿਚਾਵਟਨੀ]], ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਜਨਮੀ, ਉਹ [[ਇਸਲਾਮਾਬਾਦ]] ਤੋਂ 360 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਿੰਡ (49/12 ਐਲ, ਸੁਭਾਨਪੁਰ) ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਹੋਈ। ਉਸ ਨੇ 14 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਦੌੜਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://thestarphoenix.com/news/local-news/the-refugees-former-olympian-runs-from-persecution|title=The refugees: Former Olympian runs from persecution|last=Warick|first=Jason|date=1 January 2016|work=Star Phoenix|access-date=30 ਅਗਸਤ 2024|archive-date=30 ਨਵੰਬਰ 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241130093239/https://thestarphoenix.com/news/local-news/the-refugees-former-olympian-runs-from-persecution|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

ਹਿਦਾਇਤ ਨੂੰ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਵੱਡੀਆਂ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਮੁੱਖ ਇਤਰਾਜ਼ ਇਹ ਉਠਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਟ੍ਰੈਕ ਐਂਡ ਫੀਲਡ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਔਰਤ ਅਜਿਹੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿਚ ਕਿਵੇਂ ਦੌੜ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਹੋਰ ਔਰਤਾਂ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਢੱਕਣ ਵਾਲੇ ਕੱਪੜੇ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦੀਆਂ। ਉਸ ਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦੌੜਨ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਸਵੇਰੇ 2:30 ਵਜੇ ਇਕ ਭਰਾ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਤਤੇਜ਼ੀ ਲਈ ਬਾਈਕ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਦਿੱਤੀ ਗਈ, ਕਿਉਂਕਿ ਮਹਿਲਾ ਅਥਲੀਟਾਂ ਨੂੰ ਸੜਕ 'ਤੇ ਦੌੜਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਜੇ ਉਹ ਯੋਗਤਾ ਪੂਰੀ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਕਾਨੂੰਨ ਅਨੁਸਾਰ ਜੌਗਿੰਗ ਸੂਟ ਪਹਿਨਣਾ ਪਏਗਾ ਜਦੋਂ ਕਿ ਬਾਕੀਆਂ ਨੇ ਸ਼ਾਰਟਸ ਪਹਿਨੇ ਸਨ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.ucanews.com/story-archive/?post_name=/2000/09/19/catholic-woman-sole-pakistani-female-athlete-in-sydney-olympics&amp;post_id=16890|title=Catholic Woman Sole Pakistani Athlete in Sydney Olympics|date=19 September 2000|work=UCANews|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304001541/http://www.ucanews.com/story-archive/?post_name=/2000/09/19/catholic-woman-sole-pakistani-female-athlete-in-sydney-olympics&amp;post_id=16890|archive-date=4 March 2016}}&lt;/ref&gt;

ਉਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਦਿਨ ਵੇਲੇ ਕੁਆਲੀਫਾਈਂਗ ਦੌੜ ਦੌੜਦੇ ਹੋਏ, ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨੇ ਉਸ 'ਤੇ ਪੱਥਰ ਅਤੇ ਟਮਾਟਰ ਸੁੱਟੇ।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Wilson |first=Jacqueline |date=2016-06-05 |title=Former Pakistani Olympian recalls persecution while training - Saskatoon |url=https://globalnews.ca/news/2743033/my-home-is-burning-pakistani-woman-training-for-olympics/ |access-date=2024-05-13 |website=Global News |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

2005 ਵਿੱਚ, ਹਿਦਾਇਤ ਨੇ ਕਈ ਹੋਰ ਮਹਿਲਾ ਦੌੜਾਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਲਾਹੌਰ ਮੈਰਾਥਨ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://thestarphoenix.com/news/local-news/the-refugees-former-olympian-runs-from-persecution|title=The refugees: Former Olympian runs from persecution|last=Warick|first=Jason|date=1 January 2016|work=Star Phoenix|access-date=30 ਅਗਸਤ 2024|archive-date=30 ਨਵੰਬਰ 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241130093239/https://thestarphoenix.com/news/local-news/the-refugees-former-olympian-runs-from-persecution|url-status=dead}}&lt;cite class=&quot;citation news cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; id=&quot;CITEREFWarick2016&quot;&gt;Warick, Jason (1 January 2016). [https://thestarphoenix.com/news/local-news/the-refugees-former-olympian-runs-from-persecution &quot;The refugees: Former Olympian runs from persecution&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241130093239/https://thestarphoenix.com/news/local-news/the-refugees-former-olympian-runs-from-persecution |date=2024-11-30 }}. ''Star Phoenix''.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;

2008 ਵਿੱਚ, ਟੋਰਾਂਟੋ ਵਿੱਚ ਮੈਰਾਥਨ ਦੌੜਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਹਿਦਾਇਤ ਨੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਆ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਕੈਨੇਡਾ&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://thestarphoenix.com/news/local-news/the-refugees-former-olympian-runs-from-persecution|title=The refugees: Former Olympian runs from persecution|last=Warick|first=Jason|date=1 January 2016|work=Star Phoenix|access-date=30 ਅਗਸਤ 2024|archive-date=30 ਨਵੰਬਰ 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241130093239/https://thestarphoenix.com/news/local-news/the-refugees-former-olympian-runs-from-persecution|url-status=dead}}&lt;cite class=&quot;citation news cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; id=&quot;CITEREFWarick2016&quot;&gt;Warick, Jason (1 January 2016). [https://thestarphoenix.com/news/local-news/the-refugees-former-olympian-runs-from-persecution &quot;The refugees: Former Olympian runs from persecution&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241130093239/https://thestarphoenix.com/news/local-news/the-refugees-former-olympian-runs-from-persecution |date=2024-11-30 }}. ''Star Phoenix''.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀ ਦਰਜੇ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bandial |first=Sahar |date=7 December 2020 |title=Breaking barriers |url=https://www.dawn.com/news/1594471 |access-date=7 December 2020 |website=Dawn}}&lt;/ref&gt; ਉਹ 2010 ਵਿੱਚ ਸਸਕੈਟੂਨ ਚਲੀ ਗਈ।&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.cbc.ca/news/canada/saskatoon/refugee-wait-over-saskatoon-1.3878568|title='I am too excited': refugee family's long wait is over|last=Warick|first=Jason|date=2016-12-02|work=CBC}}&lt;/ref&gt; 2011 ਵਿੱਚ, ਹਿਦਾਇਤ ਨੇ ਸਸਕੈਟੂਨ ਵਿੱਚ ਨਾਈਟਸ ਆਫ਼ ਕੋਲੰਬਸ ਇਨਡੋਰ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Wilson |first=Jacqueline |date=2016-06-05 |title=Former Pakistani Olympian recalls persecution while training - Saskatoon |url=https://globalnews.ca/news/2743033/my-home-is-burning-pakistani-woman-training-for-olympics/ |access-date=2024-05-13 |website=Global News |language=en-US}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; id=&quot;CITEREFWilson2016&quot;&gt;Wilson, Jacqueline (5 June 2016). [https://globalnews.ca/news/2743033/my-home-is-burning-pakistani-woman-training-for-olympics/ &quot;Former Pakistani Olympian recalls persecution while training - Saskatoon&quot;]. ''Global News''&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;13 May&lt;/span&gt; 2024&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;

2016 ਤੱਕ, ਉਸ ਨੇ ਸਸਕੈਚਵਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ,&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://thestarphoenix.com/news/local-news/the-refugees-former-olympian-runs-from-persecution|title=The refugees: Former Olympian runs from persecution|last=Warick|first=Jason|date=1 January 2016|work=Star Phoenix|access-date=30 ਅਗਸਤ 2024|archive-date=30 ਨਵੰਬਰ 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241130093239/https://thestarphoenix.com/news/local-news/the-refugees-former-olympian-runs-from-persecution|url-status=dead}}&lt;cite class=&quot;citation news cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; id=&quot;CITEREFWarick2016&quot;&gt;Warick, Jason (1 January 2016). [https://thestarphoenix.com/news/local-news/the-refugees-former-olympian-runs-from-persecution &quot;The refugees: Former Olympian runs from persecution&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241130093239/https://thestarphoenix.com/news/local-news/the-refugees-former-olympian-runs-from-persecution |date=2024-11-30 }}. ''Star Phoenix''.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; ਆਪਣੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਸੁਧਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਕਲਾਸਾਂ ਲਾਈਆਂ, ਅਤੇ ਦੁਪਹਿਰ ਨੂੰ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੰਦੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਮਹਿਲਾ ਦੌੜਾਕਾਂ ਨੂੰ ਕੋਚ ਕਰਨ ਦੀ ਉਮੀਦ ਕੀਤੀ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.prairiemessenger.ca/02_09_2011/games_02_09_11.html|title=Games kick off with press conference|last=Ledding|first=Andréa|date=2 September 2011|work=Prairie Messenger|archive-url=https://web.archive.org/web/20120426002237/http://www.prairiemessenger.ca/02_09_2011/games_02_09_11.html|archive-date=26 April 2012}}&lt;/ref&gt; ਉਸ ਨੂੰ 2016 ਵਿੱਚ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਨਾਗਰਿਕ ਵਜੋਂ ਨੈਚੁਰਲਾਈਜ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸੇ ਸਾਲ ਦਸੰਬਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਵੀ ਕੈਨੇਡਾ ਆ ਗਿਆ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.cbc.ca/news/canada/saskatoon/refugee-wait-over-saskatoon-1.3878568|title='I am too excited': refugee family's long wait is over|last=Warick|first=Jason|date=2016-12-02|work=CBC}}&lt;cite class=&quot;citation news cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;Warick, Jason (2 December 2016). [https://www.cbc.ca/news/canada/saskatoon/refugee-wait-over-saskatoon-1.3878568 &quot;'I am too excited': refugee family's long wait is over&quot;]. ''CBC''.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;

== ਹਵਾਲੇ ==
{{Reflist}}
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1976]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਲੋਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਔਰਤਾਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਔਰਤ ਖਿਡਾਰੀ]]</text>
      <sha1>c1o55qm67lzpxk0ymxpvbih0y6nxz4f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਰੀਨਾ ਸੈਨੀ ਕੱਲਾਟ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>189893</id>
    <revision>
      <id>842658</id>
      <parentid>770082</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T00:17:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>842658</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10123" sha1="lckkmoqb6r84yop07lmjtoczdu0wxpg" xml:space="preserve">{{Infobox artist
| name             = ਰੀਨਾ ਸੈਨੀ ਕੱਲਾਟ
| image            = 
| image_size       = 
| caption          = 
| birth_name       = 
| birth_date       = 1973
| birth_place      = [[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ]], [[ਭਾਰਤ]]
| death_date       = 
| death_place      = 
| resting_place    = 
| resting_place_coordinates = 48.8584 N,2.2945 E
| nationality      = ਭਾਰਤੀ
| spouse           = ਜਿਤਿਸ਼ ਕੱਲਾਟ
| alma_mater       = 
| movement         = 
| patrons          = 
| awards           = 
| memorials        = 
| elected          = 
| website          = {{URL|www.reenakallat.com}}
}}

'''ਰੀਨਾ ਸੈਣੀ ਕਲਾਟ''' (ਜਨਮ 1973) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਵਿਜ਼ੂਅਲ ਕਲਾਕਾਰ ਹੈ। ਉਹ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ [[ਮੁੰਬਈ]] ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;Biography&quot;&gt;[http://www.reenakallat.com/biography &quot;Biography of Reena Kallat&quot;], Retrieved 19 October 2014.&lt;/ref&gt;

== ਆਰੰਭਕ ਜੀਵਨ ==
ਰੀਨਾ ਸੈਣੀ ਕੱਲਾਟ ਦਾ ਜਨਮ 1973 ਵਿੱਚ [[ਦਿੱਲੀ]], ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ 1996 ਵਿੱਚ ਸਰ ਜਮਸੇਤਜੀ ਜੀਜੇਭੌਏ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਆਰਟ ਤੋਂ ''ਪੇਂਟਿੰਗ ਵਿੱਚ ਬੀਐਫਏ'' ਨਾਲ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਦਾ ਅਭਿਆਸ [[ਡਰਾਇੰਗ]], [[ਫ਼ੋਟੋਗਰਾਫ਼ੀ|ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫੀ]], [[ਮੂਰਤੀਕਲਾ|ਮੂਰਤੀ]] ਅਤੇ [[ਵੀਡੀਓ|ਵਿਡੀਓ]] ਵਿੱਚ ਵਿਭਿੰਨ ਸਮੱਗਰੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਸੰਕਲਪਿਕ ਅਧਾਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਇਤਿਹਾਸ, ਸਮੂਹਿਕ ਮੈਮੋਰੀ ਅਤੇ ਪਛਾਣ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਰਬੜਸਟੈਂਪ ਦੇ ਨਮੂਨੇ ਨੂੰ ਵਸਤੂ ਅਤੇ ਛਾਪ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ, ਨੌਕਰਸ਼ਾਹੀ ਉਪਕਰਣ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਰੀਨਾ ਨੇ ਲੋਕਾਂ, ਵਸਤੂਆਂ ਅਤੇ ਸਮਾਰਕਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦਰਜ ਜਾਂ ਰਜਿਸਟਰ ਕੀਤੇ ਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜੋ ਗੁੰਮ ਹੋ ਗਏ ਹਨ ਜਾਂ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਦੇ ਗਾਇਬ, ਸਿਰਫ਼ ਗੁਮਨਾਮ ਵਜੋਂ ਸੂਚੀਬੱਧ ਹੋਣ ਲਈ ਅਤੇ ਭੁੱਲ ਗਏ ਅੰਕੜੇ, ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਲਾਈਨ ਆਫ਼ ਕੰਟਰੋਲ ਉਸ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਆਵਰਤੀ ਤੱਤ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵੰਡ ਦੇ ਉਸ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਉੱਤੇ ਪਈ ਸੀ ਜੋ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਉੱਜੜ ਗਏ ਸਨ। ਬਿਜਲੀ ਦੀਆਂ ਤਾਰਾਂ ਨਾਲ ਬਣੀਆਂ ਉ ਸਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਤਾਰਾਂ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਅਤੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ ਸੰਚਾਰਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸੰਪਰਕ ਦੇ ਨਦੀ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਬੜੀ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਬੁਣੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਉਲਝਣਾਂ ਬਣ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਵਾਂਗ ਕੰਡਿਆਲੀ ਤਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰੂਪਾਂਤਰਿਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਇੱਕ ਹੋਰ ਲੜੀ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਲੂਣ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮਾਧਿਅਮ ਵਜੋਂ ਵਰਤਦੀ ਹੈ, ਵਿਚਕਾਰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਪਰ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸੰਬੰਧਾਂ ਦੀ ਪੜਚੋਲ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ, ਹੋਂਦ ਦੀ ਨਾਜ਼ੁਕਤਾ ਅਤੇ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ। ਖੇਤਰੀ-ਝੜਪਾਂ ਦੀ ਮਨਮਾਨੀ ਦਾ ਪਰਦਾਫਾਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ, ਰੀਨਾ ਅਕਸਰ ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਅਤੇ ਦੇਸੀ ਬਨਸਪਤੀ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚਦੀ ਹੈ।

== ਕਰੀਅਰ ==
ਉਸ ਨੇ ਵਿਸ਼ਵ ਭਰ ਵਿੱਚ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਆਫ਼ ਮਾਡਰਨ ਆਰਟ (MOMA), ਨਿਊਯਾਰਕ ਵਰਗੇ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਸਮਕਾਲੀ ਕਲਾ ਦਾ ਮਾਈਗਰੋਸ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ, ਜ਼ਿਊਰਿਖ; ਟੈਟ ਮਾਡਰਨ, ਲੰਡਨ; ਨਿਊ ਸਾਊਥ ਵੇਲਜ਼ ਦੀ ਆਰਟ ਗੈਲਰੀ, ਸਿਡਨੀ; ਮੋਰੀ ਆਰਟ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ, ਟੋਕੀਓ; ਕੈਨੇਡੀ ਸੈਂਟਰ, ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ; ਵੈਨਕੂਵਰ ਆਰਟ ਗੈਲਰੀ; ਸਾਚੀ ਗੈਲਰੀ, ਲੰਡਨ; ਸਾਓ ਪੌਲੋ ਵਿੱਚ SESC Pompeia ਅਤੇ SESC Belenzino; ਗੋਟੇਬਰਗਸ ਕੋਨਸਟਾਲ, ਸਵੀਡਨ; ਹੇਲਸਿੰਕੀ ਸਿਟੀ ਆਰਟ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ, ਫਿਨਲੈਂਡ; ਨੈਸ਼ਨਲ ਤਾਈਵਾਨ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਆਫ਼ ਫਾਈਨ ਆਰਟਸ; ਤੇਲ ਅਵੀਵ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਆਫ਼ ਆਰਟ, ਇਜ਼ਰਾਈਲ; ਸਮਕਾਲੀ ਕਲਾ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਜਾਇਬ ਘਰ, ਸੋਲ; ਹੈਨੀ ਓਨਸਟੈਡ ਕੁਨਸਟਸੇਂਟਰ, ਓਸਲੋ; ਕਾਸਾ ਏਸ਼ੀਆ, ਮੈਡ੍ਰਿਡ ਅਤੇ ਬਾਰਸੀਲੋਨਾ; ਜਰਮਨੀ ਵਿੱਚ ZKM ਕਾਰਲਸਰੂਹੇ; ਕੈਂਪਬੈਲਟਾਊਨ ਆਰਟਸ ਸੈਂਟਰ, ਸਿਡਨੀ; ਹੈਂਗਰ ਬਿਕੋਕਾ, ਮਿਲਾਨ; ਸਮਕਾਲੀ ਕਲਾ ਦਾ ਅਜਾਇਬ ਘਰ, ਸ਼ੰਘਾਈ; IVAM ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ, ਸਪੇਨ; ਬੁਸਾਨ ਮੋਮਾ; Kulturhuset, ਸਟਾਕਹੋਮ; ਕੁਨਸਥੌਸ ਲੈਂਗੇਨਥਲ, ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ; ਸ਼ਿਕਾਗੋ ਕਲਚਰਲ ਸੈਂਟਰ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ। ਉਹ ਮੁੰਬਈ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ।

=== ਸੋਲੋ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀਆਂ ਦੀ ਚੋਣ ===

=== ਕਲਾਕਾਰ ਨਿਵਾਸ ===
2002 ਵਿੱਚ ਕਲਾਟ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਬੋਰੀਅਲ ਆਰਟ ਐਂਡ ਨੇਚਰ ਸੈਂਟਰ ਵਿੱਚ ਕਿਊਬੈਕ ਦੇ ਲੌਰੇਨਟੀਅਨ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਲਾਕਾਰ-ਇਨ-ਨਿਵਾਸ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;Biography&quot;/&gt; 2011 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਗੋਟੇਨਬਰਗ, [[ਸਵੀਡਨ]] ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਅਤੇ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ IASPIS ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;Biography&quot; /&gt;

== ਅਵਾਰਡ ==
ਕੱਲਾਟ ਕਈ ਪੁਰਸਕਾਰਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ ਰਹੀ  ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ:

* ਗਲੈਡਸਟੋਨ ਸੋਲੋਮਨ ਅਵਾਰਡ (1995) &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bailey |first=Stephanie |date=27 July 2023 |title=Reena Saini Kallat's Complex Hybridity |url=https://ocula.com/magazine/conversations/reena-saini-kallat-recognising-complexity/ |archive-url= |archive-date= |access-date=27 July 2023 |website=Ocula |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* ਬੰਬੇ ਆਰਟ ਸੋਸਾਇਟੀ ਮੈਰਿਟ ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ (1996)
* ਦੂਜਾ ਇਨਾਮ ਸਰਕਾਰੀ ਅਵਾਰਡ, ਸਰ ਜਮਸੇਤਜੀ ਜੀਜੇਭੋਏ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਆਰਟ (1996)
* ਹਾਰਮਨੀ ਅਵਾਰਡ (2005)
* YFLO ZOYA ਯੰਗ ਵੂਮੈਨ ਅਚੀਵਰਸ ਅਵਾਰਡ 2010-11, ਦਿੱਲੀ (2011)
* ਡਾ. ਭਾਉਦਾਜੀ ਲਾਡ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ, ਮੁੰਬਈ (2012) ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ZegnArt ਪਬਲਿਕ ਅਵਾਰਡ
* ਜ਼ੀ: ਕਲਾ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਮਹਿਲਾ ਪੁਰਸਕਾਰ, ਦਿੱਲੀ (2016)
* [https://www.filmfare.com/news/bollywood/hall-of-fame-awards-2019-winners-hello-32957.html ਸਾਲ ਦਾ ਕਲਾਕਾਰ: ਹੈਲੋ ਫੇਮ ਆਫ ਅਵਾਰਡਜ਼ (2019)]

== ਸੰਗ੍ਰਹਿ ==
* ਰੀਨਾ ਦਾ ਕੰਮ ਹੇਠਾਂ ਜਨਤਕ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ:
* ਨਿਊ ਸਾਊਥ ਵੇਲਜ਼ ਦੀ ਆਰਟ ਗੈਲਰੀ, ਸਿਡਨੀ
* [https://www.arariomuseum.org/main.php ਅਰੈਰੀਓ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ ਕਲੈਕਸ਼ਨ, ਦੱਖਣੀ ਕੋਰੀਆ]
* [https://www.burgercollection.org/ ਬਰਗਰ ਕਲੈਕਸ਼ਨ, ਹਾਂਗਕਾਂਗ]
* ਭਾਊ ਦਾਜੀ ਲਾਡ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ, ਮੁੰਬਈ
* ਚਾਉ ਚੱਕ ਵਿੰਗ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ, ਸਿਡਨੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ
* ਦੇਵੀ ਆਰਟ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ

== ਹਵਾਲੇ ==
{{Reflist}}

== ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ ==
* {{Official website|www.reenakallat.com}}
* [http://www.gallerychemould.com/ Gallery Chemould], Mumbai
* [http://www.naturemorte.com/artists/reena-saini-kallat/ Nature Morte, New Delhi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250117015439/http://www.naturemorte.com/artists/reena-saini-kallat/ |date=2025-01-17 }}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਔਰਤ ਚਿੱਤਰਕਾਰ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1973]]</text>
      <sha1>lckkmoqb6r84yop07lmjtoczdu0wxpg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਮਿੱਠੂ ਸੇਨ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>190102</id>
    <revision>
      <id>842636</id>
      <parentid>832534</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T18:18:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>842636</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6286" sha1="s47y1n4h6tj2iej0oxcrfni3mh4u8ts" xml:space="preserve">{{Infobox artist
| name             =  ਮਿੱਠੂ ਸੇਨ 
| birth_date       = {{birth year and age|1971}}
| birth_place      = [[ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ]], ਭਾਰਤ
| nationality      = ਭਾਰਤੀ
| alma_mater       = [[ਵਿਸਵ-ਭਾਰਤੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]]
}}

'''ਮਿੱਠੂ ਸੇਨ''' ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਸੰਕਲਪਵਾਦੀ ਕਲਾਕਾਰ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਜਨਮ 1971 ਵਿੱਚ [[ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Mithu Sen |url=http://www.saffronart.com/artists/mithu-sen |access-date=3 March 2018 |website=Saffronart}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |title=Nature Morte – Mithu Sen |url=http://naturemorte.com/artists/mithusen/ |access-date=3 March 2018 |website=naturemorte.com |archive-date=16 ਅਗਸਤ 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170816095221/http://naturemorte.com/artists/mithusen |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite journal|last=Karode|first=Roobina|date=January 2012|title=Crossings|url=http://www.knma.in/|journal=Time Unfolded|volume=2|pages=100|access-date=2024-10-07|archive-date=2024-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20241007234729/https://www.knma.in/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ==
ਸੇਨ ਦਾ ਜਨਮ 1971 ਵਿੱਚ ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਦੇ [[ਸ਼ਾਂਤੀਨਿਕੇਤਨ]] ਵਿੱਚ [[ਵਿਸ਼ਵ ਭਾਰਤੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ|ਵਿਸ਼ਵ-ਭਾਰਤੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਦੇ ਕਲਾ ਭਵਨ ਤੋਂ ਚਿੱਤਰਕਲਾ ਵਿੱਚ ਬੈਚਲਰ ਅਤੇ ਮਾਸਟਰ ਡਿਗਰੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ ਸਨ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ 2000-2001 ਲਈ ਚਾਰਲਸ ਵੈਲਸ ਇੰਡੀਆ ਟਰੱਸਟ ਅਵਾਰਡ 'ਤੇ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ ਵਿੱਚ ਗਲਾਸਗੋ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਆਰਟ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੋਸਟ-ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ (ਵਿਜ਼ਿਟਿੰਗ) ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ।

ਸੇਨ ਦੀ ਬੰਗਾਲੀ ਕਵਿਤਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿਤ ਖੰਡਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਰਸਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਰਸਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਜਦੋਂ ਤੋਂ ਉਹ ਬਾਲਗ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Home – Poetry International |url=https://www.poetryinternational.org/pi/poet/14084/Mithu-Sen/en/nocache |access-date=8 June 2019 |website=poetryinternational.org}}&lt;/ref&gt;

== ਕਰੀਅਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀਆਂ ==
ਸੇਨ ਭਾਰਤੀ ਸਮਕਾਲੀ ਕਲਾ ਲਈ 2010 ਵਿੱਚ ਸਕੋਡਾ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪਹਿਲੇ ਕਲਾਕਾਰ ਸਨ। 2015 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਡਰਾਇੰਗ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸਰਵੋਤਮ ਉੱਭਰਦੇ ਕਲਾਕਾਰ ਲਈ ਪਰੂਡੈਂਸ਼ੀਅਲ ਆਈ ਅਵਾਰਡ ਵੀ ਜਿੱਤਿਆ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Prudential Corporation Asia website |url=https://www.prudentialcorporation-asia.com/corp/prudential-pca/en/media-investors/press-release/2015/prudential-eye-awards-2015-winners-list/index.html |access-date=8 June 2019 |website=Prudential }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

ਉਸ ਦੀਆਂ ਚੁਣੀਆਂ ਗਈਆਂ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ:

=== ਸੋਲੋ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀਆਂ ===

* 'UnMYthU | Byproducts of twenty years of performance', Chemould, Mumbai, 2018
* Mit i sny (Myth and Dreams), City Gallery Arsenal, Poznan, Poland 2018.
* A ° V o i d, Galerie Krinzinger, Vienna, 2014
* Border Unseen, Eli and Edythe Broad Art Museum, Michigan USA, 2014
* Devoid, Gallery Nathalie Obadia, Paris  2012
* In House Adoption, Gallery Steph and Nature morte, Singapore 2012
* In Transit, Espace Louis Vuitton, Taipei, Taiwan, 2011
* Black Candy (iforgotmypenisathome) Chemould, Mumbai, 2010; SAA, JNU, New Delhi 2010; Max Mueller Bhavan, New Delhi, 2011
* Nothing lost in Translation, Nature Morte, Berlin 2010
* I Dig, I Look Down at Albion Gallery, London, in 2008
* Half Full – Part I at Bose Pacia, New York, in 2007
* It's Good to be Queen at Bose Pacia Artist Space, New York, in 2006
* I Hate Pink, Lakeeren Art Gallery, Mumbai, 2003
* Unbelongings, Machintosh Gallery, Glasgow, Scotland, 2001

== ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ ==
ਸੇਨ [[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ]] ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਇੱਕ ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਯਾਤਰੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Mithu Sen |url=http://www.saffronart.com/artists/mithu-sen |access-date=3 March 2018 |website=Saffronart}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;[http://www.saffronart.com/artists/mithu-sen &quot;Mithu Sen&quot;]. ''Saffronart''&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;3 March&lt;/span&gt; 2018&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Nature Morte – Mithu Sen |url=http://naturemorte.com/artists/mithusen/ |access-date=3 March 2018 |website=naturemorte.com |archive-date=16 ਅਗਸਤ 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170816095221/http://naturemorte.com/artists/mithusen |url-status=dead }}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;[http://naturemorte.com/artists/mithusen/ &quot;Nature Morte – Mithu Sen&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241007182718/http://naturemorte.com/artists/mithusen/ |date=2024-10-07 }}. ''naturemorte.com''&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;3 March&lt;/span&gt; 2018&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;

== ਹਵਾਲੇ ==
{{Reflist}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1971]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਔਰਤ ਚਿੱਤਰਕਾਰ]]</text>
      <sha1>s47y1n4h6tj2iej0oxcrfni3mh4u8ts</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਭੂਪੀ ਸ਼ੇਰਚਨ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191553</id>
    <revision>
      <id>842620</id>
      <parentid>780458</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T15:01:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>842620</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18846" sha1="rt0yhnappx7jgwy1v6b939204pa7zut" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name               = ਭੂਪੀ ਸ਼ੇਰਚਨ
| image              = Bhupi Sherchan 2.png
| image_upright      = 0.8
| native_name        = भूपी शेरचन
| native_name_lang   = ne
| other_names        = ''ਸਰਭਰਾ''
| birth_name         = ਭੂਪੇਂਦਰ ਮਾਨ ਸ਼ੇਰਚਨ
| birth_date         = {{birth date|1937|12|27|df=y}}
| birth_place        = ਟੁਕੁਚੇ, ਮੁਸਤਾਂਗ, [[ਨੇਪਾਲ]]
| death_date         = {{death date and age|1989|05|14|1937|12|27|df=y}}
| death_place        = [[ਕਾਠਮੰਡੂ|ਕਾਠਮੰਡੂ, ਨੇਪਾਲ]]
| nationality        = [[ਨੇਪਾਲੀ ਲੋਕ|ਨੇਪਾਲੀ]]
| occupation         = [[ਕਵੀ]]
| notable_works      = 
| spouse             = {{Plainlist|
* ਓਮ ਕੁਮਾਰੀ ਤੁਲਾਚਨ
* ਕਾਂਤੀ ਰਾਨਾ
}}
| children           = 8
| parents            = {{Plainlist|
*ਹਿੱਟ ਮੈਨ ਸ਼ੇਰਚਨ (ਪਿਤਾ)
*ਪਦਮ ਕੁਮਾਰੀ ਸ਼ੇਰਚਨ (ਮਾਤਾ)
}}
| awards             = ਸਾਝਾ ਪੁਰਸਕਾਰ
| website            = {{URL|bhupisherchan.com}}
}}

'''ਭੂਪੇਂਦਰ ਮਾਨ ਸ਼ੇਰਚਨ''' (1937–1989), ਜੋ ਭੂਪੀ ਸ਼ੇਰਚਨ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਨੇਪਾਲੀ ਕਵੀ ਅਤੇ ਅਕਾਦਮਿਕ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=विचलनका माझ भूपी |url=https://annapurnapost.com/news/61699-61699 |access-date=2022-04-05 |website=विचलनका माझ भूपी |language=en}}&lt;/ref&gt; ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹਰਮਨ ਪਿਆਰੇ ਅਤੇ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੜ੍ਹੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਨੇਪਾਲੀ ਕਵੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The lost decades |url=https://kathmandupost.com/miscellaneous/2016/09/24/the-lost-decades |access-date=2022-04-05 |website=kathmandupost.com |language=en}}&lt;/ref&gt; 1969 ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ''ਘੁਮਨੇ ਮੇਚਮਾਥੀ ਅੰਧੋ ਮਾਂਛੇ'' ਲਈ ਸਾਝਾ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਉਸਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਚਨਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=1991 |title=Bhupi Sherchan (1936-1989) |url=http://publishing.cdlib.org/ucpressebooks/view?docId=ft729007x1&amp;chunk.id=d0e7856&amp;toc.depth=1&amp;toc.id=d0e7856&amp;brand=ucpress |access-date=2014-07-11 |website=Himalayan Voices}}&lt;/ref&gt;

== ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ==
ਸ਼ੇਰਚਨ ਦਾ ਜਨਮ 27 ਦਸੰਬਰ 1937 (12 ਪੌਸ਼ 1992 [[ਬਿਕਰਮੀ ਸੰਮਤ]]) ਨੂੰ ਟੁਕੁਚੇ, ਮੁਸਤਾਂਗ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਮੀਰ ਥਕਾਲੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਪਿਤਾ ਸੁਬਾ ਹਿਤ ਮਾਨ ਸ਼ੇਰਚਨ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਪਦਮਾ ਕੁਮਾਰੀ ਸ਼ੇਰਚਨ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੰਜਵਾਂ ਔਲਾਦ ਸੀ। ਪੁਸ਼ੇ ਔਂਸੀ ([[ਹਿੰਦੂ]] ਮਹੀਨੇ [[ਪੋਹ]] ਦੀ ਏਕਮ) ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਨਵਜੰਮੇ ਨੂੰ ਅਸ਼ੁਭ ਮੰਨਿਆ ਅਤੇ ਇੱਕ ਜੋਤਸ਼ੀ ਦੀ ਸਲਾਹ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ ਤੱਕ ਉਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਦੇਖਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=December 2022}}

ਜਦੋਂ ਉਹ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਲਗਭਗ ਦਸ ਜਾਂ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ, ਯੋਗੇਂਦਰ ਮਾਨ ਅਤੇ ਭਤੀਜੀ, ਉਰਮਿਲਾ ਨਾਲ [[ਵਾਰਾਣਸੀ|ਬਨਾਰਸ]] ਚਲਾ ਗਿਆ।&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |date=2021-05-15 |title=भूपी- नेपाली साहित्यका मुर्धन्य साधक |url=https://sahityapost.com/khoj-anusandhan/36424/ |access-date=2022-04-05 |website=साहित्यपोस्ट |language=en-US |archive-date=2021-11-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211117083822/https://sahityapost.com/khoj-anusandhan/36424/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਜੀਵਨ ==
ਕਾਲਜ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਹੀ ਉਹ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲੱਗਾ। ਉਦੋਂ ਬਨਾਰਸ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਸਿਆਸੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਕਾਂਗਰਸ ਅਤੇ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਸਨ। ਸ਼ੇਰਚਨ ਕਮਿਊਨਿਸਟਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਿਆ। ਉਸਨੇ 1951 ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਰਚਨਾ, ''ਪਰਿਵਰਤਨ'' ਨਾਂ ਨਾਟਕ, ਛਾਪੀ। ਇਹ ਨਾਟਕ ਉਸ ਦੇ ਅਸਲੀ ਨਾਂ ਭੂਪੇਂਦਰ ਮਾਨ ਸ਼ੇਰਚਨ ਹੇਠ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਉਹ 16 ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਨੇਪਾਲ ਵਿੱਚ ਰਾਣਾ ਵਿਰੋਧੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਦੇ ਅੱਗੇ ''ਸਰਬਹਾਰ'' (ਪ੍ਰੋਲੇਤਾਰੀ) ਲਿਖਣਾ ਵੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=December 2022}}

ਇਸਦਾ ਭਰਾ [[ਨੇਪਾਲੀ ਕਾਂਗਰਸ]] ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਆਪ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਭਰਾਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਮਤਭੇਦ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਿਆ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਸ਼ੇਰਚਨ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦਾ ਘਰ ਛੱਡ ਗਿਆ। ਇਸਨੇ ਕਲਮੀ ਨਾਂ ਹੇਠ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਲਿਖਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਨੇਪਾਲ ਵਿੱਚ ਰਾਣਾ ਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਉਸ ਨੇ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਸ ਨੂੰ ਕੈਦ ਹੋਈ। &lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; ਉਸਨੇ [[ਬਨਾਰਸ ਹਿੰਦੂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ|ਬਨਾਰਸ ਕਾਲਜ]] ਤੋਂ ਬੀਏ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2018-11-13 |title=कवि भूपि शेरचनको जीवनी |url=https://muktikhabar.com/biography/26932.html |access-date=2022-04-05 |website=muktikhabar |language=ne}}&lt;/ref&gt;

== ਸਾਹਿਤਕ ਜੀਵਨ ==
ਸ਼ੇਰਚਨ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਪਾਰੀਆਂ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਉਸਨੇ ਇਹ ਪੇਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਅਪਣਾਇਆ। ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਉਸਨੇ ਨੇਪਾਲੀ ਸਾਹਿਤ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਉਸਦਾ ਪਹਿਲਾ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ''ਨਿਆਮ ਝਿਉਰੇ'' ਜਨਯੁਗ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਬਨਾਰਸ ਨੇ 1953 ਵਿੱਚ ਛਾਪਿਆ। ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਉਸ ਦੇ ਉਪਨਾਮ ''ਸਰਬਹਾਰ'' (ਪ੍ਰੋਲੇਤਾਰੀ) ਅਧੀਨ ਛਪਿਆ ਅਤੇ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸੀ। 2012 ਵਿੱਚ ਇਹ ਨੇਪਾਲ ਦੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸਕੱਤਰ ਬਣਿਆ।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=रातोपाटी |title=भूपिलाई राज्यले उचित सम्मान गर्नै सकेन : प्राडा. कृष्णहरि बराल |url=https://ratopati.com/story/72375 |access-date=2022-04-05 |website=RatoPati |language=ne}}&lt;/ref&gt;
[[ਤਸਵੀਰ:Bhupi_Sherchan_1.png|thumb|295x295px| ਭੂਪੀ ਸ਼ੇਰਚਨ]]
''ਨਿਰਝਰ'', ਸ਼ੇਰਚਨ ਦਾ ਦੂਜਾ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ 1958 ਵਿੱਚ ਕਾਠਮੰਡੂ ਵਿੱਚ ਨਰਿੰਦਰ ਯੰਤਰਾਲਾ ਨੇ ਛਾਪਿਆ। ਇਸ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਨੇਪਾਲੀ ਛੰਦ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸਨੇ ''ਨਿਰਝਰ'' ਛਾਪਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭੂਪੀ ਸ਼ੇਰਚਨ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਲਿਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। 1969 ਵਿੱਚ ਸਾਝਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਨੇ ''ਘੁਮਨੇ ਮੇਚਮਾਥੀ ਅੰਧੋ ਮਾਂਛੇ'' ਨਾਮਕ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ''ਰੂਪਰੇਖਾ'' ਅਤੇ ''ਮਧੂਪਰਕਾ'' ਵਰਗੇ ਸਾਹਿਤਕ ਪੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਨੇ ਉਸਨੂੰ 1969 (2025 [[ਬਿਕਰਮੀ ਸੰਮਤ]]) ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਸਾਝਾ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤਿਆ। 

ਸ਼ਿਵ ਰੇਗਮੀ ਨੇ 2008 ਵਿੱਚ ''ਭੂਪੀ ਸ਼ੇਰਚਨ ਕਾ ਕਵਿਤਾ'' ਨਾਂ ਦਾ  ਇੱਕ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਸੰਪਾਦਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਾਹਿਤਕ ਰਸਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਛਪੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਹਨ ਜੋ ''ਘੁਮਨੇ ਮੇਚਮਾਥੀ ਅੰਧੋ ਮਾਂਛੇ'' ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਹਨ।

ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਸਫਲ ਨੇਪਾਲੀ ਕਵੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੇ [[ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਕਵਿਤਾ]] ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਉਸ ਦੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣਾਂ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਨੇਪਾਲੀ ਸਮਾਜ ਲਈ ਉਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਯੋਗਦਾਨ ਕਵਿਤਾ ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਸੇਧ ਦੇਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨੂੰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਹਿਮਾਲਿਆਈ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਉਸਦੀ ਕਵਿਤਾ ''ਹਮੀ'' (ਅਸੀਂ) ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਨੇਪਾਲੀ ਬਹਾਦਰ ਹਨ, ਪਰ ਮੂਰਖ (ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਬਹਾਦਰ ਹਨ)।

ਸ਼ੇਰਚਨ ਨੇ ਨੇਪਾਲ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਗੀਤ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ''ਸ਼ਹੀਦ ਕੋ ਸਮਝਨਾ'', ''ਮੈਂ ਬੱਤੀ ਕੋ ਸੀਖਾ'', ਅਤੇ ''ਘੰਟਾਘਰ'' ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ''ਘੁਮਨੇ ਮੇਚਮਾਥੀ ਅੰਧੋ ਮਾਂਛੇ'' (ਘੁੰਮਦੀ ਕੁਰਸੀ 'ਤੇ ਅੰਨ੍ਹਾ ਆਦਮੀ) ਉਸਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ। 

ਇਹ 1979 ਤੋਂ 1989 ਲਗਾਤਾਰ ਦੋ ਵਾਰ ਰਾਇਲ ਨੇਪਾਲ ਅਕੈਡਮੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਵਜੋਂ ਵੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

== ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਕੰਮ ==

=== ਨਾਟਕ ===

* ''ਪਰਿਵਰਤਨ'' (1951)

=== ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ===

* ''ਨਿਆਮ ਝਿਉਰੇ'' ( {{Translation|ਨਵੇਂ ਗੀਤ}}, 1956)
* ''ਨਿਰਝਰ'' ( {{Translation|ਝਰਨਾ}}, 1958)
* ''ਘੁੰਮਣ ਮੇਚ ਮਾਥੀ ਅੰਧੋ ਮੰਚੇ'' (1969)
* ''ਭੂਪੀ ਸ਼ੇਰਚਨ ਕਾ ਕਵਿਤਾ'' (ਸ਼ਿਵ ਰੇਗਮੀ ਦੁਆਰਾ ਸੰਪਾਦਿਤ, 2008)

== ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਮੌਤ ==
[[ਤਸਵੀਰ:Bhupi_Sherchan_4.png|thumb|281x281px| ਭੂਪੀ ਸ਼ੇਰਚਨ (ਸਰੋਤ:&lt;bdi&gt; ਮਦਨ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪੁਸਤਕਲਯਾ)&lt;/bdi&gt;]]
ਸ਼ੇਰਚਨ ਨੇ ਦੋ ਵਾਰ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ। ਉਸਦਾ ਪਹਿਲਾ ਵਿਆਹ ਓਮ ਕੁਮਾਰੀ ਤੁਲਾਚਨ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਅਤੇ 1969 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਕਾਂਤੀ ਰਾਣਾ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ। ਓਮ ਕੁਮਾਰੀ ਤੁਲਾਚਨ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਛੇ ਬੱਚੇ (ਪੰਜ ਧੀਆਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ) ਅਤੇ ਕਾਂਤੀ ਰਾਣਾ ਨਾਲ ਦੋ ਬੱਚੇ (ਇੱਕ ਧੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ) ਸਨ। ਆਪਣੇ ਕਾਲਜ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ, ਉਸਨੇ ਸਿਗਰਟ ਪੀਣ ਦੀ ਆਦਤ ਪੈ ਗਈ ਸੀ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਫੇਫੜਿਆਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਪੇਚੀਦਗੀਆਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਈਆਂ ਸਨ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=भूपि शेरचनको अन्तिम अन्तर्वार्ता |url=https://annapurnapost.com/news/83822-83822 |access-date=2022-04-05 |website=भूपि शेरचनको अन्तिम अन्तर्वार्ता |language=en}}&lt;/ref&gt; ਉਹ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਕਟ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਰੱਖਦਾ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=संवाददाता |first=केन्द्रबिन्दु |title=आज भूपी शेरचनकाे ८४ ‍‍औं जन्म जयन्ती |url=https://kendrabindu.com/literature/123354-1612474361.html |access-date=2022-04-05 |website=kendrabindu.com |language=ne |archive-date=2023-12-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231202063528/https://kendrabindu.com/literature/123354-1612474361.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ 14 ਮਈ 1989 (1 ਜੇਠ 2046 ਬਿਕਰਮੀ ਸੰਮਤ) ਨੂੰ ਕਾਠਮੰਡੂ ਵਿਖੇ ਹੋਈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=भूपी शेरचन - कविता कोश |url=http://kavitakosh.org/kk/%E0%A4%AD%E0%A5%82%E0%A4%AA%E0%A5%80_%E0%A4%B6%E0%A5%87%E0%A4%B0%E0%A4%9A%E0%A4%A8 |access-date=2022-01-19 |website=kavitakosh.org |language=hi}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020-11-07 |title=Beloved Poet Bhupi Sherchan |url=https://thegorkhatimes.com/2020/11/07/beloved-poet-bhupi-sherchan/ |access-date=2022-04-05 |website=The Gorkha Times |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== ਵਿਰਾਸਤ ==
ਸ਼ੇਰਚਨ ਨੂੰ ਨੇਪਾਲੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਮੋਢੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2016-08-06 |title=भूपी शेरचन : नेपाली आधुनिक गद्यकविताका राजमार्ग |url=https://echitwanpost.com/40915/2016080613/20/31/ |access-date=2022-04-05 |website=Chitwan Post Daily |language=en-US}}&lt;/ref&gt; ਪ੍ਰੋ. ਮਾਈਕਲ ਜੇ. ਹੱਟ ਨੇ 2010 ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰਚਨ ਦੀ ਜੀਵਨੀ, ''ਭੂਪੀ ਸ਼ੇਰਚਨ ਦੀ ਜੀਵਨੀ: ਪੋਇਟਰੀ ਐਂਡ ਪੋਲੀਟਿਕਸ ਇਨ ਪੋਸਟ-ਰਾਣਾ ਨੇਪਾਲ'' ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ। ਜੀਵਨੀ ਵਿੱਚ ਹੱਟ ਦੁਆਰਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤੀਆਂ ਸ਼ੇਰਚਨ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

2023 ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਧੀ, ਕਵਿਤਾ ਨੇ ''ਭੂਪੀ: ਏ ਡੌਟਰਜ਼ ਮੈਮੋਇਰ'' ਨਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਜੀਵਨੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=A daughter's tribute |url=https://kathmandupost.com/books/2023/08/07/a-daughter-s-tribute |access-date=2023-08-28 |website=Khatmandhu Post}}&lt;/ref&gt;

2022 ਦੀ ਨੇਪਾਲੀ ਫਿਲਮ ''ਚਿਸੋ ਐਸ਼ਟਰੇ'' ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ ਉਸੇ ਨਾਂ ਦੇ ''ਘੁਮਨੇ ਮੇਚਮਾਥੀ ਅੰਧੋ ਮਾਂਛੇ'' ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿਚਲੀ ਸ਼ੇਰਚਨ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Republica |title=Trailer of 'Chiso Ashtray' based on Bhupi Sherchan's poem released |url=http://myrepublica.nagariknetwork.com/news/124107/ |access-date=2022-04-05 |website=My City |language=en }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਦਸੰਬਰ 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ ==

* ਲਕਸ਼ਮੀ ਪ੍ਰਸਾਦ ਦੇਵਕੋਟਾ
* ਸ਼ੰਕਰ ਲਾਮਿਛਨੇ
* [[ਪਾਰੀਜਾਤ (ਲੇਖਕ)|ਪਾਰਿਜਾਤ]]
* ਬਨੀਰਾ ਗਿਰੀ

== ਹਵਾਲੇ ==
{{Reflist}}

== ਹੋਰ ਪੜ੍ਹਨਾ ==

* ਐਮ ਜੇ ਹੱਟ, ''ਭੂਪੀ ਸ਼ੇਰਚਨ ਦਾ ਜੀਵਨ: ਰਾਣਾ ਨੇਪਾਲ ਆਕਸਫੋਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪ੍ਰੈਸ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ, 2010 ਵਿੱਚ ਕਵਿਤਾ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ'' ,{{ISBN|978-0-19-806827-3}}

== ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ ==
* [https://web.archive.org/web/20061024083300/http://www.penhimalaya.netfirms.com/bhupi_sherchan.htm/ ਭੂਪੀ ਸ਼ੇਰਚਨ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਨੁਵਾਦ ਵਿੱਚ]
* [http://kavitakosh.org/kk/भूपी_शेरचन ਭੂਪੀ ਸ਼ੇਰਚਨ]
* [https://bhupisherchan.com/ ਅਧਿਕਾਰਤ ਵੈੱਬਸਾਈਟ]
* [https://www.youtube.com/watch?v=_5DL-6tUr1g&amp;feature=emb_title ਇੰਟਰਵਿਊ ਭਾਗ 1]
* [https://www.youtube.com/watch?v=ECH0xbTqq4I&amp;feature=emb_title&amp;ab_channel=DilipBantawa ਇੰਟਰਵਿਊ ਭਾਗ 2]

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1990]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1937]]</text>
      <sha1>rt0yhnappx7jgwy1v6b939204pa7zut</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਚੜ੍ਹਾਈ ਖੇਡ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194714</id>
    <revision>
      <id>842618</id>
      <parentid>792080</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T14:21:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>842618</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5175" sha1="suxl31tnfrqia35dcmtkeo481dxefgf" xml:space="preserve">{{Infobox sport overview|title=Competition climbing in India|image=Rock Climbing Practice On Artificial Rock Wall at Indian Mountaineering Foundation,Delhi.jpg|caption=[[Top roping]] on a [[climbing wall]] at the [[Indian Mountaineering Foundation]], [[Delhi]]|union=Federation of Indian Sport Climbing|country=India|sport=[[Competition climbing]]|noncountry=}}

'''ਮੁਕਾਬਲੇਬਾਜ਼ੀ ਚੜ੍ਹਾਈ''' ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਖੇਡ ਹੈ। ਇਹ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਬਣੇ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਆਫ ਇੰਡੀਅਨ ਸਪੋਰਟ ਕਲਾਈਮਬਿੰਗ ਦੁਆਰਾ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਖੇਡ ਦਾ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਇੰਡੀਅਨ ਮਾਊਂਟੇਨੀਅਰਿੰਗ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Indian Mountaineering Foundation |url=https://www.indmount.org/IMF/sportclimbing |access-date=14 July 2024 |website=www.indmount.org}}&lt;/ref&gt; 2024 ਵਿੱਚ ਰਾਜਮੋਹਨ ਪਿੱਲਈ ਅਤੇ ਸੁਸ਼ੀਲ ਮਲਿਕ ਨੂੰ SCFI ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ਉਪ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ।

[[ਬੇਂਗਾਲ਼ੁਰੂ|ਬੰਗਲੌਰ]] ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮੁਕਾਬਲੇਬਾਜ਼ੀ ਚੜ੍ਹਾਈ ਦਾ ਇੱਕ ਕੇਂਦਰ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Indian sports climber Lokesh Rajan finding ways to compete despite little help |url=https://khelnow.com/other-sports/2023-05-sports-climbing-lokesh-rajan-exclusive-interview |access-date=14 July 2024 |website=Khel Now |language=en-us}}&lt;/ref&gt; ਨਹਿਰੂ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਮਾਊਂਟੇਨੀਅਰਿੰਗ  ਵੀ ਮੁਕਾਬਲੇਬਾਜ਼ੀ ਚੜ੍ਹਾਈ ਵਿੱਚ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਕੋਰਸ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Sport Climbing Course |url=https://www.nimindia.net/sportclimbing |access-date=14 July 2024}}&lt;/ref&gt;

== ਭਾਰਤੀ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਾਲੇ ਪਰਬਤਾਰੋਹੀ ==
[[ਤਸਵੀਰ:The_Union_Minister_of_Youth_Affairs_and_Sports,_Dr._M.S._Gill_addressing_at_the_inauguration_of_the_new_International_Standard_Sport_Climbing_Wall_at_the_Indian_Mountaineering_Foundation,_in_New_Delhi_on_July_12,_2010.jpg|thumb| 2010 ਵਿੱਚ ਆਈਐਮਐਫ ਵਿਖੇ ਨਵੀਂ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਿਆਰੀ ਖੇਡ ਚੜ੍ਹਾਈ ਵਾਲੀ ਕੰਧ ਦੇ ਉਦਘਾਟਨ ਸਮੇਂ ਕੇਂਦਰੀ ਯੁਵਾ ਮਾਮਲਿਆਂ ਅਤੇ ਖੇਡ ਮੰਤਰੀ ਡਾ. ਐਮ ਐਸ ਗਿੱਲ]]
81ਵੇਂ ਰੈਂਕ 'ਤੇ ਦੀਪੂ ਮਲੇਸ਼ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਦਰਜੇ ਦਾ ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਤੀਯੋਗੀ ਪਰਬਤਾਰੋਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੀ ਗਤੀ ਚੜ੍ਹਾਈ ਵਿੱਚ ਰਿਕਾਰਡ ਦਾ ਧਾਰਕ ਹੈ। ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਖਿਤਾਬਾਂ ਦੀ ਜੇਤੂ ਪ੍ਰਤੀਕਸ਼ਾ ਅਰੁਣ ਨੇ 2023 ਦੀਆਂ ਏਸ਼ੀਆਈ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਸ਼ਿਵਾਨੀ ਚਰਕ ਨੇ ਏਸ਼ੀਅਨ ਯੂਥ ਗੇਮਜ਼ ਅਤੇ ਏਸ਼ੀਅਨ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕੀਤੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Out Of The Ordinary: Sport Climber Shivani Charak {{!}} Femina.in |url=https://www.femina.in/trending/out-of-the-ordinary-sport-climber-shivani-charak-283760.html |access-date=14 July 2024 |website=www.femina.in |language=en}}&lt;/ref&gt;

== ਏਸ਼ੀਆਈ ਖੇਡਾਂ ==
ਭਾਰਤ ਨੇ ਹਾਂਗਜ਼ੂ (ਚੀਨ) ਵਿੱਚ [[2022 ਏਸ਼ੀਆਈ ਖੇਡਾਂ|2023 ਦੀਆਂ ਏਸ਼ੀਆਈ ਖੇਡਾਂ]] ਲਈ ਸੱਤ ਮੈਂਬਰੀ ਖੇਡ ਚੜ੍ਹਾਈ ਦਲ ਭੇਜਿਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਐਥਲੀਟਾਂ ਨੇ ਕੋਈ ਪੋਡੀਅਮ ਸਥਾਨ ਨਹੀਂ ਜਿੱਤਿਆ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Asian Games 2023 sport climbing: India’s results and scores |url=https://olympics.com/en/news/asian-games-2023-hangzhou-sport-climbing-india-schedule-results |access-date=14 July 2024}}&lt;/ref&gt;

== ਹਵਾਲੇ ==
{{Reflist}}

== ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ ==

* [https://fisc-climbing.org/ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਆਫ ਇੰਡੀਅਨ ਸਪੋਰਟ ਕਲਾਈਮਬਿੰਗ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240718180209/https://www.fisc-climbing.org/ |date=2024-07-18 }}
{{Sport in India}}
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਖਾਲੀ ਵਿਕੀਡਾਟਾ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵਾਲੀ ਸੰਖੇਪ ਜਾਣਕਾਰੀ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਖੇਪ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵਾਲੇ ਲੇਖ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਖੇਡਾਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਣ-ਸਮੀਖਿਆ ਅਨੁਵਾਦਾਂ ਵਾਲੇ ਸਫ਼ੇ]]</text>
      <sha1>suxl31tnfrqia35dcmtkeo481dxefgf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਸ਼ਾਲਾ ਦਰਪਣ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>202000</id>
    <revision>
      <id>842675</id>
      <parentid>825881</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T08:38:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>842675</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4509" sha1="ayektg124jw6bgcd3yovgvkvslwnjjs" xml:space="preserve">ਸਿੱਖਿਆ ਵਿਭਾਗ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਕੰਮਾਂ ਲਈ ਰਾਜਸਥਾਨ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਰਾਜਸਥਾਨ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੂਚਨਾ ਵਿਗਿਆਨ ਕੇਂਦਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=शाला दर्पण |url=https://rajshaladarpan.rajasthan.gov.in/}}&lt;/ref&gt; ਰਾਜਸਥਾਨ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸਾਰੇ ਵਿਭਾਗਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ਼ਾਲਾ ਦਰਪਣ ਪੋਰਟਲ 'ਤੇ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸਕੂਲਾਂ, ਕਾਲਜਾਂ ਅਤੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਉਪਲਬਧ ਕਰਵਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਪੋਰਟਲ 'ਤੇ ਸੂਬੇ ਭਰ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦਾ ਪੂਰਾ ਵੇਰਵਾ, ਸਾਰੇ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ, ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰਾਂ ਆਦਿ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਉਪਲਬਧ ਹੈ। &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Department |first=Rajasthan Education |title=Shala Darpan Rajasthan - शाला दर्पण राजस्थान |url=https://rajshaladarpan.in/ |access-date=2025-12-02 |website=rajshaladarpan.in |language=en }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੁਲਾਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;ਮਾਪੇ ਸ਼ਾਲਾ ਦਰਪਣ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਦੇ ਅਪਡੇਟਸ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ, ਅਸਾਈਨਮੈਂਟਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਦੇਖ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਮੰਤਰਾਲੇ ਨੇ 2015 ਦੇ ਅਕਾਦਮਿਕ ਸੈਸ਼ਨ ਤੱਕ ਸੇਵਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਦਾ ਟੀਚਾ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਰਾਜਸਥਾਨ ਟੀਚਰਜ਼ ਸ਼ਾਲਾ ਦਰਪਣ ਪੋਰਟਲ ਇਸ ਸਾਈਟ ਵਿੱਚ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਬਾਰੇ, ਕੰਮ ਕਰਨ ਬਾਰੇ, ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਬਾਰੇ, ਸਰਕਾਰੀ ਸਕੂਲਾਂ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਇੰਟਰਨਸ਼ਿਪ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਜਾਣਕਾਰੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

== ਮੁੱਖ ਵਿਚਾਰ: ==

* ਸ਼ਾਲਾ ਦਰਪਣ ਨਵੋਦਿਆ ਵਿਦਿਆਲਿਆ ਸਮਿਤੀ (NVS) ਲਈ ਈ-ਗਵਰਨੈਂਸ ਸਕੂਲ ਆਟੋਮੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਅੰਤ ਹੈ।
* ਸਿਸਟਮ ਵਿੱਚ ਕਈ ਪਲੱਗੇਬਲ ਕੰਪੋਨੈਂਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਇੰਟਰੈਕਟ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।
* ਬਜਟ ਅਤੇ ਵਿੱਤ ਪ੍ਰਬੰਧਨ
* ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਇਨਵੈਂਟਰੀ ਅਤੇ ਸਟੋਰ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀ
* ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀ

== ਉਦੇਸ਼: ==
ਰਾਜਸਥਾਨ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਸ਼ਾਲਾ ਦਰਪਣ ਪੋਰਟਲ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਰਾਜ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਵਿਦਿਅਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਪੋਰਟਲ ਰਾਹੀਂ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ, ਮਾਪਿਆਂ, ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਅਤੇ ਕੰਮਕਾਜੀ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਆਸਾਨ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ। ਜਿੱਥੇ ਸਾਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਉਪਲਬਧ ਕਰਵਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।

== ਸ਼ਾਲਾਦਰਪਨ ਹੈਲਪਲਾਈਨ ਨੰਬਰ ==
ਸ਼ਾਲਾਦਰਪਨ ਹੈਲਪਲਾਈਨ ਨੰਬਰ ਅਧਿਕਾਰਤ ਵੈੱਬਸਾਈਟ 'ਤੇ ਉਪਲਬਧ ਹੈ। ਵੈੱਬਸਾਈਟ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਹੈਲਪਲਾਈਨ ਨੰਬਰ ਹਨ: 91-141-2700872, 0141-2711964।&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== ਹਵਾਲੇ ==</text>
      <sha1>ayektg124jw6bgcd3yovgvkvslwnjjs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਰੇਡੀਓ ਸਟੇਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>202203</id>
    <revision>
      <id>842616</id>
      <parentid>827170</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T13:24:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>842616</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12390" sha1="ij790178lquxl31lfaz4yer59pynow6" xml:space="preserve">
{{More citations needed|date=July 2014}}

ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਰੇਡੀਓ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸਾਲ 1939 ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸ਼ਾਸਨ ਦੌਰਾਨ ਹੋਈ ਜੋ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਰੇਡੀਓ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸੀ। ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਐਫ.ਐਮ. ਰੇਡੀਓ ਸਟੇਸ਼ਨ  ਸਾਲ 2005 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਐਫ.ਐਮ. ਰੇਡੀਓ ਸਟੇਸ਼ਨ ਜੋ ਸਾਲ 2006 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਤੇ ਇਸਦਾ ਨਾਂ ਰੇਡੀਓ ਟੁਡੇ ਸੀ। ਇਸ ਵੇਲੇ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ 25 ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਐਫ.ਐਮ. ਰੇਡੀਓ ਸਟੇਸ਼ਨ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।

== ਸਰਕਾਰੀ ਮਾਲਕੀ ਵਾਲੇ ਰੇਡੀਓ ਸਟੇਸ਼ਨ ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:95%;&quot;
! width=&quot;20%&quot; |ਚੈਨਲ
! width=&quot;80%&quot; |ਨੋਟ 
|-
| align=&quot;center&quot; | ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਬੇਤਾਰ (বাংলাদেশ বেতার)
| ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦਾ ਇੱਕ ਸਰਕਾਰੀ ਮਲਕੀਅਤ ਵਾਲਾ ਰੇਡੀਓ ਸਟੇਸ਼ਨ ਹੈ , ਜਿਸਦਾ ਮੁੱਖ ਦਫਤਰ ਆਗਰਗਾਂਵ, ਸ਼ੇਰ-ਏ-ਬੰਗਲਾ ਨਗਰ, ਢਾਕਾ, ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਬੇਤਾਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 1971 ਵਿੱਚ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਜੰਗ ਦੌਰਾਨ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਸਨੂੰ ਸ਼ਵਾਦੀਨ ਬੰਗਲਾ ਅਤੇ ਬੇਤਾਰ ਕੇਂਦਰ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇਸਦਾ ਨਾਮ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਬੇਤਾਰ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। 1975 ਵਿੱਚ ਬਾਗ਼ੀਆਂ ਨੇ ਇਸਦਾ ਨਾਮ &quot;ਰੇਡੀਓ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼&quot; ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ 1996 ਤੱਕ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਅਤੇ 1996 ਹੀ ਵਿੱਚ [[ਅਵਾਮੀ ਲੀਗ|ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਅਵਾਮੀ ਲੀਗ]] ਦੇ ਸੱਤਾ ਵਿੱਚ ਆਉਣ 'ਤੇ ਇਸਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਨਾਮ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਬੇਤਾਰ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ।  
|}

== ਸਰਕਾਰੀ ਮਾਲਕੀ ਵਾਲੇ ਐਫਐਮ ਰੇਡੀਓ ਸਟੇਸ਼ਨ ==
ਇਹ ਸੂਚੀ ਸਰਕਾਰੀ ਮਲਕੀਅਤ ਵਾਲੇ ਐਫ. ਐਮ. ਰੇਡੀਓ ਸਟੇਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਹੈ।
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- style=&quot;background:#c9c9c9;&quot;
!ਨਾਮ
! ਫ੍ਰੀਕੁਐਂਸੀ (MHz)
! ਸੇਵਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਖੇਤਰ
|-
| ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਬੇਟਾਰ ਟ੍ਰੈਫਿਕ ਪ੍ਰਸਾਰਣ
| 88.8&amp;nbsp;MHz
| [[ਢਾਕਾ]]
|-
| ਐਫਐਮ 91.60
| 91.60
|
|-
| ਐਫਐਮ 92.0
| 92.0
| ਠਾਕੁਰਗਾਓਂ
|-
| ਐਫਐਮ97.6
| 97.6
|
|-
| ਐਫਐਮ 100.0
| 100.0
|
|-
| ਐਫਐਮ 100.8
| 100.8
| ਕੌਕਸ ਬਾਜ਼ਾਰ
|-
| ਐਫਐਮ 101.2
| 101.2
|
|-
| ਐਫਐਮ 102.0
| 102.0
|
|-
| ਐਫਐਮ 103.2
| 103.2
|
|-
| ਐਫਐਮ 103.6
| 103.6
|
|-
| ਐਫਐਮ 104.0
| 104.0
| ਚਪਾਈਨਵਾਬਗੰਜ
|-
| ਐਫਐਮ 105.2
| 105.2
|
|-
| '''ਐਫਐਮ 105.6'''
| 105.6
|
|-
| ਐਫਐਮ 106.0
| 106.0
|}

== ਨਿੱਜੀ ਮਲਕੀਅਤ ਵਾਲੇ ਰੇਡੀਓ ਸਟੇਸ਼ਨ ==
ਸੂਚਨਾ ਮੰਤਰਾਲਾ ਨੇ 2019 ਤਕ 28 ਨਿੱਜੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਐਫ.ਐਮ. ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਲਈ ਲਾਇਸੈਂਸ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਸਨ ਅਤੇ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੂਰਸੰਚਾਰ ਰੈਗੂਲੇਟਰੀ ਕਮਿਸ਼ਨ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਐਫ.ਐਮ. ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਲਈ ਸਪੈਕਟ੍ਰਮ ਸੌਂਪਿਆ ਸੀ। ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ 23 ਐਫ.ਐਮ. ਰੇਡੀਓ ਸਟੇਸ਼ਨ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ 5 ਅਸਥਾਈ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਬੰਦ ਹਨ।
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- style=&quot;background:#c9c9c9;&quot;
!ਨਾਮ
! ਐਫਐਮ ਫ੍ਰੀਕੁਐਂਸੀ (MHz)
! ਗਤੀਵਿਧੀ &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.prothomalo.com/bangladesh/%E0%A6%95%E0%A7%87%E0%A6%A8-%E0%A6%A6%E0%A6%BE%E0%A6%81%E0%A7%9C%E0%A6%BE%E0%A6%A4%E0%A7%87-%E0%A6%AA%E0%A6%BE%E0%A6%B0%E0%A6%B2-%E0%A6%A8%E0%A6%BE-%E0%A6%8F%E0%A6%AB%E0%A6%8F%E0%A6%AE-%E0%A6%B0%E0%A7%87%E0%A6%A1%E0%A6%BF%E0%A6%93|date=13 February 2022|work=[[Prothom Alo]]|access-date=4 August 2022|language=bn|script-title=bn:কেন দাঁড়াতে পারল না এফএম রেডিও}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.prothomalo.com/bangladesh/%E0%A6%95%E0%A7%87%E0%A6%A8-%E0%A6%A6%E0%A6%BE%E0%A6%81%E0%A7%9C%E0%A6%BE%E0%A6%A4%E0%A7%87-%E0%A6%AA%E0%A6%BE%E0%A6%B0%E0%A6%B2-%E0%A6%A8%E0%A6%BE-%E0%A6%8F%E0%A6%AB%E0%A6%8F%E0%A6%AE-%E0%A6%B0%E0%A7%87%E0%A6%A1%E0%A6%BF%E0%A6%93|date=13 February 2022|work=[[Prothom Alo]]|access-date=4 August 2022|language=bn|script-title=bn:কেন দাঁড়াতে পারল না এফএম রেডিও}}&lt;/ref&gt;
|-
| ਰੇਡੀਓ ਫੁਰਤੀ
| 88.0 &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.prothomalo.com/bangladesh/%E0%A6%95%E0%A7%87%E0%A6%A8-%E0%A6%A6%E0%A6%BE%E0%A6%81%E0%A7%9C%E0%A6%BE%E0%A6%A4%E0%A7%87-%E0%A6%AA%E0%A6%BE%E0%A6%B0%E0%A6%B2-%E0%A6%A8%E0%A6%BE-%E0%A6%8F%E0%A6%AB%E0%A6%8F%E0%A6%AE-%E0%A6%B0%E0%A7%87%E0%A6%A1%E0%A6%BF%E0%A6%93|date=13 February 2022|work=[[Prothom Alo]]|access-date=4 August 2022|language=bn|script-title=bn:কেন দাঁড়াতে পারল না এফএম রেডিও}}&lt;/ref&gt;
| ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ
|-
| ਰੇਡੀਓ ਅਮਰ
| 88.4
| ਮਰ ਗਿਆ
|-
| [[ABC Radio Bangladesh|ਏਬੀਸੀ ਰੇਡੀਓ]]
| 89.2
| ਮਰ ਗਿਆ
|-
| ਰੇਡੀਓ ਅੱਜ
| 89.6
| ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ
|-
| ਢਾਕਾਐਫਐਮ
| 90.4
| ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ
|-
| ਏਸ਼ੀਅਨ ਰੇਡੀਓ
| 90.8
| ਮਰ ਗਿਆ
|-
| ਰੇਡੀਓ ਧੋਨੀ
| 91.2
| ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ
|-
| ਪੀਪਲਜ਼ ਰੇਡੀਓ
| 91.6
| ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ
|-
| ਰੇਡੀਓ ਸ਼ਾਦੀਨ
| 92.4
| ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ
|-
| ਰੇਡੀਓ ਭੂਮੀ
| 92.8 &lt;ref&gt;{{Cite web |title=bhumi |url=https://allliveradio.com/radio/radio-bhumi |access-date=2025-12-08 |archive-date=2021-06-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210620071253/https://allliveradio.com/radio/radio-bhumi/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| ਮਰ ਗਿਆ
|-
| ਰੇਡੀਓ ਅੱਗੇ
| 93.2
| ਮਰ ਗਿਆ
|-
| ਰੇਡੀਓ ਦਿਨ ਰਾਤ
| 93.6 &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.bd-pratidin.com/various/2016/03/03/130448|date=2 March 2016|work=Bangladesh Pratidin|language=bn|script-title=bn:একজন স্যামসন এইচ চৌধুরী|access-date=8 ਦਸੰਬਰ 2025|archive-date=8 ਅਕਤੂਬਰ 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251008022946/https://www.bd-pratidin.com/various/2016/03/03/130448|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ
|-
| ਰੇਡੀਓ ਢੋਲ
| 94.0
| ਮਰ ਗਿਆ
|-
| ਜਾਗੋ ਐਫਐਮ
| 94.4
| ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ
|-
| ਰੇਡੀਓ ਕੈਪੀਟਲ ਐਫਐਮ
| 94.8
| ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ
|-
| ਬੰਗਲਾ ਰੇਡੀਓ
| 95.2
| ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ
|-
| ਰੇਡੀਓ ਐਜ
| 95.6
| ਮਰ ਗਿਆ
|-
| ਸਿਟੀ ਐਫ.ਐਮ
| 96.0
| ਮਰ ਗਿਆ
|-
| ਸਪਾਈਸ ਐਫਐਮ
| 96.4 &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://bdnews24.com/bangladesh/city-fm-96.00-launched|title=City FM 96.00 launched|date=3 April 2013|work=bdnews24.com|language=en}}&lt;/ref&gt;
| ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ
|-
| [[Radio Prime|ਰੇਡੀਓ ਪ੍ਰਾਈਮ]]
| 96.8
|
|-
| [[Times Radio (Bangladesh)|ਟਾਈਮਜ਼ ਰੇਡੀਓ]]
| 97.2
|
|-
| [[Desh Radio|ਦੇਸ਼ ਰੇਡੀਓ]]
| 98.0
|
|-
| ਰੇਡੀਓ ਏਕਾਟੋਰ
| 98.4
| ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ
|-
| [[Radio City (Bangladesh)|ਰੇਡੀਓ ਸਿਟੀ]]
| 99.6
|
|-
| [[Radio Active (Bangladesh)|ਰੇਡੀਓ ਐਕਟਿਵ]]
| 100.4
|
|-
| ਕਲਰਸ ਐਫ.ਐਮ.
| 101.6
| ਮਰ ਗਿਆ
|-
| ਰੇਡੀਓ ਅੰਬਰ
| 102.4
| ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ
|-
| [[Sufi FM|ਸੂਫੀ ਐਫਐਮ]]
| 102.8
| ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ
|}

== ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਰੇਡੀਓ ==
ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੇ ਸੂਚਨਾ ਮੰਤਰਾਲੇ ਨੇ 2008 ਵਿੱਚ ਕਮਿਊਨਟੀ ਰੇਡੀਓ ਇੰਸਟਾਲੇਸ਼ਨ, ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਅਤੇ ਸੰਚਾਲਨ ਨੀਤੀ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਸੂਚਨਾ ਮੰਤਰਾਲਾ ਵੱਲੋਂ 19 ਕਮਿਊਨਟੀ ਰੇਡੀਓ ਸਟੇਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਲਈ ਸਰਕਾਰ ਨੇ 2009 ਦਾ ਸੂਚਨਾ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਨੂੰਨ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ।

ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦੌਰ ਵਿੱਚ, ਸਰਕਾਰ ਨੇ 19 ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਸਮੂਹਾਂ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦਿੱਤੀ:
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- style=&quot;background:#c9c9c9;&quot;
!ਨਾਮ
! ਸੇਵਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਖੇਤਰ
! ਫ੍ਰੀਕੁਐਂਸੀ (FM)
|-
| ਰੇਡੀਓ ਮੇਘਨਾ
| ਕੋਸਟ ਟਰੱਸਟ, ਚੋਰਫਾਸਨ, ਭੋਲਾ ਟਾਪੂ (ਭੋਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ)
| 99.0
|-
| ਰੇਡੀਓ ਬਿਕਰਮਪੁਰ
| ਈਸੀ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ (ਮੁਨਸ਼ੀਗੰਜ)
| 99.2
|-
| ਚਿਲਮਾਰੀ
| ਕੁਰੀਗ੍ਰਾਮ
| 99.2
|-
| ਰੇਡੀਓ ਝਿਨੁਕ
| ਸ੍ਰੀਜ਼ੋਨੀ (ਝਿਨੈਧਾ)
| 99.2
|-
| ਰੇਡੀਓ ਮੁਕਤੀ
| ਬੋਗਰਾ
| 99.2
|-
| ਬੋਰੇਂਡਰੋ ਰੇਡੀਓ
| ਉਕਿਲਪਾਰਾ, ਨੌਗਾਓਂ
| 99.2
|-
| ਰੇਡੀਓ ਨਾਫ਼
| ਟੇਕਨਾਫ, ਕਾਕਸ ਬਾਜ਼ਾਰ
| 99.2
|-
| ਰੇਡੀਓ ਸੈਕਤ
| ਕੋਲਾਟੋਲੀ, ਸਾਦੂਰ, ਕੌਕਸ ਬਾਜ਼ਾਰ
| 99.0
|-
| ਰੇਡੀਓ ਨਲਟਾ
| ਨਲਤਾ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਹਸਪਤਾਲ ਸਤਖੀਰਾ
| 99.2
|-
| ਲੋਕੋਬੇਟਰ
| ਬਰਗੁਨਾ ਸਦਰ ਉਪਜਿਲਾ
| 99.2
|-
| ਰੇਡੀਓ ਪਦਮਾ
| ਰਾਜਸ਼ਾਹੀ
| 99.2
|-
|-
| ਪੋਲਿਕੋਂਥੋ
| ਮੌਲਵੀ ਬਾਜ਼ਰ
| 99.2
|-
| ਰੇਡੀਓ ਮਹਾਨੰਦਾ
| ਛਪਾਈ ਨਬਾਬਗੰਜ
| 98.8
|-
| ਕ੍ਰਿਸ਼ੀ ਰੇਡੀਓ
| ਅਮਟੋਲੀ, ਬਰਗੁਨਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ
| 98.8
|-
| ਰੇਡੀਓ ਸਾਗਰ ਦੀਪ
| ਡੀਯੂਐਸ ਹਟੀਆ ਟਾਪੂ - ਨੋਆਖਾਲੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ
| 99.2
|-
| ਸਾਗਰ ਗਿਰੀ
| ਸੀਤਾਕੁੰਡ, ਚਟਗਾਓਂ
| 99.2
|-
| [[Sarabela|ਸਾਰਾਬੇਲਾ]]
| ਰਾਧਾਕ੍ਰਿਸ਼ਨਪੁਰ ਕਾਲਜ ਰੋਡ, ਗੈਬੰਧਾ
| 98.8
|-
| [[Radio Boral|ਰੇਡੀਓ ਬੋਰਲ]]
| ਬਾਘਾ, ਰਾਜਸ਼ਾਹੀ
| 99.0
|-
| ਰੇਡੀਓ ਸੁੰਦਰਬਨ
| ਦਕੋਪ ਉਪਜ਼ਿਲਾ - ਖੁਲਨਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ
| 98.8
|}

== ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ ==
 

* ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸਟੇਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ
* ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦਾ ਮੀਡੀਆ
* ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਦੂਰਸੰਚਾਰ
{{Clear}}

== ਹਵਾਲੇ ==
{{Reflist|2}}{{Media of Bangladesh}}{{Bangladesh topics}}{{Asia topic|List of radio stations in}}</text>
      <sha1>ij790178lquxl31lfaz4yer59pynow6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਨਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰੰਧਾਵਾ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>204808</id>
    <revision>
      <id>842621</id>
      <timestamp>2026-07-14T15:27:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Stalinjeet Brar</username>
        <id>8295</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1354994901|Narinder Singh Randhawa]]&quot; ਸਫ਼ੇ ਦਾ ਤਰਜਮਾ ਕਰਕੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ</comment>
      <origin>842621</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1440" sha1="fbrb51b5kdc5uum04zcf04vcewb0uwr" xml:space="preserve">
&lt;templatestyles src=&quot;Module:Infobox/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;{{Infobox person
| name               = ਨਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰੰਧਾਵਾ
| image              = 
| image_size         = 
| caption            = 
| other_names        = 
| birth_date         = {{Birth date|df=yes|1927|03|13}}
| birth_place        = ਭਾਰਤ
| death_date         = {{Death date and age|df=yes|1996|11|26|1927|03|13}}
| death_place        = 
| resting_place      = 
| resting_place_coordinates = 
| occupation         = ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਗਿਆਨੀ&lt;br&gt;ਲੇਖਕ
| years_active       = 1967–1996
| known_for          = ਪੌਦਿਆਂ ਦਾ ਪੋਸ਼ਣ&lt;br&gt;ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਉਪਜਾਊ ਸ਼ਕਤੀ
| spouse             = 
| partner            = 
| children           = 
| parents            = 
| awards             = [[ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ]]&lt;br&gt;[[ਰਫ਼ੀ ਅਹਿਮਦ ਕਿਦਵਈ ਪੁਰਸਕਾਰ]]&lt;br&gt;ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਨਾਗਰਿਕ ਪੁਰਸਕਾਰ
| website            = 
| signature          = 
}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨੀ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦਾ ਅਕਾਦਮਿਕ ਸਟਾਫ਼]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1996]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1927]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:Articles with hCards]]</text>
      <sha1>fbrb51b5kdc5uum04zcf04vcewb0uwr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>842622</id>
      <parentid>842621</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T15:28:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Stalinjeet Brar</username>
        <id>8295</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1354994901|Narinder Singh Randhawa]]&quot; ਸਫ਼ੇ ਦਾ ਤਰਜਮਾ ਕਰਕੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ</comment>
      <origin>842622</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3335" sha1="0u66jwww67qnfwtgc6yoqtebotbxccm" xml:space="preserve">
&lt;templatestyles src=&quot;Module:Infobox/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;{{Infobox person
| name               = ਨਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰੰਧਾਵਾ
| image              = 
| image_size         = 
| caption            = 
| other_names        = 
| birth_date         = {{Birth date|df=yes|1927|03|13}}
| birth_place        = ਭਾਰਤ
| death_date         = {{Death date and age|df=yes|1996|11|26|1927|03|13}}
| death_place        = 
| resting_place      = 
| resting_place_coordinates = 
| occupation         = ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਗਿਆਨੀ&lt;br&gt;ਲੇਖਕ
| years_active       = 1967–1996
| known_for          = ਪੌਦਿਆਂ ਦਾ ਪੋਸ਼ਣ&lt;br&gt;ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਉਪਜਾਊ ਸ਼ਕਤੀ
| spouse             = 
| partner            = 
| children           = 
| parents            = 
| awards             = [[ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ]]&lt;br&gt;[[ਰਫ਼ੀ ਅਹਿਮਦ ਕਿਦਵਈ ਪੁਰਸਕਾਰ]]&lt;br&gt;ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਨਾਗਰਿਕ ਪੁਰਸਕਾਰ
| website            = 
| signature          = 
}}

'''ਨਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰੰਧਾਵਾ''' (1927–1996) ਭਾਰਤੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਗਿਆਨੀ, ਲੇਖਕ ਅਤੇ [[ਇੰਡੀਅਨ ਕੌਂਸਲ ਆਫ਼ ਐਗਰੀਕਲਚਰਲ ਰਿਸਰਚ|ਭਾਰਤੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੋਜ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ]] (ICAR) ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਜਨਰਲ ਸਨ। ਉਹ 1980–81 ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਭਾਰਤੀ ਮਿੱਟੀ ਵਿਗਿਆਨ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਨ&lt;ref name=&quot;Presidents&quot;&gt;{{Cite web |date=2016 |title=Presidents |url=http://www.isss-india.org/history |access-date=23 July 2016 |publisher=Indian Society of Soil Science}}&lt;/ref&gt; ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਨਾਗਰਿਕ ਪੁਰਸਕਾਰ ਅਤੇ [[ਇੰਡੀਅਨ ਕੌਂਸਲ ਆਫ਼ ਐਗਰੀਕਲਚਰਲ ਰਿਸਰਚ|ਭਾਰਤੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੋਜ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ]] ਦੇ ਰਫੀ ਅਹਿਮਦ ਕਿਦਵਈ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਤਾ ਸਨ। 1989 ਵਿੱਚ, [[ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ|ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ]] ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਤੀਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਨਾਗਰਿਕ ਸਨਮਾਨ, [[ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ|ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ ਨਾਲ]] ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ।&lt;ref name=&quot;Padma Awards&quot;&gt;{{Cite web |date=2016 |title=Padma Awards |url=http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |archive-date=15 October 2015 |access-date=3 January 2016 |publisher=Ministry of Home Affairs, Government of India}}&lt;/ref&gt;
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨੀ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦਾ ਅਕਾਦਮਿਕ ਸਟਾਫ਼]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1996]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1927]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:Articles with hCards]]</text>
      <sha1>0u66jwww67qnfwtgc6yoqtebotbxccm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>842623</id>
      <parentid>842622</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T15:29:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Stalinjeet Brar</username>
        <id>8295</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1354994901|Narinder Singh Randhawa]]&quot; ਸਫ਼ੇ ਦਾ ਤਰਜਮਾ ਕਰਕੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ</comment>
      <origin>842623</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5727" sha1="s9cx4kwqc1im37o9g5mkrttvs9bel9v" xml:space="preserve">
&lt;templatestyles src=&quot;Module:Infobox/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;{{Infobox person
| name               = ਨਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰੰਧਾਵਾ
| image              = 
| image_size         = 
| caption            = 
| other_names        = 
| birth_date         = {{Birth date|df=yes|1927|03|13}}
| birth_place        = ਭਾਰਤ
| death_date         = {{Death date and age|df=yes|1996|11|26|1927|03|13}}
| death_place        = 
| resting_place      = 
| resting_place_coordinates = 
| occupation         = ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਗਿਆਨੀ&lt;br&gt;ਲੇਖਕ
| years_active       = 1967–1996
| known_for          = ਪੌਦਿਆਂ ਦਾ ਪੋਸ਼ਣ&lt;br&gt;ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਉਪਜਾਊ ਸ਼ਕਤੀ
| spouse             = 
| partner            = 
| children           = 
| parents            = 
| awards             = [[ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ]]&lt;br&gt;[[ਰਫ਼ੀ ਅਹਿਮਦ ਕਿਦਵਈ ਪੁਰਸਕਾਰ]]&lt;br&gt;ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਨਾਗਰਿਕ ਪੁਰਸਕਾਰ
| website            = 
| signature          = 
}}

'''ਨਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰੰਧਾਵਾ''' (1927–1996) ਭਾਰਤੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਗਿਆਨੀ, ਲੇਖਕ ਅਤੇ [[ਇੰਡੀਅਨ ਕੌਂਸਲ ਆਫ਼ ਐਗਰੀਕਲਚਰਲ ਰਿਸਰਚ|ਭਾਰਤੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੋਜ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ]] (ICAR) ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਜਨਰਲ ਸਨ। ਉਹ 1980–81 ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਭਾਰਤੀ ਮਿੱਟੀ ਵਿਗਿਆਨ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਨ&lt;ref name=&quot;Presidents&quot;&gt;{{Cite web |date=2016 |title=Presidents |url=http://www.isss-india.org/history |access-date=23 July 2016 |publisher=Indian Society of Soil Science}}&lt;/ref&gt; ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਨਾਗਰਿਕ ਪੁਰਸਕਾਰ ਅਤੇ [[ਇੰਡੀਅਨ ਕੌਂਸਲ ਆਫ਼ ਐਗਰੀਕਲਚਰਲ ਰਿਸਰਚ|ਭਾਰਤੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੋਜ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ]] ਦੇ ਰਫੀ ਅਹਿਮਦ ਕਿਦਵਈ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਤਾ ਸਨ। 1989 ਵਿੱਚ, [[ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ|ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ]] ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਤੀਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਨਾਗਰਿਕ ਸਨਮਾਨ, [[ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ|ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ ਨਾਲ]] ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ।&lt;ref name=&quot;Padma Awards&quot;&gt;{{Cite web |date=2016 |title=Padma Awards |url=http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |archive-date=15 October 2015 |access-date=3 January 2016 |publisher=Ministry of Home Affairs, Government of India}}&lt;/ref&gt;

== ਜੀਵਨੀ ==
13 ਮਾਰਚ 1927 ਨੂੰ ਜਨਮੇ ਰੰਧਾਵਾ ਨੇ 1964 ਵਿੱਚ ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਡਾਕਟਰੇਟ ਡਿਗਰੀ (ਪੀਐਚਡੀ) ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।&lt;ref name=&quot;Deceased Fellow&quot;&gt;{{Cite web |date=2016 |title=Deceased Fellow |url=http://insaindia.res.in/detail/N81-0623 |access-date=23 July 2016 |publisher=Indian National Science Academy}}&lt;/ref&gt; ਭਾਰਤ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਉਹ 1967 ਵਿੱਚ [[ਇੰਡੀਅਨ ਕੌਂਸਲ ਆਫ਼ ਐਗਰੀਕਲਚਰਲ ਰਿਸਰਚ|ਭਾਰਤੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੋਜ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ]] ਦੇ ''ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਪੌਦਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸੂਖਮ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਬਾਰੇ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਕੋਆਰਡੀਨੇਟਿਡ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ'' ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕੋਆਰਡੀਨੇਟਰ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ ਅਤੇ 1977 ਤੱਕ ਇਸ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ [[ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਦੇ ਮਿੱਟੀ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਵਜੋਂ ਵੀ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ ਅਤੇ 1979 ਤੱਕ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਰਹੇ, ਇੱਕ ਸੀਨੀਅਰ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ, ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਮੁਖੀ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਕਾਲਜ ਦੇ ਡੀਨ ਅਤੇ ਖੋਜ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਵਰਗੇ ਅਹੁਦਿਆਂ 'ਤੇ ਰਹੇ। 1979 ਵਿੱਚ ਉਹ ਡਿਪਟੀ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਜਨਰਲ ਵਜੋਂ ਆਈਸੀਏਆਰ ਵਾਪਸ ਆਏ ਅਤੇ 1985 ਵਿੱਚ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਜਨਰਲ ਵਜੋਂ ਆਪਣੀ ਸੇਵਾਮੁਕਤੀ ਤੱਕ ਉੱਥੇ ਹੀ ਰਹੇ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੋਜ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਰਕਾਰੀ ਸਕੱਤਰ ਵਜੋਂ ਵੀ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਕਾਰਜਕਾਲ ਰਿਹਾ।&lt;ref name=&quot;Deceased Fellow&quot; /&gt;
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨੀ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦਾ ਅਕਾਦਮਿਕ ਸਟਾਫ਼]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1996]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1927]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:Articles with hCards]]</text>
      <sha1>s9cx4kwqc1im37o9g5mkrttvs9bel9v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>842624</id>
      <parentid>842623</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T15:30:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Stalinjeet Brar</username>
        <id>8295</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1354994901|Narinder Singh Randhawa]]&quot; ਸਫ਼ੇ ਦਾ ਤਰਜਮਾ ਕਰਕੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ</comment>
      <origin>842624</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10973" sha1="qxjfwqu81b8ugngk5dtwnugsx9gg9yp" xml:space="preserve">
&lt;templatestyles src=&quot;Module:Infobox/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;{{Infobox person
| name               = ਨਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰੰਧਾਵਾ
| image              = 
| image_size         = 
| caption            = 
| other_names        = 
| birth_date         = {{Birth date|df=yes|1927|03|13}}
| birth_place        = ਭਾਰਤ
| death_date         = {{Death date and age|df=yes|1996|11|26|1927|03|13}}
| death_place        = 
| resting_place      = 
| resting_place_coordinates = 
| occupation         = ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਗਿਆਨੀ&lt;br&gt;ਲੇਖਕ
| years_active       = 1967–1996
| known_for          = ਪੌਦਿਆਂ ਦਾ ਪੋਸ਼ਣ&lt;br&gt;ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਉਪਜਾਊ ਸ਼ਕਤੀ
| spouse             = 
| partner            = 
| children           = 
| parents            = 
| awards             = [[ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ]]&lt;br&gt;[[ਰਫ਼ੀ ਅਹਿਮਦ ਕਿਦਵਈ ਪੁਰਸਕਾਰ]]&lt;br&gt;ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਨਾਗਰਿਕ ਪੁਰਸਕਾਰ
| website            = 
| signature          = 
}}

'''ਨਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰੰਧਾਵਾ''' (1927–1996) ਭਾਰਤੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਗਿਆਨੀ, ਲੇਖਕ ਅਤੇ [[ਇੰਡੀਅਨ ਕੌਂਸਲ ਆਫ਼ ਐਗਰੀਕਲਚਰਲ ਰਿਸਰਚ|ਭਾਰਤੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੋਜ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ]] (ICAR) ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਜਨਰਲ ਸਨ। ਉਹ 1980–81 ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਭਾਰਤੀ ਮਿੱਟੀ ਵਿਗਿਆਨ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਨ&lt;ref name=&quot;Presidents&quot;&gt;{{Cite web |date=2016 |title=Presidents |url=http://www.isss-india.org/history |access-date=23 July 2016 |publisher=Indian Society of Soil Science}}&lt;/ref&gt; ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਨਾਗਰਿਕ ਪੁਰਸਕਾਰ ਅਤੇ [[ਇੰਡੀਅਨ ਕੌਂਸਲ ਆਫ਼ ਐਗਰੀਕਲਚਰਲ ਰਿਸਰਚ|ਭਾਰਤੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੋਜ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ]] ਦੇ ਰਫੀ ਅਹਿਮਦ ਕਿਦਵਈ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਤਾ ਸਨ। 1989 ਵਿੱਚ, [[ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ|ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ]] ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਤੀਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਨਾਗਰਿਕ ਸਨਮਾਨ, [[ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ|ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ ਨਾਲ]] ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ।&lt;ref name=&quot;Padma Awards&quot;&gt;{{Cite web |date=2016 |title=Padma Awards |url=http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |archive-date=15 October 2015 |access-date=3 January 2016 |publisher=Ministry of Home Affairs, Government of India}}&lt;/ref&gt;

== ਜੀਵਨੀ ==
13 ਮਾਰਚ 1927 ਨੂੰ ਜਨਮੇ ਰੰਧਾਵਾ ਨੇ 1964 ਵਿੱਚ ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਡਾਕਟਰੇਟ ਡਿਗਰੀ (ਪੀਐਚਡੀ) ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।&lt;ref name=&quot;Deceased Fellow&quot;&gt;{{Cite web |date=2016 |title=Deceased Fellow |url=http://insaindia.res.in/detail/N81-0623 |access-date=23 July 2016 |publisher=Indian National Science Academy}}&lt;/ref&gt; ਭਾਰਤ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਉਹ 1967 ਵਿੱਚ [[ਇੰਡੀਅਨ ਕੌਂਸਲ ਆਫ਼ ਐਗਰੀਕਲਚਰਲ ਰਿਸਰਚ|ਭਾਰਤੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੋਜ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ]] ਦੇ ''ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਪੌਦਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸੂਖਮ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਬਾਰੇ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਕੋਆਰਡੀਨੇਟਿਡ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ'' ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕੋਆਰਡੀਨੇਟਰ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ ਅਤੇ 1977 ਤੱਕ ਇਸ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ [[ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਦੇ ਮਿੱਟੀ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਵਜੋਂ ਵੀ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ ਅਤੇ 1979 ਤੱਕ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਰਹੇ, ਇੱਕ ਸੀਨੀਅਰ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ, ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਮੁਖੀ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਕਾਲਜ ਦੇ ਡੀਨ ਅਤੇ ਖੋਜ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਵਰਗੇ ਅਹੁਦਿਆਂ 'ਤੇ ਰਹੇ। 1979 ਵਿੱਚ ਉਹ ਡਿਪਟੀ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਜਨਰਲ ਵਜੋਂ ਆਈਸੀਏਆਰ ਵਾਪਸ ਆਏ ਅਤੇ 1985 ਵਿੱਚ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਜਨਰਲ ਵਜੋਂ ਆਪਣੀ ਸੇਵਾਮੁਕਤੀ ਤੱਕ ਉੱਥੇ ਹੀ ਰਹੇ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੋਜ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਰਕਾਰੀ ਸਕੱਤਰ ਵਜੋਂ ਵੀ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਕਾਰਜਕਾਲ ਰਿਹਾ।&lt;ref name=&quot;Deceased Fellow&quot; /&gt;

ਰੰਧਾਵਾ ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ [[ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਉਪਜਾਊ ਸ਼ਕਤੀ]] ਦੇ ਸੂਖਮ-ਪੋਸ਼ਕ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਖੋਜ ਕਰਨ ਲਈ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਕਈ ਕਿਤਾਬਾਂ, ਲੇਖ ਅਤੇ ਮੋਨੋਗ੍ਰਾਫ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ।&lt;ref name=&quot;editor chief&quot;&gt;{{Cite web |date=2016 |title=editor chief |url=https://scholar.google.com/citations?user=BO1a-JEAAAAJ&amp;hl=en |access-date=23 July 2016 |publisher=Google Scholar}}&lt;/ref&gt; ਉਹ ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਸਾਇੰਸ ਅਕੈਡਮੀ ਕੌਂਸਲ (1993-95), ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਅਨ ਸੈਂਟਰ ਫਾਰ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਐਗਰੀਕਲਚਰਲ ਰਿਸਰਚ (1986-90) ਦੀ ਖੋਜ ਸਲਾਹਕਾਰ ਕੌਂਸਲ ਅਤੇ ਸੀਜੀਆਈਏਆਰ ਕੰਸੋਰਟੀਅਮ ਆਫ਼ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਐਗਰੀਕਲਚਰਲ ਰਿਸਰਚ ਸੈਂਟਰ (1985-90) ਦੇ ਸਲਾਹਕਾਰ ਸਮੂਹ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਸਨ। ਉਸਨੇ ਦੋ ਵਿਗਿਆਨ ਸੰਗਠਨਾਂ, ਇੰਡੀਅਨ ਸੋਇਲ ਸਾਇੰਸਜ਼ ਅਤੇ ਇੰਡੀਅਨ ਸੋਸਾਇਟੀ ਆਫ਼ ਪਲਾਂਟ ਨਿਊਟ੍ਰੀਸ਼ਨ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 1985 ਤੋਂ 1990 ਤੱਕ ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ਼ ਐਗਰੀਕਲਚਰਲ ਸਾਇੰਸਜ਼ ਦੇ ਉਪ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਕ੍ਰੌਪਸ ਰਿਸਰਚ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਫਾਰ ਦ ਸੈਮੀ-ਅਰਿਡ ਟ੍ਰੌਪਿਕਸ, ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਦੇ ਉਪ ਚੇਅਰਮੈਨ ਰਹੇ। ਉਸਨੇ ਕਈ ਪੁਰਸਕਾਰ ਭਾਸ਼ਣ ਦਿੱਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇੰਡੀਅਨ ਸੋਇਲ ਸਾਇੰਸ (1990)&lt;ref name=&quot;Dr. S.P. Raychaudhuri Memorial Lecture&quot;&gt;{{Cite web |date=2016 |title=Professor J.N. Mukherjee – ISSS Foundation Lecture |url=http://www.isss-india.org/memorial-lectures |access-date=23 July 2016 |publisher=Dr. S.P. Raychaudhuri Memorial Lecture}}&lt;/ref&gt; ਦਾ ਉਦਘਾਟਨੀ ''ਡਾ. ਐਸਪੀ ਰਾਏਚੌਧਰੀ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਲੈਕਚਰ'' ਅਤੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ਼ ਸਾਇੰਸਜ਼, ਇੰਡੀਆ (1993) ਦਾ ''ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਐਨਆਰ ਧਰ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਲੈਕਚਰ'' ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।&lt;ref name=&quot;Professor N.R. Dhar Memorial Lecture&quot;&gt;{{Cite web |date=2016 |title=Professor N.R. Dhar Memorial Lecture |url=http://www.nasi.org.in/leca.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150413015954/http://www.nasi.org.in/leca.htm |archive-date=13 April 2015 |access-date=23 July 2016 |publisher=National Academy of Sciences, India}}&lt;/ref&gt; ਭਾਰਤੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੋਜ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 1975 ਵਿੱਚ ਰਫ਼ੀ ਅਹਿਮਦ ਕਿਦਵਈ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 1989 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ [[ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ]] ਦਾ ਨਾਗਰਿਕ ਸਨਮਾਨ ਮਿਲਿਆ।&lt;ref name=&quot;Padma Awards&quot;&gt;{{Cite web |date=2016 |title=Padma Awards |url=http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |archive-date=15 October 2015 |access-date=3 January 2016 |publisher=Ministry of Home Affairs, Government of India}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf &quot;Padma Awards&quot;] &lt;span class=&quot;cs1-format&quot;&gt;(PDF)&lt;/span&gt;. Ministry of Home Affairs, Government of India. 2016. Archived from [http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf the original] &lt;span class=&quot;cs1-format&quot;&gt;(PDF)&lt;/span&gt; on 15 October 2015&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;3 January&lt;/span&gt; 2016&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਨਾਗਰਿਕ ਪੁਰਸਕਾਰ (1990) ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ, ਉਹ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਗਿਆਨ ਅਕੈਡਮੀ&lt;ref name=&quot;NAAS Fellow&quot;&gt;{{Cite web |date=2016 |title=NAAS Fellow |url=http://naasindia.org/page.php?pageid=8 |access-date=23 July 2016 |publisher=National Academy of Agricultural Sciences}}&lt;/ref&gt; ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਵਿਗਿਆਨ ਅਕੈਡਮੀ ਦੇ ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਫੈਲੋ ਸਨ।&lt;ref name=&quot;Deceased Fellow&quot;&gt;{{Cite web |date=2016 |title=Deceased Fellow |url=http://insaindia.res.in/detail/N81-0623 |access-date=23 July 2016 |publisher=Indian National Science Academy}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot;&gt;[http://insaindia.res.in/detail/N81-0623 &quot;Deceased Fellow&quot;]. Indian National Science Academy. 2016&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;23 July&lt;/span&gt; 2016&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨੀ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦਾ ਅਕਾਦਮਿਕ ਸਟਾਫ਼]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1996]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1927]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:Articles with hCards]]</text>
      <sha1>qxjfwqu81b8ugngk5dtwnugsx9gg9yp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>842625</id>
      <parentid>842624</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T15:30:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Stalinjeet Brar</username>
        <id>8295</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1354994901|Narinder Singh Randhawa]]&quot; ਸਫ਼ੇ ਦਾ ਤਰਜਮਾ ਕਰਕੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ</comment>
      <origin>842625</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12748" sha1="qhdbyadtos0kl6tvhk2cmiw907c91ti" xml:space="preserve">
&lt;templatestyles src=&quot;Module:Infobox/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;{{Infobox person
| name               = ਨਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰੰਧਾਵਾ
| image              = 
| image_size         = 
| caption            = 
| other_names        = 
| birth_date         = {{Birth date|df=yes|1927|03|13}}
| birth_place        = ਭਾਰਤ
| death_date         = {{Death date and age|df=yes|1996|11|26|1927|03|13}}
| death_place        = 
| resting_place      = 
| resting_place_coordinates = 
| occupation         = ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਗਿਆਨੀ&lt;br&gt;ਲੇਖਕ
| years_active       = 1967–1996
| known_for          = ਪੌਦਿਆਂ ਦਾ ਪੋਸ਼ਣ&lt;br&gt;ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਉਪਜਾਊ ਸ਼ਕਤੀ
| spouse             = 
| partner            = 
| children           = 
| parents            = 
| awards             = [[ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ]]&lt;br&gt;[[ਰਫ਼ੀ ਅਹਿਮਦ ਕਿਦਵਈ ਪੁਰਸਕਾਰ]]&lt;br&gt;ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਨਾਗਰਿਕ ਪੁਰਸਕਾਰ
| website            = 
| signature          = 
}}

'''ਨਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰੰਧਾਵਾ''' (1927–1996) ਭਾਰਤੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਗਿਆਨੀ, ਲੇਖਕ ਅਤੇ [[ਇੰਡੀਅਨ ਕੌਂਸਲ ਆਫ਼ ਐਗਰੀਕਲਚਰਲ ਰਿਸਰਚ|ਭਾਰਤੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੋਜ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ]] (ICAR) ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਜਨਰਲ ਸਨ। ਉਹ 1980–81 ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਭਾਰਤੀ ਮਿੱਟੀ ਵਿਗਿਆਨ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਨ&lt;ref name=&quot;Presidents&quot;&gt;{{Cite web |date=2016 |title=Presidents |url=http://www.isss-india.org/history |access-date=23 July 2016 |publisher=Indian Society of Soil Science}}&lt;/ref&gt; ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਨਾਗਰਿਕ ਪੁਰਸਕਾਰ ਅਤੇ [[ਇੰਡੀਅਨ ਕੌਂਸਲ ਆਫ਼ ਐਗਰੀਕਲਚਰਲ ਰਿਸਰਚ|ਭਾਰਤੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੋਜ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ]] ਦੇ ਰਫੀ ਅਹਿਮਦ ਕਿਦਵਈ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਤਾ ਸਨ। 1989 ਵਿੱਚ, [[ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ|ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ]] ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਤੀਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਨਾਗਰਿਕ ਸਨਮਾਨ, [[ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ|ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ ਨਾਲ]] ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ।&lt;ref name=&quot;Padma Awards&quot;&gt;{{Cite web |date=2016 |title=Padma Awards |url=http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |archive-date=15 October 2015 |access-date=3 January 2016 |publisher=Ministry of Home Affairs, Government of India}}&lt;/ref&gt;

== ਜੀਵਨੀ ==
13 ਮਾਰਚ 1927 ਨੂੰ ਜਨਮੇ ਰੰਧਾਵਾ ਨੇ 1964 ਵਿੱਚ ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਡਾਕਟਰੇਟ ਡਿਗਰੀ (ਪੀਐਚਡੀ) ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।&lt;ref name=&quot;Deceased Fellow&quot;&gt;{{Cite web |date=2016 |title=Deceased Fellow |url=http://insaindia.res.in/detail/N81-0623 |access-date=23 July 2016 |publisher=Indian National Science Academy}}&lt;/ref&gt; ਭਾਰਤ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਉਹ 1967 ਵਿੱਚ [[ਇੰਡੀਅਨ ਕੌਂਸਲ ਆਫ਼ ਐਗਰੀਕਲਚਰਲ ਰਿਸਰਚ|ਭਾਰਤੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੋਜ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ]] ਦੇ ''ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਪੌਦਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸੂਖਮ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਬਾਰੇ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਕੋਆਰਡੀਨੇਟਿਡ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ'' ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕੋਆਰਡੀਨੇਟਰ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ ਅਤੇ 1977 ਤੱਕ ਇਸ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ [[ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਦੇ ਮਿੱਟੀ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਵਜੋਂ ਵੀ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ ਅਤੇ 1979 ਤੱਕ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਰਹੇ, ਇੱਕ ਸੀਨੀਅਰ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ, ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਮੁਖੀ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਕਾਲਜ ਦੇ ਡੀਨ ਅਤੇ ਖੋਜ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਵਰਗੇ ਅਹੁਦਿਆਂ 'ਤੇ ਰਹੇ। 1979 ਵਿੱਚ ਉਹ ਡਿਪਟੀ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਜਨਰਲ ਵਜੋਂ ਆਈਸੀਏਆਰ ਵਾਪਸ ਆਏ ਅਤੇ 1985 ਵਿੱਚ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਜਨਰਲ ਵਜੋਂ ਆਪਣੀ ਸੇਵਾਮੁਕਤੀ ਤੱਕ ਉੱਥੇ ਹੀ ਰਹੇ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੋਜ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਰਕਾਰੀ ਸਕੱਤਰ ਵਜੋਂ ਵੀ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਕਾਰਜਕਾਲ ਰਿਹਾ।&lt;ref name=&quot;Deceased Fellow&quot; /&gt;

ਰੰਧਾਵਾ ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ [[ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਉਪਜਾਊ ਸ਼ਕਤੀ]] ਦੇ ਸੂਖਮ-ਪੋਸ਼ਕ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਖੋਜ ਕਰਨ ਲਈ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਕਈ ਕਿਤਾਬਾਂ, ਲੇਖ ਅਤੇ ਮੋਨੋਗ੍ਰਾਫ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ।&lt;ref name=&quot;editor chief&quot;&gt;{{Cite web |date=2016 |title=editor chief |url=https://scholar.google.com/citations?user=BO1a-JEAAAAJ&amp;hl=en |access-date=23 July 2016 |publisher=Google Scholar}}&lt;/ref&gt; ਉਹ ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਸਾਇੰਸ ਅਕੈਡਮੀ ਕੌਂਸਲ (1993-95), ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਅਨ ਸੈਂਟਰ ਫਾਰ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਐਗਰੀਕਲਚਰਲ ਰਿਸਰਚ (1986-90) ਦੀ ਖੋਜ ਸਲਾਹਕਾਰ ਕੌਂਸਲ ਅਤੇ ਸੀਜੀਆਈਏਆਰ ਕੰਸੋਰਟੀਅਮ ਆਫ਼ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਐਗਰੀਕਲਚਰਲ ਰਿਸਰਚ ਸੈਂਟਰ (1985-90) ਦੇ ਸਲਾਹਕਾਰ ਸਮੂਹ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਸਨ। ਉਸਨੇ ਦੋ ਵਿਗਿਆਨ ਸੰਗਠਨਾਂ, ਇੰਡੀਅਨ ਸੋਇਲ ਸਾਇੰਸਜ਼ ਅਤੇ ਇੰਡੀਅਨ ਸੋਸਾਇਟੀ ਆਫ਼ ਪਲਾਂਟ ਨਿਊਟ੍ਰੀਸ਼ਨ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 1985 ਤੋਂ 1990 ਤੱਕ ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ਼ ਐਗਰੀਕਲਚਰਲ ਸਾਇੰਸਜ਼ ਦੇ ਉਪ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਕ੍ਰੌਪਸ ਰਿਸਰਚ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਫਾਰ ਦ ਸੈਮੀ-ਅਰਿਡ ਟ੍ਰੌਪਿਕਸ, ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਦੇ ਉਪ ਚੇਅਰਮੈਨ ਰਹੇ। ਉਸਨੇ ਕਈ ਪੁਰਸਕਾਰ ਭਾਸ਼ਣ ਦਿੱਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇੰਡੀਅਨ ਸੋਇਲ ਸਾਇੰਸ (1990)&lt;ref name=&quot;Dr. S.P. Raychaudhuri Memorial Lecture&quot;&gt;{{Cite web |date=2016 |title=Professor J.N. Mukherjee – ISSS Foundation Lecture |url=http://www.isss-india.org/memorial-lectures |access-date=23 July 2016 |publisher=Dr. S.P. Raychaudhuri Memorial Lecture}}&lt;/ref&gt; ਦਾ ਉਦਘਾਟਨੀ ''ਡਾ. ਐਸਪੀ ਰਾਏਚੌਧਰੀ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਲੈਕਚਰ'' ਅਤੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ਼ ਸਾਇੰਸਜ਼, ਇੰਡੀਆ (1993) ਦਾ ''ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਐਨਆਰ ਧਰ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਲੈਕਚਰ'' ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।&lt;ref name=&quot;Professor N.R. Dhar Memorial Lecture&quot;&gt;{{Cite web |date=2016 |title=Professor N.R. Dhar Memorial Lecture |url=http://www.nasi.org.in/leca.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150413015954/http://www.nasi.org.in/leca.htm |archive-date=13 April 2015 |access-date=23 July 2016 |publisher=National Academy of Sciences, India}}&lt;/ref&gt; ਭਾਰਤੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੋਜ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 1975 ਵਿੱਚ ਰਫ਼ੀ ਅਹਿਮਦ ਕਿਦਵਈ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 1989 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ [[ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ]] ਦਾ ਨਾਗਰਿਕ ਸਨਮਾਨ ਮਿਲਿਆ।&lt;ref name=&quot;Padma Awards&quot;&gt;{{Cite web |date=2016 |title=Padma Awards |url=http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |archive-date=15 October 2015 |access-date=3 January 2016 |publisher=Ministry of Home Affairs, Government of India}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf &quot;Padma Awards&quot;] &lt;span class=&quot;cs1-format&quot;&gt;(PDF)&lt;/span&gt;. Ministry of Home Affairs, Government of India. 2016. Archived from [http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf the original] &lt;span class=&quot;cs1-format&quot;&gt;(PDF)&lt;/span&gt; on 15 October 2015&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;3 January&lt;/span&gt; 2016&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਨਾਗਰਿਕ ਪੁਰਸਕਾਰ (1990) ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ, ਉਹ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਗਿਆਨ ਅਕੈਡਮੀ&lt;ref name=&quot;NAAS Fellow&quot;&gt;{{Cite web |date=2016 |title=NAAS Fellow |url=http://naasindia.org/page.php?pageid=8 |access-date=23 July 2016 |publisher=National Academy of Agricultural Sciences}}&lt;/ref&gt; ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਵਿਗਿਆਨ ਅਕੈਡਮੀ ਦੇ ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਫੈਲੋ ਸਨ।&lt;ref name=&quot;Deceased Fellow&quot;&gt;{{Cite web |date=2016 |title=Deceased Fellow |url=http://insaindia.res.in/detail/N81-0623 |access-date=23 July 2016 |publisher=Indian National Science Academy}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot;&gt;[http://insaindia.res.in/detail/N81-0623 &quot;Deceased Fellow&quot;]. Indian National Science Academy. 2016&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;23 July&lt;/span&gt; 2016&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;

ਰੰਧਾਵਾ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ 26 ਨਵੰਬਰ 1996 ਨੂੰ 69 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ।&lt;ref name=&quot;Deceased Fellow&quot;&gt;{{Cite web |date=2016 |title=Deceased Fellow |url=http://insaindia.res.in/detail/N81-0623 |access-date=23 July 2016 |publisher=Indian National Science Academy}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot;&gt;[http://insaindia.res.in/detail/N81-0623 &quot;Deceased Fellow&quot;]. Indian National Science Academy. 2016&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;23 July&lt;/span&gt; 2016&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ਼ ਐਗਰੀਕਲਚਰਲ ਸਾਇੰਸਜ਼ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਾਲਾਨਾ ਪੁਰਸਕਾਰ, ''ਡਾ. ਐਨ.ਐਸ.ਰੰਧਾਵਾ ਪੁਰਸਕਾਰ'', ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;Dr. N.S.Randhawa Award&quot;&gt;{{Cite web |date=2016 |title=Dr. N.S.Randhawa Award |url=http://www.cirs.info/prix-fiche,langue.eng-id.1419.html |access-date=23 July 2016 |publisher=International Center for Scientific Research}}&lt;/ref&gt; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਬਾਗਬਾਨੀ ਜਰਨਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਇੱਕ ਲੇਖ, ''ਡਾ. ਐਨ.ਐਸ. ਰੰਧਾਵਾ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਬਾਗਬਾਨੀ ਵਿੱਚ'' ਯੋਗਦਾਨ ਵਿੱਚ ਸੰਕਲਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;Dr. N. S. Randhawa to Indian Horticulture&quot;&gt;{{Cite journal|last=K. K. Singh|year=2013|title=Dr. N. S. Randhawa to Indian Horticulture|url=http://agris.fao.org/agris-search/search.do?recordID=US201302314913|journal=Punjab Horticultural Journal|issn=0033-4324}}&lt;/ref&gt;
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨੀ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦਾ ਅਕਾਦਮਿਕ ਸਟਾਫ਼]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1996]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1927]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:Articles with hCards]]</text>
      <sha1>qhdbyadtos0kl6tvhk2cmiw907c91ti</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>842626</id>
      <parentid>842625</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T15:30:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Stalinjeet Brar</username>
        <id>8295</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1354994901|Narinder Singh Randhawa]]&quot; ਸਫ਼ੇ ਦਾ ਤਰਜਮਾ ਕਰਕੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ</comment>
      <origin>842626</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12785" sha1="hs8mkx29prj4y2s01gtqgouqk6g7ag5" xml:space="preserve">
&lt;templatestyles src=&quot;Module:Infobox/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;{{Infobox person
| name               = ਨਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰੰਧਾਵਾ
| image              = 
| image_size         = 
| caption            = 
| other_names        = 
| birth_date         = {{Birth date|df=yes|1927|03|13}}
| birth_place        = ਭਾਰਤ
| death_date         = {{Death date and age|df=yes|1996|11|26|1927|03|13}}
| death_place        = 
| resting_place      = 
| resting_place_coordinates = 
| occupation         = ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਗਿਆਨੀ&lt;br&gt;ਲੇਖਕ
| years_active       = 1967–1996
| known_for          = ਪੌਦਿਆਂ ਦਾ ਪੋਸ਼ਣ&lt;br&gt;ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਉਪਜਾਊ ਸ਼ਕਤੀ
| spouse             = 
| partner            = 
| children           = 
| parents            = 
| awards             = [[ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ]]&lt;br&gt;[[ਰਫ਼ੀ ਅਹਿਮਦ ਕਿਦਵਈ ਪੁਰਸਕਾਰ]]&lt;br&gt;ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਨਾਗਰਿਕ ਪੁਰਸਕਾਰ
| website            = 
| signature          = 
}}

'''ਨਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰੰਧਾਵਾ''' (1927–1996) ਭਾਰਤੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਗਿਆਨੀ, ਲੇਖਕ ਅਤੇ [[ਇੰਡੀਅਨ ਕੌਂਸਲ ਆਫ਼ ਐਗਰੀਕਲਚਰਲ ਰਿਸਰਚ|ਭਾਰਤੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੋਜ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ]] (ICAR) ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਜਨਰਲ ਸਨ। ਉਹ 1980–81 ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਭਾਰਤੀ ਮਿੱਟੀ ਵਿਗਿਆਨ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਨ&lt;ref name=&quot;Presidents&quot;&gt;{{Cite web |date=2016 |title=Presidents |url=http://www.isss-india.org/history |access-date=23 July 2016 |publisher=Indian Society of Soil Science}}&lt;/ref&gt; ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਨਾਗਰਿਕ ਪੁਰਸਕਾਰ ਅਤੇ [[ਇੰਡੀਅਨ ਕੌਂਸਲ ਆਫ਼ ਐਗਰੀਕਲਚਰਲ ਰਿਸਰਚ|ਭਾਰਤੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੋਜ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ]] ਦੇ ਰਫੀ ਅਹਿਮਦ ਕਿਦਵਈ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਤਾ ਸਨ। 1989 ਵਿੱਚ, [[ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ|ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ]] ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਤੀਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਨਾਗਰਿਕ ਸਨਮਾਨ, [[ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ|ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ ਨਾਲ]] ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ।&lt;ref name=&quot;Padma Awards&quot;&gt;{{Cite web |date=2016 |title=Padma Awards |url=http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |archive-date=15 October 2015 |access-date=3 January 2016 |publisher=Ministry of Home Affairs, Government of India}}&lt;/ref&gt;

== ਜੀਵਨੀ ==
13 ਮਾਰਚ 1927 ਨੂੰ ਜਨਮੇ ਰੰਧਾਵਾ ਨੇ 1964 ਵਿੱਚ ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਡਾਕਟਰੇਟ ਡਿਗਰੀ (ਪੀਐਚਡੀ) ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।&lt;ref name=&quot;Deceased Fellow&quot;&gt;{{Cite web |date=2016 |title=Deceased Fellow |url=http://insaindia.res.in/detail/N81-0623 |access-date=23 July 2016 |publisher=Indian National Science Academy}}&lt;/ref&gt; ਭਾਰਤ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਉਹ 1967 ਵਿੱਚ [[ਇੰਡੀਅਨ ਕੌਂਸਲ ਆਫ਼ ਐਗਰੀਕਲਚਰਲ ਰਿਸਰਚ|ਭਾਰਤੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੋਜ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ]] ਦੇ ''ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਪੌਦਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸੂਖਮ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਬਾਰੇ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਕੋਆਰਡੀਨੇਟਿਡ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ'' ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕੋਆਰਡੀਨੇਟਰ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ ਅਤੇ 1977 ਤੱਕ ਇਸ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ [[ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਦੇ ਮਿੱਟੀ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਵਜੋਂ ਵੀ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ ਅਤੇ 1979 ਤੱਕ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਰਹੇ, ਇੱਕ ਸੀਨੀਅਰ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ, ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਮੁਖੀ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਕਾਲਜ ਦੇ ਡੀਨ ਅਤੇ ਖੋਜ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਵਰਗੇ ਅਹੁਦਿਆਂ 'ਤੇ ਰਹੇ। 1979 ਵਿੱਚ ਉਹ ਡਿਪਟੀ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਜਨਰਲ ਵਜੋਂ ਆਈਸੀਏਆਰ ਵਾਪਸ ਆਏ ਅਤੇ 1985 ਵਿੱਚ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਜਨਰਲ ਵਜੋਂ ਆਪਣੀ ਸੇਵਾਮੁਕਤੀ ਤੱਕ ਉੱਥੇ ਹੀ ਰਹੇ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੋਜ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਰਕਾਰੀ ਸਕੱਤਰ ਵਜੋਂ ਵੀ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਕਾਰਜਕਾਲ ਰਿਹਾ।&lt;ref name=&quot;Deceased Fellow&quot; /&gt;

ਰੰਧਾਵਾ ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ [[ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਉਪਜਾਊ ਸ਼ਕਤੀ]] ਦੇ ਸੂਖਮ-ਪੋਸ਼ਕ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਖੋਜ ਕਰਨ ਲਈ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਕਈ ਕਿਤਾਬਾਂ, ਲੇਖ ਅਤੇ ਮੋਨੋਗ੍ਰਾਫ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ।&lt;ref name=&quot;editor chief&quot;&gt;{{Cite web |date=2016 |title=editor chief |url=https://scholar.google.com/citations?user=BO1a-JEAAAAJ&amp;hl=en |access-date=23 July 2016 |publisher=Google Scholar}}&lt;/ref&gt; ਉਹ ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਸਾਇੰਸ ਅਕੈਡਮੀ ਕੌਂਸਲ (1993-95), ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਅਨ ਸੈਂਟਰ ਫਾਰ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਐਗਰੀਕਲਚਰਲ ਰਿਸਰਚ (1986-90) ਦੀ ਖੋਜ ਸਲਾਹਕਾਰ ਕੌਂਸਲ ਅਤੇ ਸੀਜੀਆਈਏਆਰ ਕੰਸੋਰਟੀਅਮ ਆਫ਼ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਐਗਰੀਕਲਚਰਲ ਰਿਸਰਚ ਸੈਂਟਰ (1985-90) ਦੇ ਸਲਾਹਕਾਰ ਸਮੂਹ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਸਨ। ਉਸਨੇ ਦੋ ਵਿਗਿਆਨ ਸੰਗਠਨਾਂ, ਇੰਡੀਅਨ ਸੋਇਲ ਸਾਇੰਸਜ਼ ਅਤੇ ਇੰਡੀਅਨ ਸੋਸਾਇਟੀ ਆਫ਼ ਪਲਾਂਟ ਨਿਊਟ੍ਰੀਸ਼ਨ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 1985 ਤੋਂ 1990 ਤੱਕ ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ਼ ਐਗਰੀਕਲਚਰਲ ਸਾਇੰਸਜ਼ ਦੇ ਉਪ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਕ੍ਰੌਪਸ ਰਿਸਰਚ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਫਾਰ ਦ ਸੈਮੀ-ਅਰਿਡ ਟ੍ਰੌਪਿਕਸ, ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਦੇ ਉਪ ਚੇਅਰਮੈਨ ਰਹੇ। ਉਸਨੇ ਕਈ ਪੁਰਸਕਾਰ ਭਾਸ਼ਣ ਦਿੱਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇੰਡੀਅਨ ਸੋਇਲ ਸਾਇੰਸ (1990)&lt;ref name=&quot;Dr. S.P. Raychaudhuri Memorial Lecture&quot;&gt;{{Cite web |date=2016 |title=Professor J.N. Mukherjee – ISSS Foundation Lecture |url=http://www.isss-india.org/memorial-lectures |access-date=23 July 2016 |publisher=Dr. S.P. Raychaudhuri Memorial Lecture}}&lt;/ref&gt; ਦਾ ਉਦਘਾਟਨੀ ''ਡਾ. ਐਸਪੀ ਰਾਏਚੌਧਰੀ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਲੈਕਚਰ'' ਅਤੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ਼ ਸਾਇੰਸਜ਼, ਇੰਡੀਆ (1993) ਦਾ ''ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਐਨਆਰ ਧਰ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਲੈਕਚਰ'' ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।&lt;ref name=&quot;Professor N.R. Dhar Memorial Lecture&quot;&gt;{{Cite web |date=2016 |title=Professor N.R. Dhar Memorial Lecture |url=http://www.nasi.org.in/leca.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150413015954/http://www.nasi.org.in/leca.htm |archive-date=13 April 2015 |access-date=23 July 2016 |publisher=National Academy of Sciences, India}}&lt;/ref&gt; ਭਾਰਤੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੋਜ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 1975 ਵਿੱਚ ਰਫ਼ੀ ਅਹਿਮਦ ਕਿਦਵਈ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 1989 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ [[ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ]] ਦਾ ਨਾਗਰਿਕ ਸਨਮਾਨ ਮਿਲਿਆ।&lt;ref name=&quot;Padma Awards&quot;&gt;{{Cite web |date=2016 |title=Padma Awards |url=http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |archive-date=15 October 2015 |access-date=3 January 2016 |publisher=Ministry of Home Affairs, Government of India}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf &quot;Padma Awards&quot;] &lt;span class=&quot;cs1-format&quot;&gt;(PDF)&lt;/span&gt;. Ministry of Home Affairs, Government of India. 2016. Archived from [http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf the original] &lt;span class=&quot;cs1-format&quot;&gt;(PDF)&lt;/span&gt; on 15 October 2015&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;3 January&lt;/span&gt; 2016&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਨਾਗਰਿਕ ਪੁਰਸਕਾਰ (1990) ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ, ਉਹ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਗਿਆਨ ਅਕੈਡਮੀ&lt;ref name=&quot;NAAS Fellow&quot;&gt;{{Cite web |date=2016 |title=NAAS Fellow |url=http://naasindia.org/page.php?pageid=8 |access-date=23 July 2016 |publisher=National Academy of Agricultural Sciences}}&lt;/ref&gt; ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਵਿਗਿਆਨ ਅਕੈਡਮੀ ਦੇ ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਫੈਲੋ ਸਨ।&lt;ref name=&quot;Deceased Fellow&quot;&gt;{{Cite web |date=2016 |title=Deceased Fellow |url=http://insaindia.res.in/detail/N81-0623 |access-date=23 July 2016 |publisher=Indian National Science Academy}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot;&gt;[http://insaindia.res.in/detail/N81-0623 &quot;Deceased Fellow&quot;]. Indian National Science Academy. 2016&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;23 July&lt;/span&gt; 2016&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;

ਰੰਧਾਵਾ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ 26 ਨਵੰਬਰ 1996 ਨੂੰ 69 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ।&lt;ref name=&quot;Deceased Fellow&quot;&gt;{{Cite web |date=2016 |title=Deceased Fellow |url=http://insaindia.res.in/detail/N81-0623 |access-date=23 July 2016 |publisher=Indian National Science Academy}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot;&gt;[http://insaindia.res.in/detail/N81-0623 &quot;Deceased Fellow&quot;]. Indian National Science Academy. 2016&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;23 July&lt;/span&gt; 2016&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ਼ ਐਗਰੀਕਲਚਰਲ ਸਾਇੰਸਜ਼ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਾਲਾਨਾ ਪੁਰਸਕਾਰ, ''ਡਾ. ਐਨ.ਐਸ.ਰੰਧਾਵਾ ਪੁਰਸਕਾਰ'', ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;Dr. N.S.Randhawa Award&quot;&gt;{{Cite web |date=2016 |title=Dr. N.S.Randhawa Award |url=http://www.cirs.info/prix-fiche,langue.eng-id.1419.html |access-date=23 July 2016 |publisher=International Center for Scientific Research}}&lt;/ref&gt; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਬਾਗਬਾਨੀ ਜਰਨਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਇੱਕ ਲੇਖ, ''ਡਾ. ਐਨ.ਐਸ. ਰੰਧਾਵਾ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਬਾਗਬਾਨੀ ਵਿੱਚ'' ਯੋਗਦਾਨ ਵਿੱਚ ਸੰਕਲਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;Dr. N. S. Randhawa to Indian Horticulture&quot;&gt;{{Cite journal|last=K. K. Singh|year=2013|title=Dr. N. S. Randhawa to Indian Horticulture|url=http://agris.fao.org/agris-search/search.do?recordID=US201302314913|journal=Punjab Horticultural Journal|issn=0033-4324}}&lt;/ref&gt;

== ਪੁਸਤਕ ਸੂਚੀ ==

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨੀ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦਾ ਅਕਾਦਮਿਕ ਸਟਾਫ਼]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1996]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1927]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:Articles with hCards]]</text>
      <sha1>hs8mkx29prj4y2s01gtqgouqk6g7ag5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>842627</id>
      <parentid>842626</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T15:31:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Stalinjeet Brar</username>
        <id>8295</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1354994901|Narinder Singh Randhawa]]&quot; ਸਫ਼ੇ ਦਾ ਤਰਜਮਾ ਕਰਕੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ</comment>
      <origin>842627</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13912" sha1="o073d8zqv0umk0d7unlwoblwyforhn1" xml:space="preserve">
&lt;templatestyles src=&quot;Module:Infobox/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;{{Infobox person
| name               = ਨਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰੰਧਾਵਾ
| image              = 
| image_size         = 
| caption            = 
| other_names        = 
| birth_date         = {{Birth date|df=yes|1927|03|13}}
| birth_place        = ਭਾਰਤ
| death_date         = {{Death date and age|df=yes|1996|11|26|1927|03|13}}
| death_place        = 
| resting_place      = 
| resting_place_coordinates = 
| occupation         = ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਗਿਆਨੀ&lt;br&gt;ਲੇਖਕ
| years_active       = 1967–1996
| known_for          = ਪੌਦਿਆਂ ਦਾ ਪੋਸ਼ਣ&lt;br&gt;ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਉਪਜਾਊ ਸ਼ਕਤੀ
| spouse             = 
| partner            = 
| children           = 
| parents            = 
| awards             = [[ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ]]&lt;br&gt;[[ਰਫ਼ੀ ਅਹਿਮਦ ਕਿਦਵਈ ਪੁਰਸਕਾਰ]]&lt;br&gt;ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਨਾਗਰਿਕ ਪੁਰਸਕਾਰ
| website            = 
| signature          = 
}}

'''ਨਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰੰਧਾਵਾ''' (1927–1996) ਭਾਰਤੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਗਿਆਨੀ, ਲੇਖਕ ਅਤੇ [[ਇੰਡੀਅਨ ਕੌਂਸਲ ਆਫ਼ ਐਗਰੀਕਲਚਰਲ ਰਿਸਰਚ|ਭਾਰਤੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੋਜ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ]] (ICAR) ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਜਨਰਲ ਸਨ। ਉਹ 1980–81 ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਭਾਰਤੀ ਮਿੱਟੀ ਵਿਗਿਆਨ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਨ&lt;ref name=&quot;Presidents&quot;&gt;{{Cite web |date=2016 |title=Presidents |url=http://www.isss-india.org/history |access-date=23 July 2016 |publisher=Indian Society of Soil Science}}&lt;/ref&gt; ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਨਾਗਰਿਕ ਪੁਰਸਕਾਰ ਅਤੇ [[ਇੰਡੀਅਨ ਕੌਂਸਲ ਆਫ਼ ਐਗਰੀਕਲਚਰਲ ਰਿਸਰਚ|ਭਾਰਤੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੋਜ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ]] ਦੇ ਰਫੀ ਅਹਿਮਦ ਕਿਦਵਈ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਤਾ ਸਨ। 1989 ਵਿੱਚ, [[ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ|ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ]] ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਤੀਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਨਾਗਰਿਕ ਸਨਮਾਨ, [[ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ|ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ ਨਾਲ]] ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ।&lt;ref name=&quot;Padma Awards&quot;&gt;{{Cite web |date=2016 |title=Padma Awards |url=http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |archive-date=15 October 2015 |access-date=3 January 2016 |publisher=Ministry of Home Affairs, Government of India}}&lt;/ref&gt;

== ਜੀਵਨੀ ==
13 ਮਾਰਚ 1927 ਨੂੰ ਜਨਮੇ ਰੰਧਾਵਾ ਨੇ 1964 ਵਿੱਚ ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਡਾਕਟਰੇਟ ਡਿਗਰੀ (ਪੀਐਚਡੀ) ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।&lt;ref name=&quot;Deceased Fellow&quot;&gt;{{Cite web |date=2016 |title=Deceased Fellow |url=http://insaindia.res.in/detail/N81-0623 |access-date=23 July 2016 |publisher=Indian National Science Academy}}&lt;/ref&gt; ਭਾਰਤ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਉਹ 1967 ਵਿੱਚ [[ਇੰਡੀਅਨ ਕੌਂਸਲ ਆਫ਼ ਐਗਰੀਕਲਚਰਲ ਰਿਸਰਚ|ਭਾਰਤੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੋਜ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ]] ਦੇ ''ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਪੌਦਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸੂਖਮ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਬਾਰੇ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਕੋਆਰਡੀਨੇਟਿਡ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ'' ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕੋਆਰਡੀਨੇਟਰ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ ਅਤੇ 1977 ਤੱਕ ਇਸ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ [[ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਦੇ ਮਿੱਟੀ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਵਜੋਂ ਵੀ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ ਅਤੇ 1979 ਤੱਕ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਰਹੇ, ਇੱਕ ਸੀਨੀਅਰ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ, ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਮੁਖੀ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਕਾਲਜ ਦੇ ਡੀਨ ਅਤੇ ਖੋਜ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਵਰਗੇ ਅਹੁਦਿਆਂ 'ਤੇ ਰਹੇ। 1979 ਵਿੱਚ ਉਹ ਡਿਪਟੀ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਜਨਰਲ ਵਜੋਂ ਆਈਸੀਏਆਰ ਵਾਪਸ ਆਏ ਅਤੇ 1985 ਵਿੱਚ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਜਨਰਲ ਵਜੋਂ ਆਪਣੀ ਸੇਵਾਮੁਕਤੀ ਤੱਕ ਉੱਥੇ ਹੀ ਰਹੇ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੋਜ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਰਕਾਰੀ ਸਕੱਤਰ ਵਜੋਂ ਵੀ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਕਾਰਜਕਾਲ ਰਿਹਾ।&lt;ref name=&quot;Deceased Fellow&quot; /&gt;

ਰੰਧਾਵਾ ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ [[ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਉਪਜਾਊ ਸ਼ਕਤੀ]] ਦੇ ਸੂਖਮ-ਪੋਸ਼ਕ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਖੋਜ ਕਰਨ ਲਈ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਕਈ ਕਿਤਾਬਾਂ, ਲੇਖ ਅਤੇ ਮੋਨੋਗ੍ਰਾਫ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ।&lt;ref name=&quot;editor chief&quot;&gt;{{Cite web |date=2016 |title=editor chief |url=https://scholar.google.com/citations?user=BO1a-JEAAAAJ&amp;hl=en |access-date=23 July 2016 |publisher=Google Scholar}}&lt;/ref&gt; ਉਹ ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਸਾਇੰਸ ਅਕੈਡਮੀ ਕੌਂਸਲ (1993-95), ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਅਨ ਸੈਂਟਰ ਫਾਰ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਐਗਰੀਕਲਚਰਲ ਰਿਸਰਚ (1986-90) ਦੀ ਖੋਜ ਸਲਾਹਕਾਰ ਕੌਂਸਲ ਅਤੇ ਸੀਜੀਆਈਏਆਰ ਕੰਸੋਰਟੀਅਮ ਆਫ਼ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਐਗਰੀਕਲਚਰਲ ਰਿਸਰਚ ਸੈਂਟਰ (1985-90) ਦੇ ਸਲਾਹਕਾਰ ਸਮੂਹ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਸਨ। ਉਸਨੇ ਦੋ ਵਿਗਿਆਨ ਸੰਗਠਨਾਂ, ਇੰਡੀਅਨ ਸੋਇਲ ਸਾਇੰਸਜ਼ ਅਤੇ ਇੰਡੀਅਨ ਸੋਸਾਇਟੀ ਆਫ਼ ਪਲਾਂਟ ਨਿਊਟ੍ਰੀਸ਼ਨ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 1985 ਤੋਂ 1990 ਤੱਕ ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ਼ ਐਗਰੀਕਲਚਰਲ ਸਾਇੰਸਜ਼ ਦੇ ਉਪ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਕ੍ਰੌਪਸ ਰਿਸਰਚ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਫਾਰ ਦ ਸੈਮੀ-ਅਰਿਡ ਟ੍ਰੌਪਿਕਸ, ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਦੇ ਉਪ ਚੇਅਰਮੈਨ ਰਹੇ। ਉਸਨੇ ਕਈ ਪੁਰਸਕਾਰ ਭਾਸ਼ਣ ਦਿੱਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇੰਡੀਅਨ ਸੋਇਲ ਸਾਇੰਸ (1990)&lt;ref name=&quot;Dr. S.P. Raychaudhuri Memorial Lecture&quot;&gt;{{Cite web |date=2016 |title=Professor J.N. Mukherjee – ISSS Foundation Lecture |url=http://www.isss-india.org/memorial-lectures |access-date=23 July 2016 |publisher=Dr. S.P. Raychaudhuri Memorial Lecture}}&lt;/ref&gt; ਦਾ ਉਦਘਾਟਨੀ ''ਡਾ. ਐਸਪੀ ਰਾਏਚੌਧਰੀ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਲੈਕਚਰ'' ਅਤੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ਼ ਸਾਇੰਸਜ਼, ਇੰਡੀਆ (1993) ਦਾ ''ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਐਨਆਰ ਧਰ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਲੈਕਚਰ'' ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।&lt;ref name=&quot;Professor N.R. Dhar Memorial Lecture&quot;&gt;{{Cite web |date=2016 |title=Professor N.R. Dhar Memorial Lecture |url=http://www.nasi.org.in/leca.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150413015954/http://www.nasi.org.in/leca.htm |archive-date=13 April 2015 |access-date=23 July 2016 |publisher=National Academy of Sciences, India}}&lt;/ref&gt; ਭਾਰਤੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੋਜ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 1975 ਵਿੱਚ ਰਫ਼ੀ ਅਹਿਮਦ ਕਿਦਵਈ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 1989 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ [[ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ]] ਦਾ ਨਾਗਰਿਕ ਸਨਮਾਨ ਮਿਲਿਆ।&lt;ref name=&quot;Padma Awards&quot;&gt;{{Cite web |date=2016 |title=Padma Awards |url=http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |archive-date=15 October 2015 |access-date=3 January 2016 |publisher=Ministry of Home Affairs, Government of India}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf &quot;Padma Awards&quot;] &lt;span class=&quot;cs1-format&quot;&gt;(PDF)&lt;/span&gt;. Ministry of Home Affairs, Government of India. 2016. Archived from [http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf the original] &lt;span class=&quot;cs1-format&quot;&gt;(PDF)&lt;/span&gt; on 15 October 2015&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;3 January&lt;/span&gt; 2016&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਨਾਗਰਿਕ ਪੁਰਸਕਾਰ (1990) ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ, ਉਹ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਗਿਆਨ ਅਕੈਡਮੀ&lt;ref name=&quot;NAAS Fellow&quot;&gt;{{Cite web |date=2016 |title=NAAS Fellow |url=http://naasindia.org/page.php?pageid=8 |access-date=23 July 2016 |publisher=National Academy of Agricultural Sciences}}&lt;/ref&gt; ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਵਿਗਿਆਨ ਅਕੈਡਮੀ ਦੇ ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਫੈਲੋ ਸਨ।&lt;ref name=&quot;Deceased Fellow&quot;&gt;{{Cite web |date=2016 |title=Deceased Fellow |url=http://insaindia.res.in/detail/N81-0623 |access-date=23 July 2016 |publisher=Indian National Science Academy}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot;&gt;[http://insaindia.res.in/detail/N81-0623 &quot;Deceased Fellow&quot;]. Indian National Science Academy. 2016&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;23 July&lt;/span&gt; 2016&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;

ਰੰਧਾਵਾ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ 26 ਨਵੰਬਰ 1996 ਨੂੰ 69 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ।&lt;ref name=&quot;Deceased Fellow&quot;&gt;{{Cite web |date=2016 |title=Deceased Fellow |url=http://insaindia.res.in/detail/N81-0623 |access-date=23 July 2016 |publisher=Indian National Science Academy}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot;&gt;[http://insaindia.res.in/detail/N81-0623 &quot;Deceased Fellow&quot;]. Indian National Science Academy. 2016&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;23 July&lt;/span&gt; 2016&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ਼ ਐਗਰੀਕਲਚਰਲ ਸਾਇੰਸਜ਼ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਾਲਾਨਾ ਪੁਰਸਕਾਰ, ''ਡਾ. ਐਨ.ਐਸ.ਰੰਧਾਵਾ ਪੁਰਸਕਾਰ'', ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;Dr. N.S.Randhawa Award&quot;&gt;{{Cite web |date=2016 |title=Dr. N.S.Randhawa Award |url=http://www.cirs.info/prix-fiche,langue.eng-id.1419.html |access-date=23 July 2016 |publisher=International Center for Scientific Research}}&lt;/ref&gt; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਬਾਗਬਾਨੀ ਜਰਨਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਇੱਕ ਲੇਖ, ''ਡਾ. ਐਨ.ਐਸ. ਰੰਧਾਵਾ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਬਾਗਬਾਨੀ ਵਿੱਚ'' ਯੋਗਦਾਨ ਵਿੱਚ ਸੰਕਲਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;Dr. N. S. Randhawa to Indian Horticulture&quot;&gt;{{Cite journal|last=K. K. Singh|year=2013|title=Dr. N. S. Randhawa to Indian Horticulture|url=http://agris.fao.org/agris-search/search.do?recordID=US201302314913|journal=Punjab Horticultural Journal|issn=0033-4324}}&lt;/ref&gt;

== ਪੁਸਤਕ ਸੂਚੀ ==

*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  

== ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ ==

* [[ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]]
* [[ਇੰਡੀਅਨ ਕੌਂਸਲ ਆਫ਼ ਐਗਰੀਕਲਚਰਲ ਰਿਸਰਚ|ਭਾਰਤੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੋਜ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ]] 

== ਹਵਾਲੇ ==
&lt;templatestyles src=&quot;Reflist/styles.css&quot; /&gt;{{Reflist|30em}}

== ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ ==

*  
* {{Cite web |date=2016 |title=Browsing Indian Agricultural Repositories by Author &quot;Forwarded by Dr. N.S. Randhawa DG, ICAR.&quot; |url=http://drtc1.isibang.ac.in/indus/handle/1/2/browse?value=Forwarded+by+Dr.+N.S.+Randhawa+DG%2C+ICAR.&amp;type=author |access-date=23 July 2016 |publisher=Indus}}

== ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ ==

* {{Cite journal|last=N. S Randhawa, N. S Parischa|year=1971|title=Forecast and Control of Nutritional Diseases in Plants (full text)|url=http://www.insa.nic.in/writereaddata/UpLoadedFiles/PINSA/Vol37B_1971_6_Art06.pdf|journal=Punjab Agricultural University|volume=37|issue=6}}
{{PadmaBhushanAwardRecipients 1980–89}}
{{Authority control}}
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨੀ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦਾ ਅਕਾਦਮਿਕ ਸਟਾਫ਼]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1996]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1927]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:Articles with hCards]]</text>
      <sha1>o073d8zqv0umk0d7unlwoblwyforhn1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>842628</id>
      <parentid>842627</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T15:32:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Stalinjeet Brar</username>
        <id>8295</id>
      </contributor>
      <origin>842628</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13820" sha1="sfid1vk5rpy8s898gkyii6k9chmhtuo" xml:space="preserve">
&lt;templatestyles src=&quot;Module:Infobox/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;{{Infobox person
| name               = ਨਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰੰਧਾਵਾ
| image              = 
| image_size         = 
| caption            = 
| other_names        = 
| birth_date         = {{Birth date|df=yes|1927|03|13}}
| birth_place        = ਭਾਰਤ
| death_date         = {{Death date and age|df=yes|1996|11|26|1927|03|13}}
| death_place        = 
| resting_place      = 
| resting_place_coordinates = 
| occupation         = ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਗਿਆਨੀ&lt;br&gt;ਲੇਖਕ
| years_active       = 1967–1996
| known_for          = ਪੌਦਿਆਂ ਦਾ ਪੋਸ਼ਣ&lt;br&gt;ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਉਪਜਾਊ ਸ਼ਕਤੀ
| spouse             = 
| partner            = 
| children           = 
| parents            = 
| awards             = [[ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ]]&lt;br&gt;[[ਰਫ਼ੀ ਅਹਿਮਦ ਕਿਦਵਈ ਪੁਰਸਕਾਰ]]&lt;br&gt;ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਨਾਗਰਿਕ ਪੁਰਸਕਾਰ
| website            = 
| signature          = 
}}

'''ਨਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰੰਧਾਵਾ''' (1927–1996) ਭਾਰਤੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਗਿਆਨੀ, ਲੇਖਕ ਅਤੇ [[ਇੰਡੀਅਨ ਕੌਂਸਲ ਆਫ਼ ਐਗਰੀਕਲਚਰਲ ਰਿਸਰਚ|ਭਾਰਤੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੋਜ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ]] (ICAR) ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਜਨਰਲ ਸਨ। ਉਹ 1980–81 ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਭਾਰਤੀ ਮਿੱਟੀ ਵਿਗਿਆਨ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਨ&lt;ref name=&quot;Presidents&quot;&gt;{{Cite web |date=2016 |title=Presidents |url=http://www.isss-india.org/history |access-date=23 July 2016 |publisher=Indian Society of Soil Science}}&lt;/ref&gt; ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਨਾਗਰਿਕ ਪੁਰਸਕਾਰ ਅਤੇ [[ਇੰਡੀਅਨ ਕੌਂਸਲ ਆਫ਼ ਐਗਰੀਕਲਚਰਲ ਰਿਸਰਚ|ਭਾਰਤੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੋਜ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ]] ਦੇ ਰਫੀ ਅਹਿਮਦ ਕਿਦਵਈ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਤਾ ਸਨ। 1989 ਵਿੱਚ, [[ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ|ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ]] ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਤੀਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਨਾਗਰਿਕ ਸਨਮਾਨ, [[ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ|ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ ਨਾਲ]] ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ।&lt;ref name=&quot;Padma Awards&quot;&gt;{{Cite web |date=2016 |title=Padma Awards |url=http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |archive-date=15 October 2015 |access-date=3 January 2016 |publisher=Ministry of Home Affairs, Government of India}}&lt;/ref&gt;

== ਜੀਵਨੀ ==
13 ਮਾਰਚ 1927 ਨੂੰ ਜਨਮੇ ਰੰਧਾਵਾ ਨੇ 1964 ਵਿੱਚ ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਡਾਕਟਰੇਟ ਡਿਗਰੀ (ਪੀਐਚਡੀ) ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।&lt;ref name=&quot;Deceased Fellow&quot;&gt;{{Cite web |date=2016 |title=Deceased Fellow |url=http://insaindia.res.in/detail/N81-0623 |access-date=23 July 2016 |publisher=Indian National Science Academy}}&lt;/ref&gt; ਭਾਰਤ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਉਹ 1967 ਵਿੱਚ [[ਇੰਡੀਅਨ ਕੌਂਸਲ ਆਫ਼ ਐਗਰੀਕਲਚਰਲ ਰਿਸਰਚ|ਭਾਰਤੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੋਜ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ]] ਦੇ ''ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਪੌਦਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸੂਖਮ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਬਾਰੇ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਕੋਆਰਡੀਨੇਟਿਡ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ'' ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕੋਆਰਡੀਨੇਟਰ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ ਅਤੇ 1977 ਤੱਕ ਇਸ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ [[ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਦੇ ਮਿੱਟੀ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਵਜੋਂ ਵੀ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ ਅਤੇ 1979 ਤੱਕ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਰਹੇ, ਇੱਕ ਸੀਨੀਅਰ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ, ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਮੁਖੀ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਕਾਲਜ ਦੇ ਡੀਨ ਅਤੇ ਖੋਜ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਵਰਗੇ ਅਹੁਦਿਆਂ 'ਤੇ ਰਹੇ। 1979 ਵਿੱਚ ਉਹ ਡਿਪਟੀ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਜਨਰਲ ਵਜੋਂ ਆਈਸੀਏਆਰ ਵਾਪਸ ਆਏ ਅਤੇ 1985 ਵਿੱਚ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਜਨਰਲ ਵਜੋਂ ਆਪਣੀ ਸੇਵਾਮੁਕਤੀ ਤੱਕ ਉੱਥੇ ਹੀ ਰਹੇ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੋਜ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਰਕਾਰੀ ਸਕੱਤਰ ਵਜੋਂ ਵੀ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਕਾਰਜਕਾਲ ਰਿਹਾ।&lt;ref name=&quot;Deceased Fellow&quot; /&gt;

ਰੰਧਾਵਾ ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ [[ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਉਪਜਾਊ ਸ਼ਕਤੀ]] ਦੇ ਸੂਖਮ-ਪੋਸ਼ਕ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਖੋਜ ਕਰਨ ਲਈ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਕਈ ਕਿਤਾਬਾਂ, ਲੇਖ ਅਤੇ ਮੋਨੋਗ੍ਰਾਫ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ।&lt;ref name=&quot;editor chief&quot;&gt;{{Cite web |date=2016 |title=editor chief |url=https://scholar.google.com/citations?user=BO1a-JEAAAAJ&amp;hl=en |access-date=23 July 2016 |publisher=Google Scholar}}&lt;/ref&gt; ਉਹ ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਸਾਇੰਸ ਅਕੈਡਮੀ ਕੌਂਸਲ (1993-95), ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਅਨ ਸੈਂਟਰ ਫਾਰ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਐਗਰੀਕਲਚਰਲ ਰਿਸਰਚ (1986-90) ਦੀ ਖੋਜ ਸਲਾਹਕਾਰ ਕੌਂਸਲ ਅਤੇ ਸੀਜੀਆਈਏਆਰ ਕੰਸੋਰਟੀਅਮ ਆਫ਼ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਐਗਰੀਕਲਚਰਲ ਰਿਸਰਚ ਸੈਂਟਰ (1985-90) ਦੇ ਸਲਾਹਕਾਰ ਸਮੂਹ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਸਨ। ਉਸਨੇ ਦੋ ਵਿਗਿਆਨ ਸੰਗਠਨਾਂ, ਇੰਡੀਅਨ ਸੋਇਲ ਸਾਇੰਸਜ਼ ਅਤੇ ਇੰਡੀਅਨ ਸੋਸਾਇਟੀ ਆਫ਼ ਪਲਾਂਟ ਨਿਊਟ੍ਰੀਸ਼ਨ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 1985 ਤੋਂ 1990 ਤੱਕ ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ਼ ਐਗਰੀਕਲਚਰਲ ਸਾਇੰਸਜ਼ ਦੇ ਉਪ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਕ੍ਰੌਪਸ ਰਿਸਰਚ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਫਾਰ ਦ ਸੈਮੀ-ਅਰਿਡ ਟ੍ਰੌਪਿਕਸ, ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਦੇ ਉਪ ਚੇਅਰਮੈਨ ਰਹੇ। ਉਸਨੇ ਕਈ ਪੁਰਸਕਾਰ ਭਾਸ਼ਣ ਦਿੱਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇੰਡੀਅਨ ਸੋਇਲ ਸਾਇੰਸ (1990)&lt;ref name=&quot;Dr. S.P. Raychaudhuri Memorial Lecture&quot;&gt;{{Cite web |date=2016 |title=Professor J.N. Mukherjee – ISSS Foundation Lecture |url=http://www.isss-india.org/memorial-lectures |access-date=23 July 2016 |publisher=Dr. S.P. Raychaudhuri Memorial Lecture}}&lt;/ref&gt; ਦਾ ਉਦਘਾਟਨੀ ''ਡਾ. ਐਸਪੀ ਰਾਏਚੌਧਰੀ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਲੈਕਚਰ'' ਅਤੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ਼ ਸਾਇੰਸਜ਼, ਇੰਡੀਆ (1993) ਦਾ ''ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਐਨਆਰ ਧਰ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਲੈਕਚਰ'' ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।&lt;ref name=&quot;Professor N.R. Dhar Memorial Lecture&quot;&gt;{{Cite web |date=2016 |title=Professor N.R. Dhar Memorial Lecture |url=http://www.nasi.org.in/leca.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150413015954/http://www.nasi.org.in/leca.htm |archive-date=13 April 2015 |access-date=23 July 2016 |publisher=National Academy of Sciences, India}}&lt;/ref&gt; ਭਾਰਤੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੋਜ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 1975 ਵਿੱਚ ਰਫ਼ੀ ਅਹਿਮਦ ਕਿਦਵਈ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 1989 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ [[ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ]] ਦਾ ਨਾਗਰਿਕ ਸਨਮਾਨ ਮਿਲਿਆ।&lt;ref name=&quot;Padma Awards&quot;&gt;{{Cite web |date=2016 |title=Padma Awards |url=http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |archive-date=15 October 2015 |access-date=3 January 2016 |publisher=Ministry of Home Affairs, Government of India}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf &quot;Padma Awards&quot;] &lt;span class=&quot;cs1-format&quot;&gt;(PDF)&lt;/span&gt;. Ministry of Home Affairs, Government of India. 2016. Archived from [http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf the original] &lt;span class=&quot;cs1-format&quot;&gt;(PDF)&lt;/span&gt; on 15 October 2015&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;3 January&lt;/span&gt; 2016&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਨਾਗਰਿਕ ਪੁਰਸਕਾਰ (1990) ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ, ਉਹ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਗਿਆਨ ਅਕੈਡਮੀ&lt;ref name=&quot;NAAS Fellow&quot;&gt;{{Cite web |date=2016 |title=NAAS Fellow |url=http://naasindia.org/page.php?pageid=8 |access-date=23 July 2016 |publisher=National Academy of Agricultural Sciences}}&lt;/ref&gt; ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਵਿਗਿਆਨ ਅਕੈਡਮੀ ਦੇ ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਫੈਲੋ ਸਨ।&lt;ref name=&quot;Deceased Fellow&quot;&gt;{{Cite web |date=2016 |title=Deceased Fellow |url=http://insaindia.res.in/detail/N81-0623 |access-date=23 July 2016 |publisher=Indian National Science Academy}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot;&gt;[http://insaindia.res.in/detail/N81-0623 &quot;Deceased Fellow&quot;]. Indian National Science Academy. 2016&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;23 July&lt;/span&gt; 2016&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;

ਰੰਧਾਵਾ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ 26 ਨਵੰਬਰ 1996 ਨੂੰ 69 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ।&lt;ref name=&quot;Deceased Fellow&quot;&gt;{{Cite web |date=2016 |title=Deceased Fellow |url=http://insaindia.res.in/detail/N81-0623 |access-date=23 July 2016 |publisher=Indian National Science Academy}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot;&gt;[http://insaindia.res.in/detail/N81-0623 &quot;Deceased Fellow&quot;]. Indian National Science Academy. 2016&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;23 July&lt;/span&gt; 2016&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ਼ ਐਗਰੀਕਲਚਰਲ ਸਾਇੰਸਜ਼ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਾਲਾਨਾ ਪੁਰਸਕਾਰ, ''ਡਾ. ਐਨ.ਐਸ.ਰੰਧਾਵਾ ਪੁਰਸਕਾਰ'', ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;Dr. N.S.Randhawa Award&quot;&gt;{{Cite web |date=2016 |title=Dr. N.S.Randhawa Award |url=http://www.cirs.info/prix-fiche,langue.eng-id.1419.html |access-date=23 July 2016 |publisher=International Center for Scientific Research}}&lt;/ref&gt; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਬਾਗਬਾਨੀ ਜਰਨਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਇੱਕ ਲੇਖ, ''ਡਾ. ਐਨ.ਐਸ. ਰੰਧਾਵਾ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਬਾਗਬਾਨੀ ਵਿੱਚ'' ਯੋਗਦਾਨ ਵਿੱਚ ਸੰਕਲਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;Dr. N. S. Randhawa to Indian Horticulture&quot;&gt;{{Cite journal|last=K. K. Singh|year=2013|title=Dr. N. S. Randhawa to Indian Horticulture|url=http://agris.fao.org/agris-search/search.do?recordID=US201302314913|journal=Punjab Horticultural Journal|issn=0033-4324}}&lt;/ref&gt;

== ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ ==

* [[ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]]
* [[ਇੰਡੀਅਨ ਕੌਂਸਲ ਆਫ਼ ਐਗਰੀਕਲਚਰਲ ਰਿਸਰਚ|ਭਾਰਤੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੋਜ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ]] 

== ਹਵਾਲੇ ==
&lt;templatestyles src=&quot;Reflist/styles.css&quot; /&gt;{{Reflist|30em}}

== ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ ==

*  
* {{Cite web |date=2016 |title=Browsing Indian Agricultural Repositories by Author &quot;Forwarded by Dr. N.S. Randhawa DG, ICAR.&quot; |url=http://drtc1.isibang.ac.in/indus/handle/1/2/browse?value=Forwarded+by+Dr.+N.S.+Randhawa+DG%2C+ICAR.&amp;type=author |access-date=23 July 2016 |publisher=Indus}}

== ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ ==

* {{Cite journal|last=N. S Randhawa, N. S Parischa|year=1971|title=Forecast and Control of Nutritional Diseases in Plants (full text)|url=http://www.insa.nic.in/writereaddata/UpLoadedFiles/PINSA/Vol37B_1971_6_Art06.pdf|journal=Punjab Agricultural University|volume=37|issue=6}}
{{PadmaBhushanAwardRecipients 1980–89}}
{{Authority control}}
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨੀ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦਾ ਅਕਾਦਮਿਕ ਸਟਾਫ਼]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1996]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1927]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:Articles with hCards]]</text>
      <sha1>sfid1vk5rpy8s898gkyii6k9chmhtuo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Great50</title>
    <ns>3</ns>
    <id>204809</id>
    <redirect title="ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:LinsanityStrong" />
    <revision>
      <id>842635</id>
      <timestamp>2026-07-14T18:09:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mfield</username>
        <id>58361</id>
      </contributor>
      <comment>Mfield ਨੇ ਸਫ਼ਾ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Great50]] ਨੂੰ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:LinsanityStrong]] ’ਤੇ ਭੇਜਿਆ: Automatically moved page while renaming the user &quot;[[Special:CentralAuth/Great50|Great50]]&quot; to &quot;[[Special:CentralAuth/LinsanityStrong|LinsanityStrong]]&quot;</comment>
      <origin>842635</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="93" sha1="m2gaw3mb65164uem0u4ed106gu6jrxh" xml:space="preserve">#ਰੀਡਾਇਰੈਕਟ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:LinsanityStrong]]</text>
      <sha1>m2gaw3mb65164uem0u4ed106gu6jrxh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਬਹਿਰੀਆ ਟਾਊਨ ਲਾਹੌਰ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>204810</id>
    <revision>
      <id>842641</id>
      <timestamp>2026-07-14T22:43:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Desi language publisher co</username>
        <id>61078</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1341778372|Bahria Town Lahore]]&quot; ਸਫ਼ੇ ਦਾ ਤਰਜਮਾ ਕਰਕੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ</comment>
      <origin>842641</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5508" sha1="209awi4t49unwco6c1i6hhazhffdpt0" xml:space="preserve">
{| class=&quot;infobox ib-settlement vcard&quot;
! colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-above&quot; |&lt;div class=&quot;fn org&quot;&gt;ਬਹਿਰੀਆਭਾਰੀਹ&lt;br /&gt;&lt;span dir=&quot;rtl&quot; class=&quot;Nastaliq&quot; style=&quot;font-family: 'Jameel Noori Nastaleeq', 'Urdu Typesetting', 'Noto Nastaliq Urdu', 'Noto Nastaliq Urdu Draft', 'Hussaini Nastaleeq', 'AlQalam Taj Nastaleeq', IranNastaliq, 'Awami Nastaliq', 'Awami Nastaliq Beta3', 'Awami Nastaliq Beta2', 'Awami Nastaliq Beta1', 'Nafees Nastaleeq', 'Nafees Nastaleeq v1.01', 'Pak Nastaleeq', 'PDMS_Jauhar', 'Alvi Lahori Nastaleeq'; font-size: 110%; font-style: normal; &quot; title=&quot;Nastaliq&quot;&gt;ਬਾਹਰ&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;
|-
| colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-subheader&quot; |&lt;div class=&quot;category&quot;&gt;[[Gated community|ਗੇਟਡ ਕਮਿਊਨਿਟੀ]]&lt;/div&gt;
|- class=&quot;mergedtoprow&quot;
| colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-full-data&quot; |&lt;templatestyles src=&quot;Multiple image/styles.css&quot; wrapper=&quot;.tmulti&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;&lt;div class=&quot;thumb tmulti tnone center&quot;&gt;&lt;div class=&quot;multiimageinner&quot; style=&quot;width:272px;max-width:272px;border:none&quot;&gt;&lt;div class=&quot;trow&quot;&gt;&lt;div class=&quot;tsingle&quot; style=&quot;width:270px;max-width:270px&quot;&gt;&lt;div style=&quot;height:178px;overflow:hidden&quot;&gt;[[ਤਸਵੀਰ:Eiffel_Tower_Bahria_Town_Lahore.jpg|268x268px]]&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;trow&quot;&gt;&lt;div class=&quot;tsingle&quot; style=&quot;width:173px;max-width:173px&quot;&gt;&lt;div style=&quot;height:69px;overflow:hidden&quot;&gt;[[ਤਸਵੀਰ:Bahria_Town_Lahore_Pakistan.jpg|171x171px]]&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;tsingle&quot; style=&quot;width:95px;max-width:95px&quot;&gt;&lt;div style=&quot;height:69px;overflow:hidden&quot;&gt;[[ਤਸਵੀਰ:Grand_Jamia_Masjid_Bahria_Town_Lahore_Pakistan_cropped.jpg|93x93px]]&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;trow&quot;&gt;&lt;div class=&quot;tsingle&quot; style=&quot;width:136px;max-width:136px&quot;&gt;&lt;div style=&quot;height:100px;overflow:hidden&quot;&gt;[[ਤਸਵੀਰ:Sunset_at_Bahria_Town,_Lahore.jpg|134x134px]]&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;tsingle&quot; style=&quot;width:132px;max-width:132px&quot;&gt;&lt;div style=&quot;height:100px;overflow:hidden&quot;&gt;[[ਤਸਵੀਰ:The_Grand_Mosque,_Bahria_Town_Lahore.jpg|130x130px]]&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;trow&quot;&gt;&lt;div class=&quot;tsingle&quot; style=&quot;width:96px;max-width:96px&quot;&gt;&lt;div style=&quot;height:93px;overflow:hidden&quot;&gt;[[ਤਸਵੀਰ:Jasmine_Block,_Bahria_Town,_Lahore.jpg|94x94px]]&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;tsingle&quot; style=&quot;width:172px;max-width:172px&quot;&gt;&lt;div style=&quot;height:93px;overflow:hidden&quot;&gt;[[ਤਸਵੀਰ:Eiffel_Tower_replica_in_Bahria_Town.jpg|170x170px]]&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;
|- class=&quot;mergedtoprow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |[[ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਦੇਸ਼]]
| class=&quot;infobox-data&quot; |&lt;span class=&quot;flagicon&quot;&gt;[[ਤਸਵੀਰ:Flag_of_Pakistan.svg|link=|alt=|border|23x23px]]&amp;nbsp;&lt;/span&gt;[[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]]
|- class=&quot;mergedrow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |[[ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਇਕਾਈਆਂ|ਸੂਬਾ]]
| class=&quot;infobox-data&quot; |[[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਪੰਜਾਬ]]
|- class=&quot;mergedrow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |ਸ਼ਹਿਰ
| class=&quot;infobox-data&quot; |[[ਲਹੌਰ|ਲਾਹੌਰ]]
|- class=&quot;mergedrow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਸ਼ਹਿਰ
| class=&quot;infobox-data&quot; |[[ਅੱਲਾਮਾ ਇਕਬਾਲ ਟਾਊਨ|ਇਕਬਾਲ]]
|- class=&quot;mergedrow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |ਯੂਨੀਅਨ ਕੌਂਸਲ
| class=&quot;infobox-data&quot; |260 (ਮਰਾਕਾ) 
|- class=&quot;mergedtoprow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |ਵੈੱਬਸਾਈਟ
| class=&quot;infobox-data&quot; |&lt;span class=&quot;url&quot;&gt;[https://www.bahriatown.com www.bahriatown.com]&lt;/span&gt;
|}
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
ਤਸਵੀਰ:Jasmine_Mall,_Bahria_Town,_Lahore.jpg|Jasmine Mall (جیسمین مال)
ਤਸਵੀਰ:Houses_in_Iris_Block,_Bahria_Town,_Lahore,_Pakistan.jpg|Iris Block (آئرس بلاک)
ਤਸਵੀਰ:Talwar_Chowk,_Bahria_Town,_Lahore.jpg|Talwar Chowk (تلوار چوک)
ਤਸਵੀਰ:Near_Talwar_Chowk,_Bahria_Town,_Lahore.jpg
ਤਸਵੀਰ:Near_Talwar_Chowk,_Bahria_Town,_Lahore_(1).jpg
ਤਸਵੀਰ:Near_Talwar_Chowk,_Bahria_Town,_Lahore_(2).jpg
ਤਸਵੀਰ:Near_Talwar_Chowk,_Bahria_Town,_Lahore_(3).jpg
&lt;/gallery&gt;ਟਾਊਨ ਲਾਹੌਰ ਇੱਕ ਨਿੱਜੀ ਮਾਲਕੀ ਵਾਲਾ ਗੇਟ ਵਾਲਾ ਉਪਨਗਰ ਹੈ ਜੋ ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਤਹਿਸੀਲ ਇਕਬਾਲ ਵਿੱਚ ਯੂਨੀਅਨ ਕੌਂਸਲ 122 (ਮਰਾਕਾ) ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਉਪਨਗਰ ਬਹਿਰੀਆ ਟਾਊਨ ਗਰੁੱਪ ਦੁਆਰਾ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਮਲਕੀਅਤ ਹੈ। [1] &lt;ref name=&quot;dt&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_14-4-2005_pg3_4|title=Housing boom a solution to Pakistan's problems|last=Malik Riaz, Chief Executive of Bahria Town|date=April 14, 2005|work=Speech given at the NAB conference in Islamabad|access-date=May 24, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20110607014616/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_14-4-2005_pg3_4|archive-date=June 7, 2011|publisher=Daily Times}}&lt;/ref&gt;
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਿਨਾਂ ਨਕਸ਼ੇ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬਾ ਵਸੋਂ ਨੂੰ ਵਰਤਣ ਵਾਲੇ ਸਫ਼ੇ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਖੇਪ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵਿਕੀਡਾਟਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੈ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਖੇਪ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵਾਲੇ ਲੇਖ]]</text>
      <sha1>209awi4t49unwco6c1i6hhazhffdpt0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>842642</id>
      <parentid>842641</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T22:44:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Desi language publisher co</username>
        <id>61078</id>
      </contributor>
      <origin>842642</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5508" sha1="g45ab9vldwra07sq7ht4eobnyh1wclp" xml:space="preserve">ਟਾਊਨ ਲਾਹੌਰ ਇੱਕ ਨਿੱਜੀ ਮਾਲਕੀ ਵਾਲਾ ਗੇਟ ਵਾਲਾ ਉਪਨਗਰ ਹੈ ਜੋ ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਤਹਿਸੀਲ ਇਕਬਾਲ ਵਿੱਚ ਯੂਨੀਅਨ ਕੌਂਸਲ 122 (ਮਰਾਕਾ) ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਉਪਨਗਰ ਬਹਿਰੀਆ ਟਾਊਨ ਗਰੁੱਪ ਦੁਆਰਾ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਮਲਕੀਅਤ ਹੈ। [1] &lt;ref name=&quot;dt&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_14-4-2005_pg3_4|title=Housing boom a solution to Pakistan's problems|last=Malik Riaz, Chief Executive of Bahria Town|date=April 14, 2005|work=Speech given at the NAB conference in Islamabad|access-date=May 24, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20110607014616/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_14-4-2005_pg3_4|archive-date=June 7, 2011|publisher=Daily Times}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;infobox ib-settlement vcard&quot;
! colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-above&quot; |&lt;div class=&quot;fn org&quot;&gt;ਬਹਿਰੀਆਭਾਰੀਹ&lt;br /&gt;&lt;span dir=&quot;rtl&quot; class=&quot;Nastaliq&quot; style=&quot;font-family: 'Jameel Noori Nastaleeq', 'Urdu Typesetting', 'Noto Nastaliq Urdu', 'Noto Nastaliq Urdu Draft', 'Hussaini Nastaleeq', 'AlQalam Taj Nastaleeq', IranNastaliq, 'Awami Nastaliq', 'Awami Nastaliq Beta3', 'Awami Nastaliq Beta2', 'Awami Nastaliq Beta1', 'Nafees Nastaleeq', 'Nafees Nastaleeq v1.01', 'Pak Nastaleeq', 'PDMS_Jauhar', 'Alvi Lahori Nastaleeq'; font-size: 110%; font-style: normal; &quot; title=&quot;Nastaliq&quot;&gt;ਬਾਹਰ&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;
|-
| colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-subheader&quot; |&lt;div class=&quot;category&quot;&gt;[[Gated community|ਗੇਟਡ ਕਮਿਊਨਿਟੀ]]&lt;/div&gt;
|- class=&quot;mergedtoprow&quot;
| colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-full-data&quot; |&lt;templatestyles src=&quot;Multiple image/styles.css&quot; wrapper=&quot;.tmulti&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;&lt;div class=&quot;thumb tmulti tnone center&quot;&gt;&lt;div class=&quot;multiimageinner&quot; style=&quot;width:272px;max-width:272px;border:none&quot;&gt;&lt;div class=&quot;trow&quot;&gt;&lt;div class=&quot;tsingle&quot; style=&quot;width:270px;max-width:270px&quot;&gt;&lt;div style=&quot;height:178px;overflow:hidden&quot;&gt;[[ਤਸਵੀਰ:Eiffel_Tower_Bahria_Town_Lahore.jpg|268x268px]]&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;trow&quot;&gt;&lt;div class=&quot;tsingle&quot; style=&quot;width:173px;max-width:173px&quot;&gt;&lt;div style=&quot;height:69px;overflow:hidden&quot;&gt;[[ਤਸਵੀਰ:Bahria_Town_Lahore_Pakistan.jpg|171x171px]]&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;tsingle&quot; style=&quot;width:95px;max-width:95px&quot;&gt;&lt;div style=&quot;height:69px;overflow:hidden&quot;&gt;[[ਤਸਵੀਰ:Grand_Jamia_Masjid_Bahria_Town_Lahore_Pakistan_cropped.jpg|93x93px]]&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;trow&quot;&gt;&lt;div class=&quot;tsingle&quot; style=&quot;width:136px;max-width:136px&quot;&gt;&lt;div style=&quot;height:100px;overflow:hidden&quot;&gt;[[ਤਸਵੀਰ:Sunset_at_Bahria_Town,_Lahore.jpg|134x134px]]&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;tsingle&quot; style=&quot;width:132px;max-width:132px&quot;&gt;&lt;div style=&quot;height:100px;overflow:hidden&quot;&gt;[[ਤਸਵੀਰ:The_Grand_Mosque,_Bahria_Town_Lahore.jpg|130x130px]]&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;trow&quot;&gt;&lt;div class=&quot;tsingle&quot; style=&quot;width:96px;max-width:96px&quot;&gt;&lt;div style=&quot;height:93px;overflow:hidden&quot;&gt;[[ਤਸਵੀਰ:Jasmine_Block,_Bahria_Town,_Lahore.jpg|94x94px]]&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;tsingle&quot; style=&quot;width:172px;max-width:172px&quot;&gt;&lt;div style=&quot;height:93px;overflow:hidden&quot;&gt;[[ਤਸਵੀਰ:Eiffel_Tower_replica_in_Bahria_Town.jpg|170x170px]]&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;
|- class=&quot;mergedtoprow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |[[ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਦੇਸ਼]]
| class=&quot;infobox-data&quot; |&lt;span class=&quot;flagicon&quot;&gt;[[ਤਸਵੀਰ:Flag_of_Pakistan.svg|link=|alt=|border|23x23px]]&amp;nbsp;&lt;/span&gt;[[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]]
|- class=&quot;mergedrow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |[[ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਇਕਾਈਆਂ|ਸੂਬਾ]]
| class=&quot;infobox-data&quot; |[[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਪੰਜਾਬ]]
|- class=&quot;mergedrow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |ਸ਼ਹਿਰ
| class=&quot;infobox-data&quot; |[[ਲਹੌਰ|ਲਾਹੌਰ]]
|- class=&quot;mergedrow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਸ਼ਹਿਰ
| class=&quot;infobox-data&quot; |[[ਅੱਲਾਮਾ ਇਕਬਾਲ ਟਾਊਨ|ਇਕਬਾਲ]]
|- class=&quot;mergedrow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |ਯੂਨੀਅਨ ਕੌਂਸਲ
| class=&quot;infobox-data&quot; |260 (ਮਰਾਕਾ) 
|- class=&quot;mergedtoprow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |ਵੈੱਬਸਾਈਟ
| class=&quot;infobox-data&quot; |&lt;span class=&quot;url&quot;&gt;[https://www.bahriatown.com www.bahriatown.com]&lt;/span&gt;
|}
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
ਤਸਵੀਰ:Jasmine_Mall,_Bahria_Town,_Lahore.jpg|Jasmine Mall (جیسمین مال)
ਤਸਵੀਰ:Houses_in_Iris_Block,_Bahria_Town,_Lahore,_Pakistan.jpg|Iris Block (آئرس بلاک)
ਤਸਵੀਰ:Talwar_Chowk,_Bahria_Town,_Lahore.jpg|Talwar Chowk (تلوار چوک)
ਤਸਵੀਰ:Near_Talwar_Chowk,_Bahria_Town,_Lahore.jpg
ਤਸਵੀਰ:Near_Talwar_Chowk,_Bahria_Town,_Lahore_(1).jpg
ਤਸਵੀਰ:Near_Talwar_Chowk,_Bahria_Town,_Lahore_(2).jpg
ਤਸਵੀਰ:Near_Talwar_Chowk,_Bahria_Town,_Lahore_(3).jpg
&lt;/gallery&gt;
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਿਨਾਂ ਨਕਸ਼ੇ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬਾ ਵਸੋਂ ਨੂੰ ਵਰਤਣ ਵਾਲੇ ਸਫ਼ੇ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਖੇਪ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵਿਕੀਡਾਟਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੈ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਖੇਪ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵਾਲੇ ਲੇਖ]]</text>
      <sha1>g45ab9vldwra07sq7ht4eobnyh1wclp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>842643</id>
      <parentid>842642</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T22:44:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Desi language publisher co</username>
        <id>61078</id>
      </contributor>
      <origin>842643</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5504" sha1="eiweh2f2j2pfybk1onhlekmqqowg6sh" xml:space="preserve">ਟਾਊਨ ਲਾਹੌਰ ਇੱਕ ਨਿੱਜੀ ਮਾਲਕੀ ਵਾਲਾ ਗੇਟ ਵਾਲਾ ਉਪਨਗਰ ਹੈ ਜੋ ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਤਹਿਸੀਲ ਇਕਬਾਲ ਵਿੱਚ ਯੂਨੀਅਨ ਕੌਂਸਲ 122 (ਮਰਾਕਾ) ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਉਪਨਗਰ ਬਹਿਰੀਆ ਟਾਊਨ ਗਰੁੱਪ ਦੁਆਰਾ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਮਲਕੀਅਤ ਹੈ। &lt;ref name=&quot;dt&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_14-4-2005_pg3_4|title=Housing boom a solution to Pakistan's problems|last=Malik Riaz, Chief Executive of Bahria Town|date=April 14, 2005|work=Speech given at the NAB conference in Islamabad|access-date=May 24, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20110607014616/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_14-4-2005_pg3_4|archive-date=June 7, 2011|publisher=Daily Times}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;infobox ib-settlement vcard&quot;
! colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-above&quot; |&lt;div class=&quot;fn org&quot;&gt;ਬਹਿਰੀਆਭਾਰੀਹ&lt;br /&gt;&lt;span dir=&quot;rtl&quot; class=&quot;Nastaliq&quot; style=&quot;font-family: 'Jameel Noori Nastaleeq', 'Urdu Typesetting', 'Noto Nastaliq Urdu', 'Noto Nastaliq Urdu Draft', 'Hussaini Nastaleeq', 'AlQalam Taj Nastaleeq', IranNastaliq, 'Awami Nastaliq', 'Awami Nastaliq Beta3', 'Awami Nastaliq Beta2', 'Awami Nastaliq Beta1', 'Nafees Nastaleeq', 'Nafees Nastaleeq v1.01', 'Pak Nastaleeq', 'PDMS_Jauhar', 'Alvi Lahori Nastaleeq'; font-size: 110%; font-style: normal; &quot; title=&quot;Nastaliq&quot;&gt;ਬਾਹਰ&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;
|-
| colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-subheader&quot; |&lt;div class=&quot;category&quot;&gt;[[Gated community|ਗੇਟਡ ਕਮਿਊਨਿਟੀ]]&lt;/div&gt;
|- class=&quot;mergedtoprow&quot;
| colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-full-data&quot; |&lt;templatestyles src=&quot;Multiple image/styles.css&quot; wrapper=&quot;.tmulti&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;&lt;div class=&quot;thumb tmulti tnone center&quot;&gt;&lt;div class=&quot;multiimageinner&quot; style=&quot;width:272px;max-width:272px;border:none&quot;&gt;&lt;div class=&quot;trow&quot;&gt;&lt;div class=&quot;tsingle&quot; style=&quot;width:270px;max-width:270px&quot;&gt;&lt;div style=&quot;height:178px;overflow:hidden&quot;&gt;[[ਤਸਵੀਰ:Eiffel_Tower_Bahria_Town_Lahore.jpg|268x268px]]&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;trow&quot;&gt;&lt;div class=&quot;tsingle&quot; style=&quot;width:173px;max-width:173px&quot;&gt;&lt;div style=&quot;height:69px;overflow:hidden&quot;&gt;[[ਤਸਵੀਰ:Bahria_Town_Lahore_Pakistan.jpg|171x171px]]&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;tsingle&quot; style=&quot;width:95px;max-width:95px&quot;&gt;&lt;div style=&quot;height:69px;overflow:hidden&quot;&gt;[[ਤਸਵੀਰ:Grand_Jamia_Masjid_Bahria_Town_Lahore_Pakistan_cropped.jpg|93x93px]]&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;trow&quot;&gt;&lt;div class=&quot;tsingle&quot; style=&quot;width:136px;max-width:136px&quot;&gt;&lt;div style=&quot;height:100px;overflow:hidden&quot;&gt;[[ਤਸਵੀਰ:Sunset_at_Bahria_Town,_Lahore.jpg|134x134px]]&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;tsingle&quot; style=&quot;width:132px;max-width:132px&quot;&gt;&lt;div style=&quot;height:100px;overflow:hidden&quot;&gt;[[ਤਸਵੀਰ:The_Grand_Mosque,_Bahria_Town_Lahore.jpg|130x130px]]&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;trow&quot;&gt;&lt;div class=&quot;tsingle&quot; style=&quot;width:96px;max-width:96px&quot;&gt;&lt;div style=&quot;height:93px;overflow:hidden&quot;&gt;[[ਤਸਵੀਰ:Jasmine_Block,_Bahria_Town,_Lahore.jpg|94x94px]]&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;tsingle&quot; style=&quot;width:172px;max-width:172px&quot;&gt;&lt;div style=&quot;height:93px;overflow:hidden&quot;&gt;[[ਤਸਵੀਰ:Eiffel_Tower_replica_in_Bahria_Town.jpg|170x170px]]&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;
|- class=&quot;mergedtoprow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |[[ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਦੇਸ਼]]
| class=&quot;infobox-data&quot; |&lt;span class=&quot;flagicon&quot;&gt;[[ਤਸਵੀਰ:Flag_of_Pakistan.svg|link=|alt=|border|23x23px]]&amp;nbsp;&lt;/span&gt;[[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]]
|- class=&quot;mergedrow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |[[ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਇਕਾਈਆਂ|ਸੂਬਾ]]
| class=&quot;infobox-data&quot; |[[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਪੰਜਾਬ]]
|- class=&quot;mergedrow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |ਸ਼ਹਿਰ
| class=&quot;infobox-data&quot; |[[ਲਹੌਰ|ਲਾਹੌਰ]]
|- class=&quot;mergedrow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਸ਼ਹਿਰ
| class=&quot;infobox-data&quot; |[[ਅੱਲਾਮਾ ਇਕਬਾਲ ਟਾਊਨ|ਇਕਬਾਲ]]
|- class=&quot;mergedrow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |ਯੂਨੀਅਨ ਕੌਂਸਲ
| class=&quot;infobox-data&quot; |260 (ਮਰਾਕਾ) 
|- class=&quot;mergedtoprow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |ਵੈੱਬਸਾਈਟ
| class=&quot;infobox-data&quot; |&lt;span class=&quot;url&quot;&gt;[https://www.bahriatown.com www.bahriatown.com]&lt;/span&gt;
|}
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
ਤਸਵੀਰ:Jasmine_Mall,_Bahria_Town,_Lahore.jpg|Jasmine Mall (جیسمین مال)
ਤਸਵੀਰ:Houses_in_Iris_Block,_Bahria_Town,_Lahore,_Pakistan.jpg|Iris Block (آئرس بلاک)
ਤਸਵੀਰ:Talwar_Chowk,_Bahria_Town,_Lahore.jpg|Talwar Chowk (تلوار چوک)
ਤਸਵੀਰ:Near_Talwar_Chowk,_Bahria_Town,_Lahore.jpg
ਤਸਵੀਰ:Near_Talwar_Chowk,_Bahria_Town,_Lahore_(1).jpg
ਤਸਵੀਰ:Near_Talwar_Chowk,_Bahria_Town,_Lahore_(2).jpg
ਤਸਵੀਰ:Near_Talwar_Chowk,_Bahria_Town,_Lahore_(3).jpg
&lt;/gallery&gt;
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਿਨਾਂ ਨਕਸ਼ੇ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬਾ ਵਸੋਂ ਨੂੰ ਵਰਤਣ ਵਾਲੇ ਸਫ਼ੇ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਖੇਪ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵਿਕੀਡਾਟਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੈ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਖੇਪ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵਾਲੇ ਲੇਖ]]</text>
      <sha1>eiweh2f2j2pfybk1onhlekmqqowg6sh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>842645</id>
      <parentid>842643</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T22:48:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Desi language publisher co</username>
        <id>61078</id>
      </contributor>
      <origin>842645</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5914" sha1="1fhf9cfhrs0xucl2lr1w08en49sz7is" xml:space="preserve">ਟਾਊਨ ਲਾਹੌਰ ਇੱਕ ਨਿੱਜੀ ਮਾਲਕੀ ਵਾਲਾ ਗੇਟ ਵਾਲਾ ਉਪਨਗਰ ਹੈ ਜੋ ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਤਹਿਸੀਲ ਇਕਬਾਲ ਵਿੱਚ ਯੂਨੀਅਨ ਕੌਂਸਲ 122 (ਮਰਾਕਾ) ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਉਪਨਗਰ ਬਹਿਰੀਆ ਟਾਊਨ ਗਰੁੱਪ ਦੁਆਰਾ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਮਲਕੀਅਤ ਹੈ। &lt;ref name=&quot;dt&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_14-4-2005_pg3_4|title=Housing boom a solution to Pakistan's problems|last=Malik Riaz, Chief Executive of Bahria Town|date=April 14, 2005|work=Speech given at the NAB conference in Islamabad|access-date=May 24, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20110607014616/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_14-4-2005_pg3_4|archive-date=June 7, 2011|publisher=Daily Times}}&lt;/ref&gt;

ਇਹ ਆਂਢ-ਗੁਆਂਢ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਬਹਿਰੀਆ ਟਾਊਨ ਗਰੁੱਪ ਦੀ ਮਲਕੀਅਤ ਹੈ। ਇਹ ਆਪਣੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਈਫਲ ਟਾਵਰ ਦਾ ਇੱਕ ਨਕਲ ਵੀ ਹੈ।
{| class=&quot;infobox ib-settlement vcard&quot;
! colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-above&quot; |&lt;div class=&quot;fn org&quot;&gt;ਬਹਿਰੀਆਭਾਰੀਹ&lt;br /&gt;&lt;span dir=&quot;rtl&quot; class=&quot;Nastaliq&quot; style=&quot;font-family: 'Jameel Noori Nastaleeq', 'Urdu Typesetting', 'Noto Nastaliq Urdu', 'Noto Nastaliq Urdu Draft', 'Hussaini Nastaleeq', 'AlQalam Taj Nastaleeq', IranNastaliq, 'Awami Nastaliq', 'Awami Nastaliq Beta3', 'Awami Nastaliq Beta2', 'Awami Nastaliq Beta1', 'Nafees Nastaleeq', 'Nafees Nastaleeq v1.01', 'Pak Nastaleeq', 'PDMS_Jauhar', 'Alvi Lahori Nastaleeq'; font-size: 110%; font-style: normal; &quot; title=&quot;Nastaliq&quot;&gt;ਬਾਹਰ&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;
|-
| colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-subheader&quot; |&lt;div class=&quot;category&quot;&gt;[[Gated community|ਗੇਟਡ ਕਮਿਊਨਿਟੀ]]&lt;/div&gt;
|- class=&quot;mergedtoprow&quot;
| colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-full-data&quot; |&lt;templatestyles src=&quot;Multiple image/styles.css&quot; wrapper=&quot;.tmulti&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;&lt;div class=&quot;thumb tmulti tnone center&quot;&gt;&lt;div class=&quot;multiimageinner&quot; style=&quot;width:272px;max-width:272px;border:none&quot;&gt;&lt;div class=&quot;trow&quot;&gt;&lt;div class=&quot;tsingle&quot; style=&quot;width:270px;max-width:270px&quot;&gt;&lt;div style=&quot;height:178px;overflow:hidden&quot;&gt;[[ਤਸਵੀਰ:Eiffel_Tower_Bahria_Town_Lahore.jpg|268x268px]]&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;trow&quot;&gt;&lt;div class=&quot;tsingle&quot; style=&quot;width:173px;max-width:173px&quot;&gt;&lt;div style=&quot;height:69px;overflow:hidden&quot;&gt;[[ਤਸਵੀਰ:Bahria_Town_Lahore_Pakistan.jpg|171x171px]]&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;tsingle&quot; style=&quot;width:95px;max-width:95px&quot;&gt;&lt;div style=&quot;height:69px;overflow:hidden&quot;&gt;[[ਤਸਵੀਰ:Grand_Jamia_Masjid_Bahria_Town_Lahore_Pakistan_cropped.jpg|93x93px]]&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;trow&quot;&gt;&lt;div class=&quot;tsingle&quot; style=&quot;width:136px;max-width:136px&quot;&gt;&lt;div style=&quot;height:100px;overflow:hidden&quot;&gt;[[ਤਸਵੀਰ:Sunset_at_Bahria_Town,_Lahore.jpg|134x134px]]&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;tsingle&quot; style=&quot;width:132px;max-width:132px&quot;&gt;&lt;div style=&quot;height:100px;overflow:hidden&quot;&gt;[[ਤਸਵੀਰ:The_Grand_Mosque,_Bahria_Town_Lahore.jpg|130x130px]]&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;trow&quot;&gt;&lt;div class=&quot;tsingle&quot; style=&quot;width:96px;max-width:96px&quot;&gt;&lt;div style=&quot;height:93px;overflow:hidden&quot;&gt;[[ਤਸਵੀਰ:Jasmine_Block,_Bahria_Town,_Lahore.jpg|94x94px]]&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;tsingle&quot; style=&quot;width:172px;max-width:172px&quot;&gt;&lt;div style=&quot;height:93px;overflow:hidden&quot;&gt;[[ਤਸਵੀਰ:Eiffel_Tower_replica_in_Bahria_Town.jpg|170x170px]]&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;
|- class=&quot;mergedtoprow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |[[ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਦੇਸ਼]]
| class=&quot;infobox-data&quot; |&lt;span class=&quot;flagicon&quot;&gt;[[ਤਸਵੀਰ:Flag_of_Pakistan.svg|link=|alt=|border|23x23px]]&amp;nbsp;&lt;/span&gt;[[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]]
|- class=&quot;mergedrow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |[[ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਇਕਾਈਆਂ|ਸੂਬਾ]]
| class=&quot;infobox-data&quot; |[[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਪੰਜਾਬ]]
|- class=&quot;mergedrow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |ਸ਼ਹਿਰ
| class=&quot;infobox-data&quot; |[[ਲਹੌਰ|ਲਾਹੌਰ]]
|- class=&quot;mergedrow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਸ਼ਹਿਰ
| class=&quot;infobox-data&quot; |[[ਅੱਲਾਮਾ ਇਕਬਾਲ ਟਾਊਨ|ਇਕਬਾਲ]]
|- class=&quot;mergedrow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |ਯੂਨੀਅਨ ਕੌਂਸਲ
| class=&quot;infobox-data&quot; |260 (ਮਰਾਕਾ) 
|- class=&quot;mergedtoprow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |ਵੈੱਬਸਾਈਟ
| class=&quot;infobox-data&quot; |&lt;span class=&quot;url&quot;&gt;[https://www.bahriatown.com www.bahriatown.com]&lt;/span&gt;
|}
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
ਤਸਵੀਰ:Jasmine_Mall,_Bahria_Town,_Lahore.jpg|Jasmine Mall (جیسمین مال)
ਤਸਵੀਰ:Houses_in_Iris_Block,_Bahria_Town,_Lahore,_Pakistan.jpg|Iris Block (آئرس بلاک)
ਤਸਵੀਰ:Talwar_Chowk,_Bahria_Town,_Lahore.jpg|Talwar Chowk (تلوار چوک)
ਤਸਵੀਰ:Near_Talwar_Chowk,_Bahria_Town,_Lahore.jpg
ਤਸਵੀਰ:Near_Talwar_Chowk,_Bahria_Town,_Lahore_(1).jpg
ਤਸਵੀਰ:Near_Talwar_Chowk,_Bahria_Town,_Lahore_(2).jpg
ਤਸਵੀਰ:Near_Talwar_Chowk,_Bahria_Town,_Lahore_(3).jpg
&lt;/gallery&gt;
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਿਨਾਂ ਨਕਸ਼ੇ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬਾ ਵਸੋਂ ਨੂੰ ਵਰਤਣ ਵਾਲੇ ਸਫ਼ੇ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਖੇਪ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵਿਕੀਡਾਟਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੈ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਖੇਪ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵਾਲੇ ਲੇਖ]]</text>
      <sha1>1fhf9cfhrs0xucl2lr1w08en49sz7is</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>842646</id>
      <parentid>842645</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T22:50:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Desi language publisher co</username>
        <id>61078</id>
      </contributor>
      <origin>842646</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5923" sha1="hnygbpavl8917t9kyjka6xztnndepyy" xml:space="preserve">ਟਾਊਨ ਲਾਹੌਰ ਇੱਕ ਨਿੱਜੀ ਮਾਲਕੀ ਵਾਲਾ ਗੇਟ ਵਾਲਾ ਉਪਨਗਰ ਹੈ ਜੋ ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਤਹਿਸੀਲ ਇਕਬਾਲ ਵਿੱਚ ਯੂਨੀਅਨ ਕੌਂਸਲ 122 (ਮਰਾਕਾ) ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਉਪਨਗਰ ਬਹਿਰੀਆ ਟਾਊਨ ਗਰੁੱਪ ਦੁਆਰਾ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਮਲਕੀਅਤ ਹੈ। &lt;ref name=&quot;dt&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_14-4-2005_pg3_4|title=Housing boom a solution to Pakistan's problems|last=Malik Riaz, Chief Executive of Bahria Town|date=April 14, 2005|work=Speech given at the NAB conference in Islamabad|access-date=May 24, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20110607014616/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_14-4-2005_pg3_4|archive-date=June 7, 2011|publisher=Daily Times}}&lt;/ref&gt;

ਇਹ ਆਂਢ-ਗੁਆਂਢ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਬਹਿਰੀਆ ਟਾਊਨ ਗਰੁੱਪ ਦੀ ਮਲਕੀਅਤ ਹੈ। ਇਹ ਆਪਣੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਈਫਲ ਟਾਵਰ ਦਾ ਇੱਕ ਨਕਲ ਵੀ ਹੈ।
{| class=&quot;infobox ib-settlement vcard&quot;
! colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-above&quot; |&lt;div class=&quot;fn org&quot;&gt;ਬਹਿਰੀਆਭਾਰੀਹ&lt;br /&gt;&lt;span dir=&quot;rtl&quot; class=&quot;Nastaliq&quot; style=&quot;font-family: 'Jameel Noori Nastaleeq', 'Urdu Typesetting', 'Noto Nastaliq Urdu', 'Noto Nastaliq Urdu Draft', 'Hussaini Nastaleeq', 'AlQalam Taj Nastaleeq', IranNastaliq, 'Awami Nastaliq', 'Awami Nastaliq Beta3', 'Awami Nastaliq Beta2', 'Awami Nastaliq Beta1', 'Nafees Nastaleeq', 'Nafees Nastaleeq v1.01', 'Pak Nastaleeq', 'PDMS_Jauhar', 'Alvi Lahori Nastaleeq'; font-size: 110%; font-style: normal; &quot; title=&quot;Nastaliq&quot;&gt;ਬਾਹਰ&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;
|-
| colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-subheader&quot; |&lt;div class=&quot;category&quot;&gt;[[Gated community|ਗੇਟਡ ਕਮਿਊਨਿਟੀ]]&lt;/div&gt;
|- class=&quot;mergedtoprow&quot;
| colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-full-data&quot; |&lt;templatestyles src=&quot;Multiple image/styles.css&quot; wrapper=&quot;.tmulti&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;&lt;div class=&quot;thumb tmulti tnone center&quot;&gt;&lt;div class=&quot;multiimageinner&quot; style=&quot;width:272px;max-width:272px;border:none&quot;&gt;&lt;div class=&quot;trow&quot;&gt;&lt;div class=&quot;tsingle&quot; style=&quot;width:270px;max-width:270px&quot;&gt;&lt;div style=&quot;height:178px;overflow:hidden&quot;&gt;[[ਤਸਵੀਰ:Eiffel_Tower_Bahria_Town_Lahore.jpg|268x268px]]&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;trow&quot;&gt;&lt;div class=&quot;tsingle&quot; style=&quot;width:173px;max-width:173px&quot;&gt;&lt;div style=&quot;height:69px;overflow:hidden&quot;&gt;[[ਤਸਵੀਰ:Bahria_Town_Lahore_Pakistan.jpg|171x171px]]&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;tsingle&quot; style=&quot;width:95px;max-width:95px&quot;&gt;&lt;div style=&quot;height:69px;overflow:hidden&quot;&gt;[[ਤਸਵੀਰ:Grand_Jamia_Masjid_Bahria_Town_Lahore_Pakistan_cropped.jpg|93x93px]]&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;trow&quot;&gt;&lt;div class=&quot;tsingle&quot; style=&quot;width:136px;max-width:136px&quot;&gt;&lt;div style=&quot;height:100px;overflow:hidden&quot;&gt;[[ਤਸਵੀਰ:Sunset_at_Bahria_Town,_Lahore.jpg|134x134px]]&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;tsingle&quot; style=&quot;width:132px;max-width:132px&quot;&gt;&lt;div style=&quot;height:100px;overflow:hidden&quot;&gt;[[ਤਸਵੀਰ:The_Grand_Mosque,_Bahria_Town_Lahore.jpg|130x130px]]&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;trow&quot;&gt;&lt;div class=&quot;tsingle&quot; style=&quot;width:96px;max-width:96px&quot;&gt;&lt;div style=&quot;height:93px;overflow:hidden&quot;&gt;[[ਤਸਵੀਰ:Jasmine_Block,_Bahria_Town,_Lahore.jpg|94x94px]]&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;tsingle&quot; style=&quot;width:172px;max-width:172px&quot;&gt;&lt;div style=&quot;height:93px;overflow:hidden&quot;&gt;[[ਤਸਵੀਰ:Eiffel_Tower_replica_in_Bahria_Town.jpg|170x170px]]&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;
|- class=&quot;mergedtoprow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |[[ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਦੇਸ਼]]
| class=&quot;infobox-data&quot; |&lt;span class=&quot;flagicon&quot;&gt;[[ਤਸਵੀਰ:Flag_of_Pakistan.svg|link=|alt=|border|23x23px]]&amp;nbsp;&lt;/span&gt;[[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]]
|- class=&quot;mergedrow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |[[ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਇਕਾਈਆਂ|ਸੂਬਾ]]
| class=&quot;infobox-data&quot; |[[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਪੰਜਾਬ]]
|- class=&quot;mergedrow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |ਸ਼ਹਿਰ
| class=&quot;infobox-data&quot; |[[ਲਹੌਰ|ਲਾਹੌਰ]]
|- class=&quot;mergedrow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਸ਼ਹਿਰ
| class=&quot;infobox-data&quot; |[[ਅੱਲਾਮਾ ਇਕਬਾਲ ਟਾਊਨ|ਇਕਬਾਲ]]
|- class=&quot;mergedrow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |ਯੂਨੀਅਨ ਕੌਂਸਲ
| class=&quot;infobox-data&quot; |260 (ਮਰਾਕਾ) 
|- class=&quot;mergedtoprow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |ਵੈੱਬਸਾਈਟ
| class=&quot;infobox-data&quot; |&lt;span class=&quot;url&quot;&gt;[https://www.bahriatown.com www.bahriatown.com]&lt;/span&gt;
|}
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
ਤਸਵੀਰ:Jasmine_Mall,_Bahria_Town,_Lahore.jpg|ਜੈਸਮੀਨ ਮਾਲ (Jasmine Mall)
ਤਸਵੀਰ:Houses_in_Iris_Block,_Bahria_Town,_Lahore,_Pakistan.jpg|Iris Block (آئرس بلاک)
ਤਸਵੀਰ:Talwar_Chowk,_Bahria_Town,_Lahore.jpg|Talwar Chowk (تلوار چوک)
ਤਸਵੀਰ:Near_Talwar_Chowk,_Bahria_Town,_Lahore.jpg
ਤਸਵੀਰ:Near_Talwar_Chowk,_Bahria_Town,_Lahore_(1).jpg
ਤਸਵੀਰ:Near_Talwar_Chowk,_Bahria_Town,_Lahore_(2).jpg
ਤਸਵੀਰ:Near_Talwar_Chowk,_Bahria_Town,_Lahore_(3).jpg
&lt;/gallery&gt;
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਿਨਾਂ ਨਕਸ਼ੇ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬਾ ਵਸੋਂ ਨੂੰ ਵਰਤਣ ਵਾਲੇ ਸਫ਼ੇ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਖੇਪ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵਿਕੀਡਾਟਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੈ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਖੇਪ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵਾਲੇ ਲੇਖ]]</text>
      <sha1>hnygbpavl8917t9kyjka6xztnndepyy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>842647</id>
      <parentid>842646</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T22:51:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Desi language publisher co</username>
        <id>61078</id>
      </contributor>
      <comment>ANGEZII DA NAAM () vich</comment>
      <origin>842647</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5933" sha1="6zkemkdacv9u4j91pwpnm8hs6er7q7u" xml:space="preserve">ਟਾਊਨ ਲਾਹੌਰ ਇੱਕ ਨਿੱਜੀ ਮਾਲਕੀ ਵਾਲਾ ਗੇਟ ਵਾਲਾ ਉਪਨਗਰ ਹੈ ਜੋ ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਤਹਿਸੀਲ ਇਕਬਾਲ ਵਿੱਚ ਯੂਨੀਅਨ ਕੌਂਸਲ 122 (ਮਰਾਕਾ) ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਉਪਨਗਰ ਬਹਿਰੀਆ ਟਾਊਨ ਗਰੁੱਪ ਦੁਆਰਾ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਮਲਕੀਅਤ ਹੈ। &lt;ref name=&quot;dt&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_14-4-2005_pg3_4|title=Housing boom a solution to Pakistan's problems|last=Malik Riaz, Chief Executive of Bahria Town|date=April 14, 2005|work=Speech given at the NAB conference in Islamabad|access-date=May 24, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20110607014616/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_14-4-2005_pg3_4|archive-date=June 7, 2011|publisher=Daily Times}}&lt;/ref&gt;

ਇਹ ਆਂਢ-ਗੁਆਂਢ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਬਹਿਰੀਆ ਟਾਊਨ ਗਰੁੱਪ ਦੀ ਮਲਕੀਅਤ ਹੈ। ਇਹ ਆਪਣੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਈਫਲ ਟਾਵਰ ਦਾ ਇੱਕ ਨਕਲ ਵੀ ਹੈ।
{| class=&quot;infobox ib-settlement vcard&quot;
! colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-above&quot; |&lt;div class=&quot;fn org&quot;&gt;ਬਹਿਰੀਆਭਾਰੀਹ&lt;br /&gt;&lt;span dir=&quot;rtl&quot; class=&quot;Nastaliq&quot; style=&quot;font-family: 'Jameel Noori Nastaleeq', 'Urdu Typesetting', 'Noto Nastaliq Urdu', 'Noto Nastaliq Urdu Draft', 'Hussaini Nastaleeq', 'AlQalam Taj Nastaleeq', IranNastaliq, 'Awami Nastaliq', 'Awami Nastaliq Beta3', 'Awami Nastaliq Beta2', 'Awami Nastaliq Beta1', 'Nafees Nastaleeq', 'Nafees Nastaleeq v1.01', 'Pak Nastaleeq', 'PDMS_Jauhar', 'Alvi Lahori Nastaleeq'; font-size: 110%; font-style: normal; &quot; title=&quot;Nastaliq&quot;&gt;ਬਾਹਰ&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;
|-
| colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-subheader&quot; |&lt;div class=&quot;category&quot;&gt;[[Gated community|ਗੇਟਡ ਕਮਿਊਨਿਟੀ]]&lt;/div&gt;
|- class=&quot;mergedtoprow&quot;
| colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-full-data&quot; |&lt;templatestyles src=&quot;Multiple image/styles.css&quot; wrapper=&quot;.tmulti&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;&lt;div class=&quot;thumb tmulti tnone center&quot;&gt;&lt;div class=&quot;multiimageinner&quot; style=&quot;width:272px;max-width:272px;border:none&quot;&gt;&lt;div class=&quot;trow&quot;&gt;&lt;div class=&quot;tsingle&quot; style=&quot;width:270px;max-width:270px&quot;&gt;&lt;div style=&quot;height:178px;overflow:hidden&quot;&gt;[[ਤਸਵੀਰ:Eiffel_Tower_Bahria_Town_Lahore.jpg|268x268px]]&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;trow&quot;&gt;&lt;div class=&quot;tsingle&quot; style=&quot;width:173px;max-width:173px&quot;&gt;&lt;div style=&quot;height:69px;overflow:hidden&quot;&gt;[[ਤਸਵੀਰ:Bahria_Town_Lahore_Pakistan.jpg|171x171px]]&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;tsingle&quot; style=&quot;width:95px;max-width:95px&quot;&gt;&lt;div style=&quot;height:69px;overflow:hidden&quot;&gt;[[ਤਸਵੀਰ:Grand_Jamia_Masjid_Bahria_Town_Lahore_Pakistan_cropped.jpg|93x93px]]&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;trow&quot;&gt;&lt;div class=&quot;tsingle&quot; style=&quot;width:136px;max-width:136px&quot;&gt;&lt;div style=&quot;height:100px;overflow:hidden&quot;&gt;[[ਤਸਵੀਰ:Sunset_at_Bahria_Town,_Lahore.jpg|134x134px]]&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;tsingle&quot; style=&quot;width:132px;max-width:132px&quot;&gt;&lt;div style=&quot;height:100px;overflow:hidden&quot;&gt;[[ਤਸਵੀਰ:The_Grand_Mosque,_Bahria_Town_Lahore.jpg|130x130px]]&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;trow&quot;&gt;&lt;div class=&quot;tsingle&quot; style=&quot;width:96px;max-width:96px&quot;&gt;&lt;div style=&quot;height:93px;overflow:hidden&quot;&gt;[[ਤਸਵੀਰ:Jasmine_Block,_Bahria_Town,_Lahore.jpg|94x94px]]&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;tsingle&quot; style=&quot;width:172px;max-width:172px&quot;&gt;&lt;div style=&quot;height:93px;overflow:hidden&quot;&gt;[[ਤਸਵੀਰ:Eiffel_Tower_replica_in_Bahria_Town.jpg|170x170px]]&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;
|- class=&quot;mergedtoprow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |[[ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਦੇਸ਼]]
| class=&quot;infobox-data&quot; |&lt;span class=&quot;flagicon&quot;&gt;[[ਤਸਵੀਰ:Flag_of_Pakistan.svg|link=|alt=|border|23x23px]]&amp;nbsp;&lt;/span&gt;[[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]]
|- class=&quot;mergedrow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |[[ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਇਕਾਈਆਂ|ਸੂਬਾ]]
| class=&quot;infobox-data&quot; |[[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਪੰਜਾਬ]]
|- class=&quot;mergedrow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |ਸ਼ਹਿਰ
| class=&quot;infobox-data&quot; |[[ਲਹੌਰ|ਲਾਹੌਰ]]
|- class=&quot;mergedrow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਸ਼ਹਿਰ
| class=&quot;infobox-data&quot; |[[ਅੱਲਾਮਾ ਇਕਬਾਲ ਟਾਊਨ|ਇਕਬਾਲ]]
|- class=&quot;mergedrow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |ਯੂਨੀਅਨ ਕੌਂਸਲ
| class=&quot;infobox-data&quot; |260 (ਮਰਾਕਾ) 
|- class=&quot;mergedtoprow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |ਵੈੱਬਸਾਈਟ
| class=&quot;infobox-data&quot; |&lt;span class=&quot;url&quot;&gt;[https://www.bahriatown.com www.bahriatown.com]&lt;/span&gt;
|}
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
ਤਸਵੀਰ:Jasmine_Mall,_Bahria_Town,_Lahore.jpg|ਜੈਸਮੀਨ ਮਾਲ (Jasmine Mall)
ਤਸਵੀਰ:Houses_in_Iris_Block,_Bahria_Town,_Lahore,_Pakistan.jpg|ਆਇਰਿਸ ਬਲਾਕ(Iris Block)
ਤਸਵੀਰ:Talwar_Chowk,_Bahria_Town,_Lahore.jpg|Talwar Chowk (تلوار چوک)
ਤਸਵੀਰ:Near_Talwar_Chowk,_Bahria_Town,_Lahore.jpg
ਤਸਵੀਰ:Near_Talwar_Chowk,_Bahria_Town,_Lahore_(1).jpg
ਤਸਵੀਰ:Near_Talwar_Chowk,_Bahria_Town,_Lahore_(2).jpg
ਤਸਵੀਰ:Near_Talwar_Chowk,_Bahria_Town,_Lahore_(3).jpg
&lt;/gallery&gt;
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਿਨਾਂ ਨਕਸ਼ੇ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬਾ ਵਸੋਂ ਨੂੰ ਵਰਤਣ ਵਾਲੇ ਸਫ਼ੇ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਖੇਪ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵਿਕੀਡਾਟਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੈ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਖੇਪ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵਾਲੇ ਲੇਖ]]</text>
      <sha1>6zkemkdacv9u4j91pwpnm8hs6er7q7u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>842648</id>
      <parentid>842647</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T22:53:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Desi language publisher co</username>
        <id>61078</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>842648</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5941" sha1="480yt9qg7zo8m7jy30n6gtyoaxigz25" xml:space="preserve">ਟਾਊਨ ਲਾਹੌਰ ਇੱਕ ਨਿੱਜੀ ਮਾਲਕੀ ਵਾਲਾ ਗੇਟ ਵਾਲਾ ਉਪਨਗਰ ਹੈ ਜੋ ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਤਹਿਸੀਲ ਇਕਬਾਲ ਵਿੱਚ ਯੂਨੀਅਨ ਕੌਂਸਲ 122 (ਮਰਾਕਾ) ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਉਪਨਗਰ ਬਹਿਰੀਆ ਟਾਊਨ ਗਰੁੱਪ ਦੁਆਰਾ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਮਲਕੀਅਤ ਹੈ। &lt;ref name=&quot;dt&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_14-4-2005_pg3_4|title=Housing boom a solution to Pakistan's problems|last=Malik Riaz, Chief Executive of Bahria Town|date=April 14, 2005|work=Speech given at the NAB conference in Islamabad|access-date=May 24, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20110607014616/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_14-4-2005_pg3_4|archive-date=June 7, 2011|publisher=Daily Times}}&lt;/ref&gt;

ਇਹ ਆਂਢ-ਗੁਆਂਢ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਬਹਿਰੀਆ ਟਾਊਨ ਗਰੁੱਪ ਦੀ ਮਲਕੀਅਤ ਹੈ। ਇਹ ਆਪਣੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਈਫਲ ਟਾਵਰ ਦਾ ਇੱਕ ਨਕਲ ਵੀ ਹੈ।
{| class=&quot;infobox ib-settlement vcard&quot;
! colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-above&quot; |&lt;div class=&quot;fn org&quot;&gt;ਬਹਿਰੀਆਭਾਰੀਹ&lt;br /&gt;&lt;span dir=&quot;rtl&quot; class=&quot;Nastaliq&quot; style=&quot;font-family: 'Jameel Noori Nastaleeq', 'Urdu Typesetting', 'Noto Nastaliq Urdu', 'Noto Nastaliq Urdu Draft', 'Hussaini Nastaleeq', 'AlQalam Taj Nastaleeq', IranNastaliq, 'Awami Nastaliq', 'Awami Nastaliq Beta3', 'Awami Nastaliq Beta2', 'Awami Nastaliq Beta1', 'Nafees Nastaleeq', 'Nafees Nastaleeq v1.01', 'Pak Nastaleeq', 'PDMS_Jauhar', 'Alvi Lahori Nastaleeq'; font-size: 110%; font-style: normal; &quot; title=&quot;Nastaliq&quot;&gt;ਬਾਹਰ&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;
|-
| colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-subheader&quot; |&lt;div class=&quot;category&quot;&gt;[[Gated community|ਗੇਟਡ ਕਮਿਊਨਿਟੀ]]&lt;/div&gt;
|- class=&quot;mergedtoprow&quot;
| colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-full-data&quot; |&lt;templatestyles src=&quot;Multiple image/styles.css&quot; wrapper=&quot;.tmulti&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;&lt;div class=&quot;thumb tmulti tnone center&quot;&gt;&lt;div class=&quot;multiimageinner&quot; style=&quot;width:272px;max-width:272px;border:none&quot;&gt;&lt;div class=&quot;trow&quot;&gt;&lt;div class=&quot;tsingle&quot; style=&quot;width:270px;max-width:270px&quot;&gt;&lt;div style=&quot;height:178px;overflow:hidden&quot;&gt;[[ਤਸਵੀਰ:Eiffel_Tower_Bahria_Town_Lahore.jpg|268x268px]]&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;trow&quot;&gt;&lt;div class=&quot;tsingle&quot; style=&quot;width:173px;max-width:173px&quot;&gt;&lt;div style=&quot;height:69px;overflow:hidden&quot;&gt;[[ਤਸਵੀਰ:Bahria_Town_Lahore_Pakistan.jpg|171x171px]]&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;tsingle&quot; style=&quot;width:95px;max-width:95px&quot;&gt;&lt;div style=&quot;height:69px;overflow:hidden&quot;&gt;[[ਤਸਵੀਰ:Grand_Jamia_Masjid_Bahria_Town_Lahore_Pakistan_cropped.jpg|93x93px]]&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;trow&quot;&gt;&lt;div class=&quot;tsingle&quot; style=&quot;width:136px;max-width:136px&quot;&gt;&lt;div style=&quot;height:100px;overflow:hidden&quot;&gt;[[ਤਸਵੀਰ:Sunset_at_Bahria_Town,_Lahore.jpg|134x134px]]&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;tsingle&quot; style=&quot;width:132px;max-width:132px&quot;&gt;&lt;div style=&quot;height:100px;overflow:hidden&quot;&gt;[[ਤਸਵੀਰ:The_Grand_Mosque,_Bahria_Town_Lahore.jpg|130x130px]]&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;trow&quot;&gt;&lt;div class=&quot;tsingle&quot; style=&quot;width:96px;max-width:96px&quot;&gt;&lt;div style=&quot;height:93px;overflow:hidden&quot;&gt;[[ਤਸਵੀਰ:Jasmine_Block,_Bahria_Town,_Lahore.jpg|94x94px]]&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;tsingle&quot; style=&quot;width:172px;max-width:172px&quot;&gt;&lt;div style=&quot;height:93px;overflow:hidden&quot;&gt;[[ਤਸਵੀਰ:Eiffel_Tower_replica_in_Bahria_Town.jpg|170x170px]]&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;
|- class=&quot;mergedtoprow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |[[ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਦੇਸ਼]]
| class=&quot;infobox-data&quot; |&lt;span class=&quot;flagicon&quot;&gt;[[ਤਸਵੀਰ:Flag_of_Pakistan.svg|link=|alt=|border|23x23px]]&amp;nbsp;&lt;/span&gt;[[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]]
|- class=&quot;mergedrow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |[[ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਇਕਾਈਆਂ|ਸੂਬਾ]]
| class=&quot;infobox-data&quot; |[[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਪੰਜਾਬ]]
|- class=&quot;mergedrow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |ਸ਼ਹਿਰ
| class=&quot;infobox-data&quot; |[[ਲਹੌਰ|ਲਾਹੌਰ]]
|- class=&quot;mergedrow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਸ਼ਹਿਰ
| class=&quot;infobox-data&quot; |[[ਅੱਲਾਮਾ ਇਕਬਾਲ ਟਾਊਨ|ਇਕਬਾਲ]]
|- class=&quot;mergedrow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |ਯੂਨੀਅਨ ਕੌਂਸਲ
| class=&quot;infobox-data&quot; |260 (ਮਰਾਕਾ) 
|- class=&quot;mergedtoprow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |ਵੈੱਬਸਾਈਟ
| class=&quot;infobox-data&quot; |&lt;span class=&quot;url&quot;&gt;[https://www.bahriatown.com www.bahriatown.com]&lt;/span&gt;
|}
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
ਤਸਵੀਰ:Jasmine_Mall,_Bahria_Town,_Lahore.jpg|ਜੈਸਮੀਨ ਮਾਲ (Jasmine Mall)
ਤਸਵੀਰ:Houses_in_Iris_Block,_Bahria_Town,_Lahore,_Pakistan.jpg|ਆਇਰਿਸ ਬਲਾਕ(Iris Block)
ਤਸਵੀਰ:Talwar_Chowk,_Bahria_Town,_Lahore.jpg|ਤਲਵਾੜ ਚੌਕ (Talwar Chowk)
ਤਸਵੀਰ:Near_Talwar_Chowk,_Bahria_Town,_Lahore.jpg
ਤਸਵੀਰ:Near_Talwar_Chowk,_Bahria_Town,_Lahore_(1).jpg
ਤਸਵੀਰ:Near_Talwar_Chowk,_Bahria_Town,_Lahore_(2).jpg
ਤਸਵੀਰ:Near_Talwar_Chowk,_Bahria_Town,_Lahore_(3).jpg
&lt;/gallery&gt;
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਿਨਾਂ ਨਕਸ਼ੇ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬਾ ਵਸੋਂ ਨੂੰ ਵਰਤਣ ਵਾਲੇ ਸਫ਼ੇ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਖੇਪ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵਿਕੀਡਾਟਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੈ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਖੇਪ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵਾਲੇ ਲੇਖ]]</text>
      <sha1>480yt9qg7zo8m7jy30n6gtyoaxigz25</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>842649</id>
      <parentid>842648</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T22:55:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Desi language publisher co</username>
        <id>61078</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>842649</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5934" sha1="egcrasx3x0shkttlllftvx4r9lg2uoq" xml:space="preserve">ਟਾਊਨ ਲਾਹੌਰ ਇੱਕ ਨਿੱਜੀ ਮਾਲਕੀ ਵਾਲਾ ਗੇਟ ਵਾਲਾ ਉਪਨਗਰ ਹੈ ਜੋ ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਤਹਿਸੀਲ ਇਕਬਾਲ ਵਿੱਚ ਯੂਨੀਅਨ ਕੌਂਸਲ 122 (ਮਰਾਕਾ) ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਉਪਨਗਰ ਬਹਿਰੀਆ ਟਾਊਨ ਗਰੁੱਪ ਦੁਆਰਾ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਮਲਕੀਅਤ ਹੈ। &lt;ref name=&quot;dt&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_14-4-2005_pg3_4|title=Housing boom a solution to Pakistan's problems|last=Malik Riaz, Chief Executive of Bahria Town|date=April 14, 2005|work=Speech given at the NAB conference in Islamabad|access-date=May 24, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20110607014616/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_14-4-2005_pg3_4|archive-date=June 7, 2011|publisher=Daily Times}}&lt;/ref&gt;

ਇਹ ਆਂਢ-ਗੁਆਂਢ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਬਹਿਰੀਆ ਟਾਊਨ ਗਰੁੱਪ ਦੀ ਮਲਕੀਅਤ ਹੈ। ਇਹ ਆਪਣੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਈਫਲ ਟਾਵਰ ਦਾ ਇੱਕ ਨਕਲ ਵੀ ਹੈ।
{| class=&quot;infobox ib-settlement vcard&quot;
! colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-above&quot; |&lt;div class=&quot;fn org&quot;&gt;&lt;br /&gt;&lt;span dir=&quot;rtl&quot; class=&quot;Nastaliq&quot; style=&quot;font-family: 'Jameel Noori Nastaleeq', 'Urdu Typesetting', 'Noto Nastaliq Urdu', 'Noto Nastaliq Urdu Draft', 'Hussaini Nastaleeq', 'AlQalam Taj Nastaleeq', IranNastaliq, 'Awami Nastaliq', 'Awami Nastaliq Beta3', 'Awami Nastaliq Beta2', 'Awami Nastaliq Beta1', 'Nafees Nastaleeq', 'Nafees Nastaleeq v1.01', 'Pak Nastaleeq', 'PDMS_Jauhar', 'Alvi Lahori Nastaleeq'; font-size: 110%; font-style: normal; &quot; title=&quot;Nastaliq&quot;&gt;ਟਾਊਨ ਲਾਹੌਰ ਇੱਕ&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;
|-
| colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-subheader&quot; |&lt;div class=&quot;category&quot;&gt;[[Gated community|ਗੇਟਡ ਕਮਿਊਨਿਟੀ]]&lt;/div&gt;
|- class=&quot;mergedtoprow&quot;
| colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-full-data&quot; |&lt;templatestyles src=&quot;Multiple image/styles.css&quot; wrapper=&quot;.tmulti&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;&lt;div class=&quot;thumb tmulti tnone center&quot;&gt;&lt;div class=&quot;multiimageinner&quot; style=&quot;width:272px;max-width:272px;border:none&quot;&gt;&lt;div class=&quot;trow&quot;&gt;&lt;div class=&quot;tsingle&quot; style=&quot;width:270px;max-width:270px&quot;&gt;&lt;div style=&quot;height:178px;overflow:hidden&quot;&gt;[[ਤਸਵੀਰ:Eiffel_Tower_Bahria_Town_Lahore.jpg|268x268px]]&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;trow&quot;&gt;&lt;div class=&quot;tsingle&quot; style=&quot;width:173px;max-width:173px&quot;&gt;&lt;div style=&quot;height:69px;overflow:hidden&quot;&gt;[[ਤਸਵੀਰ:Bahria_Town_Lahore_Pakistan.jpg|171x171px]]&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;tsingle&quot; style=&quot;width:95px;max-width:95px&quot;&gt;&lt;div style=&quot;height:69px;overflow:hidden&quot;&gt;[[ਤਸਵੀਰ:Grand_Jamia_Masjid_Bahria_Town_Lahore_Pakistan_cropped.jpg|93x93px]]&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;trow&quot;&gt;&lt;div class=&quot;tsingle&quot; style=&quot;width:136px;max-width:136px&quot;&gt;&lt;div style=&quot;height:100px;overflow:hidden&quot;&gt;[[ਤਸਵੀਰ:Sunset_at_Bahria_Town,_Lahore.jpg|134x134px]]&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;tsingle&quot; style=&quot;width:132px;max-width:132px&quot;&gt;&lt;div style=&quot;height:100px;overflow:hidden&quot;&gt;[[ਤਸਵੀਰ:The_Grand_Mosque,_Bahria_Town_Lahore.jpg|130x130px]]&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;trow&quot;&gt;&lt;div class=&quot;tsingle&quot; style=&quot;width:96px;max-width:96px&quot;&gt;&lt;div style=&quot;height:93px;overflow:hidden&quot;&gt;[[ਤਸਵੀਰ:Jasmine_Block,_Bahria_Town,_Lahore.jpg|94x94px]]&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;tsingle&quot; style=&quot;width:172px;max-width:172px&quot;&gt;&lt;div style=&quot;height:93px;overflow:hidden&quot;&gt;[[ਤਸਵੀਰ:Eiffel_Tower_replica_in_Bahria_Town.jpg|170x170px]]&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;
|- class=&quot;mergedtoprow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |[[ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਦੇਸ਼]]
| class=&quot;infobox-data&quot; |&lt;span class=&quot;flagicon&quot;&gt;[[ਤਸਵੀਰ:Flag_of_Pakistan.svg|link=|alt=|border|23x23px]]&amp;nbsp;&lt;/span&gt;[[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]]
|- class=&quot;mergedrow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |[[ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਇਕਾਈਆਂ|ਸੂਬਾ]]
| class=&quot;infobox-data&quot; |[[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਪੰਜਾਬ]]
|- class=&quot;mergedrow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |ਸ਼ਹਿਰ
| class=&quot;infobox-data&quot; |[[ਲਹੌਰ|ਲਾਹੌਰ]]
|- class=&quot;mergedrow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਸ਼ਹਿਰ
| class=&quot;infobox-data&quot; |[[ਅੱਲਾਮਾ ਇਕਬਾਲ ਟਾਊਨ|ਇਕਬਾਲ]]
|- class=&quot;mergedrow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |ਯੂਨੀਅਨ ਕੌਂਸਲ
| class=&quot;infobox-data&quot; |260 (ਮਰਾਕਾ) 
|- class=&quot;mergedtoprow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |ਵੈੱਬਸਾਈਟ
| class=&quot;infobox-data&quot; |&lt;span class=&quot;url&quot;&gt;[https://www.bahriatown.com www.bahriatown.com]&lt;/span&gt;
|}
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
ਤਸਵੀਰ:Jasmine_Mall,_Bahria_Town,_Lahore.jpg|ਜੈਸਮੀਨ ਮਾਲ (Jasmine Mall)
ਤਸਵੀਰ:Houses_in_Iris_Block,_Bahria_Town,_Lahore,_Pakistan.jpg|ਆਇਰਿਸ ਬਲਾਕ(Iris Block)
ਤਸਵੀਰ:Talwar_Chowk,_Bahria_Town,_Lahore.jpg|ਤਲਵਾੜ ਚੌਕ (Talwar Chowk)
ਤਸਵੀਰ:Near_Talwar_Chowk,_Bahria_Town,_Lahore.jpg
ਤਸਵੀਰ:Near_Talwar_Chowk,_Bahria_Town,_Lahore_(1).jpg
ਤਸਵੀਰ:Near_Talwar_Chowk,_Bahria_Town,_Lahore_(2).jpg
ਤਸਵੀਰ:Near_Talwar_Chowk,_Bahria_Town,_Lahore_(3).jpg
&lt;/gallery&gt;
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਿਨਾਂ ਨਕਸ਼ੇ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬਾ ਵਸੋਂ ਨੂੰ ਵਰਤਣ ਵਾਲੇ ਸਫ਼ੇ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਖੇਪ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵਿਕੀਡਾਟਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੈ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਖੇਪ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵਾਲੇ ਲੇਖ]]</text>
      <sha1>egcrasx3x0shkttlllftvx4r9lg2uoq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>842650</id>
      <parentid>842649</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T22:58:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Desi language publisher co</username>
        <id>61078</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ 3 boliya</comment>
      <origin>842650</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6023" sha1="3vc8vvg57j13sxorqqllbj299hi6fgk" xml:space="preserve">ਟਾਊਨ ਲਾਹੌਰ ਇੱਕ ਨਿੱਜੀ ਮਾਲਕੀ ਵਾਲਾ ਗੇਟ ਵਾਲਾ ਉਪਨਗਰ ਹੈ ਜੋ ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਤਹਿਸੀਲ ਇਕਬਾਲ ਵਿੱਚ ਯੂਨੀਅਨ ਕੌਂਸਲ 122 (ਮਰਾਕਾ) ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਉਪਨਗਰ ਬਹਿਰੀਆ ਟਾਊਨ ਗਰੁੱਪ ਦੁਆਰਾ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਮਲਕੀਅਤ ਹੈ। &lt;ref name=&quot;dt&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_14-4-2005_pg3_4|title=Housing boom a solution to Pakistan's problems|last=Malik Riaz, Chief Executive of Bahria Town|date=April 14, 2005|work=Speech given at the NAB conference in Islamabad|access-date=May 24, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20110607014616/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_14-4-2005_pg3_4|archive-date=June 7, 2011|publisher=Daily Times}}&lt;/ref&gt;

ਇਹ ਆਂਢ-ਗੁਆਂਢ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਬਹਿਰੀਆ ਟਾਊਨ ਗਰੁੱਪ ਦੀ ਮਲਕੀਅਤ ਹੈ। ਇਹ ਆਪਣੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਈਫਲ ਟਾਵਰ ਦਾ ਇੱਕ ਨਕਲ ਵੀ ਹੈ।
{| class=&quot;infobox ib-settlement vcard&quot;
! colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-above&quot; |&lt;div class=&quot;fn org&quot;&gt;&lt;br /&gt;&lt;span dir=&quot;rtl&quot; class=&quot;Nastaliq&quot; style=&quot;font-family: 'Jameel Noori Nastaleeq', 'Urdu Typesetting', 'Noto Nastaliq Urdu', 'Noto Nastaliq Urdu Draft', 'Hussaini Nastaleeq', 'AlQalam Taj Nastaleeq', IranNastaliq, 'Awami Nastaliq', 'Awami Nastaliq Beta3', 'Awami Nastaliq Beta2', 'Awami Nastaliq Beta1', 'Nafees Nastaleeq', 'Nafees Nastaleeq v1.01', 'Pak Nastaleeq', 'PDMS_Jauhar', 'Alvi Lahori Nastaleeq'; font-size: 110%; font-style: normal; &quot; title=&quot;Nastaliq&quot;&gt;'''ਟਾਊਨ ਲਾਹੌਰ ਇੱਕ'''&lt;/span&gt;Bahria Town Lahore
('''{{langx|ur|{{Nastaliq|بحریہ ٹاؤن لاہور}}}}''')&lt;/div&gt;
|-
| colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-subheader&quot; |&lt;div class=&quot;category&quot;&gt;[[Gated community|ਗੇਟਡ ਕਮਿਊਨਿਟੀ]]&lt;/div&gt;
|- class=&quot;mergedtoprow&quot;
| colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-full-data&quot; |&lt;templatestyles src=&quot;Multiple image/styles.css&quot; wrapper=&quot;.tmulti&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;&lt;div class=&quot;thumb tmulti tnone center&quot;&gt;&lt;div class=&quot;multiimageinner&quot; style=&quot;width:272px;max-width:272px;border:none&quot;&gt;&lt;div class=&quot;trow&quot;&gt;&lt;div class=&quot;tsingle&quot; style=&quot;width:270px;max-width:270px&quot;&gt;&lt;div style=&quot;height:178px;overflow:hidden&quot;&gt;[[ਤਸਵੀਰ:Eiffel_Tower_Bahria_Town_Lahore.jpg|268x268px]]&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;trow&quot;&gt;&lt;div class=&quot;tsingle&quot; style=&quot;width:173px;max-width:173px&quot;&gt;&lt;div style=&quot;height:69px;overflow:hidden&quot;&gt;[[ਤਸਵੀਰ:Bahria_Town_Lahore_Pakistan.jpg|171x171px]]&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;tsingle&quot; style=&quot;width:95px;max-width:95px&quot;&gt;&lt;div style=&quot;height:69px;overflow:hidden&quot;&gt;[[ਤਸਵੀਰ:Grand_Jamia_Masjid_Bahria_Town_Lahore_Pakistan_cropped.jpg|93x93px]]&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;trow&quot;&gt;&lt;div class=&quot;tsingle&quot; style=&quot;width:136px;max-width:136px&quot;&gt;&lt;div style=&quot;height:100px;overflow:hidden&quot;&gt;[[ਤਸਵੀਰ:Sunset_at_Bahria_Town,_Lahore.jpg|134x134px]]&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;tsingle&quot; style=&quot;width:132px;max-width:132px&quot;&gt;&lt;div style=&quot;height:100px;overflow:hidden&quot;&gt;[[ਤਸਵੀਰ:The_Grand_Mosque,_Bahria_Town_Lahore.jpg|130x130px]]&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;trow&quot;&gt;&lt;div class=&quot;tsingle&quot; style=&quot;width:96px;max-width:96px&quot;&gt;&lt;div style=&quot;height:93px;overflow:hidden&quot;&gt;[[ਤਸਵੀਰ:Jasmine_Block,_Bahria_Town,_Lahore.jpg|94x94px]]&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;tsingle&quot; style=&quot;width:172px;max-width:172px&quot;&gt;&lt;div style=&quot;height:93px;overflow:hidden&quot;&gt;[[ਤਸਵੀਰ:Eiffel_Tower_replica_in_Bahria_Town.jpg|170x170px]]&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;
|- class=&quot;mergedtoprow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |[[ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਦੇਸ਼]]
| class=&quot;infobox-data&quot; |&lt;span class=&quot;flagicon&quot;&gt;[[ਤਸਵੀਰ:Flag_of_Pakistan.svg|link=|alt=|border|23x23px]]&amp;nbsp;&lt;/span&gt;[[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]]
|- class=&quot;mergedrow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |[[ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਇਕਾਈਆਂ|ਸੂਬਾ]]
| class=&quot;infobox-data&quot; |[[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਪੰਜਾਬ]]
|- class=&quot;mergedrow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |ਸ਼ਹਿਰ
| class=&quot;infobox-data&quot; |[[ਲਹੌਰ|ਲਾਹੌਰ]]
|- class=&quot;mergedrow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਸ਼ਹਿਰ
| class=&quot;infobox-data&quot; |[[ਅੱਲਾਮਾ ਇਕਬਾਲ ਟਾਊਨ|ਇਕਬਾਲ]]
|- class=&quot;mergedrow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |ਯੂਨੀਅਨ ਕੌਂਸਲ
| class=&quot;infobox-data&quot; |260 (ਮਰਾਕਾ) 
|- class=&quot;mergedtoprow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |ਵੈੱਬਸਾਈਟ
| class=&quot;infobox-data&quot; |&lt;span class=&quot;url&quot;&gt;[https://www.bahriatown.com www.bahriatown.com]&lt;/span&gt;
|}
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
ਤਸਵੀਰ:Jasmine_Mall,_Bahria_Town,_Lahore.jpg|ਜੈਸਮੀਨ ਮਾਲ (Jasmine Mall)
ਤਸਵੀਰ:Houses_in_Iris_Block,_Bahria_Town,_Lahore,_Pakistan.jpg|ਆਇਰਿਸ ਬਲਾਕ(Iris Block)
ਤਸਵੀਰ:Talwar_Chowk,_Bahria_Town,_Lahore.jpg|ਤਲਵਾੜ ਚੌਕ (Talwar Chowk)
ਤਸਵੀਰ:Near_Talwar_Chowk,_Bahria_Town,_Lahore.jpg
ਤਸਵੀਰ:Near_Talwar_Chowk,_Bahria_Town,_Lahore_(1).jpg
ਤਸਵੀਰ:Near_Talwar_Chowk,_Bahria_Town,_Lahore_(2).jpg
ਤਸਵੀਰ:Near_Talwar_Chowk,_Bahria_Town,_Lahore_(3).jpg
&lt;/gallery&gt;
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਿਨਾਂ ਨਕਸ਼ੇ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬਾ ਵਸੋਂ ਨੂੰ ਵਰਤਣ ਵਾਲੇ ਸਫ਼ੇ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਖੇਪ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵਿਕੀਡਾਟਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੈ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਖੇਪ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵਾਲੇ ਲੇਖ]]</text>
      <sha1>3vc8vvg57j13sxorqqllbj299hi6fgk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>842651</id>
      <parentid>842650</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T22:59:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Desi language publisher co</username>
        <id>61078</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>842651</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6003" sha1="5oq09q6ccuuzvx7e3r0mw1jtoyy8k5i" xml:space="preserve">ਟਾਊਨ ਲਾਹੌਰ ਇੱਕ ਨਿੱਜੀ ਮਾਲਕੀ ਵਾਲਾ ਗੇਟ ਵਾਲਾ ਉਪਨਗਰ ਹੈ ਜੋ ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਤਹਿਸੀਲ ਇਕਬਾਲ ਵਿੱਚ ਯੂਨੀਅਨ ਕੌਂਸਲ 122 (ਮਰਾਕਾ) ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਉਪਨਗਰ ਬਹਿਰੀਆ ਟਾਊਨ ਗਰੁੱਪ ਦੁਆਰਾ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਮਲਕੀਅਤ ਹੈ। &lt;ref name=&quot;dt&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_14-4-2005_pg3_4|title=Housing boom a solution to Pakistan's problems|last=Malik Riaz, Chief Executive of Bahria Town|date=April 14, 2005|work=Speech given at the NAB conference in Islamabad|access-date=May 24, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20110607014616/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_14-4-2005_pg3_4|archive-date=June 7, 2011|publisher=Daily Times}}&lt;/ref&gt;

ਇਹ ਆਂਢ-ਗੁਆਂਢ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਬਹਿਰੀਆ ਟਾਊਨ ਗਰੁੱਪ ਦੀ ਮਲਕੀਅਤ ਹੈ। ਇਹ ਆਪਣੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਈਫਲ ਟਾਵਰ ਦਾ ਇੱਕ ਨਕਲ ਵੀ ਹੈ।
{| class=&quot;infobox ib-settlement vcard&quot;
! colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-above&quot; |&lt;div class=&quot;fn org&quot;&gt;&lt;br /&gt;&lt;span dir=&quot;rtl&quot; class=&quot;Nastaliq&quot; style=&quot;font-family: 'Jameel Noori Nastaleeq', 'Urdu Typesetting', 'Noto Nastaliq Urdu', 'Noto Nastaliq Urdu Draft', 'Hussaini Nastaleeq', 'AlQalam Taj Nastaleeq', IranNastaliq, 'Awami Nastaliq', 'Awami Nastaliq Beta3', 'Awami Nastaliq Beta2', 'Awami Nastaliq Beta1', 'Nafees Nastaleeq', 'Nafees Nastaleeq v1.01', 'Pak Nastaleeq', 'PDMS_Jauhar', 'Alvi Lahori Nastaleeq'; font-size: 110%; font-style: normal; &quot; title=&quot;Nastaliq&quot;&gt;'''ਟਾਊਨ ਲਾਹੌਰ ਇੱਕ'''&lt;/span&gt;Bahria Town Lahore
{{Nastaliq|بحریہ ٹاؤن لاہور}}
&lt;/div&gt;
|-
| colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-subheader&quot; |&lt;div class=&quot;category&quot;&gt;[[Gated community|ਗੇਟਡ ਕਮਿਊਨਿਟੀ]]&lt;/div&gt;
|- class=&quot;mergedtoprow&quot;
| colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-full-data&quot; |&lt;templatestyles src=&quot;Multiple image/styles.css&quot; wrapper=&quot;.tmulti&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;&lt;div class=&quot;thumb tmulti tnone center&quot;&gt;&lt;div class=&quot;multiimageinner&quot; style=&quot;width:272px;max-width:272px;border:none&quot;&gt;&lt;div class=&quot;trow&quot;&gt;&lt;div class=&quot;tsingle&quot; style=&quot;width:270px;max-width:270px&quot;&gt;&lt;div style=&quot;height:178px;overflow:hidden&quot;&gt;[[ਤਸਵੀਰ:Eiffel_Tower_Bahria_Town_Lahore.jpg|268x268px]]&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;trow&quot;&gt;&lt;div class=&quot;tsingle&quot; style=&quot;width:173px;max-width:173px&quot;&gt;&lt;div style=&quot;height:69px;overflow:hidden&quot;&gt;[[ਤਸਵੀਰ:Bahria_Town_Lahore_Pakistan.jpg|171x171px]]&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;tsingle&quot; style=&quot;width:95px;max-width:95px&quot;&gt;&lt;div style=&quot;height:69px;overflow:hidden&quot;&gt;[[ਤਸਵੀਰ:Grand_Jamia_Masjid_Bahria_Town_Lahore_Pakistan_cropped.jpg|93x93px]]&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;trow&quot;&gt;&lt;div class=&quot;tsingle&quot; style=&quot;width:136px;max-width:136px&quot;&gt;&lt;div style=&quot;height:100px;overflow:hidden&quot;&gt;[[ਤਸਵੀਰ:Sunset_at_Bahria_Town,_Lahore.jpg|134x134px]]&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;tsingle&quot; style=&quot;width:132px;max-width:132px&quot;&gt;&lt;div style=&quot;height:100px;overflow:hidden&quot;&gt;[[ਤਸਵੀਰ:The_Grand_Mosque,_Bahria_Town_Lahore.jpg|130x130px]]&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;trow&quot;&gt;&lt;div class=&quot;tsingle&quot; style=&quot;width:96px;max-width:96px&quot;&gt;&lt;div style=&quot;height:93px;overflow:hidden&quot;&gt;[[ਤਸਵੀਰ:Jasmine_Block,_Bahria_Town,_Lahore.jpg|94x94px]]&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;tsingle&quot; style=&quot;width:172px;max-width:172px&quot;&gt;&lt;div style=&quot;height:93px;overflow:hidden&quot;&gt;[[ਤਸਵੀਰ:Eiffel_Tower_replica_in_Bahria_Town.jpg|170x170px]]&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;
|- class=&quot;mergedtoprow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |[[ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਦੇਸ਼]]
| class=&quot;infobox-data&quot; |&lt;span class=&quot;flagicon&quot;&gt;[[ਤਸਵੀਰ:Flag_of_Pakistan.svg|link=|alt=|border|23x23px]]&amp;nbsp;&lt;/span&gt;[[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]]
|- class=&quot;mergedrow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |[[ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਇਕਾਈਆਂ|ਸੂਬਾ]]
| class=&quot;infobox-data&quot; |[[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਪੰਜਾਬ]]
|- class=&quot;mergedrow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |ਸ਼ਹਿਰ
| class=&quot;infobox-data&quot; |[[ਲਹੌਰ|ਲਾਹੌਰ]]
|- class=&quot;mergedrow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਸ਼ਹਿਰ
| class=&quot;infobox-data&quot; |[[ਅੱਲਾਮਾ ਇਕਬਾਲ ਟਾਊਨ|ਇਕਬਾਲ]]
|- class=&quot;mergedrow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |ਯੂਨੀਅਨ ਕੌਂਸਲ
| class=&quot;infobox-data&quot; |260 (ਮਰਾਕਾ) 
|- class=&quot;mergedtoprow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |ਵੈੱਬਸਾਈਟ
| class=&quot;infobox-data&quot; |&lt;span class=&quot;url&quot;&gt;[https://www.bahriatown.com www.bahriatown.com]&lt;/span&gt;
|}
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
ਤਸਵੀਰ:Jasmine_Mall,_Bahria_Town,_Lahore.jpg|ਜੈਸਮੀਨ ਮਾਲ (Jasmine Mall)
ਤਸਵੀਰ:Houses_in_Iris_Block,_Bahria_Town,_Lahore,_Pakistan.jpg|ਆਇਰਿਸ ਬਲਾਕ(Iris Block)
ਤਸਵੀਰ:Talwar_Chowk,_Bahria_Town,_Lahore.jpg|ਤਲਵਾੜ ਚੌਕ (Talwar Chowk)
ਤਸਵੀਰ:Near_Talwar_Chowk,_Bahria_Town,_Lahore.jpg
ਤਸਵੀਰ:Near_Talwar_Chowk,_Bahria_Town,_Lahore_(1).jpg
ਤਸਵੀਰ:Near_Talwar_Chowk,_Bahria_Town,_Lahore_(2).jpg
ਤਸਵੀਰ:Near_Talwar_Chowk,_Bahria_Town,_Lahore_(3).jpg
&lt;/gallery&gt;
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਿਨਾਂ ਨਕਸ਼ੇ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬਾ ਵਸੋਂ ਨੂੰ ਵਰਤਣ ਵਾਲੇ ਸਫ਼ੇ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਖੇਪ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵਿਕੀਡਾਟਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੈ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਖੇਪ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵਾਲੇ ਲੇਖ]]</text>
      <sha1>5oq09q6ccuuzvx7e3r0mw1jtoyy8k5i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>842652</id>
      <parentid>842651</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T23:00:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Desi language publisher co</username>
        <id>61078</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>842652</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6004" sha1="dmdhu3a5uxacpklmcs5btflbp54vbxb" xml:space="preserve">ਟਾਊਨ ਲਾਹੌਰ ਇੱਕ ਨਿੱਜੀ ਮਾਲਕੀ ਵਾਲਾ ਗੇਟ ਵਾਲਾ ਉਪਨਗਰ ਹੈ ਜੋ ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਤਹਿਸੀਲ ਇਕਬਾਲ ਵਿੱਚ ਯੂਨੀਅਨ ਕੌਂਸਲ 122 (ਮਰਾਕਾ) ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਉਪਨਗਰ ਬਹਿਰੀਆ ਟਾਊਨ ਗਰੁੱਪ ਦੁਆਰਾ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਮਲਕੀਅਤ ਹੈ। &lt;ref name=&quot;dt&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_14-4-2005_pg3_4|title=Housing boom a solution to Pakistan's problems|last=Malik Riaz, Chief Executive of Bahria Town|date=April 14, 2005|work=Speech given at the NAB conference in Islamabad|access-date=May 24, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20110607014616/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_14-4-2005_pg3_4|archive-date=June 7, 2011|publisher=Daily Times}}&lt;/ref&gt;

ਇਹ ਆਂਢ-ਗੁਆਂਢ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਬਹਿਰੀਆ ਟਾਊਨ ਗਰੁੱਪ ਦੀ ਮਲਕੀਅਤ ਹੈ। ਇਹ ਆਪਣੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਈਫਲ ਟਾਵਰ ਦਾ ਇੱਕ ਨਕਲ ਵੀ ਹੈ।
{| class=&quot;infobox ib-settlement vcard&quot;
! colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-above&quot; |&lt;div class=&quot;fn org&quot;&gt;&lt;br /&gt;&lt;span dir=&quot;rtl&quot; class=&quot;Nastaliq&quot; style=&quot;font-family: 'Jameel Noori Nastaleeq', 'Urdu Typesetting', 'Noto Nastaliq Urdu', 'Noto Nastaliq Urdu Draft', 'Hussaini Nastaleeq', 'AlQalam Taj Nastaleeq', IranNastaliq, 'Awami Nastaliq', 'Awami Nastaliq Beta3', 'Awami Nastaliq Beta2', 'Awami Nastaliq Beta1', 'Nafees Nastaleeq', 'Nafees Nastaleeq v1.01', 'Pak Nastaleeq', 'PDMS_Jauhar', 'Alvi Lahori Nastaleeq'; font-size: 110%; font-style: normal; &quot; title=&quot;Nastaliq&quot;&gt;'''ਟਾਊਨ ਲਾਹੌਰ ਇੱਕ'''&lt;/span&gt;
Bahria Town Lahore
{{Nastaliq|بحریہ ٹاؤن لاہور}}
&lt;/div&gt;
|-
| colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-subheader&quot; |&lt;div class=&quot;category&quot;&gt;[[Gated community|ਗੇਟਡ ਕਮਿਊਨਿਟੀ]]&lt;/div&gt;
|- class=&quot;mergedtoprow&quot;
| colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-full-data&quot; |&lt;templatestyles src=&quot;Multiple image/styles.css&quot; wrapper=&quot;.tmulti&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;&lt;div class=&quot;thumb tmulti tnone center&quot;&gt;&lt;div class=&quot;multiimageinner&quot; style=&quot;width:272px;max-width:272px;border:none&quot;&gt;&lt;div class=&quot;trow&quot;&gt;&lt;div class=&quot;tsingle&quot; style=&quot;width:270px;max-width:270px&quot;&gt;&lt;div style=&quot;height:178px;overflow:hidden&quot;&gt;[[ਤਸਵੀਰ:Eiffel_Tower_Bahria_Town_Lahore.jpg|268x268px]]&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;trow&quot;&gt;&lt;div class=&quot;tsingle&quot; style=&quot;width:173px;max-width:173px&quot;&gt;&lt;div style=&quot;height:69px;overflow:hidden&quot;&gt;[[ਤਸਵੀਰ:Bahria_Town_Lahore_Pakistan.jpg|171x171px]]&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;tsingle&quot; style=&quot;width:95px;max-width:95px&quot;&gt;&lt;div style=&quot;height:69px;overflow:hidden&quot;&gt;[[ਤਸਵੀਰ:Grand_Jamia_Masjid_Bahria_Town_Lahore_Pakistan_cropped.jpg|93x93px]]&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;trow&quot;&gt;&lt;div class=&quot;tsingle&quot; style=&quot;width:136px;max-width:136px&quot;&gt;&lt;div style=&quot;height:100px;overflow:hidden&quot;&gt;[[ਤਸਵੀਰ:Sunset_at_Bahria_Town,_Lahore.jpg|134x134px]]&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;tsingle&quot; style=&quot;width:132px;max-width:132px&quot;&gt;&lt;div style=&quot;height:100px;overflow:hidden&quot;&gt;[[ਤਸਵੀਰ:The_Grand_Mosque,_Bahria_Town_Lahore.jpg|130x130px]]&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;trow&quot;&gt;&lt;div class=&quot;tsingle&quot; style=&quot;width:96px;max-width:96px&quot;&gt;&lt;div style=&quot;height:93px;overflow:hidden&quot;&gt;[[ਤਸਵੀਰ:Jasmine_Block,_Bahria_Town,_Lahore.jpg|94x94px]]&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;tsingle&quot; style=&quot;width:172px;max-width:172px&quot;&gt;&lt;div style=&quot;height:93px;overflow:hidden&quot;&gt;[[ਤਸਵੀਰ:Eiffel_Tower_replica_in_Bahria_Town.jpg|170x170px]]&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;
|- class=&quot;mergedtoprow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |[[ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਦੇਸ਼]]
| class=&quot;infobox-data&quot; |&lt;span class=&quot;flagicon&quot;&gt;[[ਤਸਵੀਰ:Flag_of_Pakistan.svg|link=|alt=|border|23x23px]]&amp;nbsp;&lt;/span&gt;[[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]]
|- class=&quot;mergedrow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |[[ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਇਕਾਈਆਂ|ਸੂਬਾ]]
| class=&quot;infobox-data&quot; |[[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਪੰਜਾਬ]]
|- class=&quot;mergedrow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |ਸ਼ਹਿਰ
| class=&quot;infobox-data&quot; |[[ਲਹੌਰ|ਲਾਹੌਰ]]
|- class=&quot;mergedrow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਸ਼ਹਿਰ
| class=&quot;infobox-data&quot; |[[ਅੱਲਾਮਾ ਇਕਬਾਲ ਟਾਊਨ|ਇਕਬਾਲ]]
|- class=&quot;mergedrow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |ਯੂਨੀਅਨ ਕੌਂਸਲ
| class=&quot;infobox-data&quot; |260 (ਮਰਾਕਾ) 
|- class=&quot;mergedtoprow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |ਵੈੱਬਸਾਈਟ
| class=&quot;infobox-data&quot; |&lt;span class=&quot;url&quot;&gt;[https://www.bahriatown.com www.bahriatown.com]&lt;/span&gt;
|}
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
ਤਸਵੀਰ:Jasmine_Mall,_Bahria_Town,_Lahore.jpg|ਜੈਸਮੀਨ ਮਾਲ (Jasmine Mall)
ਤਸਵੀਰ:Houses_in_Iris_Block,_Bahria_Town,_Lahore,_Pakistan.jpg|ਆਇਰਿਸ ਬਲਾਕ(Iris Block)
ਤਸਵੀਰ:Talwar_Chowk,_Bahria_Town,_Lahore.jpg|ਤਲਵਾੜ ਚੌਕ (Talwar Chowk)
ਤਸਵੀਰ:Near_Talwar_Chowk,_Bahria_Town,_Lahore.jpg
ਤਸਵੀਰ:Near_Talwar_Chowk,_Bahria_Town,_Lahore_(1).jpg
ਤਸਵੀਰ:Near_Talwar_Chowk,_Bahria_Town,_Lahore_(2).jpg
ਤਸਵੀਰ:Near_Talwar_Chowk,_Bahria_Town,_Lahore_(3).jpg
&lt;/gallery&gt;
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਿਨਾਂ ਨਕਸ਼ੇ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬਾ ਵਸੋਂ ਨੂੰ ਵਰਤਣ ਵਾਲੇ ਸਫ਼ੇ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਖੇਪ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵਿਕੀਡਾਟਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੈ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਖੇਪ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵਾਲੇ ਲੇਖ]]</text>
      <sha1>dmdhu3a5uxacpklmcs5btflbp54vbxb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>842653</id>
      <parentid>842652</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T23:01:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Desi language publisher co</username>
        <id>61078</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>842653</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6004" sha1="a39o3tgz67nx1xjifvr0i9qjpfji412" xml:space="preserve">ਟਾਊਨ ਲਾਹੌਰ ਇੱਕ ਨਿੱਜੀ ਮਾਲਕੀ ਵਾਲਾ ਗੇਟ ਵਾਲਾ ਉਪਨਗਰ ਹੈ ਜੋ ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਤਹਿਸੀਲ ਇਕਬਾਲ ਵਿੱਚ ਯੂਨੀਅਨ ਕੌਂਸਲ 122 (ਮਰਾਕਾ) ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਉਪਨਗਰ ਬਹਿਰੀਆ ਟਾਊਨ ਗਰੁੱਪ ਦੁਆਰਾ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਮਲਕੀਅਤ ਹੈ। &lt;ref name=&quot;dt&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_14-4-2005_pg3_4|title=Housing boom a solution to Pakistan's problems|last=Malik Riaz, Chief Executive of Bahria Town|date=April 14, 2005|work=Speech given at the NAB conference in Islamabad|access-date=May 24, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20110607014616/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_14-4-2005_pg3_4|archive-date=June 7, 2011|publisher=Daily Times}}&lt;/ref&gt;

ਇਹ ਆਂਢ-ਗੁਆਂਢ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਬਹਿਰੀਆ ਟਾਊਨ ਗਰੁੱਪ ਦੀ ਮਲਕੀਅਤ ਹੈ। ਇਹ ਆਪਣੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਈਫਲ ਟਾਵਰ ਦਾ ਇੱਕ ਨਕਲ ਵੀ ਹੈ।
{| class=&quot;infobox ib-settlement vcard&quot;
! colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-above&quot; |&lt;div class=&quot;fn org&quot;&gt;&lt;br /&gt;&lt;span dir=&quot;rtl&quot; class=&quot;Nastaliq&quot; style=&quot;font-family: 'Jameel Noori Nastaleeq', 'Urdu Typesetting', 'Noto Nastaliq Urdu', 'Noto Nastaliq Urdu Draft', 'Hussaini Nastaleeq', 'AlQalam Taj Nastaleeq', IranNastaliq, 'Awami Nastaliq', 'Awami Nastaliq Beta3', 'Awami Nastaliq Beta2', 'Awami Nastaliq Beta1', 'Nafees Nastaleeq', 'Nafees Nastaleeq v1.01', 'Pak Nastaleeq', 'PDMS_Jauhar', 'Alvi Lahori Nastaleeq'; font-size: 110%; font-style: normal; &quot; title=&quot;Nastaliq&quot;&gt;'''ਟਾਊਨ ਲਾਹੌਰ ਇੱਕ'''&lt;/span&gt;
Bahria Town Lahore

&lt;/div&gt;{{Nastaliq|بحریہ ٹاؤن لاہور}}
|-
| colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-subheader&quot; |&lt;div class=&quot;category&quot;&gt;[[Gated community|ਗੇਟਡ ਕਮਿਊਨਿਟੀ]]&lt;/div&gt;
|- class=&quot;mergedtoprow&quot;
| colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-full-data&quot; |&lt;templatestyles src=&quot;Multiple image/styles.css&quot; wrapper=&quot;.tmulti&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;&lt;div class=&quot;thumb tmulti tnone center&quot;&gt;&lt;div class=&quot;multiimageinner&quot; style=&quot;width:272px;max-width:272px;border:none&quot;&gt;&lt;div class=&quot;trow&quot;&gt;&lt;div class=&quot;tsingle&quot; style=&quot;width:270px;max-width:270px&quot;&gt;&lt;div style=&quot;height:178px;overflow:hidden&quot;&gt;[[ਤਸਵੀਰ:Eiffel_Tower_Bahria_Town_Lahore.jpg|268x268px]]&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;trow&quot;&gt;&lt;div class=&quot;tsingle&quot; style=&quot;width:173px;max-width:173px&quot;&gt;&lt;div style=&quot;height:69px;overflow:hidden&quot;&gt;[[ਤਸਵੀਰ:Bahria_Town_Lahore_Pakistan.jpg|171x171px]]&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;tsingle&quot; style=&quot;width:95px;max-width:95px&quot;&gt;&lt;div style=&quot;height:69px;overflow:hidden&quot;&gt;[[ਤਸਵੀਰ:Grand_Jamia_Masjid_Bahria_Town_Lahore_Pakistan_cropped.jpg|93x93px]]&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;trow&quot;&gt;&lt;div class=&quot;tsingle&quot; style=&quot;width:136px;max-width:136px&quot;&gt;&lt;div style=&quot;height:100px;overflow:hidden&quot;&gt;[[ਤਸਵੀਰ:Sunset_at_Bahria_Town,_Lahore.jpg|134x134px]]&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;tsingle&quot; style=&quot;width:132px;max-width:132px&quot;&gt;&lt;div style=&quot;height:100px;overflow:hidden&quot;&gt;[[ਤਸਵੀਰ:The_Grand_Mosque,_Bahria_Town_Lahore.jpg|130x130px]]&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;trow&quot;&gt;&lt;div class=&quot;tsingle&quot; style=&quot;width:96px;max-width:96px&quot;&gt;&lt;div style=&quot;height:93px;overflow:hidden&quot;&gt;[[ਤਸਵੀਰ:Jasmine_Block,_Bahria_Town,_Lahore.jpg|94x94px]]&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;tsingle&quot; style=&quot;width:172px;max-width:172px&quot;&gt;&lt;div style=&quot;height:93px;overflow:hidden&quot;&gt;[[ਤਸਵੀਰ:Eiffel_Tower_replica_in_Bahria_Town.jpg|170x170px]]&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;
|- class=&quot;mergedtoprow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |[[ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਦੇਸ਼]]
| class=&quot;infobox-data&quot; |&lt;span class=&quot;flagicon&quot;&gt;[[ਤਸਵੀਰ:Flag_of_Pakistan.svg|link=|alt=|border|23x23px]]&amp;nbsp;&lt;/span&gt;[[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]]
|- class=&quot;mergedrow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |[[ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਇਕਾਈਆਂ|ਸੂਬਾ]]
| class=&quot;infobox-data&quot; |[[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਪੰਜਾਬ]]
|- class=&quot;mergedrow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |ਸ਼ਹਿਰ
| class=&quot;infobox-data&quot; |[[ਲਹੌਰ|ਲਾਹੌਰ]]
|- class=&quot;mergedrow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਸ਼ਹਿਰ
| class=&quot;infobox-data&quot; |[[ਅੱਲਾਮਾ ਇਕਬਾਲ ਟਾਊਨ|ਇਕਬਾਲ]]
|- class=&quot;mergedrow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |ਯੂਨੀਅਨ ਕੌਂਸਲ
| class=&quot;infobox-data&quot; |260 (ਮਰਾਕਾ) 
|- class=&quot;mergedtoprow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |ਵੈੱਬਸਾਈਟ
| class=&quot;infobox-data&quot; |&lt;span class=&quot;url&quot;&gt;[https://www.bahriatown.com www.bahriatown.com]&lt;/span&gt;
|}
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
ਤਸਵੀਰ:Jasmine_Mall,_Bahria_Town,_Lahore.jpg|ਜੈਸਮੀਨ ਮਾਲ (Jasmine Mall)
ਤਸਵੀਰ:Houses_in_Iris_Block,_Bahria_Town,_Lahore,_Pakistan.jpg|ਆਇਰਿਸ ਬਲਾਕ(Iris Block)
ਤਸਵੀਰ:Talwar_Chowk,_Bahria_Town,_Lahore.jpg|ਤਲਵਾੜ ਚੌਕ (Talwar Chowk)
ਤਸਵੀਰ:Near_Talwar_Chowk,_Bahria_Town,_Lahore.jpg
ਤਸਵੀਰ:Near_Talwar_Chowk,_Bahria_Town,_Lahore_(1).jpg
ਤਸਵੀਰ:Near_Talwar_Chowk,_Bahria_Town,_Lahore_(2).jpg
ਤਸਵੀਰ:Near_Talwar_Chowk,_Bahria_Town,_Lahore_(3).jpg
&lt;/gallery&gt;
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਿਨਾਂ ਨਕਸ਼ੇ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬਾ ਵਸੋਂ ਨੂੰ ਵਰਤਣ ਵਾਲੇ ਸਫ਼ੇ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਖੇਪ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵਿਕੀਡਾਟਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੈ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਖੇਪ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵਾਲੇ ਲੇਖ]]</text>
      <sha1>a39o3tgz67nx1xjifvr0i9qjpfji412</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>842654</id>
      <parentid>842653</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T23:03:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Desi language publisher co</username>
        <id>61078</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>842654</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6019" sha1="6u9c3qb2gp6d2j5bsiu2w0g1s2b81ta" xml:space="preserve">'''ਬਹਿਰੀਆ ਟਾਊਨ ਲਾਹੌਰ''' ਨਿੱਜੀ ਮਾਲਕੀ ਵਾਲਾ ਗੇਟ ਵਾਲਾ ਉਪਨਗਰ ਹੈ ਜੋ ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਤਹਿਸੀਲ ਇਕਬਾਲ ਵਿੱਚ ਯੂਨੀਅਨ ਕੌਂਸਲ 122 (ਮਰਾਕਾ) ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਉਪਨਗਰ ਬਹਿਰੀਆ ਟਾਊਨ ਗਰੁੱਪ ਦੁਆਰਾ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਮਲਕੀਅਤ ਹੈ। &lt;ref name=&quot;dt&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_14-4-2005_pg3_4|title=Housing boom a solution to Pakistan's problems|last=Malik Riaz, Chief Executive of Bahria Town|date=April 14, 2005|work=Speech given at the NAB conference in Islamabad|access-date=May 24, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20110607014616/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_14-4-2005_pg3_4|archive-date=June 7, 2011|publisher=Daily Times}}&lt;/ref&gt;

ਇਹ ਆਂਢ-ਗੁਆਂਢ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਬਹਿਰੀਆ ਟਾਊਨ ਗਰੁੱਪ ਦੀ ਮਲਕੀਅਤ ਹੈ। ਇਹ ਆਪਣੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਈਫਲ ਟਾਵਰ ਦਾ ਇੱਕ ਨਕਲ ਵੀ ਹੈ।
{| class=&quot;infobox ib-settlement vcard&quot;
! colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-above&quot; |&lt;div class=&quot;fn org&quot;&gt;&lt;br /&gt;&lt;span dir=&quot;rtl&quot; class=&quot;Nastaliq&quot; style=&quot;font-family: 'Jameel Noori Nastaleeq', 'Urdu Typesetting', 'Noto Nastaliq Urdu', 'Noto Nastaliq Urdu Draft', 'Hussaini Nastaleeq', 'AlQalam Taj Nastaleeq', IranNastaliq, 'Awami Nastaliq', 'Awami Nastaliq Beta3', 'Awami Nastaliq Beta2', 'Awami Nastaliq Beta1', 'Nafees Nastaleeq', 'Nafees Nastaleeq v1.01', 'Pak Nastaleeq', 'PDMS_Jauhar', 'Alvi Lahori Nastaleeq'; font-size: 110%; font-style: normal; &quot; title=&quot;Nastaliq&quot;&gt;'''ਟਾਊਨ ਲਾਹੌਰ ਇੱਕ'''&lt;/span&gt;
Bahria Town Lahore

&lt;/div&gt;{{Nastaliq|بحریہ ٹاؤن لاہور}}
|-
| colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-subheader&quot; |&lt;div class=&quot;category&quot;&gt;[[Gated community|ਗੇਟਡ ਕਮਿਊਨਿਟੀ]]&lt;/div&gt;
|- class=&quot;mergedtoprow&quot;
| colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-full-data&quot; |&lt;templatestyles src=&quot;Multiple image/styles.css&quot; wrapper=&quot;.tmulti&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;&lt;div class=&quot;thumb tmulti tnone center&quot;&gt;&lt;div class=&quot;multiimageinner&quot; style=&quot;width:272px;max-width:272px;border:none&quot;&gt;&lt;div class=&quot;trow&quot;&gt;&lt;div class=&quot;tsingle&quot; style=&quot;width:270px;max-width:270px&quot;&gt;&lt;div style=&quot;height:178px;overflow:hidden&quot;&gt;[[ਤਸਵੀਰ:Eiffel_Tower_Bahria_Town_Lahore.jpg|268x268px]]&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;trow&quot;&gt;&lt;div class=&quot;tsingle&quot; style=&quot;width:173px;max-width:173px&quot;&gt;&lt;div style=&quot;height:69px;overflow:hidden&quot;&gt;[[ਤਸਵੀਰ:Bahria_Town_Lahore_Pakistan.jpg|171x171px]]&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;tsingle&quot; style=&quot;width:95px;max-width:95px&quot;&gt;&lt;div style=&quot;height:69px;overflow:hidden&quot;&gt;[[ਤਸਵੀਰ:Grand_Jamia_Masjid_Bahria_Town_Lahore_Pakistan_cropped.jpg|93x93px]]&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;trow&quot;&gt;&lt;div class=&quot;tsingle&quot; style=&quot;width:136px;max-width:136px&quot;&gt;&lt;div style=&quot;height:100px;overflow:hidden&quot;&gt;[[ਤਸਵੀਰ:Sunset_at_Bahria_Town,_Lahore.jpg|134x134px]]&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;tsingle&quot; style=&quot;width:132px;max-width:132px&quot;&gt;&lt;div style=&quot;height:100px;overflow:hidden&quot;&gt;[[ਤਸਵੀਰ:The_Grand_Mosque,_Bahria_Town_Lahore.jpg|130x130px]]&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;trow&quot;&gt;&lt;div class=&quot;tsingle&quot; style=&quot;width:96px;max-width:96px&quot;&gt;&lt;div style=&quot;height:93px;overflow:hidden&quot;&gt;[[ਤਸਵੀਰ:Jasmine_Block,_Bahria_Town,_Lahore.jpg|94x94px]]&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;tsingle&quot; style=&quot;width:172px;max-width:172px&quot;&gt;&lt;div style=&quot;height:93px;overflow:hidden&quot;&gt;[[ਤਸਵੀਰ:Eiffel_Tower_replica_in_Bahria_Town.jpg|170x170px]]&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;
|- class=&quot;mergedtoprow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |[[ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਦੇਸ਼]]
| class=&quot;infobox-data&quot; |&lt;span class=&quot;flagicon&quot;&gt;[[ਤਸਵੀਰ:Flag_of_Pakistan.svg|link=|alt=|border|23x23px]]&amp;nbsp;&lt;/span&gt;[[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]]
|- class=&quot;mergedrow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |[[ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਇਕਾਈਆਂ|ਸੂਬਾ]]
| class=&quot;infobox-data&quot; |[[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਪੰਜਾਬ]]
|- class=&quot;mergedrow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |ਸ਼ਹਿਰ
| class=&quot;infobox-data&quot; |[[ਲਹੌਰ|ਲਾਹੌਰ]]
|- class=&quot;mergedrow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਸ਼ਹਿਰ
| class=&quot;infobox-data&quot; |[[ਅੱਲਾਮਾ ਇਕਬਾਲ ਟਾਊਨ|ਇਕਬਾਲ]]
|- class=&quot;mergedrow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |ਯੂਨੀਅਨ ਕੌਂਸਲ
| class=&quot;infobox-data&quot; |260 (ਮਰਾਕਾ) 
|- class=&quot;mergedtoprow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |ਵੈੱਬਸਾਈਟ
| class=&quot;infobox-data&quot; |&lt;span class=&quot;url&quot;&gt;[https://www.bahriatown.com www.bahriatown.com]&lt;/span&gt;
|}
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
ਤਸਵੀਰ:Jasmine_Mall,_Bahria_Town,_Lahore.jpg|ਜੈਸਮੀਨ ਮਾਲ (Jasmine Mall)
ਤਸਵੀਰ:Houses_in_Iris_Block,_Bahria_Town,_Lahore,_Pakistan.jpg|ਆਇਰਿਸ ਬਲਾਕ(Iris Block)
ਤਸਵੀਰ:Talwar_Chowk,_Bahria_Town,_Lahore.jpg|ਤਲਵਾੜ ਚੌਕ (Talwar Chowk)
ਤਸਵੀਰ:Near_Talwar_Chowk,_Bahria_Town,_Lahore.jpg
ਤਸਵੀਰ:Near_Talwar_Chowk,_Bahria_Town,_Lahore_(1).jpg
ਤਸਵੀਰ:Near_Talwar_Chowk,_Bahria_Town,_Lahore_(2).jpg
ਤਸਵੀਰ:Near_Talwar_Chowk,_Bahria_Town,_Lahore_(3).jpg
&lt;/gallery&gt;
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਿਨਾਂ ਨਕਸ਼ੇ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬਾ ਵਸੋਂ ਨੂੰ ਵਰਤਣ ਵਾਲੇ ਸਫ਼ੇ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਖੇਪ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵਿਕੀਡਾਟਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੈ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਖੇਪ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵਾਲੇ ਲੇਖ]]</text>
      <sha1>6u9c3qb2gp6d2j5bsiu2w0g1s2b81ta</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>842655</id>
      <parentid>842654</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T23:04:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Desi language publisher co</username>
        <id>61078</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>842655</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6028" sha1="i9p4ls46s8ew8yjma3tvb6ek4kx2yua" xml:space="preserve">'''ਬਹਿਰੀਆ ਟਾਊਨ ਲਾਹੌਰ''' ਨਿੱਜੀ ਮਾਲਕੀ ਵਾਲਾ ਗੇਟ ਵਾਲਾ ਉਪਨਗਰ ਹੈ ਜੋ ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਤਹਿਸੀਲ ਇਕਬਾਲ ਵਿੱਚ ਯੂਨੀਅਨ ਕੌਂਸਲ 122 (ਮਰਾਕਾ) ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਉਪਨਗਰ ਬਹਿਰੀਆ ਟਾਊਨ ਗਰੁੱਪ ਦੁਆਰਾ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਮਲਕੀਅਤ ਹੈ। &lt;ref name=&quot;dt&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_14-4-2005_pg3_4|title=Housing boom a solution to Pakistan's problems|last=Malik Riaz, Chief Executive of Bahria Town|date=April 14, 2005|work=Speech given at the NAB conference in Islamabad|access-date=May 24, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20110607014616/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_14-4-2005_pg3_4|archive-date=June 7, 2011|publisher=Daily Times}}&lt;/ref&gt;

ਇਹ ਆਂਢ-ਗੁਆਂਢ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਬਹਿਰੀਆ ਟਾਊਨ ਗਰੁੱਪ ਦੀ ਮਲਕੀਅਤ ਹੈ। ਇਹ ਆਪਣੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਈਫਲ ਟਾਵਰ ਦਾ ਇੱਕ ਨਕਲ ਵੀ ਹੈ।
{| class=&quot;infobox ib-settlement vcard&quot;
! colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-above&quot; |&lt;div class=&quot;fn org&quot;&gt;&lt;br /&gt;&lt;span dir=&quot;rtl&quot; class=&quot;Nastaliq&quot; style=&quot;font-family: 'Jameel Noori Nastaleeq', 'Urdu Typesetting', 'Noto Nastaliq Urdu', 'Noto Nastaliq Urdu Draft', 'Hussaini Nastaleeq', 'AlQalam Taj Nastaleeq', IranNastaliq, 'Awami Nastaliq', 'Awami Nastaliq Beta3', 'Awami Nastaliq Beta2', 'Awami Nastaliq Beta1', 'Nafees Nastaleeq', 'Nafees Nastaleeq v1.01', 'Pak Nastaleeq', 'PDMS_Jauhar', 'Alvi Lahori Nastaleeq'; font-size: 110%; font-style: normal; &quot; title=&quot;Nastaliq&quot;&gt;'''ਬਹਿਰੀਆ ਟਾਊਨ ਲਾਹੌਰ'''&lt;/span&gt;
Bahria Town Lahore

&lt;/div&gt;{{Nastaliq|بحریہ ٹاؤن لاہور}}
|-
| colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-subheader&quot; |&lt;div class=&quot;category&quot;&gt;[[Gated community|ਗੇਟਡ ਕਮਿਊਨਿਟੀ]]&lt;/div&gt;
|- class=&quot;mergedtoprow&quot;
| colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-full-data&quot; |&lt;templatestyles src=&quot;Multiple image/styles.css&quot; wrapper=&quot;.tmulti&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;&lt;div class=&quot;thumb tmulti tnone center&quot;&gt;&lt;div class=&quot;multiimageinner&quot; style=&quot;width:272px;max-width:272px;border:none&quot;&gt;&lt;div class=&quot;trow&quot;&gt;&lt;div class=&quot;tsingle&quot; style=&quot;width:270px;max-width:270px&quot;&gt;&lt;div style=&quot;height:178px;overflow:hidden&quot;&gt;[[ਤਸਵੀਰ:Eiffel_Tower_Bahria_Town_Lahore.jpg|268x268px]]&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;trow&quot;&gt;&lt;div class=&quot;tsingle&quot; style=&quot;width:173px;max-width:173px&quot;&gt;&lt;div style=&quot;height:69px;overflow:hidden&quot;&gt;[[ਤਸਵੀਰ:Bahria_Town_Lahore_Pakistan.jpg|171x171px]]&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;tsingle&quot; style=&quot;width:95px;max-width:95px&quot;&gt;&lt;div style=&quot;height:69px;overflow:hidden&quot;&gt;[[ਤਸਵੀਰ:Grand_Jamia_Masjid_Bahria_Town_Lahore_Pakistan_cropped.jpg|93x93px]]&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;trow&quot;&gt;&lt;div class=&quot;tsingle&quot; style=&quot;width:136px;max-width:136px&quot;&gt;&lt;div style=&quot;height:100px;overflow:hidden&quot;&gt;[[ਤਸਵੀਰ:Sunset_at_Bahria_Town,_Lahore.jpg|134x134px]]&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;tsingle&quot; style=&quot;width:132px;max-width:132px&quot;&gt;&lt;div style=&quot;height:100px;overflow:hidden&quot;&gt;[[ਤਸਵੀਰ:The_Grand_Mosque,_Bahria_Town_Lahore.jpg|130x130px]]&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;trow&quot;&gt;&lt;div class=&quot;tsingle&quot; style=&quot;width:96px;max-width:96px&quot;&gt;&lt;div style=&quot;height:93px;overflow:hidden&quot;&gt;[[ਤਸਵੀਰ:Jasmine_Block,_Bahria_Town,_Lahore.jpg|94x94px]]&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;tsingle&quot; style=&quot;width:172px;max-width:172px&quot;&gt;&lt;div style=&quot;height:93px;overflow:hidden&quot;&gt;[[ਤਸਵੀਰ:Eiffel_Tower_replica_in_Bahria_Town.jpg|170x170px]]&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;
|- class=&quot;mergedtoprow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |[[ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਦੇਸ਼]]
| class=&quot;infobox-data&quot; |&lt;span class=&quot;flagicon&quot;&gt;[[ਤਸਵੀਰ:Flag_of_Pakistan.svg|link=|alt=|border|23x23px]]&amp;nbsp;&lt;/span&gt;[[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]]
|- class=&quot;mergedrow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |[[ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਇਕਾਈਆਂ|ਸੂਬਾ]]
| class=&quot;infobox-data&quot; |[[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਪੰਜਾਬ]]
|- class=&quot;mergedrow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |ਸ਼ਹਿਰ
| class=&quot;infobox-data&quot; |[[ਲਹੌਰ|ਲਾਹੌਰ]]
|- class=&quot;mergedrow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਸ਼ਹਿਰ
| class=&quot;infobox-data&quot; |[[ਅੱਲਾਮਾ ਇਕਬਾਲ ਟਾਊਨ|ਇਕਬਾਲ]]
|- class=&quot;mergedrow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |ਯੂਨੀਅਨ ਕੌਂਸਲ
| class=&quot;infobox-data&quot; |260 (ਮਰਾਕਾ) 
|- class=&quot;mergedtoprow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |ਵੈੱਬਸਾਈਟ
| class=&quot;infobox-data&quot; |&lt;span class=&quot;url&quot;&gt;[https://www.bahriatown.com www.bahriatown.com]&lt;/span&gt;
|}
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
ਤਸਵੀਰ:Jasmine_Mall,_Bahria_Town,_Lahore.jpg|ਜੈਸਮੀਨ ਮਾਲ (Jasmine Mall)
ਤਸਵੀਰ:Houses_in_Iris_Block,_Bahria_Town,_Lahore,_Pakistan.jpg|ਆਇਰਿਸ ਬਲਾਕ(Iris Block)
ਤਸਵੀਰ:Talwar_Chowk,_Bahria_Town,_Lahore.jpg|ਤਲਵਾੜ ਚੌਕ (Talwar Chowk)
ਤਸਵੀਰ:Near_Talwar_Chowk,_Bahria_Town,_Lahore.jpg
ਤਸਵੀਰ:Near_Talwar_Chowk,_Bahria_Town,_Lahore_(1).jpg
ਤਸਵੀਰ:Near_Talwar_Chowk,_Bahria_Town,_Lahore_(2).jpg
ਤਸਵੀਰ:Near_Talwar_Chowk,_Bahria_Town,_Lahore_(3).jpg
&lt;/gallery&gt;
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਿਨਾਂ ਨਕਸ਼ੇ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬਾ ਵਸੋਂ ਨੂੰ ਵਰਤਣ ਵਾਲੇ ਸਫ਼ੇ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਖੇਪ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵਿਕੀਡਾਟਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੈ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਖੇਪ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵਾਲੇ ਲੇਖ]]</text>
      <sha1>i9p4ls46s8ew8yjma3tvb6ek4kx2yua</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>842656</id>
      <parentid>842655</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T23:07:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Desi language publisher co</username>
        <id>61078</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>842656</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6045" sha1="gxsx587husgftgi5tg3vz9jlob9ulqo" xml:space="preserve">'''ਬਹਿਰੀਆ ਟਾਊਨ ਲਾਹੌਰ''' ਨਿੱਜੀ ਮਾਲਕੀ ਵਾਲਾ ਗੇਟ ਵਾਲਾ ਉਪਨਗਰ ਹੈ ਜੋ ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਲਾਹੌਰ, ਤਹਿਸੀਲ ਇਕਬਾਲ ਵਿੱਚ ਯੂਨੀਅਨ ਕੌਂਸਲ 122 (ਮਰਾਕਾ) ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਉਪਨਗਰ ਬਹਿਰੀਆ ਟਾਊਨ ਗਰੁੱਪ ਦੁਆਰਾ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਮਲਕੀਅਤ ਹੈ। &lt;ref name=&quot;dt&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_14-4-2005_pg3_4|title=Housing boom a solution to Pakistan's problems|last=Malik Riaz, Chief Executive of Bahria Town|date=April 14, 2005|work=Speech given at the NAB conference in Islamabad|access-date=May 24, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20110607014616/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_14-4-2005_pg3_4|archive-date=June 7, 2011|publisher=Daily Times}}&lt;/ref&gt;

ਇਹ ਆਂਢ-ਗੁਆਂਢ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਬਹਿਰੀਆ ਟਾਊਨ ਗਰੁੱਪ ਦੀ ਮਲਕੀਅਤ ਹੈ। ਇਹ ਆਪਣੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਈਫਲ ਟਾਵਰ ਦਾ ਇੱਕ ਨਕਲ ਵੀ ਹੈ।
{| class=&quot;infobox ib-settlement vcard&quot;
! colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-above&quot; |&lt;div class=&quot;fn org&quot;&gt;&lt;br /&gt;&lt;span dir=&quot;rtl&quot; class=&quot;Nastaliq&quot; style=&quot;font-family: 'Jameel Noori Nastaleeq', 'Urdu Typesetting', 'Noto Nastaliq Urdu', 'Noto Nastaliq Urdu Draft', 'Hussaini Nastaleeq', 'AlQalam Taj Nastaleeq', IranNastaliq, 'Awami Nastaliq', 'Awami Nastaliq Beta3', 'Awami Nastaliq Beta2', 'Awami Nastaliq Beta1', 'Nafees Nastaleeq', 'Nafees Nastaleeq v1.01', 'Pak Nastaleeq', 'PDMS_Jauhar', 'Alvi Lahori Nastaleeq'; font-size: 110%; font-style: normal; &quot; title=&quot;Nastaliq&quot;&gt;'''ਬਹਿਰੀਆ ਟਾਊਨ ਲਾਹੌਰ'''&lt;/span&gt;
Bahria Town Lahore

&lt;/div&gt;{{Nastaliq|بحریہ ٹاؤن لاہور}}
|-
| colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-subheader&quot; |&lt;div class=&quot;category&quot;&gt;[[Gated community|ਗੇਟਡ ਕਮਿਊਨਿਟੀ]]&lt;/div&gt;
|- class=&quot;mergedtoprow&quot;
| colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-full-data&quot; |&lt;templatestyles src=&quot;Multiple image/styles.css&quot; wrapper=&quot;.tmulti&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;&lt;div class=&quot;thumb tmulti tnone center&quot;&gt;&lt;div class=&quot;multiimageinner&quot; style=&quot;width:272px;max-width:272px;border:none&quot;&gt;&lt;div class=&quot;trow&quot;&gt;&lt;div class=&quot;tsingle&quot; style=&quot;width:270px;max-width:270px&quot;&gt;&lt;div style=&quot;height:178px;overflow:hidden&quot;&gt;[[ਤਸਵੀਰ:Eiffel_Tower_Bahria_Town_Lahore.jpg|268x268px]]&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;trow&quot;&gt;&lt;div class=&quot;tsingle&quot; style=&quot;width:173px;max-width:173px&quot;&gt;&lt;div style=&quot;height:69px;overflow:hidden&quot;&gt;[[ਤਸਵੀਰ:Bahria_Town_Lahore_Pakistan.jpg|171x171px]]&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;tsingle&quot; style=&quot;width:95px;max-width:95px&quot;&gt;&lt;div style=&quot;height:69px;overflow:hidden&quot;&gt;[[ਤਸਵੀਰ:Grand_Jamia_Masjid_Bahria_Town_Lahore_Pakistan_cropped.jpg|93x93px]]&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;trow&quot;&gt;&lt;div class=&quot;tsingle&quot; style=&quot;width:136px;max-width:136px&quot;&gt;&lt;div style=&quot;height:100px;overflow:hidden&quot;&gt;[[ਤਸਵੀਰ:Sunset_at_Bahria_Town,_Lahore.jpg|134x134px]]&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;tsingle&quot; style=&quot;width:132px;max-width:132px&quot;&gt;&lt;div style=&quot;height:100px;overflow:hidden&quot;&gt;[[ਤਸਵੀਰ:The_Grand_Mosque,_Bahria_Town_Lahore.jpg|130x130px]]&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;trow&quot;&gt;&lt;div class=&quot;tsingle&quot; style=&quot;width:96px;max-width:96px&quot;&gt;&lt;div style=&quot;height:93px;overflow:hidden&quot;&gt;[[ਤਸਵੀਰ:Jasmine_Block,_Bahria_Town,_Lahore.jpg|94x94px]]&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;tsingle&quot; style=&quot;width:172px;max-width:172px&quot;&gt;&lt;div style=&quot;height:93px;overflow:hidden&quot;&gt;[[ਤਸਵੀਰ:Eiffel_Tower_replica_in_Bahria_Town.jpg|170x170px]]&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;
|- class=&quot;mergedtoprow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |[[ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਦੇਸ਼]]
| class=&quot;infobox-data&quot; |&lt;span class=&quot;flagicon&quot;&gt;[[ਤਸਵੀਰ:Flag_of_Pakistan.svg|link=|alt=|border|23x23px]]&amp;nbsp;&lt;/span&gt;[[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]]
|- class=&quot;mergedrow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |[[ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਇਕਾਈਆਂ|ਸੂਬਾ]]
| class=&quot;infobox-data&quot; |[[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਪੰਜਾਬ]]
|- class=&quot;mergedrow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |ਸ਼ਹਿਰ
| class=&quot;infobox-data&quot; |[[ਲਹੌਰ|ਲਾਹੌਰ]]
|- class=&quot;mergedrow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਸ਼ਹਿਰ
| class=&quot;infobox-data&quot; |[[ਅੱਲਾਮਾ ਇਕਬਾਲ ਟਾਊਨ|ਇਕਬਾਲ]]
|- class=&quot;mergedrow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |ਯੂਨੀਅਨ ਕੌਂਸਲ
| class=&quot;infobox-data&quot; |260 (ਮਰਾਕਾ) 
|- class=&quot;mergedtoprow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |ਵੈੱਬਸਾਈਟ
| class=&quot;infobox-data&quot; |&lt;span class=&quot;url&quot;&gt;[https://www.bahriatown.com www.bahriatown.com]&lt;/span&gt;
|}
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
ਤਸਵੀਰ:Jasmine_Mall,_Bahria_Town,_Lahore.jpg|ਜੈਸਮੀਨ ਮਾਲ (Jasmine Mall)
ਤਸਵੀਰ:Houses_in_Iris_Block,_Bahria_Town,_Lahore,_Pakistan.jpg|ਆਇਰਿਸ ਬਲਾਕ(Iris Block)
ਤਸਵੀਰ:Talwar_Chowk,_Bahria_Town,_Lahore.jpg|ਤਲਵਾੜ ਚੌਕ (Talwar Chowk)
ਤਸਵੀਰ:Near_Talwar_Chowk,_Bahria_Town,_Lahore.jpg
ਤਸਵੀਰ:Near_Talwar_Chowk,_Bahria_Town,_Lahore_(1).jpg
ਤਸਵੀਰ:Near_Talwar_Chowk,_Bahria_Town,_Lahore_(2).jpg
ਤਸਵੀਰ:Near_Talwar_Chowk,_Bahria_Town,_Lahore_(3).jpg
&lt;/gallery&gt;
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਿਨਾਂ ਨਕਸ਼ੇ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬਾ ਵਸੋਂ ਨੂੰ ਵਰਤਣ ਵਾਲੇ ਸਫ਼ੇ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਖੇਪ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵਿਕੀਡਾਟਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੈ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਖੇਪ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵਾਲੇ ਲੇਖ]]</text>
      <sha1>gxsx587husgftgi5tg3vz9jlob9ulqo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:663highland</title>
    <ns>3</ns>
    <id>204811</id>
    <revision>
      <id>842673</id>
      <timestamp>2026-07-15T07:45:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>10694</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Adding [[Template:Welcome|welcome message]] to new user's talk page</comment>
      <origin>842673</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="239" sha1="tilmeo22jca4umjyuerj1ocb6nlbjrc" xml:space="preserve">{{Template:Welcome|realName=|name=663highland}}

-- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 07:45, 15 ਜੁਲਾਈ 2026 (UTC)</text>
      <sha1>tilmeo22jca4umjyuerj1ocb6nlbjrc</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>